Telugu Kholachalam srinivasarao - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

అకాడయ్యీనచురణ వం, 27 (తులు _ 1800 274 6ళై న గంగ రై? కంక ప సాద్యాప్రత్రి రూ, ల్లి (గంథాలయ వశతి;టా, 4 ల లిజం బరయ్య్‌ గ్రతనొమ్న శ క చొ్‌తగ్ష యా. స ॥ య. యట్‌ గగ నం యూ వడ చ సరం (వతులకు,; నాసా యా అంధ వేక్‌ స్య నొట్టక్ర ట్రక్ఞాజ్డన్టీ రభ, " ఛవన్స్‌ మైరకాళాజ్‌ క త్‌ శ న స్‌ గ జట ర్య ॥ కరి లకే ష్య గంగి న.

కోలాచలం శ్రీనివాసరావు

[గ గ గి ఉగ |. (శ్రీ గంగప్పగారు 1980 లో అంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం, వా_ల్తే రులో ఎం. ఎ. పట్టం, (క్రీ వెంకశేళ్వర విశ్వవిద్యాలయంలో 19/2 లో “కోలాచలం శ్రీనివాసరావుగారి నాటకాలమై శిసర్చి చేసి పిహెచ్‌. డి. పట్టం పొందారు, "తెలుగుసాహిత్యం, నాటకసాహిత్యం, జానపదసాహిళ్యాల_ పై సుమారు 40 వరి శోధన వార్ధసాలు ముద్రణకు నోచుకొన్నాయి.. “సువోనినీ వోసం" నవలకు కర్తలు. ప్రస్తుతం 1పథుత్వ కళాశాల, హై(దాకాద్‌ లో (వధానాం ధో వన్యాసకులుగా ఉద్యోగం చేస్తున్నారు. / శ ల (/

తొలిపలుకు సంగ నృత్య నాటళకోత్సవాలను నిర్వహించటం, ఆ యౌ కళలలో రితకణాలయాలకు, సాంస్కృతిక సంస్థలకు, నిస్సృవోయ స్థితిలో గల వృద్ధ కళాకారులకు ఆర్థిక సహాయము చేయట౦, మరు గున పడిపోతున్న మన సంప్రదాయ, జానపద కళారూపాల పునర్వి కాసానికి కృషిచేయటం మున్నగు కారస్ట్మకమూలతో పాటు ఆయా రంగాలలో వరిళోధన చేయించి, (గ్రంథాలు (వచురించే కార్య [కమాన్ని కూడా ఆంధపదేక్‌ సంగితనాటక అకాడమీ చేవట్టింది. ఈ పథకం కింద సంస్కృతంలోని (ప్రామాణిక సంగీత, నృత్యళాన్త్ర (గంఖాలను అను వదింప జేసి (వచురిస్తున్నాము. ఇంతవరకు “సంగిత రత్నాకరం" మొదటిభాగం, “నృ త్తరతళ్నావళి”, కర్నాటక సంగీ శానికి సర్వస్వంగా "పేరుపొందిన “ోనుగిత నం్ధపదాయ (వదర్శిని” మొదటి సంపుటము (పచురించాము. పూర్వ[గ్రంథఛాల అనువాదాలు, పునర్ము. దణలు శేపట్టట మే కాక తెలుగునాట సంగీత, నృత్య, నాటక కళా వికాసాలను తెలియపరచే న్వతం[త (గంభాలను [వచురించాలని కూడా అకాడమీ సంకల్పిం చింది మొదట నాటక క _ర్తలను నరం చి (గంఖాళను (ప్రచురించాలని

0! అకాడమీ నిర్ణయించింది. ఆకారం నాటక కర్తలుగా చిలకమ ర్డి విరుపతి వేంకట కవులు గురించిన (గంఛాలను (వథమంగా (వచురిం చాము. ఇవ్వుడు ధర్మవరం, కోలాచలం గురించిన (గ్రంథాలను వెలుపరిస్తున్నాము. గురజాడ, కందుకూరి, వేదం (వళ్ళతి నాటక శ _ర్తలను గురించి (కమంగా (గంథాలను (పచుకించ సంకల్పించాము, అబే విధంగా సంగీత, నృత్య కళాకోవిదుల గురించి కూడా (గంఛాలు (ప్రచురించ శల పెట్టాను. అకాడమీ వెలువరిన్తున్న (వచురణలు కళా కారులకు, కళాధినూనులకు కూడా ఉవయోగకరం కాగలవని మా విశ్వాసము, మేము కోరినంతనే (ప్రసిద్ధ నాటకకర్తలు కోలాచలంచారి జీవిత చరిత [వాని ఇచ్చిన డాక్టర్‌ ఎస్‌. గంగప్పుగారికి ధన్యవాద ములు 'ఆలియపరుస్తున్నాము. "క. అర్‌. పరమహంన స్పెషల్‌ ఆఫీసర్‌ ఆంధప్రదేశ్‌ సంగిత నాటక అకాడమీ

విషయ సూచిక

జీవిత సం[గవాచరి[త కే ల నాటకేతర రచనలు వీ0
నమకాలిక వరిస్థితులు ల] 4, కోలాచలంవారి నాటకాలు కీర్‌ ళ5, నాటక రచనా [ప్రయోజనం 75
మరికొన్ని విశిష్ట్ణగుణాలు |! గా (శీనివాసరావుగారి సేవ 109
కోలాచలంచారి రచనలు 115

జీవిత సంగహ చర్మిత ఆంధగాో్‌ 5 _ర్తలలో అత్యు త్తమ (శేణికి చెందినవారు కోలా చలం శ్రీనివాసఠావుగారు; మవోన్నత రసవన్నాటక నిర్మా ణానికి పూని సఫలీక్ళతమనోరథులై నవారు. అందునా అధికసంఖ్యలో ఇారి(తక నాటకాలు రచించి “ఆంధ చారిత్రక నాటక పితామవహు” డన్న [పతీతికి నోచుకొని, “సుమనోరమనభా” నాటక సమాజా ధ్యతుడుగా వ్యవహరించి, “వాణీవిలాన నాటకళాలి ను (వవథ మంగా బళ్ళారిలో నిర్మించి, ఇతరుల కసాధ్యవై.న “*(వపంచ నాటక చరిత” అనే ఉద్ద్యంథాన్ని ఆంగృభావమలో రచించి, ఆంయ్భధ నాటక వాజ్ట్రయానికి, ఆంధ్ర నాటకరంగానికి ఎనలేని సేవగావించి ఘనత వహించిన (శ్రీనివానసకావుగారు (పాతన్స న్టైరణీయులు. కోలాచలం (శ్రీనివాసరావుగారిది పండితవంళం,. వాస్థ్రభ్యాతృ చ్మకవర్తి మలి నాథనూరి పీరి పూర్వుడు, కాము కోలాచల మళ్లి నాథనూరి వంశీయులమని తమ “ఆం ధీక తాగ న్య జాలభాకతము" లో సన్మపమాణంగా నిరూపించారు (శ్రీనివాసరావుగారు. మళ్లి నాథ నూరి 15 వళ పూర్వార్థానికి చెందినట్లు (శ్రీనివావరావుగారు నిర్ణ యించారు. ఈ 15వ క, ఉత్తరార్థంలోని వాడు వల్లినాథ ద్వితీయ ప్యుతుడు కుమారస్వామి సోమయాజి. ఇతని ప్యుతుడు మల్ళిస్వామి

లి కోలాచలం సోమయాజులు, ఈ విషయాన్ని ఒక దానపష్మతం (ధువపరచినట్లు (శ్రీనివాసకావుగారు వివరించారు; బళ్ళారి తాలూకాలో నిీఊలూరు" (గామం మల్ళిస్వామి సోమయాజులకూ, అతని పూర్వులకూ (శ్రీకృళ్ళ దేవరాయలు అ[గవోరంగా దానమిచ్చినట్లు ఆ దానప్మతంలో కలదట ; ఇతని వుతుడు కోలాచలం సర్వచదేవసోమయాజులు. ఇతని పుత్రుడైన మల్లి శేషాదిదీదితులు “ఊలూరు” ఆ(గవోరం పోగొట్టు కొని మళ్ళీ 1569. 82 మధ్యకాలంలో “అనంతపురం” పాశగాడైన హాంజే వానుమపస్ప నాయకుని వలన నంపాదించి ఉంటారని (శ్రీనివాస రావుగారి నిర్ణయం. 1 మల్చి శేషూది దిటితుల ప్యుళుడు సూర్య నారాయణ, ఇతడు తన ప్యుతుడు భాస్యరభట్టువో పాటు నిజాం రాష్ట్రంలోని "జంతకలం” లో స్థిరపడ్డాడు ఆతని పౌత్రుడు వేంకట రామదితితులు మహావిచ్వాంసుడైై. “గజేందగడం” లో భూసంపదను సంపాదించాడు. అతనికి సుచ్చాశా(స్త్రి, గంగాధరళ్యాంస్త్రి? ((శ్రీనివాన శావుగారి పితామహుడు భాస్కరశా (స్త్రి అని మువ్వురు ప్యుతులు, సుశ్చాశా(స్త్రిి మవోపండితుడు. (శ్రీనివాసరావుగారి పితామహు డైన గంగాధరకా(స్త్రి పరినళాలలోని భూసంపదవై అధికారం కలిగి, “వాంపీ సమీవంలోని “కమలాపురం” లో స్థిరపడ్డాడు. ఇతని భార్య సుబ్బమ్మ. ఈ దంపతులకు 'సేశుయా[త అనంతరం పు[తసంతానం

కలుగగా, సేతువతిళా(స్త్రి అని నామకరణం గావించారు, 'సేతుపతిళా,స్తి "వెరిగి "పెద్దవాడయి, అనాడు అనెగొంది ఛాజయిన (శ్రీ,మత్తిరుమల దేవరాయల వద్ద మంతి (దివాన్‌) పదవిని స్వీకరించి (పసిద్ధి కెకాారు. ఇతని భార్య అచ్చమాంబ, ఈ దంపతులకు ఆరుగురు సంతానం. వారిలో కనిష్ట పుుతుడైన (శీనివాసరావుగారు,

1. ల, కక0ంా2: “రా సేం తం 0216 0 20660. తీ 92064060 ల్‌, 19. 7,8. £4. 09. 6. 7. 92240, మ ఉం ప ప ౪

జీవిత సంగ్రహ చరి[త ల్‌ విరూపాత తే(తం సమీపంలోని కమలాపురమనే (గామంబో క్రీ ఈ 1854 సం. మార్చి 18 వ తేదికి సరియైన (ప్రమాది సంవత్సరం ఫాల్లుణాసిత చతుర్దశినాడు జన్మించారు. వీరి అన్నగార్లు వేంకటరావు, వేంకటరామారావు అని ఇద్దరు. వీరుగాక తక్కిన ముగ్గురు పుత్రికలు, "సేతుపళిశా(స్త్రిగా రుత్తమగుణగరిష్థులు, థై ర్యష్థార్యాలుః దయా ధళాస్ట్రలు వారిసొత్తు. వారి గార్హస్థ్రజీవితం ఆనందమయంగా గడి చింది. వారి దివాన్‌గిరీలో ఆనెగొంది సంస్థానం సుఖళాంతులకు ఆటపట్టయింది. శ్రీనివాసరావుగారి తొమ్మిదోపట 1668లో దివంగతు లయ్యారు 'సేతుపతిశా(స్ర్రిగారు.

తమ వంళనామం '“కోలాచలం' అని ఎలా కలిగింది (శ్రీనివాస శావుగారు - వివరించారు. మల్టినాథనూరి పూర్వులు డ్ష్యల్రాం రు” సమీపంలోని “వందిపాడు' లో నివసించే వారు. “పందిపొడు' అన్న వదాన్ని.మల్లి నాథనూరి "కోలాచలి అనిసంస్కృతీకరించాడు. అప్పటి నుంచి వారికి “కోలాచలం” వారని పేరు వచ్చింది. కానీ వేటూరి (వభాకరళా(స్త్రిగారు (శీనివాసరావుగారి చాదాన్ని న్వీకరించక ఓరుగల్లు సమీపంలోని “కొలచెలమ” అన్నే మల్ళినాథనూరి నివాస స్థలమని నిరూపించారు-.2 ఇది (ప్రస్తుతం మెదక్‌ జిల్లాలో కలదు. ఇదే స్త్వ నదని మరికొందరు విద్యా వేత్తలు విశ్వసిస్తున్నారు. అయినప్పటికీ కన్యాకుమారివద్ద కూడ “కొలచెర్ట ' |గామం ఉంది, (వాత, అచ్చు (పతులలో మలినాథ నూరి ఇంటి పేరు కోలాచలి కొలచల, కోల చర్జ కొలభెర్ల , “కొలచెలమ'-అని అనేక విధాలుగా ఉండడంవల్ల ఇద మిళ్హంగా నిర్ణయించి చెప్పడం కొంతవరకు కష్ట సాధ్యమే. “కోలా చలి శబ్దమే ఇన్ని విధాలుగా వికారం పొంది ఉండవచ్చుననడంతో సంచేహూం ఉండనక్కర లేదు.

లి. చూడుడు:=*మీగడ తఅకలు' _--పవు. 190-207.

కోలాచలం

వాల్యం, విద్యాభ్యాసం, ఉద్యోగం

(శీనివాన రావుగారు జననకాలం నుంచి తొమ్మిదేండ్ల వరకు మా[తమే పితృ(పేమాదరణలకు, పోమణకు నోచుకున్నారు; అంత వరకు కమలాపురంలోనే "పెరిగి. పెద్దవారయ్యారు కాని ఈసంతోషం ఎంతోకాలం కొనసాగలేదు. 1868 సం.లో తంగడి సేతుపతి శాశ్రుగారు దివంగతులయ్యారు. ఆ సమయంలో (శ్రీనివాస రావుగారి లావ తిన్న వేలికుష్పుస్వామయ్యగారు. వీరిని చేరదీసి ఆదరించారు. బళ్ళారికి కొనిపోయి, విద్యాబుద్ధులు గరపుళూ, సంరఉిన్తూ శినివాస రావుగారికి తండిలేని లోటును తీర్చారు కుప్పుస్వామయ్యగారు. అంతకుముందే శ్రీనివాసరావుగారి అన్న కోలాచలం వేంకటరావు గారు బావగారి ఇంటనే విద్యాభ్యాసంచేన్తూ ఉంజేవారు. (శ్రీనివాస రావుగారు బావగారి పోమణలో భయభక్తులతో విద్యాభ్యాసం చేయ నారంభించారు. వారు ఆంధభాషతోపాటు సంస్క్యృతమూ, కాలో చితంగా ఆంగ్రభాషను అచిరకాలంలో నే అభ్యసించారు. వీటికితోడు కర్తాటభాష అలవడింది. కుకా[గబుద్ది అయిన (శీనివాసరావుగారు తమ సందొమ్మిదోపట 1878 సం. లో “మెటిక్యు లేషన్‌ ' పరితలోనూ, 18/6 లో అంశపే లివి సం. లో ఎఫ్‌. ఏ. పరీథలోనూ ఉ్తీర్డు లయ్యారు. మరొక విషయం శ్రీవి. ఎల్‌. శాస్తి, (శీ ఎమ్‌. వేంకట రంగయ్యగార్థ సంపాదకత్వంలో ని ““్యాయ01006612 0 చం పెడ్‌డ6ే- ₹23 క౯6816606 2064 06 ఉథ2ం00౧0 912065" వెర42-. అనే (గంథంలో “జల మ. ర4817282 280, కె.4.” - అని వేర్కొనబడి ఉండడం గమనించదగ్గది. కాని శ్రీని వాసరావుగా రు బి. వ, అయినట్లు గాని, వాడుకలోగాని లేదు. వారు బి.ఏ. చదవనేలేదో, లేదా చది వినా డిగ్రీ తీసుకోలేదో మనకు తెలియరాలేదు. ఏమైనా ఆంధాంగ్ల కర్ణాట సంస్కృృతభాషా వేత్తజయి ఉత్తమళ్ష్టాన సముపార్టన _ గావిం

జీవిత సంగ్రహ చరిత వ్‌ చారు (శ్రీనివాసరావు గారు. “ఉద్యోగం పురుష లవణమ్‌” = అన్న నూ కిని విశ్వసించిన (శ్రీనివాసరావుగారు తమకాళ్ల మీద తాము నిలవదలచారు. ఉద్యోగ్యపయత్నం కొనసాగించారు. ఫలితంగా “8 వెన్యూడిపార్డు మెంటు'లో వీవు అనంతప్పురంజిల్లా గుత్తిలో 12 నం,లు (1877-1889) ఉద్యోగం నిర్వర్తించారు. ఈ మధ్య కాలంలో కొన్నాళ్లు “1881 లో అనంతపురమండలము డిప్యూటి కొలెక్ట రుకడ దివానుగా”3. సైతం పనిచేసినట్లు ఆలియవస్తూంది. స్వీకరించిన పనిని [(తికరణళుద్దితో నిర్వర్తించడం _ (శ్రీనివాసరావుగారిలోని గుర్తించదగిన ఉ_త్తమగుణం. వనిని ఎగవేసే పద్దతి వీరి ఇంటావంటా లేనిది. ఉదోస్ధిగ ధర్మాన్ని స్మ్రకమంగా నిర్వ ర్హించడంవల్లి కార్యభారం అధికమై ఉండవచ్చు. **“దొరతనపు వారి కొలువు బలు" వై నట్లూ, “ఆ వేశనాయాతనంబులన్నడి, లేయింబవళులు శరీరాయాసంబుబెంది నట్ల్టూ, శ (శ్రీనివాసరావుగాశే పేర్కోవడం ఇందుకు నిదర్శనం. స్వేచ్భాజీవులూ, కళా పిపాసువులూ అయిన శ్రీనివాసరావుగారి కది గిట్టలేదు. 1889 సం,లో తమ లిక్‌ సం ల వయన్ఫులో ఉద్యోగానికి రాజీనానూ చేసి, బళ్లారికి తిరిగి వచ్చారు. (శ్రీనివాసళావుగారు. వీరి

ఉదోస్టగం ఆ విధంగా పరిసమూ_వ్తమెంది. న్యాయవాద వృత్తి (శ్రీనిచాసరావుగారు ఉద్యోగం వదలిపెట్టి బళ్లారి చేశే సరికి వీరి అన్న వేంకటరావుగారు సుప్రసిద్ద న్యాయవాదుళై కీర్తి ప్రతిష్ట ఏ, (శీమధునాపంతుల సత్యనారాయణశా(న్తిగారు “ఆంధ రచయితలు” -(వథమ భాగము-- వు. 181, కలెక్టరువద్ద పనిచేసే వారిని “దివాన్‌” అనడం వింతగా ఉంది. గుమాస్తాగాని, లేక “019 6141” గాని

అయి ఉండవచ్చు. 4. సునందనీ పరిణయ నాటక పీఠిక-పు 1

6 కోలాచలం లతో పాటు ధనసంపాదన నై తం అధికంగానే చేన్తూ ఉంజేవారు. "వేంకటరావు గారు ఆదరాథిమానాలతో తమ్ముని _చేరడిశారు. (శ్రీనివాసకావుగారికి న్యాయవాదవృ ిైవై అభిలాషకలిగింది. అన్న గారి వద్ద ఉండడంవల్ల న్యాయస్థానపు చట్టాల సరిచయం, వాటి 'వయోగ ప్రచార విధానాల్లో (ప్రవేశం పఏీ88 లభించాయి. ఈ అను భవంతో “సెకండు గేడు ప్లీడర్లి వ్‌" పరీకలో కృతకృత్యులై. 1892 సం, నుంచి స్వచ్భ్చంద్వమెన న్యాయవాదవృత్తి నవలంబించారు; అన్న గారితో పాటు బళ్లారిలో నే “ప్రాక్ట్రీను' ప్రారంభించారు... వీరికి గల నపహాజ వాజై పుణ్యం, సంభాషణ చాతుర్యం నార్టయవాదనృ త్తి కత్యంతం సవాకరించాయి; అచిరకాలంలోనే డబ్బుతో పాటు పేరు కీర్తులు గూడ సంపాదించారు; వీరిలో నత్యనివ్ట, ధర్మువర్శ వ అధికం, బుద్దినై శిత్యంతో పాటు పట్టుదల, కార్భిదీేద, దత వీరికి వెన్నతో బెట్టిన విద్యలు. కన్తుక నే వీరు తమవృ _తీలో మహోన్నశస్థాయినందు కొన్నారు. శ్రీనివాసరావుగారి కంతకుముందే వివాహాం జరిగి ఉండవచ్చు; అయినాఎవ్పుడు జరిగిందీ తెలియదు. వీరిభార్య అవన్చమ్మ. వీరు అన్న గారి ఇంటనే సుఖమయ జీవితం గడుపుళూ ఉండేవారు. అంకే అది అవిభక్తకుటుంబం. అ నాటి “మ్మ దాను (వెనిడెన్సీ” లోనే పేరు మోసిన వకీలుగా పనిద్ధి ఉండేది వేంకటరావు గారికి. వీరు డబ్బు జాగా గడించిన వారు, వీరికానాడు ఒక కారు “కోచ్‌” (టాంగా) ఉండేవి. మవోదాతగా కూడ వీరికి (ప్రసిద్ది కలదు, వీరు ధనమున్నం దుకు దానం చేయడమే (పయోజనమని (వగాఢంగా విశ్వసించినవారు, (పజాహితకార్యాలక్షై గు _వ్రదానాలెన్నో చేశారు. బేశాభిమానం, సంఘనంస్కరణాఖిలావ వీరి సొత్తు. “జా తీయ కాంగ్రాస్‌”లో చేరి వెచ్చించి బళ్లారిలో పురథవనం (గం72-8411, నిర్మింప జేసి, అంతే

జీవిత నం[గవా చర్మిత 7 డబ్బుతో ఒక (గ్రంథాలయం స్థాపించారు. రూ. "”,000 లు వెల చేసీ భవనం నిమ్నజాతుల జాలికల కోసం, రూ, 5,000లు ఖర్చుతో మరొక భవనం వితంతువుల కోసం, రూ.-20,000లు వెలచేసే ఇంకొక భవనం అనాథళరణాలయం కోసం దొనమొనగిన మహిదాతలు. ఇలాంటి దానధర్మాలు గావించిన వారి సంపాదన, సిరి సంపదలు ఎట్టివో స్పష్టం కాక మానదు. తమ పక్షైక ప్యుతుడు 'రామచం[దరావు" గాలిని ఇంగ్లండుకు పంపి "బారిష్టరు" చదివించిన ఘనులు వేంకటరావుగారు. రామచం[దరావు గారు బారిష్టరు పట్టం పొంది స్వదేశం వచ్చాక బక్లారిలోనే తండడివద్ద పాక్టీసు ఆరంభిం చారు. ఈ విధంగా అనాడే అభ్యుదయ ఇావసంవన్నులై. మవో న్నత వ్యక్తిగా (ప్రసిద్ధి పొందారు వేంకట రావుగారు. నాటక రచన ఉత్తమాళయులై న అన్నగారి (వభావం (శ్రీనివాసకావు గారివై 1వసరించింది. ఇటు వృ త్తిలోను, అటు నంఘ నంన్కరణ, సొంస్కృతికాది రంగాలలోను (శ్రీనివాసరావు గారికి అన్నగాశే ఆదర్శం. ఇట్టి సదవకాశంతో ఉచిత వాతావరణంలో (శ్రీనివాసళావు గారికి సాహిత్య సమాలోచనన్సై ఆసక్తి కలిగింది. అప్పుడప్పుడు అనారోగ్యం పీడించినా, ఆ సమయంలోనూ (గంథపకన కవకాళం కలుగుతూ ఉండేదని (శ్రీనివాసరావు గాశే పేర్కొన్నారు. కావ్య వఠన వార్రభ్యానాల్లో నే అధిక కాలం సద్వినియోగం చేసుకొనే వారు శ్రీనివాసరావు గారు. తెలుగు, ఇంగ్లీషు, కన్నడం, మరాఠి భాష లలోచే గాక సంస్క్య్బూాత భాషలోను అపారమైన పాండిత్యం కలవారు, అందునా మల్ళినాథసూరి వంశీయులు. తమ పూర్వులందరు మహోవండి తులు. ఆ నాడు బళ్లారి మున్సిపల్‌ హైస్కూల్లో పౌడ్‌మాస్ట రుగా వని చేన్తూండిన ఆర్కాటు ఖీమాచార్యులతో గాఢమై తి.

ర కోలాచలం సంస్క్య్బృతాది భావలలోని కావ్యనాటకాదులు భీమాచార్యులు గారు చదువుతూంకు (శ్రీనివానరావ్వుగారు వ్యాఖ్యానించేవారు. ఈ కావ్య పఠన విమర్శలలో-అదే ఉన్నత పాఠశాలలో తెలుగు పండితులుగా వనిచేన్తూండిన రావాడ వేంకటరామళా(స్త్రిగారు న్రైతం పాల్గొనే వారు. ఈ సాహిత్యగోప్టి కోలాచలం వారి గృహంలో వతిరాలతి 1£,1 గంటల దాక కొనసాగేది. ఖీమాచార్యులు మహో పండితులు. (శ్రీనివాసరావుగారు వారితో సమానమైన పాండిత్య (పకర్ష కలవారు, (ప్రతిభావంతులైన (శ్రీనివాసరావుగారిలో ఈ విద్వర్లోష్టులు వైదు ష్యాన్ని వెంపొందించాయి. [గంథ రచన చేయాలన్న ఆకాండ 'రావుగారిలో కలిగింది. వీజపాయమెన రావుగారిలోనీ ఆ కోరిక [1కమంగా మొలకెత్తి, చిగిర్చి, ఎదిగి, మవోవృతమై నాటకాది వివిధ రచనల రూవంలో ఫలించింది.

“వాటకాంతం హి సాహిత్య" మ్మని పెద్దల (పసిద్ధమైన నానుడి ఉండగా కోలాచలం (శ్రీనివానరావు గారు. మ్మాతం “నాటకాది సాహిత్యం'గా రచనా వ్యాసంగం కొనసాగించారు. ఇది వీరిలోని వై+స్ట్యం. “అట్టికాలంబున (1899 నం న్యాయచాదవృ త్రి నవలం వించాక)నే వైజయంతీ విలాసంబను నాటకంబు నాలుగాశ్వాసం బుల (అంకములయి ఉండవచ్చు) వచన రూపకంబుగ లిఖించితి” ౨ నని (శ్రీనివాసరావుగారు వేర్కొన్నారు. కాని వైజయంతీ విలాసం ము[దితమైనటు కన్పట్టదు. ఇట్లు కోలాచలం వారి రచనా వార్రసంగం ఆరంభమైంది. వీరు నాటక రచనకు పూనుకోవడానికి కారణా లున్నాయి. వీరు బళ్లారి చేరాక, సాహిత ట్ర్‌ సొంస్క్బృతిక రంగాలలో కలుగుతూన్న అఖివృద్ది వీరికి దోవాదం చేసి ఉంటుంది. వీరా సమ యంలో అనేక నాటక (వదర్శనలు దర్శించి ఉంటారు. ఆ రోజులలో

జీవిత సం్యగవా చర్విత “ట్టి పూనా ధార్యాడల నుంచి కొన్ని నాటక సమాజాలు వచ్చి హిందీ, మరాఠి, కన్నడ భామలలో నాటకాలు (వదర్శిన్తూ ఉండేవి. స్థానికంగా (శ్రీధర్మువరం రామకృష్ణ మాచార్యులుగారు. మొదట కన్నడంలో ఉమషానిరుద్ధమనే నాటకాన్నీ, తరువాత తెలుగులో “చితనకీయం” నాటకాన్నీ రచించి, 1886 లో (ప్రదర్శించి సవ్యాడయ సామాజికుల మన్ననలకు పాతులయ్యారు. అదేశంవత్సరంలో నే “సరసవినోదినీనభా”, నాటక సమాజు స్థాపించబడి ధర్మువరంవారి నాటళాలు (పదర్శించ' బడుతూ వచ్చాయి. ఈ సందర్భంలో చే (శ్రీనివాసఠావుగారు గూడ. నాటక రచన చేయడానికి పయత్నించి ఉంటారు. మికుల [పోళ్ళా వాం కూడ దీనికి సవాకరించి ఉంటుంది. విద్వద్గోష్టులలో కావ్య నొటకాదుల పఠన విమర్శనలవల్ల కల్లిన వై దుష్యం జతగూడింది. పఠించి, జీర్ణ ంచుకొన్న సంస్క్యృళాంగ్గ రూపకాలు నైతం నాటక రచనకు (శ్రీనివాస౮ వుగారిని పురికొల్చి ఉండవచ్చు. పీటన్నిటి ఫలి తంగా వీరు రచించిన (ష్మపథమ నాటకం "“సునందనీ పరిణయం” లేక “దురాశాభంగం". ఈ నాటకం 1892-98 సం॥ లలో రచించబడింది. అంటజకే అప్పటి నుంచి (శ్రీనివాస కావుగారు న్యాయవాద వృ త్తితో పాటు నాటక క_ర్షగా సైతం నిరూపించుకోడానికి ఆరంభించార్చు

(శ్రీనివాస రావుగారి నాటక రచనా కాలాన్ని న్టూలంగా మూడు దశలుగా విభజించవచ్చు. 15892 _- 18909 (వథమదళ 1899 1908 ద్వితీయదళ; 1809. ఆమరణం చివరిదళ.

(ప్రథమ దళలళలోే 'సునందనీ వరిణయం" తరువాత 1895 లో “నుఖమంజరీ పరిణయం", 1895-96 లో “మదాలసా' నాటకం, 1899 లో “సీమంతినీ నాటకం" రచించబడ్డాబి. ఈ దశలో చే (శ్రీని వాసఠావుగారు ఉత్తమ నాటక క_ర్రగా గుర్రించబడ్డారు. వె నాటి కాలన్నీ (పదర్శించబడుతూ వచ్చాయి. ధర్మవరం వారి నాటకాలు

10 కోలాచలం “నరసవినోదినీ సభా నాటక సమాజం వారిచే (వదర్శించబేవి. అలాంటి నాటక సమాజం (శ్రీనివాసరావు గారికి న్వైతం అవనర మైంది. బళ్లారిలో 1896.97 సంఃలో "సుమనోరమసభా' నాటక సమాజం వెలిసింది. దీని స్థాపనలో ేర్కోదగిన [ప్రముఖ వ్యక్రి (8 పద్మనాభ వెంకో బాచార్యులుగారు. పీర్రిక్రి తోడ్చడిన వారిలో (శ్రీ సభాపతి మొదలియార్‌ , జి. లత్మణరావు, జి. [కిష్టప్పచెట్టి, జి. కిష్టప్ప, ఎస్‌. నీలకంఠప్ప, ఎమ్‌. శీనవ్ప మొదలై నవారుం జేవారు. వీరందరు కోలాచలం వేంకటరావుగారికి, (శ్రీనివాసరావుగారికి ఆప్త మి(తులు, ఈ పుర( ప్రముఖులు “సుమనోరమసభా' నాటక నమాజం స్టాపించి (శ్రీనివాసరావు గారిని అధ్యతునిగా ఎన్నుకొన్నారు. (శ్రీనిచాసరావుగారు ఈ సమాజాధ్యతుడే గాక, నాటక కర్తగా, (వయో క్తగా సర్వమూ తామే అయి సమాజ కార్యకలాపాలు సమర్థవంతంగా కొనసాగించారు. కనుక నే వీరికి ఆనేక నాటక రచనా (వ్రదర్శనలకవకాళం కలిగింది. వీరి నాలుగు నాటకాలు ఈ దళలోనే ముద్రించబడి ప్మతికలలో కృతివిమర్శనకు నై తం నోచుకొన్నాయి. 1895 లో *నునందనీ పరిణయం”, 1896 లో *సుఖమంజరీ పరి ఇయం”, 1807లో "మదాలస”, 18909 లో “సీమంతిని” ప్రథమ ము[దణ పొందాయి. శ్రీనివాసరావు గారు తామే సొంతంగా వీటిని మ్యుఢ్రింపించారు. 1895 జూలై “చింతామణొ పత్రికలో తక్సంపా దకులు (శ్రీ న్యాపతి సుబ్బారావు గారు “సునందనీ పరిణయ” నాట కాన్ని మిక్కిలి (వశంసించారు. 1895 ఆగస్టు “ఆము[దితగంథ చింళామణి'"లో వత్రికాధివశులు. (శ్రీ పూండ్ల రామకృష్ణయ్యగారు విమర్శించగా, దానికి నమాధానంగా (శ్రీనివాసరావు గారొక చిన్న పుస్తక రూపంలో 18-10.1885 న (ప్రకటించారు. దానికి ్మపతిసమా ఛానం పూండ్రవారు ష్మపిల్‌ 18906 “అము (దిత గంథ చింళామణి”లో వెలువరించారు. 189 జనవరి “అముదితగంథ చింతామణి” లో

జీవిత సం[గ్రవా చరిత క్ష పూండ్ల వారు “ర్పబ్బుకుంబరీ పరిణయ” నాటక విమర్శనం విపులంగా చేళారు. దీనికి శ్రీనివాసరావు గారు “ళశి లేఖ” ప్మికలో నమాభాన మివ్వగా, పూండ్రవారు 189% వ(పిల్‌ లో (వతివిమర్శన గావించారు. “మదాలసా” కృతి విమర్శనం 189? ఫి బవరి “చింళాముణి”లో న్యాపతి సుబ్బారావుగారూ, 1597 జూన్‌ “అముదిత(గంథ చింతా మణి'లో పూండ్రవారూ చేయడం జరిగింది. “'సీమంతినీ' నాటకాన్ని 1900 డిళంబరు 'మంజువాణి'లో తత్చంపాదకులు రాజామంధతి [పగడ భుజంగరావుగారు సమీడించారు. “నునందనీ పరిణయం" 18908 లో ద్వితీయ మ్యుదణకు, 190 లో తృతీయ ముదణకు, 1926లో చతుర్ధ ము(దణకు నోచుకొన్నది. ఇది 1899 సం[లో (వథమళ్శాన్హ్ర పరిక (తుకు పాఠ్య గంథంగా నిర్ణయించబడింది. దీనికి టిప్పణం సంతరించారు (శ్రీనోనం నరసింహోచార్యులుగారు, (శ్రీ మండపాక పార్వతీశ్వర శాస్తు9లు మొదలుకొని "పెనుగొండ (శ్రీ, రొద్దం వాను మంతరావు గారి వరకు గల ఆఅ నాటి (సముఖాంధధ కవి పండితుల (వళంసలనందుకొన్న ది “సునందనీ పరిణయము.” ఇట్లు శ్రీనివాసరావు గారి యళళ్చందికలు దళదిళలా వ్యాపించాయి. మరొక విశేషం వీరి సాహిత్య మూర్తికి నిదర్శనమైనది కలదు. ,శ్రీనివాసరావుగారు " “కవి పండిత సంఘం'లో సభ్యులుగా ఉండేవారు. 1898? లో ఆంధ చేళంలోని కవిపండితులుచేరి ఒక సంఘంగా పర్పడ్డారు. దీని నిర్మాత ధర్మవరం రామక్యష్టమాచార్యులు గారు. ఈ సంఘవథమ సమా" "వేళం 1897 వ పిల్‌ లో బళ్ళారిలోనూ, ద్వితీయ సమావేశం 1899 జనవరి 1 వ అేవీన మచాసులోనూ జరిగాయి. "రెండో నమా వేశంలో వేదం వేంకట రాయళాస్ర్రిగా రుపన్యసించిన పాతో-చిత భావవై వాదోపవాదాలు జరిగాయి. వీర |గాంథిక వాదుకై న కొక్కొండ వేంకటరత్నం పంతులుగారి పదంలో కోలాచలంచారు, ధర్మవరం వారు, వేంకట సుబ్బయ్యగారు, వావిలికొలను వారు చేరిపోయారు.

కేవ కోలాచలం పూండ్హవారు, (శ్రీపాదవారు మొదలైనవారు వేదం వారి పథంలో చేరారు. నాటకంలో (గామ్యముపయోగించాలన్నది. వేదం వారి సిద్దాంతం. ఉవయోగించరాదన్నది కొక్కొండ వారి మతం. (శని వాసరావు గారు నైతం ఒకటి ౫౦డు నాటకాల్లో ఎక్కడో ఒక చోట నీచపా[త్రలకు (గామ్య భావ ప్రయోగించినా సర్వత తత్ర "యోగం అనుచితమని, తనూగిలంగా భామ చెడుననీ అభ్మిపాయ పడ్డారు ఇంతేగాక పూండ్తవారు కొళ్కొాండ, ధర్మవరం కోలాచలం వారల నాటకాలను విమర్శించి ఉండడం వల్లా వీరందరూ ఒక కూట మిగా చేరి ఉంటారని తిలంచవచ్చు. (శ్రీనివాసరావు గారీ దళలోనే కవిపండిత నంఘాల్లో పాల్గొనే వారని కెలుపడానికే ఇంతగా వివరణ అవసరమైంది. ద్వితీయదళ 18909._1808 మధ్య కాలంలో (శ్రీనివానరావు గారు అత్యుత్తమ నాటక కర్తగా లబ్ధ[పతిష్టులయ్య్యారు సుల్లానా వాందువీ, రామరాజు చరిత్ర, శిలాదిత్య, మెనూరు రాజ్యాభివృద్ధి, శిరోమణి, రుక్యాంగద, సత్యవారిళ్చందియం, (పతాపాక్చరీయం--అనే ఎనిమిది ఉత్తమ శేణి నాటకాలు (కమంగా రచించి (పసిద్ధి పొందారు. ఇందులో ఐదు చారి తకాలు. “సుఖమంజరీ పరిణయం తోనే చారి [తక వాటక రచన ఆరంభమైనా, ఈ ద్వితీయ దళలోని చార్మితక నాటకాలే శీనివానఠావుగారికి ఎనలేని కీ ర్తినే గాక “అంధచారి [తక నాటక పితామహు "డన్న వకితిని హాడ నంపాదించి "పెట్టాయి. నుల్తానా చాందులీ, రామరాజు చరిత, సత్యవారిళ్చం[దీయం--అనే మూడు నాటకాలు 1907, 1968 సం లలొ ము[దించబడ్డాయి. (శ్రీనివాసరావు గారికి నాటక కర్తగా వచ్చిన కీర్తి ప్రతిష్టలకు "రామ రాజు చర్మితి జయపతాక. ఇది ఎం. ఏ. డిగ్రీ పరీతకు పాఠ్య (గం థంగా ఒకప్పుడు నిర్ణయించ బడిందె. “పతా పాకృరీయ" నాటక

జీవిత సం[గ్రహా చరిత 19 రచనా కాలంలో కలిగిన సంతానానికి (పతాపరావని నామకరణం చేశారు రావుగారు. (వతావళావు వీరగిచివరి ప్వుతుడు. 19071908 సం.లో వీరి జననం. వీరి అక్కగారు సునందనమ్ము. ఈమె “సునందనీ పరిణయ” నాటక రచనా కాలం 189299 లో జన్మించింది. కనుకనే "నునందనమ్ము” అనే వేరు వచ్చింది. (వళాపకావు గారి అన్న గార్డ్య యిన శత్రుఘ్న రావు, (శీరామళావు, జయరత్నం --అన్న వారితో రావుగారికి మొత్తం ఐదుమంది నంతతి. ఇంకొక విశేషం. అవిళక కుటుంబంలోని అన్న దమ్ములు తమ నంతతికి రామాదుల పేర్దుంచడం గమనించదగ్గది. కేంకళటరావుగారి ప్యుతుడు రామచం[దరావు. వేంకట రామారావుగారి ప్యుతులు భరత లతస్చణులు, వరుస్మకమంలో మొదటి పుత్రుడు శతుఘ్న రావు. ఒక (పక్క ఈ విధంగా నుఖసంతోమషో లతో గార్హ్హస్థ్య్ర జీవితం గడుపుతూ మంచిమంచి నాటకాలు రచించి (పదర్శనలిన్తూ = విజయం చేహూర్చుకొంటూ కీర్తి (పతిస్టలు సంపా దిన్తూవచ్చారు రావుగారు. వారి పట్టుదల కార్య దీణాదకుతలట్టివి | ఇందుకు మరొక నిదర్శనం వైతం ఉంది. వీరు [ప్మపథమ నాటకళాలా నిర్మాతగా గూడ ఘనత వహించారు. వీరి నాటక [పయోగాలకు ఉత్తమ లేణి నాటకళాల ఆవళ్యక మెంది. చేదోడు వాదోడుగా ఉండిన మి[త్రుల [లోళ్స్ళాహామూ, సిరిసంపదలతో తులతూగుతూండిన అన్న వేంకటరావు గారి అండదండలు సమకూరాయి. మవో మేధావి (శ్రీనివాసరావుగారు 1005 సం లో బళ్లారిలో పదివేల రూపాయలు వెచ్చించి 'వాణీవిలాక నాటకశాల'ను నిర్మింప జే కారు. దీనిని ద్రవ్య శీ లోకమాన్య వాలగంగాధర తిలక్కుగారు (పారంభించారు. ఈ (పాఠం భోత్సవంలో తిలక్‌గారు (శ్రీనివానరావుగారి అట్టి నాటకళాలా ని ర్ధాణదకతను మ్‌క్కిలి (ప్రళంసిం చాకు. ఆ నభలోనే కందుకూరి వీకేశలింగం పంతులుగారు నంఘ సంస్కరణను గూర్చి చక్కని ఉప న్యాసమిచ్చారు. ఉత్తమనాటకళాలా నిర్మాతగా ఉ త్తమ ేణి

కేక్తీ కోలాచలం

నాటక కర్తగా (శ్రీనివాసరావుగారు (శ్రీతిలక్‌ మవహోళశయుల [పళంస

లందడం కొనియాడ దగ్గది. ఈ నాటకశాలా నిర్మాణ మొక అపూర్వ

సంఘటన. బళ్ళారిలోనే కాదు యావదాంధధదేళంలో నే అంతవరకు

ఇలాంటి నాటకళాల లేదంశు అతిళయో క్రికాదము. వీరు నాటకరచనా

(వయోగాలళో సంతృృ్లి చెందక నాటక లతణం, చరిత రచించారు,

(ప్రపంచ నాటకాల చరితను ఆంగ్లంలో విరచించారు. అజే “వపంచ

నాటక చరిత" (౫16 0[%2610 [3౦00 0€ ఈం 70౯164). ఈ

ఉద్గ9ంథం పీరికి గల భారతీయ పాశ్చాత్య రూపకపఠనజన్య జ్ఞానానికి

పరమ నిదర్శనం. ఇట్టి రచనలో అంధ్రదేళశుంలోనే గాదు, భారతబేళం

లోచనే ఇది 'వపథమ [పయత్నమనవలసి ఉంది. అట్టి ఘనత శ్రీనివాస

శావుగారికి దక్కింది. వీకి (గంథాన్ని “906 లో ముదింపించారు,

ఈ దశలోనే (శ్రీనివాసరావు గారి మనస్సు పారమార్థికం వైపు

మొగ్గి ఉండవచ్చు. ఆధ్యాత్మిక చింతనతో భగవర్గీ త, వేదాలను సవి

మర్శకంగా పఠించి కెలుగున ఉవన్య్యాసాలుగా రచించి నభలలో ఉవ

న్యసించ ప్రారంభించారు. (శవ్యకావ్యం వైన గూడ ఆన క్రి కలిగి

సంస్కృత అగ_స్ట్య్ర జాలభారతంలోని “ఆదిపర్వం” తెనిగించి 1908లో

(వకటించారు. ఈ శెండోదళ (శ్రీనివానరావు గారి జీవితంలో చాల

(ప్రాధాన్య గలది. ఉత్తమ నాటక రచనా (ప్రయోగాలు, నాటక

నమాజ స్థావన, నాటకళాలా నిర్మాణం, (పపంచనాటక చకిక్రరచన,

(శవ్యకావ్యం, వచన రచనలుచేసి రావుగారు అత్యున్నత స్థానం వ!

మించుకొన్నారు. మహోన్నత వ్యక్తిగా నిరూపించు కొన్నారు. 1900 నుంచి (శ్రీనివాసరావు గారు దివంగతుల య్యేంత వరకు

గల కాలాన్ని చివరిదళ అంటున్నాం. ఈ దళ 'నే శ్రీనివాసరావుగారి నాటకాల్లో వైవిధ్యం కనిపించడం, విరివిగా వచనరచనలు చేయడం, సంఘ సంన్కర్త కావడం విద్వశ్స్చభకధ్యతత వహించడం జరిగింది, ఈ సమయంలో రచించిన వాటిలో ₹ెండు చార్మితకాలున్నా, పౌరాణి కాలే అధికం. 1909 లో “కుళలవ”, 1912లో “ పవ్లది రచితాలు,

జీవిత సం్యగవా చర్మిత కేక్‌ అతఃపూర్వ మే ధర్మవరం వారు “*(పవ్లాద” రచించి పోతనకవి పద్యా లనే పయోగించడంవల్స (శీనివాస రావుగారు గూడ “ప్రహ్లాద రచించి, సొంతంగా పద్యాలు (వాశారు. సుమారు నగానికి సగం నాటకాలు, ఇతర రచనలు చేయడం ఈ దశలోనే జరిగింది. భారతరామాయణ నాటకాలు (శ్రీనివాసరావుగారు ప్పూర్తిచేశారు;ు అెండు మరాఠి నాట కాల్ని తెనిగించారు. 1915-16 సం. లో పూనానుంచి “కేశవ గంధర్వ”, “బాలగంధర్వ ' అ నేనాటకకం వెనీలు బళ్ళారికివచ్చి (ప్రదర్శన లిచ్చిన, “*వూనాపమానం, రాతసీమ హళ్యాకాంత” అనే శెండు మరాకి నాటకాల్ని దర్శించిన (శీనివాసరావుగారు అనువదించి ఆంధధులకు మరాకీ భాషాసాహిళ్యాల రుచి చూపారు. *యువకి వివాహాో”మనే సాంఘిక నాటకం నైతం వాశారు. క న్నడభావలో 'ఆచారమస్హిన (పపాసనవు", తెలుగులో “నా చిపా ట్రి+ “అన్యాయ ధర్మపురిమహిమ”, “సమయమునకు భార్య” అనే (పహాసనాలు రచించారు, సంఘసంస్కరణ, పతికాపకటన ఈదళలోనే (శీనివాసరావుగారు సంఘసంస్కర్తగా వెలుగు లోకి వచ్చారు. అన్న వేంకటరావుగారి అడుగుజాడలలో నడచిన వీరికి గూడ సంఘవంస్కరణవై. అభిలావ అధికం. ఆనాటి అనాచా రాల్ని గర్పించి, మూఢ విశ్వాసాల్ని తిరస్కరించారు. [శ్రీనివాస రావుగారు. వేదం సమ్మగంగా పరిశీలించి, వేదం ఆర్యుల చరిత అని నిరూపించి, అతి వాల్య, వృద్ధవివాహోలు, “తీసవాగమనం మొదలైన దురాచారాలు వేదంలో లేవని, తరువాత అవి ఆపద్ధర్మాలుగాకల్పించ బడ్డాయనీ, ఆపద్దిర్భం సంసదాయం కాజాలదసీ, జాతిమశ భేదాలు కల్పితమనీ, మనుసంతఠి అయిన మానవసంఘమంళా ఒశేజాతి అనీ వేద విమర్థ్శనోపన్యాసాల్లో వివరించారు. [ప్రజలను విజ్ఞానవంతులుగా

18 కోలాచలం చేసి, తన్నూలంగా సంఘాన్ని ఉద్దరించి, చేళాభివృద్ది చేయాలని తలంచారు రావుగారు. (పజోపయోగంకోసం 1918 మే నెలనుంచి “వేదార్థ చం[దికొ అనేప[తికను (పకటించనారంభించారు. అష్మతికాధి పతులలో రావుగారు (వధానవ్యక్షులు. సంస్కృత భాషలోని వేదాల్ని 'తెనిగించడంలో వీకే ప్రథములు. సంఘ సంస్కరణాభిలాషులై న (శీనివాసరావుగారు భాషా సంస్కారాన్ని కోరలేదు. అంళే వీరు (ామ్యభాషా (పయోగానికిచ్చగించలేదు. 1918 సం, లో మాసు విశ్వవిదార్టలయం నియమించిన “గామ్య భాషా స యో గావళ్యకా” న్ని గూర్చి నివేదికను నమర్పించవలసిన కార్యవర్గం (0082091200 ౦౦99014165) లో వీరు నభ్యులు. ఇందులో (గాంధిక, వ్యావహోరిక భాపావాదులని శెండు తెళలవారుంజేవారు. (శ్రీనివాసరావుగారు (గ్రాంధిక భాషావాదులు. సంఘసంన్కరణలో కందూకూరివారి ననున రించినా, భాషానంసొ్య్శారంలో గురజాడ, గిడుగు వారల మార్షం (గ్రహించలేదు.

ఈ నమయంలోనే శీనివాసరావుగాకు ఆం (ధసాహిత్య్కథభలలో పాల్గొనే అవకాళం కబ్లీంది. ఆంధ్రసాహిత్య పరిమక్చతుర్ధ వార్షి కోత్సవ సథ 1915 సం, ష్మపిల్‌ నెల 8, 4 తేదీలలా బళ్ళారిలో కోలాచలం వేంళట'రావుగారు నిర్మించిన పురభవనంలో జరిగింది. [శ్రీనివాకరావు గారా సభలో స్వాగతోపన్యాసమిచ్చి, ఆం[ధనాటకాల గూర్చిన వొస్ట్‌నం చదివారు ఆ మగునటిరోజు పీరు “ఆర్యులనాగరికత, వారి 'దేశ్యాకమణం " గురించిన వ్యాసం చదివారు. మొదటిరాతి (శ్రీనివాస రావుగారి “రామరాజు చరత” నాటకం. పరిమత్సభ్యుల సంతోషం కోసం (వదర్శికం. అందులో బళ్ళారి రాఘవాచార్యులు గారు పఠాన్‌ పాత ధరించి, తమ నటనాచాతు ర్యాన్ని (పకటించి సామా జికుల మన్న నలకు పా్యతులయ్యారు. ఇంతకంశు | శీనివానరావుగారి జీవితంలో (ప్రధానమైన ఘట్టం మరొకటి కలదు. 181 సం. పిల్‌

జీవిత సంగవా చరిత 1/1 నెల 7, 8 తేరిలలో' కడపలో నిర్వహించబడిన ఆరవ ఆం[ధ్ర సాహితళక్ర పరిషద్వార్షిక సభలో అగాసనాధివతులుగా వ్యవహరించారురావు గారు. ఉవక మోపన్య్థసంలో ఆం(ధభామాచరి తలకు సంబంధించిన విషయాలు విపులంగా చర్చించారు, ఉపసంవారోవన్యాసంలో వీరి విమర్శనాత్మక దృష్టి, విచమణజ్ఞూనం, మాట నేర్చు, (శోతలను ఆకట్టుకోగల చతురత స్పష్టంగా వ్య క్త మయ్యాయి. సభలలోని ఉప న్యాసాల్ని చాకచకరంతో సమీఉంచి, “మనుచరి[త” లోని “ఇంతలు కన్నులుండ" పద్యం ఉదావారించి వీరు కావించిన వ్యాఖాన్రనం అని తరసాధ్యం. మవోవిద్వత్సభకు అధ్యతులు కావడం రావుగారి సతిభా వ్యుత్పత్తులకు నిదర్శన మనక తప్పదు.

శ్రీనివాసరావుగారు వేదభగవర్గీళా విమర్శనోవన్యాసా లేగాక, ఇతర విషయాలను గూర్చి కొన్ని వ్యాసాలు వాళారు. "వీరి చివరి వ్యాసం 8-1.]1919న రచించిన *భాసకాళిదాస వికమాదిత్యుల కాలనిర్జ యం” అన్నది, అంతకు ముందే 25.7-19818 న 'పాచీన [(గంథాలయ చర్మిత' రచితం. చివరినాటకం “పాదుకాపట్టాఖి మేకం" 918-198 లో రచితం. ఈ నాటకరచనా కాలానికి “సుమనోరమా సభా నాటకనమాజకార ఫ్రక లాపాలుఆగిపోయినట్లు పిర్రకు వల్లి "తెలుస్తూంది. తజ్ఞ్బానంలో మరొక నాటకసమాజం వెలసినట్లు వైతం విశదమవు తూంది. [శ్రీనివాసరావుగారి నాటకాలు *సుమనోరమ నభా" నాటక సమాజం వారు (వదర్శిన్తూ ఉంజేవారనీ వీరు తమ నాటక పీఠికలలో చెప్పుకొన్నారు. ్రీనివాసరావుగారు ఆమరణమూ నాటకాలతో: పొటు ఇతర వచనరచనలు గూడచేసి, నాటకరంగంలో వే గాకసాహితగ్టి రంగంలోను లబ్ధ పతిస్టులయ్యారు. నుఖమయ్యమైన సౌంసౌరికజీవితంత! పొటు, సాంస్కట్బృతిక రంగంలోను పురోగమించాకు--ఆర్థికమైన ఇబ్బం. దులులేవు. సాటకరచనా (ప్రయోగాలలో, విద్వద్గోష్టులలో, కావ్యపఠన విమర్శలలో, సభలలో పాళ్గొాంటూ, ఒకపక్కన్యాయ వాథవృ శ్రిని

(2)

18 కోలాచలం కొనసాగిన్తూ పోయిగా కాలం కొనసాగించారు. వీరు పకార్యమైనా పట్టుదలతో, తికరణశుద్దిగా నిర్వర్తించిన వారు అయినా వీరిని అప్పు డప్పుడు అనారోగ్యం పీడించేది. అనారోగ్య సమయంలోనే రచనా వ్యానంగం కొనసాగేది. అనారోగ్యం లెక్క చేయక వీరు ఆంధ సాహిళ్యానికి 'సీవచేసిన మవోనుభావులు. జీవిత పరినమా ప్రి తమ రచనలఅన్నింటిని ము[దింపించి శాశ్వతం చేయాలని, తన్మూలంగా భాషాసాహిళ్యాభివృద్ధి కావించాలనీ (వగాఢంగా ఆకాంఊించిన వారు ,శ్రీనివాసరావుగారు. అందుకే “360 116 రేయమి26194 ం€ ళల పి ౨1835 1 2005ల. 4 118 లేకటమమి28 06 19066 1864 008 600096 1140025 2064 117018 యః2ర28.” అని కంఠోక్షిగా చెప్పగలిగారు. కనుకనే తమ. [ప్రథమ ద్వితీయదశలలోని నాటకాలను, ఇతర రచనలను (ప్రకటించిన సంగతి ముందే ముచ్చటించడం జరిగింది. [శీనివాసరావుగారు తమ రచన లన్నింటిని ము[దింపించదలచి, సర్వం సిద్దంగావించుకొని, ముద్రణార్థం మ(్రానుకు వెళ్ళడానికి నిర్ణయించుకొన్నారట. అపుడపుడు పొడ చూపుతూండిన అనారోగ్యం అధికమై అచేతేదీన మదాసుకుగాక శాళ్వ తంగా స్వన్గానికి రావుగారినీ కొనిపోయిందట! ఈ విషయం వీరి జ్యేస్టప్కుతులై న (శ్రీళ(తుమ్న రావుగారు “మా తండి గారుకోలా చలం (శీనివానరావుగారు తమవలన6 'జేయ(బడిన నాటకము అన్నియు ముదింపించుటకు 1919సం. జూన్‌ 28 వ తేడి చెన్నపురికి పోవలెనని నిశ్చయించుకొవియుండిరి. ఇట్టుండజూన్‌ 19వతేదీ మొదలు రాజ వణ పీడితులై 1919 వం. జూన్‌ ఏ8ివ కేదీనాడే య_న్తమించిరి?.” అని 6. ౧1౦ 09429460 11860౯9 0 6 ₹ంా!4-2816 సం.18;9 3 7. కుళలవ నాటకవీఠిక-వుట. 4,

జీవిత సం[గవా చరిశ [9 తమ నిషాదాన్ని పకటించి ఉన్నారు. ఉత్తమాం[ధ నాటకకర్త, “ఆంధ చార్మితక నాటక పితామహుడు" తమ జీవితాన్ని ఆవిధంగా చాలించారు. వారి సాహిత్యమూ్తి మాతం ఇాళ్వుతంగా నిలిచింది. ధర్మవరంవారి తరువాత ఏజేండ్లకు రావుగారు కన్నుమూశార్చు కందుకూరివారు కోలాచలం వారికంకు ఒక నెల ముంచే దివంగతు అయ్యారు. సంఘసంస్కరణ, సాహిత్య శీవలందు కందుకూరివారి (వక్కూనే ఉండదగిన కోలాచలంవారు, కందుకూరివారి మరణానంతరం ఎంతోకాలం భూమివై నివసించ నిచ్చగించక, వారి వెనువెంటనే పరమపదించారు. తండి మరణానంతరం, కోలాచలం వారినాటకాల్ని ఉపన్యాసాల్ని పూర్తిగా ము[దింపించి, తండి రచన లన్నింటిని వెలుగులోకి తెచ్చి, తండి ఆశయాన్ని నెరవేర్చిన ఘనతను సంపా దించిన ఉత్తములు శ (తుఘ్న రావుగారు; అంధుల అభినందనలకు పాత్రులు.

నాటకేతర రచనలు ప్రోలాచలం (శ్రీనివాసరావు గారి సాహిత్య సమాలో చనలోవారి నాటకపాహిళ్యాానికే అత్యధిక [ప్రామఖ్యమున్నవ్పటికీ నాటకేతర రచనలనుగూర్చి గూడ తెలుసుకొన్నప్పుడే సమ్మ గమవుతుందనడంలో సంజేవాంభేదు. 'శీనివాసరావుగారి రచనలను నాటకాలు, నాటకేతర రచనలని స్థూలంగా వళ్లీకరించవచ్చు. ఈ నాట కేశరరచనలను-పద్య కొవస్టింం విమర్శన అని అంతర్విభజనచేయవచ్చు; విమర్శనను మళ్ళీ ఆంగ్లం? తెలుగుఅని విభజించవచ్చు; 'తెలుగువిమర్శునను మళ్ళీ భగవద్గీతా విమర్శనోపన్యాసాలు, వేదవిమర్శనోపన్యాసాలు, ఇతర విమర్శనోప న్యాసాలు-అని వర్లీకరించినన్లు తే అతినూత్ముంగా (శీనివాసరావుగారి నాట కేతర రచనల గూర్చి ఇెలుముకోవడానికి వీలుంది. కనుకనే నాట శే తర రచనలను క్లుప్తంగా 'మొదళే ముచ్చటించడం ముఖ్యం. శ్రీనివాస రావుగారి నాట కేతివృత్తాల్లో వై విధ్యమున్నట్టుగానే, ఇతరరచనల్లోను వై విధ్య మెక్కు వ. వీటివల్ల రావుగారి బహుముఖ వతిభ [పకటిత మవుతుంది. ఆంధధ్రీకృతాగస్త్య బాలభారతం (శ్రీనివాసకావుగారి పద్యకావ్యం “ఆం ధ్రీకృళాగ, స్య వాల ఖారతంి. ఆరంభంలో వాటకరచనచేసిశా పద్యకావ్యాన్ని నై తం

నాటకేశతర రచనలు 1! అనువదించాలని వీరికి ఆకాంచకలిగింది. ఆదిపర్వంలోని ఆరు సర్గాలను మూడాళ్వాసాలుగా [శ్రీనివాసరావుగారు. అనువదించారు. తక్కిన భాగం వీలెందుకు (వా యలేదో ఆలియరాదు. ఆం ధీక్ళొతాగ _న్మ్యబాల భారతం (శ్రీని వాసరావుగారి పద్యరచనాపాటవం, వర్ణనావై దద్ధ్యం, ఆలంకారిక లీ విన్యాసం మొదలైన కవితాగుణాలకు ఆటపట్టు. ఇందులో కథాకథనం పురాణపద్ధతిలో సాగినా, (వబంధైలి కలదు. తృతీయాశ్వాసంలో వివిధ వృళ్తాల్ని (వయోగించి తమ ఛంచఃపరిజ్ఞానం (ప్రకటించారు (శ్రీనివాసరావుగారు, ఇందులోని కొన్ని వద్యాల్ని “ఛావదీవస్త్రాపహరణ" నాటకంలో నందర్యోచి తంగా వాడుకొన్నారు. ఇట్లు (శ్రీనివాస రావుగారు “అగస్త్ట్ట జాల భారతం” కెనిగించి తమ సంన్కృతాం[ధ భాషాపాండిళ్యాలను విశద్‌ కరించారు. (పపంచ నాటక చరిత అంధధికృళాగ_న్య్య వాల భారతం తప్ప, శ్రీనివాసరావుగారి తక్కినవన్నీ వచనరచనలు. ఆధునికయుగంలో ఆంగృవిమర్శనా విధానం వంటిది 'ెలుగులో నై తం వెలిసింది. వచనరచనలు ఆరంభమయాగ్థయి. (శీనివానకావుగారు ఆంధాంగ్గభాపలలో విమర్శునాతక రచనలు చేశారు. వీరు నాటకరచనా (వదర్శనలతో సంతృప్రిచెందక, నాటక లతణాలతోపాటు (పపంచనాటకచరిిత ఆంగ్రంలో రచించారు. అజే “పపంచశాటకచరి[త" (6 [4బ4600 1115105 ల 116 ఇంగిత. వీరికి గల అంగ్రభాషాపరిజ్ఞానానికి, పాండిళ్య(ప్రకర్హకు, విమర్శనాధత తకు ఈ ఉద్గింథం పరమనిదర్శనం. స్వళాషాభిమానం గల వీరికీ (గంథం ఆంగ్లంలో రచించడం అంతగా ఇష్టం 'అేదనవలసిఉంది,. “౪44 28 6282031 090 (180 209 1616688 111 0486 016 [06 2166004 8 6 ఇం క 048006 11 2 క00ల9ై0 12080886, * యమం

లలి కోలాచలం 0020166 ₹115 26206,” అయినా ఇందలివిషయం (పపంచ సంబంధి కావడ 'మేకాక, (పరంచ ఖ్యాతిని గోరిన కోలాచలంవారు ఆంగ్ధంలో రచించి ఉంటారని తలంచడమే సముచితం. శ్రీనివాసరావు గారు * పపంచనాటకచరిత్ర' ను రెండు భాగాలుగా విభజించారు. ('పథమభాగంలో వడు, ద్వితియభాగంలో నాలుగు [1పకరణాల. గలవు, మొదటిభాగంలో యూరపుదేశాలకు సంబం ధించినట్టి, ద్వితీయభాగంలో ఆసియాఖండంతోపాటు ఆఫికా, ఆస్టే) లియా, అమెరికా చేశాలకు సంబంధించినట్టి నాటకచరిితల వివరణ కలదు. ఇందులో |పాచ్య, పాళ్చాత్యటదేళశాలలో నాటకం, నాటకరంగం పొంధిన వికాసపరిణామాలను రావుగారు పరిళోధనాత్మకంగా పరిశీలిం చారు. పాశ్చాత్య దేశాలలో ఆన్ని టికంకు అతి|పాచీనకాలం నుంచీ నాటకవాజ్బ్యయం గల [గ్లీసుదేశంతో ఆరంభించి రోమ్‌, ఇటలీ, (ఫాన్స్‌? "స్పెయిన్‌, పోర్చుగల్‌, (గేట్‌ బిటన్‌, జర్మనీ, రష్యూ, జెన్‌ మార్కు, స్వీడన్‌, నాశ్వే, హోలెండు దేశాలలోని నాటకవికాసవరిణా మాలను, (పాచ్య దేశాలలో అతిముఖ్యమూ, (పాచీనమూ ఆయిన భారత దేళంతో ఆరంభించి చైనా, జపాన్‌, అలేవియా, పర్షియా, టర్కీ, నిలోన్‌ లలోని నాటకపద్దతు లేగాక ఆఫికా, ఆ న్ట్రలియా, అమె రికాలలోని నాటకరీతులను విపులంగా చర్చించారు. ఉ_త్రమపరిళోధకునకు, విమర్శా గే నరునకు ఉండవలనినలక ణాలన్నీ (శ్రీనివాసరావుగారిలో కలవనడాని కీ పపుచనాటక చరిత' ఉ_త్తమనిదర్శనం,. అయావిషయాలను గూర్చి వివిధవిమర్శకుల అభి పా యాల్ని పొందుపరున్తూ, తమ నిశ్చితాభిపాయాలను వైతం వివరిం చారు. ఇతర విమర్శకుల అభిప్రాయాలను అంగీకరించినప్పుడు (ప్రళంసిం చడానికిగాని, పకీభవించని వట్టులలో తమ దృథాభిపాయం-భిన్న మైనా తెలపడానికి వెనుదీయలేదు. క్రీ. పూ. ల్‌వ. శ నుంచిగల గం మరం 50 ౦5 ళం ఇంతే 20ట2ంల2 8.

చొటకేతర రచనలు 2 (గీకునాటకకళ, నాటకరంగాలను గూర్చి విపులంగా చర్చించారు, (గీకునాటకావి ర్యావవికాసాలను, (గీకునాటకళ _ర్తలలో --(వథానంగా (టా జెడీలరచించిన తీ౬50సే౪ 125, 5001001659, ౨852916468 అ నాట కాలను, తరువాతి "కామెడీ'లను గూర్చి విళశదపరచారు. “గీకుటా "తెడి లతణాలను, అరిస్టాటిల్‌ చెప్పిన (టాజెడీ లతుణాలిను వివరిం చారు. అతిప్రాచీనకాలంలో నే [గ్రీకునాటకరంగం మువ్చై వేల (వేత కులు దర్శించడానికి అనువైనదిగా ఉండినట్లు అగ్టాగ్ట 8 &(1లు188 6- 2టరి ₹25 50 11226 29 €0 014 0. 1ంట8206 60016” 2 అని పేర్కొన్నారు. అంశే అనాటి (గీకునాటకౌన్నత్యం ఎంతటిదో మనకు విదితమవుతుంది. నాటకారంభానికి మతమే (వధానకారణమని రావుగారు వివరించారు.

(ప్రపంచ (వసిద్ధిగాంచిన ఆంగ్లనాటక వాజ్బియాన్ని, ఆంగ్రనాట కరంగాన్ని, నటులనుగూర్చి నినృతపాతబుద్ధితో చర్చించారు. (పసిద్ధాం గ్రనాటకకర్త ేక్పియరును, సమకాలికులనేగాక, _ తత్ప్చూర్వం, తదనంతరం ఉండిన నాటకక_ర్తలను ఎలిజ బెత్తురాణి మున్నగువారు నాటకరంగాన్నిి (పోళ్సహించి పోషించినవిధం, ఆంగ్రనాటకవిశిష్టత లను గూర్చి నిశితమైన విమర్శనాత్మకదృష్టితో _ విపులంగా వివరిం వారు. ఆనాటి ఆంగ్ల్గనాటకరంగ ప్రసిద్ధి: జొన్నత్యం, (వచారం మొద లైన నంగతులను రావుగారు క న్నులకుగట్టినట్లు చిత్రించారు.

పూర్వం భారత దేశంలోని నాటకాలఅఖివృద్ధి, వాటి ప్రాధాన్యం మొదలైన విషయాలను స్పష్టంగా చర్చించారు. భారతీయ నాటకకళ భారతదేశపు సొత్తు. (గ్రీకులు, మహమ్మదీయులు మొదలైన విదేశ యులు మనదేశాన్ని ఆ|(కమించి పఠిపాలించినా, వారెవరూ ఈకథను కొనిరాలేదని సహేతుకంగా నిరూపించారు, మన నాట్యకళ (ప్రాచీన

౨. వెజే- పుట [7 క్ట

లీ కోలాచలం తకు, (పాధాన్యానికి (వబలతార్కాణం భరతమునిక ఖత నాట కొతు. లక్యముంకునే లఅతణం ఉప్పతి న్లిగందన్న విషయం సర్వవండితజనై క వేద్యం. కనుక నాట్యశా(స్త్రంవంటి ఉత్తమ్మగంథం వెలయడానికి ముందూ, సమకాలంఠలోనూ సంస్కృతంలో నాటకరచనా (పయో గాలు విరివిగా ఉంజేవని స్ప్ట్రం అవుతుంది . “భరతి శబ్దం భావరాగ తాళసమ్మి (శితమని కోలాచలం వారు వివరించారు, (పాచీనకాలంలో మహదాన్నత్యం వహించిన సంస్క్యృూతనాటకరంగం వతనంకావడానిక్షి పిరు కారణాలను వివరించారు. మధ్యయుగంలో నాటకాలుగా రచింప బడిన. "తారాళశాంకం, బిల్హ్రణీయం' మున్నగునవి ఉత్తమనీకి కథలు గావు. అట్టి వే “క్రమారళామచరి[త, సారంగధరచరి. త” మొదలై నవి. ఇలాంటి అవినీతి (పతిపాద శేతినృత్తాల్ని నాటకీకరించరాదని వీరి అధి మతం, నాటకం ఉ_త్తమనీతిబోధకమై ఉండాలన్నది వీరి సిద్ధాంతం, ఈ (గంథోపసంహారంలో కవిత్వం, నంగీతం మొదలైన లలితకళల సమావోరరూపం నాటకమని, సర్వోత్కృష్టమైన కళయేగాదు, జాతికి గర్వకారణం నాటకమనీ వివరించారు. మన నాటకరంగ సంస్క రణక్షై అనేక సూచనలు చేశారు. [గంథాంతంలో నాటకక్నర్తలు, నటులు, నాటకనమాజాలు, విమర్శకులు, (ేవకులు _-అనునరించ దగిన అనేకాంశాలను పొందువరబారు వీటివల్ల 'కెలుగునాటకఠంగా నికి ఎంతో ఉపయోగం కలిగిందని (శ్రీనివాసచ[క్రవర్తిగారు మిక్కిలి (వోంనించారు. వె సద్విమర్శకులై న పురాణం నూరిశాస్త్రిగారు, నాటకకవులలో “మార్గదర్శి, మహర్షి ' అని కోలాచలంవారిని కొని యాడి ఉండడం వరిశీలరార్డం. రావుగారు ఉత్తమ నాటకక_ర్తగానే కొర్ర (పొచ్యపాళ్ళాత్య నాటకలచణాలను, యు క్తలను గుర్తెరిగి నద్విమర్శకులుగా పతిభావ్యుత్చత్తులను [పకటిన్తూ ఈ రచన చేసి లీ, తెలుగు నాటక కవులు - పుటలు 49%, 60. డీ నాట్యాంబుజము -_ వుట 281.

నాటకేశతర రచనలు వీర్‌ (వభ్యాతిపొందారు. ఈ విషయాన్ని గూర్చి ఇంతవరకును ఆధు నికళాలమున_ తెలుగు కవులు నాటక ప్రపంచమున చేసిన క భమ్‌ (వళస్తి తెలుగుసీమలను చాటిపో లేదన్నచో నతిళయో క్తికాదు. శ్రీని వాసరావుగారి క ట్ట భాగ్యము అఖభించినది; అది తెలుగువారి గర్వము నకు కారణమైనది.” ౨అని పన్తుతించిన డా. పి, ఎన్‌. ఆర్‌. అప్పా రావుగారి మాటలు అతరాలా వాస్తవం. భగవద్గితా విమర్శనోపన్యాసాలు . (శ్రీనివాసరావుగారి అంగ్ల మందలి విమర్శనకు “ పపంచనాటక చరిత" నిదర్శనం కాగా, తెలుగులోని విమర్శనకు వీరి ఉపనాగ్రసాలు ఉత్తమ తార్కాణ, రావుగారు బవ్యా[గంథాలు పఠించి, పరిళోధించి నిగ్గు చేల్చి రచించిన వీ ఉపన్యాసాలు, ఇవి సభలలో (ప్రసంగించిన ఉప న్యాసాలేజయినా చక్కని వ్యాసాలు. వ్యాసంనై తం పందొమ్మిదో శతాబ్దిలో ఆంగ్లభాషా సాహిత్యాల ]పభావంవల్సి కలిగిన ఫలితమే (శీనివాసరావుగారు భగవద్గీ తాసంబంధి వ్యాసాలను సభలలో (పసం గించారు,.. ఇలుగులో భగవద్గీతకు విపుళ వ్యాఖాగ్థనాలు. విరివిగా ఉన్నాయి, కాని విమర్శలు లేకపోవడంవల్ల ఆ లోపం తీర్చడానికి (శ్రీనివాసరావుగా రీ భగవద్గీతా విమర్శనోపన్యాసాలు రచించినట్లు తెలియవచ్చింది. కానివీరు భగవద్గీతలోని అష్టాదళాభ్యాయాలకు విమ ర్థన రచించినట్లు కన్పట్టదు. మొత్తంమీద 18 ఉపన్యాసాలున్నాయి గీతావిమర్శన కుపోద్దాతంగా “భారత భగవర్గీతలను గురించిన విమర్శ నము, “వ్యవవోరకర జిజ్ఞాసము"- అసనేళండు ఉవన్యాసాలను రచిం చారు. “భారత భగవట్లీతలను గురించిన విమర్శనము అనే వ్యాకంలో వ్యాసక భత భారతంలోఆరంథంనుంచి భగవద్గీత లేదనీ, తరువాతికాలంలో ఇది చేర్చబడిందనీ వీరిందు (వతిపాదించారు. కాని జాలగంగాధర వ, లుగు నాటక వికాసము - బి౦1.

లికి" కోలాచలం తిలక్కు-గారు మొదలగు పండితులు భగవద్గీత భారతంలో (పఉి_ప్తమని అంగీకరించలేదు. “వ్యవవహారకర్మ జిజ్ఞాస మనే ఉపన్యాసంలో అనేక (గంఛాలలో చెప్పబడిన ధర్మా ధళ్ళాలను గూర్చి చర్చించారు. “అర్జునవిషాదయోోగము, సాంఖ్యయోగము, కర్మయోగము, క్షానయోగము; కర్మసన్నా న్‌ మంతలయ పారరాజయోగములు, ధ్యానయోగము, క్షానతారక (బవ్మా యోగము, 'రాజవిద్యా రాజ గువ్యావిభూతియోగములు, విశ్వరూపసందర్శన భక్తియోగములు, గుణ్యతయ విచారము,” అనేవి తక్కిన భగవడ్గీతా విమర్శనోపన్యా సాలు. వీటిలో శ్రీనివాసఠావుగారు వ్యాసానికుండవలసిన ఉపక మోప సంవోరాలను పాటించడమేకాదు, వాటికి వకనూ[త్రత, పరస్పర సంబంధం సంఘటించి తమవిమర్శనాత్మక దృష్టిని [ప్రకటించడం [పళం సార్ద్హం. వేదవిమర్శనోపన్యాసాలు శ్రీనివానరావుగాకి పాండిత్య (పకర్ష కు, మేధాసంపత్తికి, బవు (గంథ పరిచయానికి భగవజ్లీతా విమర్శునోవన్యాసాల తరువాత ేర్కోదగినవి “ వేదవిమర్శనోపన్యాసాలు. మొత్తం 15 ఉపన్యాసాల్లో వేదార్థసారాన్ని చర్చించి వివరించారు. వేదం భారతీయులచరి[త అని తెలివి ఆర్యుల నాగరికళాదులను అనేక దృష్టాంతాలతో వీరీఉపన్యా సాల్లో స్పష్టంచేశారు “ఆర్యులనాగరికత, వారి (వపంచవ్యాపకత' అనేది వేదవిమర్శ నోవన్యాసాల్లో [వథమోపన్యాంనవంటిది. “వేదమతము - నాస్తిక మతము-ఆర్యుల దై వములు. వేదవిచారవిమర్శుము, సృష్టినిగురించిన ళాత్పర్యము, వేగము చర్మితయా ?, నర మేధ, అళ్వమేఛాది యజ ములు, వేదమతము-బు గ్వేదము పురాతనార్యులచరితము (£187662- మం(ంం 0౯ భు పరణ ఉదశమకి, బు'గ్వేదములోని ముఖ్య

నాటకేతర రచనలు ల ప్రార్థనలు, నుద్యపానము-జూదము ల (త్రులగుణములు, వివావాకట్ట డము, జాతి - వర్ధాశశ్రను ధర్దుములు, మతవిధులేరితిగ6 (వబలినది, బుమషులు, న _ప్రర్షులు-దధీచి-చ్యవనుడు, యమయమి.- మృశ్యువు - పితృ దేవతలు-కర్ణ” అనేవి ఇతర 'వేదవిమర్శనోపవన్యాసాలు. ఇందులోని చివరి ఉపన్యాసం వేడవిమర్శనోపన్యాాసాలకు ఉపసంవోరోపన్యాసం వంటిది. (కమంగా సౌొంఘిక దురాఇా రా లేవిధంగా (వబలింది శ్రీనివాస రావుగారు స్పష్టంగా వీటిలో వివరించారు.

(శీనివాసరావుగారు "వేదాలను అనేక దృకో్కోణాలనుంచి దర్శించి, సమ (గపరిశీలనగావించి, పురాతనార్యుల వివిధవిమయాలను సోపపత్సికంగా స్థాపించారు. వాస్తవానికీ వ్యాసాలన్నీ ఒకసిద్దాంత వ్యాసం (ఓలి!) లాగా ఓప్పారుతున్నాయి.

భగవద్గీతా వేదాలనేగాక అనేక తదితరవిషయాలనుగూర్చి ఉప న్యాసాలురచించి నథలలో (వసంగించారు కోలాచలంవారు. వీటివల్లి రావుగారి వివిధవిషయపరిజ్ఞానం, సమన్వయబుద్ది, తమళఅభిప్రాయాల్ని . స్పష్టంచేయగలనేర్పు విశదంకాక మానవు.

“గితారవాస్య' మన్మేగంథంలో మవోరాష్ట భాషలో (బవ్మూ[శీ ఇజాలగంగాధరతిలక్కు.గారు (వాసినచానికి తమసొాంత అభి[పాయాల్ని జోడించి, (శ్రీనివాసళావుగారు "మాయావాదోత్ప త్తి (కమమ్లు' అన్న ఉపన్యాసం రచించారు, “ ఆర్యవివాహాము"- అన్న ఉపన్యాసం లోనివిషయం “వివాహా కట్టడములు'- అనే ఉపన్యాసంలోనిదే. “భార రీయ విద్యాభివృద్ధి, (ప్రాచీన గంథాలయచరి తము, భాసవి[ కమాది త్యుల కాలనిర్జయము"- అన్న వ్యాసాలు (శీనివాసరావుగారి. పరిశోధ నాత్మకదృష్టికి పరమనిదర్శునాలు. “నాటకచర్శిత్‌ అన్న వ్యాసం ఆంధ్ర పతిక సంవత్సరాదిసంచిక (12-.4.19011) లో (ప్రకటించబడింది.

ల్లీ్రీ కోలాచల6 నాటకసంబంధి అనేక విషయాలను గూర్చి (శ్రీనివాసరావుగారిందులో విపులంగా చర్చించారు. నాటకంలో పాటలు, పద్యాలు ఉండడం ఉచి తమేనని, నాటకాలు నీతిబోధకాలై. ఉండాలనీ పీరు వివరించారు. 1915 సం. విల్‌ 8, 4 చేదిలలో ఆంధసాహిత్య పరిషచ్చ శుర్చవార్షి కోత్సవసభ ఇళ్ళారిలో జరిగినప్పుడు మూడుపన్యాసాలు శ్రీనివాసరావుగారిచ్చారు. ఇవి సాహిత్య పరిషక్చ్యతికలో ప్రకటించ బడ్డాయి. స్వాగతోపన్యాసంలో ఆం(ధుల పురాతనచరి తను, శెండో ఉపన్యాసంలో “ఆం(ధనాటకము' అనుగూర్చి, మూడో ఉపన్యాసంలో “ఆర్యులనాగరికత, _వారిచేశ్శాకమణము” అనే వినయాలను వివరిం వారు ఇంక శ్రీనివాసళావుగారి ఉపన్యాస చమత్క్యృతికీ, విమర్శనాత్మక బుద్ధి నై శిత్యానికీ, కీ ర్త పతిష్టలకు కారణభూతమైన కెండు ఉప న్యాసాలుకలవు. ఆవి 1817 ష్మపిల్‌ "౧ 8 తేదీలలో కడపలో జరుప బడిన ఆంధ్రసాహిత్య పరిసద్వార్షి కనథకు అధ్యతులైై.. వీరుగావించిన ఉపక మోప సంవోరోవన్యాసాలు ఇవి ఆంధసాహిత్య పరిషశ్చతి కలో (వకటించబడ్డాయి. (పారంభోవన్యాసంలో భాషాచరి[తలకు సంబంధించిన విషయాలను విపులంగా చర్చించారు. భాషకుగల వృద్ది తయాలు, భాషానిర్వచనం, దేళోన్నతి భాహోన్నతివై ఆధారవడడం మొదల్లై న అనేకవివయాలనుగూర్చి న్పష్టీకరించారు. ఇందులో రావు ర లు గారికెగల చేళాభిమానం, భాషాభిమానం అవగతమవుతున్నాయి. వీరి ఉసనంవోరో వన్యాసంలో వీరికీగల విమర్శనాత్మకజ్ఞానం, ఎదుటివ్య క్రుల మనన్సు నొప్పించక, తాము నొవ్వక వివేక ంతోవ్యవ వారించి - సమన్వయించినవద్దతి స్పష్టమవుతుంది. సభలో చదనబడిన

నాటకేతర రచనలు బి శ్రీ నాగపూడి కుష్పుస్వామయ్యగారి “శ్రీనాథుని కవిత్వ' మనే ఉప న్యాసాన్ని వీరు శాఘించి, (శీనాథుని శృంగారవర్డ నలవల్ల నీతి బావహ్య్యు డనడానికి వీళ్లేదని సమన్వయించారు. [శీవావిలికొలను నుబ్చారావు గారూ, 'నేశేళ్ళపల్లి రామకృష్ణ ళాన్తు9లవారూ ఉపన్యసించిన పోతన వీషయాలు (వళంసించదగినవని అభివర్షి ంచి, పోతన జన్మస్థలానికి సంబంధించిన వాదాలను వివరించారు. పోతన కడప మండలంలోని ఒంటిమిట్టవాడు అనడమే ఉచితమని అంగీకరించారు, మనుచరి తలోని “ఇంతలు కన్నులుండి పద్యముదాహారించి, దానిని వ్యాఖ్యానించి రావుగారు తమ (పతిభావ్యుత్పత్తులను ప్రకటించారు. శ్రీ రాళ్ళవ ఖీ అనంతకృవ్ణశర్ముగారు చదివిన “కవికర్ణ రసాయనము గూర్చిన ఉప న్యాసంలోని రాళ్ళనల్టి వారి వినుర్శనాపద్దతిని శ్లాఘించారు. [శ్రీచింతల పల్లి నరసింవాళా(స్ర్రిగారు “కవిత్వత_త్త్వము”" ను గూర్చి చదవగా రావుగారు నమీతంచారు చమత్కారంగా. ఇలాగా (శీనివానళావు గారు తమ ఉపన్యాస నై పుణ్యాన్నీ, విమర్శకదృషినీ, సమయన్ఫూూ క్రినీ ఈ ఉపన్యాసాలమూలంగా వెల్లడించారు.

వై పరిశీలనలో అగస్త్య చాలభారతాంధధీకరణతో శ్రీనివాస రావుగారి ఉభయభాషాపాండిత్యంస్పష్ట మెంది. “పపంచ నాటకచరి[త" (216 0౯104610 15400 0౯ 10 ఇ₹ంణళ్త అనే ఆంగ్ల (గంథరచన వల్లి వారిఆంగ్ధభాషోపాండిత్య మేగా క విమర్శ నాత్మకదృష్టి విళదమవు తూంది. భగవద్లీతవైై వెలిసిన (శీధరీయాదితొమ్మిది భాష్యాల సాయంతో వఠించి" భగవద్గీతాతక్వ్వాన్ని ఉపన్యాసాలలో వివరించి, తమ అధ్యా త్మికచింతనను అెలిపి, (పజోపయోగార్థం ఆధ్యాత్మికత_త్స్వం బోధిం చడం అవసరమని తమ ఆకాండను (పకటించాగు, వేదవిమర్శనోప న్యాసాల రచనచే (శ్రీనివాసళావుగారికి గల వేద వేదాంతజ్ఞానం,పురాణ

లి0 కోలాచలం కావార్థదుల పరిచయం, చరి[తవై గల (వత్యయం, వాటిని జనులకు వివరించాలన్న తపన, నంస్క్ర్రతభాషా సాహిత్యాలపరిజ్ఞానం, శాత్ర పాండిత్యం, చాటి సమన్వయం - మొదలైన గుణాలు అవగతమవుతు న్నాయి. తక్కిన ఉపశ్యాసాల్లోను వీరిబుద్దిసూత్మత, విమర్శనాగుణం మొదలై నవి ఇలున్తున్నాయి. నాటకాలతోపాటు వచనరచనలు _ ఉప న్యాసాలు (వ్యాసాలు) రచించి తమ పత్యేకతను నిలబెట్టుకొన్నారు. ఇవన్నీ కోలాచలంవారి బహుముఖ (పతిభావిశేషూలకు పరమనిదర్శనం,

సవుకాలిక పరిస్థితులు (శ్రీనివాసకావుగారి నాటకాల వై శిష్ట్య్రంగురించి "తెలునుకొనేముందు ఆనాటి స్థితిగతులను (పస్తావించడంలో అసామంజన్యంలేదు. వ "పెచ్చు (శ్రీనివాసకావుగారి నమకాలిక వరిస్టితులవివరణవల్ల , వాగే విధంగా నాటకక_ర్రగాను, ద్రయో _క్తగాను మారి విజయం సాధించ గలిగారో స్పష్టంఅవుతుంది. ఇంతకుముందే కోలాచలంవారి జీవిత సంగ్రవాచళితలో (వనక్తాను (పస_క్తంగా కొంతవరకు ఆనాటి స్థితిగతు లను (పస్తానించడం జరిగింది, తెలుగుసాహిత్యంలో ఏలాంటి వాళా వరణంలో నాటకం ఆవిర్భవించి వికసించిందో కొంతవరకు క్టువంగా చర్చించడంగూడ ఇందులో [పాధాన్యం నపహిన్తుంది. (శీనివాసరావు గారి నాటకాల మౌళికతను అనగా వానచేసుకోడానికి మిక్కిలి ఉపక రించగలదు. - శ్రీనివాసరావుగారు “సెకండు గేడు ప్లీడరు. గా బళ్ళారిలో "పార్టీ సి జేయడానికి పూనుకొన్నాక, నాటకరచనా ప్రయోగాలకు అవకాళం కలిగింది; అ అవకాశాన్ని చక్కగా వినియోగించుకొని, విజయవంతం చేసుకోగలిగారు. ఆ సమయానికి సర్కారుజిల్లాలలోనే

లిల్లి కోలాచలం గాక స్వస్థలమైన బళ్ళారిపట్టణంలోవై తం నాటకరచనా (ప్రయో అ కా ల 6౬ గాలు కొనసాగుతూంజేవి మరో(పక ఠా సంస్కృృళతాంగ్ల నాటక పఠన భరి విమర్శలవల్సి _'శీనివాసరావుగారిలోని సవాజ్వమైన ప్రతిభ వెలికురికి కార్యరూపం పొందడానికి ఉరకలు వేసిందని చెప్పవచ్చు.

"తెలుగులో నాటకరచన చాలా ఆలస్యంగా [పారంభమైంది. ఆం(ధవాజ్మయం నన్నయతో ఆరంభమైనా, ఆధునికయుగంలో మ్మాతమే నాటకరచన చేయబడింది. అంతమా్శతంచేత అంధులు నాట్యకళ, నాటకాలగురించి ఎరుగరని తలంచరాదు,. జెలుగులో కవి (తయకాలంలో "శీవలం పుఠరాణాలుమా(త మే అనువదించబడడం జరి గింది. ఆ తరువాత శ్రీనాథయుగంలో కావ్యపరివర్తనంతోపాటు నాట కానుచాదంగూడ (ప్రారంభమైంది. ఇది సపహాజపరిణాముమునే తలంచాలి. 'శీనాథుని నమకాలికులుకొందరు (వసిద్ద సంస్కృతనాటకాల్ని కొన్నిం చని (ప్రబంధఫక్కికలో అంధధ్రీకరించారు. [శీనాథకృతమని విమర్శకు అంగిళతీం చిన “(కీడాభిరామము' వీథీరూపంలోకలదు. వీథి దళవిధరూప కాల్లో ఒకటి, (తిపురాంతకకృత సంస్కృత “పేమాభిరామము” దినికి మూలం. కాని తెలుగున మార్ల రూపకాలవంటివి వెలయ లేదు.

పందొమ్మిదోళళాబ్టివరకు 'ఇలుగున నాటకరచన జరగకపోవ డానికి పలువురు పలుళెరగుల ఊహి న్తున్నారు. ఆ నాడు (శవ్య కావ్యాల కేగాని దృళ్యకావ్యాలకు [పాధాన్యం లేకపోవడంవల్ల నాటక

ణు రచనకు నాటికవులు [ప్రయత్నించలేదని. కొందరూ, సంఘంలో నటు లకు గౌరవం లేకపోవడంవల్ల రచించబడళేదని మరికొందరూ, మార్ష నాటకవద్ధతిలో నాటకాలురచి,నే, పాతోచిత భాషా[పయోగంలో (గామ్యభామ వాడవలసివ న్తుందనీ, అది లకణవిరుద్దం కావడంవళ్ధ పూర్వులు నాటకరచనకు పూనుకో లేదని ఇంకకొందరు, ' అనాడు తగిన రంగస్లలాలు లేకపోవడంవల్లా, తెలుగులో : నాటకోచితవచన థి రచన, నాటకలథణం లేకపోవడంవల్లా నాటకాలు రచించబడ లేదన్సి

సమకాలిక పరిస్థితులు 88 చేరొాకకొందరూ _ ఈ విధంగా ఉపపత్తులను జూసయత్నించారు. కాని ఇవి ఆంత సంతృప్తికరమైన సమాధానాలుగా కనిపించడంలేదు. అప్ప టికే బహుళ్యపచారంపొంది. పండితులకు ఆస్వాదయోగ్య్రలుగా ఉండేవి సంస్ట్భాతరూపకాలు, పానుర(పజానీకానికి జానవద కళాఖండా లైన తోలుబొమ్మలాటలు, వీథిభాగవళాలట, యతగానాలు మొద లై నవి అందుళాటులోఉండి నాటకాలులేని లోపాన్ని తీరున్తూఉండే వని మనం తలంచవచ్చు. ఇలాంటి ఆటలనుగూర్చి వరించిన పాల్కురికి సోమనాథుని మాటలే వై అభిపాయానికి చక్కని నిదర్శనం. కను కనే తెలుగుకవులు పందొమ్మిదో శ తాబ్టివరకు నాటకరచనకు పూని కొని ఉండరని ఊహించడమే సమువీతం, ఆంగ నాటక [పథావం పాశ్చాత్య, ఫార్శీ నాటకరంగ (పభావంచేతనై "తనేమి, మనలోకలిగిన సాంస్కృతిక, రాజకీయచై_ శన్యంవల్లన్వై శనేమి వందొ మ్మిదో శతాబ్దిలో తెలుగులో నాటకరచనా ప్రయోగాలు ఆరంథ మయ్యాయి. భారతదేశంలో తాము అధికారం నంపొదించుకొన్నాక, సుస్థిరత కై ఆఎగభా షూబోధన(ప వేళ పెట్టారు ఆంగ్లేయులు. ఉదోస్థిగ సము పార్ణనకుగాని, సంఘంలో 'గారవంపెంపొందించుకోడానికిగాని ఆంగ్లభానను అభ్యసించడానికి ఫూనుకొన్నారు భారతీయులు. ఒకవంక ఆంగ్లభాపాళ్యానం అధికం కావడంవల్లా, మరోపక్క ఆంగ్లవాజ్మ్యయం లోని రసవన్నాటకాల పఠన వయోగాల మూలకంగా బవుళవ్యావ్రి చెందడంవల్లా, మనవారిలో స్తై తం తెలుగులో నాటకాలు రచించా అన్న ఆకాండ, కలిగింది. (వళరణము. (ఏ)

ల కోలాచలం భారతదేశంలో "ఈస్టి ం్రడియాకం వెనీ' స్థాపనతో అం గ్లేయులు, ఆంగ్రవ_ర్తకులు తమవిసోదంకోసం పాశ్చాత్య నాటకరంగాన్ని మన "దేశంలో వవేశపెట్టడం జరిగింది. మొదట మనేళంలోని ముఖ్యపట్టణా లైన కలకత్తా, బొంబాయి, మచాసు మొదలై నవాటిలో సొంతంగా ఆంగ నాటకాలను (పదర్శించేవారు. 1/57 కు ముందే కలకత్తాలో అంగ్రనాటకరంగం ఉంచేది. తరువాత బొంబాయి, మ(దాసులలోగూడ (శ్రమంగా 'వెలికాయి.2 వీటిలో ఆంగ్లనాటకాలను గాని, సంస్కృత రూపకాలనుగాని, లేదా వాటి అనువాదచాల్నో , అనుసరణల్నో (వద ర్థించడానికి పూనుకొన్నారు. మనచే?ానికి ఉద్యోగనిమి_త్వమె వచ్చిన అంగ్రభాపాచార్యులు కళాశాలల్లో పాఠ్య (గంథాలుగా. నిర్ణయించ బడిన పేక్సి ఎయర్‌. మొదలై నవారి నాటకాల్ని తమ విద్యార్థులచే (ప్రదర్శింప జేన్తూ ఉండేవారు. ఇట్ట వదర్శనలు కలకత్తా, బొంబాయి, పూనా పట్టణాల్లోనే గాక ఆంధదేశంలో సై తం ఆ రోజుల్లో సామా న్య మే. ఈ పీధంగా ఆంగ్హాధ్యాపకులు క ళాఖాల, విశ్వవిద్యాలయాల లోని విద్యార్థుల నాట్యకళా నై పుణ్యాన్ని (పోత్సహిన్తూ ఉంటే వారని స్పష్టమవుతుంది.3 - ఇం జేగాక పందొమ్మిదో ళళాబ్టి వరకు నటుడన్న సంఘంలో . "గౌరవంలేదు, ఆందుకే తక్కు వ కులాలవారు మాతమే వీథినాటకా ల్లోను, బొమ్మలాటల్లోను పాళ్గ్లొూంటూఉండేవారు. కాని ఆంగ్ల విద్యా వంతులైన ఉన్న తాధికారులు, (పసిద్దవ్య క్తులు నాటకాల్లో వివిధ పా(తలు ధరించడం (పారంభించాక చాలామూర్చు వచ్చింది. ఆంగ్భ వాబ్బయంవల్లా, పాశ్చాత్య నాగరికతవల్లా మనదేశంలోనూ నాటకా వీ 541౬. స, 41000 006 ంరే110 లంషలులి 2 03, 91, 99. లి. (1) వవైచే- వుటలు 8%, 98, 91, (1) చిలకమృర్తి లజ్మీనరసింవాం గారి “స్వీయచర్శిత* - పుట 60,

సమకాలిక పరిస్థితులు ఖతి5 నికి నాటకరంగానికి నటనకు ఎక్కడాలేని "గౌరవాదరాలు కలిగాయి, ఫార్శీనాటకరంగ [పఖావం మొదట ఆంగ్ల నాటకరంగ (వభావం ఫార్శీ, మవోళశాష్ట్ర్ర నాటకరంగాల వై బడింది. తరువాత వీ'ిమూలంగా మన ఆం (ధనాటక రంగం (వభావితమైంది. కనుక ఇలుగువై ఆంగ్రనాటకరంగ (వభావం పరోత మెనది, ఫార్శీనాటకరంగం అనుకూలంగా ఆంగృ నాటకరంగ లతణాల్ని తన సొంతందేసుకొంది. కాని ఫార్శిలు నాటకషపదర్థునలను మనోరంజకం చేయడాగికి ఎక్కువగానే ధనం వెచ్చించేవారు. వివిధ విధాలుగా రంగాలంకరణగావించి, చక ప్రీతితోపాటు మనస్సుకు ఆళ్చర్యంగొ ల్పేట్లు చేసేవారు. * భారత దేశంలో ఈ ఫార్శీ నాటకరంగ (వభావంతో అనేక నాటకరంగాలు వెలిశాయి. సాంగ్లీ ('పథువు ఆదేశానుసారం 1548 లో “నీళతాస్వయంవరం' అనేనాటకం మళరాఠీళోరచించి (వదర్శించారు, విస్ణుదానుభావే. ఇదే మరారీనాటక రచన్మాప్రదర్శనలకు ఆరంభం. ఫార్శీనాటకరంగ (వభావంవల్ల క్రమంగా నువో రాన్ట్రనాటకరంగం మిక్కి లి అభివృద్ధి చెందింది. ఇళ్లు ఉర్దూ, గుజరాతీరంగాలు వెలిశాయి. త్త (| లస ల 02౯2046106 218609? ౦వ ం ₹/0016తి-ఐ2ి 232,233 గ్ర సెం 6.౫. కండే, త మ, గ పల, 900. 0 :- టీల 1205846506 0 261190. 09 గం16క4 ప19టల4ల26” (౮996వ [పేలితే )- వ 124, (0) “సత ₹06ేశ4షం గ౨ం266ి- 0 90, 96,- (17) శ్రీ యం, ఆర్‌. శాస్త్రి :- “ఫారశీరంగభూమి' = శాట్యకళ- డిళంబరు 1984ంపుట 28,

తిరి కోలాచలం సతచారంచేయడంలో ఆసక్రిగల ఫార్శీ, మవ రాష్ట్ర, నాటక సమా జాలు భారతదేశంలో పలుచోట్లతిరిగి [పదర్శనలు ఇచ్చాయి. ేతల్‌ల్‌ 1876-77 (పాంతంలో వె కెండు సమాజాలు ఉత్తర కర్ణాటక, మైనూరు, ఆం(ధదేశాలలో సంచారంచేసి విజయవంతంగా (ప్రదర్శన లిచ్చి, తమ ము[ దవేశాయి. పీటి పభావంతో 187లో ఉత్తర కళ్హాటకంలో గదగ్‌ లో కన్నడనాటకసమాజం [ప్రప్రథమంగా వెలి సింది. ఇంకా ఆనేక సమాజాలు కర్దాటకంలో అభివృద్ధిలోకి. వచ్చాయి. ఫార్ళీ, మహారాష్ట్ర నాటకసమాజాల (వభావంతో కన్న డదేశంలో నాటకసమాజాలు స్థాపించబడినట్లు స్పష్టం. 5

తఆలుగు నాటకారంభం

ఉ_త్తరకర్ణాటకంనుంచి కొన్ని కన్నడ నాటకసమాజాలు

బళ్లారి, మంగళూరులకు నంచారంచేసి (వదర్శనలివ్వడం ఆరంభిం వాయి, అది 15/7-60 మధ్యకాలంలో జరిగింది. అంళే బళ్ళారిలో మరాకి హిండినాటకాలతోపాటు కన్నడభాషా శాటకాలునై తం [వద ర్థించబడుతూ వచ్చాయి. అనాడు నాటకోచిశభామ కన్నడమనీ, శెలుగందుకుపకరించదనీ ఒక ఆభిపాయముండేది. కాని అట్టి అపో వాను పోగొట్టడానికి ధర్మవరం రామకృష్ణమాచార్యులుగారు "ెలు గులో “చిత్రనళీయ' నాటకం గద్యపద్య గేయాత్ముకంగా స్వతంత్ర నాటకం రచించి, 1886 లో ప్రదర్శించి (ప్రసిద్ధిపొంచారు. కాని వీరు గూడ ఆరంభంలో కన్నడంలో 'స్వప్మా నిరుద్ధి మనేనాటకంరచించి (1) 2. స మగక22200 ఎ [6 301 గలం

లలి - 2. 70 81, ర2, 123

నమకాలిక వరిస్టీతులు | [పజల మన్ననలకు పాతులయ్యారు. ఈ కొన్నిసంచారనాటక "నమా జాలతోపాటు “జాలగంధర్వ, 'కేశవగంధర్వ' మొదలై న నాటకసమా జాలు పూనా, ధార్వాడలనుంచి నాటకనమాజాలు ఆం(ధదేశమం తటా నంచారంచేసి | ప్రదక్శనలిచ్చి, ఆంధ్ర ప్రజల్లో నాటక పునరుజ్జ్‌వ నాఖిరుచిని కలిగించాయి. “కేశవగంధర్వ, వాలగంధర్వ" అనే శెండు “నాటకకంపెనీలు" బళ్ళారిలో ఇచ్చిన పదర్శనలతో (వళావితులైన (శ్రీ కోలాచలం (శ్రీనివానరావుగారు "కెండు మళరాకీి నాటకాలను అనువదించడం జరిగింది.” ఇది ఇలా ఉండగా ఉత్తర సర్కారులలోను నాటక రచనా (ప్రయోగాలు ఆరంభమయ్యాయి. 1880లో 'వూనా సాం గి నాటక సమాజం", “ధార్వాడనాటక పమాజం" వారు ఆంధధదేశం లోను, మృదాసులోను పర్యటించి విజయవంతంగా (పదర్శనలిచ్చారు. ఆంధ్రదేశంలో ముఖ్యపట్టణాలన్నిట ఈ పదర్శనలివ్వడం జరిగింది. 1880 లో ధార్వాడనాటక నమాజంచారు రాజమం[డివచ్చి నాటకా లాడిన తరువాత శీ కందుకూరి వీలేశలింగం పుతులుగారు మిత్రుల (పోళ్సావాంతో. (శ్రీ వార్షరచిత “రళ్నావళి నాటికను, ేక్సి యర్‌ “కామెడిఆఫ్‌ఎరర్భ్సు'ను “చమత్కార రత్నావళి" అనే నాటకం గాను తెనిగించి (పదర్శించారు. దీనికి కాస్త ముంజే వీరి "'వ్యవవోర ధర్ముళోధిని" అనే నాటకాన్ని విద్యార్థులు విజయనగరం బాలికా పాఠశాలలో (వదర్శించారు. మొత్తం ఆం(ధదేళశంలోనే ఇది (పథను (పదర్శన, 8 1885 లో వామన భట్టజోషి అనే మవోరాష్టుడు వలూరులో నాటక సమాజం పర్పాటు చేశాడు. 'వలూరునొటక .ర.. ధర్మవరం శానుకృష్ణమాచార్యులుగారి 'చితనశీయ” నాటక వీరి 7, కోలాచలం (శ్రీనివాసరావుగారి "మానావమాన నాటక” పీఠిక, 8 కందుకూర్‌. వీలేళలింగం పంతులుగారి “స్వీయచరి[తి = ద్వితీయ భాగముఎపుట 178.

కి కోలాచలం కంపెనీ అని దానిపేరు ధార్వాడనాటక సమాజం వారిలాగే హిందీ నాటకాలాజేవారు*. ధార్వాడనాటక సమాజాలవంటివే "కేవళ్లె, బందరు మొదలైన పట్టణాల్లోను వెలిశాయి. పీరుకూడ హిందిలోనూ నాబకాలాజేవారు. 18685 లీ పూ వా నాటక సమాజం ఆం(ధదేళం అంతటా పర్యటించి హిందీ మరాఠీ నాటక ప్రదర్శనలు విరివిగా ఇచ్చాక తెలుగున సంస్కృతాంగ్హ పరివర్తనలతో పాటు స్వతంత నాటక రచనలు అనేకం వెలిశాయి; [వపదర్శనలు ఆకంభమయ్యాయి. 1880 లోచే తెలుగులో స్వతంతనాటకం వెలసింది. అడే “మంజరీ మధుకరీయము”. దానికర్త కోరాడ రామచం[ దళా(స్త్రిగారు. కాని ఇందలి భాను (శవ్యకావో్యోచదితంగా ఉంది; కవిపాండిత్య [పక రను వ్యక్తం చేస్తూంది. ఇది _పదర్శితమైనట్లులేదు. 18/2 సం. లో “నరకాసుర విజయవ్యాయోగాన్ని' (శ్ర) కొక్కొండ వేంకటరత్నం పంతులుగారు సంస్కృతంలో నుంచి అనువదించారు. కాని 1570లో (వపథమంగా ఛాకుంతలాన్ని ఎమ్‌. శేషాచార్యులు గారు. అనువ దించినట్లు 'ఇలియవస్తూంది. 18/5 లో పరవస్తు వేంకటరంగా చార్యులుగారు శాక ౦తలాన్ని కొంతవరకు తెనిగించారు. కాని ఆ తరువాఠి సంవత్సరంలో ఆరంభించి. 1888 నాటికి శాకుంతలాను వాదం కందుకూరివారు పూర్తిచేశారు. సంస్కృతానువాదాలీ లిధంగా వస్తూండగా “జూలియస్‌ సీజర్‌ ' నాటకాన్ని పద్యాత్మకంగా అనువ దించారు వావిలాల వాసుబేవళా(స్ర్రిగారు.. పీరు 1880 లో స్వతంత్ర సాంఘీక నొటకం “నందక రాజ్యము" రచించారు, కొన్ని సంసక్భాత నాటకొనువొదాలు గూడ చేశారు. 15860 కందుకూరివారి అనువాద సాటకొ లతోనే అంధ దేశంలో నాటకపదర్శన (పాఠరంభమైనదన్న వివయం ఫూర్వో క్షం కందుకూరివారు సంస్కృృతాంగ్ధ రూవక్ర

సమళాలిక పరిస్థితులు శ0 పరివర్తనలనే గాక స్వకం[తనాటకాలు సైతం రచించారు, 1880 లో గురజాడ ,శ్రీరామమూ_ర్షిగారు “మళ్చెంట్‌ ఆఫ్‌ వెనీస్‌ ' నాటకాన్ని “వెనీసు వణిజనాటకము" లేక 'సువృుత్సుభాషిత' మనే జ్పీరుతో అనువ దించారు. 1880-64 మధ్యశాలంలో కొండుభొట్ల సుబవ్మాణ్య శాయ్రిగారు చాదాపు 81 నాటకాలు రచించినా, (వకటితమై లభిం చింది ఒక “వస్తాావవారణ” నాటకం మా(తమే. ఫీరినాటకాలన్నీ ఇాలవరకు వచనంలో నే ఉండేవి. బవీశేగాక ఆ రోజులలోని నాటక క_ర్తలందరూ చాలవరకు వచనంలోనే రచించారు. (క్రమంగా పద్యాలు చేశాయి. 1688లో వడ్డాది సుబ్చారాయుడుగా రు “వేశ్‌ సంవోర* నాటకం ఆంధీకరించారు. నాబెళ్ల పురుషోత్తమ కవిగారు గూడ 1884 నుంచి 92 హిందూస్థానీ నాటకాలు, వది తెలుగు నాట కాలు రచించారు. బందరు “నేవనల్‌ థియే[టికల్‌ సొసైటి వారి కోసం వీరు నాటకాలు రచఛించేవారు.

ఈ విధంగా ఉ_త్తరసర్కా రులలో ఆంధనాటక రచనా పయో గాలు. వికాసం వెందుతూండగా, రాయలసీమలో ధర్మువరంవారు వచనంతోపాటు పాటలు, పద్యాలు చేర్చి నాటకరచన చేయడం ఆరం ఖించి (పదర్శనలిస్తూ వచ్చారని ముందే స్పష్టం చేయబడింది. బళ్లారిలో “సరనవినోదినీసథా' నాటక సమాజవ్యవస్థాపకుబు వీళి, “చితనళీయం” (వళమాంధధ స్వతం[త్రనాటకం. “విషాదసారంగధర నాటకం" రచించి 'ఆలుగులో విషాదాంతనాటకాల్ని (వవేశవెట్టిన ఘనతను వీరు సంపా దించుకొన్నారు. వీరికిగల “ఆం(ధనాటక పితామహూు" డన్న విరుదం చాల సార్ధకమై నది.

1889 లో ఇమ్మూ నేని పహానుమంత రావుగారు రాజమం డిలో “హెందూనాటక సమాజరి స్థాపించి, చిలకమ ర్తివారిచే “కీచకవధి వాటకం (వాయించి (పదర్శించారు. అది శేవలం వచననాటకం,

శరీ కో లాచలం తరువాత పద్యాలు చేర్చబడ్డాయి. “గయోపాఖ్యానం మొదలైన స్వతంత్ర నాటకాలు రచించడమే గాక, “కర్ణభారం' తప్ప భాస నాటక చక్రాన్ని చిలకమర్తివారు తెనిగించి (ప్రసిద్ధి కెళ్కారు. కోలాచఅం వారు ఇట్లు ఆంధదేళంలోను, స్వస్థలమైన బళ్ళారిలోను నాటక రచనా | పదర్శనలు (ప్రారంభమైన దశలో కోలాచలం [శ్రీనివాసరావు గారు నాటకకర్తగా వెలుగులోకి రావడం జరిగింది. బళ్లారిలో “సరస వినోదినీనభా” నాటకనమాజానికి పోటీగా నుమునోరమనఖా నాటక సమాజం స్థాపించబడింది. దీనికధ్యకములు కోలాచలంవారు. వీరు నాటకకర్తగా, (ప్రయోక్తగా ఉండడంవల్డ “సుమనోరమనభా నాటక సమాజం బళ్లారి రాఘవ మొదలైన (పసిద్ద నటులతో అచిరకాలంలోనే చాల పసిద్ధిశెక్కింది. శీనివాసరావుగారు “సునందనీపరిణ* యాది నాటకాలు ఇరవై ఎనిమిది రచించారు. వీరి చారితక నాటకాలన్నిటికి తలమానికం వీరి 'రామరాజుచరిి తము లేక “విజయనగరవినాళము' (616 ౨4811 08 ౪₹ఫజ/228880 పౌరాణిళకాలమీచే (పజలశెక్కువ మోజు న్నప్పటికీ, (వజలకు చరి తాంళాలు "తెలియ జేయాలన్న ఆకాంచతో చార్మితక నాటకాలను ఎక్కువగా రచించిన ప్రత్యేకత రావుగారిలో కలదు. వీరి నాటకాలు ధర్మవరంవారి నాటకాల్లాగే గథ్యపద్య శేయాళ్ముకమై ఉన్నాయి. ఫార్శినాటకాల్లోని పాటల పద్ధతినే గాక వీథినాటకొాలు, బయలాటలు, యతగానాలు మొదలై నవాటిలోని పొమర[ పజల (వీత్యర్థం పాటలను (పవేళపెట్టారు. అందుచేత వీరి కాటకాలు పండిత పొమరులకు సమంగా అస్వాద యోగ్యంగా ఉండి ఇ ర ఇ 'ప్రనిద్ధికీ వచ్చాయి. భారత రామాయణాలను దాదాపు నాటకాలుగా ముడటిసారిగా. రచించిన ఘనత రావుగారికే దక్కింది. అత్యధిక

సమకాలిక పరిస్థితులు క్ష సంఖ్యలో చారితకనాటకాలు రచించి “అం[(ధచాఠి(తక నాటకపిళా మవు”డన్న (పతీళికి పాతులయ్యారు. “రామరాజు చర్మితి మొద లైన నాటకాలలో విషాదాంత నాటకలతణాలు (శ్రీనివాసరావుగారి పాశ్చాత్య నాటకలతణాల పరిచయానికి పరాకాష్ట (పాచ్యపాళ్చాశ్య నాటకలతణాఆను, నాటకాలను పఠించి, వాటిని ఒక [(గంథరూవపంలో 'వలయించినవారు వీశే. అదేవారి “ వపంచనాటకచరి[త' (616 ౨£౬- 2110 కం100 0 ఓం ₹ం4థ అన్న ఆంగ్య (గ్రంథం. ఇట్టీది మన ఆంధధదేశంలో నేగాదు మొత్తం భారతదేళంలోనే (వ్యపథమ ప్రయత్నం. మొట్టమొదటిసారిగా బళ్ళారిలో వాణీవిలాస నాటక శాలను నిర్మించిన కీక్రిగూడ శీనివాసరావుగారికి దక్కింది. వీటివల్ల ఆం ధ్రనాటక క_రృలందరిలోకం ళు (శ్రీనివాస రావుగారిలో గల (ప్రత్యేకత, విశిష్టతలు స్పష్టం అవుతున్నాయి. వీకు ఇెలుగునాటక రంగానికి, నాటకానికి చేనినసేవ అనన్య సామాన్యమూ, అనితర సాధ్యమూ అంళే అతీళయో క్రికాదు; స్వభావోక్తి! ఇతర నాటక కర్త లు 189 సం. ఆం[భనాటకరంగంలో విశిష్టమైంది. ఇదే సంవత్స రంలో వేదం వేంకటరాయశాస్త్రి గారు “వతాపరు[ద్రీయం' గురజాడ వేంకటఅప్పారావుగారు. “కన్యాళుల్మం' అనే స్వతం్యత నాటకాలు 'వలయించారు.. వీటి (పకటనళో అం(ధ్రదేశంలో అలిజడీ బయలుచేరి, తర్జన భర్జనలు జరిగాయి. - వ్యవవోరిక భాషకు “కన్యా్ధకులట్రాం" (పకినిధి కొగా, పాషళోచితభాషకు “పళాపరు దయం” (ప్రాతినిధ్యం వహిం ఛింది. కాని (శ్రీనివాసరావుగారు వ్యావవోరిక భామకుగాని, పాతో “చిత భాషకుగాని ప్రాముఖ్యం ఇవ్వలేదు. వైగా (గాంథిక భామలో'నే (గంఛాలు (వాయాలన్నది_ వారి ఆశయం, తదుచిశంగానే వారు నాటక రచన గావీంచారు.

శతి కోలాచలం ఒక (పక్కా వ్యావవోరిక భాషావాదం, మరొక (ప్రక్క పాత్రో చిత భాషా సిద్దాంతం విరివిగా కొనసాగుతున్న రోజులలో (గ్రాంథిక వాల్టినవోరిక భాషలను "రెంటిని సమన్వయించడానికో అన్నట్టు సులభ మైన, లలితమైన భాషలో నాటకరచన గావించి (పశిద్ధికెక్కినవారు పానుగంటి లతీనరసింహో రావుగారు, నాటకాల్లో వృత్తాలను చాడ గూడదనీ, _ చదవడానికి అనుకూలమైన ఆటవెలది, ేటగీతి మొద లైన జాతులనే ఉపయోగించాలని పీరివాదం. వీరు 'శమంగా కేవల వచన నాటకా లే (వాళారు. సవాజవోన్య పియులు కావడంవల్ల వీర నాటకాలన్నిట వేస్యముంది. వోస్యానికి బలం చేకూర్చినవారు "వేదంవారు, గురజాడవారు అనడంలో సంచేహంలేదు. $1 నాటకాలు రచించిన (శ్ర, పాదకృన్లమూ_ర్తిశా(స్త్రిగారు పాాతోచిత భాషా వాదులు, నాటక పద్యానికి అధిక (ప్రాముఖ్యం ఇచ్చినవారు తెఠరువతీి "వేంకటకవులు. తను పద్యరచనా పాట వాన్ని ఆంధ్రులకు రుచిచూపి ఖార్టతివహించారు. వీరి భారతనాటకాలు (వసిద్ధికెళక్కాయి.. కాని పద్యంమీది వ్యామోవహాంతో ఈ రోజులలో నాటకంలోని కార్యం (20209) కంఠ పద్య వపఠనానిశే (పాధాన్యం ఇవ్వడం జరుగుతూంది, అయినా ఈనాటికీ ఆడబడుతూన్న పౌరాణిక నాటకాలు తిరుపతి 'వేంకటకవులవే అం వాటి గొప్పదనం స్పష్టం కాకమానదు. ఇచట "వేర్కోదగిన నాటకకర్త బలి జేప ఖ్రి లథ్మీకాంతకవిగారు. పీఠ *వా౭ శృం[ద' వాల (వచారం పొందిన నాటకం. తదనంతరం నంఘసంస్య రణ (వధానాశయంగా (గ్రహించబడి నాటకరచన సాగింది. అట్టి వారిలో 'పేర్కోదగిన వారిలో కాళ్లకూరి నారాయణ రావుగారు సోమరాజు రామానుజరావుగారు. ముఖ్యులు. మరోపక్క జాకీ యూద్యమ (వభావంతో నాటకరచన కొనసాగింది. ఇట్లు తెలుగు నాటకరంగంలో అనేకమైన మార్పులు రాసాగాయి,

సమకాలిక పరిస్థితులు శ్తీవ్రి నాటి పరిస్థితులు ఆం[(ధదేళశమంకటా నాటక సమాజాలు కోకొల్ల లుగా వెలి ఇూయి.. (ప్రజలకు నాటక వినోదం ఒక ముఖ్యమైనదిగా _ పరిణమించింది. ఈ కాలంలోని నాటకాలల* రచనా వైవిధ్యం వనైతం, గోచ రిస్తుంది. వంగ, మరాఠీ, సంసస్ట్రాతాం గ్గ భామా నాటక పరినర్తన లతో పాటు అనేక స్వతంతనాటకాలు తెలుగులో రచిశమయ్యాయి. స్వతం[తనాటకాల్లో పౌరాణికాలు, చారితకాలు, సాంఘికాలు అని వివిధ విధాలుగా వెలిశాయి. (ప్రయోగ సౌొలభ్యార్థం రచనలో మార్పులు వచ్చాయి. బందరుళో నాటకపు పోటిలు, విమర్శలు (పారంభమయ్యాయి. ఆధనాటక క ళాపరివత్తును స్టాపించి, అనేక నాటకకర్తలను, విమర్శకులను రావించి, పురాణం నూరిశాస్త్రి గారు పోటీలను, విమర్శలను నిర్వహించారు. సమకాలిక పత్రికలై న అమ్ముదిత [గంథ చింతామణి, చింతామణి, శశిశేఖ మొదలైన వాటిలో నాటక సంబంధి విమర్శ, |పతివిమర్శలు గావించడం ఆరంభ మైంది. ఇెళలగునాటకాన్ని, నాటకరంగాన్ని సంస్కరించవలసిన ఆవళ్యకాన్ని అనేకులు వ్యక్తం చేశారు. ఇదే నమయంలోనే నట వతంసులై న బళ్లారి రాఘవ, నెల్లూరి నగరాజారావు మొదల్లైన చారు (వసిద్ధి కెళ్కారు, నాటకరచనా (వదర్శనల్నవై విద్వాంసులలో విమర్శనా అేళం ప్రబలింది. ఇట్లు ఆంధనాటక రచనా [ప్రయోగాలు దినదినాభివృద్ధి చెందడం స్పష్టమవుతుంది. ఆంగ్ల, ఫార్మి నాటకరంగ [పభావంతో పందొమ్మిదో కతా బ్దీలో ఆరంభమైన అంధనాటకరచనా [ప్రయోగాలు అచిరళాలంలో నే

“శక కోలాచలం విశాసంచెందాయి. ఈ కాలంలోనే కోలాచలం (శ్రీనివాసకావుగారు ఎంతో వైవిధ్యంతో కూడిన ఇరవై ఎనిమిది నాటకాలు రచించి, వాటకక రగా, (వయోకక్తగా తమ వై శిష్ట్టమునూ, (వత్యేకతనూ న! న! దఇాి= లు నిలలెట్టుకొన్నారు. ఆనాటి వొళావనరణం నాటకరచచనా వయో గాలకు (శ్రీనివాసరావుగారి కెలా ఉపకరించిందో స్పష్టం కావించ డానిశే ఇంత వివరణ చేయవలసి వచ్చింది.

కోలొచలంవారి నాటకొలు నాటకీయశిల్పం, రచనాళిల్పం: రచనా (ప యోజనం--అనే అంళొల్ని చర్చించి, వోస్యపోషణ విధానం, విషాదాంత సోటక రచనా వద్ధతి, “ఆంధచారితక నాటక పితామసా' డన్న _ (సత్‌ సొమంజస్యం వివరించి చూపడంవ శి (శ్రీనివాసఠావుగారి నాటకోల మౌళికత (05181210), తన్మూూలంగా వై శిష్ట్రమూ విశదం కాగలవు, ఆ (పయత్నమే (వన్తుత (వస్త విషయం. ఇతివృత్త నిర్మాణ దదత, నన్ని చేశకల్పనా సామర్థ్యం, పాతచితణా చణశ్వం-అనే అంశాలు విశదంచే స్టే నాటకీయశిల్పచి అవగతనువుతుంది. (క్రీనివాసఠావుగారిలోని నాటకీయ యుక్తులు, శిల్పరామణీయక ౦ స్పష్టం చేయడం ఇందులోని ముఖ్య విషయం. ఇతివృత్త నీర్మాణ దష్‌శ ఆదునిక యుగంల్లో ఆం(ధనాటక రచనా ప్రయోగాల తొలి రోజులలో, నాటక రచనకు పూనుకొన్నారు (శ్రీనివాసరావుగారు? దాదాపు నలభై సంవత్సరాల [పొఢవయఃపరిపోకంలో నాటకరచన్‌ కుషక్రమించడం వల్గి నే. వారి పతిభకు, భారతీయ పాళ్ళాత్య కాన్థ

త్రి కోలాచలం నాటక పఠనంవల్ల, విమర్శనవల్స కలిగిన వ్యుత్పత్తి వన్నె బెట్టింది. లోకజ్ఞత జతగూడి, సముచితమైన రచనకు అవకాళం కల్పించింది. ఇట్టి సదవకాళంతో మహోన్నత రసవన్నాటక నిర్మాత కాగలిగారు (శ్రీనివాసరావుగారు.

భారతీయ పాశ్చాత్య నాటకాల శెంటిలోను ఇతివృత్తం [వధా నంగానే పేర్కోబడింది-

'ఇతివృత్తంతు నాట్యస్య శరీరం పరికల్పితం

పంచఖిః సంధిఖిస్త స్య విభాగ సంప్రకల్పితః!

అనీ భరతముని (ప్రవచనం, అంక నాటకానికి ఇతివృత్తం శరిరం వంటిదని స్పష్టం. ఇళ్లే అరిస్టాటిల్‌ నిక్వచనం గూడ ఉంది. సరల 2106 ల, 1-06 6 0110116, 264, 28 14 ఇటలి 6 9011 0£ (898669; 0%204006౯ 01649 6 $60016 12062 -అంయే టాజెడీకి ఇతివృ త్తం (ప్రధానమేకాదు అత్మ అనీ, అందు పాలకు ద్వివీయ స్థానమనీ అరిస్టాటిల్‌ అభిప్రాయం, భార తీయ పాశ్చాత్య రూపకమర్యాదలు తెలిసిన (శ్రీనివాసరావు గారు, 'బహుజాగరూకులై స ముచితమైన ఇతివృళ్తాల్ని ఎన్నుకోవడంలోను: “సంవిధాన చాతుర్యంతో వాటిని నాటకాలుగా రచించడంలోను తమ ఇతివృత్త నిర్మాణ దతతను [పకటించుకొన్నారు.

వీరు రచించిన నాటకాలు ఇర వై ఎనిమిది. వీటిలో వై విధ్య మెక్కువ. ఇతివ్ఫ' త్త (పాధాన్యాన్ని బట్టి సముచిత వర్గీకరణ చేయ వచ్చు. 1. ఛార్మితక నాటకాలు, 2. పౌరాణిక నాటకాలు;

వ నాట్యళా(న్త్రము - అధ్యాయము 19ళ్లోకము శే "వి. డాకంళలక. కొంల109 ౧ెంళంలిం 1220612600) 2798, 27.

కోలాచలంచారి నాటకాలు శ్రీ ఈ పారాణిక నాటకాలను మళ్టీ శామాయణ సంబంధి, భారత నంబంధి అనీ, మళ్లీ భారతకథ, జైమిని భారతకథ అనీ, ఇతర పౌరా అికాలు అని విభజించి, 9. ఆం ధీకృతనాటకాలు; ఉ. కల్పితనాటకం, 5. సొాంఘికనాటకం; ర. (వహాసనాలు-అనీ మళ్లీ (వహాననాల్ని 'శెలుగు, కన్నడమనీ అంతర్విఖాగం చేయవచ్చు... (శ్రీనివాసరావు గారి నాటకాల పరిళోధనలో నాకు లభించిన నాటకాలు ఇరవై ఐదు; (వవహసనాలు మూడు. లభింవని నాటకాలు మూడు; చం[దవోస, రావసీ మహత్వాకాంత, యువతీవివావాము; | (వవాసనం జకటి్వి సమయమునకు భార్య, చం్యదహాన డ్రై మిని భారతంలోని కథ; వీర్‌ వామనరావు జోషిగారు రచించిన మరాఠీ నాటకానికనువాదం “రాతుసీ మవాత్వాకాంత"; సాంఘిక నాటకం “యువలీవివావాంి, “సమయమునకుభార్య' లోనికథ వమిటో ఆలియరా లేదు. చర్మితవై అత్యధిక (ప్రత్యయంగల కోలాచలం. [శ్రీనివాస రావుగారు ఏ ఇతరాం[ధ నాటకకర్తగాని రచించనన్నిి చారి తక నాటకాలు రచించారు. అవి సుఖముజరీ పరిణయము, సుల్తానా చాందువీ, రామరాజు చరితము, శిలాదితస్టిః మైనూరు రాజ్యాఖి వృద్ది: (వళాపాళ్ళరీ యము, చం[దగిర్థభ్యుదయము, _ కాళిదాసు, నుఖమంజరీ పరిణయము చరి తాధారంతో రచించబడించి; సుఖమంజరీ (ప్రద్యుమ్నుల వివావాంతో కథ అంతమవుతుంది. ఇది కనోజ్‌ రాజు జయచందదుని సుతిక రాణీసంయు కృ, ఢిల్లీచకవర్స్ని పృథ్వి రాజును వరించిన కథలాగాటంది. _అయిణే నాటకంలో మార్ప్చులున్నాయి. చరి(తలోని 3థ విషాదాంతం కాగా, (శ్రీనివాసరావుగారీ నాటకాన్ని " నుఖాంతం చేశారు. *“సుల్తానాచాందులీ' - తురుష్కులలో గొవ్పరాణి అని ేరుగన్న చాందులీ చరిత్రను తెలిపేనాటకం. మొదట పీజా పురం, అపహానుద్‌ నగశాలను వాలురవడంలో రాజ్యంచేసి (పజా (శ్రేయస్సుకై పాటుపడి మిక్కిలి కీర్తి (పితిష్టలార్థించిన సావాసికు

4ీర్రి కోలాచలం లాలీమె, చివర హమీద్‌ అనేవానిచేత వధించబడుతుంది. (శ్రీని చవాసరావుగారి పేరు (పతిష్టలకు జయపళాక ర! “రామరాజుచరిత”, డినికి “విజయనగరవినాళమనీ,” “శర్హాటక రాజ్యనాళి మనీ నామాంత 'రాలున్నాయి. 106 ప₹211 00 ౪22828882౯ అన్న ఆంగ్ల నామం తోనే అది (పదర్శించబడి (పసిద్ధికెక్కింది. పటాణిరుస్తుమ్‌ చేత రామరాయలు వధించబడడం ఇందలి ఇతివృత్తం. ఇది రాబర్ట్‌ నూ్య్యూయల్‌ దొరగారు. రచించిన & ₹ంబంచలు పంలటం అనే (గంథంనుంచి (గ్రహీతం. అయినాపటాణిపాత్రతోపాటు ఆషావీపాత్ర కల్పితం. ఆహావీ వటాణుఅ వివావాంతో శాటకం మోదొాంతంగా ఉండగా (వభ్యాత నటకులు బక్రారి రాఘవగారు విషాదాంతంగా మార్చి నటించి సామాజికులను రసానంద సముగ్ధుల గావించేవారట.

పార్టియన్‌లు సింధునదిని చాటి హిందూచేశంలో (పవేశించి, అప్పటికే మిక్కిలి (ప్రసిద్ధిగాంచిన బలపహారి నగరాన్ని నాశంగావించిన విషయం ఇతిన్ఫ తంగా గలది “శిలాదిత్య" నాటకం. ఇందులో వాటకరసానుగుణంగా మార్పులు కలవు, యైనూరురాజ్యం అరాజ కమై &ీణంచే సమయంలో దాని నుద్దరించిన యదురాయ, కష్ణ రాయ, వడయరుల చరిత్రను బెలిపే నాటకం “మెనూరు రాజ్యము లేక మైనూరు రాజ్యాభివృద్ధి ఇందలి పూర్వాంకమైన (పథమాంశేేతి వృత్తం "కేవలం కల్పితం, “ వతాపాళ్ళకీయముూ' ఉత్తమ చార్షితక నాటకం, తినతిండి లేక నివసించ ఇల్లులేక, అరణ్యాలలో తిరుగుతూ తురకల 'నెదిరించి, చివరికి విజయదుందుభులతో మైందవౌన్నత్యాన్ని 'వెలియింవ జేసిన రాణా పతాపనింవా చర్మిత, ఇందు నాటకీకరించ ఐడ్రింది. తాళికోట యుద్ధానంతరం, విజయనగర రాజులు ఇైను గొండకు శరలిలోయి, కొంతకాలం తరువాత చందగిరిని రాజధానిగా చేసుకొని రాజ్యపాలన చేన్తూండగా, వృద్ధవేకటరాయల మరణా నంతరం జగ్గరాయాదులకుటటంను : చి, విజయనగర రాజుల సంతతిని

కోలాచలంచవారి నాటకాలు త్వం సంరడించి, తదభివృద్ధికి కారణభూతుడై న యాచమనాయకుని చరి [తను శఆలిపే నాటకం “చందగిర్యభ్యుదయము" అయినా "చాందు ఖాన్‌, కుముదిని పాతలను రావుగారు 1పవేళపెట్టారు. రావుగారి ఇార్మితక నాటకాలలో చివరిది *కాళిచాను'. కాని దీనిలో చార్మిత కాంఛాలకం శే జన శుతిలోని విషయాలే అధికం. ఇది చిలకమ్మరి రానూనుజాచార్యులవారి “ఠకాళిదాసు'కు కొంతవరకు అనుకరణ, ఒక డంబరివాడు కాళికాదేవి వరంవల్ల మవోకవి అయిన విధం ఇందలి (వధానేతివృ త్తం,

(శ్రీనివాసరావుగారికి చారిత్రక నాటకాలవె నే (పీతి అయినప్ప టికీ వారి నాటకాల్లో రెండువంతులు పౌరాణికాలే. వీరు యుద్ద కాండం తప్ప తక్కిన ర౮?మాయణాన్ని ఐదునాటకాలుగా రచించారు. అని (శ) రామజననము, సీతాకల్యాణము, పాదుకాపట్లాఖి పేకము, లంకాదపానము,. కుళలవ, పూర్తిగాకాక పోయినా భారతకథ లోని రసవృద్దట్టాలను [గ్రహించి (ఛౌవదీ వస్తా్రొపహరణము, కీచక వధ, శిరోమణి నాటకాలు రచించారు. జైమిని భారతంలోని కథను (గహించి “బథువావాని లేక “అర్జున గర్వథంజనము" అనే నాటకాన్ని రచించారు. ఇవిగాక మార్కండేయ పురాణంలోని కథను (గహించి 'మచాలసా' నాటకాన్ని, [బహోస్టై త్తర ఖండమనే పుళాణంలోని సీమంతినీ వృత్తాంతాన్ని స్వీకరించి "సీమంతినీ" నాట కాన్ని, (పౌఢకవి మల్లిన విరచిత రుక్యాంగద కథను స్వీకరించి “రుళ్ళాంగదిను ఇంకా సత్యవారిశ్చం[దీయము, (పన్లోద, గిరిజా కల్యాణము - అనే నాటకాల్ని విరచించి, తమ ప్రతిఖా వై భవాన్ని శావుగారు (పకటించుకొన్నారు. నాటక నిర్మాణ శాళలాన్ని, అనల్పకల్పనా శిల్పనై పుణ్యాన్ని వ్యక్తం చేయడానికి చారితశేతి వృత్తం పాగా ఉవకరిం చగలదని (శ్రీనివాసరావుగారు నమ్మి తదు ఛిశంగానే రచించారు. అబేవిధంగానే పురాణకథలని (గ్రహించిగా

౮ (4)

50 కోలాచలం వాటిలోనూ కొన్ని మార్పులు చేసి నాటకౌచికికి పాటుపడ్డారు. “'పాదుకాపట్టాభిపేక' నాటకంలో (వతీకాశేచ్చవల్లి కాక, చేవ కార్యార్థం మంధర శ్రైకకు దుర్చోధ వేసినట్లు మార్పుచేశారు కోలా చలంవారు. “కుళలవ' నాటకంలో (శ్రీరాముడు సీతను పరిత్యజించ డానికి కారణం కళూర్చుణఖభా మంధరలనీ, కళూర్చుణఖ గావించిన మాయ అనీ వారు కల్పించడం జరిగింది. ఈ మార్పు రాజశేఖరుని వాలరామాయణంలో కలదు, ఇలాంటి ఉదాహరణలు ఎన్నైనా చూపించవచ్చు.

సు(వపసిద్ధ మవోరాష్ట్రి నాటకకర్త శే. పి. ఖాడీల్కర్‌ గారు రచించిన “మానాపమానము" నాటకాన్ని అనువదించారు (శ్రీనివాస శావుగారు. [ద్రవ్యంకంళు శార్యమే ముఖ్యమనే నీతిని బోధించే వాటకమిది.

(శ్రీనివాసకావుగారి (వవథమ నాటకం 'నునందనీ పరిణ యము” ఇది కల్పితనాటకం. బుద్ధిబలాన్ని నమ్మిన మంతి సుమతి, కళింగదేళపు రాజు (వకాపుని పుత్రుని దొంగలచే ఆఅవవారింవజేసి, రాజ్యం తన వాన్తగతం చేనుకోజూచి, చివరికి నునందనిచే ళృంగ భంగం పొందడం ఇందలి కథ. సునందనీ నుదేవుల _ వివాహంతో నోటకం అంతమవుతుంది.

ఇంక 'నాచిపార్ష్మి, అన్యాయధర్మపురి మహిమ,” అనే శెండు "తెలుగులోను, “ఆచారమ్మన (వవాననవు" _ అన్నది కన్నడంలోను రచితమైన (వవాసనాలు.

థభారలీయ పాశ్చాత్య నాటక లక్షణాల నముచిత సమ్మేళనమే (శీనివానరావుగారి నాటకాలని చెప్పవచ్చు. ఇతివ్ఫ త్త నిర్మాణంలో వైశం ఈ విషయం స్పష్టంగా గోచరిన్తుంది. ఉచితమైన భారతీయ పాశ్చాత్య నాటకమ ర్యాదలను (గహించి గద్యపద్య "గేయొత్మకంగా

జ్హభరరలనే శళల్లర్య్యు వా

(౦౫02వ ఇ కోలాచలంవారి నాటకాలు 'సక్యా తలో ర్‌! వీరు స్వతంతవాటకాలు రచించారు. కంస్క్మ్యృుతనాటక లతణాల్లోని వ్రవేశకం, విష్రూంభం మొదలైనవాటిని వదలిపెట్టారు. కాని ఆంగ్ల నాటక పద్ధతి ననుసరించి వీరు రంగ విభజన చేశారు. అట్టి కొన్ని రంగాలు (ప్రవేశక విష్కంభాల్జాగా ఉవకరించాయనడంలో సంబేవాం లేదు. మచ్చుకు:- “నుల్తానాచాందులీ” (అం.క్‌ - రం, లో డాండి యాగోకు కారాగార శిత విధిచబడినప్పటి ఖండోజి, ధోండోజీల సంభావమణ (వవేశకంలాగా, ఆరో అంకం ఒకటోరంగం విషన్క్మంభం లాగా ఉన్నాయి. ఆంగ్రనాటకాల్లోని విః010826 క0110546 లవంటి పూర్వో_త్తరరంగాలను కోలాచలంచారు తమ నాటకాల్లో (ప్రవే "పెట్టారు. “కాళిదాసు, (వన్లోద, సీతాకల్యాణము లలో పూర్వ రంగాలూ, “నునందనీసరిణయము, నుఖమంజరీపరిణయము, సత్య హారిశ్చం[దీయము, [పప్లద'లలో ఉత్తరరంగాలు కలవు, “మైనూరు రాజ్యాభివృద్ధి'లో _ (పధమాంకమంతా పూర్వరంగంగానే రచితం. అందులో జగన్మోహిని మేనల్లుండై 9౨న లత్ముణ వీరులను కవలను మోహించి, తిరస్కృృత అయి, వారికి మరణ దండన విధింప జేసి, తాను మరణిన్తుంది. ఇచే తరువాతి కథకెంతగానో ఉవకరిన్తుంది. ఇటు పూర్వో_త్తరరంగాల రచనతో ఇతివృత్తానికి సమున్నతంగా గొ అాాడొ

ఉపకరించేలా చేయగలిగారు. సంస్క్యృతనాటకాల్లోని నాందీ (పస్తావనా భరత వాళ్యాలు ఎడనెడ కనిపిస్తాయి. “రుళాష్ట్రంగద, చం దగిర్యభ్యు దయము, కీచకవధ, (చౌవది వస్తాంపవహారణము" అనే నాటకాల్లో తపు తక్కిన వాటన్నీట నాందికలదు. నునందని, సుఖమంజరి, మదాలస, సీమంతిని, కుళలవ, కాళిదాసు, సుల్తానాచాందులీ, మానాపమానము-అనేనాటకాళల్లో (పస్తావనలు కలవు. భరత వాక మన్న ేరుళో నునందనీ పరిణయములో మాత్రమే కలదు.

ఇంతకం శు ఆంగృనాటక లతణాలే వీరినాటకాల్లో అధికంగా కనిపిస్తాయి; ఆం బ్రనాటళాల్లోని సహజమైన పంచళార్యావస్థలు

ర్‌ కోలాచలం (21200821 ఈ171510%8 0 శ2508110 100) ఎక్కువ ఉండడం గమ నించవచ్చు. “రామళాజుచరి.త'లో నాయకుడైన పటాణి రామ రాజు శిరస్సుఖండించి స్వమతరతణ గావించడం కార్యం రామ రాజును వధిస్తానని శవథంచేయడంలో. (పథమకార్యావస్థ్ర _ (11441 126164, తోటలో ఆపావీతో రామరాజు కంఠం ఖండిస్తానని తన 'వకినను పునరుద్దాటించడంలో ద్వితీయ కా రార్టివస్థ్ర (౬15108 20609 0౯ 6ంఇ0 05 ౮0%09]110440%), రామరాజు తన తండ్రి అని త్లి “వల్ల శెైలునుకొనికూడ రామరాజును వధించడానికే నిశ్చయించు కోవడంలో తృతీయ కారార్టివస్త్ర (611922 0౯ 0౦౯5౩9. 0౯ కలు 198 వ0190, రామరాజు పటాణిని సర్వ నై న్యాధిపతిగా చేయడంలో చతుర్ధ కా ళ్యావస్ట (కౌజ11108 801102 0౯ కెంం0140108 0౯ ౨౭006 మలుట, యుద్ధరంగంలో రామరాజు కంఠం నరికి విజయంతో, ఆపా= వీని కలుసుకోవడంలో పంచమ కా ర్యావస్ట్ర (0020145108. 0౯ 0112817095 6)అని ఈవిధంగా సంచకార్యావస్థలను వింగడించవచ్చు, ప్రీ (వసిద్ద నాటకాలన్నిట వీటిని చూడవచ్చు. కాని 'చౌపడీ వస్తా 9పపహార్ర ణము, (శ్రీ) రామజననము, సీతాకల్యాణము, గిరిజాక ల్యాణము'_ అనే నాటకాల్లో వీటిక్తై [ప్రయత్నించడం నిష్ప యోజనం, ఇస్తే పేర్కోదగింది నమానాంతరత్వం (222211910ఖఇ), (శ్రీనివాసరావుగారి నాటకాల్లో సమానాంతరత్వం కలదు. ఇది సన్ని వేళాల్లో, పా(తల్లోను కనిపిన్తుంది. “నుల్తానాచాందుపిలో దుమ లైన అన్మ్మన్‌ బేగు, డాండియాగోలు వరునగా జోరియా, ేరీలను మోహించి వశపరచుకోడానికి చేసిన [ప్రయత్నాలలో నన్ని వేశనంబంధి సమానాంతరత్వం కలదు. “పాదుకాపట్టాభిమేకము'న _ పిత వాక్య వరిపాలనార్థం రాముడు అరణ్యానికి వెడతాడు; (భాతృపేమచే భరతుడు తనకు లభించిన రాజ్యం పరిత్యజించి అడవికి రామునివద్ద కే పోళ్తాడు. ఇందు పాత సంబంధి సమానాంతరత్వం ఉంది. నమా

కోలాచలంచారి నాటకాలు ర్‌లీ నాంతరత్వంకంశు నాటకంలో అధిక పాధాన్యం వహించేది (వతి యోగం (0021౯280). ఇది పాశశల శీలస్వభా వాల్లోను, సన్ని వేళా ళ్లోను ఉంటుంది “రామరాజుచరితము"న రామరాజు, 'సలకఠ తిమ్మయ్యలకు. , "వ్రతాపాకృరీయము "న వళాపవతీ సుందరాంబల కును, “చంద్రగిర్యభ్యుదయను "న యాచమనాయక, జగ్గళాయల కును, “మానావమానము'న థై ర్యధర, లథమ్మీధరులకును శీలస్వభా వాల్లో వతియోగముంది. ఇళ్లు సన్నివేశాలకు సైతం ఎవైనా ఉడావారణలివ్వవచ్చు.

(వతియోగములోనే మరో పద్దతి కలదు. ఇది నాటకీయ వంంగళం గ?ల240 1౯0%) అని అంగ ౦లో | వసిద్ది పొందింది. రం వ పలికిన ల్‌ సన్ని చే నల్లోగాని, ప్యాత లొకవిధంగాను, సామాజికులు మఠోవిధంగా భావిస్తే చానిని నాట కీయ వ్యంగ్యం అంటారు. ఇది శెండు విధాలు; 1. నంఘటన లేక సన్ని వేళశసంబంధి. (హంపి! 0 51002100 01 2ం1కేం0) దినినే వస్తు సంబంధి అనిగూడ అనవచ్చు. ౨. వాక్థసంబంధి (921 [0పుగ) ఈ రండూకలసి గూడ ఉండవచ్చు. సంస్కృతనాటకాల్లోను ఇది కలదు. భరతముని పళాకాస్థ్రానన మని పేర్కొన్నాడు. ఇది నాలుగు విభాలు; కానీ వీనికి (వత్యేకమైన ష్‌) లేవు, పాశ్చాత్య నాటక పద్దతి ననుసరించి (శ్రీనివాసళావుగారి నాటకాల్లో నాటకీయ వ్యంగ్యం కలదు. “సుల్తానాచాందులీ'లో డాండియాగో జాబు చదివి, ఆల్మేడాపదవినుంచి తొలగిం చబడ్డాడనీ, వెంటనే గోవాకు అతడు పోవాలనీ, అందలి విషయమని ెలిపి, ఇది తనకంతకుముందే తెలి సింది కావడంవల్ల లోలోన సంతసించినా, ఆక్కేడా, మేరీలకు కలిగిన దురవస్థకు సానుభూతి చూపినట్టు దుఃఖించినట్లు నటించడంలో సన్ని వేళ సంబంధి నాటకీయవ్యంగ్యం కలదు. “సునందనీపరిణయము"న సుమతి చౌషస్ట్యం తెలియని (వళాపుడు పొగడడంలోను, రాజుకు సుమతి కనిప

ర్క కోలాచలళ ట్టికిం గట్టనాధరకుంబట్టము” అని సమాధానమివ్వడంలోను వాక్యకగత మైన నాటకీయ వ్యంగ్యంఉంది. ఇది వోనస్యమిళితృమెకూడ ఉంటుంది. “జ్బుల్రానాచాంచుపీ”లో రఘునాథుడు అకతీఫా! “*నీశే సందియము వలదు. వీరు "ఇండ్రికిద్వరపడుచున్నారు. మనమందులకే త్వరపడ వలెను” అనే మాటల్లోని అర్హద్వయ స్ఫురణచే వోస్యంతో కూడిన వాక్థగత నాటకీయ వ్యంగ్యంకలదు ఇన్లు ఉడి నిష్హమె గూడ ఇది ఉంటుంది. ఇది శ్లేపాత్మకమై ఉండడం మరొకపద్ధతి. “ాపదీవస్తా౦ వవారణము"న మాయాసన్నా్యాం వేషంలోని అర్జునుడు సుభద్రతో “వకారుణ బింబథలములు” అనీ, “నీకు విజయలాభమగుగాకొ అని పల్కడంలో శ్లేషూతస్హక నాటకీయ వ్యంగ్యం స్పష్టం. (పవ్లదలో హిరణ్యకశిపుడు (బవ్యతో “ఇం్టదుని ఖరాయుధ భేద్యము కానట్రు్యు నాతనువుండవలె”నని వరమడుగగా, [బహ్మా “నఖరాయుధ 'భేద్యు డవుగ నుండు” మని శ్తేషతో చెప్పడంలో భావ్యార్థ సూచనాత్మక నాటకీయవ్యంగన్రం (వ5021646 220% స్ఫురిన్తూంది,. ఇట్ల నేక విధాలుగా నాటకీయవ్యంగ్యం తమనాటక్రాల్లో (శ్రీనివాసరావుగారు (వవేళవెట్టారు. పాళ్చ్ళాత్య నాటకాల్లో మిక్కిలి (ప్రసిద్దిగాంచిన మేక్సియరు విషాదాంత నాటకాల్లోని దీర్చ స్వగతాలవంటివి (శ్రీనివాస రావుగారి నాటకాల్లోను కలవు. వీరు నాటక పరిపుష్టికోనం సందర్భోచితంగా ఈ స్వగతాలు రచించడం గమనించదగ్గది. మిక్కిలి (పసిద్ధిప్రచా రాలు పొందిన స్వగతాలుగల నాటకమైన వీరి “రామరాజు చరితిలో పటాణి పాతక రచించబడిన స్వగతాలు చాల విలువైనవి. ఇందులో (వ్మ్యవథమంగా తందాన పాటల్లో హిందూ రాజ్య వై భవం విన్నప్పుడు (అం వ్ల రంల్రీ; ఉద్యానవనంలో _ఆషావలీని కలుసుకొన్న ప్పుడు (అం. లీ - రంశ్‌); రామరాజే తన తండి అని తల్టివల్సి "తెలుసు కొన్నప్పుడు (అం. తీరం. త); యుద్ధానికిసిద్దమవుతున్న నమ

కోలాచలంవారి నాటకాలు ర్‌ యంలో (అం, 4 - రం. వ; అంతకంతకు యుద్ధరంగంలో రామరాజు శిరఃంఖండన గావించిన వెనుక (ఆం, 5.- రం. ల్స్‌ గల పటాణి స్వుగ తాలు ఒకటికంచు. మరొకటి [శేస్టతరాలు.. వ స్తువికానంతోపొటు ప్యాతశీఅస్వభా వాదులు ఫిటి మూలంగా సువ్య_క్తృమయ్యాయి. భావ సంభఘర్షణలోవై న పటాణి పల్కులు అతివి _స్తరమే అయినా నవా దయ సానూజికులను రంజించ గల్గాయి. ఇన్లు “బ[భువావాన, సత్య వారిళ్చం[దియము, పాదుకాపట్టాభి షేకము”లలోని స్వగతాలు చాల విశిష్టమెనవే. తరువాతి నాటకక_ర్తలకు శ్రునివాసకావుగారి. న్వగ కాలు ఒరవడి అయ్యాయి.

వె వానికంళు పాశ్చాత్య నాటకాల్లో ఐక్ట[తయం (గం గార౯66 స. కు మిక్కిలి (పాధాన్యంకలదు. కాలబేళ వ్ష్వైక్యా లను ఐకర్యతయమంటారు నాటకకథ పకదివనవృ త్తమై ఉండా అన్నది అరిస్టాటిల్‌ మతం. ఒక అంకములోని కథ పకదివనవ్ఫ త్తమై, అంకానికి అంకానికి మధ్య కొన్ని యేండ్ల వ్యవధానం ఉండవచ్చునని సంస్కృత నాటక లాతణికుల మతం. పాళ్చ్ళాతుులుగాని, (పొాచ్యులు గాని చేవై క్యాన్ని గూర్చి చెప్పలేరు. కాని వస్త్వైక్యం నూ త్రం చాలా [వధానమని పొళ్చాత్య భారతీయలాతణికుల అభి[ప్రాయం, ఐక్టితయంలో వ సైక్యొనికి అధిక (ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు శ్రీని చాసరావుగారు. ఏకదివసవ్చ _త్తంగా నాటకం రచించడం కష్టమే. కాని కోలాచలంవారి. “పాదుకావట్టాఖి పేకము”. శెండు చవారాలలోను “ఇిర్రశిమ్రుణి' ఇరవై దినాలలోను, “సుఖమంజరీ పరిణయము" ఒక 'నెల లోపల, “సత్యవారిశ్చం[దీయము, లంకా దవానము, మానాప మానములు. శెండుమూడు నెలలలోనల నడచినట్లు అెలున్తుంది. కాని తదితర నాటకాలు ఒక ఏడు మొదలు 20, 80 వత్సరఠాల వరకు కొనసాగాయి. (శ్రీనివాసరావుగారి నొటకొల్లోని ఆంకొల మధ్యగల వ్యవధానం రోజులు. నెలలేగాక వత్సరాలుగూడ గడచినట్లు కలదు.

కథ కోలాచలం ఐక్టితయంలో మిక్కిలి ప్రధానమైంది వన్న్రైక్యం. దీనినే కారైనక్యం అనీ గూడ అంటారు. నాటకీయ శిబ్బగరిమకిది గీటురాయి. వూసల లోనీ దొరంలాగా నాటక కశై కళ్ళముంకే సవ్చాదయ సామాజికు లను రంజించగలదు. రావుగారి (వసెద్దనాటకం 'రామకాజు చర్మిత'లో వస్తైైక్యం నిర్వహించబడింది. ఇళ్లు “శిరోమణి, ప్రన్లోద, సత్యవారి శ్చం[ద్రియము, మానాపమానము” లలోను కాై్యాక్యం కలదు. (పొసంగి కేతివృ త్తంగల నాటకాల్లో నే వసై్వక్యం పాటించబడింది. లాజకీయపు"ుత్తులతో, కుటలూ కుతం తాలతో, మాసం, దగా, కామవ్యాపారం మొదలైన వాటితో నిండి బహుపాకాకమై 'ప్రాసంగి శేతివృత్తాలతో బహు క్లిష్ట భూయిస్థ్హ్టృమెన నాటక్షం సుల్తానా చాందులీ లో వస్వైైక్య్థం పాటించి ఉండడం మిక్కిలి (హోంసించ దగిన ఆంశం. కాని వస్నై వకన్టం కొరవడిన నాటకాలు “శీ రామజన నము, నీళాకల్యాణము, (ఛౌపదీ వస్తా౦పహారణమ.” -. అనే మూడు. ఇవి ప్రసిద్ధ వివయాలు కావడంవల్ల నాటకాలుగా ర క్రికట్ట వచ్చునేమో, కాని శిల్పం పీటిలో కొంత కొరవడిందశే చెప్పాలి ఇవి తప్ప తక్కిన నాటకాలలో శిల్పం కొరవడలేదు,

ఇంక సంస్కృత నాటకాల్లో నిషిద్దాలై న మద్దుల కౌగి లింతలు, భోజనం మొదలైన వాటిని వరిత్యజించి సభ్యతను పొటిం చినవారు (శీనివాసరావుగారు.

ఎెవీధంగా (శీ/నివాసరావుగారు అనవసరం అనుకొన్నప్పుడు సంస్కృతనాటక లతణాలను పరిత్యజించడానికి గాని అవసరమని తలంచినప్పుడు ఆంగ్లనాటక లక్షణాల్ని స్వీకరించడానికి గాని చను దీయలేదు; వె గో వాటి పరిమేళనంతో ఇతివృత్త నిర్మాణ దతతను [పకటించి తమ నాటకాలలో అనల్బ శిల్ప రామణీయకాన్ని పరి రజీంచి ప్రఖ్యాతి పొందగలిగారు,

కోలాచలం వారి నాటకాలు ర? జ సన్ని వేశఠల్పనా సామర్థ్యం ఇతీవృ_త్త నిర్మాణ దకత తన నాటకాఅలోని సన్ని వేళాలమీద ఆధారవడి ఉంటుంది. కథా వస్తువు అందరికీ అెలిసించే అయినప్ప టికీ దానికి తగినరీతిలో సన్ని వేశాలను కల్పించి, నాటకానికి గౌరవం సంపాదించడం నాటకళకర్తకు గల నైపుణ్యానికి నిదర్శనం, ఇట్టి నన్ని చేళకల్పనా సామర్థ్యానికి థొదవలేదు (శ్రీ/నివాసరావుగారిలో, పీం నాటకాలన్నిట చాలవరకు (వభమసన్ని వేళాలలో నే నాటకకథా పరి చయంతో పాటు పాథత్రల (ప్రాముఖ్యం స్పష్టంచేయడం జరిగింది '“రామళాజుచర్మిత'లో రామరాజు ఆజ్ఞతో అతని కొలువున సంగీత సభ చేనిన ఒక సంగీతజ్ఞునకు బహ్మనీ సుల్తానులళేత బవుమానం ఇప్పించడానికి వటాని వెడతాడు. బవ్మానీసుల్తానులు రామరాజు శిరః ఖండన చేస్తానని పటాణి పునరుర్దూటించిన (వతినను పురస్కరించు కొని సంగీతవిద్వాంసుని అవమానించి వంపుళారు. ఈ కారణంగానే విజయనగ రానికి, బవ్మానీసుల్తానులకు యుద్దం కలుగుతుంది. ఈ సన్ని వేశానికి నాటకంలో మిక్కిలి (ప్రాధాన్యం ఉంది వీజాపురంలో నే గల తన తల్లి మపహబూబువలీ వల్ల రామరాజు తన తండ్రి అని. తెలుసు కొంటాడు పటాణి, ఈ సన్ని వేళశులో మాతా పుత్రుల మనస్తత్వాలు, నాటకకథలో దీని [పాథాన్యం స్పష్టం అవుతాయి. ఇన్లున్నేని కథా గమనానికి ఉపకరించినవాటిని ఉదావారించవచ్చు. "సునందనీపరిణ యము'లో మంత్రి సుమతి పుళుడు కుఖేరుడు నునందినిని వివానా మాడమని కోరినప్పుడు ఆమె యుక్తితో తప్పించిన సన్ని వేళంలో సునందని ఉత్తమశీలం, యుక్తి; కుజేరుని అవివేకం, జాచిణ్యా నభిజ్ఞళా స్పష్టం. ఇళ్లు “ వళాసొకృరీయము'లో -నౌరోజసంత లో (వతావవతిని బలాత్కరించబోయి, అకృరు ఆ మవో పత్మివత వలన ఇాకుతో సమాధానంగొన్న నన్ని వేళంలో అమె పాతి వత్య సావాస వీర గుణాలు, అక్బరు వరనారీవ్యా మోవొం వ్య _క్తమయ్యాూయి.

కరీ కోలాచలం ఇళ్లే ప్యాతల మనః (ప్రవృత్తులు స్పష్టమయ్యే సన్నివేశాలు కోళొ ల్లైలు.. వీరి నాటకాల్లో సమానసన్ని వేశాలు కూడ కలవు. అయినా వాటిలో కూడ వ్రైవిధ్య మెక్కువ, సమానంగా కనిపించినా. ఒకి సన్ని వేశానికి మరొక నన్ని వేశానికీ [పత్యేకత ఉండితీరుతుంది. ఇట్లు (శ్రీనివాసరావుగారు. సన్నివేశ కల్పనలో స్రైతం తమ సామర్థ్యం (పకటించి ఉండడం (పళంసా క్హ్రం, పాత చితణా చణత్వం నాటకీయ శిల్పంలోని మరొక ముఖ్యభాగం పాత చి శణ, నాటకకర్తకుండవలసిన (వధాన లకణాల్లో ఇదొకటి. సంస్క్బృతలాత్ష ణికులు పొతచితణను గూర్చి ప్రత్యేకంగా చెప్పలేదు. సంస్క్యాత నాటకంలో నాయకుడు (పధానపాత. ఆప్యాత చితణలోనే నాటకకర్శృ వై పుణ్యం ఇమిడి ఉండడమేకాక, తదుచితంగా ఇతర పాలు పరిపోపషించబడడం జరుగుతుంది. కాని పాశ్చాత్య నాట కాలలో పా్యతచితణకు మిక్కిలి (పాధాన్యం కలదు. సనవాజసుందర మెన ప్యాఠచితణ చేసినప్పుడే నాటకం సవృాదయ వ్యాదయ రంజ కమై రసానందాన్ని కలిగించగలదు. నాటకంలోని ప్యాతలు పిండి బొమ్ముల్లాగా, నిర్థీవమై ఉండక, శక్తియుక్తులతో చై తన్యవంతమై ఉండే నాటకం (పేథకుల్ని ఇస్తే అఆకట్టుకోగలదు. ఇలాంటి పాత చిశ్రణా చణత్వం (శ్రీనివాసరావుగారిలో నమృద్ధిగా కలదు. నౌకరు మొదలు మహారాజువరకు, నిరుపేద మొదలు ధనవంతుని వరకు, చెలికళై మొదలు మహారాణి వరకు గల (పజల మనస్తత్వ చిత్రణలో (శ్రీనివాసరావుగారు తమ లోకజ్ఞతా (పతిభలను (పకటించుకొన్నారు. వీరు పాత పోషణలో చా వరకు పొళ్ళాత్య పద్దతినే అనుసరించినా, (ప్రాచ్య విధానాన్ని సైతం విడనాడ లేదు,

కోలాచలంవారి నాటకాలు రీ

పాళ్చాత్య నాటకవద్ధతి ననుసరించి “లామరాజుచరిత'లో పటాణి పాత్రను విషాదాంత నాయకుడు ౫౯౭౪6 లాం) గా ఎంతో మహోన్నతంగా చిత్రించి (శ్రినివాసరావుగారు తమ (ప్రతిభను (పక టించారు. మేక్సియర్‌ విషాదాంత నాయకులలాగా వటాణి చితించ బడ్డాడు. ఈ పా[తమూలంగానే (శ్రీనివాసరావుగారి కెంతో (వఖ్యాతి వచ్చింది, నటులలో మేటి బళ్లారిరాఘవాచార్యులుగారు. పటాణి పాతను ధరించి ఆంధజనతను మెప్పించి ఘనత వహించారు. "షేక్సి యరు విషాదాంత నాటకాల్లోని [బూటస్‌, పామ్లైట్‌, మేశ్ళెక్‌- పాతలతో పటాణి నరితూగగలడు. “ఫాయిడ్‌"” మవోశయుడు (ప్రచారం చేసిన “ఏడిపస్‌ కాంన్లెక్స్‌' అనే సిద్ధాంతం (ప్రకారం 'హేమ్లైట్‌ తన పినతం డిని వధించిన విధంగానే, రామరాజు తనతండడీ అని ెలిసి ఉండికూడ యుద్ధంలో వధిస్తాడు.

విషాదనాయక ప్యాత చితణళో (ప్రధానమైన సంఘృర్షం (6020160 పటాణి పా్యతఫోషణలో (శ్రీనివాసరావుగారు సమృద్ధిగా (వవేళపెట్టారు. తల్లివల్ధి రామరాజు తన తం్మడి అని తెలిసిన వెనుక పితృగారవం, స్వామిభక్తి, తల్లీ అనతి-ఓ కపక్క. రామరాజును వధిస్తానని చేసిన శపథం మరోపక్క, ఆషాలీ అవమానానికి (పతీ కారం చేయాలన్న కోరిక ఇంకో(వక్క ఆధిక్యం వహించిన ఈ పర స్ప విరుద్దభావాలకు సంఘర్షం కలగడంవల్లి డోలాందోళిత మనన్కు జై. ఉండిన పటాణిని ఆషావీ రామళాజును వధించమని పురి కొల్పుతుంది. ఈ భావసంఘర్ష ౦ పటాణి స్వగళతాలలో సుస్పష్టం అవుతుంది. రామరాజు శిరః ఖండనం చేశాక ధళర్మాధర్మాలకు, ఉచి తానుచిళాలకు, పుణ్యపాపాలకు మధ్య పటాణి మనస్సులో సంఘ ర్హోం కలిగింది. స్వామి, జనకుడు అయిన రామరాజును వధించాకా

60 కోలాచలం “కనులకు(గావరం చెగయం గప్పంగ, మిన్నునుమన్ను గానే యనుపమ ఘోరకృత్యమకటా! యొనరించితి నంగరావనిన్‌ ఘనునకుం గారవంబునను6 గాచిదయన్‌ గనినట్టి స్వామికిన్‌ జనకునకయొ్య్యు! ఘాతుకుండ నల్పితినాతత పాతకంబు?న్‌” !1

(అం. 5-రం. ల్స్‌

అని మిక్కిలి వ్యథ ఇందోడు

“రామరాజుచరిత'ను విషాదాంతంగా ,శ్రీనివాసరావుగారు రచించలేదు. కాని బళ్లారి రాఘవగారు మొతం దానిని మార్చి ఆషా వీని వధించి, ఆానువధించుకొన్నట్లు పటాణిపాతను మిక్కిలి విషాద వాయకునిగా నటించేవారట. అది సహృాదయ _సామాజికులనున్న నలకు పాతమైంది. ఏమైనా అనన్య సామాన్యమైన పటాణిపాతకు సందర్భోచితంగా (వేమ, కరుణ దయ, గౌరవం, మమకారం, (కోధం-మొదలై న భావాల్ని 'వవేళెట్టి కోలాచలంవారు అజరా మరమైన కీరిని సంపాదించారు.

ఇశ్లు విషాదాంతనాయక లతణాలు "పాదుకా పట్టాభి షే. కమూున దశరథునక్తు, “బు వాహన'లో బ(భు వావానునకు (ప్రవేశ ఇట్ట ఉండడం గమనించదగ్గ అంళం,

ఆయా ప్యాళల చేన్టలవల్ల దుష్టశిష్ట గుణశీలాలు సువ్యక్తం చేయడం [శీనివాసఠావుగారి నాటకాలన్నిట కలదు. నాటకంలో సంవాదం చాలా [వధానాంళం. పాతల సంభామణలచే ఆయాపా[త్రల శీలస్వభావాలేగా క తదితరుల మనః[వవృత్తులు సుస్పష్టమవుతాయి.

“రామరాజు” చరిత్రలో సలకం తిమ్మయ్య? సామంతులతో సంభాషించి

నప్పుడు రామళాజు ధర్ముబుద్దితోపాటు, సలకం తిమ్మయ్య "మోసం

గూడ వ్య కృమవుతుంది. “నుల్లానా చాందువీ' లో చాందులీ నభదిరి

కోలాచలంచారి నాటకాలు 61 సంభాషించే సందర్భంలో ఆమె న్యాయనిర్దయం, ధర్మబుద్ధి, రాజ కీయ చతురత మొదలైన ఉత్తమ గుణాలు [పకటితమవుళాయి. ఇళ్లున్నేనీ ఉదావారించవచ్చు.

శిష్టదుష్ట పాతపోషణలో అధికంగా పాళ్చాత్య పద్ధతి ననున రించినా, [శ్రీనివాసరఠావుగారు (పాచ్య విధానాన్ని విడనాడ లేదు, శిష్టులలోను కొంత దోషం, దుష్టులలో కొంత మంచిని వ్యక్తం చేయడం పాశ్చాత్య పద్దతి, సత్పా[తలను దఊోవమకహితు లుగాను, దుర్భార్లులను మిక్కిలి దుష్టులుగాను. చిత్రించడం భారతీయపద్ధతి, ఈ ద్వివిధ పాతచితణ రావుగారిలో కలదు. దొనగులు లేని ఊత్తమ ప్యాతలకు “సుల్తానా చాందులీ" లోని అభిస్సుః “మెనూరు రాజ్యాఖభి నృద్ధి లోని లభ్మణవీరులు, యదు రాయడు, “దం[దగిర్యభ్యుదయము" లోని యాచమనాయకుడు, ఇంకా వారిశళ్చృందుడు, (శ్రీ రాముడు, వహాదుడు చక్కని ఉదాహరణలు. (భణ

ఉ_త్తమపా[తలను మరింత సళ్చాతలుగా దిద్దితీగ్పడం గూడ కలదు, భారతయుద్ధంలో అశ్వత్టామ మరణించాడని ధరగ్రైరాజు చెప్పినట్టుండగా, “శిరోమణి నాటకంలో కృష్ణుడు ఘటోత్కచునిచేత ఇప్పిం చినట్లు వీరుమూర్చి, ధర్మరాజు కాపాదించబడిన ఆఇంత అసత దోషాన్ని తొలగించి, సత్చా(తగా నిరూపించారు,

పాశళ్చాతస్ధి పద్దతిననుసరించి శిష్టులలోను కించిద్దోమముంటుందన డానికి వీరుసృజించిన పాలు కొనిన్నిగలవు: “రామరాజు చరిత" లో శామళాజు అసమాన ధీశాలి, చతురుపాయసంపన్ను డై ఉండిహూడ; మహమ్మడీయ (స్రీ*ను వెకబట్టడం, నిండు సభలలో ముసుగు దీయించడం, పుత్ర వాత్సల్యంతో పటాణీిని సర్వవై న్యాధిపతిని జేయడం అనే దోషాలతో చే నాళనమైనట్టుగలదు. ఇన్లు 'ప్రళాపా

689 కోలాచలం కృరీయము” లో అక్బరు (వళాపవతిని బలాత్కరించడమనే దోవం కలదు.

దుష్టఫా[తలలో సైతం మంచి. ఉంటుందని రావుగారు పొళ్చాత్య విధానంతో ప్యాతలను చితించారు. “నునందనీ పరి జయము" లోని సుమతి ఉగసేనుడు, “సుఖమంజరీ పరిణయము లోని విమయసేనుడు, "సుల్తానా చాందువి లోని డాండియాగో అన్నన్‌ లు-మొదట దుర్భార్షుల్నె ఉండీకూడా చివర సన్నార్గులుగా మారినట్లు కోలాచలం వారు చి(తించారు. మూలంలో దైన్య

ఉం మెరుగని దుర్యోధనుడు “శిరోమణి” లో పళ్చాశ్తప్పుడై. నట్టు శ్రీనివాస "రావుగారు మార్చారు,

(శీనివాసరావుగారు చితించిన పాత్రలను గూర్చి చెప్పడం అవసరమే. పురుషుల కంకశు సాహసికు రాం[డకు నునందని, సుఖ మంజరి, (పతాపాక్చృరియము లోనీ కమల, బ భువావానళలోని జ్వాలా దేవి ఉదావారణలు. పురుషు౭తో సమానమైన సావాసంగలఇాందువీ చందద్రగిర్యభ్యుదయములోని కుముదిని 'వేర్కోదగిన పాశఠలు, దొస గులులేని మహో పతివతలు గలరు మవాలస, నీమంతిని, చందమతి, సీత మొదలైన వారిందుకుదాపారణ, పరిస్థితులవల్ల దుష్టులుగా వర్తించిన వాకు కలరు. “పాదుకా వట్టాభిపేకము” న శైక్ష “రుకాళ్త్రంగద" లో మోహిని, “మైనూరు రాజ్యాభివృద్ది' లో జగ న్నోహిని, ఇందుకు చక్కని ఉదా: నీచ పాతలై_ శక్తియు క్తలెన త్రీ గలరు. “ఇిలాదిత్య” లో కళావతి, “పాదుకా పట్టాభి షేకము"న మంధర చెప్పదగినవారు. శీవలం దుష్టవ్వభా వాలూ కలరు. “వళా పాకృరీయము”న సుందరాంబ, “చం దగిర్యభ్యుదయము"న వాయమ్మ “మైనూరు రాజ్యాభివృద్ధి" లో ఓబళమ్మ మొదల్లైన వారని సేర్క్లో

కోలాచల౦ంవారి నాటకాలు రి వచ్చు. ఇట్లు విభన్నమన_న్షత్వాలు గల తసాతలను రావుగారు నృజించారు.

సంస్కృత నాటకాల్లోని విదూవకుల వంటి అసలుకు సిసలైన పాత్రలు శ్రీనివాస ళావుగారి నాటకాల్లో లేవు, కాని “సుల్తానా చాందువి లో రఘునాధుడొక్కడు మాతం విదూవకునిలా వృర్తించినట్లు కలదు. “నుఖము౨ జరీ పరిణయము' లో సంజయుడు గూడ కొంతవరకు విదూవకునిగా న్నర్రించడం జరిగింది.

వీరి నాటకాల్లో అవధాన పా(తలకు నెతం (పాధాన్యం ఉన్నట్లు వీరు చిితించారు.

(శ్రీనివాసరావుగారు. వివిధ (స్త్రీ పురుషుల ్రకృతులను పరి శిలించి తమ ప్రతిభావ్యుత్పత్తులన్కుపకటిన్తూ పా(తచ్చితణగావించారు. వివిధ మానవ మనః (పవృత్తులను విశదీకరించి వీరు మవో మేధావిగా, మవో నున స్తత్వ కా్తు వేత్తలా దర్శన మిస్తారు.

వై పరిశీలనవల్ల ఇతివృత్తాల్ని స్వీకరించి వాటిని సంయోజన పరచుకొని నాటక నిర్మాణం చేయడంలోను, నన్ని వేశాలను కల్పించ డంలోను, పాతల్ని చి తించేడంలోను శ్రీనివాస రావుగారు తమ దతశను నిలబెట్టుకొన్నారని స్పష్టమైంది. పిటి మూలంగా నాటక కర్తగా వారికిగల వై శిష్ట్రమూ, (ప్రత్యేకత, మౌళికత (018జ0టా విశదమవుతున్నాయి. ఆ విధంగా తమ రాటకాల్లో నాటకీయశిల్చ్బం పరిరతించిన కోలాచలం వారు (వళంసనీయులు.

రచనా శిల్పం

(శీనివాసరావుగారి నాటకాల్లో-వై ని వివరించినట్లు -నాటకీయ శిల్చానికి రచనాళిల్పం తోడైంది... సంభాషణ రచనా నైపుణ్యం, పద్యరచనా పాటవం, ఛందస్సు, పాటలు, భాప.-బీటి (ప్రయోగాలను కలిపి రచనా శిల్పమని భావించబడింది, వీటి వివరణమే (పస్తుతాంళం,

61 కోలాచలం సంఖథాషణ రచనా నైపుణ్యం నాటకంలో సముచితమైన ఇతివృత్తం, "దాని కనుగుణమైన సన్ని వేశ సంచోజనం, చాని ననుసరించి ఉచితమైన పా తచ్నితణతో పాటు సంభావమణలు సర్వాంగ సుందరమైై, రసభావ నిర్భరమై ఉండడం వాలా అవశరం, ఈ సంభావణ నాటకానికి (పాణం. సముచితరితిని సంభాపణలను నాటకకర్త నడపినప్పుజే నాటకం సవ్యాదయహృదయ రంజకమై ఒప్పారగలదు. శీనిచాసళావుగారి నాటకాల్లో ఇలాంటి సంభామణలకు కొరతలేదు. ఉక్తి | పశ్యు క్రులతో, చశురమై, సము చితమై: రసభావానుగుణమై , సందర్శోచితమై - సంభామణలు. వీ8 నాటకాలన్నిట కలవు, నాటక కార భి (తీం102) ను నువిడితం చేయగల సంతఊ_వ్రత (కెకల1టా (వధానగుణంగా గల నంభావణలూ ఉన్నాయి. కాని “సనునందనీ పరిణయము మాతం వై వాటికి అప వాదమనే చెప్పాలి. ఇది రావుగారి మొదటి నాటకం కావడంవ ని నై తేనేమి, అనాటి పరిస్థితులబట్టి అయితేనేమి ఇందలి సంభాషణలు సుదిర్హ మె ఉంటాయి, నుదీర్య స్వగళొలూ ఎక్కు వే. తదితర నాటకాల్లో మాతం సందర్శ్భోచితమై, నులభగావ్యామై, సరళమై ఉండడమే వాటి ముఖ్య గుణం. ఇందుకు ఒకటి రెడ. చాపారణలు. అలతి ఆలతి చాక్యాలతో సంథామణచతురంగా నడపడం శ్రీని వాపరావుగారికి సాధ్యమవుతుంది. చిన్న చిన్న వాక్యాలవల్ల నాటకి కార్యం శ్‌ఘంగా కొనసాగగలదు, ఇది నాటకానికి ఆయువుపట్టు, “చందదగిర్యభ్యుదయము" న కుముదిని అనే సొర్టకనామ థేయ అయిన చంవను బంధించి, కొనిపోవడానికి చాంద ఖాన్‌ వచ్చినప్పుడు వారిద్దరి మధ్య నడచిన సంభామా,

కోలాచలంచవారి నాటకాలు 6క్‌ చంప; శూరవరా ! అబలలను బలవంళులు బట్టినచోం బలువంతల పాలగుదురు. దూరమాలోచింపుము, చాందు : నేనాలోచింఛచితిని. బలవంతము తప్ప నాకు వేజలునూర్షము తోంపదు. చవ : వీశాగణీ ! నీవునన్ను బలాత్కరించినచో నీకు దక్కునది (పాణములేని నా ళరిరము. ఇాందు : శరీరమో ! ళకవమో! పాదుషాగారికి. జూపుట నావని. చంవ: అదియా నీనిర్రారణము లి ఇాందు ; నిజము, అదియేను! చంప* ధిరవరా! లీకు యుద్ధథర్ముములు 'తలియునా ? చాందు ఏ వైగంబరు శిష్ష్యుండనగు నాకు, యుద్ధధరస్టములు "ఆలి యవా? చంప ; చూడుము. నేను నిళ్శ_స్త్ర్రపాణినిగదా ? జ్వాంందు ; నిజము. చంప :; పరపురువునితో (స్రీలు మల్లి యుద్ధము జరుపుట న్యాయ వ్‌రుద్దము కదా? చాందు :* న్య్యాయవిరుద్ధమేను. చంప ; అటులయిన, కూరా గణీ! నాకు యుద్దభివనిమ్ము. నాకొక కృపాణము నై తమిమ్ము. నేనోడినచో నన్ను బట్టిళొని పొమ్ము. వాందు ; (న్వగ) బొరా! ఈ త్రీ సావానము! నాతో ళన్హ యుద్ధము నలుపునట. ఆ వినోదమించుక యనుభవించెద, (అనుచు నొక కృపాణమిచ్చును) 6([)

66 కోలాచలం ఇారిద్దరికి యుద్ధము కలిగేలోపల చంపను పోషించిన (వావ్మా

ణుడురాగా, అతనివల్స తన మితుడైన యాచమనాయకునకు

కాజోవు ధర్మపత్ని “చంప” అని తెలుసుకొని తన సోదరిగా చాందు

ఖాన్‌ భావించి యుద్ధవిముఖుడవుతాడు. ఈ సంభాషణలోని చిన్న

చిన్న వాకార్టలు నాటక కార్యగమనానికి ఎంతగానో ఉపకరించేవిగా

ఉన్నాయి. సందర్భోచితంగా, రసభావనిర్భరంగా ఆయా పా్యతలకు

ఉచితరీతిని రచించబడిన సంభాషణలు కోళొల్లలు ! “రామరాజు

చర్మితిలో పటాణి బీజాపురంవెళ్లి తల్లి “మపహాబూబువలీ"ని కలుసు

కొన్నప్పుడు తన తండినిగూర్చి తెలుపుమని (గుచ్చిగుచ్చి ఆడుగు

శాడు. ఆ సందర్భంలోని మాతాప్వుతుల నంభామః3 :

వటాణి ; మాతా! జనకుని కులనామములందెలియని నుతుని జన్మ మేల? అది యటీంగింప నంకోచంబు నీకేల?

మపహాబూబువలీ - కుమారా అది తెలిసినచో నీకు లాభ మేమి?

పటాణి : జననీ ! అపుడు గదా నాజన సౌన్నత్య హీనతలు నాక్రుం 'దెలియును.

మవా : /చింతించుచు) కుమారా! మొజుకు పట్టుపట్టి యీరీతి నను బాధించుట ధరన్మముగాదు. ఆ మాట లిం. జాలిం పుము. పుత్రా! నిన్నేలు రామరాజు నుఖమున నున్నా(డా? నీయందు[ పేమ తప్పడుగదా?

వటాణి ; తల్లీ ! అ రామరాజు సుఖంబునశే లోవంబు లేదు. అతడు నా విషయంబున మిక్కిలి (ేమంజూపు చున్నా.డు.

మవా ; కుమారా! నీవతని భయభక్తులతో సేవించుచున్నావా ?

కోలాచలంవారి నాటకాలు 67

పటాణి ; అమ్మా ! అదియే మోకాని నేనతనింజూచినప్పటినుండి యపుజెపుడు వానింబట్టి చంపుదునాయను థలంపు గలుగు చున్నది.

మవా; (నిట్టుర్పు విడుచుచు మోమువుచుకొని కుమారా! పలినవాని వైన నీవట్టి (దోవాములందలంచుట న్యాయనూ?

పటాణి : తల్లీ ! అది ధర్మముకాదని యెొన్నిమారులు నేందలంచినను వాడు మన మతనస్థులనుంచు వాధలను జూచినవుజెల్ల నాకా తలంపు మరల నిన్మడించు చున్నది.

మసా. కుమారా! హిందూరాజులకు మన మతమువై దాతణ్య ముండునా* మన మతము వారికి హిందువులవై నఖి మానముండునా ?

వటాణి : మవామ్మదీయకు€ మ నం బుట్టిన నేనట్టి హింసలు చూచి 'యోర్వగలనా ? అయ్యో ! పోయిన సంవత్సరమున ముదగలు నచాబు బిడను బట్టితెచ్చి యాసానమున నన

ణా (౮02 ళు ఏ;

మాన పజచి మోము ముసు6(గు6దియించెను.

మహా: ఏమీ! ఈ దుర్గుణమును నతండింకను వదలలేదా ?

వటాణి : తల్లీ! “ఇంకనూ వదలలేదా '? యను కారణంజేమి ?

మవా ; కుమారా! చిన్ననాటినుండి యారామరాజునకిట్టి దుర్గుణం బులు గలవని యంటిని.

పటాణి : అమ్మా! నీకెటుల తెలియును?"

మహా : (ఆలోచించి) వినుకలిచే,

పటాణి : తల్టీ | అట్టి దుర్గుణాధికుండు వాండని కదా నేను వాని? జంపరబతిజ్ఞ చేసినాడను.

69 కోలాచలం మహా : కుమారా! ఇట్టిబుద్ది నీకుందగదు. పలినవానివై (దోవాంబు తలంచుట తన తండివై [దోవాంబు తలయట కాదా? పటాణి : తల్లీ ! దుర్మార్గుండు తండ్రియయిన 'శేమి? మతి మయొవ డైన "నేమి ? ఇియార్ద్ము డేకదా లి (అం, కి-రం-8)

ఇట్లీ సంభామణ సందర్భోచితంగా సాగింది. తరువాత రాను

రాజు పటాణి తండియని తల్లి చెబుతుంది. ఇందులో ప్వుతునకు

తండి పేరు "తెలియనీయకూడదని తలంచిన తల్ని మానసిక వేదన,

"లుసుకోవాలన్న కుమారుని ఉత్కంఠా, రామరాజువై పటాణికి

గలకోపం మొదలైన భావాల కనుగుణంగా నంభాషమణ రచించబడింది.

ఇది “రామరాజుచర్మితి నాటకానికే ఆయువుపట్టు, ఇలాగా ఎనై నా ఉదావారణలు ఇవ్వవచ్చు.

కవిత్వం

నాటకంలో సామాన్యంగా భావా కేళం కలిగినప్పుడు పద్య

లి

ముండడం సమంజనమే. ఇది సంస్కృత నాటకాల సంప్రదాయం.

ఆంగ నాటకాలు సాధారణంగా మోదాంత నాటకాలు సనఠళమెన

మ్‌

పద్యాళ్లోను, విషాదాంత నాటకాలు లయాన్విత వచనంలోను

ఉంటాయి. తెలుగులో వెలిసిన స్వతం[తనాటకాలు గద్భిపద్య గేయా

త్మకంగా కలవు, (శ్రీనివాసరావుగారి నాటకాలిందుకు చక్కని

ఉదచొవారణలు, నాటకంలో పద్యాలు పొటలు ఉండడం సవాజంళాదని

న్వభావవాదుల అభిప్రాయం. వక్య్యాలు ఏడడం అవసరమని కొందరు

తఅంచారు. అట్టివారి గుంపులో చేరినవారు (శ్రీని వాసరావుగారు.

కనుకనే వీరుతమ నాటకాల్లో ఉచితరీతిని పద్యాలు రచించి,

సందర్భోచిత రనభావాలక్ష పరివుష్టిని చేకూర్చుగలిగారు, ఇందుకు వీరి

నాటకాలన్నీ ఉదాహరణలే. రావుగారినాటకాల్లో 'ప్రజంధోచిత వ ళ్‌

కోలాచలంవారి నాటకాలు 69 నలకు కొదవలేదు, మచ్చుకు : వారిళ్చం[దుడు సంతోషాంతరంగుడై చేసిన వనవర్జ్మన మిక్కిలి రమణియమై. (ప్రబంధ వర్ణనలకు తీసిపోవడం 'అేదు-- నవనవయొవనోదయ వనంబను భామిని థీవెమేనుగెం జివురుల పాదముల్‌, నునుపుంజిగ్గుల కొమ్ముల వా _న్తముల్‌, శుఖో త్సవమగు కుందకుట్టల విశాలకుచంబుల', పువ్వునవ్వులున్‌, సవరుగనంది సద్విటప సౌరఖథ సంగతింజెంచెంజూ చితే? (సత్యవారిళ్చం[దీయము = అం,లీ. రోం, " శ్రే సర్వోపమా సామ్మగి నుపయోగించి నఖశిఖ పర్యంతం స్త్రీని వర్షి ౦చి రావుగారు క బైతకథత్యులయ్యారు. దానికి శవ్రార్ధాలుకూడి సవ్శ్చాదయరంజక 0 కావడం (పళంసనీయం, “రామరాజుచరిత'(అం,. ల్లి రం. ళ్‌లో వటాణి ఆషాలనీని వర్జించిన పద్యం ఇందుకు చక్కని ఉదాహారణ. అందమై మన్మనోనందమై నెలఖేని చందమె చిన్నొందు సకియమోము, కుదాషమీ చం(దళుళ బింబమునుబోలు నే న్నే బంగారు ఫలకమీ ఫాలతలము గొప్పలై మూలలు గొనసాగి అప్పల కప్పుల నొప్పొరు కలికి కనులు, ఇంచుక కొనవంచి యుంచిన యపరంజి ననంచిరు నునుపారు నాతినాస, కూర! కృంగార సౌష్టవం 'జౌర! యిచట ఛాత నిర్మా నిపుణతంద గె నయాా3! కవుల యువకులు సాలవు కలికింటొగడ నొతరమె చాలు పోయెద నాతికడకు ఈ వద్ధం 'మచాలని, "బభువావాన' నాటకాల్లోను గలదు,

/ కోలాచలం

[పబంధోచితమైన ఛజ్చైర్ధాలంకారయుతమైన పదొస్టలు కోకొల్లలు. పద్యాలలో, పద్యపాదాలలో పాాతల సంవాదం నడ చింది. వీరు పద్యాలలో కాగాల పేర్లు చేర్చి రచించడం గూడకలదు. 'సత్యహరిశ్చంద్రియము" లోని మతంగ కన్యల ద్విపదలలో అనేక శాగాలు కలవు. ఇళ్లే “రుక్మాంగద”; “శీ, రామజననము"” లటో రాగమాలిక యుక్తంగా నీసపద్యాలు రచించజడ్డాయి.

అనల్ప విషయాన్ని చిన్న పద్యంలో చెప్పడం (శ్రీనివాస రావుగారికి చేతనవుతుంది. (పమ్లోదుడు గీతాసారాన్నంతటినీ ఒక్క- ఆట వెలదిలో వివరించగలిగాడు.

చంపువాంజెవండు చంపింపంబడు 'నెవ్వం

ర్త సి

'జేల జనక! నీకు నిట్టి భాంతి,

జని! మనికి మరలః౭ జావునకును గర

వహారియకాదె వాని నరయవలచె. (వ్రవ్లోద అం.8__రం. త్స

(శ్రీని వాసరావుగారు నన్నయ మొదలు వేమన వరకు గల మవోం[ధకవులందళినీ అనుకరించారు "వహ్లాద*లో పోతన పద్యాలకు అచ్చు[గుద్దినట్టివి కలవు. (శ్రీనాథుని సీసపద్యాల తూగు. వీరిలోను కలదు. "పెద్దన పద్యాలకు అనుకరణలున్నాయి. సునందనీ సుఖ మంజరీ పరిణయాలు వినా తక్కిన నాటకాంన్నిట సందర్శ్భోచితమె, ఫావానుగుణమెన పద్యాలు రచించి తమ వాటక పద్యరచనా పాట వాన్ని (ప్రకటించుకున్నారు శ్రీనివాసళావుగా రు.

(శీనివాసరావు గారు. వివిధచ ్భందన్సులను చాడారు. మామూలు వృళ్తాలతో పాటు సీసం, కందం, కేటగీత్తి ఆట వెలది మొదలై నవేగాక నూతనచ్చ్భందస్సుల సృజించి తమ నాటకాలలో (ప్రయోగించి ఛందళ్ళిల్చాన్ని పరిరకించారు. ఆ నూతనచ్చందస్సులు సందడ్శోచితమై సార్ధకమై ఉండడం (వళంసనీయం. జాణం, భల్లం,

కోలాచలంవారి నాటళాలు 71 పుష్పహోరం- మొదలై న వృత్తాలిందుకుదావారణలు. ఇట్లు వీరు ఛందో వైవిధ్యాన్ని నైతం స్పష్టం చేసుకొన్నారు పాటలు

వద్యంలాగా పొటగూడ నాటకంలో ఉండడం సపహాజం కాదన్నది స్వభాన వాదుల సిర్దాంతం, సంస్కృతనాటకంలో అచ్చమైన పాటలు లేవు; శ్లోకాలు రాగయుక్తంగా పాడబడుతూ ఉండేవి, (శ్రీనివాసరావుగారు తమనాటకాల్లో పాటలు కువ్పలుగా రచించారు. కాని వీరికీ పాటలవై. అంతగ (ప్రీతి ఉన్నట్లు శేదు. కేవలం ఆనాటి పామర (ప్రజానీకం కోసమే తాము పాటలు రచించామని తెలిపి ఉన్నారు. 3౩ _బవుళః అనాడు యవతగానాలవల్ళి వినోదం పొందు తూన్న పామర (వజలకోసం యతగానంలో లాగే వీరు పాటలు రచించి ఉంటారు. అంతేగాక ఫార్మీ నాటక పద్దితి ననుసరించి గూడ ఈ పాటలను వీరు రచించి ఉంటారనడంలోను అసామంజస్యం లేదు.

“సీమంతిని, సుల్తానా వాందువీ, (పతాపాక్ళృరీయము, చంద గిర్యభ్యుదయము, కాళిదాసు, మానాపమానము"- అనే నాటకాల్లో తప్ప తక్కిన వాటిలో (శీనివాసరావుగారు పాటలు (వాసి ముటిం పించారు. ఈ పాటలు అనుబంధంలో చేర్చబడి ఉంటాయి. (శ్రీనివాస రావుగారి పాటలలో రాగళాళానుగుణంగా. భామ సాగదీయబడి వికృత రూవం పొందకుండడం (పశళంసార్హం పీరఠి పాటలకు సాహిత్య "గౌరవం నహితం కలదు. లీలావతి 'వన్లోదుని ఊయలలో ఊచే సందర్భంలోని పాట ఇందుకు చక్కని ఉదావారణ,.

రారా చిన్నెల నగవుల నాఖాలా

సుగుణాల వాలా రారా పల్లివీ॥ లలత

నునందనీ పరిణయ నాటక పీఠిక పు 1, 8,

శల కోలాచలం పోముగోమును దోము మోముగల కాముని బోలెడు కాంత శరీరా 1 రారా॥ (౧॥ సుందరకాయా అంచెలు (యోయా చిందులు (దొక్కుచు ఫీఘముగా రారా [రారా ౨ (శ్రీనివాసు నీచి త్తమందునా చింతన జేయుచు గంతు వేయుచు [రారా 8 వీరి పాటలు సాధారణంగా అ పవేలవమై. అకృతిమమై, సందర్శ్భోచితమైకలవు. భావం తీవమైనప్పుడు పాటలు కలవు. కోపో త్రేక భళ్తార్ధి వేశాలలో తప్పక పాటలుంటాయి*. (పూయ సంవాదం లోను, ఎడనెడ (పకృతి, వ్య క్రివర్ణ నలలోను పాటలకు స్థానముంది. ఇవన్నీ, మిక్కిలి కష్తంగా ఉండడం గమనించ దగ్గి, నాటకాద్యంతా లలో మం గళాత్మక మైన పాటలు వీరు రచించారు ఇట్లీ పాటల రచనచే (శీనివానరావుగారు తమ సంగీత తను సైతం సువ్య కం చేసు కొన్నారు, ఫాష నాటకంలో పాటలు, వద్యాలతోపాటు సంవాదంలో సముచిత భామ-(పయుక్తం కావడం అత్యవసరం. ఇట్టి భాషకు రావుగారి “శాటకాల్లో కొరతలేదు. నాటకంలో ఉచితమైన భామ (పయుక్తం కావడం ముఖ్యం. నాటకం రంగ (ప్రయోజనం గలది గనుక అందరికీ నులభంగా అర్థమయ్యే భాష వాడడం వాంఛనీయం. ఇళ్లు శ్రీనివాస రావుగారి నాటకస్టభాష నాతికఠినమై, అ పేలవమై, రసభావానుగుణమె కలదు. నరళ భాషా (యోగమే వీ ముఖ్య పద్ధతి, అలతి అలతి పదాలతో సరళమైన వాక్య రచన చేయడంతోపాటు సందర్శోచితంగా సమాన భ్లూయిస్టు రచనలోను వీరు అసామాన్యుల్హే “రానురాజు చరిత" లో పటాణి బవ్మానీ సుల్తానుల వద్దకు వెళ్ళినప్పుడు వారు

కోలాచలంవారీ నాటకాలు (8 అట్టి గ్రభికక్రు శేమమూా?” అని (పళ్నించగా, పటాణి సమాధానం: “మవో(్రభూ ! (వబలారి వార నిబిడాంధకార నివారక [పచండకర తీళ్టబానులు, విపులాఖి యాతిజాత భూజాత నిర్మూలన కరబృవా చ్భానులు, ఘోరవైరి నాకిజన ముఖకమల వినాశకర హిమభానులగు భామినీ సుల్తానులు కృష్ణపడ చం్నదుని జోఅె దినదినము తలు-ంచు చుండ మాయేలికకుం. గొజుంత యేల కలుగును?" (అం. ల-రం. లి ఇన్హు ఈ నాట కంలోని వంచమాంకం వంచమరంగంలో వటాణి స్వగతంలో ఇలాంటి భామకు కొదవలేదు. అందలి భావ ఆయా రస భావాల కనుగుణంగాఉంది ఇంకాళద్రా ర్జాలంకారయుత మై, న్దేషూ త్మకమై గూడ వీరి భామ సవాజి సుందరమై ఉంటుంది. తెలుగు జాతీయాలకు నుడికారాలకు, సామెతలకు నిలయం వీరి భాష. ఇచట పాళోచిత భామను గూర్చి సైతం ఒక మాట చెప్పడం అనసరమే. సంస్కృత నాటకాల్లో ఉత్తమ మధ్యమ పా్యాతలకు సంస్కృత భామను, (స్త్రీ; నీచ ప్యాతలకు [పాకృత భావను [ప్రయో గించడం పరిపాటి. సంప్రదాయ బద్భులెన 'వేదంచాకు ఇలాంటి పా్యతతో చితభావను తమ నాటకాల్లో (ప్రయోగించారు... అంకే. తెలుగు నాటకాల్లో ఉత్తమ ప్యాతలకు [గాంధిక భాషను, నీచ పాత్రలకు [గామ్య భావను (సయోగించడంలో నాదెళ్ల పురుహో త్రము గారు అద్యులై నా: వేదంవారు పాతోచిత భాష్మాపయోగానికి ఎక్కువ (పచారం కెచ్చారు. ఇంతేగాక నాటకంలోని మవామ్మదీయ పాతలకు తురక తెలుగును నై శంచాడారు, కాన్‌ (శీనివాసరఠావుగారు ఎడనెడ నీచ పొతలకు (గామ్యం వాడినా ప్యతోచిత భావ్వవై. వీరికి "గౌరనం లేదు. వైగా (గామ్య భెవను (పయోగించ కాన్నది 0! సిద్దాంతం, అందువల్లి భాషాభివృద్ధి జరగదని వీరి [పగాఢవిశ్వానం. అందుకే పీరు [గాంధిక భాషావాదుల గుంపులో చేరిన వారన్న విషయం పూర్వో క్షం. వీరు పటాణి మొదలు సర్వ మవహామ్మదీయ పాతలకు

ళు కోలాచలం సలతణమైన (గాంథిక భావనే (వయోగించారు. అయినా పాత్ర, సండర్భం, రసం, భావం వీటన్నిటిని మనసులో ఉంచుకొనే శదుచి తంగా. పీరు భావను [ప్రయోగించి తమ విజ్ఞతను [పకటించుకొన్నా రన్నది నిర్వివాదాంశం,

ఇట్లు (శ్రీనివాసరావుగారు నాటకోచితమైన నంభాషణలకు తగిన భావనువాడి, పద్య గేయాత్మకంగా నాటకాలు రచించి రచనా శిల్పాన్ని పరిరతించడం కొనియాడ దగిన విషయం.

నాటక రచనా [పయోజనం

ఉ్తై.లను గుణగరిష్ట్యమైన చాటకళ రచన వల్ళి [వయోజనం (ౌళకైుం॥6)

వై తం ఆశించారు (శీనిజానరావుగారు; నీతిని బోధించటం మొదటి

(వయోజనం; సంఘంలోని దురాచారాల్ని నిర్మూలించడం ౩ండో ఆళయం;. వీటినీ సాధించడానికి నాటకాన్ని (పయాగించాలన్నది మూడోది, ఇట్లీ మూడు [వయోజనాలను నాటక రచన వల్లి (శీనివాస

రావుగారు. సాధించారు. నీతివోధఢ నాటకంలో రసానందంతో పాటు నీకిబోధ ఉండడం అవనరం. ఇందుకు (శీనివానళావుగారి నాటకాలన్నీ ఉత్చను నిదర్శనాలే. నీజి కావ్యా మైనది గాని, నీతి కహితమైనదిగాని వీరి జాటకాల్లో. లేదు, సారంగధర చరిత, కుమారళాను చర్మిత మొదబై నవి నీశతికంపు ఆవ లీతినే వజలకు లోధించగలననీ, వాటిని నాటకీకరించడల ఉచితం కాదనీ వీరు వ్రవచించారు.! ఇళ్లు | జౌవదీ వస్తా 9పవారణం' కూడ నాటకంగా చేయడానికి తగదని వీరి భావన, కానీ తరువాత సౌరంగధర వంటి కథను "మైసూరు శాజ్యాఖీవృద్ధి' లో చేళ్ళారు; “శ్రాపదివస్తా? 1 గం వియణయికుం మంళంం 0 6 ఘంగేడే ౯. 225.

76 కోలోచాలం పహరణి నాటకం రచించారు. 'మైనూరు రాజ్యా భివృద్ది' లోని పూర్వాంకంలో లత్ముణవీరులను 'మేనల్లుం[డను జగన్నోహిని మోహించి, తిరస్కృత అయి, తత్ఫలితంగా వారిని వధింపజేసీ, తాను మరణిస్తుంది. తరువాత లత్ముణ వీలే యదురాయ కృష్ణ శాయలుగా పునర్జన్మిస్తారు. ఈకథచే పూర్వాంకంలోని కథ మరు గున పడిపోగలదు; అనలు కథ (ప్రాధాన్యం వహిస్తుంది. ఆందుచేతనే రావుగారి నాటకాన్ని రచించి ఉంటారు. ఇది తప్ప తక్కిన వన్నియు నీతిమంతమయి ఉన్నాయి. వీరి (పథమ నాటకమైన “సునందనీ పరి ణయము' లో బుద్దిబల, 'బేహాబలాల కంక దైవబలమే హెచ్చని నీతిని పీరు [వబోధించారు- నీతిబోధ వై వీర కధికాభినివేళం కలదు. దుష్టశితణ, శిష్టరథణ కావ్య న్యాయమే కాదు, భారతీయ ఇఆత్వమే అది దానిని (శీనివాసరావుగారు తమ నాటకాల్లో (పకి పాదించారు. ధర్మానికి వియము సర్వత వీరి నాటకాల్లో కలదు. హారిశ్చం[దుడు, రుక్మాంగదుడు, రాముడు, భరతుడు, పతా పుడు, యాచమనాయకుడు, థై ర్యధరుడు మొదలైన సత్పురుషులు +'మోరకష్టాలను భవించినా చివర సౌఖ్యమందడం నిరూపితం, తన్న ూ లంగా ధర్మానికి విజయం కలిగింది. దుష్టులెన ఊగసేనుడు, సుమతి, వివయ సేనుడు, అస్మున్‌ బేగు, డాండియాగో, మదనుడు, జగ్గ రాయడు, కీచకుడు, దుర్యోధనాదులు మొదట నుఖమనుథవించినా చివర తగిన శిక్ష అనుభవించారు. ఇది కావ్య న్యాయం.

త్రీ పాతి వత్యం పర మోత్క్బృవ్షగుణంగా (శీవివాసరావు

గారు నిరూపించారు. *“సునందనీ పిణయము'” లో జయచేవి, *మదా అన'ిలో మదాలస, కుండల, “రుక్ళాంగద'లో సంధ్యావళి, “సత్యహారి -శృందీయము"న చంద్రమతి, 'పాదుకాపట్టాభి ేకము"న కౌసల్య-సతికి పతిభక్తి పరమ ధర్మమని స్పష్టంచేశారు. సీళాదేవి పతిభక్తి అనన్య సామాన్యమే కాదు ఆదర్శ పాయమూన.! “వ కాపాకృరీయము'"లోని

నాటకరచనా (వయోజనం ౯7గ్గా గౌ రాంబ, (ప్రళావవతుల్మువదర్శించిన పతిభక్తి ఎనలేనిది, పొత్మివత్య విరహిత అయిన స్త్రీ ఇడుమలనుభవిస్తుందనడానికి నిదర్ధునం కలదు. *మైనూరు రాజార్టభివృద్ధి' లోని జగన్నోహిని, “ఇిలాదిత్య- లోని కళావతి ఇందుకు తగిన ఉదాహరణ.

ీ పురుషులు పరప్పురుషులను, (స్త్రీలను కోరడం పొవహేతు వని వీరు తలంచారు. పరస్త్రీ వాన్టిమోహితులు నాశన మవుళారని వీరు నిరూపించారు. రామరాయలు, అస్మున్‌ బేగు, డాండియాగో మదనుడు, విమయసేనుడు మొదళ్లైన వారిని ఇందుకుదావారించ వచ్చు. ఇన్తు లు నెతం పరపురుషులను తాకుట దూమ్యమని వివకించారు.

బాహిరమైన ళతువులనే గాక ఆంతరంగికమైన ఆరిమడ్వర్గం - కామ[కోభాదులను జయించాలన్నది వీరి ముఖ్యమైన తలంపు, దీనికి వీరి నాటళాలన్నీ ఉదావారణలే.

మానవ కార్యాచరణలో పట్టుదల, కారగ్టదీత ముఖ్యమని వీరు ఎంచి, తదుచితంగా నాటకాల్లో వివరించారు. (వన్లోదుడు తంగడి ఎన్ని వాధలు పెట్టినా తాను పట్టిన పట్టు వదలలేదు పారిశ్చందుడు సత్య నిస్థ వల్ల నే కష్టైలనుధవించడం జరిగింది. నిష్టాగరిష్టలు, పరిళుద్దా త్శృలు కావడంవల్ల నే కడగండ్లు గడచి చివర మేరి, అల్మేడాలు సుఖం అనుళవించగలిగారు. పట్టుదల, కార్యదీఠు, నిష్టకల ('ప్రతాపుడు మహామ్మదీయులను జయిం చి విజయో పేతుడయ్యాడు.

ఇంకనూ చ్రైవళక్తి, మాతాపితృళక్తి (భాత్ళ్య పేమ సావాసం, కాదార్యం: సర్వమానవ సౌాభాత్ర మొదలైన ఉత్తమ గుణాలు అవసరమని (శ్రీనివాసఠావుగారు నిరూపించారు, "నాచి పార్టీలే వేశ్యావృత్తి నిర్మూలనను, ' అన్యాయ ధర్మపురి సుహిమిలో

౯ లో ఈ

అపినీత్రివళ్లి కలిగే దుష్ఫృలిళాలను, “ఆచాగమ్మన 'ప్రహసనపు ళో

0 కోలాచలం అనాచారమవినీతికరమనీ వర్మించారు. ఇట్లు వీరు నీతిబోధను శమ నాటకాలన్నిట (ప్రవేశపెట్టడం (పశంసార్ష 0. సంఘ సంస్కరణ ఇన్లు (శ్సీనివాసరావుగారికి సంభఘసంస్క రణమై అత్యం తాభిని "వేశం కలదు, నాటకరచనవల్ల డినిని సాధించనెం చినవారు రావుగారు. ఆధునికయుగంలో సంఘపంస్కరణార్థం సాహిళ్యాన్ని సాధనంగా (గ్రహించిన (వథములు కందుకూరివారు. (శ్రీనివాస రా వుగారు గూడ సాంఘికదురావారాలను దుయ్యబట్టి ఉండడం గమనించవచ్చు, ఇగ్రాలవరకు పీరు చారి(తక నాటకాల్లోచే సాంఘికదురాచా శాలను గర్ధించారు;.. [వజలను (పబోధించారు. అతివాల్య, వృద్ధవివావోలను పీరుగ నీ ౦చారు. “రామ రాజుచరిత'లో రామరాజు వధానంతరం తురుష్క సేనలోని ఒకడు, యజ్ఞ లోమయా జి అనే ఇావ్మూయణుని భాగ్యను =పవారించగా, ఆ వృద్దుడు బవ్మానీ సుల్తానులతో 'మొరపెట్టుళొంటాడు. మిక్కిలి ముదునలి అయున ఆ (వావ్మాణుడు. ఏమీ తెలియని పసిపాపను వివావాం చేముకొన్న౦దుకు నుల్లానులు ఎంతగానో నిందించినటు ఛం రావుగారు వర్ణించారు, వృద్ధవివాహాంవల్ల కలిగే అనడ్ఞాలను కళాత్మ కంగా “అన్యాయధర్శపురిమహిమ” (పవాసవంలో చక్కగా. వివ రించారు. కన్యాళుల్క విధానాన్ని వీరు ఖండించారు. “శిలాదిత్య' లో కళావతి, “మెనూకు రాజ్యాభివృద్ది'లేో జగన్నహిని డబ్బుకాళపడి తమ్ము వృద్ధులకు కట్ట బెట్టిన తలిదం డులను నిందిస్తారు. కళావతి వధా సమయంలో. “తరుణీ మణికి సమవయస్కుడుగాని భర్తను గట్టు తలిదం[డుల 'నెంత దూషించినను దీరదు. అయ్యయ్యో ! బంగరున కాళించి యంగనలను వృద్ధజంబుక ములకి బ్ని వారి జనమే భంగపర

నాటకరచనా (వయోజనం ౯70 ఇదరు” అని మిక్కిలి వాపోయింది. ఇశ్లు జగనో్యోహిని “అయ్యో! పాపాత్యులారా |! చండాలులారా |! తలితండులారా ! ధనపిశాబా వేళపీడితులై. మీ వయసు బిడ్డను దయమాలి యీ ముదిబూచికి నిచ్చి 2?” అని నిందించి, తాను మరణించ నిశ్చయించుకొని “కన్న విడ్డలను ధనాశచే వృద్ధులకిచ్చి వివావాంబు "సేయు జనులకు బుద్ది రానిమ్ము” అని దుఃఖిస్తుంది. ఇళ్లు “అన్యాయధర్శపురి మహిమిలో సరస్వతి తలిదం్యడులు ధనాళచే ముగ్గురు ముదుసళ్లకు మూడుసార్లు వివాహం చేసినందువల్ల కల్లిన అనర్హాలను శీనివాసరావుగారు కన్ను లకు గట్టినట్లు వర్ణించారు. సతీ సవాగమన దురాచారాన్ని నిరసించి, వితంతూ వివావో లను (ప్రోత్సహించారు వీరు ' వతాపొకృరీయము"లో వీటిని చమ త్కారంగా చితించారు,. అక్బరు చిత్తూరును ముట్టడించి విజయం పొందగా, త(త్రియాంగనలు చితిలో దూకుతూండగా “వో! చూడ ననవ్యాంబిది. రజ్జళేలు ధారుణి నిట్టి [క్రూరకర్ముంబు జరుగనటుల౬ జూచెద.. ఏమీ! విధి కృతంబున విగతాసువగుపతి చితి గలిసిన మా(ాన, విధివిరోధంబుగ సతిచితింగలయనేల? ఇది హిందువుల నితి ప్‌ధిగ నుండినను నాయావచ్చ క్తి ధారవోసి, సర్వ(ప్రయత్నము అొనరించి, యీ 1పాణయుత సతీమారణ కర్శంబు నిలిపెద” అని కంకణబద్ధుడవుళాడు తరు వాత అతడు పతులులేని సతులు వివాహా మాడునట్లు శాసనం చేస్తాడు. ఇన్లు విధవా వివాహోనికి అక్బరు. ఆంగీకరిం చినట్లు ావుగారు చితించారు. అక్బరు సభలో లీరుబల్లుతో జరిగిన సంభామణ; అక్సరు : వీరుబల్లు 1 పతులులేని నతులకు బిడ్డ పాపలేల కలుగుదురు! వీరుబల్లు : మహాపభూ ! ఈ శరీరము విషయాదులకు లోబడినది, అందునబురుషులకంజేను (ప్రీలక. (జాంచళ్యంబు 'హెన్ళ.

80 కోలాచలం అకు : అటులుండినచో నతులు మరల(బతులను బొందనగును. వీరు : ఇది మణి బాగున్నది, విధవా వివాపాంబుగా నగునని

ళదా మీ తాత్పర్యము ? అక్బగు ; _కానగును. అందునందప్పేమి ? సతులు చితింగలిసినప్పుడు

పళులు మరల నతులను జేసికొనరా ? అథే న్యాయమే

నతులకు ?

అని ఇట్లు అక్బగు క్రమబద్ధమూ, న్యాయబద్ధమూ. చేశాడు.

ఇట్లు (శ్రీనివానరావుగారు నతీవహాగమన తిరస్కారమూ, త్రీ పునర్వి వావా పుఫససా్కారమూ అంగీకరించారని స్పష్టమవుతుంది.

కి విద్యాస్వాతం[ త్యాలు అవసరమని “బ(భువాహాన", “కుళలవ' నాటకాల్లో వీరు నిరూపించారు.

ఆచా రాలపేరుతో (వ్రజలుచేసే అనాచారాలను (శ్రీనివాస రావుగారు మిక్కిలి ఖండించారు. ““రామరాజుచరి తలో ఐదేండ్ల పసిపొావను యజ కార్యార్థం వివావామాడినటు యజ సోమయాజి ఇ థి గా ఖా

చెప్పగా, బవ్మానీసుల్తానులు యజ్ఞాల పేరు చెప్పి వుకమాంసం తిన డానికా అని అతనిని తృణికరిస్తారు. పూర్వకాలంలో ఎంతో పవి (తంగా కాకములనే బలిగా యజ్ఞ ౦లో అర్చిన్తూ ఉంచేవారు. కాల (కమంగా అది మారిపోయి. పళుబలిచే అపవిత్రం చేయబడిందని రశావు గారు ఖండించారు. “ఆచారమ్మ న(ప్రవసనవు"లో నేతి బీరకాయ లాగా “ఆచారమ్మ" అనే పేరుతో మవీో ఆచారవంతు రాలుగొ చలామణి అవుతూ, లోలోవల ఎన్నో అనాచారాలు చేసినట్టు, చివ రికీ పరాభవించబడినట్టు (శీీనివాసరావుగారు మిక్కిలి చమళ్కొం రంగా చితించారు,

నాటకరచచనా (వయోజనం వ్ర 'వేళ్యావృషత్తిని వీరు మిక్కిలి నిరసించారు. 'నాచఛిపొక్టి ” (20001 వయ్సగ (పవాఫనంళో వేళ్యాలోలుడైన భోగి శెట్టి జోగి "ఇట్టిగా మారిన కథను వ్యంగ్యంగా, వహోస్యసమ్ముళితంగా- “అద్దంలో లాగా (వతివింలింప జేశారు (శ్రీనివాసరావుగారు. మద్యపానం వల్లి కలిగే అనన్ధాలను “నుల్తానా వాందువీ'లోను, “అన్యాయధర్మపురిమహిను "లోను వివరించారు. జాతులుచేరై నా మానవులందమవా. సమానమని వీరి వగాఢ విశ్వానం. “చ్రందగిర్యభ్యుదయము'లో “వపంచములోని సకలులు 'జేవాంళ సంజనితులు, జా కది భేదములు వ్యవవోరోపయు _కృములు. (పపంచమొకటిమొనను మూనవులు తమ వ్యవవోరమునకు దానిని 'దేళ ములుగ విభజించి వేజువేజబు నామములిడిన మాభాన [పపంచ మొుకటియగాని వేజుకాదు. అటులనే జాతి భీదములునుూ" అని సదాశివమయోగి యాచను నాయకున కువదేశించడంలో సర్వమానవ సమానత్వాన్ని (శ్రీనివాసలావుగారంగీక రించారు, ఇంకా సర్వమత సమానత్వాన్ని వీరు తమ నాటకాల్లో నిరూపించారు. ఇట్లు (శ్రీనివానఠావుగారు. తమ నాటకాల్లో సంఘవంస్యార ణాభిలామను. పకటించి ఉత్తమ సంఘసంన్కర్తగా (వకటిచు కొన్నారు. నాటక(పయోగం ఇంక రంగస్థలంమై (ప్రదర్శించడం నాటక రచనకు మూడో (వయోజనం. నాటక (వదర్శనవల్ల నే వై శెండు (ప్రయోజనాలను అనగా (పజలకు నీతిని బోధించడం, సంఘశంన్కరణ గావించేడరం అనే వాటిని సొధించడానికి వీలవుతుంది. దీనిని అమళాలా పాటించిన వారు. ఛావుగాలు.. [వదర్శనానుకూలంగా నాటకం కఛితమయి ౮(6)

8లి కోలాచలం నప్పుజే దాని విశిష్టత గోచరిస్తుంది. లేనిచో దానికి, (శ్రవ్య కావ్యా నికి ఖేదం లేకుండా పోతుంది. దీనిలోని దృళ్యత్వ లతణం వల్లి నే “కా వ్యేషునాటకం రమ్యమ్‌" అనే ఆభాణకం బయలుచేరింది. రంగ స్టలంచె (వదర్శించబడినప్పుడు నాటక సందర, శనం వల్ద నవృాదయ సామాజికులు అమితానందం పొందగలరు. ఇది పండితులకే గాక పొమరులకు నై తం ఉపకరించ గలదు. అవేలవమై, రసపరిపుప్టితో నాటకం ఉండడం మిక్కిలి అవవగం. ఇలాంటి లడణాలకు (శ్రీనివాస కావుగారి నాటకాల్లో కొరతలేదు. నాటక యుక్తులు లేని నాటకాలు రంగంలో రాణించలేవని వీరి దృథాభ్మిపాయం. “నులక. ఈూజు&8 చంపక 20103 ఇట 9 80620 06 ఇ౯6 ౧06 పట 0౯ ఈం 80886, 0602656 656 00615 జం ౧౦౪ 76066 11 6202610 12000286 206 5286 (1013 ", 2 ఇంకా ఈ “ప్రపంచ నాటక చరిిత'లో చివరనాటక కర్తలకు; నటులకు, నాటక సమాజాలకు, విమర్శకు లకు, సామాజికులకు- శ్రీనివాసరావుగారు చేసిన నూచనలచే నాటక (ప్రయోగంలో వారికిగల విశిష్టమైన అనుభవం, నాటక (పదర్శనను విజయవంతం చేయగల నాటక యుక్తులు స్పష్ట మవుతాయి.

ఇలాంటి అనుభవజ్ఞులై న రావుగారి. నాటకాలు (ప్రదర్శన యోగ్యాల్లై ఉండడంలో అతిశయోక్తిలేదు, ఇంతేగాక ఆనాటి (ప్రజలను, ప్రదర్శన పద్ధతులను నైతం మనం గుర్తుంచుకోవాలి. చాలావరకు ఆంగ్ల, ఫార్శీ, ధార్వాడ నాటక సమాజాల నాటక (పదర్శనా [వభావంతో ఆరంభమైన మన నాటకాలు తప్పకుండా వాటిలాగే ఉంటాయనడంలో నందేవాంలేదు. శ్రీనివానకావుగారి నాటకాలు వీటికంశు వేరుగా ఉండడానికి వీలులేదు. అయినా అను థవశాలి అయిన రావుగారు బహుజాగరూకులై. (వదర్శన యోగ్యం గానే తమ నాటకాలను రచించారు. వెగా “*సుమనోరమ సభా

౨. వైజే ౨. 8.

చాటకరచనా (వయోజనం 88 నాటక సమాజం” వారు (పదర్శించడాని శే వీటిని వీరు రచించారు. నాటక (ప్రదర్శన కవసరమైన చక్కని “వాణీ విలాస నాటకళాల' ను బళ్ళారిలో (వ్మవథమంగా స్థాపించిన ఘనులు వీరు. నాటక [ప్రదర్శన విజయవంతం కావడానికి నాటక క_ర్త్షృనపాకార మవసరమని వీరు కంఠోక్తిగా చెప్పారు. “0 &661108 ౪2 16 14 100 16 ఇ2టు0౯ 0? 821640. కంల6మి 06? 1021 19 80006 16 2800: 0 చం వజ 13 67స8ై 60 6 6090807. 6 క౯00పీ, చంంంంక0 26 &17౯28 8800688521 09 106 9886; 081 1 661౯-= మ౭స్వి%, 16 880008౯ 19 1406 0౯ 0108. 06 ఆలమజు 9148 226 వం ం60౯6, 50 50060901] 3 ఇచే విధంగా రావుగారి దర్శకత్వంలో నాటకాలన్నీ విజయవంతమైన వనడంలో నంబేవాంలేదు. ఇందుకు నిదర్శనం నైతం కందు ళ్‌్మ్కా (0012002140 వ్‌౯1007258- షం 88 00%90౯801(664 2 బఅయి౭లిల[ 164206 (1711232 వం88218) £0 (6 600083) (వ2ణ270౯25002 925012) 21 1106 6096 05 8 10,000 2064 6 3200699 0 [౧6 6౧౦౫920) ఓ ౦6811060 666 10 006 806176 పె6లజాం 206 శ్ర21రేడ20ం6 0 నెల. వ్‌య2గ282 280)" 4 అని (పన్తుతించ బడిఉండడం గమనించ దగ్గది. శీనివాసకావుగారి నాటకాలనేకం ప్రదర్శింపబడినట్లు వాశే నుడివి ఉన్నారు. “* ఈపురి (బళ్ళారి) నుండు సుమనోరమసభథ” వారు దానిని (సుల్తానా చాందువీ నాటకాన్ని. జక్క ంగం (బదర్శించిరి, 8 వెచే వ. 11, శ. చెెంం0100106611 04 ళల సీషరే?2ం 106 6 8611806091 862668” ఇ 64ీతి. కరే; సి. 92807 జం సశ ఆలు ఇస,

రట కోలాచలం “ఎ నుదావారింవంబడిన పదినాటకమ:. అతోనాజునాటకములు నుమనో రమవభచారు (వదర్శింపంగ నేం జూ చితిని ౨ బళ్లారీ పట్టణంబున “సుమ నోరమ" యను నాటక సంఘ మొకటి యుండెకు. ఆ సంఘం ఇారు నాచే రచింపంబడిన నాటకము లనేకము.లు (పదర్శించుచుండిరి””5 ఆనాడు నట స్మ్యమాట్టు బళ్లారి రాఘవాచార్యులు గారు '"రామరాజు చర్మిత” లో పటాణి పాత ధరించి ఎనలేని కీర్తి (పతిష్టలు సంపాదించి (శీనివాపరావుగారికి మిక్కిలి (వచారం కొనితెచ్చారనడం అత్యుక్షి కాదు 19815సం. ఏపిల్‌ ౩, 4 'తేదిలలోబలళ్లారిలో జరిగిన ఆంధ్రసాహిత్య పరిమక్సభలో పాల్గొన్న చిలకమర్తి వారు “బళ్ళారి. “సరన వినోదిని (నుమనోరమ సథ అయి ఉండవచ్చు) నాటక సమాజము వారు మా నిమిత్తము (నభకాహూతులై న వారి నిమిత్తము) రెడు నాటకములు (వయోగించిరి. అందొకటి *'రామ వాటు" అ నాటకములో (శ్రీ కాడి పర్తి రాఘవాచార్యులు. గారు పఠాను పాత్ర ధరించి మిక్కిలి యద్భు తముగా నటించి, నాటకాంతమున విలువగల జరీ బనారసు పట్టుశాలువ యొకటి నాకు బహుమానముగ గప్పిరొ 7 అని వివరించారు. పూర్వో కమెనట్లు నాటకీయ శిల్పమూ, రచనా శిల్పమూ

గల (శీనివాసరావుగారి నాటకాలు (పదర్శనకు మిక్కిలి అనుకూలం గానే ఉండేవని తలంచడంలో వి(పతిప్తి లేదు వధ, యుద్దం మొదలైన వాటిని చాలా వకు (శ్రీనివాసరావు గారు వదలి'పెట్టారు. కాని తప్పని సరి అయినప్పుడు మాతమే వాటిని రంగంలో (వవేశళ వెట్టడం జరిగింది. “వతాపాకృరీయము' లో అకృరు చిత్తూరుకోటను ముట్టడిం చి విజయం పొందడం (ప్రదర్శించడం అంతసులభసాధ్యంకాదు.

నత్యవహారిశ్చం[దీయను -ఉపోచ్చాతమువు. 1, 2.
పాదుశాపట్టాభిమేకము - పీఠిక - వుట 8.

గ స్వీయచరిత్ర _ పుట. కిల్లి1

నాటకరచనా (ప్రయోజనం 85 ఇళ్లు వోల్టీఘాటు యుద్ధం పర్వతాల్లో జరిగింది. పళాపుడు బిల్లుల పాయంతో కోటను ముట్టడించి విజయం పొందడం గూడ (పదర్శ నానుకూలంగా లేదు. కాని ఫార్మి నాటక (వదర్శనానుసారం ఆ రోజుల్లోని రంగస్థల యుక్తుల (31286 ల (1019) తో వీటిని వైశం వారు (వదర్శించి ఉంటారనీ తలంచవచ్చు.

వీరి నాటకాలు (ప్రదర్శన యోగ్యమైనవే అనడానికి మరొక పరమ నిదర్శనం కలదు. [శ్రీ కూర్మా వేణుగోపాలస్వామి గారు ““వన్లాదచరి తలో అనేక సంఘటనలు (వదర్శనకి అసాధ్యం. అవి తొలగిస్తే అసలు కథశేమోసం. అటువంటి [వన్లోద చరిత్రని అనా టికి సాధ్యమెనరీతిలో (పదర్శనకి అనువుగా [వాయడం (శీ కోలా చలం (ప్రత్యేకత, (పదర్శనానుకూల్యం నాటకానికి పరీయానికషం్‌” అని కొనియాడి ఉండడం (శ్రీనివాసరావుగారి (ప్రతిభకు నిదర్శనం, ఉత్తమ పయో_క్రఅయిన (శ్రీ కూర్మావారి (ప్రశంస ఒకా “పహ్లాద"కే పరిమితమైనా, కోలాచలంవారి నాటకాలన్నిటికీ ఇది వర్తిస్తుంది.

నాటక (వదర్శనకాలాన్ని గూర్చి ముచ్చటించడం గూడ అవసరమే, కో లాచలంవారి నాటకాల్లో చేన్న్నైనా (వ్రదర్శించ డానికి వజెనిమీది గంటలకాలం పడుతుంది. కాని ఆనాటి (ప్రజలకది ఆమోద 'యోగ్యమైనా, ఈ నాడు కుదరనిపని. ఇంళశేగాదు, (శ్రీనివాసరావు గారు '“రామరాజుచర్మిత' రచించే సమయానికే నాటకం క్లుప్తంగా ఉండాలన్న అభిప్రాయం కలిగింది “ఇప్పటికాలంబున నాలుగైదు ఘంటలకాలముకన్న హెచ్చుకాలము (పదర్శింపందగిన నాటకములు జనుల యోపికను కాపును గావున ది ర ముగంబెంచి నాటకములు (వాయుట తప్పని యిపుడునేందెలిసితి, “ఈ (రామశాజుచరిత)

8 తెలుగు వాజబ్బాయము _ సం[గవాచరిత =పు£560

రీక కోలాచలం నాటకమాడనిచ్చయించువారు, డానిని జూచి తమ ఇష్టానుసారముగ ననుకూలము రీతి రంగములు హెచ్చుతగ్గులు చేసికొనవచ్చును.” అని వివరించారు. కాని *నిబిడ బంధముతో కవి నాటకమును రచింప 'లేదనుటకిది యాస్కార మొసంగుచున్నది'*10 అని డా. పి, ఎస్‌. ఆర్‌. అప్పారావుగారు తలంచారు.. అయినా (శీనివాసరావుగారి నూచన (వదర్శనానుకూ ల్యాని కేగాని నిబిడతసడలి, రసవిచ్చి త్రికలగడానికి కాదని మనం భావించ వలసివుంది. కోలాచలంవారి దర్శకత్వంతో ఈ నాటకం అనేక పర్యాయాలు (పదర్శించబడి ఉండడంనల్ల , వారు స్వానుభవంతో, నాటక (ప్రణాళికకు ఎలాంటి విఘాతమూ. లేక (ప్రదర్శనకు యోగ్యంగా మార్పులు సూచించి ఉంటారని తలంచడమే సమంజసం.

శ్రీనివాస రావుగారి (ప్రతిభను గుర్తించి “శ్రీనివాసరావుగారు చిరకాలము నాటక సూతధారులుగనుండుట యేగాక, ఆం (ధనాటకము లలో _ చరి[తాంళశములంగూర్చియు, పాతన్వభావ [పకటనమును గూర్చియునాటకక వులలోమార్ష్గదర్శి “మవార్షి' యననొప్పియున్నారు. వీరు నాటకకవులకును, పాత్రములుగానుండు వారికిని పంపిన “విజ్ఞప్రి" వా_న్తవముగ _ ననుభవసారమైన నుతి వాక్టముగ గారవింపదగి యున్నది.'”1! అని బహుధా (పళంసించిన పురాణం సూరికి గారి మాటలు అతరాలా సత్యం. ఇట్టు (పదర్శన యోగ్యంగా నాటక "గౌరవాన్ని పరిరడించిన కోలాచలంవారు [ప్రళంసా పాత్రులు

వైపరిశీలనవల్ల (శీనివాసరావుగారు నాటకరచనవల్ల నీతిబోధ నంఘసంస్కరణ, రంగంలో [ప్రయోగించడం అనే (వయోజనాల్ని నంపొదించి మవోనాటక ని ర్మాతకాగలిగారని సుష్పష్టమవుతుంది. - 10. తెలుగునాటక వికానము -వు. 21. 11. నాట్యాంబుజము - వు (212 |

వరికొన్ని విశిష్టగుణాలు ణి పూర్వం వివరించబడిన నాటకీయశిల్పం, రచనాళిల్పం, రచనా (వయోజనం - అనేవాటితోపాటు (శీనివాసరావుగారిలో నురి కొన్ని విశిష్టగుణాలు కలవు. వాటిలో సవాజసుందరమైన వారి వోన్యపోషణ, విషాదాంత నాటకరచన, వారికిగల “ఆం(ధచారి తక నాటక పితామహు"డనే (పఠీతి సామంజస్యం, జొచిత్య నిర్వహణ అనేవి ముఖ్యమైనవి. వీటినిగూర్చిన వివరణతో శ్రీనివాసరావుగారి నాటకాల వైశిష్ట్యం పరిపూర్శ్శంగా ఇలియడానికి వీలున్నది హాస్య పోషణ మానవజీవితంలో వోస్యానికధిక (ప్రాధాన్యముంది. వోస్యశీలి దుర్భరపరిస్థితుల్లోను పోయిగా ఉండగలడు. వోస్యం సందర్శ్యోచితమె ఉండడం అత్యంతావళ్యకం. సంస్క్యృూతనాటకాల్లో ఎడనెడ వోస్య మున్నా అది విదూషకాదులకు పరిమితమవడంవల్ల దానికి విశిష్టత శేకపోయింది. ఆధునికాంధకవులు, నాటకక_ర్తలు కొంతవరకైనా సే వోస్యపోమణ వేయడం (ప్రళంసనీయం. శ్రీనివాస రావుగారు గూడ తమ నాటకాల్లో సహాజసుందరమైన రీతిని వోస్య (పయోగం చేశారు. గ. మావా

88 కోలాచలం భరతముని వోన్యం ఒక రసమనీ, అది “వోస' మనే స్థాయి భావంనుంచి ఉత్పన్న మవుతుందనీ నిర్వచించడం గమనించదగ్గది!. వికృళాకార వాగ్వేష చేష్టలుగల నట.లవల్ల వోస్యం కలుగుతుందని విశ్వనాథుని నిర్వచనం*. ఇందులో ఆకార వేషాలకంకు చేష్ట, దాని కంశు వాక్సంబంధి అయిన వోస్యం -- ఓకదానికంశగు మరొకటి టేస్టం. శ్రీనివాసళావుగారు స్వభావతః గంఖీర స్వభావులు. కనుకనే వారి హోస్యం చౌకవారుగా ఉండక సవాజ గంథీరమై ఉంది. వీరి నాటకాల్లో _ఎడనెడ వోస్యముంది. “కాళిదాను” నాటకంలో వీరు (వయోగించిన వోస్యం వేదం, గురజాడ, పానుగంటి వారల వేస్యానికి పమాతం తీసిపోదు. కాళిదాసు పూర్వజన్మ అయిన డంబరివానిద్వారా కోలాచలంవారు అందించినవోస్యం సహ్ఫాదయుల (పళంసలకు పా్యతమైనది. వేదంవారి పేరిగాని విస్యానికిగాని, గుర జాడవారి కన్యాకుల్కంలోని వాగ్గశవోస్యానికిగాని ఏమాత్రం తీసి పోదు. ఆయా సన్ని వేశాలలో డంబరవాని మాటలచే మనం కడు పుబ్బ నవ్వకుండ ఉండలేం, _ వీరి పవాననాల్లో అధి తేపాత్మకమైన వోనస్యం కలదు సంప్య్యాతనాటఓకాల్లో వోస్యోత్ప త్తికి ఉపకరించే విదూమకులు వాల వరకు తిండి పోతులుగాను, మూర్జులగాను ఉంటారు. (శ్రీనివాస రావుగారి నాటకాల్లో అఫలుకు సిసలైన విదూషకులు అేరు. ఆయితే

డా.ప్‌ ఎన్‌ ,అర్‌ అప్పారావు గారు. నాట్యశాన్హ్రుము రివ అధ్యా... వు.804, 205. 2 “విక్సుళతాకాత. వాగ్వేమ చేష్టాదేఃకువా కాద వేత్‌। వోస్యో వోనస్థాయి భావః ...”-సౌహిత్యదర్పణం-తృతీయ పరిచ్ళేదం. ల్లో 814

మరికొన్ని విశిష్టగుణాలు కఫీ “సుల్తానాచాందులీ'లోని రఘునాథుడు, “నుఖమంజరీపరిణయము" లోని సంజయుడు విదూవకులవంటి పొతలనే చెప్పాలి. వీరు కొంత వరకు వోస్యోత్చ త్తికి ఉపకరించారు. ఇంకా వీరు నాటకాల్లో వోస్యం కోనం కొన్ని నన్ని వేళాలను నై తం కల్పిస్తారు. ఇవి సందర్భోచితమై కథా శరీరంలో కలిసి ఉండి మనోవారత్వాన్ని చేకూరుస్తాయి. ఇట్టి సన్నివేశాలు “కాళిదాసు, సుల్తానా చాంద.లీ"” మున్నగు నాటకాల్లో చూడవచ్చు.

వికృళాకార వేషాలనల్ల వోన్యం కలిగించడం రావుగారి. నాట కాల్లో తరచు. కనిపిస్తుంది. “నుల్లానాచాందులీ"లో రఘునాథుడనే విపవినోది జోఠరియా అనే మనామగ్హదీయ _ స్త్ర, వేషం ధరించడం: మునసుగుతీయబోగా, అతడుపెట్టుకొన్న గడ్డం ఊడిపడిపోవడం అనే విక ఫశమైన వేషం, ఆళారాలవల్ల వోఫ్యం ఉత్పన్న మవుతుంది ఈ సన్ని వేళంలో (వేవకలోకం కడుపుబ్బ నవ్వగలదు, ఇళ్లు “జాలి చాసు"లో విద్యా సర్వస్వ చేదినీ గృవాంలో కాళిదాసును పరీటించేం దుకు వచ్చిన పకాడీ, వికలవాస్తుడు, పంగువు-అనే వారి ఆకారాల వల్గః ఇలాంటి వోస్యం అభిగమ్యుమానం అవుతుంది,

ఇంత కంశే చేష్టవల్లి అభివ్య క్త మయ్యే వోస్యం (శేస్థ్రమెంది, “సునందనీ పరిణయము” లో సన్న్యాసి వేషంలో సునందని (పవేశించి, ఉగసేనుని లేఖవల్లి నుమతి దౌష్ట్యాన్ని బయట ఇెన్హు నన్ని వేశంలో సుమతి గజగజ వణకిపోతూ, కన్నీరు గారున్తూ, (_పళాపరాజునుద్దే శించి కవంంల్యపం, సం అంటూ తూలుతూన్న సమయంలో ఇట్టి హాస్యం స్పష్టం అవుతుంది ఇళ్లు 'కాళిదాసు' లో పిచ్చివాడైన ముంజుని చేష్టలు, డంబర వాని (గామ్య చేష్టలు వోస్యానికి మిక్కిలి ఉపకరించాయి,

వె వాటికంచు వాగ్గత వోస్యం మిక్కిలి ఉదాత్తమైంది. దినిని శబ్ద భావ, అర్జాల ననుసరించి మూడువిధాలుగా వింగడించ

90 కోతాచలం వచ్చు. శష్టాశయ హాస్యం. “నీమంతిని” లో సీమంతినీ వివాహ సందర్భంలో రాజు పండితులకు బహుమతులిచ్చేటప్పుడు విద్యరాని భట్లు “మాటలు వచ్చును, తిండి తినుటకు వచ్చును, ని దవచ్చును, కోపము వచ్చునని వెంటనే చెప్పితినండి; చిత్రవర్ము మహా (ప్రభువు ఫక్కున నవ్వి వాగుగా పరీకు యిచ్చితిరి. వలసినంత ధనములొని పొండని ధనాళి. జూపెనండి; మవీ [పథువతండూో. అని పల్కిన మాటలలో ఇట్టివోస్యముంది. భావ్యాశయ పవాస్యం : “సత్య హారి శృం[దీయము లో నతతకుడు మతంగ కన్యలతో సంభాషించిన సందర్భం దీనికి చక్కని ఉదావారణ: “లి వ మతంగక న్య: స్వామీ! మా సౌభాగ్యము మీ ఆశీర్వాదఫలము గదా? నథ్యతకుడు: నిజము! మిమ్ము. నాశీర్వదించుచు. మీకు సౌభాగ్యము "= పాచ్చండేసిలిని.. నేను చార్మిద్యముదెచ్చు కొంటిని, 1వ మతంగ కన్య: స్వామీ! ద్విజులకు దార్మిద్యమనంగా నేమి? నతతకుడు: ఓహో! ఉపనయనము నాటి మాట యున్నది. కావున భితమెత్తు కొని (బతుకవచ్చునని కచా నీ తలంపు. కారా తల పొగరు? నన్నా మీరు వోన్యము చేయునది?” ఇందు భావ్నాశయహోస్యముంది. అన్ధాశ్రయ వాస్య౫; “సత్య హారి శృం[దీయము" లోనే నక్ముతకుడు మతంగ కన్యలతో ..... “444 +ఇదిగో చూడండి. నా యిష్టము నెజపితిరేని మీకుంగార్య సిద్ధి యగు. అటు చేయశేని మీకుంజక్కగ దేవాళుద్ది యగు. ముఖ (వణాళనమగు అర్హచం ద పయోగంబగు," *౮ాజదండన (పా_్లీరన్తు” అని పలకడంలో అన్ధాశయపహోస్యముంది. ఇశ్రైనాటకీయ వ్యంగ్యంతో కూడి వోన్యం ఉంటుందన్న విషయం పూర్వోకృం,

నురికొన్ని విశిష్టగుణాలు 91 (శ్రీనివాసరావు గారి నాటకాల్లో మరొక విధమైన వోస్యం గూడ ఉంది. పాతల శీలంలోను, న్వభావంలోను పూర్వపర వైరుద్ధ్యం ఉంశు వోన్యముత్పన్న మవుతుంది. ఇలాంటిది వీరి నాటళాల్లో కలదు. “నుల్తానా చాందులీ" లో డాండియాగో తన చౌష్ట్యాన్ని కప్పిపుచ్చుతూ, 'మేరీతో సన్మార్గుని లాగా మాటలా డడంలోను, “కాళిదాసు ళో మదనసేనను బలాత్కరించబోయి విఫలుడై, వికమరాజు రాగా అతనితో ఉపాధ్యాయుడు అసత్య మాడి సన్మార్లునిలాగా నటించడంలోనూ_ఇలాంటి వోస్యం స్పష్ట్యం అవుతుంది. ఇట్టు శీనివాసరావు గారు తమ నాటకాలలో బహు ముఖాలుగా సున్నితమైన హోస్యం (ప్రయోగించి క్చతకృత్యు లయ్యారు. విషాదాంతనాటకాలు అతి మా[తమైన పాళ్చాత్య నాటక పరిచయం గల (శ్రీనివాస రావుగారి నాటకాళ్లో విషాదాంత నాటక లతణాలుండడంలో అసా మంజస్యం లేదు. “మంగళాదిని మంగళ మధ్యాని మంగళాంతాని కావాన్ధిని' అనే సూతంవల్లి సంస్కృతంలో విషాదాంతనాటకాలుండ డానికి అవకాళం లేకపోయింది. మేక్స్పియర్‌ “టాజెడి' ల (ప్రభావం (శీనివాసరావుగారి నాటకాలవై (ప్రసరించింది, దానితో తల్ల తణాలు కోలాచలం వారి నాటకాల్లో కనిపిస్తున్నాయి. వీరు మళాఠీ నుంచి అనువదించివ "రాసీ మవాళ్వాకాంది చక్కని “టాజెడి అని 'శలుస్తున్నది కాని పీరు 'టాజెడిని విషాదాంతనాటక కునక “గంభీర నాటక మని పేర్కొన్నారు. సంస్కృత లాతణికుల మళాను సారం నాటకంలో నాయకవధ చూపగూడదన్న విషయం పాటించిన వారు వీరు, కాని చారితక నాటకాల్లో నోయకవధ చూపినా ఫరవా 8 మౌానాపమాన నాటకము-పీరిక- పుతి

ఖ్‌ కోలాచలం లేదని పీరి మతం, * కనుక పీరి వార్మికక నాటకాలు చాలా వరకు మరణాంత విషాదాంళాలై. ఉన్నాయి. తక్కిన వాటిలో నాయికా నాయకుల మరణం ఉన్నా వారు పునరుళ్తీవితులై నట్లు కూర్చబడింది శ్రీనివాస రావుగారి నాటకాల్లో విషాదాంత నాటకాల వంపవి కొన్ని, కష్ట భూయిన్షమె, దుర్భరశోకపూరితమై ఉండినా 'మోదాంఛమైనవి కొన్ని కలవు, వీటినీ (క్రింది విధంగా వివరించవచ్చు “కీచకవధ, (పహ్హాద, శిరోమణి” నాటకాల్లో దుష్ట పాతలవధ వర్ణించ నిఢడం వల్ళి విషాదాంత నాటకాల్లో చేరవు. “మైనూరు రాజాన్టిఖి వృద్ది, చం దగిర్యభ్యుద యము" నాటకాల్లో అ(పధానపాతల వధవృల్లి కలిగే శోకం, తరువాత సంభవించిన విజయానుంచాలతో కప్పివేయ బడుతూంది “సత్యహరిశ్చం[దీయము, కుళలవ"' నాటకాలు చిత్త సంక్షోభ పరితాపాతకమై కలవు. సత్యసంధుడై న హరిశ్చంద్రుడు కాటికాపరిగా ఉండగా భార్య చంద్రమతి తల ఖండించ వలసి వస్తుంది. తన కర్రవ్యాన్ని గాని, సత్యనిష్టను గాని విడనాడని మవాధీరుడు ఇవారిశ్చంగదుడు. సత నిష్టా క్‌ _ర్తవ్యాలకు, భార్యా మమకారానికి మధ్య హరిశ్చంద్రుని చి_త్తంలో సంఘర్ష ణం జరిగింది. కాని మమ కారం దూరమె సత్యనిష్టాక _ర్తవ్యాలే జయించాయి, విశ్వామితునిచే సృష్టించబడిన కష్ట సము(చాన్ని సత్యనిష్టాక_ర్తవ్యాలనే ఆెప్పవల్ల వారిళ్చందుడు తరించ గలిగాడు. “కుళలవి నాటకంలో రాముని మనస్సులో సీతాపేమకు, రాజుగా తానాచరించవలసిన క ర్హవ్యానికి సంఘర్షణ జరిగింది, కర్తవ్యం జయిన్వంది. ఇట్లీ నాటకాలు “అభి జ్ఞాన శాకుంతలము, ఉత్తర రామచరిశము' అనే సంస్కృత నాట కాల్టాగ” చిత్ర సంకోభాత్మక మై కలవు. “బభువాహన, నుల్తానా చాందులీ, శిలాదిత్య" నాటకాలు వధాత్ముకమైనవి. “బభువాహనిలో

మరికొన్ని విశిష్టగుణాలు రల అర్జునుడు బభువాహనునిచే వధిం చబడి పునర్జీ వితుడవుళాడు. ఇందుళో తల్మడితో యుద్దం చేయడమా మానడమా అన్నభావ సంఘర్ష ౦ బభువావానునిలో కలిగింది. “సుల్తానా చాందువీ' లో అనేక మరణాలు కఠవు. కాని అనన్‌ బేగు, డాండియాగో, వామ్మీ దుల వంటి దుష్టులవధ దుఃఖంకంశు సంతోషాన్నే కలిగించింది. కాని చాందులీ వధ మాతం పృాదయ విదారకమైంది; శోకం వీడ లేరు (వేకకులు, కాబట్టి దీన్ని వధాంతనాటకమనే చెప్పవలసి ఉంది. ఇంక “శిలాదిత్య" మోద విషాదాంతాల.గా ఆరెండు విధాలుగా రశితం. శిలాదిత్యుని మరణానంతరం కళావతీ మదనుల మరణంతో ముగిసే నాటకం విషాదాంతం; గువాని పట్టాభిేకంతో కళావతీ మదనులు సన్మార్గుం గా మారడంతో గలది మోదాంశం. కాని కళావతీ మద నులవధ దుఃఖానికి ఆకరం కాదు వారికది తగిన శిక్ష, కనుకనే ఇది గూడ వధాంతనాటకమే అనవలసి ఇంది.

వాస్తవంగా విషాదాంత నాటకాలని చెప్పదగినవి రామ రాజుచర్మిత, పాదుకాపట్టాథిపేకము' అనేవి ఆెండు. వీ8 (పసిద్ధ నాటకం “రామరాజుచరి[త' ఇది విషాదభాన సంభరితమై ఒప్పుతూంది. విషాదనాయకున (గ౯౭816-%60) కు ఉండవలసీన లతణాలన్నీ వటా ణిలో ఉండడంవల్ల “రామ రాజుచరి త" ఉత్తమ విషాదాంత నాటకం. ఈ విషయం పటాణి ప్యాతచిత్రణను గూర్చి వివరించిన సందర్భంలో స్పష్టం చేయడం జరిగింది, “రామరాజుచరిత'లోనీ విషూాదభావాలను పురస్కరించుకొని అసామాన్య నటైేఖకుడై న బళ్లారి రాఘవా చార్యులుగారు విషాదాంత నాటకంగా (పదర్శించారు. వటాణి రామ రాజును యుద్దంలో వధించిన వెనుక పళ్చాత్తవ్లుడె దానీకి కారకు శాలు అషావీ అని ఎంచి, చంపి, ఇఅానాత్మవత్య గావించుకొని (పాణాలు వదలినట్లు నిపాదాంతంగ”* మార్చి వారు నటించారు. ఆంధ వేచకలోకం ఆ నాటక (ప్రదర్శనను గాంచి ఎంతగానో అనం

ర్వి కోలాచలం దించారట. కాని శీనివాసరావుగారి కీమార్పునందిష్టం లేదు. “క్క నాటకము మోచాంతముగ నేనొర్చితిని అయిన నిచట సుమనోరమ సభథవారు దానిని ఖేదాంతముగ మార్చినారు. అనంగా పటాణి యున్నాదుండై. యించుక పిచ్చి తెళలిసియున్న కాలమునం చాషాబి తన్నాడిన పలుకులకుంగినిసి యాషాలీనింజంపి తను జంపుకొన నని మార్చినారు, ఇది య సరియయున మార్గమని కొందజి యఖి (పాయంబు. ఇందులకు ఖిన్నా భ్యిపాయంబు వైతము గలదు" అనికోలాచలంవారు తమ అభిప్రాయాన్ని స్పష్టం చేశారు ఈ నాట కాన్ని మోదాంతం కావించడ మే వీరి అభిమతం. అయినా బీరికిగల ఆంగ్రనాటకాల అతిమా(తపు పరచయంవల్ల ఆంగ్ల విపూాదరూపక (ప్రభావం “రామరాజుచరిత'వె పడి విషాదాంత నాటక లక్షణాలన్నీ సమకూరాయని తలంచవలసి ఉంది. “మఆియు నిందు (రామరాజు చరి(త్రమందు) నాటక (ప్రపంచచారిత్రకులై న శ్రీనివాసరావుగారు తమ యాంగ్గనాటక పరిచయ సంపదత్తిచే మేక్చియరు కృతులలో వ్యోమి అట్‌, (బూటస్‌ ప్మాతముల మనోవృత్తుల గొన్నింటిని తమ పటానుని అలంకరించినందుననీ నాటకమున రసో[దేకము మిక్కుటముగ కేరి యున్నది. మజియు నాట్య చమత్కృతికి నవకాళశములును మెండుగ నిందుగలవు. అని పురాణం సూరిశా(స్త్రిగారు మిక్కిలి (పళంసించడం వై అంళాన్నీ (ధువపరచడమేకదా? ఇదేవిధంగా నే “ఆధునిక నాటక కవులలో [బథమ్మ శేణి యందుండందగిన కోలాచలం (శ్రీనివాసరావు గారు వ్రాసిన “రామరాజు లేక “విజయనగర సా్యమాజ్యాంత” మనెడి నాటకము నిక్కముగ విషాద నాటకమే? అని శేకుమళ్ల అచ్యుతరావుగారు (వన్తుతిన్తూ చెప్పిన మాటలు గమనించదగ్గవి.

6 “రామరాజుచరి త” వీఠిళ-పు 1

ర, నాట్యాాంబుజము =వు 20?

"0 ఆంధ నాటకములు - రంగస్థలములు - పు ల్‌

మరికొన్ని విశిష్ట గుణాలు ర్‌ కనుకనే నటుఠీ నాటకాన్ని మార్చినా, మార్చకపోయినా డినిలో విషాదాంత నాటక అతణాలన్నీ ఇమిడిఉన్నాయి. ఇదొక మహో త్తమ విషాదాంత నాటకం,

“పాదుకాపట్టాభి మేకము"న గూడ విషాద భావాలు వెళ్లి విరిసి నట్లు స్పష్టం అవుతుంది. దశరథునిలో విషూద నాయకలత్షణాలు కలవు. దశరథునికి రాముసివై అత్యంత వేమ; రామునెడబాని ఒక్కా మణ మెనా ఉండలేడు. విధిపేరణచే ఎడబాటుకలిగింది. రామవనవానం వదలమని కైకను (పార్టించి విఫలుడయ్యాడు. పుత్యపేమ, సత్య నిస్టలకు దశరథుని మనస్సులో సంఘర్షం జరిగింది. సత్యనివ్ట జయిం చింది. అయినా ఉత్కటమైన పుతవాత్సల్యంతో మిక్కిలి దుఃఖం చాడు దశరథుడు. ఈ విరుద్దభావసంభర్ష ౦ వల్లి దశరథుడు ఉత్తమ విషపాదనాయకుడనడంలో సందేహంలేదు. ఇను. మంధర దుర్చోధ మూలంగా కాతాాలికంగా దుష్టస్వభావ అయి రాముని వనవాసాని కంపి, భర్తృవిహిన అయి, భరతుడు వైతం తనను అసహ్యించు కోగా, కైక పళ్చాత్తప్త అయి భావ సంఘర్షానికి లోనవుతుంది. కనుక “పాదుకాపట్టాభి పేకము” విపాదనాటక లతణ లడితమై కలదు,

ఇట్లు శీనివానరావుగా రికిష్టం లేకున్నా మె రెండు నాటకాలు విషూదాంకాలు కావడం వారికిగల పాశ్చాత్య్ధనాటకాల అతిమాత పరిచయమనే చెప్పవలసిఉంది.

“అంధి)చారితక నాటక పితామహుడు

కో లాచలంవారికి “ఆం(ధచారి[తక నాటక పితామహవూడన్న విరుదం కలదు. దీని సొర్ధక్యాన్ని గూర్చి సమీషించడం అవసరం- చరితవైనా, చార్మితకనాటకాలవై నా ఇంతటి అభినివేశం కల నాటకకర్త అంగధులలో లేరంే. అతిశయోక్తికాదు. (ప్రసిద్ధాంగ

న! కోలా చలం నాటకకర్త పేక్స్పియరు నాటకాల్లో మూడోవంతు చారితక నాట కాలు కలవు. అన్సు శ్రీనివాస కావుగారు రచించిన ఇరవై ఎనిమిదిలో ఎనిమీది నాటకాలు చారిళకాలు, చరి[తనుంచి కథలను (గ్రహించి నాటకీకరించడంవల్సి "రెండు వయోజనాలను పీరు ఆశించినట్లు గమ నించవచ్చు.. 1. (ప్రజలకు 'చేశచర్మిత 'ఆలియ జెప్పి, విజ్ఞానవంతు లను 'జేయడం; £, మౌళికమైన నాటకకర్త కల్పనాశిల్ప వై పుణ్యం అభివ్యక్తం వేయడం -- అన్న వీటిని *“కేవల పౌరాణిక కథలు నాట కములుగంబన్నుట యందు (గంథకర్తకు నితివృ త్త కల్చనా కష్టం 'భేమియు నుండదనియును, జనసామాన్యమునకు, జరి. తాంశములు బొత్తిగ-దెలియవుగావున, నవి నాటకంబులుగ వాయుటచే. నితి వృత్త కల్పనా చమత్కృతి నగపజచుటయగాక , జనులకు(జరి తాంళ ములు బోధింపనగునని యొంచి, శురుష్కులలో గొప్పరాణి యని (వసిద్దికినెక్కి, “అమవాన్నగరు రాజ్యము నేళిన “సుల్తానాచాందులీ" యనునామె చరిత్రంబు నాటకరూపంబున [వాసితి."”_ అన్సి స్ప్షం చేశారు కోలాచలంవారు. ఈ ఆశయంతోనే వీరు ఎక్కువ చారిత్రక నాటకాలు రచించి తమ విశిష్టతను నిల బెట్టుకొన్నారు.

చార్మితక సాటక రచయితలలో (వథములు (శ్రీనివాసరావుగారు “శెలుగులో మొదట చారితక నాటకమును [వాసినది వీరు (కోలా చలం వారే” అని నిడదవోలు వేంకట రావుగారు స్పష్టంగా చెప్పారు, కోలాచలంవారి శెండో నాటకం “నుఖమంజరీపరిణయము"” చరిత్రాత్యకమైంది. ఇది 18985 లో రచించబడి 1896లో ము[దించబడింది. ధరగ్హవరం వారి *“రోవనారా శివాజి తరువాతి రచన. వేదంవారి “వ్రళాపర్ముదీయము'” 1807 లోను, "బొబ్బిలి

8 నత్యహరిళ్ళం[దీయము _- ఉపోళ్చాతము. వు. |! 9. విజ్ఞాన నర్వన్వము - పు. 1:68,

మరికొన్ని విళిష్టగుణాలు 87 యుద్దము” 1916 లోను (పకటించబడ్డాయి. కనుక కోలా చలంవారిబే (వథమ చార్మితక నాటకం. వీరి తరువాతి చారిత్రక నాటకం “నుల్లానా జాందువీ" రచన 18991900 లో. దీనిలో చర్మిత యథా తథంగా (గహించబడింది ఆ వెనుక "రామరాజు చర్మిత' మొచలైన నాటకాలు రచిత మయ్యాయి. శీనివాసరావుగారికి మిక్కిలి కీర్తి (వతిస్టలను సంపాదించి పెట్టిన నాటకం “రామరాజుచరి త”. ఇది ఉత్తమ చార్మితక నాటకమని (శీ కూర్మా వేణుగోపాలస్వామి గారి ఆభి|పాయము, ““వథమ. చారిితక నాటకం [శీ ధర్మువరం శామ కృష్ణమాచార్య “విషాదసారంగధర" అని కొందరి అభిప్రాయం. కాని సారంగధర కథ చారి తకం కాదు. ఆంధ సాహిత్యానికి అంకు రార్చణ చేసిన నన్నయభట్టు నాదరించిన రాజరాజుకి సంబంధించింది అన లేకాదు. తరువాత శ్రీవేదం వేంకట రాయళ్శానస్త్రి “ప్రతాప రు[ద్రీయము” కూడా చారి[తకనాటకమని మరికొందరి అభిప్రాయం. ఇందులో కథకూడా చారితళం కాదు విషాద సారంగధర, (పతాప రుదీయం మొదలైనవి చారి తకాభాస నాటకాలు (విక36ం-81810గ- 0211 వ. మాతమే.” చర్మితాత్మకమైన _ ఇతివృ త్తంకల చార్మితక నాటకం (శీ కోలాచలం (శీనివానరావు *“రామరాజుచరిత”. డినికి “ఫాల్‌ ఆఫ్‌ విజయనగర్‌ *" అని ఇంగ్లీషు చ్చీర్రు 16 ఇట్టి రామరాజు చరిత నాటకం మిక్కిలి (వసిద్ధి (వచాకాలు పొందింది. ఇంకా ఇతర నాటకాల్లోను చారి తక విషయాలను సంపూర్ణ 0గా (గ్రహించి నాటక రచన చేసి, నాటకీయ శిల్పంతోపొటు సర్వాంగ సొందర్యాన్ని పరిరతించి ఉండడం (హోంసార్హ్హం. ఈ చారి తక నోటకాల్లోను. చిన్న చిన్న మార్పులు చేసినా, (శ్రీనివాసరావు గారు చార్మితక వై రుద్ధ్యాలను (వవేశ ెట్టనందుకు మనం సంతో పషించక తప్పదు. 10. శలుగు చాజ్బయము--సం గ వాచరి(త-పుటలు 291 - 99, ౮౮)

న] కోలాచలం “ఉత్తమ చారిత్రక నాటక రచనవల్ల నే శీనివాసరావుగారికి “అంధ చారి తక నాటక పిళామహాు” డన్న బికుదం కలిగింది. "పెద్దనకు “ఆంధ్ర కవిళతాపితా మహుూ” డనీ, ధర్మవరం వారికి “ఆంధ నాటక పితామహు'” డనీ బిరుదులు కఠఅవు. "పెద్దన ధర్మవరంవారలకు గల ఈ బిరుదులు ఎంతో సార్థకమైనవి. ఇశ్లు సమకాలికులు ఒకటి శండు. చార్మితక నాటకాలు రచించినప్పటికీ, సంఖ్యలోనే గాక, గుణగరిష్టతలోను ఆధిక్యం వహించిన చార్మితక నాటకాలు రచించి (పసిద్ధి శెక్కడంవల్ల నే శ్రీనివాసరావు గారికి “అంధ చారితక నాటక పితామహు” డన్న బిరుదం [పబలింది. ఇంతేగాక _వెని వర్ణించినట్లు (వజా (పయోజనార్థ మే చారిత్రక నాటకాలు రచించి, అనల్పకల్పనా శిల్పనై పుణ్యం, నిర్మాణ దతత-ఉండడం వల్ల నే వె వాడుక సమంజస మని తలంచడంలో వి్యపతివ త్తి లేదు అయితే వీరికీ విరుదు ఆంధ 'దేశచర్మిత నుంచి కథలు (గహించి అంధ భామలో నాటకాలు రచించడం వల్లనా లేక చరిత నుంచి కథల 'నెన్నుకొని ఆంధ భాషలో రచించడం వల్లనా అనే విచికిశ్స కలుగుతుంది. “రామరాజు చరిత్ర, చం దగిర్యభ్యుదయము అనే ఆడు నాటకాల్లోని ఇతి వృత్తం ఆం(ధదేశసంబంధి. ఈ చరి తాంశాలు అంధులకు అభిమాన పాతమైనవి వెగా "రామరాజు చరిత బహుళ జనాదరణకు పా(తమైః విమర్శుకులచే బహుధా (ప్రళంసించబడిన నర్వో త్రమనాటకం. కాబట్టి ఆం(ధదేశ చరితను [గహించి నాటకాలుగా (వాయడంవల్ల నే వీరికీ (ప్రతీతి వచ్చి ఉంటుందని తలంచడ మే ఉచితం. అయినా భారత దే చరిితలోని ముఖ్య విషయాలతో ఆంధ భాషలో నాటకాలు రచించడం వల్నినూ (శ్రీనివాసరావుగారికీ వాడుక కలిగిందన్నా అసమంజనం కాదు. అయినా సర్వోత్క్బృ్ట నాటకం *ీరామరాజు చరి[త” వల నే (శీనివానరావుగారికి “అంధ ఛాగ్యతక నాటక పితా నువు" డన్న బిరుదం కలిగింది. ఈ ఇార్వితక నాటక రచన వల్ణ

మరికొన్ని విశిష్టగుణాలు కం శామాళించిన (వయోజనాలను సాధించారు; అందుచే వీరికి గల “ఆంధ చారితక నాటక పితామవు" డన్న బిరుదం మిక్కిలి నమంజసమె ఒప్పుతూంది. కౌచిత్య నిర్వహణ ఇంక చివరిగా (శ్రీనివానరావుగారి జొచిత్య నిర్వవాణను గూర్చి తెలుసుకోవడం అవసరం. రమ్యతరమూ, రస నిష్యంది అయిన నాటకంలో జౌచిత్యం నిర్వహించడంలో ఎంతరయి.నాఆవళ్యకం ఉంది. అనెచిత్యం కంశు రసభంగ కారణం మరొకటి ఉండదని ఆనందవర్టనుని మతం. 1 రన నిక్బృరమైన నాటకరచనలో (శ్రీనివాన రావుగారు బొచిత్య భంగ మొనర్చక పోవడం మిక్కిలి (పళంసనీయం. చారు ఇతివృత్త నిర్సాణంలోను, పాతపోషణలోను, సన్ని వేళ కల్పనలోను, సంభావణ రచనయందు, వద్యాలు, పాటలు పయో గించడంలోను, భాషా (పయోగంలోను, నీతిబోధలోను, వోస్య [వదర్శనంలోను, నిషిద్ధాలెన ఆలింగనచుంబనాదులను పరిత్యజించడం తోను (శ్రీనివాసరావుగారు ఎంతో సంయమనంతో, నిమర శ్థనాత్ముక దృష్టితో కళామయం గావించి, జౌచిశ్యపరిరదణచేయడం పూర్వో_క్ష విషయాలవల్ల మనకు స్పష్టమైంది. ఇవి (శీనివానకావుగారిలో గల మవోరూపక నిర్మాత లతణాలకు పరమ నిదర్శనాలనడంలో సంజేవా ముండనక్కూరలేదు. అయినా (శ్రీనివాసకావుగా రి కనుగప్పి ఒకటి శెండు దొసగులు దొరలినట్టు ఇలియకపోదు. “నుఖమంజరీ పరిణయము” లో సుఖమంజరి మంత్రి నుద్దేశించి “చూడరా, ఏలరా, మానరా'”' అని అనడం, “మదాలస'లో బుతుధ్వజుడు తన తండ్రి అయిన ళత్రుజిత్తును “వలర, భాలుర్క" అని అనడం అంతగా ఇాగుండలేదు. “సునందనీ షే, ధ్యన్యాలోకము ఎపేకట్లో 15.

100 కోలాచలం పరిణయము”' లో జయమాలిని సుదేవునివై గల తన మోవోన్ని తంగడికి తెలిపి, "పెండ్లి చేయమని కోరడం “సుఖమంజరీ పరిణయము" లో విషమయనేకుని ఆజ్ఞతో సాయన సుఖమంజరిని తనరాజు వద్దకు మదన కేళికి రమ్మని పిలవడం అంత ఉచితంగా కనిపించవు. “శిలాదిత్య” లో నూర్యోపాననా ఫలితంగా పూర్ణ గర్భిణిఅయిన వితంతువు “నుభగ' తానేతన అవయవవర్ణ న చేసుకోవడం ఉచితంగా లేదు. “మిన్నయి సన్నగా నున్ననాఠేంగాను గరువంపు గరిమమై బరంగె నేండు, "ాగోరు రుచులచే రాజిల్లు చను మొనల్‌ నీలకాంతి వహించి నెగజెనేండు, చిగురుల జిగికాంతి.( జెలువుం గాంచినమోము వెల్వెలం బాజలుచు వెలయునేండు, మించె నిట్టూర్పు జనించె నురుశాంతి కొంచిపుటారు గాన్పించెనేండు నడలకును మందభావంబులడశెనేండు, యొడలకాంతికి జిగి పచ్చి యొవ్పెనేండు, కడుపు బరువయి కాన్పించె ఘనతంగాంచి చై వమా యేమి తెలుపుదు దండ్రికిపుడు." ఇలాంటి వర్ణనలు (శవ్యకావ్య సామాన్యమే అయినా నాటకంలో ఉచితం కాదని తలంచవలసి ఉంది. “నునందనీ పరిణయము, సుఖ మంజరీ నరిణయము, మదాలన, శిలాదిత్య' ఎ అనే నాలుగు నాటకాలో తప్ప వీరి ఇతర నాటకాల్లో ఈ మాతం దొసగులు గూడ శేవు; ఆనౌచిజ్యానికి ఆస్కారం లేదు...

మం౭కొన్ని విశిష్టగుణాలు 101 అనౌచిత్యం పరివారించఛి, జాచిత్యస్ఫోరకంగా నాటక రచన చేయడమే (శ్రీనివాసరావుగారిలోని విశిష్టగుణం. ఈ విషయం ఒక్క ఉచావారణతో ముగించడం ఉచితం. “సీమంతినీ' నాటకంలో సామ వంత నుమెధులను వటువులు సామవతీ నుమేధులనే దంపతుల వేషంతో నీమంతిని వద్దకు వెడతారు. సీమంతినీ పాతివత్య మహిమ వల్లి నిజంగానే సామవంతుడు సామవతిగా మారిపోతాడు. ఆ సంద ర్భంలో పామవతి సుమేధునితో తన మోవాం వ్యక్తం చేసిన పదర్రం ఎంతో జొచితీబంధురంగా ఉంది. “అలనాడు వాయనమందిన తజీనుండి నిజమగు నెలంతనై నెగడుదాన, గుట్టుంయాంపంగజూచి పట్టంగ లేనైతి నంగజు నలజడి యధికమయ్యె, అఅమఅవలదింక నరయుమా ననునీవు నఅగొఆఅయించుక మయైనవలదు, కబరీభరమ్ముును గనువిచ్చి కనుగౌమ్మ పుట్టి నట్టిదొగాక "పెట్టినదియొ, మొగము కనుంగవ మెడనడుములను గనుము నమ్మకున్నాను నీళెద్ది నమ్మికయగు నట్టి యనువుల నరయుచు దిట్టవగుము కాని విడనాడనోపను గంతుదాడి.” _--అని తన నిజస్థితిని స్పష్టం చేసింది. ఈ సందర్భ మెంతో జాచిళీ సవామై ఒప్పుతూంది. ఇట్టు (శ్రీనివాసళావుగారు నాటకాలను జొచిత్య సహొతంగా రచించి తమ విశిష్టతను నిలబెట్టు కొన్నారు.

ఇవీ

శ్రీనివాసరావుగారిసేవ

క్రోలాచలం (శ్రీనివాసఠావుగారు 'ఆతలుగునాటకరంగానికి, సాహిత్యా

నికి చేసినసేవ అపారమూ, అనన్యసామాన్యమూ, అనితర

సాధ్యమూ అం శే అతిశయోక్తికాదు; స్వభావో క్తి. (శ్రీనివాసరావు

గారు రచించిన నాటకాల నంఖ్యవల్ల నే కాక వారి నాటకాల్లోన్సి

ఉ_త్తమగుణాధిక్యం వల్ల నై తం నాటక కర్తగా వారి వైశిష్ట్యం స్పష్ట మయింది.

(శ్రీనివాసరావుగారు నాటకాలు రచించి అచ్చా ్రించి భద నరచడమే అత్యంగా తలంచలేదు; వాటిని రంగస్థలంవై |పయోగించ డమే పరమ[పయోజనంగా ఎంచారు; అంత మా తంచేత నాటక్షో రంగంలో | పదర్శనసమయంలోే విజయంపొందికే చాలని తలంచలేదు. వీరు తమనాటకాలకు సాహిత్య గౌరవంవై తం సంపాదించడమూ ముఖ్య మశిభావించారు. అంక శ్రీనివాసరావుగారి నాటకాలకు రంగవయో

“జనంతోపాటు సాహిత్య గౌరవం గూడ చేకూరడం గమనించదగ్గది. శవ్యకావ్యక_ర్తకం శు నాటక కర బాధ్యతలు అధికమనడం “నర్వుజనవిదిత మే. ఏ విమయమైనా (శవ్యకావ్యం కావచ్చు; కాని నాటకం

(శ్రీనివానకావుగారినేవ 109 కాజాలదు; కాబట్టి కథావస్తువును స్వీకరించడంలోనూ, దానిని నాటశే తివృత్తంగా మలచుకోవడంళోను, నాటకక_ర్హృ నై పుణ్యం పరిస్ఫుట మవుతుంది. (శ్రీనివాసరావుగారి లోని ఇట్టికౌళలం ముందే న్పష్టమ యింది. పా(తచితణలోను వీరి గొవ్వదనం 'తెల్లముయింది.. నాటక పొ[తలు పిండి బొమ్రలు= కరబభొమ్ములు, గడ్డిబొమ్మలు లాగా కాక సజీవమూ ర్హులుగా ఉంళే నాటకానికినైతం (పాణంరాగలదు. ేనిచో అది మృత్మప్రాయమే. వీరు సజీవపాతచిితణ చేసి, ఆయా పొత్రల మన _నృత్వాల్ని చి[తీకరించడంతో వీరి గొప్పదనం వ్యక్తమయింది. వీటిచే (శనివాసకావుగాలరికి గల భారతీయ, పాక్చాత్య రూపకమర్యాదల పరి క్షూనం సువ్య_క్రమయింది. సన్ని వేశకల్పనలోను, సంభాషణ రచనలోను, పొటలు, పద్యాలు, భాష-4ప్రయోగంలోను వీరివై పుణ్యం అడుగడు గున గోచరిస్తుంది. నాటక కృర్తకుండవలనిన సర్వ శేష్టగుణాలు వీరిలో కలవు. సంస్క్యూతాంగ్ల నాటక పఠనజన్యజ్ఞూనం వీరి నాటకాలన్నిట మనకు స్పష్టంగా ెలుస్తుంది.

(శ్రీనివాసశావుగారి. నాటకాల్లో వైవిధ్య మెక్కువ- పొరా. ణికాల సంఖ్య ఎక్కు వేఅయినా, ఒక కల్చితనాటకం, ఒక సాంఘీక నాటకం, శెండు అనువాద నాటకాలతోపాటు:, ప ఇతరాం(ధనాటక కర్తకు సాధ్యంగానన్ని చార్మితక నాటకాలు వీరు రచించారు. (శ్రీని వాసళావుగారి ఉత్తమసేవకు నిదర్శనం ఇదొక్కచుచాలు.. పురాణ కథలను నాటకాలుగా ర చించినందువల్ల నాటకకర్త కళాసంవిభాన నై పుణ్యం, కల్పనాచమత్కృతి స్పష్టంకావనీ, ఇవి చారితకనాటకాల రచనవల్లి నే సాధ్యమనీ వీరునమి॥ి, నమ్మినదానిని తమ నాటకరచన వల్లి సమర్థంగా సాధించినవారు. చారితకనాటక రచనతో (వజలకు చరి.తాంశాల్ని తెలియ జెప్పడం గూడ సాధ్యమవుతుందని వీరి ప్రగాఢ విశ్వాసం, అత్య ధికసంఖ్యలో ఉత్తమ చార్మితక నాటకాలు రచించడమే గాదు; (ప్రప్రథమ చారితకనాటక (పణీతగూడ బీకే. దీని మూలం

104 కోతా చలం గానే "ఆం(ధచాక్మితక నాటకపితామహు”* డన్న బిసుదం అభించింది వీరికి. ఇట్లు ఆంధనాటక రంగానికి వీరు చేసిననేవ అపారమైంది. ఉ_త్తమలమణ లడీతమైన నాటకరచనవల్ల ,(శ్రీనివాసరావుగారి వైశిష్ట్యం గోచరించి, వారిసేవ అభివ్య_క్షమైంది. దీనికితోడు నాటకలకు ణాల్ని నె తం కూలంకషంగా తెలిసి ఉండడం ఆ నాటకకర్త గొప్పదనా నికి పరమ నిదర శనం, అంకే నాటకక _ర్తకు నాటకలకణాలు తెలిసి ఉండడం విశేషమే. వాటిలో ఉత్తమమైనవీ, అవసరమైనవీ అయిన లతణాలతో నాటకాలు (వ్రాయడం మరొక విశేమం ఇట్ట విశిష్టగు[ం (శ్రీనివాసఠావుగారిలో కలదు. వీరు బళ్ళారిళోని “సుమనోరమసభా"” నాటకనమాజానికి అధ్యక్షులు. అధ్యతులేకాదు; అందులో ముఖ్య నాటక (ప్రయోక్ష. వీరి ఉత్తమ నాటక లతణాల పరిజ్ఞానానికి, [ప్రపంచ మందలి నాటక చరి త్రాభిజ్ఞతకు పరమనిదర్శనం వీరి “ప్రపంచనాటక్ష చర్మిత" (|౬౦ వజు26ం 515005 05 116 ₹0గతు అనే ఆంగ్ల (గంథం. దీని విశిష్టతను గూర్చి విపులంగా (శ్రీనివాసరావుగారి నాట ేతర రచనలలో చర్చించడం జరిగింది. ఇది ఆంగ్భంలో రచించబడినా, ఏ ఇతర నాటకకర్తలకు ఇట్టిగౌరవం లభించలేదు. ఆ తోజులలో ఇలాంటి (గంథరచన చేయడంలో "తెలుగులో నేకాదు, భారతీయ భాష ల్లోనే (శ్రీనివాసరావుగారు ఆద్యులు. అంశే వీరు నాటకరంగానిక్షి చేసినసేవ ఎంతటిదో వ్యక్తమవుతుంది. నాటకరచనా [(వయోగాలు "రండూ పరన్పరసవాకారులు, ఈ రవాస్యాన్ని గుర్రించిన (శ్రీనివాస రావుగారు నాటకక రృగాను, [వయో క్రగాను క్టతకృత్యులయ్యాగరు. అంశకే వారి అనుభవం స్పష్టమవుతుంది. ఈ అనుభవంతో (వపంచమం దలి నొటక్రచరి[తను గూర్చి, నాటకలతణాలను గురించి, నటుల గురించి వివరించడ మేగాక, 'వవమచ నాటక చరిత (గంథోపసంవో రంలో నాటకకర్తలు, 'నాటకకం'వెనీలు, నటులు, (పేకకులు మొద లై న వారనునరించవలనిన సూచనలు అనేకం వివరించి ఉన్నారు. ఇవి

(శ్రీనిచాసరావుగారొసేవ 105 సొర్వకాఠభిక "మేగావ, సర ్వజనసమ్ముత మై ఉండడం గమనించదగ్గవిమయం. ఇట్లు ఉత్తమ నాటకలతణాలనెరిగి తదుచిశంగా నాటకరచన చేసి, నాటకళర్తగా నాటకరంగా ని శెంతోసేవ చేసిన (శ్రీనివాసరావుగారు అసామాన్యులు; మనకు మాన్యులు. ఈ సందర్భంలో పురాణం నూరి శాస్త్రిగారి మాటలు స్మృరించదగ్గవి. “శ్రీనివాసరావుగారు చిరళాలము నాటక సూతధారులుగా నుండుటయేగాక, ఆం (ధనాటకనులలో చరిఛాంశముల గూర్చియు, పొల స్వభావమును గూర్చియు నాటక కవులలో మార్షదరిన్థ, “మవార్షి ' యన నొప్పియున్నారు, పీరు నాట కకవులకును, ప్యాతములుగ నుండు వారికీని, పంపిన “విజ్ఞ స్త్రి వాస్తవ ముగ ననుభవసారమైన స్యృతివాక్యముగ గారవింపదగియున్న ది.” నసూరిశాస్తిగారి ఈ (పళంసా వాక్యాలవల్ల (శ్రీని వాసళావుగారి మార్గదర్శిత్వంతో పాటు, వీరి సేవ నైతం స్పష్టమవుతుంది.

ఉత్తమ నాటక మర్యాదలను గుర్తించడమే గాదు; వాటి సాయంతో నాటకాలు రఛచించడమే గాదు; వాటిని (పదర్శించడం తోచే నాటక కర్త బాధ్యత పరిపూర్తికాగలదు. ఆ ఠోజులలో బళ్లారి లోచేగాదు. మొత్తం ఆం(ధదేశంలోనే తగిన రంగస్థ్రలాలు లేవు. వెగా "“సుమనోరమ సథ”చంటి నాటకనమా కానికి ఉత్యాష్ట మెందీ, అన్ని వాంగులతో / కూడిందీ అయిన నాటకశాల ఆవశళ్యకమైంది. అందుచేతనే [ప్రప్రథమంగా బళ్లారిలో “వాణీవి లాసనాటకశాలిను నిర్మాణం చేయించారు శ్రీనివాసరావు గారు. దినిక్షై వీరు రూ. 10,000 లు వెచ్చించారట. ఇది 1905 లో నిర్మితమైంది దినిని (పారంఖిం చిన మవోళశయులు లోకమాన్య వాలగంగాధరతిలక్కుూ గారు. వీరు శ్రీనివాసరావుగారి నాటక రచనా సామన్ధ్యాన్ని. వారి నాటకళాలా నిర్మాణ కొళలాన్ని మిక్కిలి (హాంసించారట ఇట్టు న

శే నాట్యాంబుజము _ వుట 231.

106 కోలాచల9 (శ్రీనివాసరావుగారు. ఆ రోజులలో నాటకశాల లేని కొరతను. తీర్చిన మవోనుభావులు. ఇదొక పవిత్రకార్యం. దీనిచే (శ్రీనివాసరావుగారు నాటకరంగానికి చేసినసేవ ఎంతటిదో స్పష్టమై, వారిగొప్పదనం లి యకపోదు. నాటకరచనా ప్రయోజనాల ద్వారా వినోచాన్నే గాక విజ్ఞానం సైతం పజల కందివ్వదలచిన వారు రావుగారు కావుననే వీరు నాటకశాలను ఉత్తమ పాఠశాలగా ఎంఛారు. తన్య్యూలంగా సంఘపంవటైరణను వైతం సాధించడానికి యత్నించారు. కనుకనే నీత్యుపచేళంతోపాటు సంఘ సంస్కరణార్థం నాటకాలు రచించారు. నాటకీయ శిల్పానికి ఎట్టి విఘాతమూ లేక వె వాటిని వీరు సాధిం చడంలొ నే వీరి గొప్పదనం స్పష్టమవుతుంది. పీరు భాషా సాహిత్యాల అభివృద్ధిని కాండించారు. పాతో చిత భాషా (ప్రయోగంలో వీరికి ఆదరం లేదు, (గ్రామ్య భామను నాటకంలో (వయోగించడం వల్ల భాషాభివృద్ధి జరగదనీ, భాషను అభివృద్ధి పొందించడాని శే యత్నించాలనీ, కనుకనే సలకణ భాషను వాడడ'మే సముచితమనీ వీరి మతం. అందచుశే వీకు [గొంధిక భాషా వాదులుగ వేర్కొనబడడం పూర్వోక్త విషయం. నాటకాలలో పా(తోచితంగా కాక రసభావానుగుణంగా సందర్శోచితంగా సలకణ మెన భామను పయోగించడంలో (శీనివాసరావు గారు అంచెవేసిన చేయి. సాహత్యాభి వృద్ధికి నొటకకవులు (వయత్నించాలన్నది ఫి మతం. _ ధర్భవరంవారు “పన్లోద' నాటకంలో పోతన పద్యాలనే (వయో గించారు. దీినివఃన సాహిత్యాభివృద్ది జరగదని వీరు తలం వారు. ““నేన్టీగంథము (వ్రవ్లోద) ను రచింపకమున్నే కీర్తి శేషులైన టీ. కృన్ణమాచారుస్టల వారీ నాటకము (వాసి. ప్రదర్శించి యుడిరి, అందున న నేక పద్యములు పోతనగారి భాగవతమునుండి యొతత్తబడి యుంజేను. ఒకానొకదినంబున వాంతో చేను మాటలాడుచుండం

(శీనివాసరావుగారిసేవ 107 (బస్తావవళమున భాగవతములోని పద్యములు మీ (గ్రంథములో దూర్చిన ఫలమేమి యని పశ్నించితిని, అంతటి రసవంతములై న వద్యములు రచించుట కష్టమగుకారణమున, నేనా పద్యములు (గహించితినని వారనిరి. అందలు నిటులనే యొనరించినచో, నిప్పటి కవుల కవితాభివృద్ధికి మార్గముండదనియును, పోతనగారి పద్యమును (శీముఖముగ నుంచుకొని దానివైలీ ననుసరించి, పద్యమల్లు చుండి నచోం గొన్ని [పయత్నముల మీందనైన నస్పద్యముల పోలిక పద్య ములు కవులు (వాయనలవడునని బదులిడితిని *౨.... ఆ వై లినింబట్టి చేను పద్యములు (వానితిని.2”” ఈ విధంగా [శ్రీనివాసరావు గారు భాషా సాహిత్యాల అభివృద్ధి నాకాంటించి, నాటక రచన చేయడం జరిగింది.

సమకాలికాంధ నాటక క_ర్తృలకంళు (శీనివాసఠావుగారిలో గల (వత్యేకతను ెలిపి, వీఠావిధంగా ఆం[ధనాటక రంగానికి చేసినసేవ ఎలాంటిదో పరిశీలించడం అవసరం. వీరి సమకాలికులలో మొదట -పీర్కొ నదగినవారు కందుకూరి వీలేశలింగం పంతులుగారు. “వాణీ విలాస నాటకళాలిను నిర్మాణం గావించిన సందర్భంలో కందుకూరి వారు సంఘ సంన్యరణను గూర్చి ఉపన్యసించారు. దినిచే కందుకూరి వారిమవై రావుగారికి గల "గౌరవం స్పష్టమయింది. రొంతనరకు “సత్య వారిళ్చంకియము.” రచనలో ళావుగారు కందుకూరివారి “వారిళ్చం[ ద" ననుసరించారు. రావుగారి *"పన్లోది విశిష్టమైంది రావుగారి నాట కాలు శిల్పంతోపాటు, గద్యపద్య "గేయాత్మళాలు. కందుకూరి వారి నాటకాలు కొలది వద్యాలుగల వచన నొటకాలనవచ్చు. కందుహారి వారు నంఘ నంస్తూరణార్థం అనేక [వవాసనాలు రచింభారు, ఖో లాచలంవారు మూడు నాలుగు [వవాసనాలే వాసీనా, సాంఘిక దుఠాచాళాల్ని దుయ్యబట్టి అవహేళన చేయడంతోపాటు అనల్ప లాలా

ల. “వవ్లోద” ఉపోర్ధూతము = పుటలీ

108 కోలాచలం శిల్చ రామణీయకాన్ని జతచేయడంలో వీరి విశిష్టత గోచరిస్తుంది. అయినా కందుకూరివారు సంఘ సంస్కరణమన్న భ్యేయాన్ని తమ (వవాసనాల్లో సాధించారు. చాటికున్న (వచారమూ, ఆదరమూ తక్కిన వాటికి లేదంటే అత్యు క్షికాదు

తరువాత ేర్కొనదగినవారు ధర్మవరం _ రామళ్ళన్ణమా చార్యులు గారు వీరిద్దరు బళ్లారి వా_స్తవ్యుల; న్యాయవాదుల; ధర్మవరంచారు “సరనవినోదినీ సథ'కూ, కోలాచలంవారు “నుమనో రమ సభికూ అధ్యక్షులు. ఇద్దరూ నాటఓకక_ర్తలు; వయోదక్తలు- ధర్మవరంవారు స్వయ౦ నటకుల్యు కోలాచలం వారు ఎప్పుడూ "'వేషూలు వేయలేదు. ధర్మవరం వారికి ఒక చారితకం (రోమనారా శివాజీ) (వాసినా - పౌరాణికాల మీజే అభిమానం. చారిత్రక నాట కాలమీదే అభిమానమైనా శ్రీనివాసరావు గారు అనేక (పనిద్దపౌరా ణికాలను నైతం రచించారు. “పన్లాద, పాదుక, రుళ్ళాంగద, హారి శృంద, చంద్రవోస, సీళాక ల్యాణము అనే నాటకాలు ఇద్దరూ (వాళారు. వీరిద్దరూ గద్య పద్య "గేయాత్మకంగానూ, భారతీయ పాశ్చాత్య మర్యాదలలో ఉ_త్తమమైనవని తలంచిన వాటితో నాట కాలు (వాసి తెలుగు స్వతంటత నాటకాలకు పునాదులు వేసి, మార్ష దర్శకులయ్యారు. ధర్భువరంవారు “ఆంధధనాటక పితామహుడు"; కోలాచలంవారు. “అంధ చార్మితక నాటక పితామహుడు." ఇలాతకి పోలిక లేగాక, ధగశ్చవరం వారికం కు కోలాచలంచారిలో మరింత విశిష్టత గోచరిస్తుంది. [ప వథమంగా నాటకళాల నిర్యాణం చేయడం, “పపంచ నాటకచర్మిత'కు క_ర్తకావడం ఇవి రెండూ (శ్రినివాసరావుగారి లోని గొప్పదనానికి నిదర్శనం. పాతల మన న్హత్త్వ చితణలోను, చుంబన పరిరంభణాదులను పరిత్యజించి జౌ దిత్యం పొటించడంలోను శావుగాశే విళిష్టులు. విషాదాంత నాటక రచనకు ఆద్యులు ధగ్మ వరం వావైనా, “విషాద సారంగధర" కంక "రామరాజు చరిత మే”

(శ్రీనిచాసరావుగారి'నేవ 109 ఉత్తమ విపాదాంత నాటకమనవచ్చు. విషాదాంత నాటకంలోని నాయకుడు విషూదభావ నంభరితుడై. ఉండడం అవపరం. సారంగధరుడు మూక్తిభవించిన సచభ్బిలం. అంతకంశు రావుగారి “వటాణి' నిజ మెన విషాదనాయకుడు, పద్గరచనలో రావుగాతే మిన్న అన్న సంగతి పూరో్వంూక్తం. ధర్మవరం వారి నాటకాలకున్నంత (ప్రచారం, కోలా చలం వారి నాటకాలకు కాలేదు... అయినా వీరి విశిష్టత అడుగడు గునా గోచరిస్తూనే ఉంటుంది. దీనివల్ల నైతం (శ్రీనివాసరావు గారి శీవ అవగతం కాక మానదు,

నాటకరచనలో _ చిలకమర్తి వారికీ, క్రీ)నివానళావు_ గారికీ పోలికలేదు. చిలకమర్తి వారి గయోపాఖ్యానానికి వచ్చిన జనా దరణ అపారమైంది.

వేదం వేంకళటరాయళా(స్త్రి గారి నాటకాలు. గద్యపద్యాత్యు కాలే అయినా ఎడనెడ పాటలు కలవు. వీరి స్వతంతనాట కాలు మూడు మ్మాతమే. ఫీరు సంస్కృత నాటక లతణాలను అనుసరించిన సంవ చాయ బద్దులు. శ్రీనివాస రావుగారి విషయంలో మడిగట్టుకొన్న వారు కారు, “ వతాపరుదియము”" "వేదంవారు. (వాసినాః చారితక నాటక రచన కాద్యులు కోలాచలం వారన్న విషయం పూర్వోక్తం. ప్యాతో చిత భాషూచాదులు వేదంవారు. దీనికి భిన్నాభిపోయం కలవారు (శీనివాసళావుగారని ముంచే శెలువబడింది. వేదంవారు అసామాన్య మెన “జరిగాడు” పాతను సృజించగా, క్రోలాచలంవారు అనన్య సామాన్యమైన “వటాణి" పాతను సృష్టించి, తమ కల్పనా శిల్చ్ప వై పుణ్యాన్ని (పకటించారు. “చ్రీరగాడు", పిచ్చివాడ్రైన "చెకుముకి శాస్ర" = పాతల సృష్టితో అద్భుతమైన మరపు రాని హాస్యం "వేదం వారందివ్వగా: కోలాచలం వాకు “కాళిదాసు'లోని “డంబరవాడు * పిచ్చెత్తిన “ము ౦జరా జు పాత్రలతో సున్నితమైన వోస్యం పోషిం వారు.

110 కోలాచలం

నంఘ సంస్క రణకు, భాషా సంస్కరణకు, వోస్యానికి చక్కని ఉదాహరణ గుకజాడవారి “కన్యాళుల్కము." సంఘ సంప్క్యరణాఖి లావు కోలాచలంవారిలోను కలదన్న సంగతి పూర్వో క్తం; వోన్యం పి నాటకాల్లోను కలదు, కాని వీరు వాన్టవవోరిక భాషా (పయో గాన్ని అంగీకరించలేదు. గురజాడ వారిది ఒశే నాటకమైనా ఆంధ నాటక రంగంలో చాని వైశిష్ట్యం దానిదే, శ్రీనివాపరావుగారి దృక్పథం వేరు భాషాభివృద్ధి నాకాంతిం చిన చాకు వీరు.

నాటక సంఖ్యలో దాదాపు కోలాచలంచారితో పానుగంటి వారు సమానులు. నాటకంలో వృత్తాలు ఉండరాదనీ, వాటిని రాగ యుక్తంగా పాడరాదనీ పానుగంటివారి అభిమతం. దినికి కోలాచలం వారి మతం భిన్న మైంది. సంఘ సంస్కరణ ఇద్దరిలోను సమాన మే. పానుగంటివారిలో వోస్యం సవాజగుణమే అయినా కొన్ని చోట్ల ముదురు పాకానబడి అశ్లీల స్ఫోరక మైంది కోలాచలం వారికిట్టి దోషనుంట లేదు; ఉదా శత్రతే వీరి విశిష్టత పొనుగంటివారు రామా యణకథతో నాలుగు నాటకాలు రచించగా, _ శ్రీనివాపరావుగారు ఐదు నాటకాలు (వాయడం జరిగింది. పానుగంటివారి “వట్టభంగ రాఘవము'తో పోల్బదగింది శ్రీనివానరావుగారి “పాదుకాపట్టాభి పే. కను." సంవాద కౌళలం గలవారు పానుగంటివారు. శ్రీనివాసరావు గారిలోను ఈ గుణం కలదు. గినితోపాటు నాటకిక ర కుండవలసీిన అనేక గుణాలు కోలాచలంచారిలో క్రలవని పూర్వ పరిశీలనవ ని నువ్య_క్తమైంది. అంతేగాక చార్మితక నాటకరచనలో వీరు అసా మాన్యులని విదితమెంది.

తిరువతి వేంకటకన్నల భారత నాటకాల కధిక (వసిద్ది కలదు. కీని వాకరావు గారు నీ తం భారతఫంబంధి నాటకాలు నాలుగు రచిం చినా వీటికంత (పచారం రాలేదు. వీరి శకోమణి, బభువావాన, కీచకవధ నొటకాలు మవోనాటక నిర్మాత కుండవలసిన లతణాలకు

(శీనివాసరావుగారి సేవ 111 వరమోచావారణ. తరువాతి కాలంలో వెలసిన తిరుపతి వేంకట కవుల నాటకాలు ఈనాటికీ మిక్కిలి [పజాదరణ పొందడానికి అ-దలి పద్య రచనా పాటవమే పాతువు. అంతమా[తం చేత రావుగారి పద్యాలు పనికి ర5'కపోయాయని అనుకోరాదు, అనాడు రావుగారి పద్యా లకు నైైతం అధిక(పచారమే కలదు. కాని ఈనాడవి విసృత మయ్యాయి. వారిళ్చం[దనాటకాల నేకం ఉన్నా, బలి జేపల్లివారి నాటకానికే అధిక వచారం శ్రీనివానళావుగారి 'నత్యవారిశ్చం[దియము' దానితో నేమా[తమూ తీసిపోదు.

(శ్రీనివాస రావుగారు కొన్ని విషయాలలో ఇతరులకు ఒరవడి గూడ "వెట్టారన డంలో సంజేవాంలేదు. పండిత కె. ను బవ్మాణ్య శాసీిగారి “లవకుళశ* నాటకానికి శీనివాసళావుగారి “కుళలవ"ి నాట కమే మూలం. ఇందలి కల్పనలను (గ్రహించి శాస్రీగారు అవన్నీ తమ సొంతమని చెప్పుకొన్నందుకు 'శ్రీనీవాస రావుగారు నిరసించారు. గద్యపద్య 'గేయాత్మక నాటక రచన తరువాతి నాటక రచలు తలకు ఒరవడి అయింది. ముత్తరాజు నుబ్బారఠావుగారి “ శీకృన్ణశులాభారము" మొదలై నవిందుకు చక్కని ఉదావారణలు.

నాటకాల్లో పాశ్చాత్య నాటకపద్దతి ననుసరించి ద్మీర్ణస్వగళఆాలు (శీనివాసరావుగారు (వవేళ పెట్టారు. ధరస్టైవరం వారి నాటకొలోను స్వగతాం న్నప్పటికీ, స్వగతొలకు అధిక (పొముఖ్య (చారాలు మాతం (శ్రీనివాస రావుగారి నాటకాలవల్ల శీ వచ్చాయనడంలో వివ్రతి పత్తిలేదు... ఈ దీర్చ స్వగతాలు నాటక కార్యగమనానికి ఉపక 8ంచాయే గాని, విఘాతాలు మాతం కాలేదు. రన భావానుగుణమై, సందర్శోచితమై, పాతల చి_తవృత్తులను స్పష్టంచేన్తూ నాబక శామణీయకానికి ఎంతగానో ఉపకరించాయి. ఈ ద్‌ర్హ స్వగ జాలు ల

తి కుకఖవ -- ఉపోచ్ధుతము

112 కోలాచలం (శ్రీనివాసరాపుగారి నాటకాలన్నిట సొమాన్యమే. అయినా " “రామ రాజుచర్మిత'లో “పటాణి"కి గూర్చినవి అత్యంత మనోవారమై ఉండ డమేగాక,' అవే తరునాతి నాటకకర్తలకు ఒరవడి అయ్యాయి, ఈ స్వగళాల అభినయమే తదనంతరకాలంలో తెలుగుదేశంలో వక పా్యతాభినయంగా మారి ఉండవచ్చునని భావించడంలో తప్పులేదు,

(శీనివాసరావుగారు. బహుభాపాకోవిదులు. సంస్కృళాం (థొంగ్లకళ్లాట భాషలలోనేగాక, మనో రాష్ట్ర్రి భాషలోను వీరికి చక్కని పాండిత్యముండేది. పూనానుంచి * శేశవగంధర్వ, బాలగంధర్వ' అనే “నాటకకంపెనీలు. బక్లారికి వచ్చి (పదర్శించిన “మానాపమానము, రామసీమహాక్వాకాంతి అనే రెండు నాటకాలను (శీనివాసరావుగారు "తెలుగులోని కనువదించారు. ఆవిధంగా మవోరాష్ట్ర భాషా సాహిళ్యాలను ఇంధులకు రుచి చూపించడమనే సేవ గూడ వీరు చేళారు.

నాటకాలు, నాట కేతర రచనలు-_అనే మవోసాహిత్య సృష్టి వల్లి (శీనివానరావుగారి అనన్య సామాన్యమైన సాహిత్య మూరి మవా_త్తర్వమై దర్శనమిన్తూంది.

ఇట్లు [శీనివాసరావుగారు సంఖ్యలో నేగాక ఉ_త్తమగుణగణా ల్లోను ఆధిక్యంగల ఇరవై ఎనిమిది నాటకాలు రోచించి, నాటకకంగా భివృద్ధిని కోరి అధిక ధనం వెచ్చించి (ప్యవథమంగా “వాణీవిలాస నాటకళాల'ను నిర్మాణంగావింది; “శ్రపంచనాటకచర్మిత" ఆంగ్లంలో రచించి, అనికర సాధ్యమైన ఉత్తమ చారిత్రక నాటకరచనచే “ఆంధ చారితక నాటకపితామహు"డన్న చిరుదుకు. పాత్రులై, స్వతంత్ర నాటకరచనలో తమ ఒరవడిని నిలబెట్టుకొని ఆంధనాటక వాబ్బయా నిక్కి నాట్కరంగానికి ఎనలేని చేవచేసి సమున్నత స్థానాన్ని అక మించుకున్నారు. “*నాటకరచయితగా, (ప్రయోక్తగా, లాతణికు

|శీనివానరావుగారి నేవ 118 డుగా కోలాచలం (శీనివాసరావుగారు ఇలుగు నాటక రంగానికి చేసిన సేవ అమూల్య మెనదో” _- అనే (శ్రీనివాసచ[ కవ క్హిగారి ప్రశంసా వాక్కొన్టిలు అత రాలాసత్యం! "తెలుగు నాటకకవులకు “మార్షదర్శి," “మహర్షి ' అని (శీనివాసరావుగారిని గూర్చి [వస్తుతించిన పురాణం సూరిశా(స్ర్రిగారి మాటలు చాలు వారి గొప్పదనానికి! ఇట్లు "తెలుగు నాటక క_ర్తలలో విశిష్టతా (ప్రత్యేకతలను నిలభెట్టుకొన్న మహామనీషి కో లాచలం శీవాసరావుగారు |, ఉ. తెలుగు నాటక కవులు =వుట 50.

కోలాచలంవారి రచనలు నాటకాలు

కాళిదాను
కీచకవధ

8, కుళలవ

4*. గిరిజాకల్యాణము

ర్‌, చందగిర్యభ్యుదయము

చం[దవోస (ఆలభ్యం)

౧ (చాపదీ వస్తాావవారణము

పాదుకా పట్టాఖిపేకము

రి (వతాపాకృరీయము 10. (పవ్లోద 11. బ(భువావాన 12. మదాలస 18. మానాపమానము తం మైనూరు రాజ్యాళివృద్ధి 15. యువతీ వివావాము (ఆలభ్యం) 16. రామరాజు చరిత్రము (116 11 0 ఇస టాజడకటు) 17. శాతసీ మవాళ్వాళాంద (అలభ్యం) 18. రుక్మాంగద 19. లంకా దవానము

116 కోలాచలం 20. శిరోమణి

దే, శిలాదిత్య లలి. శ్రీ) రామజననము వ. సత్యవారిళ్చం[దీయము లి, నీళాకల్యాణము 25. సీమంతిని ల6. సుఖమంజరీ పరిణయము 2౨7, సునందనీ పరిణయము £8. సుల్తానా వాందువీ

చఛహననాలు

అన్యాయధర్శపురి మహిమ

2 ఆచారమ్మన (వవాసనవు (కన్నడం)

లి. నాచిపార్డి =

ఉ. సమయమునకు భార్య (అలభ్యం) ల

నాటకేతర రచనలు

క్షే అం ధీకృళాగ_స్త్య బాలభారతము (వద్యకావ్యం) 2. 116 ౧౯౭66 18600 0౯ 16 0౯14 (ఆంగ్లం) లి, భగవద్గీతా విమర్శనోపన్యాసాలు (12)

జీ 'వేదవిమర్శనోవన్యాసాలు (15)

ర్‌. ఇతర విమర్శనోపన్యాసాలు (9)

ఉ.౫.23 222) ./ న్‌ మౌ వాసో

య గ్‌ ల , ఖ్‌ | ఏ [

4 ం | ః !

| శ (|

క్ష |

నే

| చ శే

| ళ్‌

" ్న!

ఛ్‌

, గ సం ॥ , ॥ సా

| ॥ ల గ్‌ | 4 న! "