Telugu Kavitrayamu Thikkana - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

(. గ ॥ ॥ ఇ _ ॥ . . “౫౮౯ ౩00% ఓ 8. 5, గలే . " ఉమర్‌? 1 లాం1ళ

|

1" "రచయిత ॥

౨౯. నండూరి రామకృష్ణమాచార్య 14.4.21.0. రాం. 2ిగునిలు

ప న. స నో స, ౪.5౪2007 . -

క సం "66 ఖై ఆ. కెండడ-95 3478020 సఇక్రడిః " నో | య. ల. న. ఎత , న్‌ . . 2106 5. 850 .

రచయితకు కవితాకర్బూర సీరాజనము హృదయ మమృతసముదము; వదనము కవితాలతాంగికి నర్తనళాల; సదన మతిధికోటికి నాటి బుష్యా్యశమము* విశాల వసుభాకుటుంవి నీ సాటి నీవె. మాదేశికస్వామి మత్తేభ గమనమ్ము ఛ్యాతపాళికి సదాచొారశిష మాదేశికస్వామి మంద్ర కంఠధ్వని శిష్యరాజికి సుఖాసీన మ్యుద మాదేశికస్వామి మధురాను రాగమ్ము కావ్యపారికి దై ర్యకంచుకమ్ము మాదేశిక స్వామి మంగళాశీ రేఖ క్రపికుమారులకు మార్గపదర్శి మా గురుస్వామి శ్యభ్రాయమీ ముండలములు శిష్యతతి మౌకలకు సుమశేఖరములు; సహృదయుడు రామకృష్ణమాచార్య గురుడు; సౌటి లేనట్టి కవితా కిరీటరారీ- శి శనగన నరసింహాస్వామి ధైర్యము రొమ్ము విచ్చినది; ధర్మము కాసున తూగ అంచిదౌ దాన్యము వేళ్లు పాతుకొనె, దక్షత పీరము వైచి నిల్చె, స త్కార్య వినిక్యహమ్మొ యిలు గె వసించెను రామకృష్ణమా చాచయుల గుండె టోతుల చసన్నతలో మధురానుభూతిలో. (క్రీ గాచేవల్లి కుక్కు.ళ, శ్వర రావు

(౯ఎలా _- ౩300కు 01 3. 50. శం1ం86 1 7621 తరతేమే!ం2 ౧176౯16 1075-76 1976-77, 1977-70 2209 కవిత్రయము - తిక్కన నూ. ౧౦441౬0 87 ల క0854కట0నస రచయిత ౪౯. నండూరి రామకృష్ణమాచార్య 14.4. 22.0- 1 సగలా సి. ౪. 5౪2007 1-8-76 ల. 6. మెండ64-85 2772022 2822 5606046792 024 - 8 006 మెక కి=ర్‌0

(౧ రచయితకు కవితా కర్పూర నీరాజనము" ఎవ్వాని గళములో నవ్వుకొన్నది నంద నారామ మధురమందార వల్లి ఎవ్వాని కలములో నివ్వటిలైైను విశ్వ భారతీ మంజు మంజీర రవము ఎవ్వాని చెలిమిలో నివ్వాపలె త్తెను ఎవ్వాని కలిమిలో పవ్వళించెను సుప్త గుప్తదాన్నవత్మప్రాప్త తృప్తి అతడు నండూరివంశపయఃపయోధి చంద్రముడు రామకృష్ణమా చార్యసుక వి; గద్యవద్య కారాతోరణాద్యనేక కావ్యనిర్మాణచాతురీ సవ్యసాచి. ర కరుణశ్రీ యీ (శ్రీ జంధ్యాల పాపయ్య శాస్తి 14 తనల - సయ 14 వజని115%6డే ఇ1లు లుం ౯4౯6౯ 56901166 2 6౦౬౯653102 21: (ం౪76 0 10612 501ల16.

ర ఐితయు ము న తిక్కన నన్నయ మహాకవి యారంభించిన మవోభారతము

నుమూరు ఆండు శతాబ్దుల తరువాత తిక్కానమపహాకవి యావి "ర్యావమువజకు ననంపూ _ర్లిగ నిలిచిపోయినది. నన్నయ తరు వాత ఆండు ళతాబ్దులలో. 'దెలు6గు ేశమున6 గవులే పుట్ట లేదా ? మహాబారత మేల యనంపూ _త్తిగ నుండిపోయినది ? ఈ (పళ్నలకు నమాధానము న న్వేషింవవలెను. నన్నయకు. దిక్కా నకు మధ్యకాలమునం బెలుంగున కవు అందతో గలరు. నన్నె చోడుండు, పండితారాధ్యుండు, పాల్కురికి సోమనాధుండు మున్నగు మహాకవు లంద ఆతి మధ్యకాలమున వెలసినవాశే. వీ రందజు భారత మేల వూరింప దొరకొన అేదు? దిని కచేక "కారణములు గలవు. వీరు ళివకవులు. వై వులలో నతివాదులు వీరశై వులు. వీరశై వకవుల మతావేశము, భవికవుల దర్శనస్పర్శ నాదులు వరివారించునంతవఅకు.( బోయొను.

“ఖవి క తారంభసంభవధ్యాననిచయ

భవి నిరిడణరసపాకవితాన

భవి హా_స్తగతఫలవప(తశాకాది

భవి గృవా ఇె.(త్రాం ఘీవథనవర్షి తుండ;

భవి జనదర్శనన్పర్థనాలాప

వివిధదానా చాన విషయదూఠగుంత్రవనే

లి

అని పాల్కురికి సోమనాథకవి పండిళారాథ్యచరి[ తలో "ఇప్పుకొ'నెను. నాటి సమాజములో వీరశైై వులు గొప్ప విప్లవ మును నెలకొల్పినక్షు, నాటి సారన్వతములో వై వకవులు గొప్ప వరివర్తనము సంఘటించిరి.

శివకవు లందజు వీరశై వులు గాకపోవచ్చును. కాని చా రందఆఅకు సారన్వశమున6౬ జాల సమానధర్శములు గలవు శివపారమ్య[ ప్రబోధము, శివభ_క్షి, యందణకు( (బథాననూ (త ములు. వీరిదృష్టిలో మతము [పథానము. సారస్వతము గణము, పీరు మతప్రబోధమునకే సారస్వతసృష్టికి బూనుకొనిరి. "తెలుంగువారికిం 'దెలుంగు భామలో శివభ_క్రిపాధాన్యము, శవ మత (పాళ_న్త్యము బోధించుటయే వారి సంకల్పము. కావున చారి కావ్యములు స్వమతస్టాపన పరమతఖండనలతో నిండిపోయి సార్వజనీనములు గా లేకపోయినవి. వీరి (గంథముల, నుత్తమో _త్తమకవిత యని చెప్పందగిన మహోచారభావములు నుత్క్బృష్ట సృష్టి యనిపించు సన్ని'వేళశములు నెన్నియో కలవు. కాని సాహితీలోకములో వీరికి రావలసిన కీర్తి రాలేదు. చారిత్రక ముగ వీరు నన్నయ తిక్కన మహాకవులమధ్యనున్నారు. ఇటు చం[దాన్తమయము, అటు నూర్యోదయమునకు మధ్య, ళు[క్రుని యలఃతి యలతి కాంతులెంత నిసర్ణరమణీయములై నను లోకము చక్కగా దర్శింపలేదు.

శివకవులు సారస్వతమునకు( జేసిన "సేవ్య “జాను "తెనుంగు"నకు, “దేశికవిత”కు, వారు కల్పించిన (పాముఖ్యము. న్వతం[తమైన యీ సారస్పతోద్యమమే వారిని నన్నయనండి "వేరు చేసినది. ?వకవులు భారతరచనకు దూరమైరి,.

లి

“మును మార్షకవిత లోకం

బున వెలయంగ దేశికవితం బుట్టించి ఇెనుం

గును నిలిపి రం[ధవిషయం

బున జన చాళుక్యరాజు మొదలుగం బలువుర్‌ .”

అని నన్నెచోడుడు చేశికవితను వివరించెను. నన్నె్నె

-వోడుని కాలములో నాం[ధసాహితీలోకములో, “*మార్ష” “దేశి యను. భిన్నవాదములు గన్పించుచున్నవి. "'మార్ష" “చేళి పదములు సంగీతనాట్యపరముగ నలంకార[గంథములలోం గన్చించుచున్నవి. “*మార్ష్మ దేశి విభాగేన సంగీతం ద్వివిధం మతం "--*ా(స్త్రుబద్దమై న సంగీతము “మార్ష'. యధేష్రాచరణ, నియమంహితమైన సంగీతము "దేశి'. అన్హు నృత్యనృ _త్తములు గూడ. కవితావరముగంగూడ నీ శబ్దముల కిశ్లు యర్ధవివరణము చెప్పుకొనవచ్చును. నన్నెచోడు. డీ ళబ్దముల నే యర్ధమునం (బయోగించెను! ఈ [పళ్నకు సమాదానము చెప్పుటలో. బడి పంతులలో 'నేకవాక్యత కుదురుటలేదు. వన్నెచోడుండే,

“మార్గ కుమార్షము. దేశియ

మార్గము వదవ-గ6 దమకు మది వదలక దు

'ర్మార్ల్ణ పదవ ర్తులన౬ దగు

మార్గవులం దలచ నలంతి మహి సుకవులకున్‌” అని వీివరంచెను.

“మార్ష సంస్కృత కవిత్వము; దేశి (తెలుంగు. దేళ

భాషాకవిత్వము” అని శ్రీ మానవల్ని రామకృష్ణ్రకవిగారు కుమారసంభవములో నర్థము (వాసియున్నారు.. పూర్వోదా

శీ హృతమైన చాళుక్య పళంసనుబట్టి నన్నెచోడుని చే౭కవిళాభి మానము నిర్వివాదాంశము, కాని చేశికవిత' యనిన 'దేశభాపొ కవిత్స మని, యనగా( దొలుంగు కవిత్వమని యర్థము చెప్పి నచో చాళుక్యవాజ్బ్యయమునకు ధ్వజ[పాయమైన యాం మహాభారతమునుగూర్చిగాని, తత్కర్తయైన నన్నయథభట్టును గూర్చి గాని, నన్నెచోడుండు గాని, తక్కిన శివకవులు గాని, వూర్వకవి కావ్య [పళంసాపూర్వక ముగ నొక్క మాట'యొన6 (బన్నక్షి వచ్చినపుడుగూడం బలుకకుండుట వింతలలో వింత. లేక, శివకవులు నన్నయ భారతమును న్వచ్చదేశికవితగం బరిగో ణింప లేదా? నన్నెచోడుండు పొగడిన “దేతి చాళుక్యువాజ్మయ చుది? చాళుక్యరాజశాసనములలో నన్నయకు ముందే తెలు6 గులో బద్యరచన కన్చించుచున్నది. యుద్దమల్లుని బెజవాడ శాసనము, వం[డ్రంగుని యద్దంకి శాసనము మున్నగునవి నిదర్శ నములు. ఈ శాననములలో. దరువోజలు, మధ్యాక్కారలు, సీసములు, నాటవెలదులు, తేటగీతులు కన్చించుచున్నవి. యతి (పాసాత్మకమైన తెలుంగు ఛందస్సు, నంస్కృతములోని ఛందఘ్సుకం కె విలతణమైవది, వీనిలో సంస్కృతగురుత్వమున కంశుం చదముంగుందనమె 'యెక్కువ. ఇవిగాక తుమ్మెద వద ములు, వెన్నెల పదములు, రగడలు ద్విపదలు మున్నగు వద వాజ్మయ 'మెంతయోూ యుండెడి దని పండిళారాధ్యచరి (త్ర మున్నగు [గంథములవలన నూహింపవచ్చును. ఇట్టి వాజ్మయ వికాస మంతయు “చేశ. శాఖకు. చెందినదే గాని *మార్ష ” క వితావర్ష మునకు 'జేరినదిగాదు. ఇాళుక్యరాజ్యారంభమునుండి.

ల్‌ “తెలుంగు వాబ్బ్యయము (కమపరిణామవికానబద్ద మై యున్నది. నన్నెచోడుని కువమూరనంభవములోని చాళుకస్థరాజుల 'దేశికవితా "సేవా[(పళశంన యీ వాజ్బయవికాసమున కంతటికి నన్వయింప వలనసేమోా! చాళుక్యులలోం జివరిరాజు రాజరాజనరేం[దుండు. ఆ "కాలమునాటికి నన్నయ మవోకవి మవోభారతరచనకు. బూను కొనెను. నన్నయ మవోకవి [ప్రయోగించిన భావ._._సమకాలీన శాసవభావతోం బోల్చి చూచినిచో, “విపులళబ్దశాసనుండ”ను విరుదునకు సార్దకత గోచరించును. నన్నయ [పయోగించిన భామలో6 జాలవఅకు స.స్కృృతమర్యాదలు జాతీయములు యథాతథనుగం. చెనుంగులో. గనిపించును. నన్నయ వాడు కలోనున్న శబ్రజాలమును నంన్మరించి వాడినా(డని చెప్ప వచ్చును. నంన్క్బృృత వ్యాక రణవిరోధ| పయోగములు శివకవుల కావ్యములలో నాటి శాసనములలో. గన్పించినట్లు, నన్నయ భారతమున. గన్నింపవు, నన్నయకాలములోని శాసనములందలి భాష యథాతధముగ గాక, సంస్కారరూపమున నన్నయ కావ్యమున గోచరించుచున్నది. నన్నయ నల్పిన యీ శబ సంస్కారమే యతనిక్షి “విపులళబ్దళశాననుండ'ను చిరుదును నంపొ దించిపెట్టియుండును. నన్నయ బారతమున నితివృ_త్తము, భావ, ఛందస్సు, సంస్కృత [_పభావమునకు లోంబడినవే, నిర్హీత నియమబద్ధమైన యతని సంస్కారపద్దతి “మార్గ ' కవితయే యని శవకవుల మతము గావచ్చును. అందుచేతనే యాదికవియైనను నన్నయమవిోక విని శివకవులెవ్వరు స్మరింపలేదు. 'దేశభాషపాకవితా (వ్రపంచనున న్శగగణ్యమెన నన్నయభారతమును శివకవు

డె అెల్లరు స్మృరింపకపోవుటకుం గారణము. భిన్న మత (వవృ త్తియే కాక భిన్నసారస్వత దృక్పథముగూడ నని చెప్పవచ్చును. సంఘమున నొక (పత్యేకమతమును 'వెలయించినన్హై

శైవులు చాజ్బా్యయమున యూడ నొక స్యతం (తసారస్వతోద్యమ మును నెలకొల్పినారు. “గద్యపద్యసంస్కృతభూ యిష్ట (ప్రబంధ రచన, మానుగా సర్వసామాన్యంబు గాద”ని పాలుురికి సోమ నాథుని పవచనము, ఈ మాట నన్నయ నె త్షిపొడుపు. తిక్కన తన తొలికావ్యమగు నుత్తరరామాయణమును నిర్వచ నముగనే రచించెను.

“పానమై నను యతివై వడియైన

'దేసిగా నిలిపి యాది [పాననియతిం

దప్పకుండగ ద్విపదలు రచియింతు”

ఇది పండితారాధ్యచరి[త యవళతారికలో సోమనాథుని

(ప్రతిజ్ఞ. 'తలుఃగు కవితకు ముఖ్యలవణము లు యతి పానలు. 'ఇెలుంగు ఛందన్సునకు( బ్రత్యేకత, నిర్జీతగురులముపరంపరాను పూర్విసంక లిత మగు గణములు గాక మా తాబద్ధము లగు గణములు, తెలుంగు యతి సంన్క్మ్యృతయతికం శు విశిష్టము, సోమనాదుండు “పానము, యతి' చేసిగా నిలిపి, యని యర్థ వంతమైన వాక్యము [పయోగించిను, విరామపూర్వకమైన నంస్కృృత యతి గాక వర్ణ సాజాత్యపూర్వక మైన "తెలు6గు యతి'నే పాటింపవలెను. కెలుంగు నుడికారపు నినర్గతను గు రించి తదనుగుణముగ వాయుట “బేళికవిత “దేశి కవితాశాఖ సంస్కృత వాజ్బ్యయ మర్యాదకు లోంబడదు. [ప్రాసనియతి:

౯/7

నసంస్క్ట్టుతవృ _త్తములతో లేదు. అది తెలుంగు కవితకుం 'బత్యేకభూషణము. నన్నయ నంస్కృతములోని ఛందస్సులను (గ్రహించి వానికిం చెనుంగు యతి[పాసలు చేర్చి భారతములో వాజెను, కాని శుద్దదేశికవితావాదులగు సోమనాధాదుల కిది నచ్చలేదు. వారు శుద్దదేశీయమైన ఛందస్సులో ద్విపదలో (వాసినారు. మాళతాగణబద్దములై న వద్యములు జాతులు. “జాతులు మా తానునంధానగ ణవినీతులు గాన” మాతాగణ: బద్దమైన ద్వివదలో ళుద్దదేశిగా కావ్యము లళ్లైద నని సోమ: నాధుని (పతిజం

“ఉరుతరగద్యవద్యో క్రులకంశు

నరనమై పరగిన జాను 'జెనుంగు

చర్చింపగా సర్వసామాన్య మగుట:

గూళ్చెద ద్విపదలు గోర్కి వై వార”

“ఉరుతరగద్యపద్యో కులు”. -నన్నయ వని గురిం

వచ్చును; శివకవుల కాలమున కవి నర్వసామాన్యము గాక పోయినవి. భాషావయోగమున శివకవులు పతిపాదించిన (కొ_త్తన్మూతము “జూనుతెనుంగు.ల చ*ీసరళముగాంగ భావ ములు జానుతెనుంగున నింవు పెంపుతో. బిరింగొన”-|[ వాయ వలె నని కుమారసంభవ పీరికలోనిమాట. సోమనాధుడు పండి. తారాధ్యచరి[తమున “జాను తెనుంగు వివేమము [పనన్నతకు” అని [పతిపాదించినాండు. సోమనాధుంజే వృషాధిపళతకమున జానుతెనుంగున కుదాపారణ [పాయముగ (వాసిన పద్యము.

8 “బలు ఫొడ తోలు సీరయును జాప నరుల్‌ గిలుపారు కన్ను వె "న్నెల తల సేదు గుత్తుకయు నిండిన వేలుపుళేరు వల్లు పూ సలు గల ేని లెంక వని జాను తెనుంగున విన్న వించెదన్‌ వలవు మదిన్‌ దఠిర్ప బసవా బసవా బసవా వృషాధిపా ఎ ఈపద్యమునుబట్టి జాను 'ఇెనుంగన నచ్చ తెనుఃగని కొంద అర్థము తీయుచున్నారు. కాని, యీనిర్వచనమునకు( గుమార నంభవమే గాక యా సోమనాదుని బనవవురాణము పండితా ాధ్యచరి తముగూడ నపవాదములే. నన్నెచోడుండు సోమ నాధుండుగూడ వారి జాను తెను గు కావ్యములలో సంస్కృత ననూనములు కువ్పతిప్పలుగం (బయోగించినారు. మజికొం దలు జాను కెనుంగన. దేటతెనుంగని యర్జమునిచ్చుచున్నారు. *జూను తెనుంగు' “తేట ఇెనుంగు'--మాటల ఆంటిని విడివిడిగా సోమనాథుంజే |(ఫపయోగించినాండు.. జూను తెనుంగు, తేట "తెనుంగు అనగా నులభముగా నర్జమగు ెనుంగు-అని సూర్య రాయనిఘంటువులో వివరణము గలదు. కాని శివకవుల జూను "తెనుంగు కావ్యములలో నులభగాహ్యాములు గా ని సంస్కృత సమానములే కాక, కన్న డభాషూపదములు (శుతిస్టృతివాక్య నులు "పెక్కులు గలవు. శివకవులు వాడిన భాషకు. గొన్ని (వత్యేక ధర్మములు

గలవు. వారిదృష్టీలోం 'దెుుంగుభాషను శాసించుటకు సంస్కృత వ్యాకరణమునకు వాక్కులేదు. తెలుగుభాషలో సహజసిద్ధముగ వాడుకలో నున్న పదములు సంస్క త వ్యాకరణసమ్మతములు గాకపోయినను, శివకవులు కుప్పతివృలుగ వాడినారు,

రి

“నల్ల వో బసవన్న నందీళమూ _ర్రి”

“నల్ల వో బసవయ్య మ.ల్లోకవంద్య”

“కటితి నర్వాంగ కచ్చడం బనుచు”

“శీ, మహోచేవుండన్వామంబు లున్న

"వే మహి నెటువంటి యితరవేల్పులకు” --బసవవురాణము ఇన్లు “నిత్యపడి, వుడమీళ, భ_క్తకూటువలు, నద్భక్త సమూహి ". అకాలసు తెలుంగు శానవములలో, నంతకుముందు శాననములలో(ంగూడ నిట్టినమానములు గానవచ్చుచున్నవి. ళివ కవుల [వయోగనరణి నమ కాలఠీనళశాననములలోం గన్పించుటచే నటి వదము లాకాలమున.6 చెముంగు నాలుకల నలుంగుచుం 'డెకవని యూహింపవచ్చును. సహజసిద్దముగం బెకుంగువారు వాడు వదములు కావ్యములలో వాడుకొనవచ్చునని వాకి యాశయము. జామ తెనుం గన నినర్గమైన "తెనుంగు. అందు సంస్కృతవదము లుండవచ్చును. ఆ నంన్కృృతము నంస్క్టృతపు శివితోంగాక తెలుంగు నుడి ననుసరించి చేరును. శివకవులు నన్నయ “విపుల శబ్దశాసన'త్వము నంగీకరింపలేదు. శివకవులు నన్నయ “గద్యసద్య | వబంధభూయిష్టరచన, యురుతరగదష్థ వదోో క్రులు శబ్దశాసనము”_వె 6 బూర్వపకమును నెలకొల్పి, సర్వతం[త్రస్వతం (తమగు నూత్న సారస్వతోద్యమమును నెల కొల్పిరి. నన్నయ యారంభించిన యాం[ధమవోభాకత మసం వూర ముగ నిలిచిపోవలసి వచ్చినది.

శివకవులు (వతిపాదించిన సారస్వతోద్యమము సార్వజసీ నము గాలీదు. సాహిత్య _పపంచమున భిన్నవాదములు ఇెలశేగి

10

నవి, వై వయుగములో. జిట్టచివర నుద్భపించిన కావ్యము రంగ నాథధరామాయణము. రంగనాథరామాయణక ర్త శివకవులను. బూ ర్రిగ ననునరింపలేదు. ఛందస్సు శుద్దదేతి యగు ద్వివదయే గాని యితివృ _త్తము సంస్కృతరామాయణమే. భాపా[ప్రయోగ స్వాతం త్యమునుబట్టి చూచినను కివకవలవల విళ్ళంఖలవిహా రము నలునలేదు,. ఈ కావ్యము వీరశై వమత కీణదళను సంస్క ఖో సాహిత్య గ్‌ "రవపునరుద్ధరణాభిమానమును వ్యక్తము చేయుచున్నది. రంగనాథరామాయణము తిక్కన మహాయుగ మునకు వెగుంజుక్కా.. ఇట్టి స్ట తిగతులలో నన్నయ యారంభిం విన మవోభారతమును బూరింప సాపహాసించు మహాకవి లేక పోయెను ఈ యుగమంచదే వేములవాడ భీమకవి సాహసించి. భారతమును బూరింప సమకట్టియు విఫలు6డైై యుండవచ్చును. "వేములవాడ భీమకవి విరాటపర్వవమునుండి కొన్ని వ ద్యములు లవణ | గంథములం దుదాహారింవం బడినవి. భారతమువంటి మ హేతిహోసరచనకు( గవృలందటు నధికారులు కారు. అది యొక సామాన్యళవి కసాధ్యమైన వని. ఒక సారన్వతవరిమత్తు లేదా -పరిషత్తువంటి యొక మహాకవి సాధింవవలసిన క ర్య మది. రాజరాజనలేం[దుని తరువాత వేంగీదేశమునకు వీరవిజ 'యాదిత్యుండు పరిపాలకుం డయ్యెను. రాజరాజన రేం (డ్రుని యా [శయమునం బెంపొందిన "రాజమహౌాం[ద్ర కవీం దనమాజ మునికు రాజా[శయము తప్పినది. ఇక వ్య క్తులెవ్వరు భారత రచనకు. దలపెట్టలేదు. అంతలో శివకవులు ఇెలేగి, దేశికవిత, జాను అనుంగు వాదములతో నన్నయ భారత వాజ్బ్యయము 2. చండెత్రిరి.

శే

ెండుశళాబ్దుల తరువాత నెల్లూరుమండల (వకవ్వైన మనుమసిద్ది మహారాజునకు మం త్రిత్వము నెరపిన తిక్కాన మవాీ కవి తిరగి మసిభారత రచనకు6 బూనుకొ'నెను.

“అల్పాకరంబుల ననల్బార్హ రచన", “జాను తెనుంగు 'చళికవిత” “ద్విపదరచన ” యను సిర్టాంతరాద్రాంతములే గాని వాని యంతన్హత్వ మెట్టిదో, యవి 'యెంతవర కనుసరణీయ ములో చూపిన మవోకవివమా త మంతవర కెవరు "లేకపోయెను, అన అంతరార్థము గు _ర్హింపక, వృథా వాగ్వి వాదములలో బడిన సారస్వతోపానకులందణ నేకోన్నుఖము చేసి యన్ని వాదము లలోంగల సత్యమును సమన్వయించి చూపిన సారస్వతాచా ర్యుండు తిక్కన. నిజమున కు_త్తమసాహిత్య గ" రవమౌచిత్య పరిపాలన, భావవాపాటవము రన(వతీతిమై నను, గావ్యమున కంగభూతమునై న జాతీయము. వలుకుబడి నుడికారము వై నను నాధారవడియుండును.. వీనిలో నే యేకచేశమునో గ్రహించి, ఛందస్సువెననో, భాషవైైననో యధికనిస్ట చూపిన కవికి సాహితీసృష్టిలో వేళ దేళసిద్ది మా(తమే లభించును. అట్లుగాక, పరివూర్జ్మ సిద్ధి పొందిన మహాకవి తిక్కన. ఈసతమునే తిక్కన తన తొభికావ్యమైన నిర్వచనో _తరరామాయణపీరికలో నావా ర్యుంత కవిజాలోకమున కుపదేశించినాండు. ఈ [1పబోధము సమకాలినసాహిత్యమీమాంసలవై విమర్శ. శివకవులు (పతిపా- దించిన “జానుతెనుంగు, చేశికవిత, యల్వాతరంబుల ననల్బార్థ రచన" మున్నగు సిద్రాంతములవైై నిర్వచనో _త్తరరామాయణ పీరిక సాహిత్యసమీమ, అంతమాతమగాదు. చిఠానుభవమువేం 'డాను గళాధర్మము లని (గ్రహించిన నూ[తములః దిక్కన

19 యాం ధసారస్వతజగత్తున కుపపాదించినాండు. నిర్వచనో _త్తర రామాయణపీరిక యొక్కకే తిక్కనకుం దెనుంగులో నాలం కారికసంఘమున న[గణగౌరవము నందింపంగలదు. ఆనాడు తిక్కనకు. గవిగానే గాక కవిళాశిల్పవేత్తగాగూడం బఖా్రితి గలదు. సమకాలీనసాహిత్యవాదముల వై ముకుమారనిశితవిమర్శ నిర్వచనో _త్తరరామాయణపీఠిక యను విషయము, శివకవుల శావ్యపీరికలు, తిక్కన కావ్యపిరికతోం బోల్చి చూచినచో స్వయంవ్య క్తము "కాగలదు. “సరళము గాగ భావములు జాను తెనుంగున నింవు పెంపుతో. -బిరిగొన వర్షనల్‌ ఫణితి పేర్కొన నర్థము లొ త్తగిల్ల బం ధురముగ6 1[బాణముల్‌ మధుమృదుత్వరసంబునం గందళింప న తరములు సూక్త రార్యులుుం గర్జరసాయనలీలం (గ్రాలగన్‌ కుమారసంభవములోని "వె పద్యములోని, “ఇంపుపెంపు" నకుం దిక్కాన నిర్వచనో త్త్రరరామాయణవీఠికలో. బూర్యపక. మును 'నెలకొల్పుచు--- “ఎట్టి కపికైనః దనక్ళతి యింపుః జంప జాలు. గావున6 గావ్యంబు సరసుల్రైన కవుల చెవులకు చెక్కిన గాని నమ్మ! జెందు పరిణతి గల్గు కవీళశ్వరుండు."”' "అనీ (వాసినాండు.

198 “జాత్యము6గామి నొప్పయిన నంస్కృత మెయ్యొడంజొన్న వాక్యసాం గత్యము చేయుచో నయిన గద్యము తోడుగం "జెప్పి వెట్ట చౌ రు నగ్గత్యము దోంవం (భానము (వకారము వేఅగు నకరంబులన్‌ (శుత్యనురూప మంచు నిడ నూరుల కివ్విధ మింవుం బెంపచే” -నిర్వచనో _త్తరరామాయణము ““జాత్యము. గామ్‌ నొవృయిన వంస్కృత నమెయ్యెడం జొన్న' '-అను (ప్రతిజ్ఞ శివకవు లధికేపించిన “సంన్క్బృత భూయిసష్టరచనకు సమాధానము . వాక్యసాంగ త్యముచేయుచో నయిన గద్యము తోడుగ 'జెప్పివెట్ట'.అను వాక్యము శివ కపుల '“ఆరూఢగద్య పద్యరచనకు' “ఉరుతర గద్యవద్యో క్తు లకు6) (బత్యు_త్తరము. “పాసము (ప్రకారము వేజగు నడరంబు (శుత్యనురూపమంచు నిడి, అనునది శివకవుల నె త్తిపొడుపు. క సర్వజ్ఞ భ_క్రివిరహితు 'జవ్వండు నుత్కృష్టజాతు. జేటికిం గొఅ యే.” -ళివత_త్త్వసారము- (పాసమున శివకవులు కతిపయవాల్‌ సామ్య మున్ననరి వడిరి. అలవడ సంస్క్ట్ట్రత శబ్దము "తెలుంగు బడి విశేషణంబు జేట వపడంగాం బలుకు నెడ లింగవచనం బులు ఖేదింవమికి మెచ్చు బుధజనము క్ళొతిన్‌.

క్టేశ్మీ అని నిర్వచనో _త్తరరామాయణపీరికలో6 దిక్కాన పేర్టా :నిన కావ్యదోషములుకూడ శివకవులమై న6 బరోతవిమర్శ యే. తిక్కన నిర్వచనో త్తరరామాయణపీరికలో “పలుకుల పొండు లేక రసభంగము "సేయుచు. (వాత వడ్డ మాటలం దమ నేర్పు చూపి" అని కుకవినింద నల్పినాండు.. తిక్కన పద్మ్రపయోగ "ాళశల మొక లలభితకళ. ఈ కళావై దగ్భ్యమున కతని రెండు కావ్యములు ఉదాహరణములే, తిక్కన "రనభంగము' గర్జించి వదముల కూర్పుఎవై 6 దన యఖి[ పాయము వెల్లడించెను. "“అలితపదహృృూద్యపద్యం బులన క'దార్థంబు ఘటితవూర్వాపరమై యల(కి యల:తి తునియలు, గా వాళ సంధించిన విధమున నమర౭గ వలయున్‌” అలతి యల.లి తునియలు పూశఠ్వాపరముగ: గాహాళ నిర్మించినట్లు పదములను (బయోగింపవలె నని లిక్కాన యాడదే శము, అటు ప్రాత వడ్డ మాటలు గాని, యిటు వ్యవహారమున నలిగిన మాట లన్నియు యధథధాతథముగల6 (బయోగార్హ్లా ము -లని తిక్కన చెప్పలేదు. కవితార్థమును గంథవహుండు పుష్ప దళంబుల సౌరభ మిచ్చు చందమున వికసింపం "జేయ వలనని తిక్కన యాశయము. నిర్వచనో _త్తరరామాయణకధ య యోధ్యావర్ణనముతో నారంభించుచున్నది. ఈ వర్ణ నము సంస్కృత రామాయణములో 'అేదు. సంఘమునకు సారస్వతమునకును బింబ పతిబింబభావము గలదు. సాంఘికచాతావరణము సాహిత్యనృష్టికి రూపకల్పనలు దిద్దును. ఈ దృన్చితోం జూచినచో నిర్వచనో త్తరరామాయణ

15 ములో. దిక్కాననాటి యాం ధసాంఘికవృ_త్తముల నక్క డక్కడ ఛాయాడూ త్రముగ గు_ర్రింపవచ్చును. తిక్కన య యోభ్యాపురవర్ష న మయొక యాదర్శ (పాయ మైన యాం [ధమవోనగరవర్ణ్యన, పదుమూడవ శతాబ్దిలో నాం (ధ్రదేళములో శత్రుదు శ్ళేద్యమైన యొకకోటను దిక్కున రామాయణ కాలమునాటి య యోధ్యావురికిం 'జేర్చినాండు. ఆ విశాలపరిఖ, యున్న తవ పగోపురములు, బవురతో్ను త్కీర్ట సాలభంజికలు, రత్నహర్మ్య రేఖలు, మ _త్తేభగర్జి తస్సారరవంబులు బృంహితనాదములు, పవనజవనాళ్వములు.__-ఇవి యానాటి కోటలలోం దిరుగుచు. దిక్కాన న్వయముగంజూచినవే. వాల్మీకి యొక్కముక్కాగూడ నంస్కృృత రామాయణమునం "ఇప్ప లేదు. ఇంతేకాదు. మవ్వంపు మేనుల జవ్వనంబుల కింపు మిగిలిన చెయ్యుల 'మెజటు6లగు వెట్ట నల్లన మధురంపు సల్లాపరచనకు లేంత నవ్వున నును బూంత వూయ నిడు వాలు€ గను దోయి నినుపారు కాంతికి గలికి (శ్రేంగన్నుల నలువు మిగుల అభలితంబులగు చిత్తముల చతురతలకు నరసంవపు నడవడి: చెరలు పుచ్చ 'వెరవు గల్లి మనోభవు వీరరసము నిరతముగ నేర్చు వాటించి కరువు గట్టి పోసీ చేసిన రూప్తుల పోల్కి వార వనిత లొప్పుదు రవ్పురవరము నందు.

16

వాల్మీకి 'దేవలోకములో రంభాది వేళలను గూర్చి చెప్పి నాడుగాని భూలోకములో వేళ్యలగూర్చి, యందులో నయో భ్యాపురీ వేళ్యలను గూర్చి (వస్తావింవ అదు. మొన్న మొన్నటి వర కాం[ధ్రదేశ మంతటం దిక్కాన వర్షించిన వేళ్యలుంజెడివా ఠని వేజుగ. జెప్ప నక్కారలేదు.

ఘనసారక ర్పూరపరిమళములు చందనగంధములు గాలి వీపులో గుచాళించు చుంజెడివి. గంధవహుని పరిమళములోం దిక్కన యానాటి విటుల రసికతను మనో ఖీముగ వర్ణించి నాడు. ఈ విటులు, నంస్కృృత రామాయణమునందలఖి యయా ధ్యలో, నేటితెలుగునాట అేకున్నను, దెక్కననాడును, దవ్య్వాత విద్యానగరపీదులలో గంథవమానితోం గలని మెలనీ తిరుగు చుంజెడివా రనుట తధ్యము. యువత్రుల ళృంగారము తిక్కన లలితముగ వర్దించినాండు. ఆ యువతులు _త్తరదేశ మందలి యయోధ్యావుర ఇాసినులు కారు. ఆంధ యంవతు లేనాడు 'మేలిమునుంగు నెరుంగరు “వయ్యెద దూలభించుట మే నాటికి "నేటికి. చెలుంగు వడుచుల యనవరతళ్ళంగారము. చందనగంధ ములు మైపూతలు నవతంసమంజరులు నాడు గలవు. ఆనాడు 'నెలతల చెక్కులమెజు:గు వింతగ నవతంన మంజరులు గాభిలోం గదలుచుంజెను. “కుకపికనంకులత్వమున నుందరసాం (దలతాంత పళ్లిన (వకరబహుచ్చవిం బురవరంబు ఏిపోరవనంబు లొవ్చృ” నట. ఆ విహారవనము లలనాటి యయోధ్యలో; గఅవో లేవో చెప్పలేము గాని, తిక్కననాటి తెలుంగు రాజధానులలో. గల వని చెవ్పవచ్చును.

క్షే

ఉపవనములను వర్ణించునపుడు తిక్కన యుప్పొంగి రచించెను. మత్తాళి పుష్పితనవలళాపుంజములోపల వివారించు చుండెడిది. ఉన్మదక లకంఠకుమారు:డు నహాకారపల్ల వసమితి కదల్చుచుంజెడివాండు. మందనూరుతము లా పువ్చవనములలో వివారించుచుంజెడివి. ఉద్యానవనములలో లతామండపము లుండెడివి. రాజాంతఈపురములలో నుద్యానవనము (కడా: రంగము. _ సీతారాముల వనవిహిరవర్ణనమును మూలములో. గంజభె6 బెంచి తిక్కాన వర్ణించుటబట్టి చూచిన నాం[దరాజుల రాణుల "కేళీవిలాస విపోరములకు నుద్యానవనము లే యాటవట్లు లని తెలియుచున్నది. ఇన్లు జల్మకీడలు. ఉపవనములలో జల (క్రీడలకు నుందరతటాకము లుండెడివి,

సీతకు మూలములో. ఇలిక తెలు కన్చింపరు.. నిర్వచ నో_త్తరరామాయణమున లెక్కాకు మిక్కిలి చెలికత్తెలు గలరు. ఈ ెలిక_త్తియ లందలు తిక్కన మహాకవి సీతకు ధర్మమగ నొనగిన పరివారము గాడు. అనాడు తెలుంగు రాణులకు అంతఃపురవాసినులై న పరిచారికాబ్బందము లక్కాకు మించి యుంజెడిది. అంతఃపురో చ్యానవిహారజల [క్రీడాదులు తిక్కన కాలమునాటి. తెలుంగు నేలనేగాక తరువాత విదాననగత సా[మాజ్యమునంగూడంగ ల యాజఖారములు, ఈ విషయము విచద్యానగరము సందర్శించిన విదేశ యాతికుల (వావలవలనం గూడ చెలియుచున్నది. తిక్కన పురవర్దనము చదివిన తర్వాత ఓరుగల్లు కోటలోని నేటి శధిలావశేషములనము జూచినప్పుడు పరిత స్వపష్నములోంజూచిన దానిని సరిపోల్బు కొనుచున్నట్లు: విస్మితుండగును.

2

18

రామాయణములో కుజేరుని దూత రావణు సందర్శిం చుటగలదు. కుజేరుని దూత సభలో రావణునిజూచి “జయ” అని వలికినాడు. సమయోచితముగ శాయబారమును నెరపి నాండు. ఈ ఘట్టములో తిక్కన పంపిన దూత యతదూత కాడు. ఆలుంగు దూతయే. అతడు చనుబెంచి ముందఅ విఖీమణుని జూచినాండు. విఖీపణుండు “వచ్చిన కార్వమారసి" "దాన వేశ్వరుని" “ఇెచ్చెరగానిపించి” నాండు, ఎడ సేయక అప్పుడు దూత “వీనీత వేషుండై చొచ్చి , 'ధరాతలం బురము సోకగ నానతుండై యుపాయనంబిచ్చి, కర(పవర్శితమహిన్‌ సంకుచితోపవిష్టుం డై నాండు. దూతకు వినీతవేషము. తిక్కన (కొత్తగ వేసివదే దూత రాజుగారి కంచ ముందు రాజ సోదరుని దర్శింపవలెను. అతడు దూతను రాజునకు సమర్ప్చిం చును. దూత ధరాతలము సొోకగ సాష్టాంగదండ (పణామ మాచరించి రాజుగారు చేనన్నతోం జూపినచోట నొదిగి కూర్చొనవలెను. ఇవి తిక్కన కాలము నాటి రాజాస్థాన మర్యాదలు.

మూలమున విష్ణు దేవునకు రాకఘలకు మధ్య జరిగిన ఘోరయుద్ధములు కలవు. తిక్కన తెలుగులో నా యుద్దము లను వర్ణించినాండు. అందలి భటులు 'దేవళలును గారు రాతను లునుగారు. వారు “"కూలిన వారిం జూచి వెడ గొంకిన మెచ్చక మున్ను వెన్నుగా నేలకు. జొచ్చువారు. దమ నెయ్యుర కడ్డము వచ్చువారు ను క్కీలయి నేర్పు 'లేక తమకించి పయిం బడి నొచ్చువారు మున్‌ వాలిన మచ్చరం బగుట వారణ సేయక | వచ్చువారునై”

19 పోరాడినారు, ఇట్టివారు సంన్క్యృతమూలమున లేరు, *“ఉక్కీిలయి "నేర్పు లేక తమకించి. పయింబడి నొచ్చువారు”ను గలరట. శక్తి; యుక్తి; క్తి, కలము తిక్కాననాటి తెలుంగు భూమిలో వియ్య మందినవి. యుక్తిలేని శక్తి, కత్తినెరగని కలము నాటి వారికి నచ్చవు. కుజేరుం డోడిపోయిన పిమ్ముట యతులు చెల్లాచెదురై 'కాందిశీకులయిరి. ఓటమి విషయము సంస్కృతరామాయణ మున6 గలదు. గాని '*కాందిశీకుల” పర్ణనము మాత మందు గానరాదు. నిజమునకు కాందిశీకులయినది యత వజలు కాదు. తిక్కన కాలమునాటి రాజు లన్య రాజుల జయించి నప్పుడు విరోధిరాజధానుల6 దగుల పెట్టి, తదా[శితులం వారం [(దోలు చుంజెడివా రని సమకాలీదశిలాశాసనములు సాత్యుము చెప్పు చున్నవి. ఒకవేళ శిలాశాసనములు లేకపోయినను మనమీ విషయమున చారి[త్రకముగ నంధకారసము[ద్రమున మునిగి పోయెడి వారమనుకొన నక్కారలేదు. అద్దములోవలె. (బతి పలించి, యలనాటి కాందిశీకుల కష్టములు నిర్వచనోత్తర రామాయణమున6 గన్వించుచున్నవి, కాలుకొన్న్నంతయు. బాటి కనుకని దచెసలందు.6 గాడు వడియు. చాఆఅ౧6 జూలక ముట్టం బడి జాడ6దప్పుంగ6 దొలం6గి "పెన్లొందులం దూఆజఈ బడి యు. దలలు! జీరలును గంపలు వట్టికొని గాసి 7₹ా (మగ్గు టడవులం గాటు పడియు. గాళులం జేతులలా 'నెట్టకేలకు6 జలు లెక్కి లోయల జాంగం బడియు

20

బయలి మొనలు గోట కట్టిన "పెల్దున

వీటి |పజయు నొక్కమాట యురలః

చెరలి యిద్ద జొక్కు తెరుపునం బోవక

యాకులతను గాందిశీకులై ర.

ాజులన్యరాజ్యములు జయించినపుడు తిక్కనకాందిశీకుల కష్టములు కనులారగాంచి యుండును. ఈ వర్ణన తదనుభూతి పరిణామమే. నాటి తెలుంగువారి కష్టము లన్నియు పావము రామాయణకాలమునాటి యమునకు. గూడ. దెచ్చిపెట్టినాండు మంత్రి తీక్కున ;--.

“వనము చాటంబంచి సులభంబుగ. బూరియు నీరు వంట కట్టియలును గల్గు చోట్టను గడింది మగల్‌ దగు నుక్కు ళంబుగా భయమను పీరులేక నిరపాయముగా పిడియించుచున్‌ ” 'రావణుండు "సేనల నడపెను. (ప్రపంచము నంతయు జయించుచు నాకాళమార్మ మునంబోవుచు యభఖేచ్భాగమన శీలులగు 'రాతనులు గాదు పూరి, నీరు, వంట, కళ్హైలుగల చోట్లు తంటాలు పడి వెదకి విడిసినది. వారు తిక్కనకాలమునాటి తెలుంగు థటులే.

“చామర [గ్రాహిణీకరచారుక టక రశ్మిరాజి నీరాజితుండు' “నృప కోటియు. మం (తికదంబకంబు " “కబవీం (దులు, వంది జనంబు లిష్టభృత్యులు మొదలై న వారలు" బలిసి ముదంబునం గొలువ రామభూ విభుండు కొలువు దీర్చినట్టు నిర్వచనోత్తర ౮ామాయణ వర్ణనము. ఈ వర్ణనకు మూలము తిక్కన “అను దినము” చూచిన మకుమసిద్లి కొలుపుకూట మే.

20 | పారజానపదాభఖిభావణంబులు దగ నయ్యె "తరంగుల నాదరించు ను_త్త్రమహయదంతిస_త్తమరధరత్న ములు సూచి సవరణ లలవరించు యోధవీర(పకారో_క్రి నిరూఢస ముద్దతి "౩3డందలో నుల్ల సిల్లు నిఖలవిద్యాగమనిపుణవిద్వజ్ఞన సంభావనంబుల నంతసిల్లు ననుదినంబు నిట్టు లభిమతబహువిధ సముచిత[వవ_ర్తనము లొనర్చ్భు చకతివిభూతినుండి కతిపయదినములు వోవుటయును రామభూవిభుండు సంస్కృత రామభూవిభుండీ 'రాజ్యకార్యములు తీర్చినట్లు వాల్మీకి చెప్పలేదు. నిర్వచనోత్తర రామా యణమున సంస్కృతమూలములో. (బధానకథతో నంబంధము లేని యవాంతరగాథల నన్నిటిని తిక్కన వదలెను. సంస్కృతో _త్తరతామాయణము మవోరణ్యము. నిర్వచనో _త్తరరామాయణము ఉద్యానవనము. చం[దోదయ చంధద్రికావర్షనములు, _ వనవివోర పుష్చాపచయవర్ష నములు, నాం[ధ వాజ్బయమున తిక్కన లేఖిని తొలిసారి చి(త్రించినవి. అర్వాచీన [వబంధోదయమునకు నిర్వచనో త్త్రరరామాయణము వేగుంజుక్కా. తిక్కన (పబంధకపులకు వర్ణనాత్యుకసన్ని వేశముల "మేలు బంతులు దిర్చి దిద్దెను,

వివి “చిత్తజు చిగురులం జ్మితంబుగా నిడ్డ లలితతమాలపల్ల వ మనంగ రతిపు మాణిక్యదర్పణమున నూనిన కమనీయ మృగమదకణ మనంగ వెడవిల్తు ఖీలారవిందంబు మీందికిం దివుటమై యరిగిన జేంటి యనంగ వలరాజు సిందూరతిలకంబులో ౬ జెలు వొందుకాలాగరుబిందు వన6లగ నుదయరాగమహిమ నుజ్జ్వలం బైన బిం బంబు నడుమ లాంఛనంబు చెన్నుు6 "జేయ: బూర్వశ్రై లశిఖరదేశంబున నిందు. డొప్పె భువన మెలమి మ్‌గుల” తిక్కన “ఉత్తరరామాయణ' మేల యారంథింపవలెను? వూర్వరామాయణమును విడుచుటకు పౌతువేమి? ఈ (పళ్నల నూహించి, సమాధానము తిక్కానయే ఇప్పెను. “ఎ_త్తటి నై నను ధీరో దాత్త నృపో_త్తముండు రామధరణీపతి న ద్వ ్త్తము సంభావ్య మగుట ను త్తరరామాయణో క్రియు క్రుండ నై తిన్‌ .” వెనువెంటనే తిక్కన మరియొక వద్యమున “సారకవితాభిరాము గుంటూరు విభుని మంతి భాస్కరు మళత్చితామహాటని6 దలంచి 'మయెన మన్ననమెయి లోక మాదరించు 'వేఅ నాకృతిగుణములు వేయు నేల?”-_-అని

తలి

పితామమహాని6 (బళంసించెను. అయిన సారకవితాఖి ర':ము(డైన యీ మంతి థాస్క-రుం జెవరు? అతని కృుతు 'అెవ్వి? తిక్కన మాటలనుబఐట్టి యతడు మిక్కిలి ను ప్రసిద్ధుండైై యుండవలెను. భాస్కర రామాయణకృతిక _ర్తమొన భాస్కరుండే తిక్కన పితామహుండని కొందజయూహించుచున్నారు. అట్లయిన నుత్తరరానూయణ (వస_క్రివచ్చినపుడు గూడ ఎత్తజి నైనను ధీరోధా_త్తనృపో_త్తముండు రాముని చరితము సంభావ్య మగు నని పల్కెను గాని. పితామహుని పూర్వరామాయణరచనను గూర్చి యేమియు. 'జెప్పక మౌనము వహింవెను. దీనినింబట్టి గుంటూరి విభుడైన మం (తిళాస్కరుండు తిక్కన పితామహుడు సరన కవితాభిరాము.2ై. యాకాలమున6 'బేరొంది యుండ వచ్చునుగాని, రామాయణమును (వాయలేదని చెప్పకతప్పదు.

ఫూర్వరామాయణకీ_ర్షి తాతగారికి, ఉత్తరరామాయణ, (శీమ'దాం (ధ్రభారతకీ _క్రి మనుమనకు. గట్టివెట్టుటచేం గధ ర్తి కట్టవచ్చును గాని సత్యము మా[తము కాంజాలదు. దశకుమార చరి[తలో కేతన

“మనుమసిద్ది మపాళసమ_స్తరాజ్య

భారభధా శేయు. డఖభిరూపభావభవుండు

కొట్టరువు కొమ్మునామాత్యు కూర్మిసుతుండు

దీనజనతానిధానంబు తిక్క శౌరి."

అని తిక్కనను (బళంసించెను. తిక్కన మనుమసిద్ధి మహీపతి రాజ్యంబున( గులక్రమాగతం బగు మంతిపదవి యండుంజ ననియు,

దు

“*అందలంబు గొడుగు లడపంబు మేల్కట్టు

కామరములు జమీలి శంఖములును

గంబగట్లు భూమీ కానిక గాగ6 బెం

"పెసగు రాచ వదవు లెల్ల బడ సె.” ననియుం గేతన 1వానెను.

తిక్కన యుభయకవిమి[ తుండు.

“అభినుతు(డు మనుమభూవిభు

నభ6 దెనుంగున సంస్కృతమున ( జతురుండై. తా

నుభయకవిమి[తనామము

(తిభువనముల నెగడ మంతి తిక్కాండు తాల్చెన్‌” అని కేతన దళకుమూర చరిితమునం "జెప్పెను,

తిక్కన మనుమసిద్ధి మవోరాజునకు మంశతి. ఆస్థానకవి. ఉభయకవిమి[త్రుండు. అత:డు తన నిర్వచనో _త్తరరామాయ ణము మనుమనిద్ధి మహోారాజున కంకిత మిచ్చెను, మవహారాజు నకు గతి నిచ్చుట యా(శితకవి కవళ్య క_ర్తవ్యము. కాని, మహాకవి తిక్కన మనుమసిద్దికి6 గతి నిచ్చుట కాసంబంధము మాత్రమే కారణము గాదు.

ఏ నిన్ను మామ యనియెొడి

దినికిం దగ నిమ్ము భారతీకన్యక నా

కీ నర్హ్ముండ వగు దనినను

భూనాయకు పల్కు. చిత్తమున కిం వగుడున్‌.

వర్‌

మనుమసిద్దిమహిరాజు మంతి తిక్కానను “మామా యని పిలిచెడివాండు. ఆ పిలుపునకు సార్ధకత కల్పించుటశ్రై తిక్కన కావ్యకన్యక నిచ్చెను. కృతి [పదానమునం దిక్కాన పలుకులలో. గనిపించు రీవి తెలుగు కవుల కెల్ల రకు గర్వకాఠ శమము.

మనుమనిద్ది చరి[తలోం. బెలుంగు చోడులని (వసిద్ది కెక్కిన రాజవంళకమునకు(6 జెందినవాం-డు. *మథురాంతక పొత్తపిచోడ", “*గండగోపొల” బవిరుదునామములతో వీరు దతిణదేశమునకు. బాలకులైన చోళులకు సామంతులై. రాజ్యము చేసినట్లు వీరి శిలా శాననములు తెలుపుచున్నవి. మనుమసిద్ధి మహారాజు తండి తిక్టనృపతి. తిక్రనృపతి వీరుండు. నిజపరా[క్రమమున రాజ్యము విస్తరించెను. శంభురాజాది[ పళ స్తారి మండలమును నిగహించి పురమేఠెమ. కశ్హాటసో మేళు డుర్చ మదోర్ష ర్వము రూవుమాపి చోళరాజునకు సాయమొనర్శి “చోళస్టాపనాచార్య' బిరుదు గైకొ నెను, తిక్కన్ఫపతి శిలా శాననములు కాంచివురమున! గూడ. గన్పించుచున్నవి. ఇతని యాస్థానమున6 'బెక్కూం[డు కవులుండెడివారు. తిక్కన తండి కొమ్మన తిక్కనృపతిమం (తి. కొమ్మన దతిణావథ 'రాజ్యరంగ మున. బరా[క్రమవై భవ పాభవమున "వలసిన తనరాజీగారి "పీరును దన కుమారునకుంబెళ్తైను. తిక్కనకవి నామభేయము నకు మాతృక తిక్కనృవపతి “వశే.

తిక్కనృపతి కి స్తుళఃళము 1254 సంవత్సరమువఅకు రాజ్యము చేసెను, అతని తరువాత మనుమసిద్ధి రాజ్యమునకు వచ్చెను. మనుమసిద్ది శాసనములు క్రి స్తుళఃకము 1258 నుండీ

వ్య

కనిపించుచున్నవి. కావున నిర్వచనోత్తర రామాయణకృృతి కాలము. |క్రీస్తుళకము 1256 త్రరువాత నని యూపొంప వచ్చును. ఈ విషయమునే నిర్వచనో_త్తరరామాయణమున. గల యాంతరంగిక సాక్యములను బట్టి నిర్ణయింపవచ్చును. తిక్కన యవతారికలో6 గృత్తిపతి మన్యసిద్దిపరా[క్రమ విజయ ములు వర్షించినాండు. అందుం జేర్కొనిన విషయములు కవి కాలాను[కమముగ, గూర్చినట్లు తోచుచున్నది.

అవళారికకు. జివర కృతిపతి శార్యమును “ళ్చంగారంబు నలంగ చేమియును (బస్వేచాంకుర శేణి లే దంగంబుల్‌ మెలుంగేద నించుకయు మవోరాన్ట) సామంతు సొ రంగుం దోలి తురంగముం గొనిన సం[గామంబునం దృ_్వన ం ప్తాంగస్స్ఫారయకుండు మన్మవిభు పంచై చన్న నై న్యంబునన్‌

అని వర్ణించినాండు. ఇందలి సారంగు. డద్దంకి సీమకు! చాలకుండు ఇతని పేరు శిలాశాననముల సారంగపాణి" అని 'కానవచ్చుచున్నది, మాధవనాయకుని యనంతరము సింగళ'దేవ మహారాజు |క్రీస్తుళకము 1254 సంవత్సరము వణకు రాజస్ట్రము చేసెను. సిగళచేవ మహారాజు తరువాత సారంగు,డు రాజ్యము సల్చెను, [క్రీస్తుళకము ]25్‌5 సంవత్సరమునుండి సారంగపాణి శ్రిలాశాసనములు _ కన్చించుచున్నవి. కావున నీ సారంగు రాజుగం. జేర్కొనిన నిర్వచనో_త్తర రామాయణము. కీస్తు శకము 1855 సంవత్సరము తరవాత, 1256 సంవత్సర [పొంత మునం దిక్కన మనుమనిద్ధికి. గృతి యిచ్చి యుండవచ్చును. ఆనాటికి మనుమనిద్ది రాజ్యము సల్పుచున్నాండు. తిక్కన మం (తిత్వము 'నెరపు చున్నా(డు, కేతన దశకుమార చరితము

వ

కూడ నించుమించుగ నా నాటిదే. దశకుమారచరి_తమున నిర్వచనో _త్తరరామాయణ [పళంసలేదు. కావున నది నిర్వచ నో_త్తరరామాయణమున _ కిషత్‌ వూర్వమై యుండవలెను. నిర్వచనో _త్తరరామాయణ దళకునూర చర్మితల యవతారిక లలంనాటి ఆలుంగునాటి చరితను 'నేటికిం గూడం (బతిఫలింపం "జీయుచున్న యవరహార్శ్యములు

మూలములో:ంగల నరకవర్ష నము, అహల్యాకథ భృగు శాపకథననము మున్నగునవి నిర్వచనోత్తర రామాయణములో లేవు. నృగరాజకథ తిక్కన యొక్క పద్యమున సం కేపించెను. (శ్రీరాముని వీడ్కూని జనకాదులు తరలుట మూలమున నాలు6ంగు సర్ష్మలు. "తలుంగులో కొన్ని పద్యములు మా(త్రమ..

మూలమున రావణబలిసమాగమము మున్నగు గాధ న్రైదు సర్గ అధికపారములు గలవు. అట్టివాని నెల్ల తిక్కాన "తెలిగింపక విడిచెను.

మూలమున సీతాపవాదమును (శ్రీరాముడు హోన్యగాం (డ వలన. బెలిసికొనును. నిర్వచనోత్తర రామాయణమున సీతాప వాదను నెరింగించిన భ[దుడు నర్మనచివుండు.

సంస్కృత రామాయణము సవరివారముగ. రాముడు సరయూ (వవేశమొనరించి నిర్యాణ మొందుటతో ముగియు చున్నది. తిక్కన నిర్వచనో _త్తరరామాయణము కుళలవులు రామునితో. జేరి రాజవిద్యల 'నేర్చుటతోం గల్యాణాంతముగ మున్నది.

విరి తిక్కన కావ్యమర్యాద ననుసరించి నిర్వచనోత్తర రామాయణమును మంగళాంతము సల్పెను. తిక్కన తన్నుు6 గూర్చి, “అమలోదా_త్తమనీష నే నుభయకావ్య[పౌఢిం బాటించు శి 'ల్పమునం కారగుడం గళావిదుండ నాప_న్తంబనూ[ తుండ గె తమగో [తుండ మహేశ్వరాం (ఘికమలధ్యానై కశీలుండ న న్నమకుం గొమ్మనమం (తికిన్‌ సుతుడందిక్కాఖ్యుండ సన్మాన్యుండన్‌ అని చెప్పుళొ నెను. "కతన దళకుమారచరి[తలోం గృతివతి తిక్కన, చమూ పుండు దండాధీశు,డు. “నుకవీం్యద బృంద రతకుంజెవ్వండనిన పీడను నాలుకకు. దొడవై న వాండు చిత్తనిత్యస్థి తశివుం 'జెన్వం డనిన వీండను శబ్దమున కర్టమైన వాండు దళదిశావి | శాంతయళు6 'డెవ్వ: డనిన వీండని చెప్పుటకు. బాాతమైన వాండు నకల విద్యాకళాచణు. "డెవ్వ6 డనిన వీండని చూపుటకు. గుజియైన వాండు మనుమసిద్ధి మహీళసమ _న్త రాజ్య భాగ్య ధా శేయు. డభిరూపభావభవుండు కొట్టరువు కొమ్మనామాత్యు కూర్చి సుతుండు దీనజనతానిదానంబు తిక్క శారొ అని వర్షించుట మా[తమే గాక

వలి “కవిత చెప్పి యుభయకవిమిితు మెప్పింప నరిది (బవ్మాక్రైన నతండు మెచ్చ పరగ దశకుమారచరితంబు ప్పిన (పోడ నన్ను "వేర పొగడ నేల?” అని కావ్యశిల్పమునకు. దిక్కనమవోకవిని గీటు రాయిగా స్వీకరించెను. ఆ ఖ్యాతి నమకాలమువారివలన నే తిక్కాన- నంపొాదింపంగలి గను. నిర్వచనో _త్తరరానూయణరచనాకాలమునాటికి తిక్కన మం తిం మహాకవి. అయిన “సోమయాజి 'యెప్పుడ య్యెను?ః తన, దశకుమార చరి[తమునాడే “నరసకపీం[దుల న(త్ర బంధము లొవ్వం గొను నను టధికకీ_ర్తనకు6 దెరువు లలితనానాకావ్యములు చెప్పు నుభయభా మలయందు ననుట (పళంస [తోవ యర్జిమై 6 'బిక్కూళ్ళ న [గహోారంబులు గా నిచ్చు ననుట పొగడ్త పొలము మహితదవీ.ణలైన బవాుువిధయాగంబు లొనరించు ననుట వర్షనము దారి పరుని కొక్కాని కిన్నియు. (బకటవృత్త నిజములై. పెంపు సొంపార నెగడు నట్టి కొమ్మనామాత్య్యు తిక్కన కొలంది సచివు 9ంక నొక్కారు. జన్నంగ నెందు. గలండు” అని చిప్పెను.

క్‌0

ఆనాటిశే తిక్కన బహువిధయాగములు చేసి మహిత ద&ీణ లిచ్చినను “సోమయాజి' కాలే దనియే చెప్పవలెను

నిర్వచనోత్తర రామాయణము. నందలి యాశ్వాసాంత గద్య ముదావారణము, “ఇది [థీ మదుభయకవిమిత కొమ్మ నామాత్య ప్యుత బుధారాధనవిధేయ తిక్కన నామధేయ [పణీ చంబైైన యు త్తరరామాయణము. ..

భారతమునందలి యాశ్వాసాంతగద్యము చూడవచ్చును.

“ఇది. ,*బుధారాధనవిరాజి తిక్కన సోమయాజి (పణీ తంభైన (శీ మవిభారతము”

తిక్కన మహాకవి మనుమసిద్ధి యాస్థానమున మంతతిగ మాతమే గాక, మహోక విగా మా[తమే గాక, మహోచార పురుషు(్లై తుల లేని గౌరవపపత్తుల ననుభవించెను. తిక్కన పూర్ణ పురుషుండు. మంతి. మహోకవి. దండనాథుండు. వీద్వాంనుడు. 'వేదాంతి.

ఐతివ్యూము ఈ మహారాజును గూర్చ మహోామం తిని గూర్చి కమ్మని కధలు చెప్పుచున్నది.

అక్కన్న _ బయ్యన్నలు, దాయాదులు మనుమద్ధి నోడించి రాజ్యము గైైకొనిరి. మంతి తిక్కన కాకతి గణపతి 'దేవ చ[కవ ర్తి కొలువుకూటమునశేగి, యాతని సాయమున మనుమసిద్ధి మహారాజును సింవోసనమున బునః(పతిప్పితుని చేసె నని జన [ళుతి,

త తిక్కన మంతి మనుమసిద్ధిమవా రాజునకు "రాయ వాయె గణపతి చేవవ[కవర్షి కొలువు కూటమునకు( జేరు టకు ముందే తిక్కన మహాకవి యశస్సు చ[కవర్హి వీనులు సోకినది. గణపతి 'దేవచ[కవ_ర్రి మహోకవి ఆదుశరేగి స్వాగత మిచ్చినాండు. కవివపూజ నలిపినాండు. మహాకవి తిక్కనవలన భారతామ్నాయము విని, మెచ్చి కవిని వరము కోరుకొన మనినాండు. మంత్రి తిక్కన మనుమనిద్ది మహారాజును. సింహో సనమున6 (బతిస్టింప వేడికొన్నాండు. చ[క్రవ_ర్రి అను (గ్‌ హించి స్వయముగా 'నేనాపతిల్తై తరలి కవి కోర్కి తీర్చినాండు. కథ ర_క్టి కట్టినది. ఇందు తిక్కన గొప్పతనము గణపతి దేవుని రసజ్ఞత ఆం[ధమహా భారత మహిమను స్వయంవ్య క్షమై, కావ్య కల్పనవలె నున్నది ఇందలి చారి[తకసత్య మేమి? అను (పళ్న వచ్చు చున్నది. సిద్దేశ్వర చరి(త్రమను ద్విపదకావ్యమున నీ కథ గలదు.

“సార సారెకుంగేరి సన్నుతుల్‌ చేయ

సార పాఠరావారసరసగంభఖీర

సారుండై. కీ_ర్రివిస్తారుండై యలరు

నారీతి గణపతి నటు చూచు వేడ్క-6

దిక్కున సోమయా జక్కుడ కొకట

దిక్కు దిక్కులనుండి తెరథి విద్యార్థు

అక్క. డక్కాడను గావ్యముల క్లో కార్ట

మొక్కొక్క- విధమున నొగి వినిపింపం

జక్కన విశుుచును నొక్కా యందలంబు

నెక్కి తిక్కన సోముండక్కా జేతెంచె

వివి నారీతి గా సోమయాజుల రాక వారక చని పణివోరులు దెల్ప” “అట్టి మహాత్ముని నా సోమయాజి 'నెట్టన నదుళేంగి "నేర్పుతో రాజు "ఇచ్చి యర్హాననస్టి తునిగా౬ "జేసి వాా్థి

మెచ్చి తాంబూలాదు లెచ్చుగా నిచ్చి

త్తి త్తి న్‌ అగు భారతాఖ్య్యాన మా వీరవరులు తగం జేసి నట్టి యుద్ధపకారములు వినియు సంతోషించెం గని నట్లు చెప్ప

శ్‌ వ త్తు అంత. దిక్కున పోమయాజికి మెచ్చి వింత వస్త్రంబులు వివిధభూపషణము లత్యంతభ_క్రితో నప్పు డిచ్చుడును సత్యనందుండు సభ్యవ _ర్తన.ండు నగు సోమయాజి తా నా రాజు కనియఈ దగు మాట వీను మొక్కు ధర్ముకార్యంబు సూర్యవంళంబున సాొబ గొందడు నట్టి యారంప గి

ర్యపూజితవర్యుం డా మన్భసిద్ధి

రాజు దా నెల్లూరు రమణతో నేల

షా స్త త్తి అక్కన్న బయ్యన లధిక బలిస్టు లక్కట సిదిరాయుని. జాఅం(దోలి

ధి

లలి దక్కిన రాజ్యంబు తామె యేలుచును నొక్క కానైనను జక్కుగ నీరు వారల దండించి వారి నెల్లూరు వారి కిస్పింపు మవారణ. వీతి ననిన గణపతి రాజట్ల కా కనుచు వెడలి గణపతియు విజయంబునకును గుడి యెడమల నేన కొలిచి యేతేర వెలనాడు చేరియు వీడాల్ల 6 గాల్ఫ్బి 'వెలనాటి రాజును వెన "గెల్చి వాని యప్పనంబులు గొని యటజని రాజు గుప్పున నెల్లూరు కూడ నేతెంచి యక్కాన బయ్యన నచట సాధించి త్త క్‌ త్తు నెల్లూరి |వజలకు నేర్చు వాటిల్ల ( ఇల్లించె నట మన్మసిద్ధి "రాజునకు నెల్లూరు వట్టణంబు నేర్పుతో. గట్టి సల్ల లిళాద్భతి సమదుర్గ ములను నలువ దెనిమిదియు నగు పట్టణముల నరు దొండ సాధించియా మన్మ్భసిద్ధి రాజు కిచ్చియు. దన తేజంబు దిశల6 బూజు లక్కుంగ ఘనరాజితయళు (డు ఘనతటాకంబు6 దా. గట్టించె నచట గొనంగొని నెల్లూరం గొన్నెల లుండి మనుమనిద్ధికి రాజ్యమహిమలు దెల్చె” ఏ

లీ

సిద్దేశ్వరచరి[(త _వాసిన కాసె సర్వపస్పకవి క్రి స్తుశకము 1400 సం. [పాంతము వాండు అనగా తిక్కనకు సుమారు నూలేండ్ర తరువాతి వాండు. జరిగిన నన్ని వేళమునకు సుమారు నూట యేబది సంవత్సరముల తరువాత (వాసినవాండని చెప్ప వచ్చును.

ఈ కథనే కూచిమంచి జగ్గకవి తన సోమచదేవరాజీయము నందుగూండ చెప్పియున్నా:డు.

కాని ఈ కథను యథాతథముగ స్వీకరించుటకుకొన్ని చిక్కులున్నవి. గణపతి చేవచ[కవర్హి (కిస్తుశకము 1£60 నంవత్సరమువణకు "రాజ్యము నల్పెను. అప్పటికి తిక్కన మవో భారతము నారంభింపలేదని నిళ్చయముగ6 'జెప్పవచ్చును-. సోమయాజి యయ్యెనో లేదో! అయిన తిక్కన నోట భార తార్టమును ద్ర్వైళాద్ర్యైతత_త్త్స్వములు గణపతిదేవుండు విను ఇెట్టు పొనంగును? “అందుచేత సోమదేవరాజీయాదులందు చెప్పంబడిన భారత [(శవణకధ కవికల్పిత మనుటకు నంచేపాము లేదని శీ వీ-ేళలింగముగారి అభి[ప్రాయము,.

మనుమసిద్ధి రాజ్య కపష్టత, తిక్కన రాయభారము, కాకతి గణపతి భారత |శవణగాధతో నన్వయించుట పొనంగదు తిక్కన, తన (బదుకు మలి నంజ వెలుం/గులలో నిష్కామకర్థుగ భారతమును హారిహారవాధున కారాధన విశేషముగ సమర్చిం చెను,

తిక్కన వార్థకములో. గన్నులు కనుపింపని దిసము లలో భారతము కుమ్మరి గురునాథునిచే వాయించె నని ఐతి

లర్‌

పహ్యాము. పదునైదు పర్వములు ముగించుట కెంతయో కాలము వట్టి యుండును. నిర్వచనో _త్తరరామాయణము తిక్కన నడిమి వయస్సులో [కి ౪ 1258 [పాంతమున రచించె నని చెప్పిన బారతము వార్జ కములో. బదమూడవ శతాబ్య్రంత్యమున గాని, ముగించియుండ(డని యూహింవ వచ్చును.

అయిన తిక్కనరాయబారము. భారత |శకవణగాధ కేవ అము కవి కల్పితములా?--కావు.

చార్మితకముగ6 జూచిన. మనుమసిద్ధి కాకతి గణపతి 'బేవుని కరుణను కాంటీచుచున్నట్లు ఒక శిలాశాసనమువలవ 'ఇెలియు చున్నది.

అక్కన్న బయ్యన్నలు మనుమసిద్ధి రాజ్యము నపవా రంచుట గూడ యథార్థసంఘటనమే. గణపతిదేవచ(కవర్తి "నెల్లూరు రాజుతో చేసికొనిన యొడంబడిక (వకారము నెల్లూరు తగులబెటి అక్కన్న బయ్యన్నలను జయించినటు గుంటూరు

ళు రక మండలమునందలి నాయనవల్లి లోని శిలాశాసనమున6 గలదు. కాని ఆ శాననమున శకవర్షముల అతరములు అరిగిపోయినవి,

థిక్ష గ్రాన “రాయబారము, మనుమసిద్ధి పునః[వతిష్టాకాలము నిర్ణయించుటకు (వత్యతసాత్యము "లేదు, అయినను మాగ్గాంత రమున నిర్ణ యింపవచ్చును. కెలుంగు చోడులు దతిణ చోళు అకు సామంతులు దతీ.ణ చోళుడైన వీరరాజేం[దచ(క్రవ_క్రికీ

1... 1907 సం. 580 సంఖ్యగల శాసనము.

2. 1922 సం. 3, 769 సంఖ్యగల శాసనము,

86

మనుమసిద్ధి సామంతుండ్రై యున్నట్లు కిలాశాసనము గలదు. ఆ శిలా శాసనము వీరరాజేం[దుని పదమూండవరాజ్య సంవత్స రము నాటిది. అతండు 1కి శ క1వి4ఠి లో రాజ్యమునకు వచ్చెను. అతని పదుమూండవ రాజ్యసంవత్సరము శ్రిళ 1258 వణుకు మనుమసిద్ది దతిణచోళులకు సామంతు(డు. గణ పతి 'దేవచ[కవ్న్లి [క్రీ శ 1260 లో మరణించెను. "కావున మనుమసిద్ధి కి శ 1258 లో గాని 1259 సంపత్సరమున గాని పద భష్టుం డయ్యెనని విశ్వసింప వచ్చును.

(శ్రీకృష్ణుని రాయబారము భారతములో నత్యద్భుత ముగం జ్మితించు నేర్పు తిక్కన స్వానుభవముచే గడించెను. తిక్కన రాయబారము 'నెరపి గణవతిదేవుని "మెప్పించి మనుమ సిద్దికి రాజ్య మిప్పించెను. నాటినుండి "ఆలుంగు చోడులు కాక తీయ పామాజ్యములో 'జేరర. కాకతీయుల వెల్ల గొడుగు నీడ "పెన్నా నదిజలములలో. (బతిఫలించినది.

తిక్కన గణపతిదేవునకు వినిపించినది సంస్కృతభారతా- మ్నూయమై యుండవచ్చును. నాటికే భారతముమీంద తిక్కా నకు గల అధికారము జగద్విదితమై యుండును. భారతనీతికి జీపద్‌ వ్యాఖ్యానము (ప్రసాదించిన మహామం తి చిరంతనమనన మువే మహాభారతాం (ధీకరణమునకు నధికారము సంపాదించు కొనను. మహపాతిహిసరచన నలుపుటకు మపహోదారజీవితమును "నెరపిన మహాకవికే యధికారము కలడు అయిన మవోభారతము నాం (ర్రీకరించుటకు తిక్కనకు, కవ్నితయమునకు తెలుంగువారి అదృష్ట వశమువలన నాయధికారము సమ(గముగ లభించినది,

1. 190% నం. 580 సంఖ్యగల కశాసనము.

లి

నిర్వచనో త్తరరామాయణ, మహాభారతరచనాకాలమధ్య మందు తిక్కస వ్య_క్రిత్వములో నేర్పడిన పరిణామము గమ నింప దగినది. ఆ చాడు తిక్కన మంతి ౩ వుండు. "“మపాళ్వ రాం ఘికమలధ్యానై కళీలుండు.” కేతన గూడ నతని “చిత్త నిత్యస్థి త శివుం”డని "పేర్కొనెను. కాని మపహోాభారతరచనా "కాలమున తిక్కన సోమయాజి హరివారనాథోపాసకుండు.

మవోభారతమున తిక్కన మం [తిత్వపళంస గాని నిర్వ చనోత్తర శామాయణమున తిక్కన యజ్ఞ (పళంసగాని లేదు. తొలినాడు తిక్కన, సోమయాజి కానశ్లు, మలినాడు మంతి త్వము నుండి విరమించుకొనినట్లూహింవవచ్చును. మవోాభారత మున “నీ కరుణ నిట్లు పదస్టుండ నైతి” ననునే గాని మంతి నని చెప్పి కొనలేదు. నిర్వచనో త్రరరామాయణమున “అమలో 'దా_త్తమనీషు నే నుభయకావ్య,పౌఢి. బాటించు. శిల్పమునన్‌ బారగుండ” అని వెవ్పుకొనిన అహంభావము, భారత రచన నాటికి “నా నేర్చిన భంగీ చెప్పి వరణీయుండ నయ్యెద భ_క్తకోటికిన్‌ ” అను విశయనుగా మారినది.

కవి, అంతఃకరణమున నిట్టి మహ_త్సరకుభపరిణామ వికాస మేర్పుడుటకు కొంతకాలము. పట్టియుండక తప్పడు. "ఆలివి యొకింత గల్గు నెడ దృవ్తుండనై కరి భంగి సర్వమున్‌ 'చెలిసితి నంచు గర్వితమతిన్‌ వివారించితి తొల్లి నే డిటు జ్వైలమతులైన పండితుల నన్నిధి నించుక బోధశాలిన్వై తెలియని వాండవై్వై మెలంగితిన్‌ గత మయ్యె నిళాంతగర్వమున్‌

న్‌.

అన్న భ_ర్హ్యవారిసుభాపితమునకు తిక్కన మవొోకవి జీవితము జీవద్‌ వ్యాభ్యానమై నది. “విద్య యొసగును విన యమ్ము” అను నానుడికి తిక్కన ప్రాణ పతిష్ట సల్పెను.

నిర్వచనో త్తరరామాయణకాలమునాడు వై పుండుగా నున్న తిక్కన " మహాభారతరచనాకాలమునకు హారివారనాథో పాసకుండుగా మారుట గణనీయము, నన్నయ తరవాత ఆంధ వాజ్బయముననే గాక దమీణావథ సాంఘిక రంగమునందు గూడ త్రైవయుగ మావిర్శవించినది.

గజనీమవామ్మదు సోమనాధ చేవాలయముమై. |క్రిి శ 1028 సంవత్సరము జశవరకి నెలలో దంజెతెను. అనగా రాజ రాజన కేం దుడు రాజ్యమునకు వచ్చిన నాలుగు నంవత్సరము లకు. బోజమహోారాజు రాజ్యమునకు వచ్చిన 2” సంవత్సరము లకు, ఆకస్మికముగ సోమనాధదేవాలయము వై (బడ కాంచన మణి రత్నరాసుల దోచుకొనిన గజనీమవామ్మదు నెదుర్కొను టకు భోజకువోరాజు దండెత్తి వెళ్ళెను.

గజనీ మవహామ్మడు గజనీకి మరియొక మార్షమున సింధు లోని యొడారి మార్గ ములంబట్టి వలాయనము సాగించెను, అతని ఆస్థాన చరి(త్రకారుని కథనమున “మహమ్ముదు డక్కడ నుండి గజనీకి, వెళ్ళి నదారినిగాక , చుట్టు తిరిగి యొక మార్ష దర్శకుని సాయమునం 'జేరవలసి వచ్చినది. దీనికి కారణము: హిందూర్తాజయిన పరమచేవుండు వెంబడించుటయే. మార్గ్మ మధ్యమున నెన్ని యో గుజ్జములు, ఎందలటో భటులు మరణిం చిరి. ఎన్నియో కడగండ్ల 'నెదుర్కొనవలసి వచ్చీనది.” పరమ

౩9

"దేవుండు పరమరరాజు భోజరా జే. ముస్లిము చరి తకారులు భోజుడు మహమ్మదు నెదుర్కొనినట్లు (వాయకపోయినను, భోజుని ఉదయపుర్మప్రళ స్త, యతండు తురుమ్కుల జయించినట్లు "వేర్కొను చున్నది. లేనిచో మహామ్మదు వచ్చిన చారిని బోక, "'యెడారిలో నానాజాధలు పడనవనరము అేదు.

ఇస్తాము మతమునందు “దేవుండొక్కడే. మవామ్ముదతని (పవక్తొ అను సూ తము ముఖ్యము- ఈశ్వరుడు. విశ్వపిత అయిన అతని భక్తులందలు సోదరు లే. వ కేళశ్వరో పాసన ఇస్తాముమళానుయాయుల _ సౌభ్మాతమునకు దారితీసినది. గజనీ మహమ్మదు దండయాత్ర విరమించుకొని గజనీకి తరలి పోయినను ఇస్తాముమత సంపర్కము _హపైందవభూమిని మటి కొన్ని సమస్యల "లేకేత్రించెను.

వి[గహోరాధకులకు బుద్ధి చెప్పుటకు, చారి సొత్తు కొల్ల గొట్టుటకు ఇస్తాము ధ్వజము ప్రతిష్టించి దేవునకు (ప్రవక్తకు సంతోమము, వి[గవోశాధకులకు విము క్రి, కల్గించుటకు మరల మహమ్మదువంటి వాంజవ్వడో తలయెత్త వచ్చును. గోరీ మవామృదు కి ఈః 1192.లో స్టానేశ్వర యుద్ధమున పృధ్వీ రాజును జయించి అజ్మీరు రాజ్యము నా [కమీంచెను. [కి ళ్‌ 119” నంవత్సరమున నతని సేనాని విశ్వవిఖ్యాతింగన్న నాలందా విశ్వవిద్యాలయమును అందలి రత్నోదధి, రత్నగర్భ పుస్తక భాండాగారములను విధ్వ_న్త మొనళ్చిను. కి ఈ 11909 లో “పద్మావతీచరణచారణచ (కవర్త” జయదేవకవి క్యాశయ మిచ్చిన లమ్మణ నేన 'వభువును బారల్యదోలి వంగ దేశము నాక

ఉ0 మించెను. కొలదికాలములో ఉ త్తరావథ మంతయు మున్లిము సంస్కృతికి, |పభుత్వమునకు. దోసి లొగ్ల్గినది, ఉత్తరావపధము దాటి దమిణాపదమును గూడ ఇస్తాము సంస్కృతి ముస్తిము దండయా [త ముంచి వేయకుండ అరికట్టుట అవళ్ళక_ర్హ మయ్యొను. హిందూమతము ఆనాడు కుఅవిభేదము లతో బహుదేవతోపాసనతో నిండియుండెను. అంతళ్చి[ద ములు సమాజ రాజకీయ జీవితమున. (గుళ్లుచుండెను. ఇట్టితరి శైవులు (పబలి ఏకేశ్వరోపాసన (పతిపాదించి కులవిభేదములకు స్వ స్తీ పలికిరి. శివుడు పరదైైవము. శివుడు విశ్వపిత. శివభక్తు లందటు సోదర సమానులు. కులవిఖభేదములకు తావు లేదు. వండితారాధ్యునివంటి మవొోపురుషు.( డా నాడు “భక్షి మీది వలపు | జాహ్మ్యుమ్ముతో బొ త్తు వదలలేను నేను బనవలింగ..” అని చెప్పెను. శ వులలో అతివాదమతము (పబోధించినవాండు బసవేశ్వమండు. మున్సిము సంస్కృతి వింధ్యపర్వతపం క్రులు దాటకుండ క్ష్‌క్‌ లు హారహరమవహాదేప్‌” “అళ్ళురథ శరభ!” అని వీరావేళ మున శివ మెత్తి (తిళూలఖడ్లధారులై_ (పతిఘటించి నిల్చిన కీ ర్హి వీర శైవులకు దక్కినది. వీరశైవులు సాంఘిక రాజకీయ వాజ్మయ రంగము అనేకవయోజనము సాధింవనిల్చిన మహో ద్యమ (ప్రవర్తకులు, అందుచే వారు నన్నయభారతమును స్ప్యృశింపలేదు. వారు (చబావ్మాణపారమ్యము, సంస్కృ తాధి క్యము వర్షా(శమధర్మములు, వైదిక సంస్కృతి నంగీకరింపరు. అప్పుడు దేశమునకు కాపలసినది వీరచై వ(పప్రబోధము గాని

త్వ భారళాం[ధ్రీకరణముగాదు. _ శివకవులు, నన్నయ సంస్కృత భూయిస్షరచన *వగించుకొనుటయే గాక “ ఆావ్యూణగార్చభ ముల, అద్వైత గాడిద లను దుమ్మెత్తి పోసినారు.

ఆ నాడు పగతికీలు లందటు శ్రైవురై, ఆ మహొద్య మమునకు( దమ జీవితమును (శుతింగల్పుకొనిరి. దతిణాపథ మున కాకతీయ సా(మాజ్యము నైవులు నిర్మించినదే. అనాటి చంపుడు గుడులంబట్టి పర మేళ్వరారాధనక్రై యొందలు వీర శైవులు తమ శిరమ్సుల చేతులార గండక_త్తెరకు బలిదానముగ సమర్పంచెడి వారో తెలియ నగును. మతసంరక్షణమున (పాణము తృణ[పాయము. అది యుగధర్మము. "కాలమావోత్య్టాము.

తిక్కన కూడ తొలినాళ్లలో ౩ వుండే. శ్వెవుల పాణ బలి దానమున కైన సంసిద్దమగు త్యాగశీలము (వతికూల సభ్య తవై, (పతీపళక్ర్తులవై , విరోధి నేనలమై 6 బరపిన మంచిదే. కాని సుస్టిర సా[మాజ్య స్టావనముతో నా యావేశము నంతళ్ళ్చి[ద్రము లుగా వొర్టిపించినది

శివపారమ్యము. నంగీకరింపక వీరశ్లైవుల వీరావేశము "నెదుర్కొనినవారు వై వ్వవులు. దడిణాపధమున నీ యుభయ మతానుయాయులు కుత్తుకలు దరుగుకొనుట కుద్యమించి నారు. జాతీయళ క్షి, అంతకలవాములలో అన్యోన్యమారణ వోమముగా మారసాగినది. తిక్కన మహాకవి ఈ యన్న్యోన్య కలహోన్మాదము గాంచి అశ్రువులు రాల్చినాండు, నిర్మ్శాణొ తృకమైన కృపి సలుపవలనిన మవోళ_క్రి వ్యర్భమై పోవుచున్నది ఆలసించుట కది తరుణముగాదు. తాను శ్రైవుండే. అయిన "నేమి? ఆం(ధావళి నుద్దరించుటశై

త్తీల్లె

“శీ యన గౌరినాంబరంగు చెల్వకు చిత్తము వల్లవింప భ దాయతమూ ర్తియై హారిహారంబగు రూవము చాల్చి విష్ణు రూ పాయ నమశ్శివాయ యని పఠల్కెడు భక్తజనంబు వైదిక ధా్థయిత కిచ్చమెచ్చు పరత _త్త్వము గొల్చెద నిస్టసిద్దికిన్‌ ” అని 'యెలుంగె త్తి చాటంగన్లినాండు.. ఇది శివ కేళవాభిదాతక మైన ధర్మ్యాద తము.

మతోన్నాదము 'నెదిర్చి, గాంధీమవోత్ముండు “ఈళ్యర అల్లా 'తేశేనామ్‌ * అని అన్నమాట -విష్ణరూపాయనమళ్శి వాయొ అని తిక్కాన ఆన్న మాటకు 'కాలానుగుణమైన

తిక్కన ఉపాసించిన యీ హా8ిపహారనాథు: జెవ్వండు? “అని పూని యీ దృళంబు లగు పుణ్య్యవబంధంబులు. చేవ నన్నిధిం [బళసించుటయు నొక్కా యాళరాధన విశేషవంబగుటం "జేశఫొ అను తిక్కన వాక్యముల నాధారముగ. ౫ కొని 'ెల్లూరిలో నాడు వహారిపహరనాథదేవాలయ ముంజెడిదని కొందరు చెప్పుచున్నారు. తిక్కన పహారిపారనాథుని *వల తత్త్వము" గనే ేర్కొనినాండు. ఇప్పుడెచ్చటవు "నెల్లూరులో వారివారనాథ దేవాలయము గాని శిథిలావశేషములు గానిలేవు. కొంద అజా యాలయము వెన్నలో. గలిసి పోయినదని సమాధానము చెప్పుచున్నారు. కాని తిక్కన, ఎచ్చుటను వారి వారనాథుని "పన్నా నదితీరవానునిగ6 'జప్పళలేదు. “*హరివార నాథునకు, భ_క్తవరతం త్రునకు” “ఏను విన్నవంబు నేయు "తఅంగుగా నంతస్ప్సన్ని ధిం గల్పించుకొని, యిమ్మవాో కావ్యంబు నర్థంబు నంగతంబు సేసెద” అని (వాసినాండు.

త్వ

తిక్కన వలెనే హరిహరనాడునకు. దమ కావ్యముల నంకితము చేసిన కవులు నాచన సోముడు. చవేంకటనాదుండు. ఇరువురుగూడ ఆ వారిహారవాధునితో పాటు నెల్లూరు గాని "ఉన్నా నదినిగాని పేర్కొన లేదు. వీరిరువురు నెల్లూరువారు కారు, నాచననోముండు "హారి మే లంచు హారుండు మే లనుచు 'నేలాతర్కుముల్‌ " అని శివకళవా భేద వబోధము సల్పుచు, నవు న్వయ వేదాంతము (పతిపాదించుటకే వారివారనాథోపానన నల్పు చున్నట్లు సృష్టముగం (బకటించెను. నేటి రంగనాథాలయ (వదేశమున పూర్వము హారిహరదేవాలయ ముంజెడిదని కొందరి కథనము. వారిహారాలయము శిధిలము కాగా, రంగనాథా లయ మచ్చట నిర్మించిరట ఈ వాదమునందు సత్యము లేదు. రంగనాథాలయయము.. తిక్కొనకు ముందునుండి నెల్లూరులో నుంజెను.

పహారివార నాథఫురము వారిహర లేదా కుడలూరు అను పురము తుంగభచావారి[(డానదీ సంగమునం: గలదు, ఈ పట్ట ణము పద్భ్శపురాణ ప్రసిద్ధమైన తీర్ణయాత్రాస్థ్రలము. శ్రీవైత న్యస్వామి శిష్యుండైన నిత్యానందు డీ పట్టణమును సందర్శిం వెను.

వారిహార జే[తమను నామాంతరము గల పోనేపూరు. వట్టణ మిం కొకటి గంగాగండక్‌ నదీ సంగమస్థానమునః గలదు ఇది వరాహపురాణ (పసిద్దమగు 'శేతము.

వారివారనాధుండు తిక్కన మహాభారతమునుండి కన్నడ 'చేశమునకు వలసపోయినో వురాణపసిద్దుడైన హరిహర

రశ్మీ

నాధుండు కన్నడదేశమున, గంగాతీరమున, తిక్కన మహాకవి హృదయమందున, పకకాలములో వెలసెనో యూహించుట కష్టము. తిక్కన నిష్కారణముగా _క్వైవమును త్యజించి హరి హారనాధుని స్వీకరింవలేదు. తిక్కన .వుండుగా నున్నపుడు, నిర్వచనో _త్తరరామాయణ కాలమునంగూడ హారిహరనాథుండు ఒకవేళ నెల్టూరివా.డ్రైన నచ్చటనే యుండి యుండుసుగచా.' అపుంజేల తిక్కన్న వారివారనాధుని స్వీకరింపలేదు? తిక్కన ధర్మాదై్వైత సందేశమునకు అనువుగ, _అవశళ్యచారి తకభవిత వ్యముగ వారిహారనాధోపానన సల్పెను.

ఆం(ధ్రసాంఘిక జీవితమును నితరరణజే[(త మొనర్చి, జాతీయశళ_క్రి నంతను వమ్మొనరించుచున్న శ్రావవై్వైస్టవ విఖేద ములకు స్వస్తి చెప్పి, హరిహారనాథొపాసన, శివకేళవాదై తము (ప్రతిపాదించి “విష్టురూపాయ నమశ్శివాయ” అని ఉభయ మతములకు మధ్య నిలిచి, పొత్తు కుదిర్చి నవ్యయుగోదయ మున ఉపషస్సూక్షము పఠించిన రాయజవారి మాత్రమే గాడు తిక్కన. జాతీయజీవితమును నిత్యకురు జే[త మొనర్చు విపతి పన్నళక్ర్తులకు శాళ్వతసమన్వయము, వేదాంతము (పతి పాదింప నిలచిన జ్యోతిర్మూ ర్లియెన “ధర్మాదై ్యతమూర్తి.”” మహా భారతము ఈ ధర్మాడై్వతమునే (పబోధించుచున్నదని తిక్కన యుద్దేశము. "తెలుగు జాతికి ఈ మవో(పబోధ మందించుటే “ఆం[ధావళ మోదమున్‌ బడయి”” తిక్కన ఆం[ధమవోభార తము “మహాకవిత్వ దీతూవిధి” నొంది రచించె నని చెప్పు కొనెను,

శీర్‌

“విద్వత్సం _స్తవనీయభవ్యక వితాబేసండు విజ్ఞానసం వద్విఖభ్యాతుండు నంయమి ప్రవరనంభావ్యానుభావుండు క్భ్ర ష్టృద్వైపాయను. డర్భిలోకహితనిష్టన్‌ బూని కావించె ధ రాద ్వైతస్టి తిభారతాబ్యమగు 'లేబ్యంబై నయాన్నూయమున్‌ ”

భారతరచనమ తిక్కన మపహొోకవికి భవ్యకవితావేళశము. కథ్పించినది ఈ ధర్మాదై తత _త్త్యనిరూపణమే.

*-వేదములక్రు నఖిలస్మృతి

చాదములకు బహుపురాణవర్షంబులకున్‌

వా దైన చోటులను దా

మూదల ధర్మార్టకామ మోక్షస్టి తికిన్‌ ,” అని తిక్కిన (పవచించెను.

ధరము ద్వైత మగునా? ఇక ధర్మార్వ్వైత మన 'నేమి?' వేదములు ఉపనిషత్తులు బహుధర్ము[పతిపాదకములు. ధర్మ నూత్మము "తెలిసికొనుట కష్టము, అప్పుడు లోకమునకు గత్తి యేమి; “సత్యంవధ' “అహింసాపరమో ధర్మః” ఇత్యాది. ధర్మ ములు వేదోపనిషత్‌ (పో_క్రములు. అహింసాధర్మము పాటించు నప్పుడు నత్య్శవతమునకు భంగ మేర్పడ వచ్చును. అప్పుడు పంచమ వేదమై న భారతమే మార్షదర్శకమని తిక్కన మవోకవి నంచేళము.

ఒక అరణ్యము; అందొక బుషికులము, అరణ్యమార్మ మునం బోవు గృ్బహాస్టును నంహరించి. ధనము నపవారింవ దొంగలు వెంటాడుదురు. గృవాస్థు ఆ ఆ | శమమునందలి బుషి

48

మరుగు చేరును. వెంబడించిన దొంగ లా గృహస్టు ఉనికి పట్టుల గూర్చి బుషిని (వశ్నించెదరు. “సత్యంవద' అన్న చేద వాక్యము పాటించిన “అహింసాపరమోధర్మః” అను ఉపనిషత్‌ వాక్ధి మునకు భజంక మగును, బుషిక _రవ్య మేమి? ఇచ్చట ధర్జుము దై్వైతముగా నున్నది. కాని “ధర్యాడై్వత' పరి షప్కారము పంచమవేదము నూచించుచున్నదది. “*“భూతహితంబుగా. బలుకు బొంకును సత్యఫలంబు నిచ్చు తత్‌ భూతభయాస్పదం బగు |పభూతపు సత్యము బొంకు నట్ట పా ణాతురు. జైనచో పపిణయంబున యందున పల్కు బెంకున త్యాతిశయంబ యం[డు మహిళాత్మక . యిట్టివిధర్మ ఘూక్ముముల్‌

"రెండు ధర్మములు వివతిపన్నములై యున్నపుడు 'జేని ననుసరింప వలెను ? ధర్మము ఒకటియే కదా! అం దేది “*“వరమ ధర్మమో” దానిని అనుసరింపవలెను. స్వార్థమును కుటుంబము కొఅకై, కుటుంబమును నంఘముకొఅై , సంఘమును దేశము కొలకై, 'దేళమును విశ్వముకొరకై, విశ్వమును సత్యము కొ ఆఅక్రై త్యజింప వలెను. ఈ త్యాగమే పరమధర్మము. చిన్న ధర్మమును పెద్ద ధర్శ్మముకొఅకై. త్యజించుటయే ధర్ముదై ్యతము. పదియో యొక ధర్మము చేయుట గాని, ఏ ధర్మమును స్వీక రింపక యుేక్షించుట గాని కర్తవ్యము గాదు,

““శేవలనిష్కర్మత "మో

ఇూవహూమగు నేని గిరులు నవనీజములున్‌

భూవర ముక్తిం బడయం +

గా వలవదె యడవి నునికి 3_వల్యదమేె 1!”

త్న

తిక్కన మవోకవి మానవుడు కర్భవీరుండై బీవితరణ "మేత్రమున ?జ యుడు కావలె నని యుద్బ్చోధించెను. కర్మ నన్యాసమునకు విపరీళార్థము 'వవచించి, కేవల నన్యాసమే 'మోవూవహమని భారత మాజేశింప లేదు. జీవితమునందుండి మానవుడు ముక్తుండు కావలెను, జీవితమునుండి తరించుటకు మార్గము జీవితమే. కర్ణయోగ మే. కర్ణువీరత యే.

“'వఫలములయెడ (బహ్మార్పణ

కలనవరుం డగుచు కార్యకర్మము నడవన్‌

వలయుం ద _త్వక్షానము

దలకొనినం గర్మశమము దానైై కలుగున్‌.” అని తిక్కన సంచేళము.

తిక్టన మహాభారతము చేంబట్టుటకు కారణము మవో భారత చేదాంతము, అతని జీవితవేదాంతములో సంగమించు టయే, తిక్కన మానవజాతి కందింపం దలపొసిన ధర్యాద్వ్వైత మునే భారతము (పబోధించుచున్నది, అందుచే లండు శతాబ్దులు నిల్చి యున్న మవోభారతమును దిక్కన మవోకవి తిరిగి చేంబట్టుట కేవలము యాదృచ్చికము గాదు. తిక్కన సమకాలీన జగత్తునకు పీళశ్వమానవలోకమునకు అందింపం దలపోసిన జీవిత వేదాంత మే అం దిమిడి యున్నది.

తిక్కన అనుష్టైానవేచాంతి. తెలుంగు జాతి (కియా ఖూరు త్రి కర్మవీరులు కావలెను, అదియే మానవ వరమ ధ్యేయము. అనుష్టానపరమై న కర్మయోగ మే భ్యేయమైన నేది యాచరణియమో ముందు తెలిసికొనవలను. మానవుండు

48

తొలుత జ్ఞానిమే త _త్త్వజ్లూనము నలవరచుకొని, విప్రతిపన్నము లైన ధర్మముల మధ్య వరమధర్ముము "నేరుకొని అనుష్టీంప వలెను. జ్ఞానము వెనువెంట కర్మానుష్టానము. ఈ అనుష్టానము మాతము (బహ్మార్పణ బుద్దితో, అహాంకారత్యాగముతో సలుప వలెను, తిక్కన సందేశమునం గర్భాచరణ మే యోగ సాధన. జీవితము కురు ఖే తము, కురు చేతము ధర్మ జే[త్రము. సంకు లధర్యసమర 'వే[తము.

ఈ ధర్య్యాద్రై్య్వైతమును ఒకనాడు 'వేదవ్యాసమమవార్షి భారత వర్షమున నెలుగ్నాత్సి చాటినాండు. అందుచే భారత వర్షము కర్మభూమి, పుణ్యభూమి యని ,పసిద్ధి నొందినది. తరవాత అపవర వేదవ్యాసుడు తిక్కన మహాకవి "తెలుంగు భూమిలో ధర్మాదై్యత (పతిస్టాపకు. డయ్యును. అందుచే. చేళ భాషలలో 'సక్కడలేని (పాధాన్యము; (వతిష్ట; 'ఇలుంగు భార తము సంపాదించుకొనం గలిగినది. భారతదేశ జాతీయ గ్రంథము థారతము. భారతధర్మముశు అవగత మొనర్చుకొనిన కవిత యమువారి చేశిలో తెలుంగు భారతము వడుట "తెలుంగు వారి అదృష్టము. ఇలుంగు భూమిలోం గూడ జాతీయ గంథము భారత మే.

ఈ ధర్మాద్ద్వైతమును ఈ సమన్వయ వేదాంత (పటో భము ఆం (ధభూమిలోనుండి ఆం(ధవాజ్మ్యయములోనుండి ఇలు వడుటలో మిక్కిలి యాచిత్యమున్నది. "తెలుంగు బేళము భారత వర్షములో నడి బొడ్డున నున్నది, బొత్తరాహుల హృదయము దాతణాత్యుల మెదడు అటు జవేశము;ః ఇటు ఆలోచన; అటు ఖావావేగమ. ; ఇటు (క్రియాళూర్మ్మక "తెలుగునాట నంగమించు

శ్తీర్రి

చున్నవి. ఈ మహాకవి ఆదర్శాం[ధుండు. "తెలు(గుందనము మూర్తీభవించిన మహాకవి. అటు వారిహరనాథోపాననచే భ_క్రిని ఇటు భగవద్గీ తాపరమై న భారతరచనతో ధర్మారై్వైతమూలక మైన అనుష్రానవేదాంతము (పబోధించిన భక్తుడు; కర్మ పిరుండు.

భక్తికి గొందయి అేఠిక అర్థము చెప్పుచున్నారు. కాని తిక్కన జ్ఞానయోగిమయై అనుష్టానవేదాంతి మైన భక్తుండు. తిక్కన భక్తి జ్ఞానులకు గర్భవీరులకు మాత్రమే అందునది.

పోతన మహాకవి ;

““కమలాకు నర్చించు కరములు కరములు

'శ్రీనాథు వర్ణించు జిప్వూ జిహ్వా” " అని భ_క్రితన్సయు. డ్రై పలుక6 గలఠిగెను,

భ_క్రిరసతరంగితప్పాదయులై_ పులకాంకుర | పకరము లతో అెలుంగువా రీ మహాకవి పద్యములను నిత్యపారాయ ణము చేసినారు. ఈభ_క్రి ఆవేళ ప్రథాన మైనది. తిక్కన భ_క్రిలో ఆలోచన, ఆచరణ ముఖ్యము. తెలుంగు "దేశములో భారతమున కంచు భాగవతము జనరంజకముగా నుండుటకు పౌతువు అను స్రానము గానముకంశు, కర్ట్యాయోగము భక్తి మార్గముకం కె, కష్టమగుట యే. "ఇెలుంగువారు తిక్టన నందేళమును (గహింపవలె నన్న ఆవేశము నణంచి ఆలోచనతో [క్రియాళూరులు కావలెను.

రాజరాజ నరేందుండు మహాభారత మాం (ధ్రీకరింపు మని కోరినపుడు, నన్నయ చెప్పిన సమాధానము గమనింవం దగినది.

ణీ

5్‌0

“*అమలినళతారకాసముదయంబుల "'నెన్నను సర్వ వేదళా 'త్రుముల యశేషసారము ముదంబున బొందను బుద్ధిబాహు వి (క్రమమున డుక్ష మార్చ జల గౌరవభారతభారకిసము ద్రము దరియంగ నీదను విధాతృనకైనను నేరంబోలునే””

నన్నయమవోకవి తాను భారతభారతీ సముద్రము దరి యంగ నిద లే నని యారంభించుటకు ముంజే "'తెల్పెను. అంత మాతమే గాదు. అది విధాతృనక్షైనను ేరంబోలదు. ఒకవేళ భారత భారతీ నము[ద్రము నీదం గల [బహా్రియున్న నతయడు “కవి(బవ్మా'"యే గావలెను. అట్టియెడ నన్నయ తన తరువాత "రెండువందల నంవత్సరముల పిమ్మట నుద్భవించు కవి బహ్ము గూడ భారత _భారతీనము[ దము దరియంగనిదబోలం డని ముందుగ నే విధించెనా?

తిక్కన మహాకవి, నన్నయ మవోకవి వాక్కు.మీందగల గౌరవముచేం బదునై దు పర్వములు అెనిగించి యరణ్యపర్వ శేషము ఫూరింవక విడిచివుచ్చవలెననియే విడిచిపుచ్చెనా?

కొందు నన్నయ అరణ్యపర్వము _ అెనిగించుచు మర ణించె ననియు అందుచే. దరవాతి కవులెల్లరు మహోభారతము స్పృశింపలేదనియు వింత వాదము లేవదీసినారు. అయిన, ఆ రెండువందల యేఎడ్రలో 'నెవర్రైన తిక్కన వలె విరాటపర్వ మునే యారంభముగాం గొని భారతము నేల తఆెనిగింపలేదు? ఆ ఆరెండు శతాబ్దులు, ఆంధ వాజ్మయ చర్మితలో, సాంఘీక రాజకీయా రంగాలలో .3“వయుగము.. ైవకవులు భారతము స్పృశింపక ఫష్పుటిషో- గల కారణములు తేట అెల్లములే.

శ్‌1

తిక్కన అరణ్యపర్వమును విడిచి పుచ్చుటకు మరియొక "కారణముగూడ నుండ వచ్చును. నన్నయ ఆ పర్వమును రాజ "రాజన శేం్యడున కిదివరకే యంకిత మొనర్చియుండెను. తిక్కన “దానిని జెనిగించిన రాజరాజున కంకిత మీయవలదా? వారిహర నాథున కిచ్చిన భుక్త శేషమముగాదా? ఎళ్లూ (-వెగ్గడ శెనిగించి నపుడు అందుచేతనే అరణ్యపర్వమును -రాజరాజన నేం[దునకే అర్చించెను. తిక్కన దత్తశేషము ఈశ్వరార్ప్చణ చేయుట కిష్ట పడక వదలి వేసెనని చెప్పవచ్చును.

కొందయజటు నన్వ్నయ్య్వయే అరణ్యపర్వము నిశ్శేషముగా రచించెనని, యవతారికలోని తిక్కన పద్యము నాధారముగా( గొని చెప్పుచున్నారు. “ఆదరణీయసారవివిధార్థ గతిస్సురణంబు గల్నియ స్టాదళపర్వనిర్వహణసంభృతమై "పెనుుపొంది యుండ నం దాది. దోడంగి మూడు కతు లాం (ధక విత్వవిశారడుండు వి ద్యాదయితుండొనర్నె మహితాత్ముండు నన్నయభట్టు దతతన్‌ ”

తిక్కన మూడుక్ళుతులు అని సమూవాము మీంద చెప్పెను గొని రెండుకృగుల వై చిల్లర యని చెప్పవలెనా అదియునుగాక, తిక్కన నాటికున్న యరణ్యపర్వము, "నేబది సంవత్సరముల లోపున "నెళా _పెగ్గడ కాలము నాటికి అంతరించి పోవునా? ఒక్క (వతిలో నటులై ననగుగాక, యావదాం[ధ్ర మునంగల (పతులన్నియు నేక కాలములో శారదరా[తు లను పద్యము తరువాత మాత మే పోవునాఒం్రిబ్లా ష్షాత్రాక్షుగ్షడ

ర్‌

పూరించుట యే యసత్యకథనము కావలె. చరిత యంతయు దీనికిం బూర్వపత మే.

తిక్కనమవోకవి, నన్నయభట్టు మవోకవిని, అవతారి కలో మిక్కిలి భ_క్రితో నృరించెను. “ఆం ధకవిత్వ విశార దుండు విద్యాదయితుండు మహితాత్ముండు' నన్నయభట్టు. కొందణు తిక్కనకు నన్నయథట్టునెడ గల భ_క్రిని ళంకించు చున్నారు. ఇట్టి కుళంక ఉభయకవులకు (దోవాము, మహితా త్ము.2ైన నన్నయభట్టు మీ;ద గాని ఆ విద్యాదయితుండు అెని గించిన కృతులమీంద గాని గౌరవము తిక్కనకు లేనిచో నంత డామూలచూడముగ భారతము అెనిగించియుండును. వదు నై దుపర్వములు శెనిగించిన తిక్కన మవోకవికి మటి మూండు పర్వములు బరువా!

తిక్కనకు నన్నయ మహవోకవిమీంద, ఆ మవోకవి రచిం చిన భారతభాగమువై మిక్కిలి గౌరవ మనుటకు సారస్వత: సాథ్య మున్నది. “అనుకరణమే యే రచయిత యెడ నైనను ('ప్రదర్శింపంగల అత్యుత్తమ గారవము”' అని యొక ఆంగ్ల సుభాషితము గలదు. తిక్కన ఎన్ని యోచోట్ల నన్నయ ననుక రించి, ఆ మహాకవికి మన్నన బెలిపెను. నన్నయ దిద్దిన యొరవడినే యనుసరించి, తిక్కన మవోభారతము “తెనుంగు చాసో వినిర్మింపం బూనెను. కవితయము వారి యాం ధమహోా భారతము వ్యాసమహాభారతమునకు శేవలానువాదము గాదు. యథోచితానుసరణము.

తిక్కన ఉ_త్తరరామాయణము నిర్వచనముగా (వాయుః టకు గద్యపద్యసంస్కృతభూయిష్టరచన _ సర్వసామాన్యము:

ర్‌కి

గాదను శివకవుల యాజేపణ్మపభావమే కారణము, కాని, నన్నయ నువోకవి [పథావము తిక్కనవై భారతరచననాడు సంపూ_రిగ 6 (బసరించిను.

తిక్కన మవోకవి భారతమున నన్నయ “చంపు పద్ద తినే యనునరించి, “పద్యముల గద్యములన్‌ రచియించెదన్‌ గృతుల్‌ "” అని నిర్వచనధోరణి మార్చుకొనెను,

అంతియ గాక శివకవుల (పచారసాహి త్యదృష్టినిమార్చి, నన్నయసాహిత్యదృష్టినే తెలుంగు నాట పునఃపతిష్ట గావిం ఖెను. తిక్కన కృళాన్షదిని గావించిన వేదవ్యాసమహార్షి సో (తము నకు నన్నయ కావించిన వేదవ్యాస్మపళశంసయే మేలు బంతి. నన్నయ జన మేజయసర్పయాగఘట్టమున ఆ స్తీకునిచేం బల్కిం చిన పద్యము “*విద్వన్నుఖ్యుండు వేదమూ_రి (తిజగద్విఖ్యాత తేజుండు కృ వ్ల_థ్వైపాయను. జేగుదెంచి సుతళిష్య బహ్మాసంఘంబుతో సద్వంద్యుండు సదస్యు. డయ్యె ననినన్‌ శక్యంబె వర్మింప సా జాద్విమ్టుండవ నీవు భూపతులలో. గౌరవ్యవంళో తమా!”

తిక్కన కృత్యాదిపద్యమున నన్నయ వాడిన “ద్వ” ారపాసమును శార్టూలవృ _త్తమునుగూడగహించి, కావ్షదై్వై పాయన 1పళంస సల్పెను. విద్వత్సం _స్తవనీయభవ్యక వితా వేశుండు ఏజ్హాన సం పద్విభ్యాతుండు సంయమి (వవరసంభా వ్యానుభావుండు కృ ప్లద్వైపాయనుం డర్భిలోకహిత నిషస్టం బూని కావించె ధ ర్మాదై్వతస్టి తి భారతాఖ్యమగు లేఖ్యంబైన యామ్నాయమున్‌

ర్‌క్తీ దీనిని బట్టి నన్నయపద్యము తిక్కన యంతఃకరణము నావేశింది, యెట్లు పునరవతారము 'నె క్రెనో స్వయంవ్య క్రమగు చున్నది. నన్నయ సభావర్వమున దుశ్శ్ళాసననుండు _దావదికి సల్పిన పరాభవమును “ఆ వనజాననం గురుకులాపళదుండు కడంగి రాజనూ యావబ్బథంబునందు వసుధామరమం | తపవి (తవారిధా రావళి. "జేసి పావనములై న శిరోజముల౦ దెమల్చి పా పావహుండీడ్చి తెచ్చె నభ కందణు సం్భభమ మంది చూడగంన్‌” అని వర్ణించిన పద్యము తిక్కన మనఃఫలకమువై "నెట్లు వాత్తుకొనెనో గుర్తింప వచ్చును. తిక్కన యా నన్ని వేళమునే (దాపదినోట శీకృష్ణునకు. 'జెప్పించిన పద్యము నస్టరణీయము.,.. నీవు సుభదకంశం గడు నెయ్యము గారవముం దలిర్ప సం భావన సేయు దిట్లినను. బంకజనాభ యొకండు రాజనూ యావబ్భ్బధంబునండు శుచియై "వెనుపొందిన వేణింబట్టియీ' యేవురు జణడగా నభకు నీడ్చె కులాంగన నిట్టొన ర్హురే. ఇందలి వకార్యపాసము, ' రాజసూయావబ్బధంబునందు” శుచిమయె "పెనుపొందిన వేణి మున్నగు పదగుంఫనములు (పాతఃస్కృరణీ: యు(డ్రైన నన్నయకు తిక్కాన బెలిపిన మన్నన. 'వేదవ్యాన, నన్నయ (పళంనల తరువాత తిక్కన కృళ్యాదియందు. దన స్వవ్నవృత్తాంతము 'వేర్కొనును.

ర్‌ల్‌ తిక్కన న్వప్నవృత్తాంతము మపహాభారతరచనమున్న ఆంధ్ర వాజ్టయమున, మిక్కిలి (పాముఖ్యము వహీించినది, ఎందరో కవులు, తిక్కాన ననుకరించి తమ (గంభారంభమునొకొ స్వవ్నకథతో ముడి పెట్టినారు. ఆం[(ధవాజ్బయమున నెన్నియో (గంథములకు. దత్కవుల స్వన్నములే యాద్య (పక్ళతులు, ప ముహూర్తమున తిక్కాన కా న్వస్నము వచ్చినదో తరువాత యుగయుగాంత రములు స్వప్న కథసాహిత్యనం (వదాయమె నిలిచి, కవులు కలలు గనుచునే యున్నారు... కలలు కవులను వెంబడించుచునే యున్నవి. తిక్కనకు న్వన్నమున వారిహరనాథసాణాత్కారము కలిగినది. ఈశళ్వరసా ణా త్కారము నంభవమని అధునాతనులు కొందటు నమ్మక పో వచ్చును గాని స్వప్న సావాత్కారమును నమ్ముట తెవరి జెట్టి యభ్యంతర ముండనవసరము లేదు. మనో ధర్మపరిజ్ఞాతలు స్వవ్నమన _న్తత్వము పరిశోధించి కొన్ని సిద్దాం తముల 'నేర్పరచి యున్నారు. తిక్కనకు న్వపష్నమున సాతాత్కరించిన హరివారనాథు! డతనికి. బూర్వపరిచితుంజే. అంతకు ముంచే తిక్కన వారివార నాథునిగూర్చి ఈ6 డ్రి మస్టిమాలాం; కిము కౌస్తుభం చా పరి_ష్కియాయాం బహుమన్యసే త్వమ్‌ కిం కాలకూటః కిము వాయఫోదా. _స్తన్యం తవ స్వాదు వద (ప్రభో మే]

56 అని సంస్కృతళ్ళోకమున( (బస్తుతించి. యుండెను. స్వప్నమున హరిహరనాథుని తిక్కానకు( దండియగు కొమ్మన పరిచయము గావించును,. “*కరుణారనము వొంగి తొరంగిడు చాడ్చున శళిేఖు నమృతంబు జాూలువార వారినీలపా[తిక సురభిచందనమున గతి నాభి ధవళపంకజము మెజయ గుజ్మియెన చెలువున నెఅసిన లోకర తణ మనంగ గళంబు బాయ దోంపః (బథమాదిం దోతెంచు భానుబింబము నాను రమ్మ్మున( గెన్తుభరత్న 'మొవ్ప సురనదియును గాళిందియు. బెరసి నట్టి కాంతిపూరంబు శోభిల్లు శాంతమూర్తి నా మనంబు నానందమగ్న ముగంజేయ 'నెలమి సన్నిధి సేసె నన్వేశ్వరుండు.” అని తిక్కన వర్ణించెను. అప్పుడు, “జననమరణాదులై న సంసారదురిత ములకు నగవడ కుండంగ. దొలంగు అరువు గను వెలుంగు నీ కిచ్చితి ననిన లేచి నిలిచి సంతోమ మెదనిండ నెలవు కొనంగ.ో పే. ఓ [పభూ: ఆలంకారార్థ్యము సీవు ఎముకల దండ కోరుకొందువా ? కౌస్తుభము కావలెనందువా ? నీకు కాలకూటము రుచించునా ? లేక యశోదా స్తన్యమా ? వచింవుము,

ర్‌

'మెలుకాంచి తిక్కానమవోభారతము నాం (ధభామ. విని ర్చింప నుద్యమించెను. కావున భారతామ్యృతము కర్ణపుటంబుల నారం [గోభి యాం (ఛ్రావలి మోదముం బొరయు నట్లుగ సాత్యవతేయసంస్కృతి (శీవిభవాస్పదం బయిన చి_త్తముతోడ మవోకవిత్వ దీ జావిధినొంది పద్యముల గద్యములన్‌ రచియించెదన్‌ గృతుల్‌

అని యాశాధనవవణమైన దీక్షతో బదునేను పర్వ ములందెనుంగుబాన " జననం 'పార్థసంబులై "వెంపునం. దుది ముట్టన్‌ రచియించు టొవ్చు బుధసంతోషంబు నిండారంగన్‌” అని తిక్కన మహోభారతము నారంభించెను.

““ఆం(ధ్రావళి మోదముం బొరయ” “*మహోకవిత్వదీజా విధి” “నా నేర్చిన భంగి చెప్పి వరణియుండ నయ్యెద భక్త కోటికిన్‌ " “ధర్మాదై ్వతస్థితి” “ఆరాధనవిశేషము” మున్నగు (ప్రయోగములు విశేషార్ధవంతములు.. తిక్కన ఆత్మీయతా చీపకములు.

మ పాళ్వరాం (ఘికమలధ్యానై కశీలు. డైన తిక్కన శైవము విడిచి 'విస్టురూపాయ నమళ్శివాయి యని వారివార నాథోపాసన నల్చి మవోకవిత్వదిజావిధి నొందుటకు అతని మన _స్తత్వమున6౬ గలిగిన దివ్యపరిణామవికాసమునకు, దోవాద మొనర్చిన కారణము లెవ్వి యో అనుశీలనార్హ్యములు. అప్పుడు అతని స్వపష్నకథలోని అంతరార్థము స్వయం వ్యక్త మగును

హరిహరనాథుని గూర్చి తిక్కన మననము చేయుచునే కొంతకాలము గడపి యుండవలెను, తిక్కన రచించిన ధ్యాన

58

శ్లోక మే యందులకు నిదర్శనము. _ తిక్కన నిదిధ్యాసయందు స్థిరరూపము దాల్చిన హరివారనాథుండే స్వప్నరూపమున నాత నికిం (బత్యచమ య్యెను.

హారిహరనాథునిగూర్చి తిక్కన (వాసిన క్చృాళ్య్యారంభ కృత్యంత్య పద్యముల నొకచోం జేర్చిన నది యాం[ధవాజ్మయము నందు మాత మేగాక (వపంచవాజ్బ్యయమునందు గూడం 'బేర్కొనందగిన మవహోచారవేదాంతకవిత్వ(గంథ మగును,

““ఓంకారవాచ్యునకు నన

హంకారనిరూఢభావనారాధ్యునకున్‌

(హీంకారమయమనోజ్షా

లంకారో ల్లాసనిత్యలాలిత్యునకున్‌ ”

ంం

ఆ వారివారనాథుండు భావనాతీతుండు. [కుతిసీమంతమణి. ఆ వారివారనాథుని గూర్చిన సంబోధనంబట్టి తిక్కన మనఃవరిపక్వత యూహింపవచ్చును,

“'నొాదామృతధారాసారరూవ [” “వేద వ్యాసవ్యంజిత

వివర!” “సంతతానందసాం[(దా !”

మహాగాయకునకు. బర బహ్ముము నాదమే. ఆతండు నాద బవో్కీపానకుడు. తమ యుచ్చ్వాసనిశ్వానముల నాద (బవ్మాము నుపాసించి తమ గుంజెను నాదబిందుకళాస్వరూ పుని నయనద్యుతులతో శ్రుతి గల్పుకొని ధన్యులైనారు త్యాగరాజువంటి గాయకులు. కాళిదాసమవోకవి ఈళ్వర _న్తవము నల్పుచు

ర్‌లి

“వాగాన్టావివ నంపృక్తా వాగర్థ (పతివ_త్తయే

జగతః పితర” వందే పార్వతీపర మళ్వ రా” అని కిరించెను.

మహాకవికి పర మేళ్వరుండు అర్హనారీశ్వరుండై “వాగర్థ ముల "వత సావాత్క్మరించినాండు. నిజమైన కవికిం బర బవ్మూ వాగర్థముల వలనే సాణాత్కరింపకతప్పదు. పరమేశ్వరునకు వాగర్థములకు అఖేద మేర్చడినది. కాళిచాసకపి కవితలో ఆాదాత్భ్యము ఇెందినా.డు.

అన్సు తిక్కన మహాకవికి గల్లిన వారిహరనాథ సాఖా జ్కారము ననుశీలిచినచో నాతనియాత్మియత అవగతమగును, తిక్కన హరిహరనాథుండు * 'నాదామృతధారాసారరూపుండు,” నాదము అమృతధారావాహినీమయై తత్భారము గకావము గొన్నది. నాదోమందలి అమృతత్వమును అవతమరరూవమున వ నరించి సారవంతను చేయుటయే కవిత. తికున వారివార (ప్ప హై నాథుని రూపమున. గవితోపాసన'నే సల్పెను. తిక్కనకు హారి. వారనాథుండుగూడ _ నాదామృతధారాసార రూపుండుగనే సాజాత్కరిం చెను- అశ్తు వారివారనాథుని తిక్కన “వేదవ్యాన వ్యంజితవిహోర ' అని స్తుతించెను.

ఇచ్చుటంగూడ తిక్కన ధర్మాద్వైత మళభివ్య_క్తమగు చున్నది, నూలదృష్టి కే వారివారులిద్దరు. సూత్భుద్భష్టికి ఒక్కరే. న్లూలదృష్టికి వెవములకు న్య్రతులకు నచ్చ టచ్చట వై రుధ్య 'మేర్పడుచున్నది. నూత్మదృష్షీకి వేదో _క్తధక్మ మొక్కకు. 'వేదవ్యాసుంజే "వేదముల నిరూపించి, పురాణములు

60 'సృష్టించినాండు. అంతట నంతర్వాహినిగ నున్న ధర్మ మొక్కశు. అతండే యీ ధర్మాద్ర్వైతము (వస్ఫుటము చేయుటకై. పంచమవేదమైన మహోభారతము (వానెను, “తిక్కన దృష్టిలో ఈ ధర్మాదై్యతమునకు హరిహరనాథుండు 'వత్యతదై వతము.

“సంతతానందసాం[ చా!” తిక్కన (పతిపర్వాంతమునందలి యాశ్వాసాంత పద్యముల “ఆనంద” శబ్దమును వాడెను. ధర్మా వ్వ్వైతసాధకున కీ వికారమయమైన జీవితము, ద్వంద్వబద్ధమైన (పాణికోటి అవ్యవస్థితమై న సృష్షీ యంతయు, రూపాంతరము నొంది ఆనందమయముగనే సాజాత్యూరించును. ఈ ఆనందో వాసన జీవన్ము క్రుల'కే సాధ్యము = తిక్కన జీవన్ము క్తుండు, “జన్మాంతర దుఃఖముల్‌ ” దొలంగు నట్టుగ ధరార్ట్రద్వైత స్పెతి భారతామ్నాయము రచించి ఆనందోపానన నల్పెను.

నిత్య పకాళుండు 'యోగానుభావ్యుండు నైర్షుణ్యగణ్యుండు "కేవలభావానందమయుండునై న, పహారివారనాథు(డు 'కాస్తుభము నస్థిమాలగూడ ధరించి నెడ నెడ సాజాత్యూరించును. అవా 'జాబ్బానస వేద్యమై న పరతత్వము నభివర్షించుటకు, మాటలు అెల్ప "లేని మహత్వము. పతిపాదించుటకు, కవియోగులు (ప్రపంచ మందెళ్లెడ భఖాయావాదమును స్వీకరించిరి. ఈ భఛాయాచాదము నందలి (ప్రయోగము అనుభవైక వేద్యములు.

తిక్కన యాక్మియతలో నిట్టి మహోజ్వలవరిణామ వికాసము భారతరచనకు ముండు, నిర్వచనో _త్తర రామాయణ మునకు6 దరువాత, 'నేర్పడినది. ఈ మధ్యకాలమున మనుమసిద్ధి

61

గతించినాండు. తిక్కన యజ్ఞము చేసి సోమయాజి యయ్యునుఎ 'దేళమునందుంగూడ ఎన్నియో చారి(తకపరిణామము అేర్పడి నవి. అవియన్నియు మననశీలియెన తిక్కన మానసీకవరిణామ వికాసము నకు దోవాదము కల్పించి యులడవచ్చును.

మనుమసిద్ది యవసానకాలమున జరిగిన యుద్దము కాటమ రాజు కథగా ద్విపదలో. (బతిష్టితమెనది. ఆ ద్విపదపంక్రు లలనాటి సాంఘిక రాజకియ స్థితిగతుల (పతిఫలించు అర్థాల మేడలు. ఆ యుద్ధమును గూర్చి, ఆ యుద్ధమున. జాళ్ళొనిన మవోవీరుల గూర్చి, చేళశములో వ్యాపించిన చాటువులుగూడ తిక్కననాటి వీరవురుషుల యుగము కన్నుల గట్టు నట్లు వర్షించుచున్నవి. కాటమరాజు కనిగిరి సీమలోని - యెజ్జగడ్డ పొడున కధిపతి. "పెద్దిరాజు కొడుకు. యాదవవంశీయుండు. ఇతండు అనావృష్టి కారణమున దతిణముననున్న మనుమసిద్ధి యడవుల పుల్లరి చెల్లించి పళువుల మేపుకొనుటకు. బుచ్చు. కొనెను. కాని, కాటమరాజు వుల్లరి చెల్లింపలేదు. మనుమసిద్ది అన్నంభట్టును "రాయభారిగా( బంపి వుల్లరి ఇెల్లింవం గాటమ., రాజు నడి గను. కాటమరాజు, మనుమసిద్ధి శ (తువులతో. గలిసి పుల్లరి చెల్లింప నిరాకరించెను. మనుమసిద్ది మహారాజుగారి వేళ్ళు "పంపుడు చిలుకను కాటమరాజు వనువుల కాపరులు పట్టుకొని యల్లరి చేసిరనిగూడ జన ళుతి కలదు.

ఇట్లు కాటమరాజు కథ చిన్ని తగవుగా నారంభమె చివరకు మహారణముగా పరిణమించినది. తిరునామాల తివ్ప రాజు, (శ్రీకంఠరాజు, “ెదవేంగి చొక్కారాజు, పెద వరదరాజు, అర్హుకొండ అచ్చిరాజు, ఆదివన్నె మాదిరాజు గయకొండ గంగు

462

రాజు, ఉర్గకొండ సోమన్న, ఉదయా [ది అమ్మయ్య, చెన్న పట్టణము చం[దశేఖరుండు, చేవముని వెంగళయ్య,. పట్టుకోట "బసవరాజు, కాళహ సీ పాప తిమ్మరాజు, వలకంచి వెంగళపతి రాజు (పళగిరి పట్టణము పద్మ శేఖరుండు, మున్నగు వీరులు మనుమసిద్ది పక్షము. చేరిరి. మనుమనిద్ది సేనలకు ఖడ్లతిక్కాన నేనాపతియె నడిపించెను. ఖడ్లతిక్కన కవితిక్కన పెద తండ్రి సిద్దనమం (తి కొడుకు.

కాటమరాజు పవమునంగూడ వల్నాాటి (వభువు పద్మ నాయండు, పల్లి కొండ (వభువు చల్ల పిన్న మనాయండు, దొన కొండ అయితమరాజు, ఎజ్జయ్య, భట్టావుల రాజు కరియావుల “రాజు వల్లభన్న , నాళకూళ్తనాయండు, వముమ్మయ్య నాయండు, పుత్తరాజు, మున్నగు వీరులు చేరిరి,

కాటమరాజు సేనలకు "సేనాధిపతి [(బహ్మారు[దయ్య యను నారాధ్య (ాహ్మణుండు. ఉభయ నై న్యములు పాలేటి యొడ్డుననున్న పంచలింగాల కడ నెదుర్కొనినవి. ఘోర యుద్ధము జరిగినది, ఇరుపకమముల భటులు, వీరులు మరణించిరి,

చిట్ట చివరకు మనుమసిద్దిపషమున, యుద్ధభూమిని ఖడ్ల తిక్కన మొక్కే మిగిలి యుండుట పిన్నమనాయండు గాంచి

“పోరు నిలుపుమోయి భూసురో_త్తముండ

సరి గాదు మాతోడం నమరంబు చేయ

అ(గజుల్‌ మీరు యాదవులము మేము

ఉగము మా మీంద నుంపంగరాదు.”" అని పలికె నన్సి క్రథ్ర,

69 ఖడ్ల్గతిక్కావ చేయునది. లేక, గుజ్జమును మరలించి యిల్లు చేరినంత, వీరపత్నియగు నాతని భార్య, యతనికి స్నానో దకములతో పాటు వసుపు ముద్దనుగూడం బెట్టి నులకమంచము వఇాటుంచి, “వగఅకు వెన్నిచ్చినచో నగశే నిను మగతనంవు నాయకులందున్‌ ముగు రాడు వాక మైతిమి వగ పేటికి జలక మాడ వచ్చిన చోటన్‌” అని అధి తేపించెనట,. వీరమాతయగు. తల్సిగూడ నన్నము. వెట్టుచు విరిగిన పాలు పోసి "“అసదృశముగ నరివీరులం - బసమీఆఅంగ లువ లేక పంద[కియన్‌ నీ ల వసి వైచి విజిగి వచ్చినం , _" బసులున్‌ విరిగినవి తిక్క పాలున్‌ విరగెన్‌”” ., " అని పరివాసించె నట. " అటు పిమ్మట, ఖడ్లతిక్కన యేకాకియె యుద్ధథూమిని "జేరి విజయమో ఏరస్వర్ల మో యని బోరి, వీరస్వర్ల మలంక రించెనని చెప్పుడురు. ఆ యుద్ధము ఖడ్గతిక్కన పఠా[క్రమము, అనాడు మిక్కిలి (వఖ్యాతి వహించి,, (వజల మనస్సులవె మిక్కిలి [ప్రభావము వహించెననుట్టకు, బాటుపద్యమ్లుళ్లు నిదర్శ జ . తా.

" 6జీ “ధ్ర ర్యంబు నీ మేన దగిలి యుండుట6 జేసి చలియించి మందరాచలము తిరి” గాంభీర్య మెల్ల నీ కడన యుండుట: జేసి కాకుత్సునకు వార్జి కొట్లు వడియె జయలమ్మీ నీ యురఃస్థలినె యుండుట.జేసి హారి పోయి బభలిదాన మడుగుకొనియె నాకార మెల్ల నీ యందె యుండుట. జేసి మరుండు చిచ్చున6. బడి మడీసీ చనియం _ దిక్కదండనాథ దేవేం(ద్రపురికి నీ వరుగు ళురిగ్సిి సగము తిరుగు టుడుగు, న్ది కట్టు విడుచు, నచ్యుతు కొద మాను, మరుండు మరల! గలుగు, మగలరాజ"" అని యొకకవి చెప్పిన చాటుధార. ఖడ్గతిక్కున భార్య సహా ్గి గమనము నల్చి, వీరస్వర్ల మలంకరించిన భర్త ననుగమించెనని కథ, ఖర్లతిక్కాన నిత్యజీవితము నింకొక చాటువు మనోజ్ఞ ముగ వర్శించుచున్నది. పీరనినాదంబు చేదనినాదంబు " పాయక యే (పొద్దు _(మోయుచుండు భూసుర పకరంబు "సీనలు చల్లింగం జాయ కెన్ని యొ కుటుంబములు (బదుకు. (శాహ్మణావళికి ధారలు పోసిన జలంబు సనతతంబు ముంగిట జాలువారు " రిపుల కొసగిన పష్మతికల పుతికలను బాయక కరణముల్‌ (వాయుచుంద్రు. . . వ... . . గ్‌

65 మానఘనుండై న తిక్కన మంతి యింట మదనసము:డై న తిక్కన మంతి యింట మహితయశకు(డైన తిక్కాన మంత్రి యింట మంతి మణ్నియెన తిక్యాన మంతి యింట. - "కేతనకవి దళకుమార చరితమున ఖడ్గతిక్కానను వర్ణిం. చెను. -... “వేడిన నర్ధార్చి వృధపుచ్చ నేరని 'దానంబు తనకు వబాంధవుండు గాంగ | 'ెదిరిన జమువైైన (బదికి పోవంగ నీని

• ఇౌర్యంబు తన కిష్ట సఖుండు గాంగ శరణు చొచ్చిన శ[త్రువరు నైన రతీంచు కరుణయె తనకు నంగదము గాంగ. బలికిన( చబాండవ (వభు నైన మెచ్చని సత్యంబు తనకు రతథకుండు గాంగ + జగతి నుతికెక్కె రాయ వేశ్యాభుజంగ - . రాజ్యరళ్నా కరన్యూూ_ర్రిరాజమ్వూర్ధి గంధవారణబిరుదవిఖ్యాతకీ _ర్షి దినపకేజుండు సిద్దయ తిక్క శారి. - సిదయ కుమారుండైన తిక్కనకు, కవి తిక్కనకు భేదము! "ఆలియుటకై. యతని సమకాలీనులతని -ఖర్గతిక్కాన యనిః పిలిచిరి. - కాటమరాజుతో జరిగిన యుద్దము తరువాత తిక్కన మనన్సు కురు జే. త్రయుచ్చానంతరము 'వేదవ్యానమనార్షి మనను; క్‌

• 66 వలె నుండియుండును. మహార్షి మనస్సునుండి “జయ” (ప్రబంధ ముద్భవించినశ్హు మవోకవి గంటమునుండి మహాభారతము. [పస రించినది,

ఈ యుద్ధము శాలివావానళకము 1170 కాళయు క్రి! సంవత్సరము కా_ర్థికళుద్ద పంచమి గురువారము నాడు జరిగి నట్లు కొండయ్య కొడు శెవ్వరో రామయ్య వేయించిన శిలా శాసనమున6 గలదు. కాని, కాళయు_క్రి సంవత్సరము 1180 సంవత్సర మయినది. ఆ సంవత్సరమునే స్వీకరించినచో క్రీన్తు శకము 1258-59 సంవత్సర్మపాంతమున నీయుద్దము. జరిగిన చని చెప్పవలసి వచ్చును. మనుమసిద్ధి మహారాజు కూడ, ఈ ' యుద్దము జరిగిన కొలదీ కాలమున కే మరణించెనని చెప్పుదురు.

న్ను తిక్కన. మవోభారతము కాటమ రాజుతో యుద్ధము ముగిసిన తరువాత, ఖడ్గతిక్కన మనుమసిద్ది మరణించిన తరు వాత కొంతకాలమున కారంభించెనని చెప్పవచ్చును. | తిక్కన భారతము రచించు నాటికి పండువృద్దని యొ | గో రా తిహ్యూము. అతనికి కుమ్మరి గురునాథుండు లేఖరు.డై యుండగా భారతము నాళువుగాం 'జెప్పెనను జన కుతి యొకకమ్ముని కథ కూడం [(బచారములో నిల్చినది. కుమ్మరి గురునాథుని గంట మాగకుండ తిక్కన కవిత చెప్పట సమయము. *. = కురు కే్యత్రయుర్రాంతరమున వదు నొకం డతొహిణీబల మెల్ల సమఏపోయిన పిమ్మట తిక్కన దుర్యోధనుని స్థితి సంజయు నోట ధృతరాష్ట్రన కెరింగించుచు . ,. “నెట్టారు శాసనములు 527 పుట. . . . జో

67

“*వలపలని మూ.క6ంలో. గాల్‌

నిలువక గుజ్ఞింబు డిగ్గి నీ కొడుకు గదా

కలితభుజుండై. యొక్కండు

దొల6గి చనియె...”

అని కంద పద్యము మూడున్నరపాదములు చెప్పి, యింక చెప్పవలసినది లేక, పాదపూరణమునవత్రై యేమి చెప్ప వలెనో తోచక “పమి చెప్పుడుం గురునాథా!”” యని సంప శ్నించె ననీ గురుశాథ మేమియు నెరుంగక' అక్ష (వాసినమ నది కురునాథుడై న ధృత రామ్ట్రు9ని సంబోధనగా. గథతోఫాటు కందపద్యముతోంగూడ నతికిపోయినదని చెప్పుదురు.

వేదవ్యాసుని భారతరచనమును గూర్చిగూడ నిట్టి కథ గలదు. అచ్చట గణపతి యతనికి లేఖకుండు. గంట మాగకుండ (వాయుట తుల్యనమయము. వ్యానసుండు గణపతిని. శ్లోకముల నర్థము చేసికొనిన పిమ్మటనే (వాయవలె నని నిర్ణయించెను. అందుచే నెడనెడ వ్యాసఘట్టములు. వానిని గణపతి యవ గావాన మొనరించుకొనులోవల వ్యానుండు కవిత చెప్పుచుంజెడి వాడు. వ్యాసునకు గణవతి వల నవరవ్యానుండగు తిక్కనకు గురునాథ మేర్పడెను, అందులకు. బూర్యో క్ష పద్యముకూడ౦ జక్కుగ: గలసి వచ్చినది. ఇందలి సత్యాసత్యము లెటున్నను కథమా[తము రక్తి కట్టినది.

తిక్కన నాటి మహాయుద్దములు రాయజబారములు రాజ చితి పీరధర్యము, మహోాభారతయుగమును భారతయుద్దములను స్ఫురణకు6 'దెచ్చును.

68 మనుమనిద్ధి రాజ్య (భవ్టత, తిక్కాన రాయకారము కాకతి గణపతిదేవచ[కవ_ర్లి సాయము, అన్నంభట్టు రాయబారము, వళైకవీరుండు ఖడ్లలిక్కాన యొక్కటి పోరు మున్నగునవి మవో థారతవీరయుగమును స్ఫురింవంజేయు నన్ని వేశములు. ఈవిధముగా కవికి కావ్యమునకు, కవికాలమునకు కావ్య యుగమునక్సు వింబ[వతివింబభావము సమకూరినది. తిక్కూన మవోభారతము. నందిట్టి ఆత్మని వేదనమే నలిపెను. అందుచే ఆం[ధమవోభారతము స్వతం(తనృష్టియె యందు తిక్కూన స్వీయానుభవము ఖీవనాడివలె స్పందించుచుండును. కావ్యములయందలి పా(తలు బవుళముగా తోలు. బొమ్ములు, ఆ పాతలు మాటాడునవుడు వెనుకనుండి కవి; వాక్కే వినిపించుచుండును. చానికి. గారణము కవిజీవితమునక్తు. కావ్యవృ _త్తమునకు జీవదనుబంధము లేకపోవుటయే. అట్టి కవులు పాతలను నిర్దింపంగల కవికుంభకారులే గాని (పాణ. (ప్రతిష్ట సలువంగల కవి(బహ్ములు కాంజాలరు.. తిక్కాన చాను నృృష్టించిన పాతలకు జీవ(దేఖలు తీర్చిదిద్ది (పాణ ప్రతిస్థ నలువ6 గలిగిన కవిబ్రహ్మ. ఉ_త్తమకవు అందరి కి (వజ్హ యుండును. తిక్కనలో న్సీ (దజ్జ విశేషము. తిక్కన సృష్టించిన (దౌపది, పాండవులు దుష్టచతుష్టయము, భీష్ట్మ్టాదోణాదిపీరులు, ఉత్తరుని, వంటి ఉవపపా (త్రలు కూడ సాహితీ (పియంభావుకుల మనఃఫల కముల శాళ్యతముగా వాత్తుకొని యుండుట యేగాక్ష ఆం (ధ జాబజ్బయ[వవంచమున చిరంజివములు, తిక్కనకు( [బథమమున విరాటవర్వముమీద నభిమాన 'మెక్కువగం గోచరించును. వృాదయాహ్లాదిచతుర్ధ మూర్జి్యి

69 కథో -పేతంబు నానారసాభ్యుద యోల్లాసొగ విరాటవర్వము శీర్చిదిద్దెను. తిక్కన “కథ జగ (త్పసిద్ది గావున జబూర్వ ప ర్వార్ణయు క్రి సేయునట్టి యెడల యత్న మించు కంత యయినను వలవదు వలసి నట్లు చెప్ప వచ్చియుండు” అని విఠరాటపర్వము నారంభించెను, ఈ పద్య మరణ్యపర్వ శే మును బట్టియే (వాయక తప్పినది గాదు. నన్నయ మూండు పర్వములు సంపూర్తిగ. "జెప్పిన "యెడల బూర్వపర్వకథ 'వసక్రియే లేక కథ యతుకు లేక కలిసిపోవును.. అయినను తిక్కన, యరణ్య పర్వశేషము పూరింప నిష్టములేక విరాట పర్వము నారంభించుట కుపపతత్తి కథ జగ (త్పసిద్ధి యని చెప్పి యువ।క్రమించెను. అయినను ధర్మరాజు ముఖమున, విరటు కొలువుకూట మున నతిలోకళూరులై, నెగడిన తన తమ్ము లెట్లు మెలంగ గలరో యను విచారనున6, బూర్వకథను వివరించెను. ధర్మరాజు ““కడిమిమై సౌగంధికమున యకుల మద మడచి క్చాప్టకుంబువ్వు లట్లు 'దెచ్చిం గిమ్మీరదానవు నమ్మెయి నిర్జించి విగతకంటకము గావించె వనము బకదై త్యుందొడరి యా భంగి రూపఅం జేసి రతీంచె నేకచ[కాపురంబు నప్పాట. (బబలు జటానసురు నడరి దండితు6( జేసి మనల బెట్టించుకొనియె

"70

నితడు పుట్టిన కోలెను నెనక మెసగు

దర్పమునన వర్తిల్లు నుద(గ్రహృదయు.

డకట 'యొరు చిత్తమున 'కెక్కునట్లు గాంగ

'మెలంగి యే విధంబునం గొలుంచు వాండు” అని భీముని గూర్చి, “ఖాండవ మేళ్చి, "దేవతలు. గాననియీళ్వరు.గ౦ఇె, దోర్చలో ద్దండమవోసుర్మ పతతి దర్ప మడంచి [పియం బొనర్చి యా ఖండలుం డున్న గద్దియ. సగంబున నుండె, మహోనుభావుండీ తృండొక మ ర్హ్యుం జేరియనుదా త్తత'నె మ్మెయిగొల్బువాండొకో"'

ఆని అర్జును గూర్చి నంశావము చెందును. ఈ పద్యము లందలి ఘట్టములన్నియు భీమార్జున్న పళంసలు మా[తమేగావు. ఖాండవదవానము, కి౮-తార్జునీయము, సౌగంధికావహారణము, బకాసురవధ మున్నగు మహోజ్బ్వలసన్ని వేళములందు నన్నయ మవోకవి (వదర్శించిన (ప్రతిభను దలచి తిక్కన నమర్చించిన "సరససౌహ్బ దక వితాకర్ప్బూరనీ రాజనములు,

నన్నయ ఉ తమకథకుండు. అవరరమ్యత (పవనన్నకథా కవితార్థయు క్రి తోం జాండవుల శై శవకథ రాజ్యత్యాగము. వర్షించెను. నన్నయ చి[తించిన పాండవులు వరమపవి తులు. వారి హృదయములు -నుకుమారకోమలనిర్ములములు, “మేను లేత, ఉల్లము మెత్తన.” అజ్ఞాత వాసముతోం బాండవుల జీవి తములో నూత్నఘట్ట మారంభమైనది. వారు జీవితనమరము' 'నెదుర్కొనుట కుద్యుక్తులు కావజను. భిముంజే గాక పాండవు లందజు ““పుట్టిన నాటను గోలెను నెనక మెనంగు దర్పమునన

"గ

వర్షిల్లు నుద్మగ పృాదయులు ఒరుచ్చిత్తమున కెక్కునట్లు” ఎట్లువర్తింతురో తన భారతభాగమున నని తిక్కన మవే కవియే తన భారము వివరించుకొనెను. తిక్కన భారతభాగమున పాండవులు (కొత్త 'వేవములు వేసి, తమ స్వభావములు మార్చి నూత్నభూమికలు ధరించిరి. తిక్కనకు నాటకీయవై లి, కథలో. గలిగిన మార్పుగూడం జక్కాగం గలిసి వచ్చినని. నన్నయ కథా కథన వైలితోపాటు తిక్కన నాం[ధవాజ్బయమునకు నాట కీయమైన భిన్నకవిళాశిల్పము [పసాదించెను.

తిక్కన ఇంగితజ్ఞుడు. పాతల చి_త్తవృత్తుల వర్ణించుట యందు మిక్కిలి గడునరి. కథను నాటకీయముగ సంభామణము చ్వారముననే నడపును. సంభాషణచారిమ యాతని కవితా శిల్పమునకు వన్నె ంబెట్టినది. అలతి యలతి' మాటలతో తెలుంగు నుడికారపు వంపులు సొంపులు తామరతంపరగ- నేరికూర్చి కమ్మని తీరుతియ్యములు తిక్కన కురిపించి తనకవిత తీర్చి దిద్దుకొనెను. నన్నయనాడు శకునితో నూయాద్యూతమున రాజ్యమెల్లను గోలుపోయిన ధర్మరాజు, అన్నమాట కడుగు దాటని యతని తమ్ములు అమాయిక కోమలులు, వరమ పవిత్రులు, తిక్కననాడు వేయని వేషములు లేవు పోవని గడుసరి పోకడలు లేవు. చిత్రవిచిత్రవిిభమములు నేర్చి గడిదేరిరి.

ఫామ్యుండు పాండవులకు లోకజ్డాన ముపదేశించెను. రాజగ్భవాంబు కంబ నభిరామముగా నిలు. గట్టంగూడదు.

“వనుమతీళు పాల వర్తించు నేనుంగు

తోండ వైన దోమతోడనైన

"72

వెరమగు ఇఆఅంగు వలవదు కారెంత

పూజ్యులైన జనుల పొందు 'అన్సట

"రాజుల మన_న్తత్వము తిక్కాన మరపురాని దూటలళో 'మనోజ్జిముగ. వర్ణింప గలిోను. తిక్యనవంటి మనోధర్ము -పరిజ్ఞాతయైన కవి వపంచచాజ్మ్యయమున నరుడు.

అరణ్య వాసమునకు జను నప్పుడు కుంతి పొండవుల 'నందఅగూర్చి [దావదితోం 'ఇవ్పుచు సహాచేవును గూర్చి “కడు పసిబిడ్డ వీయడెకటి గాదవు నా నెజటుంగండు ముంద ౫ య్యడనొకపాశుజటుంగ6 ఇ2దయంతయు6 గోమలఅమెవ్వుడై ననేం గుడువలో లిల్ల్తుం గాని తనకుంగల యాకటి (పొద్టెరుంగం డీ కొడుకిటువోకకున్‌ మనముగుంబెడు నిన్‌ గని యూ జడిల్లైడున్‌” అని ఇెప్పెనట, ఈ మాట (దౌపది వెనుచూపు తలపుంగం బూర్వక థావృత్తాంతమును ఫీమునకు (6 'దెల్పును. ఆ ఘట్టమునే తిక్కాన వెనుదిరిగి కుంతీమనన్సును మధించి హ్యాూద్యముగ వరిం చెను. కుంతి మనోవేదన, ఆమెకు మాటలలో. గల "నేర్చు, పశేంగిఛ జ్లూనము, జ మాటలు (దొవది మనస్సులో (వసరిం “చిన (వభావము మవహోద్భుతము. కుంతి మాతృహ్చూాదయము, (చౌపదిలోని (స్తీశ్వము, చక్కగ నభివ్య_క్త మైనవి,

ఈ ఘట్టము నన్నయ మవోకవి (పసన్న కఛాకవిళార్థ 'యు_క్థి అక్షర్ర రమ్యతతో గంధీరముగ కదలిపోయినది.

నన్నయ పాాతములలో వవ్శిత్రత, తిక్కూన పా(త్రము అలోం (బిగల్భత గోచరించును.

"79

యతి వేషమున ధర్భురాజు విరటుని కొల్వుం జేరినవుండు “ఎయ్యది జన్ఫభూమి. కుల మెయ్యది” “ఎఆిగింపు. డున్న రూపు” అని విరటుండు (వళ్నించును.

శకుని చేతిలో నమాయికముగ మాయాద్యూూతమున నోటువడిన ఛర్మరాజు తిక్కన చేతిలో గడించేరినాండు. విరటుని (పశ్నల కంతు చిక్కాకుండ, తిక్కన ధర్మరాజు చెప్పిన గడుసరి సమాధానములు మరవువకు రానివి,

“ఉన్న రూవ పలుకు నన్నరు లెక్కాడం

గలరు తోంచి నట్లు పలుకు వలుక

నైన చంద మయ్యె నంతియ కా కంత

వటి చూడ. గలనె యొటివారు”

లు 6

అని మందహోనంబు సేయుచు మజియును

నానావిధభూ తమయము

మే నతిచంచలము మనము మెయికొని నిక్కూం

భే నరునకు. "జెల్లింపం

గా నగు సత్యంబు నడపు [క్రమ మట్లుండెన్‌” అని సత్యము దప్పకయే “ద్విజుండ గురువివమయజాతు(డ” నని చెప్పి తప్పించుకొన. గలిగిన (పగల్భుండు తిక్కన ధర్మరాజు,

ఈ (పగ ల్భృత ధర్భరాజున కే గాక తిక్కూన థీమార్జున నకుల నవాబేవులకు.6 గూడం గల్గినది. ధీము6ండు

"గో

దేవా నాలవజాతింవాడ నిను నర్ధిం గొల్వగా వచ్చితిన్‌ సేచాదవమత నొండుమై నొజు/(గ నీ చిత్తంబునన్‌ మెచ్చున శ్తే వండం గడు 'నేర్తు బానసమునం దిచ్చోటనే గాదున న్నే వీటన్‌ మిగులంగ 'నెవ్వడును లే. జెబ్బంగులం జూచినన్‌” అని యర్ధాంతరస్సురణము చిందులాడం బల్కును. బండ ఖీము నకుంగూ డ మవోకవి తిక్కన ఎంతటి మాటల నేర్పు, (పగల్భత నేర్ప గలిగను! అర్జునుండు పేడి రూపమ.న( బోయికూడ “ఆడు. దనంబు నిక్కమున కారసిచూచిన లేదు పుం_స్త్వ్వముం బో డిమి తప్పియున్నది నపుంనక జన్మ మవళ్యభోగ్యమై వాండిమి గల్లు శాపమున వచ్చె” అని చతురముగం బల్కెను.

నకులుండుగూడ నన్న లకు. దిసిపో లేదు. “ధర్మనుతుండు 'పెంచె నను చాన తురంగమశా (స్త్ర శికకుం గర్భఠు. జేసి యాత్మతురంగంబుల కెల్లను నన్న యుక్తగా నర్మిలి నిల్చి యీః.గియు6౬ [బియంబును నాయెడ నాడు నాటికిం 'బేర్మి వహించుచుండ నడిపెం దన తమ్ములలోని వానిగన్‌ '"

అని అంతుచిక్కకుండగ నసత్యము చెప్పకుండగనే ఇెప్పి తప్పించుకొనెను. తిక్కన మవోమం (తి నడపెడి పాతములు మాటలలో నొరులకు. జిక్కుదురా!

సంశకేతసమయము [వకాగము కీచకుండు నర్తనశాల చేరును. మునుంగు వేసికొని (చౌవదివలె భీము. డాతని నికి తీ.ంచుచుంజెను.

"౯75

“కీ చకాధముండు గిమ్మీరవై రివె

"గేలు సాంచి యా విశాలనయన

గాం దలంచి మేను గటు పార” దరింజేరి నరససల్లాపముల నారంభించెను, ఖీముండు

"నా యమొడలు 'సేర్చి నవ్వుడ

సి మయొడ అట్లగునో దాని నీ వెజిగెదును

"న్నే యబలల తోడిదిగాం

"బేయం దలంచితివి తప్పు నేనితి గంళే

నను ముట్టి నీవు వెండియు

వనితల నంగతికి. బోవువాండవె” అనుచు ([(గక్కున నతని దల పట్టుకొనెను,

“శన యగపా టొరు లెలుంగుదు

రని నూతుండు సమయభంగ మగుటకు ఖీముం

డును గొంకుచు. జప్పుడు సే

యని గూఢమర్ష న్మవహోరనులం దగన్‌” మల్ల యుద్దనై పుణ్యము' మెజయం జేసిరి.

ఈ "రౌ (దలీథత్సనన్ని వేళశమునకు అంతర్వాపొనిగ వెల్లి విరిసిన తిక్కన నిశితనిర్భరవోన్యచాతురి అత్యద్భుతము.

ఊఉ త్తరకుమారుండు “*చక్కగం గను విచ్చి వేడి. జూడ రోయు”.. వీరుండు. “ఎత్తున. గొందు. గౌరవుల 'నెల్లిను మార్కొలని'శేని గోవులం బెత్తు ముహూ_ర్తమా[తమున న్‌్‌ “అంతిపురంబులోనం గల-'యంగన లెల్లను నెమ్మునంబుల

"78 'వంతస మంద” పల్కిన వాక్మూరుండు “-కాలరవనేనం జూచి వడకం* దొడగి రథము నాప, సారథియగు నకును "వేడెను. “ఎవ్వచ్చుండు తేరువోవ నిచ్చుటయు నాననంబు పల్ల "తిల మాననసంబు తలడిల నా భూవల భకుమూారుండు లు అం ౧6౧ లం శరములు శరాసననము న య్యారదము వై డిగ్గ విడిచి యతిరభసమునన్‌ ధరణికి లంఘించి వెనం బురి దెనకును లజ్జ వీటి. బోవం జా అెన్‌” “అర్జును. డప్పుడు పదళతమా (తపలాయికతుండగు భూమింజయు "నెయిది పట్టుకొనిన నతండు *““వెల వెల దాటజుచు వెగడొందు. బెదవుల తడి యాజ నంతయు. దల్ల డిల్లు6 జల్లన నంగంబులెల్ల నిండ. జిమర్చు. బదములు6€ గరములు. గుదియ వడం6కు వ్యాదయంబు దట తట నదరంగ. జలుకుఆజు దీనదృష్టుల "మోము. బేటి చూచు "నెలుంగు గద్గదికం దొ(టిల 'నేడ్చు విడు మని (పార్టీంచు మాట+ గీడ్చాటు దోంవ “నిమ్మళతశుద్ధపామంబు నిర్శలోజ్వ "లాష్టవై డూర్యములు. దురగా ఢ్యరథము' “గరటిదళకంబు నొక యూరు బురము. సొచ్చి .నపుడ యిచ్చెద నీకను నా ర్తుండగుచు”

"7

తిక్కన ఉ_త్తరకుమారపాతమునకు. (్రాణ ప్రతిష్ట. సలిపి యతని నాంధవాజ్బాయమున చిరంజీవిని సల్పెను, ఇచ్చట తిక్కన చి[తకారునకుంగూడ నగమ్యమైన ఉ_త్తరకుమారుని తణకుణపరిణామవిప్వాలమైన యాక్ళాతిని మనోజ్ఞ ముగ6 జ్మితంపంగలుగుటయే గాక ఇంగితజ్ఞు లకుంగూడ నందని యతని చిత్తవృత్తి నత్యద్భుతముగ వర్షింపంగలిగెను. ఈఘట్టమునందు. తిక్కన నిశితనిర్భరవోన్యచాతురి జీవత్చా[తచిితణము గంగా యమునలవలె సంగమించినవి, ఉత్తరకుమారుండు జీవళ్చా త్రము. నేటికిని సజీవుండు. కనులు విప్పి చూచిన, వీనులువిప్పి వినిన, నేటికి మన కెందలో ఉ_త్తరకుమారులు కనుపించుచుం. దురు. ఉ_త్తరకుమార | పజ్ఞ్ఞలు వినిపించుచునే యుండును.

ఉత్తరుని సారథిగా. గైకొని వచ్చుచున్న నర్జునుం జూచి, శిష్యవత్సలుండగు [దోణుండు అజ్ఞాత వాససమయభంగము శంకించి నితరు అెరుంగకుండు నట్టుగ ఖీమ్ము వదనంబు వీడించి పలికిన పలుకులలోని సుకుమారమైన యక్రాంతరస్ఫురణము. మనోజ్ఞము. “-వెరవరి గాక వీడు కురువీరులకుం బొడనసూపు వాండె య చ్చెరు వొక (మాని పేర నిట సేరగవచ్చుచు నున్న వాం డవాం కరణము కాని యొం డొకటి గానండు మూ_ర్షివిశేషమారయన్‌ సురపతి యట్ల వీని మది చొప్పదియెట్లా యెలుంగన య్యెడున్‌ ”' ఆ మాటలు విని (దోణుని సందియము మాన భఖీష్ముండు. దుర్యోధనునితో. బలికినట్లు నిగూళార్ధిస్ఫోరకముగ

"78 “ోతల(పంగ రిపులకు నిమ్మగు కొలది గడచి వచ్చితిమి యకుంఠితబావాో బలము నెఆఅవం6 దజి యయ్యెును జలింపవల దింక మనకు శ తులవలనన్‌ ” అని పల్కెను. ఇట్టి గడునరితనము తిక్కన భారతమునం దెల్లిడం గానుపించునటే. అర్జాంతరన్సురణ కెయ్యెడ తిక్కన న్షేష వాడ లేదు. (ప్రయోగసామర్థ్యమువలన 'నేర్పడిన శబ్దళ _క్రినే యుపా సించి ధ్వని [ప్రథానమైన యు త్తమ కావ్యనృష్టి సల్పెను. అజ్ఞాత వాసానంతరము పంచ వాండవులు విరటుండు రాక మునుపే కొలువు కూటము చేరి "“ధర్భురాజు సింహోాననమున, భీమాదు లాత్భసము చితరుచి రాసనముల, పంచా గ్ను లునుబోలె” గూర్చుండిరి. విరటుండు వచ్చి, 'యొల్లి ద మని భావించి “ఇది యేమి కంక నీవు న్చదవృత్తిని శంక6 దక్కి నా గడ్జోయ వై 6 బదిలంబుగం గూర్చుండితి వదియును గా కిపుడు దిగ వపాంకారమునన్‌్‌” అనిన - విని మందహానంబు 'సేశ, సం[కందననందనుం డతని కిటనియె. ఛం ““నడదివియలు సేసె నగరిక్తి మాణిక్య మకుటముల్‌ పూనిన మనుజపతుల. దగు నాజ్ఞ్మ సూయాణముగ నొనరించె '““మంచ*గ నేల నాలుంగు నెఅంగులకును

"79 వచే (ఖీళార్జి జనుల సచేతనత్యాగధ్వ జములుగా నన్ని దేశముల ఐఅపె దిక్కు అన్నింటను 'దెలు. పారువూ.తగా ఏించె నుజ్వలయళోవి భమంబు రాజనూయాధ్వర (వవర్తకుండు నిత్య సత్యభాషామవో వత కాలి పాండు రాజదుగ్దపయోనిధిరాజు ధర్మ రాజు నుమ్ముు మళ్స్య్యావనీరమణ యిత(డు ఈత6 డజాతళ్యతుండు మహిం దగ దిగ్విజయంబు సేసె వీ 'ర్యష్టితిశయార్జి వాసవు మహోనన మైనను నెక్క నర్జుండు దో్యోతితమూ ర్తి కారవకులోద్వహు. డార్యనికాయసంతత ఖారితచరి(తు6 డీ చిలుత గద్దియకుం దగండే నశేశ్వరా!”" ఇందలి నాటకీయత; సంభామణచారిమ;. సీసపద్యము నందథి యుయ్యాాల తూంగు; కమ్మని శేట తెలుంగు నుడికారవు నయగారములు జొచితీపాలనము తిక్కన నర్వతోముఖ (పతిభకు నిదర్శనములు. వై సిసపద్యము. కీచకవధయందు ధర్మ రాజునుగూ న్‌ (చౌపది ఖీమునితో ననిన పద్యమును స్మరణకు6 'చెచ్చుచున్నద- “ఎవ్వాని వాకిట నిభమదపంకంబు రాజభూవణరజోరాజి నణంగు 'నెవ్వాని చారిత మెల్ల లోకములకు నొజ్జమైొ -వినయంబు -నొజపుం గఅపు

80 'నెవ్వాని కడకంట నివ్వటిల్లైడు చూడ్కిి మానితనంపద లీనుచుండు నెవ్వాని గుణలత లేడు వారానుల కడపటి కొండవై (౧ గలయం (బాంకు

నతడు భూరి[పతాపమవో (వదీవ

దూరవిఘటితగర్వాంధకారవై రి

పీరకోటీరమణిమృణి వేష్టితాం (మ్‌

తలుండు కేవలమర్వ్యుంజే ధర్మసుతుండు”

సీసపద్యమున నే చరణమున కాచరణమే స్వయంసం పూర్ణ్వమగు నర్ధసమృద్ధితో నుయ్యాల తూగుతో నడిపించుట తిక్కన యారంభించెను. [శీనాథుని చేతిలో సీసము సిద్దిచెందినది.

కవిళాశిల్పము వాగర్థముల యతిలోక 'దాంసవ్యము- వాగర్థముల కలయిక అర్దనారీశ్వరుండై న పర వేళశ్వరునిలోని అద్వైత యోగము వంటిది. కవి వాగర్థము లను జోడుగుజు ముల 'నేకకాలమున స్వారి చేయు నేర్పు నలవరచుకొనవఠెను. రెండు గుజ్జములును ఆరిళేరినవే కావచ్చును. కాని అవి ఒశే 'వేగమున పరుగెత్తవలెను. ఆ పరుగులో గిట్టల చప్పుడులోం: గూడ అప [శ్రుతి వినిపింపరాదు. ఇది కవికి అసి ధారా[వతము. భాషను మించి భావము, వాక్కును మీంచి అర్థము, వంబెపు పరుగు తీయునవుడు ఏ గుజ్జము "గెలిచినను కవితారథమునకు (వమాదపతనము సంభవింపవచ్చును. ఎట్లో "రెండు గుజ్రిములు కలిసి రథము నీడ్చినను ఊపు, కుదువు మాతము తప్పదు,

నన్నయ వాగర్భముల జోడు గుజ్జముల స్వారిలో ఆరి "తేరిన మవోరథికుండు. నన్నయ కవితారథ మెంత నిమ్నోన్నత

రే

భూములలో గమించుచున్నను అ జోడు గుతజ్రములు. వాగర్హ ములు; బాష; భావము; ఒకే వేగములో వరుగిడును. ఆ గుజ్జు ముల గిట్టల చప్పుడుగూడ ఒకే (శ్రుతికి అనున్యూూతమె మృదంగ నిస్వనమువలె తాళలయాన్వితముగ వినిపించును. నన్నయ కవితారథములో కుదుపు లేరు; కంవము లేదు? ఒడుదుడుకులు లేని మల్లె పూల బాటవై మెత్తగ; గదలి పోవును. -“బవువనపాదపాబ్టికు లపర్వతపూర్ణ సరస్సరస్వకీ నహితమహామహీథర మజ(స్రనవహాసఫణాళిం చాల్చి దు సృహతరమూ రికిన్‌ జలధిశాయికి. జాయక శయ్యమయైన య య్యహివతిదుష్షృృ తాంతకుడనంతుండుమాకు (బనన్ను

నన్నయ పద్యములు వేదబుక్కులు. కవిళతాగమనము సామగానము.

తిక్కన పద్యశిల్పమునం గూడ వాగర్థములు జోడు గుట్టముల స్వారి వలనే నడచును.

“ఎవ్వాని వాకిట నిథభమదపంకంబు

రాజభూపషణ రజోరాజి నణంగు”

“నడదివియలు చేసె నగరికి మాణిక్య

మకుటముల్‌ పూనిన మనుజపతుల” అన్న _ పద్యములందు వాగర్ధముల అనుకూలదాంపత్యము వర్ల నాలీతము. ణ్‌

88

ధర్మరాజు వాకిట మత్తేభముల దానోదకముచే బురద మొనది. సామంతరాజుల భూషణముల రాపిడిచే. నేర్పడిన బంగారు ధూళిచే నా బురద యణగుచున్నది.

ధర్భురాజు ఆ నగరియందు మణికిరీటములు దాల్చిన మమజపతుల'నే జంగమజీవద్దీప స్తంభములుగ నిలిపెను. ఇందు భాష ; భావము గంగాయమునల వలె సంగమించినపి.

భాష : భావము ! వాక్కు : అర్థము "కావ్య(పపంచమున శరీరము: [పాణము వంటివి, అవి అవినాభావనంబంధము కలవి, ప్రాణము. అేని శరీరము శవము. శరీరములేని 1పాణము దయ్యము. ళరీర(పాణముల రమణీయస మ్మేళన మే సృష్టిశిల్పము. రమణీయకావ్యశరీరమును నిర్మించుటయందు చక్కని చిక్కని పద్యముల (వాయుటయందు చదాలమంది కవులు కృత కృత్యులు కాంగలరు. కాని తిక్కన కావ్యశిల్పమున (పా ణపతిష్ట సల్పిన కవి బ్రహ్మా.

కవి అంతరాత్మ కావ్యములో నావిష్కృత మగును. తిక్కన భారతము ననువదించినను, స్వీయజీవితానుభవనివే దనమే సలిపెను. తిక్కానయుగము భారతయుగమునకు పతి బింబమే. తిక్కన యోధుండు. ఎన్ని యో యుద్దములం "జేసిన ఇాండు. చూచిన వాండు. యుద్దతం[త మతనికి వెన్నతోడం బెట్టిన విద్యయే. ఖర్లతిక్కనవంటి వీరుల వంశమున. బుట్టిన వాండు. కుల[కమానుగత మైన మంత్రిపదవి నిర్వహించి రాయ వారముల జయ్యపదముగ నడపి రాజనీతినే వృ _త్తిధర్మముగ స్వీకరించినవాండు, తుదకు సోమయాజిమయెై వారివారనాథో పాసన సల్పిన తపస్వి.

88

మహోభారతసార మన దగిన రాజనీతి, యుద్ధతం[తము (బవ్మావిద్యోపదేశము తిక్కన అత్మీయతలో లీనమై యున్నవి తిక్కన భారతరచనమున సలిపినది తన యాత్మీయకావిష్క రణమే. సంజయ (శ్రీకృష్ణుల రాయబారముల చితించుటక శిక్కనకు సవాజాధి కారము కలదు. సంజయు:డు ధర్మరాజుతో

“పా లీక కెరవులుదు

శీలత 'జెడు6 దలంచి శేనిం 'జెప్పెద రుధిరా

భీలాన్నంబుకం ఇను

'మేలగు భిజాన్న మైన మీ నడవడికిన్‌ నీ విభవం బహింసయు ననింద్యచరి[త్రమ కాక యన్యమే” అని మజియు

“అల్పులకు (మింగ జే దైన వోలహాలము

భంగి. బొంగెడు కోవంబు (మింగి కొనంగ

నీలగళు నెన్ని నిన్నెన్నం బోలు నట్టి

నీవు సాలినం గా కేల నెగడు-బజీరు” అని ధర్మపన్నముల నువన్యసించును.. అట్టి మౌటల కెదుగ చెప్పుట దుర్ద్హటము. కాని ధర్మరాజు సద్యఃన్యూర్తీ యాడతగినది. గ! యి

అనవుడుంబాండుళాజతనయా(గ !సంజయు మోముణ చి

ట్లను నది యొళల్లి నీవలికి నట్టిద ధర్మువు అట్ల యుండి వ ధను లరయంగ వచ్చిన నధర్మములై_ శెడుం గొన్ని ధర లి _ర్తనములుగాక తోలి తుదిధర్శముతై. చనుంగొన్ని కరుగ్రివు

రశ అని ధర్మరాజు తుది ధర్భములై చను6 గొన్ని కర్మువుల ” నిరూపించి యాభాసధర్మువుల నిరాకరించిను.

(చాపది (శ్రీకృష్ణునితోం దన భంగపాటును జెప్పుకొను* ఘట్టము తిక్కన. చిితించిన యుజ్వలసన్ని వేళములలో నొకటి. (చౌవది పాాతోన్మిలనమున తిక్కన చూపిన (ప్రజ్ఞ "పేర్కొనల దగినది.

“ధర్మనందను వలుకులు దనకు హృదయ

తాప మొనరింవ మోమున దైన్య మొంద

నున్న పాంచాలి యిట్లని యొయ్య6 బలి కె6

గనలి శారితో గద్గదకంఠి యగుచు. అంతలు నేసి పో నడచి యక్కూట సంజయు చేతంజెప్పి ఫు _త్తెంతుం యిట్టియూరట మదిం 1(బియమందె యుధిష్టికుండు దా" నంతన యూళు లేవురకునై దు సుయోధనుం డిచ్చు నొక్కౌయీ- కంత కృపావిహీనమతి నాతండు నొంచునె యన్న దమ్ములన్‌ ” సంధిసంధాతగా వెడల నున్న (శ్రీకృమ్ణునితో (ద్రౌపది పలికిన పలుకులలో నెంతటి యొత్తి పొడువు ! ఎంతటి వీభత్సనిర్భర' నిశితవిస్యలాఘవము !

“ఓట యొకింత యేనియు సుయోధను చి త్తమునందులేదు నీ

మాటల బోవునే డురథిమానమ 'యొక్కుడు పూను గాక య.

చ్చోటన సంగరంబులగు చొపులు పుట్టిన నె నం వాండవుల్‌ వో లు న

పోటున కిచ్చరింతురొకొ పోదురొ కానల నుండ నచ్యుళా”

_దొపదిలో స్త్రీ సహజమైన ఖీరుత్వము గన్చింవదు. ““అని?

8$్‌ (దోపది బంధురంబయిన (కొమ్ముడి గమ్మున" విడ్చి 'వెం్యడుకల్‌ దా వలచేతం బూని యసితచ్చృవి. బొల్బు మవోభుజంగ మో నా విలసిల్లి (వేలంగ మనంబున. బొంగు విషూాదర్లోషముల్‌ గావంగ లేక జాప్పుములు [గమ్మంగ దిగ్గిన లేచి యా_ర్తయై గోవిండు ముందటం బెట్టి యిట్లనియె ఇవి దుస్ప'ేను (వేళ్ళ ౦ దవిలి సగము (దెవ్విపోయి దక్కినయవి ౩“ రవులకడ. దిటు మాటల యవసరమున6౬ దలఃప వలయు సచ్యుత వీనిన్‌ ఈ వెం[డ్రుకలు వట్టి యీడ్చిన యా చేయి తొలుతగాం బోరిలొ దున్స్ఫనేను ఈతను సింత అింతలు దునియల్రై చెదరి రూ పొటిన6 గని యుడుకాటు. గాక యలుపాల6 బొనువడు నట్టి చిచ్చే యిది "పెనుగద పట్టిన ధీమసేను వాహవుబలంబును బాటించి గాండీవ మను నొక విళ్రెస్పుడును వహించు కజ్జి వి[కమంబు. గాల్బనే యిట్లు బ న్నములు వడిన ధర్మనందనుండు "నేను రాజరాజు పీనుంగు. గన్నార గానం బడయమైతి మేనిం గృన్ష. పాపము. ధర్మరాజు మాత్రము రాజరాజు వీనుంగు గన్నార గాంచం దలపోయలేదు !

86

“*ఆపద6 గడవం బెట్టంగ

నోఫి శుభంబై.న చాని. నొడం గూర్పను మా

క్రి పుట్టువునకు. బాండు

మాశ్చిపాలండు నిన్ను6 జూపి చనియె మవోళత్మా"” అని *యా నుయోధనుతోడి పోరాట దక్కి యనుభవింతుము మా యంళమగు ధరి తొ యని 'చెప్పియుండెను. ఒకవేళ సంధి సుయోధనునకు సమ్ముతమైనను (దౌపదికి మాత్రము సమరమే కావలిసినట్లున్నది. ఈ [(దోవది బంధురం బయిన (కొమ్ముడి (గమ్మున విడ్చి వెండ్రుకల్‌ చా వల చేతం బూని” నల్ల (తాచు వలె దిగ్గన లేచినది. తిక్కన వర్ణన ఏ చితకారు. డనుక్షరింప గలడు ! తిక్కన స్థి రభంగిమల కాక చరద్‌ భంగిమలనే నిశిత దృష్టితో 'నేరుకొనును. ఎంతటి వీరపత్ని యైన (దౌపది కంతటి పగయా! రక్తచాహమా ! భారతకాలమునంగూడ నట్టి (సీ (చౌపది యొక్కతియే యేమొ! తిక్కన తనవదినెయైన ఖడ్గ తిక్కన భార్యను, "వెత్తల్లియెన ఖడ్లతిక్క.న తల్లిని న్వయముగ 'నెరింగినవాండే కదా. 'పరచి వచ్చిన పతికి పనువు కుంకుమ౦ బెట్టు వీరపత్నుల న్వగ్భృవహమందే కన్నారంగాంచిన తిక్కన '_చౌపదిప్యాత నట్లులైేభంచుటకు సాధ్యమై నది.

(శ్రీకృష్ణుని రాయబారమునంగూడ తిక్కన ఆత్మీయతా ముద స్పందించుచుండును. ధర్మరాజు (శ్రీకృ్ళమ్లుని రాయజారిగ వరించి

“మ మ్మెలుంగు దెదిరి నెలుంగుదు

నెమ్మి 'యయణుంగు దర్ధసిద్ది 'నెజీ యెటుంగుదు వా

త్రి క్యామ్ముల వద్దతి నెజుంగుడు పొ 'మ్మైొవ్వండ "నేను నీకు బుదులు "నెవ్పన్‌ ” 0

అని చెప్పి వీడ్కొలుపును.

అవునేతిగుండెగల ధర్మ్జురాజునకుం. దిక్కాన చేతిలో ఎంతటి రాజనీఠిచతురత వాగ్విన్యానము అవ్బినది ! మనుమసిద్ధి మవోరాజు తిక్కన మహోామం (తిని గణపతిదేవచ [కవర్తి కొలువు కూటమునకు రాయజబారిగ( బంపి నపుడీ మాటలనే యనె నేమో ! ఈ మాటలలో ఆత్భవృ_త్తము జీవనాడి వలె స్పందించు చున్నది. ఈ పద్యములోని (పత్యతరము వెనుక రక్తపు ఆటు పోటుతోం గూడిన గుండె నవ్వడి వినుపించుచునే యున్నది

అలతి అలతి మాటలు, అల్వ్పావరముల నన ల్బొర్థరచన కి కందపద్య ముదాహరణ[పాయము. నిరతిశయస్వాభిమాన పూరితుండు సర్వతం (తస్వతం (తభావుండగు చాడప్పగూడ

“ముందుగ జను దినములలో!

గందమునకు సోమయాజి ఘను డందురు నేః

డందజు నను ఘను డందురు .

కందముమునకు. గుందవరవు కవి వౌడప్వొ! అని తిక్కన కందపద్యరచన "పేర్కొనకతప్పినది గాదు.

(శ్రీకృష్ణుడు శాయచారిమై .. “నంధికి బురుషకార మొనన్చెద నోపినంతయున్‌” అని కారవసభ శే గొను.

“*ఆ కొలువు వారు కర మచ

లాక్ళొతి నొక పలుకు లేక యందజు వింజం

88

జా కిడిన కరణీ నవళ ము

'దాకారితచి త్తవృత్తుల్లై యుండం౧గవష్‌

జలదస్వన గంఖీరత

'నెలుం గొప్పగ దంతదీప్తు లెపంగ ముకుందుం

డలరు చవుల నఖిలజనం

బులు "విన ధృతరాష్ట్రిభూ విభున కిట్లనియెన్‌

జననాథ నీ యొఅజుంగని

పనులు గలవె మైన6 దగవుః బరమహితంబు

దన వారిక్తిం జెప్పగం దగు

నని వచ్చితి భారతాన్వయమ+* [వియమందన్‌ "” “శౌరవపాండవుల్‌ తెజఃగు ౧ కొని శాంతత. బొందియున్కి మే లారయ నాకు నీక్షు. గుల మంతకు నీ నృపకోటి కుర్వికిం బోరిత మైన నింశకును బుట్టు మవోవద గావునన్‌ ధరి (పీరమణ్యాగగణ్య గణుతించి యవళ్యముః బొం దొనర్ప వే” అని సభాసమల నుద్దేశించి “సారపు ధర్మమున్‌ విమలసతక్థము జాపమువేత బొంకు చేం బారము. బెంద లేక వెడం బారినదైన యవస్థ దకు లె వ్వార లుపేత సేసి రది వారల చే టగు. గాని ధర్ముని స్తారకమయ్యు నత్యశుభదాయక మయ్యు]ను దైవ ముంజెడున్‌ ” అని 'పొచ్చరించెను.

ధర్మగ్గాని యేర్చడి నపుడు ఆాటస్థ్యము వహించి మిన్న

కుండుట గూడ దోషమే, తిక్కన [కియాశూరతనే చైతన్య

89

పూరితమైన ధర్ముమ్రుగాం శబృబోదించెన్స గాని కర్షనన్యాసము బోధింవ లేము. ఎట్లయినను. ధర్మము జయించితీరును. “యతో ధర్మ్హన్తతో జయః”. ఎంతటి . ఆశాసందేళము ! మానవుడు కర్మవీరు:డ్లై “"పురుషకారమే. యే్రైక పరమ పథమని గుర్తింప వలెను”. తిరిగి దృతరాష్ట్ర9 సంబోధించి “చారలు శాంతఖూరులు భవచ్చరణంబులు గొల్వ6 బూనియు న్నా రటుం గాక మీ కది మనంబున కపియ మేని యింతకుం బోరికి వచ్చుచుంజెదరు భూవర్త రెండు తెరంగులందు నీ కారయ పథ్య మేది యగునవ్విధ మేర్ప్చడ నిళ్ళయింపుమూ !"

పాండవులు శాంతళూరులు-. ఎంతటి విరోభానమైనను సత్యమే. (శ్రీకృమ్ణున కారాజనీతి, వాగ్విన్యానము, తీవ, మూలములో లేని ఉన్నీలనము ెలుంగులోం దిక్కన [కొత్తగా గల్పించినవే.

(శీక్యత్ణుని నోట నా మాటలు విన్న ధృతరాష్ట్ర:

'జేమనగలండు ! నభానదు అే మనుకొనిరి * అనుకరణసాధ్యము గాని తిక్కన మాటలనే యుదావారించుట మేలు. “అనవుడు రోమవార్ష ణము లంగములం బొడమన్‌ సదన్యు లె ల్లిను[బియమంది నెమ్మునములం బురుషో త్తముండింతయొప్పంబ ల్కునె మటు మాటలాడ నయకోవిదు( జెవ్వండు ధీరుంజెవ్వ రః దనువరి యొవ్వః డంచు నచలాక్ళతుల్లై నెజీ నూరకుండగ కాని నుయోధనుండ్ను “వ్వాడి సూది మొన యించుక మప యంతనూ[తయున్‌ భూమి యొనర్చి. పొండునృపపు శ్రాల కిత్తునె”” అని తన నిశ్చయము శలివెను.

90

“అనిన విని కిన్మ( బూనిన యలంతి నగవు

చెలువు మొగమున కొక [కొత్తపాలు పొనర్పం

బుండరీకాముండగు కెల్ల బోయి యప్పు

డరుణ కమలాకు(డగుచు మురఠాంతకుండు””

నవ్వు మొగమున కొక (కొత్త పాలుపు బెచ్చును. నిజమే ; నవ్వు కెలుప లేని భావమేది?

నవ్వు నవరనఖని.

నవ్వు అగాభధవృాదయవిషయసూచిక

తిక్కా-న ఎన్నివిధముల నవ్వులనో గుంర్తించెను.. తిక్కన వాడిన నవ్వుల 'నేరికూర్చిన అతండెట్టి మనోధర్మపరిజ్ఞాతయో 'ఆల్లమగును.

0 ల “కలకల నవ్వు” “పకపక నవ్వు” “పిన్న నవ్వు” కన్నుల నవ్వు” “వెకిలి నవ్వు” “అనాదరదరహానము” “నవ్వు

గాని నవ్వు” “రుచిస్మితము” *సుందరమందహేనము” మున్నగు నవ్వుల 'నెన్నిటినో తిక్కన (పయోగించెను. నవ్వు ఆనందము కంచెను ఒకప్పుడు దుఃఖమునే యొకష్కవ నూచింవవచ్చును. అది ఏడువలేని నవ్వు కావచ్చును. తిరస్కారము చూపు నవ్వు మాటలకంెకు ఈశులక౦ కు ఎక్కువ వాడికలది.

తిరస్కారము గాని అనురాగము గానీ మాటలకంక కన్నుల నవ్వులే బాగుగ వ్వ _కీకరింపంగలవు. అట్టినవ్వు [గుచ్చి కొనిన ఆ గాయము మాన్పుటకు మందుఠేదు. శిఖండి ఖమ్మ నెదుర్కొని నపుడా మవోవీరుండు “మరలి చూడ కతని నుడ్డే సించి పలి దరహానముతో” “నీవు శరకోటి వెసం బరంగింవ౨

ర

తేని 'నే నవ్వుదుంగాని కోపము మనంబునం బుట్టదు నూ శిఖం, డినీ!” జగదేకవీరుండగు భీష్ముని నవ్వున కెవరు. భాష్య మొన రింపంగలఅరు?

కీష్ముండు బాణముల నేయకున్నను శిఖండి యొడలు భగ్గుమన్నది. భీష్ముని బాణముల కా నవ్వున కున్న శక్షి యుండునా? అంవకోల వై ంబడుచున్నను ఎత్తిన ధనువు తునియ లైనను తిక్కన చితించిన పబీరులు “అల్ల ని నవ్వొలయగ” మరి యొక ధనువు సత్తికొని యుద్ధమున కువకమించిన యుదాత్త

(వోణుండు అభిమన్యుని పొగడు చుంజెను. “అనిన వెలుంక బాజీ యఖిదీనమగు నాసనమున నవ్వు గాని నవ్వు మెలయ” దుర్యోధనుండు (దోణుని సమీపించి "ధనువు వట్టిన వారికి నెల్ల నొజ్జమయైన గురుని యు'ేమంజేన తనకున్‌ నమ రోద్దతి చెళ్లై గాక ఈ వెరవిడి గానలేడు తన పవీరమంగాంగొని విజ్ఞవీగెడున్‌” అని "పెదవి విరుచును. ఏ చ్మితకారుడై. న దుర ధనుని పెదవుల విరిగిన ఆ “నవ్వుగాని నవ్వు” చి(త్రింపంగలండా? భువనేశ్వరము.లో (పేమలేఖను (వ్రాయుచున్న శిల్చి[పాయిని "పెదవులవై. చిందులాడు చిరునవ్వు; “మోనోలిసా” అను దత లేఖనమున వయస్విని కమ్మోవివై 'లియోనార్డీ డార్వింా చిత్రించిన దరవోసమ్ముద గాంచి వ్రపంచము మురిసిపోవు చున్నది. అమర్యవపంచమునండు తిక్కన చి(త్రించిన చిరునవ్వులు జగనోన్టువానములు. విచి[తమనోవిశేషవిషయనూచికలు- అగాధ వృాదయంగమములు. అత్యద్భుతములు.

92

ేక్పియరుమవోకవి; యమొకచో “కులుకు నవ్వుల వెన్నెల వెలుంగులు వెల్లి విరియు. "పెదవుల వెనుకనే విషము కొలుకు హృదయము డాగియుండ వచ్చును” అని హెచ్చరిం చెను. ఇతరుల కున్నది; తనకు లేదు అను [ద్రేపిరింపు కంపు గుండెతో కుమిలెడి కుత్సిళాధరములవై విరివెడి అనూయాళా పాళావిలమైన ఆకలి చిచ్చరకంటి చిరునవ్వు, న్మశానమున విరి సిన వెన్నెలవలె వీభత్సావహముగనే యుండును.

నవ్వునకు తిక్కానవంటి వ్యాఖ్యాత “న భూతో న భవి 'మ్యతి” అనిపించును.

(శ్రీకృష్ణుండు రాయవారము. తరువాత రవాస్యముగ కర్లుని గలిసికొానును. అందు (శ్రీకృత్లుని నెర్పు, కర్షుని యుదాక్త్ర నమాధానము మవహాభారతమందలి యుజ్వల ఘట్టము లలో నొకటి.

“ఒకరుని చేతి (పోవును దదున్నతి (పాపును గాంచి మొల్ల వెం టకును గొజంత లేక పొగడందగు నంపద నొంది యట్టి చా తకు6 దుదిం గీడు వేసిన కృతమఘ్చ్నుుని పీనుగునవైన రోత వు ట్టక కబళింపం గుక్కలు నొడంబడునే కురువంశవర్డ నా!”

అని విదురుండు [పకరణాంతరము న6 "జెప్పిన మాట తలపునకు చచ్చును.

తిక్కన- కర్ణుని పా(తోన్మీలనమున నిచ్చట మెరుగు మాయని వెలుంగు శేకల దిద్దెను,

రవి

“పాంచాలరాజవు[తియు నంచితముగ నిన్ను(భొందు” నని పాండవపవమున కావ్వోనించు (శ్రీకృష్ణునకు “'వదిం గడు వాండి గలదె నీకు వారిజనాభో” అని కర్దునితోపాటు అందరాళ )ర్యము పొందక తప్పదు, కరుండు

శ ణ్‌

“పను నర్జునుండు నెక్కా శుక్కుటిం దల

వడకయున్న నగల౭ె వుడమి జనము

లందు నాదువచ్చుటతని కపకిర్తి

యనిన నాకు వేజ అడుగ నేల” అదిలయయుగాక థధర్ముతనయుని గూర్చి,

“అట్టి ధార్మ్భికుం డాధిపత్య్ధంబు6 “జేయ

వలవదే శాళ్వతంబుగ వసుధ యొల్ల ”

అనియు 'జవ్పును, కే ర్జుని స్వామ్‌భ _క్రికి జాచార్యము' మెరుగు వెట్టినది.

కర్దుండు భీిష్ముండు సేనావతీగా నున్నపుడు యుద్ధము చేయలేదు. భీష్ముండు తన్నర్ధరథుం డని గణించుటచే రోవమున! గరుండు అస్తు సన్యాానము సల్పెను, భీమ్ముండు శరతల్పగతు6

బ్‌ జ ఫ్‌్రన డయ్యెను. కద్డుండా మవోవీరునిం జూడ నేగెను. తిక్క యా నన్ని చేళము నత్యద్భుతముగ. జి'తించెను.

“*తదనంతరంబ కర్షుండు గాంగేయుకడకుంబోయి భక్షి వినయంబులు దోపం బాద (వణామం జాచరించిన భీష్మః డతని నొక్క కరంబు మలంచి శాగిలించుకొని, మున్నతని' నాడిన విషురములు శిత గాని రోవమంబు గాదని వలికి

థి

ల

“నీ యుదయము దై వికగ

“ర్యాయత్తము నీకు మర్ష్యు అసదృకులు గాం

“శేయుండవు గాని విను రా

ఛేయుండవు గావు నీవు ధీరవిచారా "ఇది కృవ్ణదై్య్యైపాయనుండు నాకు నేకాంతంబున నెరిగించె. నేనును భవదీయలేజోవిశేషంబు వలననుం గనుంగొని యుండుదు గావున నక్కౌం తేయులం గలిసియుండు” మనెను.

అర్భరభుం డని కరు 'నెన్నిన భీష్ముని మాట లేనా యివి! ఛీష్కునకు లోలోపల గర్జడనిన నెంత "గారవమున్నది! కర్దుని సమాధాన మా గౌరవము సార్ధకము చేయుటయే గాక యిను _.మడింవః 'జేసినది.

"-కౌంజేయుండ నగుదు నిది

యంతయు. దొల్లి యును పింటి నార్యులచే ని

ట్రంతయు నెఅింగిన గుంతీ

సంళానముతోడ్తి పొత్తు సనునే నాకున్‌ "వారు మవోబలుల్‌ హరియు వారికి. (వాపు గలండు వారలం "బోర 'జయింప రామియును బుద్ది నెరుంగుడు నె నం గౌరవ తన్చారమణుండు సేయు తగు మన్ననలెల్ల. దలంచి చూచినన్‌ భూరివివక యే విడిచిపోవుట ధర్మమె వీరకర్శ మే! దై వాధీనము నర్వమున్‌ మన మతిం దప్పింపగా వచ్చునే నీవింకన్‌ నను నొండు వల్కక పరానికంబువై 6 బంపు మ "శ్సచాధర్మము నిక్వహించెద బలోత్సేకంబు లోకంబునన్‌ ాపింవన్‌ వివారించెదం మురరివుం చార్జుం దలంకించెదన్‌

రి5్‌ అన విని భీష్ముం డిట్టు లను నంతకుం జాలు ఇురుంగనే సుయో ధనునకు నెన్లు నీదు భుజదర్పమ కాచె నవాయ మెద్ది యా తనికి. 1బియంబు దానిన యుచాత్తమణి?* దగ నొచరింపు నీ మనమున సంతసిల్లు మనుమానము మాను మనుజ్ఞ యిచ్చి లిన్‌” ఈ సమా'వేళశమువలన భీష్మ కర్టు లిరువురి ప్యాతములు మెలు గెక్కినపి. భీష్ముపతనానంతరము దుర్యోధనుండు కర్దునితో “సర్వ 'యోధనంభావితుంజై న శాంతనవు కావముల మాటున నన్ముదియ సేవావిభవంబు సెళ్లెం బదినాళ్లును నీమది కెక్క నాడు యోధా వళి నింకఈ బృతనాధిపుంగాంగొన 'నెవ్వ డర్హ్ము డో” నిరూపింపు మని వేడెను. కర్షుండు తన్ను చా వరించుకొన లేడుగబా. అత 'డెవరి మనస్సు నొవ్వకుండ కార్యువాదియై యంద టుబ్బు నట్లుగ (దోణుని శృనావతిగ వరించెను. “అధిప నీ యోధులయందు నీనా వతిత్వమునకు( జాలని వారు గలరె అందయి నయవి[కమౌది గుణంబుల వమూననీయుల యట్లు లైన నెల్ల ఇారి ముఖ్యుల "కేయవచ్చునే యొక్కరు కొన్న మత్సరగ _స్తబుద్ధి నన్యులు విపరితుల్లై కలంగక యుండు పూరు గొవలయు 'నెవ్వరును (దోణు డనినం గారన రాతండ యర్హ్ముండాధి పత్యమునకు నాచార్యుండు (శావ్మాణుండు " వివిధరణకోవిదుండు వయోవృద్దుం డధిక బలుండు శూరుండు గట్టుము వట్ట. నతని.”

98

యుద్ధభూమిని పరులం బలువురం గూడం గట్టుకొని నడిపింపం గల దకముల నోటినుండి వెడల వలసీన మాటలందూచి చేయ. గలిగిన. యుద్దనీతి విశాశదుండు తిక్కన,

యుర్ధనీతియందు వ్యూవానిర్మాణవిజ్ఞానమందు. తిక్క నకు;గల (పత్యెజూనుభవ -మాశ్రని యుద్దపంచకనుందిలి (వత్య ఉఊరమునందు. దొలుకాడుచుండును. .

తిక్కన యుద్దవర్ల నములు పేర్కొన: దగినవి, యుద

ఇకక 0౧

భూమిని జీవితకాలములో. జూచి యొరుంగని వారి వర్ష్యనల "తెజంగు వేరు. తిక్కన యుద్దభూమిని కన్నులకు; గట్టినట్లు చి తించుటయే గాక “దారుణ పియదర్శనంబ య్య” “రమ ణీయ భయానకమయ్యొ” "నెత్తుట దోగిన మేని కమనీయరుది” అని వర్థించును. అఖీలఘోళదారు ణబీభత్సదృశ్యములు తిక్కన కెట్లు రమణియములుగా సాజాత్కరించినవో!

రుకారథుం డను వాండు పాండుపౌ (తుం దలపడి తొమ్మిదియమ్ము లురమ్ముననాటించి వెండియు నేయం గడంగు 'నెడ నుభ(చానూనుండు

“'శరముతోడ నొక్కా కరము చాపముతోడ

నొకటి బొమలు గదిసి యున్న యుగ

"కేఖతోడం దల ధరితిమై. బడ నేసె

రయము మెజయ. బటు శర([తయమున”

రుకరథుండు విల్లిక్కు "పెట్టి బాణ్యవయోగమునకు సంసి ద్ధండ్రై యున్నాడు గనుక, యతని తల “బొమలు గదిసి యున్న యు[గ్రశేఖతోడ” [కందం బడి బిగిసిపోయినది. "తెగిన

ర్ట తల యందు బొమలు గలిసియున్న యు గశేఖనుగూడం దిల కింపం గలిగిన తిక్కన నిశితదృష్టి ప్రత్యతరణ మే| త్రపరిచయము. "వేర్కొన దగినది. మరణించిన అభిమన్యుడు, “ఉన్నతగత్తి సెడి యుర్వివై6 గడు విన్న వె వడియున్న నుధాంళుభంగి” నుండెను. “నెత్తుటం దోంగి నేల యొఅనింగి ఇెజంగున నుండె నక్కు మా రో_త్రము.డందు. జం [దు [కియ నొ వ్పె సితాయుధఖండభూవణో దా_త్తమణి[ పతానములు తారల చందము నొంది యందమై యతత్తఆి నుల్ల సిల్లి వముథాధివ చూవర పిండు చూడ్మికిన్‌ కరిక శీబరములు ధరణీధరములు తురంగ నరశరీరములు మీనములు గా శేయక మయరికాది శస్త్రుంబు లురగకులము రుధిరార్డ్ష రశరములు రుచిర పవాళముల్‌ (పేవుల [బోవులు ఫేనతశులు నెత్తురు వెల్లువ నీళులు భూషణ స్తోమాస్థి చయములు తుమురు లిఘుక గాగ నంబురాళి కరణి నం[గామ భూ భాగ మొవ్పు మిగులభవ్యయోగ ని,దనున్న విష్ణునకుం జాటి యగుచు శో భిల్ల నమ్మురారి యళల్లు డందు. అభిమన్యుండు గూలినవ్పుడుగూడ నంత “*అందమై” యుద్ధ భూమి. తిక్కనకు. గనుపించినది. యుద్దభూమిని తిక్కన (వేమించినట్లు కనంబడుచున్నది. 7

90 దుళ్శ్ళాసనుం జంపి నెత్తురు దావుచున్న భీమసేనుడు “రక్తంబుచాయ. దలిర్బం దనువుగసుందరముగా” "నేతెం చెను. సం[గ్రామరంగమున6 దొడలు విరిగి పడియున్న దుర్యో ధనుని అళ్వళ్చామ కృుపాచార్య కృతవర్శులు గాంచిరి. “కడు బెట్టిదంబగు గాలిచేం గూలిన మహనీయ సాలభూరువాము పోల్కిం (బబలకి కాతమార్ష ణము (దెళల్లిన 'రాజితవన్యవారణము మాడ్కి6 గల్పాంత వాయునఖనస్సురణంబున నివిరిపోయిన మహార్జవము కరణి6 గాలపర్యయమున. దూలి మేదిని మీందం బడిన పూశ్హేందుబింబంబు పగిది ధరణి. బడి యుండియును నొప్పు దరుంగకున్న యన్న శేళ్వరు( గను౯ గొని యడలు నెడల తోడ మేనులు దూలంగం దొ[టు వడుచు. జేరి యాతనిచుట్టు నాసీనుళై 6” విధివిలాసవి భమము విచి[తత్రము. పదునొకండ తూహిణు లంతరించినవి. రాజరాజు ఊరుభంగమున కదలలేని స్థ తలో, మిగిలిన మువ్వురు వీరులలో అళ్వత్ఞామను. 'సేనాపతిగ నభిమే కించి వంపెను. ఒకనాడు పాండవపతపాతియగు అశ్వత్థామ ఆనాడు దుర్యోధనునికంశు "నెక్కుడుగా6 బాండవుల చ్వేషించి, భూమి నపాండవ మొనరింప శపథము వూనెను.

త్రి

మహాభారతము మానవజీవితము వలి మవోవిచి[త విరోధా భాసస మ్మేళనము. కర్చుండు కుంతీపు[తుంతై. సహోదరులతో యుద్ధమునకు దిగక తప్పలేదు. అతనికి గచస్టంతరము లేదు. విచ్చితవిధివిలాన మది. కసిగందుగ నున్నపుడు గంగలో విడిచి పెట్టిన కర్దుని సన్నిధికే కుంతి పు త్రభిత నర్జించుచుం. 'జేరవలని వచ్చినది. శల్యుడు పొండవులకు మేనమామయై గూడ దురోర్టి ధమని సేనలో జేరక తప్పినది గాదు. ఖీష్మ (దోణుల మాట చెప్పనేల? ఈ మువ్వురు స్వవకపరాజయమే కోరుకొని (పొణ ములు నంతోవముతో వదలిరి, నత్యసంధుండగు ధర్మరాజు గూడ “అనత్యమాడక” తప్పినది గాదు, జగ దేకధనుర్ధరుండైై న అర్జు నుండే (శ్రీకృష్ణ నిర్యాణానంతరము కిరాతులచేత భంగపడవలని వచ్చినది.

మానవజీవితములోని పతనోళ్ళారములు మానవవ్శాద యములోని చికంటి వెలుంగులు పూర్మవురుషాయుమ మనుభ వించి స్వాకుభవమున (గహించిన మవోనుభావుండు తిక్కన. మువోభారతములోని ఈ యిద్భుత నన్ని వేళముల సమబుద్ధితో: జితింవం గలిగెను.

అర్హుముండు నేనాపతిమై విజ్బంభించుచున్న కర్టుని గాంచి

౪౬

“వట్ట వగటింటి నూర్యునిం బగిది గ్డ

డు[గమూ క్తియై 'వెలుంగుచునున్న వాఃడు

మన రథం బిష్ణు మాధవ మరఅనిమ్ము

| బదికియుండిన శుభములు వడయ వచ్చు” లని తప్పుకొని పోవలసి వచ్చెను.

100

యుశ్చానంతరము తర్పణములు విడుచునప్పుడు కుంతీ "దేవి ధర్మరాజుతో గర్జుం డతని కగజుండేయని వెల్ల డించును. ధర్ముఠరాజు మనస్సులో శేగినవి రుంరుమారుతములు, (బద్ధ లై నవి అగ్నిపర్వతాలు, ఉద్భవిల్లినవి భూకంపములు! అది జీవి తము. ,స్ర్రీపర్వమునందు వివిధములై న ఛందన్సులతో మానవ జీవితానుభవ వైైవిధ్యమును తిక్కన వర్ణించెను,

యుర్రానంతరము శాంతిపర్వమునందు మానవజీవితము నందలి పతనోళ్టారముల సమీతీంచు. నీతులను నిర్వికల్పనమ* చి త్తవృ త్రితోం దిక్కాన నివేదింపం గలిగెను.. అందలి యుపా* ఖ్యానములు స్వయంసంపూర్జములై న వద్యకానికలు. తిక్కన ఉత్తమక థానికల నెన్నిటినో పద్యరూపవమున 1[వానెను.

మూషిక ఘార్హాలసంవాద మట్టి వద్యక థానికలలో' నొకటి. ఆ మార్చాలముగా ని, మూషికముగాని, మేధవికసింవని మూక జీవములుగావు. నిత్యజీవితములో మన కెన్ని యో యట్టి మానవ మూశ్చాలమూపషికములు కనుపించుచునే యుండును.

అడవిలో మాలని యుచ్చులో రోమళశుండను పిల్లి వడెను... ఆ చెట్టు క్రింది లాంగలనున్న 'యొలుకను భతింవ గూబ, ముంగిన యేతెంచినవి. ఎలుక, యురి కొరికి రడింతునని చెప్పి పిల్లి యొడి చేరినది. పిల్లికి భయపడి గూబ, ముంగిస, పారిపోయినవి. కాని వెనువెంటనే యెలుక, యురి(తాళ్లుకొరికి పిల్లి ని విడిపింప లేకు. మాలని రాకవజకు వేచియుండి, యప్పు డురి కొరికి వేసినది. మాలనిం జూచి భయమంది. పిల్లి చెశ్తుక్కిపోయినది. ఎలుక కన్నమున దూటినది. మాలండు నిరాశతో న్నిష్క

ర మించెను.. పిల్లి, ఎలుకను బయటికి వచ్చి తనతో స్నేవాము నలుప్పుమని యొంతయో చేడకొసెను. “బలవంతు(రై న కుని వలన (యోజనము గలిగి వలను కలిమి దా: గలిసియు నది గడచవలూా దొలంగ వలయు నమ్మ నేని. దుదిం గీడొలయున్‌. ఖలు పగజ వలని యాపద దలుఃగుటకును కివుని హీనతరువై నం దనుం గలిపికొని [బడుకుటకు ని య్యొలుకయు: బిల్హియును వెవు ఇెజింగించె. దగన్‌.”” చూనవుండు. పురువకారి కావలెనని మవోభారతరచనమున తిక్కన ఉద్చోధించెను. ఆ సంచేశమే ఆ యుగధర్భము.

ఆ యుగము[ద తిక్కాన నమకాఠీనుల కావ్యములండు6 సొద గన్బించును,. బద్టెన్సపొలుండు (వ్రాసిన నీతిసారముక్తావళి యందుగూడ తిక్కానయుగము[ద్ర గన్చించుచుండును. “ోీనయమున గాని భూమ్మిసజ నమ్మదు; నమ్మిన గాని యర్జనం చయమును దం(త్రవృద్ధియును చాలదు చాలినంగాని ళ్యత్రలన్‌ జయి చని యోర్వరాదు; పతిపత మణంగినంగాని భూమి య తయముగ నేల రా దనికి; కావ్యచతుర్ముఖ బద్దెభూవతీ."

తిక్కన యుగమువారు. జీవితము నొక లలితకళగా, మవోద్యమముగ, వీర తే్యత్రముగం బరికించిరి. వురుషార్థముల నన్నిటియండు. దుల్యగౌరవము కలిగి యుండిరి,

1029

“పాఆఅకుమీ రణమందుని” అను సుమతిశతకపద్యపం క్రి “*ముగురాడువార మైతి' మను ఖడ్లతిక్కాన భార్యమాట- భారతపీరుల చరితలు - తిక్కన రాయజారము అంతయు ఒకే శుతిలో వినిపించును.

చారుచర్యయను సమకాలీన (గంథమందు [బడు(కు నెట్లు తీర్చి దిద్దుకొని సుఖతరము చశేయవచ్చునో గలదు. కేతన, మం (తిమిత్రుండు, కృాతిపతియగు తిక్కన [పోళ్సాపాముచే “విజ్ఞానేశ్వరీయము”. మిళావరికిం 'దెలుంగునేత యొనరించెను. . మారన మార్కంజేయపురాణము రచించి [బదుకు కవ్వలిసీమల (బస్తానించెను,

తిక్కన, వ్య_క్షిమాతమే గాండు. అత డొక మవో వ్యవస్థ. మహోజీవదుద్యమము. సమకాలీన గంథములం దతని ఆత్మీయతాము [ద గన్పించినన్లు, యాతని మవోభారతమునందల నాటి మహోద్యమములు కావ్యరీతులు నంతర్షత మైయున్నవి.

తిక్కానకవితాశిల్ప మర్వాచీనకవుల్లవె మిక్కిలి (వభా వము వహించినను, నెవరికిని సంపూర్ణముగ సిద్దింపలేదు. తిక్కన '(వత్యవశివ్యుడై న మారని గురుశిల్పము కొంతవర శన సిద్దింపలేదు. మారన “*నవీనపరాళరనూను. దిక్కాకవపీం (దుని గొల్లు” నని దూరముగ నిలిచియే నమస్కరించి తన 'ఇన్నునంబోయెను.

(శ్రీనాథుండు “నిర్వంచితకి_ర్రివై. భవవిరాజికిం దిక్కాన సోడ*ఇయాబజికి” నమస్కరించి “వాకుళ్తు తిక్క్యయజ్వ (పకా

1038

రము రసాభ్యుచితబంధముగ నొక్కొక్కామాటు” అని యదా ర్థము వచించెను. ఒక్కొక్క మాటు ,(శ్రీనాథునివంటి వారు తిక్కూన, రసాభ్యుచితబంధము ననుకరింపం జూచిరిగాని యాతని కవితాళిల్పము నంతటిని సమ(గ్రముగ నెవ్వరు ననుకరింప లేక పోయిరి. కొంద రాతని స్వవ్నకథను మాత మనుకరింపంగల్లిరి, మరికొందరు “వో యను ధర్మ్భరాజతనయా యను” వంటి పద్యముల చ1[టముల మాత మనుకరింవ గబ్లిరి.

నాచన సోము(డు వేంకటనాథుండు వారివారనాథుని కంకిత మొవర్చుట ననుకరింప గల్లిరి,

“"అభికంబున యతిని డాచిన సర్వజ్ఞ డని” (వస్తుతి గనిన నాచన సోముండు, తిక్కన సజీవపాతచి త్రణము, మనోధర్మ పరిజ్ఞైనము, పద[ఫప్రయోగము, పలుకుబడులు, సంభాషణచారిమ ననుకరించి భారతమునకు ఖలపురాణమైన వారివంళము (వాసి యతని (వక్క వీట వేయించుకొనం జూబెను.

నాచనసోముండు “వారి మేలంచు హారుండు మే లనుచు శీలా తర్కముల్‌” అని తగవరిగ నిల్బెనె గాని యతనికి తిక్కన హారివారనాథ వెడాంతమందలి “ధర్మాదై్యైతము” పట్టు వడ లేదు. సంభామణచారిమలోంగూడ తిక్కన అత్మసంయమము భాచితీపొాలనము నాచనసోమునకు( బట్టు వడలేదు.

ఊర్వశీ, నరకుని అారినుండి తప్పించుకొన. జూచి “నంతలో జవ్వన మమ్ముకొన్న ముదిసాని ననుం గవయం దలంచితే” యవి తప్పించుకొనజూచుము.. "ఎంత తరిగిన మిరి

రట ''యాలుం జొన్నలకున్‌. సగిరావే” యని నరకు డామెను గవయం ఉఊాచును. ఈ రాతసళ్ళంగారసంభాషణలో దిక్కున నిశితత్వ మున్నది గాని నిగ్రవాము లేదు, " య సజీవపద (ప్రయో గమునందు “" జీవత్‌ పా%[తచి.తణము నందు, సంభామణచారిమయందు, మనోధర్మ పరిజ్ఞానమునందు చలచ్చి[తభంగిమల వర్ణించు టయందు దిక్కున కవితా శిల్పము వపట్టువడినవాడు పింగళి సూరన. “కలకల నవ్వినట్లు; లి గన్నుల నిక్కము చూచినట్లు తోంబలుక కడంగినట్టు"న్నది లు లు (వద్యుమ్నుని చి్నితము. 'పింగళి నూరనకుం దిక్కన వేదాం తముగాని ఆధ్యాత్మికోన్నతిగాని లేవు. ఆత్మికనై గృల్యమునందు ధూర్జటి, తిక్కానను దలపింవం "జేయును. “పలిలన్‌ నుత్తియింప వచ్చు నుపమో | కేవాధ్వనివ్యంగ్యళ " శ్రాలంకారవి శేషబామల కలభ్యంబై న నీ రూపముం జాలుం జాలు కవిత్వముల్‌ నిలుచునే సత్యంబు వర్ణించుచో ఖీ లజ్జింపరు గాక మాద్భళకవుల్‌ (శ్రీ కాళహ_ప్రీళ్వరా” అని ఆలపించిన ధూర్జటి అత్మనివేదనము తిక్కన వారిహార నాథోపాసనను దలపింపం జేయును. .. భటక్షివై రాగ్యములయందు పోతన తిక్కానను దలపింప "జేయును. “ఇమ్మును జేళ్వరాధముల కిచ్చి. పురంబులు వాహ నంబుల”ొ కాసవడని వై రాగ్భమువలన పోతన మవోకవికి

105

గుండెలో. గోవెల గట్టి యా రాధించు భక్తు అెందరో గలరు, 'ఇమ్మను జేళ్వ రాధములు” అని పారుష్యతరంగిత మైన .వాక్కు - గూండ లేక (త్రిగుణాతీతు, డైన మవోతపస్వి తిక్కన. ..కవులు (శష్టతపన్వులు- ' యోగ భష్టో కనిశేష్టం”యోగి సచమునుండి అవతరించిన కవు లున్నారు గాని తిక్కన కవిపదమునుండి 'యోగిపదమున కారోహించెను.

తన పూరిగుడినసెనుగూడ మవో[పొసాదముగనే స్వీక రించి నంతృ_వ్రినే చెందంగల వై రాగ్యనంపన్నుండు మవోను . భావుండు. తన మవోే[పాసాదమునుగూడ పూరిగుడినెయట్టు లే భావింపంగల సమబుద్దిభూ పి.తుండు మహామహిళాత్యుుండు. తిక్కన యిట్టి మహామహితాత్ముండు.

తిక్కన మహియోగి గనుక మవోకవిగా గెరవింప వలెనని కాదు. తిక్కన (ప్రథానముగా! గవి. వేదాంత మళని కవిళా[స్రవంతికి అంతర్వాహిని మాత్రమే. అండుచే దిక్కన భారతము [పబంధ మండలిగ రచించెను, భగవద్గీ తాసారమును విడువకుండంజెప్పినను, యఖథాతరాను వాదము సలుపలేదు. వేదాంతముగూడ, _ కాంతాసమ్మీశతముగ మహాభారతమునం జెప్పి, తిక్కన పురుషార్ణముల కర్థవివరణ సల్పిన మహోకవి

తిక్కన విదురుని నోట! డా చాతగ్జసిద్ధితో( బల్కిఛచిన

,.. పల్కులు చిరన్మరణీయములు.

106

“మాలకరి పుష్పములు గోయు మాడి. బేటి

పువ్వు. చేనియం గొనియెడు పోల్కి నెదురు

గంద కుండంగ!ం గొనునది కార్యఫలము

బొగ్గులకు. బోలె మొద లంట బొడవం జనదు.”

““వరుల ధనమునకు విద్యా

పరిణతికిం 'చేజమునకు బలమునకు మనం

'బెరియంగ నసహ్యూవడు న

న్నరుండు 'ెవులు లేని వేదనం బడు నధిపా”

“ధనమును విద్యంయు వంళం

బును దుర్ముతులకు మదంబు. బొనరించును స

జ్ఞైను లైన వారి కడంయకువ

యును వినయము నివియ తెచ్చు నుర్వినాథా”

నన్నయకూడ, “*మితహితసత్యవాక్య”మును [బశంసించి ““వాక్చారువ్యము సన్నె మవోదడారుణమది విషముకంకు దవానము కంకొన్‌ ” అని ధర్మరాజు నోటం బలికించిను. ఎదిరి కందకుండగం 'దేటి జేనె గొను నట్లు కర్తవ్యము సరవేర్చు కొనవలెనని తిక్కన యుద్భోధించెను. ఇంతటి తియ్యని గుంజెల నుండి (స్రవించుటచేతనే నన్నయ తిక్కనల వాణి యుగ యుగాంతరములు తేనె సోనల నొలుక గలుగుచున్నది. వర్జ్సువ ర్తుకవి, భావావేగమును అనుస్మరణపూర్వక ముగా

పునస్సృష్టి సల్బుటయే కవిత యని 1పవచించెను. రాజశేఖ రుండు కావ్యమీమాంసరో ““వతిభొను భావయితి-సమాధి- కారయ్యితిగ, [వ_స్తరించెను. భావయిశతి కవికిగల నవనవో న్నేష

10 (వజ్ఞావీకణ. కారయితత్రి ఆ దర్శనపు (వదర్శనోన్నుఖ సాఫ ల్యము. కవులలో భావయ్యి[తి, కారయి'తి శక్తులు పుమ్మ్లల ముగ నుండియు. సమాధి కొజవడుటచే మహాకవులు కాలేక పోవుచున్నారు. కవి తన యావేగమును ని[గహించి సమాధిబద్దముచేసి పునస్పరణ రూపముగనే కవిత చెప్పవలెను. (చొపది కిచకవధానంతరను తిన భావా వేగనునకు “గయువతనమను బలితంపు( గట్ట వెట్టి ధీరయయై” చనును.. “మనమున నెలమి సౌం పొదవి నె మ్ముగమున! దోంపంగ వచ్చిన (దోచి [తోచి లలి నల్లి సిల్లుచు లలితలోచన దీపు లడర నుంకించిన నాంగి యాఃఈగి నంతనంబున బాలిళములగు చెయ్వులు దొడరః జూచిన జేయ కుడిగి యుడిగి మనమున నుబ్బుమె మాట నాలుకను రా గడణిన నాడక కడప్‌ కడపి ధీరమై యిట్లు సమ్ముదపూరమునకు గయివతనమును బలితంపు గట్ట "పెట్టి వెలంది మయొజుంగనియదివోలె వికృతి లేక యల్ల 'నెప్పటి యట్టుల యరుగుటయును,” కవితో ద్వేగమునకు గఆలువతనము తోడు గావలఠెను. కవితన భావ(స్రవంతికి ఆనకట్ట కట్టవలెను, కవిళాపపంచమునం కూడ ఆత్మసంయమమే విశ్వవిజయము,.

108

తిక్కానలోంగల బావన్నిగహము భావసమాధి ఆంధ "ణాజగ్టియము నందతనికి మహోచదారస్థానమ్తు గల్పెంచుచున్నవి. "సవాజముగ _ ఉ(దేకస్వభావులగు కవులలో నిగవాళక్తి యుండుట మిక్కిలి యరుదు. బావోద్వేగను, ఊప్ములత లేనిదే కవియేకాలేడు. తిక్కనకున్న యీ ని గవాళక్తి (పపంచ చాజ్మ్బయమునందు మిక్కిలి అరుడు.

కవి ఆత్మీయత కావ్యములో. 1 బతిఫలించును, కావ్య ములో (బతి ఫలించునడి కవి భౌతికరూపము గాదు. కవి యిష్టానిష్టములు భౌతిక జీవితము మానసికతత్వము మున్నగు నవి కావ్యమువలనం "దెలియ వచ్చును. కాని నూక్యుదృష్టి గల సహ్యృూాదయుల మనో నేతమునకు కవి యంత రాత్న విళ్వరూప (పదర్శనము సాజాత్కరించును, అంత రాత్భునుబట్టియే కవికి గౌరవము కలుగును. కవి వాసీన కావ్యములన్నియు ననుశీ రించిన తరువాత సాహితీ పియంభావుకషుండై న సహృూదయుని 'వృాదయమున నేర్పడు గౌరవము [దను బట్టియే కవికి విలువ గట్టవలెను. అనిన, సవ్చాదయుఃడైన రసజ్ఞుండు తన అంతఃకర ణమునే సాహిత్యతులాబారముగ నొనర్చి కవిని తూయవల యును. అందుచే. గవు లందరకు లోకములో నొకే తూనిక యుండుట లేదు. తూకము సరిగా రాకపోవుటకు. గారణము తూచిన వస్తువులోన దోవమే గాక తులలోని దోవముకూడ "కావచ్చును. తూకపు రాళ్లలోని వ్యత్యాసము గూడ కావ చ్చును. అందుచే ఈ సాహిత్యతులాభారమునకు. బూనుకొను 'రసజ్షని వృాదయమెంత నుకుమారకోనులమెన నాతని తూక

109 మంత నికరముగా వచ్చును, కళ యయొక హవ్యాదయము,, సాను భూతి గల మరియొక వృాదయముతోం 'జేసికొను నీకదనమ గనుక (వమాదగర్శ్భితమై నను నీ తులాళలారమునకు దిగవచ్చును, శిరీషకునుము వేళలసుధామయో క్రుల మనుచర్నిత రచిం చిన "పెద్దన నుకుమారకోమలవ్యాదయను ఆ శావ్యమునందే (పతిఫలించినది. “నిరువవాతిస్టలమ్ము రమణీ పియదూత్షిక తెచ్చి యిచ్చు కప్పురవిజె మౌత్మకింపయిన భోజనము” ఇత్యాది భోగ ముల గోరుకొనిన ఆం (దకవితాపితామహుని అంతరాత్మ ఆ [క్రో శము (శ్రీక ప్త దేవరాయల నిర్యాణానంతరము పహొంసగీతి వత వినివించినది. “ఎదురై నచోః దన మదకరీం [దము డిగ్గి "కేలూత యునగి 'యెక్కించుకొని యె మనుచరి [తం బందు కొను వేళ: బురమేగ వల్లకి దన కేలం బట్టి యెత్తె బిరుద్రై న కవిగండపెంజేరమున క్రీవె తగుదంచు. చాన పాదముల దొడగె గోకట (గ్రామాద్యనేకాగవోరంబుల నడిగిన సీమలయందు నిచ్చె ఆంగధకవితావితామహ అల్ల సాని "పెద్దనార్య యనుచు నన్ను; బిలుచునట్టీ కృవ్ల్దరాయలతో దివి 'కేగలేక ల (బిదికియున్నాడ జీవచ్చనంబ నగుచు.

110

అని చాపోయెను. (శ్రీనాథుండు గూడ “"కన్తూరికే రాజు (వన్తు తింతు” “పహేమపా[(ళాన్న మెవ్వని వ_క్రి గలుంగు” “రత్నాం బరంబు లే రాయండిచ్చు” అని. అవసాన 5౪*లమున అటమ కించెను. వారు పుట్టుకవులు. వాల్మీకి శోకము శ్లోక రూపము గొన్నట్లు వారి మనో వేదన మహాకవిత మొనది. కాని వారి ఆత్మీయతలో రాజనగుణము తొలుకాడుచునే యున్నది. “ఇమ్మైను జేళ్వ రాధముల కిచ్చి పురంబులు వాహనంబులున్‌ సొమ్ములు గొన్ని పుచ్చుకొని చొక్కి శరీరము వాసి కాలుచే సమ్మెట పోటులం బడక నమ్మతి నీ వారి కిచ్చి చెప్పెనీ బమ్మెర పోతరా జొకండు భాగవతమ్ము జగద్దితమ్ముగన్‌ ”” అని పోతరాజు,

““రాజుల్‌ _.మత్తులు వారి సేవ నరకపాయంబు వారిచ్చునం

భోజాతీచతురంత యానతురగీభూషాదు లాత్మవ్యథా

వీజంబుల్‌ తదపేళ్ల చాలు పరితృప్తిం 'జెందితిన్‌ జ్ఞానల

తీగ్చజా[గత్‌ పరిణామ మిమ్ము దయతో (శీకాళవా_స్తీళ్వరా”" అని ధూర్జటి, ఆలపించినారు,

పెద్దన, ధూర్జటి కవుల ఆంతరంగములలో. గల వ్యత్యా

సము, వారి వ్యక్రిత్వములలో. గల యంతరమును బట్టి ఆత్మీయతకు విలువకట్టగలవారికెల్ల "తేట 'ఇల్లము. . ఈ నాడు ఏ మవోడ్భుతవై వయోగముననై_ నను, -పెద్దన ధూర్జటి మవో _.కవు లిరువురు మా యింటికి దయవేసినచో "పెద్దనకు కర్పూర

|. తాంబూలము నువపహోర మొనం౫ెదను, ధూర్దటికి సాష్టాంగ నమస్కారము సమర్చించెదను. అనగా కవి గొప్పతన మతని యంతరంగముయొక్క విలువమీద నే యాభారపడి యుండునని సిద్ధాఎతముగాదు. కవిళాశిల్పమునందు సిద్దవాన్తులె న మవే కవుల నిరువురి తూచునవ్వ్చుండు మాతమే యీ యంతఈకరణ "గౌరదము చూడవలెను. అండుచే నరాంకితము చేసిన కవులందరి కంకు ఈశ్వరాంకితము చేసిన కవులు గొన్నవారని చెప్పుట కూడదు. తిక్కన మొదట నరాంకిత మొవర్చి తరువాత వారివార నాథాంకితముగ మహాభారతము రచించెను. తిక్కన వపారిహార నాథోపాసనలో రాజసళామసవాసనలు లేవు. తిక్కాన యంత రాత శుద్ధసాత్వికసమాధి సంపన్నమై యతని యాకల్మీయత జో్ళతిర్భయమై వెల్లి విరిసినది. “నానేర్చిన భంగి చెప్పి వరణీ యుండ నయ్యుద భ_క్తకోటికిన్‌ '' అన్న నిరహంశారన_త్త్వమూ రి ఆరాధన విశషముగ మహాభారతము అెలుంగున వినిర్మించెను. మహోక విత్వదీజావిధినంది పదునేనుబర్వములం దెనుగు. వాస జగద్దిశముగ వినిర్మింపం బూనిన తిక్కన జీవితములో నపరసంధ్యానమయ మది ఐతివ్యాముకూడం. దిక్కన పూర్ణ ఏషూాయుషజీవి యనియు, గన్నులు గనిపింపని వృద్రావ్య మున గురునాథుని లేఖకునిగ స్వీకరించి భారతము చెప్పెననియు కమ్మని కథలు చెప్పుచున్నది. అప్పటికి 'ఇఆఖుంగు మవోభార తము "రెండువందల యేండ్హనుండి మూల,బడి యున్నది. పండు

112 వృద్దు తిక్కన పదునేనువర్వములు పరిప్తూర్రి. చేయగలడా? (ముగ్గిన పండు ఎప్పుడు రాలిపోవునో! చిట్టచివరి పద్యము చెప్పునపుడు తిక్కన యనుఖివి:చిన

యానందతన్మయ మెట్టిదో! ఊహింపవచ్చును మహాభారతము సంవూరర్హి చేసి ఫలకు తిగూడం "జెప్పినమీద ఇెవకాదిమునులు కథకుండగు సూతు నర్చించిరి. ఇది చివరి మాట

““పరమపచా ప్రి పాతువగు భారతసంహిత శౌనకాది భూ

సుకవరు లింపునం గరగు చొప్పున 'జెప్పినవారు మోదసు

భరితతః బొంది యక్కథకు నర్చితుం జేసి రర్మిలిన్‌

ఈ చంపకమాలలో ఈ మూడు పాదములతో మవా

భారతము పదునేను పర్వములు పూ ర్తియెనవి. చతుర్ధపాద పూరణమునశ్తై ఇక నేమి (వాయవలను? వెను వెంటనే

““వారివారనాథ సర్వభువనార్భ్చితనం దయంజూడు మెప్పుడున్‌ ” అని కృతార్జుండ్లై తిక్కన, హారిహరనాథునకు ధన్య వాదము లర్చించెను. చరమపాదమునందలి [పత్యతరమునండు పదునేను పర్వముల "తెనుంగు వాసం దుదముట్ట; బుధసంతోవంబు నిం డార రచించి నట్టి తిక్కన జీవితసాఫల్యము, తెలుగువాణి "కేర్పడిన ధన్యత్వము తొలుకాడు చున్నవి. ఈ చివరి పాదవ తిక్కన మహాభాఠతరచన సంపూ_ర్డి చేసిన శుభముహు_ర్తము.. ననుభవించిన నిర్భరానందతన్మయత్వము నేటికిని తెనుంగుదేళ మున వెల్లి విరియుచ.నే యున్నది.

! అక్బరు చ [కవృర్ధి 'మొగలుసామాజ్యపసంస్థానగనాయకుం జైన '“తాన్‌ నేను” గానామృతలవారిలో నోలలాడి అనన్య సామాన్యమైన యతని గానవిద్యాఖినివేళము. (ప్రన్తుతించెను. తాన్‌ నేను వినయముగా' నది యంతయు గురుక టాక్షమని చక వృర్షికి విన్నవించెను. అక్బరు చ[కవర్షి, గాయక చ[కవల్షి యగు తాన్‌ సేన్‌ గురుదేవుని సన్మానింవ గోరి మొగలు దర్చా రునకు రప్పింపుమని "కోను. మందగంథీరముగ “మాగురు దేవు లెచ్చటికిం గదలిరా"”రని తాన్‌సేను నోట ' సమాధానము 'వేలువడినది. రసజ్ఞ నమాట్టు అక్బరుపార్వభౌముడు తాన్‌ సేను గురుదేవుని సందర్శించుట కేగెను. గురుదేవుడు తోటలో నొళ కోవెలముండు వీణ మేళవించి భ_క్రిరసతరంగితప్యాదయముతో బులకాంకుర [వకరములతో భగవత్సంకీర్రన సల్పుచుండెను. అక్బరు చ[కవర్హి ఆనందతన్థయు.త్తై “తాన్‌ సేన్‌! గాయక చ|క్రవర్తివై న నీకు నీ గురుచేవుల గానకళలో సహ్మప్రాంశమైన యబ్బలేదేమి ? వింతగా నున్నది” అని ఆళ్చర్యము. వెళ్ల డించెను.

ఇాన్‌ సేను వినయగంభఖీరముగ బదులు చెప్పెను "'పలిన

వారు. చిిత్తగింతురుగాక, _ చేను ఢిల్లీళ్వరునికొఅకై. పాడు చున్నాను. మా గురుదేవులు జగదిశ్వరుని కొజక్రై గానము సల్పుచున్నారు.” నరసు.డ్రైన సార్వభౌముంణా యంతరమును గు_ర్టించి, తన వ్యజవోరమును. గురుదేవునకు సమర్చించెను. చ(కొవ్నర్తి చూచుచుండగనే గురుదేవుడా వ్యజహోరము నర సోగకన్నులతో గానము. నాలించుచున్న లేడిపిల్ల మెడలో వేసెను. లేడిపిల్ల చెంగు చెంగున చాపుననున్న అరణ్యము

|.

లోనికి గంతులెత్తినది. చ కవి నిర్విణ్ణుడయ్యెను, గురు 'కేవుండు నిళ్యానందనిర్విక ల్పుండయ్యును. చెట్లు చిగురించినట్టు మొగ్గలు నవ్వినట్లు పువ్వులు పులకించినట్లు నదులు (ప్రవహించి నట్టు గురుదేవుడు గానము సల్పినాడు. తిక్కన కవిత చెప్పి నాడు. తాన్‌ నేను గాయకుడు; అతని గురుదేవుండు గానము. నశేశ్వరులకొఅకై. గానము నలుపువారు కవిత చెవ్పవారు గాయకులు, కవులు. తిక్కన. పి శ్వేశ్వరునికొ అ కై “ఆరాధన వీిశేషము"గ భారతము 'వాసెను.

తిక్కన కవిమాత్రుండు గాడు.

తిక్కన కవితయే,.

త&సంగ€ 106 ళం! ౧౧1౧౪. ౧. కగ150020400[20/2

పెం హం “0016600022 14620 16002076

0119166 0 6 ఏడమ[ం4ఉ ఉక్‌ ఉనవుగి!1-న 0 09111 7౧౬ 11౬0-0ఓ౬455816158 15

లు 66౦606 76295, 0016 061669 ల6 06810008 ౧కి 2 2ంళ మంళ6గ000, ఈం 6 €0 లేజ951ం5మ.. పక లం 166456 206 56౯౯61118€8 *౭9611664 2821086 ల 00020 ఈం18మ ౦ ల06 6253లా రేంంష6469 0 లయం లం, ఈం ౧6౭౦ - 612551015€8 16 ఉసి ౮కి! మ1ంముత వశత ౧౬4 లపల, (ఇండి జజ 22ంక??4 52900 ఇ964 6. ;౦9062 2౯6 6063609108 రు ₹2166 01 కుల 5602621182 ౦వ ఈ06 76128 మంయ 1945 60 19860. జయుంకూ,. కళి61రే 04 542106, 16 త్‌ని. పడేసే సం లుల 0372౯ ఇ01కేరే ఇమ 6611102160 షేఇ5 60 06 20మ16768ే ప్రంలాలలం 26661 2మిరే 35016, పంళళా660 1డేం211900 216 6౭10. రక [5మైకు షఇశ ఉండ సంసల ష5డే షే! ఈల10ళ 0605 6111 26 లల 2౯6 అకంంళం8 5 ₹6000౬6112609. గం ౬60. 61255101863 ఇం 2ఒఇయశంషక €0 168210 శం? వంంలా? 10 ర182107 25 ఈ 597౧001 0% 21 లుల 18 పేంజంఉలమ్‌! 296 ఉల.

డాక్టరు నండూరి రామకృష్ణమాచార్య 34.41.90. . “= ౨-రచనలు .

1. ప్రాచీన దకీణ భారత చరిత + [పొక్చార్మితక యుగమునుండి కాకతీయ ల సామ్రాజ్యము కకీ.ళ. 18928 ఓరుగల్దు ః

• పతనమువరకు వంశ వృక్షములు దేశ | = =... పటములతో 600 పుటలు రూ. వీక=00 ౨. ని. తిక్కన భారతదర్శనము ఆం్యధ మహాభారత క వితానుశీలనము-=డాక్ట రేటు . _ పట్టభ్యద పరిశోధన (గంథము, 600 వుటలు రూ. 20.00 తి. తారాతోరణము: . . “శిర్ణమేఖల” మున్నగు ఇరువదివడు ఖండ - ' కృతుల కవితా సంపుటి రూ. 4=00 శీ. దశరూపకములు - , + , పది యేకాంకికల సంపుటి రూ. 10-00 ర. గ పగతిగిత " ॥ సుకుమార వ్యంగ్య గర్భితమైన నాలుగువందల చాటువులు-” స్వర్గము” “నరకము “వేగ

• జుక్క_” మున్నగు ఖండకవితా కృతులు=రమ్య హోసలోల మకుట సూక్తులతో అధునాతనాం[ధ యం సరస్వతికి ముత్యాల గొడుగు. తా.-కం00 కా ,. ల్లు 016 3072026023 (00 మీరేగీ6 లలల న్లటు దయకి ళ్లో.

• . పట [ఉ3 40 గ౧దయుష్ల (టు * $4/9 02౯4601 8ంం01. రింంతట సం? న్స , , 68 3420 కంర. ఆలయం. సమము. వ న్‌ ఫేపర్‌ | పోడక్షు (పె) లి., ' నారాయణగూడ: ం . వేంకటామ్‌ పేపర్‌. (వొడ్ట (ప్రై. , నారాయణగూడ, హైదరాబాదు -