Telugu Kavitwatathwa Vicharamu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

శత గా ల కయ రు లం యట. ౯

• న! టే సీ సు ప తల! గ్ద/ ॥1 గ్‌; || న ర కతల న చా. టిని ఖ్‌ టన ప శ ఫా. గా స మ న్‌ సహో టి సట 5 స గన నో న! న | ॥ ల్‌ నం ర్యా యం ఆడు. గ్ర గగ (€ గట్‌ వవ న నం. థ్‌ రా ౯. || ౪9 ఏగ౯9 161 6? [లై నళ (నైన కా. 3] మ న్‌ లలో! ళా ఖీ (లో! స స 4 ( ॥ ఎ య్‌ ప్రపం య. న ః శ వోన్‌ టై ర గన / క గ స ప. భస దాత స న్‌ ర " న. రేగే ర గ్లో స గట నన లత "(లలో ॥ " న ను. న మ న స - . ్‌ తం... యు హాయి. న త స , " . నాయ... ఎ [ణా భణ రో దటో శ నంచు వా యలు. 1 నేం! -కకాపూ ర్ట, నున్‌ వ. సస నోస్తూః . | త 1 నలస్య కం( వష లమ స; . (గ ॥ టా, ర. న న న! స 1 వ. ఛఉతన్‌ ల అ టే (న మదు దే? ను లీ స | ప్‌? య ల జలే ల్‌ స్తో ష్‌, ఫు పేటను వ , ః మ కతన నున స అలం చట్‌ క క వాహనంలో య య యన రన వం వన లు లాడు క క లత గ తా లా చ క వ నన ననే జా యయ... | తమన వ న్‌ మా స న స వన్‌. ప అమలా కలో! నాలా. అ ప కారాయి మా వాడ న తడ ణో దాట టారు వ యో తొలు ఓ || ఖాతరు డన ననన చ క నా గ్ర యు టం. || బ్రాల లం సట్‌ నవా | / లం ల్‌... ఖీ! యిన ను! పు కానా మాడా లేటు ర్‌ ర్న నన గ్ర గు ట్‌ న దంచ న్‌ ్తో బం ంల్నువాకవ ముతో . మ్‌ నాయ వాయన నాచ్‌ టక కా. లావా | మానా 4 సాతాని, సాలా న టు త స! ననన టన దానా టు గ్‌ డా వ్య త్తం నా స్యూశై మ స క జూ. ః ్న షా నాలా. న | య జ జ థి , యన. టల. న 7. చ ॥ & * ఓ / క్ర ళు సింక్‌ (న యం. . . ॥ య! / కశక రం యు. చస యం గ 1 |. టీ పష ఫస నేక వం శ. .4 సళ, న. ల న రం న [న ౧. ౨. టు. గ. | య 4 ్ల టై వే తం [న గం... తత ఇట” స లి . టి నో " తు

కవిత్వతత్త్వ విజారవుు అను పింగళి నూరనార్యకృత కళాపూర్ణోదయ (పభావతీ (పద్యుమ్నృుముల విమర్శనము కటమంచి రామలింగారెడ్డి ట్‌ ౧6 ప్రణీతము 1980

6 261609 : 1,000 ౧౦౧165 శేడమం20/ 1981 తం) ళ్‌ శం1-%*56| అమ ఈ (9 4264102 017లాం0 ఏ5ం1065 0. 8 వబంక: 0. 16/- అంాలిఖ నా “వు ర్త ._ రరగ్రద్ర ల ఇట్లా శీ 0.6. అంచన తివెలధిల లలల న విలాళి ళా యయా లాం ఇజంరాకుం ఉం 2౮2310)920 37 798 లారా 0280702 ఉమ రాగము వనుకు తమ

• 42కి 530 003

(౬ న క లస నం

మా యన న మ్‌ ఫి వం. ” న శస ప క న మం శ వ వ ఖో ప మ వ ర న సర సక చన యట లు య ర టా. సం సేనను క నన పం యన క! న వ పం న! టు _ ః న. స భ్‌ .. - సాం వ. లం

కీ.శే. డాక్టర్‌ కట్టమంచి రామలింగా వె హ్‌ లింగా "రెడి యట

అంకితము నా చిన్నతనమునుండియు నన్ను ఆంధమున శక్తికొలంది శిక్షితునిం జేసిన గురుండును “భారతసారరత్నావళి. భాగవతసారముక్తావళి” యను [గంథముల విరచించిన సరనుండును అగు నా తండి, కీర్తిశేముండు కట్టమంచి ను_బహ్మణ్య రెడ్డి యొక్క దివ్యచరణమ్ములకు భక్తి [పీతుండనై ఈ (గంథమును సమర్ప్చించుచున్నాండను

అవతారిక

ఈ [గ్రంథముయొక్క చరితము గొంతవజకు(6 జి్య(తము. తాలుత 1899 వ సంవత్పరములో, నేను చెన్నపురి క్రైప్రవ కళాశాలయందు విద్యార్థిగా నున్నప్పుడు, కళాపూర్ణోదయ పఠనోత్సా హోత్క్మర్హ్దంబునం జేసి సూరనార్వుని యెడ. గృతజ్ఞతయు, బుణమునుండి విముక్తియు, సాధ్యమైనంతవజకు బడయంగోరి యాత్మతృప్తికై యొక యుపన్యాసము వాసితి. అది మొట్టమొదట బహిరంగపజుప. బడిన రంగము. ఆ కాలేజికిం జేరిన “యాం భాషాభిరంజనీ” సమాజము. దీని నత్యంతముగా6 బొగడిన వారిలో నొకండు సహపాఠియు6. బరమ మితతుండు నగు మొండేటి బాపనయ్య. అతని వాసస్టలము రాజమహేంద్రవరము. ఆ నుకు మారచిత్తుని పోళ్సాహము నాహ్వానము. గారణముగ రాజమహేం(ద వరమునకు6 బోయి యచ్చట నప్వుడు (వముఖముగా నుండిన “విద్యాభివర్ధని' సమాజమువారి యా(శశ్రయమున నడుపంబడిన గొప్పసభలో నావ్యాసమును మిక్కిలి జంకుతో6 జదివితి. అక్కడ దటస్థించిన వాదములం జర్చలంబట్టి చూడంగా, "నా కశకాలమున6 గళాపూర్ణ్జోదయము మంచి (పనిద్ధికి వచ్చియుండలేదని తోంచినది. తెనుంగున నవల లఅలనంబడు కథలం గల్పించుటలొ నద్భుత (వతిభులగు శ్రీ చిలకమర్తి లక్ష్మినృసింహముగారు ఉదారులగుట గొంచెమును బెధ్ధగా గణించి యామోదనూచకముగ6 దమ కృతుల నాకు సమ్మానముగా నిచ్చిరి. బాలుండనగు నాకు ని వారి యంగీకార మెంతటి యౌత్సుక్యము నానంగెనో మీరే యోజెంపుడు. భాషాకృషికి ప్రోత్సాహకములలో వారి సంభావన (పథమగణ్యుము పిమ్మట నా వ్యాసము మజిరెండు స్రలముల నివేదించితిని. అందొక దాన నగ్రాసన మలంకరించిన కవిశ్వరులు శ్రీ వేదము-వేంకటరాయ శాస్త్రలుగారు. నేను అత్యుక్తిదోషము పాలైతినని మృదువచనము లతో మనము నొవ్వని విధంబునం గొన్ని స్టాలిత్యములం జూప నన్ను గృశార్జునింజేని నాకు వెప్పటికంకు నెక్కువగ వందనీయు లైరి. వెల్లూరులో నివసించు. శ్రీ దుర్భానుబహ్మణ్యంగారు నా వార్ట్రసముంగూర్చ (పశంషించుచు€ బద్యము నొకండు వాసి పంపిరి. శరువాత్‌ 905 మ సంవత్సరమున వివ్యార్శినై గవర్న్షమెంటువా రొసంచిన ఐబహుమాన వేతనము నహాయముగ నింగ్గాండునకుం బోయితెని. విదశములయందును గళాపూర్ణాదయము మత మజిం

క్‌

జూచుచుంటినిగాని వదలలేదు. వదలంగాదుగాన. మరల స్వదేశము నకు వచ్చుటకు సుమారు 5 సంవత్సరములు పస్సిను. వచ్చి యుండిన కొంచెము తెనుగన్ననో సగానికి సగము అంతర్జాన మైనందునం జింతాకాంతుండనై, యే (పపాచుర్యములు నాకేలయని యుండంగా, (ప్రస్తావవశమున నా యుపన్యాసము సంగతి వినిన అస్మత్చితృసఖుని పుృుతుండు వావిళ్ళ వేంక కేశ్వరశా స్త్రి దానిం (బకటింపగోరి తనకిమ్మని యడుగంగా నెట్టకేలకు సమ్మతించితి. ఇంటికి వచ్చి యెక్కడ వెదకినను నాకా విమర్శనము లభించినది గాదు. దానిగతి యేమాయెనో దేవునికే యెరుక. నూతన [పారం భములు నావంటి యన్యకార్యమగ్నునకు దుర్దటములు. కాలము నిలువదు. పోవును. తరుణము నులభముకాదు. తనంతట రాదు. ఇట్లు కొన్నియేండ్డు చెల్లంగా నేది యెొట్లున్నను [వాయకపోరాదని పునఃపఠనమునకుం౦ దొడంగుతజికి నా యభి పాయము లనేకములు నాకు6 దెలియకయ ఈమధ్యమున6 బలుదెజంగుల మార్చులం గాంచియుండుట వ్యక్త మయ్యెను. దానిచే నుపనాాసమునకు మాబుగ ని విపులగంథము వాయుటయు.( (గొత్త పేరిడుటయు ననివార్యము లాయెను.

ఒంటిగా నే సమర్ధించి యుండంజాలను. నాకుం దోడుగ మైసూరు మహారాజుగారి కాలేజీయం దాంధపండితులగు రాళ్ళపల్లి అనంతకృష్ణశర్మగారు నిలిచినందునం గార్యము నెజవేజెం గాని లేకున్న వైయుండుట సందిగము. ఇంత త్వరలో నైయుండుట యసంభవము, ణి నా

తొలుతటి యుపన్యాసము వాసన యిందు నింకను నుండుట చదువరు లెజటుంగుదురు. కళాపూర్ణోదయముతోడ (వభావతీ పపద్యు మృమును ఆకమింపవలసివచ్చె. దృష్టి యొక కావ్యమునుండి యింకొక దానిపైం బసరించియుండుట స్పష్టము, సహజవ్యాప్తినేల నిరోధింపవలయునని దాని ప్రకృతి కనరథసంచార మొలీంగతి. (గంథవైపుల్యముంగూర్చి మీ క్షమౌపణ వే[డెద.

ఈ కార్యమునకు దొలుత నత్యంత (పోత్సాహకుండైన మన్ని (తుండు మొండేటి బాపనయ్య కీర్తిశేషుండగుటచే దీసం జూచే నాపై6 [బేమచేనైన సంతసింప 'అేమిక6 జింతిలుచున్నాండ! చిర నమీక్షచే గార్యములు నిష్ఫృలము లగునుగదా ! కావున నీచింత దురదృష్టము గాదు. నా నేరమునకు నైనదండన.

ఇట్టు తమ విధేయుండు | కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి

చదువరులకు విజ్లాపనము లా క. _నాతండిి నుగుణమణిఖని రోత్రియుం డురువైభవుండు, నృుబహ్మణ్యుం డాతతగతి నాటిన వి ద్యాతకులవలంబు మీకు నభివేదింతున్‌. కి మ. గుణమీవ్యానమునందు. గొంచియము ; సాంగోపాంగ వూర్ణంబుగా ఘనమైనట్టి కవిత్వవిద్య నెబుం10గా నాకు శక్యంబె? యో జనమైమీరు విచారణ ల్సలిప్‌ నంస్కారంబులంజూప్పి భా షను బెంపింకను మీజందేర్తు రను విశ్వానంబునన్‌ [వాసితిన్‌. 2 ఉం. ఇంతియ కాని నిర్ణయము లేర్చరుపంగ నెవండం? గార్యదే శాంతరగామినాట మునుపట్లటు వచ్చిన కొంత యాంధ్రముం జింత మటిల్లంజేయు పరిశిర్ణత నెన్నండాచెందెం గానని ద్ధాంతములేల నాకు ? దయతవ్పక మీరలు చాలుంజూచినన్‌, తి క పరిపరి విధములం బరిపరి నరు లారాధింప యౌవన మనశ్వరమై పరగంగ నిత్యనవ్య న్ఫురణమ్మునం బేర్చు కవిత సాం పేమందున్‌, జీ ఉ. కారణజన్ముండ్రై జననికాయము మెచ్చంగ భారతంబు నా నా రుచిరార్థయుక్త ముగ నవ్యత శాశ్వతమై తనర్బ, వి సార వచోధురీణతం (బశన్తగతిం దెనింగించె నెవ్వం డా నూరిని నాంధ్రులోక పరిశుద్ధ తపఃపరిపాక రూపునిన్‌, క్‌ క. కవితా ప్రపంచ రవింది క్కవరేణ్యుం గొలిచి యతని కడింది యశఃకాం తివలన వ్యక్తములయిన ట్టి విశేషంబులను గొన్నిటిని మికటింతున్‌. ర 7

విషయసూచిక చథమ థాగము మొదటి(ప్రకరణము వట ఆదికవుల గుణదోషములు - గద్యపద్యతారతమ్యము - భావనా శక్తి -. వేమన - పల్హాటివీరచరి త్రాదులు - నాటకరచనాశ క్తి - భావనా శక్తి నుద్దీపింంంజేయు. (ప్రకృతి భావతైక్ట్యము - భావనాశక్తిక కార్యో కాహమునకు నుండు సామ్యము - భాషాచర్మితమును దేశచరితమును నిత్ధనంయోగములు - పాండిత్యబలము - అలంకారము లనావశ్యక ములు - సాదృశ్యత తృ్వము-వన్తున్వరూపములు భావములు పరన్పర నిర్దీతములు = విపరీఠకాలంకారరచనకు ేేేపకము భావశూన్యత ఆ భారత కవుల వతిభ- విషయము లి రెండును ముఖ్యములు - పాత్ర రచనాతత్త్వములు - పాశములు అనితరతుల్యములుగ నుండ వలయు-జీవకళయొక్క లక్షణము-విక ృతులులేని ప్మాతములు జడ నమానములు - కాస్త్రాదేశరచనలు విరసములు -- మిశ్ర చర్మితముతు గాని పత్రములు ప్రకృతి విరుద్దములు - వర్ణనములకన్న అంగాంగ సాంగత్యము కావ్యముల (శేష్టము - న్వభావవర్ణన యనుటకు నిర్వచ నము-నర్వలక్షణనమేతములుగా వన్తువుల నిర్దేశంచుట తప్పూబభావనా శద్తియొక్క లీలలు. కైశం50 రెండవ(ప్రకరణము (ప్రబంధలక్షణ విమర్శనము - (ప్రబంధముల కథాసారము -- వనుచరిత్ర - ప్రబంధముల నాటకనరణి మృగ్యము - (ప్రబంధములకు దేశక్షయమునకు గల నంబంధము, త్‌కే-ళర మూడవప్రకరణము కళాపూర్ణోదయము -కవియొక్క చతిజయు! దతృలములును-- కవికృత౩లి విషయక విచారములు - (ప్రభావతి (ప్రద్యుమ్నము కొన్ని నందర్భముల _ గళాపూర్ణోదోయము. ననుక్రమించెడును - శైలిని గూర్చిన తర్కములు - సూరన్నయొక్క చి(త్రకవిశ్వము - (ప్రభావతి ప్రద్యుమ్న విమర్శనము - భావలోపములు -- పాతి వ్రత్యతత్ష్వము - రి (2)

ప్రాచీనుల మోహతాపము - పాశ్చాత్యుల శృం గారవర్షనము యా మిశ్ర రనములుగాం గావ్యములం దీర్చుట మంచిది-నితికిం గవితకుం త్యక్ష నంబంధములేదు - కవిత దేశీయులనడవడిక నూచకము -- ప్రభావతి దేవి వర్షనము తుచ్చము ఆ కావ్యములోని మంచిగుణములు - శుచి ముఖీచర్మితము _ కల్పనాస్థాలిక్యములు -- తంచ్భశ్చంగారములకు. గారణములు మనయనాచారములు--శుద్దాంతవాన 'ప్రభావము-మోహ పకృతి - వీరయుగముల స్వాతం్యత్య మఖండము. 66-116 ద్వితీయ భాగము కాలనరణి-హేతునరణి - రామాయణ భారతముల విషయాను (క్రమణికో -. కళాపూర్ణోదయమున( గార్యకమము ముఖ్యపద్ధతి - కల్పనా దోషములు - మణిహారవృత్తోంతము - (పథమభాగములోని షహారబాటులు -నద్ధుణములు - ఐక ర్థ్ధమను లక్షణము - రంభానల కూబరాపహాన ఘట్టము - శృంగారవిశేషములు - శల్యానురుని కథ - నుగాత్రి శాలీనుల విచ్చితకథ - నరన్వతి చతుర్ముఖవిలాన మట్టము - 'పకృతివర్ణనావిధములు - భారతమందలి న్వభావవర్షనా విధానము - వ్యశ్తివర్హన ముత్కృష్టము - నన్నయభట్టు (ప్రకృతివర్షనము సేయు ర్‌తి- ఉత్సపేక్ష _ నరన్వతిచతుర్ముఖ శృంగార నంవాదము - కల థాషిజియొక్క మనోహరచరి తము -_ శోకాంతవర్జన లనిషేద్యములు-- కల్పనాస్థారిత్యములు, " 1217-3181 తృతీయ భాగము మృధురలొలన (ప్రభావతియొక్క యక్ష, - అనహ్యశృంగారము - తుచ్చశ్చంగారములకు 'హీతువులు - భారతకవుల శృంగారవర్షనము ద వన్నయభట్టు _ యజ్ఞ్యాపెగ్గడ -- తిక్కన్న - కళావూర్ణో ఎయిసందలి మిగత కథ -. కాలౌచిత్యము - విషయమున ననౌచిత్యము - ఉపనంహారము... 182-211 10

పీఠిక

ఈ కవిత్వతత్త్వవిచార మాంధలొకమునకు6 జిరపరిచితము గాని (కొత్తది కాదు. ఆంగ్లవాబ్బ్యయకోవిదులును ను(పసిద్ధులునగు త్తీయుత కట్టమంచి రామలింగారెడ్డిగారి యాం ధసాహిత్యసారజ్ఞతకు ఫలముగా (కీ.శ. 1899లో, వ్యాసరూపమున నవతరించి సభల మెప్పువడసి 19] 4లో, వికసించి (పపకాసించిన యీ కళాపూర్ణ్జోదయ (పభావతీపద్యుమ్న విమర్శనమందలి విషయ మింతకుమున్నే భాషాభిమానులు చక్కంగా నెతింగియున్నను, త్రీ రెడ్ధిగా రుపా ధ్యక్షులుగా నున్నతజి దీని నాంధవిశ్వకళాపరిషత్తునకు సమర్చించి యుండుటచేం బరిషద్వశమున నీ చిన్నపీరిక [వవాయవలసివచ్చినది కాని, నిజముగా నిది సిధ్రకథనమే.

పట్టుపట్రి చదువుకొని పండితు.(డైన6 గావచ్చునుగాని కవి యగుట కష్టము. ఎట్లో (శమపడి భాషాంతరీకరించియో యనుక రించియో కవియైన. గావచ్చునుగాని విమర్శకుండగుట యంత కంక. గష్టము. లోకజ్జుండై మృదుమధురభాషలో నొక చక్కని ఖావమిముడ్చునట్టి కవిదృష్టి యేకా(గమైనచో నతని కవిత్వము సరసమై పండిత పామర రంజకమగునుగాని లోకజ్జుండును ఐహు శవిభావజ్ఞుండునై యా కవిత్వమందలి మంచినో చెడ్డనో తెలుప6 బూను విమర్శకుని దృష్టి సర్వతోముఖ మై6నం గాని యతని విమర్శ నము సహృదయరంజకము కానేరదు కావుననే కవిత్వముకంళకు విమర్శనము కష్టతరమనుట. ఇళ్లు శాస్త్ర రచనముకంక కాస్త్ర విమర్శనమును గష్టతరమగును

సంస్కృతమందు శబరస్వామి శంకరాచార్యాది భాష్యకర్తలు స్వమతస్టాపనమునశ్రై వివిధ శాస్త్రమతము లాకర్షించి కావించిన వివిధ విమర్శనములును, కౌచిత్యవిచారచర్చా కావ్య(ప్రకాశరస గంగాధ రాదిలక్షణ గ్రంథములందు క్షేమెం్యదమమ్మటభట్ట జగన్నాథ పండితరాజాదులు బహుగతుల6 గావించిన కథా రస పాతాది విమర్శనములును, విద్వజ్ఞనరంజకము లై వెలయుచున్నను, వారి వారి మతాభిమాన పాండిత్థవి శేషాదులను బట్టి వాని (తోవలు వేజుగా. గనంబడుటచే విమర్శనమున కొర్ర నిర్దిష్టమైన పద్ధతి లేదనియు, అట్టుండుట సాధ్యముకూడం గాదనియు. దెలియ వచ్చును. కావున విమర్శనము విమర్శకుని చిత్తవృత్తి ననుసరించి

11

యుండుననుట స్పష్టము. అయినను, గుణము గుణముగాను దోషము దోషముగాను వర్చించుట యుత్తమపద్ధతియనియు, గుణము మా్యతము ప్రకటించి దోషము గప్పిపుచ్చుట మధ్యమ పధ్ధతి యనియు, దోషము మా్యతము విశదీకరించి గుణము మజుంగు పజబుచుట యధమ పద్ధతి యనియు, గుణమును దోషముంగానో దోషమును గుణముంగానో వెల్లడించుట యధమాథమ పద్ధతి యనియు లోకజ్ఞ్జులు చెప్పుదురు. కొంతకాలమునుండి, తెలుగులో విమర్శనము లేదను లోపము తీర్చుటకోయన పోంకకు పుక్రైం ఉన్నట్లు వెడలుచున్న విమర్శనములలో. గొన్ని కడపటి మూండు పద్ధతుల కుదాహరణముగా నున్నవని (పాజ్ఞ్దలోకము తలంచు చున్నది. విమర్శకుండు సహృదయుండు గానిచో భాష కిట్టి యనర్థము లుపష్పతిల్లునుగదా ! ఇందుకు. గొన్ని ప్యతికలుగూడ సహకారు లగుచున్నవని చెప్పవలసి వచ్చుట విచారకరమగు చున్నది.

రజో౭౬న న్రరవివాహము విమర్శనీయమైనపుడు స్మృతిసూ(త మునందలి విధినిషేధవాక్యములను బరిశీలించి సమ్మతమనియో, అసమ్మతమనియో, ఆపత్కాల విహితమనియో, యేదో యొకటి విస్పష్టముగా సిర్ణయింపవలసి యుండునుగాని, అది సర్వథా సమ్మతమని స్మపమాణముగా నిరూపించి యే కారణముననో యనమ్మతమని మరల విమర్శించినచో నట్టి విమర్శనము లెం దయిన గణనియము లగునా? అక్లు యొక భాషావిషయమును విమర్శించునపు డిడి సంసప్రదాయవిపాతమని యొకమాజును, ఇది సంప్రదాయ విరుద్ధమని యింకొకసారియు. జెప్పినచో నట్టి యభి పాయముల కెందయిన విలువయుండునా ? విమర్శకుండు కొంత కాలమునకు. బూర్వాభ్యిపాయము మార్చుకొనవచ్చునుగాని, ఆ మార్చు స్వప్రమాణమైనపుడే యుచితమగునుగాని యస్టిరచిత్తతతో నసూయతోల గావించినదైనచో విద్వల్లోకము సమ్మతిగాంచంజాలదు. కావున నేదేని యొక విషయము విమర్శించుటకు ముందుగా నర్ణత సంపాదింపవలెను. అది లేక విమర్శింపంబూనుట యందని (మానిపండ్ల కజ్జుచాచుటయే. కాని---

మొదటి యుత్తమపథ్ధతి నవలంబించిన సద్విమర్శనములు గూడం గొన్ని యాంధమున లేకపోలేదు. అందు శ్రీ రామలింగారెడ్డి గారి కళాపూర్ణాదయ ప్రభావతీప్రద్యుమ్న విమర్శన మొకటి. భారతము, ఉత్తరహరివంశము, మనుచరి[త, ఆముక్తమాల్యద మొదలగు [గంథములను, నన్నయ తిక్కన శ్రీ నాథాది కవులను

12

గొందజు గొన్నివిధముల విమర్శించిరి. కాని, వారి పద్దతులకును రెడ్డిగారి పద్ధతికిని సూక్ష్మదృష్టితోం బరిశీలించినవారికి భేదము గోచరింపకపోదు. ఇది యాంగ్లపద్ధతి ననుసరించినదయినను, ఆం(థధమున నవీనము స్వతం్యతము. ఎంతటి విమర్శనమైనను బునర్విమర్శనార్హ మగుచున్నదనుట యనుభవసిద్ధ మగుటచే లోకో భిన్నరుచి యన్నట్లు కొందజే విమర్శనములోని కొన్ని విషయము. లందు ఖిన్నాభిపాయములు చూపుచున్నారని చెప్పవలసివచ్చినను, ఇంతమా[తమున విమర్శనపద్ధతి కాకేపము రాంజాలదు.

ఆం(భభారత నిరంతర పఠనాయత్తచిత్తులును విమర్శన విజ్ఞాన సంపన్నులు నగు శ్రీ రెడ్డిగారు పింగళి సూరనార్యుని కవిత్వ మందలి యాదరాతిశయమున'. గళాపూర్ణోదయ (పభావతిప్రద్యు మృములు పెక్కుసార్లు చదివి యతని కథాకల్పనా కవిత్వ చాతుర్యములకు మెచ్చి యందలి విశేషము లాం(ధలోకమున తెతింగింపంబూని ముందుగా నుషోద్దాతముగా నాం(థకవితాన్వరూ పమును మొదటి [పకరణమున వర్ణించియున్నారు. స్వతం[త్రకవుట పద్ధతులవలెనే స్వతం(తవిమర్శకుల పోకడలును, అపూర్వములుగా నుండుననుట కుదాహరణముగా నిందు విశదీకరింపంబడిన భావనా శక్తి భావము పా(తతములు జీవకళ మొదలగు విశేష విషయములకో ఇభారతకవుల (ప్రతిభను, అందును విశేషించి తిక్కనార్యుని మహత్త్వమును గన్నులకు. గట్టినట్టు [ప్రత్యక్షము గావించిన శ్రీరెడ్డె గారి యాంధధాంగ్ల సాహిత్య విమర్శన విజ్ఞానమున కీ ప్రకరణ మాకరముగా నున్నది. రెండవ (పకరణ మంతయు" (బఐంధలక్ష ఇణాది విమర్శనముతో నిండినది. ఈ రెండు _పకరణములలోని భావనాశక్తి వర్షనాలంకార (పబంధకథాది విషయ విమర్శనము అందలి కొన్ని భావములును, కొన్ని వాక్యములును, [పాచ్య పాశ్చాత్యసాహిత్య వాసనాభఖేదములనుబట్టి వారివారికి వేలువేలుగాలి గనంబడుటయు, ఆ విషయములను మటథటి కొందఖు వేబుగా విమర్శించి సమర్థింపంగలుగుటయు, సత్యమేశాని, శ్రీ రెడ్డిగా రాశ్రయించిన (పథానోద్టేశముతోడి విమర్శనవద్ధతి కవి యిందు సరిపడుచునే యున్నవి.

ఈ (గంథమునకు జీవనప్రాయములై పరిమాణమందును గుణమందును నుత్కృష్టములైనవి తరువాతి రెండు[పకరణములు. ప్రభావతీ ప్రద్యుమ్న కథానంవిధానమందును, మూండుమార్డు చదివినంగాని యర్ధముగాక మిక్కిలి గజివిజిగానున్న కళాపూర్ణోదయ _ కథానిర్మాణమందును గల యొల్ల మర్మములను నూరనార్యుని నిజ

19

జీవితముతో నివి కరతలామలకము గావించుచున్నవి. అందుచే రెడ్డిగారి విమర్శన స్వరూపమంతయు నీ ప్రకరణ ద్వయ దర్చణ మునం జక్కుంగా6 (బతిఫలించుచున్నదని చెప్పవచ్చును.

రసములలో నెల్ల శృంగారము మిన్నమయై సంస్కృతలక్ష9ు (గంథములం దెక్కువ భాగమా[క్రమించి యున్నది. అట్టి (పథాన రసమును సూరనార్యు.౬ డైదువిధములుగా వర్చించుటను జూపి, యందు నాలుగు విధముల శృంగార మతిమునొోహరముగా.€ గళా పూర్ణోాదయమున నెట్లు కనవచ్చుచున్నదో యీ విమర్శనము దెల్చు చున్నది. స్ర్రిపా్మాత పోషణౌచిత్యమునకు లక్ష్యముగా నిడి కల భాషిణీ పాాతమును బహుభంగుల వివరించు చున్నది. సుగాతి శాలీనుల కథయందలి చమత్కృతి నిది యరంటిపండొలిచి చేత బెట్టినట్లు చూప్పుచున్నది. పెక్కేల సూరనార్యుని రెండు (ప్రబంధ ములంగల ముబ్యాంశములనెల్ల నిదియుక్రియు.క్తముగా ననుభవ సిద్ధముగా విమర్శించి నిష్పకపాత విమర్శనమునకు దారిచూపు చున్నదనుటకంపు దీనిని గూర్చి యిందధికముగా వాయుట యనా వశ్యకము,

కడపటి ప్రకరణమం దసహ్యశృంగారము, కళాపూర్ణోాదయము కడపటి కథ, అందలి యనొచిత్యము మొదలగు విషయములు పరిశీలింపంబడినవి, సుగాతీ కలభాషిణీ పాాతపోషణమునకును మధురలాలసా ప్రాతపోషణమునకును గల భేదమును జూపి యందలి యౌచితని, యందలి యనౌచిత్యమును విశదీక రించుటయె విమర్శకులు సూరనార్యు నెంత గౌరవబుద్రితోం జూచి నను, అతని రచనయందలి గుణదోషములను నిష్పక్షపాతముగాం జూపిరనుటకు. దార్కాణమగుచున్నది. మణతియు--

అసహ్యతుచ్భ శృంగారముల స్వరూప మిట్టిదియని చూపుచు ఉత్తమ శృంగారమునకు, గవ్మితయమువారి పద్యముల నుదాహ రించిన రెడ్డిగారు. [పబంధకవులు కొందబజు గోడానుగతికముగా శృంగారరస మర్యాద నతికమించిపోవుటను నూచించుటయే గాక, ఉత్తమకవుల వర్ణనలను బట్టియు లోకానుభవమును బట్టియు శృంగారవర్దన మిట్ల్టున్న హృదయంగమముగా నుండునన్న 6వితా ధర్మమునుగూడ నుపదెశించిన వారైరి.

రెధ్ధిగారు విమర్శనతత్త్వవిజ్ఞాన - మందారితేజినవారగుటచే సీవిమర్శనము నతిసమర్థతతో నిర్వహించిరని నాయాశయము. ఆంధదేశమునం జక్కంగ వ్యాపించియున్న యట్టి యీ (గ్రంథ మందలి . విషయమును విద్వల్లోకమును విద్యార్థి బృందమును

క

మరలమరల.6 జదివి యానందించవలసినదే కాని యిది యిట్టిదని యిందళలి యొక్కాక్క యంశమును వర్ణించుచు6 బీరికగా నాలుగు మాటలతో. జెప్పవలసినది గాదు. ఆం(ధవిశ్వకళాపరిష (తథ మోపాధ్యక్షులగు శ్రీ రామలింగా

రెడ్డిగారు పరిషదుపాయనముగా సమర్చించిన యీ విమర్శన గ్రంథ మాంథధవిశ్వకళాపరిష్యత్పకటితమై చిరకాల మాం(ధలోకమును రంజింప6 జేయు౧గాక.

ఆం (ధవిశ్వకళా

పరిషత్క్మళాశాల | మల్లాది సూర్యనారాయణశాస్త్రి 22-6-1982

శ్రీ కవిత్వతత్త న విచార ము అాణాది [పథమ భాగము 'మొదట్మిపకరణము కళాపూర్ణోాదయమును రచించిన మహాకవి పింగళి సూరన్న. ఇతని జీవితముంగూర్చి శ్రీ కందుకూరి వీరేశలింగముగారి నృుపసిద్ధ మైన కవులచరితలో [వ్రాయంబడిన దానికన్న నాకెక్కువ దెలి యదు, మఖజి దెలిసికొనుటకు నుద్యమించిన వాండనుగాను. నాపథధానోద్దేశ్యము కృతి విమర్శనగాని చరి్యత కోధనంబుగాదు. నాయీ కారస్థమునకుం బయోజకంబులైన యీతని జీవితాంశములు రెండు. శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలమునకు. దరువాతివాంయడనుటయు, పాయశః రామరాజ భూషణకవికిం బూర్వికుండనుటయు, మజియు నింగ్లాండుదేశములోని కవులలో నగగణు[్ధండైన పేక్చ్పి యరునకు నితండు సమకాలీనుండై యునికియు నుసాధ్యమ. జఆదికవుల గుణదోషములు ఆశకాలంబున నాంధదేశమున. [బబలముగానుండిన కవితా రీతి (పబంధథరచన, ప్రబంధకవులకే మధ్య కవులనియు6 బేరు గలదు. ఆదికవులయు వీరియు జాడలువేజబు. అనేక విషయ ముల విరుధ్రములును, నన్నయాదులు సందర్భానుగుణములగు వర్ణనలందక్క నితర విధముల నూతన కల్చనలకుం దొడంగత సంస్కృతమున నుండు కథాదిక విషయములం బెనిగించుటలో6 దమ శక్తిని ముఖనర్ధిముగ వినియోగించిరి ; అనగా, నీకవులు మొత్తముమీద ఇాషాంతరీ కర్తలేకాని యపూర్వ సృష్టికియా నిపుణులుగారు. ఇట్లనుటచే వీరిపై దోషారోపణము జేయుచున్నానని నాపైం గినియ శుండు ! విరకి పప్రతిభయు భావనాశక్తయు నమేయములు. అవి (పకాశమునకు వచ్చిన మార్గము లెవ్వియనగా : క్ష? (3)

క్ష8ి కవిత్వత_త్త్వ విచారము

1. తాము [వాసిన కృతులు భాషాంతరీకరణములయు్య్యునూ స్వకపోలక ల్పితములగు కావ్థుములం బలె నెడతిగని యేకథారగా (బవహించునట్లు రచించుట,

2. మాతృకలలోనుండు నసమంజసములు న(ప్రయోజన ములునైన భాగములను (బకిప్తములనో సంక్షిప్తములనో చేసి. కవితారసము పలుచనగాకుండునట్లు సాందంబుగ సమర్థ్ధించుట ఇందుకు. (బశస్తమైన నిదర్శనము మనభారతము, సంస్కృత మున నానాజనులు నానావిధముల. దూర్చియున్న వెళ్టివెళ్డి వేదాంతములు థర్మాథధర్మములు మొదలగు నసంబద్ధచర్చలతో నిండి చూచువారికి దిక్కులు తెలియనట్టు విపులముగం. బెరిగి చీళుపాదవలె నుండు (గ్రంథమును దెనుగున భగవధ్గజాద్యసంగత (పకరణములను సం[గహముగ (వాసి చదువరులకు నమందా నందము నిచ్చునట్లు పరివ ర్తించిన కవిితయము వారి రసజతనుః అర్హ తకొలది. బొగడ నెవరితరము ! ఇంకను సంకోచింపలేదెయని. విచారము6 బూనదగుంగాని యింతచేసిరిగదా యని దూషింపల€ జూచుట బుద్ధిపారపాటు.

గద్య పద్య తారఠమ్యము

ఆధునికులలో నొక్కురు తెనుగుభారతము సంస్కృతమునకూ సరియైన భాషాంతరీకరణముగాదనియు, నందుచే విషయ[గహణ ముంగూర్చిన బాధలు కొన్ని వాటిలెననియు సెలవిచ్చుటయకాక* యది కారణంబుగం దాము నూతనాంధ్రీకరణంబునకుం బూన వలసినవారై తమ విధిని కవిత్రయము వారి యౌదాసిన్యమును నిందించునట్లు దోచెడిని. ఉత్తమ(గంథముల నెందటజెన్ని రీతుల (వాసనను దగదని చెప్పగూడదుగాబోలు ! అయినను అట్టి వాదము లలో నించుక మతి[భమణ మున్నదేమో ! ఎట్లన : విషయము (పథానమైనది గద్యము. రసపధానము పద్యము. అట్టగుటం [బ్రతిపదార్థానురూపంబగు రచన వచనమునం జేసిన నొప్పగుంగాని పద్య రూపముగ నొనరించిన [వాయు వారికి సుఖము లేదు. చదువువారి కంతకుమున్నే లేదు! ఇంక కావ్యముగ దెనిగింప నెంచిరివో! అప్పుడు సమయోచితములైన సంక్షేప విక్రేపముల జేగూర్చినంగాని మనను కరిగించునట్టి రుచియు భావో దేకంబులు గలుగనేరవు. ఈ న్యాయం బెజబుంగని శుష్క్టపండితులు పద్య రూపముగ భాషాంతరీకరణముం జేసిరయేని శ్లేశంబు6 దక్క

(వథమ భాగము 19 నింకొండు ఫలంబు బుట్టదు. కవీశ్వరుల కృతుల నన్యభాషలలో (బాచుర్యముం దెచ్చుటకు నా కవీశ్వరులతో సమానమైన (పతిభ గలవారికకాని యల6తులగు లా(చివారి కేనాంటికిం జెల్లదు.

వ పా(తోచితములైన మాటలం (బయోగించియు విషయ మునకుం దగిన రీతిని సాగపైన వర్ణ్షనములఅం జేనియు వృత్తములు సాక్షాత్తుగ నెదుటం గనులంగట్టినట్టు చేయుట. ఇదియే యన్నింటికిని మించిన కవితాలకణము. “కన్నుల. గట్టినట్టు కలంగాంచిన రూపము ముందు నిల్చినట్టు' ఆకృతులు మననునకుం౦ దట్టవేని యయ్యది నిక్కమైన కవిత గానేరదు. ఈ మహేంథదజాల కౌశల్యమున కాధారమైన గుణుము భావనాశక్త్తి.

భావనాళజ్తి

భావనాశక్తి యన6గా విషయముల మననులో6 (బతిబిం బించ్చునట్లు చేయు సామర్ధ్యము. ఒక్క ట్రతిబింబించుట యన నేల! ప్రత్యక్షముగ నవతారమెత్తునట్లు చేయుట. చూడుండు. సిత, [దౌపది సొవిత్రి, దమయంతి. శూర్చణఖ మొదలగు స్త్రీలు కవి కల్చ్పనమునకు6 జేరినవారయు్యును మనకు. జరి[త్రములలోని స్త్రీలకంకును, మజియు మనము నిత్యమును జూచుచు వాదాడుచు నున్న యిరుగుపారుగు భాగ్యశాలినుల కన్నను నెన్నియో మడుం గులు సత్త్వముం దాల్చినవారై న్ఫృురించుచున్నారుగదా! చూడం బోయిన€6 బాండవులు, దుర్యోధనాదులు, రామభరతులు మొదలగు మనసృృప్పిమానవులు మిథ్యలా? మనమె మిథ్యలా?ి ఈ తీరున గృ(తిమముల సయితము మూర్తీభవింప6 జేయువారే మహాకవులు. అట్టివారు వ్యాకరణమునకు భంగము గలిగించిననేమి? వచనమున వాసిననేమి? వారి కేకొదువయు రాంబోదు. వ్యాకరణము యతి పాసములు అన్నియు€౬ దప్పక కుదిరినను భావనాశక్తి లేనియెడల నట్టి పాండిత్యము జీవము లేని యాకారము బలె. జడంబుగం గాన్బించును. (పదిమలు వాయుటలో బహుసమర్జ్థుండైన యొక శిల్పివర్యునియెడకు, చిల్లరశిల్చి యొక(ండు పోయి తన లిఖించిన చిత్రపటముం జూపి, 'దీనియం దేమైన దోషము లున్నవా?” యని (పార్టింపుడు నాతం డిట్లనియె ' అయ్యా! గీంతలు వర్ణములు మొదలగు గుణములన్నియు6 జక్కగ గుదిరి యున్నవికాని, యీ నుందరవి([గ్రహమునకు6 (బాణములే యున్నట్టు గానమే!” అది విని “ఏరీతిని దిద్దిన దీనికి. జైతన్యసుబ్బును తెలుపవేమహాత్మా 1”

20 కవిత్వత_త్త్వ విచారము యన్‌యా విద్యార్థి దీనుండయి వేడుండు, “అయ్యా! నీ చింత. శిర్చ నావలనంగాదు. నీ యడిగిన వరంబు సాజమైన భావనాశక్రిచే లభ్యము. ఇట్టిట్లు చి(తత్రించుటచే ఘనుండ వగుదువని చెప్పి చేయించుటలో ఫలము లేదు. వాని వాని మనోబలముకొలది6 బరి పూర్ణత్వము సిధ్రించునేకాని యలంకారళాస్త్రముల ననుసరించుట నిష్‌[ప్రయోజనము !” అని యా కళాకోవిదుండు వా[కుచ్చెను. జన్మముచేతన కవిగావలయుంగాని పఠనము అభ్యాసము నివి యుండినమా[తము చాలదు. తోడంబుట్రిన చాతుర్యముండినచో నివి సహాయభూతములై వృద్ధిని వికాసమును గల్ఫింపవచ్చును. స్వాధీనంబగు మనోగాంభీరర్థ మలవడియుండదేని కృషింజేయుట విత్తునాటక యొరువు వజిచినట్ల్టు. కొన్ని పురుగులు మ్మాతము నృష్టికి వచ్చునేమో ? వేమన

ఈ తత్వమునకు6 (బ్రమాణమైనవాండు వేమన. ఎడనికి పుస్తకజ్ఞానము ఇంచుమించు నున్న, వ్యాకరణము. ఛందన్సు, అలంకారకాస్త్ర్రము మొదలగువానిలో నితనికి శక్తి యెంతతక్కువో ఖక్తియు నంతతక్కువ. అట్టుండినను మహాకవులలో. జేరినవా€ డని చెప్పుటత్తై సామాన్యముగ శుష్కపండితులుదప్ప నింకెవరును పంధియంపడరు. కుటిల మజాచారములు, మూఢభక్తి, వేషధారి తసము మొదలగువానిని దూలనాడుటయం దీతం డద్వితీయు6డు- గొప్ప రహస్యముల బోధించినవాడైనను తనకుంగల నైజమగు బుద్ధ్రినేకాని, పలుదెటంగుల విపరీతవ్యాజ్యానములకుం బాలగు శాస్త్రముల న్నాశయింపలేదు. అనేకులు సిద్ధాంతముల కాధార ములు పాచీననూ(త్రములని నమ్మి వానిని వల్లించుటకై జ్ఞాపక శక్తిని వృదైచేయుచు మనశ్ళ్శక్తిని గోలుపోయెదరు. ఇంక వెమన యన్ననొ కారణ విమర్శనశక్తికి. బట్రాభిషేకముం జేసిన మహా శ్కుండు. ఇచని పద్యములన్నియు లోకోక్తులు. అనగా6 బలికిన వాండు అతండయు్యుం బలుకంబడిన మాటలు లోకమువారి హృదయ ములలో బూర్వమే యుండినట్టివియో, లేక ఆతనిచే నచలముగ నాటంబడినట్రివియో మైనవనుట. ఇతని పద్యములలో6 బరిహాస రసము చట్టము. మలజుంగు మర్యాదలు లేని మోటువిధముగా€౬ దిట్టండు. నొప్పిచెందువారు సైతము ఇతరులతో. గలసి నవ్వునట్లు పేయ నమర్ధుండు. గాయము కానుపింపకయు, రక్తము కాజకయు

[వథమ భాగము ల నుండునట్లు శరీరమును ఛేదింపంజాలినంత మిగుల వాండిగల. కత్తి నొకదానిని పూర్వము విశ్వకర్మసన్నిభుండగు శిల్ని యొకండు నిర్మించెనని గాథయొకండు గలదు. ఆకత్తితో నుత్‌(పేక్యములు నుపమేయములునైన యవి యాంథధ్రదేశమున నిమ్మహనియుని పద్యములేకాని వేజెవ్వియు లేవు. 'అరిదివిలుశాని యుజ్వలశరము' నకును” అట్టిగుజి పదును పాఠమును రావు. నిధర్శనములం జూపుటలో నితం డద్వితీియు.డు. మజియవి యెవ్వియు గూఢములు కావు. స్పష్టములు. శ్రేషచే స్థాపింపంబడిన సామ్యము లట్లు దిక్కు నర్ధమును లేనివిగావు. వైశద్యము అనుగుణ మితనియందు ప్రబలము., మనము (పతిదినమందును జూచుచు నింతేకదాయని యాదరము నవధానము నుంచకపోవు విషయములనే యీళండు "హించి భావనాశక్తిచేం గాంతి, రూసము, [ప్రాకాము నావహింవం జేసి యెదుట నిలుపంగా, నపుడు గుర్తుదెలియక పూర్వము మనవే గర్హింపంబడిన వయ్యును, నివియేపో యమానుష వి(గహములని విసయముజెంది గారవింతుము. ఈ గారడీవిద్యలో౬ నెనుగున నితండ (ప్రథముండు. సామాన్యవన్తువుల కేదే నొక కామరూవము నిచ్చి వెలయించుట యీతని మాహాత్మ్వములలో మెదలింటిధి. (పకృతిస్వరూపములను ఎంతచక్కంగా6 దన. సృష్టిభావములతోల జూచి, యొకటి రెండు మాటలతోనే యచ్చటచ్చట. వానివి సాకాత్కరింపంజేని యున్నాండనుట వేజ నేనొత్తిచెప్పవలయునా ? (వకృళియనంగా మనవారిలో నవేకులకు నిఘంటువులలోనుండు (వకృతియేగాని మూలింటికి బయటనున్న (ప్రకృతి యెట్రిదో, ఈమ న్వంతకన్నులతో6 జూచిన పాపమునంబోరు ! అట్టివారికి చేమవ యనుసరణీయమగు [తోవం జూపింఛివాండనుటలో నించుకయు గుణా ధిక్యస్తుతిలేదు.

వల్నాటి వీరచరిత్రాదులు

ఈకవితో సర్వవిధముల నమామతైనవాండో మించినవాండో యనంబర్కొనం దగిన యాతండు వల్నాటి వీరచర్యతమును (వాసిన వీరకవి * ఈ వీరచరితము కొన్ని ముక్యాంశములలో రామాయణ

• వీరభద్రారెడ్డి యాస్టానకనిమైన శ్రీసాథుండు. దీనిని వ్రాసిన వాండు కాండమట నాకుంజూడ విక్కువము, శ్రీనాథునిలో పాొండిత్యమునకు నమమైన తవిజాశక్తలేదు. పల్నాటి వీరచరితములోం గవితాళ్ళక్తకి నమానమైన పాండిత్యమా లేదు.

లల కవిత్వత_త్త్వ విచారము

ఇారతాదులకు నిడైనదని నాయభి్మిప్రాయము. పాండిత్య(ప్రభావము -మిక్కిలియు6€ దక్కువ. హృదయముల నల్లలనాడించు ఖావనా శక్తయో యెక్కువ.

ఈతరగతికిం జేరినవి 'బాలనాగమ్మ కథ” “బొబ్బిలిరాజు కథ” “రాజుదేసింగుచరి(తము* మొదలగు (పజాసమ్మతములైన కృతులు. విని రామణీయకమునకు వేలు తార్మాణములేల! సమస్త స్త్రి పురుషులయు మననులలో స్టిరనివాసమేర్చబుచుకొని యుంటయ చాలదా? వీని నొఠకమాబువిన్న మజల మజువనగునా ? కావుననే పారంపర్యముగ జనులు. వినిని బాడుచుండుటయు, తన్మూలమున నవి శిథిలములు గాకుండుటయు.

కేవల కల్చితములైన వానింగూడ సాకాత్కారముందాల్చిన చేతనములం జేయంజూచునది కావున భావనాశక్తి నాటకకౌశ ఆరిబుతో. ననుసంధించియుండును. అనగా నాటక రచనాశక్తి యున్నంగాని కావ్యములు సైతము యథార్థములుగ6 గన్చింపవు. విరాటోద్యోగ పర్వంబులం జదివిచూచిన వారికి తిక్కనయెడ సీకళాకాశలంబెంత పరిపూర్హముగ నుండెననుట నావంటివాండు ఇవప్పవలసిన పనియేమి ? నంజయు.డు, ధృతరాస్త్ర్రుడు, ధర్మ రాజు, [దౌపది, కృష్ణుడు, దురోగ్టధను6డు, కర్దుండు మొదలగు హేరు మనయెదుటనే మాటాడుమాడ్కి నుండుట పండితపామర విదితము. పా(తల నడవడిని, వారిచెప్త్టలకును మాటలకును గల సమ్మేళన యెంత దృఢము! భారతములో ని యేపద్యమైనం జదివిన యెడ, శైలింబట్రియే యది యెవరిదైనదియు( జెప్పవచ్చునని యొకానొకరి యభిప్రాయము.

ఈ భావనాశక్తి యింత గొప్పగం గొందజణలో వృధ్ధిగాంచుట కేమిశారణము ? ఈ|(పశ్చ కుత్తరము సెప్పుట బహుకష్టము, ఏలన తొలుతనే యిది స్వభావదత్తములైన సిద్ధులలో సొకటియని విన్న వించితి. ఆఅదిమములైన తత్స్వములంగూర్చి వా్రబ్యానమునకుం బూనుట పిచ్చితలంపు. అట్టయినను ఒక లక్షణమాాతము నిరూ పింపవచ్చునని తోంచెడిని. ఎద్దియన ;

భావనాళ క్రి నుద్దీపింప( జేయు(పకృతి థావ కైక్ట్యము మనుష్యుల మనంబులకతో నిరంతర సంయోగముం దాల్చిన (ప్రకృతులు మూండు గలవు. (1) ఆలోచనములు, (కార్యకారణ ములంగూర్చి విచారణచేయుట, వస్తుస్వరూపము నిర్ణయించుట

(వథమ భాగము. వికి యిక్యాదులు) (2) భావములు. అనగా మనోవికారములు.-ఉదా : శ్రామ్మకోధాదులు, [శేమ. (పశ్చాత్తాపము, దయ, దాక్షిణర్థము మొదలగు చిత్తసంచారములు. (3) సంకల్పములు. ' అనగా నేదైన వొకిదానిం గోరి, దానిని సాధింపవలయునని (ప్రతిజ్ణంబూనుట. ఈమూడు శక్తులలో ఖభావనాశక్తి నధికంబుగ విజ్బృంభింపం జేయు నవి భోవములు, కొయ్యలరీతినో, మహర్షుల .చందంబుననో, నిర్వి కారస్థితి నుండువారు. పథ్ధాములు వాయనేర్తురుగాని, కవులగుట యసం౦ంభవము. ఏవృత్తాంతమునైనం జూచునట్లు వర్షింపవలయు నన్న దానియొక్క స్టితిగతులను, నందలి పా్యాతముల నుఖ చుః;ఖములను, రోమరోమమునకును దానే మనళపూర్వకముగ ననుభవించినందప్ప, త(దూపముగ నభినయింప నెవరికిని దరము గాదు. చిత్త చాంచల్యము గూడదనువారు ఇట్టి యనుభవములకు మనిసిచ్చి సమ్మతింపరుగావున వారియందు ఇా స్తజ్ఞాన మొక వేళ (గ్రకాశమునకు వచ్చిన రావచ్చును గాని, శిల్పకళ లేమాతమును మొలకెత్తనేరవు. ఈవిషయము పామరులు పైతము గొంతకుంగాంత యెఅింగినదే. కావుననే కాళిదాను. తిక్కన్న మొదలగు మహాకవు లెల్లరు రసికులనియు స్త్రీలోలురనియు వారు గాథలు కట్టి యుండుట 1. ఇంతేకాదు. భావములు కోరికలు రసములును మననులో వెళల్లివిరిసెనేని, జనులు మూగలట్లు పందల మాడ్కిి మూలంబడి... నిశ్చేష్టితులై యచలతత్త్వముం బూనియుండుట యరిది. అట్టివారు అనకవిధములైన యుద్యమములకుంబూని కార్య నిపుణులగుదురు. -కావున భావనాశక్తి. సంఘటనోత్సాహము అవి పరస్పర మి(త్రములనుట విమర్శన శాస్త్రమునందలి యాదిమ తత్వము. ఆట్లగుట నింకను వివరముగం దెల్చుట విధి.

భావనాళ క్తికి కార్యోత్సాహమునకు నుండు పామ్యము

“ఘనములైన రాజకార్యములం దాసక్తికొని (పవేశించినవారు చద్యపద్యాది నిర్మాఐశిల్బ్పమునకుం దొడంగు వారైనచో వారు నులభముగను త్వరితముగిను దత్కళా(ప్రవీణులౌట నైనర్గికము కార్య గంభిరుల రచనయందుసారము, వీర్యము, ఉద్వేగము, చుజుకుందనము ఇత్యాది నానాపదంబులచే. బేర్కొనంబడు నుగుణ మొకండు అఖండముగనుండును. కావున నట్టివారి కృతులు 'కేవలపండితుల [గంథములవలె రుచిలేనివిగను, చప్పిడి తను, మొద్దుపాజినవిగను ఉండవు” అని విద్యాధురంధరులైన

బక కవిత్వత_త్త్వ విచారము “మార్షీ” పభువుగారు సుమారు 25 సంవత్సరముల (కిందనే (వానస్‌ిర6ి. దీనికి రాజకార్యవిచక్షణు.(డైన మన తిక్కన్నయే నిర్వి కల్చుండైన సాక. కాళిదాసుండును గార్యోక్పాహపరులలో మిన్న యైనవాండని యతనింగూర్చిన కథలచే నూహింపవచ్చును. మజియు దేశచరితములంబట్రి చూచినచో యుద్దాది వీరకృత్యంబు లకుం జనులు గడంగు కాలంబులలో మూ(తము కవిత్వమును విజ్బృంభించుచుండెననుట నిర్వివాదముగ నెబు(6గనగు ఇందులకు హేతువును విశదమ. అట్టికాలములో నెట్టి జడులును బుషులును గొంతకు. గొంతయైన దేశభక్తియు శతుసంహననసంరంభంబును దాల్బక మానరు. ఇంక సామాన్యమెనవారన్ననో హృదయములు పగులునట్లు వీర్యాదిభావములం దాల్చ్బుట (పకృతి విరోధంబు గాదు. భార్యను బిడ్డలను విడిచి యుధద్ధమునకు6 బోవువాని యాత్మలో నెన్ని భావములు తాండవ మాడుచుండవు ! కుటుంబ మును విడిచి పోవలయు6గదా యను దుఃఖము, మరల నావారిని గన్నులార6 జూతునో చూడనో యను దిగులు, ఇంక యుద్ధమునకు6€ బోకున్నం బరులువచ్చి తనవారి (ప్రాణములకుమా(త్రమా, మానము నకును భంగపాటు దెతురో యను రోషము, తన వారికిని తన రాష్టమునకునై వినియోగింపక యీనా (ప్రాణమును మూటంగట్టు కొనిపోయి యేగంగలో బడవేయువాండనను చార్థ్యము ! ఇత్యాదిగ లెక్కకు మీరిన మనోవికారములను దలచుకొన్ననే మనకు నేమో యగునట్టు లుండునుగదా ! ఇంక వారికిని వారి కాలమువారికిని గలుగు ను[దేకమును వర్ణింపనవునా? ఉదేకమేకదా కవితాశ క్రికి ప్రాణాధారమైన కారణము? ఈ దృష్తాంతములో “మనోవిశార ములు” అను పదమును విధిలేక వాడితిని. ఈ వికారములన్న పదము నాదిగాదు. మటి

*డిండిపోత నికు భండనం బేటికి6

గడవం జేరి మనను గాంక్షదీర

నోవుకొలంది (మ్రింగియూరక నీవింటి

కడనయుండు” మని మగవారిచే గర్హింపంభబడు కేడివారి తెగకు(జేరిన మన వెదాం తులు మొదలైన వారిచే సృష్టింపబడిన పదము! గొప్ప గొప్ప భావములు వికారములంట! దుర్గంధ ప్రళయముగా మూలం గూలంబడి ముక్కును బట్టి కూర్చున్ననేమి సుందరాకారమో 1

(పథమ భాగము లిస్ట్‌ అది యట్లుండె.*

భాషాచరితమును దేళచర్మితమును. నిత్యనంయోగములు

ఆం(ధదేశము వీర్యశార్యాదిగుణంబులచే విరాజిల్లు కాలం- బున నన్నె చోడుండు, నన్నయ, తిక్కన మొదలగు కవి([గామణులు- పాబల్యుమునకు వచ్చిరి. కావునన వారి వాతలలో రసము లమెయముగ మెజయుచుండుటయే గాదు. ఉత్సాహమను గుణం బును వెల్లివిరియు చుండుటయు, మహమ్మదీయులచే నోడింపబడి- యుక్కుతక్కువయె. కుక్షింభరులమైయున్న కాలంబులో6 బుట్టి పెరిగిన 1పబంధకవులలో పాండిత్యబలము విశేషముగ నున్నను. పందతన మొక్కటి యెక్కువగ నున్నదేకాని, భైర్యముతో6 దల యొత్తికొని మునుష్యులలో మనుష్యుండుగ దిరుగుటకు. దగిన యుత్పాహ మంతగాం గాన్పింపదు. శ్రీకృష్ణ దేవరాయల కాలములో పరుష మొకింత యుధ్రపించె, కాని యయ$ుది మెజుంగుదంగవలె నొక్క నిమిషమా[త మాం[భ (ప్రపంచమును ధగద్ధగితము6 జేసి యంతర్జానమైనందున యఖారీతిని మజల గాఢమగు చింకటి. యా[కమించినది.

(టిటిష్‌ గవర్శ్మమెంటువారు మనకు మనసార నిచ్చిన విద్యా ప్రభావముబేత నిప్పుడు పరచింత నంతగా నుంచుకొానక మైహి కముల సాధించు నుద్యోగములను బునరాచరణమునకు. దెచ్చి, కొనుచున్నాము. కాన భాషాసంబంధములైన రచనలును [బకృతము తేజోవంతములై వ్యాప్తికి వచ్చుచున్నవి. హిందూ దేశమును మహోన్నతదశకుం దేవలయునని దృథఢ(పతిజ్ఞగలుగు జనులుండు (పాంతములందెల్ల దేశభాషలకు. [బకృతమున గౌరవమును విస్తీర్ణరయు మెండు. మనకు. బట్టిన వేదాంతపిశాచిని అట్టట్టు పాజందోలినందులకు నింగ్రీషువారు స్వభాషాభిమానులమగు మన కెల్లం బూజనీయుల.4

పాండిత్యబలము

రేయింబవలును వ్యాకరణములను నిఘంటువులను టపాచీన

శనికారమునకు నిజమైన అర్థము మార్చు. ఆకారము మాబుటయ వికారము. అఆ వికారము నహ్యమో అనహ్యమో దానిగతిం బట్టియుండును.

+ముఖ్యముగా జొతీయోద్యమము మన చిత్రకళలను వృనన్ఫృష్టికి. దెచ్చు. టలో [పథమహేతువు. (4)

౭ి్య్‌ కవిత్వతత్త్వ విచారము కావ్యములను వల్లించు చుండుటచేత నూనెకు నష్టియేకాని కవితకు6 బుష్టిలేదు,. తనమననున నెన్నియో భావములు పభవిల్ల కున్న నితరుల మననులలో భావము లుప్పతిల్ల. జేయుటయొట్లు ఇ కసష్టైవారిన కోవిదులకన్న లోకవాసనల ననుభవించి యానందించు వారు మలు. అలంకారము లనావళ్యకములు

మన కావ్యములలో నుపమాద్యన్ధాలంకారములును నను[ప్రా సౌదిశభ్ధాలంకారములును దజుచుగ నుపయోగింపంబడి యుం డుట, యెల్లరకుం దెలిసినసంగతియ. అందు శభ్దాలరికారము లంఠగా ముఖ్యములు గావనుట యందరు నొప్పుకొందురు. గాన వానిమాట (వన్తుళ మటుండనిత్తము. అలంకారములలో (వధాన మెనవి యుపమోత్‌ (పేకాదులు. వీనికి మూలభూతమైన ధర్మ మేదనగా (ప్రకృత వస్తువునకు మజేదో యొక వస్తువునకును నామ రూప స్వభావాదులంబట్టి సామ్యము గల్పించెడుశక్తి. పోలికలను స్థాపించుట సాగపైన కార్యుమేమైనను గవితకు ఖండితముగా నుండవలసిన లక్షణముకాదు. మనవారు అఅంకారములయెడ నమితాతురత. గొన్నవారు కాంబట్టి యొకటి రెండు కారణముల. జూపుట యావశ్యకము. శిల్పములకు వర్షన మ(పధానము. కాదను వారెవరునులేరు. (పతిమలను జితించువారును విగహములం దీర్చువారును బరిన్ఫుటముగ నాకృతులనెదుర నిల్పనేర్తురుగదా ! అయిన నట్టిచో వీరు పోలికలందెచ్చి చూపి పరిష్కరించుట కవకాశ మెక్కడిది 9 గద్య పద్యములును శిల్చ్బమునకుం జేరినవే. శకాననిందును సాదృశ్యప్రతిపాదనము విడువరానిది గాదనుటయ సరి, మజియు భావములు తీవ్రముగం జెలరేగునపుడు వానియుద్భ హోా(దేకములకు హేతువులగు వనస్తువులం దప్ప నితరములయెడ దృష్టిపారుట యసంభవము. మనసు చెలరేగినప్పుడు ఆలోచనకుం బూనుట యౌచిత్య భంగమునకు ముఖ్యకారణము. కావుననే మనవారు కోపమువచ్చినపుడు ౧. ౨, ౩ ఎంచుమని చెప్పుదురు. చూడుండు. భీమసేనుండు దురోంధనుని జూచినాండుపో ! అప్పుడు, సెంహము మదేభముపైం జెలంగినట్టు, డేంగ పావురముమీంద వాలిన మాడ్కి, ఇంథదుడు వృథశ్రాసురుని మార్కొనువిధమున, బల్లి చీకటింగపై గవిసిన కరణిని ఇత్యాద్యుపములు భీమసేనునికిం దట్టునా ? *శోధం బ(ప్రతిశారమై హృదయముం గుందించు”

(వథమ భాగము ల నవసరమున నిట్రిదూరపు టాలోచనలకు. చావెక్కడిది ? ఒకవేళ అరమైలు దూరమున జెట్టుచాటున6 బొంచిచూచెడు కవులకైన6 దోంచునా ? తోంపవని నానమ్మిక. ఏలన, భమ సేనునిజూచి వణంకు చుందురుగాన ! కావున కథాంశము సాక్షాత్తుగ సమీపమున నడచి నట్లు భావనాశక్తి బలంబుబే న్ఫురించెనేని దూరపుసంబంధముగల బలాత్క్మృతాలంకారములకు6 దావుండదు. సాదృశ్యములలో6 గొన్ని సహజములును అనివార్యములును. అవి తమంతటన యే (పయాసమును లేక వచ్చినయెడ. గథాసందర్భముతో6 గలసి మెలసి యుండును. ఈ విషయమునందు (బథమోదాహరణము తాళిదానుని సాదృశ్యకల్పనము. చూడుండు.

తే. “అట్టి నంతతిలేని న సెట్లుగనుచు

పంత. జెందచు మది మౌనివర్య 1 చెపుము!

(ప్రీకిమైందాన నిర్వోసి పెంపందుదకు

గొడ్డువాటిన య్మాశమ కుజముబటోలె”* మతికొన్ని సర్వవిధముల సరిపోలంజాలునో గోవిందా! యను -చున్నను దీర్దాలోచనములుచేసి కష్టపడి శ్రేషాది కుయు క్రిపాశ ములచే నిడ్బిఆచ్చి తొందరమెయి6 జొన్చించినట్టులుండును. "ఇట్రైవి సంపూర్ణముగ విసర్జించిన నెంతయోబాగు. అలంకారములం గూర్చిన ముఖ్యపద్ధతు లెవ్వియన, అఆయ్యవి (పయత్షములేకయ వచ్చినంత సహజముగ నుండుట. కథలోని స్తీ పురుషులు మాటాడునపుడు పాఠతోచితములైన కొన్నింటిమా(త ముపయోగిం చుట కవియే వర్చించునపు డొకింత యెక్కువగ నలం౦కారములు వాడినను దోషములేదు. కాని భావములు మహోజ్వ్వలములుగ రేగునపుడు (పకృతమునందే యవధానము నింపుట మంచిది. అట్టి తరుణముల నలంకారములు సాధారణముగ నసంబధ్ధ పలాపముల.

సాదృళ్యతత్త్వ్వము

సామ్యము వర్ణనకు నుపకరణము. (ప్రధానంబు గాదు. సామ్యము లుండిననేమి యుండకున్ననేమి ? సొగసైన వన్తువును జూచినవెంటనే తనంతట సంతోష ముదయించును. ఈరీతినే సమస్తవస్తువుల యనుభవములయందును స్వతస్సిధ్ధములైన నుఖ శత్రు పద్యము (శ్రీ ఆనంత కృష్ణశర్మ విరచితము. రఘువంశము (న. ౧, 80)

ఓ8 కవిత్వత_త్త్వ విచారము థ్లేశాది భావములున్నవి. వన్లువులు, వృత్తములు, చర్యలు ఇత్యాది. (పకృతులకును మానవమన;ః (పకృతికిని స్వచ్చందముగనుండు ఖావవిషయమైన రీతులను వర్ణించుట కవితయుక్క _పథమగణ్యో బ్టేశేము. ఈ కార్యమునక్తు సాదృశ్యనిరూపణా ద్యలం౦ంకారములు నులభముగ6 దోడ్పడిన వలదనరాదుగాని, యిభ్రి యలంకారములు లేకున్న వర్ణనము తుదముట్రనేరదని భమించి, వానిని కుయుక్తి యను కాటిచె బంధించి ప్రబంధమను చెబలోనుంచుట యెంతయు. బశ్చాత్తాపకరమైన నేరము. కమలముతో6 బోల్చ్బకున్న సీతాదేవి ముఖము చూచువారికి సుఖమియ్యదా ? చిన్నతనము. బూనునా? ఆట్లగుట నాదేవి ముఖమునే నేరుగ వర్షించినం జాలదా? మజతియు€ల గమలముతోం. బోల్చుటంజేని సితాదవి ముఖ చదూనందదాయి యాయెనని (భమించు వెజ్టు లెవరైననున్న వారికొక (ప్రశ్న. ఏమన, ఇంక దేనితోం బోల్పంబడెనందున కమలము హర్షము నొసంగునది యాయెను? (పతి పదార్థమునకు నొక యుపమాన ముండితిర వలయునన్న కట్టకడపటి యుపమానమున కాధారమేమి? కావున నెట్టును వదోయొక వన్తువు తనంత, ఇతర మధ్యస్థ్యములేక, తన కనుగుఖుమైన భావమును బుట్టంజేయునుగదా? అట్టగుట మొదటి వస్తువునకే యా గౌరవము నేల (ప్రతిపష్పింపరాదు? వస్తున్వరూపములు భావములు పరన్నర నిర్తీతములు వన్తువులంబటై భావము లేర్చడిన భావములంబట్రి వస్తువు లేర్చడుటయు నిజము. ఎట్లన, సరతోషకాలమున సర్వము (ప్రశాశ మానముగా6 దోంచును. దుఃఖము [(గమ్మినచో లోకమంతయు€ బీకటి[గమ్మిన యట్లుండునుగదా! అభిమన్యుని మరణము విని శోకతప్తయైన నుభీద్రాదేవి పలాపించిన యీ పద్యము వినుండు. సీ. *ఈ లోకమెల్లం బాడిల్లును బోలెనై యున్నది నివు లేకునికిం వేసి | నీవు వేగమ కడు నెజని బంధులం టీతిం బొందజేయుట కలవోలె నయ్యె, జిన్దుని కొడుకవు కృష్ణు నల్లుండ వీ వరులచే(బడుట చోద్యంబుగాదె ] చెలువంవుమేనును జెన్ను మొగంబునై యెన్నడు పొడనూపెదింక గుజ్జ!

(వథమ భాగము లిప్ర తే. అకట! యుత్తర యొప్పెడునది, మనంబు దీనికంతయు మెత్తన, యేనునిన్ను జేండికొనియెద ! వచ్చి యివ్వెలంది వంత దీప్తి తళుకొత్తు పలు కులందేర్చవన్న [౫ (భా, (దో. ద్వి. 733) ఈ మాట యెంత సత్యము ! జయమగునేని [ప్రపంచమం ఈయు పెండిల్లే ; పరాజయమెని పాడిళ్లే ! కావుననేకదా వేమన ఆద్రన్రచ్రాన్స జల్మవళయము తనదుఃఖమె నర్వలోక దారిద్యంబున్‌” అని నుడువుట విపరీతాలంకార రచనకు ,బేలేపకము భావహన్యత ఇంగ్రీపుకవులకంకటు సాంధకవులలో నలంకారము అధిక ములు, అందును (బబంధకవులలో నత్యంత విపరీతములు. దీనికి. గారణమేమన, ఆలంకార రచన యాలొోచనాశక్తికిం జేరి నంత భావనాశక్తికిం జేరినదిగాదు. మనకవులు తరుచు పండితులు. ఇంటిలోనే కూర్చుండి నిఘంటవుల€ గంఠపాఠము సేయువారు. వీరికి కార్యోత్పాహము భావ(ప్రాబల్యము రెండును కణములు. కావుననే భావనాశక్తి మట్టు. ఒకవిధమైన యాలోచనాశక్తి యొక్టువ కాన రేపగలును ఆలోచించి యాలోచించి దిక్కు గతి మోక్షములేని యూహలం6 గల్పించుచు నదియే కవిత్వమని విజ్ఞవీంగసాంగిరి. (యుక్తులు కుయుక్తులు6 గవితాశక్తి యగునా! కానేరవు. కవి [(రయమువారిలో నిట్టి విబుపులు లేవని చెప్పంగాదు గాని (ప్రబంధ కవులయందు బలెపిచ్చి ముదిరియుండలేదనుట సర్వజనవిదితము. ఒకవేళ మన దేశభాషలలో నలంకారములకు స్వచ్భందమైన (వవృత్తి యాంగ్లయ భాషలకన్న నెక్కువయోమో! భాషాళాస్త్ర వేత్తలు గొందజు మనలో గుణవాచకములు వలసినంత లేకుండుటచే విషయ వైశద్యప్రాప్తి కై యలంకారములతో 'నిండిన లి నారాధింప వలసినవార మైతిమని. సిద్ధాంతము చేసి యున్నారు. ఇదియు సహేతుకమైన వివరణమేయని తోంచెడని. వారకకవల ప్రతిభ ఈ విస్తార వ్యాఖ్యానమునకు (ప్రకృతి సాంగత్య మెట్టిదనంగా భారతకవులకు భావనాశక్తి యెంతయు గంభీరము. సమయోచిత

త్‌0 కవిత్వత_త్త్వ విచారము వర్ణనా (ప్రావీణ్యమున( దిక్కనతో సమాను లెవరును లేరు. అరపా లైనవారును లేరన్న సత్యమునకు6 దలవంపు రాదు. పనికిమాలిన యలంకారములు వారి కవిత్వమున నపరిమితములుగావు. తుదకు వర్ణనములకుం బూనునపుడు సైతము కథయొక్క వేగమునకు భంగము గలిగింపనంత మిళముగం జేయుదురేకాని కథ మజపు నకు వచ్చునంత దీర్ణముగా నెప్పుడును సాగంబెట్టరు. అన౦గా నిక్కమైన కవిత వీరియందు నెలకొన్నదని నా విన్నపము. అందు దిక్కనను గూర్చి నావంటివాడు (పశంసింప జూచుట యధిక (వసంగము. అతండు కవి[బహ్మ. అవతారప్పురుషుండుగాని కేవల మర్త్యుడా యని యాశ్చర్థపడవలసినంత ఘనుడు |! విషయము శైలి రెండును ముఖ్యములు “భారతమునందు మనకంత రుచియుండుటకు6 గారణము. విషయము, అన౭గా కథగాని, యా విషయము (పదర్శింపబడిన మార్గములు, అనగా శైలి ఇత్యాదులు, గావని” కొందజ యభిపా యము. కాని యిది శ్తుద్దముగా బుద్ధిపారంబాటు మాట. దృష్టాం తము : భాస్కరుని రంగనాథుని రామాయణములం జదివినవారు రామవియోగముచే కోకించు కౌశల్యాదశరథాదులయెడ నెంతో' (పీతియు జాలియు వహించినవా రగుదురుగదా ! అయ్యలరాజు" రామభ్మదుండను కవి తన రామాభుక్రదయములో రామవనవాస ఘట్టమున దశరథుండు 'నానార్ధరత్షమాలను ఎదుట నుంచికొని పుటల (ద్రిప్పుచు నేర్చినాండో' యనునట్లు దర్శిదముపట్టిన శ్లేషా లంళారములు పెట్టి సీ. కానక కన్న నంతానంబు గావున. గానక కన్న సంతానమయ్యె నరయ గ్మోత నిధానమై తోంచు. గావున నరయ గ్మోతనిధానమయ్యె నేండు చ్విజకులాదర వర్ధిష్టుండు గావున ద్విజకులాదరణ వర్దిష్ణుండయ్యె వివధాగమాంత నంవేద్యుండు గావున వివిధాగమాంత నంవేద్యుండయ్యె. *రంగనాభరామాయణమును రచించినవాండు కోన బుద్ధారెడ్డి, రంగనాథు€ డనెడువాండు కట్టుకథలకు. జేరిన కవియకాని వా న్తవ్వుండు గాండు.

వథమ భాగము త్‌పే. తే. గటకటా! దాశరథి నముత్కట కరీర్యద కటకలిత దాన థధారార్హ్ర కటకమాన్ల గామ్మి యెట్లు చరించు నుక్కట కరీంద కటకలిత దాన ధారార్ట్రకటక తటుల ?” ఇత్యాదిరీతుల6 (బలాపించినట్లు (వాసియున్నాడు. మజీియు శంకరకవికృత హరిశ్చం(దోపాఖాానమున లోహితానుని మరణము గూర్చి యేడ్చ్బుచు6 జం[దమతి, రాజర్షి పత్పిగావుననేమో, కుమారు నికింబలె తనకును నూపిరాడకుండం (బాణాయామము(€ జేయుచు ని దీర్షసమాసమును గూర్చి పద్యము చెప్పినది చూడుండు. మ. “అకటా! చేరెండు నేలకుం దగండె నప్తాంభోది వేస్టభవ తృకలద్వీపకలాప భూపమకుటాంచ తృ్పద్మరాగోజ్వ్వల (పకటానర్గళ నిర్ణ్గళత్కిరణ శుంభత్సాదు.డైనట్టి రా జుకుమారుండు” (ఆ. 5, 86ప.) ఈ తీరుననే యెల్ల రామాయణములును (వాయబడియున్నచో నా (గంథముల యొద్దకు మనుష్యులననేల, తుదకు జెదలు సయితము పోదనుట స్పష్టము. కాబటి విషయముచే రసము తప్పక కలుగుననుట తప్పు కథ బాగుగ నుండిన జూలునా? తగినరీతిని [వాయంబడియున్నంగాని కాదు. ఈదేశములో నొక్క యాంథధులకు6 దప్ప( దక్కిన యందజకును రామాయణమందు.6 గల యభిరుచి భారతమున లేదు. మనకన్ననో భారతము (పాణము. ఈ వ్యత్యాసమునకు. గారణమేమి"' ఆంధంబున భారత రామాయణాదులకు. గల లి తారతమ్య మే. కశోకరసము వర్ణించునపుడును, రామభ(దునకు శ్రేషలు సాంస్కృతిక దీర సమాసములును వీడరాని చిడలాయెంగా! యుద్ధము ముగిసి జయము సిద్ధించిన పిదపందాంజేసిన యకృత్యములం దలంచికొని ధర్మరాజు పశ్చాత్తాపపడు ఘట్టమున.6 దిక్కన్న (వ్రాసినవిధముం జూచిన భారతమునకు మన యంతరాత్మలయందు6గల నిత్యనివాన మునకు. గారణమేర్ప్చడకపొోదు. చూడు(ండు. అ. అల్బకాల భఖోగర్ధిమైన రాజ్యమునకు; గ్యా ననల్బకీర్తి ఘనుని జరర సంహకల్పు, వంశశేఖరజన్ము౧ (దుం చితి మనంబు పగల జివుక కున్న? (భాశాంప. 197 పృ

శ్ర కవిత్వత_త్త్వ విచారము మ. జననంవూజ్య పదారవిందుండగు నాచార్యుండు శోకించి, నం దనుచొప్పారయవేండ్సి పెద్దయు ననుం దానమ్మి యర్ధింపం జా వనివానిన్స్‌ గరిచావు బుద్దినిడి “యశ్వక్థామ నచ్చెన్‌ నిజం” బని మే బౌంకితి ! మేదినీ భరణ మర్హంటే గుర్ముదోహకిన్‌? 198 ఆ రాజ్యలాభలోభరతు(డనై కడు బాప మైన-ొంకుమాటలాడ్కి. గురుని గూల్చ నేర్చినట్టి [కూరాత్యుండేగతిం బోవువాండు? సెవుము బుధవరేణ్య ! కైం9 క. (భ్రాత మహాత్ముండు కర్షుం, డొథనిం జంపించి యేలు నవనీ రాజ్యం కాతురత నొనంగుంగాకు, ను ఖాతిశయము మతికి నానంగునయ్య మునీందా. అ. 200 చ. కంది మగండు కుంభజుండు గావంగ నొడ్డిన మంటవోలెమం డెడీ మొనంజూచి చూచ్చి యెది డెప్పర మన్వగలేక పంచితిన్‌ చొడుకుం జొరంగ నత్ర్తిఖగు రై నుభదయట్టు, క వ్వడి (క్రియ, వోర్తురేయొరులు ? వల్లభుండేలగు స్టడ్వాట్‌ ? 201 చం ల్టడలడిం బొందగోందగని యట్టిది దోవది, మేరుకల్పులం గొడుకుల నేవురన్‌ జముండుగొన్న నలందుర6 జూడనేర్తునే ? వుడమి గిరీయద పంచకము విల్చినం బాడటి నట్టులున్న య ప్పడతుక యొట్టులోర్చుగృహభారము నెమ్మది నిర్వహింపంగన్‌. క, (ప్రాయోపవేశమున ని క్మాయంబఖు. దొజంగం దలపు గదిరెడు, నంకా పాయత్తచిత్తు నకట క టా! యని పోనిండు నను దృఢ్వవతయ్యుక్తిన్‌. పాాఠతరచనాతత్స్వములు మజియు పా(తముల చరి.తతముఅను విస్తరంచుటలో వర నీయమైన పద్ధతి యేదనంగా స్త్రీ పురుషులు గుణానుగుణమైన నడే వడి గలవారయ్యును, (బపంచాచారములయందుబల కావర్థిము అందును గాలదేశవర్తమానముల వలన నొక్కక్కయెడ విరుద్ధమైన వర్తనముగలవారుగా నున్నట్ట్లును (పదర్శించుట సర్వకాలముల యందును సర్వావస్థ్టలయందును ఏకరీతిగా వర్తించు పారుండుట

"(పథమ భాగము తత్ర యరుదు." మొ త్తముమీందజూడ యెంత(కమముగానున్నట్లు దోంచి నను సూక్మముగం,బరీకించి చూచినయడల వంకర'లేమా [తమును లేక్తుండవు. బుజుమార్గం బట్లుండంగా, నిక్క మైన యు పజ్జభేమి చే బరులో పెద్దలో చెప్పినట్లు. ర్రాయఃజూచు నలంశికవుల్చు అఅంకార శాస్త్రములలో నాయికా నాయకుల్తకు జూతుల,.,నేర్చజచి గుమిమ్ముణ నిర్ణయించియుండుట బాగుగల- బతించియున్నహవిారు గాన నచియ యొకవేధమనుకొని ప్రమాణమనుూపిచ్చివట్టి, యందు. బీర్కాన6 బడిన, ధీరోదా త్త్మపభృతులలో6 దమకు చలయువాళతిని స్వికరించు కొని యల్లదెజంగులం (బాచీనోపదిష్టమార్గంబుననే 'వర్ణింఛియెవముట నిలువుటయు కృతకృత్యతగ భావించిరి. బంబముల్తక్రుః (కుతి బింబముల నుత్చాదించుట కవి చేయవలసిన పనిగాదు. మరి పోటో[గ్గాఫరుది. తన మనన్సునకు6 దగినట్టు తన కన్నులకు గోచరించునట్టును వాయవలయునేళాని యింకెవరికో తోచినట్ట్లూ దా వవాయంజూచుట మూఢమతము. 'అట్లుచేసిన6 ద్యముకు సిద్ధించినను గవిత పక్వస్థితికి రాంజావదు. ఇందునకు( గారలు ములు, మనసులు వేజు, సంపూర్ణముగ సరిపోలునవి దుర్హ టములు కావున నేవిషయముం గూర్చి చర్చించిననుసరే యొకనికిందోంచు ఖభాపము లితరుల భావములతో( భగొంతవరకు సద్నశ్యముతెే యున్నను గొంతవరకు భిన్నములుగను నుండుననుట (పకృతి అక్షణము. (ప్రకృతి 'శాస్తములయంధు సామాన్యగుణంబజులక్కు గౌరవ మెక్కువ. ఏలయన వస్తుజ్ఞానమే యందు ముఖ్యము. అట్టుగాక మనోరంజకమే (పథానముగాంగల కవితాదిశిల్పములందు భిన్నగుణములకు గౌరవమెక్కువ, చూడుండు. జక స్ట్రీని జూచి మోహించినవాఃడు ఆమెకు స్రీజాతి యంతటితోడను, గల సామాన్య మైన గుణములచే నాకర్షింపయిడియా మోహించును * అట్టయిన నీ యమ్మయే కావలయునని పట్టుబట్టుట యేల? ఎవతె చిక్కెనను సంతోషమని యుండరాదా ? మోహమునకుం గారణము సామానక్ష గుణంబులతో6 గలపియు మీత మెజయు భనన్యసాథారణములైన, లావణ్యుము, వచోమాధుర్యము, నడకల సొగను ఇత్యాదులగు సౌందర్యములు. జాతి యనునది యస్తిభారము వంటిదను' కొనుండు. కనులను మననులను మఅల్పునది యదిగాదు. దాని మీంద జక్కంగం దీర్పంబడియుండు స్వరూపమను భవనము. ఈ సంగతి నెబుంగనివారె “పాడిందేసాడరా ప్వొత్తిప్లండ్ల దానరీ" యన్నట్టు ఏదోయొక కొన్నితరగతుల పా(తములను' 'వర్ణనములను '(&&

వ! కవిత్వత_త్త్వ విచారము

బిజికిపట్టుతోంబట్టి వానిసంఖ్యలకు గుణకారము సేకూర్చిన నలం కారము సేకూరునని యాం కవిత్వమును భావములేని పదా టోపము ప్రకటించి పాడుసేసిరి.

“వీమీ! (పతివాని మననునకు వచ్చినట్లు (వాసినదియు€ గవిత్వమగునా? యను నాకేపణ ముండునేమో! నేనన్నదది కాదు. కవిమయెనవాండు తన భావము (ప్రకారము [వాయవలయు నంటిని గాని, భావము [ప్రకారము వవాసిన వారందబజు గవు లౌదురనినా మాటగాదు. అనంగా నుత్కృష్టమైన భావములేని నిరసమాననులు కవిత్వముం జేయంబూనుట వారియొక్కయేకాదు మనయొక్కయు దురదృష్టము.

పా(తములు అనితరతుల్యములుగ నుండవలయు

సుపసిద్రములైన పాతములన్నియు ననితరతుల్యములు. మణియు ననితరతుల్యములే ను(పసిద్ధములు. ఉదా. : (దౌపది, సీత, సావిథతి, శకుంతల, మండోదరి, శూర్చుణఖ మొదలగువారు ఎల్లర చిత్తములలోను జక్కంగా6 దమ తమ గుణములచే (బకాశ మానలుగ నున్నారు. వీరిలో మంచివారుసైతము భిన్నమూర్తులే కాని, (ప్రత్యేకపజుచుటకు సాధ్యముగాని యొకే యచ్చున౦ గొట్టినట్టి బొమ్మలుగారు. ఇంక6 (ట్రబంధస్త్రీలన్ననో యట్టుగాదు. అందజకు వొక కేమూర్తి. వెవ్వేజ గుర్తింపనలవిగొనట్టిది. ఆకారములు, గుణ ములు, చీరలు, "నగలు అన్నియును నలంకారశాస్త్రమను నికే. యంగడిలో నెరవుతేంబడిన వన్తువులు. సపేర్లుమా[తము వేలు. చర్య లేమో యొక్కకు. అవియు నంత (శ్రేష్పములు గావు. వ్యక్తిత్వము నున్న.

ఆదికవులను మధ్యకవులనుగూర్చి చెప్పిన యీ కవి మాటలు దిక్‌ (పదర్శనముగం జెప్పబడిన వేళాని (పతియొక్క కవికి నారో పింపందగినవి కావని యెజబుంగవలయు. చూడుండు. స్త్రీపాాతము లందు మనుచరి[తములోని వరూధిని యెంత మనోహారిణియగు ముద్దరాలు |

జీవకళయొక్క లక్షణము

పాఠములు (పత్యేకాకృతులుగ నుండవలయు ననుటయు నయ్యవి విబునువాజినట్టుండక సమయోచితములగు మార్చులం జెంచునవిగ నుండవలయు ననుటయు. బరస్పర మిట(తములైన

(వళమ భాగము తె5్‌ న్యాయములు. ఎట్లన, ఈరెంటికిని హతుభూతమును దావఅమును నయినది జీవము. జీవకోటులం బరీకించి చూడుడు. మూండు గుణములు తెల్లముగ6 గాననగు, (1) అవి జాతులుగ నేర్చడును. (1) కాని పతిిపాణియు నితరప్రాణులనుండి వేజుగ గుర్తింపం దగినంత వ్యక్తిని దాల్చియుండును. (11) వికారము. అనంగా మార్చులం జెందుట. ఇది యన్ని జీవరానులయు స్వభావము. నిర్వికారముగా నుండవలయునన్న జాయి గావలనసినదే! అదియు నుంగాదు గాంబోలు! ఏలన, ఆధునిక (పకృతి శాస్త్రజ్ఞులు లోహ ములు మొదలగు జడంబులు సైతము జీవులట్ల స్వాభావికముగ వికారము నొందునని నిరూపించియున్నారు. కావునం బరమ నిర్వికారస్టితి. దాల్పవలయునన్న రంభలు లేని లోకము. గనిపెట్టి యందు బుషిశ్వరులగుట6 దప్ప వేజొం డపాయములేని యుపా యము వెదకినను దొరకదు. (1) ఈ విశారములును వ్యక్తిభేద ముల మాడ్కి. అనగా వన్తువులయొక్క (ప్రకృతికి మీటిపోవు. మజతయెట్లు వ్యక్తిజాతిచే పరిమితమో య కళ్లు వికృతులును (పకృతు లచే6 బరిమితములు. హృదయ (ప మోదమే యుద్దేశ్యముగాంగల శిలకళలయందు వికృతులు (పధానతమములు.

వికృతులులేని పాాతములు జడనమానములు

ఇది తెలియనివారు ఎవరినైన నొకని (ప్రారంభమున థీరో దాత్తుండుగా నుండునట్లు వర్ణించిరయేని, మటి వాండు చచ్చువణకు నా ధీరోదాత్తత్వమునందే వానిని పడవైచిపెట్టి పుణ్యము గట్టి గొందురు. వీరియొక్క పా్యతములు (గుక్కుమిక్కనక యిటు నటు6 జూడక ముక్కునకు నూటిగా నేగుచుండును. అనగా యినుప యం(తత్రములకు జేరినవిగాని మనన్సును కలిగి యది కారణముగ చాంచల్యముగల చేతనములుగావు. పా(తముల సహజ వికృతుల నుద్ధరించుటయందు భారతమును మించిన [గంథమీ (ప్రపంచమునం దెక్కడను లేదు! మానవస్వభావ మీ (గ్రంథ రాజమున నెంతచక్కంగ నెంత గంభీరముగ నెత్తి చూపంబడినదో యది తలంపునకు రావచ్చునేమో గాని నాల్కకు వచ్చుట దుర్గ భము. చి(తవిచితభంగులు గలిగి, భావార్జ్రములై, స్వాభావి కములై, మెలుంగు వెట్టంబడిన భారతపా(తములం గూర్చి వ్యాజ్యా నము6 జేయవలయునన్నచో నిటనుండి పింగళి నూరన్నను వెడల. గొట్టవలసినదే. ఈ యుపన్యాసమునకు నాయకుండు గాన నది

తం కవిత్వతత్త్వ విచారము -మర్వ్యాదకాదు. ఈ గుణములంబట్టి చూచిన రామాయణాదులు భారతమునకంట నెంతో తక్కువయనుట నిస్సంశయము. ఇంక సామాన్య ,పబంధములన్ననో వానియందలి స్త్రి పురుషు లెండిన క స్టైలవలె నున్నారు. వంగలేరు, పెరుగలేరు. కాంబట్టె (పాప్తులు రెండు : విజంవంలబడుట! (ప్రాయి నిదంబడుట.. కాష్టాదేళ రచనలు విరనములు

ప్రాచీనులు వ్రాసినట్లుమ అలంకారశాస్త్రము లాదేశించినట్టును విరచింపం అయత్నించుట తెలివితక్కువ పని ఏలన ఒక కవి వాసినవిధమున నింకొకండు (వాయంజాలమి (ప్రకృతిసిద్ధమైన యన్థళము, ఇందునకు గారణములు, (10 మననులు వేజగుటం జేసి భావాదులును వేబు.. వివిధభంగుల న్ఫురణము గలవారు ఒకేతీరును వభివయింపంజూచుట పరిహాసమునకు హేతువు. (0) "ఖావము భాష యివి పరస్పర సాంగత్యముం దాల్చి యున్నవి. ఇంచుక నిదానించి చూడుండు. వివిధమెన పదములచెరికయు లేని యాలోచనలజేయుట సాధ్యమౌనా? ఏదీ? "భాషాసాహాయ్య మేమా[తము€ గైకొనక కొంతసేపు దేనినిగూర్చియైన యోజింపుండు? ఈ గారిడీవిద్య మనుష్యులకు మించినది. తలపుండిన భాషయు నుండవలయుననుట నిజము. అయినను ఖాషయుండినం దలం పుండితీరపలయునా యనువొక (పశ్నయు విచార్యము. భావము లభఖండముగ లేక యుండినను పదాడంబరము6 (బబలముగా6 జూపవచ్చుననుటకు మన ప్రబంధకవులే సాక్షులు కాని, యట పదములు నిరర్ధకములుగాన హృదయాకర్షకములు గావు. రుచి నీయవు. భావస్ఫీప్లి లేని పదపుప్టికి “ఐడొయివైలి' యని పేరు. పసిపిల్లలేగాని ధీరులెవరును దీసీనొకయెత్తుగం బాటింపరు.

శకావునల దిక్కవరితిని [(వాయవలయునన్నం దానే తిక్కనావ తారమెత్తి యాతని మనోభావాదుల. దాల్చిన యౌనుగాని విరాట పర్వము (గుడ్డి పాఠము6 జేసిన గోరిక తుదముట్టదు. ఒకరు సృజించిన శైలి, విషయము, రీతి. ఇత్యాది బింబములకు పత బంబముత*అ రచింవంజూచుట మంచిదిగాదు. అదృష్టవశమున సాధ్యమునుగాదు. కష్టించి బహిరాకారము€ దీర్చంజాలితి మేనియు నంతరంగ (ప్రతిపాదనముం- జేయుట యెట్టు? (ప్రాణము అను గుణములేని. 'పాాతములు రిత్తలు. (ప్రఖపర్వములో నభిమన్వు మరణవిషయమై. జాలిం జెందుచు నర్జునుండు

(వథమ కాగము త్‌ ఊఉ ఉహాయను ధర్మరాజ కనయా యను నవ్నెడందాయ నీకు..జ న్నేయను దల్లినేప6 జనునే 'యనుం గృష్టుండు వీండె.వచ్చె "రా వే యను నొంటిపోక దగవేయను నేగతి బోవువాడ నే నో యభిమమ్యండాయనుబియోక్తుల నుత్తరం దేర్పవేయనుజా” (భా. (దో. ద్వి. 242) అని ఏలాపించిన సామాన్య పద్యముం జూచి తరువాతి కవు లందబజు నాకోశావసరంబులలో -ఊ *రాయనుంగాయనుం దొాగలరాయనింగేరు నిగారవుంగొటా రాయను మేటినాడెవు దొరాయను గిన్మయొనర్చెదేమిమే రాయను నింతనీకుం గవరాయను దయ్యము పాడిదప్పెనా రాయను గన్నవారు నగరాయను నిప్పని మానురాయనున్‌” (అచ్చ తెన్గు రామాయణము అయో, 89 పృ ఊ. కాయను మేటితప్పు కొడుకాయను నిద్ధవుయీతమావిమో . కాయను బంజరంప్పు జిలుకాయను నబ్రవుసోయగంవు. బ్రో కాయనుంబల్కవేమి యలుకాయనుః బంతముదీజెనోటు క్రై కాయను నేరయిట్లు దుడుకాయను6 బాయంగం గోరికాయనున్‌ (అచ్చ. రా. అయో. 96 ప) ఉ. 'హాయను గాధినందన-మఖారినిశాటమదాపహారిబా హాయను (గ్రావజీవదపదాంబురుహాయను రాజలోకనిం హాయను6 బోషిళార్యనివవాయను6 గానల కగిజే నిరీ హాయను నిర్వహింపంగలనా నినుంబాని రమూద్వహాయనున్‌. (నామాభ్యుదయము అఆ. 5 ప, 10) ఉఊ. , జాయనుజూపవేమి యనుజూయను నవ్విధియెంత చేసెనొ రాయను నాదుగుండె బలురాయను నాత్మపరా[క్రమోన్నతుల్‌ రోయును గాననాంతరము రోయును దుష్టకురంగచేష్ట ను మ్మాయను జునకి దనుజమాయను.[గ్రుంగితె పల్కుమాయనున్‌. | (ఛామాభ్యుదయము, సీళావిరహమట్టము) ఐత్యాది -వర్ణ్యక్రమము _ననునరించి (పపానములతో వాసిన రసిక్రుల మననులకు తూయనిపింపక మానునా ? మిట చరితముళలుగావి 'పాద్రములు [వకృతి విరుద్ధములు పా్యత్రములం గూర్చి యీావజకు ఫ్టాపింపంబడిన పద్ధతులు

88 కవిత్వత_త్త్వ విచారము

రెండు, (1) అవి నిర్దీవములట్ల చిజ్బబిగిసి యుండంగూడదు. (యే మథ్జి తీంగెలవలె నల్లునవిగానున్న నింపును సత్యమును వహించినవగును అనుట. ఇట విన్యసింప6 దగిన విశేష మింకొండుగలదు. ఏదన, పాతముల చర్మితములు శుద్దముగ మంచివిగానో శుద్రముగల6 జెధ్ధవిగానో యుండునట్లు దీర్చుట శిల్పదోషములలో నొకటి. ఏలోపమునులేని స్తీ పురుషులుండరు. మతి కేవలము దుష్టులైన మానవులును గంటికిం గానరారు. మనుష్యప్రవృత్తి మిశమేనద. కూనీచేసినవాండు సైతము పగసాధించుటయను వీరకర్మమున కుద్యోగించు వాడేకదా ! దొంగలు పరుల స్లాత్తును (గహించినను తమ భార్యలయు చిద్ధలయు6 బోషణార్థమేకదా ! ఇంతేకాదు. వెలుతురు చాయయు నెట్లు నెడతెగని సంయోగముం దాల్చి యున్నవో, యక్ష మంచి గుణములకును, దను నిడలోయను మాడ్కి నవియే యాధారముగం (బభవించెడు చెడుగుణములు సదా సహచరములైయుండును. థైర్యము మంచిద. అయిన నృథిమన్యునివలె నత్యంత సాహసోద(గులైనయెడ వ్యర్థమైన పాణ నేష్టిక మూలమగును. ఇంక నెదిరిని దమ్మును నెజింగీ సమయము పొంచి మీందంబడుదమనువాండు జయము గొన్నవాంజైనను అంత కడింది మగండుగం దోంపండు. నితియనునది శకునికైతపము యొక్క యపశరావతారము. స్‌ీతిరహితమైన విజ్బృంభణము ఆశ్చర్య కరమైనను, ఆనందకరమవునో కాదో, మజళియు సుగుణములే కొన్ని యెడలం బరస్పర విరుద్రములగుటయు సంభవించెడు. అప్పడేదేనాక న్యాయమును నిరాకరించుట విధిలేని యకృత్యము. దృష్టాంతము కర్ణపర్వమునం గృష్టుండు చెప్పిన “కౌళికోపాఖ్యా నము” సత్యము ధర్మమే అయినను దొంగలువచ్చి నీసాత్తెక్కడననీ యడిగిన నిజము చెప్పవలయునా ? శతువులువచ్చి నీయింటల6 జొచ్చినవా. డెక్కడ నున్నాడు చూపుమా వాని గొంతుగోయ వలయును. అని మర్యాదగా6 (జార్థించిరేని నిజముచెప్పిన భూతదయ నశించును. కనికరము నుద్ధరించిన నన్ఫృత దోషము ఘటిల్లును. అట్టగుట6 గేవలము నిరంజనుండుగా నుండవలయు నన్న నసాధర్ధము. నిరంజనత, నిర్వికశారత, నిష్కళంకత ఇత్యాద్య భావములు మానవ (పకృతికిం జేరినవికావు. మన నడతలు మిశ్రములు. ఈ న్యాయమునకు ననుకూలమైనరీతిని పాతముల చరిితములం జేర్చి వీన్తరించుటలో భారతమునకు నీడుజోడైన గంథము లెవ్వియునులేవు. సామాన్య కవుల పాథటతతములు

(వథమ భాగము తం నిర్చికారములుగ నుండుటయే కాదు. సంక్లిష్టములును గావు. అవి యేకరస (ప్రధానములుగాని నానా భావాభ్యుదయములకు నాకరములుగావు.

నర్ణ్షనములకన్న అంగాంగ సాంగత్యము కావ్యముల (శేస్టము

ఒకానొక విద్వాంనుండు గొప్ప 1గంథమున కొక దానికి విమర్శన [ప్రాయమైన పీఠిక వాయుచు నా (గ్రంథమును (శం సించుటకై యిందు6 బదునెనిమిది విధములయిన వర్షనములు = నున్నవియని దృష్టాంతములకో( జూపియున్నాండు, అది దోషము గాదుగాని పొారపాటునకు వీలిచ్చెడు పద్ధతి. ఎట్లన, విడివిడి వర్ణనముల. జేయుటలో సామర్ధ్యముం జూపెనేని యా మాతతమే కవియొక్క ఘనతకుం జాలునని భమింతురా ? చూడంటోయినల బదునెనిమిది వర్షనలుండిన నెవరికిం (బీతి; లేకున్న నెవరికి నష్టము ! వర్ణ్షనములకన్న ముఖ్యమైన విషయమేదనంగా, కావ్యము నందలి యంగాంగములకుం గల కలయిక. పొత్తుపాసంగని వర్ణనలు రసమునకుం (బతికూలములు. సంగీత మెపుడును హృద్యమ, పాటపాడువాండు, మృదంగముహండు, పిజేలువాండు గలసినట్ల్టు వర్తించిననా దానిసాంపు, అట్టుగాక (వతివాండును ఇష్టమువచ్చి నట్లు దన యావచ్చక్తి నక్కడనే వినియోగింవ యత్నించిననా ? తనంతట (ప్రత్యేకముగ వాయింపంబడు నప్పుడెంతయో మనోహర ముగ నుండు మథెల మెట్టు సందర్భశుద్ధిని మీజీి వలయింప'€ బడినచో. జెడ్డ రోంతగ నుండుననుట కేమి సందేహము1 అఘ్లు పురపుష్పలావికల వర్ణనములు వ్యష్టిని జూచిన నెంత బాగుగ నున్ననేమి ! సమపష్టితో సంబంభధములేని కూంతగానున్న నవి దుష్టములే. స్త్రీపురుషుల యాకారసౌందర్యములు నిట్టులే. అంగము లన్నియు. వేజు వేజబుగా శస్త్ర వైద్యృశాలలోబలె విభజింపంబడి యుండినచో వానిని గన్నైత్తిచూడ నుకుమార మాననులకు నొనా? మటి చెలువంపు దనమునకు జీవనమైన లక్షణము అంగముల సాంగత్యము. లోకములోనుండు వర్షనియాంశముల నన్నింటిని నొకచోటం (బోగుచేసియుంచిన నది నర్వవికారముల శాస్పదమైన కుప్పయగును | సీఠమ్మకు ముక్కు సొగను, రుక్మిణమ్మకు కన్నులు సొగను, కావున నీ యమ్మ ముక్కును ఆయమ్మ కన్నులను దీసి (బహ్మదేవుండు వేజొక పెదధ్రమ్మను నృజించెను ! కావున నీ మూండవ యమ్మ సిఠారుక్కిబణులకన్న రెండింతలు

క్త0 కవిత్వతత్త్వ విచారము సొగగుక త్రియని (వాయువారికి శిల్పముయొక్క తెజంగను వాసన యేమ్మాతమైనం దెలియునని వచింపనొనా? సీతమ్మ ముకు సాగసన్న నర్ధమేమి? సీతమ్మయొక్క ముఖము మొదలగు నవయవములతోం జేరిక కఖియుండుటచే, ననంగా "నా స్రియొక్క యాకారముం బట్టి, యది చక్కనిదనుటగాని, యా ముక్కును గోసికొనిపోయి యింకొకచో నుంచినను నవేరీతి సాగసుగొనుండునని యర్థముకాదు. “శ్రమ తమ నెలవులం దప్పిన6 _ దమ సాగనులె రోంతలగుట తత్జ్యము నుమతి [౫ కావున నంగీకారములేని వర్ణనలు (_పత్యేకముగ నెంత యద్భుతములుగా నున్నను నింద్యములే. కథయను నిండుటా కృతిని దీర్పంజాలని కవి యంగములవంటి వర్ద్సనముల. దీర్చ నేర్చుననుట పిచ్చికూ6ంత. కావున విమర్శనము.6 జేయుటలో కథ, పా(త్రములు, [ప్రకృతి విశేషములు, వర్ణనములు ఇవన్నియు. బర స్పరమై(తికలిగి విబుపులులేని యేకాకృతిగా నున్నవాయను విచా రణ (ప్రధానతమమని నా మనవి. కథయొక్క గమనమునకు విరొథ మైన దీర్ణవర్షనముంజేయుట రసవిహీనభావమున కొక గుజుతు. భారత రామాయణ హరివంశాదులలో నీలోపము లేశమా(తము గానము. ఇప్పుడిట వివరింపంబడిన న్యాయము గోప్యముగాదు. చదువరులెల్ల నెజిగినదే. న్వభావవర్ణన యనుటకు నిర్వచనము పకృతిసమ్మతమైన వర్ణనము అనుమాటకు నిర్వచనము ఉన్నది యున్నట్టు చెప్పుటగాదు. ఏలన గవర్షమెంటువారి గెజుట్టులో జరిగినవి జరిగినట్టం వృత్తాంతములు (పకటింపంబడును. ఆది కారణముగ నావాంతలు స్వబావో క్త్యలంకారమునకు దృష్టాంత ములని యెవ్వండుం బేర్కొనండు. వన్తువుల నిజస్థితి నిర్దేశించుట శాస్త్రముల యీప్పిశము. కళయొక్క కాంక్ష యదిగాదు. ఎట్లన, కళలలో. (ప్రధానమైన పురుషార్థము రసము. రసము భావమునకు సంబంధించినది. భావముఆ పరమైన దృషప్టితోగణించి వర్షించు టయే కళయందు క్లాఘనీయమైన పద్ధతి. భావముతో6ం జూచుటకును భావము లేక చూచుటకును నెంతోభేదము. ఉదాహరణుము : నుందరియగు నారీమణజినిజూచి యువ్విళ్ళూరు వానికినామె సాగను

(వథమ భాగము జీకే నిమిష నిమిషమునను వృద్ధిబాందునట్లు దోంచుచుండును. వినికిని ఆఅఆవేషము వృద్ధిబొాందుట తప్పదు. “రాజు మెచ్చినదే రంభ” అనగా ననురాగముండునేని ఎవరిమీంచ నాయనురాగము వ్యాపిం చునో వారు, తదితరులకెంత కురూపులుంగ గానవచ్చినను, వానికి మనోహరమూర్తులుగ. గానుపింతురు. అట్లగుట యెంతయు మేలు. (ప్రతివాండును మోహముకొలంది సర్వోత్కృష్టురాలని (భమించి యెవతెనో యొక స్త్రీని వశ్యముచేసికొనం జూచుట యీ న్యాయము యొక్క మాహాత్మ్యమే. ఈ ధర్మము, మనుష్య ప్రకృతిని బాలించు చుండదేని, నిర్భావముగానే పక్షపాతము లేక యొల్లరు నేస్త్రీని నుత్తమురాలని నిర్ణయింతురో దానినే యందలు వలచి నుందోప నుందులట్లధగతిం జెంది యుందురేమో ! భావముల యొక్క దృష్టికిని ఆలోచనా శక్తి యొక్క దృష్టికిని ముఖ్యమైన ఖేద మేమనగా ; యోజనాశక్తిం బట్టి నిరూపించితిమేని సత్యమొక్క టియు. అనగా సిద్ధాంతికరింపండిన తత్త్వము సర్వజనులచే సరియని యొవ్వుకొనంబడియే తీరవలయును. దృష్టాంతము గణితశాస్త్రము. ఏడును పదితో గుణించిన డెబ్బది యగుననుట నిర్వివాదము. ఎవండైనను నాకీమాట రుచింపదని యనినచో వానిని బిచ్చివాండందుము. కాని గోచరములయెడ భిన్నభావము లున్న నది పకృతి విరుద్ధమని యెవరు. జెప్పరు. కావుననే "లోకోభిన్నరుచి” యనుసామెత. “ఎట్టి సౌందర్యవతియైన నేమి? లోకములోని వారెల్ల నామెయందే బద్ధమోహులు గావలెను. అట్లు చేయనివారిని. విచ్చి యానుపతికి6 బంపక తప్పదు” అని సిద్ధాం తము(జేయం బిచ్చివాండు దక్క నింకెవ6డైన6 గడంగునా? కావున శాస్త్రములలో నేక కంఠముగా నెల్లరును ఇది సత్యము తక్కినవి మిథ్యలు, అని స్ట్‌రీకరించునట్లు కళలలోం జేయంజూచిన రసా భాసము నిత్యము. ఒకేవన్తువు మానవుల _పకృతులంబట్టి యనేకు లకు ననేక భావముల కాసృదముగావచ్చును. మజియు భావము లంబట్టి కొంతవజకును రూపమేర్ప్చడును, గాన ననేకరూపములం దాల్బ్చినదియు నగును. నానారూపమునం జెందియుండుట యొక్క భగవంతునికే వెళ్లిన భాగ్యముగాదు. అతని సంతతివారముగాన మనకును నందు భాగముగలదు. భారతములోని దుర్యోధనుని గూర్చి విచారింప్పండు, ధృతరాష్ట్ర్రుండు, అనుజులు, సచివులైన కర్ణాదులు, (ప్రజలు, పాండవులు మొదలగు వివిధపక్షములవారిలో నొక్కుక్కరి కొక్కొాక్క యవకారముగ నాతండు దోంచలేదా. (6

క్త కవిత్వత_త్త్వ విచారము

ఒకరికిందోంచినట్లు వేజాకరికిం దోంబెనా ? ఒకరి కనులతో నింకొకరు చూచుబెట్లు ? చూడంబోయిన వన్తువొకకేయైనను మూర్తులనేకము లనుట కతండును సాక్షిభూతుండే. ఇంతేకాదు. తాను గొప్పగా నున్నపు డశ్వజ్ఞామకు దురో్టధను పైని గౌరవముండెనేమి ? గోగహణసమయమున నతనిని ధిక్కరించినట్టి సాహనుండు. అట్లుండియు నా రాజరాజునకు కష్టములు (ప్రాప్తించినది మొదలు ఆదనియెడ సేవాధర్మము నిర్వర్తింపవలయునను (శద్ధయేకాదు, నిజమైన భక్తియు. (బీతియు బుష్కలముగం దాల్బ్చినవాండాయెను. తుదకు నమ్మహనీయు(డు తొడలువిజిగి పడియున్నపుడు, అతని పాటునకు నెరియు మనమ్ముతో నాగురుపుకకుండు విలాపించిన విధము వినుండు.

ఉ. పాండవులట్లు మజ్టనకు. బాపవిధిందెగం జూచునప్పుడున జండతర్మపకోపము నవహ్యవుశోకము నిట్టు చిత్తమొం డొండంగలంపవే నిపుడయొక్కండు దక్కకయుండ వారిను ద్ధండమదన్తవహ్ని6 బరిదగ్గుల. జేయక యొట్టులుండుదున్‌ |

(శల్య ద్వి, క11 ప)

చ. దురమునంబెంపు చేవయును దుర్దమలిల వెలుంగుచుండ ను స్థిరత శమంతపంచక విశిసష్టతలంబునం బోరి నద్గతిం బౌరసెడు, నీకునై వగవు వుట్టదు, బంధులు రాజు దేవ్సలున్‌ దిరియుదు రింక్క వారిదగుదీనతకోర్వమి కుమ్మలించెదన్‌

(సొప్తి, వళ. 217 పం) ఊఉ. సీరియనారతంబు. దన శిష్యులలోపల నెల్లనిన్ను దు ర్వారపరా[క్రమాఢ్యుండవి వర్జనసేయుట గేలిసేసి, యా మారుతికిం జయంబొనంగె మాల విథాతృండు! వాని గెల్బుకో లేరికి నమ్మతంబగునె యిట్టిది ! దీనను బెంవు గన్టునే? 218

చ. కురువర ! నీమగంటిమియు? గోల్తలయున్‌ బలముంజలంబు దు వ్తరగతింబేర్చి ఖీమునకు( జావక పోవంగరానియట్టిద్రై నరుబెదరించి కేశవుమనంబు గలంచి, యధర్మ్శవృత్తికం జొరుండనిపంచె, దీనిదివిజుల్‌ గని రింకిట వేయునేటికిన్‌ | 219

ఉ. ధర్మముమాని యూరులు గదంబొడిసేసినయంతంబోక దు ష్కర్ముండు వాయుజుండెదమకాల శిరంబటు దన్నెం! జూచియా ధర్మనుతుండు శా స్తిందగ దానికింటేయండ ! యాతండెఫ్టనం తర్మదదువ్దుః డీగెలువు దైన్యము సేయదె కీర్తిమాయదే? 220

(వథమ భాగము శీలి చ. కుడువంగంగట్ట బంధులకుం గోటివిధంబుల! బొెట్టజన్నము ల్నడుప ననేకధర్మ విధులం బాగడొందంగం జాలునట్టి యె క్కుడుసిరియిచ్చి పేర్మినొకకొండగమన్చిన నీవుసావంగా. నొాడలిటులోమితిం గురుకులోత్తము? యేనొక సేవకుండనే? 222 కావున వన్తువులనేకుల కనేకరీతులం దోంచుననుమాయ యొకటి మాటతమే కాదు, ఒక్కనికే కాలదేశ వర్తమానంబులం బట్టి యనేకవిథధముల.6 దోంచుటయును స్వభావ(ప్రభావమే. ఇక్హడ ఒక్క(డంటిమి. వాండుమా[(తము వికార రహితుండా? కాండు మణి మాజుచుండు వాండే కావున భావంబులు (పసిద్ధిగనుండు నీ లోకములో నానావతార సిధ్రియు విశ్వరూప (ప్రదర్శనశ క్రియు సర్వ వన్తువులకు సామాన్యములు సహజములునైన అక్షణములు. ఆలోచన శక్తిచే నుత్చాదితములైన శాస్త్రముల యొక్కయు భావబంధురములైన శిల్పములయొక్కయు దృష్టులువేజు. గోచ రించు పదార్థముల తిరులును వేలు. కావుననే శిల్పములు రచించుటలో స్వ్యప్రతిభ(్రకారము పోవలయునేగాని యలంకార శాస్త్రజ్ఞులు, [ప్రాచినకవులు వీరిని ననుకరించుచు ప్రతికల్పనలం జేయంజూచుట పాసంగరాని మతమని మున్నే చెప్పబడియుంట ఏలకో మనకవు లీనాంటికిని రుక్కిణీపరిణయములు నుభ(ద్రాపరి అయములు వ్రాయుచుండుట. పాపము పెండ్లాడి పెండ్రాడి వార అలసి సాలసి వినుగెత్తియున్నారు. వారికి (పించన్‌) విశ్రాంతి (పతిపాదింపకున్న నెంతయు ఘోరము. శాస్త్రములలో నొకండు (వ్రాసిన సిద్ధాంతముల నితరులును (గహించి (ప్రచురింప వచ్చును. అది పునరుక్తిదోషంబుగాదు. కళలలో నుపజ్జలేనిది స్వారస్య' ముండదు. భావముల ననుసరించి యాకృతులు వివిధభంగులం దోంచుననుట న్ఫుటముగదా ! అనంగా శిల్చులచే నారాధింపంబడు సిద్ధియేదన నున్నది యున్నట్టు పదర్శించుటగాదు. మజథి కన్నది కన్నట్టు (పదర్శించుట. ఉన్నది యున్నట్టు, అనంగా వన్తుస్వభావ మేర్పడియున్న భంగియనుట. ఇ6క ళీన్నది కన్నట్టన్ననో, మన భావముచే దాని స్వభావము చెందిన వికారముల (ప్రకారము అనుట. అనలా నిరవధికస్థితిగాదు. మజి భావమును అవధిచే నిర్థారితమైన నిత." | క*తత్వ్వజ్ఞులనేకులు భావాతీతమైనస్థితియుండియు లేనట్లే గాన మిథ్యయని వక్కాణించెదరు. '" నిజన్ధితియనునది వన్తువుయొక్కయు మనుజులయొక్కయు (ప్రకృతులు రెంటిచేతను నిర్ధారితము.

కక్ష కవిత్వతత్త్వ విచారము

ఈ రెండు స్థితులకు(గల భేదము వన్తువు దనంతట నెన్ని గుణముల. దాల్చినదో యెవరు నెజుంగరు. లెక్కకు వచ్చునవి గోచరములు మాృాతమే. అగోచరము లుండినను నుండవచ్చును. మజతియు గోచరము లన్నియు వస్తువును జూచినపుడెల్ల మనకు న్ఫురించుటలేదు. ఏలయని యడిగితిరేని, ఏభావము మనన్సున నుచ్చస్టానము నధిష్పించి యుండునో యాభావమునకు సమ్మత ములు, రుచికరములు, చింత్యములునైన గుణములు మాతము మిక్కిలి [పప్రకాశమానములుగ నగపడును. తక్కినవి మునురు (కమ్మినట్టు వెనుకంబడినవో యను గతి దూరస్థములైనవా యను మాడ్కిని న్ఫృుటములుగా నుండవు. మజి మాంగువాజిన యవిగానో, ఆ సమయమున నేమాత మెబుకకు రానివిగానో యుండును. కారణ మెమన, అప్పుడు వానిపై దృష్టినిలుపుట యగత్యము6గాదు. నహజమునుగాదు. దృష్టి వేనిపై6 బాజణునో యవి ముందువచ్చి సమీపమున నిలిచినట్లు విశదములుగ నుండును. పరినరముల నుండినవి యస్పష్టములు.. దూరముగ నుండునవి యప్పటికి నగోచరములు. అఆ భావము పోయి వేజొక భావము మనస్సు న్నాకమించెనేని మునుపు జేజోవంతములుగా నుండిన భాగము లఅంతర్జానమై, యప్పుడు (గ్రహణము సోంకినట్లు మలుంగుపడి యుండిన భాగములు (పజ్వలితమైన యుదయముం దాల్చినవి యగును. ఇందులకు వేజు దృష్టాంతములేల ? చూడు.ండు. కోపముగా నున్నప్పు డెదుటివాని దుర్గుణముల మీందనే యవధా నము స్థిరముగా వ్రాలును. శాంతముగ నున్న వేళి వాని సుగుణ దుర్గుణముల రెంటిని గమనించి యాలోచనతో మంచివా౮డా చెధ్ధవాండా యని నిర్ణయింతుము. మహానంద కాలములో నర మొనర్చినవానిం జూచినను “ఏమో పాపము: కడుపా(తమై దొంగి లించినాండు. ఇదియు నొక [ప్రమాదమా ?” యని పరుషములకు సరళము లాదేశమగునట్లు చేయుదుము. భావమును ,బేరేపింప6 జేనినవారిమీందనేకాదు, తదితరులమీ(6ద సైత మారాగసహితమగు చూపు పోకమానదు. ఖార్యతో€ గలహించిన వాండామెమీంద మాతమే గుఖ్రని యుండునా? మతి చూచినవారినెల్లం గజప 6

శఆలోచనాశద్తకి శాంతము మొత్తముమీ౧ద నవహాయకారి. భావములు గొంతవజకు విరుద్ధములు. శమదమాదిన త్ప్రగుణములు పట్టువడినయెడల కైవల్య పొప్ర్త యెట్లోగాని కవితాప్రాప్తి నిండునున్న. రాజనతామనగుణములు కవితయను మందాకినిమనోహర( ప్రవాహమునకు జన్మస్ట్థానములైన మహోన్ప తభావములు.

(వథభమ భాగము శీ5్‌ బోవుట పరమరహస్యమా? కావుననే కదా విద్యార్థు లెల్లరు6 బరీక్షకులకును వారి పెండ్రాలకును మననులు గలపి చల్లగ నుండ వలెనని విఘ్నేశ్వరునకు కొంకాయలు గొట్టుట !

నర్వలక్షణనమేతములుగా వన్తవుల నిన్ధేశించుట ఈశవ్వు

ఈ మనశ్శాస్త్రతత్త్వ్రముయొక్క యాదేశమేమనంగా, ఎట్టిసమ యములందును వస్తువుల సర్వసులక్షణములను వర్షించుట గొప్ప యవలక్షణము. మతి భావముల (పసిద్ధి ననుసరించి వికేపముం దాల్చిన గుణముల నధికముగను, సంక్షేపము. బూనినవానిని కొలందిగను వర్ణించ్చి నికిప్తములైనవానిం బేర్కొనక విడుచుటయ కళకు * శోభ, నిర్భావముగ (వాయుశాస్త్రకారుం డేవిషయమును విడువక సమ్యగముగ వన్తుస్వరూపము నిర్టేశించెనేని వానికది చెల్లినవిధమే.” ఎందుకన, వానియుథ్రేశము వేజు. నిజస్థితిని నిరూపించుట వాని కర్మము. కవిపని యదిగాదు. మజి భావము లను వికానసమునకుం దెచ్చుట. దృష్టాంతము : వైద్యశాస్తము నభ్యసించువాండు మనుష్యుల దేహములోని (ప్రతి నూక్ష్మవిష మును [గహింపంగోరి సాంగోపాంగముగ లోపలివానిని పైవానిని సర్వమును బరీక్షించును. ఈ రీతినే మోహముచే నంధుండో, అన్ధాకియో, యేశాశ్రయోయైన నాయకుండు తన నాయికను జూచె నేనియా సూక్మములపై నతనికి మనను పోవునా? పోవచ్చునా? ఆవి కంట(డునా? పడవచ్చునా ? యోజింపుండు ! యోజింపు6 డనుట నాతప్పు! దీర్హాలోచనలేక యీ సంగతి నెలుంగనేరరను అనుమానమున్న మీరు మనుష్యులా కారా యను ననుమాన ముండక తీఅదుగదా! యోచనయేల? ఇది స్వతస్పిద్ధమైన భావము. రసికుల కెల్లరకు సామాన్యము. అది లేనివాండు శుద్ధ మృగమో జడుండో! కొన్ని శృంగార కావ్యములలో నాయకులు నాయికలను బాగుగ విమర్శించి సాంగోపాంగముగ సంన్మరణ చేయుట గలదు. అట్లు చేయుట యానాయికలను డాక్టర్ల దృష్టితోం జూచినట్లు అనంగా శవనమానముంగ జూచినట్టనుట ! =

కావున గద్యమైననునరే పద్యమైననుసరే, కావ్యముల వర్ణింపందగినవి భావోదయముచే(ం బబకాశమునకు వచ్చువన్తువుల కొన్ని కొన్ని రేఖలు, కళలు, పక్షములు మాళతమే నర్వాంగ వర్ణనము- భావభావనాశక్తులు సంపూర్ణముగ నింకిపోయిన పండిత మాతులు (వకృతిశానస్త్రజ్జుల యట్లు ఆలోచనాఐబలిముచే సాధించెడు

శకి కవిత్వత_త్త్వ విచారము నసహ్యము ? భావములన్నియు నేక కాలమున నుజ్వ్వఅములుగావు. కావున నన్ని లక్షఐములును _వీక్షఐణముననైన భావపరమైన చింతతోం జూచువారికిం గానంబడవు. కళలయందు సర్వపదార్థము లకును పార్శ్వ్య్మగహణము నిత్యము ! అఆట్లగుటం (బత్యకమైన రేఖలమా[త్రము వివరించుట భావస్వభావములకు విరుద్ధములు. రసమునకు నాభాసకరములు. భావనొళ క్రియొక్క లీలలు

కవితయొక్క రూపు నెబుంగ. గోరిన మనసుయొక్కు రూపము నెలుంగవలయుగదా! ఆత్మజ్ఞానము సంపూర్ణముగ నెవరికి నలవడం గలదు 1! అందును నావంటి పామరునకేమి తెలియును ? ఏదో యొండు రెండు ముక్కలు విన్నవింప సాహసించితిని, కాని యీ సాహసము నెజువేజినదని నాకేమా(తము నమ్మికలేదు. ఇంక భావనాశ క్రి యొక్క తిజంగన్ననో మనః (పకృతుల కన్నిటికన్నను గోప్యమైనది. దాని చర్వలను గణింపనేకాదన్న నింక నిరూపించు కెట్లు ? అయినను గొన్హింటి నాజ్ఞయైన మనవిసేసెద. భావములతో సాంగత్యముం దాల్చినది గదా ఖావనాశక్తి. ఇంక భావముల సంఖ్యములు. కావుటం జేసి వానిని రంజింపంజేయు భంగులును అసంఖ్యములే. కొన్నియెడల సూర్యోదయాది చిితముల6 ద(దూప ముగ వర్ణించిన సొగసు. స్త్రీపురుపు లమేయమైన దుఃఖమో నుఖమో దాల్చిన కాలములో6 దగుమూ(త ముత్‌ _పేకించినం జాలును. కథ వేగముగ నడువవలసిన చోట నలంకారముల గుప్తములంజేసిన నింపు. కవియే ముందునకువచ్చి చెప్పెడుచోట్ల మితముగం గొన్నియున్న దోషములేదు. మజియు€ గొన్నియెడల (కృతికి మీజిన వర్ణ్షనములం జొనిపినను వికారము దోంప రుండుటయేకాదు, ఆఅస్వాభావికమనియు సామాన్యముగ నెవరికి6 దట్టవు. ఉదాహరణము. హితోపదేశము. ఈ[గంథమున ఎలుకలు పిల్దులు కాకులు నక్కలు మొదలెన తిర్యగ్దంతువులు మనుషరి భాపషణమువలతె వర్షముల మాటలాడుటయళకాక, నీతివిభానము విప్పిచూపుటలో విదురుని యన్నులుగానున్నవి. ఇది (పకృతికి విరోధమని కొందలు (భమించుట సహజమ. ఈ విచారముతో నిపుడేమి పనిగాని, యిట్లు విపరీతవృత్తులతో నిండియుండినను ఆ [గంథము ఒక దేశము ఒక కాలము నను మితము అడును లేక యన్ని దేశములవారికి నన్ని వయనులవారికిని నిత్యహర్హముగా

[(వథమ భాగము శి నున్నదనుట యందజకు. దెలిసిన సంగతియ. ఈ [గంథములోని కథలు హిందూదేశమునుండి పారసీకమున కామించి, యక్కడ నుండి ఇటాలియా మొదలైన యూరోపు ఖండములోని దేశములం దంతటను నాలుగువందల యేండ్ల (కిందటనే వ్యాపించినందున నవి పారంపర్యముగ నాయా జాతులవారిలో6 (బచారముననుండు గాథలంటోలె సర్వసాథధారణములైనవి. చరి(తజ్ఞానములేని పామ రులు పరభాషనుండి దిగుమతియైన సారమనియైన నెన్నక తమ స్వభాషయందే యావిర్భవించినదనియు నెంచుటం దలపోసితిరేనిం మనవలె జాతి మత వర్హాదుల వ్యత్యాసముకతన పూజ్యుంజైన మనువుయొక్క సంతతివారో కారోయను సంశయమునకు6 బాతు లైన విదేశీయులచేతను, నీ [గంథమెంత గాఢముగ స్వీకరింపబడిన దనుట విశదమవును. ఇట్లు లోకులెల్లరచే6 (వీతితోను ఖ్లామముగాను జూడంబడిన కావ్యము భావనాశక్తి విరహితమనిశాని, తప్పు[దోవల 6 బోయినదనికాని చెప్పవలనుపడునా? మజియు నీ (గగంథము నిరుపమానముగాదు. ఇట్టివి యింకను ననేకములు నమస్తదేశ ముల భాషలందును గలవు. మనదేశములోనే యీ హితోపదేశము నకు నెన్నియో మడుంగులు మిన్న యనందగు బృహత్కథి యుండలేదా? భారత, భాగవత, రామాయణా+దులలోను మృగ పక వితానములు దేవ మనుష్య భావములం దాల్చినవి గావా భి మజియు, అస్త్రములు, కామరూపధారణము, భూత భేతాళ వశీ కరణము, ఇత్యాది మహేందదజాలములు పుంబాను పుంఖములుగ (గంథములనేకాదు తరతరములుగ తల్లి బిడ్డలు చెప్పుకొనెడు ఊంకుడు కథలందును గానబండియెడి. శుదధ్రముగ6 (బకృతి విరుధ్రములై యున్నయెడల వీనికిట్టి వ్యాప్తి సేకూరియుండదు. నిర్లేరతుకజాయమానసిద్భ్శలు (వపంచ వ్యవహారములలో నహి! అట్టగుట6 గారణము విచారము.

చూడుండు. చిన్న చిన్న బిడ్డలు, చీమలు, కుక్కలు, చిలు కలు, పిల్లులు మొదలగు హీనజాత్‌ జంతువులకు సైతము నరత్వ మారోపించి మాటలాడంగోరుట, కోపించుట, స్ప్నేహించుట మొద లగు చేష్టల నొకరు చెప్పక చూపకయ తమంత నవలంబించుట

క్ట, శ వేదము వేంకటరాయశాస్రిగారు దినిని మిగులం జక్కని వచనశలి నాం(ధ్రీకరించియున్నారు,

1రామాయణములో విది మితిమీటినదని కొంద తిర్మానము.

ఢ8 కవిత్వత తత్త్వ విచారము

సహజమేగదా ! ఇం దస్వాఖావిక మేమైన నున్నదా*? మతియు, బాల్యదశయందు లోశానుభవము వన్తు పరిచయమును దక్షువగాన, నీ కాలమున సామాన్యములని మన మ్మశద్ధతోం జూచునవిగూడ, నెంళతో యద్భుతము అట్లు గానుపించు ననుటయు నెల్లరకు విదితమే. అగ్గిపుల్లను గీచిన నది మండుననుట మనకొక వింతయా?. బిడ్జలకన్ననోోఆయదీయొక విస్మయము పుట్టించెడుమాయ: యక్షిణి! కాంబట్రి పుల్లల పెన్టై దొరికినంజూలును. మజఖుంగున.6 గొనిపోయి గీయుట, వెలుళురు పుట్టంగనే నవ్వుట, చేతులు దట్టంబోయి కిందికి జాఅవిడుచుట! ఇట్లు నానారీతుల నాశ్చర్యమునం దాసక్రి గనుచున్నారుగదా 1! (ప్రకృతిం గూర్చిన జ్ఞానము లేనివారికి నది సామాన్యము, ఇది యపురూపము, ఇది దైనందినవృత్తము, అది యద్భుతము అని నిర్ణయించు వివేకము నున్న. అట్టివారికి స్వాభావికము అస్వాభావికము అను తారతమ్య మేర్పడదుగాన, సామాన్యముల నద్భుతములుగను, అద్భుతముల సామాన్యములు గను బరిగబించుట సహజము. ఈ బాల్యుచాపల్యము వయను బుద్ధియు వచ్చిన నునలో నడంగి మాయమెయున్నను బొత్తుగ నశించినదిగాదు. ఒక్కొక్కప్పు డొభావము మనల నావేశించును. అట్టి తరుణములం దదుచితమైన చేస్తలకు మనమును (బారంభించి పిల్లలరీతి నాడుకొందుము. కట్టుం/గతల వినంగోరుదుము. లేనిపోని యద్భుతముల నెవండ్రైన “నేను గాశిలో6 జూచితిని. ఉత్తరకురు దేశములోని మహాత్ములయెడం గనుంగొంటిని' అని చెప్పిన నెంతో నమ్మికతోను ఆనందముతోను ఊంపిరి విడువర విందుము. కావ్సన మననునకు నాయో భావముత యాదేశముచొప్పున సత్యమను (భమను గలిగించిన6 జాలు. భావనాశక్తి కృతకృత్యమే. నితి చందికను (అందును జిన్నయసూరిగారిది) చదువునప్పుడు అదేదో యొక లోకమెనటును, ఆందు పావురములు కాకులును గాట్టాడుట మాని మాట్లాడుట సామాన్యమయిన విషయమైనట్లును మనకుం దోంచుననుటకు (పత్యకానుభవ మే తార్మాణ. ఇళ పది తలల రావణుండు, మూండుతలల (తిశిరుండు, ఖరుండు, మహిషుండు, జాంబవంతుండు, హనుమానుండు, వేయికన్నుల యిందుండు మొదలగు పురాణ పురుషులును, విపరీతములు సైతము సత్యము లను (భమం గల్పించు నాధారము లఅెవ్వి యనంగా: (1) ఇప్పటి శాల దేశములకు సంబంధము లేనంత దవ్వులైన యుగములలోనో లొకములలోనో అట్టి కథలు నడిచినట్లు చెప్పుట. అట్లు చేసిన

(వథమ భాగము శ్రి మనకుం (బసిద్ధములగు హేతువులంబట్థి సత్యా సత్య నిర్ణయముం జేయంబూనము. (13 ఇట్టి _పకృత్యతితముల వర్షించుచో నున్న ట్టుండి యాధునికములు సామాన్యములునైన సంగతులను వేయం గూడదు. వేసిన జాలమునకు భంగము. అఆ మాయను స్థిరముగ బోషించునట్టి వర్తమానములం. బొందించుచు నేకథధరణన యగుట యుత్తమము. కళారచనలో గమనింపవలసిన విషయమేమన, రసాభాన మేమా[తము గలుగనంత పొందిక యున్నదా లేదా యనుట. విషయము టపకృత్యతితమైననేమి, _పకృత్యధీనమైన నేమి? విషయముకన్న రితి శిల్పములం (బథానము.

కావున లోకులకెల్లరకు రుచ్యములుగానుండు భారతాది వీర కావ్యములయందును, కథాసరిత్సాగరము మొదలైన వినోద కథల యందును గల (ప్రకృతిని మీజిన వర్దనలకు నాధారభూతమైన భావనాశక్తి గణనీయము గాదనుట తప్పు. దుటి యయస్థిదియు మనుష్యుల యందు అనశ్వరముగ నుండు నేవోకొన్ని భావములకు సహజముగ ననుకూలములైన (పకారముల వర్తించునదియ యనుట ౫” యొప్పు. అట్లుగాదేని నాకథలయందు. మన కెడతెగని మక్కువ యుండు కేల?

ఈకాలమున బిడ్డలెట్లో పూర్వకాలమున. బెదధ్ధ్దలునళ్లు. అనగా (పకృతిజ్ఞానమంతగా లేనివారనుట. ఇదియెగదా (పాచీన(గ్రంథ గాథా పురాణములలో మన నమ్మికకు నందని యద్భుతములు విస్తార ముగం6 జెప్పంబడి యుండుటకు మూలము! ఆ పురాణకవులకు నవి యస్వాభావికములుగం6 దోంచియుండవు గాంబోలు! వారు ఘనమైన నమ్మకము విశ్వాసమునుంచి వాసిరి. కావుననే మనకును నవిశ్వా సము అంతగా. బుట్టకుండుట. ఇప్పటివా రారీతి [వాయంజూచిరేని యసాథ్యమని చెప్పంగాదుగాని" యొంతో శిల్చనైపుణ్యము లేనిది యవి కృతతిమములుగా దోంచుంగాని నిక్కములట్లు _(భమగొల్పం జాలవు. కావున నాటకములలోను గావ్యములలోను నాగాస్త్ర్రము గారుడాస్త్రమును (బబయోగింపంకుండుటయు మొత్తముమీద నుగు ణము. అట్ల్టుగాదని వాని నావాహనము జేయువారు వానితో నాగ్నే యాస్త్రమును రప్పించి ([గంథమంతయు నాహుతిగా నిచ్చినయెడ లోకమునకెంతే నుపకారము చేసినవారగుదురు 1

• న్వభావాత్మికాంతవిషయముల గూర్చి నత్యత్మాభమ సిద్ధించినట్లు _వాయం జాలు పాశ్చాత్యకవు లిపుడు6 గొందలున్నారు. ఆంధ్రమున నీప్రతిభగలవారున్నా రేమోగాని నే నెణుంగను, వీరేశలింగంగారు దస్ప. (7)

్‌0 కవిత్వత_త్త్వ విచారము ఎజ్జాాపెగ్భడ రచించిన ఉం. “అంబ నవాంబుజోజ్వ్వల కరాంబుజ శారదచం _దచందికా డంబరచారుమూర్తి (ప్రకటన్ఫ్భుటభూషణ రత్నరోచిరా చుంబిత దిగ్విభాగ (శ్రుతినూక్త వివిక్త నిజప్రభావ “భా వాంబర వీధివ్శిశుతవిహారొ ననుం దయంజూడు భారతీ [౫ యను సరస్వతిస్తవమున క వితాధిదేవతం గూర్చిన “భావాంబర వీధివిశుతవిహార” యను సంబోధన మెంతసత్యము ! మతియు గంభీరము | భావనాశక్తి యనేక మాయలం బన్ను లీలావినోదిని. ఈ మాయల కన్నింటికి సామాన్యలక్షణు మొక్కటియే. విరసము నుత్చాదింపం జూచునో దానిని కవియే మనఃపూర్ణముగ దాల్చిన6 గాని చదువరులయందు అభిమతమగు చిత్తవిభమము గలుగ నేరదు. భావము అనంతములు నగాధములుగాం 1ుభవిల్లినం గవియు నమోఘు. డగును. కవితయొక్క గుణదోష నిర్ణయముం గూర్చిన యాదార తత్వములం గొన్నింటిని నివేదింప సొహసించితి. మన్నింతురుగాక ! (గంథవైపుల్యమునకుం జడిసినవాడనై దృష్టాంతముల.౧ దజణుచుగా బొందింపనైతి. క్షమింపుడు! ఈ వాఖ్యానమునం దేలిన యంశములు: (1) “అంతా కవులము గామా యంతంతగం గందపద్య మల్లంగలేమా లై యని భాష మొదలగు వానిని మాతము కృషిచేయుటబేం గవు లగుదుమనుట బొంకు. (1 శైలిభావ పపకాశకము. శైలి, భావము ఇవి వియోగములేని ద్వంద్వంబులు. (11) అట్లగుట (పాచీనకవులు ఆలంకారికులు మొదలగువారు చూపిన జాడల ఉచితముగ నుపయోగించిన మేలు చేయునవియేయైనను, అవియే సంపూర శరణ్యములని యెంచి యా మార్గములను మీతి యొక యడుగెన్న బెట్టటూడదనుట కవితాశక్తికి భయంకరమైన యూహ. (1౪ ఆది కవులు భాషాంతరీకరణము. జేసినవారుగావున నపూర్వ రచనా సామర్థ్యము విరి కున్నదో లేదో తెలియదు. అనగా వీరి కుపజ్ఞ యేమా[త మున్నదనుటి వివాదాంశమేమో ! అయినను మీంద విప్‌ రొరపబడిన గుణుములంబట్టిచూడ కవుల లక్షణములు పెక్కులు వీరియందున్నవనుట స్పష్టము. అందును దిక్కన మహాకవియొక్క (పభావము ఆజేయంబు,. అద్వితీయంబు !

(పథమ భాగము $్‌|ే 'రండవ్మ్యపకరణము పింగళి సూరనార్యుండు మధ్యకవులకు. జేరినవాండు గావున (పాచీన (గంథములను ముఖ్యముగా భారతమును బహు[శద్ధతోను భక్తితోను బఠించియుండును. ఇందుల కమ్మహేతిహాసములోని గుంభనల జ్ఞప్తికి దేంజాలినంత సాదృశ్యముగల రచనలం దాంజేసి యుంట యొక సాక్షర్టము. చూడుడు. కర్ణుండు తన యన్న్నయౌట యజింగిన పిదప ధర్మరాజు చింతించిన విభంబు : *ల, అతని మేను గుంతి యట్టులకై వడి యరయ నేను జూచి యాత్మ నెద్ధి కారణంబొ యిట్లుగా ననుచుండుదు నేమిసేయువాండ నింక జెపుమ 1౫” (శాంతి, 1 అ.) ఈ రీతినే నుముఖాన త్రియు మణిస్తంభు.ండు దన భర్తయని యెరుంగని దగుటంజేసి యతని నమేమో పల్కి, పిమ్మట నతడు (పచ్భన్నశాలీనుండని యెజింగినదై యతని నుద్దేశించి యాడిన (పకారము : సీ $ శీ శీ ఇందా(క నెజుంగ నేనేమి యంటినొ మిమ్ము ననుచు. గన్నీళ్ళు రా నడంచికొనుచు, నడవులమాటల నగవుల మీ యందు దొంటికైవడి గొంత దోంచుచున్న. వనుధమానినింటోలు మానునులులేరె యనుచునుండుదు + + (కళా. ఆ. క. ప, 165) మజియు6 గణ్వాశ్రమ వర్షనావసరమున నాదిపర్వములో : ళ్‌ (శవణనుఖంబుగా సామగానంబులు నదివెడు శుకముల చదువుదగిలి కదలక వినుచుండు కరులును, గరికరశీతలచ్భాయందచ్చీక రాంబు కణముల చల్లని గాడ్పానపడివానిం జెందినుఖంబున్న సింహములును భూనుర్మ్యప్రవరులు భూతబలుల్లెచ్చి పెట్టు సీవారన్న పెండతతులు, ననన ఆ. గడంగి భక్షంప నొక్కటం గలసియాడు య్యా (గ్రకిధాలయి న్న న్నా చున్న యెలుకలుం బిల్లులునొండు నహజ స్థం ళం[క ల్‌ వైరివర్గంబులయు నహవానమపుడు రం జల నలయం * నూచి మునిశక్తి కంతయు. జోద్యమంది” *్ళ రోగ లి స్టైల్లి హైదావాడ్‌ ఈ

ర్‌లి కవిత్వత_త్త్వ విచారము అను పద్యమును జూచి మణికంధరుని తపోవనము వర్హించుచు6 బింగళి నూరన్న ఫ్రైరీతి ననుకరింపం జూచియు యమకమునకై స్వార స్యము6 జెడంగొట్టుకొన్న గతియుం గాంచు6డు |! సీ. ఆవులునాకం గన్నరమోడ్చు పులులును బులుల చనుడు వంగంబోవు లేళ్లు లేభ ) చల్లాటరంజిల్లెడు హరులును హరులు గోళ్ళనుగోక నలరుకరులు _కరులకటాళివైఖరినాడు పాములు పాముల. బాలించు బృభుతతులు బభుతతులప్రక్కం బాయనియెలుకలు నెలుకలం బెంచుపిల్లులునుగలిగి భారతపద్యములోని సొగసు దీనియందు లేదు. ఏలన, అందు జంతువులకునుండు నన్యోన్యతను జూపుటలో నిష్కారణ చేష్టలు వర్చింపక హేతుసంగతములగు చర్యల నారోపించుటయ కాదు. “భూనుర [పవరులు భూతబలు ల్లెచ్చిపెట్టు నీవారాన్నపిండతతుల. గడ6గి భకింప” ఇతార్థిది విశషములచే నా మృగములకును ముని జనులకును గల మచ్చికను సూచించి యున్నాండు గానని వర్ణనము మనోహరముగా నున్నది. సూరన్న పద్యములో పదములే నర్థము నిర్ణయమునకు వచ్చినది గాని, యర్థవ్యక్తికే పదములు ప్రయోగింప6 బడినట్లు గానము. మజియు జంతువుల పట్టినిగూర్చి యది దానిని గీరెను, ఇది వేరొక దానిని గోంకెను, అనుటలో మనోదృష్టికి నింపైన రూపములు (బత్యక్షముగం గానరావు. “కడంగి భకింప నొక్కటం గలసి యాడుచున్న” యనుమాటచే నాటలో మచ్చికపడిన జంతు వుల చెల్లాటములు స్ఫురణకు రాకపోవునా ?

భీష్మాటోపమును వర్ణించుచున్న భారతములోని కౌన్నివచన

ముల ననుసరించి, కళోపూర్ణోదయములో అష్టమాశ్వాసములోని ఇత్తిజంగున నప్పార్ధివోత్తముం డత్యంతచి_తంబైన” ఇత్యాది దీర వచనములు (వాయ్‌రిబడియున్నట్లు దోంచెడిని.

“సూరనార్యుడు కొన్నియెడల నన్నెచోడుని నను[కమించి యున్నారొడని శ్రీ మానవల్లి రామకృష్ణకవిగారు (వాసియున్నారు. శ్రీనాథుని వైఖరియు నీ శావ్యమునం గొన్పిచోట్లం గానవచ్చిడని. కవులయందు. గాన్చించు నిట్టి సాదృశ్యములు విచార్యములైనను మిక్రిలి ముఖ్యములని భావించుట తగదు. పోలికలంబట్టి చౌర్యము నొడిగట్టుట తగదు. సందర్భము లభిన్నములుగ నున్నచొట్ల భాషయు. గొంత సాదృశ్యముం దాల్బుట య(పకృతము గాదు. విషయము, శైలి యివి పరస్పర సమన్వితీములు. అట్లగుట విషయ సంభూతమైన పదసాదృశ్ణము కావలయునని తెలిసి తెచ్చి పెట్టు

(వ్రథమ భాగము ర్‌కి కొన్న కల్చ్పనయని సంశయించుట పారపాటు. అయినను సాదృశ్య ములు విశేషించి బహుళముగ నుండిన నితరులం జూచి (వాసి నాండను నిర్ణయ మనివార్యమ. “పిల్లవనుచరి(త”ము లఅనంబడు నిటివలి [పబంధము లన్నియు రామరాజ భూషబణుని వీచ్చములు శావా?

ఇట్లు మన నూరన యుత్కృష్టులైన (గంథక ర్తల జాడల నెజింగినవాండయు్య్యు. గొంతవజకు నంత మంచివి గాని మార్గముల నవలంబించియున్నాండు... దీనికి6 గారణ మేమన(గాం ఎట్టివాండును దన కాలములో (శేష్యములని యెన్నంబడిన రీతుల విరచింప. జూచుట సహజము. సమకాలికుల మెప్పులువోలె6 దీపియైన మెప్పు లెవ్వి * మజియు మనకవి మిగుల బీదవాండు గాబోలు! ఈ యను మానమున కాధారములైన యంశములు గొన్ని శ్రీ విరేశలింగము గారి కవి చరిితలో సూచింపంబడి యున్నవి. కుటుంబ రక్షణార్థము (దవ్యార్హనమునకై యత్నించుట దోషమా? కాదు. ఆ కాలమున నిప్పటియట్లు ప్రజలు పుస్తకములల6 గానుటచే నాదాయము గడించి జీవింప6 జూచుటకు వీలు శుద్దముగ లేమింజేసి, యితండు రాజుల నాశయింపవలయు విధికిలొంగిన వాండాయెను,. బమ్మెరపోతన వలె “మదంబ నిను నాంకటికిం గొనిపోయి యల్ల కర్ణాట - కిరాట కిచకులకమ్మ. (దిశుద్దిగ నమ్ము భారతీ” యని చెప్పంజాలిన ధీరులు వేయింటి కొకరైన నున్నారో లేరో! రాజాశయమున (శబదుకుపాటు గోరువారు వారి ఇష్టానుసారము (వాయక యమిచేయుదురు ? ఇంక రాజులన్ననో పరిపాలన కార్యములం దగిలి కాలంబు గడుపువారు. సాంతమగు బుద్ధితో విమర్శింప6 జాలినంత పండితులగుట యరిది. కావున నట్టివారాచారముంబట్టి గుణదోషనిర్ణయము౦ జేయుట నైజము. నసూరనార్యుని కాలములో (పాచుర్యమునకు వచ్చిన కవితారీతి ప్రబంధ రచన. అట్లగుటం దానును (బబంధధోరణినే (వాయవలసిన వాండయ్యె. ఐనను భావగంభీరుండును వివేక వంచుండును అగుటంబట్టి సంపూర్తిగ (ప్రబంథరీతి కూపంబునం బడలేదు. ఒక యడుగు గట్టున, ఒక యడుగు పల్లమునంగా నిలిచి, తన యిష్టమునకు రాజుల యిష్టమునకును ర౦టికిని మధ్యమున, సంపూర్ణముగ ని్మిగహముగాని యను[గహముగాని లేని, (తిశంకుస్టానమున నిలిచెను. “అన్యు మనముల్‌”, నొప్పింపక తానొవ్వక తప్పించుక తిరుగువాండు ధన్యుండు” గదా! ఈకవి ధన్యుండాయెనో లేదో ఆయన లెక్క పుస్తకములు మనకు జిక్క

క్‌ కవిత్వత_త్త్య్వ విచారము లేదు గాన స్థిరీకరింపనేరము | ఎదియెట్లుండె కవితాస్వర్గమునం (దిశంకుస్థితిం దాల్బియున్నాండు ! అయినను దల(కిందుగా (వేలాడుచుండలేదు. ఈల మీందుగనేయున్నది. కావున నెల్ల విధముల మనకు సంభావనీయు(6డం. తనకు శరయి్య్యలైన (ప్రభు వుల చిత్తవృత్తి ననుసరించువాండనుటకు. గళాపూర్ణోదయము నుండియే యొకదృష్టాంతముం జూపవచ్చును. చూడుండు. కృతి కర్త శెవుండు. దీనికి నితండు దార పుత్రాది బాధలేని యౌవన కాలములో వాసినదని యూహింపందగిన రాఘవపాండవీయములో నితనింగూర్చి చినవేంకటాదది చెప్పిన యీ పద్యమే సాక్షి; ఉం దక్షతయింతగల్మి విశదంబుగం గాంచియు నీ మదిన్‌ ఫలా

పేక్షమనంబుగామి నిది యిట్టనగొంకెద నీకుపో లలా

బే్షేఐభ_క్రిశీల్హ రచియించుట కష్టముగాదె (శ్రీవిరూ

పాక్షున కంకితంబుగ శుభార్హము రాఘవపాండవీయమున్‌.

ఇంక భర్తలైన నంద్యాలవారన్ననో వైష్ణవముకొంత ముదిరిన

మహనీయులు ! “శ్రీ విష్ణుపదభక్తిచే ధర్మస్‌ంపత్తి ధర్మసంపత్తి చేతను జయంబు” వడస్‌న పుణ్యులు. అందును గృతిపతియైన “కృష్ణమహీపాలుండు “మాధవ పదపద్మసమారాధన “విధిసాధతా విరత భ్యదుండు” ఇంతమా[తమా; “విశ్రుత తెరుమలతాతాచార్య [శేఘాన్వయ నుదర్శనాచార్య తనూజ శ్రీనివాసగురు చరణా(శశ్రయణ సమార్దికాఖిలాభ్యుదయుండు !” మజియు “వెష్ణవమతశీలుండు” కావుటంబట్టి రాఘవపాండవియ ప్రభావతీ (ప్రదుూమ్పుములలో శివ స్తుతిలో గావ్యారంభముం జేసిన భక్తుండు కళాపూర్ణోాదయమున విష్ణువునకు న[గార్చనంజేసెను ! మరియు మణికందరుని తీర యాతను వర్ణించుచో విష్టుస్టలముల౮గూర్చి పసంగించెంగాని ఇప్‌ ఫలముల నంతగాం బాగడేలేదు. అచ్చోట్లను: తక్కిన శాస్త్రముల నెల్ల నాకలించి “యవి యాత్మలమెచ్చని పాంచరాత సిదాంత విధాసమర్థన సమర్థకృతార్హ మతి (పదీప్తులును” “శ్రీమహితాహాక్షరీ జపమం(త పరాయణులుసీ” “దేవతాంతర చింతనావిదూరులును” నీతనికిం గానవచ్చిరేశాని, శేవసిద్ధాంత సమర్ధకులుగాని, పంచాక్షరీ జప పరాయణులుగాని యొకరైనం గంటంబడీలేదు. తుదకు వెషవ మతముయొక్క (ప్రధానతత్త్వమును బోధించుచు “లక్ష్మినారాయణ ,సంవాద”మును జూపి (పబంధమును ముగించెను! పాపము! దారిదర్ధ్యముచే6 గుందింప6 బడనివాండెవండు; ఇట్లు యౌవనమున

(వథమ భాగము వ్‌5్‌ స్వాతం త్య మవలంబించియున్నను మధ్యకాలమున దారపుథఠాది పోషణమునకు వీలులేక చాలకాలము పారతం(త్య (పవృత్తు.డై యుండి విసిగినవాడౌటం గాంబోలు వార్ధక్యమునందు ప్రభావతి (పద్యుమ్నమున స్వాతం[తత్య మవలంబించుటయ కాదు, గంభీర ముగ నిట్టు వాకుచ్చుటయు :

ళన్స్హ జనముల్మెచ్చంగ ము(నచించితినుదంచద్వైఖరిం గారుడం

బును శ్రీరామవపాండవీయముం గళావూర్ణ్జోదయంబున్‌ మజిన్‌ దెనుంగుంగబ్బము లెన్నియేనియును మత్సిశ్రాదివంగాఖి వ క్షనలేమింబరితుప్టి నాకవియొనర్పంజాల వత్యంతమున్‌”

ఈ పద్యముం౦ జదువునపుడు కవి యాదిని బడినపాట్లకు దుఃఖ మును, తుదకు నిరంకుశ[కీడకుం జొచ్చెంగదాయని సంతసమును టౌందక మానము. ఈధైర్యమహిమచే నితండు సర్వజన క్లాఘ నీయుండ. “్‌

కళాపూర్ణోాదయము [వాయుతజిని ఒక్క కాలమును మామే కాదు, రాజుల నా్నాశయించిన వాండగుటచే6 (బబంథశ్రైలియం దనాదరముగలవాండయ్యుం గొంతవజకు నొశైలి నను[కమించెనని విన్నవించితిని. కావున (పబంధముల చందముంగూర్చి యించుక దిక్‌ పదర్శనముగ [వాయుట యుక్తము.

(పబంధలక్షణ విమర్శనము రామరాజభూషణుండు వనుచరి(తలో వా[కుచ్చిన [పకారము: ళళ్‌ర్స కేవలకల్పనాకథలు కృతిమరత్పము లాద్యనత్మథల్‌

వావిరియిట్టురత్నము, లవారిత నత్కవికల్పనావిశే

మౌవహ వూర్వవృత్తములు సానలందీజిన జాతిరత్మముల్‌

గావున నట్టిమిశ్రకథగా నానరింపుము నేర్పు 'పెంపునన్‌” దీనింబట్టి వితర్మించిచూడ నాకాలమువారు రచనల కన్నిటికి (పబంధములు (శేష్టములనియు, టప్రాచీనకవుల' కావ్యములకన్న పపశస్తములనియు నెంచినట్టు లనుమానమయ్యెడి. (ప్రబంధము స్వకపోలకల్పితముగానున్న నదియొక దోషమట! శుద్రముగ6 బూర్వవృత్తముగానున్న నదియు సరిపడదట! కథ [పాచినముగాను వర్ణనలు నవీనములుగాను నున్న సానవెట్రిన జాతిరతములవలె నిగ నిగలాడునని రామరాజభూషణుని యభిప్రాయము. ఈ నిద్ధాంతమ

క్‌6 కవిత్వత_త్త్వ విచారము

యనివార్యమని యెంచితిమేని, కళాపూర్ణ్జోాదయము కేవల కవికల్బత మైన కథగావునం (బ్రబంధములలో చేరనిదగును. ఈ బహిష్కాా రము కష్టముగాదు! నష్టముగాదు! మజి గొప్పతనమున కొక కారణ మనియు. జెప్పవచ్చును.

ప్రబంధములేమో నూతనమైన మహాసృష్టియని మనపూర్వులు (శాంతిం గొన్నట్లున్నది. కృష్ణదేవరాయలు మను చరితకారుని “ఆం(ధకవితాపితామహుల” డను బిరుదంబుతో(. బూజించెను. అనంగా కవిత్వమును సృష్టికి. దెచ్చినవాండని ధ్వని! అల్లసాని పెథ్టనకుం బూర్వ మొక కవి(బహ్మ యు౦ండెంగాని వానిని మనవారు మజచిరో, ఫ్రాన్యభష్టునింజేసిరో, లెక యొక్కొాక్కు మన్వంతరమున కొక |బహ్మ యేర్చడుట మంచివిభాగమని యొంచిరో! నాకుంజూడ [ప్రబంధములును భారతాదుల6 గొంతవరకు. బోలియున్నవి గాని పరమాపూర్వములుగావు. ఎట్లన : ఈ రెండువిధములైన "రచనల యందు.

కథ (పాచీనము. భారతము మూలమునకు (పతిపదార్థ టీక గాదు. మజి రనసంపోషణారము కవిితయమువారు కొన్నియెడల6 బెంచియు. గొన్నియెడల సరక్షేపించియు (వాసియున్నారు. ప్రబంధ ములు మాత మేమియెక్కువ? నిజమే. వీనియందు వర్ణనలు బహుళముగ నున్నవి. పూర్వకవులు నాలుగు పద్యము లెక్క వ యను సందర్భమున వీరు నలువది యున్నను జాలదని ఘోషిం చురు! ఈమా[తము పరిమాణభేద మున్నంతనే వస్తుభోద మున్న దనుపెట్లు? అనంగా [పాచీనకవులయు మధ్యకవులయు (గ్రంథము అకు భేదములు లేవనినా తాత్పర్యముగాదు. మజఖి (ప్రబంధథములు మూలరహితములైన యాదిమ విధానములు గావనుట. ఈ సృష్టి యందును ప్రాంతవాసనలు లేకపోలేదు. ఇంక భీదముల వివర మెట్లనిన :

[పబంధములలో కథ ముఖ్యము గాదు. మటి వర్ణనలకు నవకాశ మబ్బుటకై తెచ్చిపెట్టుకొన్న నెపము. అనంగా వర్ణనలు కథాసాంగత్యము లేనివనుట, సందర్భశుద్ధి లేనివనుటకు పళ్యాయ వచనము.

రథ ముఖ్యము గాకపోవుటమా్యతము గాదు. ఒకేయం(త శాలలో. జేయంబడిన సరకులవలె నీ కథలన్నియు నించుమించు ఏకస్వరూపముం దాల్చిన యవి. అనంగా చర్వితచర్వణమునకు

(పథమ భాగము ల్‌ జేరినయవి. *వీని సామాన్యక థాకమం .బెట్టిదనిన. (వబంధముల కథాసారము ఒక పట్టణము ఒక రాజు. వీరికేమి (గహచారముపట్టినదని తైలియకముందే (ప్రథమాశ్వాసము సంపూర్ణము. చెవియో కన్నా జ్ఞానేంద్రియముగ రాజుగారు కన్యామణి యొకటున్నదని (గహించి యెండు మతి కొంచెమును గోలుపోవుట. తన స్నేహితునితో విరహ విషయమైన (ప్రసంగము చేయుచు. గన్యామణి శరీర మేమా([తము విడువక విమర్శించుట! వేంటకు. బోవుట ఇతాందులు. ద్వితీయా శ్వాసము ముగిసెను. కన్యామణి మాత మూరకుండునా యమి? అ యమ్మ తబ్బిబ్బు ఇంతంత యని చెప్పంగాదు. శ్తేషలు వెట్టన నేమి తృప్తి! నశ్తేషలు వెట్టినం గొంత పర్వాలేదు. తనవలెనే చంద ముఖులైన చెలకత్తైలం జేర్చుకొని నాయకుని సౌొందర్యవిషయమయి యొక రెండుగంట లుపన్యాన మిచ్చువేళకు మూండవయాశ్వాసము ముగింపునకు రాకేమిచేయును? కనార్థమణియొక్క కాంకకు నుప శమనము చేయుటకై చెలు లామె నుద్యానవనమునకు. బలిచికొని పోవుట సరోవర సందర్శనము. అఆ (పొద్దుమా(త మందటును స్నానము6 జేయుట, చన్నీళ్ళువడు వేళకు గగుర్పాటు వణంకు మొదలైన శృంగారావస్థలు తిక్కెక్కి నట్టు (పబలుటయు, యజ మానురాలిని చివురుటాకుల శయ్య పైం బరుండంబేసి వస్త్రములు సడల్బి శ్రైత్యోపచారములు చేయుటయు, నవియు నిష్ఫలంబగు టయు, చం[దోదయ వర్ణనము. ఏమో వినోదము చూతమని వచ్చిన చందదుని నాశుకపికవాణు లందలు. గలసి యేకకంఠ ముగఈ6 దిట్టుటయు, మలయమారుతమన్మథదూషణము మొదలగు నోరూరంపేయు సంగతులు గలిగి ళ్‌చ్హ నర్వజనంబులు చదువన ఖర్వంబగు కౌతకంబుం గాంచెడు తెజంగుల్‌ పర్వంగంజేని నాఖ్లవ పర్వంబది యస్తమించు భామినులలరన్‌ 1” శోమ్సున్తుచర్మితము వనుచర్శితము వీనికి నడుమ వ్రాయంబడిన [గ్రంథములును ఇంత గుణశూన్యములుగావు, (పబంధథోరణి మిక్కలి [పకటనమునకు వచ్చిన తదనంతరకాలపు [గ్రంథములు హీనములు. చేమకూర వేంకటపతి కృతులు దప్ప అను నమయము గూఢము. (9

ర్‌8 కవిత్వత_త్త్వ విచారము

ఇంతైన వెనుకల బెండ్రికాకబోవునా! సూర్యోదయ వర్ణనము (శారణము మృగ్యము) ఇంక నెవిమైన మజిచిపోయియుండిన నిదే సమయమని యీ యన్నివర్షనములును, పరిణయము, దంప తులు పురప్రవేశము చేయుట, ఆ పురములోని స్త్రీలందలు. దొటు పాటుతో వీరిని€ జూడవచ్చి బదులిచ్చుటకో యనం దమ యంగ సందర్శనము అందజకును జేసి బుణవిముక్తులగుట ! శయ్యా గృహ ,పవేశము. చెలికత్తియలు (కొత్తగా సిగుదాల్బిన కన్యామణికి నింపైన నీతులు చెప్పుట, (పథమసంయోగముయొ.క్త్స సాంగోపాంగ వర్ణనము ! [శుతి ఫలము సంతానటపాప్తి! ఇత్యాది నానా చి్యిత ములం (దర్శించి మైదవయాశ్వాసము సమాప్తింజెందును. ఈ విషయమునే ఆజాశ్వాసముల (గగంథముగా (వాసినను బాధలేదు. అయ్యధది కష్టనష్టములకు నతీతము లాభమునకు నతితమ।!

పా(త్రములన్నియు నొక్క తీరుందాల్చిన బొమ్మలు. అలం కారశాస్త్ర [ప్రకారము చెక్కంబడినవి. ఆయా కావ్యములలోని పా[తతములు నిర్ణీవముల యట్టుండుటతో. బోయిన నెంతో పుణ్యము! అవి కావ్యముల యందలి పాషతలును ఒండొంటి ననుకరించునట్రి (ప్రతిబింబములు. పేరు ఊరుమా(తము మార్చియుందురు. ఇంక నిమ్యాతము( జేయక [వాయంగడంగనగునా ? స్వభావము, చరి (త్రము, నడవడి, తీరు మొదలగు లక్ష్యగుణము అన్నియు నెరవలి సాత్తులు.

వనుచరి్య(త

ఉపజ్ఞ మనకు ఘటిల్లదేని యది యొక గొప్పు లోపమని చింతించుట మన (పకృతి. రామరాజభూషణుండు కథాకల్పన మందు ఉపజ లేకుండినీ నేంతో మేలని యాదేశించెనుగదా 1! ఇది యస్వాభావికీమైన తలపోంత. వర్షనలయం దుపజ్జ వ్యాప్తికివచ్చిన గృతికి సానవెట్టేనట్లని యాంతడు సెలవిచ్చి, యా పద్ధతికి నిదర్శ నము నేర్పజుచుటికో యనం దన రచించిన వనుచరితఈములో నత్యద్భుతములు ననన్యపాధ్యములునైన వర్జ్దనలు బహు చమత్కాా రముగం జేసియున్నాండు, ఈ మహాకవి చందమున. గొన్ని రకముల వర్ణనములు చేయువారెవరును లేరు. ఈ వర్షనలయందు దోషములు లేకపోలేదు. అందు ముఖ్యములు : అవి కథా వేగము నకు నడ్డులు. కథయేలేదు, కథావేగ మెక్కడిది యని యాక్షే పించితిరేని నాకుసమ్మతమే. (ప్రత్యేకముగ జూచిన మనోహరములై

(వథమ భాగము 59 నను గథాంగములతో పాందికలేనివి. భావనాశక్తచే న్వపయత్ష్నము ననరళమునుగా వచ్చిన స్వచ్చంద ధారలుగావు. మజి సామ్య శక్తిచే బలాత్కారముగ6 దేంబడిన యుపమోత్‌ (_పేకలు. సామ్య మంటిమి. వసుచరి[తములోని సామ్యుములు వన్తుస్వభావములం బట్టి తటస్టించినవియు౦గావు. మణి నామాది భాషాశక్తిచేం గృతము లైన యవి. శ్తేషచే నుత్పత్తికి వచ్చు నలంకశారములవలె గొడ్జువారిని నీరసభావములు వేజొండు లేవని వక్కాణింప నుద్యుక్తుడనై నందులకు మీ క్షమాపణము వేడెదను. ఇన్ని లోపములుండి నప్పటికిని వసుచరిత మిగుల గొప్ప (గగ్రంథమనియు, భాషకు మండనాయ మానమనియు6౬ జెప్ప నెవడును సంకోచింప€ బనిలేదు. ఇందు€౬ గారణము లెవ్వియనంగా : భాషాజ్ఞానమున కిది మంచి యాధారము. పదములలో నెంత సత్తువ యున్నదని చూడగోరువారికి దీనియంత (పయోజన కారియగు (గంథ మింకాకటి లేదని చెప్పవచ్చును. మజియు సామ్యశక్రివలె గవితకు6 (బాణంబు గాకపోయినను సమ్మానార్హములైన శక్తులలో నొకండు. కావున దాని నమేయంబుగ దీపింపంజేసిన రామరాజభూషణుండు సర్వజనస్తోోతపా(తుండు. ఇట్టివర్ణ్సనల కితం డించుమించు ఆదిమ కర్త యగుటచేనవి యొకరి ననుసరించి వాయబడినవిగావు. తన మనన్సున తొలుతం బుట్టినవి. అట్టగుటచే నైజములు. ఆకృథతిమ ములు. కాన రుచ్భుములు. ఆనందకరములు. శ్లేషాది దుష్కర దుర్చోధ రచనలకుం బూనినను శైలి మంజులగుణముం గలయది. అతి(శావ్యము. సాధారణముగం. జమక్కారము విపరీతముగ నున్న యెడ సుఖముండుటయరది. దృష్టాంతములు, ఏశాకరపద్యములు. ఇందులో సుఖ మేమైనం గలదా? సంగీతములో6 దలవంపులగు నట్టు దీర్హాలు దీయుచు స్వరములు వేయుచున్న యెడ “అబ్బా! ఏమి సామర్ధ్యము ! ఎంతసేపు (గుక్కపట్టుచున్నాండు !” అని ఆశ్చర్యము భరింతుము గదా! ఆశ్చర్యమునకు సమానమైన యానంద మెక్కుడిది ! కంఠ వాసర్ట్రామ మింత ఘనముగచేయ లేకున్నను సొంపుగా మధురకంఠనుతో సామాన్యులైన స్రీపురుషులు పాడిన నెంతహాయి! అనగా కళయందు రెండు గుణములు. జూపించవచ్చును. నుఖము, చమత్కారము. శిల్పముయొక్క యభిమతము నుఖముగాని చమత్కారము గాదని వేజ చెప్పనేల? వనసుచరి[త చమత్కార (పథధానమయయు్యను నుఖమును బటొత్తిగా( బోంగొట్టుకొన్నదిగాదు. కావుననే దానియందు మనకుండు గౌర

60 కవిత్వత త్త్వ విచారము వాదరములు. కేవలచిత్రకవిశ్వము భాషతోం జేయు కుస్తీవంటిది- “భాషను ఎన్బివిధముల వంగదీసినాండు ! ఎన్ని బంధముల (నుక్కించినాండు 1!” అను నాశ్చర్యమును బుట్టించును. నిజమెన కవిత గలిగించెడు నాశ్చర్యము వేజు. ఏదన “సర్వజన వేద్యములగు సామాన్యములైన _ఈ సంగతులు పదములు ఇత్యాది సామ(గుల6 గొని యెంత యాహ్లాదకరమైన కృతిగాం గూర్చినాండు! మనకు నాపదములు తెలియుంగదా! సంగతులు దెలియునుగదా । తెలిసి యేమి కట్టుకొంటిమి 1” అని చింతయు విస్మయమును దాల్చుట. దొమ్మరివాండు చేయు నద్భుతములనుజూచి మనము చింతల దాల్బము. ఏలన, పరిశశ్రమముంజేసిన మనమును వానివఠతె సమర్థుల మగుదుమను నమ్మిక గలదుగాన. తిక్కననుం దలంచి నపుడు నాబతుకేలయని మన మనుకైుందులకు ! “దినదినము వాడు పదములతోనే యతం డెట్టికూర్పులం బన్నినాండు! ఎది పరిశమచే వచ్చువిద్యకాదు. స్వాభావిక ,పపతిభ. ఇంకొక జన్మ మెత్తినగాని యీడేరునట్రిది గాదు !” అనువిచార ముద్చ్బుద్దము గావుటచే. క ల వనసుచరిత్రములోని కొన్ని పద్యములు చిత కవిత్వము౧ జూచినం బాజిపోవలయు ననువారి పైత మాకర్షించునంత రమణీ యములు. ఇంచుక యుదాహరణము. జూ పెద: చ. చలిత లకాంత కాంతియను చందురు కావి చెటంగుదాంటి న మ్మిళిత వయోవిలానముల మీటిన విచ్చు ఫల స్తన్మాగముల్‌ వెలువడ గప్పె. దళ్ట్ణణమ వేల్లితదోహద ధూపధూమ కుం తలముల విచ్చి దాడిమ అళాలలికాంగి నృషపాలు చెంగటన్‌,. (1అ. 164 పం) సీ. ధరయే యపాంనుల తలచూపరాకుండ6 దనకూర్మి తేని నప్పుననె ముంచె సతియే యచండిక పతిం జట్టుకూంతు రై జగడాలు పచరించి నగముబేసె కమలయే నిశ్చల రనుణుపేరెదకు మో పైనిల్చి యళఠని పేరడుగుపజచె వాణియే మితనూక్తి వదలదు తలవాంకి లి నిజేశమాట మోబెననంేసె, ఆ. ననుచు భూకాంత శ్రీకాంత హరునికాంత నజుని కాంతను నిరసించి యా సిరంగ

(పథమ భాగము గ్రే పారివుని కాంత తిమ్మాంబ పతికి. గుశల కిర్తి బలవృద్ధి నిర్మలన్ఫూర్తు లొనంగు. (ఆ. 1.వ. 36) సీ. చుట్టం జుట్టుకొని శేసుండు ని్మిదవోవును ముది వన్నగములలో మొదటివాండు మొనయుం డాదిమ కూర్మము ముడుంగుమేనుమో పిన బెద్దవారిలో౯ బెద్దవాండు నమధికాశాప్తి హన్తము సాంచుంబద్నినీ వైరిదిక్కరి తలవడంకువాండు తనయుంటి పంటిచేతనయంటునాదికా లము ఘోణి పాండురోమములవాండు ఆ. కదలలేండద్రి బహువయః 'శ్రమమువాండ టంచు వారల నిరసించి యవనికాంత తనభుజాదండమున నుండందనరుచుండు ఖావజవిభుండు వేంకటక్ష్మావరుండు. (ఆఅ. 1. ప. 8కే) సీ. మోహాపదేశ తమోముద్రితము లైన కనుదమ్ముల హిమాంబు లునుపరాదు (శ్రమబిందుతార కాగమఖిన్నకుచకోక ములం జం ,దనామంబుదలంపరాదు పటుతావపుటపాక పరిహీిణళను హేమ మిక6 బల్లవపుటార్చిడంగ రాదు శీర్యదాశావృంత శిధిలకతానులళాంత మసియాడ వీవనల్వినరరాదు తే. లలన కౌశంగ కిలికిలాకలాప నంతకాలీఢ హృదయ పాశ్రాంతరాళ పూరితస్ప్నెహ వూరంబు పొంగిపారలం జుల్లని పటీర్ననలిలంబు నల్లరాదు. (ఆ. 3. ప, 210) ఊం కొండంటవిల్లు వేదలలకుండలిరాజంటనారి యమ్మనం తుండంట, బైటిపల్లియలు దున్మినవాండంట యొండురెండు భ ర్లుండిది నిండుపొరుష మొకోయని గెల్వవెముజ్జగంబు ను ద్దండత నొక్కతుంట విలుదాలిచి యంటినం గందు చూపులన్‌ ! (ఆ. 3. ప, 202)

62 కవిత్వత_త్త్వ విచారము ఈ విషయ మిట్టుండె. కథావిషయమున నుపజ్జ్ఞయావశ్యకము గాదని గురువు చెప్పె. అతని శిష్యులనందగు తరువాత ప్రబంధ కవు లెల్లరు వర్ణనలంగూడ నుపజ్జ పనిలేదనియేమో, వసుచరి[త లోని యూహలన యనుసరించువారై బిల్ల వసుచరితముల ననేక ములం [బకటించి, యాకార్యములందు రోంత హెచ్చించి గురువు నకుం గూడ లఘుత్వ మాదేశమగునట్లు చేసి కవిత్వము భావ సంబంధము లేని పదసంబంధిగా నొనర్చి పాడునకుం దెచ్చిరి. (పబంధముల నాటకనరణి మృగ్యము (పబంధములలో నాటకకౌశలము మృగ్యము. పాతోచితమైన: భాష శ్లేషబంధురములైన కావ్యములలో మందునకైన దొరకునే! చెలికత్తె నోరు దెజచిన నేమి గనార్థమణి నోరు దెజచిన నేమి? బయట బడునది శ్రేషయే | శ్రేషను, అందును ఆఅభంగశ్షేషను, ఘటింపవ వలయునన్న సాంస్కృతిక 3లి యుండియ తిరవలయును. ఏ రసము నే భావమును వెలయింప. బూనినను దీర్ణ సమాసములతో. జేయుట విధి. ఏక సమానమైన వృత్తముల నేడ్చునప్పుడును (బయోగించు కోమలాంగుల. దలంచుకొన్నచో వారి వ్వాసకోశము లెంత ఘనములని యాశ్చర్య మయ్యెడిని ! (వబంధములకు దేళక్షయమునకు గల నంబంధము శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలములో విజయనగరమెంతో విఖ్యాతి గాంచి యుండెను. రాయచూరు మహాయుద్ధమున హిందువులు మహమ్మదీయుఅ నోడించి వారి రాజ్యములం బవేశించి యడ్జులేని. యధికారము వెలయించువారైరి. దేశమున6 బౌరుషము దేదీప్య మానముగా నున్నందున. గావ్యములయందును నది వతిఫలింపక పోలేదు. రాయల కృతమైన యాముక్త్రమాల్యద, మనుచరిత్ర, పారిజాతాపహరణము, కాళహ స్తిమాహాత్మ్యము వీనియందెల్ల నవర్థిత యను గుణమున్నది. మజియు గొన్ని కొన్ని భావములు కవి నిండు హృదయంబుతో (వాసియుండుటయు.€ దేటకెల్లంబ. తాళికోట యుద్ధమున హిందువులు పరాజితులైరి. మహమ్మదీయులు విజయ నగరమును ధ్వంసముచేని పాడుగోడలు తప్ప నింకెవ్వియు నందు నిల్ప్బకపోయిన వెనుక దేశమున నరాచకము (ప్రవర్తిల్లైను. చిల్లర పాళయగాండు స్వతంతులైరి. విచ్భ్చేదము దౌర్చల్యమునకు మూలముగదా ! అంతటితో హిందువులు మజలనైనం బగసాధించి

(వథమ భాగము 68 నష్టమును బూరించుకొందమను నాశను వదలుకొనిరేమో |! ఇట్టి పశ్చాత్తాపకాలమున బుద్ధి యెట్టుపారును ? హృదయ మయానం దము దొరుకునని వికసించును ? కావున నన్నిశక్తులుం బోయి పండితులకు నేకశక్రియెన క్రానశ క్తి మతము మిగిలె6 గాంబోలు |! అసలు పూర్తిగా నడుగంటని వనుచరిిత కాలములో నున్నంత (వజ్జ్ఞయు, మగంటిమియు తరువాతి నాళ్ళవారమైన మనకు నంద రాని వైనందున నేమో రసహీనములు, ఏక[క్రమములు, అనవ్య ములునైన కావ్యములు 'పుంజానుపుంఖములుగ వెడలినవి! ఇవియు లేకపోయియుండిన దేశము పరిపూర్దాంధకారముపాలయి యుండు6€ గాన, నీమా[తము వెలుతురైన నిలపినందులకు6 బండితులను బాళయగాం[డను మనము .కొనియాడవలయు.

ఐరోపాలో రాజులు నాశనమె త్తినను ప్రజయను నింకొక ప్రకృతి [పతాపవంతమై యుండు. గావున. కవిత కేవలము నగరి నాశ యించి (బదుకు విద్యగాదు. హిందూదేశములో-మను స్మృతి దెబ్బ దగిలిన నాంటినుండి (వజ యీవజకును లేవలేక పడియున్నది. దానిది పరాశయమైన (బతుకు! కృష్ణదేవరాయలు, శివాజీ వీరిం బోలిన మహనీయు లవతరించిరేని, జనసామాన్యమును వారివెంట కుక్కలగుంపువలె. బోయి యెొవరిమీంద6 బడుమన్నును బడును గాని, నాయకులు లేనిచో దిక్కులు దెలియక మరల టబాచీన కర్మమును బారంపర్య హీనస్టానమును అవలంబించును. కళత్ర ప్రమీ! రాజులు మంత్రుల. దామతి దుర్చుద్ధులైన ధరయెల్లను (గిం దైమాండి మడియునో ! జన సామాన్యము నంమచరిత చక్కనిదైనన్‌.౫” మనవారిలో సంఘచరితమను భావమే యున్నదో లేదో ! ఖావమేలేనిది (పవృత్తి యెక్కడిది? తమతమ కుటుంబములయు, తెగలయు కేవముచింతయగాని రాష్ట్రము గూర్చిన చింతలు లేని వారగుటం జేసె, వీరి [పప్రారంభములచే దేశమున కేమా[తము మాన పాణరక్షణములు నమకూజవు. అట్లగుట వీరి కృత్యములు గంభీ రోద్యమములు. వీరిచే. దెలివియు విరివియు. గాంచు కవిత సాధారణ జనులపైనేల దృష్టియుంచును ? తన కడుపుమిదందప్ప నింకెద్ధానిమీదంను గన్ను మనను. బోనివాని పై6 బరుల కన్నులు మననులు నేలపాబును? చీయని వాపోవుటకు. దప్ప! ఐరోపా

64 కవిత్వత_త్త్వ విచారము లోని కవీశ్వరులు గొందలు కాంపువారు. సైనికులు మొదలైన చక్కువ వృత్తులవారి బదుకులును వర్ణనార్హములని భావించి యెంతో సుందరముగం గావ్యములలో (వాసియున్నారు. మన [గంథదముల మా్యతము చదివి యీ పుణ్యకే(తమైన కురుకే. తముయొక్క స్ధితి గతుల నరయం జూచువారికి, ఈ దేశము బీటసాదలపై నాదరము గల కవి యెవండైన నున్నాడా ? తుదకు, బిదసాదలైన నున్నారా ? యను సంశయము పట్టినను దప్పు వారిదిగాదు ! శోకరసము వర్ణింప వలయునన్న ననుకూలమగు సందర్భ మెయ్యది ? కొవ్వు కాజడు సాయికానాయకుల యూహామా[తములైన కష్టములా 9 పజలు దినదినమునం గన్నీరు గార్చ్బుటకైన నవకాశములేక కుడుచుచుండు పరిపరి విధములైన గోడులా ? శాంతరసమునకు6 బోషక మెయ్యది? తమకు నష్టము. దేనట్టివైన రాజులయొక్క యుదారచర్యులా ? ఆకంట మాండి మలమల మాడుచు నింటికివచ్చి వంట సిద్ధము కాకుండినను భారగ్థిపై6 గోపింపక కన్నులు మూంతపడుచుండ విధిని ధ్యానించుచు నొక మూలం గూర్చుండు పాలము కాంపు యొక్క నడవడియా ? ఆహా! జనసామాన్యముయొక్క (పతిదిన వృత్తములలో నెంత భావము, రసము, గుణము ఉపగతములై యున్నవో మన కవులకుం దెలియవుగదా ! రాజప్పుతులను, రాజ కన్యలను, చాలనందులకు (బాహ్మణులను, _వేశ్యలనుబట్టి రుంరూట మాడుటదప్పం గవితకు మేలైన యన్యకర్మములులేవా?* సామాన్యజను లీ రీతి నలక్యముగా6 జూడబడుటకు హేతువు లెవ్వియన ; ఈ దేశమున (అజ సాధించుటకు. జేయి, తన్నుటకు6 గాలు, మొజవెట్టుటకు నోరు ఏదియు లేని పశువు! ఐరోపాలోని జనులు రాజసగుణ కోభితులు. మన పాలిటి భాగ్యము తామసమో, దాని తోంబుట్టువగు స్తత్త్వ్రమో యదోయొక జడత్వబీజము |! జాతి భేదములవలన [శేష్టకులులకు తదితర పక్షమున మర్యాదయు గౌరవమును గలుగమి (ేఘ్రలకు మాత మర్థింపందగినను నియతిని విద్య దాల్పినదగుట. దీనివలని దుర్శశలు రెండు. మొదటిది. విద్య నచ్చిన యు త్తమవర్జులకు తక్కినవారితోడి సాంగత్యము తక్కువ గావున వారింగూర్చి మవాయజాలినను [(వాయనేరరు, రెండవది. విద్యాదానమునకుం బా[తమగాని జనబాహుళ్యము ఎంత దెలిసిన దయుగ్ధను అక్షరములు రానిలోపంబున [వాయనేరరు. అథవా ఒక రిద్దజు కవితాశక్తి నెట్లో సంపాదించిరి పో! పాశ స్వ్యముననున్న పద్ధతి రీతిం జెప్పి య(గ్రజాతివారిని మెప్పింపవలయునన గదా

(పథమ భాగము టిస్‌ వారు ముఖ్యముగా6 దలంతురు ! అట్లగుట నల్బజీవితమును వారు సరుకుసేయుదురా ? చేయరు. జాతికి జాతికి స్పర్ణయేర్పడుట వలన పాండిత్యము (ప్రకటించి బ్రాహ్మణుల మీజవలయునని రామ రాజ భూషణుండు యత్నించె నేమోయనుట విచార్యము! వది యట్లున్న నేమి? అ(గజాతులవారి యహంభావము, అశద్ధ, ఆచారము ఇవి వేరుగను, అన్యజాతివారిని దమ మార్గమునకు నధీనులంగా జేయుటయు, కవిత్వోచితమైన విషయమును మిక్కిలి సం[గ్రహపజచినవి. ఒక్క రాజులను రాజకన్యలను వదలినయెడం గవితకు గతిమోక్షము లుండవుగాంబోలు ! ఆంధ కవిత్వము రాజు లను రాణులను నమ్మి జీవనము జరుపుకొనునది గనుక, వారైశ్వర్య మును గోలుపోయినతోడనే తానును వైరస్యమును విళృతవేషమును దాల్బవలసిన దాయెను. ప్రజలలో సత్త్వము సిరముగలేనిది కవిత నిత్యసౌ భాగ్యము పడయనేర్చు బట్టు ?

మనయొక్క రాజుల దినములలో సైత ,మలవడనంత్ర విన్యాసము నేండు ఆఅంధ్యుమును జెందియుండ్వుటకు, బిటిష్‌వారి పరిపాలనమాహాత్మ్యమును, దానిచే మనయందు (పభవిల్లిన వృద్ధి నతిశయముగ6 జెందుదమను నుత్సాహమును ముఖర్థకారణములు. విద్యాయు నెల్లరు శక్తకొలంది నిరాటంకముగ (గహింపవచ్చును. కొనత్యమునకు సంఘదురాచారముల నిర్మూలముజేయుట విడువ రాని సమయము గావున, నాంధుసాహితీపునరుద్దరణ (వభావులైన త్రీ వీరేశలింగముగారిచే దారి చూపంబడిన యనేకులు, (పజల యొక్క మేలిమినాసించి, వారలకు, దెలియనట్లు అనేక ముఖ్య విషయములంగూర్చి [వవాయుచుండుటచే, భాషయందలి (ప్రీతియు గౌరవమును, అభిలాషయు, కుతూహలమును మును పెన్న(డు6 దాల్చి యుండనంత వ్యాప్తిని. బెంపును వహించుచున్నవి. (వకృతము కావ్యములు, నాటకములు, (వహసనములు ఇత్యాది కృతులతో నివేదింపంబడు విషయములసంఖ్యములు. సర్వజన హితములు. (ప్రాతమార్ధములనే యాపద్దతు లరిగిపోవునట్లు గొక్టైల మందలవలె6 బోవునవిగావు. మజియు దేశాభ్ర్యుదయమను మహో ద్దేశము గలవాట6 బౌరుషోద్ధీపకములు,. నాయికా నాయకులు సగమునకు సగము పలాయితులైరి. రాజులు రాణులును (పచ్చ న్నులై యేమూలం దాంగిరో యెందడలంగిరో 1! వెతకంబడువారులేరు. వెదకువారును లేరు! కలియుగాదినుండి యింతదాంక జమకు ఖర్చునకురాని సాధారణజనులు నేంటికింగదా గణ్యులైరి ! ఇంక (9)

66 కవిత్వత త్త విచారము ముందు పూజ్యు లగుదురుగాక |! ఉత్త అక్కజంబుగ నిప్పు డత్యంత దీప్తి చెలుంగుచున్నావు భారతి ! విమలమహిమ నాంధుదేశంబుతో మార్పు లనుభవించ్చి, యేమి చెప్పుదు(? గలకాల మింక నెట్టా [2 మూ(డన ప్రకరణము కళాపూర్లోదయము కళాపూర్ణోదయ మాంధుంబున నద్వితియమైన [గంథమ. ఏజాతికిం జేరినదిగాదు. తనంతట నొక (శొాత్తరకము. ఆంధ ఖారతాదులు సంస్కృృతేతిహాసములకుం బరివర్తనములు. మన వనుచరిత్రాదములయందు.€ గథలు నవీనములుగావు. [పాచీన(గంథ ములనుండి (గ్రహింపంబడినవి. ఈ విమర్శనములకు గుజియెన కావ్యమన్ననో కవియొక్క స్వసృష్టి. బాణువిచే సంస్కృతమున రచింపంబడిన కాదంబరివంటిదని యందురుగాని, దానినుండియైన నూరనార్యుండు విషయముల (గహించినట్లు గానము. [ప్రబంధ కవు లెవ్వరిలోనూ గనయుడని (పతిభయు, భావనాశక్త్రయు, సందర్భ శుద్ధియు, పాతోచిత పద్యరచనయు నిందు ను[పసిధ్రములు. ఇంత భావగాంభీర్యము గలదియు నూతనపద్ధతులం బోవునదియు వైనను కాలదోషము నెట్టు పూర్ణముగం దప్పించుకొనం గలును 9? (వ్రబంధ కవులయందలి స్థాలిత్యములు నిందును బెక్కులు గలవు. కాని దోపములకన్న గుణములెన్నియో మడుంగు లెక్కువయని దృఢము గను మనఃపూర్తిగను జెప్పుట కేయాతంకమును లేమి చదువరుల కెల్లను స్పష్టము. దీనివలె భావనాశకిచే నిర్మింపబడినదియు, తేజ రిల్లునదియునైన (గ్రంథము తెనుంగులో లేదు. పరదేశ భాషల యందలి పుస్తకములతోం-- బోల్చెచూచినను దీనికి గౌరవహాని యేమా(త్రమును-గలుగదని నాయాశయము. మనకు నిదియేకము తనవంటిది లేనిది. (సశస్తములగు దేశాంతరకృతులతోం దుల “దూంగం గలది యగుట. నన్యులు పరీక్షించినను దలవంచుకొన వలసినదిగాదు.

(వథమ భాగము 67 భావనాశక్తి స్వచ్భంధ (ఫచారములలో నొకటి. అట్లగుట దానిని సమ[గముగం దాల్చినకవులకు నదియొక గొప్పవరముగా+€ దోంపదేమో ! కావుననే కదా మహాకవులును శిల్చులును హను మంతునివలెం దమ యౌన్నత్యమును దామెబుంగకుండుట | కాళి చాను వా[కుచ్చిన విధము నెబుంగరా € *ర్రడ్రుశిక్షితులైనను దమ ॥ యెడనమ్మిక దమకుం గలుగ దెన్నండు మదిలోన్‌” వారి కేమో వారి వాక్కులు సహజములుగ సాధారణము లుగ6 గాన్బించును. వినువారికన్ననో యాయద్య్భుతము చెప్పల దరముగాదు ! నూరనయు కళాపూర్ణోాదయము తన రచించిన సగంథములలో నుత్త మోత్తమమని యంచినాండో లేదో యనుట సందిగ్ధము. ఎట్లన వ్‌ నంద్యాల కృష్ణవిభుండు తన్నుద్ధేశించి పల్కినట్లుగా ర్ట “మ, ఇటమున్గారుడ నంహిళాదికృతు లీ వింపొందంగా బెక్కొన ర్చుటవిన్నారము, చెప్పనేలయనవి, నంన్తుత్యోభయకశ్షేష నం ఘటనన్‌ రామవ పొండవీయ కృతి శక్యంటే రచింపంగ నె చ్చట నెవ్వారికి నీక చెల్లెనది భాషాకావ్యముం జేయంగన్‌.” అని వాసియుండుటయేగాక, రాఘవ పాండవీయములో కృతిపతి మొన పెదవేంకటాదది తన్ను6 (ఎఅశంసించుచు “ళా రెండర్థంబుల పద్యమొక్కటియు నిర్మింంంగ శక్యంబు గా కుండున్స్‌ దద్ధతి ; గావ్యమెల్ల నగునే నోహెయనం జేయదే పొండిత్యంబున నందునుం దెనుంగు6 గబ్బంబద్భుతంబండ్రు ద కం డెవ్వాండిల రామభారతకథల్‌ జోడింన భాషాకృతిన్‌.౫ అని సెలవిచ్చినట్టును వర్టించియుండుటంజూడ శ్చేషకావ్యములం గల గౌరవము తదితరములయెడ నతని కుండెనాయని సంశయింవ నందు గలదు. కాని రాఘవ పాండవీయ రచనానంతరమున నతండు శ్లేష నంతగా - వాడక చాాలించుటం జూడ దానియందలి యాదరము లాఘవ మయ్యెననియు నూహింపవచ్చును. ద్వ్యర్థి కావ్యముల కెల్ల శిరోమణి యనందగుదానిని ఘటించినవాం:డయ్యు, కళాపూర్ణోదయ (ప్రభావతీ (పద్యుమ్నములలో (పబంధకవులవలె శ్లేష నంతగా వాడకయుంట కతన నదిశక్తిలేమిచే విసర్హింపంబడినద్‌

68 కవిత్వత_త్త్వ విచారము గాదు. మజి రక్తిలేమిచేనని యనుమానించుట సహేతుకము. ఏది యొట్టుండె. లోకులును, అనంగా పండితులన్నమాట, రాఘవ పాండవీయమును బంచ మహాకావ్యములలో నొకటిగా నను(గ హించిరే కాని అఖండభావగాంభీర్యమైన కళాపూర్ణ్జోదయమునకు నటి పట్టము గట్టరైరి. ఐన నిదియొక యెదురుచూడంబడని వింత గాదు. కవియొక్క (పతిజ్ఞయు( దతృలములును

ఈ కావ్యముయొక్క గుణదోషములు రెండింటికిని నాస్పద మైనది సూరనార్యుడు పారంభమున. జేసికొన్న ప్రతిజ్ఞాయ. కృతి నిర్మాణ విషయమైన సంకల్పమును గవియే వివరించియున్నాండు. చూడుండు. “సకల లక్షణ లక్షితంబైన మహాపప్రబంధంబు కీర్తి కారణంబని ...యెదధ్రియేనాక్క సరసప్రబంధ నిబంధనమునకులో గౌతూహలిరైు యుండునపుడు, రాజుగారు “నిర్జిద్రలీలావిచ్నితంబగు దానిం” జేయుమని యాజాపింపలా, (పభువుగారి గౌరవమునకును దన శక్తికిని దగినరీతి "నపూర్వకథాసంవిధానవైచ్మితీమహనీయం బును, శృంగారరస్మప్రాయంబును, బుణ్యవస్రువర్ణ్షనాకర్ణనీయం బును నగు కళాపూరోీదయంబను మహాకావ్యంబు” రచింపం గడం గెను | కవియొక్క్‌ యుధేశమ యీ (గ్రంథ మిన్ని లక్షణముల6 గల్సియుండవలయునని. కీవి తన యభిమతము నెజివేర్చికొన్నాండు గాని, యిట్లు పంతముంబట్టి వాసినందున నిష్కళంకమైన కృతి యేర్పడినదా లేదా యనుట సందేహము! కథయు (ప్రకృతియందలి వస్తువులవలె. దనంతటం దనయందలి సత్త్వ్వముంబట్టి పుట్టి పెరుగు గుణఖముగలది. దానిని సాజముగ పెరుగనిచ్చి, యప్పు డప్పుడు సవరించుచు సంస్కరించుచు దోహదము చేయచువచ్చిన మేలా? మొదటినుండియే యూీయీ రసములు తప్పక యిచ్చెడు దానిని గల్పించెదను అని సంకల్పించుకొని పిమ్ముటి దాని యుత్పత్తి6 జేయంజూచుట మేలా? యోజింపుడు. భావనాశక్తి కారణశక్తి యొక్క సేవనమునకు నిల్చిన మహత్తుగాదు. మటి స్వైరిణి. గుజ్జముల నడిపినట్టు గతి వేగము గుదించి (తిప్పి కొంతకు6 గాంత వశ్యము చేసికొననగుంగాని, యపరిమితముగా దాని స్వేచ్చ్భావిహార మును నివారించితిమేని అది చెడును. పరిశమము తగినంత లేమి మందమగును. కృశించి నశించినను నశించునేమో ! సకల లక్షణ లకితములు ఐహిక సం(పదాయముల (పకారము నిర్లక్ష్యములు.

[పథమ భాగము 65 నిర్ణక్యములు గాకున్నను నిర్జోషములు గావు. సూరనారుగున కీ యుద్యమము చే. గలిగిన మేలు గీడు లెవ్వి యన : ఆపూర్వకథా సంవిధానమునకుం బూనుటబే నుపజ్జ్ఞకు భావనాశక్తికిని మంచి (పవేశము దొరకినది. (ప్రాచీనకవు లితరుల కథల భాషాంతరీకరించిన వారగుటను, (వబంధకవు “లాద్య సత్కథ” ఖైకొని కై సేంతలకుం దొడంగుటచేతను, ఆఅఆయిరు దెజంగుల కృతికర్తలయందును మాతృకలులేని యొన్నికలును భావనాశ క్రియల వ్యాపించుటకు6 దరుణము కజవాయెను. కళా పూర్ణోాదయము సామాన్య ప్రబంధములకంకు నెక్కువ రసవంత ముగ నుండుట కిదియొక కారణము. మతి భారతమంత సరసము గాని దగుటకు మూలమెేమనం౦గా సర్వలక్షణములును బలాత్కార ముగనైన దెచ్చి రాసివేయవలయునని కవి సంకేతము చేసికొన్న వాండగుటచే కథ సహజముగం బక్వమునకు రాక యచ్చటచ్చట నూందరవేయంబడి యుండుట. అయిన నొక్కటి. కథ కంటికి6 గనంబడనంతటి కృశత్వము నొందియుండుట (పబంధములలోని కొాజతలలో నొకటియని మునుపే చెప్పంబడియెంగదా! ఈ లోప మును చాలమట్టునకు పూరించి ఈ కావ్యములోని కథకు6 బుష్టి తెచ్చిన తం(తములలో “సర్వలక్షణసంపన్న”తాసమయము (పము ఖము, ఎట్లన, రసములు తొమ్మిది. “శృంగార వీర కరుణాద్భుత హాస్య భయానక భీభత్స రౌ(ద శాంతము"లని. పతియొక్క రసము నకు. జెందిన ఖావానుభావము లెన్నియో యున్నవిగాని, మనవారు శృంగారమునకు.6 జెందినవానిం దప్ప€6 దక్కినవాని నంతగా€ దలపోయరైరి. అందుచేత [పబంధథములలో నన్నిరసములు6 (బదర్శింపం బడవయ్యె. అట్టు చేయవలయునన్న వివిధములయిన కార్య జాలములతో నిండిన విసృత కథయొక్క (ప్రాపు తప్పక యుండవలయు. ఒక యుద్యానవనమునందు ఒక జత నాయికా నాయకుల కన్న నొకటి రెండు రసములకన్న నెక్కువ పుట్టించుట దుర్లభము ! రమారమిగా నిర్ణయించితిమేని, (పబంభములలో అద్భుతహాస్యభీభత్సభయానక రౌ(దరసములు మృగ్యములు. వీర శాంత కరుణా రసంబులును శోషితంబులు. మనవారిచే శృంగార మనంబడుి నొక్క రసముమాత్రము దట్టముగం గాజుచుండును. బద్రి నిజముగా శృంగారమనుట నిర్వివాదముగామి యింక ముందు నూచింపయిడునుం

70 కవిత్వత_త్త్వ విచారము మన సూరకవి కళాపూర్ణోదయమున నీ యన్ని రసములకును స్టానము లేర్పబుచు కోరికగలవాండౌటబే వాని కన్నింటికిం జోటుదొరకునంత విశాలమగు కథ గల్బింపవలసినవాండయ్య. అందుచే నిట కథ_ తుచ్చముగాదు, మణి మిక్కిలియు (ప్రాబల్యము గలయది. అయిన నొక దురదృష్టము. ఒకే కథలో నన్నిరసములు నిముదృవలెనన్న నా కథను దాజుమాబుగ నీడ్వనిదిగాదు. అనంగా అసంగతమైన యంగములం దెచ్చిపెట్టి స్వారస్యము నక్కడక్కడ.6 జెడంగొట్టి కథకు వికారము గల్చించినాండని నా మనవి. సమగ పరిపూర్ణత మనుజులకు సుఖముగ జీర్ణమునకు. దెచ్చికాను నాహుతిగాదనుట మాటి మాటికి6 జెప్పుటయేల? అట్టి కఠినంపు. బదార్థముల కాసించి కవి కష్టముల పాలైనాండు. అయినను మొత్తముమీంద నీ యిచ్చయు శుభకరము. ఇది లేకున్నం గళాపూర్ణ్జోాదయము థబంధములలో€ గలసిన (గంథముగా నుండియుండునమో! ఆ దుర్ధతికిం దప్పించిన మం[త్రము నింద్యమనరాదు ! కల్చనాసామర్థ్య మీకవికింబలె నాంధులలో మజెవ్వరికిం

గానము. తిక్కనాదులకు నుండవచ్చునేమో ! పత్యక్షమునీకు రా నవకాశము లేనివారగుటకతన వారింగూర్చి యా యాలోచనం బెట్టు కొనుటలో ఫలములేదు. ఇంక (పబంధకవులన్ననో, ఒక్క కథ యొక్క ప్రధానాంశములయందకాదు. సందర్భముల నేర్పజుచుట యందును గల్బనం గలవారుగారు. గొక్టైాలమంద రీతి నొకరు పోయిన దారినే తల వంచికొని యందబజు6€ బోయరిగాని, స్వేచ్చా గమనము. దాల్చరైరి. సూరనార్యునియందు (ప్రబంధకవులకుంగల వర్ణనా। క్రితోడ కోథాకల్పనాశ క్రియు, వివిధములైన సందర్భములను సంధానమునకుం దెచ్చు (పతీభయు, సహవాసములు, *మజియు భావనాశక్రికి దోడు భామాశక్రియు. గలవాండగుటం దానే యించు మించు సర్వకవితాలక్షణసంపన్నుండనం జెల్లుగాదె” కవిత్వము భవ్యంబగుటకు భావము భాష రెండును గలసిమెజయవలయుట. నిత్వసమయము. సూరనార్యుం డీ రహస్యము నెజింగినవాడనుటకు నిదర్శనమేమనంగా ; కవితాస్వరూపమును (ప్రభావమును వరించి తా వాసిన ణు “*లయవిభాతి. చలువగల వెన్నెలలు చెలువునకు సౌరభము

గలిగినను సౌరభము. జలువయు దలిర్బం,

బొలుపెనంగు కప్పురవు. బలుకులకు గోమలత

నెలకొనిన, సౌరభము. జలువపనయుం, గో

(వథమ భాగము గ మలళయును గలిగి జనముల మిగుల బెంపెనంగు మలయవవనంవు గొదమలకు మధురత్వం. బలవడిన నీడుమలి గలదనంగ వచ్చుం గడు వెలయంగల యీ నుకవి పలుకులకు నెంచన్‌”-

"(కళా. అ. 1) వ, 186)

• అను పద్యము. భావము శైలిని మించినదా, లి భావమును మించి నదా యని వెజంగొనరించు నగగణ్య పద్యములలో నిది యొకటి! కవిత్వ (ప్రశంసల నెన్నింటినో చూచియున్నానుగాని, మనోహరము లైన యిన్ని యాకృతుల నెదురనిల్చి మైమజచునట్లు చేయుమాటల నిం3కయ్యడను గనలేదు, వినలేదు ! ఊహనుండి యూహకుంగా భావము మీందికెగయుచు6 దుదకు6 గంటికి గనరాని యంత యౌన్నత్యమును వహించినది గదా! శవికృత లివిషయక విబారములు సూరనార్యు6డు శైలివిషయమై చేసిన చర్చలను, బహు చమత్కాంముగల బృాతము లాకళ్ళొకళ్ళ వాక్థములం (శంసించి నట్లు (ాసియున్నాండుగాని, తానేనేరుగం జదువరుల సంబోధించి నట్లు (వాయలేదు. ఈ కవితో సమకాలికు(డైన “షేక్టియర్‌' అను నాంగ్లేయ కవిచ(క్రవర్తి కొన్నియెడలం దన శ్రైలింగూర్చి సగము నవ్వుటాలకుంబలె. (బసంగమ్ము6 జేయందలంచి స్వయముగ వ్యాఖార్టనంబు6 జేయుట యనుచితంబుకాదు. కథాగమనమునకు విరుద్ధము నని యెంచి, పాతముల యొండొరుల వచనముల విమ ర్మించినట్టు సేసి, యా మార్గమునం గొంతకు( గొంత దన యభిపా యంబు వెలువరించుట గలదు. నూరన్నయు నీ మార్గ మువలం ఖించినవాండే. నేరుగా కవియే కథలో మాటాడుట కథయందు మన కుండవలయు నవథానమునకును దానిచేం గలుగు మైమజపునకును విబ్భేద హేతువు. శకావునం గవి బోధనలు సైతము పా(తముల మూలమున6 (బచురించుట నాటక సందర్భమునకు6 బోషకము, శావ్య మనునది జగత్తురీతి నుండవలయును. ఎట్టన, జగంబు మనీ యుదుర నున్నది. .దానిమీద6 దృష్టి ఇదరకుండుటకో యన జగత్కర్త యదృశ్యభావుండయి యున్నాండు. కావ్యమును జదివి యానందించుచు6 గవిని మజచితిమేని, యది కృతఘ్నత యేమోగాని, యవియే కవియొక్క కృతార్ధతకు గుటుతు. మజియు, పాత్రల మజుంగుననుండి వారిచే జెప్పించిన6 దనకు గర్వము,

722 కవిత్వత_త్త్వ విచారము ఆత్మస్తుతి మొదలగు నేరములు మోపంబడవు. సూరన శ్రైలింగూర్చి చేసిన విచారములన్నియు.6 బాతముల చాటున కథకును దనకును," భంగమురాని మాడ్కి6 చేసి యున్నాండు. అనలా బయట౧బడకయ తనకృతినిదానే విమర్శించి యున్నాండనుట. దృష్టాంతరము. మణికంధరు6డు చేసిన దండకరూపమైన కృష్ణస్తవముంగూర్చి కలభాషిణి ప్రశంసించిన తెజంగు : “సి, పొనంగ ము త్రెపునరుల్పోహళించినలీల6 దమలోన దొరయు శబ్దముల గూర్చి యర్ధంబు వాచ్యలక్ష్య వ్యంగ్యభేదంబు లెజి6గి6 నిర్జోషత నెసగం జేసి రనభావములకు నర్హంబుగ వైదర్శ్భి మొదలైన రీతు లిమ్ముగ నమర్చి రీతుల కుచితంబులై తనరారెడు ప్రాణంబు లింపుగా( బాదుకొల్బి తే. యమర నుపమూదులును యనుకాదులు నగు నట్టి యర్ధశబ్దాలం[క్రియలు ఘటించి కవిత. జెప్పంగ నేర్చు నత్కవి వరునకు వాంఛితార్థంబుం లొనంగనివారు గలరె (కళా.అ.3), ప. 385) ఇది వ్యర్థ పదంబు గాదు. ఎట్లన ఇందులోని విశేషముం జూడుండు. కలభాషిణి యింక ముందు మణికంధరుని మీ6ంద౧ దాను దొలినుండియు మోహము దాల్బినదని చెప్పంబోవుచున్నది. కాన వాని కా మాటయందు నమ్మిక పుట్టుటకై యీ పొగడ్త యను వయె్యెడి. మజియు మనను దగిలినవారల చెయ్వులు బహు(పశస్త ముగ మనకు దోంచుట స్వాభావికము, అట్లగుట శైలి యంత బాగుగలేదని పండితులు నిరూపించినను, నీశ్హామనకు6 గొజుంత రాదు. కారణము లేమనంగా: అది కలభాషిణి వచనము. ఆమె మనను ప్రకారము వాయంబడినది. అత్యుక్తిగా మీకు6 దోంచినను గలభాషిణికి దోంచియుండదుగదా ! మజియు నామె వారాంగన. వారాంగనలకు, ముఖన్తుతులు అతిశయోక్తులును జీవనాధారముగాన నైజములు. కాంబట్రి యహంభావముబే( గవి యాత్మస్తుతిం జేసి నాండని స్టాపింప వలనుగాదు. అతని శైలి చెడ్డదిగా నుండినను సరే ఈ పద్యము సమయోచితమ. ఇంక లి యీ వర్ణనకు. దగినదిగా

(పథమ భాగము 78 నుండిన నసలు దోషమే లేదు చూచితిరా! ఈకవి మహిమ! ఈ సీసముయొక్క సాగను కథయొక్క పెంపకమునకు ననుకూలము. కవియెడం జెల్లినను జెల్లవచ్చును. చెల్లదన్నను అనిమి త్త ప్రసంగము గాదు! (వభావతీ(పద్యుమ్నుము కొన్ని నందర్భముల గకావూర్లోదయము నను్యకమింబెడును క ళలాపూర్ణోాదయములో భావనాశక్తి యఖండమన్హు నా విజ్ఞప్తికి నిదియొక తార్కాణ. ఒక్క యఖండమగుటయకాదు. కొన్నియెడల మితినిమీతి యతిశయదోషముం జెందియున్నదన్నను, గవియెడ నన్యాయము € జేసినవారముగాము. (పభావతి్య(ద్యుమ్న్హుము నం దన్ననో కవిత్వవిద్య యింకను బక్వమునకు వచ్చినది. అనంగా శుద్దరచననుమా (తము గమనించిచూచిన వెనుక (వాయంబడిన యా (గంథము దానికిం బూర్వమగు కళాపూర్ణ్జాదయమునకన్నం గొన్ని విషయముల మిన్న. ఎట్లందురో, శైలి యింకను మంచి పాకమున6 బడియున్నది. లోకోక్తులు మొదలగు నలంకారము లెక్కువ యగుటయుకాదు, రమ్మ్యుములును. అన్వయ సౌలభ్యము నధికమ కాని భావనాశక్తి యంతయు. దక్కువ. బహుశః కవి వయను ముదిరినవాండైనందున రాగములు కృశించియుండును. రాగాదుల విజృంభణము లేనిది ఖావనాశక్తి యడరనేర్చునా? ఏ్‌ద్‌ యెట్లుండె. 'కళాపూర్జోదయ సందర్భముల6 గొన్నింటిని (వభావతీప్రద్యుమ్నము లోను అనుకరించి యున్నా6ండు. తొల్తటి గంథమందుంగల నూతన కల్పనలు వెనుకటిదానిలో లేవు. మజియు నందలి కల్పనలు గాన్ని చిల్లర మార్చులతో నిందు. బొందింపబడి యున్నవి. భావనాశక్తి వాలెననుట కింకను నసందెహమేల? " చూడు(ండు, మణికంధరుని తపోభంగము. జేయుటకై వచ్చి కార్యసిద్ధి గడించిన రంభ యా మోటుదపసి శృంగారములకు.6 గరంగని దగుటను, నలకూబరాయత్త చిత్త యగుటను, జేసి యొళకా నొకప్పుడు ౪క్ర కఠలంటి కజుంచి తనచె య్వూల జొక్కెడు తపని మది చివుక్కురుమనంగా నలకూబర ! విడువిడురా! యలనితి ననిపల్కె మన్మథాతి వివశతన్‌,” _ (కళా.ఆఅ. 3 ప. 47) (10)

౯7క్ల కవిత్వత_త్త్వ విచారము అన్థునాథుని6 బేర్కొనుట మణికంధరుని కోపమునకు గారణము గదా! _పభావతీ (పద్యుమ్నములో నాయికా నాయికు లకు€6 గోపము.6 దెచ్చిపెట్ట్రవలయునని యుథ్దేశించి కవి యీ కళా పూర్ణాదయము సంగతివంటి దానినే చేర్చియున్నాండు. అశా _(ప్రద్యుమ్నుండు [ప్రభావతి రతి విహారసప్రాఢి సారన్య నం పద్యుక్తిం గడుజొక్కి “దక్కితి రతి! మ్మత్రాణమా 1 నీకునం చుద్య క్నేమ నమృద్ధి. బల్కె నదియాయోషాలలామన్‌ (శ్రవ నృద్యఃపాత నిశాతిశూలనమమై చాలంగ నొంచెన్వెనన్‌* ఇత్యాది. (ప్రభా. ఆఅ. 8, ప. 106) ఒకచో రంభ “'నలకూబరా 1 యని స్మరించుట. వేజొకచోట (ప్రద్యుమ్నుండు 'రతి!' యని పల్కుుట. సామ్యము స్పష్టము. శాని మొదటి సందర్భముయొక్క కౌాశల్యము రెండవదానియందు జూపట్టదు. తారతమ్యము లేమనంగా : (ప్రభావతమ్మగారికి వచ్చిన పాలయలుక వర్ణనకై దిగుమతి కాంబడిదేకాని కథాసాంగత్య మే మాత్రమును దానికి లేదు. వచ్చిన నెవరికి లాభము, రాకున్న నెవనికి నష్టము ! చాలిచాలనిదానిక శ్రేషవాసనయు మిగుల గాటు! అంక కళాపూర్ణోదయ సందర్భమన్ననో సర్వవిధముల నుత్క్భృష్టము. (ప్రభావతి రాజకన్య, వయనున నెంతో చిన్నది. రతీదేవి పురుషున కన్న 'పెదధ్దమ్మకదా ! కాంబట్టి కోమలాంగిమైన పప్రభావతితో ముచ్చటించు నప్పుడు ఈ జ్యేష్టా దేవిని దలంచుకోవలిసిన విధియేమి? పాపము. రంభగతివేలు. మోటుదపసి యెక్కడ? రసికశిజా మజణియు ధనవంతుండునైన నలకూబరు6 డెక్సుడ 9? ఇంతేగాదు. మణికంధరుండు నలకూబర రూపముందాల్పండేని కథ సాగదు. ఇరువురు రంభలు, నిరువురు నలకూబరులు నుండుట యావశ్య కము. రంభ “నలకూబరా'"-యని కనులు మూసికొనుట, యింకను గామతృష్తి వడయని మణికంధరునికి నలకూబర' వేషముందాల్చు టకు నమోఘమైన హేతువు! కావున నివైరస్యము దండుగ(పణయ కలహముగాదు. మజి కథావృద్ధికి నావశ్యకమ. వైలిని గూర్చిన తర్కూములు కవియొక్క శైలివిషయముం గూర్చిన చర్చయు నిస్తే. కలా పూర్ణ్జాదయములో నిది కథా కల్చ్పనకుం జేరిన యవశ్ర[కియలలో నొకటి. (ప్రభావతి ప్రద్యుమ్నములో నిట్టిది యొకటున్నది గాని,

[(వథమ భాగము 75 యది విడువంబడ6 గూడని యంత కలయికతో వెలయునదిగాదు. ఆపద్య మేదన, ఇం[దు(డు శుచిముఖిని కొనియాడుచు నాడిన;

“*స్పే శబ్దనంస్కార మెచ్చటను జాజుంగ నీక __ పదమైతి యర్ధ నంపదలం బొదలం దల పెల్ల నక్షిష్టతను (బవీపితముగా6 బునరుక్తి దోషంబు పొంతంబోక యా కాంక్షితన్ఫూర్తి యాచరించుచును శా ఖా చంగ్రమ [క్రియ6 గడవం జనక (పకృతార్ధభావంబు పాదు కోనదుకుచు నుపపత్తి యెందు నత్యూర్దితముగ జే. నొకటం బూర్వోత్తర విరోధ మొందకుండం ద త్తదవయవవాక్య తాత్పర్య భేద ములు మహావాక్య కాత్సర్యమునకు నొానరం బలుక నేర్చుటబహుతపః ఫలము గాదె 1” (ప్రభా. అ, 2, ప. క) అనునది. రెండు (గ్రంథములలోని యీరెండు పద్యములం బోల్చి చూచితిమేని నీరెండవకృతి రచించులొపల: గవి కొంతమట్టునకు శఇెలింగూర్చిన యభిప్రాయము మార్చినాండనియు. జెప్పుట కవకాశ మయె్యడి. క ళాపూర్ణోదయ పద్యముంబట్రిచూచిన6 గవి యలంకార ఇాస్త్రములయెడ బహు భక్రగలవాండనియు, నర్ధాలంకారములు మాత్రము గాక శభ్ఞాలంకారములును అవశ్యానుస్టేయములని భావించినట్లును, గానంబడియెడి. (ప్రభావతీ (ప్రద్యుమ్న పద్యములో నలంకారశాస్త్రముం గూర్చిన విచారచిహ్న లెవ్వియును లేవు. శజ్ఞాలంకారములంగూర్చి కవి యువ్విళ్ళూరకపొవుటయే కాదు. అర్ధాలంకారములనైన ధ్యానించినట్లు పోకడగానము,. భావములు, అర్ధములు, తాత్పర్యములు, అవయవసంయోగము మొదలగు తలంపులతో6 జేరిన అక్షణములమీ6ద నేకాగ్రమగు దృష్టిని నిలుపుట మేలని మయెంచెనేమో! (ప్రభావతీ (పద్యుమ్నములో చి(తకవిత్వ మత్యల్పము. ఇంచుమించు శూన్యమును, క ళాఫూర్ణ్జోదయమున నంత యెక్కువ గాకున్నను దచానియందుకన్న నధికమ. (ప్రబంధ ములయందుంబలెి నమితముగాదు. రసనాశ మొనరించునంత విపరీతపు వాక్సరణి యీకవి యెంతదపనుచేసినను సాథ్యమగు వరముగాదు. ఏలన, భావగంభీరుండుగాన. [పభావతీపద్యుమ్నము విషయమున. (బబబంధసంబంధి శైలిలోంగాదు. కళాపూర్ణోదయము

7/6 కవిత్వత_త్త్వ విచారము మొళత్తముమీంద విషయమున ప్రబంధసంబంధిగాదు. శలియం దచ్చటచ్చట నావాసనం దాల్చినదియ. మొత్తముమీంద ననుటచే నాజవయాశ్వాసముయొక్క యంతభాగము మొదలు (గ్రంథ సమాప్రి పర్యంతము తుచ్చమైన (వపబంధధోరణిలో నేకారణము చేతనో వ్రాయంబడి యుంట నూచితము. సూరనార్వ్యుని రచనా పరిణామముం జూచిరా! అఖండ శ్రేషపూరితమైన రాఘవ పాండవీయముతో (పారంభించి, తుదదా(కు సరికి (పభావతి యందు శ్లేషకవిత్వము వచ్చునో రాదో యనునంత తక్కువ పజచి యున్నాండు. మారన్నయొక్క చి(తకవిత్వము భారతము నత్యంతాదరముతోం" బఠించినవాడయుర్థ, కాల దోషంబుచే శల్టుచి తములం (బకటించుటకు నోర్చిన వాండయ్యె ననుటకు నిదర్శనముగ6 గొన్నిపద్యము లుదాహరింతము : జ్‌స్పి విశ్రాంతి విరతి. గావింపక సారవ తృాహత్య సౌమనన్యంబు లెజింగి నమయంబు. దప్పక శ్రవణ కఠోరంబు లైన శబ్దముల నక్యాకులాత్మ( జేయక, నత్బ్చరిచిత నుకుమార వా కృరళిళాధిప్రాయంగా నొనర్చి పదబంధ శిధిలతం బాటిల్లంగా నీక యేచందములయందు నేమరిలక తే పజంగు కవియు దోహ కరుండును యశము దు గ్ధమును బడయు, నట్లు గానినాండు కృతి దురావ మొదవు కీర్తియు. బాలుని కుంట గాదు, హాన్యయోగ్యం జేయు.” (కళా. అ. ప. 8) అందు న్దేష (పధానము. జస్పీ చేప్పు దర్పము చివ్వి శీళాంగు రుచి నవ్వి పాలమున్నీటిపైం గాలు (దవ్వి” (కళా. అ. కై ప. 76) క్స్‌ మెజుంగుటద్ధపుమించు మించుబాగులనింపు నింపుచక్కనిముద్దు నెమ్మొగంబు” (కళా. అ. కై వ. 235)

(వథమ భాగము ళా “క్త మాయమ్మానను నీవే రాయలవై కావదేవ రాజే జేజే మాయాతుమ లానినయది పాయక నంతోషమున్న పలమిలసామీ.* (కళా, అ,ర్కప.కె6 క్షే పథమాగమాదులు మదొాశయుని పురోహితాదుల నోడించు టకై సంస్కృతాంధుభాషాశ్తేషములతో నీపద్యమును బల్కి వారిని వెగడువజిచి రాజునకుం దమ్ముం దెలిపికొనిరి ఈ సందర్భము కాళిదానుని చర్నితచే సూచితంబు. చి(త్రకవిత్వమైన నేమి? కథా వృత్తముతో ననుసంధించినదియు (పథధానమును గావున నిది సమంజసమే. ఇంతట గవి విరమించి యుండిన నెంతో బాగుగ నుండె. ఇంకను నిలాటి పద్యము వినవలయునని కళాపూర్ణుండు కుళూహలు౧ండయి వీరి నడిగినట్లును, ఆరాజుయొక్క వినోదార్థముగా చర్చ త్రా వినువారికి నరవిగ, భావనతో నాను నతివిఖావిను తేజా దేవర గౌరవ మహిమన, మావలనినకవిత మరిగి మాకు నధీశా” (కళా. అ, 6, ప, క్షే72) అను పద్య్థాము ప్రథమాగముండు నివేదించినట్లును వాసియు న్నాండు. ఈ రెండవకల్పన పనిలేని పాండిత్య (పకటనమేగాని, యప్పటి వృత్తాంతముంబట్టి సహజముగ నేర్చడిన సరసముగాదు,. మణికంధథరుని తీరయా త్రాభివర్జనములో నతడు సేవించిన క్ష్మేత ముల కనేకములకు6 గవి యంత్యట్రాస నియమమాపాదించి యుండుట బమ్మెర పోతన విలాస (వభావమేమో! “అప్పు యమునం జూచెను వీచి కాచయమునం (వాంచద్దన శార్థిమతో యమునన్‌ సారనకై రవోచ్చయమునన్‌ అలం లి. ఇత్యాది (కళా. అ. 2, ప. 111) మతళతియు రగడలేనిది రాగము గుదురదని కాంబటోలు శ్రీరామ స్తోతము నొకటి వాసి మణికంథరుని జిహ్వకు నంటించినాండు. ఇట్లనేకరీతుల శబ్దచి.తము సంఘటించి యున్నాండుగాని, యిది కావ్యమునకు వన్నె/దెచ్చు పద్ధతియనుట గడు సాహసము. 1వఠభావతీ (పద్యుమ్ను విమర్శనము (ప్రభావతీ 'పద్యుమ్నమునం దిట్టి విబుపు అపురూపములు,

76 కవిత్వత త్త ్వ విచారము మళతియు కథా (ప్రారంభముననే పా(తత్రములను బవేశింప. జేయుటంబళ్టై కవియే నేరుగ మనకు టోధించుట యేమా[తము లేదు. అట్లగుటచే వర్ణనలు పా(తముల మూలమున6 జేయంబడి కథలో మిళితములై యున్నవి. చూడు6ండు. మొదలెత్తగనే “క్త శ్రీరమణీ రమణీయమ 'హెోరన్టలు. డచ్యుతుండు నముజ్జ్వల మహిమన్‌ ద్వారక నుండంగ నొకనా! డారూఢాదరత నిర్ధద్రుః డవ్విభుకడకున్‌.” అని యిం(దకృష్ణులకు (ప్రవేశము. గల్పించి, ఇం[(దమాతలి సంవాద రూపమునల6 బురవర్ణనముం జేసియున్నాండు. ఇం(దు(డు చింతా క్రాంతుండై యుండంబట్టి పురవర్ణనాదులబే నతనికి మజపుం గల్చింపంజూచుట సారధి ధర్మమేకదా ! కావున నియ్య$ది (పబంథధ ముల నెల్ల సర్వసాధారణములగు దిక్కులేని వర్ణ్హనలకుం జేరినది గాదు. మథతీ సార్థకము. కథతో గాఢాన్వయములేని సంగతులు ప్రభావతీ(ప్రద్యుమ్నము నందు మృగ్యములు,. అవయవముల సంయోగము పరస్పరతయు నిందుంబలె నాంధ (గగంథముల నెచ్చటం గానము. త్వరపడు వారికి శ్రీకృష్ణుని యజ్ఞము అశ్లిష్టవృత్తాంతముగా. దోంపవచ్చు. గాని, యదియు గార్యసాధనమున కుపకరణ (ప్రాయము. ఎట్లన, బైత్యరాజు ననుమతి6 బొందిగాని యేరికిం జొరరానిపురము నేరేతిం (ైద్యుమ్నుండు (ప్రవేశింప6 'గలండని, శ్రీకృష్టుండు తలపోయు చుండంగా నాయజ్జములో భ్యదుండను నటునికని (టబాహ్మణ వటువులకును వాగ్వాదము జరుగుకాలములో, వటువులు భ్యదు నుద్దేశించి *స్సీ వీన్వు ('ముచ్చులమె యూహింప (ముచ్చుందనాల పుట్టిన యిండ్లు మీ బోంట్లకాక యాటవాం(డని నమ్మి యనుమతింపంగ నెట్టి పురమైన న్మశమంబునను జొచ్చి పగలెల్ల నాటల (బ్రమయించుచును నందు గొందులెల్ల నెజింగి కొనుచురేలు కన్న గాండడ్రగుచు నంగ ళ్ళు (పవేశించి యందు నెంతటివార లడ్థమైనం

ప్రథమ భాగము 79 తే. జక్కడంచుచుం బేను (గ్రుక్కిన పాటిగా నిష్టమైన యర్హ మెల్లం బడసి (బతుకుచునికి మీ స్వభావ మింతయును ద ప్పదు యథార్థ మనుచు. బలుకుటయును.౫ (వభా. ఆ. 1, వ 108) ఆ మాటలనే తఈనయపేేక్ష కుత్తరంబుగ వనజాకుండు (గ్రహించి తన యుపాయము సిద్ధించెంగదా యని సంతసించి (ప్రద్యుమ్నా దుల నటవేషమున వ(జనాభపురికింబంప నిశ్చయించెను. నట వేషముననున్న (పద్యుమ్నుండు వజనాభుసభలో నటించుచుం జేప్పిన ఉచ్చ నకలవిశేషగశోథనకు. జాలినయో నెరజాణ వ(జనా భకులవతంనరత్నమ (వభావతిరోహిత కంటకంబు చా వకమగు చూపునాపయి6 (బవర్జితరాగత6 బర్వెంగాన న త్యకలుషవృత్తి నా నుక్కతమంతయు నేండునుమీ ఫలించుటల్‌. తే. నికు నామీందంగల యట్టి నెయ్యమున్వు మ హాదరము నీవు పనిచిన హంని చెప్ప నాత్మలో ననవరత నాటక్ట్మప్రనంగ మున నిను భజించు వేడుక మనము నాకు.

(వభా, అ, కృప. 105, 106) అను పద్యములును మజుంగుననుండి చూచుచున్న ప్రభావతికి6 దనకూర్మి6 దెలుపునట్టివ కాన కథకు ననుకూలములే. ఇక్షు యన్ని విషయములును గథానుసారము వచ్చునవియకాని, “ముగ్గురు మూండు లోకములైన ముసలిది యమలోక మను మాడ్కి6గథను జీల్చి చెబుపునవిగావు.

భావలోపములు

రచనాదోషములు లేకున్నను గళాపూర్ణ్జోదయమునకన్న నిది నికృష్ణమనుటకు భావలోపములు కారణములు. ఇందులో వచ్చు స్త్రీ పురుషులు గొందజే. అందును గృష్టాదులు పుఠరాణపురుషులు. వీరి సమాచారము (పాంతకథ. ఇంక (పద్యుమ్నుండన్ననో విరవాది వేదనలఅకు నిదానమైన వ్రబంధపురుముండేకాని యెక్కువ పరి వృత్తి గలవాండు గాండు. ఇంక (ప్రభావతియన్ననో, నొకుం జూడ నెంతయు నసహ్యురాలు ! రూపమున్నుది. నాథుండెష్పుడు వచ్చి

80 కవిత్వత_త్త్వ విచారము మైబడునను తహతహ దట్టముగ నిండియున్నది. రూపమును గామావేశముం దాల్చిన పాత్మివత్య మున్నం జాలునా? ఇందులోని శృంగారమనునది జావళులకు6 దోడుపోయినది 1! తం(డికిం బతికిని యుద్ధము సంభవించెంగదా ఎవరు గెల్చినను దనకు దుఃఖమేగదా యను నాలోచన యీ పతివతా శిరోమణి మననున కేల తట్టును లి (పద్యుమ్నుండు భార్య నుద్దేశించి “ని తండడిని జంపకున్న మన (బళుకు నిలుచు మార్ధమెద్ధియులేదు' “ఒండొక(త్రోవం (దొక్కంగా6 గూడద, యేమి సేయుదును ఘోరవిచారము పుక్రై నాత్మలో” నని పలుకగా, దేవిగారు, “విభునిం దము. గాచికొనంగ చవేజు (తోవ నెమకి శానకంత. బితృవత్పలభావము€ బాజనూకిన” దంట! ఈ భావము నీ మహాకావ్యమున నింతకుముం దెక్కడను జూపినది కాదు. అణుమా (తమైన6 దాల్చియుండె ననుటకు6 జిన్నె లెవ్వి యును లేవు. మజి యెంతో గారాబముతోం జూచుచు. గోరిన కోర్కులెల్ల నడిగిన మా్యతన దీర్చు కన్నతం(డి కనుగప్పి గాంధర్వ వివాహ్మకిడకు6 జొచ్చిన కన్యామణి ! అట్టగుట నీమెకు. బితృ వత్సలభావ మెక్కడిది ? ఉండెంబో, ఎంతో భ్యదముగ మన కెవరికి నెజుంగంబడకుండునట్లు ఎక్కుడనో పాతి పెట్టినది! తం[డిం గూర్చిన హృదయాందోళన మేమేని గలదా ! హిందూపతి[వతలకు నుండరాదేమో! మన శాస్త్ర ఘోషలలో6 బరిచయముగలవారి నడిగి తెలిసికొనుండు. ఇట్లు ప్రభావతి మన సన్యాసులవలె తనకు లేని దాని ధైర్యముతో. బారనూకి “క, తాన చని మూలనున్నయ నూన తదీయాని. దెచ్చి యొనంగి గెలువుమీ దానవపతిం దక్కిన యను మానము మానుమని పలి3 మానవతి పతిజా[” (పభా. అ. 5, ప. 198) అదిరా! సౌకుమార్యము, సౌమనస్యము మొదలగు కోమల గుణంబుల యపరావతారముగదా యీ మానవతి। ఈపరమపవి[తు రాలితో దౌపదిం బోల్చి చూడుండు ! భీమసేనుండు కీచకవధార్థ మై (పతిజ్ఞం జేయుచు “త్తే ఎల్లి యెల్ల విధంబుల నెందు(జొచ్చె నేని నాధర్మతనయుండు దానవచ్చి

(వథమ భాగము ఫ్రే యడ్గపడెనేని, నివ పెంపారు కరుణం గాచితేని నాబేం బడుం గీచకుండు.”

(భా. విరా. అ. 2. ప, 232) అని [దౌపదితో6 గఠినాక్షరంబుగాం జెప్పుటలో, నాపాంచాలి, తనకట్టి యవజ్ఞ సేసినను, నాసూతుండు కామాంధుండు గావుటం బశ్చాత్తాప పాష(తుండని కనికరించి క్షమించి కావంజూచునంత యుదారచిత్తురా లని ధ్వనిం గల్పించినందున నామహాదేవిక6 గొజింతఘటిల్లెనా ?

పాతివత్యతత్త్వము

నడవడియను వస్త్ర్రమమూల్యముగా కుదురవలయునన్న నొకే తరగతి పోగులు రంగులు. జేర్చిన6 జాలునా? నానావిధములైన వర్షములుగల తంతువులు విచితరీతి నాండొంటికి వన్న యలవడు మాడ్కి మిశపజిచినంగదా నాళొము సిద్ధించును? ఈ తత్త్వము నెజుంగమింగాదె పత్మివతలన్న నొక్క పతిచింత దప్ప నింకేదియు లేని మూఢురాం(డని [భమించియుండుటయు, తద్ద్వారా దేశమునకే కాదు స్త్రీలకుమైతము దైన్యకారణములైన నీతుల బోధించుటయును! ఒకానొక పత్నిపత పురుషు డెవతెనో యొక స్త్రీని గోరిన దానిని వలపించి తేంబోయెనంట ! అందుచే నామెకు పంచభూతములను వశపరచుకొనునంత మాహాత్మ్యము సేకుజెనంట ! భార్యను దూతిక గాం బేయువా6 డెంతమాడత్రపు మగవాండో భర్తకయన్యస్రలం జెరుప జూచునదియు నామాథతపు టాండుదియే ! పతియేయంట దైవము! వేబు దేవుండు, దయ్యము, దేశము, జాతి. మానము, గౌరవమును దేనిని సద్ధసేయరాదంట ! దదౌపదీదేవి ఉద్యోగపర్వములోను మ గాన్నియెడలను జేసినరీతి. బురుషులకు వ్యతిరిక్తముగా మాట్లా మహాపాపము ! పురుషుని వాక్యము నపారిషేయమగు వేదముగా భజించుటయ శాస్త్రవిహితధర్మము, కర్మము! ఈ దౌర్భాగ్య పదాష ముల మొత్తపు టర్హమేమనంగ “మగవారమైన, మాకు నాండువారై మీరు బానిసలుగో నుండు-డు. మటి మా పనులన్ననో కారణము జెప్పి న్య్థాయములు గౌరవప్రాప్తములు అని చూపగాదు. ఏలనన, రాష్ట్రము, స్వాతం[త్యము. గోలుపోయి దాసులమై యుండుట బట్టి యొరుల కనుసన్నల మెలంగవలయునేకాని, కా(తభంగిని మాన మనస్సాక్యము నిరూపించిన (తోవంబోవ మా వలనంగాదు. అట్టగుట మా చర్యులంగూర్చి చర్చింపకుండు, ఏమీయని యడుగకు6డు, రట్టు చేసితిరేని బయటనేగాదు, మూలింటంగూడ మాకు గౌర (1%)

82 కవిత్వత_త్త్వ విచారము వము దక్కదు. అందటథి యొద్ద దన్నులు వడి వచ్చువారము. మీరైనం. బూజింపకున్న మా కభిమాన మబ్బుకుట్టు? మేము దానులము. మీరు మాకు దానులైనచో దాసానుదాసు లయ్యొదరు. అనంగా దేవసన్నిభులరు, సేవచేత దేవతలగు సూక్మము ఈ కర్మ భూమిలో. దొలుతం గనిపెట్టంబడిన హాయియైన తంతము! దాని లాభమంతయు ధారాళముగ మీరే యనుభవింపుండు !” అనుట! పతిని దప్ప నింకేమియు స్మరింపంగూడదంట ! ఈస్వరూపములనే యవికలమగు దృష్టితోం జూచుచుండిన నెటువంటివారికైన6 గనులు నిల్చునా ? ఎంతగొప్ప [పతాపమూర్తులైెన శూరులు వీరులని వీరినే యెంచుచుండుట సాధ్యమగును | దేశము గొప్పగానుండు కాల ములో స్త్రీలకు నొక కుటుంబము మీందనేకాదు. రాజకార్యములు,. చరిక్రాది శాస్త్రములు, సైన్యములు మొదలగు మానరక్షక _పకృతులు అత్వాది లౌకికగణంబుల యం దెల్ల (శద్దాదృష్టి వాజబుచుంట సహజము. గాంధారి (దౌపది మొదలగు భారతస్త్రిలను, గారీ మై(త్రేయీ (పభృతులగు బుగ్వేద యుగములోని లోకోత్తరచరిత లును, మనవారినుండియే యీావిషయమునం జూపందగు సాక్షులు. రాజ్యము స్వాథంత్యములేని దయ్యెనేని నిల్దువిడిచి బయటికి వచ్చుటకు భయము. ఏలన, తమవారికిం దమ మానము రక్షించు శక్తి లేమింజేసి పొరుషోద్రరులైన పతులయెడ స్త్రీలకు స్వాభావికమగు తవులు మెండు. అదిలీని పతులు ఇ6క నీత్‌శాస్తములచేతనైనను దమయందు వారి హృదయములను భ్యదపఅచికొందమను యుక్తి6 బన్ని పత్మివతాలక్షణములం (బకటించిరేమా ! సాహసవంతుండు జనముల నాకర్షించుట నితిచేంగాదు. మజి [పకృతిచే. మజియు, ఇల్లు (గగామము కులము వీనిం దప్ప, పెజవాని జోలి మనకేల? అధిక ప్రసంగము లీనాళ్ళలో నపాయకరములు.* "ఊడుమున కేటికయ్యా ఊరిలో పెద్దతనము [" అని యన్ని పరా[కమములు నుడిగి గుమ్మము కచేరీలకు దిగిరేని స్త్రీలకే కాదు పురుషులకు పైతము గృహచింత దప్ప మజేమి యుండగలదు ? పాతిివత్య మొక్కండు దక్క స్త్రీలకే ధర్మములు కూడవను సిద్ధాంతము ధదేశమునం బురుషులు భంగమునకు లోనయి నిరాశచే నిరుద్యోగులై యుంటచే వచ్చిన చేకేగాని, బాగుగా విచ్చలవిడి వర్తించు బుషుల శాసనముగాదు. అది యట్లుండె.

ఒక వేళ (పభావతీదెవి రాక్షసరాజు కూంతు రగుటం జేసి కఠి నాళ్మురాలుగ నుండుట (ప్రకృతి నిషిద్ధముగాదని యందురేమో ;

(వథమ భాగము 88 అఆయమ్మయొక్క జననవృత్తాంతమును వర్షించుచు, నీ (తిలోక నుందరి సామాన్యజనులను వేగిరము వేగిరముగ వక్కముక్కలుగా సృజించు బహ్మచే సృజింపంబడినది గాదనియు, నిష్కారణముగ నా (తిపురనుందరి స్వయముగ నిదానించి చూచి సర్వసామగులం గూర్చి బాగునకుం దెచ్చిన కన్యామణియనియు. గవి చెప్పియుండు టంబట్టి, యా వాద మొప్పుకోందగినది గాదు.

ప్రాచీనుల మోహతొాపము

నిజము చూడంహోయిన. (శ్రభావకి[పద్యుమ్నము శైలి నొక్క దానిం దప్ప తక్కిన విషయములలో సామాన్య (పబంధముల మీజి నది గాదు. కథ మిక్కిలి సన్నము. చిత్రరూపములు, దూతికలు మొదలగు మధ్యవర్తులమాటలు, వీనిచే నాశాలమువారికిం గామాగ్శీ యున్నట్టు6డి (పభవిళ్లి మనసులను దేహములను దహింపంజేయు నంత తైక్ట్రమును బహుత్వరలో. గాంచుట సర్వసాధారణ మేమో! బహుశః వారెల్ల నెండిన కక్టైలో ! ఇప్పు డింగ్లీము ముక్కలు చదువు వారు 'నేరుగాం జూచి మాట్లాడిననే కాని యీ దందహ్యమానత మాకు6 బటువడదు” అని యూక్షేపించుటం జూడంగా కాలవైప రీత్యము బోధపడియెడిని, మనది (ప్రత్యక మోహము. మన పెద్ద లింతకన్న ను(దేకముగలవారగుటంబటి వినిననేచాలును! గుప్పున మండెడివారు. వకళ్ళమూలమై పరోక్ష మోహమువారికి పథధానము. అయిన నాకొక నంశయము. మన పెద్దలు వదవేదాంత వికాన భాసుర విచిిత చరితులే! రాగరహితులే. శమదమాది సంపత్స మేతులే! అట్టుండియు నీయొక్క విషమసమయంబున మాథత మేల యింత చాంచల్యము వడసిరో తైలియంజాలముగదా ! అవ్యా జాద్భుతములలో నిదియొకటి. నిర్హేతుక జూయమాన చిత్తవిభమ మును వేదాంతవిచారమును సమ్మేళించి యుండుట యాశ్చర్యము గదా ! ఆశ్చర్య్యమైనను ఆ(పకృతమా ? శకాదేమా ! ఎట్లన, ఇంది యముల ని్నిగహింపవలయు నిగహింపవలయునని జపముచేయు చుండువారు, ఆ యింద్రియములయందే నిగాయుంతురుగాన, నదియొక విధమైన యున్మాదహేతువు. కాకున్న నందజకన్న ముందుగ జితేంద్రియులైన మహర్షు లప్పరసల' జూచి చూడక యున్న యేల యువ్విళ్లూరుదురు! గంతులు వేయుదురు! మజియు భరతఖండము కీణదశకు వచ్చినది మొదలు గొప్ప గొప్ప (పయత్నములు గొంతెమకోరికలైనందుననేమో కాని తుచ్చములు

వ! కవిత్వత_త్త్వ విచారము స్వాత్మైక విషయములునైన నుఖములం దప్ప నింకెందును బుద్ధిపాలుట యరుదాయను. చిల్లరచింత లెక్కువ. కీర్తికరము అసాధ్యము లైనందున భోగములే పరమార్థములని గణింపవలసిన 'వారమైతిమి. జీవితమనునది యుండ.గా కాలకేపము పాంకైునైనం బురుషార్థ మొకటి యుంచుకొనక తిజయునా! “వతముపోయెొ. యశన్సు పోయె 1 ఇందియానుభవమైన దక్కనీ” యని మనకుం చెైలియక మన మనసీజాడల కుప[కమించెనో! చూడుండు. ఐరోపా వారు శృంగారవర్హన మెంతో దివ్యముగ6 జేసియున్నారు. వారు రాజసతేజులు. మనలో నాలుకంబట్టినది సత్త్వగుణము. మనసున బట్టినది తమోగుణము. పాళ్చాత్యుల శృంగార వర్షనము

వారియొక్కయు చమునయొక్కయు శృంగారమునకు ముఖ్య శారతమ్యము లేవనగా ; మనవలె వారంగవర్హనమంతగా6 జేయరు. చేసినను మొగము కన్నులు మొదలగు బాహిరభాగములమా[తము (పశంసింతురు. మనలో నఖశిఖపర్యంతము విప్పివిప్పి చూపుట యందలజు నాశ్రయించిన కావ్యలక్షణము. పడకటింటిలోనికి వెళ్ళిన వెనుక(ంగూడ చెలికత్తి లామెను వదలినను వదలుదురుగాని కవి యేమో యొక నిముసమైన వదలడు. జెప్పవేయక యశ్షు చూచు చుండును. “రవిగాననిచో6 గవిగాంచుట" మనలోని ముఖ్యసం(ప దాయము. వేదాంత విద్యాదీప్తిమంతమైన యీ పుణ్యభూమిలో నీ రుచి ముదిరి యుండుటకు. గారణమేమన, స్త్రీలను జాగత్తగ మజబుంగున నుంచుటయే | శీలరక్షణార్థము చేయంబడిన యేర్పాశు యశ్హీలములకెల్ల మూలము! ఎట్లన, నివారింపంబడిన దానికుండు చవి యనివారితముల కుండదు. చూడవలదన్ననే గదా యన్నింటి కైన నందము । సమ్మోహనాస్త్రమన్న నిదే! వలదని యడఢ్ధగించితి మేని దానియందలి వలపు అనర్థ్ధళమగును. దమమును జెలుచునది నిర్బంధము. నిలుపునది స్వాఠతం(త్యము. “అతిరహస్యము.6 బట్ట బయలు” అన్నట్లు ఎయ్యది గుప్తమో దానియందే యందజకు దృష్టి. ఇంకను బరిష్కారముగ సాంగోపాంగముగ విమర్శించి చూతమను కుతూహలము సహజము, మనదేశములో నెవతయెన నొక స్త్రీ నాగరికత గలయది వీథిలో. బోవునేని ఆ యూరివారి కన్నులన్నియు బజ్జబిగిసి యామెపైంబడు. మీకు€ దెలియదా? ఈ మర్యాదలేమి కేమి కారణమో పచ్చిపచ్చి విశదవర్షనలకును

(పథమ భాగము కిల్‌ నదియె కారణము. చూపునకుండు తహతహను దెరలచే నాంప వచ్చును. మనోదృష్టి మేరమీజి చూడం (బయత్నించిన నివారక సాధనముమి ? సౌమన స్యము. అది మనవారిలో నింకను దగినంత వృథ్ధికిరామి తెల్లంబు.

అంగముల వర్ణించునపుడును, ఐరోపాలోని కవులు ఆ యంగము లేరీతిభావమును బదర్శించుననుట6 జూపుదురేకాని, భావస్థగీతంబులుగాని యవి యసంభావ్యములని వానిమాట6 దలపెట్టరు. భావములను వెలువరించుట ముఖనే కాదులకుంగల చక్కందనమున కాదిమమైనటభ్రియు హృద్యమైనటభ్రాయు లక్షణము. వీనిలో6 గొన్నింటిమా,త మనుభావము అనుపేర మన శాస్త్రకారులు గణించి, వారాంగనల యభినయము రీతి, శిక్షమేరకు నడువంబడు (తిప్పటలలో6 జేర్చిరిగాని, మొత్తముమీంద నంగవర్జ్ణనమును మనసుతో. గలసినట్లు చేయుశక్తి, యీ యాథ్యాత్మికదెశములో (బుంగుడువోయి యున్నా శతాబ్బములైనవి.

స్త్రీల గుణగణములను క్లాఘనతో వర్షించుట పాశ్చాత్యుల లోని సదాచారము. వలన, గుణముల గణింపక యాకారమును మా్య(తము చూచి వలపుగొనుట యా జనములలో నభావ్యము. స్త్రీపురుషులు ధారాళముగ నొండొరులతో6 గలసి మెలనసియుందురు; కాన. రూపమునకు. దళుకు తక్కువ. ఇంక వలపు జనింపవలయు నన్న నడవడి, చరిత్రము, చదువు, సద్దుణమాులు, కీర్తికరములగు కార్యములయం దాసక్తి మొదలగు నాత్మ సంబంధమురైన యోగ్యత లావశ్యకములు. కావున నాయికా నాయకులకు 2వి యుద్దీపసనవిభావములగుట వీనిని వర్ణించుట శృంగారకావ్యములలో ముఖర్ధము.

మనవారిలో స్రీలకు మనోవికానములేనిగతి పట్టినది. కావున రూపమొక్కటియ మోహమున కాలంబనము పశు[ప్రాయకృత్యమె కామితార్థము. వీనికిందగిన వర్ణనలమాట చెస్పవలయునా ! అపా రములు.

పురుషులు గడింప నెంచు సాహసోద్యమములలో సైతము స్త్రీలు తోడుపడంగలవారని పాళ్చాతు్రులనమ్మిక. (పకృతిశాస్త్రములు, తత్త్వములు మొదలగు విద్యలం గృషిచేయుటయందును భార్యలు భర్తలతో సంగమింతురు. వారు నసహాధ్యాయులైన స్నేహితు లట్లు నానావాంఛితంబుల సఫలము. జేయ జూచుచుందురుగాన, శృంగార కావ్యములు శుక్రాచార్యుల రీతిని ఒంటికంటితో నొకే

06 కవిత్వతత్త్వ విచారము స్థ్టలముననే తిక్కెత్తినట్టు చూచుచుండునవి గావు. హిందువులలో స్త్రీలకుండు స్ధితిని నేనేల వివరింప? వంటిల్లు పడకటిల్లు ఈ రెంటికి వెలిమయైన నెందులకుం౦ బనికిరాదు ! పురుషు అకు వారికిని దేహసాంగత్యమేకాని మనస్వాంగత్యమెక్కడిది * వారు చేరి మాట్లాడుట యరుదు. మాట్రాడవలయునని నవిన నాగరికులు పంతము వట్టినను అన్నవస్త్ర విహారాది సరసములు దప్ప నింకేపలుకులకు వీలులేదు! కావుననే కావ్యకన్యకలు సంభోగ విషయములందప్ప నిం క్మేపపంచము. దెలియనట్టి వారుగా నుండుట. రాజకన్యలు గావున పాపము వంటపనియుం దెలియదు. మజి తెలిసిన దొక్కకే. ఈ దేశములోని స్త్రీలు విషయవాంఛాపూర్తికి ననుకూలములయిన పాాతములుగ6 జూడ6 బడుచున్నారేకాని, పురుషులతో సమానముగ నన్నివిధముల వెలయు శక్తిగలవారుగా€ జూడంబడుటలేదు. ఇప్పటివారిస్థితిలో నట్లు చూచుటకును గాదు. (బెటిష్‌వారి పోత్సాహము సౌరాజ్యము వినిచే నింకముందు బాగు పడుదురేమోకాని, యా యౌన్నత్యము వారధిష్టించువజకు జీవించి యుండి నుఖించుటకు నావంటివారు మార్క్మండేయులుగారు 1!” కామమనునది పురోవృద్ధి హేతువని యూరోపియనుల భావన. ఎట్లన వరించు స్వాతం_తము౦డంబట్టి యేదేనొక హృదయాకర్షక మగు విశేషము గలిగియో నేర్చియో యున్నంగాని యేశాకులుగా జీవనము గడుపవతఅసినదే. కాంబట్టి స్త్రీల మెప్పుకొఅకై యెల్లరు (శ్రమకోర్చి శ క్యనుసారము గొప్పతనము నందంజూతురు. మజియు స్త్రీలును దెలివి తేటల దేజినవారుగాన నట్టివారి సావాసము (శేయో హేతువు. ఒకానొక కవి యాదేచించినరీతి శగూరుని లక్షణ మేమనంగా. “తే, ఒక్క కాంతనుగోరి, మహోద్యమముల. బూని సాధించుటలచేత6 బూజసేసి రాజ్యమును దైవమును భార్యరాగమడర6 బ్రీతులం జేయుటయ కాని వేజుగాదు.” (టేనినన్‌) అట్లగుట స్త్రీలమీంది మోహము వీరకృత్యములకు.6 (బేరేప కము. అభు్యదయకారకము. హిందూదేశములో స్త్‌లు అధఃపతితలై యున్నందున వారి వెంటం బోవుట పాతాళ యాత. మఖి వెంటం బోకున్న( దీజదు గనుక, వారిని, విద్య, స్వాతం[త్యము మొదలగు శగాంధీమహాత్ముని (ప్రభావముచే నీ పరిణామము ఇటీవల నృష్టిక వచ్చినది. ఇందునకు దేశసేవిక లొక దృష్టాంతము,

(పథమ భాగము 87 దానంబులచేత, నుత్తమ పదవికిం దెచ్చిననేకాని యీ దేశ మెన్న టికి శుభములకు6 బాతంబు గాదు. అపుడు వేయి సంవత్సరము లుగ మన దేశములలో నుతృన్నములగు [(గంథములలో స్త్రీలు గొప్ప దశకు బురికొల్పు వారనుమాట తు[టాగాలేదుగదా ! (ప్రబంధముల లోని నాయికలు '*నామీంద వచ్చిపడు' మనుటదప్ప నింకే యశ స్కరములగు పాటులకైన నాయకుల బురికొల్పుట చూచినారా ? ఇది శుద్ధ పశ్నుపాయమైన కేళి. దీని. గామ మనరాదు. అన్నచోం బురుషార్థమును సూచించు నాపదము చెడును! శకామినులు గర్హ ఖీయ లనియు నికర్షహేతువు అనియు విరక్తి వాజా్యానము లెన్నియో యున్నవి. తొలుత మగవారు మగతనము గోలుపోవుటచేంగదా యాడువా రీ పాడుస్థితికి వచ్చిరనుట మజచి తమ దోషములచేం దప్తులై, కీడ్వడినవారిని, దామే దూషించుటం జూడ, మనవారు మనుషులా కారా యను సంకోచము రాకమానునా? ఇంకనైన వారిని మీందికిం దేవలయునన్న (ప్రోత్సాహ వాక్యములచే ఖభైర్యవతులం జేయవలయునేగాని తిట్లచే వారు ముందుకు రాంజాలుదురా ?

మిృరసములుగా( గావ్యముల దీద్చుట మంచిది

వటి శృంగారమును మాత్రము వర్ణించుట యా రసమునకు వైరస్యము. గలిగించుట. మనుష్య పకృతి యెట్టిదనంగా నే మార్చునుజెందక యేకరీతినియుండు వన్తువులయందు అవధానము చాలకాలము నిలుపంజాలనియది ! అవధానమును నుఖమును సమన్వితములు. ఎయ్యది తృప్తికరమో దానియందు మననుంచుట నులభము, సహజమును. క్లేశకరముల మీంద ఐబలవంతపెట్టినను మనను నిలకడం గాంచదు. భోజనపువేళ మితముగ నేయి వేసి కొనిన రుచి, అది దప్ప వేజేమియు లేకున్నను, మజీ యమితముగ నయ్యది స్వికరింపంబడినను దానియందు రోయింపు జనించును, ఆరోంతతోడ మననును ఇతర పదార్థము లేమే నున్నవా యని కోప ముతో నలుదెసలను భార్యను పరికించును. ఐరోపాలోని కవులు ఈ తత్త్వము నతికమింపక (వాసిరి. అనంగా కావ్యము లనేక

• ఎచట నైరోపాలోని కళలంగూర్చి చెప్పంబడిన స్తుతియంతయు భారతాదుల రచించిన మనవూర్వులయందును జెల్లును. చెల్లనివారెనరనంగా దేశక్షయకాలపు హిందూకవులగు ('పబంధకారులు.

88 కవిత్వత_త్త్వ విచారము (క్రమముగం బోనీక రసముల మిశము చేసి యన్నింటియందు నభిరుచి స్థిరముగ నెలకొను నట్లొనర్చిరి. మన శృంగార కావ్యములు ఏకరస [పథధానములగుట నిరసములు, వెగటు, రోంత ఇత్యాది జుగుషప్పారసములకు నాకరములు. నీతికి. గవితకు( (బత్యక్ష సంబంధము బేదు

ఇట్లనుటచే నిటివలి మన శృంగార కావ్యములు నీతి బాహ్య ములు, చెడ్డవి యని రేంగుట కారంభించిన పరమపార్యశుద్ధ్య ధురం ధథరులలో6 జేరినవాండనని యెన్నబోకుడీ! కావ్యము, శిల్పము, నీతిశాస్త్రము గాదు. ధర్మశాస్త్రము. గాదు. శిల్పముయొక్త యుత్ధర్ష నికర్షముల నేర్చణుప వలయునన్న దాని రచనా సంవిధానముల. బటి నిరూపింప నగునే గాని, “భగవద్గీతలయంత పారిశుభళ్య మిందులోలేదు. రామానుజ భాష్యమువలె ముక్తిదాయకము గాదు" అని వాపోవుట నిర్మిమిత్త (ప్రలాపము. తుదకు గోప్యముల6 బచ్చిగా వర్చించినను నీతిశాస్త్రముంబట్టి ఖండించుట తెలివితక్కువ. మజథి రసభంగమా కాదా యనుటయే శిల్పవిమర్శనముయొక్క ఒక్క పరీక్ష. తక్కిన పరీక్ష లిట యధిక [పసంగములు. అభాసములు. నాకుం జూడ ప్రబంధములయందు మనకు. బ్రీతిలేమిక6 గారణము వానియందు నీతిలేమి గాదు. మతి రససంషోషకములగు స్థితిగతు అకు వెలియై, రసికులకెల్ల నవి వైరస్యము మెండుగం గల్చించుట. శిల్పముయొక్క ముఖ్యోద్దేశము మనసును హరించుట. ఈ వశీకరణ శక్తి యుండినయెడ నీతి లేకున్న నేకొదువయు లేదు. అదిలేనిచో నుపనిషత్తుల నుడకంబెట్టి ధృతియంతయు. దీసి యందు నించినను నే ఫలమును లేదు. కావున మన భాషకు నీతి ముదురునట్లు చికిత్స, దోహదము, ప్రాయశ్చిత్తము జేయవలయునను పరమ పారిశుద్ధ్యదురంధరుల కొక దండము వెట్టి దూరముగ బొమ్మను టయే కర్తవ్యము. ఇష్టములేకున్న నీ (గంథముల వారు చదువనేల? ఎవరును బతిమాలుకో లేదుగదా! ఇంట్లో గాఖ్మెమువేసి పాపములఈ జొరనీక భద్రముగా నుండినను సరే. మథి ధర్మోద్దరణ్మకియకై పోలీనువారి శరణు. జొచ్చిననుసరే ! మన(తోవ మనది.

కవిత దేశీయుల నడవడిక నూచకము

పాశ్చాత్యులయొక్కయు హిందువులమగు మనయొక్కయు

శృంగారవాక్యముల కారతమ్య విమర్శనముచే. దేలినవి కవిత్వ

(పథమ భాగము 898 తత్త్వ విషయములే కావు. మటి కాలదేశములచే సిద్ధాంతములైన జనుల జీవితములకును గృతులకును నిత్యసంయోగ ముండుట యింకను (బధానమైన యంశము. కావ్యములు ఊహామా[తము లనుట గొంతవజకు(గాని సమ్మగముగ నిజముగాదు. ఎంత యూహింప.6 జూలిననేమి? మనచుట్టుంబట్టువారల భావముల గచుల స్పర్శ యే మాాతమునులేని యూహల6 జేయ మనకు సాధ్యమా * జనుల నావరించియుండు స్థితులు కొంతకుంగాంతయేని దప్పక కావ్యదర్చణమున: [బతిబింబింపకపోవు. కావ్యపరిశీలనము చక్కగంజేసితిమని జనుల నడవడి, చర్మితము, జీవించువిధము లును బొత్తిగా గోచరింపకపోవు. [పబంధములయొక్క దౌర్భాగ్యము దేశదౌర్భాగ్యముయొక్క (ప్రతిబింబము. నిష్కారణముగ భాషను బట్టి పీడించిన పిచాచిగాదు.

(ప్రభావతీదేవి వర్ణనము తుచ్చము వ్రభావతీపద్యుమ్నము నానారన కోభితంబుగాదు. కండు నొకరసము సైతము తగినరీతుల విలసనములుగళథి నానాశారములం దాల్చిన మహోత్తరమాయగా నుండమిచే వినుగు నిచ్చుచున్నది యని తోంచెడివి. “లోకోభిన్నరుచి” నామాటనా మట్టుకు. ఐనను గారణములజూపుట విధి. శుచిముఖి (పభావతీదేవింగూర్చి (వద్యు మ్వునితో6 జేయు ద్‌ర్ష పసంగముం జూడు6డు. “స్త, నెత్తమ్ములనుచుం [గ్రున్నెాలలంచు వటఫల[శ్రలంచు. దాబేటి చిప్పలనుచు” అను రెండవ యాశ్వాసములోని 64ీప పద్యము మొదల్కొని “క్త ఏయంగకమును భావన చేయక వాయంగరాదు చేనిననానం దాయత్తమది. జౌక్కుయి రాయతత్తపు బుద్ధిం జెలువ నలవియవాయన్‌.” (అను 96వ పద్యము వజకును) అందు(6గల యక్తీలదోష మటు౦డ నిండు. అది మన నదా చారములలో నొకటి. చెలువము శుద్రముగలేని కుయుక్తులు నుపమాభాసములు నెన్ని! నాభియనునది గంభిరమైన చెబువంట |! నూగారు మన్మథుని చిమ్మని. టోవియంట ! పయక్టదయను వలలో (౧2)

90 కవిత్వత_త్త్వ విచారము బయట. బోయి విహరించి వత్తమని కుచకుంభములు పక్షులరీతి6 గొట్టుగానుచున్నవంట | బొడ్డు నొక సాగసు! అది పొన్నవిరి! ఆయమ్మయూరువులు ఏనుగు తొండములకంటు నెక్కువ! అన్నింటి కైనను మీజిన తుచ్చసామ్యముం జూడుండు. జంఘలు శాలిగర్భ ములు. వజాల కాంతి నీళ్ళు. అందెలు మళ్ళు. మీంగాళ్ళు కచ్చపములు ! బురదయేమో కవి చూపలేదు ! ఒకవేళ నివర్హనమే కాబోలు 1! ఇట్టి బలక్కారోపములకుం బూనినచో, గాడిదె, గుజ్ణుము, 1కోంతి, కొంగ మొదలగు (పపంచకములోని యేవస్తువుతో నైన స్తీలం బోల్చి వర్షింపవచ్చుగదా 1! సరేకాని నాకొక సందేహము. ఇంత విశదముగ భాగభాగమును బెదవుల చప్పరించుచు శుచిముఖి వరించెంగదా |! దాని క్రీయంగోపాంగదర్శన మెట్లబ్బెనో ! పూర్వము కన్యామణులు కోకలువిప్పి తాండవమాడుచుంట గలదా! లేక యందజికిని వస్త్రములను మానమును వ్యర్థముచేయు దివ్యదృష్టి యుండెనా? మజియు, పింగళిసూరన్న కృతులలో పా(తములు సాధారణముగ దీర్ణచర్చలం జేయరు. కవి బహుచమత్కారముగ మాటమీంద మాటవచ్చి విషయము విశదమగునట్లు సంభాషణ లేర్పజణుచును. నాటకకౌశలమని పేర్కొనంబడిన (ప్రతిభలో నిది యొక కళ. ఈ శక్తిలో నితండు తిక్కనతో సమానుండన్నను బైమాటగాదు. నిదర్శన మికముందు నివేదింతును. ఇంత సమర్ధు డయ్యును ఆంగవర్జనాశృంగారమునకుం బూనెనేని యాశక్తిం గోలు పోయినవాండౌట యెంతయు6 జింతనీయము. శుచిముఖియొక్క యుపన్యాసము ముప్పది పద్యములకన్న నెక్కువ. ఇంతసేపు (బద్యుమ్ను6డు నోరుచచ్చిన జీవంబువలె నిలుచుండుటం జూడ, అతనికెకాదు, మనకుంగూడ నలసట ! పాాతములను ముందు నిల్చిన పిమ్మట నెల్లరు నప్పుడప్పుడేమైన6 బేయుచున్ననే వినోదము. ఒకరు నోరు బద్ధలగునట్లు మాటాడుచు తక్కినవారు కొయ్య బొమ్మలరీతిని, పళ్లెటూరివాండ్రవలెను, నోరుదెరచికొని జెప్ప వేయక నిలువంబడియుండిన (కృతికి రసమునకు రెండింటికిని కీడు. సామాన్యులగు కవులలో నీ దోషము లుండిన విచారము లేదు గాని, మహాకవియు సంభాషణరచనలలో దకుండునైన సూర నారుగండీ లోపమున (వాలుట మనసుగుందించు చెడుగు. [ప్రభావతియొక్క కామనిర్భరత యేవంపుంబాటుగా దోంచునే కాని రమణీయమని యెన్నుట దుస్తరము. వచ్చిన యావేశముం జూడుండు.

(వథమ భాగము ఫ్ర “శ్చ. ఇట్టి మనోహరాంగు6 డొకం డెందయినం గలండేన్సి కళ్టియుం గట్టిగ నాకతండు బిగి కౌంగిటంజేర్చంగ వచ్చునేని, నే నిట్టట్టుం గొౌంకినన్‌ విడక యిష్టవిహారము లెల్లం గాంక్ష6 జే పట్టి యొనర్చునేని రనభావము లెట్టివి యొక్కా యత్తజిన్‌ [౯ (వలా. అ. 3 ప, కక్ష) మతథత్‌ చెలికత్తె (పభావతియొక్క విరహచిహ్న్హములను శుచి ముఖికిం జూపుట దిలకింపు6ండు. “స్త, నెలంత ముక్కరయందు నీలంబుగాదు నూ తెలిదళుకొత్తు ముత్తియము గాని యువిద నందిళ్ళ బాహుపురులు గావునూ మితిచూడ నిడిన యూర్మికలుగాని, నుదతి పాలిండ్లం గన్తురి నల్పు గాదు నూ కనుదోయి కాటుక కప్పుగాని, రమణి కర్టీకల వజపు దీస్తిగాదు నూ ప్రాగెంపుదునకల రంగుగాని, తే. యూర్చువేండమిం గృశత బాష్పోదయమున గండపాండిను దత్తత్పకారములను గానంబడియెదు నోవిహంగమ వురంధధి యింక నీచేతనున్న దీ యింతి బతుకు” (ప్రజా. ఆ. కి ప. 87) వెలిక త్తెలీరీతిం. జెయివేసి విప్పిచూపుటకో ర్చెడు రాజకన్యక లెంత సుకుమారులు! పూర్వము జవికల భఛారణమే యున్నట్టు లేదు. రాణివాసములో నేమైలియు సోంకక పెరిగిన కన్యామణి తన భావము (ప్రకటించురీతి వినుండు. “సీ, ఆ రతికం గరంబు లైతిరే నవ్విభుం గౌగలింపంగ నబ్బుంగరములార 1 ఆ యింతికం గుచంబు లైతిరే నతనివ క్రనిపీడన మబ్బు. గుచములార |! ఆ లకాంగికిం జెక్కులైతిరే నారమ్య శీలుచుంబన మబ్బు+ జెక్కులార! ఆ నెలంతకు వీనులైతిరే నాకళా విదు మంతనం బబ్బు వీనులార!

క్ర కవిత్వతత్త్వ విచారము కే. యట్లుకా నోచనేల నాకైతి రకట యనిన నిజావయవంబుల కాత్మవగచు బాల్యమున దన్ను రమణ సౌభాగ్యకలిత యనిన సాముదద్రికుల మాట లరసితిట్టుల” (వభా,. అ.౩, ప. 104) ఇట్లు అంగములంగూర్చి పలవించుట గణికలకైన6 దగునా? మోహమనంగా వీరికి దేహ్మక్రడయేకదా ! ఇదియాశ్ళ్శంగారము |! “అయ్యో! నాకుచములారా! మీరు ఆయమ్మను జేరియుండిన నుఖపడుదురుగదా !' యని యెవరైనల దలంతురా! అత్మతృప్తి గోరుదురేకాని యంగాంగములకు. (టబత్యేక సుఖ మున్నదని (భమించివాని [(పారబృ్బృమునకై విలపించు వారున్నారా? శృంార (వకృతి మన కవులకు నగోచరార్హము. సుఖ మెజుంపనది మనను ఇం్యదియములకు నెజుక నహి. అవిజ్ఞానము కర్మము మొదలగు (కియల'కుపకరణములు. మనసు [పపంచముం దెలిసికొనుటకు, నిచ్చారీతిం గార్యముల జేయుటకు ననువైన మార్ధములు. వానికి (ప్రత్యేకముగ నుఖము ననుభవించు (ప్రభావము లేదు. *సీ, ఓ హంసి ! నిన్ను నేనొక్కటి తుదిమాట యడగెద నిహృదయంబు నందుం గలయట్లు చెప్పుమీ కల్లలాడిన నీకు నాతోడు నుమ్ము పాణనఖీ వీవు తడయక పద్యుమ్ను కడకింక నొాకమాణు పోయి దున్తరమైన నా యవస్థ చెప్ప చేరికం గొంత చేయవచ్చునా రాదొ యా దురాశాపాశ మెందు. దెగని తే. బంధమై ప్రాణముల వెలువడంగ నీక యాంగి పెంచెడు మదనాగ్ని నహరహంబు నీవు చని యవుగాములు నిశ్చయించి యాశ. దెగం గోయుమదియె మృత్పాణరక్ష,” (పభా. అ. 3, ప, 107) వరుండు వలచివచ్చిన నుత్తమురాండు సంతసింతురు. ఒడంబడుదురు. ఈ కన్యయో వాండు, కరుణ, పశ్చాత్తాపము వీనిమై వచ్చినను జాలుననుచున్నది ? వలపునంగూడ బచ్చమడుగు

(వథమ థాగము కిక వా రెట్టివారు? దానితో. దుష్టిజెందువా రింకను నెట్టివారు. ఈ లాలసత చిత్తవికారముగాదు. మనోవిభణముగాదు. ,అత్మస్పర్శ లేని శరీరతాపము. రోగికి మందువలె, వినికిచేతనే (సజ్వరిల్లు కన్నెలకు నాయక సంగమమును తాపహరము,. మనోహర మనుట బొంకు. మన్మథు(ండు మనోభవుండట! దానికన్న నంగభవుండనుటలో నర్ధ ముత్క్మటము 1 “ర అని నిజ శంకల కన్నిటి కని బరిహారములు సెప్పి గెంటక యుండం దనయాన నిలుప దితినుత తనయ రమణుల గవయ మిగులం-గమకించు మదిన్‌.” వ. హంసిం జూచి. *స్తీ స్గి చెప్పినట్ల యిన్నియునైన మొదలం ద త్పుర మెంత దవ్వా నీ వరుగుటెపుడు పోయి వేళయెజింగి పొనంగ నవ్విభున కీ దృశమైన నాకోర్మి. దెలువు టెవుడు తెలిపిన నేవిమ్నములకు లోపడక నా పె నతం డనుకంప6 బూనుటెవుడు పూని కా నిచటిక రానొక్క నెవమున గురునాజ్ఞ దొరకించు కొనుటయెవుడు త్తే వట్టి 'పెనుమత్సరపురాశి వజనాభు6 డన్మదిచ్చకు ననుకూలు6 డగుటయెవుడు విరహవారిథి నేంగడ నెళ్ళుబెవుడు వలవని దురాసిలను గుమారిలుటె గొకలో (ప్రభా. ఆ. 8, పు 220 221, 122) ఇది గణువతనము ! మితభాషలేని జావళీ సరసము! కల హంస పదు మ్నునితో నమ్మగారి వేదనల నెంచ మఖుంగు వెట్టి నుడివెడినో యాలకింపుండు 1 “చ్చ కొనరక చూవుచేత6 గడుంగోలిన నీ చెలువంబు చెల్వమా ననమున నెంతమిక్కిలి మనంబుగ హత్తెనొ కాని యప్పుడో రసిక శిఖావతంన ! యదురత్నమ ! క5రళాద రీతిగా6 గినలయపాణి చన్నుంగవ(శ్రేవ గగుర్చొడిచెం బొరింబొరిన్‌.”

రికీ కవిత్వత_త్త్వ విచారము “జ, వావిరినెల్ల (పొద్దును భవక్చరిరంభణచుంబనాది నా నావిధభోగలిలకు మనంబున నువ్విళులూరుచున్మివ్రీ డావతి దెల్బెం గొన్ని నిశలం గనుమూసినయంతమా(తంటై పై విలనిల్లు కుట్టమితభావ విశేష విజృంభణంబులకా.” “చ్చి కలలం గూడినవేళ నెట్టి పాలయల్కల్పుల్టెనో, యేమిని వలనం దప్పు మటిల్లెనో యెజు6గం దత్స్వప్నాగమామర్హవి హ్వతిత స్వాంతయు.బోలెం న్నిదనెజయకా వర్టించె. బద్మాక్షియ కు లహోర్మాతనులందు బద్మకుముదన్ఫూ రిన్విడంబించుచున్‌.” (ప్రభా. ఆ. 4, ప. 75, 76 77) ఇది జావళీలకన్న నికృష్టమైన పాళయగాంథడ శృంగారము! ఇట్టి యసొచిత్యముల.6 బలికిన జనబాహుళ్యమునకు వేదాంత వాదములచే నగుదానికన్న నెక్కువ విరక్తి తటస్థించును. అదియ సరససల్హాపమని భావించు మృగ్మప్రాయు లింకను మన దేశమున నున్నారా ఇ ప్రభావతీదేవి కన్నెయయు్య నారికేతిన గణికలకృత్యముల ద్ధగాం. జేయుటయం దెంత [పౌొఢయో యీ పద్యమున౦ దెల్లం బయ్యడిని. కోస్పీ్‌ శ్రేల్ధి గృహంబు ముంగిట గర గరికలా లోకించు గంధాంబు 'సేకమరయు, నలుకు వూంతల. బరిమళముం. బరీక్రంచు రంగవల్లికల తెజంగు.( జూచు, నకినల మంచంబు జాడ విమర్శించు! గుంకుమ పజపు భంగులు గణించు, హెంబట్టు తలగడ యొప్పు విచారించు నగరు ధూపముల సోయగములెంచ్చు జే. నలరు టోవర్లుమేల్కట్లు నంగరాగ పూర్ణపా(త్రికలును గందవొడి బరణులు జాలవల్లిక లాదిగా నముపభోగ సాధన శ్రీలు పరికించు సారెక బల.” (వభా, ఆ. 4, ప. 144) ఇట్లు భోగసాధనములెల్ల సమకూర్చి సర్వసన్నాహ సమేతు రాలయ్యు (బియుండు రాం గొంత దామసించినందున, మజియొక్క విరహ[పలాపమునకు మొదలుజొచ్చి యేమనుచున్నదనంగా.

(పథమ భాగము రి “త్ర, వత్తు నవశ్యము నేండని చిత్తము తమిరేంచి యంత జింతయొకతె పై హత్తిన నదివృథ వుచ్చినం

బుత్తురు మగవారిమాట పానగదు నమ్మన్‌.” (వభా. ఆ. కీ పం కత్త70) ఇట్టుత్క౦ఠ6 గొనియుండియు శాస్త్ర్రప్రకారము చంద్రోపాలంభ నము సమకూర్చిన యీపెయొక్క మన స్థైర్యమును, కవియొక్క సందర్భశుద్ధిని పొాగడుటకు నాదిశేషునకైన నలివియా ? పిమ్మట చం్యదునివదలి దకిణానిలునిం బట్రినది. అటుతర్వాత నతని కొకింత విరామదానంబొసంగి, మన్మథునిమైకి దూంకి, యాయలసట చేత శాస్త్ర్రకమముగం, (బాణములు కంఠగతములుగాంగొ, “అదే చచ్చెదను జూడు” మని “జెప్పలు దేలవైచుచు” (కిందబడిన నొప్పి గదాయని “పూలపాన్నున (వాలబోవుటయు” పూర్తిగా వాలలేదు! ఈ తమాషానంతయు (పచ్భన్నరూపముతో (డ్రామారీతిగా. జూచు చుండిన (పద్యుమ్ను6డు (పత్యక్షమై పట్టుకొనంగా, అమ్మకు నెక్కడలేని సిగ్గువచ్చినది. పాపము ! (ప్రభావతి యెంత మంచిది! తన బాథలు ' దనకుండంగా నలంకార కాస్త్రమున కే బాధయు రాంగూడదని పరోపకారవృత్తియైై, (పతిదూషణమును, (ప్రతిదశను దప్పక యాదరించి చూసినది గదా! వరుండును ఎంత థీరో దాత్తుండు ! ఈ నాట్యములన్నియు ముగియువ జకు€ దమిని బిగ బట్టిన యోర్చుకాండు! అయ్యో! దర్విదమా ! అనివార్యమైన మోహమును గోంతివలతె నాడింపయజూచుట శృం0గా రమా! వికారమా 1! ఇంతటితో. బోయెనా ? (ప్రభావతి ముప్పది పద్యముల రోదనము శ్వాసము బిగబట్టి, పూజారులు మం([తములనేకరువు వెట్రినట్టు త్వరత్వరగా6 జేయుచుండ౮గా, “ఏమమ్మా' యనియైన నడిగినల గాలయాపనముగదా యని యుచితమౌనముం దాల్చిన శుచిముఖీరాగవల్లరులు, వధూవరులు పడుకటింటికిం బోయిన వెనుక వెన్నాడి మధ్యస్థలములకుం జొచ్చుట మనవంటివారికి జోంతయనిపించును. వారెంతో దయతో నా గాంధర్వపు. బెండ్లి కూంతును బిలుచుకొనివచ్చుట, బుద్ధులు గజపుట మొదలగు వేడుకలున్నవి “తిగిచినరాక యీడిగిలంబడినొదంట ! చెలికత్తె లును శాండో కుస్తీచేసిన బలశాలినులుగావున నెట్లో తుట్టతుదకు దేవిగారిని “ఏనుగు6 గంబానకుం దెచ్చినట్లు” తెచ్చి విభునిముందజి నిలిపి యొక చిన్న యుపన్యాసమిచ్చి వెళ్ళినారు. వెళ్ళినారని

రగ కవిత్వత_త్త్వ విచారము తోంచుచున్నదిగాని నిజము చెప్పలేను! ఇవియ. మనవారి రాగములు. కోమలత, మార్థవము, సౌకుమార్యము మొదలగు సామనస్యంబులకు వెలిమయైనవగుట నాగరికపు6. జందముగలవారికి నింపుగావు. మతి పూర్వకాలపు నవాబులు, రాజులు, పొాళయ గాండు మున్నగు మోటువారికి తగియుండునేమో. భావించు టయు బహు[పయాసమ. (ప్రభావతిదేవి తరువాత శా(స్తోక్రరీతిని బొలయలుక దాల్బగా నాయమందేర్చం (బయత్నించి, యెంతకు6 దేజకున్న (నియమితకాలము నిండని దా యమ్మ తేజిన నది తప్పుగదాయని? యోజింపనంత మూఢు6ండు) (పద్యుమ్నుండు నిఘ్టరముగా “దానవునకు నుదయించినదానవుగావున లతాంగి! దయ చాలదు” అని, భార్యమీంద6 గోపమువచ్చిన నామె పుట్టు పూర్వోత్తరాల నెల్లం దడవి తడవి వాపోవవలయు, నను సనాతన హిందూగృహస్థధర్మము నుద్దరించుటయు మిక్కిలి చితమ. ఈ పాలయల్కకు [మేరకము శ్లేష. మగండు ఒకయర్ధము నూనిన వా(డై “రతీ |! భవదుత్తమరతి !” అని ధ్యానించుచుండంగా, నందు వేజాకయర్థము గనిపెట్టిన ప్రభావతి “పట్టప్పు దేనియైనరతి (భ్రాంతినె పల్కెదవేమొ నాథ! నే గట్టిగ నారతిప్రమదంగాను! (ప్రభావతి యండు నన్నిలన్‌ 1౫ అని యతనికి6 దన పేరెత్తి చెప్పనంత కోపనయగుట సహజమ. ఈ (ప్రణయకలహముభే (పద్యుమ్నునికి విరహవేదన రెండవ తరం గము రీతిం బొంగి పారలంగా, హంసకు దనకష్టము. దెలుపుచు, నామాటగా. (బాణేశ్వరితోం జెప్పుమని యేమని [వాయుచున్నాండు. వ్విరదగతిరగడ *ఓహంని నీచేత నీమోవి చిగురు6 దేనియలు గోలెడి యాన నీమొల్క నవ్వువెన్నెల చలువగొను నాన నీమృదు కపోల సన్నిధిని మోమిడు నాన నీిమోహన్మశోణి నిమురంగలిగెడు నాన నీదు పాలిండ్ల నొనెడు వక్షమను నాన నీదు శృంగార కళనెలవులంటెడి యాన నీదు మణితామృళమునింతు€ జెవిననునానం” (వభా, అ. 5, ప. 152)

(వథమ భాగము రి”

పశుకృత్యమే కామమనుట యిందుచే నువ్యక్తముగదా ! మథి యిట్రి (వాంతల నితరులకు "వాయువాని మనశ్శుభత యుట్టిదో 1! కవి (పద్యుమ్ను నిట్టి నీచపాృాతముం జేయుట యాతండు గొల్లం డనియా ?

దోషవిచారము చాలదూరము చేసితిమి. ఇందునకు6 గారణ ములు రెండు నిష్పక్షపాతబుద్ధితో నారయుట విమర్శకుల ధర్మము. రెండవది కళాపూర్ణాదయముయొక్క గొప్పతనము కొలంత యెత్తం గోరిన సాధారణ ప్రబంధథములకుం దానికింగల వ్యత్యాసము [పకటించుట యావశ్యకము. ఇంతేకాని దోషముల! జూపినందున గుణములు లేవను నన్యాయ్యాపవాదము మోపువారము గాము.

కావ్యములోని మంచిగుణములు

ఎంత దక్కువపడినను స్వభావమును బూర్తిగ6 బోగొట్టుకొన నానా? అశక్లు యొన్నిలోపములున్నను సూరన తన నైజమునేల విడుచును! ఈ కావ్య్థములో కొన్ని యద్భుత విశేషములున్నవి. అవి యనితర సొధ్యములు. మానవ [పకృతి నద్దమువలె. జూపించు నవి. సంభాషణములు విస్మయావహములు. నాటకధర్మములను బోషించియున్నాండు. స్టాలిత్యములతో మిశ్రమైనదను చింతయగాని నాకు గుణము మగ్నమైనదని క్షణమైన నెంచినవాండంగాను. ఈ (గంథమున నాశ్చర్యకర మైన పాాతము శుచిముఖి, ఈ హంసి యొక్క దిట్టతనము, బిగువు, నేర్చు, తీ/(పిమాటలు, మెత్తమనను, చమత్కారము నాహ్ల్హాదకరములు. అనేక పాతములు (పదర్శింప6 బడు స్థానముల వర్ణనలు తజుచుగ సంభాపషణమూలముగ6 జేయ6€ బడియున్నందున నివి పొలుపెక్కినవి. సంభాషణములనంగా దీక్ష వపసంగములుగావు, అవి సామాన్య (ప్రబంధకారుల విలాపములు. మథణి యిందు. గలసి మెలసినటు పలుకంబడు వచనములు. మాట మీందుగా మాటవచ్చిననే యందేము. బడిపంతులవలె అరగంట వ్యాజ్యానముం జేసిన నాటకసరణి చెడును. కథయందు నిరర్హ కాంగములు మెండుగ లేవు. కల్చ్పనయొక్క జిగిబిగి కళొపూర్ణో దయమునకన్న సాంధదమని నా విజ్ఞప్తి. (పత్యేక వర్దనలు భావ సమృద్ధములు, చూడుడు. (పద్యుమ్నుండు “పోలో. యనంబడు గుజ్జపుసవారి చెండాట నాడుచుండుట కవి యెంతరమ్యముగ వర్షించియున్నాండో ! (13)

08 కవిత్వతత్త్వ విచారము “సీ. తొలుదొల్తనయ్యేక తురగంబు మండల గతిచారియగుచు నిక్కంబు దోంచె నావెనుకను నఠూపాశ్వాలి చెదరక చక్రాకృతిని బర్వునరణిదోంచె నంఠటననతినృుటావయవంబుగా నెనసియేకాంగ వేష్టనతం దోంచెం దుది. దద్విభూషణ ద్యుతిరాజి మాతంబు కొటవి తిప్పినరీతి మెజసిదోంచె తే, నంతకంతకు గతివేగ మగ్గలింప రాంగవాగె యొచ్చరిక పరాకుజియ్య యను జనులు రిచ్చవడి తమపని మణువంగం బరంగునమ్మేటినెజరౌతు పౌఢికతన.౫” (ప్రభా. ఆ. 2, ప. 32) ఇట్టి వేగము అనుభవమున లేకున్నను, ఒకవేళ నంతవేగము తటస్థించినయె డల కవి వర్చించిన యాకృళులు గోచరించుట “రంకల్‌ రాట్నము” జూచినవారికెల్లం దెల్లము. అతుగక్తియుండిన నిట్టుండ నొప్పు, శుద్రముగ నసాధ్యమని తోంపంగూడదు. మజి యపురూపములైనను భావ్యములుగనున్న స్వారస్య మెక్కువ. విరాళిపాలైన (వద్యుమ్నుండు నిర్లతుకములగు నుత్సాహ నిరుత్సాహ స్టితులందాల్చి లేనిపోని కారణముల నూహించుట మోహ(గస్తులకు స్వ్వఖావికమైనస్థితి. ఇది యీకవి వర్ణించినట్టు లితరు లెవ్వరు, బేసినజాడ నాకుం దెలియదు. వినుండు.

“చ శుచిముఖి మాట యొండరని చూడ6గ నెంతయు నానపా టొన ర్చ్పుచుమదిం (దిప్పుచున్న యది, చూడ్కిక నన్ను నె పోలువానినా రుచిరతరాంగి చిత్తరువు రూపాకటిన్‌ రహింజూడం జెప్పెలద ద్వచనము చొప్పు నేమినియతంబు నమాకృతులెందు. గల్లవే.”

(ఆ. 2కి)

“చ్చ బది పదిలంబుగా నడుగకే నపుడక్కట కోర్కి దాచిన ట్టిదొరతనంవు నీటు 'ప్రకటించితిం బాపవు లజ్జనన్నునో రదిమె ననాదరంబు తెజంగ్లై యది హంసికి. దోంచె నేమొ! ని ల్వదమజియించుకైన్మ గణువల్బవి గాని కథల్వచింతురే 17 వ్‌

(పథమ భాగము 99 ఊం ఏనొక యించుకంత మననిచ్చిన మాటలు పల్కకుండగాం గాని మరాళి యద్ధనుజ కన్యకకైనను నొత్తిచూచి యే మైన ననంగ౦6 బూనునని యాత్మకు. దోంచుచు నున్న దిఫ్ర, కా దేని [ప్రనంగముం దిగిచి యేల నుతించు. దదీయరూపమునస్‌. 6 మ, అటు గాకద్భుత రామణీయక గుణాఢ్యంబైన నద్వన్తువుం బటువాచారసికుల్‌ (ప్రసంగమయినన్‌ బారంబుముట్టన్‌ రసో త్కృటతం జెప్పక మానంజాల రను పక్షంబొండు భావించినన్‌ ఘటియిల్లున్‌ వనితాం వర్ణనకు నిక్కం బన్యధా సిద్ధియున్‌. 7 చ. హరియును వానవుండు, దము నంపిన కార్యము హంసి దానయై ధరణికిడిగ్గి చెప్పె మదుదగ్రమనస్థితి6 గాంచు టెన్నగా నురరివుం జంప నన్ననువు నుద్దులు వుట్టంగ బోలు నెల్లడన్‌ సరసిజనేత్రు దక్షణ భుజంబవు నీవని పల్కినందునన్‌. తి ఉం అన్నియు నేకవాళ్యముగ నారయ నానలు వెంచుపక్ష మే యున్నది కొంతమించి యిది యోజన సేయంగ నొదురూపె యా కన్నియచేతి చ్యితఫలకంబున నున్నది యెవ్వరట్టిచో నన్ను నెజుంగ్మవాయననినన్‌ శివాయుట వింటింజూడంగన్‌. లీ (ప్రభావతి రాగవల్లరుల యేకాంతగోష్టులు బహు దమ్య ములు. అందజకన్న నుత్తమపాత్రంబగు శుచిముఖిం (బశంసించి ప్రభావతీ _పదుర్షమ్నుల నింతటితో వదలుదము. వారును వదలిన జాలునని యుత్క్మంఠమై (గుక్కిళ్ళు (మింగుచున్నారు | వచిముఖీ చర్మితము వజ్యనాభుని పురంబులోని విశేషంబులు మీ రెజీంగి తెలుపుం డని మరోళముల నింధదుండు నియమించు నవుడు, ఈహంనె కథలో6 బవేశించి, యతనితోం జితఫలక వృత్తాంతము6 దెల్చి. యింక దైత్యునకుం గాల మాసన్నమయ్యెనని థైర్యము చెప్పినది. ఆ సందర్భములో నిందునితోం జెప్పినట్లు రాగవల్లరీ వ్రభావతు లకు (ప్రద్యుమ్నుని విషయమై నడచిన సంవాదమును నివేదించి నది, పిమ్మట (పద్యుమ్నునికి వలపుపట్టునట్లు నాయకురాలిని వర్ణించుట పూర్వమే తెలిపియున్నాము, అందును బింకమును స్త్రీ. స్వభావమును వెల్లడిసేయుచున్నది. ఎట్టన, ఈ శకార్యమునక్రె యేతెంచినదయు్య (పద్యుమ్నునితో “రహస్యమైనవియె యౌను

100 కవిత్వత_త్త్వ్వ విచారము భవత్పరిషృష్ట మెంతయున్‌, జనక నిమేషముం దడయసంగతి గాదును మాకు నైననీ, వనంగ జనార్జ్దనుండనంగ నారయభేదము లేదుగావునన్‌, వినుపింతు” నని బిగువ బేరము గనంబజచినది! మతి కన్యామణి సౌందర్యముంగూర్చి నిమిషము నిలువనోపని దయు్యు గంట పస్టెడు వివరముల లెక్కపకారము వినుజటెించియు, తన (పతిభను గొంత చెప్పునదియై “శ, ఎమ్మెయిం (బజ్జి మీజ వచియించెదనన్న వచింపలేన య క్కామ్మ బెడంగులోన నొక కోటితమాంశమునైన, నంత మా (తమ్మ మదుక్తిశక్తి యనరా దతివాబ్మహామాఢ్యనేన్సు మా యమ్మ సరన్వతినతి తనంతటిడానిగ నన్ను దిద్దుటన్‌.” “చ్చ నలినజురా వాన మొక నాండు ననుం దనచేతి 'ప్రోదిరా చిలుకను వాదుకుం విత. జేప్పంగం దానియమించి యందునా పలుకుల గొంతవాసిగని భావమునంగడు మెచ్చుచున్న ఖాం చలమున నాదురెక్కలను చక్కగ దువ్వుచు గారవింపుచుస్‌.” చ. (ప్రబలములైన కౌతుక కృషపారన వత్పలళాదరంబులని శబలిళచిత్తమయై యపుడు నా “కుపమాతిశయో క్తి కామధే ను బిరుదమిచ్చి తల్లిఖితనూపురమున్‌ భువనైక మాతయ య్యబల మదంఘిందా దొడిగె నాబిరుదం బదిచూడుమేర్చడన్‌. (ప్రభా. అ. 2, ప. 90,92,970) అని విడిచి బరుదమునకు దర్శన్మపాయ చాక్యములాడినది | అన్నింటికైనను సొగపైన ఘట్టము _పభావతీ శుచిముఖుల వాగ్యు ద్ధము. తన రహస్యము (పశాశముగచేయక (పద్యుమ్నుని వృత్తాం తము. దెలిసికొన వలయునని ప్రభావతియు, ఆగుట్టు దీసికాని యా పెకోర్కి నెరవేర్చగూడదని హంసియు, నొండొరులం జజచి మల్లయుద్ద నైపుబింజూపుట (అనంగా మాటలమా[త్రము) యుత్త్ర మోత్తమ (సదర్శనములలో గణ్యము. స్త్రీ స్వభావము నెంత నేర్చుతో. గనుపజణచుచున్నా6డు, ఆ ఘట్టమునంతయు 6 జదివిన6 గాని దాని చవిగోలలేము. (మూడవ యాశ్వాసనము శశ వ పద్యము మొదలు 75 వ పద్యమువజకు) క. ఇటు గాక లోకములనిం తటిచెలువుండు గలండె గలిగినను నుబ్బెద యి

(వథమ భాగము 101 చ్చట నచ్చట గలం డనియ క్కట నన్నిల్లేచు టంబకరుణ తెరంగె. సీ, అని పల్కు పలుకు నాయవనరంబన దత్స మీపంబునం దనురూపవతిని గుచిముఖి నంచరించుచు వినియి త్తన్వి చిత్తంబు వడని యే6 జెలిమికలిమి హత్తించుకొనుటకు ననుగుణం బగువేళ యిదియ యటంచు నూహంచి మదిని దగునుపాయంబు వితర్కించి యవుడు య దృచ్చ్భనవోలె నా కజవయెదుట తే. నద్దముగ నల్లనల్లన యరుగుచు నవి మర్శదృష్టిచేం బలుమజు మరలి మరలి చ్శితఫలకంబు వంకవీక్షంచెం గొంత నరిగడచుదాక నొకవింతనరణి మీజ. క అపు డమ్మరాళి చందం బుపలక్షంచుచు6 గపోలయుగ్మము దరహా నవు€ కాంతి౧ దనరంగానా చపలేక్షణ తనదు 'పాణనఖి కట్లనియెన్‌. క. కజదులపులు. గిది తానే మెజుంగునోకో తిరిగి తిరిగియావలకము పై6 బజపెడు6 జూడ్కుల నానా మెజుంగుంబోండికి మరాళి మృదుమథురో కిన్‌. వ. ఇట్టనియె. నోపడంతి నీపలికినట్లు మా యట్టితిర్యగ్దంతువు లేమియు నెజుంగమి యథార్హ్థంబయెనను నేను నీచేత చితవఫలకం బృబపడి చూచు టకుం గారణంబు వినుము. మున్నాక్కచోట నొక్కప్పురుమం జూచి తత్సమాన రూపునిమజి యెందునుం గానక యివ్వు డిందు నతని కైవడి దోంచిన నిది తదీయ రూపంబెజింగి [వాసిన తెజంగో యటు గాక యట్టివాండె వేజొక్కం డెక్కడనైనం గలిగెనోయని యించుక విమర్శించి వీక్షంచితి నన విని (ప్రభావతి యద్భుత (పమోదనందేహంబులు డెందంబునం (గ్రందుకొనుచు6 గందళింస నప్పులుంగుందప్పక చూచి యిట్లనియె. శా వీ మేమీ యింక నొక్కమాటు చెపుమూ యీ వున్న రూపిట్లయో యేమైనం గలదో విఖేద మిట రమ్మీక్షంవు మింకన్‌ వచ

102 కవిత్వత_త్త్వ విచారము

స్సామర్థ్యం బరయన్‌ మహాత్మవని యన్మద్బుద్ధికిం దోంచె దా

హా మాభావము గానలేవె మదిలొ హంసీ భయం బేటికిన్‌. వః అనీన నది మదిరాక నీక్షంచి యిట్లనియె. క. నీవనినయట్ల యేమ భ

యావహులను గానివారి నాకృతిన కనం

గా వలంతినైనం బిలువక

యేవెజ్టినె చేర నిరువు రకత మాడన్‌, వ. అనిన వెజంగంది యా యిందుముఖి సకఖయునుం దానును నొండొరుల మొగంబులు చూచి నగుచు; జెవులకుం జవులు మివుల నలవరించి గులుకు బెలుంగుగల కలికిపలులక వలచిమొలచు కుతుకంబున నతిపగంవద హృదయలై తమకిద్దజళుం దాని పెద్దబుద్దులు సుద్దులు ముద్దు రప్పించుచుం దద్దయు నుద్దీపిత రాగంబు లగుచుండు రాగవబ్లరి యాగజువతనంబులాగు లేగరితలందును మున్నుకన్న విన్నయవియె దీనికటుదు అెంత యరుదులు. చూచితే యంచు నాయంచపై నాదరాహ్లాద మేదురనిరీక్షణుంబుల నీక్షంచి యోపక్షికులభూపషణంబ నీభాషణంబు నిక్కంబ మిక్కిలి నక్యజసడి వేండక '్రోడలగుగయివ లిరువు రేకాంతమాడుచోటి కేటికిం బోయెద రిది యట్లుగాదు గదా యేమొక్క నందియంబు నివర్తించుశొనంగోరి యిత్రజ నత్యంత (ప్రార్హ నంబు గావించుచున్నవారము గావున నీ కన్న యప్పురుసుని యొప్పు నిష్పలకపై (వ్రాసినరూపంబు చొప్పు నొక్కటియగునో కాదో యీదండకు వచ్చి నిచ్చలంబుగా. జూచి నిశ్చయించి చెప్పు మిప్పడుచు నేను నిట్టివాండెందును లేండుకలండను వివాదంబునం బన్నిదంబు చజచినవారము. క, అనుటయు బందెముకౌటకై

నను వేజొకవనికి నైన నా కది తెలియం

ఖని గలదె మీకు నాచే

వినవలసినయర్థ మరనీ వినిపింతు6€ దగన్‌. జే. అనుచు శుచిముఖు తనమాట కాపడంతు

లీక్షతాన్యోన్యవదనలై యంతదూర

మరుగుచున్నది దీనివాక్యాశయ మని

మివుల వెజంగందం గొంత చేరువకు. బోయి. క నవిమర్శదృష్టి నాటిత

కవిధాన మొకింత నడపి కడుం బదిలముగా

వివరింప నతనిరూపమ

యవు నౌ నది యిందు నందియము లేదనియెన్‌.

(పథమ భాగము 108 చ. అనుటయు రాగవల్లరి మహత్తర మోద విశేషనంభ్రమం బున బజితెంచి యప్పులు(గుముద్దియు, దద్దయు ముద్దు గారవం బును జిగురొత్త నెత్తుకొని పోయి ప్రభావతిదండ! బెట్టి యొ య్యనం గొనగోళ్ళం దత్తనురుహంబులు దువ్వుచు. గూర్శి నిట్లనున్‌, ఉం. అంచన గావు నీవు నను నారస్మిప్రోవంగ మూర్తిమత్వముం గాంచిన భాగ్యదేవతవు గాని మదుక్తి తెజంగు నేండు గె ల్పించితివే జగంబునను లేండిటువంటి మనోహరాంగకుం డంచు6 గలంచు నిజ్ఞలరుహానన మానక నాదుచిత్తమున్‌, వ. అనిన విని ప్రభావతి నిజవయన్యం జూచి, తే. రాగవల్లరి నీ వేల వేగిరించె దెంతమ్మాతంబ చాలునే యీప్సికార్హ సిద్ది కతనిలక్షణము లీచ్మితమ్లూర్తి యందు నేమైనం గల వేమొ యడుగవలయు. వ. అనిన విని యాహంని యాచ్చితరూపంబు నిరూపించి (ప్రభావతి నుద్దేశించి ఊ. ఆరయ నింక నే మడిగె దల్లవె యాతండు శంబరుం దిలో కారిన (దుంచునప్పటి [ప్రహారకిణంబు లురంబునందు నా హా రతికంక ణాంకములు నల్లవిగో మడయందు వీరశ్చం గారకళాఢ్యు నిట్లతని గట్టిగ నెవ్వ రెరింగి వానిరో- వ. ఈలక్షణ కథనంబుచేత నతనినామజాత్యాదు లత్యంత ప్రసిద్ధంబులు మీరు మీయంతనె యెరింగెదరు గావలయు నంఈఃపురవానినిలు గావున నెజుంగరో యని యెజింగించెద నంటినేని. చ. ఎనయంగ నెవ్వ రెంతమన నిచ్చివచించిరి కాను వారితోం బనుపడ నంతమా[తప్రతిభాషణ మాడుట యుక్రమండు మీ కొనరంగ6 బన్నిదంవు గెలుపోటలు దీర్చంగ నిప్పుడేను జె ప్పినదియ చాలు నింక6 దలపెట్టుట చెల్లద యెక్కుడేమియున్‌. లే. నీవ కద (ప్రభావతి యన నిన్ను మున్ను తరుణి నే వింట్కి రాగవల్లరియె బోటి పేరు నీ వివు డన వింటి మీరిరువురు నీ యెజబుక మజచెదరు నూ పోయివత్తు.

104 కవిత్వత త్త్వ విచారము ఉత్సాహ. అనుచు గగనభాగమునకు నంచ యెగయం జూచినన్‌ దనుజకన్య కాలలామ తనదు రెండుచేతులన్‌ వినయ మొప్ప బొదుగ బట్టి వేనవేలు భంగులన్‌ దవరం (బియము జెప్పుచును ముదం బెలర్బ నిట్లనున్‌ స్‌. నిధ్రంవుంబండువెన్నెలగాయు జెక్కల యొప్పు చూడంగ నొాక్కయుత్సవంబు మెలు6గుందీగెలబాగు మించుపక్షాంత హా టకరేఖ లరయ నొండొక (ప్రయంబుః గమనీయ మగు మహాగమనగాంభీర్యాది విలననం బీక్షంప వేజెయింపు మాధుర్యధుర్యకోమల వచనామృతం బనుభవింప(గ6 గౌతుకాంతరంబు.

జే. గలుగం జేయుచు నువ్విళ్ళు గొలుపునీదు సంగతి యొకింత గని యెట్లు జారవిడుతు నింక రాగవల్లరి పేరు నీవు నిజము ననగ నీతో నొనర్తు నెయ్యంపుంజెలిమి.

ఆ. ప్రణయ మొప్ప మిగులం (బార్ధించుచున్నట్టి నన్ననుగహించి నాదుచెలిమి కొడంబడంగవలయు నోహంనభామినీ యనుచు వేండుకొనంగ నంచ పలికె.

ఉ. ఇప్పుడు నీవు బెల్మికిని హేతువుగాంగ గణించినట్టి నా యొప్పును గిప్పుం డా నెచట నుండు రహన్యవిచారవిష్ను మౌ టెప్పుడు నీకు. దోంచె నపు డింతయు రోసెదు దీనిచేత మీ యిప్పటిమంతనంపుంబని యేమజ కంపుండు పోయివచె సదన్‌.

వ. అనిన విని రాగవల్లరి హంసీమతల్లికం జూచి యిట్లనియె.

క. పోయెదం బోయెదనంచి ట్రోయంచలకల్లి యేల యుడ్దాడింపన్‌ మా యేకాంతపుంబనికిని నియునికి విరోధిగాదు నిర్వాహకమున్‌,

వ. ఇదే నిమిత్తంబుగా సంఖ్యంబు గావలయునని (ప్రార్థించెదము గాని

కేవలంబైన తాపక రామణియకంబుననకాదు. నీదుపలుకుం. దెరువులు

పరికింప నిది నీవును దెలియుట విన్నష్టంబ యైనను శుద్ధాంతస్థితి దోషంబునం

(వథమ భాగము 105 జేసి యేమయియీ మాట మాటు పెట్టక గొబ్బునం జెప్ప నేర కున్నవారము చెప్పి వండికౌొనక యేపనికిని నీవు చొరమి మొదలన పదిలంబుగా6 దెలిపిన దానవు గావున. ఊఉ. వట్టిమలుంగు. బెట్టి నుడువం బని లేదది యెల్ల ఖేరి జో కొట్టుట కాకని నైలువం గూడునె మాటల నీవు గంటి న న్నట్టిశుభాంగు( డీరమణియానల కాన్సద మిప్పు డాతని న్లట్రిగ నన్వయాది కథనంబున దెల్చి యన్ముగహాంపవే.

తే. ఇప్పుడిది చెప్ప కెడ సేయు టిలళాంగి బాణనంకటపలుచు టోపక్షరమణి కావునను గానవలయు శ్మీమ్రంబ చెప్పి వెనుక నెజింగింతు నికు మావృత్తమెల్ల,

వ. అనిన శుచిముఖి వచనవ్రత చాలించి యిట్లనియె.

ఊఉ. అంతిపురంబుకన్యలంట యాత్మ తెజం గభథ్యాపయా, క్తీనొ క్కింతయు నేర్చరింపరట యిట్లన నిట్లని నాకు నాకెయ ర్థాంతరము ల్లడించుకొని యంజక యెట్లు యువస్తుతుల్‌ ప్రవం చింతు నటంచు నుంటి నికం జెప్పెద మీరలు గుట్టుదెల్పుటన్‌,

ఈ భాగము కవి వ్రాసినదియా ? స్వభావసిధ్రమా ? స్వభావ మును మజపింపం జేయునట్టి శిల్పమ. శిల్పముగాని యన్యము కృృతెిమము. (పకృతి ననుసరింపనిచో6 గళకు సత్యమురాదు. మతథీ యనుసరించుటం దప్ప నింకేవిషయములేకున్న సత్యమున్నను సాగసుండదు. అనుసరించిన ప్టేపోవుచు. (గమ [క్రమముగ మీటి మెజయుట కళాసా[మాజ్యము. ” ఒకానొకరు బెప్పినరీతి, (పకృతి యాకారము. ఆ యాకారమును చక్కంగా నలంకరించి మెలుంగు పెట్టినరీతిని తగిన విషయముల సంగతిని బొదిగి సజీవమై లేచి వచ్చునట్లు చేసిన నయ్యది కళ. ఈభాగము దివ్యము. పాముజొడ పామునకు గుర్తు. స్త్రీలజాడ స్త్రీలకే యెజుక. శుచిముఖియొక్కు బిగువు బింకములు పొడుపుమాటలు, యుక్తులు వర్ణింపందరమా ఫి (పభావతిని బౌమ్మరీతి నాడించునామె వాచాలత న్తుత్యతీతము.

కల్పనా స్టా లిత్యములు

కల్పనయందు నీకావ్యము నిర్దుష్టమని యంటిమి. అమ్మాటకు బాధకము లొండురెండు గన్పక్పైడి. నునాభుని కూంతులకు గదసాంబులు పతులగుదురని నారదు లాశీర్వదించి పోలా, (19

106 కవిత్వతత్త్వ విచారము నాకన్యలు “ఎక్కుడిద్వారక, ఎక్కడి. గదసాంబు లిదివిన్న' బెనుచేటు స్వామిచేత, ననురులకు6 బగవీడంట యాపురంబు” అని. యాశీర్వాద బలముచే వెల్లివిరిసిన తమి “భోగయోగ్యమగు ప్రాయము” నకు మున్నే తమ్ము. దొందరపెట్టం జాలం బరిత పించిరట! బుషుల యాదేశము విన్నమాాతన మనను చెప్పిన దిక్కునకు. (దిప్పుట, మనవారి సాధుగుణమును వినయమును జూపు చితమేమో ! భోగయోగ్యమగు (పాయము కుదరక మునుపే పతిచింతందాల్చు సామర్ధ్యము గలవారాట గా6బోలు, బాల్య వివాహములకు నిజమైన నిదానము! ఈ విషయము అటుండ నిండు. ద్వారకాపురిలోని గదసాంబులంగూర్చి నునాభుని కూంతు లకు€ దెలిసిన యా మాటతతము వారియక్కగారైన (పభావతికిం దెలియకపొనేల ? (పద్యుమ్ను6డు భర్తయని యెణింగియు దిక్కు లేని పక్షరీతి నాపె రోదనము.6 జేయుట కృ(తైమ ముగ్ధత్వమా ? మజియు, కృష్ణుండు అనామధేయుండు గాండు. దనుజ శ్యతువు! అట్టగుట నతనియు నతని యింటివారియు సంగతులు గడు రహస్యములుగానుండునా ? అందును ముఖ్యముగా విరోధుల యిండ్లలో! ఆందును ఇందదునిపై దండెత్తి గెల్చిన వ(జనాభుని పురిలోను, గృహములోను ! వ(జనాభుని పురింజొచ్చు నుపాయమునకు సూచకముగ నుంటయ భదుని చరిత్రము యొక్క ముఖ్యోద్దేశము. ఉపా యాంతరము లున్న్నయెడల నీచరిత్రంబు వర్థర్ధంబగును. కాన నితరములగు వెరవులు సాధ్యములని కవి కనంబజచియుండుట గొప్ప పారబాటు. కథయొక్క కూర్చు బిగి తప్పిన దనుటకు. దార్కాణములు. కడ అప్పుడు (పభావతికి నొక్కయతివ విరులు గొనుచు6 బోవంగ నందు నింపునం జరించు తేంటిగమిలోనం దానొక్క తేంటియగుచు నేగె మాయామనుండు రతిశ్వరుండు.” (వభా, ఆ, 4, 127) తేటియెనవాండు హంన యేల కాం గూడదు! ఆపురిం (బవే శము హంసలకు నుగమము. అవి వాలాయముం బోవుచు వచ్చు చుండునవి.

(పథమ భాగము 107

*చ్ర, త్రడవులం బట్టియేము నతఠంబును బోదుము వాని వీటికిన్‌

గడుమతి చాలమిం గడుపు గక్కుటితి న్చురలోకనాథ

(వళా, అ. 1, ప క18)ి అని శుచిముఖి యింధదునితో నివేదించి యతని కొజకై వేగుపని నడపుట కొప్పుకొన్నది. కావున “మాయాఘనుండు రతిశ్వరుండు" భ(ద్రవేషము. దాల్చినదిచూడంగా “గోటితోం బోవుదానికి గొడ్డలి తెచ్చినట్లు !” నునాభుని తనయలకు నీప్పితసిద్దికి6 గారణము చిలుక రాయబారము. ఇంతేకాదు. వజనాభుండు [పపాణములకో నుండంగానే

ళ్‌న్తా ఉల అ ఉం ఎ ఎ 4... ౨. నంగామవృ

త్తాంతంబుల్‌ _విని కార్య వాహనుండు చక్రాద్యాయుధ' ప్రోల్లన

క్కాంతి కాంతదిగంతరుండయి వడిన్‌ దావచ్చె నచ్చోటికిన్‌, (వభా, అ, 6, పహ, 232) సమారాధనకు బాహ్మణులవలె€ దండోపతండములుగా నింకెందజు వచ్చిరో ఇంక వ(జనాభుని పురమన్ననో “తపమున (బహ్మం(బసన్ను.జేసి, మేరువుపాంత మారుతాతపములకు న్నిజొను మతిం దక్క.6 బవేశ మొనర్చరానిది” గా నతనిచే నిర్మింప బడినది ! అనుమతిలేక కృష్ణుం డిప్పుడు చొచ్చినట్టు ఇంక గొంత ముందుగావచ్చియుండిన నెవరైనం దలం దీసియుందురా ? విష్ణువు యొక్క మహాత్మ్య్యమున కతిశయము6. గల్బంబోయి. (బహ్మ సంకల్పమునకు కథాకల్పనమునకును విచ్భ్చేదముం దెచ్చి పెట్టికొని యుండుట మంచిబేరముగాదు. మజియు (పభావతియొక్క గది నుండి తనవిడిదివజకు రాకపోకలు నిర్విఘ్నముగ నెజవేజుటకై (పద్యుమ్నుండు భూవివరమొకటి గల్పించెనంట ! ఇదియు నిరర్ధక (శ్రమము. కాకి, పిల్లి, ఎలుక ఇత్యాదీ గృహజంతువుల రూవముం దాల్చి యథేచృముగ నేల సంచరింపరాదు? ఈ కావ్యములో నొక్క కామముచేతనే గాదు, ఊరకయు నిట్టి చ్యిత్మభమ అప్పు

డప్పుడు గల్లుచుండును.

ఈ [గంథములో జాతియములు లోకోక్తులును విశేషముగా వాడంబడియున్నవి. సంఖ్యయందశాక గుణమునందును నవి గొప్పలు. కాని “అతికింటోయిన నెగ్గు తప్ప" దనుట నీరీతి లి నుండియు. జూపవచ్చును. ఈయుపమానముం జూడుండు !

(ప్రభావతీ దేవియొక్క సౌందర్యమును (పద్యుమ్నునికి

108 కవిత్వత త్త విచారము శుచిముఖి వాగ్టర్చంబున విప్పి చూపుటలో

అచ, కానరక చూపుచేతం గడ్ముగోలిన నివెలువంబు చెల్వమా

ననమున నెంత మిక్కిలి మనంబుగ హత్తెనొ కానియప్పు డో రసిక శిఖావతంన యదురత్నమ కాకరకాయ రీతిగా గినలయపాణి చన్నుంగవ 'శ్రేవ గగుర్పొడిచెం బొరింబొరిన్‌.”

“కశాకరకాయ' యంట! ఎండుజిల్లెడు కాయ యనరాదా ! పంతముంబట్టి యేపైన గుణములు బలాత్కారముగ లోగివేయ€ జూచినచో విజబుపులు తప్పవు.

ఈ కథలోనుండు పకులకు వంశమూలములైన పా(తములు కళాపూర్జోదయములోని చిలయేకలు. ఈవిషయమునందును (పభావతీ 'ప్రద్యుమ్నము తత్పూర్వ(గంథము ననుసరించియున్నది. సరస్వతి దేవి చిలుకయు, ఇందుండు రంభతో మణికంధరుని తపోభంగ విషయమైన సందేశము నానతిచ్చిన విధంబును గలభాషిణితో6 దెలుపు చిలుకయు, శుచిముఖికిని, సునాభుని సుతలకు దూతిక మైన కీరమునకును గొలము సాములు. ఈ కవికి: బకులయం దాదరము ఎక్కువ కాంబోలు !

తుచ్చ శృంగారములకు( గారణములు మన యనాచారములు

(ప్రభావతీ(పద్యుమ్నములోని దోషములంగూర్చిన (పస్తావము మనను గట్టిచేసి యెట్లో చేసితిమిగాన, కవిపరమైన (పతివాదము లును ఇట సమర్ప్చింపంబూనుట సహజమును సంతోషకరమునైన ధర్మము. శృంగారరసవిషయములగు నాభాసనములకు. గవికాదు ఉత్తరవాది. మజతియట్టి యనిష్టములే యిం[దభోగములని రోత. జెందక |గహించు మనసంఘము ! భావనాశక్తి యెంత యుద్దురమై యుండిననేమి? హనుమంతుండు సము[దము దా6టం జాలినను దన నిడం దా దాంటంజాలునా? _ అశ్తే, తన యావజ్జీవము నెట్టి స్థితిగతుల నడుచునో వాని సాంగత్య మేమా(తములేని తలంపులను దెచ్చుట తరముమీజిన కోరిక. ఇందులకు మతతత్త్వములనుండియే (పబలపప్రమాణముల. జూపవచ్చును. దేవలోక మననేమి? ఈ లోకములోని సుఖములు లభించుటకు నాస్పదమైన పదవియేకదా! అనంగా నీ లోకములోని దుఃఖములు నిర్మూలింపం బడినట్టును సుఖములు అమేయములైనట్లును భావించిన దెవలోక మేర్పడును. పర మనునది యిహముబే సృజింపం బడిన ,_పతిబింబమేగాని

(వథమ భాగము 109 యన్యముగాదు. యౌవనము మంచిది. ముదిమి చెడ్డది. అట్టగుటచే దేవతలు నితర్టియావనులనియు, మనము యజ్ఞముల6 జేసిన నిత్య యౌవనుల మగుదుమనియు మనుజుండు పేరాశచే నెంచు చున్నాండు. నిత్యయౌవనమున్న రంభ లుండవలయు. లేనిచో నది నిషృలము. ఈరీతి నైహికముల ననుసరించి యీ(ప్రపంచమున మనకుంగల సుఖములు, ఆశలు అను సామగితోం గట్టంబడిన మాయాలోకములే వైకుంఠము, శైలాసము మొదలగు పరమ పదవులు. తుదకు దేవునినైననుసరే, మనుషులం బోనివానిగా నూహించుచున్నామేగాని, యత! డతీతుండని నోటిమాటయున్నను భావమున నట్రిండుగా సాక్షాక్తరింపంజేయుట యసాధ్యము. అతనికి వేయిచేతులున్నవని సిద్ధాంతముండెంబో |! వేయి మనదిగాకున్నను చేతులను వన్తువులు మనవేగదా! మనయొక్క యంగములు, (పాణము, మనను వీనితో నేమాతతము సాదృశ్యములేని భగవంతు నొకనిం గల్బించి స్మరించుట యలవియా ? యోజింపుండు ॥ అట్లగుట6 గావ్యవర్దనములును అనుభవబద్ధములగు కేమివింత ! అవీ యీ లోకములోని రసములను (ప్రకటింపంజేయు కృతులు. కావున సంఘములోనుండు సౌరభ మో దుర్గంధమో వానియందును బర్వియుండుట నైజము. అనివార్యము. రాజకన్యకయయుపి దేవేందుని జయించినవాని కూంతురయ్యు (ప్రభావతిదేవి పచ్చినచ్చి కూంతలం దన మధురమైన నోటితోం (బేలుట మనకు. దలంపంొ నెంతో జుగుప్పు! శుద్ధాంత కాంతామణియంట ! ఇంక చర్యలో

ఉఊ- “వావిరి నెల్లప్రొద్దు.........(ఇవి వెనుక నుదాహరింపంణుడినవి) మ, కలలంగూడిన... ...... చర్య అట్లున్నను నష్టములేదు. ఆమె మాట లంతకైన బచ్చివి ! “మననున6 గాకున్న మాటలయందైన సౌకుమార్యములేని చానలేల వారియందు స్ర్రీయను శబ్ద మ్యపయుక్తము. వాస్తవము విచా రించిన నీలోపములకు6 గారణము మన దురాచారహేయజీవితమే గదా! శుద్రాంతములంట ! “పోంతుటింగ కైనం బొలయ రాని చోట్టంట [” జద్ధాంతవాన్నప భావము సరి! కలలకు గోడ లడ్డమా! మననునకు బీగములు బంధ (19)

110 కవిత్వత త్త విచారము

ములా।! శుద్ధాంతము లేర్చ్వబుచుటయను లఘుకార్యముబే శుద్రాంత రంగములు సమకూబునా? మజియు, ని మజుంగేగదా మానము విడుచుటకు. (బేరకము ! ఎట్లన, ఇట్టివారు చెలులు, దూతికలు, దాసీజనులు మొదలగు మధ్యవర్తుల మూలముగా. దప్ప నితరము లగు నుత్తమమార్గ్థముల. దమనైజమగు వలపును దృప్తింబాందింపం జాలరు. మధ్యస్థము పిలిచిన పిమ్మట మౌనముంగొని యుండు బెట్టు? మలుంగుగానైన సగము చూపి చూపక యుండు కొట్లు ? శుద్ధాంత మనంగా సేవకులు మొదలగు నీచులతో సావాసమన్న మాట! గరువతనము కిది యనుకూలమా ? మజియు, నట్టి కన్య లకు నితర చింతలే యుండవుగాన తమ చింతయే [పథధానము. రాజ్యము, దేశము, జ్ఞానము, ధర్మము, వీనింగూర్చిన విచారములు సున్న. అపప్రయోజకముగా నుంచంబడి యుండుటచే మనను పరి,శశమలేక కృశించి నశించును. ఇట్టివారు స్వనుఖపరాయణు లగుకేమి చ్మితము ? మజి సుఖ మనంగా వీరికి దేహసుఖమనుటం దప్ప నింకే యర్థ్ధమైనం గలనైనం దోంపగలుగునా? ఏ పనిపాటు లును లేక తిని, కండకొవ్వి, మదాంధలై కాలము భారముగ నుండునట్టి జవ్వనులు శుద్ధాంతముల నున్నను సంతసానులట్ల (ప్రవర్తింతురు,. విచ్చుకత్తుల పారా లెక్కువయౌకాలంది సందు దొరికినంజాలు! సమయము వ్యర్థపుచ్చక త్వరలో: గార్యము దీర్చు కొందమను తొటుపాటును గలుగీను." అది యుదయమయ్యెనేని, నమూనము, మలుంగు, సౌమరసర్టముంగల శృంగార మెక్కడిది ? శృంగారమునకు బదులు జావళీలు వచ్చి చేరును. పాపము. మన దేశములో నెందతో స్త్రీలకు దూతికాముఖమైన మోహమేగదా గతి। కన్ను లుపయోగింపంబడనందున వీరి కవి మందము లగు నేమో! చెవులు అనవరతోద్యోగములో నుండునవిగాన చుజుకుగల వగునేమో |! చితఫలకమో, చెప్ప్పడుమాటయో కామసందేశపద్ధ తులు! ఇవి దప్ప వేజబుమూర్గములు మృగ్యములు !

“పురుషుండే దేవుండు పప్రస్వేద(గా[తుడైనను అస్వేదగ్యాత తుల్యుండు” అని పద్మగంధులు యోజించుటకును యోజింపఈ6 బేయంబడుటకును గల శారణములలో శుద్దాంతనివాస మొకటి. ఎట్టన, బయట బోయినంగాని లోక వర్తమానము లెజుకకురావు. కూపస్టమండుకముల కాకూపమే పాలసము[(దము. రాజ్యాంగముల నుద్ధరించుటలో నిపుణులైన మంతులు, దేశభక్తిచే విరాజిల్లు (పతినిధులు, యుద్ధరంగమున శ్మ్యతువుల నోడించి నిత్య యశో

(ప్రథమ భాగము క్షే 1 భాసితులై దేశదేవతలంబోని సేనానాయకులు, (పకృతిశాస్త్రవిచక్ష ఖులు, తత్వార్థదక్షులు, ఇత్యాది చరితార్థుల సంగతి పొంతంబోక గుమ్మములో6 గూరుచుండి దొరతనము-అనంగా నింటివారిమీద చేయు మహారాజును దప్ప నింకెవరిని జూడని భార్యకు వాండే యఖండపరిపూర్ణుడుగా6 దోంచునేమో ! ఒకేయాకారము గుజివెట్టి యస్థలితంబంగం6 జూచుచుండిన నది నిరాకారబ్రహ్మమట్టులు పరిణ మించునేమో! కాక బిడ్ధ కాకికి ముద్దు తమ తల్లినిమించిన రూప వతులు గుణవతులు లేరని చిన్నబిథ్ధలు నమ్ముదురు. పెద్దవారై యనేకులం జూచినపిమ్మట. బోల్చిజూడ నారంభించి తక్కినమ్మల యుత్తమత్వము నొప్పికొనుట గలదు. ఇంకొక రెక్కువవా రున్నా రనినంతనే తల్లిమీంద ేమపోవునా? పోవునని బుద్ధిశాలినియైన యే తల్లియేని నసూయ వహించునా? జనముల తారతమ్య నిరూ పణకృత్య మొకటి. అనురాగపాాతములని భావించు కృత్యము వేజొకటి, ఈ రెండును సర్వత యైక్యభావముం బూనునవిగావు చూడుండు. శంకరాచార్యుండు ఘనుండైన తార్కికు. డన్న మా్య[తముననే యతనిని గౌంగలించికోవలయునని యందజకు బుద్ధి వాడముట యావశ్యకమా ? నైజమా ? తర్కము బలముగా నుండ వచ్చును. రూపము దక్కువగా నునికి, గుణము సర్వసమ్మతము గామి. దానితో సంశ్లేషింపంజాలిన (ప్రకృతులు విరుద్ధములు గావు. అట్టగుట వలపున కుత్పాదికములగు వేయి హేతువులలో నొకటి యున్నయెడ సర్వస్త్రీలును వానిపైం బడుదురని నమ్మువారును, నమ్మి యట్లు నడచువారును మనుష్యులా? జడులా? స్రీలవిషయమై మాత్సర్యముం దాల్చువారికి రెండు విధములగు (భమలు గలవు. ఏవియన, తాము పరిపూర్ణులై యున్నంగాని వారు హృదయ పరి పూర్ణముగ6 దమ్ము6 గామింప రనియు, నెవనియంటదైన నేదైన సుగుణము అధికముగా దేదీస్యమానమైయున్నచో, వాండు గంటం బడెనేని, తక్కిన గుణముల సంగతి యాలోచింపక, వానిపై నుద్ధండముగా6 బడుదురనుటయు, ఈ యొన్నికలు రెండును హేతు రహితములు. సర్వగుణ సంపన్నుండైనవానితో వినుగు దవిలిన మనసుతో గుజ్జపువాని వలచువారు లేరా? తుదళు ఉన్నతులగు పురుషులు సైతము, వీన్నీ తబ్బిబ్బులకు లోపములకు నాకరము లైన భార్యలమీ6ద6 జూపు (పేమావేశమును, నిరంజను(డైన దేవుని యందు. బకటింపం జాలుదురా ? చిత్తము పలుపోకలం బోవునది. గోడలచే నెట్లు నిరుద్ధము గాంజాలదో యకళ్లు కారణమునకును

శేశేల కవిత్వత_త్త్వ విచారము

చుర్నిరోధము. ఇది స్వభావసిధ్రమని యంద జెజింగియుండియు, నైరోపాకవులు (పయోగించినట్టు ఈ నా్థాయము మనవారు తమ కృతులలో వ్యాప్తికిం దెచ్చియుండలేదు.

-.. మీంద వివరించిన (భమలవలనం గలిగిన కొభములు రెండు. రాజుగారు దేవి నొకదాని సంపాదించి పురమున నూరేగునపుడు పార స్త్రీ లందజు. గామాతురతమై వానింజూడ పరిపరి వికారవేషము లతో వచ్చిరని [పబంధముల వర్షింపంబడి యుండుట. ఈకవుల యూహ యేమనంగా “రాజు! ఇంక వానిం గలయంగోరక తరుణు లెట్లోర్తురు ! మనము. రెండణాల దక్షిణ నాశించి య తారతమ్యుముల నెంచక ధనికులను దొంగభక్తి నాశయించుచున్నాముగదా! స్త్రీలును, మనకన్న నెట్లు (శేషఘ్రలు। నికృష్ణజన్మలే గావున వారిలో నిట్రి పిచ్చి యెక్కువ 1” యని కాంబోలు ! రెండవది “భర్త దేవుండు. గుజుక పెళ్టుడు ప్రాణాయామ(బహ్మ! వాని నేయంశమందైన మీజినవా రెవ్వరులేరు. ఒక్క లేరనుటయేకాదు. సృజింపంబడరు. పడ6 జాలరు 1!” అని భక్తిం దాల్చియుండవలయునను పాతివత్య థర్మ (పకటనము, ఏమి యీ జనులకుం గల దైన్యమహిమ ! పరిపూర్ణు లని తలంపంబడరేని భార్యలు చి యని వదలిపోదురా ! భార్యలు మాత మంత పరిపూర్ణలా ? మనుష్యులలో మనుష్యులమని యొల్లరు నున్న సంసారము సాంగదా! మి సభలకుం బిలిచికొని పోయిన వివేకానందస్వామి, గోకలే మున్నగు మహనియులం గాంచి, “వీరు గొప్పవారు” అని భార్యలు మెచ్చికొనిరేని, మనను మాజినవారౌదురను భయముం దాల్చు మగవారి నిచతకొలంది నిర్ణయింపంబోలునా? స్త్రీలు గుణము కొలంది వలచువారైరిపో. అది (గయోహేతువేగాని యనిష్టసాథకమా ? వారి హృదయానందము నర్ధించియై నం బురుషార్థము సాధింపం జూతుముగదా |!

మోహపకృతి

మన ([గంథములలో చిత్తవిజ్ఞాన మత్యల్పము. అనంగా పూర్వ కావ్యములం6 దప్పం దక్కిన యర్వాచీన (గంథములలోననుట. పురుమ6 డెందజ స్త్రీలనైన గోరవచ్చునంట! తప్పులేదు! తప్పేల? దక్షిణ నాయకుండు! కృష్ణమూర్తి | స్త్రీలు అన్యపురుషులమీ౧ద మనను పోనిచ్చిశేని, అయో్య([ ఎంత పాపము ! పాతాళమును మతింత లోంతుగా (దవ్వినంగాని యా పాపము నింపలేము ! కన్ను గదల్బినజాలు! ఆపె బంధకి! దుర్మార్ధురాలు! మగవారి కొక

(వథమ భాగము క్షే18ి నార్థయము, స్త్రీల కొక న్యాయముగా నేల విధింపంబడెనో చెప్పువారు లేరు! అది యటుండనిండు ! స్త్రి యనునది జడము గాదు. తిర్య భ్రంతువుం గాదు. ఆత్మ గలిగిన మనవంటి చేతనము. మన మేరీతిని స్నేహితులు, బంధువులు అన్నదమ్ములు, కొడుకులు, భార్యలు (బహువచనము హిందూజనులలో నయోగ్యము గాదు) మొదలగు 1పపాణసములతో సహేతుకముగనో, నిర్హేతుకముగనో, శాలవశమున భేదింతుమో, ఆరీతినే స్త్రీలును ఖేదము. గొనకుండుటకు వారేమి యం[(తములా ! మానవులు గారా ? భేదమును గొనినంతనే మనల నెవ్వరు( దుచ్చులని గణింపరు. మటి కారణము లారసి తీర్మా నింతురు. మనలో స్త్రీ నడవడింగూర్చి సిద్ధాంతము చేయునపుడు ఖండనమేగాని విచార మెక్కడిది ? అట్లగుట గొప్పబుథ్ధిచేం బ్రేరిత మెన భర్తమీంది విరక్తి యనునది యొక టున్నదని మనవారికి6 దెలిసినను, బహిరంగముగ నొప్పుకొనరు. కావ్యముల నిట్టి చిత చరితలు వర్ణింపయిడి యుండలేదు. చూడుండు. తన భర్త కులాఖి మానము విడిచినవాడైన బత్ని యేల వానిని వదలరాదు ? అన్నా సక్తుడైె యిచ్చిన బాస మఅచిన. దనకు నట్టి మజపేల రాందగదు? లంచముకొజకో పగచేతనో మాతృదోహము6 జేయువాండై తన దేశమునకు నాశముంగోరి శత్రురాజులకు సాయముబేయం క డంగెడు దురాత్ముని భార్య శిర శృేదనముంజేసిన నకృత్యమా? నుకృత్యమా? మథజి దేశభక్తుడై నిరంతర యత్నములచే దేశాభ్ర్యుదయము నఖి వృద్ధి. జేయువాని నేల (పితిపాత్రుడని చేరువ జేర్చికొనరాదు ? ఒక పతివతా ధర్మమున్న నిం కే ధర్మములును బనికిరావా? అవి అస్తమించునా ? వాని నుపాసింపకున్న నవి కీడు తేకుండునా ? ఈ పాడు పాత్యివత్యము నుద్ధరించు (పకృతియొక్క గృహముమాత్రమె. అదియే పతిభక్తికి రంగస్ట్థానము |! దేశోద్ధారక ధర్మములకైనను నిది యెక్కువయా ? అలనొండు మహమ్మదుగోరీకి నాహ్వాన సందేశ మంపి దేశము నొరులకు సమర్పించిన జయచందదున కతని రాణ్‌ విషమో తవుడో పెట్టియుండిన నామె కొక దేవాలయము కట్టించి పూజ సేయకుందుమా ? పతిభక్తి నేటం గలిపిన వారందజు నొక్క లెక్క్ట్యయనుట మన యాచారము |! పతులను గుణముల౮6కొఆది వర్షించి వారిని విసర్జించిన ఖార్యల యుధ్ధేశములను గారణములను గణించి, వీరియందును గౌరవలాఘవముల నిరూపించి చూచితి మేని, భర్తను వదలినవారిలో ననేకులు మహాత్మురాం[డని యేర్చ డును. మజియు వదలినవారిలో ననేకులు పేదబుద్ధి గలవారని,

క్షేషేక కవిత్వత త్త విచారము సిజట్‌కివారని, నీచాత్మురాండడనియు.6 దెలియకపోదు !

ఏదేని యొక్క ధర్మమును మాటతతము పట్టి మనుష్యుల చరితల గణింపంజూచుట మౌఢథ్యము. అందును ఆ ధర్మమునుండి తొలంగినవారి స్వభావము, స్టెతిగతులు, శారణములు, కాంకలు, వేనినిం బాటింపక తీర్చుచేయుట కన్నులు పోయిన కబోది మతము.

దీనిచే6 గావ్యములకు గొప్ప లోపము సంభవించినది. ఏది యన, శృంగార మనిన నేక విధమైన శరీర రాగమని యెట్లు 'భ్రమించిరో, యక్షు జారశృంగారము నేకగతిం బోవునది యని యోజించి, నరుల మనసులు నానారూపములైన చిక్కులం దాల్చిన వనుటం దెలిసికొనక, విసుగు పుట్టించునంత యభిన్నవర్ణనలం జేయు దౌర్భాగ్యము. జారస్త్రీ అెల్లం జెడ్డవారయంట ! కండకావర ముచే నన్యులం గోరువారంట 1! (ప్రబంధములలోని పతివతలు మా[తతము కండకావరముచేం గోరువారుగారా? ఇంకేవరము వారి కున్నది ? శృంగారము నిచశృంగారము. దానికి. దగినట్లు జారత్వ మును నీచముంజేసి జతంగూర్చిరి. మనుష్య స్వభావమును బరీకించి [వాయక యలంకారశాస్త్రముల(6 దలనిడికొన్నందుకు6 గలిగిన యధోగతి యిది!

సరాసరికి నీగృహకృత్య వతివతలకన్న నైరోపా మొదలగు వృద్ధిాభూములలోని పలుగాకులు మేలు. రుష్యావారికిని జపాను వారికిని కొన్ని యేండ్ల్మకింద ఘోరయుద్ధము (పాప్తమైనపుడు, రుష్యావారి రణసన్నాహములయొక్కయు, కోటలయొక్కయు, సపైెన్యములయొక్కయు మర్మముల నెబుంగ జపాను రాజ్యములోని నారీమణులు కౌందణు బుద్ధిపూర్వకముగ వేగుపనికిం బూనినవారై, తరుణములందు శత్రుసేనానాయకుల పరిరంభణుములకుం గూడ సమ్మతించి, యమూల్యవృత్తాంతములను దేశమునకు దానముచేసి యుపకార రాజ్యపట్టమహిషులైరని వినియున్నాముగాదె ! వీరిని నీచ చర్నితలని భావింపనొప్పునా? గృహధర్మాము, దేశధర్మము విరుద్ధగతులం బోవునవియైనచో దేశధర్మము నెడ నెక్కువ గౌరవము.6 గలవారా నికృష్టులు ! గృహమునకు మించినది లేదను వారా? యోజింపుడు! దృష్టి ననుసరించి కొలందు లేర్చడును. సంఘపరమైన దృష్టితో తత్త్వపరిశీలనము చేయువారికి హిందువుల నీతులు మొత్తముమీ6ద హీనములని తోంపకమానవు. ధర్మముల పరస్పర (పాతికూల్యము ఐరోపియనులు విమర్శించినట్లు మన వారు చేయలేదు. కారణము, మూఢభ క్తిపరాయిణులు' గావున.

(పథమ భాగము కేస్‌ యోజించి యనుప్వించిన గుణదోషములు గానించును. యోజన లేక చేయువారికి సందేహ మెక్కడిది,. సక్యాసత్య విమర్శ మెక్కుడిది *? తాటాకులో వృద్ధపచారములో (ప్రమాణములు. మననుగాదు, కావున6 గావ్యములోని కన్యక లకెట్లో, సిద్ధాంతులకు నారీతిన మనస్ప్సనునది యడుగంటిన (పకృతి.

వీరయుగముల స్వాతం[ఠ్య మఖండము

మూఢభక్తి [ప్రాబల్యమునకు రాని భారతకాలములో ధర్మ ముల యన్యోన్యవైరముం గూర్చిన శోధన లుండెననుటకు దృష్టాంత ములుగలవు. అన్న మాటప్రకాఠరము తమ్ములు నడువవలసిన వారై నన్ను భీమార్జునులు ధర్మజుం గినిసి తూలనాడలేదా ? సత్యము భూతదయ ఈ రెంటికని బొత్తుగలుగనిచోట్ల, భూతదయయే (శేష తరమని కృష్ణుని యుపదేశము. పతులకు లొంగి వినయవిధేయ తలమై నడువవలసిన విధిగలదయ్యు [దౌపది సమయముల ధర్మ రాజాది పురుషుల. గఠినాక్షరంబుగా. జిన్నంబుచ్చి పలికి క్షత్రియ ధర్మోద్ధరణంబు గావించి యసదృశకీర్తివెభవ పేతయె వెలింగే6 గదా! ఈ వెనుకటినాళ్ళ చప్పిండి పతివతామణు లామెను మీట్‌ వెలయువారా? చవి సారములేని పాతములకు దారిచూపినది రామాయణము. భరతుండు మొదలగువారు నిర్వికల్పులు. భారత వీరులు సవికల్చులు, మనుష్యులు, దారుయంత్రములుగారు. “సంతతక్షముండు సంతతఠేజుండు నగుట పాపమందు రనఘ మతులు” అని 'తాంబట్టిన కుందేటికి మూండేకాళ్లు" అని వాదించు మూర్థమాననుల. దీసివైచినది (దౌపది. ఆమె దివ్యచారితమే యానితికి నుత్తమనిదర్శనము. పౌరుషము గలవారు విమర్శము, కారణశక్తి, నిర్భయ హేతువాదము, వీనిం జూచి జడియరు. దైన్యముంగుడుచు శుష్కసత్తులకు నన్యశానితములగు నాచారా దులు (పధానములు. స్వాతం[త్యము లేనివారగుటచే స్వేచ్చా యోజన (ప్రాగల్భ్యము వారికి నలభ్యము. ఇంక విమర్శనము. కార జానుసార (పవచారము, ఇవి యెక్కడివి ఖై

“హిందూదేశములోని కవులు స్వబుద్ధి నుపయోగింపక శాస్త్ర, ములు, [ప్రాచీనగంథకర్తలు, పోయినదారినే గొజ్టెాలమందవలె( బోయినవారగుట వారి కావ్యములం బరిశోధించుటచే నా కాలమున దేశస్తితి జనుల నడవడి ఇత్యాది చారి.తకాంశముల గుబుతెలుంగుట దుర్షట” మని యొకానొకరు నుడివిరి. ఇందు సత్యము లేకపోలేదు.

116 కవిత్వత త్త్వ విచారము కాని యీ కవులు వర్ణించిన జూడీలును తమకాలమునాంటివారి జీవితముచే ఘనముగ6 గాకున్నను నల్పముగనైన నిన్రారితములు గాన, వీనిచేం జరిత్రాంశములం గనుంగొనవచ్చుననియు, భాష యొక్కయు /చశముయొక్కయు చరి్మితమును అన్యోన్య సామ్య ముందాల్చిన యవి గాని యేమాతము సంబంధము లేనివగుట యశక్యమనియు, స్టిరీకరించుట యా దీర వా్టజ్యానముయొక్క ముఖ్య తాత్పర్యము.

సూరన్న (దర్శించిన యభవ్యశృంగాదము, దేశీయుల యనాచారముంబట్రి యేర్చడిన వికార మన్నంతన, యూకవి నిర్రోషి యని చెప్పుట కష్టము. రససంపోషణమునకు. (బతికూలములైన విషయముల పాంతం బోనేల? పోయెంబో యిదియు నుత్తమ నాయికానాయకుల స్వభావమని చాటనేల |! జనసామాన్యముకన్న నెక్కువ సౌమనస్యము లేకుండుటయు నొక కళంకము గదా! మతజియు అట్టి సౌమనస్యము కవి గలవాండని కథళాపూరక్హోదయముం బట్టి నిరూపించితిమేని-నిరూపింపం గలమను థైర్యమున్నది- యాయుత్తమగుణమును (ప్రభావతీ _పద్యుమ్నుము చేయు కాల మునం గోలుపోయి యుండుట యొకదోషము. పళ్చాత్తాపముంి గలిగించు క్షయము ! వయను హెచ్చుటచేతనో, మతీ యెందుననో, భావనాశక్తి వాడువాజియుండును ! కల్పనా(పప్రతిభ మిక్కుటముగ నుండిననాళ్ళలో (వాయంబడినదగు కళాపూర్ణోదయముయొక్క గుణదోష [ప్రకటనమును మఅల నందుకొందము.

ద్వితీయ భాగము

'మొదటి[పకరణము

కాలనరణి- హేతునరణి

కథను వివరించు పద్దతులు రెండు. విషయముల జరిగినట్లు కాల[క్రమానుసారముగాం జేప్పుట, కాలక్రమమును వదలి స్వారస్య మగు నే సందర్భమునైన (పారంభించి పిదప వెనుకముందజగా కథను బెంచి పూర్తిచ్చేయుటయు ఇందునకు దృష్టాంతములు. భారత రామాయణములు కాల్మ(కమానుసారముగా (వాయంబడి నవి. ఈయితిహసములలో వీరుల వంళావళులు, వారి జన్మము, వయసు, పెరుగం బెరుగ సంభవించిన కష్టనష్టములు, ఇత్యాదులు కాలోపగతంబైన పరుస మేరకు జూపంబడియుండుట సర్వజన విదితము. (పభావతి_పద్యుమ్న్మముం గమనింపుండు. కాలముంబట్టి కథ నేర్చజిచియున్న. దొలుత వ(జనాభుని వృత్తాంతము, వాని తపో మహిమ, నాకలోకదండయా(త, మహేం[దపరాజయము, ఇవి వర్షింపంబడి యుండును. కవి యిట నవలంబించిన మార్గము వేలు. 'ఇందుండు శీకృష్ణదర్శనారమై విజయంచేసి"' యని (ప్రారంభించి, కార్యమేమని యాత డడుగుండు, తాను దత్పూర్వ కథ కొంతమట్టుకు విన్నవించినట్లు కారణములు వెల్లిడిచేయుటకు నైన చర్చలచే. గథయొక్క యాదిని దీసికొని వచ్చినాండు. దీనికి6 బాశ్చాత్యు లిడిన పేరు 'తర్మకమము' అనంగా కార్యమునుండి వితర్కించుచు6 గార్యములు పుట్టుటకు6 దత్పూర్వమే టపనిద్ధికి వచ్చియుండిన హేతువుల నరయుట. తర్క(క్రమమను మాటకైన 'కారణ[కమము' అనుట స్పష్టతరము. కాలకారణ (గ్రమములకు6 గల వ్ధత్యాసము6 జూపుట కొక నిదర్శనము : (ప్రాతఃకాలమున ని్నిదలేచి భూమి తడిగా నుండుట. గాంచితిమని యా తేమనుబట్టి ర్యాతి వానకుజిసి యుండు నను హేతువు దెలిసికొందుము. వస్తువుల స్థితి--అనంగా నునికికి వచ్చిన విధమును---పరికించి చూచిన వాన దొలుతటిది. తేమ తరువాతిది. మనకు వన్తువులం గూర్చిన యెజుక పరముగా. జూచినం దేమ యాదిమసత్తు. వాన దానినుండి దెలిసికొనంబడిన యనుమానము, కావున స్టితిపరం పరలనిర్ణయింప6 జూచితిమేని యాదిమథధాాంతముల6 గాలము 117

(16)

కేం కవిత్వతత్త్వ్య విచారము (పకార మరయవలయు. వస్తువులు పుట్టిన జాడ నటు విడిచి, దానికి హేతువులైన వానిని వెదుకుచు వెనుకకును, దానినుండి సంభవించిన ఫలముల నరయుచు ముందునకును విచారములు సల్ప్చితిమేని యయ్యది కారణ[క్రమము. వస్తువుయొక్క తత్త్వము (పకాశితమగుటకు ని రెండు విధంబులు ననుకూలించినవ. వానను (బ్రథమమున6 బేర్కొని హేతువును గొనియాడి వానియందు. దదనంతరము పుట్రినది తేమయన్నను ఒక్కకు. తేమను దొల్త జూపి యా సిద్ధికి నేమి కారణ మని యాలోచించి వాన హేతువని యటు తరువాత స్టాపించినను ఒక్క కే. ఆలోచనయొక్క్ల పారం _ఖావసానములు ఖిన్నములు గాని యది పోవ్షతోవ యొండే. ఇట్లు ద్వివిధగతుల6 జరించినను సిద్ధాంతవ్యత్యాసము లేమికి. గారణ మేమన, స్వభావమునం గార్యకారణజాలంబు నిర్వికల్చ్బ మగు (దమమును దాల్చి యునికి. వానబే నేల తడియగుటయు, నేల యంతయు. దడియుటకు వాన. దప్ప నిం కే హేతువును లేకుండు టయు, నిజములైన, నీ (పత్యయముల నొకదానినుండి యింకొక దానిని వ్యక్తపణటుచుట సనుసాథధమ. నికరముగా నియవయవమునే యాధారముగ. గొని యోజింపవలయునను నిష్కర్ణయుండదు. హేతువులయు 6 దతృలములయు ననవరత సాంగత్యమ యుభయ (క్రమములకు. దావఫీము. వస్తుతత్త్వ పరిశీలకశా స్తములలో6 గాల[క్రమమునకు (సిద్ధి యెక్కువ ఎందుకన, ఎయ,ంది సృష్టిలో నాదియో దానినే (గంథము నను ఆదిగా€ జూపిన శాస్త్రమునకు వైశద్యము. కావ్యములయందు. దత్త్వముగాదు పధానము. మజి రసము. అట్టగుట మొత్తము మీంద గాల్యకమమును విసర్జించిన బాగు. ఎందుకన, “కృతినాయకుని తల్లి గర్భము ధరించినది. పది నెలలకు సుతోదయము. పిమ్మటం బెరిగినాండు. చదువు సాములు నేర్చి నాండు,” ఇట్లని (వాసితిమేని రసము రెండు విధముల౦. జెడును. నాయకు(డు పుట్టి పెరిగిన విషయములలో మన కేమి యక్క |! లోకములో నున్నవారందణు పుట్టకయ పెరుగుదురా! మజఖి వాని యందు మనకుండు (శద్ధకు హేతువు వాని యొక్క గొప్పతనము. గొప్పతనమనం.గా గుణములచేతనో, తన పడినపాట్లచేతనో, తాను సాధించిన మహోధ్రండ కార్యములచేతనో, మన మనసుల. దనయొధ్రికి లాగికొను గుణము. కావున నట్టి ముఖ్యాంశములను, వానితో గాఢమగు చెలిమి. జెందిన విషయములను మా్యతము

ద్వితీయ భాగము 119 (ప్రచురించిన రసము సాంద్రముగ నుండును. లేనియెడ బానెండు నిళ్ళలో వైచిన గచ్చకాయంత బెల్లమువలె నది హీన మగును. రామాయణ భారతముల విషయాను[కమణిక రెండవది. పుష్ప, 'పెరిగె, నేర్చె, దేశయ్మాత వెడలె నిట్లని (వాసిన నొకసంగతి. దొెలిసినంత నింక ముందు ఘనమైన కార్యమో ఫలమో గలుగునను శంక మనకు6 గలుగదు. కావున నుద్వే గముతో6 జదువుదమను కుతూహలము వొడమదు. ఇ6౦క ముందేమి వచ్చునో చూతమని మనను తహతహ గొనదు. కథయందు నవధానము జీర్ణమగును. (ప్రన్తుత విషయముతో6 దృషప్తిం జెంది యుందుము. తరువాతి వృత్తాంతములు తామై నిదానముగ వచ్చు వజకు ను(దేకములేక వచియుందుము. చూడుండు. రామాయణ ములో, రావణుడు సీతనెత్తికొని పోవువజకుం గథ కాంచెము కొంచెముగా విడిచి విడిచి చదివినను ఆయాసము దోంపదు. అటు పిమ్మట “అయ్యో! సీతగతి యేమాయెనో ! పగందీర్పక శ్రీరాము6 డూరకుండునా! యుధ్ధ మెట్లు చెల్లినది! అ పరమసాధథ్విని రావణుండు చెబచినాండా ! (ప్రాణములతో నుండనిచ్చెనా! భర్తయు మజందియు నామెను రక్షింపంజాలిరా! చెజందలంగినను సౌఖ్య పడెనా 1!” ఇత్యాది బహుభంగుల హృదయ మల్లలనాడి యాపె జీవితము తుదముట్టువజకు నన్దివివరముల నెజబుంగ నలజడి గొనును. కావ్యము ముగింపునకు వచ్చినను నాపెపై మనకుండు చింతయు (పతియు గౌరవమును ముగియవు. అనేకులు వాల్మీకి బహిరంగము చేసినది చాలదని, తమ తమి6 దృప్తిజెందుటకై యయోధ్యలో పట్రాభిషేకానంతర మాయమ్మ యెన్ని [క్రీడావినోదం బుల ననుభవించెనని యూహించి యాయమ సుఖము దమ సుఖముగా నానందింతురు “భోగము లెన్నియున్న నేమి ? ఆఅనాంటి పరిభవ మమ్మానవతి హృదయము బాయునా? శల్యమువలె నాటి వేదన యొనర్చకున్నె ? అట్లగుట శ్రీరాములకు వ్యసనము దోంపం గూడదని బయట నాటలు పాటలు నవ్వులు నెన్ని పచరించినను లోన నానాంటికిం (గాలరి (కుంగకున్నె!” అని యా(కోశించువా రెందజు! మతి, పారంపర్య నీచమును నీతియని భావించు నితరులు “రాము(6డు మన యట్టిండ ! పరుని యింట. గాంపుర మున్న యాలియెడ సందియము6 దాల్బకుండునా ? తాల్చండేని

120 కవిత్వత త్త విచారము మగవాండా ! కావున6 దప్పక వెలివేసియుండును” అని యెంతురు గాంచోలు! ఇట్లు పల్చెజంగుల నమ్మహాదేవి నొక నిమిషమైన నెడ6 బాయంజొలక మనస్వాంతము లాయమంజుట్టి రక్షక సైన్యము లట్లు గాచుచు నామె కారోపింపంబడిన యవస్థల6 దాల్చును. దీని కేవి (ప్రమాణము లందురో, మీ యనుభవమీును,. పుంఖానుపుంఖముగ బఖయలువెడలిన ఉత్తర రామాయణము, మెరావణ చరిత మున్నగు నుపరామాయణములును, వాల్మికియొక్క మాహాత్మ్య మేమనవచ్చును ! అతని భావనాశక్తి తాంకిన6 జాలును, మనకుండు బడుగో బక్క యోమయైన (ప్రతిభయును సాంగత్య పేరణచే రేగి యావచ్చక్తిని బట్టావట్టి జయట(6 బెట్టి విజృంభణముతో నెందణు పట్టినను నాపరానిదై “భావాంబరవీధి” విహరించును! కవి _(బహ్మల చందమిట్రిది. తామిడిన యారగింపుతో రక్తి పూర్తియె యంత మొందదు. మతి యారగింప నారగింప నింకను గావలయునను స్పృహ _పజ్వరిల్లును. ఆత్మకేళియందు విరతికాస్పదమైన రతి యెక్కడిది. రామాయణంబున సీతాపహరణమెట్టులో భారతమున (దౌపదీ వస్తాపహరణము నట్టిద. పాంచాలీపరిభపము రక్తముతో. గాని తదితరములతో(6 గడిగివేయ.6 గాదని మననునకు6 దభ్రుని మనుజులున్నారా ? ఆ కార్యము నెజవేలువజకు నందే చిత్తములు హత్తి యూపిరాడనట్టు లుండును. అయిన నొక విజ్ఞప్తి. ఇప్పుడు వ్యాప్తిలోనుండు భారతము దాని కాదికవియైన వ్యాను6డు (వాసినది గాదు. వ్యాస పోక్తము గొంత భాగము మాషతము. (గ్రంథము సుపసిద్ధమగుడు జైనులు, వైష్ణవులు, బౌద్ధులు, స్మార్తులు, వీరశైవులు, పౌరాణికులు మొదలగు తెగలవారందణజు(6 దమతమ సిధ్ధాంతముల నందులో. జొనిపి యా యితిహాసమును బాడుసేసిరి గాని, మూలకవియొక్క భావగాంభీర్యము గణనాతితమగుటం బేసి యది యింకను బొత్తిగంబూండియింకి నిర్మూలము గాకున్నయది.. ఇది మన దేశముయొక్క భాగ్యములలో పాథమికము. మతముల వాతంబడియు జీర్ణముగాక (బతికియుండుటకన్న మించిన మాహా త్మ్య్యము (తిలోకముల మూలమూలగా వెదకినను దొరకదు! అట్టి మాహాత్మ్యముగల భారతముం దలపోసిన నానందముబచే6 గనుల నీరు (గమ్మునేకాని, నాలుక తుదకు మాటలువచ్చునా ! పలుకులు శబస్పటి భారతము “జయ” యను పేరిటి చిన్న వీర కావ్యముయొక్క పరిణామము. “జయనామకంబునను రాబితభంగి జగ్యత్తయంబునన్‌ బూజిత కర్తియె నెగడు” (న్వర్గా. 89)

ద్వితీయ భాగము కేల] దుస్తరములుకదా! మనను దుర్భరమైన. అరణ్యశాంతి [(తయములు ముక్కాలు మువ్వీసము కృతిమ పర్వములు. తక్కినవానిలో నాది కవి (వాసిన ఫక్కినే విశుద్ధముగ నీ కాలమువజకు వచ్చిన నెవ్వి యును లేవు, గాని సరాసరికి శుభములని యంగీకరంపంబడ 6 జాలినవియ. కావ్యక్షిభ నాపాదించు రెండు దుర్విపత్తులందుండుట రసికుల పాపఫలము! ఎవ్వియన. దురో్యోధను6డు పాండవుల నడవికి. దోలుట యొకటి. పం (డెండేండ్లుగూడ నజ్ఞాతవాసమే విధించియుండిన6 బాండవుల [బదుకెట్టయిన( గానిండు, మనకు వైరస్యములేని కావ్య శవణానందముగల బ్రదుకు దప్పియుండదు. పాండవుల యరణ్య (పవేశముచే మనకైన (పాస్తియేమని తెల్పుదు? దానికన్న నెన్నియో మడుంగులు క్లేశకరమగు వర్హాశ్రమాది ధర్మము లంగూర్చిన మతవిహీన దీర్ష్యపసంగ ప్రవేశము. అరణరరోదనమ6ట! దానికంకు దిక్కులేనిది కావ్యములలో వేదాంతరోదన! ఆ ధర్మరాజు శుద్ధముగ వదడరు(బోతు! బుమలను జూచినదే దండముంబెట్టి దూర ముగా6 దన నీడయైన వారికి సోః కనట్లు తొలంగిపోవుచుండిన నెంత పుణ్యముగా నుండును ! కాలక్షేపార్టము అడిగిన (పశ్నలే యడు గుచు, నుత్తరము లెంత విరుద్రములుగ నున్న గంగిరెద్దురీతి6 దల యూంచుచు నాయన సల్లాపములు సలిపె! మనకవి (వలాపములు! రెండవ విపత్తు ఏదియందురో ఆ భీష్ముండు పెద్దమనుష్యునిరీతి గుటుకు మని చచ్చి జన్మసా ఫల్యము నాందక కొన్ని నెలలు (కిందంబడి యునికి! మన (గహచారముగాకున్న భారతవీరులనెల్ల నుత్తము6డని పాగ డ్తం గన్న యాతండు పరస్పరాసంగత విచారముల నెల్ల మన నెత్తిని గట్రియుండునా ? బుషి సందర్శనము, భీష్మోప దేశము అను నీ రెండు తరుణములు సాకులుగ. జేసికొని యీ హిందూదేశములో నెన్ని వాదములు, వేదములు, మతములు, తత్త్వములు బయలువెడలెనో వానినన్నింటిని నులభముగ లోకు లలో6 [_బసరింపంజేయుకొజకై యీయుత్తమాత్తమ కావ్యములో నిమిడ్చి దానిని కంటక పాషాణ వన్యసదత్త్వ భయంకరమైన మహా రణ్యము.గా నొనర్చిరి.* కవి్షితయమువా రీ చిక్కుల విడందీసి విడిచి యాం[ధభారతము మాతృకకంఖఇ రసవత్తరముగ నొనర్చిరి కాని, జనాపవాదశంకంజేసి యేమో, వారు పూర్తిగా సవరింపలేదు. రామాయణమునందు కథాసంయోగము అఖండము. ముజఖ్యాంశ ములనుండి దృష్టిని పెడ(తోవకు. దీసికొనిపోవు సంగతు లంతగా

*మృహాభారతము *ీసంహిత” యనంబడుట కిదించుక కారణము.

కబలి కవిత్వతత్త్వ విచారము

లేవు. భారతమున నుపశాఖలు మెండు. కొన్ని శాఖలును గావు, ఏ సంబంధమును లేనివగుట. కావున నప్పుడప్పుడు దారిందప్పి పరిభ మించువారమై పిమ్మట. గష్టపడి కథారాజమార్గమునకు వచ్చు లోపల తత్పూర్వము పఠించిన భాగములు మజపునకు వచ్చుటయు సహజము. మజపునకు రాకున్నను వానిచే హృదయములో దీపించిన భావనాశక్తిం గొని పరిగణించిన భారతమునకు గౌరవ మధికము. ఒక్క యధికమన్నం జాలదు. హ స్తిమశ కాంతరమన్నను సత్యము నకు నగౌరవము రాదు?

ఈ యితిహాసములు సైతము కాలక్రమముగా ఛాయంబడక శార్యకారణరీచిగా కథలకెల్ల నాధారభూతమగు విషయముతో నుపక్ర మింపంబడి యుండినచో స్వారస్యమింకను నుద్ధురముగ నుండును. ఇవి (తొక్కిన మార్గముననే వీనిలోని గుణములు మా్యతము లేని చిల్లర కావ్యములు తబుచుపోయి యున్నవి.

“అనేక విధ పదార్థ్యపపంచ సంచితంబు, నుపపర్వ మహా పర్వోప కోభితంబు”గను నుండుట యొక్కకతముగ, నాదినే భారతమున. గథాసం[గహము నిర్వర్తింపంబడి యుండుటయు, “ద్వాపరాంతమునం బాండవధార్తరాస్ట్రులకు మహా ఘోర యుద్ధం బయె[”నని వక్కాణింపంబడి యుండుటయును. ఇందుచేం గథ కొంతమట్టునకు నేకిభావముం జెందుట, చదువరులకు ముజాంశ ములు గజిబిజిలేక యర్పడుటయు నను ేషఘ్రములైన సిద్ధులు సేకుజినవి. రామాయణము నందును కాలానుసరణముచేం గలుగు వైక్యభంగము సమర్థించు కొజకుంబోలె సంక్షేపముగ నాదినే కథా భాగములు దెలుపంబడియున్నవి.

కార్యకారణ[క్రమమున6 గథను వర్థిలంజీసినవారు అంధ (పాచీన కవులలో నాకుం దెలిసిన సూరన్నదప్పు నింకెవరును తేరు. బహుశః ఈ మార్గ సంచారమునకు మొదలిడిన వా6ండితండే యేమో! ఈ విషయమై (సభావతీ (సద్యుమ్నుముంగూర్చి చర్చించుచో నొక్ట్రింత చౌసియుంటిమి. గాని యందును నది క ళాపూర్ణ్జోాదయము ననుక రించినదని చెప్పలేదు. కార్యకారణ సమ్మేళనముచే నేకీభూతముగా (వాయంబడిన (గంథములలో. గళాపూర్ణాదయము (పథమమ. స్వతంతముగ నవీన భంగుల రచించుట కవియొక్క మహా ప్రతిభకు ఫలము, సాక్షయును.

ద్వితీయ భాగము విక క కాపూర్జోదయమున( గార్య్యకమము ముఖ్యపద్ధతి కాల్మ్కకమముంబట్టి చూచిన నీ కథకు నాదిమభాగము పంచ మాశ్వాసములోని సరస్వతీ చతుర్ముఖుల లఅీలాకేళి. అనంగా సామాన్య కవులు (వాసియుండినం బంచమాశ్వాసము (ప్రథమా శ్వాసమై యుండును. చూచితిరా! ఈకవియొక్క కూర్చులో€ గథా పపారంభమునకు. గావ్థు[ప్రారంభమునకు నెంతదవ్వో ! అట్టు దూరస్థములియ్యు నల్లిక చెదరక జిగిబిగిగా నున్నందున నియ్యవి గాఢాశ్లేషముం గాంచియున్నవి. కథ పూర్తిగాం దెైలియుటకు నై దాళ్వా సములు చదివి తిరవలయు. ఇంక కథ వెజబుంగవలెనన్న కుతూహల మన్ననో ప్రథమా శ్వాసములోనే యంకురితము! “రంభానలకూబరుల వలన6 గడపట వినంబడిన వాకంబొక్కటిం దలంచికొని కృతా జలియై” కలభాషిణి నారదునితో. దావిన (పకారంబు నిరీతి విన్నవించుచున్నది. విను వృథాభభాంతి నింతనంతను దాని వెంబడిం జని పల్కు వింటినొకటి విమండది, యర్ధేశతనయుండో యబల! యి న్నారదు మాటలు నడుమవేజ తే. పాడమె నేమయ్యెనల “కలాపూర్ణునుద్ధి? కడమచెవుమన్న రంభ యప్పుడ తెలుపనె నీకు మరి చెప్పరాకుంట నీక థయును నీకు నాతోడు నుమ్ముబ్బ నికు మనియె, (కళా. అ.1పు ఫ్రై ఇదియే కళాపూర్జునింగూర్చిన తొలుళటి (ప్రస్తావన. జొత్చు కరము (బేరేచు విధములు చూడుండు. రంభ తన (పియునికినైన6 జెప్పరానికథ యెట్టిది? ఏ కారణముచేత నామె మౌనధారిణియాయె? నను మొదలగు (పశ్నలు తమంతట నావిర్భవించి, సమాధానము తఆలియువజకు(6 గథనుండి మరలఈ6 గన్నె త్తనీకచేయును. శావ్య ములలోని యేకీభావ మనంబడు గుణంబదియ. అనంగా6 నొక పట్టున, నొక (గ్రుక్కగా సర్వము. (గ్రోలమేని దనివినియమి. భాగ భాగముగణ జదువంబోయిన. దృషప్తిలేదు. ఏలన, నమ్హాప్పివజకు నే భాగము నఖండముగా. దెలియంబడమిచే.

క్షేబ్లిశీ కవిత్వత త్త్వ విచారము ఈజ్సే. ఏ నెజటుంగ వేడ్కృపడుచున్న దాననో త పో ధనోత్తమ యా కళావూర్ణుం డనగ నెవ్వం డాతని నుద్ధిమున్నేమి బెప్పె నెద్ది చెవరాదనియె నాయిగురుంబోండి” (కళా. అ, 1, ప, 192) అని పలికిన కలభాషిణి పలుకు లా యమవేగాదు మనవియును. నుండుకొఆవి నెగయ్యదోసినట్లు నారదు(6డు “ఇదియంతయు నపూ ర్వంబు నాకునుం జెప్పరాదు” అని యానతిచ్చు తజికి మన యుదేక మాంపరానిదయె్యడు 1! నారదుండు ఈకథ యత్యపూర్వమనుట, కవిపా్శాాతముల మూలమునం దన౦ కృతిని దానే యటనట విమ ర్శించుట కింకొక _1పమాణము. రంభానలకూబరులకు నియపూర్వ వృత్తాంతముం గూర్చిన పపసంగ సమయమువ వివరించుచు నారదుండు కలభాషిణతోం దన పియునకైనందా6 దెల్బమికి నా యప్పరస చెప్పిన విధంబు వినుమని యిట్లనియె. “స్తీ ,..... యో పౌరుషాభరణ తత్క్మథలు వ చ్చిన నేమి యంబేని వినుము దెలియ నాకథ లింకం జెప్పినట్టివారును విని నట్టి వారును ధాాతియందు. బ్ముత పతప్రపౌ(త్రాది బహునంతతియు( దన ర్చుచు6 జిరకాలంబు (పచురనంప దభివృద్ది శోభిత శుభసాఖ్యముల గాంతు రను మాట యున్నది యాదియంద “యేను నీకది చెప్పిన దీనికొజకు నవని బుట్టంగవలయునో యని వెజచెద6 (బాణవల్లభ యవి కావకాంగనంగ సౌఖ్యమునం జేర్చు నాకు నిష్టంబులగునె తలే. అదియు వింటిని గదయని యనియదేని యేను వినినట్టి పిమ్మట నిట్టిమాటం బలి నొక్క యమోమ వాగ్వెలననుండు గావున వచింప విననింక గాదు నాకు.” (కళా. అ. 1, ప, 201, 202) ఈ మాటలతో మనయొక్క యుత్క్మంఠ గొంతునకు మీందుగా. బోవును! ఉత్హంఠకు. దోడు అద్భుతమును వచ్చి చేరును. ఎట్టయిన, కేవల నిరర్హక వ్యాఖ్యానమైన ఫల (శుతింగూడ6 గథలో ముఖాాంగ

ద్వితీయ భాగము 125 ముగ. జేర్చినాడే యను విస్మయ మొక్కటి! మఖి, యీ ఫలములు దేవతల కశుభములగు గావున వినవలయునను సంభమ మింకను నుద్ధాఢమగును. ఒక పక్షమువారికి మేలుగను, మజియొక పక్షము వారికి. గీడుగను అవతరించిన యీ చరిత మేరీతి భూలోకములో వ్యాపింప6 గలదని యాశ్చర్యపడమా ! కథ దేవలోకములోల6 బుట్రి యుండుట ఈవజకే స్పష్టము. ఇంక దేవతలు దెల్పనిది మనకు€ దెలియు కుభంగిని? కథయేమో తెలిసియేయున్నది,. లేకున్నని కావ్యమెక్కడిది 9౩ నారదుండును,

“తే అతివ! విను రంభకును గల యట్టి భయము నాకు6 గల్గుటం దత్కథ నీకుం జెప్ప గూడ దట్టయ్యు మిక్కిలి కువలయమున వెలయం గలదది వెలయు (శ్రోవలును గలుగు [20 (కళా. అ. 1, ప. 204) అని చెప్పుచున్నాండు. అతని వాక్య మమోఘము ! అట్టగుట నెవ్వ రికిని నపాయంబు నాపాదింపని యే మంతముచే గవి యీ (కయ సమర్థించునో యని యబ్బురపాటును, దొటుపాటును జదువరు లకు6. దలమున్మలౌగదా! మనల నేకా[గావధానులం బఐబరవశ చిత్తులం జచేయుటకంకు శిల్పసౌభాగర్భమెయ్యది ? కల్పన యనంగా. నిట్టుండునదే కల్పన. ఉపిరి యాడకుండునంత యుద్వేగముం గభించునది. ఆధారవిషయమును గార్భముచే రోయంబడిన కారణముగా6 జూపుటయే గాదు. మీంది యుదాహరణములం జూచిన నంగ పాయములను చిల్లర విషయములంగూడ.౬ గాలసరణిగ నీ కవి వర్షన సేయండని తెలియుచున్నది. రంభానలకూబరు లాడుకొను చున్న కళాపూర్ణు గాథలు ఆటు తరువాత నడిచిన కలభాషిణీ నారద (పసంగమునం దేలుచున్నవి. దీనింగూర్చిన నిదర్శనము లి (గ్రంథ ములో లెక్కకు మీతియున్నవి. నారదుడు గాన విద్యాభ్యాసము నకై ద్వారకకు రాకపోకల6 జేయుట [పథమ ద్వితీయాశ్వాసము లలో నివేదితము. దీనికిం గారణము కలభాషిణీ మణిస్తంభుల సంభాషణములో నారదునికి. దుంబురునితో నైన మాత్సర్యము నకు హేతువు, ఆ నారదు(డే మణికంధరునితో6 జెప్పినట్లు సిద్ధుండు వివరించిన, తుంబురునికి గానవివ్యా (ప్రభావంబున వైకుంఠ లోకములో. బూర్వ మెప్పుడో నడచిన యనితరభావ్య సత్కారము. (17)

126 కవిత్వత త్త్వ విచారము కాల్యకమమును బాటింపక నాటక రీతిగాం బా(తములచే కథను బెంపాందించుటలో సూరన్న యద్వితియు6డు. ఈ కౌశల మీతనికి6 బరిపక్వము గామిచేతనో యలంకార శాస్త్రములకు విధేయు. డైనందుననోొ, ద్వారకాపుర వర్టనము (ప్రభావతీ ,పద్యుమ్నమున నున్నంత సొంపుగా నిటలేదు. కవియే నేరుగ వర్ణించునట్లు (వాయుట యొక దోషము మజతియు. బురజనవర్దనముం గూడ, జేసియున్నాండు. ఇది గర్హ్యము. వలన, కావ్యమున నేయేపాటత ములు వచ్చునో వానిని మాత ముచితస్టలముల వర్ణింపవలయునే శాన, కథారంభమున నిష[ప్రయోజన వర్ట్సనములం జేయుట యసంగతి యను వికారము. కల్చ్పనాదోషములు

షష్టాశ్వాసములోని 189 వ పద్యము వఅకు నుండు నంత పాఢముగం దరువాతి భాగములు లేవు. ఈ (గంథమంతటితో సమాప్తిజేసియున్న సమ్మాన్యతరమెై యుండును. ఏడవ, ఎనిమిదవ యాశ్వాసములలో భావనాశక్తి, (ప్రతిభ మొదలగు కవిత్వ మూల శక్తులు బలహినములు. తుదకు మధురలాలసా పరిణయాదులు వర్చింప6 బడకున్నను తత్పూర్వకథబే నూహ్యముల కావున వానిని బొందించియుంట వునరుక్తిం బోనిది. (పధానాఖ్యానముతో నైక్యము వీని కత్యల్పము. అట్లుండియు నీ నిరర్ధక (ప్రస్తావనకు. గవి యేల (పవర్తించినాం డనుట చింతనీయము.

కథాంగము లేక భావముం దాల్చి యొక శరీరముగా నేర్చడి యున్నం గళకు (పాశస్త్యము. అట్టి గాఢ సంయోగమునకు షష్టా శ్వాసములోని పూర్వోదిత పద్యమునకు. దరువాతి భాగములన్నియు విచ్చేద 'హతువులు. అది యెజింగి (పతికియ చేయ నెంచినవా.డై కాంటోలు, కథయొక్క యాదినుండి యంత్యమువజకు “పూసలలో దారమట్లు” యిమిడియుండు గతి మణిహార వృత్తాంతముంగూర్చి యున్నాండు. ఈ హార వృత్తాంతముం దిలకింపుండు.

మణిహార వృత్తాంతము

దీనికి నాదిమ పభువు విష్ణువు. అతనిని దపన్స్ఫుచే మెప్పెంచి దానిని బడసినవా6డు ను[గ్రహుండు. పిమ్మట (బాహ్మణ శాపమున నతండు దనదొల్తటి యెజబుకయంతయు హతంబుగాంగా, నూతనావ తార మెత్తినవాని యట్లు సత్వదాత్ముండను పేరంబరంగి రాజుగా.

ద్వితీయ భాగము 127 గొంతకాలముండి పిమ్మటం గళాపూర్ణునికి మంథతిగా6 గుదిరె. నుగగ్రహుండు మున్ను దేవతాలయములో. బెట్రి మజచిన యా మణి హారమును మధురాప్పురపు (బాహ్మణుండొకండు తీసికొనిపోయి తన యింట బహు వర్షములు పూజసేయుచు నుంచికొని ద్వారక కరిగి శ్రీకృష్ణునికి సమర్చించెను. శ్రీకృష్ణుండును “దండకాకృతి సముఖజ్వ్వల సంస్తవలీల కెంతయున్‌ ఘనముగ మెచ్చి యిచ్చె మణికంధర నామునకున్‌” మణికంధరు. డలఘు[వతునకు, నతండు కళాపూర్ణు నకును, నాతండు శిశుప్రాయ యగు మధురలాలసకుని (గమముగ నాసంగిరి. అట్టగుట న్‌ హారమును సరస్వతీ చతుర్ముఖ విలాస (క్రీడయుం బోలె. గథ నేకీభూతముం జేయు కల్చనలలో నొక్కటి. పూర్వోత్తరభాగంబు లన్నిటికిని ఈ హారము సామాన్యము. కథనెల్ల. (బాంకియుండు తింగవంటిది.

ఈరీతి కల్పన మహో త్తరమైనదయు్యు నిష్కళంకంబు గాదు. ఎట్లన, ఆ హారముయొక్క నాయకమణి యెవ్వరి హృదయ స్ట్థలంబున నెంతవణకు సోంకియుండునో, యంతతడవును వారికి సర్వజ్ఞత్వము, వాక్యపటుత్వమును సిధ్ధించునని విష్ణువు వరము, దాని సత్యము ననుభవమునకు6 దెచ్చికొనులోపల సు[గ్రహుండు శాపహతు6ండాయె ! మధురాపురి బ్రాహ్మణుండన్ననో దానిని గంఠ ములో ధరింపక పూజసపేయుచు బహు వర్షము లున్నాండంట ! వాని భార్యయొక్క చిత్త స్టెర్యమెంత దృఢమో! ఆపెగూడ దొంగతనముగా నైన దానిని వేసికొనలేదు. శ్రీకృష్ణ్టుండు మణికంధరుని మెడలో వేసి నాండు గాని యది “బాలత6 గనుపట్టు విష్ణుని కలాపము గావున దద్భుజాంతర స్థితికి చాలకొస్పి గళసిమనయెంతయు గుప్తమై యుండెనంట! 'పాలతంగనుపట్టు' అను విశేషణము సమంజసమా? పూజారి బ్రాహ్మణుం డిచ్చినది బాలకృష్ణునకా? షోడశనహనస్ర మహిషీ యుతునకా! పిమ్మట శిశువుగానున్న మధురలాలసకు. గళా పూర్చుండు వేయంగా నాయకరత్న యాపె హృదయంబు సోంకునట్టు పడినీది ! సమయము జూచి పడవలసినచోటం బడినవిగదా! ఎంత తెలివిగల పతకము! అట్లు సర్వజ్ఞయైన యబ్బాలికామణి యనేకులు పూర్వ వృత్తాంతముం"దెల్చి సత్వదాత్ముని చర్మితమునకు వచ్చు నప్పటి కాపె “యటునటు6 గదలంగ6 దన్మణి హృదయనస్థలము6 బాసి కడకేంగుటం దెలివి యుడిగెను!” ఇట్టు వ్రాయుట కామరూప ధారణమునకన్న నభావ్యము. ఏలన, సత్యముగా నుండునా యను

128 కవిత్వత త్త విచారము శంక6 గలుగ జేసి కథయందు నమ్మికను (శ్రమను బోంగొట్టుం గావున. ఇంక ముందజి వృత్తాంతమింకను పపాయోభావమునకు దూరము. తవ నాండట్లు బోధోదయం బగుటయు నుడుగుటయు నేతన్మూలంబులని యెవ్వరు నెలుంగకుండుటను నిది సామాన్య హారంబ యను తలంవున మావారు దాంచి మజచుటం జేస్‌ నాంటనుండి నేంటిదాంక నిద్దివ్యహారం బెన్నండును ధరియించుటయు లేదు. నేం డాభరణ భరణనమయం బునం [బసంగవశంబునం దలంచికొని చెలులు తత్‌ ప్రాప్త ప్రకారం బెజింగింప నిది నుముహూర్త లబ్ధంలైన [పథమ భూషణంబనియు భవద్దత్తంబనియు నత్యాదరంబునం దెప్పించి హృదయభాగ న్పర్శ నాయకరత్నంబు గా నిపుడు ధరియించి యున్నదాన.” (కళా. ఆ. 8 ప. 289) ఇందలి యసంభావన్థిములు రెండు. కన్యగా నుండునపుడు ఆ రాజుగాలియైన సోంకునా దేవుడా యని వ్య్థథంగూర్చుచున్న విరహవేదన కాలమున, పెండ్లినాండు, ఎన్నండును రాని (ప్రసంగ వశము ఇస్పుడేల పెంబడవలయును? రెండవది 'హృదయభాగ స్పర్శ నాయకరత్నంబుగా' థరింపబుద్ధి నిష్కారణముగా నేల పొదమవలయు ? లోకములో నదృష్టములు, నిర్హేతుకములు నైన యాకస్మికములు లేకపోలేదుగాని, పదేపదే వలసిన చోట్లనెల్ల. గాకతాళలీయ స్యాయముల నా్యశయించుట కల్పనకు మిక్కిలి6 గొఅత. కామరూపములు, దివ్యదృష్టి, ఇతార్టదులు అన్నికష్టము అకు ననుకూలించు సాధనములు గాన6 (బశ స్తములు గావు. సర్వ సందర్భములలో. జేరజాలినవి యీ కథలో. దప్పక చేర్ప్చందగిన యంశములని చెప్పవీలులేదు గనుక, నిట్రివేసందర్భములను జేర్ప కుంట మేలు. కథకెల్ల సూ(తమువలెనుండు నీ హార మిన్ని వ[ఠముల కాస్పదమగుట చింతావహము |! షష్టాశ్వాస మధ్యభాగమునకు(6 దరువాతి భాగములు తుచ్చ 'ప్రబంధరీతిని వాయంబడిన భావవిహీన ఘట్టములు గావున వానిని (పత్యేకముగ విమర్శించుటొప్పు. తత్పూర్వుభాగములలో6 _బతిభ, భావము, కృతినిర్మాణ చాతుర్యము, నివన్నియు6 బుష్కలముగ (ప్రకాశించునట్లు రచించిన యా మహాకవి ని రసవరములకుం దిగు టకు. గారణములు, కాలదోషములును, అలంకార ళా స్తములయెడ వినయవిన (ము(డై “సకల లక్షణ సంపన్నము'గా [వాయం బూనిన

దౌర్భాగ్యపు. (బతిజ్జ్ణయును. మహాకావ్యమని శాస్త్రకారులచేం బేర్జానం బడినదాని నుత్పాదింపంబోయి కవిత్వమున కుత్చాత మాపాదించె ననుట స్పష్టము. (పథమ భాగములోని పొరబాటులు

పథమ భాగముని కాలదోషము లంతగా లేవు. అనంగా (పబంధముల తీరు తక్థువ యనుట. మజఖి సర్వలక్షణ సంపన్నతచే. గలిగిన దోషములు పెక్కులున్నవి. మణికంధరుండు తపన్సు చేయుటకు నుపోద్దాతమో యనునట్లు నిస్పంగత్వ దోషభాజనమైన యాత్రాభివర్షన మొకటి చవేయంబడి యున్నది. ఈ యాతలచే6 గథరకు(6 గలుగు ఫలములు రెండు. వైపుల్యము, వైరస్యము. ఆ ఒక యూహమై చీనిని సార్థకమందమా ! ఈ బుషి తపోభంగము నకై రంభ రాంబోవుచున్నదికదా ! ఆపెకు నసహ్యము గలుగకుండు నట్లు కొన్ని స్నానములు చేయించి శుభకాయునింగా6 జేసి యు౦త మని కవి తర్కించి యుండునా? తర్కించియుండెంబో. కోరిక యీడేరు మార్గమిది గాదుగదా. ఎట్టన, వీరెన్ని మునుకలు వేసిన నేమి? తపస్సులో. గూర్చుండి యేకాగముగ మైమజచి కొన్ని వత్సరములు ఆ వత్సరము లేల? __ వాసరములున్నంజాలదా [| మలయమారుతమువలె (పజ్వరిల్ల్హుటకు : అనాదరణ పా_తమగు నీ (వసంగములకు నాహుతిగా నింబడినవి సుమారు నలువదియైదు పద్యములు |

కలభాషిణికిని నలకూబరునిపైంగల మోహము కృతార్థమగు టకునీ తీర్ధయాతయొక్క యిక్కట్టు చూడు:డు, నలుకూబరుని( జూచి వలచిన పిదప నారదుని శిషుర్ధరాలై గానవిద్యాభా్యాసమున' గడపిన యేండ్లు నాలుగు. ఇట్టంత కాలయాపన మప్పుడే యయి యుండంగా6 ద్వరలో. దపోవర్దనముం బదర్శించి ృదయసాఫల్య మందజణకు. జేసియుంచిన బాగు. ఆ మధ్యమున యాతకై యొకటి రెండేండ్లు వినియోగించుట శృంగారభంగము. కలభాషిణికి వయను ముదరక యు౦ండునా? మజియు,నా నాలుగేండ్డు నీప్పెతిసిద్ధి కొజ తైన సన్నాహమునం గడప(ంబడెంగాన నాపె యోర్చియుండుట సహ జము. ఈ యాత్రలో. దగులంబెట్టిన కాలము నామె యేరీతిం గడి పెను* నలకూబర స్మరణలోనా * విరహవిషయమైన సఖులతోడి

*నేను (వ్రథమభాగ మనునది 6వ యాశ్వానములోని క89ంవ పద్యమువజకు నుండు భాగమనియు, ద్వితీయ భాగము దక్కినది యనియుం దెలియునది.

కే30 కవిత్వత తత్త్వ విచారము సల్లాపములలోనా? కవి యాయమ నొంటిగా విడిచి మజచి యుండుట మహాపాపము. పొరపాటు! యాాతవలన౦. గలిగిన ఫల మిదియే !

ఈ ఘట్టమునకన్న సందర్భశుద్ధిలేనిది పంచమాశ్వాసములో 182 వ పద్యము మొదలు 174వ పద్యము వరకునుగఅ పసి పాపచే(ం జేయంబడిన యోగవిద్యా విషయకమైన దీర్ష్యపసంగము. ఈ విమోచన మార్గ్యపదర్శనము శుద్దముగ ననవసరము. అసంగ ఈము. అసమ్మతమును |

దోషవిచారణు యటుండనిచ్చి యీ కావ్యము నుత్సృష్టతమం బని పరంగంజేసిన గుణంబుల-నభినందింతము.

నద్ధుణములు

నాటకరీతిని సంభాషణాదులచే వృత్తములం (శుకటించుట యందు ని [గ్రంథము అసదృశము. సామాన్యకవులు రాజు నొక్కని బేర్కొని యతని దేహమనోలక్షణముల ముప్పదినలువది పద్దిము లచే పొడవుగను అసంగతమును (గంథాదినే వల్లింతురు ! అనంగా శత్ప్చూర్వకవులరీతినే మాబుమాటలం. జేయు స్తవమనుట. వంది మాగధస్తుతులచే నెవ్వని గొప్పతనమును సాక్షాత్కారముం జెంది నట్టు తోంపదు. గుణములు చర్యలచేం (బకటితములగు, ఏ నడవడియులేని వాని మనః(ప్రకృతి నెజుంగ. బోలునా? కావున కథలో నాయకుండొనర్చు కృత్యములచే నతనిశీలము తెజుంగు మనకు బోధయగు నట్టొనర్పనగునుగాని, (పత్యేకముగ ధర్మముల జాబితానొకటి వాసి యతని మెడం గట్టిన6 గవియొక్కు బుధ్రిలేమి దక్క నింకెద్దియు. దెల్లంబుగాదు. అనేక కార్యములతో నిండి నట్టు కథం గల్చింప లేనివారికి జాపితాపద్ధతియే గతి, దుర్గతి. ఈ సార్వభౌముండు చైతన్యమును వహించిన సం[గ్రహధర్మశాస్త్రము అనుటలో సత్యము సుఖమును రెండును నసున్నలు. మతియు, (పదర్శింపంబడు కార్యుజాలములతో సంబం౦ధములేని గుణముల వర్ణించుట పనికిమూలిన పెత్తనము. సంబంధముగల గుణముల మాతము వర్షించుట కర్తవ్యమేని, కార్యసంబంథధములచే నవి యొకరు చెప్పక చూపకయ తమంత దేటపడవా? యుద్ధమున నవక విక్రమము చూపెడు నభిమన్వ్ను౯ గూర్చి వేజుగ నితండు క్రెర్యశాలియని శ్లాఘింపకున్న మనమెలుంగ లేమా ? అట్టి క్లాఘనలు గూడదని కాదు నా మళఠను. మజి షపాతముల మూలమున. జేయ

ద్వితీయ భాగము క్షేర్రి1 బడిన6 గథ నెజ్టలువాజని మైక్యమును వహించి స్వారస్యముగ నుండు. కళాపూర్ణోదయములో రాజవర్షనం జేయలేదు,. (ప్రభావతి లోను జేయలేదు. ఇందులకు గతంబేమి యొక్కో! బహుశః లగంఖథా దిని రెంటియందును రాందగిన మహాళ్కుండు కృష్ణుండు. ఇతండు ను(వపసిద్ధుండు గావునం గవి యతనిగూర్చిన (ప్రస్తావనము లనావశ్య కములని విరమించెనో ! యోజింపుండు, తెలిసిచేసిన మనకేమి? తెలియకబేసిన మనకేమి? పాకము బాగున్న నామోదించుటయే సరి. కథా (ప్రారంభముననే యెంత వడిగా నెన్ని పాత్రముల (బ్రవే శింప6 జేసినాండో తలపోసి యానందాశ్చర్యముల భరింపుండు ! ఉపద్యానవనములో కలభాషిణి చెలికత్తెలతోంగూడి డోలావిహారంబు సల్చుచుండంగా నారదునితో నాకాశమార్గంబునం బోవుచుండు మణి కంధరు.(డు.

“మ, తమింబూందీంగల దూంగు టుయ్యెలల6 బంతాలాడుచుం దూంగు నా కొమరుంబాయపు గబ్బి గుబ్బెతలయం్మఘుల్‌ చక్కంగాంజాంగి మిం టి మొగంబై చనుదెంచు ఠీవి గనుంగొంబే దివ్యమౌనీం(ద్ర నా క మృగీన్మేతల మీందం గయ్యమునకుం గాల్బాచు లాగొప్పెడిన్‌.”

(కళా. ఆ, 1, పు కేజీ?) అని _పశంసించిన _పకారము సరిగాదని నారదుండు

మ. భళిరా నత్కవి వాదు నిక్సమతగన్‌ ఖావింవ నీవన్నయ ల్లెల [ప్రాయంవు మిటారికత్తిల బెడంగే నెందునుం గాన; వా రలడోలాచలనోచ్చల చ్చరణముల్‌ తైంవిష్టవస్త్రీల యౌ దలందన్నం జనువట్లు మించెననినన్‌ దస్పేమి యొప్పేయగున్‌

(కళా.ఆ. 13 వ 148) కక అని పలుకునపుడు నికటం బున నలకూబరుడు దాను మొగిలు మణఖుంగునన్‌ మనమగు దివ్య విమానం బునం జనుచున్‌ రంభ విశదముగ నది వినియెన్‌” (కళా. ఆ. కే వ 150) ఆదినే యీరీతి నైదుగుర నెదుర నిల్పుటయగాదు. మాట మాటకును గథ పెరుగునట్లు చేయు మావాత్మ్య్యమున నూరన నిస్తు లుండు. (ప్రథమాశ్వాసము ముగియుసరికి కథామధ్యమున మునిం

18వ కవిత్వత_త్త్వ విచారము గిన వారమై, యెట్లు" వచ్చితిమో, “యాది యెయ్యుది, అంత్య మే దిక్కున నుండు" నని విస్మయానందముల నోలలాడుచుం దుము. మణికంధరుని స్తుతి వ్యర్థచేష్ట గాదు. ఆకాశమున. జేయ. బడి యుండినందున గలభాషిణి' వినియుండదు. అటు వినమి యావశ్యకము లేనిచో నలకూబరునిపైని వలపుచేనైన దైన్యముతో నారదు నాశయించి యుండదు. మజణియు నా పాగడిక రంభకు నసూయాకారణము, ఆ యసూయవచేంగదా యాపె నారదునితో మాటలాడుటకై వచ్చి నలకూబరు.6డు “నరభామల పోండుములకు శఉ్రమయకయున్నే” యని దరహాసముబేయుట |! నారదుండును (ప్రతిహాసము( జేయయంబూని, “క్ర నిన్సుబోలు వనిత నీకును

ననజముఖి యితనింబోలువా.€ దితనికి నెం

దును గల్గి కలచునో యి

ట్టి నిగాఢవు మదము సాంపుఠీవులు చనునే.””

(కళా. ఆ. 1, ప. 265) అని పల్కు తరికి కథయొక్క యస్తిభారములో సగము సంపూర్ణ మయ్యెను. పిమ్మట లెక్కకు వచ్చునోరా దోయనునట్టి చిల్లర విషయముం బోని.

తప్ప బ్రంత్ర నమ్మహామునిం చుని యాజ్ఞానుసారంబుగాం దద్విమానంబు కలభాషిణి విహరించుచున్న యెలదో6టలోనికిం దిగియె నట్టియెడ రంభా నలకూబరులును వినయపూర్వకంబుగ నతనిచేత ననిపంచుకొని యప్పుడెదుటం గాన్చించు వానుదేవ పాసాదరాజంబునకుం జేయెత్తి యొక్క నిజేచ్చం బనిరి,”

(కళా. ఆ. కే పం 167) అను వాక్ణముతో. గలభాషిణి నలకూబరుని వలచుటకును గళా పూర్ణుని నుద్ధి వినుటకును సహజమైన సమయము. గల్బ్చించి తక్కిన సగము ననాయాసముగ ముగించిన యీ కవియొక్క (ప్రతిభ యవాచ్యము గదా! (ప్రథమాశ్వాసము కథకు నాలవాలము. సమస్తములైన కారర్థములయు6 గారణ బీజంబులందు. జల్లబడి యున్నవి,

ఐకళ్టిమను లక్షణము సామాన్యకవులతో. బోల్చిచూచిన సూరన్న కళాకౌశల

ద్వితీయ భాగము న! మింకను వైశద్యముతో వెలుంగును. మన (పబంధములు తబుచు కథానాయకుండగు రాజు అనునొక్క పా(త్రముతో. (బారబ్రములు. ఆయననుగూర్చిన యప్రస్తుతవర్హనము ముగియుటకు. 'బట్టునది యొక గంట. పిమ్మట నర్మసచివుండో యెవండో యొకండు వచ్చుట, అటు తర్వాత వేంట వెడలుదురేమొ: అక్కడనొక సఖిజన పరి వేస్టితయగు కోమలాంగిని జూచి రాజునే విదూషకుండును (నర్మస చివులు విదూషకులుగ నుండుటయు విదూషకులు నర్మసచివులుగ నుండుటయు హిందూ రాజధర్మమ గదా 1!) రెండుగంట లొకరితో నొకరు శ్లేషలు, అతిశయోక్తులు, ఉత్‌(పేకలు. బేల్చునప్పటికిని నిది దయాలతో నిండిన కావ్యమని దూరముగ. బాజవైతుము! కళాపూర్ణోదయముతో నువమింపందగినది, మూలము స్కంధము సామాన్యముల యయ్యు, వివిధగతుల దెసలవ్యాపింప కాఖోప శాఖలు గలిగి కనుపండువుగ నుండు మహావృక్షము. సామాన్న్ట ప్రబంధథములు, కొలుకులు ఒకదానివెంట నింకొకటి యతికిం టచే నేర్చడిన గొలునులవంటివి. ఐక్యము వీనిలో లేదు. ఎన్ని కొలుకులైనల జేర్చవచ్చును. ఎన్నియైనం దీసివేయవచ్చును. వైపుల్యము దక్క నింకెద్దానికిని లాభనస్టము లుండవు. ఆకృతి మాజదు. వృక్షములు మొదలగు సజీవీములవలె నుండు కావ్య ముల నేయంగమునైన ఛేదించుటకుంగాదు. నూతనాంగములం జేర్చుటకుంగాదు. ఎట్లు చేసినను పరిమాణభేదమే గాదు, అకార మును వికృతమగును. ఐక్యమను కథాలక్షణమును బరీకించు పద్ధతి యేదనంగా, ఉన్న భాగముల దీసివేయవచ్చునా (కొత్తవి యేవైనం జేరవచ్చునా యని విమర్శించుట., ఈ కార్యములు పొసం గనివైన నైక్యము న్ఫుటము, సొథ్యములైన నైక్యభావ మపక్వము.

“మానవ ప్రకృతిని అద్దమువలె. జూపు శక్తిగలవాండు సంభా షణలం దీర్చుటలో6 దిక్కన్నకు సరివచ్చువాడును' అని నూర నార్యుని _పశంసించినందుకు.6 దార్మాణమైన ముఖ్యభాగములలో ౬ గొన్ని యేవనంగా యిరువురు రంభలు నలకూబరులును (ఐవేశించి చితవిచితగతుల. బొరంబాటుతో సంచరించియు నేయనుచితనము లకు ననీప్ఫితములకును బాల్వడక కృతార్ధులగు తృతీయ చతుర్దా శ్వాసములోని ఘట్టములు.

సూరన్మయు పేక్సొపియరును ఒకరి పేరొక రెబుంగనైనం జొలనియంత దవ్వులనున్న సమళశాలీనులు. జాతిమతవేషభాషాదుల (1

కేతకీ కవిత్వత_త్త్వ విచారము

వ్యత్యస్తులు. అట్టుండియు నీ వింత నేమి చెప్ప? పేక్సోపియరు (వాసిన కామెడీ ఆఫ్‌ ఎరర్స్చ్‌ అనంగా తబ్బిబ్బుల [ప్రహసనము అను నాటకమునకును, రంభా నలకూబర ద్వయ విలాసము నకును పెక్కు పోలిక లున్నవి! రెంటియందును భఖీదములేని రూపముగల నాయకు లిరువురు నాయిక లిరువురు అయైైపా(త ముల నిరూపించుటకు నసాధ్యమైన (భమ తటస్టించి, నాయికా నాయకులు తమ వలచినవారని యొండొరులతోం బేరియుండువేళ “అయ్యో పాపము. అన్యునిచే నీకన్య చెలుపంబడియెనా” యను నంశయము మనకు. దోంచి మనను కలంతపొందించును. కాన, కథ యామూలా[గగ్రముగ విశదీకరింపంబడు సరికి తమ తమ యఖి మతముల కనుకూలములెన విధంబుల దాంపత్యము లేర్చడినవని చూపి. మనకు దిగభమము వాయుటతోడన పట్టరాని నవ్వును నంతోషమును గవి గలిగించును 1 ఇట్టి కథాసందర్భ మెంతో యప రూపము. ఆట్టిదానిని హిందూదేశములో సూరన్నయు నాంగ్లద్వ్‌ప మ్మున షేక్స్‌పియరును నెట్టి సంబంధములును లేనివారయ్యు నేక కాలమునం దలపోయుట. దలంచితిమేని, యిది కాలయోగ (ప్రభా వమా? ఆకస్మిక విచితమా? యని విస్మయభరితాంతః కరణుల మగుదుము.

రంభానలకూబరాపహాన ఘట్టము మృగేం్యద్రవాహనా తిరస్కారంబున దూరముగం గొట్టుకొనిపో6

బడి యొక పూంబొదరింటం గలభాషిణితోంబడిన మణిస్తంభుండు ఆమెను బలాత్కరింపంబూనంగా నవ్వరవర్దిని “ఈ పాతకి బల్మి6 బ ట్టెడు( గృపన్‌ వీకింపరే కావరే 1!” యని మొజయిడ.గా “వెజవక యెవ్వడురా వెతంబజ పెడు నిట్టతివ?” నని, నలకూబరుండు. పూ. బొదరింట రంభతో వినోదము లాడుచుండినవాండు (ఇతండు నల కూబరాకారు6ండగు మణికంధరుండు) సరసము చాలించి, తన సింహనాదము విని పాతిపోయెడు సిఫ్రిని వెంబడించి పట్టుకొని తిరిగివచ్చులోపల, కుబేరనందనుని నైదాజు సంవత్సరములనుండి ధ్యానించుచు సమాగమసమయంబు నిరీకించుచున్న కలభాషిణు, మునుపు నారదుండిచ్చిన వర(ప్రభావంబునం జేసి రంభాకారముం దాళ్చినదై, యా నలకూబరుని (తోవంబట్లి యతనిం గాంచి _పేమ యుం బకపాతఠతంబు6ందోంపబల్కుు ఖార్యచందంబున

ద్వితీయ భాగము 185 కాం. 02002 0004.- ఆక్కటకటా! యేమంచునిన్‌ దూరుదున్‌ గేల౯ా గైైదువు గీదు వేమియునులేకే యిమ్మెయిన్‌ వత్తురే ? చాలన్‌ దూరము గాం నేనిదె పరిశ్రాంతిం గడున్‌ నొచ్చితిన్‌ జాలుంజాలు6 గరంబు మెచ్చందగు నీచందంబు ప్రాణేశ్వరా | (కళా. ఆ. క ప, 157) యని [పితియు నిషస్టురతయు మెజయంబల్కై సమాధానము. జెప్పి, నిజవాంఛాసాఫల్యమునకు విఘ్మముగానున్న సిద్ధని6 దొలగించు టకై నాథునింగూర్చి చెప్పుచున్నది. “క్త వీడా యట్లన్యాయపుం బోండుములకు బూనినట్టి పుణ్యుండు, వూవి ల్క్మాండో వల్లభ యెంతటి వాండైన నగున్‌ విశంకవర్తనుం డెందున్‌” (కళా. ఆ. క్రి వ 159) నలకూబరాకారుండును సమ్మతించి వానిని వదలిపెట్టి “నీవు నిర్చ్వంధింపలజూచిన స్త్రీ యెక్కడ? చూపుము” అని ధట్టించి యడుగుడును, జానే యా స్త్రీ యగుటంజేసి కలభాషిణిలోని నవ్వు వెలికిరానీక కష్టపజణుపంబడిన యు త్తమనారీమణులయెడల6 బురు షములకన్న దట్టముగ స్రీలకు నుండు సహజమగు కరుణయు6బశ్చా త్రాపమును బోందోయని విధంబున వీనికో నిదియేమి విడిచిపెట్టుము వీండు తను నట్లు డించివెళ్ళిన నెడంగని యా యింతిడా(గి యెం దరిగెనో యెచటల జూపెడు ?౫ (కళా. అ, 3, ప, 166) అని యా సిద్ధుని. బంపించివేసినదై, యింక నిజమైన రంభ వచ్చి యెక్కడ కార్యభంగ మొునర్చునోయని శంకించి యతండు బయలు వెడలి వచ్చినచోటికిం దూరముగ దీసికొనిపోనుంకించినదై, యే శంకకు నవకాశమియ్యని యుక్తిగా, మనమి(ళ వెదకుదమని కాను నతండుగ (కళా, ఆ. ౩, ప, 166)

186 కవిత్వత_త్త్వ విచారము సిద్ధుండు దొల్తం బరుగెత్తిన తెరువున6 గడుదవ్వుగా6 జనియి। పాపము! ఎన్నియో నాళ్ళుగా వేచివసరిన అలనారత్న్మ మీకలభాషిణి! సర్వము పక్వదశకువచ్చు సమయమున నెన్న వివభాతములం బడపలసిన సంతప్తు రాలు! వరసంగమముచే నిట్టి స్త్రీలకు6 గలు నుఖమును నాత్మతృప్త్పియును బభావతుల కుండవు ఉండందగవు! ఇట్లు కష్టముల నెల్లం దరించి యభిమతకేళిందేలి నాయక సంయోగ మహదానందర్చై. లోలత్వంబున నుండ నచ్చటికి నాలోలతృద్యశేణీచా స్పాలోకించుచు రంభ వేజాొకతె డాయన్‌ వచ్చెం జ్మితంబుగన్‌ [2 (కళా, ఆ. 3 ప, 170) ఈపెయ యప్పరస యయిన రంభ. నలకూబర “విడు విడురా” యన్నమాటకు మనను చివుక్కురుమనంగా మబణికంథ రుండు తన్ను6 బట్టిన శనివలె వెడలిపోవంగా హృదయకాంతు. డగు నలకూబరునిం గదిసి యుందమని పయనమౌతతికి నా మణి కంథరుండు తనివిందీజని వాండగుటంజేసి తన తపశ్శక్తి వినియో గించి నలకూబరాకారు.జై తనుంగలిసికొనంగా కుబేరనందనుండే యను(భమభబే (తికరణ నుఖముల ననుభవించుచు నివజకునుండి నయది, "అట్లా నలకూబరాశారుండు ఆర్తస్త్రీ విలాపంబువిని ద్యదక్ష ఇక్రై వెళ్ళి కొంచమునరాక చాలకాలము మసలంగా, తమిబట్ట లేక తామసము నోర్వక యతని రోయుచువచ్చి యతనిలం గన్నులారం జూచుటయేగాదు, అతని “యొద్దనున్న తన _పతిబింబమనందగు నింకొక రంభను గన్నులుబుకునట్లు పాడగనుచుండగా నలకూబ రుండును దిక్కుదెలియనివాండై “తే, నీదు '(పతిబింబమదియొ దాని (ప్రతిబింబ మీవి యేమని చెప్పుదు నిగురుంబోండి ! యేర్చ్పజుపరాకయున్న వారీవు నదియు దీనికరుదంది చూబెద. దిరిగి తిరిగి. క, తుదనేమి చెప్పనాదం డందొలంగిన దాని నిను దడంబడకుండన్‌ మదిలోన నేర్చజించుట స్ట (కళా, అ. 3, ప 176)

ద్వితీయ భాగము ప్ర” అని పల్కుచు వి భాంతుండయ్యెను. అయాం! కలభాషిణికి వచ్చిన కష్టము ! లేకలేక శ్లేశపడి సంపాదించిన యర్థము కణ భంగురమయె్యెడు తెజంగైన నా దైన్యము చెప్పందీలునా *? అపుడా లతాంగి యేమన్నది ఇ “సి. అభ్రైనం (దాణనాయక నినుం గౌంగిటం బాయనే వెజతు నీ మాయలాడి యీ రూపుతో మనకెడసేయ నేతెంచి | నదియు తొల్లియు నొక్క యనుర జంత జనకనందనకు రామునకును నెడ సేయం గడంగి వచ్చుట వినంబడుచునుండు6 గావున దీని నిక్కడం జుట్టుంబట్టున నుండంగ నిచ్చిన నొప్పుకుండు వట్టిమొగమాట లాలించి గట్టి గాంగ నదరవైచుచు( జనుమంచు నౌరనీవు గదలెదు నుమంచు నంభ్రమమ్మొదవ నపుడు కాంతు కంఠంబు నొకకేల6 గౌగిలించో (కళా. అ క్కపం కై? ఐంకపై నీయిద్రణి సవతుల కొట్లాట వర్జింపంఖడియుండు తెజంగు వర్చింప నాతరముగాదు? ఇది యద్భుతావహము,. త్తు (ప్రకృతికి దర్చణము. రసవత్తరము। ఎన్నిసామెతలు, నితులు తిట్లు, తల(తిప్పులు | తుట్టతుదకు కన్నీళ్ళును ! సత్యరంభ వచన ములు కొన్ని చూడుండు! _ “క, వినుమా యేర్పాటు దనం తన యగుచున్న యది యెట్లుందవ్చదు నత్యం బన+ంగా దైవంబనంగా జనులకు లేకున్న నెట్లు జగములు నడచున్‌” (కళా. ఆక్కిపం 1821 “సీ, అల్లప్పుడొకచోటం జల్లని నురపొన్న నీడ మెచ్చుచును నాతోడంగూడి యందు. బల్లవశయ్యం గందర కేళినిం పొందుచో6 బటమటి యందు నొక్క

188 కవిత్వత త్త విచారము వనిత య్యాకందనధ్వని వినంబడుటయు నివు దిగ్గున లేచి పోవుచుండ నేను నీతోడన యేతెంచుచో నొక యిజ్హి డాపలివంక కేగుటయును జూచి నిలిచిలి నేను నిల్చుటం గనుంగాని యెచట నెట్లిది హత్రినో యెజుక పడద వేగిరింపక నీవ భావించుకొనుము కల్ల నిజములు (6శమముగాం గానవచ్చు” (కళా. ఆ. 3 ప. 184) దీనికి మాయారంభ యిచ్చెడు (ప్రత్యుత్తరము : చ, ....00002066 6060600600 000 ఏ0 మన చరితంబు6 జెప్పెను నమన్తము వేల్పులసాని చెప్పిన ట్ల నిజము గా6గ నివ్వరవిలాసిని యెచ్చటనుండి చూచెనో ! (కళా. అ. ౩, ప. 185) కే. అచట నపుడట నిను;గూడి యలరినదియు నట్ల నీవేగుచో వచ్చినదియు6 దాన యగుచు౯దోంప నందదికి యెట్లాడనేర్చె మగువగాదుర యిది! పెనుదగర గాని? కైతి6 కర్ట వినువళల్లభ ? కన్నుండం గనుపావం దివియు నేర్చుగల మున్నిముచ్చీ వనిత తగ దిచట నుండన్‌ వెనుకను దిద్ధుకొనవచ్చునే యొకటైనన్‌” 188 అని నలకూబరునిం బిలిచికొనివెడలం గలభాషిణి యుపాయంబు. బన్నంగా ; నింళనూరకున్న వరుడు దక్క(డని పైరణ దొలంగం బెట్టి, నలకూబరుడు చాటుగా నింతవజకు. జేసిన సంవాద మప యోజకమని నేజుగా సవతి నాకేపించుచు ల్‌్ర కుళ్ళంగ నేటికి నిలునిలు మిల్లలికినం బండు వగునె యింఠటిలోనే వల్లభునకు. గడు నచ్చిన యిల్లాలవెయేను లాతినే పోందోలన్‌”

ద్వితీయ భాగము 189 *ర్క మగండా పల్టెంబునం దలం దెగం గొట్టినం గొట్టుగాక్క తెగతేరంగ నీ ఇగవిడిచి పోయెదనె ప్రా వగ నాకాణాచిమైన వలవులపంటన్‌ 1౯ కం ఈ రీతిని మధ్వల్లభు. గోరిక మెడం గౌగలించుకొని నీవుండన్‌ సైరించుట కొటిగాదిది రారమ్మి/ నోర్వంజుమ్ము రావే యనుచున్‌, క. వెడదెరువు లిచటం జెల్లవు పుడమి నహహ దొంగలానం. బొడిచినం గోకల్‌ విడుతురె గడియింతునె యె క్కడి గతిమాలిన పిశాచికవొ నీ మాటల్‌ 1! వ, అనుటయు నాయింతి సైరింపక మానిని. అంత మదింపకువే యని వల్కిన నంత మదింఎకువే యనుచున్‌ గంతులడంబెద లెమ్మనిపల్కిన గంతులడంచెద లెమ్మనుచున్‌ రంతుల నేమి ఫలంబని పల్కిన రంతుల నేమి ఫలంబనుచున్‌ బంతముచూడంగదేయని పల్కినం బంతముచూడ6ంగదేయనుచున్‌ సీ, ఒట్టునుమీ యన్న నొట్టునుమీ యంచు నేమేమి యనిన నేమేమి యనుచు. గానీగదే యన్న గానీగదే యంచు నింకేల యనిన నింకేల యనుచు నోసిపోవేయన్న నోనిపోవే యంచు నొనంటి వనిన నానంటి వనుచు మటివకుమిదియన్న మటవకుమిది యంచు నీవెంత యనిన నీవెంత యనుచు - నొకతె మగనికి నాశించుటొప్పదనిన నొకతి మగనికి నాశించుటొప్పదనుచుం బట్టియాడె నా రంభతోం (బభమ రంభ పయుండు విలుమన్న నిలువక పెద్దరొదగ. (కళా, ఆ, 3, 191-192.198-.294-195- 196) రూపమున6 టబతివింబములు, మాటల (బతిధ్వనులు !

140 కవిత్వత_త్త్వ్వ విచారము మాటలేగాని దెబ్బలసరసము పొంతకైనంబోరు ! కరములు అభిన యములకేగాని కొట్టాటకుంగావని స్త్రీల నైజమతముగాదా ! ఇవ్వడు వున వాగుగ్గద్ధము రేంగుచుండంగా నారదులు విచ్చేసి నలకూబరునితో హాస్యములాడిరి! పిమ్మట నతండు తనకై పోరుచున్న రంభల నిరువురిం జూపి వీరిలో! తథ్యమిథ్యాభావము లేర్చజుపుండని వేడంగా నా కలహభోజనులు క *1= == 2. === ఈథ్థమిథ్యా భావంబులకేమి నీకు భావింపంగ స్వా భావికమే యీ యాకృతి భావము నిజమెద్ది యా (పపంచమునందున్‌ " క నిపట్టురువడ స్‌క్కతె. జూపియొకతె గర్వమడంపుచున్‌ వలయుగతిన్‌ (ప్రాపింపవచ్చు భోగము నీ పుణ్యంబినుమడించి నేండు ఫలించెన్‌ |!

(కళా. ఆ, 3. ప, 210-213) అని యానతిచ్చి తమదారిం దామేగిరి. రంభలు మరల నెప్పటి యట్లు వాగ్యుద్ధమునకుం దొరణశొనిరి. అం దొక్కత

• క, అటపు లుడిగి పోపో ని యజచేతంబడ్డు వచ్చినప్పుడు మమ్మున్‌ గజచెదవుగాని తఈగునెడ మొజయిడు మది యెట్టి దైవములు వినియెడినో 1౫ (కళా. ఆ. 3ప, 218) అనుటయు సత్యరంభ “క్ర కానిమ్ము వేగిరింపకు నీ నుదుటనె ప్రొద్దు వొడిచెనో యే దైవం బైనను విననిప్పుడె యిదె నా నిజమేర్చరచి నికొనర్చెద శిక్షల్‌.౫ కళా. అ. క్కి ప. 220) అని బదులిచ్చి యొక్క మంచి యుపాయంబు(6 జింతించి నల కూబరాకారునితోం గలస విజ్ఞవీగుచుండెడు రంభను “రా' దేవ సభకు6 బోవుదము. అని యాపెకు ఖేచరత్వంబె లేమి నాతనికిం

ద్వితీయ భాగము న. బోధించుటకై పిలుచుడు, దైవమా! ఇంక కలభాషిణి గతియెట్లు ? కోరినవారి రూపములందాల్చు వరము నారదులచేం బడసెనేగాని, కామగమనము బడయదాయె., గావున రంభ చేతిలోం జక్క(6గం జిక్కినదై, చిన్నతనము రాకుండునట్లు చింకములైనం బలికి తోవం జూచికొందమను స్త్రీ సహజమైన గరువతనంబు మెజయ నేమను చున్నది చూడుండు!

ళస్ప అప్సరః స్త్రీలలో న్యగగణ్యత్వంబు జగదుపళ్లోకితంబుగ వహించి యూర్వశీ మేనకాద్యుత్తమ స్త్రీలు రా వమ్మ పోవమ్మ నా నతిశయిల్లి యొన్నండు నెచ్చోట నెవ్వారిచ్యేవేలం జూపించుకొనక (ప్రన్తుతికినెక్కి నలకూబరుండు ధన్యతముండునా గరు వతనంబుచే నీకు వన్నెందెచ్చి యొప్పునే యింక గడపటి నిప్పిశాచి నాకు నరిచేసికొని దేవలోక నభకు నీవు నూ నీవు నుమ్మని యేవిధమునం గలహమాడెద నిది నీవె తలంచిచూడు.” (కళా. అ, 3; ప. 228) క. కోపము పాొపమునకుం బౌ త్తీపెనుందగవునకు. దగంగనే తిట్లాటల్‌ ('ప్రాపించునో పడంతుల 229 కోవురుష్యశేస్ట యవియు నొక్క (బతుకులే ! వ. అదియునుం౧గాక. క. రంభకు నహహా యొకప్రతి రంభ గలిగి తిగిచి తెచ్చె రచ్చల కనినన్‌ శ్రంభింపనీరు హాస్యా రంభణ మీపోరు నిర్ణరవిటుల్‌ నగుచున్‌. 230 క. నానడకలకును యోగ్యము గానిది యివు డిచటనైన6 గలహమ, (బదుకె లైన నగుగాని యితక నీ యాన ధరణి విడిచి దివికి నడు గటు వెట్టన్‌! 231 (౧9)

14 కవిత్వత_త్త్వ్వ విచారము క. ఈ కలహ మవుడు వినంబడు నాకంబున నురల యాననము లేగతినా లోకింతు. దెగినం దెగనీ నాకు మరుండు నిన్ను నిలుమనన్‌ రాకునికిన్‌ ! 232 ఇప్పుడేకాదు. ఇ(కముందును నాకలోకమునకు నడుగువెట్ట దంట ! మనుష్యాంగన పోంజాలదు. ఈ లోపము. గప్పిపుచ్చుటక్రై యేమియుక్తి! 'మజియు తెగినం దెగని నా కుమరు6డు” అనునది “కార్యము మించిపోయినది యోటమి తప్పదు' అని యెజింగియు, తానే ముందుగా నతని వదలినట్లు నటించియైన మానము రక్షించు కొందును అని యెంచి చేసిన యింకౌక యుక్తియిది ! సరి. నల కూబరుండు సంశయాత్ము6ండై యా పెను మెడపట్టొ పాయం(దోసెను. నిర్ది(దమోహఫలమా యిది సత్యరంభయు నాయమను కత్తిచేత6 “గాయము వాయుము, అని శపించెను! ఉదారచిత్తులకు కష్టములే గదా ప్రాప్తి! కలభాషిణి యేకచిత్తయై యిన్నేండ్లు తపించినందు లకు ఫలము లిట్టివి! అయినను పరునిచే నాక్షణకాల మాదరింప బడుటయే ఈ కడగండ్లకెల్ల మించి మీజిన (పతిఫలముగా నామహ నీయురాలికిం దోంపక యుండదని నమ్మెదను ! గొప్పవారికి (వతమే నుఖము. శుచ్చులకు నుఖమే వవతము ! [పప్రబంధములోని నాయ కల కెల్ల నీ కలభాషిణి శిరో మణివంటిదగుటను. కవియొక్క చమ ఈృతిని విడందీసి చూపుటకునై యా ఘట్టము నింత విస్తరించి ం (పదర్శించినాండను. పాపము. ఇట్లు ఖిన్నమానసయైన యవ్వర వధూతిలకంబు కలభాషిణి యేగుటయు, నాయమందలంచుకొన్న మన కెల్లరకు దుఃఖము రాకపోదు. ఇంక రంభం దలంచికొన్న నవ్వు తప్పదు 1 ఏలన ఇంత గాఢముగ నా దబైవతకాంత కొట్టాడిన దెందుకు? నలకూబర 'పాప్తికైె దొరికిన దెవ్వరు ౨ ఆ మోటుదపసి మణికంధరు.ండు |! వానియొక్క నిజము. దెలిసి యుండినయెడ రంభ ఛీ యని కన్నెత్తియైనం జూడక యరిగియుండదా? ఏమో యిందు డాజ్హాపించెనని.వానిం గలిసినదిగాని మోహముచేంగాదు. మననులేని పరిణయములోంబడి (సుక్కు చుండవలెనని స్వతం్యత లైన పుణ్యాంగనల కేమి విధి! 'సరేశాని, కలభాషిణికి మ్యాత మిట్టి యనిష్టము (ప్రాప్తింప లేదా! ఆపె గోరినదియు నలకూబరునే, తుదకు ననుభవించినది మణికంధరుని. అట్లగుట రంభకన్న నామె యెట్లం పరిహాసమునకు6

ద్వితీయ భాగము శేశతి దక్కువపా్శాతము ? అని యడుగుదురేమో ! ఈ వివరమింక ముం దేర్చడును. మణికంధరునితోడి కూటమియు నాపెయొక్క వాంఛి ఈంబ కాన దానిచే విమనస్మ్కత యాపెకు6 బాటిలలేదు. ఇట్టు రంభ నలకూబరునిం గూడి తనకు విజయము సిద్ధించి నను, అతనికై తాంబడ్డ పాట్టు దలంచి, ఇదివజకు వైరముచేం దన యందు నుదయించిన స్థెర్యము, కాఠిన్టుము నా వెరితోడ యంత ర్థాన మొందంగా, స్రీజన సహజమగు మె త్తందనము తన్నా(క్రమింప, మనను నొప్పిచే6 గోపంబు వగపుగా (పియుం జూచి. జూచి కష్టుగవారి (ప్రేమ లిట్టివిగదా యొట్టు నమ్మంగవచ్చు నిచ్చలోన. (బాజేశ యటు దండవానినమాథత నీ (దిమ్మరి నెచ్చోటం దెచ్చికొంటి నిన్ను నేమన నున్నది నిరథిమాన గుణత నినుం జేరు నన్ననుకొనుట గాక నాకునా యిన్ని పాట్లంచు నా కులమతి నడలె. గన్నుల బొట బొాట న్మశులొలుక. (కళా. అ. 3, ప. 241) ఆహా! యీ సంగతి యెంత స్వభావికముగ నున్నది? సవతి యుండువజకు. గన్నుల నిప్పులు, అపె షపోయినవెంట గన్నుల నీళ్ళు! ఒక నిమిష మెండ. మణఖునిమిషము వాన! ఈ లీలా లాలిత్యము పేేమభరాలసలగు స్త్రీలకేకదా ! కొందణు దీనిని చపలత్‌ యందురు. ఈ చపలత లేకున్న వారికట్టి యాకర్షణ శక్తియు మనసుల రంజింపంజేయు పటిమయు నుండునా ? నిశ్వల తత్త్వము లెవరికిం గావలయును ? జడులైనవారికిం దప్ప. స్త్రీల యందు కోపము మిక్కుటమైన దాని (ప్రతికార్యమగు నేడ్చును తప్పుదు. వియోగాంతముం గాంచిన యీ వధూవరు లిట్లు ఒండొరుల నూరార్చుచు నుపశమన [కియల కుత్చహించుచుండంగా. “మ. ఉం 0204000400004244 44 వేటొక్కడం తనవచ్చెన్‌ నలకూబరుం డచటికిన్‌ *నా రూవముందాల్చి వం చన నెవ్వాండుర చేరినాండంట దురాశన్‌ రంభి నంచున్‌ వెనన్‌?౫ (కళా. అం క ప, 248)

క్షేడశ్ర కవిత్వతత్త్వ విచారము వీడే. నిక్కంపు నలకూబరుడు. పురుషులలో నినును రోష మును హెచ్చిన నవి మాటల. దీజబవు మజి పోటుల.6 దీలుంగాని, వచ్చిన రెండు నిమిషములకే వాదములు. సత్యములు, సామెతలు వీని పాంతంబోక (పథానకార్యమున కాయత్తుండై రెండవ నల కూబరుండు “మ. మది నా మాటలు నమ్మవేనియు నింకన్‌ మమ్మిద్దరజన్‌ థైర్య నం పద బెంపారంగ దవ్వుల నిలిచి యోపద్మాక్ష! వీక్షంపు మే నిదె ఖండించెద వీని మామకమవహా హేత్మిపకాండంబుచేం దుదశోధించెదు గాని నీకుంగల యుక్తు ల్మీఐ నానత్యమున్‌.”

(కళా. అ. 3, ప 249) అన్నాడు. న్యాయనిరూపణమునకు6 గత్తులవంటి ధర్మరాజు లెవ్వరు లేరనిగదా మగతనముగల వారి సహజమతము! యుద్ధ మను మాట లేచుసరికే, రంభ తన కృతిమనాథుని గట్టిగా బట్టు కొని యే జగడము (ప్రారంభము గాకమున్నే,

శ 64 24682 == ==-భూోరికృపస్‌ నను గావరే (పాయున్‌ మనుపరె వేల్పులారా ! యొక మాయపురక్కను డాకమించి కా6 దునుముచు నున్నవాండలుకతోొడ నిరాయుధు” నంచు........

(కళా, అ. 3, ప, 250)

నేడ్చుటకు మొదలిడినది. ఈ యేడ్చునకు. గారణము భీతి. దీనికి ముందేడ్చినది కొట్లాట, కోపము, వీనిచేనైన యలనసట, కోలు పోయిన యభిమానము, అలుక ఇత్యాదులచేనైన వ్యసనభావముచే. నారదుడు రంభల నపహసించి పోవువాండు ఊరకపోలేదు. నలకూబరుని కడకుంబోయి యతనితో “ని యాకారము౯దాల్చి యింతవ్వడో రంభను గూడియున్నాండు. త్వరలో వెళ్ళి సొత్తు దక్కించుకొనుము' అని యుపదేశింపంగా నాపల్కుమై సత్య నలుకూబరుండు వచ్చి. యా మిధునముయొక్క సల్హాపములకు విఘభూత మొనరింబజెను. పిమ్మట నయ్యిరువురు బాహుయుద్ధము నకుం గడంగి పోరుచుండంగా రంభ ప్త. ..0200020004040404444-444నిలుండు నం రంభము మాని యేనడుగు (ప్రాక్తనవర్తన మొక్కటిన్‌ రహ నృంభవమైనదాని వరునన్‌ వచియింపుడు మీట లిత్తన్‌” (కళా. ఆ. ౩, ప. 269)

ద్వితీయ భాగము 145 అని వారి నిల్పి 'కళాపూర్ణుండను వాని విషయమై మన కేమి (వసంగంబెచ్చటంగలిగె' నని యడుగంగా ప్రథముడు నిరుత్తరు€ దయ్యె. ద్వితీయుండు సరిగా నుత్తరంబిచ్చె. అతను రంభ జుగు ప్పతో 'నీ రోతవానిచెంత నిన్నా శ్ళాట్ల్టుంటినో దైవమా!” యని వాని న్విడనాడి కుబేరుతనయుం బరి[గ్రహించె. -అతండు మోసగాడైన మణికంధరుని నల్పావశిష్టాయువుంగా శపించె.

స్త్రీపురుషుల భిన్న _పకృతు లీవర్ణ్షనములచెంత విశదముగ6

జూపంబడినవి! తా మవలబించు పద్రతుల భేదమున్నను గామ మను పురుషార్హమందు స్త్రీ పురుషు లిరువురు సమానలాలనులు గదా! మజియు రాగవిషయమైన యీర్ష్యయందును తుల్యస్వభా వులు. స్త్రీ పురుషుల యీ నహజమగు నేకీభావమును గవి మజవ లేదు. చూడుండు

కలభాషిణి మాయదారియని యేర్చడిన పిదప నలకూబరా

కారుండు ఆపెంజూచి 'నిపేరెయ్యది యెట్టిదాన*" వని యడిగె, అప్పుడు తత్‌ [పతిరంభ సెరింపక :

“గా. ఇందాంకన్‌ నినుం జేరనీక నమనల్లెంతే మనోజవ్యథన్‌ గుందంజేయుట చాలకేమడిగెదీ గొంటన్‌ వృధాయంచు, నా కందర్చత్వర. గానలేవనుచు నాకంజాక్ష6 బోగ(దొబ్బెందా నెందున్‌ నిల్వంగనీక పేరలుకతో నెంతేంగడున్‌ దవ్వుగన్‌.”

(కళా. ఆ, 3 వ, 285)

వైరితో మాటాడుచున్నాండే యను నీసును దొటుపాటును

దోపంగా రంభ త్వరపెట్టుచున్నది. అ ఘట్టముతో సమవర్తనము

సమన్వయముం గాంచులిల నిప్పుడు, అడుగునది స్త్రీ. ఈర్ష్యయు నా(త్రము6 జూపువాండు పురుషుండు.

వ. రంభ యక్కపటవ ర్తనుంజూచి నీవెవండ వెవ్విధంబున నిట్టి రూపంబు ధరియించి నన్ను వంచించితని యడుగుటయు నత్య నలకూబరుండు. సీ. ఇందాంక నిను. జేరనీక వన్నిట్లల*

యించుట చాలక యింకనిలిపి వాని నేమడిగె దెవ్వడు గాక నీకేమి యిది కాకదంత పరీక్షనుమ్ము

*ంరువురి వాక్యములయు భావములయు సాదృశ్యము గమనింవుండు. ఆపె

మాటల నాపె మిందనే (పయోగించుచున్నాండు.

కేక6 కవిత్వతత్త్వ విచారము నామన్మధార్తియెన్నంగవలదే చాలు రారమ్మటంచు నారంభ నపుడ తోడ్కొని చనియెడు వేడ్కతో మోము6దా మర వికసింపంగా నురపథమునకు........ (కళా, అ, ౩, వ. 271, ప. 272) దొంగ, వైరియని దెలిసియు సాంతముగా వాని చరిత్రము సావకాశముగా వినుటకు రంభగోరినం జూచి నలకూబరుని మనను మొగము లెంత కమలినవో! నే నిక్కడ సమస్య విడదీసినట్లు (వాసియున్నాను. కావ్య ములో నెవ్వరెవ్వరైనదియు చతున్ధాశ్వాసములోని కొన్ని భాగము అం జదివినంగాని గోచరింపదుగాన, తుదముట్టువజకు సంశయ ములు దీజవు. అద్భుతరస మన్ననో యడుగడుగునకు, గొంత పెరుగు చుండును. (పథమ రంభ యెవరు? తత్‌ పతి రంభ యెవరు ? నలకూబరులెవ్వరు ౩ పాపము, కలభాపషిణిని అనిష్టు6 డెవ6డైనం గలంచెనా ? నిర్వికల్పచిత్త సిద్ధివికల్పముం గాంచెనా? ఇట్టని యనేక విధంబుల6 బలవరింపుచు.6 గలవరింపుచు భయభాంతులతో6 జదువుదుము. వీరల ఫ్రితిగతులరయువ అకు నన్యచింత యను పేరైననుండదు. చదువరులకిట్లు విస్మయము, సం్యభమము సావధానత గలిగించు కృతు లాం(ధ్రంబున నింకెవ్వి యును లేవు. శృంగార విశేషములు భావనాశక్తిలేని కవులనేకులు శృంగార వర్ద్సనలు చేసి యున్నారుగాని యవి రెండు- విధముల దుష్టములు. ఒకటి, వారి శృంగారమనునది తుచ్చసుఖవిషయాసక్తియైన శరీర తాపముగాని మనోరాగముగాదు. రెండవది, శృంగారమును నాయికానాయకుల చిత్తప్రకృతుల ననుసరించి యనేకరీతుల నుండునని మనవారికి6 దెలియదు గాంబోలు! జావళీశృంగారము€ దప్ప నింకేరీతియు వారెజటుంగరు. అందటథి శృంగారము నొక రుచిగలిగినదే. నానా భంగులంగాక, యకరీితిగా నెల్లెడల నుండుటచే రోంత గలుగక మానునెట్ల్టు ? అసలు వాస్తవమైన శృంగారముగాదు. మజి దానినే యమితరాశిగా ముందు దెచ్చిపెట్టి (పతిదినమును ఆరగింపంజేయు చుండిన నెట్టి మోెటుపందికైన వెగటురాదా 9? కళాపూర్ణోదయమున నైదునకు6. దక్కువగాని విధముల

ద్వితీయ భాగము 1థ 7 శృంగారము వర్సింపంబడియున్నది. ఇందు జావళీలకు. జేరినది యొకటి మాాతమ. అయ్యది య్యప్రశనస్త మనందగిన భాగములో నుండుటచే దాని పపస్తావనన యిటంజేయను. తక్కినవానిలో నొక దానివలె నొకటి యుండదు. అన్నియు రమణీయముల. కామము అనునది జాతి. సామాన్య (పబంధకవులకు దెలియకున్నను దాని యందుపజాతులు లెక్కకు మీట్‌ యున్నవి. స్త్రీ పురుషులలో (పతి వారును వలచు విథధములువేజు. ఆచారము రీతి. బేయంబడు తిలకవస్టాది రచనలో సయితము తమకు సొగనులని తోంచెడు భంగుల చిత్తమేర్చడునట్లు పచరింతురుగాదె! అంటి పెద్దలు, ఇరుగుపొరుగువారు6 జూచి పదిమాటలాడుటకు నాస్పదములైన బహిరంగపు వర్తనలయందే వ్యక్తి సర్వవ్యాపిగా నుండంగా, మన నులో నుదృవిల్లు రాగములలో (పత్యేక భావములు చందములు నుండక యచ్చుగొట్టిన రీతి నందజు నేకగతిం జరింతురా ? సంపూర్ణమగు ననువర్తనము తలపాగం జుట్టుటలోనే లేదంట! ఇ6క మనసును గన్నునుపోవు జాడలలో నుండునా? శృంగారము శాస్త్ర్రపకారముగా6 'దీర్చంబడు విగ్రహము గాదని యెజుంగని మనవారి విలక్షణత నేమనవచ్చును ? సామాన్యముగ. జైతన్యముల లోనే యేకక్రమము అ(పకృతము. మానవులలో నదిచెల్లునా? సాధ్యమా? ఇంక మనుష్య భావములనెల్ల నుత్కృష్టతరమగు మోహమున కట్టి జడ సంపదాయము శక్యమా?

మనకవు లీసంగతి నెబుంగక కామమునకు నాచారము€ దీర్చియుండుటకు.6 గారణములు, వారి మౌఢ్యము, హిందువుల జీవితముయొక్క రీతియును. ఎట్లన, “మనలో బెండ్లికి మనను నకును సంబంధములేదు. పరిణయము వ్యవవారములలో నొకటి. చిత్తజముగాదు మజి పితృపితామహజము. మననును నిరోధించి పీడించు వర్గములలో ముఖ్యములు జాతిభేదములు. తమ తమ యుపశాఖలను మీజి హృదయము వా్య్థంపింప గూడదంట దీని వలన. గలుగు ఫలమేమనం౦గా, అమనన్క్మ వివాహములు. అనగా దేహ మొకచోట చిత్త మింకొకచోట. మాట లిక్కడ తలంపు లక్కడ. చిత్తము శివునిమీ6ద. భక్తి రంకులా6డిమీ(ద [”

అట్టగుట వధూవర సంగమము ఆచారాను సరణముగా6 జేయంబడు కర్మము, (ప్రాయికముగ కామిత మనుట కల్ల. పెండ్లిం బట్టి చిత్త వికృతయను శృంగారభావమును, చట్టదిట్టముల (ప్రకా రము అలంకారాది శాస్త్ర నూతముల యాదేశము చొప్పునం, బోవు

148 కవిత్వతోత్త్వ్వ మిదారము వినయ. మర్యాదలుగల మంచివన్తువని యెంచిరో ! సందేహమేల? యెంచిరి. మనవారి నమ్మిక మీరెజబుంగరా? కూతురా! ఫలానా పక్కీరుశాస్త్రి నీకు పురుషుండు. నేను నిర్ణయించినాను. నగలతొోడ నీ మనన్సును మూటంగట్టి వాని యింట్లో పదిలముగానుంచి నుఖపడవలసినది. నామాటయిది. ఇంక నీకేమి యీ పనితోం బెత్తనము ? చెప్పినట్లు చేయుమనియే గదా తలి దండ్రుల సంభావన । పెండ్లిలో నన్ని మంతములు. దంతములు నుండును. ఒక్కటిదప్ప | ఎయ్యది ? అత్మతం[తము వివాహము సంస్కార మంట 1 హృదయబహిష్కారమనల గూడదేమో |!

ఇట్లగుట్న శృంగార భావములును, నోరులేని కొడుకులు. గూంతులుంబలె ఇాస్త్రోపదిష్ట[క్రమముల మర మీజఖక యాచారముల ననుష్టించి సర్వసామాన్యముగ నుండునని (భమించి, ఈ సామాన్య స్వరూపము నలంకార శాస్త్రములు కనిపెట్టి వెల్లడిచేసినట్లు మఠ్‌ యొక్క (భాంతింజెంది, యవి చెప్పినట్ల తజచు మనకవులు (వాసి యున్నారు. కామమునకు. గారణమొక్కటిగాదు. మథి పెక్కులు. పోవుమార్లములు, తాల్చ్బు ఉపభావములు, చూపు చిన్నైలును (పతి వారియందును నవీనములు. అనన్యములు. ఫలములు నట్టివే. (యేమబచే విషము. బెట్టువారు లేరా” తనకుం దక్కకపోయిన వెరులనుం జెంద. గూడదని హృదయ (ప్రియులను గొందజు మృత్యువు వాతం (ద్రోయుదురు 1! కొందబు ప్రాణములనైన నర్పించి వారిక మేలుచేయ జూతురు. బలాత్కరింప నెంచువారు నున్నారు. పరస్పర పీతిలేని కూటమి హేయమని రోయువారుం గలరు. భయము, శోకము మొదలగు వానిచే వికలితస్వాంతలైయుండు స్త్రీలమూర్తులు గొందజకు నాంపరాని మోహాతిరేకము. గలిగిం చును! శాస్త్ర దృష్టితోంగాక దేవుండిచ్చిన సొంతపు గన్నులతోం జూచువారి8 నిట్టి విశేషములు సులభముగ గోచరింప.6 గలవు.

సూరన 1పతిభావంతుండు. కనుక సంపూర్ణముగం బాండిత్య బద్ధుండు గాంజాలండు. స్వశక్తియే గురువుగ నూతన మార్గములం (దొక్కి యాతండు (ప్రకటించిన యసాధారణ శృంగారములకు ముఖ్య నిదర్శనము లీ కిందివి. శల్యాసుర విషయము. నుగాతి కారీనుల వృత్తాంతము. సరస్వతీ చతుర్ముఖ విలాసము. కలభాషిణీ చరి[త్రము.

శల్యానురుని కథ శల్యానురునిం గూర్చి చెప్పవలసిన సంగతులు కొన్నియే.

ద్వితీయ థాగము 148 మృగేంద్రవాహన తన బంధువగు మహిషానురుం జంపిననూడు మనంబునం బాయమి6 బగందర్చు నుపాయము నన్వేషించు చుండగా, నభినవ కౌముదియను చందకిరణ సంభూత యప్పరః కన్య యెదురైనం జూచినమా(త్రాన హృదయమును, ఆ హృదయము తోడ నిన్నాళ్ళుగా పట్టిన పట్టును గోలుపోయినవాండై, నన్నేలు కొమ్మాయని యాకాంతను వండుకానంగా, నామెయు€ జలయబు దాల్చి వదిల్డై

కే. ౧. 2642 42404నిన్ను మడియించిన వా నిని దక్క నే వరింపను వినుమివి నాప్రతిన దీని విడనింక ననియెన్‌, (కళా, ఆ. 6 వ. 39) చ ఆనుడు6 దదు _ర్త[ఈూరతకు నద్దనుజుండు గడున్‌ మనంబుగా(౬ గినిసియు6 బోవనిచ్చె నొక కిడును చేయక యవ్విలాసినిన్‌...-.. (ప. 40) ఎంత బలవంతులైన నేమి? కామినీకటాక్ష పాశబద్ధు లేమి చేయంగలరు ? మోహముయొక్క (ప్రభావ మద్భుతము. [కూరు లను మృదుచిత్తులం జేయును. 'మృదుచిత్తులం (గూరుల జేయును! ఏనుంగును బిసతంతువుతో. గట్టినట్టు (వబలవీరుల నిస్పత్తులంబలె బంధించును ! ఈ శల్యానురుని.6 దలంచుకొన్లు సంతాపమయొొడి ! పాపము! నేండు గాకున్న నింకం గొన్ని య ండ్ర కైన6ం దన నిర్వికల్ప హృదయసమాధింబేసి, (పీతిమైంగాకున్ను దయచేనైన6 జేపట్టదా యని కాలము వేచియుండిన నిష్కపటి నిశ్చలమైన మోహముగలవారు శాలము నోర్చుటకు శక్తులగుదురు. (ప్రపంథధ స్త్రీపురుపులయొక్క తహతహలు తొట్రుపాటులును తణుచు చాంచల్య భఖావులకు. జేరినవి. గొప్పవారు మననులు గలసినం జాలునని కాయసాయుజ్యము చిరమునంగాని లభింపక పోయినను ఓర్చుతోనుందురు. అంగనుఖము నభిలషించు తుచ్చు అకు సం్యభమము సహజము. దమము మొదలగు నుదారగుణము లుండవు. ఐరోపా కవులు వర్ణించు శృంగారములో దేహసంయోగ ముంగూర్చిన వేగిరపాటు ఆరితగా నుండదు. హిందూదేశములొ నాదిమధర్మము ఇంద్రియ నిిగహమంట |! ఇది యేమా[తము స్త్రీపురుషుల లక్షణమో కావ్యముల6౬ జదివినవారికి తెలియును ! నీటిలో సదా వేదాంతములు పలుకుచుండువారియంత దుర్మార్గులు (20)

150 కవిత్వత_త్త్వ విచారము

లోకములో నుండరనుట కిదియొక తార్కాణము. సనాతన ధర్మ గస్త మీదేశము ! ఐరోపావారు తలుచు హేతువాదులు. పరముం గూర్చి పెదవులచేటుగా జపించువారము మనము, ఇహమునం దాసక్తులు వారు. అట్టుండియు నాజనములలో నుండునంళత యిందియ నిగ్రహ మిక్కడ నున్నదనుటకు. గాదు.

ఈ సల్యానురుండు (పబంధనాయకులకన్న నిస్సంశయముగ మేలైనవాండు. మృగేందవాహనాశక్తి యిచ్చిన యమోఘమగు కత్తిందాల్చి మణికంధరుని నరయుటకై పోవు నభినవకౌముదిం గాంచి, తన్నే చంపుటకు వచ్చుచున్నదో ! అత్రైనం దన్నుం జంపు వారు చత్తురను నమ్మహాశక్తి వరమున్నదిగదా ! అట్లగుట నాపె నాశమొందునో యని, తనపాటుమజచి, పియుకరాలి శుభాశుభ ములం దలపోయుచు నా సాధు,

మతిగల(గంగనిట్లనియె నావయి వచ్చిన నీకు నిష్టదై వతముల యాననుమ్ము ! వరవర్షిని ! యందుందలంక నేనుదు ధ్మతినయి నీవు నాకుంబెగి (మగ్గెదవో యని తల్లడిల్లైదన్‌ 1 సీ. అనుడు నయ్యింతి యోయనురేంద నివు నా హానికి వోర్వ కిట్లాన లిడంగ నకట నీమీంద రానంత యెొబజుంగని దాననే యేను నీ తలంపు బడిన నడిచెద నని తన్ను6 గడచి చనంగం ద ద్వాక్యరీతి నిజాభివాంఛితమున కనుకూలమైన యబై తోచయుటయు నతం" దక్కవన్య వెనువెంట నంత నంత నరిగె నెందును నిలువక యబజ్ధముఖియు మిగుల నెడంబాయ కొక్కొక్క మిషముతోడ నప్పటప్పటి కొక్కింత యాలసనించి కూడనిచ్చుచు నలయించికొనుచు6 జనియె. (కళా. అ. 6, ప. 62-638) నమ్మినవాండు కవృ్పడులేని మానిసి! వానిని మోసగించుట యేమికష్టము ! ఆ యప్పరసయందును దోషములేదు. ఇష్టములేని వాండు పైంబడ గమకించిన ద్వేషముంబూనని స్ర్రిలుందురా? ఐన వొక్కటి, వధకు నుత్సహించినను గొంచెము కనికరముంజూపి

ద్వితీయ భాగము కేఫ్‌ 1 యుండిన నా కాంతకు గౌరవము హెచ్చుంగాని తగ్గియుండదు. నిండుమన న్చుతో (గేమించిన వాండెంత యనిస్టుడైనను, దనకింత మనోహరణశ క్తి యున్నదిగదాయని సంతోషమును, ఈ నిరాశ కిక్లుల యితండు బలియగుచున్నాండని పళ్చాత్తాపమును ఏమా(తముం జెందని కఠిన హృదయలగు స్రీలుందురా ? యోజింపుడు-.

ఇట్లు తన్నలయించుచుం బోవుచుండం. దన(పతాపము ఆపె కెణుకపజణుచువా.డై యా పెను దాంకకుండునట్లు శలలపపయో గము6 జేసి జంతుజాలంబుల సంహరించి యిట్లనియె ; “నన్ను వరింపుము. లేనిచో నీవు చనెడు చోటులన్నియు నా బలముచేత నాశముచేయుదును. దాన నీకు నపకీర్తి కాన నాపయింగూర్చి కరుణటలేక యున్నను, భూతకోట్ల రక్షింపవలయునను దయబేనైన నాకు6 బత్సివగుము” అయ్యో! వానియార్హి యొట్టిది? తనకు6 బరమార్ట్హము ఆస్తీ, ఆమెను నొప్పింపడు. ఆమెఫైం గినియండు. ఇంక లోకమంతయు హింసించి, యా హింస మాన్నుటకై యాపె యంగీకరించినను జాలుననుచున్నాండు. ఆహా! కారిన్యము మార్దవము రెండును వానియందున్నవి గదా ! మజియు ని కాఠిన్య మునకు మార్ధవమే కారణము ! మోహమాహాత్మ్య మిట్టిది. వెన్ను తఆతాయగును. తాయి వన్నయగును |

తన్నీరీతిని వెంబడించు నా యనురను మణికంధరునిచేత6 జంపించి, పిమ్మట నా మణికంధథరుని రెండవ జన్మము వేచియుండి యతండు గళాపూర్ణు.డై జనింప తన పూర్వవృత్తంబు వివరించి గాంధర్వవిధిని వివాహమాడి యభినవకౌముది, పట్టమహిషియె యుండెను. శల్యానురుని తరువాత గతియేమాయనో తెలియదు. వానిది వ్యసనకరమును వ్యర్థమునైన శుష్కజీవితము ! నిష్కళంక (ీతిచే విశోభితము.

నుగా్యతికాలీనుల విచితకథ

నుగ్యాతి శారదపూజారియైన యొక (బ్రాహ్మణునికూంతురు, దాని వరు6ండు శాలీనుండు. ఇల్లిటపుటల్లుండు. అలంకారములు, ఉంబములు, అట్టహాసములును వీనికి సరిపడవు. పళ్లెటూరివాండు పట్టణ వానుల కుర్చీలు, మేజాలు, నిలువుటద్ధములనుజూచి వెజంగు వెటప్పు నంది పోవుమాడ్కి, నేయలంకారములు లేక యుండు వారినేగాని, తళతళలు, పళపళలు, ఘలఘలలు, ఘుమఘుమలు మెరయవచ్చెడు స్త్రీలం దిలకింపండు. సర్వ

15్‌నీ కవిత్వతత్త స విజాళము శృంగార సన్నాహములతో భార్య పడకింటికి రాంగా, అదేమి కాజవిదెయ్యమో, గజ్జలపిశాచమో యని కన్నెత్తియెన6 జూడ కుండెను! అ భార్య శకాపురుపుని తిక్కతిలియదు. శాకుంతలము లోని అమ్మ నలినంబెంతఠయు నాచు చుట్టినను విన్నాణంబె చూపున్‌ గడున్‌ మలినంబయ్యునుు మచ్చ చం్మదునకు సౌందర్యంబె కావించు, వ ల్కలముంగట్టియు నీ లకాంగి గడుం జెల్వంబందియొప్పారు, మం జులమౌ రూపు నలంకరింపనిది యెచ్చో నేదియుం గలు నే ?%* అను పద్యముయొక్క స్వారస్యము నీ సుగాతి యెజుంగు నంతటి 'పాథఠయై యుండినయెడ, కొందబు రసికులకు సహజ సౌందర్యము వలె మనోహరమగు రచన యెద్ధియు లేదనియు, దివ్యసుందర విగహయగు తరుణికి సామాన్యపు గడుసుచిరలు, తాటాకుల కమ్మలును థరించిన నదియు మనసును నిరుగాంజేయు ఒక విశేష మైన చెలువ మనియు నామెకు. దెలిసియుండును. (వపల్లెలోని గోపికలు పట్టుచీరలు, సరిగె వస్త్రములు, నవరత్నఖచిత భూషణ ములును లేనివారు. నయమైన పట్టలుగట్టి, పూవులతో నలంకృళతలై యే పనిపాట్లు లేక యుద్యాన వనములలో చివురాకు మెత్తలమీ6ంద6 బొరలాడుచుండు రాచకన్నెలవలె6 గాక, వెన్నలం దీయుట, ఆలల6 గాంచుట, గృహకృత్యముల నెజవేర్చుట మొదలగు (శమములభబేం (బౌొధ్ధుపుచ్చుచు దేహముల నారోగ్యముగను, మనసుల6 గపటము కాఠిన్యములేని విశుద్ధములుగను నుంచికొని యుండెడివారు. అట్ల య్యూను (ప్రబంధ నాయికలకన్న నెన్నియో మడుంగులు వారు ీతికరలనుట భాగవతములో దశమ స్మంధము6 జదివినవారికి వేలుగ6ం జెప్పవలయునా?+ శాలినుండు రసికశిబామణి కాబోలు! తన భార కృష(తిమములగు తళుకు బెళుకులను వదలి గొల్లభామ రీతి నున్నంగాని దగ్గజ6౬ జేర్పనని సంకల్పించి కొన్నాండేమో ! అత్తగారు ఇంకను (శద్ధతో సాగనులు దిధ్ధిదిద్ధి కూంతును రెండు మూడు నాళ్ళట్ల్టయని పెను. వృథా(ప్రయాస।! “వట్టిరాక పోక లొనర్చె వాని సతియు”. 'పెండ్లికూంతు రూరకయుండినను జెలికత్తి లూరకుందురా ? జీతములకు6 (బతిఫలముగా బోధనలు వ ఈపద్యము రచించినవారు మామక మి(త్రులగు రా. అనంత కృష్ణశర్మగారు.

• మన నాటోోములలో వఏరిని రాజస్త్రీలవలె చ్యితించియుండుట రనభంగము.

ద్వితీయ భాగము కేప్‌ల చేయనిచోం గృతఘ్నత యని యేమో! ఆ లజ్ఞావతికి నశకాంతంబున నిట్టనిరి న; ౯బ్ర్మ ప్రాలంతి! యాలిమగని పోండుము లేమియు6 గలిగినట్టి చొప్పు గానరాదు మీతెజంగుచూడ మేల్మేలు దంపతు లిరువురును వివేకు లేమిచెప్ప ? (కళా. అ. శృీపం 65) క. కాంతుండు చితజ్ఞ్జు.డైనను కాంతకు సిగ్గువడల జెల్లుంగాక కటకటా ! కాంతుండు సిబ్బితికాండై కాంతయు నభ్రైననెట్లు కాపురమింకన్‌. 66 అ. నలినవదన! యొన్ని నాకళ్నైనం జిన్ని కూం తురవుగావు నీవు తొడంగి పలికి6 దగినసేవంజేయ కగునె యూరకయుండ నాతండేమియు ననండనుచు నిట్లు. 6౮7 క. మగవాండు భాగ్యవంతుడు మగువకు నొప్పగునె యిట్లు మానవుబిగి గ ట్టిగం దాల్బం దనంతన యూ డిగ మిటునటుసేయ నతని డెందము కరంగున్‌. 68 క. గారామునం దోడ్తీడన రారమ్మనం డనుచు మగుడి రానేటికి గ ర్పూరంబుతోడి బాగా లీరాదోయాకు మడచి యీరాదొ! చెలీ! 69 ౪. వెంగలివి గాక నీవో యంగన భోగములపంట యామనియగు నీ బంగారువంటి (ప్రాయము సంగతియే యకట! రిత్తశయ్యకు వొనంగన్‌, 70 క, యౌవనము గలిగినప్పుడ పూవుంబోండులకు6 బతుల భోగంబులుగా కావిభవములకు. గొఅయే యోవనజాకాక్షై (ప్రాయముడిగిన వెనుకన్‌. 71

న! కవిత్వత త్త విచారము క. ఆన విని యీ పెడమాటల నను నేటికి జంపెదరు వినన్‌ సైపవునా కని సిగ్గునం బలుకుచునా6 డొనరిచి చూచెను దదీయ యుక్తుల తెలంగున్‌” 72

ఈ సంభాషణ యతి మధురము. అన్సీఅవాక్యములు లేవు. జాతీయములు. లోకోక్తులు వీనిచే నువాసీతము. చెలికత్తె లిట్లు గరువముగా. బలుకుట కావ్యములలో నరిది. కడపటిపద్య మత్య ద్భుతము. ముగుదకన్నెయొక్క బయటి సిగ్గును, లోనియాశను సొగనుగం జూపుచున్నయది !

ఈ నూతన చికిత్సలు ఫలమీయక పోయెను. పాపము! నుగా[తి యేమిచేయును ?*? రాజకుమారిగా నుండినచో. జందనా దుల బట్టించుకొని చిగురుటాకు. బాన్సుపై హాయిగా మూర్భవోయి యుండును | పూజురిబిడ్డ. వాస్త్ర (ప్రకారము శృంగారమను పథము దప్పక సేవించి (పకటింపవలయునన్న నుద్యానవన ముండవలెను. శీతలోపచారములకు సేవకురా (డుండవలయును. సరన్ఫ్సులుండ వలయును. మజియు పచ్చకర్పూరము, పునుగు, జవాది, అరంటి బొందెలు,. చందనము మొదలగు సంబారములు లేనిది శాస్త్రోక్త ముగాం గామము నావాహన చేయనగునా 1 అట్టి నిటులు ధనికులకే గాని సామాన్యులకు. జెల్లదు. ప్రుబంధములలోని మోహము మాత్రము నిక్కమైనయెడల, రాజుల యిండ్లలో నేగాని యింకెక్క ఉను రతి మన్మథులు వాసముబేయరని చెప్పవచ్చును ! సుగాతి కి దిగందీపు లెవ్వియు. బట్టలేదు.

*న్న నాకును మంగళనూ[తం బీపాటి శుభస్దితి నుండుటయే పదివేలనుచు నెంచికొనియు. వేజొకలాగున నుండక యతనికి నాయురభివృద్ధి కరంబులని వివిధాలంకారంబుల నెప్పుడు నేమజణజకయ కాల్చుచుం దన తల్లియేమియు నతనిని ట్రిభ్రాడకుండం (బార్జించుచుండె.”

(కళా. అ. కవ. 73)

భర్తకు నొక పిచ్చియైన భార్యకు నొక పిచ్చి! తన యలం శారము లాయనకు నాయురభివృద్ధికరము లనుట పిచ్చియైనను మేలుచేయు మం(తములలో నొకటి గాన ననింద్యము. ఈ యోర్చును, వినయమును, సుఖపరిత్యాగబుద్దియు, సంతుప్పియు శృంగార భావములు గావా? పతిపైంగల పతిని సనూచింపవా? అత్తగారికి మాత్రమున శాంతము గుదురదాయె | మనుమండు

ద్వితీయ భాగము 15ఫ్‌ గలుగకున్న6 దనకు మోక్షము గలుగదని యేమో ! ఈ దౌర్భాగ్యపు టల్లుండు తోంటలోనైనం గృషిచేసి పయోజకుడు గానీ యని యాతనిని బూందోంటలొ మాలిపనికి నియోగించెను! కాలీనుండు సత్వగుణుండు. వచెప్పినదంతయుంజేసి రచ్చలేక యుందమనెడు వాండు. మరియు, ఇల్లటపల్లుండు అట్టి యల్లురకు మర్యాదలెక్కువ యుండునా ? ఒక్కభేదము.( జెందక నిత్యము తోంటటటపనుల6 జేయుచుండెను. అప్పుడు నుగా(త్రి-- తే. తల్లిమాటలచే నిట్లు తన విభుండు తనువు బడలంగ బూందోంట పనులు సేయ. జూడనోర్వక కాను నచ్చోటికరిగి తోడుపడియెద నని చూచు (్రీడ నుడుగు. (కళా, ఆ, క, ప తిం) పిమ్మట. గొన్నాళ్ళకు లజ్ఞం జబాయంవోచి పురుషునకు సహా యముగ. దానును దోంటపనులను జేయ క. అలం లల2 222 222220 242 44, =-ఎప్పటియట్ల యలంకృళాంగియై యెంతయు నింవుతోడం జనియెన్‌ (వియుండున్న వనంబులోనికిన్‌ ] (వ ర్‌డ్లీ క. చనియాతండు దా నలిపెడు వనులకు నీయకొనకున్న బఐబలిమి6 గడంగెన్‌ దన సామ్ములెల్ల వొక మణు గున నిడి పిరినుట్టు నుట్టికానిన వలువతోన్‌, 95 సీ. తోరంవు. జనుదోయి (కుళ్ళింతల నిడంగం దగుచోట్ల గుద్దంటం (దవ్వి(తవ్వి (వేంగైన పిజుదు బల్విడిం జలింవంగను వడినిట్టునట్టును నడిచి నడిచి యడునుతుంపురు చెక్కుటద్ధంబులను బర్వ మళ్ళకు మడవలు మార్చి మార్చి నడుములే6దీవియ నకనకల్గుడువనిం వునందగు మోపులు మోసి మోన్‌ చిబుచెమటచేర్చు వింత[కొమ్మెలు (గుతోడ గొమరు మేనొప్ప సారెకు గొవ్వువదల

156 కవిత్వత_త్త శ్చ వీచారము నేమిటికినైనం దా మున్న యేగి యేగి యెొల్లపనుల నొనర్చి నింపెనక మెనంగ, 96 అన్నాళ్ళు. గరగని యాతని మనను ఈ నవ్యమోహనమూర్తిచే జయింపబడెను! చం... 00000000 000బ00 ఏ3ఏటంఏ లల 668 466460 466 404 42+ + అనా బడలిక చూడలే కరడుమపాట్లకుంజొచ్చి నలంగితంచు నె క్కుడుతమకంబుతోడ్క దలం౦[గ్రుచ్చి కవుంగిటంగూర్చెన త్రటిన్‌. (ప 99) పశుప్రాయమగు శృంగారమునకన్న నిది యొెంతమేలు? చూచి చూడకమునుపే కామినులంగవయ నుంకించుట లోలత్వము. నీచము | ఇక్కడ, భార్యయెడ. గూరిమి, ఆపెతన సహాయమునక్రై స్వయముగా వచ్చినందుకు మెప్పు? బడలినందుకు.6 గనికరము. గొప్పబుద్ధి. జూపినందుల కుదారవర్తనయను గౌరవము. ఇట్లు స్నేహము మర్యాద. వీని కనుకూలములైన భావములతోం. గలిసీన శృంగారము చూపంబడియున్నది. ఇది (శేష్యము. మానసికము. శాశ్వతము. "పెజయవి యంగరాగములు. తుచ్చములు. చంచల ములు. మనసుతో. గలసినట్లు కామేచ్చ వర్చించుట మనలో నంతగా లేదుగాన నీచరి[ తము నవ్యలీలాలలితంబు. తన మనోరథము ఫలించినందుకు.6 గారణ మాపెకు. దెలియ దయ్యె. ఎట్లు దెలియును ! కార్యము లనేకములు గణించి పరిశీ లించినంగాని కారణము నేర్చజుట దుర్లభము. ఒక్కునాంటి యనుభవముచే నిర్దారణ చేయ నశక్యము. అట్లగుట నాంటిరాతి నుగాతి సంతోషముతో “నెప్పటికంట మిగుల నలంకరించు"కొని కేళి క్రాభవనమునకు రాంగా “తోంటపనులు, సేయు మూర్తి మదిన్‌ హత్తి పాయకునికి” శాలీనుండు ఈ (పచండవేషము6 జూడనైన( జూడక యదో థ్యానమున మౌనియై కదలకయుం౦డ.ంజూచి, భార్య శోశాశ్చర్య నిమగ్నయై వేచివేచి విసిగి,

ఉ. అ లలితాంగీ చాలందడవచ్చట నమ్మెయి నుండి సాహసో ద్వేలతనంతం జేరి కడుర్భదిమ్మటచే (శ్రమమొంది నారుగా. బోలునుబోదునా నిదుర బోయెదరే యని కప్పురంపు( దాం బూలముదావి భుగ్గురని మంచుకొనం జెవిదండ. బల్కగన్‌.

ద్వితీయ ఛాగము కప్‌?

క. సైకొన్న పరాకున నఈం

డే కోర్కిని వచ్చితనియె, నింతయు వగతో

లోకము వారలు పతికడ

కే కోర్కిని వత్తు రనుచు నెంతయు. బొలసెన్‌. క, ఈ నాయక! ఇతరమ్ములు

పోనిమ్మా పాటియైన బుద్ధిగలిగి నా

మాననములోని కోర్కుల6

పూనిక నడిగితిరి లోక పూజిత నైతిన్‌,

మ, అకటా! యేమని దూబుదాన మిము నాథా వేం/గుజూమయ్యెం బొం దికగాం బాదములొత్త రమ్మనుటగానీ, యొంటి యేమోగదా నికటక్షోణదికి నేగుదెమ్మనుటగానీ కొంఠనెయ్యంవుం బూ నికతోం గన్నులువిచ్చి చూచుటయకానీ లేద యొక్కింతయున్‌,

ఊఉ. నేండలకోంటలో నప్పుడు నిబ్బరమైన మదీయ భాగ్యమున్‌ బోడిమియేమి పాఠమునః బొందెనా ! మీకృపయట్లు గాంచిపెన్‌ వాండిదనర్చు నాచనువునన్‌ మిము నెమ్మెయినంటిం గాని, యే నాండును బుణ్యసాధ్వికి గుణంబదిగాదని యే నెలుంగుదున్‌.

(కళా. ఆ. 4 ప, 209-133) తే. ఆంకఠం దొలునాంటియట్ల యత్యాదరమునం బోయి వూందోంట పనులెల్లజేయుచు. బతి మన్ననలుగాంచి యెంచె. డన్మతికిం నట్టి సొంవులేగాని భూషణా లింపుగామి. | (కళా, ఆ, క పు 123) ఇట్లాతని మనోవృత్తింగాంచి తగురీతి నాండు మొదలు వర్తించునదై యెల్ల నుఖంబులంగాంచి పరమసాధ్వీలలామమన నా నుగాత్రి (పసిద్ధి వీడసెను ! ఏకాంతగోష్టి వర్షించునపుడును గవి యెంత నాణెముదోంప 1వాయుచున్నాండో చూడుండు ! ఇది సభ్యమైన వర్ణన. దీని జదువ€ దలవంచికొను నవసర మెవ్వరికి నుండదు. మనవా రనేకులు శృంగారమునకు 'శుచిత్వమునకును, బరన్పర శ్యతుత్వ మాపా చించిరి. ఇది సత్యమునకు స్వభావమునకు రెండింటికి. దప్పిన యూహ, గొప్పవారి (పేమలు పరిశుభ్రములు నిర్మలములు. మృగ ఉపాయుల శృంగారములు వికారములు తుచృములు ; (21)

158 కవిత్వత త్త విచారము నరన్వతీ చతుర్ముఖ విలానఘట్టము ఒక విషయము6 బట్రిచూచిన సరస్వతి చతుర్ముఖ విలాస ఘట్టము" వంటిది యాం[ధంబున నెక్కడను లేదు. ఏవిషయమన, ప్రకృతిని పాత్రముల జీవితముతో€ గలసినట్లు వర్షించుట. (పకృతివర్ణ్షనావిధములు (ప్రబంధకవులు వర్ణించిన జాడవేబు. వృక్షములు కొండలు: లతలు మొదలగు వన్తుపపంచమంతయు నుత్‌పేక్షకు సామి. అందును స్త్రీ సామ్యుముగాను, శృంగారకీడగాను ఉతి_పేకించు టకు. వను చరితములోని యుద్యానవనము గూర్చిన ప్రశంస లిందుకు, (బ్రమాణములు వ ళు జఒనరహిమావకుంఠనములూడ్చి తెమల్చిన పష్యతభంగముల్‌ నన ననియాడుచున్‌ మొగడ చన్నులు పల్లవపాణింగప్పు నూ తనిలతి కొాలకాంగుల నుదారగతిం జలివాపి నెయ్యపుం జెనంకువనేర్న్చె దక్తిణనమీరణ్లుండొాయ్యన. దొవులంటుచున్‌. (వను. ఆ. 1, ప. క27) “చ్చ జనపతిదారసిల్ల నొక నంపంగి ఆావులకొమ్మ రాగవ డ్తన నుమవోభిరామయయి కాంకవహింప6ంగంబోలు 1 కానిచో ననుపమపంచసాయక కరాంచలచంచలచాపశింబినీ జనితకరోధరుంకృతిని పెపకయొన్నె పరాగపాండువై.” (వను. ఆ. 3, ప, 156) ఈ యుత్‌(పేకల నుద్ధరించుటకై యొత్తంబడిన సాధనములు సకృత్తుగ సహజోపములు. బహుళముగ శేష. ఏ వస్తువులలోనైన స్త్రీలు లీనలు. దానికి సరిపోవునట్లు స్త్రీలలో నేవస్తువైన లీనము! (పబంధ(ప్రపంచము స్త్రీమయము. ఆండుమళయాళము. వెట్టు, చేమలు, పక్షులు, సరస్సులు, నదులు, గుట్టలు, అన్నింటనుండియు నుత్‌పేక్షయను పుటమువేసి శృంగారభస్మము. జేయవచ్చును! “ప్రభావతి మంచి దుక్కిసాగిన పాలము' అని సూరన వర్షించి యుండుట క్రప్తియున్నదా లి సూరన్న్మయందును ఈ దుర్లక్షణము కర్ర మట్టమునను ఒక లోపము, వానకురియుచుండగా మగనికో నమముగ దానుమ క్లేశముల ననుభవింపవలెనను నుగ్మాతియొక్క కోరిక వ్యర్థముగ నా చినుకుల వారు తడియలేదట, తడిసిన నొండొరు లింకను చల్లగా నుండియుండరా !

ద్వితీయ భాగము కే59

లున్నవ. కాని, పాండిత్యమును బోందోచి భావముమీంద దృష్టి యుంచి వాయుస్టలముల నీదోషము పాంతంబోండని నాయభఖి ప్రాయము. కారణములు సమయోచితముగం జూపంబడును-

దుష్టములగు నుత్‌_పేక్షలు 'పాచీనకవులయందు6 గానరావు. పెద్దనాదులయందును అంతగా నుండవు. ఈ యు క్రికవిత్వమునకు మార్గదర్శియు గురు [ప్రాయుండు నైనవాండు రామరాజభూషణుండు. అతనివలె నింకెవరును జేయలేదు. చేయంబోరును. వనుచరి(తకు ననంతరము బయలువెడలిన కావ్యములలో నీచితములు మెండు, పదములలో శ్లేషయు, శభ్రాలంకారములును, భావములలో వివ తోత్‌_పేక్షలును సర్వకవులు అవలంబించిన వేడుకలు.

రామరాజభూషణునకు. బూర్వము వెళ్ల వెళి యుత్‌(పేకలు . దక్కువగ నుంటకు, తదనంతరము మిళీమీరి యుండుటకును గారణము స్పష్టము. శ్రేషయొక్క సహాయము లేనిది సహజోపమల సమర్థింపనగుంగాని, పీచ్చి యుత్యప్రేకల సమర్థింప నసాధ్యము- వసుచర్శితకు మునుపు శ్లేష విస్తారము (ప్రచారమునకు రాలే ఏ, తరువాత వచ్చినది. శ్లేషయు, శబ్రవైచిత్రియు, భావవైపరీత్యముు సమన్వితములు. వీని వేండడముచేం గవిత్వములోని రసమంత నెండిపోయినది. ర

ఇట్లు స్రీమయముగా వర్ణించుటకు గారణమం అది శృంగా మునకు నుపకరణమను నూహ. ఈ యూహ యాభాసము. ఎక్కు జూచినను స్త్రీలు చెదలవలె మిలమిలలాడుచుండిన వారియందు మన కేమా్య(త్రము. (బీతి యుండదు. అతిచే జనించు రగా రోంత, అపురూపముగానిది యల్బమూల్యము. విరక్తి దట్ట నం బట్టువడవలయునన్న నాండుమళయాళములో నొక దిగవాం జూలు. పదాజువేలుం జిల్లర కాంతామణుల మంద జేర్చి | డగుటంగాదె. శ్రీకృష్ణుండు సీత్యబ్రహ్మచారియనం (బశన్తాదేర్యొ్స్‌ ఆయనవలె దూరీకృతరక్తులు నిర్ణితేందియు లారులుండరు స్త్‌ వాాప్తిగానుండు వస్తువుపె బుద యంతగా. బోదనుటకు న భగవంతుడే. సాక్షి! ఆరుదైనకొలింది గిరాకి హెచ్చునను ఐజా న్యాయమునైన 1పబంధకారు లెబుంగమి వారి చిత్రకవిత్వముకన్న మించిన చ్మితము!

భారతనుందళి న్వభావవర్షనావిధానము భారతకవులు (ప్రకృతివర్దన యెంతయు మనోహరముగ6 జేసి

160 కవిత్వత త్త విచారము

యున్నారు. తబుచుగ నుపమానములనైన వాడరు. వస్తువు నుందర ముగానున్న దానిని నిజరూపముతో సాకాత్కరించినట్లు వర్ణించిన (ప్రత్యకానందమీయదా ? పోలికలేల? ఉత్‌_పేక్షలేల ? నురుగులు (గమ్ముచుండంగా నలల పరంపరలచే6 దీరముమీంద గొట్టు కాడు సము[(దము తనంతట గంభీరముగాదా ? అద్ధాని జూచినప్పుడు మన మానందించుట యుత్‌(పేక్షతోనా ? దానియందు చూపు హత్తి యిటు నటు. దిరుగకుండుటచేనా ? భారతములో నుపమానోత్‌ _పేక్షలతో6 గలసిన స్వభావవర్షనము లున్నవిగాని, యవి స్వచ్చందముగ నప యత్నపూర్వకముగ వచ్చినవి. సొగసుగ వనములగుండా దారిచేసి కొని పాజు నదిని స్త్రీకిం బోల్చుట సర్వదేశములలోను (_బబలిన యలంకారమగుట నైజమనవచ్చును. ఇట్లు చేయుటలోను నసాధు వగు శతియ యొకటున్నది. ఏదన, నదియందలి పవత్యవయవము నకును స్రీ యవయవ మొండు సరిపోలఠినదని, యక్షు స్త్రియం గాంగములకు.6 దోడుపోయిన భాగములు నది యందున్నవనిగాని చూపుట. (పత్యవయవ సమన్వయము చితపుటూహ రసాన్వితము కాదు. మొత్తపుటర్హముగా సహజోపమలు, ధ్వని మొదలగువానిచేం గూర్చుంబడు సంబంధము మంచిది. (పత్యంగ [కమమునకుం ఉోయిన6 కుయుక్తులు దప్పవు. ఆకారము సమిష్టి నే భావము నుప్పతిల్లంజేయునో, దాని నారసి, (పప్రముఖములైన సాదృశ్యము లున్నవానిని సూచించి విరమించుట బాగు. దీనిచేం జదువరులకును లాభమ,. ఎట్లన, కవి చూపించిన పోయిడింబట్టి యింకను గొన్ని సామ్యుములను మనమే యేర్చజచుకొనుటకు నవకాశ ముండుటచే బుద్ధికి. బనులును దానం జొణవయు. గలుగును. (పతిపదటికగా బాకి యేమాత్రము లేక యంతయు విశదపజచిన మన మనః పరిశ్రమకు వీలుండదు. కానం గొంతవడికి మాంద్యము వినుగ్నును జనించును. పూర్ణోపమల కన్న లుప్తోపమలు రసవత్తరములు. భావానుకూల్యుములు.

[ప్రాచీనులలో6 గొందజు కవులు (అందును ముఖ్యముగా బమ్మెర పోతనామాత్యుండు) ఇంకొకవిధమైన యపభంశము నాశ యించినట్లు తోంచెడిని. వదన, వనవర్షనము మొదలగునవి చేయు నపుడు పదాడంబరమునకై నిఘంటువులలోని చెట పేర్ణన్నియు.6

యనా ళా ళా ఉఅయోగించుట దృష్టాంతము. కచ్చు అందు దమాలమాలవకుళార్డుననింబ కదంబ పాటలి చందన నారికేళ మనసార శిరీషలవంగలుంగ మా

ద్వితీయ భాగము క్షేగ్ర1 కందకుచంధన్యక్రముక కాంచన బిల్వకపిళ్టేమల్లి కా కుంద మధూకమంజులనికుంజములందనరారి వెండియున్‌.”

(భాగ. తృ. న్కం.) వ. ఆది మజియును మాతులుంగలవంగలుంగ చూతకేళక భల్లాతక్శామాతక నరళపననబదరీ వకుళవంజుళవటకుటజ కుందకురవక కురంటకకోవి దార ఖజ్ఞూరనారికేళసిందువార చందనపిచుముందమందార జంబూజం బీర మాధవీమథూక శాలతక్కోలతమాల హింళాల రసాల సాల ప్రియాళు బిల్వామలక క్రముక కదంబ కరవీర కదరీకపిళ్టకాంచన కందరాళ శిరీష వింగపాగోకపలాశ నాగ పున్నాగ చంపక శతపష్మత మరువక మళల్లికామతల్లికా (ప్రముఖ నిరంతర వనంత నమయ సాభాగ్య నంపదం కురితపల్లవిత కునుమితఫలితలలితవిటపవిటపివీరున్ని వహాలంకృతంబును... న.

అత్యాది. (భాగవతము, అ. న్యం.)

వ్యక్తివర్షన ముత్కృష్టము

ఇట్టూరక వృషానామములం బేర్కొన్న నేమి యందము? అ చెట్టయొక్క గుణము, ఆకారము మొదలగు విశేషముల నెబుక పజుచు విశేషణముల. జేర్చకున్న సమరమునకు గవి వర్ణనము నకును భేద ముండునా? ఆరంటిచెట్టు, అని చెప్పిన మా(తాన వినువారి కది యిట్రిడని యేర్చడదు. మనసు ముందజ (పతిమవలె వస్తువు గన్పట్టవలయునన్న సామాణ్యగుణము. బేర్కానినంగాదు. విశేషాంశముల, జూపవలయు, నిదర్శనము. మనుష్యుండు అన్న మా్య[తాన మనకు నేరూపమును గోచరింపదు. విశేషణముల6 జేర్చుచుంబోయిన (పతిమయు. దీజబుచువచ్చును. ఎట్లన, చింపిరి బట్టలవాండు తల విరియంబోసికొని యున్నాండు. పంగనామాలు, ఎడమచేతిలో గరుడ స్తంభము, కుడిచేతిలో గంట. అనునప్పటికి దాసరివా6ండు (పత్యక్షమునకు వచ్చును. దాసరివారిని బరిశీలించిన వాండు ఇంకను విశేషణములం6 బూన్చిన, నేదయొక దాసరి గాక, నిష్క్టృష్టమగు నొక రీతికిం జేరినవాండు ముందువచ్చి ఘోష్‌0 చును. అక్లు యరంటిచెట్టు గూర్చియు, అరంటిచెట్రన్న మాత్రాన నేయరంటిచెట్టో ! కాండము గుండ్రముగా బలినియున్నది. సూర్య కిరణములు సోంకి లోనదూరక యిటు దిరిగిపోవునంత స్పిగ్ధము. వెడలుమైన యాకు లున్నవి. ఘనమైన యొంబముచే వంగిన తల గలది. ఈరీతిం జిల్లర చిల్లర సంగతులు గలుపుచు వచ్చితిమేని

162 కవిత్వతత్త్వ విచారము యాకారము రంగులుదీబి యేదే నొక విగ్రహముగ మనసున ప్రతి ఫలించును. ఇట్టుగాక పేరుల జాపితా యెదుట నుంచిన, మన మేమి వర్తకులమా దానియెడ నావరముంచుటకు *

సమష్టిగా వాయుట నిఘంటుకారుల పని. వ్యక్తి నొకదాని హృదయమున సాకాత్కరింపం౦ జేయుట కవియొక్క ముఖోర్థడ్యమ ములలో నొండు. ఇది చయంజాలని వాండు వపండితుండుగా వచ్చునేగాని కవిగానేరండు. తన మననులో నేదే నాక యాకృతిని చక్క6ంగ నేర్చుజచి పదములమూలముగ దానిని రసికులకు వ్యక్త పజిచిన నదియ కవిత్వము. నదిని వర్ణించిన నన్ని నదులకుం జెందిన తీరునం జేయుట కళగాదు. మణి యేదే నొక్క తెజం గగునది దోంపవలయు. అశ్తే సరస్సులు మొదలగు (పకృతి మూర్తులం గూర్చియు.

పాతముల వర్ణించునపుడును ఈ తత్వము నేమా(_తతము మజవరాదు. (ప్రబంధ కవులలో ననేకులు వసుచరి[తానుకారులు. ఈ పద్ధతి నే మాతముం దెలియనివారు. వీరినాయికలు పరస్పర (పతిబింబములు, (ప్రత్యేకించిన గుణము చర్య, రూపము, వీదియు లేదు. నాయకులు నకళ్లు.

కవులు వర్ణించిన (పకృళతులు, పా([తములు నుత్కృష్టములా యని కోధించుట కొక యుపాయమున్నది. ఏదన. ఆ వర్షనలం జదువుటచే చితశారుండు విస్పష్టమును అనన్యమునైన (పతిమను చవాయంగలడా యని వితర్కించుట. బమ్మెర పోతనామాత్యుని వనములు సరస్సులు నన్నియు గురిగింజలటు ఏక రూపములు. ఏక రూపము అనుటయు౮ దప్పు. ఏకనామము లన్న నింకను సత్యము! ఏలన నిఘంటువులలోని పేర్లున్నవిగాని, యయ్యె వస్తువులకు6 గాలాదుల ననుసరించిన చర్యలెవ్వియు నారొపింపం బడనందున నవి దృష్టములు గావు.

పా(తముల; బరిపూర్ణములుగా వర్ణించుట యెంత తప్పో వనాదుల పైతము “సర్వలక్షణ సంపన్న" ములంగా వర్షించుట యంత తప్పు. పోతనయొక్క చెట్టన్నియు. బుట్ట పెరుగు తా వీజగతి నొక్కుకు | ఎడ్జియన. నిఘంటువు! భూసారాది తారతమ్య ములచేత నొకజాతికి వృద్ధికరమగు నేల యింకొకదానికి క్షయ కరము. మజియు ఒక నేలలో పెరుగు వృక్షములు సైతము నరిగా నాయికానాయకులు వచ్చునదిచూచి యన్నియు. బుష్పుఫల భరితములు గావు. వనములు, తోంటలు మొదలగునవి చూచిన

ద్వితీయ భాగము 168 వారందజకు నిది తెల్లంబ. కవులకు గాదు. పాపము! వారేమి చూచిరి? నిఘంటువులం దప్ప.

(వబంధకవులలో పా(తవర్ణ్సనమున6 గనంబడు దోషము అన్నియు (పకృతివర్ణనమున నున్నవి. దేనినిగాని జాము భావించి నట్టియో, చూచినట్టియో వ్యక్తిగా వర్ణింపరు. సర్వసామాన్య గుణంబుల6 బేర్కొని యాకృతిని నిర్ణయింపంజాలని యంత సమష్టిగా వాయుదురు. ఇది ఉన్నదియున్నట్టు, కన్నది కన్నట్టుగాక చదివినది చదివినట్టుగా [వ్రాయుటచేం గలిగిన యుత్సాతము !

నన్నయభట్టు (వకృతివర్ణ్షనముసేయు రీతి

భారత కవులలో నీ దోషమంతగా లేదు. విశేషణములు లేని జాపితాలు మృగ్యములు. అమ్మహనీయుల రీతిం జూపుటకునై కొన్ని యుదాహరణముల నుడివెద: నిరలఅంకారములు.

“*మ్రానిని. వీచితనర్చితలిర్చిన [కోవుల నిమ్మగుళావుల జొంపములం బూచిన మంచియశోకములన్‌ నురపొన్నల. జొన్నల గేదంగులన్‌ గాచిబెడంగుగ6 బండిన యాసహ కారములం గదళితతులం జూచుచు వీనులకింపెనంగన్‌ వినుచుడా శుకకోకిల నున్వరముల్‌. ఎ కవిరాజ విరాజితము. చనిచని ముందట నాజ్యహవిర్భృత సౌరభధూమలకాతతులం బెనగిన [మాంకుల కొమ్మలమీంద నపేతలకాంతము లైననుబొ యనిమధుప (ప్రకరంబులంజూచి ధరావిభుండంతనెజింగెం దపో వనమిదియల్లదె దివ్యమునింద నివానము దానగునంచు వెనన్‌.” (భా, అ. పుఆ.క్తీప 20-21) లయ్య్మగ్రాహి. కమ్మనిలకాంతముల కుమ్మొనసి వచ్చు మధుపమ్ముల నుగీఠనినదమ్ము లెనంగంజూ తమ్ములలనత్కినలయమ్ముల సుగంధిముకుళమ్ములను నానుచు ముదమ్మోనరవాచా లమ్ములగు కోకిల కులమ్ములరవమ్ము మధురమ్మగుచు విన్చెననిశన్ము నుమనోభా రమ్ముల నకోకనికరమ్ములును జంపక చయమ్ములును గించుక వనమ్ములును నొప్పెన్‌

కే గ్ర4 కవిత్వత త్త విచారము అయ్య్మగ్రాహి. చందన తమాలతరులందు నగర్ముదుమములందు.6 గదళివనములందు లవలీమా కందతరుషపండములయందుననిమిలదరవిందనరసివనములందు వనరాజీ నందళిత వుష్పమకరందరనముం దగులుచుందనువు సౌరభమునొంద జనచిత్తా నందముగ బోషితులడెంచములలందురంగ మందమలయానిల

• నుమందగతి వీజెన్‌, (భా. అది. అ, 5, ప. 188-189) చ. కురిసెం (బచండవృప్టి మన ఘోషము లెల్లం గెలంకులన్‌ భయం కరములుగా6 గరాళ కరకాతతు లొప్పం దటిల్లతాళివి న్ఫురితముగా€ [బవూర్ణజలవూరము తద్గిరికుంజభూరిని ర్హరతటినితటి నికటసాలచయంబు విమూలితంబుగన్‌, (భా. ఆర. ఆ, క్కి ప. 297) క, లలితమథు (న్రవ ఫలములు విలనిత మృదుషతతతులు వృత్తన్మంధం బులు నవిచలితచ్చాయలు గలబదరీతతులంజూచి కడువిస్మితులై. (భా. ఆర, ఆ, ౩, ప.308) సాలంకారములు మ, [ప్రమదాసాదిపయః (ప్రవూర్ణ మిదిగో ! పద్మాకరంబంచుంద తృమలామోద నుగంధమారుతము వీంకన్‌ మున్నెజింగించెన (నమణంబిల్బె నరోవరంబనిలజున్‌ రాజీవ రాజీవన శృమదాళి (వనజచ్చ్మకవాక బకహంన (శౌాంచనాదంబులన్‌, (భా. ఆది. ఆ. 6 వ, 172) సీ. రంగదుత్తుంగతరంగ హన్తంబుల నొడెడు నది వోలె నతులవేగ వాతవిధూతమై వజలెడునది వోలె. బర్వతకందరోపాంత తతుల' దొడరెడు నదివోలె (భువ ఫేనవితతుల నగియెడునదివోలె, నాగన్మక

ద్వితీయ భాగము 185 మకరకులక్షుభ్యమాణమై తద్బాధ కోపనీయదివోల్సె నుచ్చభీమ నినదమగుచునున్న నీరధియొద్దకు న. గ్రా. ఆర. ఆ, ౩, ప 39) నురనదిధరణీతలంబున కరుగుదెంచి కలహంనగతియు నిర్మల 'సేనహానంబు నాకీర్ణమీన విలోకననములు నాలోలపవనవాచాలితకల్లోల రసిక మృదూక్తులు నెనంగుచుండ6 టీతికో భగీరథుండను దూతచేత నీఠయై మహాముని పరిపీతరిక్త మగు నరిత్చతింగూడి యా నగరజులకు హితముగా దానినించె నాతతజలముల. (భా, ఆర, అ, 3 ప 83) క. నానావర్షశిలా విహ గానేక మృగాభిరామమై భూనారీ నానాభరణు విభూషిత పీనోన్నతకుచముంబోలె వెలింగెడు దానిన్‌ కు లలికాచ్చన్ఫటిక శిలా తలములపైంబాటు విమలతర నిర్దరిణీ జలపూరముల నుదారో ల్లలదురు హారాలి నుజులంబగుదానిన్‌. (భా, ఆర, అ, $; వ. 292-298) మిశములు ; క. ఖరకిరణతాపమున నురు తరదవదాహమున శోషితములైన వనాం తరతరుతతి కాప్యాయన కరమై వర్షాగమంబు గడుబెడంగయ్యెన్‌. తే. విశద శారదాంబుద పరివేస్టనమున! బొలుచు గగనంబు (పతివింబమో యనంగ వికచకాశవనీ పరివేష్టనమున నతిశయిల్లె నిర్మల కమలాకరములు. (22)

166 కవిత్వత_త్త్వ విచారము

ఉ. భూనతికిం దివంబునకు( బొల్బెనంగంగ శరత్సమాగమం బానకలప్రమోదకరమై విలసిల్లై మహర్షి మండలో పాసితరాజహంనగతి ఖాసి పనన్న నరన్వతిక మ జ్ఞా ననకోభితం బఐగుచు నబ్బజూయానముతో నమానమై.

ఉం కగారదర్శాశ్రు లుజ్వ్వలలనత్తర కారకహారపంక్తులం జారుతరంబు లయ్యె వికనన్నవక్రై రవగంధి బంధురో దారనమీర సౌరభము దాల్చి నుధాంకువికీర్యమాణ క ర్వ్బూరపరాగ పాండురుచివూరములం బరవూరితంబులై.

చ. న్ఫురదరుణాంశురాగరుచిం బొంపిరివోయి నిర న్తనిరదా వరణములై దళత్క్మమల వైభవజ్భృంభణు ముల్లసిల్లను ధ్ధురతరహంనసారనమధు[వత నిన్వనముల్‌ సెలంగ6గా6 గరము వెలింగె వానరముఖంబులు శారదవేళ(్ణయజూడ6గన్‌.

శా దానాంభః పటలంబునం బృథుపయోధారావళిం దాల్చిగ క్లానిర్హోషము బృంహితచ్చలనం (బచ్చాదించి ప్రావృట్పయో దానికంబు శరద్భయంబున నిగూఢాకారతన్‌డిగ్గె నాం గా నొప్పారె మదోత్క్మట ద్విరదనంఘంబుల్‌ వనాంతబుననస్‌.

క. కలనీలకంఠ కోలా హల లీలలు సెందె రాజహంనకులములన్‌ దిలకించె నప్తపర్షా వలి విగళితకునుముకుటజవాటికల గెడన్‌.

మ. అతి గాంభీర్య విభూతి నేకచుళి కాహంకార నిశ్శేష కో షితపాథోథివయన్కు.డైన ముని దోంచెం బుణ్యతేజోమయా కృతి నయ్యామ్యుదిగంతవీథి (బకట (కిడాకళాగర్వ గ ర్లిత మండూక కళంకిళాంబు శుచితాసిద్చి (ప్రదాచార్యుండై *

నిరలంకారము లనందగు పద్యములలో ధూర్జటి [వాసిన

“శా. (ప్రాతఃకాలతుషార శీకరచయ్యప్రాప్రిన్‌ లనన్‌మౌకికో పేఠాగారములట్లు చెల్పనంగు తద్చిందుచ్చటాజాతవి ద్యోతచ్భాయలం గొంతసేపు బహురత్నోదీర్ణ గేహంబులై లూళాకల్పితతంతునద్య్మములు వొల్చుం జూడ. జితంబులై.”

ఆను పద్య మత్యద్భుతము ॥ క*ఆ. భా, శృ 142-146

ద్వితీయ భాగము 167 ఊళ ్పేక భాస్మరరామాయణమున సికతాపహరణ ఫఘట్టమున ఫ్రావర జంగమ మయమైన (పపంచమంతయు నాయమకై యా[కోశించె నని యెంత యుదాత్త రేఖగా నుత్‌పేకింపం బడినదో చూడుండు. తే. ఓలి శృంగంబునెత్రినకేలుగాంగ నిర్హరంబుల పెన్ముమో6త నిగిడిబెరయ గిరుల జనకరాజాత్మజ పరిభవంబు జగములెజు6గ న్నాకోశించు వగిదిందోంె. (భాన్క. అర. ద్వితీ) ప, 151) సీత ! పరమపావనమూర్తి! శ్రీరాముని భార్య. దౌష్ట్రమున నామెను బలాత్కరించి కొనిపోయినవాండు సర్వలోకాథికుండగు రావణుండు. రాక్షసవంశ సంహారకారణమైన దీ యాగడము. ఇథి జగత్‌ (పథాన సందర్భంబులం బకృతియు మనుష్యమా (తులరీతిని సుఖ దుఃబాది వికారములందాల్చిన ట్లుత్‌ పేషించుట సమంజ సముగాని, చీమకు దోమకు వాసియెన నాయికానాయకుల పాటులం గూర్చి లక్షించునదిగా వర్ణించుట _ గాంభిర్యమునకు గొఅంత- వస్తువుల కొలందులు గటింపక "వరించిన. నంగుబాట్లగును. (ప్రబంధములలోని ముఖ్యదోషములలో నీ వివేచన విహినవర్ణన మొక్కటి. ఏ కుగామముంగాని, యెట్టి నికృష్ట రాజులంగాని, విర కావ్యముల ధోదణిగా వర్జింతురు. పట్టణటప్రాసాదములు మిన్ను ముట్టునంట |! భర్మ హర్మ్యములు గవాక్షీములలో చంద్రుడు దూటి పోవునంట! ఇంక రాజోగారో యా పురికిం దగినవారు ! పంచ పాండవులు, దాశరథులు అందఖును గర.గించి (బహ్మపోతం బోయగా నవతారమెత్తిన పురుష స్వరూపులు ! కానిండు! ఈ ఐల పరాకమములకు దగీన శార్య(ప్రారంంభముల నొడంగూర్చినంగదా యా గుణములు సార్థకములగుట. అట్టి కథాకల్పనా శక్తయో సున్న ! మహాకవుల యూహలలోం గొన్ని దొంగిలించి కొని విడిచి పెట్టుటలో లాభములేదు. కైకొన్న నన్నియః6 గొనవలయు, లేదా. పూర్ణముగా వదలి తన నైజముకొలంది వ్రాయవలెను. లేనిచో పరస్ప రాసంగతిబాధచే సందర్భృశుద్ధి బెడును. (వబంధవర్ణనలు తావు మార్చవచ్చును, (ప్రథమాశ్వాసముతో నిది ద్వితీయమునకు. బరివర్తించినను లోపముగా. దోంపదు. మజి బొత్తిగాం దీసివేసినను, ఇక్కడ నేదియో యుండవలయు

168 కవిత్వతత్త్వ విచారము నను సంకోచము గల్గదు. అ(పస్తుతములనుటకు నీ కారణములు చాలవా? నరన్వతీచతుర్ముఖ శృంగార నంవాదము

'ప్రకృతమనుసరింతము. (ప్రకృతిని కథా పా_తతములతో సమ్మేళించినట్టు (వాసియుండుట సరస్వతీ చతుర్ముఖ విలాసము యొక్క ముజ్యాంతరము. రంగము సరోవరము. శారదాదేవి (పణయకోపమున నవ్వలి మొగంబుగా6 బౌారలినందున, నామె ముఖచం(దమండలము ఆ కాసారములోని మణిస్తంభమున6 (బతి వింబితమగుడు, (బహ్మయు దానినిం జూచుచునైన నానందింత మని కొంతసే పకేయుండి, యెంతకును (బియురాలి కోపముదీజ నందున, సమీప వృక్షశాజాధిప్కితమగు రాచిల్కతో “చెలువ యుబుసుపోదు, కథయొక్కటి జేప్పవుగా” యనుటయు *....... నోదేవ మీరు చెప్పెదరేని వినియదనని” యా శుకంబు విన్మవింప, ఏనుమని యాతండును అప్పుడుజరిగిన శృంగార లీలల నేదో కథల జెప్పినట్టుగా శ్లేషచేసి వివరింపందొడంగెను. ఎట్లన, కాసార పురములో నొకరాజు. అతనిపేరు కళాపూర్ణుండు (ముఖచేంటదుడు). అతడు స్వభావునిచే (స్వభావముచే) నాక యెక్టుని మణిశలాకను (మోవిని) విల్లును (కనుబొమలును) బాణములును (చూపులు) బడసి సరి రాజులనెల్ల జయించెను. ఈరీతిగాం. దాను మన్మథా వేశముచే నామెంగదియుట మొదలైన రాగంపు జెయ్వులెల్ల. (బక టించుడు భాషాయోషయు కృతిమకోపంబున నిజమైన యులళల్లా సంబుగా, చిట్టింపంబడిన కనుబొమలతోను వెల్లివిరసివచ్చు చిరు నవ్వులతోను ఆ చిలుకంజూచి “యా కళాపూర్ణుండు మణి యేమి యయ నతని తలిదం[డ్రులెవ్వరు, అడుగుము” అనవుడు, చిలుకయు నట్టడుగ (టఅహ్మదేవుండింకను జమత్కారముగా నేమను చున్నాండు ! అతనికి. దండి నుముబాసత్తి. తల్లిమణి స్తంభుడు (స్తంభశబ్బము పులింగముగనుక నందు వతిబింబితంబనుట) అట్లనుసరికి.

వాభిహానముతో (గ్రక్కున లమ్మజి కౌంగలించి యంతలోననయౌరయెన్ని తబ్బిబ్బులు తద్దరిల్లకుండంచు ధవుని వీంపు

ద్వితీయ భాగము 169 చజచి యెల్టెట్టులారాజు జనని మొగది యును జనకుండాండు వాండునాయనుచు మజియు మిగులనవ్వుచుంజెప్పుడామందు ప్రాణ రమణ 1! మజియమియయ్యె నారాజనుటయు, (కళా, ఆ. ప. 2శ్త0 పాలయలుక సగము విరిసినది. పిమ్మట మజికొన్ని స్నేహ క్రీడలు నడవగా, నిదేమి, యూలకుండరని కోపించుకొన్న సరస్వతిదేవికి హృదయ ,పమోదంబుగా నీ శొత్తసంగతులను జేర్చి శతానందుండు కథ పెంచి చెప్పిన శారదాదేవియు కపట రోషంబుతో “చాలు6జాలు మీ కథ. ఇప్పటి మన వృత్తమంతయు. జెప్పుచున్నారు ఇఅంకెంతదూరము బెప్పెదరో యని యూరకుంటి€ గాని తొలినుండి నాకు6 దెలియదనుకొన్నారా ?” యని యా కథ యందలి (ప్రస్తుత వర్తమానమును మృదు మధుర వచనముల వాజా్యానము.జేసి చూపుచున్నది. ఐదవ యాశ్వాసములో నలువది యవదగు నీ వచన మెల్లరు6 జదువందగినది. వచనరచనలకు6 దం[డియట్రివాలడు నన్నయభట్టు. అతని (పాథిమ యన్యులకు లేదు. జక్క చిన్నయసూరి మాత్రము 'ఇంకొకవిధమైన వచన శైలిని బక్వమునకు. దెచ్చి నన్నయతో సమాను.డై యున్నవాండు. ఈ యిరువురి దానికన్నం దక్కువయని చెప్పందగిన దయ్యును, సూరన్న వచనము సామాన్యముగాదు. వాణీదేవి వ్యాజానము చక్కెర లొలుకునది ! రంగము కార్యము పరస్పర సదృశములుగ నుండు క్వాచిత్స్మ ఘట్టములలో నిది యొకటి. ఇక్కుడను జిలుక నొక దానిం జేర్చినాండు. ఈ రహస్యమును రంభతో6 జెప్పినందున శారదా శాపంబుచే నీ చిలుక తొలుతం గలభాషిణియై పుట్టి, పిమ్మట జన్మాంతరమున మధుర లాలసత్మై, భూలోకమున నిజనాథుని గళాపూర్చుని గాథలు (పకటించి నరులకు వరపాయంబగు గ్రుతి ఫలము ననుభవించి సుఖమును గీర్తిని గాంచినది. సరస్వతీ చతుర్ముఖుల సంభాషణలు చర్యలు పాగడ్తకు మీజినవి. అతండు దిన సతి నెన్నోవిధములం కళిహేళనములు.6 దేల్చగం, నీమెయు నవ్వునడంపజాలకున్నను కినుక నటించుచు వలదు వలదని ప్రార్థించు పద్యములు మనలం బరువశుల జేయునవి! వాగమణమణి యీ దుండగములింక( జాలింపు6 డని వేడికొనుచు,

170 కవిత్వత_త్త్య విచారము సీ, మనమంత యేకతంబునం జెప్పళొనినట్టి కథయిదెతోన యిక్కడనుబుట్టె నింతమా[త్రముగాక యిటమీంద నీ కథ బృథివిపై. గలుగం జెప్పితిరి మీరు తొలుతనె యిది ఛచహ్మవలన వచ్చినయది యనగం దన్మూల మెయ్యదియొ యనంగ వాబ్ముఖ (ప్రతిబింబ వర్ణన యనంగ ని ట్టి ప్రనక్తినిది నంమటిల్లై ననంగ వచ్చెనగుంబాట్లు నాకు మీవలన నాథ నన్ను మన్నించి యికనైనను దడవక మీరలూరకయున్న నెవ్వారునంత వినరు గాన గుప్తంబు గావింపవచ్చు. (కళా. ఆ. కృప. 58) మ. అనుండుంబైపయిమాటగాక యిది యాహా యాత్మశ్చంగార శో భన లీలారసమేరి క్మృఫియము నీపల్కున్‌ మనోవర్తనం బును నేకంబగునేని నాలుకతుదన్‌ ముక్కంటి కొమ్మావిలా నిని యేనమ్మెదనంచు (బహ్మనగిపింబెన్‌ మేలుమాటన్‌ నతిన్‌. $9 మ, మనయత్త్షంబుగ నవ్వడంచికొనుచుం గంజాక్షయున్‌ నాథభయే మనినన్‌ గోపమువచ్చుచున్నదిను6డీ యత్యంతమున్‌ నన్నికం జెనయన్‌ రాకుండు చాలునవ్వులనివైచెన్‌ గాంతు మీందన్‌ నిజ న్తనగుచ్చ ప్రతిమల్లహల్లకద భోద్యత్క్మందుకం బంతటన్‌. 60 మ, అనయంబుం జలమొప్ప(గామజియు నాయబ్దాననుండట్ల యా డెను మానుండిదియంచు వాణియును వేడెన్‌, జేరి తానొక్కచే తన కంరంబున గౌగిలించి యొక చేతస్‌ గడ్డముంబట్టి చె క్కునం జెక్కానుచు నొక్కచన్కొన యురఃకోణుంబుతోరాయంగన్‌. 61 ఈరల. అతఠండు నేలపెనంగెదోజలబాక్షి పల్కెటులున్న నీ కత (ప్రకాశితమౌట నీమదిః గాంక్షతంబ యవశ్యమున్‌ &తిం (బనిద్ధముగాంగనున్న విచ్శితనత్కథ నీకన మ్మతమె యట్లగునేని యేమహిమం (బసిద్ధత గల్లెడిన్‌. 62 నీకు( బీయమది వేట వర్లింపనేల? నీవివుడు పల్కు పల్కు స్వాభావికంబు

ద్వితీయ భాగము శే పతుల యనురాగలీల లే పగిదినైన వెలయం గోరియు దాంచుటింతుల గుణంబు. 63 అనిన విని భారతిదేవి యా వారిజాసనుం జూచి “మీరలింత చలము.గొని సమర్థింప నాకు నాంగాదననేల ?” యని యూజ చిలినది. కలభాషిణియొక్క మనోహర చరితము ఈ కథ యందలి పా్శతములపైకి నాకుం (బియతమ కలభాషిణి. నిక్కువమైన శృంగార భావములకు.6 (బకాశకురాలు. ఇాస్త్రకారుల శృంగార మనుదయ$ు మంతగా సోంకనిది. జన్మమున వారకాంత. గుణముల6 (బ్రబంధనాయికల్గగు కులస్త్రీల కన్న మేలైనది! ఏక కాలంబున నిరువురియెడ మననుదగిలినదాని6గా వర్ణించుట కాధారముగా, కవి యీపెను గణికంజేసినం దప్పులేదని యిట్టి పుట్టుక నారోపించినాండో ? పరిశీలింపుండు. ఎట్లును ఈపె నీచపా_తము గాదు. మజి మహోదారచరి[తత. సర్వజన స్తవనీయ. కృష్ణుని కొలువునకు నప్పుడప్పుడు నారదుండు వచ్చుచుండ నతని తోడన వచ్చు శిష్యుండగు మణికంధరుని సాహిత్యపటిమకు గుణ సంపదకును మెచ్చి వానియెడ బద్ధానురాగయై యుండియు, జాతి దోషంబుచేం గాంబోలు నలకూబరుని రూపలావణ్యాది సౌభాగ్యంబు లకు మెచ్చి తదాలోకనంబునం దనియక వాని విమానంబుతోం గొంతదవ్వరిగి యంతమగిడి యాతని తెజంగెణుంగంగోరి నారదు౦ జేరి (ప్రార్థింపుడు, నమ్మునియు రంభకు వైరిని నొక్కర్తు నిల్ప నెంచినవాండు గావున, క. నవతియన నింక నొకతెన్‌ భువిలోపల చవేజ వెదక6 బోవలయునె? యో థవళాక్ష ! నీవకానే రవె దైవనియుక్తిం గొంత (ప్రాప్తిగలిగినన్‌; (కళా. అ. 1, వ, 178) అని పల్టుచున్నాండు. హృదయపూర్ణమైన వలపు వినయము, అధైర్యము, దైన్యము మొదలగు భావములతోం గలసియుండును. విజ్ఞవీగదు. అభిష్టసిద్ది నిశృయమని యుదాసీనతయు గర్వము. గోరచదు. దీనికి దృష్టాంతముగం గలభాషిబి యిచ్చిన (పత్యుత్త రము. జూడుండు!

172 కవిత్వత_త్త్వ విచారము కర్త ,.......-అంతటి రూప శ్రీవైభవనతికింగాక నిద్ధించునె యా దైవనియు క్రియు మాబోం ల్లేవిధమున6 బాట్లువడిన నిద్ధవివేకా 17 (కళా, అ, 1, ప, 179) నారదుండు _సర్వజ్ఞుండు, మణికంధరునికి నాపెపైం గోరిక యుండుట నెజణింగినవాండు గావున, నీ నూతన రాగజ్వాలలో నాప్రాంత వలపెక్కడ భస్మమగునో యని దానికిం [బతికియ చేయుటకోయన, 'నా శిష్యుండు చేసిన దండకము చదువుమమ్మా | విందము" అని యా పెచే. జెప్పించుచున్నాండు. అది యట్లు లడె. ఈ తరుణియు నారదుని మూలముగ వాంఛితంబు సఫలంబౌనను నుద్దేశముచే నాతనికి శిష్యురాలుగా నేర్పడి యతనితో గానవిద్య నభ్య్టుసించెను. నారదుండును గానశికానంతరమున నిజక ళాపాండి త్యముంగూర్చి కృష్ణుని కాంతలు మజుంగున నేమనుకొనుచున్నారో వినిరమ్మని యాజ్ఞాపించిన నలకూబరునిం గైవసము చేసికొను మర్మతమున కిదియ యవసరమని కలభాషిణియు( దన గుటు దోంపనీక, ల నేను మీదాననగుట మీ గాన కథలు వడిన నవ్వేళ గొడవలు దడవరేమొ ! (కళా, ఆఅ. 2, ప.శ్ర) సీ, నా కపేక్షితమైన నాతిరూపు ధరింప సామర్ధ్యమబ్బ్చిన నా మగువల నఖులరూపము. దాల్చి సముచితంబగు వేళం జని వారి హృదయంబుం గనంగవచ్చు (కళా, ఆ. 2, ప. కశ అనంగా నారదుండును దాను రంభకిచ్చిన శాపమునకు నిది యనుకూలమనియా వరమునిచ్చెను. నలకూబర దర్శనము మొద లిదివజకు.6 గడచిన కాలము నాలుగేండ్లు ఇది మజవకు(ండు! పిమ్మట నలకూబరచింతతోం. బరితపించుచు నొకనాండు కాల యాపనార్ధము వీణియలగాని యుద్యానవనములో వాయించుచుం ఢగా మణిస్తంభుండు గానాకర్ణనవా్యాజమున పచ్చుడు, నతని సహా యమున కృతార్థతనొంద నెంచినదై, యతండు నేం బోయివచ్చెదనని

ద్వితీయ భాగము క్షే78 పల్కిన6 దనదుఃఖము దైనస్టిము బయలుపడునట్టుగా విన్న వించినది. న. +-- మహాత్మ నిన్ను నాపాలి భాగ్య దేవతగ నమ్మియుంటి నా జీవితంబు నేమిగాంజేని పోయెద వెబుంగం జెవుమ! (కళా. అ. 3, పు 58) క. ఈవేళన యాతనికడ కేవిధముననైనం జేర్చుటింతియ తక్కం [ద్రోవ మజటతి లేదు నన్నుం గావన్‌ క్షణభంగురములు గాంతలకాల్ముల్‌. (కళా, అ. 3, ప, శ్‌5్‌) క౭ంభంగురము లనుచున్నది యిన్నాళ్ళు గాచియుండియు! ఇదియు సహజమ. మజటి దైన్యము హెచ్చి హెచ్చి పిజికిపట్టువంటి సాహసము పాడమును. (పాణకంటకమగు సంకటము. ఇంకను సిగ్గు నభిమానమును మర్యాదను బాటింపనొనా ? కావున నన్యము లం దనాదరయై యేమనుచున్నది | సీ. ఓ సిద్ధపురుష మీరేనరణిని, గొని చన్న నేమగు. దక్కుశంకగలదె నీ మహత్త్వముం గానని జడాత్ములేనున్న నేమికన్న మహాళ్ములించుకయును వేజొక్కగతిగ భావింపర మముబోంట్ల నంనృర్శ్గమ్మాతంబు నమ్మతింప నుచితంబుగాదంటి రుచితంబె మజి నాదు బలుపలుకులేల యింక నా చెలులు గిలులు నేగుదెంచి విమ్ను మొనర్హ్తు రితమెజబు(గక కావునం గొనిపొమ్ము శ్మీఘంబ నీదు వెనుకనిడికొని నన్ను మద్విభుని కడకు. (కళా. ఆ. క, ప. 61) వండు కపటసిద్ధుండు. ఈ చెలువంపురాశిని మృగేం[దవాహనా శక్తికి బలియీ నెంచినవాండు ! “శుద్రముగాంగ నీ మనను కోకము సర్వము6 బుచ్చివైచెద” నని మిథ్యాాపత్యయము 6 బలికి, యాపెం బిలిచికొనిపోయి, యమ్మవారి గుడియొభ్ధ నిలిపి పూజాదవ్యములు (23)

కేశ కవిత్వత_త్త్వ విచారము దే6ం బోయెను. అప్పుడు సుముజాసత్తి, మిక్కిలియు ముసలిది వచ్చి సిద్ధుని చరిత్రం బెజింగినదిగాన, ప్రియమును దయయును దోంపం గలభాషిణిం జూచి యిట్లనియె.

• 444422 = అవాంగ యెచటనుండి చేరితి వకటా! కలుషవు6 బావురు. బిల్లిని జిలుకయుంబలె నిద్ధురాత్ము సిద్దుండనుచున్‌. (కళా. అ. ౩ ప. 84) క. అ కలుషాత్ముండు (కమ్మజీ రాకమునుపె తొలగ పోవరాదా యెటకే నోకూన యీ మన్‌ోజ్జత రాక్ళతియే. జూడ౮జాల ననిపా ల్లాంగన్‌, తి్‌6 స్త్రీసహజమగు రహస్యజ్ఞాన వాంఛయు నడంచిపెట్టుట నుముబఖాస త్రియొక్క వాత్పల్యఘనతను సూచించెడిని నలకూబ రుని సంగమంబు( గాంక్షించి వచ్చిన యాబాలకు నీ వృత్తాంత మెంత చింకావహంబుగా నుండదు! తాను ద్వారకాపురిలో ననుభ వించిన వైభవమును, తుదకు. దనకిట్లు (పాప్తించిన పశుమరణ మును దలపోసి దుఃఖితమానసయై, తదనంతరంబు డెందంబు డిందుపతిచికొని యా వృద్ధురాలితో గదధ్దదకంఠముగా, “శా. అమ్మా! నీపలు కెల్లనెంతయు నిజంబైయిఫ్ర గాన్పించె) నే నిమ్మాయావి ప్రకార మిట్టగుట నూహింపంగలే కొక్క య ర్థమ్మున్‌ వీనిక్కృపన్‌ గడింతునని యత్యంతాశ [ప్రేరేపంగా నిమ్మాడ్కిం దెగివచ్చితిం జెరువులే దిపాటు. దప్పింపంగన్‌” (కళా, ఆ. 3, ప. 95) అని యెట్టకేని నిరాసవలని ధైర్యము దాల్చినదై. మీ(దటరా/ల మేలు కీళ్ళేరికిం దప్పింపరామి యెంతయు (ధువంబు ఇంక వాండువచ్చి యేమేమి 'సేయునో చచ్చుటెట్లొ యను విచారమునను బెగడుచుండనేల జగదంబయాశ క్తి సేయవలసినట్లు సేయుంగాక 1” (కళా. ఆ. 8,ప. 102)

ద్వితీయ భాగము కే5 అని పల్కుచుండ సిధ్ధుండు కమ్మతియాపెం డాసి “యింక శక్తిం బూజించి పోవుదమురా” యని పిల్వంగాా నయ్యో పాపము! మరణము అట్లు (పత్యక్షభీకరముగా నుండిన నెవరిగుండియలు నీరుగావు 9? గడ్ధిపరక నైన శరణ్యమని యూంతగాంగొన6 జూడమా! అట్టగుట నీ బాలభీరువు. దారుణఖమ్ముల నెన్నండుజూచియైన నెణుంగనిది, ధృతి నీరయిపోగానా వృద్ధాంగనంజూచి, క. “ఏ నొంటి. జోవ వెటతున్‌ లోనికి నోయమ్మ ! నీవునున్‌ రాంగదె నా తో నన 'నెవ్వరు నేటికి నేనుండంగి ననుచు సిద్ధుండింతిం బలికెన్‌. (కళా. అ. 3, ప 116) పలికి, దానిభయచేష్ట భావించి యింకం దడసిన విఘ్నంబగు నని లోనికి బల్మి నీడ్చుకొనిపోవుట కా కన్నెను గొప్పుపట్టి యీడ్వంగా నప్పడంతి ('పాణభయమున గలంగి యోయవ్వ! నీకు బిడ్డనే కావవే నాకు నడ్డపడవె 1 యనుచు నా వృద్ధనారి మాటునకు నొదిగె.” కష? నుముజాసత్తియు. దనమెడ. గత్తి కడ్డముచేసి యామెను గాపాడినది. మృగేందవాహనయు. గలభాషిణ్‌ వెండుకలు దృఢ ముష్టింబట్టి మజియు6 బైకిం గత్తినెత్తిన యా సిద్ధు ననతిదూరం బునం బడవైచెను. వాండు కత్తినిగాని కలభాషిణినిగాని విడువక యక్షుచని, మాయా నలకూబరు6డు రంభయు. (గీడించుచుండిన భూసామీష్యమున “మెత్తని శొత్తలిరు పాన్చుమీంద6 బడెను”. తలిరులను దాంకినంగాక రాక మానునా? సిద్ధత్వమెట6 బోయెనో? కామవికారమా దేశమయెను 1 పాండవమహిషింగూర్చి కీచకుండు కంపిత మానను(డైన ఘట్టంబున( దిక్కన పాంచాలి సౌందర్యము వర్ణించిన యనిర్యాచ్య మాధురీ ధురీణంబులగు సీస పద్యములంబోనివి యొకటి రెండు ఈ సందర్భమున6 గన్పట్టెడు. రసికులు పోల్చి పరికింతురు గాక! సీ, అమృతంబు దొలంకునట్లమరంగ వెల్వల( బాటు ముఖేందు బింబంబుతోడ జాలకర్ణద్వయీ కూలంకషంబులై ఈల్లడంబందు న్మేతములతోడం

176 కవిత్వత త్త విచారము గడుల జెమర్చనయట్టి కలికిలే6 జెక్కుల నంటెడు విగళత్కచాళితోడ వలిగుబ్బ పొల్లిండ్లు నిలువ కిట్టట్టు నం కోభించు పయ్యెద కాంగుతోడ వెరపు నొక యొజ్జమ్రై వింతవిలననముల. గటజపం జూపట్టు సౌందర్య గరిమతోడ నరభ సాకర్షణక్షభ చకితయైన మదను జయిలక్ష్మరీతి నమ్మగువ దనర,” (కలా, అ. 3, ప, 146) సిద్ధుండు చూచినాండు. చూచినదె రెండవమాటలేక పరిరంభ ఇమునకు మొదలిడినాండు! బుషుల రసికత యీ మాతమే కదా! సౌమనస్యమున బుషములకు(6 బాళయగాం[(డకు మృగము లకును భేదము శూన్యము ! అఆ జాలయు నదిఫైరింపక రక్ష ణార్థము పేరెలుంగున నా (కోశించిన, చూయా నలకూబరుండు వచ్చుటయు | తరువాతి 8మములును బూర్వమే వివరింపం బడియె. ఆ నలకూబరుని కెదురుగా రంభాకారియె యీపెచను దెంచు ఠీవి: దిలకింపుండు ! - సీ... తిరముగా ముడువమి విరియం బాజెడు కొప్పు వోడ్లోడ నొకకేలందురిమికొనుచు పల్లెవాటుగం గొంత వలువ చన్గవ నిల్పి పెరచేత నీవి గల్పించుకొనుచు నుదుటిపై నొక్కింత చెదరిన ముంగురుల్‌ పాపటకును బొందు పలణుచుకొనుచు సారెకు జారెడు (శ్రవణకల్హారంబు లందంద మూం6పున నానుకొనుచు. జమటనంటిన పానుపుం జివురు6 దునుక లెడనెడ నఖక్షతాశంకం దడవికొనుచు రంభ యేతెంచె మిగుల నంరంభ మమరం దొలుతం బ్రియు6డేగుదెంచిన (తోవంబట్టి. (కళా.అ. 3, ప. 156) మనోరథ మొకరీతి ఫలించెనేకాని పరిపక్వ్పమయెననుట నిర్వివాదముగాదు. అయిననేమి! ఈపె (పబంధథములఅ రాచకన్నె గాదు గావున, కొంచెముతో. దృప్తింెందగల యుదారురాలు! అ కొంచెమునకు మారుబేరముగ మరణశాపము పచ్చిపడినను,

ద్వితీయ భాగము క్షే? “ఎట్ల్టును గాంక్షితంబు సిద్ధించె. ఇంక జావుగలిగిననేమి ?* శక్తి గుడియొద్ద దేహత్యాగం బొనర్బ్చెద” నని యచటికి వచ్చి, యా స్టానం బునం దనపలెనే శాపగస్తుండై మణికంధథరుండును ; దేవీకటాక్ష మున ముదిమివీడి కుమారీ రూపంబున విరాజిల్లు నుముజా సత్తియు, మజణిస్తంభుండును గుమింగూడ, వారువారు చెప్పిన వృత్తాంతముల౦ంబట్టి తన్నుంగలసిన యతండు కుబేరనందనుండు గామి కోకభరాలసయగుడు నాపెంజూచి మణికంధరుం డిట్లనియె, ఎఎం, తరుణి! యట్లప్పురూవం బున నున్నవాండ నేంజుమ్ము” (కళా, ఆ 4 పం, 10) అని పఠికి, “చ, జలజదళొక్ష ! యేను మునిశాప భయంబున నెందు నేరికిం దెలివివడంగనీక మది ధీరతం దిష్పుదు.గాని నీపయిం గలదునుమీ తలంపు మనగానకళాభ్యసనంబు వేళలన్‌ ఫలమిటులొందె దానికిని భాగ్యవిశేష వశంబునన్‌ దుదన్‌” షే చ. అనుడుం గృతార్ధనైతి. గుటిలాత్మకుం డెవ్వండు నన్ను నట్లు వం చనమునం గూడునోయను విచారమువాసెను, నీదుపాందు నా కు నభిమళంబె నీకుందగనన్న తలంవున నీ తలంవునేం గనమిని(ద్రిష్పుదున్‌ హృదయకాంక్ష నినుంగనులొన్న వేళలన్‌. 27 అని బెప్పి, ఇక్కడకు “నీకుందగనన్న తలంపు” నలకూబరుని యందుంబలెంగలదు అని తనమాటల నమ్ముదురో మొగమాటము లని వాపోవుదురోయను శంకంజేసి, గరువము నభిమానముంగల కోమలమానస యగుటచే శపథంబులు ప్రమాణంబులు ననుచి ఈతంబులని భావించి “*యానుద్ధుల్‌ హృదయైక స్వ్వాకములేమన్నన్‌ వృథాయిత్తజిన్‌” ఆని వచించి, నలకూబరునిపై మననుపోవుటకు. గారణమొండు చూపునదియొ, జ. 4,4. ,+,సమచింతకాపక రూపరేఖ చొ ప్పేనాకకొంత గల్లంయని యిచ్చం గుటేరతనూజు. గోరితిన్‌. 20 తు శాప భయంబున నెజయంగ సిపైం గోరిక మజల్చి నిధిపతినుతు నే

17/8 కవిత్వత త్త విచారము పాపపు వేళను జూచితి నోపయిసాబ గేను మజి గనుంగొన గుజిగాన్‌. ల క. అయక్ష్రతనయుడని ని న్నే యే. బౌందితి. దుదన్‌ వనిన్‌ మనభాగ్య శీ యేమని చెప్పుదు. బడ6 బోయినం బూ బాన్పున6 బడుపోలిక యయ్యెన్‌. డై ఊః శ్రీయుతమైన దివ్యమణి చేతికినబ్బంగం బాజవైచి త చ్భాయ యొకింతయున్మి6గని చాలంగృశించితి గాజుపూనకై నా యవివేక మేమనుకొనం దుదందన్మణియబ్బెనన్న న క్యాయజ తత్సమాగమ నుఖాప్తికి నోంచమి నెంచి కుందెదన్‌. 28 అ. ఇట్టి మాటలిప్పుడే నాడుకొనుటయు ననుచితంబ వారవనిత పలుకు లిచ్చకంబులనక యెవ్వరు నమ్మెద రదియుగాక దృష్టమన్యవాంఛ. 24 అని లజ్ఞాశోకంబులడర నవనతముభియై యున్న కలభాషిణ్‌కి సమాధానము జెప్పి నిదర్శనముగా నుగ్యాతీశాలినుల చరి[తతంబు వక్కాణించి మణికంధరుం డా పెకుందును బోంగొక్సైను. ఈదర్శన మేలయనంగా, ఒకరిపై (బేమయుండినను వారేదెనొక (కొత్తరీతి నుండినంగాని మతిసమ్మతింపదను శృంగార న్యాయమునకు ! అది శృంగార విశేషములకుం జేరిన భావ(పపకృతి. భార్య్భ్యయందైనంాని, సర్వకాలముల సర్వావస్థల నేకరీతియగు మక్కువం దాల్చినవా రుండరు. ఏదేనొక విలాసము వహించి యొప్పారిరేని తమి తనంతట రేంగును. మనుష్యులును బలుమూర్తులు గలవారని యంటిమిగదా॥ హృదయ వికాసము గలిగించునవి యందు. గొన్నిమా్య(తమ. మథి ఒకరికొక మూర్తిపైం (బీతి. ఇంకొకరి కింకొక మూర్తిపైం (బీతి. రెఖలు, లీలలు, విలాసములును తత్తద్భ్రదయసారముల (వకారము నుఖదుఃజావహము లగుట వింతగాదు. అయిన నొక్కటి. పైంజెప్పిన న్యాయము ఏకపురుషునందును వివిధ కాలముల స్త్రీలకు రాగము మాజుచుండుటకు హేతు భూతము. ఒకనియందలి పీతి వాని మూర్తి ననుసరించి హెచ్చుట తగ్గుట తెలిపెను. కాని కలభాషిణి వృత్తము వేణు. ఏకకాలము నందే యిరువురియెడం జిత్తము హత్తినట్లున్నది. ఇది భావ్యమా?

ద్వితీయ భాగము 179 అభావ్యమా ? మనను ఒకేకాలమున నిధ్రజ పై సమముగం బాలునా ? అనేకులపై మోహ ముండుట నిజమా ? ఇది కష్టతరమైన (వశ్చం- మణికంథరుని వలచినది నలకూబరునిని వలచినది. ఈ రీతి నిరువురిమీంద దుర్భరమోహము౦ బూనియుండిన యొక స్త్రీని చర్మిితముం జదువుటచే నెబుంగుదును. ఆపె యెవ్వరన, నుమారు నూజు సంవత్సరముల [కింద (ఫ్రాన్‌స్‌దేశములో గణ్యయు విద్యా గంభిరయు. గా నుండి వెలసిన “లెస్‌పినాస్‌' అనునామె. కాంబట్టి యిట్రి వర్తనము అస్వాభావిక మనరాదు. అపురూప మనవచ్చును. అపురూప శృంగారముల సూచించిన సూరన్నయే “రవిగాననిచో6 గాంచెడు కవి!”

కలభాషిణి యొక్క తదనంతర వృత్తాంత మింకను గౌర

వార్హము. తన శాపంబు6 దలటంచికౌని త్వరలో జీవంబు విడుచు

టయు కర్తవ్యమని యెంచి సిద్ధుని జూచి, “ఇంక జాగేల? నీ

ఖలణ్గము అకుంఠితోద్యోగము. రంభాశాపమును దానికి సహాయకారి.

కానం త్వరలో. గార్యంబు ముగించి తతృలంబగు సా్మమాజ్య

నుఖంబు ననుభవింపుమా' యని ధృతిమైం బలికిన సిద్ధుండు

(ప్రత్యుత్తర మిచ్చుచున్నాండు. “నా భార్య నిన్ను (వేయంగూడదని

కాళిశాదేవిపై యానపెట్టి యుండుటచే మునుపే నజుక (బోయి

యన్ని పాట్లంబడితిని. ఇంక నామాట వలదు. ఈ కత్తిని మజ

కంధరున కిచ్చెదను. అతండు దానిని నీపైం బ్రయోగించి రాజ్య

లక్ష్మీ మహనీయుండగు6గాక 1” అట్లని మణికంధథరుని నతిపయాస

మై నీ (కూరకర్మమునకు ననుమతుం జేసిన, కలభాషిణియు కోరి

కోరి కాంచినవరు(డు విధి్నిపేరణంబున6 దనకు యముండుగా6ంగొ

కాల వైపరీత్యంబునకు చోద్యంబున, అప్రమేయ శాంతియు. జెంది ధీరభావయై

కవ, ........---..--మజణిన్త్రంభునకు. దదంగనకుం బణామంబులు సేని

కన్చిళ్ళు గ్రుక్కికొనుచు *నీకలంకపాటు తక్కిన భయమునకుంగాదు

నుండు, మిమ్ము నెప్పుడు గురుభావంబున నారాధింవుచుండ లేమికిం

గాని యనుటయును నుముఖానత్తియు “నోయమ్మ మననెమ్మనంబుల

కూర్మి యింతటన పోయెనో మిందటవైన నిపతియు, నీవు గోరినట్ల్టు

మమ్ము గురుభావంబున నడుపుకొనియెది రనిన( గలభాషిణి వునః

పునః ప్రణామంబు. లాచరించి ముకుళిత కరకమల యగుచు

నిట్లనియె” (కళా. అ. క్కవ 1770

180 కవిత్వత_త్త్వ విచారము శా పూతంబైన మదీయపుణ్థ్యయుగ మో పుణ్యంపుటిల్లాలనీ పాత్మివత్యము చందమున్‌ విన మదిన్‌ భావింపంగా నెట్టి దు ర్నీత్మి పక్రియ వారికైనం గృపతో నీవిచ్చినంగలు నా పాత్మివతర్ధము నాకుమీందనయినం (జాపింప దీవింపవే! ప. 178 క. నావుడు ఐరమ పత్మొివత వై వెలయుము రాజ్యవైభవానుభవం బెం తేవర్తిల్ల(గ నలరుచు ('బోవుండు మముబోంట్ల నీవిభుండును నీవుస్‌, క్షై7్రం ఉ. అట్టిటు6. జంచలింపకు చృఢాత్మత నుండుమటంచు నిప్పుడే మిట్టివి నికుదెల్పునవి యెయ్య వి పెండ్లికి బోవునట్లు గ న్పట్టుచు నున్న డాన వతిభవ్యవికానమునుబ్బు6 జూడ నిన్‌ గట్టిగ నెన్న దేవతవుగాని నరాంగనవే మృగేక్షణా! 180 చ. అని తనుంబల్కునజ్ఞలరుహాక్షని వీడ్కొని సిద్ధు వక్టమున్‌ గనుంగొని నన్ను నంపితిరె ఖడ్గము నిచ్చెదరే యటంచు నా తని బలుకత్తిం బుచ్చుకొని తా మణికంధరు చేతికిచ్చి యో గర్భినియమ గంధమాల్యవతియై కలభాషిణి నిర్విశంకతోన్‌. 181 శ్రిర్రి నభిముభియె కూర్చుండెను. స్వహ స్తముతో గత్తినిచ్చు సేల? (పియునకు మనస్పంకోచము వాయుటకొజకు సత్యమైన వలపునకు లక్షణమే యిది. తమ కెన్ని వచ్చిన నేమి? [పియులు నుఖంబున్నం జాలు : ఖణ్గ్యపదానానంతరము అతని మనను గట్టి పడునట్లుగా

“క. నమరంబున నెదిరించిన

నమదాహిత వీరవరుల. జక్కడంచుటనై

జము మీకునిట్టి యెడలన్‌

భ్రమయక చేమజవకునికి పటు శార్యమునన్‌. ౫” 184 అని తెలిపి కలభాషిణీదేవి యతనిచేత నిరస్తజీవయాయె !

ఈ పాతముం గూర్చి యింత విపులముగ (వాసినందుకు క్షమాపణార్థ మై కారణముల జూపవలయు. సూరనార్య్యుని వాబ్మయసృష్టి నెల్ల నియ్యది నిస్సంశయముగ న్మగగణ్యము. దీనికిం దీటగు చరిత మింకెయ్యదియు లేదు శృంగార వర్ణనముం జేయుటలోను (పబంధథముల వెజ్జులేవియు వేయలేదు. నల కూబరునికై నాలుగేండ్లకన్న నెక్కువగం గాచియుండెంగదా ! ఇష్ట ముండిన6 జెలికత్తిలతో మొజలిడుట, ఉద్యానవనములో.6 బడి

ద్వితీయ భాగము క81 పారలుట, చందదాది దూషణము ఇట్టి వికారచేష్ట లన్నియు. జేని నట్లు చెప్పియుండవచ్చును. కాని, కవి యీ విషయముల. దలంప నైన లేదని తోంచుచున్నది. భావనాశక్తిమై వాయువారలకు మనను పాృాతములయంద లీనముగనుండు. గావున సహజరాగములు దప్ప నితరములు దట్టవు. మజియు, నీ శాస్త్రీయ ఘోషలకు మధురలాలసా చరి_తములో6 (బవేశమున్నదిగాన నిట ననవసరములని కవి వానిని విడిచిపెక్టైనేమో ! కారణము లేయేటనైన6 బోనిండు! మనకు లభించినదన్ననో మనసువశము గాకపోవునంత రమణీయమైన కథ. కవికిం గృతజ్ఞతమై సమస్కారము, రసికులకు స్వాగతమును ! శోకాంతవర్ణ్షన లని షే ధ్యములు

ఇంత మంచి సుందరమగు పా(తతము వర్ణనము శోకాంత ముగా6 జెప్పుట కిష్టము లేమిచేతనో, మజి, మన కవులకుం బట్టిన దౌర్భాగ్య మతంబు కతంబుననో, మణికంధర ఖండితమస్రకయగు నా లలనాశిరోమణి కాళికాదేవి కరుణా ప్రసాదంబున “పునస్సహిత మస్తకయు, నిజపురీ వర్తినియునై తన బంధుమి[తాదుల నల రించుచు” నుమారు రెండు సంవత్సరము లుండి పిమ్మట. గాల (పా ప్తమరణ యాయెనని కరుణరస్మపథానమగు నీ భాగముయొక్క సాంపును గవి వికలంబొనర్చి యుండుట భాషాదుర్హశగదా ళి రసములలో శోకము నొక్కటి. ఇది మాతము నిషేధ్య మననేల? కోక (పధానముగా (వాసిన6 గవిత్వము మొక్కపోవునా? మొత్తము మీంద భారతమే కోశాంతమంట ! దానికి రాని తక్కువ పెజవానికి వచ్చునా?

కల్పనాస్థాలిత్యములు

అట్టి యుద్‌[గంథమునం గల్పనాభంగము లుండుట -చింత నియము 1! కృష్ణుని భారర్థాలయొద్ధ కలభాషిణి నారదులు గానవిద్య నేర్చికొనుటకై కడపిన కాలము నాలుగేండ్లు మణికంధరు. డంతః పురములోనికిం బోంగూడదని యేమో వాని కీ [ప్రయాస మావంతయు లేకయ "పుండరీకాక్షుని యను[గగహ విశేషంబున సకల రహన్య సంగత విద్యాసంపన్నతచేత నారద కలభాషిణులయట్ల యత్యధి కుండవు” భాగ్యము లభించినది! ఈ యను(గ్రహ విశేషముం (బయోగించి వారిని సద్యఃకాల విద్యామహనీయత ఘటించి కల భాషిణి విరహకాలమును మట్టుచేసి యుండరాదా ? కృష్ణకాంతల శిక్షయు ననావశ్యకమాయె. దానితోం గల్బనయు న్యూనమాయొ. (29

తృతీయ భాగము 'మొదటి(ప్రకరణము మధురలాలన (పభావతియొక్క యక్క ఈ పొరంబాటులంగూర్చిన (పస్తాపములు ముఖ్యములుగావు. ఏలన, షష్టాశ్వాసము తుద మొదలు క్షమార్హములుగాని దోషములు దట్టముగ నుండుటచేత, వీని చింత యావశ్యకము. మణికంథ రుండు కళాపూర్ణు6డై పుట్రి రాజ్యము. జేయుచుండ.6గా, నతని కొలువుకూటములో శిశువగు మధురలాలస యొకనాండు హారము యొక్క నాయకమణి హృదయస్థమగుటంజేసి యా కళాపూర్హాది పాఠంబుల చరి[తంబు లత్యద్భుతంబున మందలించినది. రాజు గారి కిదివజకే యభినవకౌముది ఖారస్థ యాయెను. మధురలాలన తాను కళాపూర్ణుని భార్య యగుటత్తై యవతరించినదని తెలిపె6 గావున. “క ఆ మధురలాలసా కథ లేమియు శుద్ధాంతమునకు నేగయుండన్‌ భూమిపతియడంచె నభినవ కౌముది విననేలయనుచు ఘనయత్నముతోన్‌.” (కళా. ఆ. ర ప. 190) ఇది హాస్యమా? పయోజకమా 9 ఎట్లును అభినవకౌముది కోపతాపములు లేక ద్వితీియనివాహమునకు సమ్మతించుచున్నది గావున నీ జాగ్రత్త యేమియు. బనికిరాదు ! ఇంక కవి శృంగారమునకు దిగి పాడు (పబంధథధోరణికిం జేరిన ముజికినంతయు నింపైన సనుగంధమని దట్టము గం బట్రించు చున్నాండు ! మధురలాలసకు యౌవనము వచ్చినది. కవితకు వచ్చినది ముదిమి! యౌవనము వచ్చుసరికి కవి కృతమైన యం గాంగ పరికయు వచ్చునుగదా ! ఆయమ్మ యా కాలమున. బెద్ర తోంటవలె నుండెనంట |! సీ. గురుతర న్తనకేళిగిరులును గంభీర తరనాభి కూపమతల్లికయును జొరురోమాళి శృంగారధారానర ణియు నంగుళికనలయచయంబు శేఫ2

తృతీయ భాగము 18తీ నుకుమారబాహు వల్లికలును రమ్యోరు కదళి కాన్తంభ (ప్రకాండములును నులలికాధర బింబఫలవిలానము వుష్ప వినర పాండిమహానవిభమంబు గలిగి పలుకులు శుకపిక కలకలముగం గుంతలంబులు మధుకర కులముగాంగ గశంబరారాతి కళీివనంబుంబోలె నుదతి యవుడొప్పె నొక వింళఠ సోయగమున. (కళా. అ. క్క ప, 206) ఈసంగతి యామా[తతము. ఇంక నింతలో. గళాపూర్ణుండును అభినవకౌముద్‌ విహారములచేతను రాజకార్యములచేతను మధుర అతాలసను మరచినాడంట ! అన్ని యద్భుతముల శిశుప్రాయమునన చెప్పిన దానిని, సమీపమున సాొమంతు నింట.6 బెరుగుదానిని మజచుటయట 1! ఈ మజపునకు. గారణము కళాపూర్ణునియొక్క బుద్ధిహినతగాదు, మణి కవియొక్క ! ఈ మజపు రానిచో శాస్త్రీయ మగు హెయలున కవకాశ ముండదు. అలంకార [క్రమములు వేయకుండిన6 గావ్యము చెడునను భమచేత రాజునకు. భమం బెట్టినాడు! ఈ చిత్తశోష రాజునది గాదు. శాస్త్రవిధేయతంబూనిన కవిది.

ఆ మధురలాలసకో యు[దేకము బలమైనది! ఉఊఉదేకలక్షణా లన్నియు మశూచి కాంక తాకిన లేచు బొబ్బలవలె నంకురించినవి ! మొగము తెల్లబాజినది. ఉండుకొంచెము మతియు. బోయినది ! “ఒక్కతె బిల్వంబోయి మజియొక్కకెం బేర్కొని బిల్చు” నంట! “ఒక్కెడ కేగంజూచి మజియొక్కెడ కేగు” నట! భోజనశాలకుం బోవుదమని లేచి పెరటితట్టునకు మఅచినట్లు వెళ్ళునేమో ! పురు మనితో మాటలాడి యుండకపోయినను,

స్‌. ఏమి కన్నులంగన్న హృదయేశు రూవంబు

దోంపక యదిమున్ను దోంపకుండె నేమి వీనుల విన్న హృదయేశు మధురోక్తి తోపక యది మున్ను దోపకుండె. (కళా, ఆ. రప, 214)

ఈ గారిడీతం[తము అమానుషము |! పెశాచముగావచ్చును !

ఇట్టనేక విధంబుల రెవగలును జాగ్రత్చుషమప్తు ల6 గామవిళకారముల

కేరిక కవిత్వత త్వ విబారము నాచారము రీతి. (బబకటింపం జొచ్చిన జెలికత్తెలు వెజంగంది మామూలు విచారణలకు ప్రారంభించిరి. ఈ చెలిక త్రెల విషయమై నాకౌక సందేహము ! యజమానురాలి యుడుకు. బొడ6ంగను వేళలం దమకు. గొంత కాంక యెక్కదాయేమి ? వీరి కష్టము నరయు కవులు లేరుగా! వారు ప్రతికియం జేయుటకై * శుద్రముగ నుప యోగములేని చికిత్సయని (పబంధముఆవలన దెలిసియుండియు నామె నుద్యానవనమునకుం దోడ్కొానిపోయిరి. ఇది మొదలు కవి గతానుగతికముగా (వాయుచున్నా(డేగాని, న్వబుద్ధి పాం౦తంబోవునట్టు గానము. భావములు నవ్యములు గావు. రుచిరములు.గావు. పాటప్రాంత. మాటరోంత ! మధురలాలసయు6 దత్పఖులును జలకీడలాడిరి. దేహమునకు శాంతమేమోగాని యాడిన తరువాత “నవీనవస్రాభరణ గంధమాల్యంబుల నలంకృత లైరి”. సరియ్‌ కాని ఈ భారమగు వస్తుసామ[గి నెవరు మోచికొని తెచ్చి సిద్ధముగ నిడిపోయిరో పత్తాలేదు! అప్పుడు రాజుగారు తటుక్కున వచ్చిరి. ఇంక రాకున్న వారికీకన్నె జ్రప్తికి వచ్చు ఇట్లు ? తిక్క బలియు కెట్లు ? సరి. పరస్పరదర్శనము సంటప్రాప్తము చ. వినుకలిచేతమున్‌ మిగుల వింతలు గాగ విరాళింగొన్న య వ్వనజదళ్వ్నా యట్లు దనవల్లభురూపము.6 గన్నులార6గాం (కళా. అంరుప, 239) అని యున్నది. దీనికి బూర్వమెన్నండును జూడకున్న గళా పూర్జుండని గుర్తెట్లు గలిగె మజటీయు, కోప్పీన్సి గన్నులంగన్న హృదయేశు రూపంబు దోపక యదిమున్నె దోంపకుండె” నని పూర్వమే యాపె యుపటద్రవముంగూర్చి (వాసియుండు: టం జూడ కన్నుల. జూడకమున్నే హృదయమున రూపమావిర్భ, వింపంగల వింతమానిసియో యీ మదాశయుపుతి ! లేక చితఫల. మేమైన నీవినోదముల కాధారముగా నుండునా! ఊహ్యము. కళాపూర్ణుండు “ఎట్టకేలకుంజనియె దిరిగి”. ఈ ముద్దరాలును తియ్యని పచ్చి పచ్చి యోజనులకుం దొడంగుచున్నది | “ఇంకెట్టు. అమ్మా! తోంట కేల పిలుచుకొని వచ్చితిమే? ఆరామములు మన్మధపక్షములు గదా!” యని బెలులెల్ల నొక చిన్న లెక్పరు వేయునప్పటికి నంగనామణియు,

తృతీయ భాగము క్షే8ి5్‌ కం... ౧20.22 244002 అంగజకాపం బున నున్సురున్సురనుచుం గనురెప్పలు దేలవైచి కడుసాలయుటయున్‌. (కళా, అ. ళ్క ప. 249) ఇంక శెత్వ్యోపచార (ప్రారంభము! సీ, విరిదమ్మి తావులు వెదజల్లు కొలనిచెం గటంగమ్మ పన్నీటి కాలువలును గడు నివకాళించు క్మప్రపుటనంట్లుల యిరవులం బూవు6 జప్పరము. బన్ని వట్టి వేళ్ళను దడిగట్టి (శ్రీగంధవు టనలునమెత్రి తదంతరమునం కర్పూరవేదికం గావించి చల్లని చెంగల్వరేకుల సెజ్జందీర్చి చిలుకుదేనియతోడి గొజ్జంగివూవుం దలగడయమర్చి యందు నా జెలువనునిచి! జగతింగల నర్వశైత్యోపచారవిధులు నలిపిరందును గడంగాన కలసిరంత. ళ్‌ (కళా. ఆ; 6 ప, 251) ఈ పద్యములోని విశేషముల6 దలచుకొన్న నాకు గుండియ లదరుచున్నవి ! అబలలు, పూంబోండ్లు, కోమలాంగులు అనంఐబడు సఖీజనములు, గున్నయేనుగులవంటి యిరువదిమంది కూలివాండ్రు చేయుటకన్న నెక్కువ పనిని ఇంత త్వరలో నేలాగునంజేసె ముగించిరి ! కార్య మెంతసేపుపకైను ? అదివబకు నంగనామణి సాలసియే యుండెనా? లేదా, కాస్త్ర్ట్మ్రపకారము మంచిలగ్నము చూచి యీ వేళకు నామె మూర్భపోవునని యెజింగి యా[కియ లన్నియు ముందునాందే తయారుచేసి యెదురు చూచుచుండిరా ? నాకుంజూడ నిట్రి పద్యములు కవులు తొలుతనే వాసిపెట్టి పిమ్మట నది యే కథ యైననేమి, యక్కడక్కడ. దూర్చి పెట్టుదురేమో ! 4,4. + ==. వూవినవకజ్జలు గొజ్జంగినిట మాటికిం దొప్పగందోంచి వీచుచు. జనుంగవపై, నరకాళ్ళం జూబులన్‌ లప్పులు గాంగ జందనమలందుచు6 గొందలమందిరందబున్‌. 252

186 కవిత్వత త్త విచారము

ఏమి సౌకుమార్యము ! ఇతరులు దేహమునట్టు తోముచు గుజ్జమును మాలినుచేసినట్లుం చేయుచుండంగా సంతోషముచే సకి లించు గుణము గలుగవలయునన్న పాలియగాం(డ యిండ్లలో నవతారమెత్తవలెను ! లేకున్న నట్టిగడునుదనము అరిది. ఆ సంగతి యట్టుండనిండు. ఈ యుపచారములు నపచారములు జరుగుచుం ఉంగా నందబజు “గప్‌చుప్‌ అని యూరకుండిరి. మాటలేదు. అవి ముగిసినదే మౌనము దం బగులంగొట్టి చిలుకలవలె6 గిలారింప సాంగిరి. “అయ్యో 1! అమ్మా! చెప్పవే నికష్టము పాణసఖితో” నని యొక నంగనాచి ప్రార్థింపంగా (ఇదివరకును ఏమియు6 దెలియకయా యిన్ని దోహదములు చేసియుండుట 9?) మధుర లాలస యెట్లో మననును నాలుకను దృఢ పణుచుకొని యేమను చున్నది.

ఉ. ఓ హరిణా! నీకు నిక నుల్లముదాంపంగ నేటికిన్‌ జగ న్మోహనమూలర్తితోడ నటమున్నాక నాంటినిశన్‌ విలాన న న్నాహముమీట మద్విభుండు నా కలలోపలవచ్చి తేర్చెంగా మాహవకేళి నద్భుత నుకైళమయంబది యేమిచెప్పుదున్‌ ! 261

కులస్త్రీలు ? ఒక్క యుషాదేవి చూపిన దారిం[దొక్కు గొత్జెలు ! ఇట్టి యేడ్చు నెవరైన నొకరేడ్చిన సంగీతముగా నుండును. అందలు'6 గూసినం బెద్దరోంత | “మ్ముద్రిజా చలువలు గిలువలు మదికి ననహ్యంబు లతని మన్నన దక్కన్‌.౫ అనుచున్నది. అట్టయిన మొదలే యేలవలదనరాదు ! చెలికత్తెలు గసియెత్తునట్లు శమపడుచుండంగా హాయిగా6 బండుకొని వేండుక చూచుట నార్రయమా ల ఇట్టు వీరు రహస్యములు మార్చుకొనుచుండంగా వెన్నెల యయె్యెను? నాకు నిక్కడ నొక థర్మసంకటము. ఈ కాంతాతిలక ముల జాతియేమి ? ఏమి విపరీతపు. (బశన్నయందురో ! నా శంకకు6 గారణములం బరీకింపుండు. జల(కీడకు నెంతయాలస్యమైనను మధ్యాహ్నము 1 గంటకు వచ్చియుందురు, ఆ వెనుక చలి చుర్భరము గావున, పుష్పాపచయాది లీలలు, అంగనామణియొక్క విశారములు, సభీజన రాజకుమారిళా (పశ్నోత్తర మాలికలు, ఇవి నడచుసరికి చం[దోదయము. పున్నమనా6ండనుకొన్నను ఆరు ఆరున్నర గంటలకు6 గదా చం(దదుండు పొడచూపియుండును,

తృతీయ భాగము క్షే8ి7 ఇంతసేపు ఎదిగిన కూంతురు, భోజనాదులకు రాక, యెక్క డనో (దిమ్మరుచున్న, హిందూజాతి తల్లులు ఆయుధథపాఖులై, అనగా పారకను, చేటను దాల్చి, రోయుటకు వెన్నాడక యూరకుందురా? అట్టుండిరేని వారు హిందువులా? మనువు నోటిలో మన్ను వేయు టకుంగదా యిట్రి దురాచార వర్ణనము. ఊఉ. కావునం జందుగిందు6 జిలుకం గిలుకం బికముం గికంబు నన్‌ గావుమటంచు వే(డకుండు న్నాబదుకీ రిపుజాతికిం (బియం బే వివరింపమీకుబలె6 బెంచినవారికి ముద్దు గాక పె న్చావురుం బిల్లికిన్‌ గలుగునా మొగమాట మొకింతచిల్కపైన్‌. 217 ఇది కడమాట బజారులో తుదబేరమందురే, యట్రిది ! చూడుండు ! వేశ్యయైన కలభాషిణి రాజకులములో6 బుట్రై నందున నెట్టి యప్మ[భంశములకుం బాలాయనో! మనదేశములో€ గులస్రీలకన్న వారకాంతలే యు త్తమలనుటకదియొక తార్కాణము. మన యిల్లాండు ఏక త్రెలుంగారు. వంటకత్తెలు దప్పు! విద్థాయు, స్వయంవరణము(6 గలవారుగాన, గణికలు సౌమనన్యమున మిన్నలు, తక్కినవారి (బదుకెట్టిది ? శారీరక (కియలచే నిండినది. (పబంధములలోని శృంగారము ఉత్తమమైనదిగాదు. ఈనాయికా నాయకులు తాపొట్టీపిత దేహులుగాని బాధిత మాననులుగారు. బాల్టువివాహ వినాశిత దేశములో శృంగారానుభవము లాఘవమగు కశకుమివింత? సనంభాషణమూలముగ కథకు నభ్యుదయపరంవర ల 6 గల్చిం చుట మొదఆగు కవితాశక్తులన్నియు ని ఘట్టములకు వచ్చుసరికి సూరన్నలో నుండక లేచిపోయినట్లున్నది. పతిభలేని పాడుకొంవ లీ భాగములు! అంగనామణిని బట్టిన బాధలన్నియు6 బురుష వృషభుని౯ గూడ బట్టినవి. అతండు నర్మసచివు నొక్కని సంపాదించి గుసగుస లాడెడిని. కాంబోవు నిల్లాలి యంగాంగముల వినువారికి నోరూరంగ వర్ణించుట మొదలగు దుస్సహతం[త్రము లెన్నియేనిం గలవు- (ియురాలిని దుష్యుంతుండు మజచినట్టు కాళిదానుండు వర్ణించిన రీతితో. గళాపూర్ణుని మజపుకథను బోల్చిచూచిన, నీ సందర్భమున సూరన్న కవిత్వమెంత శుష్కించినదో తెలియును. పెండ్డి వ్యాపా రము. ఆపె చెలికత్తెలు ఈయన సచివులతో మంతనమాడి ముడి గట్టుటకు నేర్చాటులు చేయుదురు! వలపనుదానిని ఉప్పును

188 కవిత్వత_త్త్వ విచారము బప్పునుంబలె నంగడిలో€ బెభ్రి వికయించుట యీ కర్మభూమి యొక్క మహాధథర్మము ! కళాపూర్చుండు మధురలాలసను బెండ్లి యాడుటకై యభినవకౌముదమ్మగారి యనుమతిని దానే కోరుట లేదు. రాయబారులను బంపుచున్నాండు! భార్యాభర్తలకును మధ్యస్థమా ? ఏమీ! భార్యకు పురుమని పడుకలోనేగదా పాలు 1 మనసులో లేదుగదా! అభినవకౌముదికి సరేయనుటదప్ప నింకే స్వాతం్యత్యమున్నది ! వివాహము తటస్థమయినది. ఆ శుభకార్య ములో * పెద్ధపూంబోండ్డు” రాకపోకలు చేసిరట. ఎంత ముసలి వారైనను పూంబోండ్లే ! శ్రేలియు (వాలుచున్నది. పెండ్లియైనది. అనహ్యాశళ్ళంగారము వధూవరు లేకాంతము గోరుచున్నారు. చెలికత్తెలు గొంచె మున వదలరు. కవియన్ననో యా సమయమున. (బాణముంబోయి నను వారిని వదలంబోండు | (పథమవిఘ్న్మము తల్లి. అవసరముగా వెళ్ళుచుండంగా రూ6ంతును నిలంబెట్టి యాపెకు బుద్దివచ్చునట్లు ఇచ్చిన యుపన్యాసము ఒకగంట దీర్ణము ! అంగనామణికి తాల్మి లేనితమిచే. గలిగిన తబ్బిబ్బులంజూచి జరగంబోవు తమాషాలం దలంచి, చెలికత్తెలు హాస్యము( జేయుటలో వినియోగింపంబడిన కాలము అరగంట. అలంకార రచనాదులకు. బట్టిన కాలము 2 గంటలు |! ఇక్కడ కవి పయోగించు వైరస్యము తూనిక యగణ్యము 1! ఎట్టనంగా : ఒకటి, నిష్కారణముగ మధురలాలస “విభుండింక వచ్చు బప్పుడొకొ విఘ్నము లేమయినన్‌ ఘటిల్టునో” యని తన కే (దోహము(జేయని యభినవకౌముదిమీ(6ద దోషారోపణకుం దొడంగు చున్నది! ఈ యమ్మ దౌర్భాగ్యపు విరాళిని కలభాషిణియొక్క యుదారచరితంబుతో నుపమించి చూడుండు! పిమ్మట “మెడికల్‌ కాలేజ్‌ (పాఫసర్ల"” రీతిని పురుమని శరీరభాగముల వర్ణించు చున్నది ! చాలీచాఅని దానికి తన పరు వేర్ప్చడునట్లు బాగుగ విడందీసి యాడెడుమాట వినుండు! “కే. అ లలిత చరణములొత్తు కేలుగేలు కోర్కిం దద్వక్షమున'జేర్చు కుచము కుచము దివుట ద్యదహఃకథ విను చెవులు చెవులు వలుకులేల త(దతి(గన్న (బ్రదుకు (బదుకు.”

తృతీయ భాగము 189 పోతనామాత్యుని “కమలాకు నర్చించు కరములు కరములు” అను మహోత్తర పద్యమునకు. బట్టిన (గహచారమా యా యను గమనము |! రెండు. చెలికత్తెలు దార్బ్చుటకై వచ్చుట. అంగనామణికి సిగ్గునుగూడ వచ్చుట! ఆసిగ్గు పలాయన మౌమాడ్కి వారు, శ మ. పొడియైనాథులుదడారు. గాపురములింపుల్‌ మీరగా6 జేయుచున్‌ గదిపెండేసి కొమాళ్ళ' గూతులం దగన్‌ గన్నట్టి యిల్లార్యడకున్‌ మదిలజ్ఞాదులులేవె నీకుబలె నన్మానంబుతో జక్కన .. చ్చెదా యేమేంగలదే. క క ఇతా్థది వివరముల. దెల్చుట, వినువారి చెవులు [వయ్య అగుట మొదలగు దార్మిద్యములు గొన్ని! మూడు. అంగనామణి యీరీతి నుండంగా రాజు గవాకీ మూలమునంజూచి యుత్కంఠ యా6ంపలేకపోవుట. దానికి గుర్తుగా నింకను గాలము వ్యయమగునట్లు, ఆపె తన్నుంగూర్చి బేనిన మాడ్కి, యాపె యంగములను మిక్కిలి విమర్శతో వర్హించి బుణవిముక్తుండగుట ! నిరసములైన యుపమలు ఉత్‌ (యేక్షలును భార్యపై దీపింపంజేయుట. “క, నమదాక్షి మిననంచా రమునం దొలంకుచును ముఖనరన్సు లావ ణ్యము వెళ్ళిపారం (గేవల నమరించిన పిల్లకొలంకు లంగనవీనుల్‌ !” 124 పిల్లకొలంకులంట | అందులోనుండి కాబు[దవమో సే చ. అనుపమముల్‌ రతిన్మరులయాటలు నర్హములంచఛు6 గప్పి పె ట్టిన పువుబంతులి నతి కడింది చనుంగవ తేంట్లుుకేవలం దును జొరకుండ(జేరిచిన తోరపు నంపంగి వూవుదండలీ వినుతభుజంబు లాతుదల వేడ్కకు నిడ్డ చిగుళ్ళు హస్తముల్‌. 130 ఊఉ. మానవతీవతంనము నమ్మగనితంబ విబ్బృంభణంబు జం బూనదిసైకతస్థలము పాల్ప్చువహంపుచుం జాలనొప్పెడుస్‌ బై నునుమంచువోలె వెలిపట్టు మడుంగు బెడంగుచూపనా పై సవసారసాళిపరిపాటి నుదంచిత కాంచి మించంగన్‌, కే32 (25)

190 కవిత్వత త్త్వ విచారము జే. అతివ తొడలును జమనంబు నరసిచూడ గొమరు మీజెడు జమిలితొండముల శిరను తోడి వలరాచవారి యద్భుతపు హస్తి య్మగ్రభాగంబు చూపజ కాత్మ6 దోంప. 35 చ. జలజ దళాయకాక్ష మృదుచారుతర (పపదద్వయీ విని ర్మలరుచి మళ్లుమల్లుమను రత్నపుటందెల్మమో:త జృంభణుం బుల నవకంపు6 గచ్చపము పాల్చునదల్పుచు గెల్పు! దెల్చెడున్‌ గలుగునె యింక దీనికి జగంబులలో నుసమా వనంగముల్‌. 155 ఇక్యాది, ఈ పద్యములం బట్టి విచారింపంగా నేర్చడిన విషయములివ్వి : రాజుగారి దూరదృష్టిబలము. అంగనామణి చీర యేమాయొనో ! ఆపె గిర్కీలు కొట్టుచుండె. గాంబోలు ! లేకున్న నన్నిభాగములు గనుపడునా? ఈయుపమ లెందునకు6 బనిక రావనియు, రోతలనియు వేజుగం జెప్పవలయునా? వీనికిం గారకము భావనాశకిగాదు. మజీ సామ్యుశ క్తి, ఆందులోను గుయుక్రి, కాముకుండంట 1! తాళలేనివాండట ! అలోచనాశ క్రిచేం గాని తట్టనట్టి పదునెనిమిది పద్యములు గొణంగనట ! రసాఖాసమన నిదియే గదా!

ఈ పాండిత్య మం[తములు ముగించిన పిదప బెలికత్తెలు- వీరొక తడాఖా-ఆపెకు. గరణీయముల బోధించి, కళాపూర్ణుని “చరణంబు విలాసిని యూరువులందు. జేర్చంజేసి బలిమి నావనజ ముఖిచేతం బట్టించి సంవాహన మొనర్చ' జేసిరి”. ఇది శుద్ధముగ అనావశ్థుకఠము అసహ్యుమును !

అయ్యో ! మృగ్యపాయ శృంగారమా! ఈ చెలికత్తెలు మన్మ థుని పురోహితురాండు !

ఈ యెడారువంటి కవిత్వములో,

త్త వరునిచిట్టంవు. జేంఠలంగరము (పేమ మెజువువోలెం దళుక్కున మెజయుంగాని నెలంత సిగ్గను మొగిలులో నిలువలేద యిదియు మిక్కలి నింపయ్యె నళనిమదికి,

(కలా, ఆ. 7, ప, 1540 అని పద్యముమా[తము సూరనయొక్క _ నైజ(పభావమును నూచింప6 జాలినంత రమణీయముగానున్నది. తక్కినవి భావ శూన్యములు.

తృతీయ భాగము 191 ఈ యాశ్వాసములంగూర్చి వికేపముగ6 జర్చించుటకు నా కిష్ణములేదు. సామాన్య (ప్రబంధముల యట్టుల యవి నిరర్ధకపద్య పూరితములు. కల్పనాశక్తి యేదిక్కున. జోయెనో! సంభాషణ చాతుర్య మెందు " గ్రుంకెనో ! (పతిభ యెటుమాయమాయెనో ! అలంకారాది శాస్త్రములయందలి మూఢభక్తి పటుతమము |! తుచ్చళ్ళంగారములకు హీతువులు స్త్రీవర్షన చేయుటకు మనకవులకు6 దెలియదుగాంబోలు ! కారణమేమన ఇంటిలోనుండు రసములు జిహ్వాకేగాని మననునకు వికాసము నిచ్చునవిగావు, బాల్యవివాహము, విద్యావిహీనత ఇత్యాది దురాచారహతులగుటంజేసి యిల్లాండ్రు సరసములకుం బనికిరారు. ఇంక సరసములకుం దగినవారు "దానినీ జీవనోపాయవృత్తిగా నాశ యించెదరు. వారియందు మజుంగు, మానము, జంకు, మర్యాద మొదలగు నుదాత్తగుణంబు లల్బంబులు. ఎట్టి హీనలయ్యుు.6 గుల కాంతలకన్న మేలగుటంబట్రియే మొ వారికి “'ఖభోగమువారు" అను పేరు గలిగె. తక్కిన యాడువారు భోగమునకుం దగరు. వారిం (టేమించుట దానధర్మము. జన్మపరిత్యాగతుల్యము | భారత కవుల ళృంగార వర్ణనము దివ్యము పచ్చిపచ్చిగా [వాయుట శృంగార మెన్నంటికింగానేరదు- మహాకవుల శృంగారవర్జనములో శృంగారము, శుచిత్వము సమ న్వితములు. ఆం(ధకవు లధ్ధానికి విరుద్దంబగు (భమనేల చాల్చిరో అట్టు చేయుటకు౯ గారణములేదు. వీలన, (ప్రామాణిక కవులగు కవి(తయము వారు మంచితోవను విభావించియుండు కతనమున. భారతములో గోప్యాంగవర్షన శృంగారమునకై యెక్కడను జ్రేయ6€ బడియుండలేదని తోంచుచున్నది. నిదర్శనముగా నన్నయభట్టు అదిపర్వములోని శృంగారపద్యముల వినుండు. సి. పలుకులముద్దును గలికి శాన్లిన్నుల , తెలుపును వలుదచన్నుల వెడంగు నలఘు కాంచీపదన్ధలముల యొప్పును లలికాననేందు మండలమురుచియు

192 కవిత్వత త్త విచారము నళినీలకుటిల కుంతలముల కాంతియు నెలజవ్వనంబున విలననమును నలనభావంబును బౌలుపును మెలంపును గలుగునగ్గిరికను................ (ఆది. అ. ౩ ప. 27) క. కనకావదాత కోమల తనులత( దనుమధ్యం గమలదళన్నేతను యో జనగంధి నవని నాథుండు గనియెను నురకన్యవోని కన్నియ నంతన్‌. (ఆది. అ. 4, ప. 169) ఉ. దానిశరీర సపారభము దానివిలోల విలోకనంబులున్‌ దాని మనోహరాకృతియు దాని శుచిస్మిత కాంతివక్రమున్‌ దాని విలానముం గడుముదంబునంజాచి మనోజబాణ నం కానహఠాక్ముండై నృపతి............... (అది. అ. శృ ప. 170) ఉ. చారునువర్షహాని నవచంపకభూషయు సిందువారము క్తారమణీయయున్‌ వకుళదామనతంనయునై యపూర్వశ్చం గార విలానలీల యెనంగం చన ముందటనున్న మాద్రినం భోరుహనేతంజూచి కురువుంగవుండంగజరాగమత్తుండై (ఆది. అ. 5, 145) సీ, తిభువనలక్ష్మ యేతెంచి యేకాంతమి ల్లేలొకో యున్నది యివ్వనమున గగణమణి ప్రభ గగవంబునందుండి యవనితల (ప్రాప్తమయ్యె నొక్కా శంభుండు లావణం్ధ నద్ధుణ నముదాయ మింద యిమ్ముగ నంగ్రహించె నొక్కొ దీనియంగమును బొందిన యివ్విభూషణ శ్రీయేమి పుణ్యంబు. జేసెనొక్కొ యమరకన్యయొక్కొ యక్షకన్థక యొక్క సిద్ధక న్యయొక్కొా శ్రీ నమృద్ధి సర్వలక్షణ (పశస్తాంగి యిది దివ్య కన్యయగు ననంత కాంతి పేర్మి. (అది. ఆ. 7 ప, 72)

తృతీయ భాగము 1$8 ఊఉ. నెజికురులున్‌ విలోలస్‌తన్నేతకయుగంబును నొప్పులాల్కు వా తెజయును దీనియాననముందెల్పు గరంబు మనోహరంబునా యెజింగిన యంతనుండి నతినిట్టి లతాలలితాంగింజూచి యే నెజు6గ నురేయదకన్యకలు నిట్టిరె రూపవిలాన నంపదనస్‌. (ఆది. ఆ, 7, ప 77) అందు తొడలు, మీలాళ్ళు ఇట్టి గూఢథార్థములు లేవు. అవి గల సందర్భము లాదిపర్వమున మృగ్యములు. ఎట్టా (యపెగ్గ డ

ఎట్టా పెగ్గడ (వాస్‌ిన యరణ్యపర్వ శేషములో (దౌపదీహరణు

ఘట్టమున నుండు పద్థములు :

“జ. నీలపయోదమఐండలము నిశ్చలలిల వెలుంగం జేయుచున్‌ (్రాలెడువాలు (గ్రామ్మెజు(గు క్రై వడిం దద్వనభూమియంతయున్‌ లాలికదేహకాంతి పటలంబులంజేని వెలుంగంజేయు న బ్బాల వినీలకుంతల విభానినింజూచి నవిన్మయాత్ము.డై .”

(ఆది. ఆ.6,పం క్‌శ1)

ఉ. లీలయెలర్పంగా నజలలేంజిగురాకును బోలె నొప్పు కం గేలు కదంబశాఖతుది. గీల్కొనంజేని వనంతవిభమో న్మీలితబాలవల్లికియ మేలగు చూడ్కుుల కించి పావక జ్వాలయపోలె. జిత్తము నిజం బెరియింపం దొడంగెం జూచితే.

(వ. 148) సీ. మగ్భనేత్రదారుణ మృగనమాకులమైన యివ్వనాంతరమున నేకతంబ యిట్లు నీయున్మికి నెయ్యది మూలమి వ్వనదేవతవా నురేశ్వరునితోడ వలిగి ధర్మిత8 నరుగుదెంచిన శచి దేవివో హరియురస్థితు6 దొరంగి కేళిం(గుమ్మరు వద్మగేహవో భవదీయ జనకళ్వమున నముబ్జ్వలితుందై. న వుణ్యుం జేవంశమునవాండు పొలంతి నీదు జీవితేశ్వరుండగు నుఖజీవితాత్ము6 డెవ్వండబల నీ నామమై యింవు మిగుల శబ్దమెయ్యది నాకు నిజంబుం బెపుమ. (ఆరం.ఆ. 6; ప 1511)

కేక కవిత్వత త్వ విచారము హనుమంతుడు సీతాదేవిని వర్ణించుట : నీ, కన్నీరు జడిగొని కమ్మ బాకెక్కిన గ్యమకషోల భాగములు గలిగి యవశమై యొరంగిన యంగవల్లిక పొంత నున్న భూమీరుహ వ్యూతంగాంగ వెడలు నిట్టూర్పుల వేండిమిం బగిలిన యథధర పల్లవము గారాకుంబోల దలంపుల నందడి దందడించినదాల్మి కదలు శిరఃకంపగతుల బెరయ నున్న వుణ్యమూర్షినుత్తమసొౌందర్య నవనళాన్య న్మార్తయైనదాని.......... (ఆర. అ. 7, ప, 28) తిక్కన్న విరాటపర్వములో. దిక్కన్న (వాసిన శృంగారవర్ణనము అనన్య సాధ్యమని వేజుగం జెప్పవలయునా ? కొచిత్యశోభితము. జెనటియగు కీిచకు నట్టివాండు సైతము నిజంబగు ననురాగ (వభా వంబునం జేసి కళాపూర్ణాదుల కన్న మేలుగ సిగ్గులేని విధమునం గాక గజణువతనంబున( బలికెడు. నిక్కువమైన ప్రీతియున్న నే స్త్రీనింగూర్చిమైన నసహ్యుకరములగు వర్ణనల మృగ(ప్రాయులు గాని వారెవరైన6 జేయుదురా ? విరాటపర్వములోని యా పద్యము అన్నియు నుదహరించెద. లేకున్న. బకపాతమను నపవాదమే గాక, తిక్కన తెలిసి వ్రాసినాడో (గ్రుడ్డియేటుగా వాసినాడో యనియు. గొందజు శంకింపనగు అన్నింటిని నివేదించిన నేశంకకు నవశాశముండదు. (దౌపదియొక్క పైరంధధీవేషము థి సీ, పజమొయిల్లప్పినం జాడజి నునుంగాంతి గదలిన యమృకతాంశు కళయనంగం వెనుమంచుమీంద బర్విన వికానము దప్పి చెలువుగుందిన నరోజిని విధమున ఛూమంబువొదవినం దుజటుంగలి మెటు6గులు నలంగిమానిన దీపకళిక పగిది ఛూళిపైం బొరసినం దొంగలించుటమాని లావణ్యమెడలిన లతిక మాడ్కి

తృతీయ భాగము కేరీర్‌ గంధకారికావేషంబు కతనమూర్తి యుజ్ఞ్వలత్వంబు మణువడియుండం బాండు తనయమహిషి..........04000 (విరా, అ. 8, ప, 294) నగరులో. జొచ్చు లీల; సీ, పదతలంబుల కెంపు పరంగినతలము కుం కుమలిప్తమైన చందము వహింప నంగంబునునుంగాంతి యడరిన గోడలు వేదులు మణిమయవిధమునొంద6 గనుంగవ మెజుంగులు గదిరిన ముందర వుష్పోపహారంబు పాలువుదాల్చ వేనలికప్పుపర్వినమీందు నీలదు కూలంబు మల్కట్టు కొమరు వడయం దానుజొచ్చినకతన మత్స్యక్షతీశు నింటనిమ్మెయి. [గొ త్తయొప్పెనక మెనంగ నమ్మవాదేవి యున్నెడ కల్లనల్లం బాండురాజతనూభవ వత్పియరిగె. (విరా. ఆ. 1, వ, 308) కీచకుని [దౌపది వర్ణన : “ స్‌. ఇయ్యింతి ప్రావున........200404 644 446 కునుమబాణుని బాణముల్లూఢనైదు గరింగి నేరిమినాటించి కరువుగట్టి పోనిచేని వైతన్య నంపుటముందగ మ టించిరో కాక యిట్టి చేడియలుగలరె. (ఆ. 2వ, 27) (దౌపది స్ధితి వ్‌ స్‌. వెటివక ననుంజూబె వీండనియెదం గలు షించిన నొండొండ చెనుట వొాడమ ననుచిత కృత్యంబు లాచరించు విధాతృ బలిమికి నివ్వురపాటు దోవ విచ్చట దిక్కులే రెవ్వరు నాకను భయమువ మేన గంపంబు వుట్టం జేయంగ నేమి యుపాంబులేమి నా ననమువ వెల్లం దవంబుగదుర నున్న పాంచాలిం గనుంగొని........... (అ. 2వ, 38)

196 కవిత్వతత్త్వ విచారము కీచకుని యుత్క్మంకఠ : సీ. తన్వంగీ మవ్వంపుం దనులత నెనంగెడు నునుంగాంతి వెల్లువ మునుంగ6 బాజం గినలయహనన్త కెంగేల నేపారు (కొ మ్మించను లేయెండ మిగుల. బర్వ గమలాన్య ముద్దు మొగంబు లేమెలటు6గుల "మొత్తంబు నరిచుట్టు ముట్టికొనంగ ధవళాక్ష తొంగలితజుచు జెప్పల చెన్ను కప్పను చీకంటి గవియుదేర జెగ్లలంబంళతకంతకు నగ్గలింప నొదవు చెమటతో( జిత్తంబు సెదరి యెందు మెలంగ6 దలంపేది యా సింహబలుండనంగు పట్టి యాడెడు జంతంబు పగిదినుండె. (అ. 2 ప, 37) సి, తెలిగన్ను6 గవకాంత సాలుపార నించుక గనువిచ్చి చూచినం గాదె యబల చెలువంపు నెమ్మోము నెలమి సాంపినుమడి గా నల్లనవ్వినంగాదె యింతి దంతమౌక్తికరుచి దలకొన మరుమాట పలికినంగాదె యుత్పల దళ యుల్లంబు నరనత దెల్లంబుగా లీలం గైకొన్నం గాదె పంకరుహ వదన యనుచు జూచు. జేరు నమ్ముగ్ధ పలుకులు వినంగం గోరు. గేలు దనదుకేల6 గీలుకొలుపం దలంచుం గీచకాధముండు ని జొనురక్రి. దెలుపనప్పళించు. (ఆ. 2, ప. కక్‌) సీ. నుదతి నీమై చక్కం జూచుట కోడెద! గనుచాటు వొరయునో యని తలంచి మదిం బొనర్చినమాట మగువనీ పెంపున గుదిసి నా నాలుక తుదికిరాదు పడళ€తి నీ కరములుపట్టంగ దివిరి శం కించి నడంళిడు6 గేలు నూడు నైఠినిట్టిదని యింతినీ నెమ్మనంబెన్ని భంగుల నరసినం బట్టువడదు

తృతీయ భాగము 197 చెలువ యింక నొక్కించుక సేవునివ నాదరంబున నెప్పటి యట్టయున్న మన్మథుండు నమయించిన మగుడనన్ను6 బడయవచ్చునె యెన్ని యుపాయములను. (అ, 2, ప. క) కిచకుండు 1దౌపదిని ముఖస్తోతము చేయుట : సీ. నెత్తమ్మిరేకుల మెత్తందనముందెచ్చి యచ్చునం బెట్టినట్టంద మొంది చకవాకంబుల చందంబు. గొనితెచ్చి కుప్పలు సేసినట్టాప్పుమెజని చందురునునుంగాంతి కందేర్చి కూర్చి బా గునకు( దెచ్చినయట్లు కొమరు మిగిలి యళికులంబులకప్పుం గల యంతయును దెచ్చి నారు వొసిన భంగి నవక మెక్కి యంఘితలములు గుచములు నాననంబు! గచభరంబును నిట్లున్న రుచిరమూర్తి యనుపమాన భోగములకు నాన్సదంబు గాదె యీ (త్రిప్పులేటికి. గమలవదన. (అ. 2, వ. 52) నుథేష్ట కీచకుని మనను మరల్చం గోరి చేసిన కాంకాజన వర్ణ నము, సీ, లలితంబులగు మట్టియల చప్పుడింసార నంచకైవడి నడనల్లవచ్చి యెడమేనినెత్తావి నుడియంగం బయ్యెద నగము దూలించిపై మగుడ6 దిగిచి సోలెడు నెలదీ6గె లీలం (గాలుచు వింత చెలువంబు దలకొన. జేరినిలిచి తెలిగన్ను6 గవకు నెచ్చెలియైనలేంత న వ్యాలయంగ నరనంవుం బలుకు పలిక మెటియు చెయ్వులరాగంబు మెయికొనంగ నెడంద సాగయించుమాటల నెలిమి మిగుల నిన్ను ననురకక్తిం గొలుచు నన్నెలంతలుండ నీరసాకార సైరం ధిం గోరందగునె. (ఆ, 2, ప, 64) (26)

పే00 కవిత్వత_త్త్వ విచారము కిచకుని (ప్రత్యుత్తరము : సీ. గండు మీలకుం బుట్టి కాముబాణములతో గలసి యాడెడు నట్టి కన్ను: గవయు బినకాండముల శిక్షంొరిగి లేందీంగల మచ్చకయున్నట్టి మృదుకరములు 6 జిగురులతో- నంధిసేసి యంబుజముల ం పైనెత్తి చనునట్టి పదతలములుం గలకంఠముల చేతం గజచిన విద్య వీ ణలకచ్చునట్టి తిన్నని యెలుంగు నత్తెరంగున రేఖయు నవ్విధంబు గరువచందంబు నమ్మెయి కలికితనము నట్టి చెన్నును వైరర్యధియంద కాక కలవె యొరులకు వెటుంగక పలికి తబల! (ఆ. 2౩ప. 67) కీచకో త్కంఠ ణం సీ. లీల నాముందట నాలేమ వలసిన జూడ్కికి. జుబ్బన చూటిగాదె కనువిచ్చి నన్ను నాతనుమధ్య నూచినం దనువున కమృత సేచనముగాదె చిరునవ్వు బెరయ నచ్చెలువ నాతోడం బఐ ॥ ల్కినం జెవులకు రసాయనముగాదె యెలమ్‌ నన్సైలంత నన్నైలయింపందివిరిన నెడంద కానందంబు నిక్కగాదె యానితంబిని మక్కువ ననంగి పెనంగి యింవు పొంపిరి వవ నన్నేలుకొనంగం “చలంచి పాందిన నది జన్మవలముగాదె యనుచు వలరాజు బారికి నగ్గమయ్యె, (అ. 2, పు 86) కీచీకు దధ్ధనంబున (దౌపది యవస్థ : సీ. దైన్యంబు తలపోంతంథలకొన్న( జెలువ కా ననమున వెల్లందనంబుగదిరె భయరన వేగంబుపైకొని ముట్టినం గాంతకు6 దనులత6 గంవమడరె

తృతీయ భాగము 199 బెగడంతకంతకు మిగిలిన నింతికి6 బదముల నట తృాటుపాటు బెరసె6 దల్లడం బొందిన6 దన్వికి నవయవం బులనెల్ల ఘమర్మాంబుకళిక లెనంగెం దలంకువుల్టెంగొంకుకొలందికి మీజె నెం బాటుదోంచె ముట్టుపాటు దొడరె వెజటంగుపాటు దనికె నెటనాడె నొవ్వునె వ్వగలువగల నీనె దిగులు విదివె. ఆ (అ, 2, ప, 106) కీచకు6డు దీను6డై (పార్ధించుట ; సి. కాంతి దళ్కొత్తు నీకడగంటి చూడ్కితో( బొంద గానని మేను పాగులుటయును దీపారుని పల్కు బెల్లంబుగా వినం గానని వీనులు కందుటయును నింపగు నీచెయ్వు లెలమిమైం గొనియాడం గానని కోర్కులు గలంగుటయును సొగయించు నీకేళిం దగిలి యానందంబు. బొంద గానని మది గుందుటయును బాయ నాదగు జన్మంబు ఫలమునొంద భావజన్ముని పూనిక పారమెద్దు నన్ను బంటుగా నేలుము నలినవదన యింక నీసిగ్గు దెరయోలమేల నీకు.

• (ఆ. 2, వ, 138) పరిభవానంతరమున ; సీ. ఎలదీ(గం గప్పిన లలితపరాగంబు (క్రియ మేన మేదినీ రేణువిప్ప6 జంపకంబున నవసాౌరభం బెనంగెడు కరణి నాసిక వేండగాడ్చు నిగుడం దోయజదళములందుది మంచుదొర౧గెడు గతిం గన్నుంగవ నృశుకణములురుల నిందు బింబముమీ(ది కందుచందంబున గురులు నెమ్మొగమున నెరసియుండ నర్వజనవంద్యయైన పాంచాలి సింహ బలునిచే నివ్విధంబున భంగపాటు

200 కవిత్వత_త్త్వ విచారము దనకు వచ్చిన నెంతయు థైన్యమొంది యివ్విరాటుని నభంజేర నరిగి నిలిచి. (ఆ. 2, ప, 188) కీచకుండు (దౌపదీ సమక్షంబునం జేయు బాలిశచేష్టలు దుర్విలాపంబులు నెంత సహజములు! చూడుండు : సి. ఎవ్వనితోనైన నెలుగెత్తి యొక్కింత పనిలేని వెంగలి పలుకు. బలుకు మట్టియ లొండొంటి బిట్బదాంకంగ నేల నందంద మునిగాళ్ళ నప్పళించుం గడువికారంబుగా నొడలెల్ల విజుచుచు మలంగి రిత్తకురిత్త సెలంగి నవ్వుం దాళంబుగా6 గరతలమునం బెలుచంగం బంబువేయుచు వెడపాటం బాడు మలయు నంతంతం జేరువంబొలయు వింతి దన్నుం జూడమి కెంతయు. దల్లడిల్లు నిక్కడక్కడ వండు: దగు లినుముడింప6 జూచు నత్తన్విం జొరిం బొరిం గీచకుండు. (ఆ. 2, ప, 250) కీచకుని పశ్చాత్తాపకరమగు మహావస్థృ: సీ. వామాక్షరుచిర లావణ్యంబు భావించు. దన్వంగి రూపు చిత్తమున నిలువుం గంబుకంథర బెన్నుకైవడిం. దలపోయు నంగన సౌొకుమార్యము. దలంచు ఇఖామిని నహజ విభ్రమమెద గీలించు. బడ6తి చెయ్వులు మది౬ బట్టుకొలువు మానిని గరువంపు మాట పాందూపించు దళిళాబ్బముఖి తిన్నందనము మెచ్చు నడరి కోర్కులు చిజ్జుముక్జాడ వెడంగు పడిన యుల్లంబు పట్టున బజుపం దనకు వశముగాకున్న నెంతయు వంతనొందు6 జింతయెనకంబు వడిగొని చిక్కువజుప. (ఆఅ. 2, ప. 256)

తృతీయ భాగము ౭01 సీ. పొడనూపినట్లయిన వడింబట్ట నమకట్టి పరికించి కానక బమ్మరించు మెలంగినయట్లయినం బలికింప6 దలంచి ని రూపించి లేమి న్మశ్రులు వహించు గదసిన యట్లయిన6 గౌగిలింప6 గడంగి యారసి బొంకైన నలంతనొందు నొడంబడ్డ యట్లయిన నడరిపైకొనం జూచి చెన్నంటి యగుట నిశ్చేష్టం బొరయు లలిత వివిధ విహారంబులకు లళాంగి యెలన్‌ పాలసిన యట్లయిన 'నెలమి6ంగలన్‌ యభిమకతకిడ నలుపంగ నప్పళించి వెదకి రిత్తబయళ్లిని విహ్వాలించు. (అ. 2 ప, 301) ఉదా ానవనవిహార ఫలము : సీ. ఇంపైన ప్రయకాననిచ్చి విల్చినమథు వాదట నాను ముక్తాళివిభుని( జెట్టుపల్పచరించి చుట్టు6 [గుమ్మరి మనో రమ నియ్యకొలువు మరాళవిభుని ఫలరన మొండొంటి కెలమి6 జంచులనిచ్చు మెయిన చొక్కెడు శకమిధునములను గమిబాని తలిరు జొంపమునకు మయిమెయి€ దాంళంగ6 జనుపకదంపతులను జూచి చూచి యుల్లంబున నేచి కోర్కు లడర( జిడిముడిపడు [మాను వడు వెడంగు పడు వెనుంబడు6 దల్లిడబడుదురంత చింత బారికి నగపడు సింహబలుడు, (అ. 2, వ. 306) కీచకవధానంతరమున జయశీలయై పాంచాలి నుధేస్టం జూడ టో వునప్పుడు ఇ సీ. ముదమున నెలమి సొంపొదవి నెమ్మొగమునం దోంపంగవచ్చిన€ (దోచ్చితోచి లలి నుల్లసిల్లుచు లలితలోచన దీవ్లు లడర మంకించిన నాంగి భయూంగి

202 కవిత్వత_త్త్వ విచారము నంతనంబున బూలిశములగు చెయ్వులు దొడర6 జూచిన జేయ కుడిగి యుదిగి మనమున నుబ్బుమై మాట నాలుకకురా6 గడ(గిన నాడక కడసపి కడపి ధీరయై యిట్లు నమ్మద వూరమునకు గరువతనమును బలితంవుం గట్టకట్టి వెలందియెరు(గని యదివోలె విక లతిలేక యల్ల నెప్పటి యట్టుల యరుగుటయును. (ఆ.౩ప. ర్‌ర) ఉత్తరంగూర్చిన పద్యములు నిట్టివ. అం(ధమున శృంగార వర్ణనము తిక్కనయంత మనోహరముగ6 జేసినవా రెవరును లేరు. శుచి సౌందర్యములు నిత్యసంయోగములు, వీరకావ్యములో నించుక సందర్భ మలవతిచికొని యింతచేసిన (పతిభాశాలి శృంగార కావ్యమే (వ్రాసియుండిన దాని రామణీయకము హృదయమున. లయించునట్రి లావణ్యము గలదిగానుండదా ? ఒకవేళ నేకరస (పథధానమగుట నతియను దోషంబున. దానుం బడియుండునా ? చెప్పలేము. ఇట నుదాహృతములగు పద్యముల. జదివి నేతముల హర్షా[శువులు (గ్రమ్మునట్టానందింపని వారాంధధమండలి నుండరు. కళావూర్ణ్జోదయమునందళి మిగత కథ కళాపూర్ణొాదయములోని మీ6ది వృత్తాంతముల సం[గహముగ విమర్శింతము, ఈ భాగమునం గల్బన లేదు, కథ లేదు. ఒక విషయమునకు నొక విషయముగా నిష్టారణమై నటించి పుస్తకము( బొడుగుంజేయుట కవి యుథ్ధేశమే మో 1! ఆ సర్వలక్షణ సంపన్నతా (పతిజ్జ్ఞయొక్క దు ప్పకృతియిట6 దేటతెల్లంబు. రాణులిద్దజకును జెలిక తాల మాటలచేం బేరితమైన కొట్లాట ఘటిల్లినది. సీచపా(త ములేగదా మన రాజులకు రాణులకు మంథతులు : రాజు అభినవ కౌముది కాళ్ళు పట్టుకొనుచున్నాండు. ఆ కృష్ణమూర్తి యా మర్యాదకు సృష్టికర్త ! ఎన్నడొ సత్యభామ కాళ్లు పన్సునో లేదో, రాజు లందటు నాయన యుపదేశముల నెల్ల నిదియే సులభసాధ్యమని యొంచి యవలంబించి సనాతనాచారములో. జేర్చిరి. పిమ్మట రాజుగారు సవతులు యలుక దీర్చుటకై పెద్ధామెను గానవిద్యావిశారదం జేయుదుననియు, చిన్నయామెకు (ఆపె కాళ్ళ మీంద బడినాండు. లేకున్న నీమెమ్మాత మూరకుండునేమి శని

తృతీయ భాగము 208 శాళ్ళకు అష్టది[గాణుల కిరీటముల యందలి మణఖణులం దెచ్చి గజ్జైలో నగలో చేసి పెప్టెదననియు (పతిజంజేయంగా అమ్మలిరువురు శాంతించి చల్లంబడిరి. సవుతుల కొట్లాటకై రాజు లేట్టాడుట మనలో (పాచనధర్మ మెమో! ఐరోపావారిని నిందించునపు డీ నార్ట్రయమును జైప్తియందుంచుకొన్న నన్యాయము పలుకకుందుము. అలంకార శాస్త్రములలో నేమి చెప్పినాండు ? “నయవిరచన యా[త్రాజి దూత్య నిభ వర్ణనము” అనియా ? సరియే. ఈభాగములో నేసంగతియైన వేసిన నొక్కుకు. వేయకున్న నొక్కుకు, కాబట్టి వేయుదము, అని నిర్లకుకజాయమాన శుకకనితిని (బ్రసంగించుచున్నాండు కవి! సత్వదాత్ముండను మంతి యిన్నేండ్లు భూమి నలిన [పభువునకు నుపదేశము చేయుట ముసలివాని కుపనయనము చేసినట్టు

“*ల్వవి యన్నియు నివుడు (నం గవశంబునం జెప్పంబడియెం గానిలో యనుచున్నాండు, [పపసంగవశమా ! శుద్ధాబద్ధము. అలంకారశాస్త్ర వశమునంగాదా ? ఇంక సంధి యొకటి బాకీ యుండలేదా? అది మగధరాజుతోం జేయుదము. ఈ మగధరాజు వృత్తాంతము నాకు దిగ్గ్‌భమ, గఖ్టించుచున్నది. మభధురలాలసా వివాహసమయంబున, *ఆశ్వలోచనముల కాత్మవస్త్రముకొంగు మాటుగా నొనరించె మగధరాజు” కాన నితండు సామంతుండుగదా ? ఇంతలో, నా తవిలి రకర లెని ఏి చనల నలి 6 ఏక 6 క్ర 4 ర ఐక ర ర 46 వచిన లిలఅవిరి కిక అజ ఇ 96649902 నీ రాష్ట్రంబున కెగ్గొనర్చుటకు6 బార్షి గాహు6 డివ్వేళలన్‌ సారోదారుండు మాగధుం డిపుడు తత్సంధానమర్హంబగున్‌.

(కళా, ఆ, 7, ప, 270) అని (పబలశ(తువైనట్లు మంతి చెప్పుట యెట్లు ? మణియు, స్వభావు(డిచ్చిన విల్లునమ్ములునుండ మాగధునిమైథతి యెందుకు, ఏటిలో వేయుటకా? ఈ దిగ్విజయముగూడ సందర్భశుద్ధిలేనిది. ఏలన? మదాశయుండు సకలరాజుల గెలుచునట్లు వరంబుగొన్నవా6 డగుట నతం డట్ల్టుచేసి సార్వభౌముండై యుండంగా, నతనిని కళా పూర్చుండు గెల్బెనన్న నీ యధిక ప్రసంగము లన్నియు నివారిత ములై యుండును. అవును. “అజి” యని నూటతమున్నదే! ఇంత

204 కవిత్వతత్త్వ విచారము సర్వలక్షణషప్రాప్తికి దానిని మెడగట్టుకోవలదా ? దూత్యము కొంత సూర్యాన్తమయ వర్దనము. దీని యగత్యమేమో దేవునకే యెజుక ! ఆందులోని కుయుక్తులో | తే. నింగి యనియెడ (పత్తిచేనికిని రక్త బలియిడిరనంగ్గ నెజనంజ దొలుత నమరం దఖుచుగాదాన విరసిన దొరుగుంబిత్తి విళ్ళునాం జుక్కలెంతయు నుల్లనిల్లె | (కళా. ఆ. 8,పం క్షె2) ఆకాశము ట్రత్తిచేను ! రక్తబలియిచ్చినారంట ! చుక్కలు ప్రత్తి విళ్ళు! ఇట్టువాసిన మనవారి కేమో యానందము ! కష్ట ఈరముగనున్నం జాలును. మనోజ్జమని యెొంతురు, ఆశ్చరర్థము నకును నామోదమునకును మనవారిలో వ్యత్యాసమేలేదు ! తరువాత జం(దోదయము. ఇంకొక వికారాలంకారము ! “తై క్రాలమను కువిందుండు చర్మదికాపటంబు నేయంబన్నిన మగ్గమొకో యనంగ వనమయూఖాళి గొనసాంగి మివులనొప్పె విధుండమరె వాని గృహభి త్తి వివరమనంగో (కళా. అ. 8, ప. 15) భావ(పధానముగ వక్కాణించు మయూరు6డే నూర్య్యుని కర ణము లాయన “మీసాలు'గ నుపమించినాండు! ఇంక, తక్కువ కవుల మాటలేల ? అపురూపమే సురూపమని మనవారి (భాంతి, ఎంత క్లేశపడి సంపాదింతుమో యంతనుఖమని యెన్నిక! పాతా ళమువటజకు (దవ్వి గులకజాయి6 దెచ్చిన నది బుద్ధిబలమా, లేమియా ? పిమ్మట సూర్యోదయ వర్ణనము. మజికొన్ని దుష్టయోచనలు: సూర్యబింబము “గగనాఖ్య పనసవృక (పకాండో పరిభాజితంబగు పక్వఫల” మంట? (సబంధముల (శాద్ధమునకై తేంబడిన యెజ్ఞ గుమ్మడికాయ యనరాదా! యోజనాశక్తికిం జేరిన చమత్కారము నకును భావముల నలరించు శక్తికిని ఎంత భేదము! కళాపూర్ణుని దిస్వజయము నేర్చినప్లే యున్నది. చతురంగము లలో నొ్‌క్కొక్క ర్ధమున కొక్కాక్క యంగము మాత్రము పూనినట్లు వాసియున్నాడు. ఇది యా యంగసంగరముల వెవ్వేజబుగ వర్ణించుటక్రై చేసికొన్న దబ్బర మర్యాదగాని, జయకాంక్షంబోవు

తృతీయ భాగము 205 రాజులు వరించునది గాదు. గౌడేశ్వరునితో6 జేయబడినది యశ్వ యుద్ధము. ఇందులో నింక నొక యసంభావ్యము గలదు. “పిరం గులు జబురు జంగులు దుపాకులు” మొదలగు నాధునికోపకరణ ములు వాడంబడినవ6ట ! ఈ వికృతికిం గవి యెట్లోర్చెనో 1 పిమ్మట నింకొక రాజుతో గజయుద్ధము. ఈ రీతిని గటారులతోడి పోరు. మొదలగువానిని, భారతకాలమునుండి మొగలాయీల నాటివజకు. (సబ్యాతికి వచ్చిన పద్ధతుల నన్నిటిని ఏక కథలో నేక కాలమున నడచినప్లే వర్ణించియుంట కాలౌచిత్యము నకు మారణ[కియ * ఆం(ధదేశీయులు కటారిసాధనలో బహు నిపుణులని యెన్న౧బడి నట్లు ఈ దిక్కుమాలిన భండన (కయవలన.6 దెలియవచ్చు చున్నది. ఇదివణజణకు. గళాపూర్జుండు పోరినది శస్త్రములతో. ఇంక ముందైన స్వభావు. డిచ్చిన ధనుర్భాణముల నుపయోగింతుమని యేమో యన్నట్టుండి భిష్మెపర్వములోని యుద్ధముంబోనిది యొండు పొందింపంబడియున్నుది. అస్త్రపరంపరలు నీగుడుచున్నవి. జయ లక్మి యే చాంచల్యమును లేక కథానాయకుని జేరియుండుట యామె తలనవ్రాత, (బహ్మచే వ్రాయబడినది గాదు. మజి యుత్త ములు గాని కవులచే ! కృతార్థుండై రాజు స్వపురికిం బోవుచున్నాండు.

కాటౌచిత్యము

“కాలౌచిత్యము' అను పదమును వాడితిమి. శాన కవిత్వ తృత్స్వమునకుం జేరిన యీ విషయము గొంత విచారింపక పోంగాదు. కాలముచే మనుష్యుల గుణములు మారుచుండుట యనుభవ విదితము. (ప్రబంధ విదితము గాదు. కథానాయకుండు సాధారణ ముగం గాలాతీతుండు 1! నిరామయ నిరంజనతలకుం జేరిన యవ తార పురుషుండు ; [పప్రారంభమున నే వయను, సఫఖణములు, కోరి కలు, చర్యలు నుండునో, యవసానమునను నవియే. పెరుగుట లేదు. పరిణామముం బొరయని లోహ విగ్రహముల యట్టి నిర్వి కారుండు. స్త్రీల విషయమున నొకటి రెండు సంగతులకై వయః (ప్రభావమున నూచింతురు. అవెవ్వియన సమర్హ్తాడె ననుటకును, బిద్ధంగనె ననుటకును ! (కొత్త పెండ్లికూతురైనను, ప్రాంత పెండ్ల మైనను, లేంత పడుచైనను, ముదురు ముసలియైనను వారలలొ భేద మంతగా నుండదు, పసి[పాయమున నాయిక నాయకునికై యెట్లువ్విళ్ళూరు చుండునో, వయనునను ఆరీతినే యాపె వంపును రాగంపు విలసనములు సుండును, అనంగా పుస్తకములలో నను (27)

206 కవిత్వత_త్త్వ విచారము మాట! (ప్రకృతిని గాదనుట తెలిసియో తెలియకయో కట్టుకొన్న మగవారి కెల్ల6 దెలియును. పాశ్చాత్యులు మనుష్యజీవిత పరిశీలన సమర్థులగుటను, స్వయంవిమర్శమై వాయువారు అగుటను, కాల సృష్టి పరిణామముల వర్చించుటలో నద్భుత చరిత్రులు ! కాలోచిత్య మున నర్ధ్హములు రెండు. (పపతిపాతమును గాలానుగుణ పరివర్త నములకు6 బాతమైనట్లు వర్ణించుటయు, కథలోని వివిధ సందర్భ ములు కాలముతో6 జేరికగలవిగా నుండునట్లు గల్బించుటయు ననునవి. ఇందు (ప్రథమ భాపముమీంద వివరించితిమి. ద్వితీయా ర్థమునకు సూరనార్యునే నిదర్శనముగాంగాని వాజ్యానం బొనర్తము. కళాపూర్ణోదయములోని సందర్భములకు కాలవిషయమున(గల పరసృరాసాంగత్యము పాటింపుండు ! నారదుండు మణికంధరు.ండు శ్రీకృష్ణుని యా(శ్రితులు. మణికంధరుండు కళాపూర్ణు ండుగాంబుట్టి దిగ్విజయము.6 జేయుసరికి ద్వారకాపుర సము[దములో మునింగి పోయియుండెను. అనంగా కళాపూర్ణుండు రాజ్యము చేసినది కలి పారంభము ననుకొందము. ద్వాపరాంతమునన్నను బాథకము గాదు. అప్పుడు పిరంగులు.ం దుపాకులు నెక్కుడివి ? రెండవది రుక్మిణీ కాంతునికిం దరువాత నీ రాజువలె సధద్గుణు లెవ్వరు లేరని కురుకాదె దేశాధీశులు కానుకలు 'పెట్టినారంట; పాండవుల మనుమ డైన పరీక్షిత్తు సార్వభౌముండాయెనని జగత్‌ (పసిదధ్ధమగు కథ యుండంగా,నీ కళాపూర్లుని వానితోం బోటికిం బెట్టుట “కొండంగని తగరుదాంక6 గోరుటగాదే !” (పపంచ జ్యాతములగు కథలతో విరోధించినట్రి కల్చనలు అయోగ్యములు.

నుగహుండు ఎన్నెన్నో తపన్నులుచేసి యవస్థలుపడి హారము పడసినవాండు. పిమ్మట నా హారము ఒక [బాహ్మణుని యింట నెన్నియో యేండ్లుండినది. తరువాత నాయె. గృష్టార్చితము. ఆ వెనుక 6 గృష్టునిచే మణుకంధరునికి లభించినది. వాండు గానవిద్య, యాత్ర, తపన్ను - ఇత్యాదులలో. గడపిన వత్సరములు కనీసము ఆఖు. అట్లగుట మణికంధరునియొ ద్ధ( జేరినది మొదలు మధుర లాలస రెండవ తూరి ధరించువజకు జరిగిన యేండ్లు నుమారు ఇరువదినాల్లు. ఇంక నుగహుని వయ స్పెంత యుండునో యూహింవ నలవిగాదు. అట్టి దీర్దాయుష్మంతుండగు నుగ్రహుండు నత్త్వదాత్ముం డను పేరంబరిగినవాండు. మధురలాలసకు మేనమామ! నుగ్రహు నింగూర్చిన యాభాసముల కింకను ముగింపుగానము, రూపానుభూతి యతని నెజింగి యుండకపోవుట సిద్ధము | శాపంబుచే మతి

తృతీయ భాగము వ07 మా(తము గోల్పోయి యాకారంబు మాజని యతని నేకస్టలమున నుండియు నామె యేల గుర్తింపకపోయె ? రాణివాస మందమా? కళాపూర్ణుని యభ్యంతర మందిరములో. బవేశిపంగల యతండు మదాశయుని యంతిపురమున6 గాలిడ ననర్హుండై యుండునా? నదుత్తరములు చింత్యములు, కళాపూర్ధు6 డారీతిని వివిధయుద్ధంబుల6 దన కేకిడుచేయని రాజులను భార్యకై పూనిన వైరముచే నోర్చి జయశీలు.జై పురము (వవేశింపంగా, పౌరస్త్రీలు అతనింజూచుటకై వినోదకరములగు వేష ములతో వచ్చుచున్నారు. నే6 జెప్పనేల? సాధ్యమైనంతవజకు మీరే కన్నుల విప్పి చూడుండు! ఉం కభుతలేందు( జూడ నొక కొమ్మ వడింబజుతెంచి యుల్లన ద్వేణిభరంబుతో మొగపు తీ/గె వలగ్నము నందమర్చి, యొ ధ్ధాణము తీంగెగానిడి మెడన్‌ వలగొన్నది చాల కద్ధమై పాణుల నుండంగౌను మజి బాగుగ6 గానుక వెట్టుక్రెవడిన్‌. (కళా, ఆ.8పు 139) ఊఉ. గుబ్బెత యోర్తువచ్చె నృప కుంజరు6 జూడ రఠా ర్త నీవిందా గొబ్బునంగట్టుచున్‌ బయంట కొంగది మాన్నంగ బోలె గాళ్ళపై6 (బబ్బికొనన్‌ గుచోద్రత భరంబునకుం ఐబయికాంవు వోలె; ద బ్బిబ్బుగ6 జేతికిన్‌ దౌరక పెన్మిటి వస్త్ర మురోవృతంబుగన్‌, 140 ఏమిది? ఉన్నట్టుండి రాజు సగమురాతిలో వచ్చెనా? తే. ఇ త్తెజంగున6 బౌరులకెల్ల న్మేత పర్వమొనరించు రూప వైభవముతోడ( గ్రముక కంరోత్రర మహావుర (ప్రవేశ మాచరించి..........44642 42424464 కేశ్తతై ఇదేమి యన్వ్యాయము ! పౌరుల కెల్లనంట! స్త్రీలకే గదా రాజులు ముఖ్ర్థముగ దర్శనమిచ్చుట టే ఇట్టి యవపచారములును శృంగారములా లి మధురలాలస పెండ్రియైనప్పుడే యంతవిరాళిందాల్చిన యగ్జి తునుకగావున నామె వయసు 15-16 అనుకొందము. పెండ్రియైన యేండునకే దిగ్విజయమని యాలోచించినను ద్వారక ములి6గి చాల కాలమైయుండదు. క ళాపూర్ణుండు సింహాసనమెక్కిన తరువాత మునింగెనా, తత్పూర్వమే మునింగెనా ? పూర్వమైైయుండిన నిరువ

208 కవిత్వత త్త విచారము దేండ్ల [కిందట ముని6ంగిన యూరింగూర్చి కళాపూర్ణుండు విచారణ లకు మొదలిడుట యధికాలస్య (ప్రసంగము. తరువాతగా నుండిన, నెల్లరాజులను జయించిన వాండుగదా, శ్రీకృష్ణ బలరాములను భీమార్జునుఖను మార్కొనెనా? మటి, తనకుం గురువును దైవము నని కృష్ణుని సేవించివచ్చెనా ? అదియట్లుండె. అభినవ కౌముది యొక్క వయసు మొదలైనవి యరయుదుము. కలభాషిణి మణికంధరునిచేం జచ్చి పునర్జీవితయైద్వారకను మెలంగినది రెండేండ్లు. ఆవజకే యభినవకౌముది పప్రాయముది. శల్యా సురుండు వెన్నాడి కొన్నేండ్లు తిరిగియుండును గాన, 17 సంవచ్చ రములన్న. దక్కువలెక్క. ఈమెకు6 దగిన నాధు(డుగా నుండ వలయునని కళాపూర్చ్ణునకు” సద్యోయౌవనము విధింపంబడియె, కళాపూర్ణుండు పుట్టునప్పటికి నాపె వయను 18 యనుకొను6డు. మధురలాలసా వివాహ మిప్పటిక నామెకు అధమపక్షము 34-85 సంవత్సరములు నిండియుండును. ఎట్లు లేదన్నను ముప్పదికి6 దక్కువయుండదు. ఇన్నాళ్ళు సంసారముచేసిన యాపెకును, (శొత్త పెండ్లికూంతునకును రూప యౌవన వర్తన వి[భమాదుల నేతారతమ్యమైన నుండునట్లు కవి వర్చించినాండా విచారింపుండు ! నాకుంజూడలేదు. 15, 16 ఏండ్లు గొడ్రాలుగా నుండిన యామె తటుక్కని మధురలాలసకన్న€ గొంచెము ముందుగ. బు(తుని6 గనెనంట ! ఇప్పటివారిలో నిట్లు తటస్టించిన నెన్ని సందేహములు పుట్టవు ! మధురలాలసకు బిడ్డే నీదలంచి, పట్టపు టేవిని విడుచుట బాగుగాదనియు., నీ క్రియల నించుమించు వారు సరిపోలిన జతగా నేర్పడినట్లు (పదర్శింపవలయుననియు నెంచి చేయంబడిన జ్యేషస్టాంశ హేయకల్పన లివి! విషయమున ననౌచిత్యములు

ను్యుగహుని వయసు కృతయుగము లెక్కలో. జేర్చవలసి నదే. మన వారిలో మాటలు వేదమయములు,. చేంతలు బూతులు. చేవాంతములకును మానహీనములగు ననుష్ణానములకును అన వరతానవసితమై (తి. పరమయోగీశ్వరు (డైన శివుండు “దేహార్థమున.6 దాల్చు,దీంగెటబోండి 1!” అక్కథకుండగు వ్యాసశిష్యుండు సూతమహా మునీం(దు6డు, ఉపవాస [వతములచే డస్పి యొండిన శౌనకాది మహర్షుల హృదయముల రసము లూరునట్లుగా, స్త్రీలవర్ష్సనలు పోగుపోగుగా విడందీసినట్టు చెప్పుచున్నాండనుట (పపబంధములలో

తృతీయ భాగము 2098 పసిధ్ధి. విరాగియైన వనవాసి8 రాజకన్యలయు బోగముసానులయు రహసువృత్తము లెట్టు తెలిసె? కష్టపడి యార్జించిన దూరదృష్టి దూర(శవణాదులకు ఫలముగా నీ నుఖముల ననుభవింపకపోయి నను, విమర్శనముతో సావకాశముగ౦. బరీకించి తొెలిసికొను నానంద మైన ననుభవించినాండుపో ! పచ్చిపచ్చి మాటలతో పెద్దమనుష్యుల యదుట సిగ్టులేక విపుల వ్యాబ్యానములకుం దొడంగ నాతని పరమ పవి[తతమైన నోరెట్లాడెను ? పరమపావనులగు మునులు వ జుగుప్పయు లేక (గుక్కిళ్ళు (మింగుచు నెట్లు వినిరి! ఇట్టి రుచికరములగు కథలు చెప్పువాండు కావుననేగదా బుషీశ్వరు లఅట్లం జపతపముల వదలి యతనిచుట్టు బెల్లమును ముట్టడించేడు చీమలవలతె మూగియుండుట! సూతమహాముని కీ కళాపూర్ణోద యము నారోపింపకుండుట నూరనార్యుని ఘనతకు. దావలము. అయిన నింకొక విధమైన యనుచితము. జేసియున్నాండు. ఇంత దనుక చవులూరెడు కామకీడలు వర్షించి రతివర్షనకు నాహుతిగా నీయంబడిన పద్యములు నుమారు 25 తటుక్కున వైష్ణవ రాద్ధాంత ముతో భక్తిరసము. గొంతదింపి [గంథసమాప్తి యొన ర్తమని, లక్ష్మీ నారాయణసంవాదమనెడు గతిమోక్షమును లేని ఘట్ట మొకటి తెచ్చి వేసికొనినాండు. కృతిపతికి. గామమోక్షములు రెండును గాంకి తములేమో 1. ఈ లోకమునకొకటి. ఆ లోకమునకొకటి! కాన ద ప్పేమియులేదుగాని, కావ్యముల నీరీతి నిహపరముల పరముగా బిగువుతో నిడ్చెన వానిరైక్యము తునుగును. అట్లగుట నియ్యవి సౌభాగ్యువిరుద్ధములు. కలయిక లేని రసముల6 గలుపం జూచిన నరుచి. పాలలో చక్కెరవేసిన నిర్దోషము. ఉప్పువేసినచో !

హిందూదేశీయులు మనను మెత్తనివారు. కాయములంత కంక[ట మెత్తన! సత్వగుణమను సాకుపెట్టుకొని యెన్ని దెబ్బలు పడినను “నావిగావివి పరమాత్మకు౦ జేరినయవి” యని యపహాస్య మునకుం బా(తములగు వింతకారణముల గాణిగికొనుచు, వంచిన తలయెత్తక, వణ(6కెడు నొడలునాపక, పాజెడు కాలునిలుపక, పోవుచుందురు ! రాజసగుణమగు తేజము [పధానమని మనకుం దెల్బ్చుటకోయన, సూరన్న యా దౌర్భాగ్యపునయవిరచనలో రచించిన యీ మూడు పద్యముల (పతాపము6 గనుండు,. క. నకలకళా నివుణబులు సే వకులై కొలువంగం (బళాపవంతుండు గొలిపిం

బి10 కవిత్వత_త్త్వ విచారము చుగొనున్‌ గావునం బోలవు నకలకళలు నొక (ప్రతాపనంపదతోడన్‌, చ. ఇనుండొకచో నొకింత యుదయించిన మాతన విచ్చిపోవు హె చ్చిన పెను/జీళటుల్‌ నిరవశేషముగా నవియట్లు నిచ్చిపో వనయము శితధాముని కళాఘమృజావిధినైన వీనిచే తన కనరాదె యేరికిగబతాప కళాగుణకారతమ్యుముల్‌ (కళా. ఆ. 7పు 245-246) చ. ఒకండొకశేలవంచె నధికోన్న తి( బేర్చిన మేరుశైలనా యకు( బెజవేల్పులందలు( జిర్మాశయణంబున వంపలే రొకిం చుకయును బుద్ధిలో నరసిచూడ జగంబున న్నుగుండన్‌ (వని ద్ధికి బుధు(డన్‌ (బిసిద్ధికిని దెల్లముగా నివినూ ఫలస్టితుల్‌,. (కళా. అ. 7, ప. 247) ఎంకుక (ప్రధానమే. దౌనికన్న వేయింతలు (పధానము పరాక్రమము | ఉపన్యాసములుగావు వృద్దికి6 గారణములు, మతి కార్యసాఘసమును, దీక్షయు. ఉపనంహారము భావనాశ క్రిచే ననర్గళముగ (పభవిల్లు భాగములయొక్క చక్కందనము పాండిత్యబలంబుమై నేర్చడినవానికి రావనుట యీ విమర్శనముచే విదితంబు. సూరనార్యుండు రెంటియందును (పగల్ఫుండు, రెంటినిం జూపింప నిశ్చయించినవాండగుట నాంధం బున నసదృశంబగు కావ్యుంబు కళాపూర్ణోదయంబు సృజింప6 బడియె. ఇది నిర్జోషంబుగాక పోయినను అనన్య సాధారణగుణగణ విభాసితంబగుట6 గావ్యోత్తమంబనం జెల్లునది. ఇందు నవరసము లున్నవి. అష్టాదశ వర్ణ్షనములున్నవి, ఏకరసంబుగాకునికి మేల. అయినను సర్వరసముల వర్ణనల. జేర్చి యొక కథ (వాయ జూచుట యసాధ్యము గాకపోయినను, సామాన్య సాధ్యంబుగాదు. భారత రామాయణము లట్టి విస్తారేతిహాసముల దప్ప నన్యంబుల -సకల సాభాగ్యములకు నాస్పదంబుండదు. అపారపారావారంబుం బోని మహాచరి[త్రముం గల్చించినంగాని, రససంచయంబు అెల నందు యుక్షగతిని నిలువంజాలవు. ఆట్రగుట ని (గంథమునే నసంగత (పశంసల వేయవలసెను. ఆ పరభాగము (ప్రబంధము లకు6 జేరినది పరిమితపాశ స్త్యము, పూర్వభాగము అమేయ

తృతీయ భాగము ఇైశే1 (వభావము. దానిం గూర్చి యెంత నుతించినను అత్య్యుక్తి గలుగదు. అందలి కల్పనలు, సందర్భములు మహేం[దజాలము అట్లు ఆశ్చర్థకరములు. శైలి ప్రావీణ్య మన్ననో వాచాతీఠతము. మౌనముగం గోలి హృదయము పరవశముగా నానందింపవలయున కాని, మాటఅందమి యాజదు. పా[తముల వచనములు మధుర సుధాథధారలు. అట్టగుట త్రీ పింగళి సూరనార్యునియె డం గృతజ్జతయు భక్తియు6 జూప నెంచినవారును, సహజముగ6 దమకుం గల రసతృష్ణను దృప్తినొందింపం దలంచువారును నైన రసికు లెల్లరు ని కవికులోత్తంనుని కృతుల. బలుమాలు పఠించి కృతార్జు అగుదురు గాక! శ 2. | రకర౦ంం ల! సె ల్‌

టి న ెలా 04 వ? (. | “ప క న్‌ | టల | . నల నం. వ న. శ శ హహ య. /. (స్స .. ౬ క స్‌ శ్‌ ( , ॥ 9 | 12 జ జ శ , ఎవ ఇ న. 1. జా £ ఇల్లా | 1 | ్‌ మ్‌ కాజలో. న న. కనుకా జ ఇ , స నం క | | ॥ న; ఇ ణః లంక కక్ష మ్‌ లు | ఈ | " "