Telugu Kavithraya Virachita Srimadandhra Mahabharathamu Anusasanika Parvamu (Samputamu 11 ) - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

కవిత్రయ విరచిత అటి వణ ఇ శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము (సరళ వ్యాఖ్యాన సహితం) నంపుటము - 1కే ఆనుశాసనిక పర్వము కృతికర్త తిక్కన సోమయాజి వ్యాఖ్యాతలు డాక్టర్‌ తుమ్మపూడి కోటీశ్వరరావు డాక్టర్‌ శలాక రఘునాథ శర్మ శ్రీ ముదివర్తి కొండమాచార్యులు డాక్టర్‌ యం, కులశేఖరరావు ప్రధాన సంపాదక్షుడు డాక్టర్‌ జి.వి. సుబ్రహ్మణ్యం ప్రచురణ జం౦౮6

1/1 వ సర “దళము వసనం వ. 411% ౮౦౧౧౦౧|౬౧/ ౧2 50గ1బ/ఇ|1 = జీగిలంష520112 ది2గగిగ 01 క. ల్‌ ల తా లా ట్య సై ఆ నం ధి ౮0౧౧6౧2౧/ 6౫ /] గా 112 8౧106 బగా డలం! 0250211 గిం శ వ పి౭|2%ఇ కొరక టగ [ఇ కఇిగడి _ 3, ఓ 01గర3 లం 6ణ 441 సంగితణ2ంిగ్యాల, భ్‌ కషం రల! 0161౬610? క 606౪ కి గా2గజణ దరి క ల్‌ ధ్ర గ్ర ంం8గం6్ర ( శారి, ష్‌ం॥ం106 ని౦0ఇ0౧3 58/19 [0 61 న్‌ క6%0గ ; 2006 0008 : 3000 ని015096 వ్ర” న్‌! న్‌ా వ కి సంంం 0%09; ఇ సవన ఆశీ టనదాల్యా నా గం రో 507, పం ఖ్‌ (/ 5 స్య “ ర్‌ు ఈగ మ వచన షా జ్య వ్‌ ట్‌. షే ౫ కు కట. ఈర. క్టిస్టోం న్‌ కలగ ఇఓ కం హా ఉగలీస్యా యూరి ై తిం బై ఖీ తేకైల్స న్‌ా బ్య 07 22026) ఆ

తట కమ హాటా.

[ టా వీ 4 సట నాకో మ చర. ముట్‌ హా శా ను చార! 1 కం న ర | వాం వ స... గత సాం కో మా ్లే వ కరగటం శ ఇ / స్ట వా కానా. లి ట్‌; ఫ్లస్‌ క న వ క్‌ శ్‌ ఈల 7 న ద 7 టి | క్ట న. స మ వ! న న టక... | లో వ ము జ్‌ స న వ్‌ వ్‌ గ. శతా ఇ న్‌ జీ సమస వని: 5 ౯ “సహా శే స ప్ర. త జక అ ళు శ్రా మ. 7 | ॥ - క్‌ క్త |, కు సే 4... ళ గ స | | వ జ సం మ. స. నక ఉం వాస్‌. న ప! న ఎరు కజసకిష నటన న” యు) శ్రర . అ నం సా .( జనం. (మ వ్‌ ము ల సం. జె, మై. ఆ... సడే క్‌ ! చ భయ యా తీట అమా కష ఈ. హై సో స వ | నా ఎ ర గ్‌ వన ర్త టై న్‌ ల్ల హో (0 గో న్ను నం. 9 న స . 5 నం గా క "హో ఇ, (న ళ్‌ | (| గక ఛస్‌, శీ న్న (2 ( న. | ఫలే గనే న. జ. నీ షా గ నాడో 0 జ వట న్‌ ఫ్‌ ర. న య్య ర్‌ ఆక. మా న లా స్‌ ఉం... న న | కీ హ్‌ (ర. నిం రం చి న్‌. సా కన్‌ ళ్శ షై! . ' టా నం. ళం... తిం టియా.. (స. ళ్‌ ష్‌ క అరి కం ఈళం టెన్‌ ము... / [. న్‌ భా శీర |. అసి రభ ల్లీ . ల మం న సో స? య స న అసత. ట్‌. (| సట. క్‌. ్షై మ మ నం. వానల 11 బన న్‌ వం మ ల ా [1 శకవ్‌ షు! న [1 ము చస క గ్‌ చట గా! స్ట సు ్‌.. న మ 0! [మో ప యి (౮ వాకా. ,“ కు న చకా గ్యార్తోక్త్యాిన్య [నే స మ వ పమ యం బి ౯ నన భట నం టు న. [న

యళ పె మున్‌ గ్‌ చలా (| క ళ్‌ ని న క గ న్న నా పున స 2! వ ్క ప మన పం ల్‌ డొకీద్డ /్జే మం! న ( గ యణ త! రు ర ॥ీ టా క స్టా న గ్గు స కి!!! క్‌ న స (ల వా త ల్‌ గ్‌ లీ ఖే షి న ్ట 4 ఇ చ. షు. ప! నే రానే న నావల్ల! స్ట. శమ. స గో ఫస్‌ ప: '₹ గల పడీ (నే / అననా? సం, శ. క్‌ వ ల శ య! (ల క. స్త] గా కా?! న్న ల. శీ -“ వ్‌ న మ 5 ళ్‌ క్‌ [సర్‌ ళా స ఇ స న 1 స న స... స న సు టీం ళ్‌ క్‌ ష్‌. వో న. సట్రైనని క్‌ [ఇ స త. టల ల్తో ము న్న చ | టనే యు కె ష్ష్‌ ఫ్‌ ౧న ” న సగ. కో! క | || మ్‌ మ మ ప గ్గ. మ (1 నీ (| సస! ము జం 2 య్‌ న 1 సట్‌ .(../] టి స్‌ 4 త దీ! గ్‌ రు మ 0/1 4 [2 న. ఈం గ న్‌ హా: న్‌ న్నే! |. సు లో సం ల టి నరా. లో గ: 11 శ క్ట స [౧ | య్‌! భో ల గ న. వ... ల గ. రకాల న ల్‌ ను 5% ఖే! అం స్త గం టం! టా... హి గ న సా ట్ల! టీ శి న ంు వ (స. . ట్‌ క ననగ సగ స. త! జ్జ లు ఇ. ట్‌ ర ల మ. ణే ని (స న | నే! ]. [ ఇ (లం క స?! మచం. (ళా ఫ్‌ కన గ ౬ టి స. న. గగ... నో. సై హల సస టి / గి (సు ఫ్‌ స వ యో యి! జము (శ, సో ప ఓ గ. న పు ఖః ను గా! | జట ఫ్‌ 1 46 లే కి ౯ ఆ రీ స్తూ సం శే ళ్‌ [1 0 ర. శ నకు ల జ న్‌. న. “ఈక(.. స బట్ట శ టీ మస గగ (2 న. / న న నా | నం యల! త నో గ్ర నో 1. రం .. 111. శే స... 1. షీ | ఇం వ్‌ న్డ్‌ స! 11. స్ట [ (న్య క. య: [ నో వ్‌ గ [ై మ సం. మ! కోసం మ్‌ న! షా మళ (ఇ భ8 హు వ ల. 1. రక | న. వ. (న నస గ్‌ స మ. "టో, నరో గ నజ! . టే. . టు. (౫ . ల హ్‌ మూ. నో టో . మ టు య. త్ర న. స్‌ . న! వ్ర గ్‌ స! ష్‌; తల సట స ్ల . ఫో! టు? (3 మ న ౧! మం ఫ్యా స్టో ల వ స న. పట్ట .. స య... 1 న్‌ క్‌ు ష్‌ న | స. గా ఆ సు. ఏ | టం. న మ. పనన హు. స? లల్లో గా; మ రం. | రు. స్‌ నాం ఖే స గ్గ ప. కు |. టే . ప. (సం స! మ. స న స మ. న. మ టా న రో. 4 ₹/1 శ్ర 7 కే స... 1. సక్‌ స. . ఖీ [1 న. . స్థజ్టు స! జా సే! నల నో మ! న సో. ల. న్‌. 15 మ న్‌ (5 టీ? [గా స్‌ గ మం మ . మా నీ ుయోక ప [ క. ల తో పరా చాన _ మ. 1 స స హ్‌. లి న కయ! స (హక అమా స్ట పు, సస స కతా ట్స శైవం... నే! [1 (స తుం న న. న [టం అహ లాం న | ట్‌. న్స్‌! న్డ్‌ హు శ నా

ముందుమాట నారాయణం నమన్కృత్య నరంచైవ నరోత్తమమ్‌, దేవీం నరన్వతీం వ్యానం తతో జయ ముదీరయేత్‌ ఆం(ధ్రమహాభారతంలో అనుశాసనిక పర్వం పదమూడవ పర్వం. వ్యాఖ్యాన ఆంధ్ర

మహాభారతంలో ఇది 14వ పుస్తకం. శాంతి పర్వంలో కథా వస్తువు ధర్మ వివేచన ఈ పర్వంలోను ధారావాహికంగా ముందుకు సొగుతుంది. భీష్ముడు మహాభారత యుద్దారంభంలో చెలరేగి గైకొన్న యుద్దం నుంచి బయటపడి శరతల్పమున పవళించి ఉత్తరాయణ పుణ్యకాలానికై వేచి ఉంటూ ఆత్మనిరీక్షణ చేసుకుంటూ ధర్మసూక్ష్మాలను స్పష్టంగా అవగాహన చేసుకొనిన దానిని ముందుతరం వారికై వదిలి వెళ్ళడం, అది ధర్మరాజుకు ఉపదేశ రూపంలో జ్ఞాన ప్రధానం చేయడం ఇక్కడ (ప్రాధాన్యం పొందుతుంది. ఇది అయిదు ఆశ్వాసాలలో సాగేటటువంటి కథనం అనడం కంటే ధర్మవిశ్లేషణం, ధర్మసూక్ష్మ వివరణ అనడం బాగుంటుందేమో! ఇక్కడ కథ కంటే పలు సంఘటనలు, పలు సంవాదాలు ఆ మూలకంగా ధర్మ వివరణలు తత్త్యచింతన ఇక్కడ స్పష్టమౌతుంది.

ఈ అనుశాసన పర్వం ఐదు ఆశ్వాసాలకు వ్యాఖ్యాతలు నలుగురి. అందరూ తిక్కన హృదయాన్ని తెలిసిన పెద్దలే. డా॥ తుమ్మపూడి కోటేశ్ళరరావు, డా॥ శలాక రఘునాథశర్మ, డా॥ ఎమ్‌. కులశేఖరరావు, శ్రీ ముదివర్తి కొండమాచార్యుల గారలు ఎంతో ప్రతిభాపాటవంతో పాండిత్య సౌలభ్యంతో వ్యాఖ్యానాన్ని సమకూర్చినారు. దేవస్థానం తరపున వారికి అభినందనలు తెలియపరుస్తున్నాను. వీటిని ప్రథాన సంపాదకులుగా ఒక పుస్తకంగా చేసిన వారు ఆచార్య జి.వి.సుబ్రహ్మణ్యంగారు. వీరికి శుభాభినందనలు.

మిగిలిన పంచ పర్వాలను ఒకే పుస్తకంగా తీనుకురావడానికి ఏర్పాట్టు జరుగుతున్నాయి. ఆం(ధ్రపాఠకులు వెంకటేశ్వర స్వామి తరపున (ప్రచురణ పొందుతున్న ఈ పుస్తకాన్ని ఎప్పటిలాగే ఆదరంతో స్వీకరిస్తారని ఆశిస్తున్నాను.

కార్యనిర్వవాణాధఖికారి, తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానములు, తిరుపతి,

కవిత్రయ మహాభారతం ప్రాజెక్టు : పుట్టు పూర్వోత్తరాలు

శ్రీ వేంకటేశ్వరస్వామి వారి దివ్యానుగ్రహంతో తిరుమల తిగుపతి దేవస్తానం ఆదినుండీ అర్షధర్మ ప్రబోధం నిమిత్తం అనేక కార్యక్రమాలను చేపట్టి నిర్వహిస్తూవుంది. అలాంటి కార్యక్రమాల్లో ధార్మిక సాంస్కృతిక గ్రంధాల ప్రచురణ అత్యంత ప్రధానమైంది. ఆర్టధర్మానికి, భారతీయసంస్కృతికి, మూలాధారాలైన వేదాలు, శాస్తాలు, పురాణాలు, ఇతిహాసాలు, కావ్యాలు మొదలైనవాటిని, తత్సంబంధి రవనలను పలుభాషల్లో , పలురీతుల్లో అసంఖ్యాకంగా ప్రచురిస్తూ, తిరుమల తిరువతి దేవస్తానంవారు ఆర్ష సంస్కృతీ సమున్షరణలతో తమనంతు కృషిని విజయవంతంగా కొనసాగించటం జరుగుతూ వుంది. పూర్వరంగం:

ఇటీవల 19682 మార్చినెలలో మహాకవి పోతన పంచశతాబ్ది జయంతి ఉత్సవాలు ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ప్రభుత్వ అధిపత్యంలో ఏకశిలా (వరంగల్లు) నగరంలో వైభవోపేతంగా జరుపబడినాయి. ప్రభుత్వసూచన ననుసరించి తిరుమల తిరుపతి దేవస్తానం ఆ ఉత్సవాల్లో సముత్సాహంతో పాల్గొన్నది. వరంగల్లు పట్టణంలో ్రతిష్టించే నిమిత్తంగా పోతన విగ్రవాన్ని నిర్మించడం, పోతన భాగవతం ప్రధమ స్కృంధాన్ని తాత్సర్యసహితంగా ప్రచురించటం, “ర్రీనివాస బాలభారతి? పక్షాన ''పోతన?”” పుస్తకాన్ని ప్రకటించడం , పోతన కవితా మహత్త్వాన్ని చాటే స్మారక సంచికను ముద్రించటం - ఇత్యాది కార్యక్రమాలను నిర్వహించడంద్వారా దేవస్తానం ఆ ఉత్సవాల వైభవానికి ఎంతగానో తోడ్పడింది! పోతనపంవశతాబ్లి జయంత్యుత్సవాలు ఆంధ్రభాగవత ప్రచురణకు దోహదకారులైనట్లే, అటు తర్వాత 1983లో జరిగిన నన్నయ సహ స్రాబ్లి జయంత్యుత్సవాలు “వ్యాఖ్యానసహిత ఆంధ్రమహాభారత”* గ్రంధప్రచురణకు అంకురార్పణ గావించాయి. నన్నయ భారత ప్రాజెక్టు:

ఆంధ్రమహాభారతం ఆంధ్రజాతి వెయ్యేండ్ల తపఃఫలం! ఇది తెలుగులో ఆదికావ్యం. ఈ కావ్యప్రణోత నన్నయభట్టారకుడు. క్రీ.శ.1053 ప్రాంతంలో - అనగా దాదాపు వెయ్యివత్సరాల క్రిందట, గోదావరి తీరమందలి రాజమహేంద్రవరంలో , చాళుక్యరాజగు - రాజరాజనరేంద్రుని కో రికననుసరించి, ఆ మహాకవి ఈ ఉత్తమ కావ్యరవనకు శ్రీకారం చుట్టినాడు. ఆంధ్ర సాహిత్య చరిత్రలో అపూర్వమైన ఆ మహనీయ సన్నివేశాన్ని పురస్కరించుకొని ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ప్రభుత్వం 1982 -*83 విద్యావత్సరాన్ని “నన్నయ సంవత్సరం'*గా ప్రకటించింది. అప్పట్లో నన్నయ సహస్ర వార్షిక జయంతి - ఉత్సవాలు అంధ్రావనిలో వాడవాడలా వైభవోపేతంగా నిరర్వహంపబడ్డాయి.

ఆ సందర్భంలో ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ప్రభుత్వ సాంస్కృతిక వ్యవహారాల శాఖ, అంతకు మునుపటి పోతన జయంత్యుత్సవాల్లో తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానం నిర్వహించిన విశ్శష్టపాత్రను ప్రశంసాత్మకంగా ప్రస్తావిస్తూ, అదే విధంగా నన్నయ జయంత్యుత్సవాల్లో పాల్గొని చరితార్హం చేయవలసిందిగా కోరుతూ, దేవస్ట్రానంవారికి కొన్ని ముఖ్యసూచనలు చేసింది. ఆ సూచనల ననుసరించి తిరుమల తిరుపతి దేవస్తానం రాజమహేంద్రవరంలో (ప్రతిష్టంచే నిమిత్తం నన్నయ వ్యాస పీఠము” - అనే ప్రశస్తి సంచికను ప్రచురించింది.

ఛ్‌ సూచించిన సూచనలలో అత్యంత తిరుమల తిరుపతి దేవస్థాన యాజమాన్యానికి ఆంధ్రస్టదేశ్‌ ప్రభుత్వం సూచిం ఈ బృహత్తర వ్యాఖాన

బు” ప్రధానమైనది నన్న్మయభారతానికి (తాలి మూడు పర్వాలకు) వ్యాఖ్య వ్రాయించి ప్రకటించటం ప ల్తే పల లు గ న రా గ్రంథ ప్రచురణ బాధ్యతను దేవస్టానంవారు ఇటీవల పదవీ విరమణ చేసిన అప్పటి పొరసంబంధాధికారి డా . దించటా సూర్యనారాయణమూర్తికి అవ్పగించారు. అనంతరం నన్నయ భారత వ్యాఖ్యా రచనా ప్రణాళికను రూపాం ప్రసిద్ధ విద్వన్మణులతో ఈ క్రింది సంపాదకమండలి ఏర్పాటయింది. కళా ప్రపూర్ణ డా; దివాకర వేంకటావధాని డొ॥ నండూరి రామకృష్ణమాచార్య డా! అప్పుజోడు వేంకటసుబ్బయ్య డా॥ రావుల సూర్యనారాయణమూ ర్తి (సమావేశకర్హ) ఈ సంపాదకమండలి 1983 జాలై1షవ తేదీన హైదరాబాదు బాలాజీ భవనంలో తొలిసారిగా సమావేశమై, నన్నయభారత వ్యాఖ్యారవనకు ఆతశ్యకమైన మార్గదర్శక సూత్రాలను రూపొందించింది. ఆసూక్రాల సారాంశం: శ “ఇది మహాభారతము. అంధ్రవాజ్బయములో పరమస్రామాణికమైన అది గ్రంధము. ఆరణ్య పర్వములో సగము ఎజ్జిన వ్రాసినన్సు, నన్నయ పేరుమీదనే 'వ్రాసియున్నాడు గనుక, ఆ పర్వము పూర్తిగ ప్రచురించవలెనని యమ నటు. న్‌ ొళ్సర్యసహితముగా గచురింయటలో గల ఉద్దేష్సు సామాన్యులకు గూడ అర్టమగుట.
వ్యావహారిక్షభాష్షక్స స్పన్సి హితమైన సరళగా క 'పయోగిర్సట్రలో సామాన్సు ఉం గ్రాంధికములో 'శ్రాయవలెనని నిర్ణయము జరిగినది. పదాలు సాధ్యమైనంశమేరకు సులభవ తర్పిముగునట్లు, భారతముయొక్క ప్రామాణికత వెడకుండ _ భాషను గు గాన్సు విసంధులు అంగీకరిపబడిన్పు సరూద ర్రాయవలెను. అరసున్నలు, శకటరేఫములు పాటింప నక్కరలేదు. పదాలు వాడవలిను అనవసరము. మూలములో ఉన్న కఠినపదముల స్టానే, సుబోధకములైన గ వ్రాయవలెన్సు, శై య దొనిని (డ్రుత్రాంత్రమ్సుగా (వ్రాయవలెను న. అరసున్నత్రోగ్గాన్సి సున్నతోగాని పదము ముగియునపుడు ఆ $ -ర్యీ రింకార విశ్ళేష్ష్ట్బు పౌందుపర్వవత్రన్స వవనమునక న్నో విశేషాల్సు అతిముఖ్యమృులైన వ్యాకరణ విశేషాలు, పదా ్క ఉస్మోనిద్హూ విశ్వవిద్యాలయమ్సువారు ఏన్‌ క్రాసినట్ల అప్టతాత్చర్యాలు వ్రాయదగును. శీర్షికలను యథాతభ్యన్నృగ్గా 'గయరించినసంశో ధితస్రతిని ఆధార్వ్వృుణ టన క్‌ ఉంచవలెన్స స్వ థారముగా స్వీక్రరింప్వలైన్స. అందలి ఎకికలో స్పా అవవచ్చు; లేద్దా ౯ తమూలములోన్సి అధ్యాయస్తు సూడ ఇతర పారముచేల్య ప్రీ విశేషాంశ్వ్ప్పల్రల్రః చేర్చవచ్చు పాఠాంతర్తా లల డవేయవతెన్సు. మూలవిభిన్నత్ర తాయిగ్నాా ” లతో _% వేర్చునది. తోచినవ్రో ర్వ్వ్వ్యా దొనినిక్రూడ్త స్వీకరించి క్షమ సంశో ధెత్రస్రత్రిబ్రో ఉన్నదానికంద్రై

రచన కొనసాగిన పిమ్మట రెండుమూడు నెలలకు ఒకసారి రచయితల సమావేశాలు ఏర్పాటుచేసి అన్యోన్య సమీక్షలు జరుపవలెను. ఇది రచనలో సామరస్యము ఏర్పడుటకు సదవకాశము కలిగించును. (మూడు పర్వముల) రచనలో ఏకరూపత కలుగునట్లు చూచుటకు ఒక ప్రధాన సంపాదకుడు కావలసి యున్నది. ఈ బాధ్యత ఆచార్య దివాకర్ల వేంకటావధానిగారికి అప్పుగించుటకు ఏక గ్రీవముగా తీర్మానింపబడినది. ప్రధాన సంపాదకుడు వ్రాత ప్రతిని సాధ్యమగునంత త్వరలో అచ్చుకు (౯1121150 సంసిద్దముచేయగానే, ఒక సమష్టి,సమీక్షా సమావేశము ఏర్పాటుచేసి, అనంతరము వ్రాతస్రతిని ముద్రణకు ఇయ్యవలెను. ప్రతి సంపుటికి పీరిక, విషయసూచిక, చివర పద్యానుక్రమణిక ఉండవలెను.)

పై ఆదేశిక సూత్రాల ననుసరించి ఆచార్య దివాకర్ల వేంకటావధాని ఆదిపర్వానికి, డా॥ అప్పజోడు వేంకటసుబ్బయ్య సభాపర్వానికి, డా | నండూరి రామక్చష్ణమాచార్య ఆరణ్యపర్వానికి - వ్యాఖ్యలను రవించే కార్యక్రమం చేపట్టారు. ఇలా వ్యాఖ్యను సమకూర్చే పని ఒకవైపు కొనసాగుతూవుండగా , దేవస్తానం ఇంచుమించు ఆరేసి మాసాల కొక పర్యాయం, అంతదనుక జరిగిన కృషినిగూ ర్చి సమీక్షించేందుకు, వైమువ్వురు రవయితలతో కూడిన 'సంపాదకవర సమావేశాలను నిర్వహిస్తూ వచ్చింది. న

స్రధాన సంపాదకుడు ఆచార్య దివాక్షర్గ వేంకటావధానిగారు తక్కిన ఇరువురి రచనలను పునజరిశీలన చేస్తూ, తుదిమెలుగులు దిద్ది వ్రాతప్రతులను అచ్చుకు సిద్దంచేస్తున్న దశలో - 1986 అక్టోబరులో పరమపదించారు. ఈ ఆకస్మిక సంఘటనవల్ల ““వ్యాఖ్యాసహిత నన్మయభారత స్రచురణ'' కార్యక్రమ పురోగతికి విఘాతం ఏర్పడింది! ప్రణాళిక ఈ ఆటంకంనుండి అధిగమించటానికి, తిరుమల తిరుపతి దేవస్తానంవారు తగిన పెద్దలతో విసృతంగా సమాలోచించారు. తదుపరి, కళా బ్రపూర్ణ మధునాపంతుల సత్యనారాయణశా స్త్రి గారు క్రీశే. దివాక్ళర్లవారి స్థానంలో ముఖ్య సంపాదకులుగా 1987 మే నెలలో నియుక్తులయ్యారు.

అప్పటినుండి , వుళ్ళీ వ్యాఖ్యారచంయితల పరస్పర 'సమీజా సవూవేశాలు యథారితిగా నిర్వహింపబడుతూవచ్చాయి. వీటితోపాటు, ప్రధాన సంపాదకుడు మధునాపంతుల 'సత్యనారాయణశా స్త్రిగారు మూడుపర్వాల వ్రాతప్రతులను క్రమంగా పర్యవేక్షిస్తూ, వాటిని ముద్రించవలసినదిగా తీర్మానించారు.

ఆ యాపర్వాల ముద్రణకార్యం ఒకస్రక్క జరుగుతూవుంటే, మరోవైపున ఆ యా సంపుటాల సంపాదకులు పీక, ఉపోద్దాతము - మున్నగు అంశాలను సమకూర్చాలని ఒకానొక సమావేశంలో నిరయింపబడింది. అవసరాన్ని బట్టి పీరికలకు తుదిరూపం ఇవ్వటానికి సంపాదకవళల్ళం మరొకసారి సమావేశంకావడానికి కూడ అందులోనే నిశ్చయింపబడింది. అయితే, ఈ నిర్ణయాలు చోటుచేసికొన్న సమావేశమే నన్నయ భారత ప్రణాళికకు సంబంధించిన సమావేశాల్లో చిట్టవివరిదయింది! ఈ సమావేశం రాజమహేంద్రవరంలో శ్రీ మధునాపంతుల 'సత్యనారాయణశా ద్రిగారి గృహంలో 1991 జులై 3వ తేదీన జరిగింది. అనంతరం ఈ (గ్రంథాన్ని ముద్రించే ప్రయత్నాలు కొనసాగాయి తిక్కన భారత ప్రణాళక వ

ఇటువంటి పరిస్టితుల్లో, తిరుమల తిరుపతి దేవస్థాన సప్తగిరి సంపాదకుల కార్యాలయమందలి ప్రచురణల

స! యస్‌.వి. ఓరియంటల్‌ కళాశాల, తిరుపతి) తిరుమల తిరుపతి దేవస్టాన కార్యనిర్వహణాధికారిగారికి “తిక్కన భారత వ్యాఖ్యారచనా వ్రణాళిక?”ను గూర్చి 1992 ఆగస్టు ఆరంభంలో ఒక నివేదికను సమర్పించారు. అ నివేదిక సారాంశం:

“తిరుమల తిరుపతి దేవస్టానంవారు నన్నయ భారతం మూడు పర్వాలకు ప్రసిద్ద విద్వాంసులచేత వ్యాఖ్య (బ్రాయించిన విధంగానే, తిక్కన భారతం పదునైదు పర్వాలకు రాష్ట్రంలోని ప్రముఖ పండితులచేత వ్యాఖ్య వ్రాయించి ప్రచురించటం సమువితంగానూ, సమగ్రంగానూ ఉంటుంది. తాము అనుమతిస్తే ఈ ప్రణాళికకు నేను సమన్వయ సంపాదకుడుగా, సమావేశకర్తగా (కో అర్జినేటింగ్‌ ఎడిటర్‌ అండ్‌ కన్వీనర్‌) బాధ్యతవహించి నిర్వర్తించగలను”'.

తిరుమల తిరుపతి దేవస్థాన కార్యనిర్వహణాధికా రిగారైన శ్రీ ఎమ్‌.వి.ఎస్‌. ప్రసాద్‌, ఐ.ఎ.ఎస్‌., అధ్యక్షతన సమావేశమైన గ్రంథనిపుణుల సంఘం (2రలటు 60951%69)వై ప్రతిపాదనను ఆమోదించింది. తదనుసారంగా తిక్కన భారతవ్యాఖ్యా రచనా ప్రణాళికకు సంబంధింవిన తొలి 'సమావేశం తిరుమల తిరుపతి దేవస్తాన పరిపాలనా భవనం

(్రరపతిలో కార్యనిర్వహణాధికారిగారి ఆధ్వర్యవంలో 1992 నవంబరు 5వ తేదీన జరిగింది. ఈ ప్రణాళికా హణకు తొలుత ఒక స క! ” ఒక్‌ ఎలహాసంఘం ఏర్పాటయింది, అనంతరం ఈ సలహాసంఘం 1) సంపాదకవర్ష్గం సంఘం - అని ఈ క్రింది రెండు సంఘాలుగా విభజింపబడింది. సంపాదక వర్గం శ్రీ హొళ్తూరి వెంకటేశ్వరరావు ళ కా 'పౌ॥ కె. సర్నోత్తమరావు హా ఎస్‌.వి. రఘునా థాచార్య శ్రుడి, నాగసిద్దారెడ్డి (కన్వీనర్‌) సలహా స ఆచార్య శూమాటి దొణ్పు ౦ఘం ఆచార్య బిరుదురాబ్ల రామరాజు ఇఅచార్య జి,వి, సుబహ్మణ్యం ఆచార్య తుమష్ర్రూడి కోటీశ్యరరావ ఆచార్య మడుపు కులశేఖరరావు ఆచార్య నండూరి రామకృష్టమా! చార్య (శ్రీకా(ట్రహిటి సుబ్బారావు ళా | క్రీము ల సన టే సేమౌవేశంలో చర్చిపబడిన ఆ ళా (౨) యులుకుట్ల రామకృష్ణళా నభ్యులందర సలహాలు, స్తూ చనలమేర ంశాల్గ్‌ అత్యంత ప్రధానమైనది వ్యాఖ్యాన విధానానికి స్ప 'ోడీకరంపబడ్డాయి. కు - వ్యాఖ్యానర్వనక్రు మార్గదర్శకాలు సంబంధింఛినది. వని - కొన్ని ముఖ్య నియమాలు థానంగా షా వుండాలి, మూ గ్ర మాన్య ప్రజాన్సి

బౌ౦డ్రభ్రీక్రాల్ప ఉండరా కాన్ని దృష్టియందు ం ౦ంచుకొ ం ద్వ్వరూపం తెల్క్టగా ఫదాదిన లే సాధ్యమైనంతవరక్సు విసంధుల్ని పాతల. భాషవ్యావహారికంగానే శకొభాగాన్ని అతకేసముయంలో వూ “లీని వాడాలి. దుస్సంధులు తగదు. శ్వర. టి విడదీసిన తర్వాత వంక్షులు పూర్వాపర 'సందరా గదు. శకటతేసల్సు స్‌ మలు అవతారిక (పర్వ ఫలను అన్సుస్త 9 అరసున్నల్సు ద్క యం) వ్రాయ్రాల్రి, స్‌తిప ఎంధానంచేస్తూ అవసరమైన వో ౦డరాదు, ద్యానిక్రి అక్కరలేద్చృ, స్సు టి స్టూలంగా ఐదారు

క్స్‌ విశేషాంశాల్లో అలంకారాలు, వర్ణనలు కథా సందర్భానికి ఏవిధంగా అతికాయో చెవ్లూ, పద్యంలో గుర్తించిన ముఖ్యమైన విశేషాంశాలు విస్తారంగా కాకుండా, సంగ్రహంగా చెప్పాలి. (రచయితలు వ్రాయని విశేషాంశాదులను “సంపాదకులు” “ఎడిటోరియల్‌ నోటు” వ్రాసి నమోదుచేయవలసినది.) అవసరమైన చోట్ల రచనలో మార్పులు, చేర్పులు చేయడానికీ, సంతృప్తికరం కాకపోతే తిరస్కరించి మరొకర్ని ఎంఏిక చేసుకొ నడానికీ సంపాదకవర్గానికి అధికారం ఉంది. (రవయితలు) ఉస్మానియా యూనివర్సిటీవారి భారతస్రతిని రవనకు వ్రమాణంగా స్వీకరించాలి. ఇతర ప్రతులలో సౌబ్బైన పారములున్నచో వాటిని రచనలో ఉటంకించవచ్చు.”” వై సూచనల స్రకారం, తిక్కన భారతం పదునైదు పర్వాల్గోని 46 అశ్వాసాలకు సరళవ్యాఖ్య సమకూర్చటానికి మొత్తం ముప్పుదిముగ్గురు పండితులు ఎంపిక చేయబడ్డారు. వీరిలో చాలమంది తమవంతు వ్యాఖ్యారచనను సకాలంలో పూర్తిచేసి దేవస్టానానికి సమర్పించారు. “తిక్కన భారత ప్రణాళిక యొక్క చివరి సమావేశం 1994 జులై 15వ తేదీన కార్యనిరర్వహణాధికారి గారి అధ్యక్షతన తిరుమల తిరుపతి దేవస్టాన పరిపాలనాభవనం (తిరువతి)లో జరిగింది. 1995 జూన్‌లో శ్రీ డి. నాగసిద్దారెడ్డి పదవినుండి విరమించేనాటికి, తిక్కన భారతంలోని కొన్ని ఆశ్వాసాలకు వ్యాఖ్య - ఆ యా రచయితలు వ్రాసి పంపనందున - దేవస్తానానికి అందలేదు. అలా, వ్యాఖ్యానింపబడక శేషేంచివున్న తిక్కన భారతంలోని కొన్ని అశ్వాసాలను స్టానికులగు మరికొందరు విద్వాంసులచేత వ్రాయించి, ఈ వ్యాఖ్యాన క్రతువును సమాప్తి నొందించడం జరిగింది. ఈ విధంగా తొలుత “నన్న్మయభారత ప్రణాళికగా ఆరంభమెన ఈ వ్యాఖ్యారచన, తరువాత తిక్కన భారతంలోకి విస్తరించి, సమగ్రతను సంతరించుకొని, చివరకు “కవిత్రయ మహాభారత ప్రణాళికగా ** సార్టకమయింది. కవిత్రయ మహాభారతం ప్రాజెక్లు : జ మొదటి మూడు పర్వాలు సరళగ్రాంధికంలోను, తక్కిన భాగమంతా భిన్న భిన్నశెలుల వ్యావహారికంలోనూ రచింపబడిన ఈ మొత్తం పదునెనిమిది పర్వాల వ్యాఖ్యాన స్వరూపానికి ప్రామాణికమైన ఏకరూపతను, నవ్యతను సముచితంగా సంతరింపజేయగల సంపాదకుణ్ణి సూచించవలసిందని తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానం స్టానికులైన నిపుణులను కోరింది. అనుభవజ్ఞులగు నిపుణుల అభిప్రాయానుసారం దేవస్థానం - సుగృహీతనామధేయులైన సాహితీవేతలు ఆచార్య జి.వి. సుబ్రహ్మణ్యంగారిని “కవిత్రయ మహాభారతం స్రాజెక్టు?”కు సంపాదకత్వం నిర్వహింపవలసిందిగా 1996 అక్టోబరులో ఆహ్వానించింది. తిరుమల తిరుపతి దేవస్టానంవారి ఆహ్వానాన్ని శ్రీ స్వామివారి అదేశంగా స్వీకరింవి ఆవార్య జి.వి. సుబ్రహ్మణ్యంగారు తిరుపతికి వన్చి “ఎడిటరు” కార్యాలయంలోని ప్రచురణల విభాగం (0910264003 ₹77గొులులో భద్రపరుపబడియున్న భారతం బ్రాతప్రతిని విశదంగా పరిశీలించి, ఇచ్చటి ఉద్యోగుల సహకారంతో వారు ఈ బృహద్‌ గ్రంథ పరిష్కరణకు అవలంబించవలసిన కొన్ని ముఖ్య పద్ధతులను, విధానాలను ప్రతిపాదించారు. ఆ ప్రతిపాదనల సారాంశం: “మహాభారత కథార్జాలు సామాన్యజనానికి అందుబాటులో ఉండేటట్లు చేయటానిక్షీ మహాభారతంలోని ధర్మసందేశం అందరికీ అవగాహనకావడానికీ ఈ వ్యాఖ్యానం లక్షింపబడింది కాబట్టి, వ్యాఖ్యానమంతా స్రామాణిక

గ సిన వివిధ్శెలులను లి, అవసరమైన చోట్ల వ్యా ల పరఠిచలకు వ్యావహారిక భాషలో ఒకేరీతిగా ఉండేటట్లు ర ధకర్త రచించిన రచనను చదువుతున్న స్ఫూర్తిని తే పతిని 0 2 (4 క బ్రోటో ప్రామాణిక వ్యావహారిక శలిలోనికి ల మార్చవలసి వచ్చినపుడు ఇపుడున్న “ఒరిజినల్‌” వ్రాత( కల్పించేయాలని నిర్ణయించడమైనది. భా వహారిక భాషలో మరల ప్రాయించ వలసివుంటుంది. చెడగొట్టకుం దించి వ్యాఖ్యాతలకు తెలియప ఛికను ఇదివరలో రూపొం లే ఏకరూపత నరవనకు ఒకస్టూలమైన స్రణా న వ్యాఖ్యానరవనలో వ్యాఖ్యా వ పొటించినట్లు కనబడదు. అందువలన వ్యా కాని, అందరూ ఆ అంశాలను తు.చ. తప్పకుండా డుతోంది. కాబట్టి, వ్యాఖ్యానం అవసరానికి మించి ఉన్నవోట్ల గ క్‌ కనబడుత్‌ ంది. ॥ నది. (౮౫మణుఖ) ఒక్కొక్కచోట లోపించినట్లు నికీ సంపాదకునికి స్వేచ్చ ఇవ్వాలని నిర్ణయించడమైనది క్రీ అవసరం ఉన్నదోట్ల కొన్ని అంశాలను చేర్చటా తగ్గించటానిక, అవస హాభారత సంశో ధిత ప్రతిని ఆధారం విశ్వవిద్యాలయంవారి ఆంధ్రమహాభారత స వ్యాఖ్యానం వ్రాయడానికి ఉస్మానియా చ తలకు తెలుపడం కూడా జరిగింది. | లోనే నిరయించడమెనది. ఆ నిర్ణయాన్ని వ్యాఖ్యానరచయి రు క వాలని ఇదివరలో నిర్ణయించడమైనది. ఆ నిర్ద వేరే స్రతులను ప్రామాణికంగా తీసికొని వ్యాఖ్యానం వ్రాశారు. కాని, కొందరు రవయితలు నిర్దేశించిన గతిని కాకుండా, ర స్టో ఉంచుకొని గ్రాతప్రతులను తగినవిధంగా అటువంటి ఘట్టాలలో దేవస్థానంవారు ఎన్నుకొన్న (ప్రతిని దృష్టి మార్చవలెనని నిర్ణయంచటం జరిగింది. ల డమైనది. పుస్తకం 'సైజును నిర్ణయించడంలో పాఠకుణ్ణి, విషయాన్ని, ప్రచురణకర్త సౌకర్యాన్ని సాధారణంగా , ఖే ఉంమకొంటారు. హౌఠకుణ్ణి దృష్టిలో పెట్టుకొంటే, అతడు భారత్చులా ఒక్‌ క్క పర్వాన్ని ఒక్కొక్క సంపుటం భద్రపరమకో వాలని భావిస్తుంటాడు. అందువల్ల, 'వాళల్యూమ్‌"క్రు పర్వాన్ని ప్రమా ణంగా తీసీకోవటం సౌకర్యంగా ఉంటుంది. విషయాన్ని బట్టి చూవినా పర్వవిభాగమే అందరికీ సౌకర్యం. ప్రచురించే సంపుటికి “క్లాసిక్‌ (౧౮౩90 గౌరవం ఆకృతిలో కల్పీంచాలన్నా సే /త్తీ “డెమ్మీసైజు బాగుంటుందని తీర్మానించటమైనది. అయితే ఆదిపర్వం, ఆరణ్యపర్వం, శాంతిపర్వంలాంటి పెద్దపర్వాలు, మహాహ్రస్టానిక పర్వంలాంటి చిన్నపర్వాలు (ప్రచురిస్తున్నప్పుడు “వాల్యూమ్‌” విభాగంలో కొంత వెసులుబాటు కల్పించుకోవచ్చు. ఒక్కొక సంపుటానిక్రి మెదట తిరుమల తిర్పుపత్రి దేవస్టానం కార్యనిర్వహణాధికా రిగారి ముందుమాట, “ఎడిటరు గాగ్ర ఉపోద్దాతం తప్పకుండా ఉండాలి. విషయసూలిక్ర తయారుచేయాలి. ప్రతి పర్వం చివర అకారాది పద్యానుక్రమ్రజ్రిక్ర తప్పనిసరిగా ఉండాలి", పె ప శస కు కలీ తడుటి షి నేసుసరింల్సి ఆచార్య బివి, ఎట్రహ్మాణ్యంగారుపరష్క రించి ఇస్తున్న భారత సంపుటాలను తిరుమల శనం వరుసగా స్ట్వ్యగ్ర్వ బొసుకొన్నది, ఈ సయ్య సంకలంతో స్రచురణకార్యం ల్వేరితగతిన పూర్రి చేయుంచాలనే సల్‌ తిరుమల తిరుపతి దేవస్తున్స 1599 నవంబరు ౩,4 తేదిలో శర నః కార్యని స్‌ ("౧ త్రైపద్మావతి అత్రిది గృహంలో తితిదే. ఈ సమాసంట్రో జి.వి, సుప “ఎస్‌. గారి అధ్యక్షతన కీలకమైన్స సమావేశాన్ని నిర్వహించింది. కాపీలనుషళ టి. - సుట్రహ్మణ్యంగారు తయారు చేర్వుంల్సిి ఆదిపర్వ, సభాప్రర్వాల డి.టిపి, “వూషర్రు ఇ సభ్యులు సమీక్షించారు. తదనంతర పర్వాల స్టక్ష్వన్న తో నిక టీ 'సమావేశంత్రో కవిత్రయ భారతానిక్ష సంబంధింప (ప్ర వై ష్‌ ధికమగు వేగం అందుకో వట్రాన్సిశ వీలుగా ఈ 'స్ప, - (ఉరంరయంజట - అనేరెండు సంఘాలను ఈ దిగువ ఫరా వీ మంగ న. సలహామండలి ౯న్న విధంగా పునర్‌వ్యవస్టీకర్వ్య్యం జరిగింది.

౫ సంపాదక మండలి సభ్యులు డా! నండూరి రామకృష్ణమాచార్యులు శ్రీ పొత్తూరి వెంకటేశ్వరరావు డొ; ఎస్‌.వి. రఘునా థాచార్య డా అప్పజోడు వేంకటసు బృయ్య డా! ౩.దె. కృష్ణమూర్తి డా॥ కె. సర్వోత్తమరావు సలహా మండలి సభ్యులు పౌరసంబంధాధికారి, తి.తి.దే. డా; విరుదురాజు రామరాజు అన్నమాచార్య ప్రాజెక్ట్‌ డక్టర్‌, తి.తి.దే. డా॥ ఎం. కులేఖరరావు ధర్మప్రచారపరిషత్‌ కార్యదర్శి, తి.తి.దే. డా! తుమ్మపూడి కోటీశ్వరరావు డా! డి. బుద్దన్న తరువాత 2000 సంవత్సరం ఫిబ్రవరి 25వ తేదీన తిరుమలలో అప్పటి కార్యనిర్వహణాధికారి డా 1ఐ.వి. సుబ్బారావు, ఐ.ఏ.ఎస్‌., గారి అధ్యక్షతన “క్యాంప్‌ ఆఫీస్‌*లో వై రెండు మండలుల లోని సభ్యులయొక్క సంయుక్త సమావేశం నిర్వహింపబడింది. ఈ సమావేశంలో 2000 'సంవత్సరాంతానికి కవిత్రయ భారత సంపుటా లన్నింటినీ వెలువరించాలనే ముఖ్యతీర్మానం కావింపబడింది. ఇందులకు అనువుగా ఆ యా పర్వాల వ్యాఖ్యాతలతో కూడిన ఒకటి, రెండు “వర్క్‌ షాప్‌'లను కూడ నిర్వహించడానికి నిర్ణయం గ్రైకొనబడింది. కవిత్రయ భారతాన్ని వ్యాఖ్యతో ముద్రించటంద్వారా తిరుమల తిరుపతి దేవస్తానంవారు 'పంచమవేద” మందలి ధర్మవ్రబోధాన్ని యావదాంధ్రులకు అందించే ఉదాత్త పాత్రను నిర్వహిస్తున్నారు. ఆ క్రమంలో ప్రథమ సంపుటం - అదివర్వం (రెండు భాగాలు), ద్వితీయ సంపుటం - సభాపర్వం వెలువడినాయి. డాక్టర్‌ ఐ.వి. సుబ్బారావుగారి తరువాత కార్యనిర్వహణా ధికారి అయిన డా॥పి. కృష్ణయ్య, ఐ.ఏ.ఎస్‌. గారు వచ్చిన తత్‌క్షణమే ఆంధ్ర మహాభారత ప్రకటన ప్రణాళిక ఆసక్తితో చూస్తూ అన్ని విధాల సహకరించి ఆది, సభా పర్వాల విడుదలకు ఏర్పాటు చేయడమే కాకుండ తరువాతి సంపుటాలు వెలుగుచూడడానికి ఒక కాల నిర్ణయంతో పని జరగాలని త్వరపరిచినారు. 2002 సంవత్సరానికి ఈ బృహత్‌ ప్రణాళిక వ్యాఖ్యా సహిత మహాభారతం తుదిమెరుగులు దిద్దుకో వాలని వేంకటేశ్వరస్వామి అను(గగ్రహంతో పండిత మండలిని పురమాయించినారు. అప్పట్లో తీవ్రతరం అయిన ప్రయత్నంతో గోదావరి పుష్కరాల సమయానికి ఆరణ్యవర్వం (2 భాగాలు), విరాటపర్వం విడుదల అయ్యాయి. తర్వాత శ్రీ అజేయ కల్లంగారు కార్యనిర్వహణాధికారిగా విచ్చేసిన వెనువెంటనే ఈ మహాభారత వ్యాఖ్యాన సహిజ్ర ప్రకటనా ప్రణాళికను మరింత చురుకుపరచి కృష్ణాపుష్కరాల లోపల యుద్దపంచకాన్ను విడుదల చేయాలనీ, 2004 సంవత్సరం చివరకు మిగిలిన పర్వాష్టకము వెలుగు చూడాలనీ నిరయంచడం జరగింది. 2004 కృష్ణాపుష్కరాల సమయంలో ఉద్యోగ, భీష్మ, ద్రోణవపర్వాలు వెలువడ్డాయి. తరువాత కర్షపర్వం ఒకసంవుటంగాను, తరువాతి పర్వాలైన శల్య, సౌప్తిక, స్త్రీ పర్వాలు మూడింటిని కలిపి ఒకే సంపుటంగాను, శాంతిప ర్వాన్ని రెండు సయుటాలుగాను ముద్రించాము. ఇవి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ముఖ్యమంత్రి డా॥వై.ఎస్‌, రాజేఖరరె డ్తిగారి చేతులమీదుగా విడుదల అయ్యాయి. ఆ తరువాత అనుశాసన పర్వం (ఐదు ఆశ్వాసాలు) ఒక సంపుటం గాను మిగిలిన ఐదుపర్వాలను (అశ్వమేధ, ఆశ్రమవాస, మౌసల, మహాన్రస్వాన, స్వర్గారోహణ పర్వాలు) ఒక సంపుటంగాను ప్రచురించాలని నిర్ధారణచేసి త్వరితగతిన ఉప[క్రమించినప్పటికి అనుకోని ఆటంకాలు ఏర్పడి జాప్యం జరిగిన సంగతి

ల నిజం. అపుడు మనలను అదుకున్హవారు ఎడిటోరియల్‌ సెల్‌లో సభ్యులైన శ్రీ ముదిఎర్తి కొండమాచార్యులువారు అయన కష్టపడి కినుకువేయక తుదిమెరుగులవరకు పనిచేసి ఇస్తేకాని గట్టు ఎక్క లేకపోయాము.

ఈ మధ్యకాలంలో అంటే మహాభారత వ్యాఖ్యాన ప్రమరణ యజ్ఞం చివరిదశలో ఉండగా సంవాలకులైఎ స్తుగిరి సంపాదకులు డా। యన్‌.ఎస్‌. రామమూర్తిగారు పదవి విరమణ చేయడం జరిగింది. 1994 సం ల్‌ సప్తగిరి సంపాదకుడిగా పదవ స్వీకరిచిన వెనువెంటనే మహాభారత వ్యాఖ్యాన ప్రచురణ భారాన్ని భుజాన వేసుకొని సమద్ధపంతంగా అన్ని ఆటంకాలను అధిరోహించి ఆంధ్రదేశం గర్వించతగ్గ ఒక మహత్‌ గ్రంధాన్ని వెలుగులోకి తీసుకురావడానికి ఆయన చేసిన కృషి అభినందనీయము, కృతజ్ఞతలు:

ఈ వ్రణాళికఫలస్రదం కావటానికి ఆధికారికమైన తను ఆమోదాన్ని అందజేసిన తిరుమల తిరుపతి దేవస్టాన ధర్మకర్తలమండలి అధ్యక్షులకు, పాలకమండలి 'సభ్యులెల్లరకు కృతజ్ఞతాభివాదములు. లోగడ తి.తి. దేవస్తానం ఇ స రహణాధికారిగా వున్న శ్రీ అజేయ కల్లం, ఐ.ఏ.ఎస్‌., గారి ప్రోత్సాహానికి కృతజ్ఞతాభివందనాలు. ఈ స ఎని వా వెలుగు చూడటంలో ముఖ్యకారకులైన తిరువుల తిరుపతి దేవస్టాన కార్యనిర్వహణాధికారి కార్యనిర్వహణ ల రు గారి గ్రోత్సాహక పర్యవేక్షణకు కైమోడ్పులు. తి.తి.దేవస్టానం సంయుక్త ఇ్చిప్రాజక వన. “[ రియులూ అయిన శ్రీ ఎన్‌. ముక్ష్యరరావు, ఐ-ఏ.ఎస్‌.. గారు మరిత స్రోత్సాహం వాంచ నం లచరు. దీనికోసం స్రతిరోజు నిరంతరాయంగపని జరిగేటట్లు చూడడమే కాకుండా ॥ "ను అడిగి తగు మారదర తెలుపటానికి సంతోషిస్తున్నాము. గ శినన్న చేసినారు ఆయన. వారికి గౌరవాదరాలతో కృతజ్ఞతలు “సంబంధిత విభాగాధిపతిగా సలహా క ని మండల న తీ ఛి హిరసంబంధాధికారి, తి,తి దేవస్తాన0 తిరుపతి - వారికి మ ఉఖబయో సభ్యులైన శ్రీ కె, రాంపుల్టారెడ్డి , ఆభ న! €యు ఫ్‌ ఆజా సహాయ సహకారాలందించిన తదితర అధికా రిగత్తానిక్రి న్వస్స ఈ ప్రాజెక్టుకు 'ప్రత్యక్షంగాను, పరోక్షంగాను మండలి న సర్రానిక అంరతేయటంలో గ్రధాన పార నీరుని నగాళికద్వారా “ వ్యాఖ్యానసహిత కిత్రయ మండలి, 'సలహా మండలి) విద్యావేతలక్రు | 0చిన- వ్యాఖ్యాత్రల్టు టై ఉభయ మండలుల (సంపాదక కృతజ్ఞతాపూర్వక్ర నమా వ * టకాన సంపాదకుడు ఆచార జి.వి. స్పఖు ఫంటా పో నమోవాకములు. త్రి 'దేవస్లానముల స ) జి.వి. సుబ్రహ్మణ్యంగారికి . నా సమ ఇంట కగాటించిన్పుడు ఎడిటోర ముల్‌ క [స్టీన్‌ మహాభారతాన్ని ప్రకటించడంలో వేగాన్ని ప పండితర్తో తవర్యుల ఉప సంఘం (ఎడిటోరియల్‌ సల రానికొర్టై స్రధానసంపాదక్రనికి సహాయంగా ణ్యులు డౌ కె, సరో * సం నిర్మాణానికి సీఫ్ర్యాస్స వ్వ కొండమాచారు లు గార వ్రిక్తీచురావ్ఫ, శ్రీ సముద్రాల న దేవస్థానం ఆమేరకు ద్వితీయభాగంతీ లలో ఎడిటోరియల్‌ సలు. అచ్మీణయ్యు, మహాకవి శ్రిమ్సుదివరి గంతో ఆరంభమైన శ్ర" ల్‌ ఎర్చరచడం జరిగింది ఈ ౮ ర్తి కవిత్రయ మహాభారత యజ్ఞంలో ల. అద్వితీయమై మరువరానిది. క్ష కు ఆరణ్యపర్వంలోని ఓ / గుణాళ్ళకుగా వెలువరంచగలుగుతులై ౦ లుపేంచుకుంటున్నార్తు, ఆ కారణుగాసే (బీ న ఎిర్వహింపబడుతున్న “సప్తగిరి సంప్ట్వాక్సృ న్‌ ౮న పర్వాలను త్వరితంగా వహించిన కా! లుగా, క్ర వ జు ప్రణాళిక కొనసాగటంలా ఆదినుండ్తి థాలా సప యం హార్షిక్ర కృతజ్ఞతలు, అమరులయ్యేవర్రక్రూ సహకొగ్షాలంద్రి ఈ కాగ్ర కమ ప్రముఖపాత్ర ౦టెంచ్సి (ప్రచురణల వి [6 0లో చేద్రోడ్తువూద్రోట్పో శ్ర భాగవుందళి సహొోద్షా గ్‌ గా ఉంటూ, అన్ని ఫీగులు ర్‌సెర్చ్‌ అసిస్టెంటు

డా॥కోరాడ రామకృష్ణ తెలుగు ఉప-సంపాదకులు డాక్టర్‌ కె. రాధారమణ, డాక్టర్‌ అల్లాడి సంధ్య, సప్తగిరి పత్రిక కన్నడ ఉప-సంపాదకులు శ్రీ బి.ఎన్‌. శ్రీనివాసన్‌ గారికి, తదితర సిబ్బందికి, ఈ పుస్తకాలను సర్వాంగసుందరంగా తీర్చి దిద్ది పాఠకులకు తక్కువ వ్యవధిలో అందించడానికి తోద్బడిన టి.టి.డి. ముద్రణాలయాధికారి శ్రీ జి. వెంకటేశ్వరరావు గారికి, వారి సిబ్బందికి కృతజ్ఞతలు.

అక్షరాస్యులైన ఆంధ్రులు భారతాన్ని స్వయంగా చదివి అర్ధం చేసేకోవటానికి ఈ 'సరళవ్యాఖ్య “కరదీపిక? కావాలని తిరుమల తిరుపతి దేవస్తానం వారి ఆశయం. తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానం తొలుదొలుత ప్రచురిస్తూ ఉన్న ఈ “వ్యాఖ్యానసహిత కవిత్రయ భారత” ముద్రణలో ఏవైనా నూత్నాంశాలు చేర్చవలసివున్నట్లు అభిహప్రాయపడితే సహృదయ సాహితీవేత్తలు వాటిని మాకు తెలియజేయగలరని మనవి.

శ్రీవేంకటేశ్వరస్వామి వారి అనుగ్రహ విశేషంవల్ల ఈ మహోత్తమ గ్రంథం వెలుగు చూస్తున్నందుకు, ఆ వేదత్రయ స్వరూవునకు కృతజ్ఞతాంజలి ఘటిస్తున్నాను.

సి.వైలకుమార్‌ కన్వీనర్‌ సంపాదకుడు - సప్తగిరి ఉఊరుమల తిరుపతి దేవస్థానములు, తిరుపతి

కవిత్రయ విరచిత శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము సంపాదక మండలి అధ్యక్షులు శ్రీ ఎ.పి,వి.ఎన్‌, శర్మ, ఐ.ఎ.ఎస్‌. కార్యనిరర్వహణాధికారి, తి.తి.దే., తిరుపతి. ప్రధాన సంపాదకులు డా॥ జి.వి. సుబ్రహ్మణ్యం సభ్యులు శ్రీ పొత్తూరి వెంకటేశ్వరరావు డా॥ అప్పజోడు వేంకటసుబ్బయ్య డా శె. సర్యోత్తమరావు కా! బి సలహా మండలి సభ్యులు ' ఓరుదురా జు రొమరాబ్లు శ్రీతె. రామపుల్గారెడ్డి, పౌరసంబంధాధి కా6 డొ! ఎం.కు (ఎక్స్‌ అఫిషెయూ స లోఖరరావ్చ డ్యా॥ మేడసాన్సి మోహన్‌. న్స్‌ క సభ్యులు) ల అన్నమాచార్య స్రాజక్టు, బు సో శుమ్మప్పూడ్తి కోటీశ్వరరావు డా పమిడి తన శఖయో సభ్యులు) ల్వ చుస్తు దాః డి. బద్దన్న స స్‌ ఉల (ఎ ౫ శైలకుమార్స్‌, క్రన్ది ం “దివస్థానమ్స్పల్ట, తిరుపతి.

కవిత్రయ విరచిత వ్యాఖ్యాతలు హం సర్వాలు, ఆశ్వాసాలు

డాక్టర్‌ దివాకళ్లు వేంకటివపంా ఆమి ఆశ్వా, 1,2,3
దాక్టర్‌ జి.వి. స హ్మణ్యం ఆది. ఆశ్వా, 4, శాంతి. అత్వా, 1
దాక్టర్‌ అప్పజోడు వేంకటసుబ్దయ్య అది. ఆక్వా, క,6,7,8; సభా. అశ్వా. 1,2
దాక్టర్‌ నందూరి దామకృస్ణమూచాక్యులు అరణ్య. ఆశ్వా. 1 నుండి 7 వరకు; భీష్య ఆశ్వాా 1,2
దాక్టర్‌ క. సర్వోత్తనురాను విరాట, ఆశ్వా. 1
డాక్టర్‌ ఆర్‌. అనంతపద్మనాభికావు విరాట ఆశ్వా, 2
శ్రీ సెంగరాజు సన్టిడానందం విరాట. ఆశ్వా. 3; ద్రోణ. అన్వా3,4: శల్య, ఆశ్వా,2

8 డాక్టర్‌ మేదవరం నేంకటనారాయణశర్ష్య విరాట, అశ్వా, 4

డాక్టర్‌ కె, రామగో:సాలక్ళప్టనుం్లి “విరాట. ఆశ్వా, 5
డాక్టర్‌ జొన్నలగద్ధ బృత్యుంజయరావు ఉద్యోగ. ఆత్వా, 1,2; సౌప్తిక. అశ్వా, 1,2
శ్రీ ముదివర్తి కొండసూదాక్యులు ఉద్యోగ. అక్వా, 3,4
శ్రీ కవి చెరుకూరి ఇయచంద్రవాస్తే భీష్మ అశ్వా, 3
డాక్టర్‌ జి హరిహరనాథ్‌ ర్రోణ, అత్వా. 1 14 డాక్టర్‌ మల్లేల గురవయ్య వ్రోణ. ఆశ్వా 2
దాక్టర్‌ కె. రాజన్న శాస్త్ర త్రోణ, అశ్వా. 5
శీ ఏలూరిపాటి అసంచరామయ్య కర్ణ, ఆశ్వా, 1
డొక్టర్‌ యస్వీ రామాభాన్సు కద్ధ అవ్వా, 2
డాక్టర్‌ మరుపూరి కోదందరామరెడి కర్ణ. ఆశ్వా. 3౩
డొక్టర్‌ ప. వెంకటరాజు శల్వ ఆధ్వా, 1
డాక్టర్‌ హెచ్‌ఎస్‌. బ్రవ్మోసంద స్టే అశ్వా.1.2; అశ్వ 1,2 మౌసల-1; మహ; స్వర్గా-1
డాక్టర్‌ ఎస్‌, గంగప్ప *' వాంతి. అశ్వా 2
డాక్టర్‌ దావులూరి త్నస్టకుమూది శొంది. అశ్వా, ప
డాక్టర్‌ అకురాతి పున్నారావు శాంతి. ఆత్వా, 4
శ్రీ సముద్రాల లక్ష్రణయ్యనాయుడు తాంధి. ఆశ్వా, 5
దాక్టర్‌ బేతవోలు రామబ్రహ్మం శాంతి, ఆన్వా 6
డాక్టర్‌ తుమ్మపూడి కోటీశ్వరరావు అను. అశ్వా 1,2
గొక్టర్‌ శలాక రఘునాథకర్మ ఆను. ఆశ్వా, ౩,4
దొక్టర్‌ ఎమ్‌. కులశేణరరావు | ఆను. ఆశ్వా. 5

శ్రీ ముదిరి జొండచూచార్యులు _ 29. శ్రీ దాగళ్ల గుముప్రసాదరావు రిశ్వ, అత్వా, 3,8 న అత్ర శ్వా, 1,2

ఏ0, గాక్టేర్‌ జు నే సుపత్రోలి

ణా _ కందపద్యం అది. - ఆదిపర్వం వ ఆ వచనం సభా -... సభాపర్వం జ ఆటవెలది అర" _ అరణ్యపర్వం శే తేటగీతి విరా -... విరాటపర్వం ॥ “ సీసం ఉద్యో _ ఉద్యోగపర్వం . ఉత్పలమాల భీష్మ ఆ భీష్మపర్వం చ చంపకమాల ద్రోణః _ 'దోణపర్వం శ్‌ _ మతేభ విశ్రీడితం ఒ కర్ణపర్శం ం శ - ర శా _ శార్దూల విశ్రీడితం ల సౌస్తిక్వర్వం ఆశ్వా ఆశ్వాసం గ | స్త్రీవర్వం క్రీశ _ క్రీస్తుశకం శాతి _ శాంతిపర్వం య క్ట గణం ఆను. _ ఆనుశాసనిక్వర్యం మ... మగణం అశ్వ అశ్వమేధ ర్వం త ఒం తగణం ఆశ్ర _ ఆశ్రమవాసపర్వం ర - రగణం మౌస్త ల మౌసలపర్వం జ య జగణం మహా _ మహా స్టస్టానిక్రర్వ్యం భ - భగణం స్వర్గా _ స్వర్గారోహణపర్యం | న ఆ నగణం సం - భండార్కరు సంస్థవాగ్ర ః స ఆ సగణం సంస్కృతభారత ప్రతి ల ఆ లఘువ్ఫు య =. సంస్కృం మహాభార్ర్య్వ గ్‌ - గురువు క న్‌ అవసరాల శం - అలంకారం 0 ఆ సంవత్సరం మొ. _ మొదలై

పీరిక - | పీఠిక [పీఠిక విషయసూచిక- (1)ముగ్గురు మహాపురుషులు- పు.1* (2) ధర్మజుడు జిజ్ఞాసువే కాని ముముకువుకాడు

వు.2 * (3) పర్వ ప్రబంధ ధ్వని- వు.2 * (4) పర్వ పరిమాణం వు.3* (5)ధర్మజుడి చిత్తపరిపాకాన్ని పెంచిన దానధర్మాల ప్రశస్తి - పు.4 * (6) ఉత్తమ ధర్మనిర్దేశం పర్వవస్తు ప్రత్యేకత- వు4* (7) తిక్కన చేసిన సంగ్రహరచన- పు6.* (8) సంవాదాలు : ఉపాఖ్యానాలు- పు 7 * (9)సంవాదరచనా శిబ్బం-వు?7.* (10) ఉపాఖ్యాన రచనా వైభవం- పు 10 * (11) భీష్మ నిర్యాణం- పు.15 * (12హరిహరనాథతత్త్వం- పు.16 * (13) కవిత్రయమహాభారతం : వ్యాఖ్యానం- వు.33 * (14) కధాసారం- వు.35 * ] పతయ తే. _ 'దేవదేవ! జీవాత్మక! దేవవంద్య! శంఖచక్ర గదోపద్మ చారుహస్త! వాసుదేవ! త్రివిక్రమ! వరద! పరమ పురుష! ప్రణుతి యొనర్చెద6 గరుణం జూడు!” (ఆను.5. 46

ముగ్గురు మహాపురుషులు: కురుక్షేత్రంలో మహాయుద్ధం ముగిసింది. మహాజ్ఞాన యజ్ఞం మొదలయింది. దేవర్నులు, మహర్షులు, మహీవతులు, మేధావులు, జిజ్ఞానువులు అసంఖ్యాకంగా గుమికూడి శాంతనవుడు ప్రబోధించే ప్రజ్ఞాపూర్వక వాక్యాలను వాజ్మయ వేదాలుగా వింటున్నారు. ఆ విజ్ఞాన పరిషత్తులో గ్రేతాగ్నులవతె వెలుగుతున్నారు ముగ్గురు మహాపురుషులు. ఆ ముగ్గురూ మూడు ప్రవృత్తులకు ముచ్చటైన (ప్రతినిధులవలె ప్రకాశిస్తున్నారు. అంపశయ్యమీద పరున్న కురువృద్ధుడు భీష్ముడు-అచార్య (బోధక) స్థానీయుడు, మరొకడు జ్ఞానపిపానతో ప్రశ్చ లడుగుతున్నాడు. జిజ్ఞాసువు ధర్మరాజు సాధక స్థానీయుడు. ఇంకొకడు పరమాత్మ స్వరూపుడు శ్రీకృష్ణుడు-సర్వజ్ఞుడు, సర్వసాక్షీిభూతుడు. భీష్ముడు కర్మయోగి. అపూర్వ సాహసి. తాను చేపట్టిన ప్రతిజ్ఞయే, పరమధర్మమని భావించే పట్టుదల కలవాడు. గురుభక్తి, దైవభక్తి కలవాడైనా యుద్ధప్రియుడు. అపార విజ్ఞానఖని. తండ్రి కొరకు భీష్మ ప్రతిజ్ఞలు చేసి అతడి దయవలన తాను కోరుకొన్నప్పుడే చనిపోయే “ఇచ్చ్భామరణ'మనే అపూర్వ వరాన్ని షాందినవాడు. శిఖండితో యుద్ధం చేయనన్న వ్రతంతో యుద్ధంలో అర్జునుడు తన శరీరంలో నింపిన బాణాలను శయ్యగా ఏర్పరచుకొన్న యోగి. ఉత్తరాయణకాలం వచ్చేంతవరకు తనువును బాణశయ్య పై ఉంచుకొని జీవించిన ఘోరకర్మశీలి. అతడు చనిపోతే సమకాలీన జ్ఞానకోశం ఒకటి కనుమరుగై పోయినట్లే అని శ్రీకృష్ణాదులు భావించి, అతడి చేత ధర్మరాజునకు ధర్మనీతి బోధలు చేయించారు. భీష్ముడు ధర్మరాజుకు తగిన గురువు, ఆ గురువుకు తగిన శిష్యుడు ధర్మరాజు. ఉతరాయణ పుణ్యకాలం వచ్చేంతవరకు అంపశయ్యమీద ఒంటిగా యోగవృత్తిలో ఉండాలని అనుకొన్న కర్మయోగి లక్షఐం- అతడిలో పురుషకార ప్రవృత్తికి గల ప్రాధాన్యాన్ని తెలుపుతుంది. భీష్ముడు పురుషకారానికి ఇచ్చిన ప్రాముఖ్యాన్ని దైవానుకూల్యానికి ఇచ్చినట్లు కానరాడు. అందువలననే జీవితంలో అప్పుడప్పుడు ఎదురుదెబ్బలు తిన్నాడు. శ్రీకృష్ణుడి కరుణకొరకు భక్తితో (ప్రార్ధనలు చేసిన ఘట్టాలు కూడా కనపడతాయి. హస్తినాపుర సంపోనేన రక్షణారే అంకితమ్రైపోయి కౌరవుల పక్షాన యుద్ధం చేసిన రణకర్మశూరుడు అతడు అతడికి మోక్షకొంక్ష ఉన్నట్లు లేదు. ధర్మక న డు, వి ా నగసుఖమే అతడు కోరుకొన్నాడు. అతడు “ఎన వజానమే ధర్మజుడికి సజాతీయంగా ఉంటుందని వాసుదెవుడు భావించి భీష్ముడి ప్రబోధానికి శ్రోతగా అతడిని నియోగించాడు.

పరిక - 2 లో రాశ;?లూ పర్వ విశేషాలను వినిపించాడు అందులో ప్రధానంగా రాజధర్మాలూ ఆపద్ధ మ భీఘ్ముడు ఇప్పటికే ధర్మరాజుకు శాంతిపర్వ వ లౌతారో అటువంటి మోక్షధర్మాలను కూడా వినిపించి అతడి జ్ఞానతృష్ణను న! సంప తా నా నో ఎనిపించిన తరువాత వేటిని రెలిసికొంటే నం ధుజన సంహారం వలన కలిగిన పాపభీతివలన మనశ్శాంతి కుదురలేదు 0 తీర్చటానికి యత్సించాడు. కాని, అన్నీ విన్న ధర్మరాజు బంధు నం కలిగే విశేషాలూ, దానవిధులు, తీర్థసేవలూ, ఆచారవిదులు ఆలే ల్‌ నిశ జా ॥ అల మరల విషాదాన్ని ప్రకటించాడు. భీష్ముడు సర్వధర్మ నిశ్చయ 1 లిక, ఉత్తరాయణపుణ్యకాలం వచ్చిన తరువాత స్వర్గస్థ డయ్యాడు వివరించి చెప్పి, ధృతరాష్ర్రాదులకు హితవు పలికి, ఉత్త మొదలైన అంశాలు తంలో ప దమూడవపర్వంగా ఒప్పారుతున్నది ఈ ధర్యోలు చెప్పే భాగంగా అనుశాసనికపర్వం మహాభారతం కాడు: 2. ధర్మజుడు జిజ్ఞాసువే కొని కల క. భాగంగానే భావిస్తారు. కాని, దీనిని ప్రత్యేక పర్యంగా పరిగణించటమే కొందరు అనుశాసనిక పర్వా న్న శాంటిప మ క కికధరాలను, వ్యాసహృదయం అయితే శాంతిపర్వంలో మోక్షధర్మాలను అడిగి తెలిసికొన్న ధర్మరాజు మరల ఈ పర్వంలోని లౌ న [| న ॥ ని కొందరు విచారించా వర్ధాశ్రమ ధర్మాలను, దాన శీర్చాది విశేషాలను విరివిగా అడిగి తెలిసికొనటంలోని తొత్చర్యమేమై ఉంటుందని కొం శరం ఉర్మాలను, స ఎక్కువగా ప్రతిఫలిస్తాయి. ధర్మజుడు అడిగింది ధర్మరాజు కాబట్టి, ఆ ప్రశ్నల వెనుక అతడి చిత్తవృత్తి, వ్యక్తిత్వ స్వభావాలు | క కరయోగి స లికంగా + ముముక్షువయితే లౌకికధర్మాలమీద, ప్రవృత్తి ధర్మాలమీదా అనురక్తి ఎక్కువగా ఉండేది కాదు. అతడు మౌలికం క + పుణ్యవ్రతశీలి, ధర్మనీతి వర్తనుడు కాబట్టి అతడు వినే మోక్షధర్మాలన్నీ వ్యుత్పత్తిని మాత్రం కలిగిస్తాయనీ, అతడి సహజ ధర్మప్రవృత్తి లౌకిక ధర్మాలయందే రమిస్తుందనీ పండితులు భావించారు. ఉదాహరణకు శ్రీయల్గంరాజు శ్రీనివాసరావుగారి మాటలు కొన్ని గమనిద్దాం, “మోక్షధర్మాలు శ్రవణం చేసినా జిజ్ఞసువై చేశాడేకోని, ముముక్షువై చేయలేదు ధర్మరాజు. అంచేత అది జీవిత లక్ష్యంగా పెట్టుకోలే దాయన పెట్టుకొన్న జీవితలక్ష్యం ధర్మమే ధర్మం తప్పకుండా నడవడమే సర్వస్వ మాయనకు. అందుకే దానిఫల మేదో అదే ఆనుభవానిక్షి వచ్చింది. ఏమిటి ధర్మాచరణకు ఫలం? స్వర్గం స్వర్గమే (ప్రాప్తించింది గాని ధర్మరాజుకు మోక్షం కాదు. మహాప్రస్థానం చేసి పరివ్రాజకుడై చివర కాయన గడించింది స్వర్గఫలమే. స్వర్గారోహణంతోనే సమాస్తమయింది జేవితయాత్ర. ఆయన జీవితమే కాదు. ఆమాటక్సు వస్తే భారతవీరులందం జీవితమూ అంతే (మహాభారత వైభవము-.ప్పట. 485) అందువలన శాంతిపర్వంలోగాని, అనుశాసనిక పర్యంలోగ్లాని ధర్మరాజు సహజంగా రమించేది మోక్షధర్మాలు కావు. ప్రవృత్తి ధర్మాలే. అందుకే అనుశాసనికపర్వం లోకధర్మ విజ్ఞానసర్యస్వంగా వెలువడింది. ఇందులో మోక్షధర్మ ప్రసక్తి కూడ్లా ఉన్నది. అది విన్న తరువాత క్రూడ్రా ధర్మరాజుకు త్తి వి, గాం ఎరుగదు తేలిన తాళ్చర్య మేమిటంబే-చెప్పిన వక్త ముముక్షువు కాడు. విన్న శ్రోత కూడా ముముక్షువు కాడు. శాంత్యనుశాసనిక ర్వాలలోని 'ప్రబోధమంతా ధర్మరాజులో శాస్తజ్ఞానంగా వెల్లివిరిసిందే కాని, 'ప్రజ్ఞానంలో అనుభవజ్ఞానంగా పల్లవించలేదు. శె. పర్వప్రబంధధ్యని: స్ట శానవన్వ సలంగా పరిశీలిస్తే శాంతిపర్వంలోని ధర్మాల కధనానిక్రి, అనుశాసనిక్ష పర్వంలోని ధర్మాల కథనానిక్తి భేదం కొంత కా ధర్మాలు విశ్వజనీనంగా ధర్మపరులైన రాజులందరికీ పనికివచ్చే సామాన్య ధర్మాలుగా గోచరిసాయి నాయి. ఎట్టాగంటే- స కూర్చుండి షెప్పపలసిన శ్రర్చులు ఎన్నో ఉంటి పజలజివన “స పాలన చేస్తున్నప్పుడు అతడు ధర్మాసనం మీద మరెన్నో ఉంటాయి. మరా వధంగ టప వన విధానంలో అనుశాసించ వలసిన లౌకికధర్మానరణ పద్ధతులు న్యాయబద్ధమైన సె ష్పాలందే- నిత్యజీవితంలో రాజు ప్రజల సమస్యలపై ఇవ్వవలసిన ౪ గొరిస్కృద్రికమ్టై తీర్పులకు సంబంధించిన విషయాలు ఎ ష్‌ “బ్బ ధార్మికమైన, ధర్మరాజు ఈ పర్యంలో తెలిసిక్రొన్నార్లన్స స్పష్టమౌత్రుంద్ద న్నో ఉంటాయి. వాటికి సంబంధించిన అనుశాసనాలను దీనివలన కథాపరమైన వ్వ + ఏడింది ధర్మరాజు ప్ప (| గురించికాని, తీర్చిన ప్రజల న్యాయ, ధర్కసమస్యలను గరించిగాన బ్‌ స రభువైన తరువాత్ర చెబ్య 'ప్రజాపరిపాలన విశేషాలను రించిన వివరాలుగాని, కథాసందర్భాలుగాని 'పధానేతివృత్తంత్రో మన్‌ కానరావు ర, నోసంశయాలు, వ నివారణల రావు ఛర్మరాజు అడిగ్య ప్రశ్నల వమస్యల పరిష్కారాల్సగ్లా సూచించబడ్వరు హస్తనాన నాటన్ని బదులు ఆనుశాషన్నిఖి పర్వంలో టి క యు. జ అర సింప్రళ్య్య రక్షణంతోపాట్స, హస్లి నొప్పురంభళ్న

ధర్మరక్తణకు తోద్బడే అనుశాసనాన్ని అందించి భీష్ముడు దర్మసంప్రదాయ ఎరిరక్రకుతైనాడు భఖీష్మానుశాసనాన్ని తన పరిపాలనలో రాజానుశాసనంగా ధర్మజుడు ప్రవర్తిల్లచేసికొన్నాడు అన్నది ఈ పర్వంలో ఆందించే ప్రబంధధ్వనిగా (గ్రహించవచ్చును

పర్వ పరిమాణం:

అనుశాసనికపర్వం పన్నెండువేలశ్లోకాల పరిమాణం కలిగిందని నన్నయ పర్వసంగ్రహపర్వంలో పేర్కొన్నాడు కాని, చిత్రశాలప్రతిలో ఎనిమిదివేల శ్లోకాలే ఉన్నాయి. భండార్కరుసంస్థవారి ప్రతిలో 6700 శ్లోకాలు మాత్రమే ఉన్నాయి అయితే, పీపియస్‌ శాస్త్రి ప్రతిలో మాత్రం 12 వేల శ్లోకాలని పేర్కొనబడింది కాబట్టి నన్న్మయాదులు ఉత్తరాది ప్రతులకంటె దాక్షిణాత్య ప్రతులనే అనుసరించారని, వీటిలో దాదాపు నాలుగువేల శ్లోకాలు ప్రత్యక్షంగా చేరి ఉన్నాయని స్పష్టమౌతున్నది ఉదాహరణకు .ఆంధ్రమహాభారతంలోని ఆనుశాసనికపర్వంలోని చతుర్జ్థాశ్వానంలో హరనంపత్కుమారపర్వం ఉత్తరాదిప్రతులలో కానరాదు.ఇట్లాగే గోవులను గూర్చి బ్రాహ్మాణమాహాత్మ్య్వాన్ని గురించి చెప్పిన అంశాలు తెలుగులో విస్తారంగా చేరాయి. నంస్కృత భారతంలో ఆనుశాసనికపర్వంలో 146 అధ్యాయాలు ఉన్నట్లు చిత్రశాలా ప్రతిలో ఉండగా అది 168 అధ్యాయాల గ్రంధంగా విస్తరించింది ఆయాకాలాలలో ప్రజల జీవిత ధర్మాలలో వస్తున్న పరిణామాలను, అప్పటి అవసరాలను అనుసరించి, ఈ పర్వంలో లౌకిక ధర్మాలను గురించిన అనేకాంశాలు చేర్పబడుతూ ఉండి ఉండవచ్చును వంచమవేద౦లో చెప్పబడిన ధార్మెకాంశాలను అనుశాసనాలుగా ప్రామాణికాలుగా భావించడం ఈ విస్శృతికి కారణం కావచ్చును ప్రక్షిస్తాలుగా భావించబడే అంశాలమీద కొందరు విమర్శకులకు ఉదాత్తమైన అభిప్రాయం కూడా బేదు. “ఇట్లు చేర్చబడిన

యంశము లన్నియు ఉదాత్తములైనవి, కధామహితము బైనవి అని చెప్పుటకు వీలులేదు అవి కొన్ని మిక్కిలి పేలవములు, శిశుప్రాయములు. ఉదాహరణకు పితృకార్యములందు ఉపానత్తులు, ఛత్రము ఈయవలెనని చెప్పుదురు. దీని భావ మేమని ధర్మరాజు అడుగును వృద్దుడగు గాంగేయుడు శ్రద్ధతో సమాధానము చెప్పును సర్వసర్వంసహా చత్రవర్తి యగు పాండవాగ్రజు డిట్టి చొప్పదంటు ప్రశ్న వేసె నేమి? యని పైకి అనిపించును. పంచమవేదమునందు వివరించవలసిన యంశమేనా ఇది? యని తోచును. మహాభారతము కేవలము కధాకావ్యము కాదు. అది ప్రాచీన విజ్ఞాననర్వస్వము మానవ నాగరకతా యాత్రయందలి మజిలీలన్నియు దొనియందు వింతగా పరిస్ఫురించును. ఒకప్పుడు మానవునకు ఉపానత్తులు-పాదరక్షలు లేక చెప్పులు, గొడుగు- వీని ప్రయోజనము తెలియకుండెను. ఎండకును, చలికిని అతడు బాధపడుచుండెను. ప్రాచీన సంఘమందలి యొక బుద్ధిమంతుడు చెప్పులు, గొడుగు-వీనిని బుద్ధికుశలతచే కల్పించగల్లెను. ప్రాక్తన మానవుని దృష్టిలో ఇది యొక అద్భుతకల్పనమేకదా! అతడు నంళోషము చెంది దాని కొక కధారూపమును కల్పించినాడు. ఆ కధయు మహాభారతమున కందమే అయినది. (చూడు కధాసారం. ప్రశ్న 60కి ఉత్తరం-సూర్యజమదగ్ని సంవాదం అనే ఇతిహాసం) .. ఇది పసిబాలురకు చెప్పవలసిన “అనగాఅనగా' కధవంటిది అయినను విపులముగా పరిశీలించినచో (ప్రాచీన సంఘము యొక్క సంస్కృతివిశేషములు దీనియందు గోచరించును. ప్రాచీన మహర్షులు వీరవ్రతులు. వారు శరాసన విద్యను చక్కగా నేర్చుచుండిరి. జనసమ్మర్షము లేని మైదానమునందు వారు అస్తసాధన చేయుచుండిరి. కర్గుడు దీనికి భిన్నముగా ప్రవర్తించి ఒక బ్రాహ్మముని గోవును బాణముతో కొట్బటచే శాపగ్రస్తు డాయెను. రాజులవతె మహర్షులు సంపన్నులు కాకపోవుటచే వారికి పరివారము లేకుండెను, జమదగ్నికి అతని కుటుంబమే పరివారము ఆమె యాతని యమ్ములపాదులను మోసి తెచ్చెను. దూరమున పడిన బొణములను ఏరి తెచ్చుచుండెడిది తపోనిష్టులయ్యును మునిజనులు తమ స్రీ జనమునందు అనురాగము కలిగి యుండిరి ఎండనుండియు, అమితమైన చలినుండియు తన దేహమును కాపాడుకొనుట ప్రాచీన మానవునకు ఒక సమస్యగానే యుండెను. చెట్టు నీడ నిచ్చుటను అతడు చూచెను చెట్బను మోసికొని పోకుండ నీడను వెంటగొని పోవుటెట్లు? అనునది కొంతకాలము మానవునకు సమస్యగానే యుండెను. బుద్ధిశాలి యొక్కడు గొడుగును కల్పించెను బది నేడు మనకు అత్యంత పరిచితమైన వస్తు వగుటచే అద్భుతము గొల్పదు. దానిని ఇతివృత్తముగా చేసిన కధ ఈ కాలమున వెలువడదు. అట్లే చెప్పులును. పాదములకు శీతాతసములు సోకకుండుటకై రక్షణ అవసర మనిపించెను నేర్పరియైన మానవుడు శుష్కకాష్టమును, చర్మమును శతోప్లనాహకములు కానని (నాన్‌ కండక్టర్స్‌) కొంతకాలమునకు కనిపెట్టెను మొదట ఎండుకట్టెతో

పేరిక - 4 ల పావకోళ్ళనే ధరింతురు వివాహాదులయందు కూడ వీనినే ధరింప చేయుదురు. ర్‌ం పావకోళ్ళు నిర్మించుకొనెను. సన్నాసులు 4 వలెను. చర్మ నిర్మితమైన పాదరక్షలు ఎక్కువ నుఖకరము లైనను తోలు కట్టెతో నిర్మించిన పాదరక్షలే మొదటి దశయని చెప్ప న ల వీ లు విద్యుద్వాహ కములు కూడ కొవని ఇటివల శాస్త్రజ్ఞులు అంటు టలు మహర్ములంతగా సమ్మతించి యుం స దీమివంటి చిట్టి కథలును కలవు. అహింసాతత్త్వ బోధకమైన సక్తుప్రస్శృని కనిపెట్టినారు. మహాభారతమునందు సూర్య జమదగ్శి సంవా రతము విశ్వజనీనమని నన్న్మయ్యభట్య ఉచితముగ వృత్తాంతమునంటి గొప్పకథలును కలవ. అందుచేతనే మహాభా ననికవర్వ పీరిక-(ఉస్మానియాద్రతి. వుట. 10) ప్రశంసించెను(ఆది.1.32).”- ఆచార్య ఖండవల్లి రసము అమా ప్‌ పెంచిన దానధర్మాల ప్రశస్తి: ర్‌ ర కసం దాదావ ద ప్రశ్నలు దానధర్మాలను గురించి తెలిసికొనటానికి ధర్మరాజు "21-25; 40-50,54, 59, 60, 63, 64, 77, 60 మొ). దానితో అడీగౌడు.(చూడు. వివరాలకు కధాసారంలో ప్రశ్నోత్తరాల సంఖ్యలు'21-25; 40-50,54, ॥ త్ర ఈ పర్వం దానధర్మాలకు ప్రాధాన్య మున్నదానిగా భావించటం కొంతమందికి పరిపాటి అయిపోయింది కూడా. అయి ట్టి దానధర్మప్రబోధం సార్థకమని భావించే పండితులే ఎక్కువమంది కనపడతారు. వారందరి అభిప్రాయాలకూ (ప్రాతినిధ్యం వహిస్తాయి. శ్రీ యల్గంరాజు శ్రీనివాసరావుగారి మాటలు; భారతానుశాసనిక సర్వంలో భీష్ముడు దానా లెన్ని ఉన్నవో అన్నీ ఏకరువు పెడతాడు గోదానమే కాదు, భూదానమే గారు, హిరణ్యదానమే గాదు, మాషయవగోధూమ తండులాది దానాలే కాదు. తుదకు పొదుకాఛత్ర చామరాది దానాలే కాదు, ఏదంటే అది. ఎవ రడిగితే వారికి ఆఖరుకు శిబిచక్రవర్తి లాగా - దధీచిలాగా తన ప్రాణా లడిగినా దానం చేయవలసి వస్తుంది. భౌతికంగా ఇవన్నీ చేయాలని చేస్తేనే గొప్ప అనీ కాదు మన మర్ధం చేసుకోవలసింది. అలా చేసే బుద్ధీ, సంసిద్ధతా-కలిగి ఉండాలి మానవుడు, క్రియ గాదు, బుద్ధి ఆంతరమైన ఆ బుద్ధికి బాహ్యమైన ప్రతీకలే భీష్ముడు వర్ణించిన కథలన్నీ అన్నీ శ సిద్ధాంతాని కుదాహరణతలే. నిజంగా ఆ కథలలో చెప్పిన వన్నీ జరిగాయని, చేశాయని, అలాగే జరగాలనీ కాదు. చారిత్రకంగా జరిగితే జరగవచ్చు. లేకుంటే లేదు, మానసికంగా అలవరచుకోవలసినవి ఒకానొక భావన ఇది. త్యాగభావన త్యాగక్రియ గాదు. ద్రవ్యక్యాగంత్రో నిమిత్తం లేదు. త్యాగభావ ముందే జ్టాసికి పూచికపుల్ల ఆయినా సరే. ఇది నాదగ్గర ఉంటే బాగుంటుందనుకొంటే శమేం కది బంధమే మానవుడికి, కాన (ప్రవాహానికి వ్రతిబంధమే. నిరాఘాటంగా జ్ఞానం నిలవాలంటే ఈ మమత్వబుద్ధి అనేది రాదు, ఉంటే ఆంతా *్పన్సే లేకుంటే ఏది 'మమి'శాదనే దృష్టి ఏర్పడాలి. ఇదీ జ్ఞానానికి పరాయణం.” త్యాగసన్న్యాస్త వైరాగ్యాపర పర్యాయమైన దావగుణద్తో వ్యూలు ద రుండా నస ల సరేసుఖాన్నే మన కందివ్వటానికి మారగలరు మూతే అడే పరిపూర్ణత్ర జేవిళానిక ఇలాంటి పరిపూర్ణతన్స ఛవాదందం రక నలిగిన శంచినాన మనుభవంగా ఈ చతుర్విధ ధర్మాలనూ శ వరుసలో బోధించాడు పితామహుడు” (మహాభార వధర్మాలు మొదలుకొని దానధర్మాలవరకూ అనుశాసనికపర్యంలో చోధగా జాలువారిన దానధరిసంన [(_ . పోవము.పుట. 413-420) నీ వరకు సర్వ సామ్రాజ్యాన్ని వేదవ్యామడకి ర్వ శ సుధ పర్వంలో ధర్మరాజు అఖండ స్వర్ణదానం ఈ. ఉత్తమ ధర్మ పిళ్టశం పర్వపస్తు ప్రత్యేకత వ గటానికీ గన చిత్తపరపాకాన్ని కలిగించి ల ధర్మరాజు అనేక విశవు ం ఉత్తమములైనవి, స్వం అది అడటి బమ్మిని ల తెలిసికొంట్రూనే ఆయా అంశాలలో శేషములైనవ, గొప్పవి, ధర్మాలలో వస్తుసముదాయాలలో శరతమ భేదం ఇ ఎ ళు పార్థివ' అనే కాళిదాసు స్ఫురణకు వన్తుంది. లోకానికి వివిధ గమనార్హం (వివరాల చూడు కథాషారం, మ చ్చుక్స జ్ఞాన ల ఈ పర్వంలో అటువంటి ప్రశ్నలు 12 క్ర మించే ఉండటం రాజులకు కర్తవ్యాలు ఎన్నో ఉంటాయి. కాన్స విట రాహాణపూజ మూర్గాభిషక్తల ప్రధమ కర్తష్యవుని భీష్ముడు చెప్పవ ఎమిట్ర అన్నద ధర్మరాజు 'పశ్న, (చూడు ప్రశ్న) పిలేం బ్రాహ్మబ్బస్వ్వ్వల్య అపార సంపదలు గడించారని వివరించాడు. ల్బవృక్ష సవవంటిదని పేర్కొని, శంబరాద్సి రాక్షసులు

పీరిక - 5

దానాలలో గోదానం గొప్పదనీ, భూదానం ఉత్తమమనీ, ఇట్టా వివరాలన్నీ విన్న ధర్మరాజు అన్నిటికంటె గొప్పదాన మేది? అని ప్రశ్నించాడు (ప్రశ్న 41) యాచకుడు కోరిన దానిని ప్రేమతో ఇచ్చినదాని కంటె గొప్పదానం మరొకటి లేదని భీష్ముడు ఘంటాపధంగా చెప్పాడు దానాలను గురించి ఇన్ని విశేషాలు విన్నా అడిగిన దానిని ఇచ్చే సత్త్యగుణం దానగుణ శిఖరం.

గోవులలో కపిలగోవు గొప్పదని తెలిసికొన్న తరువాత, సమస్త లోకాలనూ సృష్టించిన బ్రహ్మలోకంకందె గోలోకం ఉన్నతంగా ఉండటానికి కారణం అడిగాడు ధర్మరాజు (ప్రశ్న 52) బ్రహ్మ సృష్టించిన సురభి మార్తాండుల ఇతిహాసాన్ని వినపించి, వారికి పుట్టిన గోవులు బ్రహ్మలోకం కంటె పై భాగాన ఉండి క్షీరాల నిస్తాయని పేర్కొన్నాడు భీష్ముడు. గోమహిమలను తెలిపే ఇతిహాసాలు తెలిపాడు (చూడు ప్రశ్న 52 సమాధాన వివరాలు)

పుణ్య తీర్థాలనుగురించి అడిగి తెలిసికొన్న ధర్మరాజు ఆ తీర్ధాలన్నింటిలో ఎక్కువ పవిత్రత కలిగిన దేది? అని భీష్ముడిని (ప్రశ్నించాడు (ప్రశ్న 73 కధాసారం) భీష్ముడు భౌతిక తీర్థాల కంటె అంతస్తీర్థాలు గొప్పవని తెలిపాడు. మానస తీర్థం మేలైనది అన్నాడు దానిపేరు “'సత్యం' అని చెప్పి, దాని విశేషాలు వివరించాడు దమము, తపస్సు, శమము-అనే గుణాలు కూడా తీర్భాలే భౌతిక తీర్థాలకంటె ఆధ్యాత్మికగుణాలే తీర్భాలని వివరించి నదులలో ఊరికే స్నానాలు చేసినదానికంటె, దొరకని వాటికై తాపత్రయ పడకుండా, దారికినవాటితో తృప్తిపడి, ఆశకు దూరంగా ఉంటూ జీవించే సత్పురుషులే నిజమైన పుణ్యతీర్థా లని ప్రబోధించాడు

విద్య, తపస్సు, దొనం-ఈ మూడిటిలో ఏది గొప్పది? అని అడిగాడు ధర్మరాజు (ప్రశ్న 77). భీష్ముడు “వ్యానమైత్రేయ సంవాదం' అనే ఇతిహాసాన్ని వినిపించాడు తపస్సు విద్య మొదలైన ధర్మాలన్నింటిలో దానం గొప్పదనీ, దానాలలో అన్న దానం గొప్పదని వ్యాసుడు మైల్రేయుడికి చెప్పాడు. విద్య తపస్సును వృద్ధి చేస్తుంది తపస్సు, విద్యా, దాన మహిమతో పెంపొందుతాయి. అని వివరించాడు

ఆచారాలను గురించి ఎన్నో వివరాలు విన్న ధర్మారాజు 'సర్వశాస్త్ర సారమైనదీ, సర్వశ్రేష్టమైనదీ అయిన ఆచరణ (ఆచారం) ఏది? అని భీష్ముడిని అడిగాడు పితామహుడు 'నారదపుండరీక సంవాదం” అనే ఇతిహాసాన్ని వనిపించాడు ఇరువది నాల్గవ తత్వమైన ప్రకృతికి తరువాతి తత్త్వం జీవాత్మ అతడు సర్వభూతాల స్వరూపం అయినవాడు. అతడి వ్యవహారనామం “నరుడు” అతడివలన ఏర్పడిన తక్కిన తత్త్వాలన్నీ నారములు. అతడు నారములు స్థానంగా కలవాడు కాబట్టి నారాయణుడు. ఆ ప్రభువు విశ్వాన్ని సృష్టిస్తూ మరల తనలోనే లీనం చేసికొంటూ “విభుడు' బెతున్నాడు. ఆ నారాయణుడే పరబ్రహ్మం, పరతత్త్వం, సరమపదం, ఈశ్వరుడు, విష్ణువు-అనే పేర్లతో పిలువబడుతూ ఉంటాడు. అతడే వాసుదేవుడు, ఆత్మ-అనే పేర్ల్ణతో ఉపనిషత్తులు పిలుస్తాయి ఆ పేర్లు నరుడికి కూడా వర్తిస్తాయి. సర్వశాస్త్రాల వాక్యాలనూ పరిశీలించి నిర్ణయించిన తాత్పర్యమిది. కాబట్టి ఎల్లవేళలా నారాయణుడిని స్మరించాలి. మరణకాలంలో 'నమో నారాయణాయ' అనే మంత్రాన్ని పలికితే నరులు ప్రణవానికి అర్థమైన పరమపదాన్ని పొందుతారు" అని నారదుడు చెప్పాడు విష్ణువును "సేవించుమని భీష్ముడు ధర్మరాజుకు హితవు చెప్పాడు. అదే ఉత్తమ ఆచారమని బోధించాడు.

పొపాలన్నింటినీ పారద్రోలే ప్రాచీన గాధను వినిపించుమని ధర్మజుడు భీష్ముడిని కోరాడు. ఆయన “ఉమామహేశ్వర సంవాదం' అనే ఇతిహాసాన్ని వినిపించాడుక పర్వంలో ఉన్న ఇతిహాసాలన్నింటిలో సపెద్దదీ, సకల పుణ్యప్రదమూ ఆయిన ఇతిహాస మిది. ॥

అనుశాసనిక పర్వాంతంలో ధర్మరాజు ఆధ్యాత్మికమైన ప్రశ్నలను పుంఖానుపుంఖాలుగా వర్షించాడు. ఉదాహరణకు కొన్ని- దారిద్ర్యం, దుఃఖం, పోగొట్టే జపం ఏది? లోకాల కన్నిటికీ నుహనీయమై ఆశ్రయించి అనుభవించగల దైవం ఎవరు? అర్చనతో, స్తుతిలో ఎవరిని కొలిస్తే జనులు శుభాన్ని పొందుతారు? అనేకథర్మాలలో ఉత్తమమైన అభిమతాన్ని చూరగొనేది ఏది? జపాలన్నింటిలో ఉళతవు జపం ఏది” తనను జపించేవారికి జన్మమూ, సంసార బంధాలను పోగొట్టేది ఎది? కర్మ యోగులకూ ధర్మసాథకులకూ పభ పాయాలుగా భాఫించే ఈ ప్రశ్చలు ఈ పర్వానికి భరత వాక్య తుల్యాలుగా ప్రకాశిస్తూ ఉన్నాయి.

“ఓం నమా భగవతే వాసుదేవాయ, నమః పురుషోత్తమాయ, నమ స్పర్వలోక గురవే, నమ స్పర్వలోక ఫిత్రే నమ

లోక పితొమహాయ, నమ సర్వలోక ప్రపితామహాయ, నమ స్పర్వలోకేశ్వరాయ, నమ న్సర్వలోక్ష నిశిష్టాయ, నమ లే దాయ, నమస్సర్వలోక కర్రే, నమస్సర్వలోక భర్తే. నమస్సర్వలోక హస్తే నమ స్పర్వలోక నిధయే, నమ స్సర్వలోక స్పర్వలోకసుఖల లోక హితాయ, నమ స్పర్వలోక హితకరాయ, నమ స్పర్వలోక ధ్రువాయ, నమ స్సర్వలోకోద్పవకరాయ విధానాయ, నమ స్సర్వ మే మహాజపం , ' షవే” - అని జసించట నమో విష్ణవే, ట్రభవిక (ి

పీఠిక - 6 అక్షి ట్య అ నామాలను నిరంతరం 'పేరుగలవాడి సహహ్రనామ సమస్త జగత్తులకు ప్రభువు, దేవదేవుడు, అనంతు. ( రృనం చేస్తూ అచంచల ధ్యానంతో నమస్కరిస్తూ ఆద్యంతా హా అన్‌ నిఆ వన నః స్‌ స్తూ జాగృత మనస్కుడై యజ్ఞకర్తను, అవ్యయుడైన అతడిని అర్చ సర్య ధర్మాలూ తెలిసిన వాడిని దయామయుడిని స్తుతిస్తూ, జాగ్భ న్‌ హ్మణ్యుడిని, త్రిలోక కీర్తి వర్దనుడిని, సర్వ ధర్మా తాలగద్రోస్తాడు స క్తుడిని, బ్రహ్మణ్యుడిని, ;ఖాల ననింటినీ తాలగద్రోస్తా లేని ఆ విష్ణుదేవృడిని, సర్వలోకాధ్యక్షుడిని, ని నమ్మి భక్తితో సేవిస్తే అతడు దుఃఖాల నన్ని న లోకనాధుడిని, పంచభూతాల ఉత్పత్తికి కారకుడైన వాడి థి ధర రాజా ధర్మాలన్నింటికందే ఉత్తమధర్మం ఇదే - | స్తుతిస్తూ పరమభక్తితో పూజించటమే నా మతం ధర్మ! స్రతుండి సకల సంపదలను పుందరీకామ్తుడిని స్తుతిస్తూ పరమభక్త మ సంకీర్తనం పాపాలను, భయాలను పోగొట్టుతు గ తళ ష డి సహస్రనా 05ల్త న ఇం పటి రధాంగ తెలిసికొనుము పరబ్రహ్మమైన ఆ విష్ణుదేవుడి సహగ్ర భూతభవిష్యత్ర్రభు' మొదలైన నామాలతో మొదలుపెట్టి స్తుంది. 'విశ్వంబు, విష్ణుండు, వషట్కారుండు ల పన్ససించాడు తరతరాలుగా సమకూరుస్తుంది. విశ్వంబు, ' అనే నామాలు తుదిగాగల సహస్రనామాలను భీష్ముడు ఉపన్యసి న! ర నౌ న అలి లోన రా న్య పాణి, అక్షోభ్యుడు, సర్వప్రహరణాయుధుడు' అ డు. విష్ణు సహస్రనామాలను నిత్యం పరించిన మనుష్యుడు ఇహపరశుభాలను అరిటి, ఇ యు అల్శీ ఆ సహస్రనామాలు ప్రసిద్ధి శెక్కాయని తెలిపాడు. విష్ణు గుతాయి. చతుర్విధ పురుషార్థ ఫలసిద్ది కలుగుతుంది సర్వవిధాల డు చతుర్వర్ధాలవారికీ బహువిధలాభాలు కలుగుళతా | క వాపుడుగా పరమపదం పోందుతాడు. విష్ణువొక్కడే మ + ల కూ, దుఃఖాలకూ దూరమై పరమప లు అరిష్యలకూ, దుః గ్‌ నవిరచితమైన విష్ణుసహస్రనామాలను పరించి శుభాలు, సుఖా విస్తరించి ఈ విశ్వాన్ని అనుభవిస్తాడు ధర్మరాజా! వ్యా జా అనుభవించుమని బోధించాడు. ల | ల క సమాజంలో ధర్మరాజు అడిగిన ప్రశ్నలు గమనిస్తే - అవి ఒక వ్యక్షికి కలిగిన సంశయాలుగా మాత్రమే కాకుండా ఒ న వళి గోచరిసాయి ధర]);రాజు ఒ జీవన యాత్ర సాగిస్తున్న మానవులు ఎదుర్కొంటున్న వివిధ ధార్మిక జీవన సమస్యల సమాహారంగా | స్తో కషం వ్యక్తిగా గాక ఒక సమాజానికి జిజ్ఞానువైన ప్రతినిధిగా గోచరిస్తాడు. అందుకే ఈ పర్వం విశ్వజనీనంగా పరిగణించబ 7. తిక్కన చేసిన సంగ్రహ రచన ; అనుశాసనిక పర్వంలో తిక్కన సోమయాజి పాటించిన రచనా ప్రణాళికను గురించి ప్రసిద్ధ విమర్శకులు కీ శే కురుగంటి సీతారామయ్యగారు చెప్పిన మాటలు గమనార్హాలు “తిక్కన భారతమును యధామాతృకముగా భాషాంతరీకరించలేదని మీ కీదిపరో తెలియును. తిక్కన యొక్కడే కాదు నన్నయ కూడ తన యిచ్చవచ్చినట్టు కుదించుట, పంచుట చేసెను సంస్కృతమునకుం జేయు భాషాంతరీకరణమునందును దెనుంగులో( జేయునది సరియై, మాతృక ననుసరించిన యెడల 6 దప్పక మాతృక కంటె విస్తరించు ననుట నిజము. తిక్కన కృతి మాతృక కంచె ( గొన్ని మడుగుల ఫరిమితిలో న్యూనము దాదాపు మూడవవం తుండవచ్చునని నాయూహ శ్ర కుదింపు చేసిన తెరువ్పకూడ్తా దిజ్మాత్రముగా నుల్లేఖింతును.”

“అనుశాసనిక పర్వమునందును సంగ్రహకధనము గలదు. సుదర్శనోపాఖ్యానమును నంగ్రహించినన్సు మిక్కిలి రసవంతముగా ( చేసినాడు. గరుత్మంతుని చరిత్రమును మిక్కిలి రసవంతము చేసెను. కొని, యిది మాతృకలో ౧గాన రాదు శివ మల విడిచివైచెన్ను, అష్టావక్రచరితములో నాన్సుఇస్తనిక ద్వితీయాశ్వాస మారంభమగును. శ్ర పర్వమున దాన తీర్ట

అనేకము క టమ లు కలప్ప. వానిలో ననేకాధ్యాయముల నెగురగొట్టెను, తన విష వివేచనాశక్తి నుపయోగించి అవంతమ్పుల్నగ్గా నుండు ఘట్టముల నేం రచించెన్సు మూడ్షధా యములలో 4 ముగింబెను క్రాన్స ఫీంఎములలో నున్న విపులోపాఖ్యానమును 38 పద్యములలో

మాత్ళకలో క్రంటై ర్రస్తవంత్ర మొనర్నెను, చ్యవ్షన్లోపు నమున్సు ప ద్వితీయాశాసమ్వు స్ట్‌ ఖా ఎంగ్రహించిన వెనుక నౌద్దాలిక పుత్ర చరిత్రముతో వ్రలయాశ్వాసము ముగియును ఆరంభమైన గోరు మహిమాదికమ్సు శ్ర స ప్రకరణమును స్త ల ఛతీయాశ్వాసములోని కనుషృత్తములయ్యను. శ్రాద్ధ ప్రకరణ ్న్మశించి వదలెననిత్స చెప్పవలెను గోదానములతో ( జతుర్గాశాాస వ అధ్యాయము. పాస్తికూటాధ్యాయమును రవ తము. పే మారంభమగును; ఇది మాతృకయందు 100 న ణువం గౌ 30 పద ను సరళముగను సులభగ్రాహ్యముగను నొనరించెను. ఉమామూళ్య ల ములలో చేరించెను, ఈ యుషాఖ్యానమున్న మిక్కిలి సంభాషణ మంతయు 6 బంతమాశ్యాసమ్పృల్రోన్సి కనువృత్త మృగ చ వ ముళో, జళుర్ధాశ్వాసన్సు ముగిసి తద్రసం తర శివష్రార న చచ ఎ తన మామూలు ననుసరించి విడిచివైచెన్సు, మిగ యా యా్యానన్వ త వ సంవాదమున వష్టుసహస్రనామములు తిక్కన ఏతయు శివ్రష్రార్యప్రి స రతీ సంవాదము యనవచ్చున్సు, భీష్ముడు |

పీరిక - 7? మజథీికొన్ని ధర్మములను దెలిపి, ధర్మజు నొడంబఅచి హస్తిపురికి ( బోవ ననుజ్ఞ నిచ్చును. మరల ధర్మజుడు కృష్ణసహితముగా 6 బితామహుని యంత్యకాలమున (6 గురుక్షేత్రమునకు వచ్చిన తదుపరి శ్రీకృష్ణుని యనుజ్ఞను గొని భీష్ముడు శరీరమును జాలించును ఆయన యంత్యక్రియలు జరిగిన వెనుక గంగను గృష్లుడు సమాశ్వాసము చేయుటతో నానుశాసనికము ముగియును"”.

“ఇది తిక్కనార్యుని సంగ్రహకధన పద్ధతి. పారకులకు నిసువు జనించకుండ తాత్త్విక భాగములను మిక్కిలి కుదించిన స్థలములలో 6 గూడ రసమునకు గొజువడకుండ రచించుటయు €, గధయు 6 గాక, యేమియు € గాక, నామపుంజములగు సహహస్రనామములను వదలుటయు మొదలగు పద్ధతులచే నొంధ్రమహాభారతమును సర్వజన పరనీయముగాను, మహాకావ్యముగాను దిక్కనార్యుడు సంతరించెను. దీనిచే నాయన రచించిన భాగము ప్రబంధమండలి యయ్యెను”.

(ఆంధ్ర మహాభారతోపన్యాసములు. పుట. 212, 215, 216) 8. సంవాదాలు; ఉపాఖ్యానాలు :

ఆనుశాననికపర్వంలో భీష్ముడు చెప్పిన సమాధానాలు సూలంగా మూడు విధాలుగా ఉంటాయి. 1. ప్రశ్నలకు తగిన అంశాలకు సూటిగా భీష్ముడే సమాధానాలు చెప్పినవి 2 అడిగిన ప్రశ్చలకు అనువైన పూర్వప్రముఖుల సంవాదాలను ఇతిహాసాలుగా వినిపించి విషయాలు వివరించినవి 3. పృచ్ళకు డదిగిన ప్రశ్నలోని పరమార్థాన్ని తెలుపగల కధనుగాని, ఉపాఖ్యానాన్ని గాని ఇతిహాసంగా వినిపించి తాత్పర్యాన్ని తేటపరచినవి ఇతిహాస కధపంలో ఈ మూడూ ముచ్చట కొలిపే రచనా శిల్పాలే. వాటి స్టూల స్వరూప స్వభావాలు తెలియటానికి ఈ పర్వకధాసారంలో ప్రశ్నోత్తర మాలికగా వాటిని ప్రదర్శించటం జరిగింది. పఠితలు వాటిని ప్రాతిపదిశలుగా స్వీకరించ ప్రార్ధన. ధర్మరాజు వేసిన ప్రశ్నలు మొత్తంమీద 95 గా గుర్తించటం జరిగింది. (ఇది రమారమి మాత్రమే). వాటిలో 62 ప్రశ్నలకు నూటి సమాధానాలున్నాయి. దాదాపు 19 ప్రశ్నలకు సంవాదాలను దృష్టాంలాలుగా పేర్కొనబడిన ఉత్తరాలున్నాయి. (ప్రశ్నసంఖ్యలు 13, 16, 38, 39, 50, 53, 60, 61, 62, 65, 67, 71. 72, 77, 78, 79, 81+, 86), దాదాపు 15 ప్రశ్నలకు ఉపాఖ్యానాలను ఉదాహరించి సమాధానాలు చెప్పినవి ఉన్నాయి. (ప్రశ్నల సంఖ్యలు :2, 4,5,8, 10, 14, 18, 49, 51, 52, 54, 59, 66, 88) సంవాదాలలో - గౌతమీలుబ్బక సర్పమృత్యుకాల సంవాదము ప్రశ్న 1, ఇంద్రమతంగ సంవాదం (ప్ర. 3), ననత్సుజాత నారదసంవాదం (ప్ర. 16); చ్యవన నహుష సంవాదం (ప్ర 38); చ్యవన కుశిక సంవాదం (ప్ర. 39); బృహస్పతి మాందొతృ సంవాదం (ప్ర. 60), గో శ్రీ సంవాదం (ప్ర. 53), సూర్యజమదగ్ని సంవాదం (ప్ర. 60); పరాశర శిష్య సంవాదం (ప్ర. 61); భూదేవీ విష్ణుదేవుల సంవాదం (ప్ర. 62), శుక్రబలిసంవాదం (ప్ర. 65), గౌతమదేవేంద్ర సంవాదం (ప్ర. 67); అంగీరస భీష్మసంవాదం (ప. 71) హరసనత్కుమార నంవాదం (ప్ర. 72); వ్యాసమైతక్రేయ సంవాదం (ప్ర. 77); సుమనాశాండలీసంవాదం (ప్ర. 78); శారదపుండరీక సంవాదం (ప. 79); ఉమామహేశ్వర సంవాదం (ప్ర. 81); పవనార్జున సంవాదం (ప్ర. 86); ముఖ్యమైనవి. ఉపాఖ్యానాలలో ప్రసిద్ధమైనవి - సుదర్శన కధ (ప్ర. 2); బుచీకుడి కధ (ప్ర. 4); వీతహవ్యుడి కధ (ప్ర. 5); చిలుక కధ (ప్ర. 8); గరుత్మంతుడి కథ (ప్ర. 10); భృగాస్వనుడి కథ (ప్ర. 14); అపష్టావర్రవృత్తాంతం (ప్ర. 18); నచికేతుడి కథ (ప్ర. 49); కపిల ధేనువు కధ, పొదాసుడి కధ (ప్ర. 51); సుమిత్రుడి కధ (ప్ర. 52); పరశురాముడి స్వర్ణదాన కథ (ప్ర. 54); ఇంద్రసప్తర్డుల కధ (ప్ర. 59); క్షతబిందుకధ (ప్ర, 66); దుర్వాసుడికథ (ప్ర. 88); వీటిని సంగ్రహంగా రచించినా తిక్కన సోమయాజి శిల్చసుందరంగా రసవంతంగా తీర్చిదిద్దాడు 0. సంవాద రచనౌొ శిల్పం : స

శాంతి పర్వ కథార్థాలు విన్న ధర్మరాజు మనస్సుకు శాంతి కుదరలేదు దానికి ముఖ్యకారణం బంధువధవలన, రాజవధవలన

ఉభయం. దానికి హీతువులుగా అతడు భావించినది-దుర్యోధన ధర్మజులు ఇరువురూ రాజ్యం పంచుకొని అనుభవించటానికి కలిగిన పాపభ లోభక్రోధగుణాలు. అందువలన అతడికి పశ్చాత్తాపం తప్పలేదు. దానిని నివారించటానికి భీష్ముడు ఒక ఇతిహాసం అంగీకరించని ల హో ప్రధానమైనది. అందులో గౌతమి, బోయవాడు, సర్పం, మృత్యువు, కాలప్పురుషుడు పాత్రలు వీరి మధ్య చెప్పాడు. అది నరా బందులో కధ సంభాషణ ఫలితాంశమే ఇతిహాస బోధ. గౌతమి కొడుకును పాము కరిచింది. బాలుడు సాగిన నంభా-: ఉంది. అతడి మృతికి పాము కారణమని భావించి అర్జునకుడు అనే బోయవాడు ఆ పామును తాడుతో చనిపోయాడు తల్లి రోదిస్తుం

పరిక - 8 రించింది కూరజంతువును కట్టి చంపబోయాడు గౌతమి పామును చంపటం వలన బాలుడు బ్రతకడని భావించి కిరాతకుడిని వారించిం ము “| డి పంపగా వచ్చిన సాధనజు కాని బాలుట చంపటం పాపం కాదని బోయవా డన్నాడు. ఆ మాట విని పొము తాను మృత్యుదేవత పంపగా వచ్చి గ్‌ పంష కర్రవ్వాాని నిరయహాంచాడణ మృతికి తాను ప్రత్యక్షకారణం కాదని వాదించింది మృత్యువు అక్కడకు వచ్చి తాను యముడు పంపగా తన కర్తవ్యాన్ని నిర్వ ల వై ప రణానికి కర్తలం అతడి మరణానికి తాను కర్త కాదని వాదించాడు. అప్పుడు యముడు అక్కడకు వచ్చి తా మెవ్వరమూ బాలుడిమరణానికి కర్త | శ చి న 'పెట్త్లుమ కామన, అతడి కర్మయే అతడి చావుకు కారణమనీ, జీవుడు కర్మఫలాన్ని తప్పించుకొనలేడనీ, కాబట్టి పామును వడిలిపెట్టు కిరాతుడిని కోరాడు అతడు తత్త్వాన్ని గ్రహించి పామును వదలిపెట్టాడు

ఈ కధలో ఆయువుపట్టు యముడి సందేశం తిక్కన ప్రబోధాన్నీ, తత్త్వాన్నీ పరిత హృదయానికి సూటిగా హత్తుకొనటానికి

అనువుగా కందాన్ని ఎన్నుకొనటం ఒక రచనాశిల్బం. ఈ కధలో సంభాషణలు చాలవరకు కందాలలో సాగాయి కందాన్ని స్పష్టతకూ నాటకీయతకూ, సారళ్యానికీ, సార్ధకశబ్ధ ప్రయోగానికీ శక్తిమంతమైన సాధనంగా తిక్కన వాడుకొన్నాడు ఈ కధాప్రాణం ఈ క్రింది కందంలో నిక్షిప్తం. కు “విను కర్మం బానరించును జననము మరణంబు, నదియ సౌఖ్యము దుఃఖం బును గావించుం; దన చే | సినదానం బడకపోవ శివునకు వశమే!?” (ఆను 134) సంస్కృతంలో అనుష్ట్రప్పులకు వలె తెలుగులో కందపద్యాలకు ధారణానుకూల్యం ఉన్నదన్న సత్యాన్ని గుర్తించి, దానికి

ఆశక్తి నిచ్చి సీతిక్కీ బోధకూ, తత్త్యానికీ, భాషణకూ దానిని సరళవాహికగా సాగించిన సవ్యనాచి తిక్కన పోమయాజి బంధువుల

మరణానికి ధర్మరాజుగానీ, దుర్యోధనుడుగానీ కర్తలు కారు. వారి కర్మలే వారి మరణానికి కారణాలని తెలిసికొందే ధర్మరాజు

మనస్సుకు శాంతి లభిస్తుం దని ఈ సంవాద సారాంశం సందేశం!

న తి అధిదైవం, అధిభూతం అనే మూడు తత్వాలకు ఆధారమై, వాటిలో తానూ జీవిస్తూ కర్తా భర్తా, హరా అయి స యే. ల? గన క ట్‌ి గురించి సనత్చుజాతుడు వివరించి, నారదుడికి చెప్పిన అంశాలను అరటిపండు ఒలిచి చేతిలో పెటినటు

9౨ భిష్ముడు ముగింపుగా చెప్పిన ఈ ప పదః ల్‌

జ ల్‌ లన్‌ ఈ పద్యం భక్తిజ్ఞాన ప్రదీపిక | ఇంతకు మూలమై యిరువదేనగు తత్త్య మనంగ వేదవే దాంతపురాణవేద్యుం డగు నప్పురుషుండు వెలుంగు, వాండ కా లాండకు (6 డైన యచ్యుతు ౧ డనంతుండు యోగిజనాంతరంగవి 'శ్రాంతుడు విష్ణుం డద్యయుందసంగు ఆ డు న! 9 కృష్ణభక్తు డైన భిష్పుడి న్లో గౌరవవంశదీపకా! (అను. 1336) ముక్షిపధాన్ని చూపించే శాత. సలిచిన ఈ పద్యం తిక్కనలో పోతన ఆవేశించి ప ల చూపించే శొత్విక వచనాలలో భక్తిరషాన్ని చి లికించిన ఇభక్తికవిత వతె భాసించింది. అ ఎ చిలికించే రచనా శిల్యం తికున థ్యాత్మ విద్యొ వివరణం కలిగించే మప మా ఎం ఆక్కన కవితా కళ! సనత్కుమారుడు మహాజుని బా న్వితవాక్యాలక్సు రత్నాకరం ,వంటిది య ఉళత్తరాదిప్రతులలో శ్ర వద్దకు మహాశివృడే నచ్చి అధ్యాత్మిక శ్ర లారసనత్కుమార సంవాదం'.

లల లేదు. దక్షిణాది ప్ర టై లెత్వాలను అడిగి తైల జ దూరంచేసి తేటతెల్సుగుత్రో వివరించి 'బ్రకులలో కొనవస్తోన్నద్రి సంస్కృత వేదాంత పరిభాషనూ సికొన్న అపూర్వ సంవాదం యు | అసంకల్పికంగా ఆది ఛంద్రగ్య కీ రేటించాడు తిక్కన సామయాజ ప సూ రొర్కిక క్లిష్టతనూ తెలుగులో ఛేందోగడి నాగ్రయంచిందా - గారసనక్కుమార సంవాదం వచన వృత్తాలు తిక్కన రచనక్సు భావవాహిక అన్నట్లు తిక్కన రన గోచరిస్తుంది కందం, తే 0లో వ్రాస్తుంటే, బౌ జ్య వ 0, గమనించండి తగా పరిథవిల్గాయి మచ్చుకు ఆ మూడు ప టగీతి, ఆట్రవైలదిి - బ్రనే శస ద్యొలలో చెప్పిన మూడు గ. ఆధ్యాత్మికాంశాలు ము ఇ, శరములు శల నునికి దెల్పిస్స వేర్చా టలవళ్తివిన ప్రల బోలె, బకృతిం దా ని సము ( బొందున్‌.

పీరిక 9 తే “కమలదళమున నున్న జలమువిధమున 6 1 బ్రకృతి నుండి తదీయ సంబంధవికృతి లేని తను 6 గని వెలుంగు నిర్లేపనిశ్చ లాజరామర పదవి జీవాహ్వాయుందు ఆ “ప్రకృతి నిట్లు వాసి పంచవింశుండు ష। డ్వింశభావ మొంది విమలశివ ని రంజన స్వరూపుం డై వెలుగొందు న త్తై అంగు ముక్తి యండ్రు దేవదేవ 1” (ఆను. 4. 232 - 234) సనత్కుమారుడు రుద్రుడికి తెలిపిన సాంఖ్యయోగవిధానం తెలుగున పారాయణ పర్వంగా తిక్కన సోమయాజి సంతరించాడు. క. 'నంగము బంధ , మఖిలని । నృంగత మోక్తంబు; బహువిచారము లేలా ? పింగజటాజూట కలిత గంగాబాలేందు మహిత ! గౌరీసహితా 1” (అను. 4. 238) అనే ముగింపు పద్యం వేదాంత సూత్రం కందార్థంగా జాలువారి తెలుగువారి గళంలో గేయంగా రూపొందినట్లు రక్తికట్టింది. తిక్కన రచన తెలుగుదనపు పూదోట 1! విద్య, తపస్సు, దానం - అనే మూడింటిలో దానమే గొప్పదని నిరూపించేది వ్యాసమైత్రేయ సంవాదం. ఆకలి గొన్న వ్యాసుడికి మైత్రేయుడు అతిథి సత్కారంతోపాటు మృష్టాన్న మిచ్చి తృప్పడిగా చేశాడు. వ్యాసమహర్షి దానాలలో అన్నదానం మిన్న అని ప్రతిపాదించాడు. ఆ వాదం మొత్తం నాలుగు పద్యాల పరిమాణంలో ఉంటుంది. వాదం మూడు కందాలు. ఫలితాంశం ఒక ఉత్పలమాల సముచిత చృందళ్ళిల్పం. కు... 'దొనార్హ వస్తువులలో మానిత మన్నంబ ; యన్నమయము లసువులున్‌ మేను 6 దదీయ బలంబును గాన బుధులు దాని 6 దద్ద 6 గైకొండ్రు మదిన్‌.” క. 'తప ముల్గము కల్మషముల | నపగతములం జేయు విద్య కాస్పద మగునా తపసి మహితదానంబున నుపచిత మగు విద్య దపము నుత్కర్శించున్‌.” క. "కాన తపంబును విద్యయు దానౌదాత్త ప్రవర్ధితంబులు విద్యా నూనత్వం బచ్యుతు 6 గను దానికి దీపంబు సద్వత ప్రవణులకున్‌ 1 ఉ. "కావున నన్నదొనమున € గా కెటులుండు మహాప్రమోద మ త్యావిలచిత్తు 6 డైనను మహత్తర దానమునన్‌ విశుద్ధస ద్భావత నొందు నిక్క' మని వల్కె నరేంద్ర ! తపంబు విద్యయున్‌ దైవత పూజనీయములు; దానము వానికి 6 బోషకం బగున్‌.' (ఆను. 4.350-353) సర్వశాస్త్ర సొరరూపమైనదీ, సర్వశ్రేష్టమైనదీ ఏది? అని ధర్మరాజు అడిగితే భీష్ముడు నారద పుండరీక సంవాదం తెలిపాడు. నారదుడు బ్రహ్మ చెప్పిన పరమార్థాన్ని పుండరీకుడికి చెప్పాడు. తిక్కన ఆ పరమార్థ సారాన్ని ఒక్క ఆటవెలదిలో తెలుగువారి కందించాడు. ఆ. “సర్వశాస్త్ర వాక్య సమితి నాలోకించి | మజీయు దృఢవిచార మహిమ 6 దెలిసి నిశ్చయింస 6 బడియె నిష్ట నారాయణు. నెప్పడుందలంప వలయు నిది యొకండ'. (ఆను. 4. 368) తు ఒక్క పద్యం చాలు - ఆచారాల కన్నింటికీ ఆదార్యకం | సంవాదొ లన్నింటికీ శిఖరప్రాయం ఉమామహేశ్వర సంవాదం . భూలొకంలో ధర్మరాజు భీష్ముడిని అడిగినట్టుగానే ఏన్నో యుగాల పూర్వం పార్వతి శివుడిని అడిగింది పరమేశ్వర తత్త్వం నుండి వరమలౌకిక విషయాల వరకూ ఆమె అడిగిన ప్రశ్నల న్నా ౪ విజాన జిజ్ఞాస సంప్రదాయానికి ఇతిహాసగౌరవాన్ని కలిగించింది. తిక్కన తెలుగులో ఆ వెలుగుబాటను అనుశాసనిక పరంపర ఒక మహో విజ్ఞాణ బల్మా ల నిండుదనం కలిగించాడు. పర్వం నిర్వహణ రంగంగా నిలి=

పీరిక - 10 10. ఉపాఖ్యాన రచనా వైభవం : పయోగిస్తుంది ప్రభోధానికి బలవర్ధకంగా పనిచేస్తుంది ప్రతిపాద్యాంశానికి ఉపదేశానికి ఉపాఖ్యానం ఊతకర్రగా ఉపయోగిస్తు స్తుంది. వర్తమానానికి కర్తవ్యాన్ని బోధించే ఇతిహస స్కృతిగీతిగా ప్రమాణంగా పనికివస్తుంది జీవిత సత్యానికి అనుభవచిత్రంగా లయను సనక పర దాదాపు నూరు ప్రశ్నలకు ఉత్తరాలు చెప్పే నిపిస్తుంది ఉపాఖ్యానం కావ్యార్థాలకు రసవత్తర వ్యాఖ్యానం. అనుశాసనిక పర్య న) కలిగించాయి చర్చావేదిక వాటిలో దాదాపు 15 ప్రశ్చర్థాలకు ఉపరంజనాత్మకమై నుదర్శనోపాఖ్యానం : (ప్రశ్న - 2) ॥ సమాధానంగా ధరాఃనికి సిరంగా గృహస్థాక్రమంలో ఉండికూడా మృత్యుభయం పోగొట్టుకొన వచ్చునా ? అనే ప్రశ్నకు సమాధానం ట్రాక్‌ బై నటి నిలబిడగలిగతే గృహస్థుడు నశరీర స్వర్యన్ని, ముక్తిని సాధించవచ్చునని చెప్పే కధ ఇది. ఈ కధలో రెండుకధ లున్నాయి. ఒ శీ కీ పుట్టిన సుందరాంగి సుదర్శన అనే కన్య కధ రెండవది ఓఘవతిని వివాహమాడిన సుదర్శనుడి దుర్యోధనుడనే రాజుకూ నర్మదానదికీ ప్పట్టిన సుం ఇ లక! పసాదించాడు చరిత్ర. నిజానికి గృహస్థాశ్రమధర్మానికి నిలబడిన దంపతులు ఓఘవతీసుదర్శనులు వారికి ధర్మదేవత సశరీరస్వర్గాన్ని ప్ర ఈ కధా నిర్మాణంలో ఒక చక్కని ధర్మ మర్మం ఇమిడి ఉన్నది. అపూర్వ సౌందర్యవతి అయిన సుదర్శనను తండ్రి దుర్యోధనుడు అగ్నిహోత్రుడి సేవలో నియుక్తురాలినిగా చేశాడు ఆమె నిష్టతో గృహంలోని అగ్నిని ఆరాధిస్తున్నది కాని, ఆమె సాందర్యానికి అగ్ని ముగ్గుడై ఆమె మీద మరులు గొన్నాడు, అగ్ని మదనాగ్నికి వశుడై పోయిన వింతపోకడలను తిక్కన ప్రబంధశైలిలో శృంగార రసపోషకంగా ఇట్టా పర్షించాడు సు 'అర్చించునప్పు డయ్యంగన కెంగేలి జిగి సొంపు చిత్తంబు దిగిచికాన(గ నరసి కన్గానునప్పు డయ్యింతి కనుంగవ ! పాలపంబు రాగంబు వొదల (జేయ నన్యుల బని బంచునప్పు డమ్ముద్దియ పలుకులతిప్ప గోర్కుల 6 గెరల్బ్ప నల్గన యూందెడు నప్పు డక్కొమ్మువా తెఅశావి ధైర్యంబు ద్రిప్పుకొలుప తే. మరుండు దోడ్డోడ 6 దేకువ మాలి కదిసి తూపుగముల శ్రొవ్వాండిమి సూప నంత కంత కగ్గల మగు వలవంత ( దూలి పోయె 6 బావకు 6 డేమి సెప్పుదు నరేంద్ర ? అర్వించే (ఆను. 1. 48) పి న టప్పుడు ఎర్రని ముంజేతులుు దగ్గరకు వచ్చేవి, అవి అగ్నిదేవుడ్సి హృదయాన్ని దగ్గరకు లాగుకొనేవి; అగ్నిని రచి చూస్తునష ల స్తున్నప్పుడు ఎర్రబడ్డ కన్నుగవ హృదయంలో అనురాగాన్ని పెంచేది. ఇతరులకు పనులను పురమాయించేటప డు ఆమె మాటల తియ్యనిదనం హ యంలో కు ఊదేది అప్పుడు అ దయంలో తియ్యని రాగాల వలపు భావాలను శేకెత్తించేది. అగ్నిని వెలిగించేటప్పుడు ఆమె వేయటం వలన ఆ ల వుల సుగంధం అగ్నిదేవుడ్షి మనోధైర్యాన్ని చూరం చేసేది. మన్మథుడ్షు విడువకుండా వరుసగ్గా బాణాలు షం వెలప్పవేడి ఎక్కవ అయి నిలువరించుకొనటం సాధ్యం కాకషోయింది ఇందులో చ్చే ప భౌవోస్మీలనం వలన 'పదర్శిశమైనటు మనోహరంగా చ్చి + వ్యాగతమైన విరహం శేగ మబబ్లు 9గౌ చిత్రించబడింది. మనస్సు లగ్నం కావటం రాగోద్ర, టం, చునోర్దైర్యం పోవటం, వలపు వరి పాంగటం అనే మదనద్‌శా వ క ? యం కావటం, వలప్పుకోర్కెల్సు శ్దా సం పెపీశ జి మదనావేశపర్పుర్జైన అగి ఏకాంతంలో ఆమెకు తన మనస్త లవ టను సో మరమబీయంగా వర్ణించబడింది. య లు ట్‌ రచనలో చరొకవలప్యుత! వంటిసీస్య అల్గుక్రొన్సి వచ్చింది. ఇ ను మధుర మధురంగా వైట్‌ పెట్టాడు. తిక్కన స “చిగ్సు ళ్‌ రుటాక్సృల గాసిసేయ్సు నీ యడుగుల , చెలువంబు సూడ్తు, జ మారేడుపండులగారాము సెజచు ని గల 6 ర్చికొనియె ; నునుంచీవ 6 జ్రంిక్షి ( గొనని నీ మైంద్ర చచేన్నుగవ వేడుకల ( బొనర్చి; మైందివ మురిష చెజచందురుని సిగ్గువజుపంగ జాలు నీ ఎంబు డెందంబు మరులు కొలిపె ; తే. నాత్ర నీకున + లు నెమ్మోమ్సు దాలిమి వృష, + ! నీకునై పిక్కుబన్నముల్సు వడిత్రి నంగజుని జ్య 1 సేసె; నావుడును సిగ్గు గది యాననము వాచి స్ట వల్లభ వగుము నాక్క్ర' లంత (ఆను, 150)

పీరిక - !1

నాయికా సౌందర్యాన్ని పాగడుతూ, దానివలన తాను పొందిన మదనావన్ధలను మనసుకు హత్తుకొనేటట్లు చెప్పే వలపుమాటల చమత్కారం ఈ పద్యంలోని శృంగార రసోల్లాసం చిగురుటాకులను ధిక్కరించే ఆమె అడుగుల కోమలత్వ సౌందర్యం ఆయన చూపులను ఆకర్పించింది మారేడుపండ్ల పొంకాన్ని కాదనే ఆమె చన్నుగవ పొంకం అతడిలో ఆసక్తిని రేకెత్తించింది. లేత తీవ అందాన్ని లెక్కచేయని ఆమె మైదీవ లావణ్యం మనసులోని విరహాన్ని విరజిమ్ముతున్నది పూర్ణచంద్రబింబాన్నే అవమానించగల ఆమె అందమైన ముఖం ఆతడి ధైర్యాన్ని వమ్ముచేసింది మన్మధుడు పెట్టే బాధలన్నీ అగ్నిదేవుడు పాందాడట 1! ఆ బాధ లన్నీ తీరాలంటే సుదర్శన ఆయనను వివాహమాడి ఇల్లాలుగా మారాలి - అని కోరుకొన్నాడు.

అగ్నిదేవుడు పొందిన విరహవేదన ఆ నుందరాంగిని భోగించటానికి పడిన వలపుల వంత కాదు. అతడు శృంగారాన్ని ఒలకపోసినా శృంగార నాయకుడిగా కాక ధర్మబద్ధమైన వివాహం చేసికొనటానికి సిద్ధమైన ఉదాత్తుడిగా గోచరించాడు. ఈ కథలోని కీలకం ఇదే శృంగారం ధర్మబద్దమైనప్పుడు మాత్రమే గృహస్థులకు ఆదర్శజీవితాన్ని అందించగలుగుతుంది.

అగ్నిదేవుడి కోరికను సుదర్శన తిరస్కరించలేదు. ఆతడి మాటలు విని కోపగించుకొనలేదు. సిగ్గు లొలకపోసింది. తలవంచి లజ్జను అభినయించింది సన్నని గొంతుతో బదులుపలికి సౌముఖ్యాన్ని ప్రకటించింది. అయితే, ఆమె క్షత్రియ వనిత కదా అని గాంధర్వ వివాహానికి ముందుకు రాలేదు కులకన్యల ధర్మాన్ని "పేర్కొని తన తండ్రియొక్క గృహస్థాశ్రమ గౌరవాన్ని నిలువబెట్టింది.

క. _ కులకన్యకలకు వేడుక 6 | దలవీడుల 6 బరులతోడి తగుమాటలకుం దులకొనం దగునే ? గురుజన । ముల కాకత్తెల (గు వారు పురుషార్థ నిధీ |" (అను. 1.51

ఈ మాటలు సుదర్శనా సౌందర్యానికి శీలసౌందర్యాన్ని కలిగించిన అమృతవాక్కులు. అగ్నిదేవుడు గంభీరుడు. తన కోర్కెను సుదర్శనకు తెలియజెప్పాడు. ఆమె అతడిమాటను తిరస్కరించలేదు. కాని, పెద్దల అనుమతి కావాలని భావించింది. పెద్దలతో ఎవరు చెప్పాలి ? ఆమెయే తండ్రికి చెప్పి ఒప్పింపచేస్తుందని అగ్నిదేవుడు భావించాడు. కాని, అది జరుగలేదు. అందువలననే యజ్ఞంలో బ్రాహ్మణవేషంలో కనపడి కన్యను అడిగిన అగ్దిదేవుడి కోర్కెను రాజు తిరస్కరించాడు, అప్పుడు తన కోర్కెను బయటపెట్టటం అగ్నికి బెచిత్యం కాదని తెలిసింది. యజ్ఞంలోనుండి రూపాన్ని ఉపసంహరించుకొన్నాడు. బుత్విక్కులు యజ్ఞభంగం కెతుందని భయపడి అగ్నియిక్కులు చదివారు. అప్పుడు అగ్ని తన మనసులోని మాట వారికి చెప్పుకొన్నాడు రహస్యంగా వారు రాజుకు చేరవేశారు అతడు సంతోషంతో తన కుమార్తె నిచ్చి అగ్నికి వివాహం చేశాడు యజ్ఞం సక్రమంగా ముగిసింది.

ఈ కధలో కేంద్ర బిందువు కులకన్య సుదర్శన, ఆమె తన తండ్రి గృహస్థగౌరవానికి దివ్యజ్యోతివలె నిలిచింది. దైవస్వరూపు డయిన అగ్నిని తాను వరించా నని కాని, అతడు వరిస్తే తాను అంగీకరించానని గాని ఎక్కడా బయటికి పాక్కనీయలేదు. అట్లని అగ్నిసేవలు ఉపసంహరించుకొనలేదు, వివాహానికి ముందు కన్య తండ్రి యొక్క రక్షలో ఉంటుంది. అగ్ని తనను అడిగినట్లే, తన తండ్రిని అడిగి అనుమతి పొందాలని ఆమె ఆకాంక్ష! ఆ మాట వ్యంగ్యంగా సూచించింది. మౌనంగా ఉండిపోయింది అగ్నియే అన్నిపనులూ తొనే ముగించి తన గౌరవాన్నీ, కులకన్య మర్యాదనూ, గృహస్థధర్మాన్నీ నిలువబెట్టి, గృహస్థాశమం ఒక పవిత్ర యజ్ఞ కర్మవం టిది అన్న సత్యాన్ని తన ప్రవర్తనం ద్వారా లోకానికి తెలిపాడు.

సుదర్శనకూ అగ్ని దేవుడికీ కలిగిన సంతానంలోశుకడు సుదర్శనుడు అతడి భార్య ఓఘవతి. ఆమె పతివ్రత. పతిమాట జవదాటని ఇల్లాలు. సుదర్శనుడు గృహస్థాశ్రమ ధర్మ నిష్టాపరుడు. నిరంతరం అతిథిపూజ చేయటం, గృహస్థ ధర్మాలలో ఉత్తమమని భావించి త్రికరణశుద్ధిగా దానిని ఆచరించ నారంభించాడు. ధర్మపత్సిని కూడా ధర్మాచరణంలో నిమగ్నురాలినిగా చేశాడు. ఆమె కిట్లా బోధించాడు. క్‌ “అతిథిజనులు దమళమ వాం ఛితము లనుభవించునట్లు సేయం గనినం

గృతకృత్యత ౯ బాందరె గృహ పతియును గృహిణియును ధర్మభారమువలనన్‌.' క్ర 'అతిథినిను( గోరె నేనియు । మతి 6 గింకిరిపడక యోలమాసగొనక నీ వతనికి బ్రియంబు సల్బుము సతికిం బతివనుపు సేయ 6 జను నెల్లదియున్‌. ' (ఆను. 1. 67, 68)

పీరిక - 12 సందేవాం కలుగుతుంది ఆ అతిథి సత్కారం పరమధర్మమే అయినా, సతిశిలదానం ధర్మవిరుద్ధం కాదా? అనే ధర్మసందేహం క పరీక్ష ట్‌ డు ఆ జీ సి య మె రు నియనుం సుదర్శనుడు గృహస్థ ధర్మంగా ప్రకటించాడు ధర్మదేవతకే అది ప్రశ్నార్థత మయింది ఆ నియమానికి పరీక్ష ప సుదర్శనుడు ఇంట లేనప్పుడు ధర్మదేవత అతిథిగా వచ్చి ఓఘవతిని కోరాడు ఆమె ధర్మపధాన్ని తెలిపి వారించ యత్నించిం అతడు మదనాతురుడై ఆమెను కోరాడు ఆమె భర్త ఆనతిని మనసులో తలంచి అతిథికోర్కెను తీర్చటానికి వెనకాముందూ ఆడి య్‌ జ్‌ స్స్‌ల, లొ జంకుతూ సంకట పడింది కాని, పతి మాటకు తలయొగ్గి అళిథికి సుముఖురా లయింది ఆత డామెను మరుగునకు తీసికొని వెళ్ళాడు అంతలో సుదర్శనుడు వచ్చి భార్యను పిలిచాడు ఆమె మాట్టాడలేదు అతడు పెద్దగా ఎలుగెత్తి పిలిచాడు ఆము అతిథిసేవలో ఉన్నదనీ, కోపగించవద్దనీ లోనినుండి ధర్మదేవత పలికాడు. ఆ మాటలు విని సుదర్శనుడు త్రికరణశుద్ధిగా సంతోషించి, తన భార్యను అతిథి సేవకు పురిగొల్పాడు. అప్పుడు సుదర్శను డిట్లా ప్రకటించాడు. ఉ. “నా వచనంబు నట్టుల మనంబును, దీనికి సాక్షు లుర్వియుం బావకు+డున్‌ జలంబును నభంబును వాయువు 6 జంద్రసూర్యులున్‌” నావుడు మైోసె నాకసమునన్‌ విశదంబుగ దివ్యవాణి సం భావిళు 6 డీత 6 డీవిభునిపల్కు నిజంబని కౌరవేశ్వరా 1" (ఆను.1 78) ధర్మోరక్షతి రక్షిత" అన్న న్యాయం ప్రకారం ధర్మదేవత గృహస్థ ధర్మరక్షణం చేశాడు ఆ దేవుడు సాకారుడై ప్రత్యక్షమై - మాట తప్పితే సుదర్శునుడిని చంపటాని! మృత్యువు అతడి వెనువెంటనే వేచి ఉన్నాడనీ, కాని, ధర్మాన్ని త్రికరణ శుర్చిగా పాటించిన దంప శ న్‌ ఆడి చ్‌ నం సశరీరస్వర్గసుఖాన్ని ఇస్తున్నాననీ ప్రకటించాడు ఓఘవతి తన పుణ్యంలోని సగభాగంతో పుణ్యనదిగా ప్రవహించి ఇ జ రిస్తుందని, మి జి న! ఆలి ల ద్ధ న ల సగంతో పతిని సేవిస్తుందనీ వరమిచ్చాడు. ఇది పుణ్యకధగా, ఇతిహసంగా ప్రసిద్ది కెక్కింది *. అతిధిపూజ 6 గడచినట్టి ధర్మువు గృహస్థులకు నొండు లేమి దెలుపుచున్న యది, సమస్త కిల్నిషాపప స ౩ అని ఫలక్రుతి వ స్త కిల్చిషాపహ మీయితి | హాస మిచ్చు నెల్ల యభిమతములు. (అను 184) ॥ పలికాడు పితామహుడు. తిక్కన ఈ చిన్ని ఇతిహాసాన్ని స్వయంసమగ్రమైన (ప పర్గోపాళ్యాన్నన్ను . (ఫ్రళ్న : 10) న్‌ (మన 'ప్రబంధంగా తీర్చిదిద్దాడు. గరుత్మంతుడు మహాళు డని ధర్మరాజు వి ట్రళ్నీ వెనుక ఉన్న రహస్యాన్ని భామ హ్‌ గ న్నాడు దాని తాత్స్చర్యం వివరించు మని భీష్ముడిని అడిగాడు భీష్ముడు ఆ అడిగాడు. శ్రళ్వషుడు న. రర్యజ్షడ వైపు మొగం త్రిప్పి “స్వామీ 1 నీవే ఆ గరుత్మంతుడవె ప్ర టా 9 చెపాడు. లాజరు నవ్వి 'అడుగుతున్నవాడి అభి్రాయాన్ని గమని లన్‌ వట్టావని విన్నాను” అని ష్పాడు ంచి కధను సాగించు మని సూచించాడు భీష్ముడు కధ సౌపర్ణోపాభ్యానం ఆదిప ర్వం ద్యితీయాశ్వాస కిచ్చింది? నసంలో ఒకస్తారి చెప్త చ్చింది? అనే ప్రశ్బళ్సు సమాధానంగా ఆదిపరంలో స్పబడింది. నాగమాత కద్రున తన కొడుకులకు శాప్ర మెందు నిరూపించటానికి జ ఛంలొ కధ చెప్పబడింది. ఈ పర ప్రణాళికలో ఆ మార్చు కనబడుతుంది 1 న్ని బట్టి కథాకధనం, దొనిశిల్బం మూరు చెందటం సప టల 1] ఇందులో కథ ళా ల స్థూలంగా గోచరించే అంశా లివి; ఏ 9 బహజం, ప్రస్తుత కథా లకమ పద్ధతి నన్సుసరించ్చి " సోగ కథలో కద్రువకు సరాలు ఫృట్టన తరువాత వి దు. కార్యకారణ 'శమపర్ధతి ననుసరించి శరీరంతో అరుణుడు ప్ప టి || క్ష నత ఆసూయత్రో శ్ర మొదటి అండాని పగు సాగుతుంది. అందువలన భిన్నమైన కల్పన. ణ తదేరపాటుకు కోపించి, ఆమె కద్రువకు దాసి అమే లకొట్టుతుంది. అందులోనుండి సగం టట్లు 2 ఆ తరువాత అయిద్రువేల స వశ టట్టు శపెంచాడు. ఇది పూర్వకధకంటె ఆహారాన్ని తింట్రూ ఉంటాడు అరుణుడే గరుత బలవంతుడు పట్టి స్వేచ్చగా అంతరిక్షంలో విలక్షణంగా ఉన్నది, గరుత్మంతుడు పటి 1 ట్రుకుడు తల్లి దాస్యాన్ని తొలగిస్తాడ్లని ప్ర చిం తిరుగుతూ టహ్మ సూచించిన మ యర్రా అతడికి తల్లి సవతికి దాస్యం చన్నన్నే ట్‌” తిరుగుళూ కలిని పట్టి చుక. 9చొడు. ఇది కూడా పూర్వకధకంటె కథలో 6 పిశ్చే

పీరిక - 13 3. కద్రువా, వినతా సముద్ర తీరానికి పోయి, ఉచ్చెత్షవాన్ని చూచి, దాని తోక నల్లగా ఉన్నదా లేదా ? అన్నదాని మీద శవథాలు చేసికొని, మరునాడు కద్రువ కపట వర్తనం వలన వినత మోసపోయి నవతికి దాసిగా దైన్యజీవితాన్ని గడువుతూ ఉన్న కథను గరుత్మంతుడి జన్మకధ తరువాత చెప్పటం ఈ కథలో విశేషం. వినతాదాన్యం గరుత్మంతుడి మహాపురుష లక్షణాన్ని నిరూపించటంలో ప్రాధాన్యం వహించలేదు కాబట్టి కార్యకారణనంబద్ధమైన కథన శిల్పం పాటించబడింది. తీ తల్లి సవతి దాన్యం చేస్తున్న విషయం గరుత్మంతుడికి నారదుడివలన తెలియటం ఈ కధలో విశేషం. కద్రువ వినతాదాన్య విముక్తికి అమృతం తేవాలి అన్న నియమం పెట్టింది. దాని (ప్రకారం గరుత్మంతుడు అమృతభాండాన్ని తెచ్చి చూపించి, వెంటనే దానిని దేవేంద్రుడికి ఒప్పచెప్పుతాడు. ఈ కల్పన ఈ కథకే ప్రత్యేకం. మిగిలిన కథంతా సామాన్యమే. ర్‌. చివరకు ఇంద్రుడు గరుత్మంతుడు సాక్షాత్‌ విష్ణువుగా పేర్కొని కీర్తించాడు. 'అతండు సాక్షాద్విష్టుండు; కృష్ణుండన శూరు6 డన యాదవ ధాత్రీశునకు ( బౌత్రుండై లోక హితార్ధంబుగొం జరియింపంగలవా 6 ; డీమూర్తియు విడువండు; వివిధవర్తనంబుల వినోదించుచుండు ననియె' (అను. 1.269). గరుత్మంతుడు మహాత్ము డనటానికి ఈ అంశం పరకాష్ట. దీనితో కథముగియటం ఈ ఇతిహాస వైశిష్ట్యం. ఈ ఇతిహాసానికి తిక్కన తన వర్ణనా సామర్థ్యంతో ప్రబంధ గౌరవాన్ని కలిగించాడు. గరుత్మంతుడి వర్ణనం. చ. 'ఘనతర కంధరుండు దృఢకాయుండు దీప్తముఖుండు రక్తలో చనుండు మహోత్తమాంగుండు చారునుసంగతపక్షసారమం డనుండు పరిస్ఫురద్దుతివిడంబితబాలదివాకరుడు లో కనయనసర్వనిర్వహణకారి సుపర్షుండు పుట్టె భూవరా 1” (అను. 1 177) ఇందులో వాడిన ప్రతి విశేషణమూ కథతో ముడిపడిఉండటం సార్ధక్యం, సముద్రతీర వర్ణనం కావ్యోచితరీతిలో సాగి - ఉపాఖ్యానానికి అందాన్ని చేకూర్చింది. సీ. 'చంచుల ౬ జిగురాకు 6 జించి యాడుచు నలి । నెలుంగంచు గండుంగోయిలలసాంపు, నలరుందేనియ గ్రోలి యన్ను సోలంబుల । మురియు కేంటుల నునుమైోంతయింవు । దనిపండ్లరస మాని తమలోనంజెలంగుచు. | బలికెడు రాచిల్కపదువురంగు 6 గొలంకుల కెల 6 కుల 6 గూడి క్రీడించు చుం । డెడు నంచతండంబు నడబెడంగు 6 తే. దరంగం దేలుచు (బూందీవః దగుల 6 బడుచు ః వచ్చు చిజుగాలిసోంకును మెచ్చి మెచ్చి తగిలి కొనియాడుచును వినతయును గద్రు ।! వయును మున్నీటి చేరువవనమునందు', (అను. 1.181) ఉత్రేక్షాలంకారంలో ఉచ్చైెళ్ళవ వర్ణనం ఉజ్వాలం! చ. 'కరువున 6 బోస్‌రో విధునికాంతిసు ధొబ్చితరంగ+ దెచ్చి గం డరు వొనరించిరో హరుజటాస్థలికిం దొడవైన యేటిపె న్నురువున 6 జేసిరో యన మనోజ్ఞసితచ్భవి నుల్లసిల్లుసుం దరతురగోత్తమంబు దవుదవ్వుల ( గాంచిరి చారులోచనల్‌', (ఆను. 1. 183) ఈ ఊపొఖ్యానం మహాపురుష ప్రశస్తితోముగిసినట్టు రచించిన తిక్కన ప్రబంధ రచనా ప్రతిభను ప్రదర్శించాడు. గమనించండి. ఫీ *“అజు డుపలాలింప నద్దేవు కావించు । వరభోజనంబుల 6 బెరిలె నితండె ; .. ఘనకాయజవసత్త్వగజకచ్భపముల బ్లా | క్కెత్తున లీలమై నెత్తె నితండె ; విపులభూరుహశాఖ విజీగిన మునిహితా | గ్థంబుగా ౬ జంచున ౬ దాల్చి నితండె ; సురసేనతో ౬ బురందరుని నిర్జించి యు | ద్దీన్నం డై యమృతంబు దెచ్చె నితండె; త్ర, తల్లిదొన్థంబు దనబాన దప్పకుండం | బాపి యాసుధ మణల నప్పాకశాన నునకు దయ నిచ్చె నీతండె 'యనుచు సిద్ధ । సాధ్యు లగ్గింప గరుడుడు సనియె మగిడి. (అను. 1.270) పునరుక్తమైనా+శు ఉపొఖ్యోనం, వునరుచ్భవ గౌరవం పొందింది.

పీరిక - 14 అవ్చానక్రుడి చరిత్ర : (ప్రశ్న. 18)

ఈ పర్వంలో చాలమంది దృష్టిని ఆకర్షించే ఉపాఖ్యాన మిది కన్యాదానానికి ఎటువంటి వరుడు కావాలి? అన్హుది ధర్మజుడి ప్రళ్నీ అస్థలిత బ్రహ్మచారి అని సమాధానం. ఆ అంశాన్ని నిరూపించే వ్యక్తి అష్టావక్రుడు. వదాన్యుడచే ముని తన కూతురైన సుప్రథను వివాహమాడుతానని కోరుకొన్న అష్టావక్రుడిని పరీక్షించిన కధ ఇది. శ్రీ కురుగంటి సీతారామయ్య గారీ ఉఊపాఖ్యానాన్ని గురించి ఇట్లా సమీక్షించాడు. “మూడధ్యాయముల కధను 30 పర్యములలో (తిక్కన) సంతరించెను. ప్రీ స్వభావము

మాతృకలో నతివిపులముగా నున్నది. దానినంతను తిక్కన యొక్క పద్యములో ముగించినాడు. దీని వెనుకటి ఘట్టము అనంగా భంగాస్వన చరిత్రము కూడ స్త్రీ స్వభావ వర్ణనమునకు సంబంధించినదే. సీ, “వనితలు కామార్తి వశత 6 బాంది కే. వంశహాని 6 దలంపరు వరుస కలుక రాత్మజుల 6 జూడ రగ్రజు ననుజు 6 గొనరు (అను. 2. 17) అని కొంచె మతిశయోక్తిగం గనం బడినను నిందు లోకవృత్త మెజీంగినవారికి నత్య మున్న దని తోంచును. సోదరీమణులు నన్ను మన్నింతురు గాక | అప్టావక్రపాత్రము మిక్కిలి యుదాత్తమైన ఘట్టము. స్వచ్చంద యగు నుత్తరదిశయు, స్వచ్చు 6 డగు నష్టావర్రు( డును విరుద్ధ న్యభావములు గల పాత్రలు. వారి పరస్పర సంభాషణము మిక్కిలి హృదయంగమము. ఒకరి నొకరు జయింప నుద్దేశింతురు. కొన 6 దుదకు నుశీలమే గెలిచెను. అప్టావశ్ర పాత్రపోషణమును ఒరవడిగా 6 గొని ప్రవరపాత్రను దీర్చి దిద్దినాడు "పెద్దన యని నాయూహం. చూడుండు. క 'పదపడి నయమున మెయి మెయి । గదియించి లతాంగి చిక్కం గౌగిటం జేర్చం గదలని చిత్తము 6 గలిగియు | మద మమియు బేక యతండు మ్రైనై యుండెన్‌ ' (ఆను. 2. 14) కౌంగిలించిన కాంతను ద్రోసి పడవేసిన వ్రవరునికంటి నితని ప్రవర్తన యెక్కువ చిత్త స్ఫైర్యమును దెల్పుట లేదా ? “'మెయిమెయి' యను నుడికారము రెండు శరీరముల సామీష్యమును జెప్పక చెప్పచున్నది. “అశిథిల పరిరంభము”ను జెప్ప 6 దలంచి మెబి' శబ్ద పునరుక్తితో 6 గొార్యమును సంతరించినాడు తిక్కన, 'మ్రానై యుండెన్‌' అని వెనుకటి పరిరంభము యొక్క వైవల్యమును దెలిపినాం డు. అందులకై “కదలని చిత్తము' 'మదము లేకపోవుట' యను కారణములను దెల్పు కావ్యార్థములతో గార్యమును సాధించినాండు. అపష్టావగ్రపాత్ర మాదర్శబ్రహ్మచారి పాత్రము. తాను (శ్రేమించిన కన్యయెడల నతని కెంత గాధరతియున్నదో తెల్పినాండు. ” (అఆంధ్రమహాభారతోవన్యాసములు, వు. 232 - 233) ప్రతి ఉపాఖ్యానంలోనూ ఏదో ఒక ప్రత్యేకత కానరావటం తిక్కన రచనా శిల్ప విశేషం. ఆనుశాసనిక పర్వంలో ఎన్నో సూక్తులు తెలుగువారి నాల్కలకు రుచులు కలిగిస్తూ ఉన్నాయి. మచ్చుకు కొన్ని. తే. 'బాల్యమునం దండ్రి యౌవన ప్రాప్తి మగండు | వార్ధికంబునం దనయుండు వామనయన | నరసి నడపన కొ కెందు నంగనలకు వలసినట్టులు సేయంగా వచ్చు నెట్లు ? (అను. 2.22) క “పరమజ్ఞానుల యొద్దను । బరంగిన నజ్జుండు బోధభరిళు 6 డగు నిరం తర మేరుసమీపస్థితి 1 హిరణ్యరుచి 6 గాక మెనక మెసంగిన షపగిదిన్‌ ' (ఆను 3. 326) ఆ. “దంతియడుగులోన 6 దక్కిన జంతు చ| యంబు నడుగులెల్ల నడ 6 గి యుండు నట్ట ధర్మకోటులన్నియు లో నగు । నిద్ధగుణ యహింన కింత నిజము | (అను. 4. 283) తే. 'శ్రోధకామాదులైన దుర్గుణము లెల్ల । వాయుహతి మేఘవటలంబు వాయుపగిది

శ్రుతము చే 6 బాయు ; నరులలో నురలకరణి ॥ శ్రుతయుతులు దేజరిల్లుదు రతిళయిల్లి... (అను. 5. 148)

అనుశాసనిక పర్వం అక్షరాలా సూక్తి రత్నాకరం !

పరిక - 15

భిష్మ నిర్యాణం : ట్రై మహావీరుడో

ఆనుశాసనిక పర్వం భిష్మ నిర్యాణంతో ముగుస్తుంది. అది ఒక ఉస్బ్వ్రలమైన నిర్వహణ. భీష్ముడెంత భావిం చి అంతటి కృష్ణభక్తుడు. శ్రీ కృష్ణుడిలో పరమాత్మ తత్త్వాన్ని దర్శించిన అంతర్యోగి. పాండవులు అతడిని దివ్యవురుషుడిగా చాడు. సేవించారు భిష్ముడు ఆయన దైవమని నమ్మి ధ్యానించాడు. ఉత్తరాయణపుణ్యకాలం రాగానే ఆయన ఎదుట శ్రీకృష్ణుడు వనం లో విష్ణువును దర్శించినట్లు భీష్ముడు తన్మయు డయ్యాడు. ఆ దేవదేవుని దివ్యనామాలతో స్తుతించాడు. సంకల్పమరణం తన్న వుడిని ఉన్నా స్వర్గగమనానకి శ్రీకృష్ణుడి అనుమతిని కోరాడు. మానుష సంకల్పం కంటె దైవసంకల్పం గొప్పదని నమ్మి మనసారా (ప్రార్ధించాడు. ఆ. “బలము నీవ నాకు ; భక్తుండ నీ యెడ, । నాలుబిడ్డ లేని యట్టి వాండం

గావు నన్ను నధిక కారుణ్యమున; ని మ్మ। నుజ్జ్ఞ 6 గమలదళమనోజ్ఞనయన |” (ఆను. 5. 463) అతడి

అల్పాక్షరాలలో అనల్పార్థ రచన ఇది. బ్రతికి నన్నాళ్ళు ఎదురులేని వీరుడుగా బ్రతికాడు భీష్ముడు. అతడి బి ునట్లే అహంకారానికి చిహ్నం. ఇప్పుడు ఆ బలం పరమాత్మ శక్తిగా భావిస్తున్నాడు. దీనితో అతడు సాధించిన విజయాలన్నీ అవక జ్య అయింది. సర్వధర్మాలను పరిత్యజించి అంపశయ్యమీద ఉన్న భీష్ముడు శ్రీకృష్ణుడినే శరణు వేడుతున్నాడు. “నర్వధర్మాన్‌ పరి ల్‌ మామేకం శరణంవ్రజ!” అన్న భగవానుడి వాక్యాన్ని అక్షరాలా పాటించాడు. “ఆలు బిడ్డ లేనియట్టివాండన్‌' అనే వాక్యం వ కన్నీరు పెట్టిస్తుంది. పున్నామ నరకాన్ని తప్పించే పుత్రులు కాని, ఆ నంతానాన్ని ఇవ్వగల భార్య గాని లేని భీష్ముడు నరక ॥? పాందక తప్పదనీ దాని నుండి భీష్ముడిని కాపాడే భారం బాధ్యత శ్రీకృష్ణుడిదే అనే అర్థం ఒకటి. 'పెండ్డాంబిడ్డలు లేని బ్రహ జ్‌ కాబట్టి అతడికి సద్గతుల కొరకు అపరకర్మలు చేసే పుత్రులు లేరనీ ఒక భావం. నంసారబంధం లేకపోవటంచేత వరం ఉత్తమలోకాలను ఇవ్వటం శ్రీకృష్ణుడికి కష్టం కాదనీ అర్థాలు ఏర్పడతాయి. ఏమైనా అధిక కారుణ్యబుద్ధి లేకపోతే భీష్ము రక్షించి ఉత్తమగతి కల్పించటం కష్టమని అతడి బాధ. (ప్రాణత్యాగానికి విష్ణుమూర్తి (కమలాక్షుడు) అయిన శ్రీ కృష్ణుడి అనుజ కోరుతున్నాడు. ఆర్తితో కూడిన అనన్య భక్తికి ఈ పద్యం అక్షరోదాహరణం,

శ్రీకృష్ణుడు 'యోగక్షేమం వహామ్యహమ్‌' అన్నట్లు అభయ మిచ్చి అనుజ్ఞ ఇచ్చాడు.

అ. “కీ డొకప్టు లేదు ; కృతపుణ్యు 6 డవు, తండ్రి । వలనిభక్తిపెంపు గలవు, దాన

గాదె బంటు 6 బోలె గాంగేయ ! మృత్యువు । నీ వశమున నిలిచె నిర్భరముగ' | వ. “నీకు నే ననుజ్ఞ యిచ్చితి ; వసువులం బాందుము" (ఆను. 467, 468)

అన్నాడు. భీష్ముడి జన్మ కృఠార్ణ మయింది.

భీష్మపితామహండి వ్యక్తిత్వాన్ని గురించి డొ॥ వేదాంతం సంపత్కుమారాచార్యగారు పలికిన ఈ క్రింది వాక్యాలు ఆ అద్భుతే మూర్తికి అక్షర నీరాజనాలు.

“నిశిత శరశయ్య పై శయనించి ఏబది యెనిమిది దినము లుండి ఉత్తరాయణ వుణ్యకాలములో మాఘ శుక్ల అష్టమి నాడు తన యిచ్చి ననుసరించి మరణించిన మహితాళ్ముడు భీష్ముడు. ముప్పదిమూడుకోట్ల దేవతలకు మూల దేవతలు ముప్పది ముగ్గురు మాత్రమే. ద్వాదశాదిత్యులు, ఏకాదశరుద్రులు, ఇష్టవసువులు, అశ్వినీదేవతలు ఇద్దరు. అష్టవసువులలో ద్యౌా అను ఎనిమిదవవాడు వసిష్ణుని శాపముచే భూలోకమున సిద్ధపురుషుడైన శాంతనవునకు త్రిలోకపావనియైన గంగవలన పుత్రుడై జన్మించి దేవవ్రత (ప్రభాసుడు అనియు అందురు) నామధేయుడై తండ్రికారకు భీషణ ప్రతిజ్ఞ గావించి భీష్ముడై. ఆజన్మబ్రహ్మచర్య నియమ నిష్ణుడై అస్రతిహత పరాక్రమ సమన్వితుడై నిష్కపటవర్తనుడై, కూలంకష విజ్ఞానఖనియై, శ్రీ కృష్ణపరమాత్మ యందు అనన్య భక్తుడై వేదతుల్యమగు అమృతోపదేశములు ధర్మజున కుపదేశించిన లోకోత్తర మహావ్యక్తియై విరాజిల్లుచున్నాడు. శ్రీకృష్ణుడే అనినట్లు మానవులలోనే కాదు దేవతలయందు కూడా ఇంతటివాగు లేడనుట అతిశయోక్తి కానేరదు.

శ్రీకృష్ణుని మహత్ష్యమునకు ప్రభావమునకు సంబంధించిన జ్ఞానము ఆకాలములో భీష్మునియం దున్నంతగా ఇతరులయందు లేదు అనేళ ఎర్యాయములు ధృతరాష్టునకు దుర్యోదనునకు శ్రీకృష్ణుని మహత్త్వము తెలియచెప్పెను.

పీరిక - 16 సర్వవిధముల శ్రీకృష్ణుడు మాత్రమే ల డు నిండుసభలో శ్రీ ఫై ల ను గ్రపూజకు అర్కుడెవరను ప్రశ్న తలయెత్తినపు జేసెను. అర్జునుని రక్షణము కోరి సుదర్శనము యయాగములో అగ్రపూ భగవంతుడని తెలియ స భావించి రాజనూ, తని మహత్యమును ఉగ్గడించి సాక్షాత్తు చేతిలో మరణము తన భాగ్యవిశేషముగా షపరచి, అ షుని చిన డి వచ్చువేళ భిష్ము నము తెలిపెను. యుధిష్లి చేత బూని తనవైపు పరుగి నో కృష్తునకు అఆవాహ ను. శ్రీక యముతో వూజింపనెంచి సంతోషముతో త్రీ ఫట గవతత పరిజ్ఞానము 'ప్రతిబింబిత మగుచుండు - ప్రజ విష్ణునహస్రనామస్తోత్ర దర్శనమును ప్రసాదించి కృతకృత్యుని గావించెను. టికి పితృతర్చణ లిచ్చువేళ పరమాత్మ భీష్ము నను హిందువులలో మూడు వర్గ పరమాదర్శమూర్తి. అపుత్రకుడై మరణించి ష్టతయే హేతువు మనకు పరమాదర్శమూర్తి. డ్‌ కు ఆ మహనీయునిలోని విళ్టతయే హేతువు. తము స్వీ కరించిన భీష్మునకు తర్పణలు అర్చించుచుండుట మినీ కాంచనములు త్యాగము చేసి కేవలము ధర్మము మ్యా( నకా 0 అర్ధ కామములకు హేతువులై చెప్పబడిన పద్య మిది-. కవత గురించి శాంతి పర్వము ద్వితీయశ్వానమున తిక్కన గారిచే బ్బ శ్‌ ఉ.. “రాజె! రాగహీను 6 డటె! రాజిత సుందరమూర్తి యబ్జె! వి (భాజిత సంవదున్నతి విభాసితవర్తను 6 డట్టె! కామిన్‌ రాజమనోజ్ఞభంగి చతురత్వధనుండబె! బ్రహ్మచర్య నే”. (లంత. 2. 103) క్షాజిత మన్మభుండు నటె! జన్మము లిట్టివి యెందు ( గల్గు వు 379 ఏళ్ళ (మహాభారత వైజయంతి - వ్యా, భీష్మపితామహండు - పు. 12. హరిహరనాథతత;0 : ల హరిహరనాథః విష్ణశివ సహాద్రపామాలను పర్టించి హరిహరతత్వాలను వ్యాసుడు ఈ పర్వంలో కీర్తించాడు. తిక్కన న్య పర్వాలను అంకితం చేశాడు. ఆ హరిహర నాథ తత్వాన్ని ఉపాసించి ఆ దేవుడికి తాను రచించిన ఆంధ్ర మహాభారతం పదునేను ర్వాల వరచుకొంటునాను తత్త్వాన్ని గురించి ఆచార్య ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజనంగారు రచించిన వ్యాసాన్ని కృళజ్ఞతలతో ఇక్కడ పొందు న్నా (చూడు: ఆంద్రమహాభారత సంశోధితముద్రణము. 8 వ సంప్పటము. పు. 43 - 64) | “కవిబ్రహ్మ తిక్కనసోమయాజి ఆంధ్రమహాభారతమును హరిహరనాథదేవుని సంబోధించి చెప్పిన విషయము సర్వజనవిదితమ్సు, ఈ హరిహరనాథ భావన అతని లెట్లు కలిగెను ? లది యాతడు క్రొత్తగా కల్పించిన దేవతాస్వరూపమా? ఇట్టికల్చనచే అఆళడు సాధింపదలచిన 'ప్రయోజనమేమి ? శ& మొదలైన (ప్రశ్నలు స్ఫురించును. విమర్శకలోకమునందు దీనిని గూర్చి ఎక్కువ వివేచనము జరిగినట్టును కొన్చింపదు. సొమాన్యషారకు లీసమస్యచే నాకర్షింపబడరు. వారు కథామాత్రసంతృప్పులు గనుక భారతమందలి ఆశ్య్వాసారంభ, ఆశ్వాసాంతపద్యముల జోలికిషారు. పోయినను వారి కవి ఒక పట్టాన అర్థము కావ. అందును తిక్కనషోమయాజి హరిహరవాథ సంబోధన పద ములు విద్వాంసులను కూడా చి -పెట్టునవిగా ఉన్నవి. అరము మాట యటుంచి స్‌ ద్వా క్కుపెట్ట న్న వొని పదచ్ళేదమ్సు క్రూడ క్లష్టకరముగనే యున్నది. సరిదైన పదచ్చ్భేదము కుదిరిన గాని అర్ధనిర్ణయము చేయుటక్రృ వీలులేదు. కొన్ని కొన్ని సంబోధనములు కష్టము మీద మూర్తస్థిత్రిక వచ్చినను పెక్కుసంబోధనములు అమూర్తములుగనే నిలిచిషోవ్య్య్సున్నృవి, అవి గంభీరార్థమహితములు, యోగ, సాంఖ్య, అద్వైెతవేదాంతముల నిగూఠభావములు తెలిసికాని ఆ సంబోధనములు శమయర్థపీయూషమున్స 'ఫ్రవింపజేయవ్య. కావ్యన తిక్కనసోమల్గూజి హర్రిహరనాథ్ర సంభోధనముల్సు 'పేగాఢపాండితీమండితులకు “మౌత్రమే ఉపగమ్యము లగుచున్నవి, ప్రోనిండు. “వాని చుపేక్షింపరాదా, కథావగతి క్రవి ఏవిధముగన్స తోడ్పడ్షవ్ల” కాసి హరిహరనాథసంబోధన కుషి. 2 ఏడవు అనవచ్చును. 1 ముల నుపేక్షించ్సట మహాకీవి ఆంత్రర 'పభాప్రపంచమును ఉపేక్షించు బాహ్య ప్రరిభా సంప్రత్తిత్ర మాత్రస్సే తృప్రిపడినట్టగ్నన్స శిక్కనసోమయాజ కవితాశిల్పము గాహడ్ష 'యరట్వోయగును. ఆతని నా, వ్వదే. కాని యాశ్రని ఇంకను గొప్పదిగా శ్ర్య్వాన్స ఆడు శేబ్యార్ధ శిల్పియే కాదు. వాని వెనుక నున్న స్ఫాటబ్రష్రళపుస యాంతరవిజ్ఞానము కాలాతీళుడున్స అగుచున్నాడ్తు. టాలకుడు. కావన్సనే ఆ్యడ్ష్మ లోకోతళ్తర్పడ్తును, పారిహరనాథసంబోధనమ్యునంద్తు కవి సే యొక పద్దతి ఆశ్వాసాంతముంద్రు మూడు పద్యములు. వీనిలో మొదటివి కీ ంంబించెను. ఆశ్వాసారంభన్స్య ఒక కంద్రపద ము ఒకటిగ్గా నుండును దీవికి కా క ఏలమాల, చంపకమాల, మత్తేభ స్‌ు, 9త యపవార్వన్స్సృ కలదు, స్తాప్ట్యి పర్వము స్త ధమాశ్వాసము ము, శౌర్టూలము _ వ్రీనలో అము చ్ల్వం్ర స మహాస్రగ్ధర్వ్య్యృ, ద్వితీయాశ్వాసము

పీఠిక - 17

అంతమున (్రగ్ధరావృత్తమును కూర్చబడినవి ఇట్లే స్త్రీ పర్వము ప్రధమాశ్వాసము చివర శఖరిణీ వృత్తమును, రెండవ యాశ్వాసము కడవట మందాక్రాంతా వృత్తమును ఉన్నవి రెండవపద్యము కందముగను మూడవది మాలినీ వృత్తముగను ఉన్నవి. ఆద్యంతముల నివి యిట్లే ఉన్నవి తాను వ్రాసిన 46 యాశ్వాసముల చివరను తిక్కనసోమయాజి మాలినీ వృత్తమునే ఏల యాదరించెనో ఛందశ్శిల్పము తెలిసినవారు ఊహింపదగియున్నది. హరిహరనాథున కిది అక్షరరూపమైన మాలగా నాతడు భావించెనేమో! సంబోధన పద్యములు ఆద్యంతములందు ఆశ్వానమునకు నాలుగు చొప్పున 46 యాశ్వాసములకు 184 పద్యములను, షషస్ట్య్రంతములు కన్ను, కధాప్రారంభమునకు ముందు మూడున్ను, వెరసి 192 పద్యము లగుచున్నవి. విరాటపర్వము ప్రస్తావన భాగమంతయు హరిహరనాధ విషయకమే కావున ఇంచుమించు 200 పద్యముల గ్రంధమును హరిహరనాధుని ఆరాధనమునకు తిక్కనసోమయాజి వినియోగించె నని చెప్పవచ్చును.

ఈ పద్యములను పదచ్చేదము చేయుట యందు అంత్యానుప్రాస నియమము మార్గబోధకముగా కన్చించును. సంబోధనాత్మక రచనయందు అనుప్రానము శ్రుతినుభగముగ నుండును. తిక్కనసోమయాజి ఈ యుద్దేశ్యముతోనే సమాసాంతములందు వర్ణసామ్యమును కూర్చియుండును.

“ఠ్రమపరిణతమూర్తీ! శ్రాతశాఖా(గ్రవర్తీ 1! (4-1-335)

పరమకృపా విధేయ |! నిరుపాధికచిన్మయకాయ!

గాఢవిస్తర నిగమైక వేద్య ! గుణతత్త్వవికారనియత్యభేద్య!

సంస్మరణ నిరస్తతాప ! ఘనసంసృతి సంతమనప్రదీప!

(సంసారమను చీకటికి దీపమువంటివాడా!)

నిష్ణురభుజసార దానవ నిషూదన ! భక్తజన ప్రమోదనా! (4-2-363)

భూరికృపానుషంగ | మునిపుంగవ చిత్తనరోజభృంగ!

నంసారదవప్రవర్ష ! సురసంన్తుత దివ్యగుణ'ప్రకర్ష | (5-1-383)

ఒక్కొక్కప్పుడు పద్యపాదమంతయు నమాసముగా చేసి దానిమీద ఆంత్యవర్ణ సామ్యుమును పాటించుట కవికి సమ్మతము.

తపస్స్వాధ్యాయాదిక్షపితమల చిత్తప్రకలితా 1

విపజ్ఞాల జ్వాలా విరమణ సుఖా వృష్టిలలితా ! (1121187)

వరమ మునీంద్ర సంయమన పక్వవివేక విభూతరమ్యు!

విస్త్తమహనీయ తార్కిక వచః కలనానభిగమ్య! (12-4-4565)

ధర్మాధర్మవిదూర నీతి వరవిద్వచ్చిత్తయోగ్‌ |

జగన్నిర్మాణస్థితి తంత్రసంహరణ ధూర్నిర్వాహరాగ | (13-2-476)

ఒక్కొక్క సందర్భమున మహాకవి ప్రొాధరచనా ప్రీతిచేత కొబోలు పద్యము మూడు పాదము లాళక్రమించు సమాసము కూర్చి దానికి నాల్గవపాదములో అంత్యాను'ప్రాస ఘటించును. ఇట్టివి నకృత్తుగనే ఉన్నవి.

కమల భవాది దైవత ముఖస్ఫుట నిర్ణళితప్రశస్తవా *

గమృత రస ప్రసార కలితాంచిత నైకవిధిప్రకర్షసం

గమ సముదీరిలోల్లసన కందళిత 'ప్రహసద్దయాలతా 1

సుమహదుపాశ్రయ ప్రమద శోభిత విశ్వజగన్మధువ్రతా! (5-4-426)

7 వచ్యసంఖ్యనిచ్చుటలో మొదటిది పర్వసంఖ్యను, రెండవది అశ్వాన సంఖ్యను, మూడవది పద్యసంఖ్యను అలు

పీరిక - 18

బ్రహ్మమున్నగు దేవతల ముఖనిర్గళితములగు స్తోత్రములను జలసేచనముచేత పుట్టినదై చిగుళ్ళు దాల్చిన కృషాగు్వ్య్య లతకు ఆలవాలమైనవాడా! గొప్ప ఆశ్రయము లభించుట చేత సంతోషభరితమైన జగత్తను తుమ్మెద కలవాడా. అని యర్థము భాసీంచును. ఇట్టి దీర్బ సమాన కల్పనా చణత్వము స్రీ పర్వము రెండవ యాశ్వాసము 184పద్యము' నందును కన్పించున్స

వీణానాద ప్రతిమ నిగమావిర్భవత్సారపుణ్య

శ్రేణీనంపాదిత విమలతాస్ట్రేమ నిర్లేప చిత్త

క్రాణశ్రీడాకలన సతతోత్సాహవద్దివ్యభావా!

పాణాపానా హరణ నిపుణ ప్రాపణీయానుభావా!

(సుస్వరయుక్షమై వీఖానాద సదృశమగు వేదపరనముచే సంపొదింపబడిన పుణ్యబాహుళ్యముచేత నిర్మలచిత్తము గలవాం ని రక్షించుటయందు సంతతోత్సాహము కలవాడా! వాయు నిరోధనమునందు నిపుణులైన యోగులచేత కుద్దాలింపదగిన అగా తెలుసుకోదగిన అనుభావము కలావాడా! స్వరయుక్తమైన వేదపరనమునందు తిక్కన సోమయాజికి గల ప్రత్యయము దీనివలన తెల్లమగుచున్నది. హరిహరనాథుడు 'వైదిక ధ్యాయిత కిచ్చమెచ్చు' వాడని గ్రంధారంభమునందే కవి వాక్రుచ్చెను

సంబోధనమునందు అంత్యానుప్రాసము ఇంపుగా నుండు నని మహాకవి తలచినను దీనిని ఎల్లయెడలను వాడలేదు.

మర్చిత తాప సంకలన మంజులనామ ; దురంత దుద్దశా

కర్ణమలేప నిర్హరణకారి కృపామృతపూర; కర్మస

మ్మర్ష నిరాసకర్మర; సమత్వ పరిస్ఫుట రూపభావనా;

నిర్ణళితారివర్గ; మహనీయ మనోరమణీయవైభవా! (6-3-453)

కర్ణపర్వము (ప్రథమాశ్వాసము 320 పద్యముకూడ ఈ విధమైన రచనకు ఉదాహరణము కాగలదు. అరుదుగ ఈయన ముక్త పదగ్రస్తమును కూడా ఆదరించినట్ట్లు కనబడును.

బాంధవ శాత్రావాకలిత భావభవా; భవ

పాశబంధ (4-1-333) ఇట్లు కొన్ని మెలకువలతో క్లిప్టా్వాయము గల ఈ సంబోధన పద్యములను అన్వ్యయింపవలెను తద్ద్ధాళువులకు గాని తత్షవిషయములను చెప్పకూడ దను పెద్దల సంప్రదాయమును పాటించుటకై కవిబ్రహ్మ వీనియందు గ్రంథ గ్రంధులను కావతెననియే కూర్చెనేమో లేనిచో సాధారణముగా 'ప్రసన్నమగు నాతని కవిత్వమునం దివి గులకరాళ్ళవలె నుండును మన మిదివరలో వేసికొన్న ప్రశ్నలకు సమాధానము లరయుదము. హరిహరినాథ కల్పనము తిక్కనసోమయాజి క్రొత్తగా చేసెనా ? అంతకుముందే యున్నదా? 'ఈ భావము తిక్కనమరస్సునందు కొంతకాలమునుండియు మెదలు చుండె ననుటకు విరాటపర్వారంభము నందలి స్వప్పవృత్తాంతమే తార్కాణము. కొమ్మనామాత్యుడు కవికి స్వప్పసాక్షాత్కార మిచ్చి ఇట్లు సలికెను. “కి మస్థిమాలాం కిము కౌస్తుభంవా | సరిష్కియాయాం బహ్ధంమన్యసే త్వమ్‌ కిం కొలకూటః కిమువా యశోదాస్తన్యమ్‌ తవస్వాదు వద ప్రభో మే ” అని నీవు తాల్లి రచించిన పద్యంబు గాఢాదరంబున నవధరించి భక్తవత్చలుం డగు హరిహరనాథుండు నిన్నుం గృతార్భుంచేయ విజయం చేయుచున్నవాడు. “ఓ దేవా! నీకు ఎముకలపేరు సమ్మతమా? కౌస్తుభము సమ్మతమా?, కా లకూట విషము నీకు రుచికరమా?, యశోదాస్తన్యమా?” అని పద్యభాగము, ఆదియు తొల్లి రచించిన పద్యము అనగా మహాభారత రచనాకాలమునకు చాలముందుగనే హరిహరాభేదభావము తిక్కన మనస్సులో రూఢమయ్యెను. నిర్వచనోత్తరరామాయ అణమునందు 'మహేశ్వరాంఘ్రి కమలధ్యానైక శీలుందడ' అని అతడు చెప్పుకొనినను కొట్టరువు వారిది స్మార్తులు పాటించు సామాన్య వమ కొని త్త ద్ధి తాతనుగూర్చి చెప్పుడు అతడు ధర్మాద్వైతమూర్తి యని వర్ణించెను. ఈ ధల్మాద్వైలే

పీరిక - 19

వదమే విరాటపర్వమునందు తిరిగివచ్చినది 'ధర్మాద్వైత స్థితి భారతాఖ్యమగు లేఖ్యంబైన యాచమ్నాయమున్‌' (4-1-3) పురుషార్ధములలో ధర్మమునకును వేదాంతములలో అద్వైతమునకు (ప్రాధాన్యము కలుగునట్లు కృష్ణద్వైపాయనుడు మహాభారతమును రచించెనని సోమయాజి నిశ్చితాభిప్రాయముగ కన్పించుచున్నది, అద్వైతము. ఘనిష్టమైన తత్త్వచింతనము ఆది జీవేశ్వర అభేదమూలకము సామాన్యజనుల భానవకు అందుబాటులోనికి రానిది. సామాన్యజనులకు కూడ నానాత్వమునందు ఏకత్వము ను బోధించుటకై ప్రాచీనులు “శివాయ విష్ణురూపాయ -శివరూపాయ విష్ణవే । శివస్యహృదయం విష్ణుః । విష్ణోశ్చ హృదయగ్‌ం శివః అను మంత్రమును దర్శించిరి. ఇంతకు ముందే 'ఏకమ్‌ సద్విప్రా బహంధావదంతి - ఇంద్రం యమం వరుణం మాతరిశ్వాన మాహు:” అను ప్రాచీన బుక్కు వెలువడినది. 'అగ్నిశ్చమే ఇం(దద్రశ్చమే సోమశ్చమ ఇంద్రశ్చమే' అను యజుస్సు కూడ నర్వదేవతలును ఇంద్రస్వరూపమని సూచించు చున్నది విష్ణుపారమ్యుమును చెప్పు వాక్యములును రుద్రపారమ్యుమును చెప్పు వాక్యములును వేదములందు కలవు తిక్కనసోమయాజి ఈ యుభయ దైవముల అభేదమును భావనచేసి లోకమునకు చాటినవాడు.

హరిహరభావము అమూర్తస్థితినుండి మూర్తస్థితికి తిక్కనకు ముందే వచ్చినట్లు కన్చించును. హరిహరదేవునిపేర గుళ్ళును, విగహములును వెలసెను. తూర్పుచాళుక్య వంశీయుడగు మొదటి శక్తివర్మ (క్రీ ఈ 999-1012) పెన్నేరు (పెనికేరు, శాసనమునందు పిఖ్ణెయ భట్టారకుడను బ్రాహ్మణవీరుని ప్రశంస వచ్చినది. ఈయన జైనుడుగ తోచును. అట్టయ్యును ఈ భట్టారకుడు హరిహరభక్తుడని కూడ వర్ణింపబడినది. దీనిని బట్టి తికృనసోమయాజికి రెండువందల ఏబది సంవత్సరములకు పూర్వమే-ఆంధ్రదేశమునందు హరిహరనాథ సంప్రదాయము ప్రవర్తిల్లెనని చెప్పవీలగుచున్నది పిళ్లెయ భట్టారకుడు జినభక్తుడును హరిహరనాథ భక్తుడునుకూడ అగుట విశేషము. నెల్లూరు పట్టణమునందు తిక్కన సోమయాజి కాలమున ఇప్పటి రంగనాధస్వామి ఆలయ స్థానమునందు హరిహరనాధాలయ ముండెనని కొందరు ఊహించుచున్నారు. కన్నడదేశమునందు హరిహర అనుచోట హరిహరనాధాలయము ధ్రసిద్ధమై యున్నది. ఈ ఆలయమునందలి ఒక శాసనములో హొయసల రెండవనరసింహునకు సేనాపతియైన పోలాళశ్వ దండనాథుడు శ్రీ. శ. 1220 ప్రాంతమున హరిహరాలయమును జీర్టోద్ధారము చేసినట్లు చెప్పబడి యున్నది. అనగా ఈ దేవళము అంతకుముందే ఉండెననియు, దాని నాతడు మరమ్మత్తు చేయించెననియు ఊహింపవఛ్చును. ఇక్కడి హరిహరేశ్వర విగ్రహము 6 అడుగుల ఎత్తుగలిగి వామపార్వ్వమున శంఖచకగ్రచిహ్నితమై విష్ణుని యర్ధరూపమును, దక్షిణభాగమున అక్షమాలయు త్రిశూలము గల హరరూపము చెక్కబడె నని తెలియుచున్నది విష్ణుని యర్ధమున కిరీటమును, శివుని సగమున జడలును చంద్రవంకయు కన్పించును. కాని, కన్సడకవులలో ప్రసిద్ధులైన వారెవరును హరిహరదేవుని ప్రశంసయైన చేయలేదు. 13వ శతాబ్ద్బమునందలి కన్నడకవులలో ముఖ్యులైనవారు కవిచక్రవర్తి జన్న అండయ్య, కేశిరాజు, బౌండరసు మున్నగువారు. వీరిలో మొదటిముగ్గురును జైనులు. చౌండరసు తన కావ్యమును పండరిక్షేతమునందలి విరోభాదేవున కంకితము ఇచ్చెను. ఆకాలపు శివకవులలో ముఖ్యులు హరిహరుడు, రాఘవాంకుడు, కరయపద్మరసు మొదలైనవారు. వీరెవ్వరును కవిబ్రహ్మ తిక్కన సోమయాజివలె అద్వైతామృతమును 'సేవించినవారు కారు ఆంధ్ర కన్నడదేశములు సంస్కృతియందు అక్కచెలియళ్ళవంటివి. కావున తెలుగుదేశమునందును హరిహరనాధభావనయు, ఆదేవునకు గుళ్ళుగోపురములును వెలసియుండును. ఈయంశమునకు పాల్కురికి సోమనాధుని పండిరాధ్యచరిత్ర మనకు తొర్కాణము.

పాల్కురికి సోమనాథుడు అచ్చపు శివారాధకుడు, మహావిద్వాంసుడు, మహాకవి, ఈతడు తిక్కన సోమయాజికి పూర్వుడని పూర్వ విమర్శకులు కొందరు భావించిరి. పండితారాధ్య "చరిత్రము వాదప్రకరణమునం దీతడు హరిహరదేవప్రశంస తెచ్చి ఆ భావమును దీర్హముగను తీవ్రముగను ఖండించినాడు, ఆవహేళనమును చేసినాడు. ఇంతవిపులముగ హరిహరనాథ కల్పనను ఖండించుట కాతనిని ఢ్రేరేపించినది తిక్కనసోమయాజి మహాభారతమే కావలెను.

ఇది సత్యమైనచో పాల్కురికి సోమనాథుడు తిక్కనకు సమకాలికుడో అనంతరుడో కావచ్చునను విశ్వాసము బలపడుచున్నది. సోమనాధుడు హరిజౌరరూపమున ఒక దైవము ఉండుటకే వీలులేదని పెక్కు ఉక్తిప్రత్యుక్తులతో వాదము సాగించెను. హరిని ఒక సందర్భమున సంహరించుటచే శివుడు హరిహరు డయ్యెనని వ్యుత్పత్తి కల్పించెను. 'శివాయ విష్ణురూపాయ' అను సూక్తి ప్రక్షిప్రమని త్రోసి పుచ్చెను. హరిహరనాథుని ఆరాధించిన వారు ముఖము మీద ఒక వంక విభూతియు మరొకవంక తిరుచూర్ణముతో నామములును దిద్దుకొనవలదా? అని అవహేళన చేసెను. హరిహరనాథుని గుళ్ళమీద నందియు పందియు చెక్కవలదా? అని

పీఠిక - 20 యాక్షేసము తెల్పెను. హరిహరనాథుని సేవించువారికి హరిహరలోకమను పుణ్యలోక మెక్కడ ఉన్న? దని ప్రశ్నించెను ఇటువం్యి కల్పనలో అనౌచిత్యమున్నదని వాదించెను. హరియున్న దేహమున పార్వతి యుండునా? హరుడున్న దేహమున లక్ష్మీద్వే ఎట్ట నిలుచును? హరియు హరుడును సమానులు తుల్యులు కారని ఆవేశముతో చర్చించెను. హరి పంచవింశకుడనియు (అనగ్గా సాంఖ్యులు చెప్పు చతుర్వింశతి తత్ష్యములకు ఒక మెట్టుపై వాడనియు) హరుడు షడ్వింశకుడు (అనగా పంచవింశకున కంటె అధికుడు) అనియు వేదాంత పరముగ అన్వయించి హరిహరులు సమానులు కారని స్థాపించి, హరిహరనాథు డను ఏకర్తూ్య ముండుటకే వీలులే దని గర్జించెను. తక్కిన యాక్షేపము లెట్ట్లున్నను పాల్కురికి సోమనాథుడు చూపిన ఒక యాక్షేపణ గణింపదగియున్నది “హరి గొన్న్మయర్థంబు నద్రిజ గొనునె? హరి యద్రిసుత గొన్న్సయర్ధంబు 6 గొనునె”? (పండితారాధ్య చరిత్ర) లోకసామాన్యదృష్టికి ఇది గొప్ప యనౌచిత్యమే. దీనిని తిక్కనసోమయాజి యెట్లు వారించు కొనెను? అను ప్రశ్న కలుగ్ప ను. దీనికి సమాధానము కొంత విరాటపర్వాదియందలి “శ్రీయన గౌరి నాంబరంగు చెల్వకు' అనుపద్యమునందే కలదు. శ్రీయనియు గౌరియనియు వ్యవహారము నందు వేర్వేరు స్త్రీ మూర్తు లైనను, పరమార్ధ దృష్టితో వారిద్దరును ఒక్కతత్త్వమే. భిన్న తత్వములు కావు. కావుననే మహాకవి 'గౌరినాంబరంగు చెల్వకు చిత్తము పల్లవింప' అని వారి నిద్దరిని ఉద్దేశించి ఏకవచనమునే ప్రయోగించై ను అనగా లక్ష్మీపార్వతులకు నామభేదమే కాని వ్యక్తిభేదము లేదు. అట్లే హరిహరనాధ శబ్ధమును ఏకవచనముగనే కవి ఎల్లయెడలను ప్రయోగించెను. ఇంద్రాగ్నులు, మిత్రావరుణులు మున్నగు దేవతాద్వంద్వముల వంటిది కాదు, హరిహరశబ్దము. విడిగా నాత్ర డెక్కడను హరిహరులు అని వాడలేదు. ఎప్పుడును హరిహరనాథు డనియే. శివకేశవులకంటె పరుడైన పరబ్రహ్మము అనియే తిక్కన భావముగా స్ఫురించును. హరిహరనాథుడును, లక్ష్మీపార్వతులును ప్రకృతి పురుషులకు ప్రతీకలు. వీరికి నామభేదమే కాని వస్తుభేదము లేదు. శ్రీ గౌరులు వ్యావహారిక సత్యములే కాని పారమార్థిక సత్యములు కారు. వారు తత్త్వములే కాని వ్యక్తులు కారని తిక్కన సోమయాజి యొక సందర్భమున వ్యక్తము చేసెను. గౌరీత్వోజ్బల తత్త్వ భాస్వర! నిజాగారాత్మకత్రీశ్వరా! = 17-1-77 లక్ష్మీపార్వతులను ఉహల తత్త్యము చేత ప్రకాశించువాడా! అని సంబోధనము. కావున అనుచిత స్త్రీ పురుష సంబంధమును హరిహరనాథకల్పనకు ఆరోపించుట నిర్హేతుక మనియు భ్రాంతి మూలక మనియు చెప్పదగియున్నది. హరిహరనాథభావనచే తిక్కనసోమయాజి సాధింపదలచిన మహాప్రయోజన మేమి? ఒకటి వైయక్తికమైనది. రెండవది సాంఘికమైనది. అతడు సాధారణశైవులకుటుంబమున జనించినను యౌవనమునుండియు అతనియందు శివకేశవ అభీేదభావము నిరూఢమగుచుండెను. దీనికి తార్కాణము 'కిమప్టిమాలాం' అను భావగర్భితమైన శ్లోకమే. ఈ కాలమున తిక్కన భావనచేయుచ్రున్న హరిహరనాదైక్యరూపమైన పరతత్త్వ్యము దంద్వాతితము. ఆతత్త్వ్యమునందు అన్ని రుచులును ఒకటే, అది సుందరము. బీభత్సము, క్రమముగా ఆయన మనస్సునందు అద్వైతభావన నెలకొని స్థిరపడజొచ్చెను, కావుననే మహాభారతమునందు ముఖ్యవేదాంతము అద్వైతమైనట్టు గ్రంథారంభముననే సూచించెను. “ధర్మాద్వైత 'స్థితి భారతాఖ్యమగు లేఖ్యంబైన యామ్నాయమున్‌”. (4-1-3) తిక్కన యాధ్యాత్మిక జీవితమునందు నాలుగు ప్రధాన సూత్రములు భాసించుచున్నవి. (1) వేదములందు పూజ గభావన (2) వైదిక మార్గమునందు అనగా కర్మమార్గమునందు అవిరళ నిష్ట.(3) అభేదభక్తి (4) అద్వైతసాధన. దీనిలో మొద టిమెట్టు శివకేశవ అభేదచింతనము. పై మెట్టు జీవేశ్యర అభేదమననము ఈ శ్రమము యొక్క ఫలితము మోక్షసాధనము. అది జననమరణ దుఃఖ రూప సంసార తరణము. పునర్జన్మ లేకుండుట. ఈ భావము లన్నియు హరిహరనాధుడు స్వప్త దర్శన మొసగినప్పు డు వివ, తమెనవి. “నీ కరుణ నిట్లు పదస్థుండ నైతి నింక జన్మాంతర రా దుఃఖముల్‌ దొల 6 గు నట్ట్లుగ 6 జేసి సుఖాత్ము 6 జేయవే॥ (4121 డు తన కొల భకత గం వర్యారాధతముప దద బన ముట్కారంయు పసి గ మహోపదార్ధంబు వేయు విధంబున బ్రహ్మానందస్థితిం న్నాథుండు.

పీరిక - 21 జనన మరణూాదులైన సంసారదురిత "ములకు నగపడ కుండంగ 6 దొలంగు తెరువు గను వెలుంగు నీ కిచ్చితి'ననిన లేచి (4-1-22, 23) హరిహరాభేదభావముచే తిక్కన సాధింపదలచిన మరియొక మహాప్రయోజనము లోక కల్యాణము, నమకాలిక నంఘోద్దరణము. ఇది మొదటి దానివలె విస్పష్టముగా విస్తరింపబడలేదు. ఒక్క చిన్న వాక్యములో మాత్రమే ఇది సూచితమైనది- కావున భారతామృతముం గర్జపుటంబుల నారః గ్రోలి యాంధ్రావళి మోదముంబొరయునట్లుగ - (4-1-30) ఆంధ్రమహాజనులందరును భారతామృతమును సేవించి గ్రంథరచన చేయుట ఆయన నంకల్పము. మునిమాన్యుడైన పారాశర్యుడు కూడ లోక కల్యాణము నుద్దేశించియే పంచమవేదమును కూర్చెనని తిక్కన ఇదివరలో చెప్పియున్నాడు. “'కృష్ణద్వైపాయను 6 డర్గి లోకహిత నిష్టం బూని కావించె” (4-1-8) ఇక్కడ మిక్కిలి సంక్షిప్తముగా నూచింపబడిన ఆ లోక కల్యాణము, లోకహితనిష్ట ఏరూపమైనదో మనము సమకాలిక పరిస్థితులనుబట్టి ఊహింపవలెను. ఆంధ్రదేశమునందును పరిసర దేశములందును కూడ మతవిషయికమైన కల్లోలము తీవ్రముగా నుండెను. చార్వాకు లనువారు తప్ప మిగిలిన వారందరును భగవంతు డున్నాడని ధృఢముగా నమ్మి, అతని చేరుటకు తమకు తోచిన మార్గములు అబభినివేశముతో వ్రచారమొనర్చిడినవారే. పాల్కురికి సోమనాథుడు తన వండితారాధ్య చరిత వాదప్రకరణమునందు తనకాలమున ఉండిన వివిధసమయములవాని గూర్చి విపులమైన పరిజ్ఞానమును మనకు కలిగించినాడు- అతడు వీరినిగూర్చి దూషణవాక్యకలితముగా వ్రాయక, కొంచెము సహనమును, సంయమనమును ప్రదర్శించినచో సోమనాధుడు మనకు గొప్ప ఉపకారము చేసినవాడయి యుండును, ఏమయిన క్రీ. శ. 12వ శతాబ్బమునందు దేశమును చైతన్యవంతమొనర్చిన ఆస్తికశాఖలను గురించి సోమనాధుడు చెప్పకున్నదో మనకు ఆ యుగము అంధకార భూయిష్టముగా నిలిచిపోవును. పాల్కురికి కవి గుర్తించిన వివధ మతశాఖ లీరీతిగ నువ్నవి బౌద్దులు, జైనులు, సన్న్యాసులు, అద్వైతవాదులు, బ్రహ్మవాదులు, అవేదవాదులు (వేదప్రమాణము నంగీకరింపనివారు కావచ్చును), పొంచరాత్రులు, ఆంతరాలికులు, ఏకాత్మవాదులు, అభేదవాదులు,శూన్యవాదులు, కాలవాదులు,కర్మవాదులు, నాస్తికులు, చార్వాకులు, ప్రకృతివాదులు, మాయవాదులు, శబ్దబ్రహ్మవాదులు, పురుషత్రయైకవాదులు (నన్నయ భట్టారకుడు త్రిపురుషులను గ్రంథారంభమున స్తుతించెను. ఇది యాతనిమీద విసురుకావచ్చును.), ద్విపురుపైక కలితవాదులు, మూర్తైకవాదులు (కాళిదాసు అష్టమూర్తియైన శివుని స్తుతించెను), స్మార్తులు, యోగశాస్తభ్రమితులు, రసమంత్రవాద సిద్ధులు, షట్తర్కవిదులు, కౌటిల్యశాస్తప్రబుద్ధులు (అర్థశాస్త్రవేత్తలు కావచ్చును) నక్షత్రపాఠకులు; ఈ విధముగ లెక్కలేనన్ని శాఖలవారిని సోచునాధుడు నిరసనవాక్యములతో పేర్కొనెను. అద్వైతులను నీతివర్ణితు లనియు, పొంచరాత్రులను భ్రాంతచిత్తు లనియు, శూన్యవాదులను జఘన్యచరిత్రులనియు, మాయావాదరతులను ప్రచ్చన్న బౌద్దనిబద్దులనియు ఈ విధముగా ఒక్కొక్కరికి ఒక్కొక్క దూషణ విశేషణములను సోమనాథుడు జతపరిచెను. అతడు పేర్కొన్న వారందరును ప్రత్యేకశాఖలు కాకపోవచ్చును. మాయావాదము, శూన్యవాదము, బ్రహ్మవాదము (సర్వంఖల్విదం బ్రహ్మనే హనా నాస్తి కించన) ఏకాత్మవాదము ఇవన్నియు అద్వైత వాదమండలి అవాంతరభావముఖే కాని విభిన్నశాఖలు కాకపోవచ్చును. ఎట్రైనను ఇంత విస్తృతమైన మత విశ్వాససంపద ఆనాడు ఉండెననుట గమనింపదగినది పైని పేర్కొన్న పెక్కపమయములలో చెప్పుకోదగిన అనుయాయివర్గము కలవారు బౌద్దులు, జైనులు, అద్వైతులు, పొంచరాత్రులు, కర్మవాదులు. పాల్కురికి సోమనాధుడు పతిత వర్గమునకు అతీతమని భావించిన శివపారమ్యువాదులును వీరిలో చేర్చదగినవారే. క్రమముగ రాజాదరణము కోల్పోవుటచే బౌద్దజైన శాఖలు ప్రక్షీణము లగుచుండెను, శైవులును, వాంచరాత్రులును 'ప్రజాహృదయమున జైన బౌద్దులు పోగొట్టుకొనిన స్థానమును ఆక్రమించుకొనుచు, ఆధిక్యమునకై అజ్బులుసాచుచుండిరి. మొదట శెవులదే పైచేయిగా నుండెను. ఇప్పు డాంధ్రదేశమునంతను పాలించిన కాకతీయులు పరమమాహేశ్వరులై యుండుటచే శైవమునకు రాజాదరణము విస్తారముగా లభించెను. కానైతే కాకతీయులు వీరశైవులు కారు. బసవేశ్వరుని ఉపజ్ఞా ఫలితముగ శైవము వీర శ్రైవముగా మారి పరసమయములన్తు సహింపక వానిపై ధ్వజమెత్తు పరిణామమునకు లోనయ్యెను. పాల్కుగికి సోమనాథుని రచనలయందు తీవ్రవైఖరియే ప్రత్యక్షమగును. అప్పటి వైష్ణవమింకను వీరైవమునకు ప్రతిద్వంద్వి కాదగినస్థితిలో లేకుండ.వచ్చును.

పీరిక - 22 ణా ము శివునితో సమానుడు కొజాలడని నిరూపించుటకు వాదప్రకరణమున చాలగా సోమనాధుడు విష్ణువుపేరు పేర్కొని అదైవం క పొంచరాత్రులను ఉదాహరించెను వారైనను ఉపేక్ర్షణీయులని కాబోలు . ఆయినను అతడు వైష్ణవమును పేరెత్తి చెప్పక పొంచరా[్ర గా జ్‌ ను వాక్యముతో '్రాంత చిత్తులు' అని త్రోసివుచ్చెను అద్వైతమునుండి సోమనాధుడు వీరశైవమునకు ఒక్క లా పి తని భావవు ల డవచును ఆభేదవాదులైన వీరు గోడమీదిపిల్లివంటివారని యా ఎక్కువప్రతిఘటనమును ఎదురుచూచి యుం ్చ్బే ను ప్రత్యేకశాఖలుగా పరిగణించి వానిని ఆగ్రహముతో కావుననే కాబోలు అద్వైత సిద్ధాంతమునకు చెందిన వేర్వేరు భావములను ప్రత్యేకశాఖ తెగడెను. హా దేశమునందు చెలరేగుచున్న మతసంబంధమైన అసహనమును ద్వేషమును ఉపశమిల్లునట్లు చేయుటకు కవిబ్రహ్మ సంకల్పించెను. హరిహరనాథ కల్పన మాతనికి ఈ సదుద్దేశమునందు మిక్కిలి సహకారి అయ్యెను సామాన్యజనులకు హరిహరుట అభేదమును బోధించి వారిని శాంతచిత్తులను చేసెను వ్యుత్చ్సన్నమతులైన వారికి జీవేశ్వరాభేదరూపమైన వేదాంతమును ప్రతిపాదించెను. సాంఖ్య, యోగ, సిద్ధాంతములను అద్వైతమునకు బాసటగా స్వీకరించెను వీని కన్నిటికిని భక్తియోగమును మూలకందముగా (గ్రహించెను. హరిహరనాథశత్త్యపటము నందలి కొన్ని ముఖ్య తంతువులను గుర్తింతము న వేదప్రామాణ్యము. వేదములు ఈశ్వరుని నిశ్శసితములు. అవి భగవంతుని రూపమును ప్రతిపాదించును 2 కర్మప్రాధాన్యము, కర్మలు మనుస్సును నిర్మలము చేయు సాధములు. ఫలాభిసంధిలేని కర్మాచరణము మోక్షహేతువు 8 వేదవ్యాససంన్తుతి, వేదవ్యాసుడు వేదవిభజనము చేసెను. బ్రహ్మసూత్రకర్త, విజ్ఞాన ఖని. తీ హరిహరుల అభేద సంకలనము, ఏకతా నిరూపణము. క సామాన్యస్తుత్తి, భగవంతునిలీలలు, వరతత్త్వమహత్త్యము, భక్రపోషణము, రొక్ట్సస సంహారము. 6... యోగము, యమనియమాదులు, షట్పక్రములు, కుండలినీసంచారము. 7... సాంఖ్యము, ప్రకృతిపురుషులు, చళుర్వింశతి తత్వములు, 8... అద్వైతము, మాయావాదము, జీవేశ్వరాభేదమ్ము. హరిహరనాధ స స మాచన పే హరనాధ సంబోధన పద్యములం దీ అష్టసూత్ర విధానమును తిలకింతము. క్రింద నీయబడిన ఉదాహరణములు, 'లాయములే కాని సమగ్రవ్యవస్థను సందర్శించునవికావృ. ్రాశశాభాగ్రవర్తీ 4-1335; గాఢవిస ' గౌఢవిస్తర నిగమ్టైకవేదం 42362. స ల పదనసము్ధితవేదా 7.2%] తపస్స్వాధ్యాయాదిక్తపిత్ర్పు భ363; నిగమకుసుమ గంధో న్మేష భూతాభిధానా 4-6-407. స్పీక హర్మ్యాగ్ర సంచరబ 'పాథమయూర 12-2.447 (యు 11-187; వేదపరిషత్సంస్తుత్య 12 _ 398, నిగమాంత ఇ ల పష ను వేదచిద్యా విభావ్యా 12-3-53% వేదజలద శేణీమయూరా 11.5 630, స ట్ర ములందు అంచరించు నెమలియైనవాడా అనుట) 4-3-224; 'ప్రబవైకభావ్య 17.178. ' గొతపస్స్వాధ్యాయ సద్మా 13-2-4176, వేదసఖైక నాయకా షై కర్మషాధాన్యమ్స్న వ - వైదికమార్గనిష్టవృగ్స వర్తనమ్స గం ం యజనవిద్ధ్య వె 1-15; వెధిఫలశ్యవ్యాప్త కి-2-40% కరణఫలప ఎ గ్టార్మకరూప 4-3-239, కర్మసమ ని చేశస్పనుసీరమందు ప్రకాఖంచ * ఏటపరిత్యాగ వ్రతోదావక్క పరిఇత సుఖపీర బ్రాజమానా (6 న కర్మర 6-3-454; ప్రాధాన్యము చెప్పుడు ఫే వొడొ ఆన్సుట్ర) 8-3-401 (కర్మణ్యేవాధికార స్తేమా న నా (కర్మఫలత్యాగముచే ఉదాత్తమైన 'పసాదప్రసృముర విమలప్రైథ చెస్ట్‌ 'లశంసించుచున్నద్రి) సాయం 'ప్రాతర్షుత ప్ర లత యి కదాచన అనుగీతావాక్ష్యభావమ్సు, కర్మ పోగొట్టబడ్ష్వి ఆఅజునరూ ధానుమోద్రీ (ఉదయాన్తమయమృ బె గాంతవహస్ట్వైగ నిర్భూత్ర జాడ్యం శ ఆత్మబ్ఞానమ్వున్స అనుమోదించువాడా టు టచేత వికాసము నంద మనస్సు య్యోళ్ళ సాగన్‌ అగిదేవనిచేత స్వేచ్చగనే 'పకాశించుననుట) 10-241. అనుట, విధ్యుక్షకర్మాన్స నము జ స క్క 'అసాదత్వముచేశ్ర వాం నా 2134) మఖతత్తి హృట్తిన్నంా ష్టానమ్సుచ్చే మనస్సు నిర్మల అవ్తాన శ్రీసంచు స్వచ్చమైన ట్‌ సంషాద్య్యవ్వ్యూ 10-2-1340 ౨ తప కన దూరము టహాశత జానము రతీ; హవ్యక్రవం 4 క్ర ట్‌ పసాద్యా 12-4-4567.

పీరిక - 23

3 వేదవ్యాన నంస్తుతి :

తిక్కన సోమయాజికి వేదవ్యాసమహర్షియందు గాఢ ప్రత్యయము కలదు. ఆ మునీంద్రుడు చేసిన కార్యములును అసాధారణములు. ఆయన వేదవిభజనము చేసెను. బ్రహ్మసూత్రముల నిర్మించెను. మహాభారతమును పెక్కుపురాణములను గ్రథించెను. శుకయోగీంద్రుని తండ్రి. భారతవంశవివర్ధనుడు అద్వైత సిద్దాంత ప్రతిపాదనమునందు తిక్కన సోమయాజి తనకు మిక్కిలి సన్నిహితుడైన ఆచార్యశంకరుని ఎచ్చటను పేర్కొనలేదు. వ్యాసమహర్షియే సర్వవేదాంత విజ్ఞానమునకు మూలకందముగా తిక్కన గ్రహించెను. 'విద్వత్సంస్తవనీయ భవ్యకవితావేశుడు' 4-1-3; 'ప్రాంశు పయోదనీలతను భాసితు 6-1-71 మున్నగు పద్యములందు తిక్కనసోమయాజి తనకు బాదరాయణమునీంద్రుని యెద గల గౌరవతొత్సర్యములను చక్కగా ప్రకటించెను. హరిహరనాథ సంబోధన పద్యములందు వ్యానమునీంద్రుని ప్రస్తావము తరుచు వచ్చును.

వ్యాసాదిముని ప్రోక్సమ। హా సందర్భాప్రమేయతారూఢగుణో ల్లాసా. 5-2-333; సాత్యవతేయ భారతీప్రోక్త 5-3-413; సాత్యవజేయ వాబ్మయ విశాల గృహస్సురిత ప్రదీపితా 7-1-395; జనవినుత బాదరాయణ మునీంద్ర వాగమృతనిధి నముద్భూతాహా దనశీర్తిసుధాకిరణా 7-5-433; వేదవ్యాస వచోవిభవలక్ష్య 12-1-1, వ్యాసచేతోనివాసీ 12-4-457; వేదవ్యాసవచోవిభవవేద్య 15-1-1.

హరిహరుల అభేదసంకలనము :

హరిహరాత్మకమైన ఏకరూపమును కవిబ్రహ్మ బహుధా భావన చేసి బహుభంగుల, బహుచమత్కృతులతో తిర్చి మనకు ప్రత్యక్షము చేసినాడు. తన ప్రశస్తకవితానైపుణినంతను హరిహరనాథ చిత్రణమునందు వ్యక్తీకరించినాడు. ఇదియంతయు హరిహరనాథుని సొాకారరూపమును భక్తులు భావనచేయుటకు వీలుగా వర్ణించుట. ఆయన ఆంతరము, నిరాకారము అయిన రూవము యోగ, సాంఖ్య, అద్వైత భావములతో నిండియున్నది. ఆరంభమునందే హరిహరనాధుడు కలలో తనకు ప్రత్యక్షమైనప్పుడు (ప్రదర్శించిన ప్రసన్న రూపమును తిక్కన వర్ణించినాడు.

కరుణారసము వొంగి తొరంగెడు చాడ్పున

శశిరేఖ నమృతంబు జాలువాఅ 4-1-12,

ఈ మొదటి వద్యమునందే హరిహరనాథుని మూర్తమైన రూపమును చిత్రించుటలో తా నవలంబింవ బోవు పద్ధతులకు కవిబ్రహ్మ బీజానాపము చేసినాడు. శశిరేఖ నమృతంబు జాలువార అనుటచే శంకరుని ఒక పంక్తిలో సూచించి, “నాభిధవళపంకజము మెళఖయ' అనుటచే రెండవ పంక్తియందు నీలమేఘశ్యాముడైన విష్ణువును సూచించినాడు. మూడవ పంక్తియందు “గళంబుచాయ” అనుటచే కాలకంఠుని సూచించి, ఉరమ్మునం గౌస్తుభరత్న మొప్ప అనుటచే విష్ణువును జ్ఞెషికి తెచ్చినాడు. గీతపాదద్వయమునందు సితాసిత దేహకాంతుట్టు గల శివకేశవులను రూపొందించినాడు. హరిహరనాథుడు అనంతశక్తిమంతుడు. విశ్వాశారుడు. సూర్యచంద్రులాయనకు నయనములు అను మహాభావమును తనదక్షిణనేత్రమును, సుధారోచియ కా నను వింతలేక చూచి, 4-1-14 అను వ్యార్యమునందు వ్యంజింపబేసినాడు.

షష్ట్య్రంళములు మొదటి నాలుగు పద్యములలో గంభీరవేదాంతార్థములను ప్రతిపాదించినాడు. ఇవి హరిహరనాథుని అమూర్తన్వభావమునకు నంబంధించినవి. “దేవుడు ఓంకారవాచ్యుడు. అవాంకారవిరహితమైన భావనచేతమాత్రమే తెలునుకొనబడువాడు. మంత్రశాస్త్రము అయనకు అలంకారమైనది. అది హాంకారమయము, హరిహరనాథుడు పాంచభౌతికమెన జగత్తంతను నిండియున్నా డనియు, విశ్వమంతయు ఆయనలో ఇమిడియున్న దనియు చెప్పుటకు అర్థవంతమైన రూపకముణను కల్పించినాడు. ముల్లోకములను చిలుకకు ఆయనదృఢథపంజరమైనవాడు. త్రిభువనముల కుబునము హరిహరనాథుడను భుజంగమపతిని కప్పియుండును, ఆయన శ్రుతి సీమంతమణి, అశ్రితుల వాంఛలను పూర్తి చేయుటయందు చింతానుణి అజ్ఞానమును చీకటికి సూర్యుడ?, శమనిరతులైన సంయమీంద్రుల మనస్సులను కుముదములను వికసింపదేయును ఆయన

పరిక - 24 జ డు: చరణనభఖిచంద్రికలు. ఇంతలో కవికి ఆ భగవంతుని మూర్తరూపము జ్ఞప్తియందు వెలసి ఇట్లు చమత్కారముగా పలికినా హరిహరనాథునకు మందాకినీనది పాదభూషణము, శిరోవేష్టనము. అనగా విష్ణురూపుడైన ఆ దేవునకు నురనది పాదములందు పుట్టినది. శివరూపుడైన ఆయనకు జటాభూషణమైనది. హరిహరనాథమూర్తియందు భిన్నవస్తువులు సమన్వయించుట ఆయన అవలంబించిన యొక రమ్యమార్గము. “వనమాలికా భుజంగాభరణా" (ఆభరణములలో వైచిత్రి. ఒకరికి తులసిమాలయు ఒకరికి పొములును భూషణములు, ధనుస్స్నమన్వయము.) 4-1-38; అజగవశార్‌బ్లాలంకృత (ఒకే వస్తువు ఒకరికి ఒక విధముగను మరొకరికి మరొకవిధముగ ఉపకరిరచుట మరోకవైచిత్రి) 4-1-39. భుజగ సమాచరితశయన భూషణకృత్యా, (సర్బము విష్ణువునకు శయ్య, శివునకు ఆభరణము, ఒకచోఅనంతుడు, మరొకచో వానుకి. శివకేశవుల అత్తవారిండ్న్లు వేర్వేరు) 4-1-39. జలనిధిహిమవద్భూధర, కలిత జననకేళికౌతుక..... స్త్రీసనాథ (వారి స్రీ జనము వ్యత్తావ్యక్త లలితసౌందర్యము కలవారు. వారు లోక సామాన్య వనితలు కారు. ప్రక్శతిస్వరూపిబులు) అనుట 4-1-40. సృష్టికార్యమునకు పూర్వముండునది అవ్యక్తరూపము వృష్టయనంతరము వ్యక్తరూపము. మహాకవి గూఢవేదాంతార్థములను ఇట్లు వ్యంజితము చేయుచుండును. ఈ దేవతామూర్తిని వమవోకవి పాదములనుండి మౌళివరకును ఆయావిశేష్షణములతో న్తుతించును. నిర్చతిపవబ్యాపణపదారవింద వికాసా (పరమశాంళియను వెలగల వస్తువునకు అపణమైన పదారవిందము కలవాడు) 4-2-364; న ॥ ప్ర రృవ పరిహార హార పదపద్మయుగ 8-1-320; సురమకుట ఘటితరళత్న స్ఫురితచరణ 12-5-631; జరామరబణనోదక పదస్మరణా 12-5-6831; వ మహాశర్మాహిదన పొదపద్మ 13-2-476; వినుత చతుర్వర్దక సంజనక ముభఖభుజోరుపాద (చాతుర్వర్ష్యమునకు భవకారణమైన ముఖాద్యంగములు కలవాడా) 14-2-227; అజరామరపదకరపదభజనా 14-4-286. హరిహరనాథుని పరిధావము : (1) పరిధాన 'ప్రావరబీకరణాదృత పీతవసనగజచర్మ 7-3-309. (బ్ర పీశస్ఫీతాసామజత్వగ్వసనా 15-1-85. వక్షశ్ళోట్ధ ; (1) శ్రీమట్తేలసీపలన దా ఇం దామచ్చవిలబ్బ మరకత ప్రతిమతో, (తద్గుణాలంకారము) 5.4.1 శి ఈ “ఎత్వొర్దామ ప్రభాస్థిమాలా శ్యామాయిత విప్పులవక్ష (2) భసిక పరభాగ (3) వన 'హేలాలసిత శ్రీవశ్చలలిత లాంఛన 6-3-454 న మాలికోరగప్రంర పరిష్కారసార 74.1 4) శులసీదళదామ క్ర భుజములు ; పాలమాలికాభావిభవాభిరామ 18-1-95. నిష్ణర భృజస్రార 4-2-363; కఠ రక్షబక్రియా 1 కరఖేలచ్చక్రళాలా 10-1-338; సాము 'శ్రీయణవిలాస భాసురభుజా 12.3526; ( తెర; న్మేయభయదర్చిత కుబిత సాను న జమ్సుఇన్సు మర్దించుట ర ఫ్‌ గర్వముచేశ్ర దర్చితన్రైనట్ర జముర్డ సంపా కంచుట అనుక్రియలక్స ఇ వయు భయము చేతక్తు హారమున్లు విష్మన్మ గజేంద్రమోక్ష ఆశ్రీయమైన భృజవిలస్వు గలవాడు కుభితమైనట్టియు నేత్రములు ; ణి వృత్తాంతమును స్మరింపవలెన్సు). - క్రమాలంకారము. ఫివునిగజాసుర రవిశశిమ్య్యన్స తొ 4-3-415; పరిరక్షణోన్మనశ్య కటాక్షవిపార _ (ట్ట రచేంద్ర కృళానులోచవా (8 = (క్రమాలంకారమృ) 124 'తిలోచన్స వైభవము) 8-3 “ీక్టక్ర అసదపాంగోత్సిర్యన్హ్య్యా "399; దేవతాసుర శ్రితార్తీ - 13.2.178.

పీరిక - 25

మౌళి;

పింఛ (ప్రసృమరరుచి శబలోరగ విస్నమర దీధితి కలాపవేష్టితమౌళి 6-3-454; సరిద్వారా బర్హి బర్హ చారుశిరస్కా 10-2-135; పింఛదామ భుజగాభరణా 12-5-631; సోమపింఛాభిరామా 13-3-347. శేతనములు :

ద్విజపతి వృషభాంకోదీర్ణ 8-2-401; తార్జ్యశాక్వరమహామూ ర్రిస్ఫురత్కేతనా 12-1-398; గరుడ వృషపతాకా 13-1-388 వాహనములు :

సముద్భురవాహనీకృతోజ్వల గరుడ వృషభ 7-3-309

లక్ష్మీపార్వతుల యాలంబనముచే నైన హరిహరనాథుని మూర్తి సౌందర్యమును మవాకవి పెక్కువిధముల ప్రత్యక్షీకరించును.

శ్రీ గౌరీ వల్లవవుటయోగాశ్రయమంజరీ సముజ్వ్వల మూర్తీ 5-1-1;

లక్ష్మీరమణత్వ శివాప్రియతా సమవాయాలంబ్యమాన సౌందర్యనిధీ 8-1-321;

శ్రీ గిరిజా సమవాయ మహాగురుతర సుభగ సంపదాలంబ 9-1-1. గమనిక : లక్ష్మీపార్వతులకు హరిహరనాథునితో నుండు సంబంధము సమవాయసంబంధ మని తిక్కనసోమయాజి సూచించినాడు. సంబంధము రెండువిధములు, నంయోగనంబంధము, నమవాయ సంబంధము. నమవాయము నిత్య నంబంధము “నిత్యనంబంధ స్పమవాయః', లక్ష్మీపార్వతులు ప్రకృతి స్వరూపిణులు. (ప్రకృతికి పురుషునితో నిత్యసంబంధమును వేదాంతము చెప్పును. లక్ష్మీపార్వతులు తత్త్వమూర్తులే కాని లౌకికవనితలు కారని క్రింది సంబోధనమున కవి చెప్పుచున్నాడు.

మా గౌరీత్వోజ్వాల తత్వభాస్కర 17-1-77. దీనిని బట్టి పాల్కురికిసోమనాథుని వంటివారు చేసిన ఆక్షేపణలు పేలవము లనియు పారమార్ధికములు కావనియు నిశ్చితమగుచున్నది. ఆ దేవునకు మిత్రులును లేరు. శత్రువులును లేరు. మన్మథు డాయన కొకప్పుడు కుమారుడు, ఒకప్పుడు వైరి. క్రింది సంబోధనములలో నిది సూచితమగుచున్నది.

రతిపతి హితాహితక్ష 4-1-384; సంజనిత సముపసంహృత మదనా 13-1-387; “వరిత్రాణాయసాధూనాం, వినాశాయచ దుష్కృతామ” అను గీతావాక్యముమేరకు భగవంతునకు దుష్టవర్తనులే శత్రువులు. శిష్టవర్తనులే అప్పలు ఈ భావము హరిహరనాథసంబోధనములందు ఎడనెడ వచ్చుచునే యుండును. ఆ దేవుడు సంహారకారకుడు.

దానవ నిషూదన 4-2-363

చత్ర తికూల ధారణరక్షో భీకర 7-2-1

దుర్షమ దనునూను సంచయవిదారణ 7-5-4:2%

చక్రపరశుచ్భిన్నాసురానీక 15-1-184.

(భగవంతుడు ధర్మమునకు కవచము, భక్షపరాధీనుడు)

భక్తి నిగమానుభవోబ్వ్యల దివ్యవర్మ 4-5-405.

భక్తసంపోషణశాలీ..... సదవనపరచిత్తా 14-2-228

ధర్మసరోజాసీన 6-2-1 ధర్మశీలానురక్తా 7-1-240

ధర్మపాలనా 13-1-386

శ్రీధర్మ కానుహృ్మదయ సమాధాన కారకాంఘ్రి సరోజా 16-11

దుళ్ళీలాంతఃకరణావిభావ్య 16-1-224

పీరిక్ర - 26 సమయ బహుత్వారణ్య భ్రమణ పరిశ్రామ్యదంతరం ్‌ మును చూపగల తెరువరి హరినాధదేవుడు మై ఆరణ్యమార్గముల సంచరించి మిక్కిలిశ్రమగొన్న మనస్సునకు ఉత్తమ సరళమార్గ ” టా. 'గలీరే కాసారే విశతి విజనే ఘోరవిపినే' అను శివానందలహరీ శ్లోకభావము ననూదించుట. శశ్వదాహ్లాదవర్మా 7-2-383 శాళ్వతానందమూర్తీ 7-5-438 వైభవానందదీపా 1-1-189 భాస్వదొనందమార్తా 12-6-624 నిష్కలానందమూర్త్‌ 13-65-484 దర్శిానందవర్మా 14-41-287. హరిషారనాథునిలీలలు - మహిమలు లోకాిమయ నిర్ణరణనిస్పణ 4-2-1 శ్రీవాగ్విభవారోగ్య 'ప్రావీబ్య పప్రాభవానుభావమహిత సౌఖ్యావహ పదస్మరణ 5-3-1 (భగవంళుని పాదస్మరణము సమస్త వైభవముల నిచ్చునది అనుట) ఘోర సంసార దురామయా వదవసాయక్ష 6-2-406 జననమరణ దుఃఖోత్సారి 7.139? జగబ్బనిస్థితి ప్రళయవిధానక్షేళ్తి పరిపాటి నికస్వర 7-22-361 (హరిహరనాథుడు సృష్టిస్థికి సంహారకారకు డనుట) రసాత్మక్ర 8-1-320 “రసోవైషళి అన్ని యుపనిషత్తు, నిరవధి పరిబాహ 6-3-401. భర మనన దూరస్ఫార విస్తారసీమా 61.405 “యతోవాచో నిష సహ చన జలుష హృదయాంతర్యాగ సంసిద్ధమూర్తి 132-476 ర్యాగమ్సృచ్చే కాలస్టైరవిహూర్ర భంజ యుర్వార్యష్సు, హరహరవశుడు రసల న 100-224 కాలము మహాప్రభావము కలది, అది ఎట్టివారకిన మేరియొకచ్చో ఇట్టు ప్రకటించ్న్స. ౪ బ్వారవిహారమునకు అతీతుడు క్రాడ్చు అనుట. ఈ భ్య్వ్చున్స కవీ ద్రుడు నవతాదూర్త పురాఇశ్రానువ్రగత్రా న 'అటోరేజ్లీయాన్‌ మ్య మహీయాన్ల సన్న న నంశోభి? 4275 అతడు నవ్వ్యడ్డు బావమును ఫ్రస్టళ్ట ఇట్టు ప్రదర్శన పురాణవురుషుడు అనుట.

పీరిక - 27

సూక్ష్మతర సంభాసా, మహాస్టూలమూర్తి విశేషా 4-4-275

వ్యాస సమాసైకరూప 4-5-1

ఇట్లు బహుముఖములుగా హరిహరనాథుని మూర్తరూపమును సాధారణభక్తుల కర్థ మగునట్లు చిత్రించి శివకేశవుల యభేదము వారిమనస్సులకు హత్తుకొనునట్లు తిక్కనసోమయాజ కొవించినాడు. లోకమునందు ముగ్ధభక్తులును ఉన్నారు. 'నీటికొలది తామరనుమ్మీ యన్నట్లు ఎవరిఅధికారమునకు తగినట్టు వారికి పరతత్త్వనిద్దేశము చేయవలెను. 'యే యథా మాం ట్రపద్యంతే, తాం న్తఖైవ భజామ్యహమ్‌' అని భగవంతునివాక్యము. హరిహరనాథుని అమూర్తరూపమును అందుకొనుటకు యోగము, సాంఖ్యము, వేదాంతము మొదలగు జ్ఞానిమాత్రసాధ్యములైన దుర్గమపథములు కలవు. అధిగతపరమార్భుడైన తిక్కనసోమయాజికి ఆవియును సుపరిచితములు. ఇక ముందు వాని వెంట పారకుని గొనిపోవుచున్నాడు. యోగము

“ “యోగ శ్చిత్తవృత్తినిరోధః' అని మనోవ్యాపారములను అరికట్టటచే అది క్షుద్రలౌకిక వృత్తులనుండి మరలి భగవంతునకు

ఉఊన్ముఖ మగునని యోగులు భావింతురు. మనస్సు అతిచంచలము. “చంచలం హ్‌ మనః కృష్ణ!” అని అర్జునుడు నిర్వేచముతో పలికినాడు. అట్టి మనస్సును నియమించుటకు ఏర్పడిన కట్టుత్రాళ్ళు యమ నియమ ఆనన ప్రాణాయామ ప్రత్యాహార ధ్యాన ధారణా సమాధులు. దీనినే అష్టాంగ యోగ మందురు. యోగము రెండు విధములు. అభ్యాస యోగము, క్రియాయోగము. యమనియమాదు లభ్యాసయోగము, రెండవది జ్ఞానయోగము. దినినే రాజయోగమనియు చెప్పుదురు. అభ్యాసయోగమున యమనియమాసన ప్రాణాయామములు పూర్వయోగము. ప్రత్యాహార ధ్యానధారణాసమాధులు ఉత్తరయోగము. రేచక పూరక కుంభకములు (ప్రాణాయామాంగములు. దేహాభ్యంతరమున ఆరు నాడీకేంద్రములు కలవు. వీనిని షట్బక్రము లందురు. మూలాధార, స్వాధిష్టాన, మణిపూరక, అనాహత, విశుద్ధ, అజ్ఞాచశక్రములు బ్రహ్మదండియనబడు వెన్నెముక వెంటనుండును. బ్రవ్మాదండినంటియే మూడు (ప్రధాననాడులు దేవామునందు ఊర్థ్యముఖముగ వ్రనరించును. అని ఇడా, పింగళ, నుషుమ్ష్మయనబడును. ఇడా, పింగళలు నుషుమ్నకు ఉభయపార్మ్య్యముల చెలగును. ఇడా పింగళలకు పితృయాన దేవయానములను సంకేతము కలదు. 'ప్రాణాయామముచే కుండలిని యను పరాశక్తిమూలాధారమునుండి ఊర్చ్వాభిముఖముగ సంచరించి షట్బక్రముల తాకుచు సహస్రార మనబడు బ్రహ్మరంధ్రము పర్యంతము విజృంభించు ననియు, అచ్చటినుండి యమృతము (్రవించు ననియు యోగజ్ఞ్జులు చెప్పుదురు. యోగమునందు నాదబిందుకళలను త్రిపుటికి విశేషప్రాధాన్యము కలదు. నాదమనగా ప్రణవము నుండి యుద్భవించునది. యోగసిద్ధులు మాత్రమే దీనిని ఆకర్ణింపగలుగుదురు. బిందువనగా జీవుడనియు,అన్నమయాదిపంచకోశములలో నొక్కటైన విజ్ఞానమయకోశమనియు, ఇచ్చట బుద్ధి యుండుననియు, బుద్ధియే బిందుస్థానమనియు చెప్పబడుచున్నది. కళ యనగా విజ్ఞానకోశము నందు ప్రతిఫలించు ఆనందకోశము యొక్క తేజోంశము. అనందమయుకోశము బ్రవ్మాస్థానము. కొవున బ్రహ్మాము జీవునియందు వ్రతిబింబించుట కళ యనదగును, అటే హంనశబ్దమునకును యోగశాన్తమునందు.. గొప్ప ప్రమేయము. కలదు. హకారము._ బ్రహ్మమనియు, నకారము మాయాస్థానమనియు ఈ రెండిటినడుమ నున్న బిందువే జీవుడనియు యోగవేత్తలు భావింతురు. ఇట్టు గహనమైన యోగసాధనచే చిత్తవృత్తులు శమించి బ్రహ్మసాక్షాత్కార మగునని యోగతంత్రజ్ఞులు విశ్వసింతురు. క్లేశబహుళమైన అభ్యాసయోగముకన్న జ్ఞానయోగము మేలని కొందరు తలతురు. తిక్కనసోమయాజి యోగవిద్యానిపుణుడని ఆయన చేసిన ప్రసంగములవలన విశదమగును. హరిహరనాథుని చేరుటకు యోగము మహత్తర సాధనమని యాతని మతము.

షట్ర్రమాణ పరమ దూర 4-3-238

వ్రత్యక్షాది ప్రమాణ సొధ్యుడు కాడనుట. భగవంతుడు విపుల తర్కవాక్యముల కందడని ఇదివరకే చెప్పనైనది.

పీరిక - 28 దేవఫిత్ళ వథప్రవర్తన 4-3-238. ఇడా పింగళ నాడులు పితృయాన దేవయానములు. త వివిధ వికారామల చేతోనివాస 4-4-1 న్‌ న్‌ సమ్యక్రృకారోత్సవ గురు కరుణా విస్తార 5-4-428. గురువు కరుణా విస్తారముచేతనే రహన్యమైన అష్టాంగయోగము నుసాధ్యమనుట, నాసాగ్ర నివాసరసిక, నాదామృత ధారాసొరరూప 6-1-1 యోగానుభావ్యా 6-1-3060 హంన నాద్దెక చేద్యా 6-2-410 . నాదాంతస్థార ; వాదవిదూరా 7-1-396 లలిత చతుర్దళాఢ్యకమల ప్రసవ ప్రసరత్పరస్వతీ విలసన సౌరభోద్గమ నివిష్ట 7-2-361. మూలాధారచక్రము చతుర్దళకమలము. అచ్చటినుండి సరస్వతీవాహిని ప్రనరించును. సుషుమ్నానాడికి సవితి సరస్వతియను సంకేతములు కలవు. ఇడా పిగళలు గంగాయమునలు - బ్రహ్మము సుషుమ్నయందు నివిష్టమై యుండుననుట. బిందు చిదాత్మనాదమయపీర చతుష్కలసద్విహార 7-4-334 శమదమ పరివర్తీ 7-5-433 అవిరళ దర్శన స్థిర మహాముని మానసవాస భేలనోత్సవరసికా 8-1-320 హంసభావైకగమ్యా 6-1-322 పశ్చిమ నాడీసరణ 9-1-404. పశ్చిమనాడి యనగా పింగళనాడిగా తోచును. అది దేవయానసంజ్ఞికము. భరిత వికసనాంళేః పద్మని్రేణికా - ఇత్యాది 9-2-422. పద్యమునందు యోగసిద్ధాంత క్రమమంతయు సంగ్రహరమ్యముగా చెప్పనైనది. అంతః “'యమనియమాద్యష్టాంగ కమా “న లినుండి ప్రవించు అమృతమును గ్రహించి ఆనందరూపమున పర్యవసించును. శ్రమూభ్యసన నిర్మథిత వికార సుచేత కమలామోదమయాత్మా 12-2-4460 యోగభావ్యైకరమ్యా 12-5-6832 పవన విజయలీలా 'ప్రొఢ చేతోనివాసా 141-233 సతళాభ్యాన వికొసి సమాధి సమౌసాడిత శాంతిలోల 1-2-1 పశ్చినునాళ నందితా 14-2-226 మాన్యయోగప్రశోషీ 14.2.228 పాళ్చాత్యవాడికా హవా తభ మ స వఫిమనాడి పేంగళనాడిదైనచో యమునాసంకేతముగల ఈ నాళము యమనియమాది ప్రి యుక్షముగానే యున్నది, సౌంఖ్యము 'ఆఎబ్యపూర్ణమిత్ర 18.11 యోగశక్షి విశదాద్భుత భేలన 18. 195 సాంఖ్యము 'ప్రాచీనదర్శనము, న ప్రదర్శిం సష్టనిర్మాణమునందళి న అమ ిమైరు తత్త్వములను 'ప్రతిపాదించిం. అన్నట ను సాంఖ్యులు నిపుణతతో పరిశీలించి జీవులు అనంతము. వురుష్పు గ్‌ దానినుండి 'పభవించిన సమస్త పదారణాశమును్‌ 'ప్రధానములు. పురుషుడు చేతనుడు. ఖము ల్రిత్రనిన్సి అంటనేరవృ, అడు డు. అసంగుడు, స్వత;శ్పద్భుడ్సు తామర పురుషుడు జీవులకు మూలము. అవి బుద్ధియందు 'ప్రేతిఫలించుటజే పురుషు అంటని విధమున సుఖదుః బుద్దితో తాదాత్మ్యమును పొంది

పీఠిక - 29

సుఖదుఃఖములను తాను అనుభవించుచున్నట్టు భావించి మోదవిషాదముల నాందును. జడప్రకృతి సంసర్గముచే ఆధ్యాత్మిక, అధిభౌతిక, అధిదైవికములైన త్రివిధ దుఃఖములకు పాల్పడును. ఈ విధముగ పురుషుడును, ప్రకృతియు, కుంటివాడును, గుడ్డివాడును కలిసి పయనించినట్లు సృష్టిలీలను నిర్వహింతురు. బుద్దితాదాత్యముచే గలిగిన బంధమునుండి పురుషుడు విడివడుటయే కైవల్యము. దీనికి జ్ఞానము అవశ్యకము.

సాంఖ్యులు ఇరువదినాలుగు తత్త్వములను పరిగణించి చెప్పిరి. సృష్టిక్రియకంతకును ఆద్యమైనది మూలఫ్రకృతి. అది దేనికిని వికృతి కాదు. దానినుండి మహత్తు(బుద్ధి), దాని నుండి అహంకారము జనించును. అందుండి పంచతన్మాత్రలు (శబ్దస్పర్శ రూవరస గంధములు) ఉద్భవించినవి. ఇవి ఏడును ప్రకృతివికృతులు. అనగా నివి మీదితత్త్వములకు వికృతులు. (క్రింది తత్వములకు ప్రకృతులు. కేవలవికృతులు పదునారు. పంచమహాభూతములు జ్ఞానేంద్రియకర్మేంద్రియములు, మనస్సు, వ్రకృతి క్రియాశీలము, పురుషుడు తటస్ఫుడు, ప్రకృతి తిగుణాత్మకమైనది. మూలప్రకృతియందు సత్వరజస్తమోగుణములు సామ్యావన్మయం దుండును. నత్యము సుఖమును, ధజన్సు దుఃఖమును, తమన్సు మోహమును, జనింవజేయును. గుణత్రయమునందలి సామ్యావస్థ పరిత్యజింపబడుటచే ఆయావన్తుసృష్టి జరుగుచున్నది. కారణమగు మూల ్రకృతియందు గుణత్రయ ముండుటచే కార్యములైన నృష్టిపదార్థములన్నింటను గుణవ్యవన్ధ నంక్రమించినది. మజ్జివిత్తనమునందు వటవృక్షమువటె కార్యమగు జగత్తు కారణమగు ప్రకృతియందు లీనమైయున్నది. మట్టి, నీరు గాలితో సంబంధము కల్గినప్పుడు విత్తనమునుండి వటవృక్షము అభివ్యక్తమగుచున్నది. లేని పదార్ధమునుండి ఉన్న పదార్థము పుట్టుట అసంభవము గనుక జగన్నిర్మాణకారణమైన ప్రకృతి అనత్తు అనుటను సాంఖ్యులు అంగీకరింపరు. వేదొంతులు చెప్పినట్టు జగత్తు మిథ్య యనుట వీరికి సమ్మతము కాదు. సాంఖ్యులు ఈశ్వరతత్త్వ్యమును అంగీకరింవరు, జగదావిర్భావమునందు ఈశ్వరునకు (వ్రనక్తియే లేదని వీరి మతము. ్రకృతియే అంతయు నిర్వహించునని వీరి విశ్వాసము. కావున (ప్రాచీన సాంఖ్యము నిరీశ్వరమను ఖ్యాతిని పొందెను. అయినను సొంఖ్యులు వేదప్రమాణము నంగీకరింతురు. వునర్జన్మయందు వీరికి విశ్వాసము ఉన్నది. కావున సాంఖ్యము ఆస్తిక దర్శనములలోనే పరిగణింపబడుచున్నది. అద్వైతము

వేదాంతులు సొంఖ్యదర్శనమునందలి భావములన్నిటిని గ్రహించి దానికి ఈశ్వరుని చేర్చి తమ సిద్దాంతమును వ్రతిపొదించిరి. మవోాభారతమునందు కేవలసాంఖ్యము (ప్రతిబింబించదు. ఈళ్వరనహితముగనే నృష్టిక్రమమంతయు వివరింపబడును. సాంఖ్యులు పురుషునితో కలిపి పంచవింశతితత్త్వములను ్రతిపాదింపగా వేదాంతులు షడ్వింశుని కూడా చేర్చి ఇరువదియారు తత్వమలను గ్రహించిరి. జడ మగు ఫ్రకృతి, ఈశ్వరచైతన్యము గల జీవుడు లేక ప్రత్యగాత్మ జీవుని అధిగమించి సచ్చిదానంద లక్షణములు గల పరమాత్మ - ఇది వీరి తత్వత్రమము. “క్షరః సర్వాణి భూతాని, కూటస్టా౭క్షర ఉచ్యతే, ఉత్తమః పురుష స్వన్యః వరమాత్మే త్యుదాహ్మతః, యో లోకత్రయ మావిశ్య భిభర్త్యవ్యయ ఈశ్వరః, యస్మాత్‌ క్షరమతీతో2హమ్‌, అక్షరాదపిచోత్తమః, అతోస్మివేదేలోకే చ ప్రథితః, పురుషోత్తమః పంచదశాధ్యాయమున గీతావాక్యము, నర్వభూతములు క్షర మనబడును. కూటన్ఫుడు (జీవాత్మ అక్ష్సరుడు అనబడును. వీరిని మించిన తత్త్వము పరమాత్మ యనబరగుచున్నది. ఇది ముల్లోకములను ఆవరించి భరించుచున్నది, అక్షర తత్వమునకు పురుషుడు అను వ్యవహారము కూడా నుండుటచే సర్వాతిశాయియైన పరతత్ష్వమును పురుషోత్తముడు అందురు.

శ్రతివాక్యములను భిన్న ప్రస్థానముల వారు భిన్నరీతుల అన్వయించిరి, ద్వైతులు జీవేశ్వరులకు భేదమునే నమ్ముదురు. విశిష్టాద్వైతులు, బ్రహ్మము సగుణము, అనంతకల్యాణుగుణయుక్తము అని భావింతురు, అద్వైతులు జీవేశ్వరుల కభేదమును నిశ్చయించిరి. వీరు జడపదార్థమైన ప్రపంచము కూడ బ్రహ్మాభిన్న మనియే చెప్పుదురు. అద్వైతుల దృష్టియందు సతృదార్ధమంతయు

పరిక - 30 లి వి, ప త హ తత్త మసి క్ష ఒక్కటే. అదియే బ్రహ్మము. వీరు “బ్రహ్మసత్యం జగన్మిధ్యా నేహనా నాస్తిక్రించన సత్యంజ్ఞాన మనంతంబ్రహ్మ ప క! గ్‌ మ త్మికవిచారణను సాగించిరి జీవాత్మ బ్రహ్మచైతన్యమునకు మారురూప మ ఇర్యాద్‌ టదివాక్యముల నాగ్రయించి తమ ఆధ్యాత్మి ద్యచే నాతడు ప్రకృతి వీరి మతము అయినచో జీవుడు సంసారగతుడై సుఖదుఃఖములు పొంద నేల? అను ప్రశ్నే రాగా, అవిద్యచే న ర్రమాత్మ త్మ శుద్దమై తానుప కధీనుడై దేహాత్మ భ్రాంతి కలిగియున్నాడని వీరి సమాధానము. అవిద్య తాలగగనే జీవగతాత్మ ద్ధమై అంశమే కాని జడమైన ప్రకృత్యంశము కాదని తెలిసికొనును. అవిద్యా వివరణచ్చ్భేదమే మోక్షహేతువు. సృష్టివిధానమును అద్వైతులు ఇట్లు అన్వయింతురు. బ్రహ్మముకంటె జగత్తు వేరు కాదు. అదియు బ్రహ్మపదార్థమే న! ఇబ్న్‌ జ రు ఇది యెట్లు? ప్రకృతి శుద్ధజడము పూర్ణచైతన్యము, బ్రహ్మమూ, జడమూ చైతన్యమని యెట్లు చెప్పనగును? అను ద వీరిట్లు సమాధానము చెప్పుదురు సృష్టికి బ్రహ్మమే ఉపాదానకారణము. కార్యమైన జగత్తు కారణమైన బ్రహ్మము కన్న వ్యతిరిక్తముగా ఉన్నది కదా యన్నచో ఇది వివర్తోపాదానమే అని అన్వ్నయింతురు ఉపాదానము రెండు విధములు పరిణామోపాదానము వివర్తోపాదానము. క్షీరము దధిగా మారుట పరిణామోపాదానమునకు ఉదాహరణము. శుక్తిరజత భ్రాంతి వివర్తోపాదానమునకు ఉదాహరణము. వివర్తోపాదానమునకు మూలము భ్రాంతి లేక మోహము అని చెప్పవచ్చును. ముత్యపృచిస్పయందు వా న్తవముగా వెండి లేకున్నను ఉన్నట్టు భాసించి సంతోషమును కలిగించుచున్నది. అట్లే జగత్తు మిథ్యాపదార్థమైనను సత్యమువలె భాసించి మోహకారణ మగుచున్నది. జగత్సష్టికి మూలమైన ఈశ్వరశక్తిని అద్వైతుల మాయ అని వ్యవహరింతురు. ఈ మాయ యొక్క తత్త్వము తెలియ రాదని చెప్పుదురు. 'మమ మాయా దురత్యయా' అని గీతయు నుడువృచున్నది. ఈశ్వరగతమైనప్పుడు మాయ యనియు జీవగతమైనప్పుడు అవిద్య యనియు దీనికే సంకేతములు. ఇవి శొలగినప్పుడు జీవాత్మ వాస్తవముగ తాన్సు పరమాత్మ సంబంధియనియు, ప్రకృతి కాదనియు పరమార్థమును తెలిసికానును. వేదొంశులుకూడ సాంఖ్యుల గుణవాదమును అంగీకరింశురు. బ్రహ్మము మాత్రము గుణాతీతమని వార్ర భావన. మాయతో కూడిన బ్రహ పరాంశమే స్ప కొర, రి యి నా కను (సము నిర్వహించు ననియు వాస్తవముగా (ద్రిహ్మాము నిష్క్రియమనియు వారు ప్రతిపాదింతురు. రజి బాదరాయ మధ్యమాిక - ంణ మహర్షి 'పోక్తమైన అరద్వైతమునందు పరమ ('వ్రమాణబుడ్డి కలవాడు. లకు హేరిహరనా్య రూపమును మూర్తముగ చిత్ర చి చెఫ న్‌ పద్ధ పరబ్రహ్మమనియే బహుధా గగ సు. తికన మ క ల వేదాంశదృష్టితో ఆయన నిర్గుణ నిష్క్రియ స బహుధా 'ప్రపంచించి స్తుతించెన్సు, తిక్కన మతములో మోక్షసి జ్టానము క్రాన్సి 'పహ్మైక్యజ్ఞానము కాని భక్తి సహితమ్రైనప్యుక్త మిక శేవలజ్ఞానము చాలదు. హరిహరాభేద జు గా నప వ, ఆ స్రసిద్ధికిన్‌' అని 'పకటించినాడు. వైదికధ్యాయిత ఆ యనక్షిష బలుచ్చు పరతత్త్వము గొల్బ్చెద కూర్చునన్లి స్స న్‌ ష్టేమే కాని అది భక్తజన సంబంధిద్రైనచ్లో యాజి సందేశము. ఈ భావమునే “వైడికమార్గ నిష్టమగ్స' వ భగవంతునకు ఎక్కువ కిక్కనసోమయాజి “జ్ఞిద్ష్వ్వు లేని భక్తిని అను క + అను పద్యమున విశదమ్చు చేసినాడు. హరిహరనాథుడు క్ష లు, నిరీశ్వరమైన పాంఖ్యమునక్తు అయన నవ్వు ఎ కాచకముగ్లా శిక్కన చేస స్తుతులు ఆ పరనారుని స్తుతిర్చ్స వేదాంశమునంద్దు ఆయనక్త ఘుడు కాడు గన్సుక్ర "సేశ్వర సాంఖ్యమునే ఆశ్రయించి దొప్ల లో ల వొరణముల్రబ్రో భక్తి "సేశ్వరసాంఖ్యము ఆ భిమళమైైన మార్గమ్స అద్వైతపధమ్వు' క్రింద ఉఅయటడు భవపాశబంధ్ర స్వ ద్వైతముల ఉజ్జ్వల పర్ణకిగ్మర్రమ్స శో “౦బింధ విరామర్ర్వ్బా, పరిపళ్యనివేక నిరూ ట్ర భిల్లును. అన్నమయత్యార్ష విరామోన్నత్ర జగదాధారా తీస గ శక్తహృద్ధంధి విభేదనా 4-పంరర్క గణతత్య్యవికార నియత్యభేద్య 4-2-363 మ్న్‌ దొంతమంతయృ చిన్న కందపద్యమ్బు న్రీయులో ఇమిడ్చినాడు.

పరిక - 31

హరిహరనాథ రూవబ్రహ్మము వాస్తవముగా కర్షత్వరహితము. ఐనను స్వేచృచేతనే ఆయన లక్ష్మి పార్వతి యను తత్వ్వాక్షేషముచేత శబలితుడై జగత్కర్శత్వాది లక్షణము కలవా డగుచున్నాడు. అనగా నిష్కియుడు క్రియాశీలి అయినాడు. ప్రకృతి రూపములైన లక్ష్మీ పార్వతీతత్వమునుండి మహదహంకారము లుదృ్చవించుచున్నవి. మహదహంకారాది వికృతుల కతీతుడైన యాశుద్ద బ్రహ్మమే స్వలీలచేత వాటితో కూడినట్లు భాసించుచున్నాడు.

నిరుపాధికా, గుణమయా, నిప్కియా 4-4-275

అంతఃకరణ చతుష్టయ శాంతిసముద్య ద్వివేక సంపద్వేద్యా 4-4-276

పురుషత్రయతా వివృతస్వభావ 4-5-405

దుర్వహ పటుతాపత్రయ నిర్వాపణకరణ 4-5-406

సాక్తిత్వ నానా జగదవనపిధాన స్థైర్య దత్తావధానా 4-5-407

యోగీంద్ర నంతతాంతర్వ్యాగ పరీపాకరూవ 5-1-1

ఇద్ధమాయావిలాసా 5-1-385

నిత్యానిత్య వివేకవైభవ నమున్నిద్రాంత రంగస్ఫుట ప్రత్యక్షా 5-2-332

నైర్గుణ్య సముద్భాసి రహస్యానుభావా 5-2-333

గుణవర్ణన, నిష్కల, నిత్యవుష్కలా 5-3-413

వికారవిదూర విలాసభాన్వరా 6-1-304

దూరాంతిక దుర్గమవిస్తార 6- 1-305

(దూరస్థం చాంతికేచ తత్‌ - భగవద్గీత)

కర్మ నమ్మర్షని రాసకర్మఠ 6-3-452

క్షరణ రహితవృత్తీ 6-3-454

వివక్ష యుక్త జనకౌాశలభావిత 7-1-395

మూల నిద్యానవద్యా 7-2-383

నిరుపమ గుణరాళీ - నిర్గుణత్వ ప్రకాశీ 7-3-310

ఈ పద్యమంతయు అన్వయ వ్యతిరేకములచేత హరిహరనాథ బ్రహ్మమును ప్రతిపాదించుచున్నది. ఆయన గుణరాశి. నిర్గుణుడు. నిర్మాణకార్యము నిర్వహించువాడు. అయ్యును నైష్కర్మ్యధుర్యుడు ఆయన స్ఫురిత బహుశరీరుడు. అయ్యును శుద్ధవైరూవ్యసారుడు.

మోహవ్యతికరంతిమిర వ్రధ్వంసనాదీపరూపా 7-4-336

వీతరాగాదిగమ్యా 7-5-333

సత్వనలినగ్రంథరూప: నిత్యనిష్క్రియా 8-2-398

ప్రమితివిదూరా 8-2-400

కేవల సత్వసద్మ మాయా న్యవదూత్యేకాయనగమ్యా 9-2-1 (మాయానిరననవును ఏక మార్గముచేత పొందదగినవాడు అనుట.)

మాయా వ్యాపారదూరొ 10-2-134

ప్రకృతి వికృతి భావప్రాన్య సాంఖ్యప్రదీప్తా 10-2-16

ప్రీర్రిక్ర - 32 /" వము. , హదాద్యాః ప్రకృతి వికృతయః" అను సాంఖ్యవేత్తల భా , . మూలప్రకృతి రవికృతిర్మహదాద్యాః ప్రకృతి విళృ సమగ్ర వికాసా 11-1-1868 'సత్యమ్‌ జ్ఞాన మనంతం బ్రహ్మ” లని శ్రుతి సత్యత్వానంతతత్వ నిరత్యయ శుభసారమయ సమ న ః చ్యతే గీఠా వాక్యము. సదసదనభిషిక్హా 1-1-189 “అనత్తన్నా సదుచ్య హాస మున్నగు క -2-186 తత్వమసి, అహంబ్రహ్మాస్మి త్వంతాహంతా నిరనన శాంతాంత:ః కరణయోగిజన విశ్చేయా 11-2 [1 మహావాక్యముల సారము. నివృత్తి లంపటచిత్తోల్లానన దక్షా 12-1-1 మాయా వినిర్ముక్త ద్యోతన 12-1-3096 (ప్రకృతి పురుషయోగి 12-1-400 ఇది అచ్చపుసాంఖ్యభావన, వేదాంతమునందు రెండవదశ. వీతకారణా 12-4-455 కామదూరానుభావ్యాః యమనియమ వికాసీ 12-4-456 జరామరణనోదక పదస్మరణా 12-5-631 సంగనిర్ము క్ష భావ్యా 12-5-632 వ్యామోహవిదూర 3-1-1 మనోంతర్ముద్రా లతికాఫలత్వలసితా 13-2-476 ప్రమద విషాదాదిద్వంద్వ మలాపిహితాంతరంగవాసా 13-2-77 స్థితప్రజ్ఞుడు ద్వంద్వాతీతుడని గీతలో బహుధా చెప్ప వైనది. వికృఠిదశక షట్క స్వీకృతి ప్రఢవర్త 13-2.478 షోడళవికారములు సాంఖ్యభావన అపగత కామరోషహృదయాంతరభేలన కల్య 3-3-346) (అరిషడ్వర్గ నిరసనమ్సు), సత్యాధివ్థాన తత్త్వంపదార్థరూపా 12-3-346 శ్రుటితాపత్వ సమున్నతాశ్రితజనా 13-4-4439 గుణసమతాను భూతిహృతికోవిదస్తార వివేక భవ్య 14.1231 సృష్టికి పూర్వము మూలభ్రకృడియందు గుణసమత్వముండునని సాంఖ్యులు, నవ్యత్యపురాఖత్వ దశావ్యపనయ దుర్షిరూప సొందర్యా 14-1-232 అనపేక్షిక ఫలత్రాశ్ర్యభ మహనీయశ్రియా విపాకాళ్మక 143.22? ఫలాభినంధ లేని మహనీయ్సల (శ్రియాపరిబామమైనవా ప న్న ఫేలాసేక్షతో శబ కర్మకు స్వర్లాదులు గమ్యము న్‌ డు లంట గరుడు ఫలాపేక్ష కర్మచేత అభిగమ్యుడు. గి చ్నున్ధు, వతి నన కామో అాపశవిష ల దారమూర్త్‌ 14-3-2208 (భగవంతుడు నిత్యశర్శుబ్స డు, నిత వ 'చనోపకర " డు ॥ ము అవ్యాకోచహ్మద్ధాము 16.1184 (ఆశాపాశమును వై ల ఫర్పుడు అనుట) హృదయమునందు వేసించువాడు డుచుటయన్సు సాధనముచే వికసించిన విద్యావిద్యాఘనచింతాం తక దూరలసన 15-1-1856 185 విద దూరమునంక్సున్న 'ఫకాశించువాడు హరిహర సతో కూడి చింతనకు సమీపన్షుంద్రన్స విద్వాచింతనకు గత పంక నొధదేవుడ్తు, శమాలంకారమ్న అఎద్యాచిం లాంశరంగస్థితస్న్మ్యర్తా్యా 15-274 " (ఆ ముకరోద్యన్నవనీతతాలసిత 15-2.174 ఆగమ కీరములనుండ్తి ఉద్చాన్స

ఏరిక - 33

సమదవిమదదూరాసన్నరక్షాప్రనన్నా 15-2-176 (క్రమాలంకారము)

సంగిగాఢ త్రితాపా 16-1-226 (సంగము కలవారికి అనగా విషయాసక్తులకు గాఢమైన తాపత్రయము కలిగించువాడా అనుట.)

విస్తారోదారగుణత్రయ న్ఫుటవిశేషా; నిర్గుణాశ్తేష 17-1-77 నృష్టి నిర్మాబదశ యందు గుణత్రయ విశిష్పుడు. నృష్టి పూర్వదశయందు నిర్తుణుడు.

జన్యసకలద్రవ్యా 17-1-78 (సర్వపదార్థములు హరిహరనాథజన్యులు)

మహావిద్యోన్మేషగాత్ర 18-1-1

సాంఖ్య విద్యావహ 18-1-95

హరిహరనాథ! నర్వభువనార్చిత! నన్‌ దయంజూడు మెప్పుడున్‌ 18-1-94” 13. కవిత్రయ మహాభారతం : వ్యాఖ్యానం =

తెలుగులో ఆదికావ్యమైన ఆంధ్రమహాభారతం అవతరించి వెయ్యేళ్ళు కావస్తున్నా, ఇంతవరకు దానికి సమగ్ర వ్యాఖ్య వెలువడలేదు. ఆంద్రుల అభిమానదైవమైన శ్రీ వేంకటేశ్వరస్వామివారి అనుగ్రహంతో కవిత్రయ మహాభారతానికి తెలుగులో శిష్టవ్యావహారిక భాషలో సరళవ్యాఖ్య వెలువడటం ఆంద్రావళి ఆనందించే ఆపూర్వ సాహిత్యోత్సవం. శ్రీ తిరుమల తిరువతి దేవస్థానంవారు భారతీయ వైదిక ధర్మ ప్రచార మహోద్యమాన్ని చేపట్టి మహనీయంగా సాగిస్తున్నారు. అందులో ఈ పంచమవేద వ్యాఖ్యాన ప్రణాళిక ఒక మహత్తర సారస్వత యజ్ఞం. ఏడుకొండలరాయడు మాత్రమే చేపట్టి ధర్మరక్షణ కళా (ప్రావీఖ్యంతో ఈ బృహత్తర ధర్మకార్యాన్ని ప్రజలకు ప్రసన్నంగా ప్రసొదించగలిగిన పరమదయాళువు. ఆ దేవదేవుడి కృపాకటాక్షంతో పండితులు వ్యాఖ్యానించిన వదునెనిమిది పర్వాల ఈ దివ్య ప్రబంధమండలిని వరిష్కరించి, నర్వాంగ నుందరంగా 'వ్రచురించి, సామాన్యజనులకు అందుబాటులో ఉండేటట్టు చేయటం తెలుగువారు చేసికొన్న వెలుగుల వుణఖ్యం. ఈ పవిత్ర మహత్తర ప్రయత్నానికి శ్రీ తిరుమలేశుడి పక్షాన బాధ్యత వహించి, అభ్యుదయ పరంపరను విజయవంతంగా సమకూరున్తున్న మాన్యులు, మహనీయులు టి.టి.డి. బోర్డు ఛైర్మన్‌, సభ్యులు, కార్యనిర్వహణాధికారి మొదటైన అదికారులూ, వారి నహకారులూ, సంపాదకులూ, సంపాదక సలహామండలి సభ్యులూ, వ్యాఖ్యాతలుగా పాల్గాన్న విద్వన్మణులూ, ఎడిటోరియల్‌ సెల్‌ సభ్యులూ, పలురకాలుగా ఈ కార్యక్రమంలో తోడ్సడుతున్న అధికారులూ, అనధికారులూ ధన్యులు. వారికి నా కృతజ్ఞతాబివందనాలు.

పదునెనిమిది వర్వాలలో ఆదిపర్వం మొదటి సంపుటి. అది రెండు బాగాలుగా వెలువడింది. సభాపర్వం రెండవ " సంపుటిగా రూపుదిద్దుకొన్నది. విస్తృతమైన ఆరణ్యపర్వం మూడవ సంపుటిగా, రెండు భాగాలుగా ప్రచురించబడింది. మొదటిభాగం నన్నయ రచించిన ఆరణ్యపర్వభాగం, రెండవభాగం ఎర్రాపైగడ పూరించిన అరణ్యపర్వశేషం. ఈ విధంగా అరణ్యపర్వం విభజించబడి ప్రచురించటం తెలుగులో ఇది ప్రథమం. నాల్గవ, అయిదవ, ఆరవ, ఏడవ, ఎనిమదవ సంపుటాలుగా విరాట, ఉద్యోగ, భిష్క ద్రోణ, కర్ణ పర్వాలు వెలువడ్డాయి. తొమ్మిదవ సంపుటిగా శల్య, సౌప్తిక, స్త్రీ పర్వాలు, వెలశాయి. పదవసంపుటిగా శాంతిపర్వం చెండు భాగాలలో వెలువడింది. పదకొండవ సంపుటిగా ఈ అనుశాసనిక పర్వం వెలువరించటం జరుగుతున్నది.

అనుశాసనిక పర్వంలోని మొదటి రెండాశ్వాసాలకూ వ్యాఖ్యానం రచించారు ప్రసిద్ద విమర్శకులూ కవులూ అయిన డాక్టర్‌ తుమ్మపూడి కోటీశ్వరరావుగారు. తృతీయ చతుర్ధాశ్వాసాలకు వ్యాఖ్యను సంతరించారు ప్రసిద్ద సాహిత్యాచార్యులు డాక్టర్‌ శలాక రఘునాథ శర్మగారు, సంచమాశ్వాసానికి వ్యాఖ్య రచించిన వారు ప్రసిద్ధ పరిశోధకులు, కవులు డాక్టర్‌ యం. కులశేఖర రావుగొరూ, ప్రముఖ కవులూ విద్వన్మణులూ శ్రీ ముదివర్తి కొండమాచార్యులు గారు. ఈ పర్వానికి సంపాదకుడుగా నేను ఫీఠికను సంతరించాను. ఇవి అంధ్రుల ఆమోదాన్ని పొందుతాయని ఆశిస్తున్నాను.

ఫీరిక - 34 ఈ సంపుటి ఈ విధంగా రూపొందటానికి తోడ్పడిన మిక్రులు, విద్వన్మణులు డాక్టర్‌ జొన్నలగడ్డ మృత్యుంజయరావు గారికి శ్రీ సత్యరామ్‌ ప్రసాదుగారికి, శ్రీ జ. రాధాకృష్ణగారికి, శ్రీమతులు సుశీలా, లక్ష్మీవిద్యానాధులకూ, డక్టర్‌ వి.యన్‌ లక్షిక్లీ నా కృతజ్ఞతలు, సరమ కల్వాణభద్రమూర్తి అయిన శ్రీ పద్మావతీ సహిత శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామి వేదవేద్యులు, వేదాంతగమ్యులు, పరతత్త్వరూపులు, అయినా భక్తసులభులు, సాహిత్య సంగీత కళాప్రయులు, రసానంద మూర్తులు. ఆ స్వామికి ఈ పంచమవేదం అక్షరమైన తోమాల సేవ, వ్యాఖ్యానం సుగంధ పరిమళసేవ; విశేషాంశాలు ఉజ్బ్వలాలంకారసేవ; పీర్రిక్ష ఆవిరాణూూర్రికి మంగళ సీరాజనసేవ, ఈ సర్వం శ్రీస్వామివారికి సారస్వతమైన అక్షరార్చన. సత్య శివ సుందర రూప్కటైన శ్రీ స్వామివారి దివ్యసన్నిధిలో ఈ వ్యాఖ్యాన సంపుటిని వాబ్మయారాధనలోని భాగంగా, పుణ్యపూజకు సుమమంజరిగా సమర్చించుకొంటున్నాను. విశ్వశ్రేయస్సును 'ప్రసాదించుమని స్వామివారిని వేడుకొంటున్నాను. "హైదరాబాదు 15-4-2005 జి.వి. సుబ్రహ్మణ్యం ప్రధాన సంపాదకుడు కవిత్రయ మహాభారతం 'ప్రాజెక్స తిరుమల తిరుమతి దేవస్థానం

ఆనుశాసనిక పర్వ కథాసొరం - 35 అల్లో అట్లీ అనుశాసనిక పర్వ కథాసారం ప్రశ్నోత్తర మౌలిక: ధర్మరాజు భక్తి వినయాలతో అడుగుతూ ఉండగా భీష్ముడు అతడి ప్రశ్నలకు తగిన సమాధానాలు ఈయనారంభించాడు. ధర్మరాజు ప్రశ్న 1 పితామహా 1! మునులు కూడా గౌరవించే పుణ్యమూర్తివి నీవు. నీవు ఎన్నో నీతులను, ధర్మాలను దయతో నాకు బోధించావు. అయినా నాకు శాంతి కలగలేదు పట్టుదలతో చుట్టాలను పక్కాలను చంపుకొన్నాను. నీపై కోపంతో క్రూరకర్మ చేసి నిన్ను పడగొట్టాను ఈ రెండూ నా మనన్సును తీవ్రంగా బాధిస్తున్నాయి. లోభి అయిన దుర్యోధనుడు రాజ్యం పంచుకొని అనుభవించటానికి అంగీకరించలేదు. నేను కూడా కోపం మాని అళడిని రాజ్యం అనుభవించనీయలేదు. మా ఇద్దరివలన ఇంతటి కీడు పుట్టింది. ఏవిధంగా కూడా నాకు పశ్చాత్తాపం తప్పటంలేదు. భీష్ముడు న ధర్మరాజా 1 చంపటానికి మనుజుడు కర్త కాడు. దీనికి ఉదాహరణగా ఒక ఇతిహాసం చెప్పుతాను వినుము. గౌతమి అనే పేరుగల బ్రాహ్మణ వనిత ఉండేది. ఆమె శాంత స్వభావురాలు. ఆమె కొడుకు విధివశాన పాము కరిచి చనిపోయాడు. అమె దుఃఖిస్తూ ఉండగా, ఒక కిరాతుడు ఆ పొమును తాడుతో కట్టి తెచ్చి దాని తలను నరకబోయాడు. గౌతమి అతడిని వారించింది. 'విధివశాన పాము కరిచింది. దీనికి అల్బులు బాధపడతారు. పామును చంపితే బిడ్డ బ్రతుకుతాడా?' అని వారించింది. అర్జునకుడు అనే ఆ బోయవాడిని పేరుకు తగినట్లు ప్రవర్తించు మన్నది. శత్రువునైనా తనచేత చిక్కినప్పుడు చంపటం న్యాయం కాదన్నది. కిరాతుడు ఆమె మాటలకు అంగీకరించలేదు. క్రూరజంతువును చంపటం పాపం కాదని వాదించాడు. ఆ మాటలు విన్న పాము “తాను మృత్యుదేవత పంపగా వచ్చిన సాధనమే కాని స్వయంగా కర్తను కా'నని వాదించింది అంతలో మృత్యువు అక్కడికి వచ్చి తనను యముడు పంపగా వచ్చాననీ, బాలుడి చావుకు తాను కారణం కాననీ పేర్కొన్నది. కాని, బోయవాడు వారిద్దరూ పాపానికి వశమైన మనస్సుతో వ్యవహరించారు కాబట్టీ బాలుడి మరణానికి వారే బాధ్యులని వాదించాడు. అంతలో యమధర్మరాజు అక్కడికి వచ్చి బోయవాడితో ఇట్లా అన్నాడు. "నేనూ, పొమూ, మృత్యువూ ఈ బాలుడి చావుకు కారణాలు కాము. అతడి కర్మయే దానికి కారణం. జీవుడు తన కర్మ ఫలాన్ని తప్పించుకొనలేడు. కాబట్టి పామును వదలిపెట్టుము' అన్నాడు. కిరాతుడికి జ్ఞానోదయమై పామును వదలి పెట్టాడు. కాబట్టి ధర్మరాజా ! నీవూ దుఃఖాన్ని వదలిపెట్టుము. యుద్ధంలో బంధువులు మరణించటానికి కారణం వారి కర్మలే కాని నీవు కాని, దుర్యోధనుడు కాని కాదు. ఈ సత్యం తెలిసికొని శాంతిని పొందుము. ప్రణ" గృహస్థాశ్రమంలో ఉండికూడా మృత్యు భయం పోగొట్టుకొనవచ్చునా ? ఉతరం : ధర్మానికీ స్థిరంగా నిలబడగలిగితే గృహస్ఫుడు ముక్తి పాందగలడు. దీనికి ఒక కథ చెప్పుతాను వినుము. పూర్వం ల్సి మనువంశంలో దుర్యోధనుడు అనే అందమైన రాజు ఉండేవాడు. అతడి సౌందర్యాన్ని చూచి నర్మదానది మోహించి స్రీ రూపం తొల్చి వివొహమాడింది. వారిరువురికీ సుదర్శన అనే సుందరాంగి పుట్టింది. ఆ రాజు ఆ కన్యను అగ్ని సేవకు నియోగించాడు. అగ్నిదేవుడు అ కన్య సౌందర్యానికి ముగ్భుడై ఆమెను కోరాడు. ఆమె "పెద్దల నడిగి తనను వివాహమాడుమని చెప్పింది దుర్యోధనుడు ఒక మహాయజ్ఞం చేస్తూ విప్రులకు దానాలిచ్చే సందర్భంలో అగ్ని బ్రాహ్మణ వేషంతో సుదర్శనను తన కిచ్చి వివాహం చేయుమని రాజును కోరగా పేదబాపడిక్షి కన్యనివ్వటానికి దుర్యోధనుడు ఇచ్చగించలేదు. దొనితో అగ్ని కోపించి యజ్ఞంలో తన తేజస్సును ఉపసంహరించుకొన్నాడు.

ఆమశాసవిక పర్వ కథాసారం - ౩6 బుత్విక్కులు దానికి భయపడి మంత్రాలను పరించటం మొదలుపెట్టారు. అగ్ని తన మనసులోని మాటను వారికి చెప్పాడు. దుర్యోధనుడు సంతోషించి సుదర్శనను ఆగ్నీదేవుడి కిచ్చి వివాహం చేశాడు అగ్ని సంతోషించి మరల తన తేజస్సును ప్రకాశింపజేసి యజ్ఞాన్ని సఫలం చీశాడు. వారిరువురికి సుదర్శనుడు అనే కొడుకు పుట్టాడు అతడు పెద్దవాడై రాజ్యభారాన్ని వహించి నిర్వహించాడు అతడికి ఓఘవంతుడు, అతడికి ఓఘురధుడు, ఓఘువతి అనే కొడుకు, కూతురు పుట్టారు. ఓఘవతిని సుదర్శనుడి కిచ్చి పెండ్డి చేశారు అతడు గృహస్టాశ్రమాన్ని పాటిస్తూ మృత్యువును జయించాలని నిశ్చయించాడు ఓఘవతితో కలిసి కురుక్షేత్రంలో ఒక ఆశ్రమం కట్టుకొని నివసించాడు అతిథిపూజను నిత్యవ్రతంగా స్వీకరించాడు. అతిథులు ఎవరి ఇంట్లో తమ కోరికలన్నీ తీర్చుకోగలుగుతారో ఆ యజమానుడూ, యజమానురాలూ కృతార్ణులొతారని జఆదంపతులు విశ్వసించారు. అతిథి యజమానురాలిని కోరినా జుగుప్పు పడకుండ అతడిని సంతోషపెట్టాలని నిశ్చయించారు. ఒకనాడు సుదర్శనుడు సమిధల కొరకు అడవికి షోగా ధర్మదేవత బ్రాహ్మణ రూపంలో అతిథి అయి వచ్చి ఆమెను కోరాడు గృహస్ష ధర్మాలు అతడికి తెలియచెప్పినా అతడు ఆమెను వాంభించాడు. భర్త నియమాన్ని మనసులో భావించి ఆమె అంగీకరించింది. అతిధి ఆమెను చాటుకు తీసికొని వెళ్ళాడు. అంతలో సుదర్శనుడు వచ్చి భార్యను పిలిచాడు. ఆమె పలుకలేదు. ఆమె తనను సేవిస్తున్నదని ఢి ల ల కన పలికాడు. త్రికరణ శుద్దిగా ఆమె చర్యకు సుదర్శనుడు హర్షించాడు అప్పుడు ధర్మదేవత సంతోషించి, తన నా య్‌ గూపాన్సి ప్రదర్శించి అతడిని ప్రశంసించాడు. ప్రతిజ్ఞకు లోపం జరిగితే చంపటానికి మృత్యువు వెన్నంటే

దొనిని సుదర్వ న సేనుడు జయించాడనీ ధర్మదేవత ప్రకటించాడు. ఆ భార్యాభర్తలకు బొందితో స్వర్గాన్ని లసొదించాడు. ఓఘవతి తన తపస్సులోని సగభాగంతో ప నదిగా 1ప్రవహిస ” సేవిస్తుందనీ అనుగ్రహం పుణ్యనదిగా ప్రవహిస్తుందనీ, మిగిలిన సగంతో భరను బోంచాడ్తు. రాజా! అరిధి్‌ ప ఆ చి ప కథవలన తాత్చర్యం గ్రహించుము లి ౌజాధర్మంతో గ్యహస్ము మృత్యువును జయించవచ్చునని ఈ ప్రశ్నీ౩ - క్ష ళ్న కతియ, వైశ్య శూద్ర వర్ణాల వారికి గుణ కర్మలళో బ్రాహ్మణతంం సిదిన ఉత్తరం. 1 బ్రాహ్మణత్వం కడు ట్రొత్వం సద్ధిస్తుందా ? స్పష్టమౌతుంది. మళంగు డన భా బాలుడు క ఇంద్ర మతంగ సంవాదం' అనే ఇతిహాసం వలన 6 పంపన పట్టను కర్రతో కొట్టాడు, అది బాధతో తల్లిగాడ్రిద్రత్లో చెప్పింది న ల ల్‌ో గతూ దారిలో ఒక గాడిద నంది. ఆ తిట్టుకు కారణ మడిగ తెలిసికొని తన తల్లికి ఒఠ మం. ద్‌ ఆ బాలుడిని 'చండాలుడా! అని తండ్రికి చెప్పి, తపస్తుచే త ల్లక్‌ ఒక మంగలివలన పుటినటు (౧౫౪ లట. లాహ్మణత్వాస్ని పొందుతానని చెప మన గహించి, ఆ సంగతి ఇంద్రుడు ప్రశ్యళ్టమై బాప బృ ఇంద్రుడిని గురించి తపస్సు చే యసాగాడు. ఎంత్ర టప లభించేది కాదని' చెప్పినా వినక్ర క్‌ ఫే ॥ పస్ఫు చేసినా శకీరం శుష్కించిందే కాని బ్రా మళతంగుడు ఘోర తపస్సు “ విశ్వామిత్రు కెట్లు బ్ర 'లాహ్మణత్వం సిద్ధించలేదు ఉత్తరం ప డి ౭ 'లాల్మాణత్యాన్ని పాందగలిగాడ్రు 2 . . జెహ్నాడి కులంలో గాధి జ స్మించాడు $గొ నిమ్మని గారని కోరాడు. అతడికి వ్వ సత్యవతి, ఆవ్సైన్స భృగు కులంలో అడిగాడ్సు. బుచీకుడ్సు వరుఖుడిని ఇష్టం లేళ ఒక్ష చ్చ నల్లగా ఉన్న వ పుట్టిన బృవీీక్సుడు పుట్టగల్తన వరమిచ్చాడు, అతడు యాచించాడు. అత్రత్త కరుణించి “ఏళ గ ఆ ౯ గరాలను శుల్కంగా చేటాయి. ఆ స్థలాన్సక అశ్వకిమున రానది ఉత్తర రంలో నియమంత [భ్‌ “కట్‌ అటువంటి గుర్రాలు గౌధి సత్యవతి ని బరు కలిగింద్రి కల్పించగా నేలను చ్చి ఆశడిక్షి వై - బుశీకుడు ఆ గృ ండి వేయి గుర్రాలు గల కొర్చుక్చు టనే పెండ్రి చే (రాలను గాధ్రిక్ష విచ్చే ఒకర (ర్ల చెశొడు. బ్బువ్రీక్సడ్తు స శుల్కంగా సమం కోడుకు వను కల్లి చాడు. స్రష్ట అ౦తొనం కావాల వంచాడు కౌగిలి నిచ్చ చరువును ఆన్సై తల (బ్రాహ్మ కుమారుడి నిళ్చేవ నుకొన్సి భావించి 'బాహ్మణత్వం చుకొనేబ్కట్స ని “గ తీసిక్షాన్సి బుతు శ్చ రువ్పున్ను తన భార్యను స్‌ నినేశించాడ్చు. కౌని జ్య కాలంలో భార్యను మేడ్తి వ్ర = కీత్రియత్యంగల ని వ్యత్యాసం స్టను గాచ్చేస్ట్‌ గ ర్భాలు శాల్చారు.

ఆమశాసనిక సర్వ కథాసొరం - 37 దానిని గ్రహించిన బుచీకుడు భార్యకు ఆ సంగతి తెలియచెప్పాడు. సత్యవతి దుఖించి తనకు బ్రాహ్మణత్వం గల కొడుకు కలిగేటట్లు వరమిమ్మని కోరింది. బుచీకుడు దయామయుడై ఆమెకు బ్రాహ్మణుడు పుట్టుతాడనీ, అతడి కొడుకు రాజలక్షణాలు కలిగి ఉంటాడనీ వరమిచ్చాడు. దానివలన సత్యవతికి జమదగ్ని బ్రాహ్మణ తేజస్సుతో వుట్టాడు. అతడికి పరశురాముడు క్షత్రియ తేజస్సుతో కలిగాడు. గాధి భార్యకు విశ్వామిత్రుడు వుట్టాడు. చరుతరు . గుణాలు తారుమారు వలన అతడిలో (బ్రాహ్మణత్వ న్ఫురణ, తపశ్శక్తి ఎక్కువగా కలిగాయి. ప్రశ్న5్‌ . వీతహవ్యుడనే రాజు బ్రాహ్మణత్వాన్ని పొందాడని వింటాం. ఆ సంగతి తెలుపుము. ఉతరం : మను వంశజుడైన హేకాయుడికి (ఇతడికే వీతహవ్యుడనే మరొక పేరుండేది) పదిమంది భార్యలనలన వందమంది న్‌ వీరపుత్రులు వుట్టారు. వారందరు కలిసి కాశీరాజైన హర్యశ్వుడిని యుద్ధంలో చంపారు. ఆ తరువాత అతడి కొడుకు నుదేవుడినీ చంపారు. అతడి కొడుకు దివోదానుపై కూడా దాడి చేసి ఓడించారు. అతడు భరద్వాజ మహర్షిని ఆశ్రయించి హైహయులనుండి తన వంశ రక్షణాన్ని కొరాడు. ఆ మహర్షి యజ్ఞంనుండి ప్రతర్దనుడు అనే పుత్రుడిని సృష్టించి ఆ రాజుకు ఇచ్చాడు. అతడు ఆఅ నూరుగురు హైహయులను చంపి వీతహవ్యుడి మీదకు పోయాడు. అతడు భయపడి భృగుమహర్షిని ఆశ్రయించాడు. అతడు తన ఆశ్రమంలోని శిష్యులలో ఆ రాజును దాచాడు. ప్రతర్హనుడు భృగుమహర్షి వద్దకు వెళ్ళి, వీతహవ్యుడిని తనకు వశం చేయుమని కోరాడు. అప్పుడు భృగుమహర్షి తన ఆశ్రమంలో అందరూ బ్రాహ్మణులే ఉన్నారని పలికాడు. ఆ మహర్షి మాటవలన వీతహవ్యుడు బ్రాహ్మణు డయ్యాడు. ప్రతర్హనుడు సంతోషించి వెళ్ళిపోయాడు. వీతహవ్యుడు అనేకమంది బ్రాహ్మణ పుత్రులను కన్నాడు. ఆ వంశానికి అతడే మూలపురుషు డయ్యాడు. వప్రశ్న6 " దైవం, పౌరుషం ఈ రెండింటిలో ఏది గొప్పది ? ఉత్తరం పురుషకారం చేను, దైవం బీజం. ఈ రెండింటిని కలిపే ప్రయత్నం చేస్తే మానవుడు ఫలాన్ని పొందుతాడు. దైవం సహరించకపోతే పురుషకారం ఫలం పొందలేదు. అగ్ని కొంచెమైనా గాలితో పెరిగి ప్రకాశించినట్లు మంచిపనులు చేయటంవలన దైవానుకూల్యం పెరుగుతుంది. నేయి తగ్గిపోతే దీపకాంతి తగ్గినట్లే పురుషకారంలో పవిత్రత లోపిస్తే దైవానుకూల్యం కూడా లోపిస్తుంది కాబట్టి దైవ పౌరుషాలు రెండూ సమానమే. ప్రశ్న7 : సత్కర్మలవలన కలిగే ఫలాలు ఎట్లా ఉంటాయి ? ఉత్తరం : సత్కర్మలకూ, దుష్కర్మలకూ తగిన సమయాలలో వాటికి తగిన ఫలితాలు కలుగుతాయి. లోకానురక్తులకు పాప పుణ్య కర్మలు దు.ఖాన్ని కలిగిస్తాయి. విరక్తులకు ఆ ఫలాలు కలుగవు. ప్రశ్న8తి : తమ జీవితాలకు ఆధారమైన యజమానుని పట్ల ఆశ్రితులు ఎట్లా నడచుకొనాలి ? శె ఉకరం = తనను కాపాడిన యజమానుని ఆశ్రితులు రక్షిస్తారు. ఉదాహరణకు ఒక కధ, కాశీదేశంలో ఒక వేటగాడు విషబాణాన్ని ఒక లేడిపై ప్రయోగించగా అది గురితప్పి ఒక ఫల్లవృక్షానికి తాకింది. దాని ప్రభావం వలన ఆ చెట్బ ఎండిపోయింది. అ చెట్టు తొర్రలో ఒక చిలుక నివసిస్తూ ఉన్నది. ఎండిపోయిన చెట్టును వీడిపోకుండా చిలుక ఆ చెట్టు తొర్రలోనే రి ఉండసాగింది. ఇంద్రుడు ఆ చిలుకను మరొక ఫలవృక్షాన్ని ఆశ్రయించుమని సలహా ఇచ్చాడు, కాని, చిలుక 'చెట్లు స! పండినపుడు ఉండటం, ఎండినపుడు విడిచిపోవటం కృతఘ్నత కదా అని సమాధానం చెప్పింది. ఇంద్రుడు కొను మన్నాడు. ॥ జ సంతోషించి చిలుకను వరం కోరుకొను మన్నాడు. వెంటనే చిలుక స్వామీ! ఈ చెట్టుకు పూర్వవైభవాన్ని అనుగ్రహించుము' అని కోరింది. ఆవిధంగా ఆశ్రితురాలివలన ఆ చెట్టుకు మేలు జరిగింది ఇది ఆశ్రిత లక్షణం. ప్రశ్శ9 యజమానులు ఆశ్రితులలో ఎవరిని ఎట్లా ఆదరించాలి ?

అనుశాసనిక పర్య కథాసారం - 38 వ లి. అగ్నివలె పూజించాలి అతడిని అవమానిస్తే ఉత్తరం రాజు బ్రాహ్మణుడీని కొడుకు వలె కాపాడాలి. గురువు వలె గౌరవించాలి. అ లా ఖ్రౌ మూరి “అవర కలుగుతుంది వ్యాసమహర్షి శల్యుడితో జ్ఞానాలలో ఉత్తమ జ్ఞానమేది ? అనే అంశాన్ని వివరిస్తూ యజ్ఞ దగిన క్‌ ఇల్ల ల భీ గి విష్ణువు. అతడిని తెలియటమే ఉత్తమ జ్ఞానం. ఆ విష్ణువే శ్రీకృష్ణుడు, ఆశ్రితుడైన శ్రీకృష్ణుడే నీవు ఆశ్రయించ పరమజ్ఞునమని తెలియటం ఉత్తమ జ్ఞానం. అదియే బ్రాహ్మణత్వ సిద్ధికి ఫలం ప్ప 10 గరుత్మంతుడు మహాత్ముడని విన్నాను. అతడి కధను చెప్పుము ఉత్తరం 2 భీష్ముడు శ్రీకృష్ణుడిని చూచి 'స్వామీ నీవే ఆ గరుత్మంతుడవని విన్నాను" అన్నాడు శ్రీకృష్ణుడు నవ్వి అడుగుతున్న ఆ రాజు కోర్కెను తీర్చుమని' అన్నాడు భీష్ముడు చెప్పటం ప్రారంభించాడు కళ్యప ప్రజాపతికి కద్రువ, వినత అనేవారు ఇద్దరు భార్యలు భర్త వలన కద్రువ వేయిమందినీ, వినత ఇద్దరినీ కొడుకులను వరాలుగా పొందారు 1500 సంవళ్సరాలు గడచిన తరువాత కద్రువ పెట్టిన గ్రుర్గనుండి వేయి పాములు పుట్టాయి. వినత గ్రుడ్లు పగలలేదు ఆమె అసూయతో ఒక గుడ్డును పగుల గౌట్టింది. అందులోనుండి సగం శరీరంగల అరుణుడు పుట్టి తల్లి తొందరపాటుకు కోపించి, ఆమె కద్రువకు దాసి అయ్యేటట్లు శపించాడు ఆ తరువాత అయిదువేల సంవత్సరాలకు రెండవ అండం నుండి మహా బలవంతుడు పుట్టి తల్లికి దాస్య విముక్తి చేస్తాడని హెచ్చరించాడు. గరుత్మంతుడు మహాబలశాలిగా పుట్టి 'స్వేచ్భగా అంతరిక్రంలో తిరుగుతూ (బ్రహ్మ సూచించిన ఆహారాన్ని గ్రహిస్తు ఉన్నాడు. అరుణుడు సూర్యుడిని సేవించటానికి వెళ్ళాడు, వై “కాడు శర్రూ వినళలు విహారార్థం సముద్ర తీరానికి పోయి అక్కడ ఉచ్చెశవాన్ని చూచారు ధవళకాంతులతో లు ఆర్‌ కదా సన్న చ సందాశ్యాన్ని చూచి వినత ఆశ్చర్యాన్ని అదర్శించింది. కద్రువ ఆ గుర్రం తోక నలగా ఉన్నది శు ళా వేసి ఎ సత దానికి అంగీకరించలేదు శ్రోక్ట నల్లగా ఉంటే వ్రిన్సశ్ర కద్రువకు దాస్యం చేసేటట్లు ఫంచెం నిరూ చనాడ పరసేవకు సమయం కావట్రంత్రో ఇంటికి వెళ్ళి, మురునాడ్డు ఉదయం వచ్చి సత్యాసత్యాలు వ! కొడుకులను తోకక్సు వ్ర పం టుకనారు. లి కదువ కుటిలబుద్ధితో త్రన్స కొడుకులతో కుతంత్రం చేసింది. యూ కల్లి ఆనతి ఈవో వీ నల్డగ్గా శోచేట్లు చేయండని అడిగింిద్ది, చాలామంది అద్రి అన్యాయమని భావించి న + వోరి (| నిర్దాక్ష ని జనమేజయుడ్డు చేయబోత్తు సర్పయాగంల్రో హతులయ్య కదువ లగా చింది ఆ శాపానికి భయపడిన అయ్యట్టు క్ర నల్లగా కొందరు నాగులు తల్లి మాటన్ను పాటించి గౌ ధేలాడి నిలిచారు. వినత కద్రువకు ద్రాస్సిగా ఉండవలసి వరి ఉచ్చెళ్ళవ వాలానికి చేయించుకొనేద కద్రువ వినత గ చ్చింది. సవతిని హీనంగా చూస్తూ దాస్య వృత్తిని ల రుత్మంతుడి వలన తనకు దాస వ న అత్త గడపపాగింద్ర. శ్‌ విముక్తి కలుగుతుందని ఆశతో క్రాలం ఉకనాడు సార్రదుడ్షివ్రలన్స 'బోధితుడై గరు ంచుడు వచ్చి వేడుకొన్నాడ్సు అమృతాన్ని తెచ్చి మాతృపానే గన్ని తొలగించటాన్సిక్ష పూన్సుక్టాన్సి జ్ఞ దువ వద్దకు అమ్ముత్రాన్ని తెస్తానని శపథం జేసి | భన్ని స్త చేసికొమ్మని కదువ గరుత్కంత్తు డి శి రుత్మంత్రుడ్స వెంటనే క్ర ట్రతుడ్షిని అజ్ఞాపించింది. ఇంద్రుడు అమ కి వ్‌ 'పజాపత్తి వద్దక్సృ వెళ్ళి ఉపాయ్య, కా భ అరొన్ని భద్రంగా రక్షిస్తుంట్రాడ్ల ష్య న్ని కోరుకొన్నాడు, సంకర రాక్టనుల్స రజ చు లన్‌ అగ్ని మండుతూ ఇ సాధ “సండగా ఇనుప వలలో అ్రక్ర్యళ్యా డగా స్ర్షమ్యై ఆయు పరి కొడు. దానిని సౌధం స్ట! 9 సురక్షిత ఉంటుంద్రి స ధఛాలతో మహా గ చాలంటే గరుత్మంత్తుడ్రు తూ - దొన్సిన్సి సారించ్రట్ట్వ దేవత య గటి కచ్ళమాల్పున్న్సా ఆ శండ్తూ ర్సు సముద్రం స్యా త ఉండే నృప బక్షైనా ౧దర్భంలో ఆ రెండింటిని పటి 21+ సౌర్యకాలంలో మధుకైట్య్బ్బృ పరస్యర్ర్య ఇ ఎర్వతం వ్వీద రెండు సూచ్విచ్స్యా గరుత ట్ట భక్షిస్టే క్ర్యగ్ల బెలంవలన గక తత్తు రం ఘర్థల్లు పడుతుంట్రల్బు. ఆ ళతోఆ గ్వ కచ వారించగలడని కశష ్స్‌షాన్న్న పట్టి అక ఎగ రిపుడు రి ఐదు యోజనాల

ఆనుశాసనిక పర్వ కధాసారం - 39

పొడవున ఉన్న ఒక మహావృక్షశాఖమీద వాలాడు. ఆ బరువుకు ఆ కొమ్మవిరిగింది. ఆ కొమ్మ మీద మహామునులు తపస్సు చేసుకుంటున్నారు. అందువలన ఆ కొమ్మ కిందపడకుండా ముక్కుతో పట్టుకొని గరుత్మంతుడు ఎగిరాడు. మునులు ఆ మహాత్ముడి మహిమను చూచి కొమ్మనుండి దిగిపోయారు. ఆ కొమ్మను దురాచారంతో అపవిత్రమైన కులింద దేశ సముద్ర ప్రాంతంలో వదలుమని చెప్పారు గరుత్మంతు డాపని చేసి, ఒక మహాగిరి శిఖరం మీద విశాల ప్రాంతంలో గజకచ్చపాలను భక్షించి మహాబలోపేతుడై అమృతమున్న స్టానానికి చేరాడు. దానిచుట్టూ మండుతున్న అగ్నిని దాటటానికి ఉపాయం కొరకు బ్రహ్మను ఆశ్రయించాడు. కొండంత వెన్నను అగ్నిపై ఉంచుమని పితామహుడు ఉపాయం చెప్పాడు. సప్రయత్నంగా వెన్నను సంపాదించి అగ్నిపై ఉంచి దాని ఉద్ధృతి తగ్గటంతో అమృతభాండంపై లంఘించాడు. ఇంద్రుడు వజ్రాయుధాన్ని ప్రయోగించినా అది విఫలమై పోవటంతో అతడు విముఖుడయ్యాడు. గరుత్మంతుడు అమృతాన్ని దెచ్చి కద్రువ ముందుపెట్టి, తల్లి దాస్యానికి విముక్తి కలిగించాడు. అమృతం తేవటమే నియమం కాబట్టి, తెచ్చి కద్రువకు చూపించి, మరల ఆ అమృతాన్ని ఇంద్రుడికి ఒప్పగించి గరుత్మంతుడు దేవతల మన్ననలను పొందాడు. పాములపై పగ సాధించాడు ఇంద్రుడు గరుత్మంతుడిని సాక్షాత్‌ విష్ణువుగా కీర్తించి, భవిష్యత్కాలంలో యదువంశంలో శ్రీకృష్ణుడుగా అవతరించి లోకకళ్యాణం నిర్వహిస్తాడని ప్రకటించాడు. ధర్మరాజా! ఈ గరుత్మంతుడి కధ ముక్తికి సోపానం నీవు విని ధన్యుడవైనావు

ప్రశ్న 11 : బ్రాహ్మణుడికి ఏదైనా ఇస్తానని మాట ఇచ్చి ఇవ్వనివాడు ఏ గతి పొందుతాడు ?

ఉత్తరం : పూర్వజన్మలో (బ్రాహ్మబుడికి ఇస్తానన్నది ఇవ్వకపోవటంవలన నక్కగా పుట్టి పీనుగు మాంసం తినే గతి పట్టిన నక్క కోతి కథనం భీష్ముడు వినిపించాడు.

ప్రశ 12 : గొప్పగుణా లున్న హీనవర్షుడికి మంత్ర తంత్రాదులు బోధించటం ధర్మమా ? కాదా ?

ల్ని ్ప నై శ్ర ప ట్రై

ఉత్తరం . బాహ్మణుడు మూడు కులాలవారికి మాత్రమే పరీక్షించి మంత్ర తంత్రాదులు చెప్పాలని ఒక కధ భీష్ముడు తెలిపాడు.

ప్రశ్న13: లక్ష్మీదేవి ఎక్కడెక్కడ నివసిస్తుందో తెలుపుము.

లై

ఉత్తరం : ఒకసారి లక్ష్మీదేవి రుక్మిణీదేవితో తన నివాన స్థానాలను గురించి ఇట్లా చెప్పింది. నిత్యసత్యులు, శౌచనిరతులు, గురుభక్తులు, అప్రమత్తులు, దక్షులు, నిర్మలమతులు, సత్కర్మపరులు, విజ్ఞానం, తపం, దానం, (బ్రహ్మచర్యం, శమం మొదలైన గుణాలు కలవారు లక్ష్మీ నివాసస్టానాలు. క్రూరులు, నాస్తికులు, కృతఘ్నులు, దుష్టబుద్భుల పాలిట లక్ష్మీ ఉండదు. గృహనీతి గల స్రీలయందు లక్ష్మి ఉంటుంది. పతి వ్యతిరేకులు, కరిన మనస్కులు, అధిక నిద్రానక్తలు అయిన స్రీలయందు లక్ష్మి ఉండదు. సరస్సులలో, పూల తోటలలో లక్ష్మి నివసిస్తుంది.

ప్రశ్న శశ : ప్రీ పురుషుల రతిలో ఎవరికి ఎక్కువ సుఖ ముంటుంది ?

శ

ఉత్తరం. . భృగాస్వనుడు అనే రాజు ఇంద్రుడికి ఇష్టం లేని యజ్ఞం చేసి నూరుగురు కొడుకులను పొందాడు. అతడు ఒకసారి వేటకు వెళ్ళినపుడు ఒక కొలనులో దిగి నీరు త్రాగి స్త్రీగా మారిపోయాడు. ఆశ్చర్యంతో అతడు నగరానికి తింగ వచ్చి, మంత్రులకు, బంధువులకు జరిగింది తెలేయచెప్పి, కొడుకులకు రాజ్యం కట్టబెట్టి, అతడు అడవికి వెళ్ళి మునులతో కలసి నివసించాడు. స్రీ రూపంలో ఉన్న అతడిని ఒక ముని ప్రేమించి వరుసగా ఆమెయందు నూరుగురు కొడుకులను పొందాడు. రాజు ఆ కొడుకులను కూడ పూర్వ పుత్రులతో చేర్చి, రాజ్యసుఖాలను కలిగించాడు. ఇంద్రుడు ఆ శుభ పరిణామాలకు అసూయపడి రాకుమారుల నడుమ కలతలు రేపి, వారిని యుద్ధంలో చనిపోయేటటు చేశాడు. ప్రీ రూపంలో ఉన్న ఆరాజు రోదించాడు. ఇంద్రుడు కరుణించి కొందరు కొడుకులను బ్రతికిస్తానన్నాడు. స్త్రీ రూపంలో ఉన్న ఆరాజు తాను స్త్రీగా ఉన్నప్పుడు కలిగిన కొడుకులను బ్రతికించుమని కోరాడు ఇంద్రుడు

' న్‌ు

దానికి కారణమడిగాడు. తల్లికి బిడ్డల మీద ప్రమ ఎక్కువ అని అతడు సమాధానం చెప్పాడు. ఇంద్రుడు సంతోషించి

అనుశాసనిక పర్వ కథాసారం - 10 ద్రుడిని అతడికి పోయిన మగతనాన్ని కూడ ఇస్తానన్నాడు. ఆప్పుడు ఆ రాజు తనను స్రీగానే ఉండనిమ్మని ఇంద్ర న కోరాడు. దానికి ఇంద్రుడు ఆశ్చర్యపడి కారణం అడుగగా 'రతిలో పురుషులకంబె స్త్రీలకు సుఖమెక్కువ కాబట్టి నేను స్రీగానే ఉండి సుఖించాలని కోరుకొంటున్నాను. అని అన్నాడు ధర్మజా! ఈ తాత్సర్యం తెలిసికొమ్ము ఠళ్చ 15 2 సంసార చక్రంలో పడి తిరుగకుండా ముక్తిని కలిగించే విష్ణుభక్షిని బోధించుము. ఉత్తరం: శాళ్యత సుఖం చేరే మోక్షం, అడే నిర్వాణం. పురుషాతీతంగా ప్రకృతి ఉంటుంది. దానిని నిరూపించటం కష్టం అదే సంసార చక్రం. దానిని శ్రోసివేయటమే మోక్షం. అది పొందాలంటే కామ్రోధాలను జయించి మనస్సును సత్త్వగుణ భరితం చేసికొనుము. అదే వైష్ణవ ధర్మం. దానిని అనుసరించి సంసార భయాన్ని జయించుము. ప్రళ్ళీ 1$ ' అధ్యాత్మికం, అధిదైవం, అధిభూతం అనే మూడు తత్చ్యాలకు ఆధారమై, వాటిలో తానూ జేవిస్తూ కర్తా భర్తా, హేర్తా ఆయిన భగవంతుడిని గురించి చెప్పుము. ఉత్తరం : సనత్చుజాతుడు నొరదుడికీ చెప్పన తళ్ష్వసారం వినుము. అవ్యక్షమైన విష్ణువు తన స్వరూపంతో చానుంటాడు అతడు పదివేల యుగాలు నిద్రపోయి లేచి బ్రహ్మను సృష్టించి దాని కశగిని భర్తగా నియమించాడు. అతడు అహంకారాన్ని పొంది పంచభూతాలనూ, గుఖాలనూ సృష్టించాడు, వాటన్నిటిలో అహంకారం వ్యాపించి ఉంటుంది. అవన్నీ అవ్యక్త సముద్రంలో మునిగి తేలుతూ ఉంటాయి. ఈ సమస్త సృష్టి స్థితి లయాలకూ 'ప్రభువై విష్ణుమూర్తి శభాశుభాబను కల్పిస్తూ ఈ సంసార చజ్రాన్ని త్రిప్పుతూ వినోదిస్తూ ఉంటాడు అధ్యాత్మమంటే అనుభవించే జీవుడు. కౌను ద్రష్ట చ్రూజేవాడ్డు, అధిభూళమంజే 'రష్ట- అనుభవించే పరార్థ నృష్టిలోని గుణం దృశ్యం. అధిదేవత అంతే య చూచే శక్తి తేజస్సు. ఈ శెరటాలుగా వ్యక్తమయ్యే దానినే సృష్టి అంటారు. పంచభూతాలే దేవతలు. వాటి వ్య? వ అధిభూతం. అనుభవించే నేనే అధ్యాత్మంగా చెప్పబడుతున్నామ్సు, ప మ్‌ తో న్‌ లి ఇళ్ళ జ్య 6౪ ఇిగ్గులన్వు క్రమ్సల్రో ఆవహింపజేస్పిక్టాన్స మహాత్ములు పరమాత్ముడిని ఎట్లాంటి వాడ్రినిగా భావిస్తారు? కరం 1 గరుత్యంతుడికి కన + జ పుట్ట ఉల నఖిల తన తల్యాన్ని ఇట్ట బోధించాడు నా స్వరూపం దేవతలకూ తెలియదు. నమస్త నాలో పుట్టీ జీవిచి మరణించినా నేనా సంసార చళ్రంలో = సమస్త ఉంటాన్సు నా తత్త్వం జడులు కాన బంధితుడను కాన్సు కొని వాటికి ల్రల్వడ అన్నింటిలోనూ వారూ, అహింసా ప్రవృత్తి కలవారూ, కామం లేనివార్తూ జా దౌనంగా దేని స్వేకరించని = అహౌంకొరం తేనివారూ, వారూ కోష్టం జ్రేన్నర్చ స్వచ్చమైన జ్ఞునం క్ర శలవార్తూ నిష్ట క్రల రన డానం కలవారూ, నిత తృప్పులూ, శాంతీ, భక ఈ బవారూ, త్రములో అగ్నిని సన్నిహిత్రం చేసికొంటే నను శర్చనులూ, + భ్త కాని కేవల సక్యగుణాన్నే స్థరంగా చస చే పొందగలరు. రజస్తమస్సులతో మలినం యజ న్నజ్ఞునంత్రో నన్ను ధ్యానించటన్సై ముక్షిషూ ఇరు విడిచిపెట్టి అత్మల్రో అగ్నిని ప్రతిష్టించుక్రాని విరకురే *. ౧ |9. నానా విధాలైన సంకల్పాలు, పాందుతాడ్సు' క కడై విష్ణవలో మనస్సును లయం చేసినవాడు ముక్తిని చ ఉ శీదానానిక ఎట్టాంట్రి వరుకు కావాల ణి కరం. క్మ్య ఒక ఇత్రిప్టట్య్యు చెప్పుతాన్ను వ ఇ వివాహక్ష నుష్సు, వదాొన్న్యుడ్తక ముని డేగోరి వదాన్యుడిని అడిగాడు, ఆయన క. “లీ సుటభ అనే కుమార్తె ఉన్నది ల వక్రు మాట ఇచ్చి బ్రశ్రర్ష్య య రూపగుణవర్షనాలలో ష్యావక్రుడు ఆమెను ప్ర ఉత్తర దిశగా పయని కాల లౌగ్యుడైన అష్టానక్రుడ్రిక చేస్తానన్నారు అన్చవక్రడ్సు గ్‌ పనికీ ప్రధ వనిళన్స దర్శించి క (ప్రాంతం దాటి కదంబవనంలో పాయి అయన ల్‌ రొనికి అంగకరించి ఆరాత్రి బాప్ఫా మ్మని క్రోం ఆ వెంటనే వివాహం కడ్డి ఎంచిన వినోద్రా్యా వీక్షిస్తూ ఛా నదీతీరంలో ఆగి మర్చ ? మె చెట్ట పన్న చేరి బంగారు మదల టి మనన్సుత్రో ర్వి గడిపి ఉజర్రడ జు కుబేర సగరాన్నిక డేలో నవస ఒక పవిత్ర పనిత్తన్సు బ్ర సేరుడి క్ర క్షేత్రాలను దర్శించి దర్శించాడు, అఆమ్సై అత్షద్షి క్ష ” ఎన్నో ఆ్రత్రిర్చి

ఆమళాసనిక పర్వ కథాపారం - 41

సత్కారాలు చేసింది. రాత్రి శయ్యపై అతడితో శయనించి భోగించుమని కోరింది. కాని అష్టావక్రుడు తనను తాకకుండా ఉంటే ఉంటానని లేకపోతే వెంటనే వెళ్ళిపోతాననీ అంటాడు. ఆరోజు మిన్నకుండి మరునాడు రాత్రి మరల అతడిని కోరింది. అష్టావక్రుడు ఇట్లా అన్నాడు. 'స్రీని పసితనంలో తండ్రి, వివాహమైన తరువాత భర్త ముసలి తనంలో కొడుకు రక్షిస్తారు తప్ప ఆమె స్వతంత్రంగా ఏమీ చేయతగదు కాబట్టి నిన్ను నేను స్వీకరించను” అన్నాడు. ఆమె ఎన్ని విలాసాలు ప్రదర్శించినా చలించలేదు. అప్పు డామె సంతోషించి, తాను ఉత్తరదిశా కన్యనని, వదాన్యుడి ఆనతితో అతడిని పరీక్షించానని చెప్పి అభినందించి పంపింది. అష్టావక్రుడు తిరిగి వచ్చి వదాన్యుడి అభినందనలతో పాటు, సుప్రభను భార్యగా పొంది సుఖించాడు. కాబట్టి కన్యాదానానికి అర్హుడు ఉత్తమ (బ్రహ్మచారి.

ప్రశ్న 19 : మునులవలన శూద్ర స్రీలకు కలిగిన వారు బ్రహ్మర్షులు ఎట్లా బెతారు? ఆ రహన్యం తెలుపుము.

ఉత్తరం : మునులకు, రాజులకు కలిగిన సంతానం బీజ ప్రధానమే. వసిషృడు, బుళ్యంశృంగుడు, అగస్త్యుడు, వ్యాసమహర్షి

యై

మందపాలుడి సంతానం, (ద్రోణుడు, కృపుడు మొదలైనవారు దీనికి ఉదాహరణ ప్రాయులు.

ప్రశ్న20 : బ్రాహ్మణుడు దాన యోగ్యుడు కావటం అతడి వృత్తి వలననా లేక విరక్తుడై బ్రతకటం వలననా ?

ఉత్తరం. : తన కులానికి తగిన ఆచార వ్యవహారాలతో బ్రతుకుతూ, మనస్సులో నర్వ బాహ్య చిహ్నాలకు అతీతుడైతే ఆతడు దానయోగ్యుడు.

ప్రళ్న21: శ్రద్ధతో జను లిచ్చే భూరిదానాలు పాపం పొందవు కదా ?

ఉత్తరం : పవిత్రులు, శ్రద్ధకలవారు, ఆదరంతో చేసిన దానం పాపపరిహారం బేన్తుందే కాని పావం కలిగించదు.

ప్రశ్న 22 : దేవ పితృ కార్యాలలో బ్రాహ్మణుడిని పరీక్ష చేసికొని దానాదు లివ్వాలా ?

ఉత్తరం . అవును.

ప్రశ్చ 23 : ్రపూర్వమైన దైవ సంబంధం గల పండితులు, సోమయాజులు, తపన్వులు-వీరిలో ఎవరు దానయోగ్యులు ?

ఉత్తరం . అందరూ దానయోగ్యులే. ఎవడు ధర్మసన్నాలు పెప్పుతూ వాటిని ఆచరించడో వాడు అయోగ్యుడు. అతడికి దానమిసే నరకమే ఫలం. ం

డ్రశ్న 24: ధర్మార్థ కామాలను ఆచరించే కాలాలు ఏవి ?

ఉత్తరం . అర్థం తెల్లవారు జామున, ధర్మం పగలు, రాథ్రివేళ కామీం ఆచరించాలి. అర్థ కామాలపై ఆసక్తి మంచిది కాదు ధర్మాచరణం శ్రేష్టం.

ఉతరం ధర్మం చేసేవారు. కోపం లేనివారు, సత్యం పలికెవారు, దాంతులు, ధీరులు, నిజకర్మలు చేసేవారు, ఇంద్రియ నిగ్రహం కలవారు, భూతదయ కలవారు, లోభం లేనివారు, శుచులు, దానయోగ్యులు, వేదవేదాంగాలను చదివి, షట్కర్మలు చేసే బ్రాహ్మణులు, మేధాశక్తి, ఉత్తమశీలం, ప్రవర్తన కలవారు దానయోగ్యులు.

ప్రశ్న 26. దేవ పిత మనుష్య పూజల కాలాలను తెలుపు

ళ్గ వతలను, మధ్యాహుం నునుష వ ఉతరం ' ఉదయం దేవతలను, సాయంకాలం పితృదేవతల ధ్యాల్నాం మనుష్యులను పూజించాలి. నం ఇవ్వటానికి ఉత్తమ యోగ్యులు ఎవ్వరు ? ప్రశ్న 27 : దైవ, పితృకార్యాలలో దౌ న

అనుశాసనిక పర్వ కథాసారం - 42 న చించేవాడు, నం పెటి తసి పరిబేవాడు, దొంగలవలన అంతా పోగొట్ట్బకొన్నవాడు, (వ్రతోద్యాపన కోరి యాచిం ఉత్తరం. భొజనం పెట్టి తృప దీరవ్యాధిని పాగొట్టుకొనా లనుకానేవాడు ఎప్పుడూ గురుత, తల్లి, తండ్రి, భార్యా పుత్రులపై ఆధారపడి బ్రతికేవాడు, దీర్ధవ్యాధి ల ఈ యోగ్యులు. భిక్షాటనతో జీవించే పుణ్య బ్రాహ్మణుడు - ఈ ఆరుగురూ ఉత్తమ దానయోగ్యు ప్రశ్న 28 : బ్రహ్మహత్యతో సమానమైన కర్మ లేవి ? శ ఎ ం వా ఉత్తరం. * దీనుడ్రైన వేదబ్రాహ్మణుడిని ఆహ్వానించి అన్నం పెట్టకపోవటం, విషప్రుడి జీవనాధారమైన వృత్తిని చెడగొట్టి . నోరుకొట్టటం, నీరు త్రాగటానికి వచ్చిన ఆలమందలను తరిమి కొట్టటం, చెవిటి, కుంటి, గ్రుడ్డి వారి డబ్బు దొంగిలించటం, వేద శాస్తాదులను నిందించటం, కోపంతో నగరానికీ, ఊరికీ, తోటకూ నిప్పు పెట్టటం, పాపస్వభావంతో అబద్ధమాడి బ్రాహ్మణుడికి దుఃఖం కలిగించటం, యోగ్యుడైన వరుడికి పిల్లనీయకుండా ఉండటం బహ్మహత్యతో సమానం. ప్రశ్న 29 ; పితామహా. పుణ్యతీర్థాల విశేషాలు చెప్పుము. ఉత్తరం : భీష్ముడు పూర్వం అంగిరసుడు గౌతముడికి చెప్పిన పుణ్యతీర్థ విశేషాలను వివరించాడు. (చూడు 2 72-90) కామళ్రోధ విరహతమైన మనస్సుతో తీర్థాలను సేవించాలి. దూరదూర తీర్థాలను భక్తితో స్మరిస్తే చాలు పాపాలు తొలగిపోతాయి ప్రశ్న 30 * తాతా! ఏ ఊళ్ళు, కొండలు, ఏళ్ళూ మాహాత్మ్యం కలవో చెప్పుము ఉత్త యోగి బ్రాహ్మణుడికి చెప్పిన గంగామాహాత్క్యాన్ని భీష్ముడు వివరించాడు. (చూడు 2. 101-129) గంగ ఏ దేశంలో (ప్రవహిస్తుందో ఆ దేశంలో ఉన్న ప్రతి వస్తువు పవిత్రమైనదే. గంగలో మునిగితే పాపాలన్నీ పోతాయి. దేవతలకు అమృతం ఎట్లాగో నరులకు నదులలో గంగనీరు అట్టాంటిది. గంగను చూడనివాడు గొడ్డుతో సమానుడు సాగరులను స్వర్గానికి పంపిన గంగ మాహాత్మ్యం స్మరణీయం గంగ దివ్య గుణాలను లెక్కించటం సముర్రంలో నీటి బొటను లెక్కించటం వంటిది. ౯ ప్రశ్న3$ లోకంలో ఎవ్వరు సర్వజన పూజ్యులు ? ఉత్తరం . వాసుదేవ నారద స వాదం దీని తపోధనులు, ధనథాన్య భూషు రాం చాన తాత్సర్యమిది - వరుణాది దేవతలు, వేదవేత్తలు, క్తి ల న! పూజించేవారు, భికాన స పులను దానం చేసేవారు, అతిథి పూజాపరులు, పితృదేవతలను = సక్షొన్నంతో తృప్తిపడే శాంతస్వభావులు, సత వతు లి రహికులు, వ్యామోహ రహితులు, సత్రవర్తనులు, జస. త్మ సేవనులు, అహంకార మమకార ప్రళ్న 32. * గత్పవర్తనులు, జ్ఞానులు - పూజించదగినవారు. భూ బే క్తుడైన రాజ్జు చేయదగిన ముఖ్య కర్తప్యేం బ్రాహ్మణ పూ జ వె వాసుదేవ్యుడ్రిి చెప్పింది. ఆత్యోపాసనం, ధర్నబు టో త +. లాహ్మణ పూజ పాపాలను తొలగిస్తుందని (బ్రహ్మదేవుడు పేర్కొన్నాడు. విప్రసేవ కలవ 4 ల పరభహ్మను ఉపాసించటం బ్రాష సంపద, ల సవ కల్పవ్యక్ష సేవ వంటిది. 4 'లావ్మాణధర్మ మని లు పొందారు. -గపిరాది రాక్షసులు బ్రాహ్మణ సేవవలన ధిక పళ్ళ. ఇ అ అపూర్వులు చేరకొలంనుండి ఆశ్రయించుకాన ఉత్తరం ఈర్చాసూయాదులు లేని "స్నేహిశు గ దూరంనుండి వచ్చినవారు - వ్రీర్రత్ర ఎవరు ఉత్తమ్షు నౌచులు, చుట్ట త్త్‌ములు? ల” దూరం నుండి ్వల్చ లు, ప్పరోహిత్సుల్ను యో ళీ 4. పొపాలన్నిటికి మూ చినీవారుకూడా పూజార్మ్యుతే, గ్యులు, విద్యావంతులూ లం స్రీలంటారు నిజమేనా? వారిని ఎ టా కాషాడుక్రానాల్ర

ఆమశాసనిక పర్వ కథాసారం - 43 ఉత్తరం పూర్వం స్రీలు సాధువులై పవిత్రలై ఉండేవారు. వారి మనస్సులు పవిత్రంగా ఉండేవి. మాయామర్శ్మాలు లేని ఆ రోజులలో పురుషులంతా కావలసినప్పుడు దైవత్వాన్ని పొందేవారు. స్రీ రక్షణను గురించి కధ చెప్పుతాను వినుము. దేవశర్మ అనే మునిక్‌ రుచి అనే పేరుగల భార్య ఉండేది. ఆమె అపూర్వ సౌందర్యవతి. ఇంద్రుడు ఆమెను పొందాలని ఉవ్విళ్ళూరుతుండేవాడు. దేవశర్మ రుచిని కాపాదుకొంటూ ఉండేవాడు. ఒకసారి దేవశర్మ ఒక యజ్ఞాన్ని నిర్వహించటానికి పోతూ తన భార్యను ఇంద్రుడి దృష్టినుండి రక్షించే బాధ్యత తన శిష్యుడైన విపులుడికి ఒప్పచెప్పాడు. విపులుడు తన యోగశక్తితో రుచిని ఆవహించాడు. విపులుడి ఆత్మ రుచిలో ప్రవేశించింది. ఆమె చైతన్యం జడంగా మారింది. అప్పుడు ఇంద్రుడు సుందరరూపంతో ఆమెను నమీపించి ఆమెను వలపుమాటలతో వశం చేసికొనటానికి యత్నించాడు. అప్పుడు ఆమె శరీరంలో ఉన్న విపులుడు ఇంద్రుడిని 'నీవు ఇక్కడికి రావలసిన పని ఏమిటి?" అని ప్రశ్నించి, రుచిని సామ్మసిల్లచేసి, తన ఆత్మను తన శరీరంలో ఉంచుకొని ఇంద్రుడిని ముఖాముఖి మందలించాడు. ఇంద్రుడు సిగ్గుపడి ఆదృశ్యుడయ్యాడు. తరువాత విపులుడు రుచిని మేల్కొల్చి, గురువు వచ్చిన తరువాత జరిగిన సంగతి తెలియచెప్పే, అతడివలన వరంపాంది తపస్సుకు వెళ్ళాడు. రుచి దేవశర్మలు సుఖంగా జీవించారు పతివ్రతకూ దైవానికీ భేదం లేదు. సద్భార్యవలన వురుషుడికి వురుషార్థసిద్ధి కలుగుతుంది. ప్రశ్న 35 వధువును ఎన్నుకొనే పద్ధతిని ఆలియపరచుము. ఉత్తరం : కులం, శీలం, విద్య కలవాడిని పిలిచి ప్రీతితో కన్యనివ్వటం (బ్రాహ్మవివాహం. కన్యావరుడూ పరస్పరం కోరుకొని వివాహమాడటం క్షాత్రం. కన్నె తాను కోరుకొన్నవాడితో వివాహమాడటం గాంధర్వం. కట్నంతో చేసికొనేది ఆసురం. బంధువులను చంపి, కన్నెను బలవంతంగా ఎత్తుకొనిపోయి వివాహమాడటం రాక్షసం. ఈ అయిదు రకాలలో మొదటి మూడూ ధర్మవివాహాలు. మిగివినవి ధద్మాలు కావు. బ్రాహ్మణుడు బ్రాహ్మణ క్షత్రియ వైశ్య వర్గాలలోని కన్యను వివాహం చేసికొనవచ్చును. శూద్ర స్రీ యందు _పంతానం కనటం నిషేధం. రాజు క్షత్రియకన్యను, వైశ్యకన్యను శూద్రుడు శూద్రకన్యను, వైశ్యుడు వైశ్య శూద్ర కన్యలను వివాహమాడవచ్చును. బ్రాహ్మణుడు శూద్రస్తీని వివాహమాడవచ్చునని కొన్ని సందర్భాలలో చెప్పబడింది. ప్రశ్న 36 : బ్రాహ్మణుడివలన నాలుగు వర్ణాల స్రీలకు సంతానం కలిగితే వారందరికి ఆస్తిపాస్తు లెట్లా పంచాలి? మిళిగిన వర్ణాలవారి విభాగం ఎట్టా ఉంటుంది? ఉత్తరం. : బ్రాహ్మణడి అస్తి 10 భాగాలు చేసి అందులో 4 పాళ్ళు బ్రాహ్మణ స్రీవలన పుట్టినవాడికి, 3 పాళ్ళు క్షత్రియ సంతానానికి, 2 పాళ్ళు వైశ్యస్త్రీ సంతానానికి, 1 పాలు శూద్ర సంతానానికి ఇవ్వాలి. క్షత్రియుడి ఆస్తి 8 భాగాలు చేసి అందులో 4 భాగాలు క్షత్రియస్తీ సంతానానికి, 3 వైశ్య స్రీ సంతానానికి, 1 శూద్ర స్రీ సంతానానికి ఇవ్వాలి. శూద్రుడు తన సంతానానికి అస్తిని సమంగా పంచి ఇవ్వాలి. వైదొక కర్మలు చేసే అర్హత బ్రాహ్మణ స్షీలకే ఉంటుంది.. ప్రశ్న 37: కొడుకులు బహువిధా లంటారు వారి విధం తెలపండి. ఉత్తరం ధర్మపత్తియందు ధర్మబద్ధంగా పుట్టిన కొడుకు బౌరసుడు. కూతురి కొడుకును దత్తత తీసికొంచే వాడు దౌహిత్రుడు ధర్మమార్గంలో తన భార్యను ఇతరుల కర్పించగా అతడివలన కలిగినవాడు క్షేత్రజుడు. ళల్చిదండ్రులు జలధారాపూర్వకంగా దొనం చేయగా దక్కినవాడు దత్రిముడు; అనాధ బాలుడిని కొడుకుగా గ్రహిస్తే అతడు కృత్రిముడు, అజ్ఞాతంగా ఎవరివలన కలిగినా, పరభార్యకు పుట్టినా, భార్య కలవాొడికి అతడు గూఢజుడు తల్లిదండ్రులు వదలివేసిన వాడిని కొడుకుగా స్వీకరిస్తే అతడు అపవిద్ధుడు. కన్యగా స్రీ కన్నకొడుకు కానీనుడు "పెండ్లికాకముందే గర్భవతియై వివాహానంతరం స్త్రీ కన్న కొడుకు సహోఢుడు. భర్తను విడిచిన భార్య, భార్యను విడిచిన భర్త, విధవ-ఎవడ్షి వంన కొడుకును కంటారో ఆ కొడుకు కన్నవాడికే కొడుకు. అతడి పేరు పొనర్భవుడు. తనను .తాను ఇతరులకు దానం చేసికొన్నవాడు స్వయందత్తుడు. తల్లిదండ్రులు అమ్మగా కొనబడినవాడు శ్రీతుడు ఈ పన్నెండుమంది పుత్రులలో

ఆనశాసనిక పర్వ కథాసారం - 14 బొరనుడు శ్రేష్టుడు, వైదికకర్మలకు తగినవాడు. జెరసుడితో కూతురుకొడుకు (దౌహిత్రుడు) సమానుడని పండితుల అభిప్రాయం. వేదకర్మలను, శాస్త్ర విధులను పొటించి ఉభయ కులాలను ఉద్ధరిస్తే ద్వాదశపుత్రులూ యోగ్యులే ప్రశ్న 38 . కలిసి ఉండటం (సహవాసం) వలన, దర్శనం (చూడటం)నలన పట్టే స్నేహాలు ఎట్లాంటివి? గోవుల మాహాత్మ్యం ఎటువంటిది? ఉత్తరం : ఈ సందేహాన్ని చ్యవన నహుష సంవాదం తీరుస్తుంది వినుము. చ్యవనమహర్షి గంగాయమునల సంగమ తీర్ధంలో మునిగి తపస్సు చేస్తూ ఉండగా ఆతడి శరీరాన్ని చేపలు తాకుతూ ఉండేవి. వాటిమీద స్నేహంతో (సహవానంతో) పన్నెండేళ్ళు తపస్సు చేశాడు, ఒకసారి జాబరులు చేపలు పట్టుతూ, చేపలతో పాటు ఆ మునినీ వలలో బంధించి ఒడ్డుకు లాగారు. బుషిని చూచి జులరులు భయపడి క్షమాపణ వేడి, చేసిన పనికి 'ప్రాయశ్చిత్తం చెప్పుమని కోరారు చ్యవనుడు చేపలమీద గ్రేనుతో - వాటితోపాటు తనను కూడా తగిన వెలకు అమ్ముకొనండని నూచించాడు ఆ మాట విని బోయలు భయపడి నహుసుడనే రాజు వద్దకు వెళ్ళి చ్యవనుడి వృత్తాంతం చెప్పారు అతడు తొట్రుపాటుతో బుషివద్దకు వచ్చి క్షమూవణ కోరుకొన్నాడు. చ్యవనుడు తన శరీరం ధర నిర్ణయించి బోయల కిమ్మున్నాడు. రాజు సంశోషించి నేయి మాడిలనుండి సర్వరాజ్యంవరకు వెల విశ్చయించినా, చ్యవనుడు సమ్మతించక 'న్యాయం తెలిసి వెల నిర్ణయించు మనేవాడు. చివరకు ఆ రాజును మంత్రులతో మంళనం చేసి వెల నిర్ణయించుమని సూచించాడు. రాజు అట్టాగే చేశాడు. ఇప్పు డక్కడికి గవిజాతుడనే ముని వచ్చి “రాజా! గోవూ, టబాహ్మణుడూ ఒకటేకులం. కొకపోతే అహ్మ రెండుగా సృష్టించాడు, గోవు హవిన్సుకూ, 'బాహ్మబుడు మంత్రాలకూ అధారం. సర్వవేదాలకూ మూలమెన చో శిపడుకూడా నిర్ణయించలేడు. గోవుకు కూడా అంతే. కాబట్టి చ్యవనుడికి వెలగా గోవును అమ క మము అ ప్రతిపాదనకు చ్యవనుడు సంతోషించి అంగీకరించాడు. “గోవు సహవాసంవలన జేఫలమీదా దర్శనంవ శాస. బాయలు అ గోవును స్వీకరించి, చ్యవసుడికి దానం చేశారు. = రర్భింంవటన బోయలమీదా సేహం ఏరడట బొందితో స్యర్థాన్ని ప్రసాదించాడు. గవిజాతుడు చ్యవను న ఎల వలన్‌ చ్యవనుడు వారిళువురికీ వరాల్సుగ్గా ఇచ్చారు. + ట్రానుడు కలిసి రాజుకు ధర్మపరాయణశచ్వాన్ని, ఇంద్రైశ్వర్యాన్నీ శళ్ళ3ం ; మహత్తరమైన లాహ్మణశక్షి గల భృసవ (| ఉత్తరం తి లే లేదు. వివరించుము. “ప వెళ్వామిత్రు దెట్టా పుట్టాడు? ఇదివరకు చ్యవను ౨ నకి తగిన సమాధానం, వినుము, క్షృశి వీ నట ఆపద కలిగించాలని భావించి వ వస్త వ్రకకమాటుంద్యు తెలిసికొని కనక్కు రాజ్యాం అతిధిపూజలు చేశాడు. రాజ్యా నిచ్చి దాస్యం చేయట థిగా పోయాడు. కుశికుడు చేసికొంటానసి సర్కాన్నష, రి పూర్తికీసికానాల్స ఉన్నదనీ, క్పళక్షర్త సీ స్రాస్న్నాడు. చ్యవనుడు చవ * దాని ” 0 న్న షట ఓక్‌ శయ్య షై పవళించ్చి కృషజ్ఞ ద్ని ఒక్‌ దివ్య భవనాన్ని చ్యవన వికి రరాన్ని పార నగరం వ లే చేస్తూ ఉండగా బర బక్కళ రు సిద్రలేచేంతవరకు పాదొలన్సు టు ను పై లు ఒకే 66 4 సేతుండ్స్‌ తిరిగ వడుభాన్‌ నత య్యారు. రౌజి దంపతులు న్‌, దుకొని నిద్రపోయి ఆ మరునాడు ల సరుండి ని వొర్యు అశ్చర్యపైట్చ చ్నీ భవనంలో చూస్సే జ్ఞ లేచి కలంటి నీరు పోయును లీ పాదాలు ఒత్తుత్వు ఉంద శ షమీదనే మరొక్షనైప్ప మున్నాడ్సు, వార్ముక్ష గంధతెలంత్రో ఏడీగా మ్రృగ్రాక్ర 21 రోజుల్బ అటే ఎగ రీలంటుతుండగా వారినీ త్రైగ్గ సై జగ తిష్ట

ఆనుశాసనిక పర్వ కథాసారం - 45

మాయమయ్యాడు. రాజదంపతులు అన్నపానీయాలు లేకపోయినా, అలసటతో నీరసించినా కోపతాపాలకు గురికానందుకు సంతోషించి వారిచేత స్నానం చేయించుకొన్నాడు. భోజనానికి వస్తానని రాక ఎక్కడికో వెళ్ళాడు. రాజదంపతులు భోజనాలు మాని అట్లాగే ఉండిపోయారు. చ్యవనుడు తెల్లవారిన తరువాత వచ్చి ఒక రథంమీద తనను కూర్చుండబెట్టి రాజూ రాణీ దానిని లాగుతూ తీసికొని వెళ్ళాలని కోరాడు. అలసటతో ఉన్న ఆ రాజదంపతులు అలజడిపడక రథాన్ని లాగుతూ ఉండగా వారిని ముల్టుగర్రలతో పొడిచి బాధించాడు. అయినా వారు భక్తిశ్రద్ధలతో రథాన్ని లాగటం గమనించి చ్యవనుడు సంతోషించి రధం దిగి వారిని కరుణించి వారి శరీరాలకు శ్రమటేకుండా చేసి, నవయౌవనాన్ని ప్రసాదించి, తాను తపోవనానికి వెళ్ళాడు. మరునాడు ఉదయం రాజదంపతులు ఆ తపోవనానికి పోగా అక్కడ స్వర్గలోక భోగాలు కానవచ్చాయి. ఆ తరువాత చ్యవనుడు తపోవనంలో మునివృత్తిలో గోచరించాడు. చ్యవనుడు ఆ దంపతుల ఇంద్రియ నిగ్రహానికి ఆశ్చర్యపడి ప్రశంసించాడు. భృగు వంశసాంకర్యం ఏర్పడుతుందని (బ్రహ్మలోకంలో విని, కుశిక వంశాన్ని నాశనం చేద్దామని వచ్చాననీ, కాని, ఆ దంపతుల నిష్టావ్రపత్తులను చూచి సంతోషించి, రాచరికంమీదకంటి బ్రాహ్మణత్వం మీద ఉన్న మక్కువను గమనించి హర్షించాననీ పేర్కొన్నాడు. కుశికుడి మనుమడు బ్రహ్మతేజోమయు డౌతాడని వరమిచ్చాడు. దానిని వివరిన్తూ చ్యవనుడి వంశంలో బుచీకుడు జన్మించి కుశిక వంశంలోని గాధి కూతురును పెళ్ళాడతాడనీ, వారిరువురికి జమదగ్ని జన్మిస్తే అతడు విలువిద్యను పాందేటట్లు చేస్తాడనీ, ఆ ధనుర్విద్య అతడికాడుకు పరశురాముడిలో ఫలిస్తుందనీ పేర్కొన్నాడు. పరశురాముడు సకల క్షత్రియ కులనాశనం చేస్తాడనీ తెలిపాడు. దైవఘటనవలన బుచీక, గాధి వధువుల అనుషానాలు మార్చు చెంది జమదగ్శికి క్రూరభావంకల క్షత్ర ధర్మంతో పరశురాముడు జన్మిస్తాడు. గాధికి (బ్రాహ్మణ కేజోన్‌ధి అయిన విశ్వామిత్రుడు జన్మిస్తాడు - అని వివరించి చ్యవనుడు తీర్థయాత్రలకు పోయాడు. రాజదంపతులు రాచనగరుకు తిరిగి వచ్చారు.

ప్రశ్న 40 : పితామహా! దాన విశేషాలను తెలుపుము.

ఉత్తరం : కన్య, గృహం, భూమి, నీరు, వస్త్రం ఇట్టాంటి వాటికంటె గోదానం గొప్పది. గోవు కెన్ని రోమా లుంటాయో ఇన్ని దివ్య సంవళ్సరాలు గోదానంవలన స్వర్గంలో ఉంటారు.

ప్రశ్న 41" అన్నింటికంటె గొప్పదాన మేది?

ఉత్తరం : యాచకుడు కోరిన దానిని గ్రుమతో ఇవ్వటం అన్నిటికంటె గొప్పదానం. వీరశశయనం అన్నిటికంటె గొప్పదానం. మిగిలినవి అసలు దానాలే కావు. అన్ని పుణ్యవ్రతాలలోనూ అదే గొప్పది.

ప్రశ్న 42" అడిగినవాడికి దానం చేయటం మంచిదా? అడగవివాడికి దానం చేయటం మంచిదా?

ఉతరం . అడిగినవాడికంటె అడగనివాడికి ఇవ్వటమే శ్రేష్టం,

ప్రశ్న్శ 43: దొనాలలో ఉత్తమ దాన మేది?

ఉతరం. : దానాలలో భూదానం శ్రేష్టం. (వివరాలకు చూడు. 2. 350-366).

ప్రశ్చ 44 దానం చేయటానికి తగిన వస్తువు లేవి?

ఉత్తరం. : అన్నం, బంగారం, పానీయాలు మొదలైనవి ఎన్నా ఉన్నాయి. వాటిలో అన్నదానం విశిష్టం. (వివరాలకు చూడు. 2. 367-376)

ప్రశ్న 45 ఏ నక్షతంలో ఏ దానం చేస్తే పుణ్యమో చెప్పుము.

ఉత్తరం. వివరాలకు (2 377-379)

ఆనుశాసవిక పర్వ కథాసారం - 416 ॥ వివరణ. వ్రశ్న 46" స్వర్థాది దానాల ది దాన మహిమ (2. 405-407) న 379-404), అన్న పానీయా ఉత్తరం. : వివరాలకు (2. 381-396) గోదాన మహిమ (2 య షై తిలదాన మహిమ (2. 408-413) గోమహిమ (2. 414-445). ప్రశ్న 47 2 గోదనంవలన కలిగే విశేషఫలం వినాలని ఉన్నది చెప్పుము. మరలు న లో కుశలు,స + ఉత్తరం. : గోద్దాలకి కొడుకు గౌద్దాలకి. అతడి కొడుకు నాచికేతుడు. ఒకనాడు గౌద్దాలకి ఏటిశేవు ణ్‌ న టు టిని నాచికేతుడిని తీసికొని రమ్మని పంపాడు అత కమండలువు, పూలూ - అన్నీ మరచిపోయి ఇంటికివచ్చి వా టికి తిరిగివచ్చి ఏటి వద్దకు పోయే సరికే ఏరు పొంగి వాటిని తనలో కలుపుకొన్నది నాచికేతుడు వాటిని కొనక ఇం | తండ్రితో ఆ సంగతి చెప్పాడు గౌద్దాలకి కోపంతో కొడుకును 'యముడివద్దకు పొమ్ము (చావుము) అని తిట్టా నచికేతుడు తండ్రిని క్షమించుమని కోరుతూ ఉండగానే నేలపై పడీ ప్రాణాలు కోల్పోయాడు దానిని గమనించి గౌద్దాలకి పుత్రుడి శవంమీద పడి కన్నీరు మున్నీరుగా దుఃఖించసాగాడు. ఒక పగలు రాత్రి అట్లా గడిచిపోయాయి తండ్రి కన్నీటితో తడిసిన కొడుకు శవం ఆ తరువాత చైతన్యవంత మైనది. అతడి శరీరం సుగంధయుతమై ఇంప్పుగొలిపింది. కొడుకు 'బ్రతికేసరికి తండ్రి ఆహ్లాదంతో అతడిని జరిగిన సంగతిని గురించి అడిగాడు. నాచికేతుడు తండ్రికి నమస్కరించి ఇట్లా చెప్పాడు. “నీ ఆనతితో నేను అందమైన యముడి పట్టణం వెళ్ళి సమున్నత సింహాసనం మీద ఉన్న యమధర్మరాజును దర్శించాను. ఆయన నేను చావలేదనీ, నీ అజ్ఞప్రకారం యముడిని దర్శించాననీ, తిరిగి వెళ్ళుమనీ తెలిపాడు. నేను ధర్మమూర్తి ఆయిన ఆయనకు పుణ్యలోకాలను చూప్పమని అడిగాను. ఆయన ప్రీతిలో ఒక రథంమీద నన్ను ఎక్కించుకొని పుణ్యలోకాలన్నీ దర్శింపజేశాడు. “ఈ పుణ్యలోకాలు ఎవరికి లభిస్తాయి” అని నేను అడుగగా “అవన్నీ గోడదానంవలన కలిగే ఫలాలని పేర్కొన్నాడు. గోవులు అంబే సూర్యకిరణాలు కాబట్టీ గోదానం చేసినవారు సూర్వ్యుడివలె 'ప్రకాశిస్తా రన్నాడు. నన్ను తిరిగి పంపాడు' అని చెప్పి తండ్రికి పరమానందాన్ని కలిగించాడు నాచికేతుడు. పళ్ళ 48. గోదానం చేసినవారు ఏ లోకాలకు పోతారో చెప్పుము. ఉత్తరం బో సట లిహ్మ ఇంద్రుడి కన్పిన సమాధానం చెప్పుతాను వినుము. ఆ లోకంలో కాలక్రమ ముండదు లుండవు దప్పి, దోగ్గా, కర రానపేరు గోలోట ఇ లు, ముసలితనం లేవు. ఆ ప్రశస్తలోకం నాశనం లేనిది, స్వచ్భమైన ఆనందాన్ని కలిగించేది లోకాన్ని మించిన పుణ్యలోకంగాని, గోదానంకంటె మించిన శుభమైన ధర్శంగాని లే ద్ద దగిన పను లేవో చెప్పుము. ఉళ్తరం . నియమం వేదపరన ॥ ౧ వాటిని ధొరణచేయటం, దమము, వే స్వేయకర్తవ్య నిష్ట ఇంద్రియాలను న సరుకు నేర్పటం, దానాలు పట్టకపోవటం, చల్పిద్ర అయించటం? సత్యనిరతి, చదవటంలో ఆసకి చ్రూక చేయదగిన పనులు 0, 'వ్రకాలను విరివిగా చేయటం - ఇవి శ్రద్ధతో తళ్చీ కం గోవులన్సు దాన మిచ్చే పద్ధతిని గురించి తెల్పప ము ఉత్తరం బృహస్పత్తి కృ నే ధాత ల మంచిగ న! చెప్పిన గోదాన విధిని గురించిన విశేషాలను సంలు జ ఉపవాసముండి గోశాలకు పోయి రో ల లను సంగ్రహంగా చెప్పుతాన్సు వినుము. ఒక చెప్పిన్స ఈ వాక్యాన్ని స నించాలి ॥ జల్బా నిష్టత్తో గడిపి, మరునాడ్ష్సృ సంగవము గొకు తగిన స్థట్రం వ... తల్లి. ఎద్దు నా తండ్రి ఏటి గర్భప్రదేశం స్ప పూర్తంలో బ్రహ్మ అని చదివి యోగ్యుడు, ఫండిత్పుడ్డు అయిన బ్రాప ఫోలదెశం స్వర్గం. ఆది నిలిచిన శ్రావే ఆ టుడికి దానం చేయాలి. గోదానానిక్షి

అనుశాసనిక పర్వ కథాసారం = 47 ఆశ్వయుజమాసంలోని కృష్ణపక్తంలో అష్టమి మొదలు మూడు రోజులు మంచివి. భరత, దిలీపాది మహారాజు లెండరో గోదానాలు చేసి పుణ్యలోకాలు పొందారు. ఆవులలో కపిలగోవు శ్రేష్టమైనది. దానిని దానం చేస్తే పాపాలన్నీ హరిస్తాయి ప్రశ్న51 కపిల గోవుకు ఆ విశేషం ఎట్టా కలిగింది? ఉత్తరం దేవతలకు ఆకలివేసి బ్రహ్మవద్దకు పోయారు. ఆయన వారికి అమృతాన్ని అందించాడు. ఆ అమృతపు వాసనలకు కామధేనువు పుట్టింది దానికి ఆవులు పుట్టాయి. ఒకప్పుడు ఆవులు హిమాలయ పర్వత పై భాగాన తిరుగుతున్నాయి. ఒక లేగదూడ తల్లిపాలు త్రాగుతూ ఉండగా పాలనురుగు గాలివాటానికి ఎగిరి శివుడి శిరస్సుమీద పడింది. దానికి ఆయన కోపించి మూడవ కన్ను తెరిచాడు ఆ మంటకు అవులు ఎర్రబడిపోయాయి. బ్రహ్మదేవుడు శివుడివద్దకు వచ్చి ఆవుపాలు అమృతంవంటివని ప్రశంసించి ఆయనను ప్రసన్నుడిని చేసికొన్నాడు. శివుడు గోవులకు ఎక్కడైనా తిరిగే వరమిచ్చాడు తన కంటి మంటకు ఎర్రబడిన ఆవులు శ్రేష్టమైనవి అని పేర్కొన్నాడు. దానితో కపిలగోవులను దానం చేయటం ఉత్తమమైనదని (ప్రశస్తి ఏర్చడింది. కపిలగోవుల కథ పుణ్యప్రదమైనది ధర్మరాజాదులు ఈ కథ విని కపిలగోదాన వ్రతులయ్యారు. భీష్ముడు ధర్మరాజుకు గోదాన మహిమలు తెలిపే సాదానుడి కధను (3. 28- 41) వ్యాసుడు శుకుడికి తెలిపిన గోప్రభావాన్నీ (3. 42-51) వివరించాడు. ప్ర్న52 బ్రహ్మ సమస్త లోకాలకూ ప్రభువు కదా! గోలోకం ఆయన లోకానికి పైన ఉంటుందని విన్నాను దానికి కారణం ఏమి? ఉత్తరం : పూర్వం బ్రహ్మఅపూర్వ సౌందర్యరాశి అయిన సురభి అనే కన్యను, మార్తాండు డనే మగవాడిని సృష్టించి, వారిరువురకు కలిగే సంతొనం యాగాలకూ, మోక్షానికీ పనికివచ్చే పాలను సృష్టించి, (బ్రహ్మలోకానికి పైభాగాన ఉండేటట్లు వరమిచ్చాడు. వారికి పుట్టిన ఆవులు క్షీరము లిచ్చాయి. ఆవులకు ముందు వారికి ఏకాదశ రుద్రులు జన్మించారు ఆవుల శరీరాంగాలలో దేవతలు వెలసి ఉండేవారు. గోమహిమ తెలిపే ఒక ఇతిహాసం ఉన్నది. భృగువంశంలో పుట్టిన సుమిత్రు ఉనే ముని గోశర్కర అనే పదార్ధ ప్రభావంతో గోగణాన్ని పొందాడు. ఆ ఆవుల మందను శ్రద్ధతో పెంచి పోషించాడు. దూడలు పాలుత్రాగేటప్పుడు ఏర్పడే నురుగును ఆ ముని త్రాగుతూ ఫేనపుడు అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి పొందాడు. ఒకనాడు కామరూపధారులైన గోవులు స్త్రీరూపాలను ధరించి కొలనులో స్నానం చేస్తుండగా మిగిలిన గోవులు వారివి వరాలు అడిగాయి. హవ్యకవ్యాలకూ, అతిథిపూజలకూ, అహారానికీ తగిన క్లీరాలు నివ్వటంవలన మునులు వరా లిచ్చారనీ, దొనివలన గోలోకానికీ కూడా పోగలమనీ ఆ ఆవులు తెలిపి, మిగిలిన గోవులు కూడా రంతిదేవుడు చేసే వేయేండ్ల యజ్ఞంలో బలి అయితే గోలోకం సిద్ధిస్తుందని సూచించాయి. కొన్ని గోవులు ఆ విధంగా గోలోకాన్ని సంపాదించాయి. కొన్ని గోవులు కొమ్ములతో ఫేనవుడిని చంపి అతడిని గోలోకానికి పంపాయి. భీష్ముడు ధర్మరాజు కోరికపై గో మహిమలను గురించి మరెన్నో విశేషాలను వివరించి చెప్పాడు. (చూ. 3 89-109). బ్రాహ్మణులు, గాయత్రి, వసంత్గకాలం, సత్యం, గోవులు, బంగారం అనేవి ఒకదాని నుండియే పుట్టాయి. కాబట్టి భూమీ, బంగారమూ, అవూ దానమివ్వదగిన వస్తువు లన్నిటికంటె గొప్పవి. ప్రశ్న53 : ఆవుపేడలో లక్ష్మి ఉంటుం దంటారు. దానికి కారణం ఏమిటి? ఉత్తరం. * దీనికి తగిన సమాధానం గో శ్రీసంవాదం అనే పూర్వగాథ. దానిని వినుము. ఒకసారి లక్ష్మీదేవి గోవులమందలోనికి వెళ్ళి వాటిమధ్య ఉండటానికి అభిలషించింది. కాని, లక్ష్మి చంచల స్వభావురాలు కాన అవి ఆమె కొర్కెను మన్నించలేదు. ఆవులు తిరస్కరిస్తే లోకం గౌరవించదని పలికి లక్ష్మి గోవులను ప్రార్థించింది గోవులు తమ మలమూత్రాలు పరమ పవిత్రమైనవని వేదం "పేర్కొన్నది కాబట్టి వాటిలో వసించుమని అనుమతించాయి. లక్టి దానికి ఆమోదించి వాటియందు వసించింది. అందువలన వాటి మహిమ పెరిగింది. మరొకసారి బ్రహ్మ కామచేనువు చేసే తపస్సుకు మెచ్చి గోలోకాన్ని వరంగా ప్రసాదించాడు. ఆ విధంగా బ్రహ్మలోకంకంటె గోలోకం ఉన్నతంగా

అనుశాసనిక సర్వ కథాసారం - 48 ను కలుగుతాయి నిలిచింది. గోమాహాత్మం తెలిసే కధలు వినినవారికి ఆయువు, సంపద, అధికారం, కీర్తి సద్గతి ప్రశ్న 54 * నస్వర్ణదాన మహిమాతిశయం వినగోరుతాను. ఉత్తరం. : భీష్ముడు తాను పీతృకార్యం నిర్వహిస్తున్నష్పుడు పితృదేవతలు స్వర్ణదానమహిమను గురించి చెప్పగా అత బం ప దానం చేసి ధన్యుడైన అంశం వివరించాడు పరశుకాముడు వసిష్ణుడి ప్రబోధంవలన న్వర్ణదానమహిమను తెలిసి, ఆచరించిన కథను కూడా వివరించి చెప్పాడు. పార్యతీపరమేశ్వరులు కలిసి ఉన్నప్పుడు పరమేశ్వరుడి వీర్యం వెలువడింది అతడు ఆ నీర్యాన్ని అగ్నియందు నిలిపాడు. తారకాసురుడిచేత బాధికులైన దేవతలు బ్రహ్మ వద్దకు వచ్చి మొరపెట్టుకొనగా, ఆ పిశామహండు వారిని అగ్నిని వేడుకొనండని ఆదేశించాడు అగ్ని పాఠాళంలో దాగి ఉండగా కప్ప ఆ రహస్యాన్ని దేవతలకు తెలిపింది. దానికి కోపించి అగ్ని కప్ప నాలుక కదలకుండా ఉండాలనీ, రుచులు కెలియరాకుండా ఉండాలనీ శపించాడు. దేవతలు కరుణించి కప్పలు ఎండలకు బొరియలలో ఎండిపోయినా నీరు రాగానే అవి జీవించి బెకబెకలాడతాయని వరమిచ్చారు. అగ్ని రావిచెట్టులో దాగి ఉండగా ఏనుగు సైగ చేసి దేవతలకు తెలిపింది. అగ్ని కోపించి ఏనుగులకు నాలుక తిరుగబడాలని శపించాడు. దేవతలు ఏనుగులకు నాలుకలు తిరగబడినా రుచులు కలిగేటట్లు వరమిచ్చారు. అగ్ని జమ్మిగర్భంలో దాగి ఉండగా చిలుక ఆ రహస్యాన్ని దేవతలకు తెలిపింది. అగ్ని కోపించి చిలుక నాలుక తిరుగబడేటట్లు శపించాడు. దేవతలు చిలుకకు పరరులు వచ్చే వరమిచ్చారు, చివరకు అగ్ని దేవతలకు కనిపించి, తారకాసుర వధను గురించిన వారి కోర్కెను వదల రావని తీర్చగలనని మాట ఇచ్చి వారిని పంపాడు. అగ్ని తనలో ఉన్న శివరేతస్సును గంగలో గర్భరూపషంగా నిలివుద న రర రది? పెరగటంవలన గంగ భరించలేక మేరుపర్వతం ఒడ్డున ఉన్న రెల్లుతోటలో దానిని స్‌ స్సు జి కొడుదున క. న్నెతో మిలమిలలాడుతూ బాలుడి రూపం తొల్చింది. ఆ బాలుడిని కృత్తికలు ఆరుగురు డయ్యాడు. ఆ విధంగా అసం ప్రాస లుల లాలనను అందుకొనటానిక ఆ బాలుడు ఆరు మొగాలవా దేవో గపుత్రుడు గంగాపుత్రుడూ, కృత్తికాపుత్రుడూ అయ్యాడు. బ్రహ్మాదులు అతడిని పూజించి సనకు నాయకుడిని చేశార్తు, అళడు తాం ల వలిగించాడు. ఆ కుమారస్వామి బంగారమే పసన నేంహరించి దేవతలకూ మునులకు సంతోషాన్ని

బంగొారమె స్వరూపంగా ఈ హిరణ్యేతుడు కావటం, కీవుడు వ క లవాడు కావటం, అతడు శివరూప్పడు కావటం, అగ్ని పరశు హ్ని కావటంవలన బంగారం జాతరూసమనే ₹ రాముడు స్వర్థముపినును ఇల్చి ఎరుళో ప్రసిద్ధి చెందింది. కూ సి దానిని విపులంగా దానం బేసి జ డా స్వర్ణదానంచేసి సంసార సము శకొర్జుడయ్యాడు కాబట్టి ధర్మరాజును ఉత్త ఛా? పితృయజ్ఞం ఎట్టా చ్వేర్లాల్రః చెప్పుము. న ౧ దేవతలు కుడా పిక్చ వతలను పూజిస్తారు సిండభ్రదానంతో శ్రద్ధతో చస చా కాబట్టి దేవపూజకంటి పితృదేవతల పూజ శ్రేషం కృత్తిక పేతృపూజ నిత్యశ్రాద్ధం చేసిన ఈఇం. అమావాస్యనాడు క మొదలైన నక్షత్రాలలో నా ఫలితాన్ని ఇస్తుంది వ మి శొదానికి ( ద్ధకర్మలు ఆచరిస్తే ఆ, విశేష ౪ వ మొదలైన తిభఘులలో దానికి తగిన సమయాలు “ అలాలు ఏర్పడతాయి శాప ప్న క శ " - కృాళ్ణపక్షం, ఆపరాష్టాం ఉత్తరం న ఇ ఎక్కువ ఫలం వస్తుంద్ర? శద పాయసం, నేయ జ్రబ్యలక మేలైన ప స్టే వ ప్రశ్నక?. గొగ్రై ఇడ్గమ్మగం, | వౌ గొప్ప ఫలాని సు పిళ్ళదేవథల ఆరాధనక్స + గండభేరుండం, మేక మాంసాలు శ్ల న్న ఇస్తుంది. ఉత్తరం? క్షుంవయా యోగ్యుల్స ఎవర్సు? లు రష్టాలు. లు మొదలైనవారు

ఆమశాసనిక సర్వ కథాపారం - 49

పంక్తిదూషకులు, పగవారిని శ్రాద్ధంలో భోక్తలుగా నియోగించరాదు. అత్రి మహాముని నిమికి శ్రాద్ధక్రియా విశేషాలను తెలిపాడు (3. 184-202) శ్రాద్ధం అగ్నిపూజతో కలిపి చేస్తే ఎంతో ప్రశస్తం.

ప్రశ్న 58 ఉపవాసవ్రతాన్నే తపన్సని పెద్దలంటారు అదేనా లేక మరొకటి ఉన్నదా? చేవగల తపస్సు పద్ధతిని నాకు తెలుపుము.

ఉత్తరం. : పస్తులుండటం తపస్సు కానేకాదు. అది ఆత్మను హింసించటం కనుక దానివలన నరుడు తపస్వి కాజాలడు. సత్యం, బ్రహ్మచర్యం, నిత్య పవిత్రత, మౌనం, సాటిలేని నిష్ట భూతదయ, శుద్ధత్యాగం = అనేవి తపస్సంపదయొక్క ఆకారాలని తత్వవేత్త లంటారు.

ప్రశ్న 59 దాన శీలుడి విశేషమూ, దానం పుచ్చుకొననివాడి ప్రత్యేకతా ఎట్టివో నాకు తెలుపుము.

ఉత్తరం... సప్తర్షులు, అరుంధతి, గండ, పశుసఖు డనే పదిమంది తపస్సు చేసికొంటూ భూమిమీద తిరుగుతూ ఉండేవారు. ఒకసారి భయంకరమైన అనావృష్టి ఏర్పడి తినటానికి పదార్థాలేవి దొరకక బాధపడ్డారు. శిబి కొడుకు యాజ్యుడనేవాడు తన కొడుకైన నీలుడిని బుత్విక్కులకు యజ్ఞదక్షిణగా ఇచ్చాడు అతడు కాలంతీరి చనిపోగా, అతడి శవాన్ని తినటానికి సప్తర్నులు సిద్ధమయ్యారు. అప్పుడు వృషాదర్భి అనే రాజు వారికి అగ్రహారాలతోపాటు ఆహారధాన్యాలను ఇస్తానని పిలిచాడు. వారు రాజునుండి దానం పుచ్చుకొనే ఆచారం తమకు లేదని అతడి దానాన్ని తిరస్కరించారు. అతడు కోపించి యజ్ఞంచేసి “కృత్య'ని సృష్టించి వారిని చంపటానికి పురికొల్చి పంపాడు. నప్తర్షులకు తోడుగా శునస్సఖుడనే సన్స్వాసి వారితో కలిసి తిరుగ నారంభించాడు. వా రొకసారి సరోవరంలోని తామరతూండ్డను తిని బ్రతుకుదామని భావించగా కృత్తి వారిని వారించింది. శునన్సఖుడు ఆమెను మంత్రదండంతో _. భన్మం చేశాడు. బుషులు తామరతూండ్లను త్రెంచుకొని కట్టుకట్టి ఒడ్డున పెట్టి స్నానాదులు ముగించుకొని వచ్చేసరికి తామరతూండ్డ కట్ట మాయమైపోయింది బుషులు ఒకరిపై మరొకరు అనుమాన పడ్డారు. అప్పుడా పదిమంది తామర తూండ్లను దొంగిలించలేదని ఘోరప్రతిజ్ఞలు చేశారు. శునస్సఖుడు చివరకు తాను తీశానని ఒప్పుకొని వారి చిత్తవృత్తులను పరీక్షించటానికే అట్టా చేశానని పేర్కొని, తాను ఇంద్రుడనని ప్రకటించుకొని, కృత్యనుండి వారిని కాపాడిన సంగతి చెప్పి, ఎన్ని కష్టాలు వచ్చినా లోభగుణానికి లోనుకాని వారి చిత్తవృత్తులకు మెచ్చుకొని, వారికి శాశ్వతలోకాలను సిద్ధింపజేశాడు ఈ ఇతిహాసాన్ని వినినవారికి ఆయువూ, సంపదా, ధర్మమూ, దొడ్డ కీర్తి పుష్కలంగా కలుగుతాయి. అతడిని పితృదేవతలు సర్వదా రక్షిస్తారు.

ప్రశ్న 60 శ్రాద్ధాదులలో గొడుగులు, చెప్పులు దానం చేస్తారు ఎందుకు?

ఉత్తరం : సూర్యజమదగ్శి సంవాదమనే పూర్వేతిహాసం నీ ప్రశ్నకు తగిన సమాధానం. జమదగ్ని ఒకనాడు బయలు ప్రదేశానికి వెళ్ళి బాణప్రయోగం సాధన చేస్తున్నాడు. అతడు వదలిన బాణాలను అతడి భార్య రేణుక తెచ్చిఇస్తూ ఉండేది. మధ్యాహ్నమయింది. రేణుక సూర్యరశ్మికి నేల కాలుతూ ఉంటే త్వరగా రాలేక చెట్లనీడలలో నిలిచి రావటంవలన ఆలస్యమయింది. అందుకు జమదగ్ని సూర్యుడిపై కోపించి, అతడిపై బాణప్రయోగం చేసి నేలపై కూలనేయబోయాడు. అంతలో సూర్యుడు బ్రాహ్మణనేషంలో అతడీ' వద్దకు వచ్చి తనను ఎరిగించుకొని శరణు వేడాడు. జమదగ్ని సంతోషించి అప్పుడు సూర్యుడు సంకల్పమాత్రంచేత గొడుగూ చెప్పులూ సృష్టించితెచ్చి అతడి దగ్గర ఉంచి 'ఇవి పూర్వం లేవు. ఈ గొడుగువలన నావేడి శరీరానికి తాకదు. ఈ చెప్పుల వలన కాళ్ళకు తాకదు. వీటిని దానం చేస్తే నరులకు ఇహపరలోకసుఖాలు కలుగుతాయి' అని తెలిపాడు. సూర్యుడు మనస్సుతో సృష్టించినవీ, మహరి మన్నించినవీ అయిన ఈ మంచి వస్తువులు విలువైనవి. వీటిదానం వలన పుణ్యలోకాలు లభిస్తాయి. లి

ప్రశ్న 61 శూద్రుడు ఎటువంటి నడవడితో ఇహపరలోకసుఖాలనూ, పరమసాఖ్యాన్నీ పొందుతాడు?

ఉత్తరం పూర్వం పరాశరుడు శిష్యులకు అందరూ అనుసరించదగిన ధర్మాలను పెక్కింటిని చెప్పాడు. వాటి తాత్పర్యం

ఆనుళాసవిక సర్వ కథాసారం - 50 రల వదలి చెప్పుతాను వినుము. శూద్రుడు ఇంద్రియాలపై పట్టుగలిగి, కామాదులైన అంతశ్ళ్శత్రువులను గెలిచి, గర్వం లి తక్కిన మూడు వర్దాలపట్ల భక్తికలిగి వారికి సేవలు చేస్తే ఉభయలోక సుఖాలనూ పొందగలడు బహిరంగ నలా ల (| మలమూత్రాలు వదలర్జాదు. ఆ పనులక్కూ వాటి శుద్ది పనులకూ మరుగుతావులు ఉండాలి శూద్రుడు విధంగానైనా శుచిత్వాన్ని నిష్టతో సాధించి సేవాభావంతో విద్వాంసులయెడ వినయంగా మెలగాలి బ్రాహ్మణుడికి జసమే యజ్ఞం అధ్యయనమే బ్రదుకుతెరువు. తపిస్సు శోభ నిస్తుంది క్షత్రియుడికి ప్రయత్నం యజ్ఞం దండనీతి 'బ్రళుకుతెరువు. పాలన శోభ తెన్తుంది. వైశ్యుడికి హవ్యం యజ్ఞం. అమ్మకం బ్రడుకుతెరువు ఆతిధ్యం శోభ తెస్తుంది శూద్రుడికి సేవ లందించటం యజ్ఞం. సేవలే అతడి బ్రతుకుతెరువు పనిలో సామర్థ్యం అతిడికి వన్నె తెస్తుంది యతిపట్ల భక్తితో సేవ చేయటం శూద్ర కర్తవ్యం, అది అతడికి సుగతిని కలిగిస్తుంది పరాశరుడు సర్వవర్ణ సామాన్య ధర్మాలు కూడా చెప్పాడు. (చూడు. 3. 296-327) ఫ్రళ్ళీ 62 : దేవతళుకూడా ముక్కదగిన నరులు ఉంటారని వింటాను అట్టివారి నడవడి ఎట్లా ఉంటుందో తెలియజెప్పుము ఉత్తరం : ధర్మార్ధ కామ పురుషార్థాలను ధర్మం తప్పక ఆచరించేవారూ, సుందరాంగులు స్వయంగా కోరినా కామాన్ని వదలి మెలెగేవారూ, విద్యాగర్వం, ధనగర్వం, ప్రభుత్వగర్వం మొదలైనవి లేనివారూ, ఇంద్రియ నిగ్రహం కలవారూ, సయభార్యలతో తృప్తిపాందేవారూ, దృఢమైన పట్టదలళో తపోధనాన్ని కూడబెచ్టే మహాత్ములూ, సత్యనిష్థ కలవారూ, అంచతర్నపి రో చి న ర్చహిళ్ళుద్ధి కలవారూ, గుట్టుగా ధర్మాన్నీ ఆచరించేవారూ, సన్న్యాఫు ధర్మాలను నేర్పుతో పాటించేవారూో దేవతలకు కూడా నమస్కార యోగ్యులు, 63; థళ్నీ 63 : చెరువు శ్రవ్వించటం అనే ధర్మంలోని గొప్పతనం తెలుష్పము. ఉత్తరం * చెరువు దేవతలకు, పశు న్‌ 1 లక్తు పక్తు చీ నీరు త్రావి అవులము సులకు, పక్షులకు, రాయి రప్పలవంటి స్థావరాలకు నెలవైనది. అంతే కాదు. అందులో అమందలు దానిని తవ్వించినవారి కులాన ౦తటినీ పుణ్వలో వం టో గొప్ప సంపదనూ, చెడని కీర్తీ కలిగిస్తాయి. వానాలంలో చలికి పంపుతాయి. ఈ లోకం 4 ' యి, మహాయజ్ఞాలు చేసిన ఫలం ఆ తటాకకరకళు భ్‌ పం కలంలో, ఎండకాలంలో చెరువులో నీళ్ళుంటే ఉరు లభిస్తుంది. కట్టమీద తగిన చెటు నలువ నీడ నిచ్చి సుఖం కూర్చినవాడు కనుక అతడికి ఇహప్త రస ఉగ సకులు మొదలైన ప్రాజికొటి వంశంవాడ్డు చెరువులు త్రవ్విస్త పరమానంద్ర పాందుళాటే ఎరసుఖాలు కలుగుతాయి. పితృదేవతలు తము సరుగుశుందని దాని నెస్పుడూ. కోరుతూ ఉంటారు తపక లీ తమకు ఉత్తమ లోకాలకు పోయే వీలు వతలకూ, పండ్దతో ప్లిత్మదేవతలక్తూ ప ( వుగట్లమీదిచెట్టు నీడతో అతిధులకూ ప వులతో కూ పరమానందం కలిగిస్టా = ఖా టరిజ్ఞానం నాకు సమగ్రంగా కలిగేటట్టు శష్ట ఉత్తరం : పూర్వం విష శ ఉసదేశించుము. పూలే అవుకు భూదేవి తెల్వన విశేషాలు తెల్తోప రభక్తిత్రో భూత్ర్నల్రి చేయాలి దానివ బతాను వినుము, గృహస్థుడు అగ్నిని దేనితోనైనా ప లన దేవతలు ఆనందిసి త్ర) ఆరాధనం చేయాలి. లైనొ ప్రతిదినమూ పిత్శదేవత్ర స్తైరు. అన్నం, పాల్పు, దుంప శక్షిమేర్రక్రృ దౌనాలు చేయా ఛఎవతలక్రు తర్పణర్‌ చేయాలి. వైశ్వదేవం తప = లాంబలు, చల్లని నీరు - వీటిలో భోజనసమయానిక ఆధ. బిచ్చమెత్తుకొన్త విద్యావంతులైన 'బ్రాహ ఏన్‌సరిగా నిర్వహించాలి. ఆ తరువాత తరువాత్ర లు రౌకపోతే వండిన పదారాలం టల కొరకు ఎదురు చూచ్చి లి. మిత్రులకు, చుట్టాలక్షృ దొర్భాలలో ముందుభాగా ఆ భిక్షలివ్వా ల్సి గృహస్ల ధ (య్‌ ) అళిథులక్ష గురువు న్ని పోమకుండంలోనెనా చేయాలి ష్‌! ర్మ, ఈ పద్ధతిని సాగి లకు అన్నంపెట్ర తళ పశ వ చు కాబట్టి ధర్మరాజా! నీవు కూడా ంచి విష్రత్తు భోం చేయాలి జ టపరచాలి. పిద్వ బలికార్యం చేయాలి న్న గ్‌ సు వొడ్డు ల అక్షి చేస్తుంది. శుభాలను కలిగస్తు. స్రీాఖి చేక్కేగా సిర్యహించ్చము. గహ. సగొలను పొందుతాడు. ల ల అక క రొస్త ౨ లంపదలను పసాదిస్తుంది ్య | ల శే ధర్మం పాపాలను పటాపంచలు 'మ్తైంది.

అనుశాసనిక పర్వ కథాసారం - 51

ప్రశ్చ 65 పూలనూ, ధూప దీప నైవేద్యాలనూ పూజా సాధనాలని వాటితో దేవతలను పూజిస్తారు. వాటి విశేష మేమిటో తెలియ చెప్పుము.

ఉత్తరం. : ఈ విషయాన్ని పూర్వం శుక్రుడు బలికీ, అతడు మనువుకూ, అతడు సువర్గుడనే తపస్వికీ, ఆతడు నారదుడికీ, ఆ మహర్షి నాకూ తెలియచెప్పారు దాని తాత్పర్యాన్ని చెప్పుతాను వినుము. ఓషధులు అమృతంవంటివి. పూలు పూచే చెట్లు శ్రేష్టమైనవి. పూలతో పూజించేవారికి మంచి మనస్సు కలుగుతుంది. అందుకే వూలను 'సుమనస్సులు” అంటారు. పూలతో పూజించే మానవుల కోర్కెలను దేవతలు మంచిమనస్సుతో తీరుస్తారు. అందుకే వారికి 'సుమనస్కులు' అనే పేరు వచ్చింది పూలవాసనలతో దేవతలు, వాటి దర్శనంతో యక్షులూ, వాటి అనుభవంతో పాములూ, ఆఅ మూడు పద్ధతులతో మానవులూ ప్రీతి పొందుతారు. పూలపూజలతో దేవతలు వెంటనే భక్తుల కోర్కెలు తీరుస్తారు. ధూపంవలన భక్తుడు పుష్టినీ, ఆయువునూ పొందుతాడు. దీపం వెలిగించటమంటే వెలుగును ప్రసాదించటం. దీపారాధనంవలన భక్తుడి హృదయం పరమాత్మ ధర్మాలను చూచే స్వభావం కలదొ బెతుంది, బాటలోని చావడిలో, దేవాలయంమీదా, కొండమీదా దీపం పెట్టిన వారికి ఐశ్వర్యం ప్రాప్తిస్తుంది. ఆవునేయితో దీపం వెలిగించి దానంచేస్తే జ్యోతిర్లోకసిద్గీ, కులప్రకాశం, మహాజ్ఞాన వికాసం కలుగుతాయి దేవతలకు మొదట నైవేద్యం ఇచ్చి తరువాత భక్తుడు భుజించాలి. లేకపోతే బుద్ధిహీనుడూ, రాక్షసుడూ కావటం తథ్యం. నివేదనతో అర్చించే వ్యక్తికి గృహదేవతలు సకల శుభాలు కలిగిస్తారు నహుషుడు ధూపదీప దానాదులు చేయటంవలననే ఇంద్రపదవి పొందాడు. బ్రహ్మసభకు సాంత ఇంటికి వెళ్ళినట్లు వెళ్ళాడు. దానాలన్నిటిలో దీపదానం శ్రేష్టమైనది.

ప్రశ్న 66 విప్రడి సొమ్ము దొంగిలించినవాడి గతి ఏమిటి?

ఉత్తరం : బ్రహ్మజ్ఞానం కలవాడి సంపదను దొంగిలిస్తే కులనాశం జరుగుతుంది. మరుజన్మలో చండాలు డయ్యే గతి పట్టుతుంది. దీనికి ఒక ఇతిహాసం ఉన్నది చెప్పుతాను వినుము. క్షత్రబంధు డనే రాజు ఒకనాడు (బ్రాహ్మణుడి పొలంపై నుండి గాలికి రేగిన దుమ్మును తప్పించుకొని పోతున్న దుఃఖితుడైన ఒక మాలవాడిని చూచాడు. కారణ మడిగాడు. ఆ మాలవాడు పూర్వజన్మలో బ్రాహ్మణబాలుడు. బ్రహ్మచారిగా భిక్షమెత్తుకొని పోతుండగా బ్రాహ్మణుడి పాలం నుండి రేగిన దుమ్ము దానిపై పడింది. అతడు దానిని తిన్నాడు. ఆ పాపఫలితంగా చండాలజన్మ నెత్తాడు. ఒకనాడు కలలో ఆ బ్రాహ్మణుడు కనపడి క్షత్రబంధు సంవాదం వినిపించి, దానితో అతడి దుఃఖం నశించి పోతుందని చెప్పాడు. అనాటితో అతడి దుఃఖం తీరింది. పూర్వపుణ్యఫలంగా "ఆ బ్రహ్మచారి ఉత్తమగతి పొందాడు.

ప్రశ్న 67 : స్వర్గం ఒకేరకమైన ఆనందం కలిగిస్తుందా? పెక్కు రీతుల ఆనందం కలిగించేదై ఉంటుందా?

ఉత్తరం . పుణ్యకర్మలు పెక్కు తీరులై ఉండటంవలన, జయా కర్మలకు తగిన భోగాలను అందించే 'పెక్కుతావులు కలదై స్వర్గం దుఃఖం లేనిదీ, అమితమైన సుఖాన్ని కలిగించేదీ అయి ఎంతో ఒప్పారుతూ ఉంటుంది. గౌతమ దేవేంద్ర సంవాదం అనే ఇతిహాసం ఈ ప్రశ్నకు సమాధానంగా తోడ్పడుతుంది. దాని సారాంశం మిది - ఒక అరణ్యంలో గౌతముడు అనే బ్రాహ్మణుడు తపస్సు చేసికొంటూ ఉండగా తల్లిని కోల్పోయిన ఒక పిల్లఏనుగు కనుపించింది. దానిని పుత్రవాత్సల్యంతో సెంచి పెద్దచేశాడు. ఒకనాడు దేవేంద్రుడు ధృతరాష్ట్రుడు అనే రాజు రూపంలో వచ్చి ఆ ఏనుగును తనకు కావాలని కోరాడు. గౌతముడు ఆ ఏనుగు తనకు చేసేసేవలు పేర్కొని పుత్రుడివంటి దానిని ఈయజాలనని అన్నాడు. “మునులకు ఏను గెందుకు? వెలలేని ఆవులను ఇస్తాను, మిక్కుటమైన బంగారాన్ని ఇస్తాను, ఏనుగు నిమ్మని ధృతరాష్ర్రుడు పట్టుపట్టాడు. గౌతముడు వాత్సల్యంతో ఏనుగును ఇవ్వలేనన్నాడు. “రాజునకు ఏనుగు యోగ్యమైనది కావున దాని ని'మ్మని ధృతరాష్ట్రుడు బెదిరించాడు. గౌతముడు భయం వదలి తానా ఏనుగును యమలోకంలోగాని, గంగ ఒడ్డునగాని, మేరుపర్వత వనంలోగాని, నారద వనంలోగాని, ఉతర కురుభూములలోగాని, చంద్రుడివద్దగాని, సూర్యుడివద్దగాని, వరుణుడి నగరంలోగాని, ఇంద్రుడి పట్టణపీతోగాని,

ఆమశాసనిక పర్వ కధాసారం - 52 ల రే అయా (ట్రహ్మలోకంలోగాని, గోలోకంలోగాని, ఏనుగు నిస్తాను తీసికొనుమని వరుసగా అడిగాడు వ! దానిని పుణ్యకర్మలకు ఫలాల ననుభవించే వారిని ధృతరాష్ట్రుడు చెప్పి వాటికి అంగీకరించలేదు కళ అణ్యకర్మ వంచాడు ఆయాలోకాలన్నీ తిరిగినవాడు కావటంచే గమనించి ధృతరాష్ట్ర రూపంలో ఉన్నది దేవేంద్రుడని భావిం ఆ - బనుగుకూ ఆయా సుఖాల భేదాలను తెలిసికొనగలిగాడని గుర్తించాడు దేవేంద్రుడు దానికి సంతోషించి గౌతముడికీ, ఏ స్వర్గలోక సౌఖ్యాన్ని ప్రసాదించాడు దా? పల్టీ 68 * మహాత్మా! మీరు తపస్సును సారమైన ధర్మంగా నాక్కి చెప్పుళూ ఉంటారు దానికి మించిన ధర్మం మరొకటి లే ఉత్తరం . తపస్సులన్నీ కొనియాడదగినవే. తపస్సుకు దీటైన ధర్మం మరెక్కడ ఉన్నది? తపస్సు అనగా నియమంగా భోజనం చేయటం. ఈ సంగతి ట్రహ్మ భగీరథుడనే రాజుకు చెప్పాడు పళ్ళే 69 : వేదం పురుషుడికి ఆయువు నూరేళ్ళని చెప్పుతున్నది కాని, చిన్నతంలోనే క్రాందరు మృతి పొందుతున్నారు దేనిచేత ఆయువు వృద్ధి పొందుతుంది? దేనిచేత తరిగిపోతుంది? ఉత్తరం. : ఆచారం ఆయువును పెంచుతుంది. అంతే కాదు సంపదను, క్రీర్తినీ కలిగిస్తుంది. దురాచారం ఆయువును క్షీణింపచేస్తుంది. ఉత్తమప్పరుషులు ఆచరించే మార్గాన్ని తెలిసికొని నడచుకొనటం ఆచారం అది వర్ణ ధర్మాలకు, ఆశ్రమధర్మాలకు అనుగుణంగా ఉంటుంది (వివరాలకు చూడు 90-126) ఆచారాన్ని తప్పనిసరిగా నడిపించాలి అది ధర్మానికి కుదురు. ధర్మం ఆయువును పెంచుతుంది సంపదను కీర్తిని వృద్ధి చేస్తుంది ఆచారాలన్నిటిలో సర్వభూతదయ మిన్న అయినదని ఆదిమును లంటారు కాబట్టి అన్ని వర్గాలవారూ దయకలిగి ఉండటం ఉత్తమం. బళ్ళ 70 * అన్నదమ్ము లే విధంగా తమలో తాము పొందిక కలిగ ఉండాలి? ఉత్తరం తరం తమ్ములు అన్నయెడ భయభక్తులు కలిగి అతడిని ఆరాధించాలి అన్న తమ్ములను మన్నిస్తూ ఉండాలి. తము శ్రణొకడు బు, టీ జాడ కై అమాదం లేదు క్రాన్సి అన్న కార్యదక్షత లేనివా డైతే తమ్ముళ్ళు ఇబ్బందుల పాలౌతారు. అన్నదమ్ములు బుద్ధితో సంపదను పంచుకొని అనుభవించాలి. అప్పుడు లోకులు వారిని మెచ్చుకొంటారు. సంపదక్రూడ్షా కమంగా వృద్ధి పొందుతుంది షీ పనులు ఏర్పడ్తుత్రాలు. శ డ్రి తరువాత 4 _ సో ఒకడు అధ్యాభత్రా ఎక్కువ భాగాన్ని అఫక్షిస్త ప్రాణాంతకపు

౦డీ తరువాత అన న్‌ కల్లి. అన్నగాన్ని తమ్ముడుగాని న్యాయం త్త మ్మమందరి తండ్రి. తల్లి చనిపోయ్బిన తరువాత వదినయే లం పెంచిన తల్లిని శ్రల్రత్రో సమానంగా చూడ్రా స్వీ ఎదమ్ములకు క్రీడ్సు చేస్తే రాజువలన శికార్హుడొతాడు. అక్కను తల్లి పదిరెట్లు గౌరవంలో మిన్న కలిదంత్రులవలన 2 చరం పదిరెట్లు ఎక్కువ మాన్యుడు తండ్రికంటి జరామరణ్హా స్ట జెన్మి దేహసంబంధి ఆచార్యుడివలన నజన ం లు లేనిద్రి గౌరవంలో ఆచార్యుడు అందరికంటె మిన్న ల్‌ గన కలిగిన జ్ఞాంజల్క లనే? ఉపవాసవిధికి దూ గ్యత్మ దాని గొప్ప ఫలం _ నే ఉత్తరం: అంగిరను డనేమ్సు వాటిని గురించ్చ వినగోరుత్రాన్స ని ఈ విషయంలో నాక్సు " రోజు ల చెప్పిన వివరాల సారా లి ఉపవస్సిస్టే శుభ్రాల్చు కలుగు ష్‌ దులు నొలుగ్స భోజనాల్పు మానవ్వ్వు న మించిన గృర్త తాయి. ఉపవాసాలు పెరిగినకొద్ద శు చను. ఏక భుక్తంతో నెలరోజులు కలు, న్‌ లాభమ్సూ, న ౯ వేయ్యేళ్ళు ఏకళుక్తంత మునులు సవవాసనియమం ఇత గ ఉటాగే అపవాసాన్ని మించిన తపస్సూ క్తంతో లాహ్మశ్చి, పా గొప్ప అభావ కలవార జపాన్స 'వ్రతమన్సి అంగిర ర్‌ లమ్సూ, అంగబలకమ్షూ లేకున్నా న అం రౌత్రి ఒకమ్సూర్రూ నీటితోప్త్బా క్ష సుడు చెప్పాడ్సు ఉపవాస వ్రతంలో శ్ర న్నాఎ లోప్రమ్రూ లేకుండా ఉంటే ఫ్య తృప్తిగా భుజిస్తూ మధ్యల మకే క పద్ధత్తి ఉన్నది, ప్రల్బు ఒకమారూ, శ్‌లొకాల్సు సులభంగా ల శ్ర మీ తినక్కండ్లా హో

అనుశాసనిక పర్వ కథాసారం - 53

ప్రశ్న 72. 'ఎవరిని తెలిసికొంటే తెలియదగిన విషయాలన్నీ తెలుస్తాయో అట్టివాడు శ్రీకృష్ణుడు అని వేదవ్యాసుడు తనను ఆశ్రయించినవారందరికీ తెలియ చెప్పాడు. కాబట్టి ఆధ్యాత్మిక వాక్యాలకు ఆతడే గమ్యం. మహామహిమకు గమ్యం శ్రీకృష్ణుడు నేను ఆ మహిమాన్విత వాక్యాలను వినగోరుతాను. ఇంకా నాకు ఆధ్యాత్మ విద్యావివరణం కలిగించే వాక్యాలు వినిపించుము.

ఉత్తరం : 'హరసనత్కుమార సంవాదం' అనే విషయం వింటే పరమార్థ విద్యకు ఉపకరించే అంశాలు తెలుస్తాయి. సంగ్రహంగా చెప్పుతాను వినుము. ఒకసారి శివుడు సనత్కునూరుడివద్దకు వచ్చాడు. మహర్షి మహేశ్వరుడికి అతిథినత్కారాలు చేశాడు. 'పుణ్యాత్మా! ధ్యానంలో చూడదగిన వస్తు వేది? చక్కగా భావించదగిన తత్త్వాలు ఎన్ని? జ్ఞానమూ, యోగమూ ఏ విధంగా ప్రవర్తిల్లుతాయి?' అని శివుడు అడిగాడు. మరికొన్ని అధ్యాత్మవిశేషాలు చెప్పు మన్నాడు. సనత్కుమారుడు శివుడితో ఇట్లా చెప్పాడు “తత్త్వాలు ఇరవై మూడని కొందరు పామరు లంటారు. ఇరవై నాలుగని కొందరు అంటారు. నా దృష్టిలో తత్త్వాలు ఇరవై అయిదు. ఇరవై అయిదవ తత్త్వం “అధిష్టానం” రూపంలో ఉంటుంది. అది మిగిలిన ఇరవైనాలుగింటికీ ఒక స్థితిని కలిగిన్తుంది తనయందే లీనమయ్యేటట్లు చేస్తుంది. కాబట్టి అది ఉండటమూ, లేకపోవటమూ రెండూ సంభవమే. కాబట్టి 24 తత్త్వాలను వివరిస్తాను. అవి - 5 భూతాలు, 5 వాటి గుణాలు, 10 ఇంద్రియాలు, మనస్సు, బుద్ది, అహంకారం, ప్రకృతి - మొత్తం 24 తత్త్వాలు. వీటిని దేహమని జ్ఞానులు భావిస్తారు. కట్టెలో నిపువలె అందులో 'పవురుషుడు' ఉంటాడు. అతడే 'నేను' వురుషతత్వాన్ని వేదం 'అమృతార్థతత్త్వ్వ'మనీ, 'బ్రహ్మ మనీ తెలియజేస్తుంది ఇది అన్ని తత్వాలకంటె అతీతమైనది. ఇదే ఈశ్వరం, అనీశ్వరం, సత్యపాకం, అతిరహస్యం. దానిని దర్శిస్తే మృత్యువువలననుండి తవుకొన్నట్లే. బ్రహ్మతత్త్వం ఓంకారంచేత మాత్రమే చెప్పదగింది.. అనహంకార నిరూఢ భాననారాధ్యం. ఏ మాలిన్యం బేనిది. ద్వంద్వాతీత మైనది. సర్వం శుభమయ మైనది. అది

అప్రమేయం, అవిజ్జేయం, పుండరీకాక్షం, అనక్తయవిషయం, అచ్యుతం, సదసత్తుల సమైక్యభావంతో ప్రకాశించేది. ఆ పరతత్త్యం మొదట నారాయణుడి ఒక్కడికే తెలిసింది. అతడివలన దేవతలు, మునులు, సిద్దులు, సాధ్యులు మొదలగువారికి అందింది. అది బంధవిముక్తులకే దర్శనమౌతుంది. అహంకారం వదలిన జీవుడిలో దశేంద్రియాలూ, మనస్సూ, బుద్ధీ లీనమైపోతాయి. ఆ జీవుడు సరతత్త్వంలో లీనమైపోతాడు. యోగనిష్ట కలవాడు ఆ తత్త్వాన్ని అందుకొని, దుఃఖాలన్నింటినీ తొలగించుకొని, చావు, ముదిమి లేని తావులలో శాశ్వతంగా ఉంటారు. అణిమాది సిద్ధుల సంపదలతో వివరిస్తూ ఉంటాడు. యోగసాంఖ్యాలు రెండూ ఒకటే అనే భావంతో సంసార సముద్రాన్ని దాటుతారు. చైతన్యం గల “పురుషుడు' అనే తత్త్వాన్ని ఆశ్రయించి, చైతన్యం లేని ప్రకృతి పుష్టికలది బెతుంది. తక్కిన తత్త్వాలు ఆ తత్త్యమహాసముద్రంలోని తరంగాలు. పురుషుడికి ఏ గుణాలూ లేవు. ప్రకృతియే గుణాలకు ఏవైనా గుణాలను ఇస్తుంది. దానిచేత తక్కిన తత్త్వాలు గుణాలు కలవై గుణులు టేని పరమాత్మకు గుణాలు కలిగిన స్థితిని కలిగిస్తాయి. వీటినన్నింటిని సత్పదార్షానికి వేరైనవిగా తెలిసికొని, ప్రకృతిని జయించి తనకు తానే కొని మరొకటి ఏమీ లేదని గుర్తించినపుడు సాధకుడైన పురుషుడు పాగ లేని నిప్పువలె ప్రకాశిస్తాడు. పురుషుడు సత్తాని, తత్వాన్ని ఆశ్రయించి, ఆ రెండింటిని చక్కగా తెలిసికొని, వాటితో కలియక చైతన్యవంతు డౌతాడు. పెక్కులు కావటం అజ్ఞానంవలన కలిగిన స్థితి, ఒక్కటికావటం జ్ఞానంవలన కలిగే స్థితి. పండితులు దీనినే అవిద్య, విద్య అంటారు. ఈ రెండూ ఇరవై అయిదవ తత్ష్వమైన జీవుడి దశలు. పరికించగా విద్యయే స్వరూపంగా గల ఇరవై ఆరవ తత్త్వం. వాడు విద్య అవిద్య అనే దశలు లేనివాడు. ముసలితనం బేనివాడు. మొట్టమొదటివాడు, అంతం లేనివాడు, ఏవిధమైన మార్చులేనివాడు, అనంతుడు, అచ్యుతుడు, అద్యతనుడు, అనాది, కేవలాత్మకుడు. నీటిలో చేపా, మేడిపండులో పురుగులూ ఉన్నట్టుగా తాను ప్రకృతిలో ఉన్నా నని తెలిసికొని, దానినుండి వేరుకావటం అభ్యాసం చేసి, సిద్ధిపాందిన వురుషుడు అమృతత్వస్థితి పొందుతాడు. జీవుడు తామరాకుమీది నీటి బిందువువలె ప్రకృతియందు ఉండి కూడా దొనికి సంబంధించిన వికారాలు లేకుండా వెలుగొందుతాడు. ఈ విధంగా ప్రకృతిని

ఆనుశాసనిక పర్వ కథాసారం - 54

వదలి పరమాత్మస్థితిని పాందటమే ముక్తి ఈ జ్ఞానాన్ని కపిలమహర్షి లోకానికి అనుగ్రహించాడు. దివ్యమును టెందరో దీనిని మన్నించారు. జీవుడు ప్రకృతితో అంటిపెట్టుకొని ఉండటం బంధం. దానినుండి పొందిన విముక్తియే మోక్తం.

ప్రశ్చ 73 : ఎక్కువ పవిత్రతను కలిగించగల తీర్థం ఏదో తెలుపుము.

ఉత్తరం : తీర్చాలన్నీ మేలైనవే. మానస తీర్థం ఒకటి ఉన్నది. దానిపేరు 'సత్యం' అదే మిక్కిలి పవిత్రత కలిగిస్తుంది 'ధృతి' అనే మహాజలాశయంలో అది విరాజిల్లుతూ ఉంటుంది. తమస్సు, రజస్సు అనే రెండు గుణాలను దూరంగా తొలగించుకొంటూ, సత్యాన్ని ఊతకర్రగా తీసికొని దానిలోనికి ప్రవేశించి స్నానం చేసినవాడు పరిశుద్ధతతో వ్రకాశిస్తాడు. రాగద్వేషాలు వదలి, ఇంద్రియాల వికారాలను తొలగించుకొని, ఏ మాత్రమూ సడలని వ్రతం పాటిస్తూ వివేకం కలిగిన మహాత్ములు కూడా గొప్ప నిర్మలతీర్థాలే వినయ పూర్వకంగా ఆశ్రయించటం కూడా తీర్థాలవలన కలిగే సిద్ధిని కలిగిస్తుంది. దమము, తపము, అహింస, శమము కూడా తీర్థాలే. వాటివలన ఎక్కువ శుద్ధత కలుగుతుంది. ఊరకే నీటిలో స్నానంచేస్తే పరిశుద్ధత కలుగదు. దొరకని వాటిని కోరక, దొరికినవాటియందు తృప్తి పాందక ఆశను విడనాడి బ్రదికే నరులు పవిత్రులు. వారికి వేరైన తీర్థాలు అవసరం లేదు.

ప్రశ్న 74 : ఎట్టిప్రవర్తనతో మానవుడు, ఉత్తమపదం చేరుకొంటాడు? మరణించినవాడు దేహాన్ని వదలి ఏది తోడుగా వెళ్ళుతొడు?

ఉత్తరం : “నీవడిగిన గూఢమైన అంశాన్ని బృహస్పతి చెప్పగలడు' అని భీష్ము డనగా బృహస్పతి అక్కడకు వచ్చి అతిధిపూజలు స్వీకరించి ధర్మజుడి ప్రశ్చలకు సమాధానం చెప్పాడు. 'మేలు తాలుత ధర్మంమీద ఆధారపడి ఉంటుంది. చచ్చినవారికి ధర్మము తోడుగా వస్తుంది. ధర్మం చేయనివాడు నరకానికి పోతాడు. నరుడు తాను చేసిన పుణ్యాలకు తగిన విధంగా సుఖమయ సంసారంలోనూ, పాపాలకు అనుగుణంగా దుఃఖమయ సంసారంలోనూ ప్రవేశిస్తాడు పుణ్యపాపాలకు అనుగుణంగానే ఆయా జన్మ లెత్తుతాడు (చూడు. 4. 258-270) పాపాలు దానాలతో నశిస్తాయి. దానాలలో అన్నదానం మిన్న. (4. 271-277), ధ్యానం, ఇంద్రియనిగ్రహం, అహింస, గురుసేవ, నిత్యకర్మాచరణం, తపస్సు

అనే వాటిలో అహింస పవిత్రమైనది. ఏ ఉత్తమ ధర్మాలనైనా ప్రకాశింపజేస్తుంది.

ప్రశ్న 75 : దేవతలూ, బ్రాహ్మణులూ, మునిశ్రేష్ణులూ అహింసను ప్రశంసిస్తూ ఉంటారు. దాని తీరును తెలియజెప్పుము.

ఉత్తరం : ఏనుగు అడుగులో జంతువుల అడుగులన్నీ ఇమిడి ఉండే తీరుగా అహింస అనే ధర్మంతో సర్వధర్మాలూ ఇమిడీ ఉంటాయి. ఇది సత్యం. ఆవుకు నాలుగు కాళ్ళున్నట్టుగానే అహింసకు కూడా నాలుగు తీరులుంటాయి. అబి" మనసుచేత, మాటచేత, దేహంచేత హింసచేయటం, మాంసం తినటం అనేవి. మాంసభోజనం హింసను కలిగిస్తుంది. కనుక అది మహాదోషం. పై నాలుగు తెరగుల హింసమానటం అహింస. మాంసం పితృదేవతలకు కూడా ఇష్టమని క్రొద్ధవిధులలో చెప్పారని అనుమానం రావచ్చును. మాంసభోజనం వదలటం అశ్వమేధయాగంకంటి. కూడౌ పూజనీయం అంటారు. చంపటం, చంపించటం పాపాలన్నింటికంటె గొప్పపాపం. థాద్ధాలలో యజ్ఞాలలో వేదవిధులలోని హింసవలన దోషం కలుగబోదు కాని మాంసపు రుచి మరిగి తినటానికై ప్రాణులను చంపటంవలన పాపం కలుగుతుంది మాంసం తనను నమలినవాడిని నమలుతుంది అని ఆగమాలు అంటున్నాయి. మాంసాహారం మానటం తపస్సుతో సమానం - అని మహర్షులు చెప్పారు. దానం, ధర్మం, తపస్సు, యజ్ఞం, పరిశుద్ధత, మంత్రం, అనుష్టానం, సత్యం - ఇవన్నీ అహింసారూపాలే కాబట్టి అహింస ఉంటే సంపదలన్నీ ఉన్నట్లే.

ప్రశ్న 76 : కురుక్షేత్ర యుద్ధంలో చచ్చినవారు ఎక్కడికి పోతారో తెలుపుము. బతుకు సుఖాన్నిచ్చేదనీ, చావు దుఃఖాన్ని కలిగిస్తుందనీ ప్రాణులు భావిస్తారు. ప్రాణాలను వదలుకొనటం చాలా అరుదు. అందుకు అడుగుతున్నాను

ఉత్తరం : కురుక్షేత్రంలో అద్భుతభభయంకర యుద్దంలో దేహాలు వదలిన రాజులకు అనంత సుఖాలు గల గత్తులు కలగటంలో అనుమానం బేదు. వారందరూ ఉత్తమలోకాలను పొందినవారే. (అని చెప్పి బ్రతుకు సుఖాన్ని చావు దుఃఖాన్ని

అనుశాసనిక పర్వ కథధాసారం - 55

గురించిన శంకను నివారించే ఒక ఉదంతం - కీటకానికీ వేదవ్యాసుడికీ జరిగిన సంవాదాన్ని వినిపించాడు. (చూడు. 4 314-343)

ప్రశ్న 77 . విద్య, తపస్సు, దానం - అనే వాటిలో ఏది గొప్పది?

ఉత్తరం వ్యాసమైత్రేయ సంవాదం నీ ప్రశ్నకు మంచి సమాధానం వినుము. ఒకనాడు వ్యాసుడు కాశీక్షేత్రానికి వెళ్ళాడు. అంతకుముందే ఆ నగరంలో ఉన్న మైశ్రేయుడి ఇంటికి గుట్టుగా వెళ్ళాడు. మైత్రేయుడు ఆ మహర్షిని గుర్తుపట్టి భోజనం పెట్టి సంతుష్టిపరచాడు. వ్యాసుడు పరమానందంతో ఇట్లా అన్నాడు “తపన్సు, విద్య మొదలైన ధర్మాలన్నింటిలో దానం గొప్పది. దానాలలో అన్నదానం గొప్పది. ప్రాణాలూ, దేహమూ, దాని బలమూ అన్నం స్వరూపాలే. తపస్సు మనస్సులోని మాలిన్యాల నన్నింటిని తొలగించి వేస్తుంది. విద్యకు అవకాశం కలిగిస్తుంది. ఆ తపసి చేసిన గొప్పదానంవలన విద్య పెంపొందుతుంది. ఆ విద్య తపస్సును వృద్ది చేస్తుంది. కాబట్టి తపస్సూ, విద్యా, దాన మహిమచేత పెంపొందుతాయి. విద్య వ్రతనిష్థాపరుడికి పరమాత్మను చూపించే దీపం వంటిది. కాబట్టి అన్నదానంచేత పరమానందం కలుగుతుంది.

ప్రశ్న 78 : కులస్ర్రీ ప్రవర్తన గురించి తెలియ పరచుము.

ఉత్తరం * కేకయరాజవుత్రి సుమన అమరావతిలో శాండిలిని చూచి 'కాంతా! ఇంత శ్రేష్టమైన దేవలోకనివాసం నీకు ఏ నడవడివలన కలిగింది?' అని అడిగింది శాండిలి ఇట్లా చెప్పింది. “నేను అత్తమామలకు ఎదురు చెప్పను, దేవపూజలు, శాద్ధములు, అతిథిసపర్యలు చేయటంలో ఎడమొగం పెట్టను. మంచి నడవడికతో అంటాను. వీథివాకిలి దాటను. పకపకా నవ్వను. విద్య గల వారికి నిర్మలబుద్ధితో భిక్షపెట్టుతూ తక్కిన పనులు చూచుకొంటూ ఉంటాను. భర్త ఇంటిక్‌ వచ్చినప్పుడు కాళ్ళకు నీళ్ళు ఇవ్వటం మొదలైన సపర్యలు అనుకూలభావంతో చేస్తాను. బిడ్డలను అలసటలేకుండా తీర్చిదిద్దుతాను. భర్త ఇష్టపడే వంటలు చేసిపెట్టుతూ ఉంటాను. ఏ పనిమీదనైనా భర్త పారుగూళ్ళకు పోతే, తిరిగివచ్చేంతవరకు పూలు, మైపూతలు, మంచి చీరలు, నగలు, విందులు ఆదరించను. ధాన్యాన్నీ ఆన్నాన్నీ వ్యర్ధపరచను బంధువులను తగిన విధంగా గౌరవిస్తాను. ఆవులు మొదలైన పాడిపశువుల సుఖజీవనాన్ని పరీక్షించి సొగిస్తాను. భర్తహృదయం కలతపడే విధంగా ఒక్కమాట కూడా పలకను. భర్త నిత్యాగ్నిహోత్రి అయితే ఆ అగ్నిని ఓపికతో కాపాడుతూ ఉంటాను. రహస్యాన్ని బయటపెట్టను. కడుపుతో ఉన్నప్పుడు బిడ్డ కేవి మేలు చేస్తాయో వాటినే భుజిస్తాను' అని చెప్పింది. ఈ విధంగా ప్రవర్తించిన ఉత్తమ వనిత ఇహపరలోకాలు రెండింటిలో శాశ్వతసుఖం పొందుతుంది. ఆ ఇల్లాలు అరుంధతివలె ప్రశంస కెక్కుతుంది.

ప్రశ్న 79 : సర్వశాస్త్రసారం, సర్వశ్రేష్టం అయిన ఆచరణ ఏది?

ఉత్తరం : 'నారద పుండరీక సంవాదం' చెప్పుతాను వినుము న్నీ వడిగిన విషయం తేటతెల్లమౌతుంది. తీర్థయాత్రాశీలి అయిన పుండరీకుడు నారదుడిని నీవు అడిగిన 'ప్రశ్ననే అడిగాడు. నారదుడు ఇట్లా వలికాడు - బ్రహ్మ చెప్పిన పరమ ధర్మం ఒకటి ఉన్నది. దానిని వినుము ఇరువదినాలుగవ తత్త్వ్వమైన ప్రకృతికి తరువాతి తత్త్వం జీవాత్మ అతడు సర్వభూతాల స్వరూపం అయినవాడు. అతడి వ్యవహర నామం “నరుడు”. అతడివలన ఏర్పడిన తక్కిన తత్తాలన్నీ నారములు. అతడు నారములు స్థానంగా కలవాడు కాబట్టీ నారాయణుడు. ఆ ప్రభువు విశ్వాన్ని సృష్టిస్తూ మరల తనలోనే లీనం చేసికొంటూ “విభుడు బెతున్నాడు. ఆ నారాయణుడే సరబ్రహ్మం, పరతత్త్వం, పరమపదం, ఈశ్వరుడు, విష్ణువు - అనే పేర్లతో పిలువబడుతూ ఉంటాడు. అతడే వాసుదేవుడు. ఆత్మ అనే పేర్లతో ఉపనిషత్తులు పిలుస్తాయి. ఈ పేర్లు నరుడికి కూడా వర్తిస్తాయి. సర్వశాస్తాల వాక్యాలను పరిశీలించి నిర్ణయించిన తాత్పర్య మిది. కాబట్టి ఎల్లవేళలా నారాయణుడిని స్మరించాలి. మరణకాలంలో “నమో నారాయణాయ' అనే మంత్రాన్ని పలికితే నరులు ప్రణవానికి అర్థమైన పరమపదాన్ని పొందుతారు. అని చెప్పాడు. ధర్మరాజా! నీవు కూడా పరమ భక్తితో విష్ణువును సేవించుము.

ఆమశళొసనిక సర్వ కథాసారం - 56 ప్రశ్న 80 : దానం, ప్రియభాషణం - ఈ చెండింటిలో ఏది ఎక్కువ ప్రీతి కలిగిస్తుంది? ఉత్తరం. : రెండూ ట్రీతి కలిగించేవే. దానం ట్రీతికరమైనదని ప్రత్యేకంగా చెప్పవలసిన పనిలేదు. ప్రియభాషణంకూడా ప్రీతికరమైనదటానికి ఒక వురాతన కధ ఉన్నది. చెప్పుతాను వినుము. మాటకారి, బుద్ధిశాలి అయిన ఒక బ్రాహ్మణుడు జనసంచారంలేని అడవికి పోయాడు. ఒ౪ రాక్షసుడు అతడి మాంసం తినగోరి అతడిని పట్టుకొన్నాడు. అతడు కలతపడకుండా ఆ రక్కసుడి మొగంవైపు చూస్తూ ఉండిపోయాడు. ఆ రక్కసుడు ఆశ్చర్యపోయి 'నా ప్రశ్నకు సమాధానం చెప్పితే నిన్ను వదలుతాను” అని 'నా శరీరం కృశించిపోవటానికీ, పాలిపోవటానికీ కారణం ఏమిటి?' అని అడిగాడు. ఆ బ్రాహ్మణుడు తొందరపడక నిబ్బరంగా, అనుకూలభావంతో ఇట్లా చెప్పాడు. 'చుట్టాలు నీ దుష్టస్వభావంతో విసిగి వదలి తరువాత బాధపడటం, దారిద్ర్యం కలిగినప్పుడు అపూర్వ గౌరవాలు కోరటం, ఇతరులు పెట్టిన బాధలకు నీవు మొగమాటంవలన అనుభవించగా వారు జయించామని పాంగిపోవటం, జాలి తలచి నీవు వేలు చేయగా ఆ మేలు పొందినవాడు అది తన పరాక్రమమే అని చెప్పటం, బుద్ధి కలవారు నిన్ను పాగడుతూ ఉంటే సిగ్గుపడుతూ పండితుల మెప్పుకొరకు చూస్తూ ఉండటం, నీవు న్యాయంగా పలికిన దానిని జనసభ అంగీకరించకపోవటం, నీ తప్పు నీ భార్యకు తెలిసి ఆమె కుమిలిపోతూ ఉంటే నీవు ఆమెను సముదాయించలేకపోవటం, నీ సొమ్మును కొట్టి వేయాలని ఇతరులు కనిపెట్టుకొని ఉంటే దానికి ఏది దిక్కు అని నీవు ఆలోచిస్తూ ఉండటం, దుర్మార్గుడు చాటున నిన్ను గూర్చి చేసిన నిందలను నీ బంధువులు వినాలని భావించటం, నీవు గొప్ప పనులు చేస్తూ ఉంటే నీ స్నేహితులు నిన్ను మాయలవాడిగా భావించటం, నీ మననులో ఉన్న పెనువగపును బయట పెట్టకొనలేకపోనటం, భార్య, కొడుకు, అల్లుడు మంచి నడవడిలేనివారై త్రిప్పలు పెట్టటం, తండ్రి, తల్లి, అన్నదమ్ములు రోగాదులచేత కృశించటం, పూర్వజన్మలో (బ్రాహ్మణుడి ఆవును చంపటం, పాపభావంతో బ్రాహ్మాణుల సొమ్ము, దేవుడి పొమ్ము అపహరించటం, ధనం పోగొట్టుకొనటం, చుట్టాలు చావటం, పనికిమాలినవాడిని పనిలో పెట్టకొని పేరు పాడుచేసికొనటం, ఎంతో కాలం ఎన్నో ప్రయత్నాలు చేసి ఒక కొలికికి తెచ్చిన పనిని నీచుడైన పగవాడు పాడుచేయటం - వీటిలో ఒకదానిచేత మానవుడు కృశిస్తాడు. పాలిపోతాడు' అని అన్నాడు. ఆ మాటలు విని రాక్షసుడు అతడిని వదలిపెట్టాడు. మంచిమాటల తీరు ఇట్లా ఉంటుంది. ప్రశ్న 81 : మహాత్మా! సంసార సముద్ర తీరాన్ని చేర్చగల ఓడ నీ దయా విశేషమే. పాపాలన్నింటినీ పారద్రోలే ఒక ప్రాచీనగాధను వినిపించుము. శ్రీకృష్ణుడు మునులతో, మహారాజులతో కలిసి నీవు చెప్పే గాధను వినాలని వేడుకతో ఉవ్విళ్ళూరుతున్నారు. నేనూ నా తమ్ముళ్ళూ పరమానందంలో తేలియాడే విధంగా మంచి కథను చెప్పుము. ఉత్తరం : ధర్మరాజా! కరుణానిధీ, సర్వలోకశరణ్యుడూ అయిన శ్రీకృష్ణుడు వింటూ ఉండగా పుణ్యేతిహాసాన్ని చెప్పే అదృష్టాన్ని పుణ్యాన్నీ పొందాను. వ్యాసాదిమహర్చులూ, రాజవంశంవారూ వినటంవలన నా గౌరవం పెరిగింది. ఇదే ఒక పరమపదం. నీ వడిగినదానికి 'ఉమామహేశ్వర సంవాదం' అనే ఇతిహాసం ఉన్నది. అది ప్రవర్తిల్లటానికి కారణమైన కథను ముందుగా చెప్పి ఆ తరువాత దానిన్ని చెప్పుతాను" అని శ్రీకృష్ణుడికి నమస్కరించి ధర్మరాజుతో చెప్ప నొరంభించాడు. శ్రీకృష్ణుడు పుత్ర సంతానార్థి అయి రుక్కిణితో కలిసి హిమవత్పర్వతానికి వెళ్ళి పన్నెండేళ్ళు వ్రతం చేసి కృశించి ఉన్నారు. అనడు. నారదాది మహర్చులు శిష్యసమూహంతో వచ్చి శ్రీకృష్ణుడిచుట్టూ కూర్చుండి పుణ్యగోష్టి చేస్తూ హగ్ని వెలువడి ఆ పర్వత వనాలను కాల్చివేసింది. ఆ తరువాత శ్రీకృష్ణుడు తన సొమ్యదృష్టితో ఆ మంటను చల్లార్చి అడవిని మునుపటివలెనే సవ్యంగా ఉండేటట్లు చేసి, అందరినీ ఆశ్చర్యంలో ముంచిఎత్తాడు. వారి ప్రార్ధన మేరకు ఆ అగ్నిని గురించి శ్రీకష్ణుడు వివరించి చెప్పాడు. 'ఒకరాక్షసుడు నా వరంవలన అన్షవిద్యతో అద్భుతశక్తి పొంది, అహంకరించి లోకకంటకు డయ్యాడు. అతడిని సంహరించగల కొడుకును

ఆనుశాసనిక పర్వ కథాసారం - 57

పొందటానికి ఈ మహావ్రతాన్ని చేపట్టాను. నా ఆత్మ అగ్నిగా మారి, నా ముఖం నుండి వెలువడి బ్రహ్మదగ్గరకు వెళ్ళింది. ఆ మహానుభావుడు మన్మధుడిని నా కుమారుడిగా పంపి, ఆ అగ్నిని మరలించాడు. అది తిరిగిపోతూ ఈ అడవిని కాల్చింది. నేను కరుణించి మరల దానికి మొదటి రూపు కల్పించాను' అని అగ్ని కథ చెప్పి బుషులను “నా కొక ఉత్తమ ఇతిహాసాన్ని చెప్పి నా కోరిక తీర్చండి" అని కోరాడు. మునులు ఆ పనికి సమర్భుడు నారదుడే అని పేర్కొని, అతడిని 'కధ చెప్పు' మని ప్రార్ధించారు. అతడు “ఉమామహేశ్వర సంవాదం' అనే ఇతిహాసాన్ని శ్రీకృష్ణుడికి వినిపించాడు. దానిని నీకు చెప్పుతున్నాను.

నారదుడు నేను లోక సంచారంచేస్తూ హిమవత్పర్వతంమీద ఒక సుందర దివ్యోద్యాన వనాన్ని చూచాను. ఆ ఉద్యానంలో శార్దూల చర్మధారి, భుజగాభరణుడు, విభూతి నుందరుడు అయిన మహాదేవుడు సురసిద్ధ విద్యాధరమునిగణ, భూతగణ పరివృతుడై ఉండగా ఆ నభలో నేనుకూడా చేరి స్వామిని సేవిస్తూ ఉన్నాను. అంతలో సపరివారంగా పార్వతీదేవి వచ్చి తన కరకమలాలతో పరమేశ్వరుడి కన్నుదోయిని విలాసంగా మూసింది. దానితో లోకంలో సూర్యచంద్రుల కాంతి లోపించి కారుచీకటి వ్యాపించింది. లోకాలు భీతిల్లగా పరమేశ్వరుడు మూడవ కంటిమంటతో వెలుగులు ప్రసొదించాడు. పార్వతి భీతిల్లి పరమేశ్వరుడి పాదాలకు ప్రణమిల్లింది. స్వామి కరుణతో చూడగా మంటలు చల్లారి కొండ చల్లబడింది అప్పుడు పార్వతి ఇట్లా అడిగింది.

పార్వతి : సర్వేశా! నాసటికన్ను తెరవటానికి గల కారణ మేమిటి?

శివుడు ఈ లోకాలన్నీ నా స్వరూపాలే. నా కేది కలిగితే లోకాలకు కూడా అది కలుగుతుంది. నీవు నా కన్నులు మూశావు. లోకాలలో చీకటి వ్యాపించింది. భూతాలు భయపడ్డాయి. నీ చేతులు తొలగించకుండా చీకటి పోగొట్టటానికి నా ఫాలనేత్రం తెరవవలసి వచ్చింది.

పార్వతి '*' స్వామీ! నీకు నాలుగు మొగా లెందుకు ఉన్నాయి?

శివుడు . సుందోపసుందులనే మహాబలనంతులైన రాక్షసులను చంపటానికి విశ్వకర్మ తిలోత్తమను నృష్టించి నా వద్దకు పంపాడు. ఆమె దేవకార్య నిమిత్తమై నా చుట్టూ ప్రదక్షిణం చేసింది. నేనే ఆమెను రక్షించటానికై నాలుగు దులా చూచాను. అప్పుడు నాలుగు మొగాలు మొలిచాయి.

పార్వతి : జగదీశా! నీ కంరంలో నలుపెందుకు కలిగింది?

శివుడు * క్షీరసాగర మధన సమయంలో వెలువడిన కాలకూటాన్ని లోక సంరక్షణార్థమై నా కంరంలో ధరించాను. బ్రహ్మాదు లందుకే నన్ను నీలకంరుడని పిలుస్తారు.

పార్వతి ; స్వామీ! నీకు పినాక మనే ఆయుధంమీద ఎక్కువ మక్కువ ఎందుకు?

శివుడు : కృతయుగంలో కణ్వుడు అనే మహర్షి మహాతపస్సు చేశాడు. అతడిమీద పెద్ద వుట్ట, దానిమీద మిక్కిలి పొడవూ వెడల్పూ గల వెదురు మొలిచింది. బ్రహ్మ ఆ మహర్షికి ప్రత్యక్షమై వరమిచ్చి ఆ వెదురును తీసికొని, లోకశ్రేయస్సును

సా

కాంక్షించి దానిని మూడు ముక్కలు చేసి మూడవ ముక్కతో పినాకాన్ని నిర్మించి నా కిచ్చాడు. రెండవ ముక్కతో శార్‌బ్లమును నిర్మించి విష్ణువుకు ఇచ్చాడు. మొదటి తునుకతో గాండీవాన్ని కల్పించి తాను తీసికొనిపోయాడు. అందువలన నేను పినాకాన్ని అభిమానిస్తాను.

పార్వతి : నంది వాహనాన్ని ఎందుకు ఆదరిస్తారు?

శివుడు : నేను హిమవత్పర్వతంమీద తపస్సు చేసికొంటున్నప్పుడు ఆవులు నా చుట్టూ నిర్భయంగా తిరుగుతూ కష్టపెట్టాయి. నేను కోపించి చూడగా అవి బాధపడ్డాయి. బ్రహ్మ, దేవతలు నా వద్దకు వచ్చి ప్రార్థించి నా కొక ఎద్దును కానుకగా

ఆనుళాసనిక పర్వ కథాసారం - 58

ఇచ్చి 'గోపతి' అని పేరుపెట్టి గోవుల బాధ తీర్చారు. అది మొదలు నేను అ ఎద్దును వాహనంగా, ధ్వజంగా చేసికొని సంచరిస్తున్నాను.

పార్వతి : నీవు మనోహరమైన నెలవులను వదలి అశుచి అయి, కేశాస్థికఫాల దుర్గంధ దుర్దర్శన మైన శ్మశానంలో ఉండటానికి కారణ మేమి?

శివుడు : క్రూరభూతాలు జనులను ఘోరంగా వధ చేయటం గమనించి బ్రహ్మ నన్ను ఆ విపత్తును తాలగించుమని ప్రార్ధించాడు. మోక్షమందు ఆనక్తి కలవారు నిర్ణనమైన శ్మశానాన్ని పవిత్రస్థానంగా భావిస్తారు. కాబట్టి నేను వల్లకాటిలో ఉండటానికి ఇష్టపడతాను. అక్కడే ఉండి లోకరక్షాకార్యాన్ని నిర్వహిస్తాను.

పార్వతి : బూదిపూత, ఎముకల, సొముల సొమ్ములు, గొడ్డలి, శూలం - అనే ఆయుధాలతో భయంకరమైన రూపం ఎందుకు ధరించావు?

శివుడు : జగత్తంతా సొమ్యుం, ఆగ్నేయం అనే రెంటి కలయికతో కూడి ఉన్నది. సౌామ్యమైన దానిని విష్ణువూ, ఆగ్నేయమైన దానిని నేనూ భరిస్తూ ఉంటాము. ఈ రెంటిని కలిపి ఈ విశ్వాన్ని నేను వహిస్తున్నాను. అందువలన అగ్నినంబంధ భావంతో కూడుకొనిన ఆకారాన్ని లోకహితంకొరకు తాల్చాను.

పార్వతి : నీవు చంద్రుడిని ప్రేమతో తలపై ధరించటానికి కారణం ఏమిటి.?

శివుడు: దక్ష్తయజ్ఞంలో నేను ఆగ్రహించినప్పుడు దేవతలందరినీ హింసించాను. ఆ సందర్భంలో చంద్రుడి దేహాన్ని అడ్డదిడ్డంగా (లొక్కివేశాను. అతడు నన్ను శరణు కోరాడు. జాలివడి చేసిన కీడు తొలగటానికి అతడిని తలపై ధరించాను.

పార్వతి : శవా! వర్ణాశ్రమ ధర్మాలను చక్కగా తెలియచెప్పుము.

శివుడు : లోకహితం కొరకు బ్రహ్మ ముఖంనుండి బ్రాహ్మణులను, భుజాలనుండి క్షత్రియులను, తొడలనుండి వైశ్యులను, పాదాలనుండి శూద్రులను సృష్టిచేశాడు. ఆయా వర్గాలవారికి విధులను, ధర్మాలను నిర్దేశించాడు. బ్రాహ్మణులు లోకానికి ఆధారమైనవారు. వారిని అవమానించటంగాని, అగౌరవపరచటం కాని తగదు. వారికి దానాలు చేయటంవలన శుభాలు కలుగుతాయి. బ్రాహ్మణనింద ఈశ్వరనిందవంటిది. వేదాధ్యయనం చేయటం యజ్ఞాలు చేయటం, తగినవారికి దానాలు చేయటం, వేదాలు శిష్యులకు నేర్పటం, యజ్ఞాలలో దానాలు స్వీకరించటం, శ్రోధాదులు లేని చిత్తంతో భగవద్ధ్యానం చేయటం, మనోవాక్కాయకర్మలలో శుచిగా ఉండటం, సత్యవాక్యపాలనం 'బాహ్మణవిధులు, తవన్సు యొక్క గొప్పతనాన్ని సాధించటానికీ, ధర్మానికి పునాదిగా ఉండటానికి, బ్రహ్రై బ్రాహ్మణులను సృష్టించాడు. క్షత్రియులు రాజ్యాన్ని పాలిస్తూ బ్రాహ్మణులను పరిరక్షించాలి. ధనుర్వేదం, నీతి శాస్త్రం? రాజనీతి మొదలైన విద్యలను నేర్చటం, యజ్ఞయాగాది కర్మలు చేయించటం, దానాలు యోగ్యులకు చేయటం, సాధువులను పండితులను రక్షించటం, దుష్టులను శిక్షించటం, ఆయుధ జీవులు కావటం, వ్యవసాయంలోనూో వ్యాపారంలోనూ ఆరవభాగం పన్నుగా గ్రహింజటం, ప్రజలను ధర్మంగా న్యాయంగా పాలించటం క్షత్రియుల విధులు. వైశ్యులు లోకులకు ఉపకొరం చేసేవారు. వ్యవసాయం, వ్యాపారం పశుపోషణ వారి ప్రధాన విధులు* వీరికి ద్విజత్వం ఏర్పడింది. విద్యార్థన, యజ్ఞాలు చేయటం, గోభూదానాలు చేయటం తగిన పనులు. అతిథినత్కారం అవశ్య కర్తవ్యం. శూద్రులకు సేవా ధర్మం ముఖ్యమైనది. బ్రహ్మ క్షత్రియ వైళ్యులకు సేవలు చేసి ప్రత్యుపకారం పొందాలి. వినయంతోనూ సాధుస్వభావంతోనూ వ్యవహరించాలి. వర్ణధర్మాలు ఆచరిస్తే సమాజంలో సుఖశాంతులు కలుగుతాయి. ఇక ఆశ్రమ ధర్మాలు చెప్పుతాను. బ్రహ్మచర్యాశ్రమంలో బ్రహ్మచర్యం, గురుసేవ, విద్యాభ్యాసం? నిత్యాగ్నిహోత్రం అవశ్యకర్తవ్యాలు. గృహస్థాశ్రమం అన్నిటిలో ముఖ్యమైనది. పంచయజ్ఞాలు ఆచరించటం: స్వీయభార్యను పాలించటం, దానాలు చేయటం, బంధువులను గౌరవించటం గృహస్థాశ్రమ ధర్మాలు. అడవిలో

ఆనుశాసనిక పర్వ కథాసొరం - 59

నివసించటం. కందమూలాలు భుజించటం, స్రీ సంగమం వర్టించటం, జడలు ధరించి జింకచర్మాన్ని కట్టుకొనటం వానప్రస్థాశ్రమ ధర్మాలు కోపగించకుండా ఉండటం, (బ్రహ్మచర్యాన్ని పాటించటం, ఓర్పు వహించటం, (బ్రాహ్మణులతో కలిసి జీవించటం, ప్రశాంతంగా, నిష్పక్షపాతంగా, శుచిగా, శుభంగా ఉండటం, సద్వతనిష్ట. భిక్షాభోజనం, నేలపై మాత్రమే శయనించటం, దయాస్వభావం కలిగి ఉండటం, సదా తత్త్వచింతనతో, యతి ధర్మాలతో జీవించటం సన్న్యాసాశ్రమ విధులు ఇవి వేదాలు సమ్మతించిన విధులు,

పార్వతి : ముని జనులు చేసే తపస్సుయొక్క విధానం తెలియజెప్పుము.

శివుడు. *" తపమంటే సామాన్యంగా వానప్రస్థులు చేసే ధర్మాలు. ఇంద్రియ నిగ్రహం, యోగాభ్యాసం, ఫలాభిరహిత కర్మాచరణం, పంచాగ్ని మధ్య తవస్సు మొదలైనవి చేసి స్వర్గం పొంది సుఖించేవారు తపన్వులు. భార్యాయుతులై తపస్సు చేసేవారు అహింన, దయ మొదలైన గుణాలు కలిగి, సర్వభూత సమభావంతో వర్తిస్తారు. ఉపవానం, మౌనం, భూతలశయనం మొదలైన వానప్రస్థాశ్రమ నియమాలు తపస్వులు పాటిస్తారు.

పార్వతి దేశ ద్రిమ్మరులైన విరాగులను గురించి చెప్పుము.

శివుడు వీరు యాయావరులు, పుణ్యతీర్థాలను సేవిస్తూ నిరాహారవ్రతాలను పొటిస్తుంటారు. బక్కచిక్కిన శరీరాలతో నియమనిష్టటతో జీవించి స్వర్గం చేరతారు.

పార్వత వైఖానసుల పద్ధతి తెలపండి.

శివుడు. * వైఖానసులు కరిన వ్రతాలు పాటిస్తారు. రాళ్ళను, నీవారధాన్యాలను మాత్రమే నమలుతారు. కొందరు గాలి, సీరు మాత్రమే స్వీకరిస్తారు

పార్యతి గృహస్థాశ్రమ ధర్మాలను తెలపండి.

శివుడు . గృహస్థాశ్రమంలో కామం ధర్మప్రధానమై ఉండాలి. అత్మ నిగ్రహం, భూతదయ, శాంత న్వభావం, అతిధి నత్కారం, మిగిలిన ఆశ్రమవాసులను గౌరవించటం గృహస్థాశ్రమ ధర్మంలో ముఖ్యం. స్రీకి పతిని సేవించటం ప్రధాన విధి. గృహస్ఫుడు నిజభార్యయందే రమించాలి ఆహారనియమం పాటిస్తే ముక్తి మార్గం సులభం.

పార్వతి. ' రాజు అందరివలెనే శరీరం కలిగి, భోజనాదులు చేస్తూ ఉండి కూడా అందరిచేత నమస్కరించబడతాడు, నిగ్రహానుగ్రహాలలో సమర్శుడౌతాడు, సర్వాధిపత్యంతో శోభిల్లుతాడు. దీనికి కారణం ఏమిటి?

శివుడు : రాజార్హత తసస్సువలన లభిస్తుంది. అందువలననే ఇతరులకు నమస్కారయోగ్య్యు డౌతాడు. నిగ్రహానిగ్రహ సమర్భు డౌతాడు. తాను నీతిపరుడై ఇతరులను నీతిపరులుగా చేస్తాడు. అవసరం వస్తే శిక్షిస్తాడు. కామాది అంతళశ్ళత్రువులను జయించి సప్తాంగాలను శాసిస్తాడు. ధర్మాన్ని రక్తిస్తాడ్డు. చారచక్షువై లోకాన్ని గమనిస్తాడు. ధర్మాన్ని రక్షిస్తాడు. అధర్మాన్ని శిక్షిస్తాడు. అకారణంగా యుద్ధం చేయడు న్యాయబద్ధంగా యుద్దానికి పూనుకొంటాడు. యజ్ఞాలు దానాలు చేస్తాడు. ఈ నీతులకు వ్యతిరేకంగా వ్యవహరిస్తే రాజుకు పాపం కలుగుతుంది. ప్రజలను బిడ్డలవలె కాపాడి సంపదను, పేరు ప్రఖ్యాతులను గడిస్తాడు. చివరకు స్వర్గేనుఖాలను పొందుతాడు.

పార్వతి. . ధర్మరహస్యం వినగోరుతాను.

శివుడు ధర్మాలన్నింటిలో అహింస సూక్ష్మమైన ధర్మం.

పార్వతి లోకులకు హింసను వదలటం సాధ్యం కాదు. మరి అహింస అంటే ఏమిటి?

శివుడు . శాంతగుణంతో తపస్సు చేసికొనేవారు అహింసావ్రతం పాటించేవారు. లోకులు తమ కర్తవ్యాలు చేస్తూ ఉండగా

ఆమశళాసనిక పర్వ కథాసారం - 60 కొన్ని ప్రాణులు చనిపోతాయి. అప్పుడు వారికి చంపే బుద్ధి ఉండదు. పాపపుణ్యాలకు బుద్దిప్రధానం యుద్దాలలో మృర్షణించటం, యుద్ధాలలో సంహరించటం హింస కాదు స్వర్గ ప్రాప్తికి హేతువులు కూడా. వేటాడటం హింస వ

కొద్దు, వేదమళ్యత్రయ్లుతంగా యజ్ఞంలో పశువిశసనం హింస కాదు. శిక్షకు తగిన వాడిని శిక్తించటం కూడా హింస కాదు.

పార్వతి : జనులు జీవిరచే "విధానాన్ని గురించి చెప్పుము

శివుడు : మనుష్యజన్న్థ కర్మభూమి. సుఖదుఃఖాలకు మూలం ధనం. అందువలన ధన సంపాదన మార్గాలు మానవుడు యోచిస్తాడు. ఆయితే అవాధర్మపథంలో సాగాలి. కర్మలలో మోసం ఉండకూడదు. ఉపాయంతో పనులు చేయాలి ఇతరుల ధనాన్నీ వనితలనూ దొంగిలించరాదు. తల్లిదండ్రులను, అతిధులను, దేవతలను గౌరవించి పూజించాలి. ఇవి అందరూ 'ఆచరించదగిన జీవన విధానం.

పార్వతి : నాలుగు వర్థాలప్షోర్థు చేసే కర్మలు ఫీ విధంగా ఫలిస్తాయి?

శివుడు ; చాతుర్వర్శ్యములివారుంతతమ తమ వర్ణాలకు తగిన పనులు పద్ధతి తప్పక నిర్వహిస్తే స్వర్ణసుఖం లభిస్తుంది. మంచి పనులు చేస్తే ఉత్తమ పదాలు లభిస్తాయి.

పార్వతి? : లోకంలా కొందరు మావ్లవులు సంపదలతో సుఖిస్తారు. కొందరు పేదరికంతో బాధపడతారు. దీనికి కారణం ఏమిటి?

శివుడు ; దైవానికి ఒకరిమీద కోపంగాన్ని ఒకరిమీద (ప్రేమకాని ఉండవు. పూర్వజన్మలో చేసిన కర్మల యొక్క ఫలితాలు క్రమంగా అనుభవంలోకి వస్తాయి. సమయాన్ని బట్టి కష్టసుఖాలు, సంపదలు పేదరికాలు ఏర్పడతాయి. (చూడు. వెవరాలకు. 5. 86-126)

పార్వతి: పసివారు మరణించటాన్లిక్కి మ్థుసలివారు చాలాకాలం జీవించటానికి కారణ మేమి?

శివుడు £ శరీరం శిథిలమౌత్తున్నది కాని వృద్ధులకు చావు త్వరగా రావటం లేదన్నావు. మృత్యువు నరుడిని చేరినప్పుడు చావు కలుగుతుంది. పూర్వజన్మలో చేసిన కర్మలు మానవుడికి ఆయుస్సును వృద్ది చేస్తాయి. తగ్గిస్తాయికూడా. దానివలన బ్రతుకు చావులు సంభవిస్తూ ఉంటాయి.

పార్వతి : ఆయుస్సు ఏమి- చేయటంవలన అధికమౌతుంది? దేనివలన తగ్గిపోతుంది?

శివుడు : క్షమ, సత్యం, కృప, శౌచం. గురుభక్తి - ఆయుస్సును వృద్ధిచేస్తాయి. అసత్యభాషణం, క్రౌర్యం, అశుభ్రత, గురువిరోధం ఆయుస్పును తగ్గిస్తాయి. తపస్సు, బ్రహ్మచర్యవ్రతం, హితమితాశనం, జరావ్యాధులు పోగొట్టే బెషధాలను సేవించటంచేతను+ఆయుస్సు పెరుగుతుంది. శక్తిథి మించిన పనులు చేయటం, తగనటువంటి అనుసరణీయం శొనటువంటి పదార్థాలు తినటం చేతను ఆయుస్సు తగ్గిపోతుంది. ఇవన్నీ పూర్వజన్మలో చేసిన కర్మల వలననే సంభవిస్తాయి.

పార్వతి : స్తీ పురుష భేదంతో జన్న మానవులలో జీవుడు వర్తించే విధం వివరించుము.

శివుడు: తాత్త్వికంగా జీవుడికి పురుష స్తీత్వాలు లేవు. అహంకారం కారణంగా కర్మానుభవం కలిగి భావించిన విధంగా జరుగుతుంది. ఆత్మ శరీరానికోఆతీతమైనది. కర్మలకు ఆత్మ కర్త కాదు అతడి త్రిగుణాత్మక చైతన్యం శరీగొన్ని షొంది కర్మత్వం వహిస్తుంది. మనుష్యులు చేసే కర్మలను బట్టి ఫలితాలు కూడా కలుగుతాయి. జంతువులలో " మానవుడు శ్రేష్టుడు. అతడికి గొప్పతనం కలిగించేది విద్య విద్యవలన అజ్ఞానంవలన, సంసారంవలన కలిగే కష్టనష్టాలు తొలగిపోతాయి. వేదాలవలన జ్ఞానం కలుగుతుంది వేదవిజ్ఞానంవలన మానవుడిలోని అంతళ్ళతువులు గాలికి మేఘాలు విచ్చి పోయినట్టుగా తొలగిపోతాయి. విద్యావంతులు దేవతలవలె '్రకాశిస్తారు.

ఆనుశాసనిక పర్వ కథాసారం - 61

పార్వతి . స్వప్న మంటే ఏమిటి?

శివుడు ' స్వప్పమంటే నిద్రించేవారి మనశ్చేష్ట. అది భవిష్యత్తులో జరుగబోయే శుభాశుభాలను కూడా తెలియజేస్తుంది.

పార్వతి కర్మాచరణంలో దైవం ముఖ్యమా? మానవుడి ఉత్సాహం ముఖ్యమా?

శివుడు . పూర్వజన్మలో చేసిన కర్మల ఫలితమే ప్రయత్నంవలన మానవుడు పొందుతాడు. దానికి దై్రవనహాయం తప్పక కావాలి. కాబట్టి కర్మఫలానికి రెండూ కావాలి అందులో సందేహం లేదు.

పార్వతి గర్భంలో ప్రాణి ఏ విధంగా ప్రవేశిస్తాడు?

శివుడు రతిలోని పురుషుడి శుక్షంవలన, స్రీ రజస్సువలన, దైవానుగ్రహంవలన ఆత్మ గర్భ ప్రవేశం చేస్తుంది. జీవుడు మాయారహితుడైనా అహంకారంవలన పుట్టుకకు గురి బెతున్నాడు..

పార్వతి. *' నరులకు పునర్జన్మ ఉన్నదా? లేదా?

శివుడు దేవతలకే ఆ సంగతి తెలియదు. ఇక నరులకు సాధ్యమా? పునర్జ్షన్మనరులకు ఉంటుంది. కాని, దానిని తెలిసికొనటం కష్టం వేదవిజ్ఞానంవలన దానిని తెలిసికొనవచ్చును.

పార్వతి. * మరణించినవారు ఆకారం లేకుంథఢా ఉంటారు. వారిని యమభటులు బంధించి తీసికోనిపోవటం ఏమిటి? యమొడు శిక్షించటం ఏమిటి?

శివుడు మరణం ఆసన్నమైనపుడు శరీరాన్ని విడిపించి, మీనుష్యులను అదృశ్య శరీరం వహించే విధంగా చేస్కియమదూతలు తీసికొని వెళ్ళుతారు. వారిలో ధార్మికులను నువాసన భరితంగానూ, సుకుమారంగా ఉండే మార్గంలో కొనిపోతారు. ధర్మాధర్మాలను మిశ్రమంగా చేసినవారిని బాధలు బేనిదారిలో తిసికొనిపోతారు. అధర్మపరులను కఠినం, మలినం అధ్బున దారిలో నడిపిస్తారు. యమధర్మరాజు వారికిగతగిన శిక్షలను విధిస్తాడు.

పార్వతి : నరకం ఎటువంటీద్‌? ఏ వీధంగో ఉంటుండి? పాపాత్ములను యముడు ఏ విధమైన బాధలతో శిక్షిస్తాడు?

శివుడు నరకాలు అయిదు. అవి: రౌరవం, మహారొరవం, కంటకావనం, అగ్నికుండం, పంచకష్టం. జీవులు చేసిన పాపాలనుబట్టి ఆయా నరకాలకు యముడు పంపుతాడు. యమభటులు వారిని కాల్చటం, కత్తిరించటం, కట్టివేయటం, కొట్టటంవంటి శిక్షలు విధిస్తారు ఆ పాపాత్ములను కుక్కలు కరుస్తాయి. కీటకాలు తాలుస్తాయి, గ్రద్దలు ముక్కతో పొడుస్తాయి. *-ఇటువంటి అనేక దుఃఖాలు అనుభవించి వురుగులుగానూ, పక్తులుగానూ, జంతువులుగానూ, మనుష్యులుగానూ జన్మిస్తారు. ఇనుమును వేడిచేసినప్పుడు తుప్పు తొలగిపోయినట్లు యమశిక్తలతో పొపాలు తొలగిపోతాయి.

పార్వతి పాపాలు ఎటువంటచ్‌వి?

శా

శివుడు ' మానసములనీ, వాచికములనీ, కాయికములనీ పొపాలు మూడు రకాలు అన్యుల (ద్రవ్యాన్ని ఆశించటం, పాపకృత్యాలకు పాల్పడటం, ధర్మాన్ని ద్వేషించటం మొదలైనవి మానసాలు. అసత్యమాడటం, కఠిన సంభాషణం, మొదలైనవి వాచికాలు, హత్యచేయటం, ఇతరులను బంధించటం, మద్యపానం అనేవి కాయికాలు. అన్నిటిలో మద్యపానం మహాపాపం. దానిని వదలి యశస్సు సంపద, సౌఖ్యం, వుణ్యగతి పొందవచ్చును.

పార్వతి : పుణ్యాలంటే ఎటువంటివి?

శివుడు ' పుణ్యకర్మలు లోకంలో మూడురకాలు: 1. కెపమికం, 2. నిరుపకరణం, 3. సోపకరణం. కెపమికమంటే పాపాన్ని తొలగించేది. నరకభయంతో పాపాలు చేయకుండా ఉండటం. దీనివలన స్వర్గం లభిస్తుంది. నిరుపకరణం అంటే

అనుశాసనిక పర్వ కథాసారం - 62

శుచిగా ఉండటం, నిజం మాట్లాడటం, అహింసను పాటించటం, వ్రతదీక్ష, ఉపవాసం, స్రీ సంగమ వర్ణనం పుణ్యతీర్థ సేవనంవంటి నియమాలు పాటించటం. దానాదులు చేయటం సోపకరణం.

పార్వతి : దానం చేయదగిన వస్తువు లేవి?

శివుడు : జంతువులన్నింటికి అన్నం, నీరు ప్రాణంవంటివి కాబట్టి వాటిని దానంచేయటం దానాలలో శ్రేష్టం ఆ తరువాత బంగారం, గోవు, భూమి, కన్య, విద్య, తిలలు, గొడుగు, దాసదాసీజనం, దీపం, బెషధం, ఆశ్రయం మొదలైనవి ఉత్తమగతులు కలుగజేస్తాయి.

పార్వతి : యజ్ఞం చేసే పద్ధతిని తెలుపుము.

శివుడు : యజ్ఞవిధులు వైదికాలనీ, లౌకికాలనీ రెండు విధాలు. ఆయావర్దాలకు తగినట్లుగా ధనధాన్యాలను గ్రహించి వేదవిధులతో దేవతలకు అర్చించేది వైదికం దేవతలకు ఉత్సవాదులు నిర్వహించటం లౌకికం దాన ధర్మాలు వ్రతాలు యజ్ఞాలతో సమానం కావు. యజ్ఞం శ్రద్ధతో చేయాలి హవ్యాలను దేవతలకు అర్పించాలి

పార్వతి : పితృసంబంధమైన విధులను తెలియపరచుము.

శివుడు _: పితృకార్యాలు గయ, కురుక్షేత్రం, గంగ మొదలైన పుణ్యక్షేత్రాలలో చేయటం శ్రేష్టం. మాసాలలో మాఘం, భాద్రపదం మేలైనవి. తిధులలో అమావాస్య ద్వాదశి, నవమి డ్రేష్టాలు. పితృదేవతలకు దర్భలు, మినుములు, నువ్వులు ప్రీకిప్రదాలు. వేదవిదులు భోక్తలుగా పనికివస్తారు. వారికి భోజనంపెట్టి పిండప్రదానం చేయటం పితృకార్యవిధి దానివలన శివుడు మెచ్చుకొంటాడు

పార్వతి : మరణించినవారు వారి పుణ్యాల ననుసరించి పునర్జన్మ పొందుతారు కదా! అప్పుడు భూలోకంలో వారి బంధువులు పితృవూజ ఎవరికి చేయాలి? దొనివలన ఎవరికి మేలు కలుగుతుంది?

శివుడు * ఈ సందేహం సరైనదే. ఇది చాలా రహస్యమైనది పితృదేవతలూ ఇతర దేవతలవంటివారే. దేవతలు ఉత్తర దిక్కులో ఉంటే పితృదేవతలు దక్షిణదిక్కులో ఉంటారు. దేవతల కిచ్చేవి హవ్యములు, పితృదేవతల కిచ్చేవి కవ్యములు. మరణించిన తల్లిదండ్రులకు బంధువులకు శ్రాద్ధకర్మలు చేస్తే పితృదేవతలు సంతోషించి, కర్తకు ఆయురారోగ్రైశ్వరొభదులే కాక మోక్ష్తంకూడా ప్రసాదిస్తారు. పితృదేవతలు దేవతలవలెనే రాక్షసులకు, గరుడులకు, యక్తులకు కూడా పూజనీయులు.

పార్వతి : ధర్మం అనేకవిధాలుగా ఉంటుంది. దానిని గురించి చెప్పండి

శివుడు: జాతినిబట్టి, దేశాన్సిబట్టి, కులాన్నిబట్టి, గుణాన్నిఖట్టి చేసే ధర్మాలనీ, ఆపద్ధర్మాలనీ ధర్మాలు అయిదు విదౌలు.

పార్వతి : స్వర్గంలో లభించే సౌఖ్యాలు ఏ విధంగా ఉంటాయి?

శివుడు : స్వర్గంలో పుష్పాలు వాడవు; కల్పవృక్షం సువాసన'ద్రవ్యాలను అందిస్తుంది. వారి ఆహారం అమృతం. శుభ్రమైన దుస్తులూ అపూర్వాభరణాలు, వారికి సహజం. ద్వేషాదిభావాలు లేక మైత్రితో ఉంటారు. ఎల్లప్పుడూ ఆనందంగా ఉంటౌ రు.

పార్వతి. ధర్మాలలో శ్రేష్టమైన ధర్మాలు ఏవి?

శివుడు. * ధర్మార్థకామాలకంటె మోక్షధర్మం ఉత్తమమైనది. మానవుడు ఇంద్రియాలను నిగ్రహించటం ద్వారా మోకొన్ని పొందగలుగుతాడు. ఎంత ద్రవ్యం ఉన్నా, ఎన్ని దానాలు చేసినా, ఎంత తపస్సు చేసినా, అశ్వమేధాలు రాజసూయాౌలు చేసినా ముసలితనాన్నీ, మరణాన్ని నివారించలేవు. మోక్షకాంక్ష ఒక్కటే వాటిని జయించగలదు. వైరాగ్యమే శాంతిని, శాంతి మోక్షాన్ని కలిగిస్తుంది. సాంఖ్యమనే యోగవిశేషం సంసారమనే రోగానికి వైద్యంవలె ఉపయోగిస్తుంది.

ఆమనుశాసనిక సర్వ కథాపారం - 63

(వివరోలకు చూడు. 5. 244-263)

పార్వతి భక్తులు ఏ పరిచర్యవలన నీ సాయుజ్యాన్ని పొందుతారు?

శివుడు . నేను దేవతలకూ, మునులకూ అవిచింత్యుడను, యోగసాంఖ్యాలు నేను చేసినవే. నేను ఈశ్వరుడను, సనాతనుడను, అవ్యయుడను, సత్యాత్ముడను. పంచాక్షరీత్యాది మంత్రాలతో, స్మరణ ంచేత ప్రశంనచేత, నమస్కారంచేత, వివిధసేవలచేత నియమంతో నన్ను సేవించాలి. చతురాశ్రమాలను పాటించే వారికి పాశుపత(వ్రతాన్ని బోధించాను,. శివలింగారాధనం, భస్మరుద్రాక్షధారణం వలన పరిశుద్దుటై అభిషేకాదులతో నన్ను ఆరాధిస్తే నా సాయుజ్యాన్ని పొందుతారు.

శివుడు . పార్వతీ! నీవు నారీ శిరోమణివ. నీవలన స్రీధర్మాలను వినవలెనని నా కోరిక. వాటిని నీవు నాకు తెలువుము.

పొర్వతి : ప్రభూ! మీరు సర్వజ్ఞులు. మీకు చెప్పేటంతటిదానిని కాను. అయినా మీ ఆజ్ఞను పాటించి నా నేర్చినంత చెప్పుతాను. గంగాది నదులలో సంప్రదించి సతివ్రతాధర్మాలను చెప్పటం ప్రారంభించింది. కన్యాదానం జరిగిన తరువాత స్త్రీకి భర్త అధికారి, ఆమె భర్తను దైవంగా భావించాలి. అతడి అభిప్రాయాన్ని అనుసరించి దైవషితృకార్యాలు చేయాలి. భర్తకు మేలే చేయాలి. అమెను పతివ్రత అంటారు అమెకు ఇహపరలోక సుఖాలు లభిస్తాయి. ప్రీ గృహనీతి విద్యకు ఆచార్యకం. వంటచేయటం, కాపురం చేయటం ఆమె కర్తవ్యం. భర్త ఎటువంటివాడైనా, ఎట్టి స్థెతిలో ఉన్నాఅతడినీ ఆమె గౌరవించాలి. జంతువులకు బలి, బీదవారికి భిక్షం తప్పక ఇయ్యాలి భార్యకు భర్రయే గతి. అక్రమంగా ప్రవర్తించే స్రీలు మూడు రకాలు: 1. అసురి; 2. పైశాచి; 3. రాక్షసి. ఆసురి చంచల మనస్సుతో ధనవ్యయం చేస్తుంది. పైశాచికి కోపం అధికం. రాక్షసి కలహప్రియ వీరు భర్తవంశంవారిని పాడుచేసి తాము పాపలోకానికి పోతారు. ఈ ముగ్గురూ పశ్చాత్తాపంతో ధర్మమార్గంలో నడిస్తే పాపాలు పోగొట్టుకొని భర్తతో కలిసి స్వర్గానికి పోతారు. నతికి పతితో సహగమనం స్వర్గాన్ని కలిగిస్తుంది సంతానవతికి సహగమనం ధర్మం కాదు. శివపార్వతుల సంవాదం విన్నవారికి సర్వశుభాలు కలుగుతాయని పరమేశ్వరుడు ప్రకటించాడు. నారదుడు చెప్పిన ఈ అద్భుత వృత్తాంతాన్ని భీష్ముడు ధర్మరాజుకు వినిపించాడు.

ప్రశ్న. 82 : మోక్షం ఎట్లా కలుగుతుంది?

ఉత్తరం విష్ణుమూర్తిని మనస్సులో మననం చేయటంవలన, పుష్పాదులతో అర్చించటంవలన, శ్రీరనంచేయటంవలన, ఆతడిపుణ్యకధలు వినటంవలన మోక్షం కలుగుతుంది. అంతేకాక పండిథులను, విద్వాంసులను కాపాడటంచేత పుణ్యం లభిస్తుంది.

ప్రశ్న. 83 దారిద్ర్యం, దుఃఖం పోగొట్టే జపం ఏది?

ఉత్తరం “ఓం నమో భగవతే వాసుదేవాయ, నమః పురుషోత్తమాయ, నమస్ఫద్వలోక గురవే, నమ స్సర్వలోక పిత్రే, నమ న్సర్వలోక పితామహాయ, నమ న్సర్వలోక ప్రపితామహాయ, నమ స్పర్వలోక ప్రధానాయ, నమ న్ఫర్వలొకేశ్వరాయ నమ స్సర్వలోక విశిష్టాయ, నమ స్పర్వలోక సుఖప్రదాయ, నమ స్పర్వలోక క్ర, నమ స్సర్వలోక భగ్రే, నమ స్సర్వలో! హత్రే, నమ స్పర్వలోక నిధయే, నమ స్సర్వలోకనిధానాయ, నమ స్పర్వలోక హితాయ, నమ స్సర్వలోక హితకరాయ నను స్సర్వలోకోద్భవాయ, నమ స్పర్వలోకోద్భవకరాయ, నమో విష్ణవే, ప్రభవిష్ణనే” అని (విష్ణుసహస్రనామాలు జపించటమే మహాజపం. (వివరాలకు చూడు. 5. 314)

ఏశ్న. 84 లోకాలకన్నిటికీ మహనీయమై ఆశ్రయించి అనుభవించదగిన దైవం ఎవరు? అర్చనతో, స్తుతితో ఎవరిని కొలి జనులు శుభాన్ని పొందుతారు? అనేక ధర్మాలలో ఉత్తమమైన అభిమతాన్ని చూరగొనేది ఏది? జపాలన్నిటి ఉత్తమజపం ఎది? తనను జపించేవారికి జన్మనూ, సంసార బంధాలనూ పోగొట్టేది ఏది?

ఆనుశాసనిక పర్వ కథాసారం - 64

ఉత్తరం : సమస్త జగత్తులకు ప్రభువు, దేవదేవుడు, అనంతుడు, పురుషోత్తముడనే పేరుగలవాడి సహస్రనామాలను నిరంతరం స్తుతిస్తూ, జాగృ్గతమనస్కుడై యజ్ఞకర్తను, అవ్యయుడైన అతడిని అర్చనం చేస్తూ అచంచల ధ్యానంతో నమస్కరిస్తూ, ఆద్యంతాలు లేని ఆ విష్ణుదేవుడిని, సర్వలోకాధ్యక్షుడిని, బ్రహ్మణ్యుడిని, త్రిలోకకీర్తివర్దనుడిని, సర్వధర్మాలు తెలిసినవాడిని, దయామయుడిని, లోకనాధుడిని, పంచభూతాల ఉత్పత్తికి కారకుడైనవాడిని నమ్మి భక్తితో సేవిస్తే ఆతడు దుఃఖాల నన్నింటిని తొలగత్రోస్తాడు. పుండరీకాక్తుడిని స్తుతిస్తూ పరమభక్తితో పూజించటమే నా మతం ధర్మజా! ధర్మా లన్నింటికంటె ఉత్తమ ధర్మం ఇదే అని తెలిసికొనుము. పరబ్రహ్మ మైన ఆ విష్ణుదేవుడి సహస్రనామ సంకీర్తనం పాపాలను, భయాలను పోగొట్టుతుంది. సకల సంపదలను సమకూరుస్తుంది. “విశ్వంబు, విష్ణుండు, వషట్కారుండు, భూత భవిష్యత్ర్రభు' మొదలైన నామాలతో మొదలుపెట్టి 'రథాంగపాణి, అక్రోభ్యుడు, సర్వప్రహరణాయుధుడు' అనే నామాలు తుదిగాగల సహస్రనామాలను భీష్ముడు ఉపన్యసించాడు. తరతరాలుగా ఆ సహస్రనామాలు ప్రసిద్ధి కెక్కాయని తెలిపాడు. విష్ణుసహస్ర నామాలను నిత్యం పరించిన మనుష్యుడు ఇహపర శుభాలను పొందుతాడు. చతుర్వర్దాల వారికీ బహువిధ లాభాలు కలుగుతాయి; చతుర్విధ పురుషార్థ ఫలసిద్ధి కలుగుతుంది. సర్వవిధ అరిష్పాలకూ దుఃఖాలకూ దూరమై వారు పరమపదం పొందుతారు. విష్ణు వాక్కడే మహాభూతం,. భూత్తములెన్ని ఉన్నా త్రిలోకవ్యాప్తుడుగా విస్తరించి ఈ విశ్వాన్ని అనుభవిస్తాడు. ధర్మరాజా! వ్యాసవిరచితమైన విష్ణు సహస్రనామాలను పరించి శుభాలు సుఖాలు అనుభవించుము.

ప్రశ్న. 85 : పూజా నమస్కార గౌరవాలు ఎవరికి చేయాలి? ఎవరికి చెడు చేస్తే కీడు కలుగుతుంది? ఎవరు సంతోషిస్తే శుభాలు కలుగుతాయి?

ఉత్తరం : పూజా నమస్కారాలకు బ్రాహ్మణులు తగినవారు. వారికి అశుభం కలిగితే ఇంద్రుడికి కూడా కీడు కలుగుతుంది వారికి సంతోషం కలిగితే అన్ని శుభాలూ కలుగుతాయి.

ప్రశ్న 86 : బ్రాహ్మణులలో మెచ్చుకొనదగిన ప్రవర్తన ఏమున్నది?

ఉత్తరం : ఈ ప్రశ్నకు పవనార్దున సంవాదం అనే ఇతిహాసం చక్కని ఉదారణం. వేయిభుజాలుగల కార్తవీర్యార్డునుడు సప్తద్వీపాలకు అధిపతి అయి తనంత వారెవ్వరూ లేరని గర్వించాడు. ఒక భూతం (బ్రాహ్మణుల ఆధిక్యాన్ని గురించి అతడికి చెప్పింది. బ్రాహ్మణులు రాజులను ఆశ్రయించి జీవిస్తారని అతడు ఆ ప్రతిపాదనను తిరస్కరించాడు. ఆ సమయంలో వాయువు చారవతీసికొని బ్రాహ్మణశక్తివలననే రాజులు ప్రజలను రక్తిస్తున్నారనీ, బ్రాహ్మణులను మించినవారు లేరనీ పేర్కొన్నాడు గౌతముడు, భృగుమహర్షి ఉచధ్యుడు, అగస్త్యుడు, వసిష్టుడు, అత్రి, భార్గవచ్యవనుడుు దత్తాత్రేయుడు మొదలైనవారి మహిమలు చెప్పి బ్రాహ్మణులను దైవస్వరూపులుగా భావించి వారి నీడలో ప్రకాశించటం “శుభమని వాయువు హితవు చెప్పాడు. కార్తవీర్యార్థునుడు వాయువు మాటలలోని సత్యాన్ని గ్రహించి బ్రాహ్మణులను గౌరవించాడు.

'ప్రళ్న 87 : పితామహా! బ్రాహ్మణ ప్రభావాన్ని ఇంకా వివరించుము.

ఉత్తరం సూర్యుడు దక్షిణగోళం చివర ఉన్నాడు. నాకు దేహానికి, మనస్సుకు, మాటకు బలం తగ్గుతున్నది. నీవు శ్రీకృష్ణుడిని కోరితే అతడు బ్రాహ్మణుల గొప్పతనాన్ని గురించొవివరిస్తాడు. నేను శ్రీకృష్ణుడిని బాగా ఎరుగుదును. ఆదివరాహరూపంలో భూమిని ఉద్ధరించిన విష్ణువు ఆతడే. ఆతడి లీలవలననే పంచభూతాలు ఉద్భవించాయి. అతడి నాభికమలం నుండి పుట్టిన బ్రహ్మ ఈ లోకాలను సృష్టించాడు. శ్రీకృష్ణుడి లీలలు సామాన్యమైనవి కావు. ధర్మాలకు రాక్షసులవలన గ్గాని కలిగితే తాను అవతరించి అసురులను సంహరించి ధర్మాన్ని, దర్మాత్ములను కాపాడుతాడు. శ్రీకృష్ణుడు శుచి, సర్వవ్యాపి, శివుడు: అతడే దిక్పాలకుడు, విశ్వనాధుడు, కాలస్వరూపుడు, దిక్కులు మొదలైన సమస్తం అతడే, అతడు యజ్ఞపురుషుడు, సర్వమంత్ర తంత్రగమ్యుడు, బుగ్వేదం శ్రీకృష్ణుడి మాహాత్మాాన్ని కీర్తించింది. సర్వవేదాలూ ఆతడి తత్త్వాన్నే ప్రతిపాదిస్తాయి యజ్ఞంలో అగ్నీ యజమానుడూ, ఆహుతులు, య్లాగఫలం కూడా కృష్ణుడే. సూర్యచంద్ర నక్షత్రాలలోని వెలుగు ఆతడే. అతడే పరంజ్యోతి. స్వర్గం, అమృతం, వేదాంత వేద్యుడు ఆతడే.

ఆనుశాసనిక సర్వ కథాసారం - 65

ప్రశ్న 88 . శ్రీకృష్ణా! బ్రాహ్మణ మాహాత్క్వాన్ని వివరించ కోరుతున్నాను.

శ్రీకృష్ణుడు * నే నిదివరలో ప్రద్యుమ్నుడికి చెప్పినట్లు నీకు వివరిస్తాను. వేదత్రయ విజ్ఞానాన్ని సంపాదించాలన్నా మోక్షాన్ని సాధించాలన్నా, పితృదేవతల దయ పొందాలన్నా, ఐహికసుఖాలు గడించాలన్నా బ్రాహ్మణులను ఆశ్రయించాలి. ఆయురారోగ్య యశస్సంపదలు వారివలన లభిస్తాయి. కోరితే వారు వరాలు ఇవ్వగలరు. కోపిస్తే భస్మం చేయగలరు. వారికి ఉన్నదానిలో దానం చేసి తృప్తి పరిస్తే ఇహపరసుఖాలు కలుగుతాయి. నీ కొక ఆశ్చర్యకరమైన వృత్తాంతాన్ని చెప్పుతాను వినుము. న్వతంత్రవర్తనుడైన దుర్వాసుడు ఒకసారి మా ఇంటికి వచ్చాడు. చిత్రవిచిత్రంగా వ్యవహరించాడు. ఒకసారి ఒంటినిండా పాయసాన్ని వూయించుకొన్నాడు. రథానికి రుక్మిణిని కట్టి లాగించి బాధించాడు. ఆమె మూర్భపోగా రధాన్ని వదలి వెడలిపోయాడు. నేను ఆతడివెంట వెళ్ళి అనునయించి ప్రార్ధించాను. అతడు ప్రసన్నుడై 'అందరూ తమను తాము ఎంత (ప్రేమించుకొంటారో అంతగా నిన్నుకూడా గ్రేమించి పూజిస్తా' రని వరం ఇచ్చాడు. పాయసం అరికాలికి పూయలేదని చెప్పి దానివలన నాకు ప్రమాదముంటుందని సూచించాడు. రుక్మిణికి అపూర్వ సొందర్యొన్నీ, భర్మృవాల్ల భ్యాన్నీ ప్రసాదించాడు. కాబట్టి బ్రాహ్మణులపట్ల భక్తి కలిగి ఉండటంవలన శుభాలు చేకూరుతాయి. (అని ప్రద్యుమ్నుడికి వలెనే ధర్మరాజుకు కూడా బ్రహ్మణ మాహాత్మ్వాన్ని ప్రబోధించాడు).

ప్రశ్న 89 .దుర్వాసుడు వివాంశసంభూతు డని వింటాం. శివుడి మహిమను గురించి వివరించుము.

శ్రీకృష్ణుడు ఎవరు శివుడిని మనస్సులో నిలుపుకొని శతరుద్రీయ మంత్రాన్ని జపిస్తారో వారు ఇహపరసుఖాలు పొందుతారు. శివుడు మహాదేవుడు. దానికి మించిన పేరు మరొకటి లేదు. అతడి మూడవ కంటిమంట ధర్మవిరోధులను కాల్చివేస్తుంది. దక్షాధ్వరధ్వంస వృత్తాంతం ప్రసిద్ధం కదా! త్రిపురాసుర సంహారం ఆ దేవుని ప్రతాపానికి చిహ్నం. త్రిపురాసురులను సంహరించిన అస్త్రాన్ని ఆ దేవుడు ఒడిలో పెట్టుకొనగా, అది బాలుడుగా మారింది. ఆ బాలుడే దుర్వాసుడు

ప్రశ్న 90 . శివుడి ప్రధాన నామాలు స్తుతిస్తే భోగమోక్షాలు కలుగుతాయి అంటారు. వాటి వ్యుత్పత్తిని తెలిపి నాకు బోధించుము.

శ్రీకృష్ణుడు " శివనామాలన్నీ చెప్పి వివరించటానికి నాకు కానీ, బ్రహ్మకుగానీ సాధ్యం కాదు. కాని, నీ వడిగావు కాబట్టి నేను ఎరిగినంత వరకు చెప్పుతాను. శివుడు సార్ధకనాముడైన మహేశ్వరుడు. ఉగ్రత్వము, ఉన్నత ప్రతాపం ఉండటంచేత రుదు డయ్యాడు. దేవతలలో కెల్ల గొప్పవాడు కావున మహాదేవు డయ్యాడు. సత్కర్మలఫలాబైన శుభాలు కలిగించేవాడు కావటం చేత శివు డయ్యాడు. సుస్టిర తేజస్సుతో వెలుగొందటంవలన స్థాణు డయ్యాడు. స్థావర జంగమాత్మక రూపాల నన్నింటిని పాందటంచేత బహురూప నామధారి అయ్యాడు. పాగరంగువంటి జటలు కలిగినవాడు కావటంచేత ధూర్జటి అయ్యాడు. విశ్వులనే దేవతలు ఆతడియందు పుట్టారు. కాబట్ట అతడు విశ్వరూప నామధేయు డయ్యాడు. తన శరీరంలో బహునేత్రా లుండటంవలన సర్వతశ్చక్షువనే నామంతో ఒప్పారాడు. భూతములన్నీ పశువులై తాను వాటికి పతి కావటేంచేత పశుపతి అయ్యాడు. నందివాహనుడు కావటంచేత వృషవాహను డయ్యాడు. ప్రాణులను సమభావంతో పాలిస్తాడు కాబట్టి మృత్యువయ్యాడు. ఇవన్నీ వేదాలలో చెప్పిన శ్నివనామాలు. ఇంకా ఎన్నో పేర్లు శివుడికి ఊన్నాయి. వేదవేత్తలు వాటిని తెలిసి శివానందులై విహరిస్తారు. శివనామావళిని భక్తితో చదివినా, విన్నా సౌఖ్యానందాలు జనులు పొందుతారు. వ్యాసమహర్షి లోకహితం కొరకు శివస్తుతిని పఠనీయంగా అందించాడు. దాని భావ మిది-. సర్వజగత్తుకు నిత్యసాక్షి లోకైక శుభావహమూర్తి నిరామయుడు, పంచభూతాలకు మూలమైనవాడు, ఉదాత్తభూతము, శివుడు, ఫాలాక్తుడు. తనను భక్తితో 'సేవించేవారికి భవబంధమోక్షాన్ని కలిగించేవాడు. తన పదములపై' మనస్సు నిలిపేవారికి ఉత్తమ పదాలను, ప్రసాదించేవాడు ఆ మహాదేవుడు. ఈ స్తుతిని చేసేవారికి శివుడు ఆయురారోగైశ్వర్యాదులను ప్రసాదిస్తాడు.

ప్రశ్న 91 : పితామహా! ధర్మాలు అనేక విధాలుగా ఉంటాయి. వాటిలో ఆచరించదగిన ఉత్తమ ధర్మం ఏది?

ఆనుశాసనిక పర్వ కథాపారం = 66

భీష్ముడు : ధర్మవేత్తలు ధర్మమంటే ఏమిటో చెప్పుతారు. కాలం గడచిన కొద్దీ మరొక విధంగా మారుతుంది. ఒక్కొక్కసారి అధర్మమే ధర్మంగా మనసుకు స్ఫురిస్తుంది. నిశిత పరిశీలనం లేకపోవటంవలన ధర్మానికి సంబంధించిన విశేషాలు తప్పుగా చెప్పటంచేత ధర్మం మార్గం తప్పుతుంది. దానివలన దోషం ఏర్పడుతుంది. దానివలన ధర్మాచరణ పరులు కష్టాలకు లోనౌతారు. కాబట్టి ధర్మం సూక్ష్మ ప్రకారం కలది. వేదవిదులైన సజ్జ్బనులనుండి వివరాలను తెలిసికొనాలి

ప్రశ్న 92 : వేదాలలో చెప్పబడిందీ, ఎదుట కనపడేదీ, ఆచరణలో ఉన్నదీ- అని ధర్మం వేరువేరుగా ఉండి చీకాకు కలిగిస్తుంది. ధర్మసూక్షృతతో ఈ మూడింటిలో సరి అయినది ఏదో తెలియటం కష్టంగా ఉన్నది

ఉత్తరం : ఈ మూడు విధాలూ ధర్మవిశేషాన్ని తెలిసికొనటంలో మూడు దశలు. ధర్మరాజూ! అహింస, దానం, సత్యం. (శ్రోథపరిత్యాగం అనేవి ఉత్తమ ధర్మాలు. ఇది ధర్మానికి పరసీమ. దీనిని మనస్సులో నిలుపుకొమ్ము,

ప్రశ్న 93 : ఎవరు ధర్మంపట్ల ఈర్ష్య వహిస్తారు? ఎవరు దానిని ఉపాసిస్తారు? ఈ ఇరు తెగలవారూ పొందే గతులు ఎటువంటివి?

ఉత్తరం : రజస్తమోగుణ వికారాలు గల మనసున్నవారు ధర్మాన్ని ద్వేషిస్తారు. వారు నరకానికి వెళ్ళుతారు సత్యవ్రతులు ధర్మాన్ని ఉపాసిస్తారు. వారు ఊర్చ్వలోకాలకు పోతారు. =

ప్రశ్న 94 : సాధులు, అసాధులు - అనేవారు ఎట్టివారు?

ఉత్తరం . అసాధువులు తమంత తాము తెలిసినవారు కారు. ఇతరులు బోధించిన సదుపదేశాలను గ్రహించలేరు సాధువులు అట్లా కొదు. వారు స్వయంగా తెలిసినవారు, ఇతరులు మంచి చెప్పగా స్వీకరిస్తారు. వారు శిష్టులతో కలిసి భుజిస్తారు తగినవారికి దారి ఇచ్చి గౌరవిస్తారు. తగనిచోట్ల మలమూత్రాలు విడువరు. సత్యాన్ని బుజుమార్గాన్ని అనుసరిస్తారు. రక్షణకోరిన వారిని కాపాడుతారు. సరసభోజనం, భార్యాసంభోగం, గురువులను గౌరవించటం, నిర్మలహృదయాలను, నిత్య సంతోషాన్ని కలిగి ఉండటం వారి లక్షణాలు. వారు విషయ చాపల్యాన్ని వదలుతారు పాపాలకు (ప్రాయశ్చిత్తం చేసికొంటారు. ధర్మాన్ని అప్రకాశంగా ఆచరిస్తారు. భూతదయను ప్రదర్శిస్తారు.

(లల్లీ 95 : లోకంలో కొందరికి ప్రయత్నం చేయకుండానే ధనం లభిస్తుంది. ధర్మాన్ని ఆచరించేవారు, నీతి తెలిసినవారు పెక్కు మంచి పద్ధతులతో ధనాన్ని కోరినా అది లభించదు. కొందరికి అది లభించినా అది వారి సౌఖ్యానికి ఉపయోగపడదు. గురుబోధ ఎక్కువగా లేకపోయినా కొందరికి విద్య అలవడుతుంది, కొందరు బోధ పొందికూడా దుర్విద్యులౌతున్నారు. కొందరు రోగాలపాలపడి దెబ్బలు తినికూడా చావరు. కొందరు గడ్డిపరక తగలటంచేతకూడా మరణిస్తారు. ఇట్లా జరగటానికి గల కారణ మేమి?

ఉత్తరం : విత్తు లేకుండానే చెట్టు మొలుస్తుందా? అట్టాగే పూర్వజన్మలో చేసిన కర్మ ఈ జన్మలో ఫలాన్నిస్తుంది. గతంలో దానాలవంటి సత్కార్యాలు చేస్తే ఈ జన్మలో ప్రయత్నం లేకుండానే కోరికలు ఫలిస్తాయి. పూర్వజన్మలో తపస్సులు చేస్తే ఈ జన్మలో అనేక సౌఖ్యాలూ, గురుసేవ చేస్తే విద్యాబలం, అహింస పాటిస్తే నిండుసుఖ జీవితం లభిస్తాయి. అటువంటివి పూర్వజన్మలో చేయకపోతే ఈ జన్మలో అనేక కష్టాలు కలుగుతాయి. ఎల్లప్పుడూ ధర్మం మీద నిష్ట కలవాడికి కాలమే ధర్మరహస్యాన్ని కలిగిస్తుంది. ధర్మసాధనవలన మానవుడు ఇహలోకంలో శాంతినీ, పరలోకంలో ఆనందాన్నీ పొందుతాడు. మోక్షాన్ని సాధిస్తాడు.

ధర్మరాజా! వేదవ్యాస మునీంద్రుడు నీకు మార్గదర్శి శ్రీకృష్ణుడు నీకు ఆశ్రయం. అందుచేత చింత విడనాడి శాంత వృత్తితో ప్రజలను పాలించుము. నీకు సర్వత్రా విజయం లభిస్తుంది.

ఆమనశాసనిక పర్వ కథాసారం - 67 వేదవ్యాసుడు _భీిష్మా! ధర్మరాజుకు జ్ఞానం కలిగింది. ఆ జ్ఞానం అమృతంవంటి నీ ఉపదేశంవలన సిద్ధించింది. అతడి షోదరులు, కృష్ణుడు, ఆవ్హలైన రాజులు, ధృతరాష్ట్రుడు నిన్ను తగినట్లుగా గౌరవించి నీ దయకు పాత్రులయ్యారు. ఇళడికి ఇక సెలవిమ్ము సమయం వచ్చినప్పుడు అతడు నీ వద్దకు తిరిగి వస్తాడు. భీష్ముడు _ (ఆర్ధమైన కన్నులతో) ధర్మరాజా! నీవు పట్టణానికి వెళ్ళుము. సర్వశుభాలూ నిన్ను పొందుగాక! నీ బుద్ది ధర్మంలో మాత్రమే నిష్టమై ఉండుగాక! యయాతివలె సమగ్ర దక్షిణలతో యజ్ఞాలు నిర్వహించుము. రాజ ధర్మాలతో ప్రజలను రంజింపజేయుము. ఫలవృక్షాన్ని పక్షులు చేరి సుఖించేటట్లుగా నీ బంధువులు, స్నేహితులు నిన్ను ఆశ్రయించి సుఖిస్తారు గాక! సూర్యుడు ఉత్తరాయణంలో నగ్రవేశించటం తెలిసికొని నా వద్దకు రమ్ము. ఇంక వెళ్ళుము. నీవూ, నీ తమ్ములూ, ధృతరాష్టుడూ నుఖంగా ఉండండి. ధర్మరాజు పులకితుడై, ఆనందంతో దండప్రణామం చేసి 'అట్లే చేస్తాను. అని అనుమతి తీసికొని కృష్ణాదులందరితో కూడి హస్తినాపురం చేరాడు భీమాదులు తనను సేవిస్తూ ఉండగా ధర్మరాజు పట్టాభిషేక సమగ్ర రాజ్యాధికారాన్ని పొంది మనస్సులో ఊరటచెంది ఆనందించాడు. సమగ్రరాజ్యాన్ని స్వీకరించి, ప్రజలు మెచ్చుకొనేటట్లు పాలిస్తూ ఏభైదినాలు గడచిన తరువాత సూర్యుడు ఉత్తరాయణంలో 'ప్రవేశించాడని తెలిసికొని భీష్ముడిని దర్శించటానికి బయలుదేరాడు. భీష్మ నిర్యాణం: గాంధారీ ధృతరాష్ట్రుడూ, కుంతీ ముందు నడనగా, శ్రీకృష్ణాది బంధువర్గం, ధౌమ్యాది పురోహితవర్గం వెంట నడవగా భీష్ముడు శయనించి ఉన్న అంపతల్పం వద్దకు ధర్మరాజు చేరాడు. ధ్యానమగ్నుడై ఉన్న భీష్ముడికి తన రాకను, బంధువుల రాకను ఎరిగించాడు. మాఘమాసం శుక్లపక్షం వచ్చినదని భీష్ముడు సంతోషించాడు. అందరినీ ఆదరంగా చూచాడు. ధృతరాష్రడితో ఇట్లా అన్నాడు 'ధృతరాష్ట్రా! నీవు వేదశాస్తాలు చదివావు. వ్యాసాదులు బోధించిన ధర్మాలు విన్నావు. పాండవులను పుత్రడ్రేమతో పాలించుము. ధర్మరాజు నీ పట్ట భక్తి ఢరేమలు కలవాడు. అవినీతులైన దుర్యోధనాదులను గురించి విచారించకుము.'

ఆ తరువాత శ్రీకృష్ణుడివైపు చూచి భక్తితో ఇట్లా పలికాడు. “దేవదేవ! జీవాత్మక! దేవవంద్య! శంఖచక్ర గదాపద్మ చారుహస్త! వాసుదేవ! త్రివిక్రమ! వరద! పరమపురుష! ఇవే నా ప్రణతులు. కరుణించుము. నీవే నాకు బలం, నేను నీ భక్తుడను. ఆలుబిడ్డలు లేనివాడను, మిక్కిలి దయతో కాపాడి నాకు అనుజ్ఞనిమ్ము! మాధవా! పాండవులకు నీవే దిక్కు. శ్రీకృష్ణు డే పక్షంలో ఉంటే ఆ పక్షంలో విజయం తథ్యమని నేను దుర్యోధనుడికి చాలా సార్లు చెప్పాను. కాని, అతడు వినలేదు. తనవారిని నశింపజేసి, తానూ నశించాడు. నీ వెవరో నాకు తెలుసు. నరనారాయణులు లోకరక్షణార్థం అవతరించి భూతలంమీద తిరుగుతారని వ్యాసనారద మహర్షులు నాతో చెప్పారు" అని అన్నాడు.

శ్రీకృష్ణుడు భీష్ముడిని అత్యాదరంతో చూచి ఇట్లా పలికాడు.“శాంతనవా! నీయం దే దోషమూ లేదు. పైగా పితృభక్తితో మరణాన్ని సైతం నీ అదుపులో పెట్టుకొనగలిగావు. నీకు నేను అనుజ్ఞ ఇచ్చాను. నీతోడివారైన వసువులను కలిసికొానుము' అన్నాడు.

భీష్ముడు సంతోషించి పాండవులను, ధృతరాష్ట్రుడు మొదలైన వారిని చూచాడు. “మీరుకూడా అజ్జ ఇచ్చినట్లే కదా!' అని అడిగాడు. అందరినీ ఆలింగనం చేసికొన్నాడు. క్రౌర్యం మాని, సత్యాన్ని నిత్యం పాటించండని పలికాడు. బ్రాహ్మణులను గౌరవించుమనీ, యజ్ఞాలు చేయుమనీ ధర్మరాజుతో "పేర్కొని మౌనం తాల్చాడు. ధారణ అనే యోగ విశేషంచేత సమాధిలోనికి వెళ్ళి ప్రాణవాయువులను శరీరంనుండి వెడలించాడు. శరీరంలో ఉన్న బాణాలు రాలిపోయాయి. అది చూచి అందరూ ఆశ్చర్యపడ్డారు. భీష్ముడి ఆత్మ అతడి కపాలాన్ని చీళ్చికొని నక్షత్రంవతె ఎగిరిపోయింది దేవతలు పూలవాన కురిపించారు. వాద్యాలు మోగించారు. భీష్ముడిని స్తుతించారు. ఈ విధంగా భీష్ముడు స్వర్గగతు డయ్యాడు.

ఆమశాసవిక పర్వ కథాపారం - 68 పాండవులూ, ధృతరాషుడూ రాజలాంఛనాలతో చందన కొాష్టాలతో కూర్చిన చితిపై భీష్ముడి శరీరాన్ని ఉంచి దహన సంస్కారం చేశారు. గంగను చేరి తిలోదకా లిచ్చారు. గంగాదేవి పుత్ర శోకంతో విలపించింది. భీష్మ వ్యక్తిత్వాన్ని కీర్తించింది. శ్రీకృష్ణుడూ కృష్ణద్వైపాయనుడూ అమెను ఓదార్చారు. “అతని శిఖండి యేల? యమరాధిపుండున్‌ సమయింపం జాలునే? యతడు నిజేచ్చం జేసి నరునంచిత దివ్యశరంబు లంగ సం గతములు చేసి పాన్సుగ సుఖస్థితి మృత్యువు మాన్చియుండి కీ ర్యతిశయ మొంది తా వలచినప్పుడు పోయె; విషాద మేటికిన్‌?' (ఆను. 5. 480) అని శ్రీకృష్ణుడు భీష్మ చరిత్రకు భరతవాక్యం పలికాడు. జి.వి. సుబ్రహ్మణ్యం ప్రధాన సంపాదకుడు.

శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ఆనుశాసనిక పర్వము విషయ సూచిక మారాలి అయసపాయ్తూ ప్రథమాశ్వాసము

విషయము సంస్కతమూలము వుట గౌతమీ లుబ్దక సర్ప మృత్యు కాల సంవాదము 13-1-9 తి అగ్నిదేవుండు సుదర్శన యనుకన్యను వివాహంబు సేసికొనుట 13-2-12 138 సుదర్శను నింటికి ధర్మదేవత యతిధిలై వచ్చుట 13-2-48 22 ఇం(ద్రమతంగసంవాదం బను నితిహాసప్రకారము 13-3-8 28 విశ్వామిత్రునకు బ్రాహ్మణ్యంబు గలిగిన తెజంగు 13-3-1 33 వీతహవ్యుం డనురాజునకు (బ్రాహ్మణత్వము గలిగిన ప్రకారము 13-86-1 38 భీష్ముండు ధర్మరాజునకు దైవపౌరుషంబులతెజం గెజింగించుట 13-6-1 శం భీష్ముండు ధర్మజున కాశ్రయం బెప్పుడు నపరిత్యాజ్యం బని చెప్పుట 13-31-1 (కుంభ) ఢం విభునకుం బాటింపవలయువారిని భీష్ముండు ధర్మజునకు జెప్పుట 13-86-1 ఠ్‌1 భీష్ముండు ధర్మరాజునకు. బరమ మైనధర్మంబు సెప్పుట 13-18-1 (కుంభ) 53 భీష్ముండు ధర్మజునకు గరుత్మంతుని చరిత్రంబు చెప్పుట 18-19-1 (కుంభ) 5్‌ర్‌ కద్రువ తనకొడుకులకు జనమేజయునివలన నాశంబు గల్గునట్టు శపించుట 13-23-1(,) 64 కళ్యపుండు గరుడునకు గజకచ్చపంబులతెజం గెటింగించుట 13-25-1(,) 72 గరుడు. డింద్రుని జయించి యమృతంబు దెచ్చి కద్రువకూ 6 జూపుట 12-28-1(,) 82 (బ్రాహ్మణుడు హీనవర్గునకు వైదికమం(త్రంబు లుపదేశింప6 గూడదనుట 13-10-1 ంం లక్ష్మీనివాసస్టానములు 13-11-1 న! భంగాస్వనుం డనురాజు (స్త్రీయై కుమారులం గాంచిన (ప్రకారము 13-12-1 థిగ్ర ఇం(ద్రుండు భంగాస్వనునకు ౬ గోరినవరంబు లిచ్చి యను[గ్రహించుట 13-12-38 101 సనత్సుజాతుండు నారదున కుపదేశించిన తత్మ్య(ప్రకారము 13-38-1 (కుంభ) 107

గరుత్మంతుండు మునులకు విష్ణుదేవుని మహిమాతిశయంబు సెప్పుట 13-49-1 (కుంభ) 134 విష్ణుదేవుడు గరుత్మంతున కుపదేశించిన యాత్మతత్త్య(ప్రకారము 13-43-1(,) 125

ద్వితీయాశ్వాసము

అష్టావక్రుం డనుమునికుమవూరు చరి[త్రము 13-19-10 131 ఉత్తరదిశ యష్టావక్రుని చిత్తశుద్ది బరీక్షించుట 13-20-50 134 భీష్ముండు ధర్మరాజునకు! దానపాత్రభూతుల తెఅం గెటింగించుట 13-23-1 143 దైవపిత్యంబు లగు దానంబులకు. బాత్రభూతుల నిరూపించుట 13-24-49 150 భీష్ముండు ధర్మరాజునకు! బుణ్యతీర్థవిశేషంబుల నెటింగించుట 13-26-1 155 అత్రిప్రముఖమహర్ములు శరతల్పగతు(డైన భీష్ముం జూడవచ్చుట 13-27-1 164 + భీష్ముడు ధర్మజునకు గంగాప్రభావంబు సెప్పుట 13-27-19 166 వాసుదేవనారదసంవాద (ప్రకారము 13-66-1 (కుంభ) 176 వాసుదేవ వృధివీ సంవాద ప్రకారము 13-66-1 (కుంభ) 181 నారదపంచచూడాసంవాదం బను నితిహాసము 13-38-1 187 దేశశర్మ యను మునివరుభార్య రుచి యనుదాని చరిత్రము 13-40-1 191 భీష్ముడు ధర్మజునకు గాంధర్వాదివివహముల తెఆం గెటింగించుట 13-41-1 204 భీష్ముడు ధర్మజున నౌరసాదిపుత్ర భేదంబు తెఅంగు సెప్పుట 13-49-1 210 చ్యవననహుషసంవాదం బను నితిహాసము 13-50-1 214 చ్యవనకుళికసంవాదం బను నితిహాసము 13-52-1 22డ చ్యవనుండు తనయోగబలంబునం గుశికునకు నాకలోకంబు సూపుట 13-5్‌డ్ల-1 233 భీష్ముండు ధర్మజునకు దానవిశేషముల నెటింగించుట 13-92-28 (కుంభ) 239 భూదానమహిమాభివర్షనము 13-61-1 2ైతత్న .నక్షత్రదానమహిమాతిశయనిరూపణము 13-63-1 253 తిలదానవిషయక యమబ్రాహ్మణసంవాదము 13-67-1 2684 నృగచరి'త్రము 13-69-1 266 నృగుండు శ్రీకృష్ణువలనం బాపవిముక్తుండై పుణ్యలోకమునకుః బోవుట 13-69-26 272 గోప్రభావవిషయకం బగు నౌద్దాలకిపుత్ర చరిత్రము 13-70-1 274 ఇంద్రునకు (బ్రహ్మ చెప్పిన గోదానవిషయక వాక్యములు 13-71-5 279

గ్గ తృతీయాశ్వాసము ధర్మజునకు భిష్ముం డనుష్టేయంబులం జెప్పుట 13-74-1 285 బృహస్పతి మాంధాతకు దెలిపిన గోదొనవిధి ప్రకారము 13-75-4 288 గోవులకు. గపిలత్వంబు సిద్ధించిన ప్రకారము 13-76-21 293 వేదవ్యాసముని శుకునకు€ దెలిపిన గోప్రభావప్రకారము 13-80-6 301 సుమి(్రైం డను మునిచేం బోషింపంబడినగోవుల ప్రభావము 13-120-1 (కుంభ) 309 గోవులు 5ంతిదేవు యజ్ఞపశువులై గోలోకంబునకు బోవుట 13-123-26 (4) 319 వేగవ్యాసముని శుకునకుం జెప్పిన కపిలగోమహానుభావము 13-126-2(4,) 325 గోశ్రీసంవాదము 13-81-2 329 భీష్ముండు ధర్మజునకు సువర్షదానమహిమాతిశయంబు సెప్పుట 13-83-6 334 వసిష్టుండు పరశురామునకు€ జెప్పిన సువర్షమహిమము 13-83-40 339 భీష్ముండు ధర్మజునకు. బితృపూజావిధానం బెతింగించుట 13-87-3 చెత్త అత్రిమహాముని నిమి కెజింగించిన (శ్రాద్రక్రియావిశేషము 13-91-3 357 సప్తర్షి వృషాదర్భిసంవాదం బను నితిహాసంబు (ప్రకారము 13-9%్తంత్త 365 వృషాదర్శ్భి పుత్తెంచిన కృత్తి శునస్సఖునిచే మృతి బొందుట 13-95-48 370 ఉపానద్దానవిషయక సూర్య జమదస్ని సంవాదము 13-97-3 381 శూద్రున కవశ్యానుస్టేయం బైన ధర్మంబు నిరూపించుట 13-146-4 (కుంభ) 388 సర్వవర్ల సామాన్యధర్మ నిరూపణ (ప్రకారము 13-152-1(*,) 399 పరాశరముని(ప్రణీత ధర్మవిశేషంబు భీష్ముండు ధర్మజునకుం జెప్పు 13-353-16, ) 408 భీష్ముడు ధర్మజునకు ందటాకనిర్మాణ ఫలవిశేషంబు సెప్పుట 13-92-1 త్త షేడ్త చతుర్జాశ్వాసము

ధూపదీపనైవేద్యంబుల ఫలవిశేషము భీష్ముండు ధర్మజునకు జెప్పుట 13-155-1 (కుంభ) ఢ23 భీష్ముడు ధర్మజానకు సహుషుని ధూపదీపదానవిశేషంబు చెప్పుట 13-156-16, ) 433 ఇం(ద్రునకు గౌతమునితో నైన సంవాదము 13-159-11 (కుంభ)... 4కే భగీరథభునకు బ్రహ్మతో నైన సంవాదప్రకారము 1319016) శ50

72 భీష్ముండు ధర్మరాజున కుపవోస విధివిశేషము సెప్పుట 13-163-3 (కుంభ) డా] హరసనత్కుమారసంవాద(ప్రకారము 13-265-5 (,) తీరి0 సనత్కుమారుండు శివునకు దేహాంతర్లతదైవతములం దెలుపుట 13-167-1(,.) తం2 సనత్కుమారుండు రుద్రునకు సాంఖ్యయోగంబుతెణం గెటింగించుట 13-168-1 (.) 500 భీిష్ముండు ధర్మజునకు నహింసాస్వరూప నిరూపణంబు సేయుట 13-176-6 (4) 522 మాంసభక్షణ మందలి రుచివిశేషంబు మానుట దుష్కరంబని చెప్పుట 13-178-7 (౫) 529 వేదవ్యాసుండు గీటంబునకు నుత్తమజన్మంబులు గలుగ నను(గ్రహించుట 13-180-1(,.) 537 వ్యాసమైత్రేయసంవాదము - భీష్ముండు ధర్మరాజునకుం జెప్పుట 13-182-1( 4) 542 నారదపుండరీక సంవాదం బను పరమేతిహాస'ప్రకారము 13-186-1( 4) 548 భీష్ముండు ధర్మజునకు శ్రీకృష్ణుని చరిత్రంబు సెప్పుట 13-203-16.) 560 ఉమామహేళ్చరసంవాదం బను నితిహాసంబు 13-205-1( * ) 567 శివుండు పార్వతికి. దన శ్మశానవాసతకుం గారణంబు సెప్పుట 13-207-1( 4) 575్‌ పంచమాశ్వాసము శివుడు పార్వతికి వర్ణాశ్రమాచారంబు తెజం గెటింగించుట 13-128-28(అను-1-15) 583 శివుండు పార్వతికిం దపస్స్వరూపంబు చెప్పుట 13-580-15 (అను-ఏ 592 శివుండు పార్వతికి రాజత్వమహిమాతిశయంబు చెప్పుట 13-అను 1-15-895 602 శివుండు పార్వతికి వర్షకర్మపరిపాకంబులతెజం ఇెతింగించుట 13-అను 11-15-1525 6516 ఛవ్వండు పార్వతికి నాయుర్హృద్దిక్షయంబులకు. గారణంబులు చెప్పుట 13-అను 1-15-2300 635 శివుడు పార్వతికి స్వ్పష్నాదులతెజం గెజింగించుట 13-అను 1-25-2457 644 శివుండు పార్వతికి మానస వాచిక కాయికము లను త్రివిధ ష్థాపములం దెల్పుట 13-అను 1-15-2792 651 శివుడు పార్వతికి దానఫలవిశేషంబుల నెజింగించుట 13-అను 1-15-3205 659 శివుండు పొర్వతికి ధర్మవిశేషంబుల తెజుం గెతింగించుట 13-అను 1-15-3630 669 శివుండు పార్వతికి సాంఖ్యప్రకారంబు దెలుపుట 13-అను 1-15-4096 680 శివుండు పార్వతికి నాత్మసాయుజ్య ప్రాప్తి సాధనంబులు దెలుపుట 13-అను 1-15-4336 691 పార్వతి శినునకు (బ్రతివ్రతాధర్మంబులతెజుం గెతింగించుట 697 పార్పతి శివునకుం బ్రతివ్రత కనర్హంబులగు ధర్మంబులం దెలుపుట 13-అను1-15-4609 702

73 భీిష్ముండు ధర్మజునకు. బర'ప్రాప్తిహేతుభూతం బగు జపవిశేషంబు దెలుపుట 13-అను1-17-5 706 భిష్ముండు ధర్మజునకు విష్ణుమం(త్రధ్యానం బవళ్యానుస్టేయం బని చెప్పుట 13-135-4 713 భీష్ముండు ధర్మజునకు విష్ణునామ(ప్రభావంబుం దెలుపుట 13-135-12] 715 (బ్రాహ్మాణపూజునమస్కారంబులు బరమోత్కష్టంబులని చెప్పుట 13-136-1 720 పవనకార్తవీర్యార్డునసంవాదంబు భీష్ముండు ధర్మరాజునకుం జెప్పుట 13-137-2 72] పవనుండు కార్త్యవీర్యార్టునునకు నత్రిప్రభృతులమహిమ చెప్పుట 13-141-1 725 భీష్ముండు ధర్మజునకు. గృష్టుని ప్రభావం బుపన్యసించుట 13-143-3 729 కృష్ణుండు ధర్మరాజునకు (బ్రాహ్మాణప్రభావంబు చెప్పుట 13-144-1 733 దుర్వాసుండు కృష్ణునిమనళ్ళుద్ది పరీక్షించి యను[గ్రహించినప్రకారము 13-144-14 73 కృష్ణుండు ధర్మజునకు శివునిమహిమ చెప్పుట 13-145-3 739 కృష్ణుండు ధర్మజునకు శివనామనిర్సచనంబు చెప్పుట 12-126-1 (కుంభ) 7క్తప్ర భీష్ముండు ధర్మజునకు ధర్మసూక్ష్మ ప్రకారంబు చెప్పుట 13-147-10 747 భీష్ముండు ధర్మజునకు సాధ్వసాధుజనుల నిరూపించి చెప్పుట 13-148-8 753 శుభాశుభంబులు పూర్వజన్మకృతపుణ్యపాపంబులచేం గల్గునని చెప్పుట 13-149-10 755 భిష్ముండు ధర్మజు నూజడించి కరిపురంబునకు. బంపుట 13-152-5 759 ధర్మజుడు కృష్ణాదుల దోడ్కొని భీష్మునియొద్దకుం బోవుట 13-153-6 762 భీష్ముండు శరీరంబు విడుచుటకు శ్రీకృష్ణుననుజ్ఞ గొనుట 13-153-36 766 భిష్ముండు శరీరంబు విడిచి నాకలోకగతుం డగుట 13-153-46 768 పరలోకగతుండైన భీష్మునకు నన్నిసంస్కారంబు చేయుట 13-154-8 770 పుత్రశోకాతురమైన గంగాదేవి కృష్ణాదులం గనుంగొని దుఃథించుట 13-154-18 772 పుత్రమరణదుఃఖితయగు గంగను గృష్టద్వెపాయనుం డూజడించుట 13-134-26 773

మాజ్తాణల అవ్వు

శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ఆనుశాసనిక పర్వము

శ్రీరస్తు ర్‌ శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము జ్‌ ఆనుశాసనిక పర్వము - ప్రథమాశ్వాసము

శ్రీమత్కటాక్షరోచి ; స్త్రామ సముల్లాస విహిత సుస్లిర లక్ష్మీ

భూమానందిత భక్త! । వ్యామోహ విదూరయుక్త! హరిహరనాధా! 1 ప్రతిపదార్థం: హరిహరనాధా!= విష్ణు శివస్వరూపుడవైన ఓ పరబ్రహ్మమా ; శ్రీమత్‌= మంగళకరమైన, శోభాజనకమైన; కటాక్షరోచి:= కడగంటిచూపుల వెలుగులయొక్క; స్తోమ= సముదాయంయొక్క; సముల్దాస= వికసనంచేత; విహిత= కలిగించబడిన; సుస్టిర= మిక్కిలి శాశ్వతమైన; లక్ష్మీ= సంపత్తియొక్క; భూను= అతిశయంచేత; ఆనందిత భక్త[= సంతోషపరచబడిన భక్తులు కలవాడా!; వ్యామోహవిదూర= అజ్ఞానమునకు దూరగు లెవ్వరో వారితో; యుక్త!= కూడినవాడా!

తాత్పర్యం: దేవా! హరిహరనాధా! మంగళకరములైన ని దయాదృక్కులు తమమీద పొలయుటచేత నీ భక్తులు

సుస్టిర లక్ష్మీ సంపన్నులై పరమానంద భరితులవుతారు. స్వామీ! నీవు వ్యామోహరహితులైన జ్ఞానులతో కూడి

ఉంటావు.

విశేషం: 1. పై రెండూ హరిహరనాధుడికి సంబోధనలు. మొదటిది భగవంతుడి నేత్ర సౌందర్యాన్ని వర్షిస్తుంది. ఆ నేత్ర సౌందర్యమే

భక్తులకు జ్ఞాన ప్రదాయకమై వారి వ్యామోహాన్ని దూరంగా తొలగిస్తున్నది. మొదటి సంబోధన భగవంతుడి సగుణ రూపాన్ని వర్షిస్తే

రెండవ సంబోధన ఆయన కేవల ఆనంద స్వరూపుడని నిర్గుణ తత్త్వాన్ని వర్షిస్తున్నది.

“ఈ పర్వమునకు సంస్కృత (ప్రతులన్నిటిలోను 'అనుశాసన పర్వము' అనియే వ్యవహారము. వి.వియస్‌. శాప్రీ ప్రతియందు 'అనుశాసన', ఆనుశాసనిక' - అను రెండు పేర్టును గలవు. నన్నయభట్టు 'ఆనుశాసనిక' మనియే వాడినాడు” (1-1-33&60)' (ఉస్మానియా సంశోధిత ముద్రిత ప్రతి పుట 1)

వ. దేవా! వైశంపాయనుండు జనమేజయున కిట్లనియె;నట్లు దివ్యజ్ఞాన దేదీష్యమానుండైన దేవవ్రతుందు వివరింప వివిధంబులగు ధర్మంబు లాకర్ణించి, యజాతశత్రుం డతనికి సభక్తిక ప్రణామం బాచరించి, వినయ విశేష విభూషతుండై. 2

ప్రతిసదార్దం: దేవా!ః= హరిహరనాథా! (తిక్కన తాను చెప్పే తెనుగు భారతాన్ని హరిహరనాధుడికీ విన్నవిస్తున్నాడు. దీని కాయున

శ్రోత. ఈ భారతాన్ని సంస్కృతంలో వ్యాసుడు ద్రాసినడాన్ని వైశంపాయనుడు జనమేజయుడికి చెప్పాడు.); వైశంపాయనుండు= వైశంపాయనుడు; జనమేజయుననికిన్‌= జవమేజయుడితో; ఇట్టు+అనియెన్‌= ఇట్లా అన్నాడు; అట్టు= ఆ విధంగా; దివ్యజ్ఞాన= భగవంతుడిచ్చిన జ్ఞానంచేత; దేదీష్యమానుండు+ఐన= ప్రకాళిస్తున్నవాడైన, దేవవతుండు= యానజ్జీవితమూ దేవతల కనుగుణంగా

(వ్రతంగా బ్రతికినవాడు - భీష్ముడు; వివరింపన్‌= చెప్పగా; వివిధ ధర్మంబులు+ఆకర్షించి= అనేక ధర్మాలు విని; అజాతశత్రుండు=

మనస్సులో ఎవరిపైనా శత్రుత్వ భావన లేనివాడు - ధర్మరాజు: సభక్తిక ప్రణామంబు= భక్తితో కూడుకొన్న నమస్కారం; ఆచరించి=

చేసి; వినయ విశేషభూషితుండు+ఐ=ఐ వినయమన్న విశిష్టమైన అలంకారంతో అలంకరించబడినవాడై

2 శ్రీనుదాంధ్ర మహాభారతము తాత్సర్యం: ఓ హరిహరనాధా! వైశంపాయనుడు జనమేజయుడికి ఇట్టా అన్నాడు. ఆ విధంగా దివ్యజ్ఞానంతో ప్రకాశిస్తున్న భీష్ముడు వివరించగా అనేక ధర్మాలను విని ధర్మరాజు భీష్ముడికి భక్తితో నమస్కరించి వినయంతో శోభించి. సీ. '*అనఘ! నాదగు చిత్తమునకు శమంబు గా । వించుటకై నీవు వివిధ విశద

భంగులం బరమ కృపొనిరతుండ వై ।; సకల ధర్మ్యోపదేశములుం జేసి;

తిమ్మెయి. జెప్పంగా నించుక యేనియు ; శమము'లేకున్నది; చలముకొని య

నేక బంధుల వధియించితి; నది యొక్క ।; తలయు, నీ కలిగిన చారుణత్వ

ఆ. మొక్కతలయు నైన యుగ్రకర్మంబులు । చిత్తవృత్తి. దగిలి, యుత్తలంబు6 జేయ, శాంతి యెట్లు సిద్ధించు మునిమాన । నీయ! యింక నేమి సేయువాండ? 3

ప్రతిపదార్థం: అనఘ!= పాపం లేనివాడా[ నీవు; నాదగు చిత్తమునకున్‌= నా మనస్సుకు; శమంబు కావించుటకై= ఓదార్పు పొందించటానికి; వివిధ విశద భంగులన్‌= అనేకంగా విస్తారమైన పద్దతులతో; పరమకృపా నిరతుండవు+ఐ= మహాదయగల వాడవై; సకల ధర్మోపదేశముల్లు చేసితి(వి)= సకలధర్మాలు చెప్పావు; ఈ+మెయిన్‌ చెప్పంగాన్‌= ఇంతగా చెప్పినా? ఇంచుక ఏనియున్‌= కొంచెం కూడా; శమము లేకున్నది= ఊరట లభించటం లేదు (నేను); చలముకొని= పట్టుదలతో; అనేకబంధులజ చాలామంది చుట్టాలను; వధియించితిన్‌= చంపితిని; అది ఒక్క తలయున్‌= అదొక ఎత్తూ; నీకున్‌+అలిగిన= నీపై కోపగించి నీ కొనర్చిన; దారుణత్వము+ఒక్కతలయున్‌= క్రూరత్వమొకెత్తూ; ఐన= అయిన; ఉగ్రకర్మంబులు= క్రూర కర్మలు; చిత్తవృత్తిన్‌+*తగిలి= మనస్సు నంటుకొని; (వృత్తి= కదలిక, చేష్ట; ఉత్తలంబు చేయన్‌= కలతపెట్టగా; శాంతి= మనశ్శాంతి; ఎట్టు సిద్దించున్‌?= ఏ విధంగా లభిస్తుంది?; ముని మాననీయ!= మునులకు కూడా గౌరవించ దగినవాడా!; ఇంకన్‌+ఏమి చేయువాండన్‌?=ఐ ఇంక ఏమి చేస్తాను? తాత్పర్యం: ధర్మరాజు భీష్ముడితో ఈ విధంగా అన్నాడు: “మునులు కూడా నిన్ను గౌరవిస్తారు. నీవు పుణ్యమూర్తివి. ఎన్నో ధర్మాలు చెప్పావు. ఎన్నో నీతులు బోధించినావు. ఎంతో దయతో మన్నించి ఎన్నో రీతులుగా. చెప్పినా నా మనస్సు శాంతి పొందటం లేదు. పట్టుదలతో చుట్టాలను ఎందరినో చంపుకొన్నాను. అదొక (ప్రక్కా, నీపై కోపం వహించి నిన్ను పడగూల్చిన (శూరకర్మ మొక ప్రక్కా నా మనస్సును బాధిస్తున్నవి. నా మనశ్శాంతికి మార్గ మేదయ్యా? ఏం చేసేది? చెప్పుము.

విశేషం; పద్యమంతా మాటమీద మాటగా ఎడతెగకుండా అల్లబడింది. వాక్యంలో సొఫీదనం లేదు. మనశ్శాంతి లేనివాడు పడే

బాధంతా పద్య, వాక్య, రచన తెలియజేస్తున్నది.

వ. దుర్యోధనుం డతి లోభంబున నాతోం బంచి కుడువ నొడంబడండ; యేనును నాగ్రహంబున నతనికి, రాజ్యం బిచ్చి, తొలంగి నిలువను;మా యిద్దణ కతంబున నింత పుట్టెం; బశ్చాత్తాపం బెప్పాటనుం ద్రోపువడ దయ్యెడు." క!

ప్రతిపదార్థం: దుర్యోధనుండు= దుర్యోధనుడు; అతిలోభంబునన్‌= మిక్కిలి లోభగుణంతో; నాతో; పంచి కుడువన్‌= రాజ్యం పంచుకొని తినటానికి ఒడంబడండజ ఒప్పుకోడయ్యె; ఏనును= నేను కూడా; ఆ(గ్రహంబునన్‌= కోపంతో; అతనికిన్‌; రాజ్యంబు+ఇచ్చి= రాజ్యం కట్టబెట్టి; తొలంగి= తప్పుకొని; నిలువనుజ ఉండను; మా ఇద్ద కతంబునన్‌= మా ఇరువురి కారణంగా; ఇంతపుట్టెన్‌= ఇంత జరిగింది; పశ్చాత్తాపంబు= తర్వాతి బాధ; ఎప్పాటనున్‌= ఏ విధంగానూ; (త్రోపు పడదయ్యెడున్‌= త్రోసి పారేయటానికి వీలు పడనిదయింది.

ఆనుళాసనిక పర్వము - ప్రధమాశ్వాసము తి తాత్పర్యం; దుర్యోధనుడు పరమ లోభి కనుక రాజ్యం చెరిసగం పంచుకొని తిందామంటే కుదరనివ్వలేదు. పోనీ, నేనైనా కోపం లేకుండా సరే పోనివ్వు వాడినే తిననిమ్మని ఊరకున్నా పోయేదేమో! మా ఇద్దరి వలన ఇంత చేటు పుట్టింది. ఈ పశ్చాత్తాపాన్ని (త్రోసి వేయటం సాధ్యం కావటం లేదు.” విశేషం: ధర్మరాజు తనకూ యుద్దంలో బాధ్యత ఉందనటంలోనే అతని మంచితనం వ్యక్త మౌతున్నది. గౌతమీ లుబ్దక సర్ప నృుత్యుకాల సంవాదము (సం. 13-1-9)

చ. అనవుడు భీష్ముండిట్టు లను నాతనితో *నకటా! వధింపంగా

మనుజుండు గర్త గాండు, వినుమా! యితిహాస మొకండు సెప్పెదన్‌;

మమజవరేణ్య! గౌతమి యనంగ శమాన్విత యొక్క భూసురాం

గన యురగంబుచే సుతుండు గాలవశత్వముం బొంది యుండంగన్‌, క్‌ (ప్రతిపదార్థం: అనవుడున్‌= ధర్మజు డిట్లా అనగా; భీమ్మండు; అతనితోన్‌= ధర్మజుడితో; ఇట్టులనున్‌= ఇట్టు చెప్పుతున్నాడు; ఆకటా[= అయ్యో!; వధింపంగాన్‌= చంపుటకు; మనుజుండు= మనిషి కర్తకాండు= చేసే వాడు కాడు; ఇతిహాసము+ఒకండు= ఒక పురాణకధ; చెప్పెదన్‌= చెప్పుతాను; వినుమా!= జాగ్రత్తగా ఆలకించుము; మనుజవరేణ్య[= మానవులలో గొప్పవాడా!, రాజా! గౌతమి అనంగన్‌= గౌతమి అనే పేరుగల; శమ+అన్విత= శాంతంతో కూడుకొన్నది; ఒక్క: భూసుర+అంగన= (బ్రాహ్మణ స్తీ ఉరగంబు చేన్‌= పామువలన; సుతు;డు= తన కొడుకు; కాలవశత్వమున్‌= మృతిని (కాలానికి లోబడిన దశ); పొంది ఉండలన్‌= పొందగా, తాత్పర్యం: రాజా! అయ్యో! మనిషి దేనికీ కర్త కాడయ్యా, (కర్త ననుకొనటంతోనే ఇబ్బందులన్నీ) ఒక పూర్వ కథ చెప్పుతాను వినుము. (చాలా ప్రసిద్దమైనదని భావం). గౌతమి అన్న పేరుగల ఒక బ్రాహ్మణ స్రీ ఉండేది. ఆమె కోప తాపాది భావాలను అదుపులో పెట్టుకొన్న మహాత్మురాలు, ఆమె కుమారుడు పాము కరచినందున మరణించాడు. విశేషం: పుణ్యాత్మురాలికికూడా బాధ తప్పదనటానికి ఆమె శమాన్విత అని చెప్పటం. బుద్దదేవుని జీవితచరి[త్రలో కూడా కిసగౌతమికి (క్షీరగౌతమి= పాలమ్ముకొనే స్రీ తన కుమారు డిట్టాగే పాము కాటుచేత మరణిస్తే బుద్దదేవుడిని ఆశ్రయిస్తుంది. బుద్దదేవు డంటాడు “ల్లీ! ఇది కాల నియతి. దాని నేమీ చేయలేము. మృత్యు తరణోపాయమే శరణ్య" మంటాడు. బహుశః రెండు కథ లొకటే. చ వగచుచుం జూద నయ్యురగవల్లభు రజ్జినం గట్టి తెచ్చి య

మ్మగువకుం జూపి 'దీనిం దల వ్రందంగ మో+దేదం గోల నొండె, రెం

డుగ నెఅగత్తి వ్రేసిదం గడుం జెడు గీపొదపాంప పుర్వు, నే

మిగతి వధింతు? నంచు నొక మేటి కిరాతుండు రోషదీప్పుండై, ళ్‌ ప్రతిపదార్థం: ఒక మేటి కిరాతుండు= ఒక గొప్ప అడవిజాతివాడు; రోషదీప్తడు+ఐ= కోపంతో మండిపోతునవాడై;: ఆ+ఉరగవల్లభు= ఆ పెద్దపామును; రజ్జునన్‌= (త్రాటితో; కట్టి తెచ్చి; వగచుచున్‌ణచూడన్‌= దుఃఖిస్తూ చూస్తున్న (మరణించిన కొడుకుకైై; ఆ+మగువకున్‌= ఆ తల్లికి) చూపి= కిరాతుడు పామును చూపి; దీనిన్‌; కోలన్‌= కర్రతో; తల 'మ్రందంగన్‌+మోంచెదన్‌= తలను చితకబాదుతాను; ఒండెన్‌= లేదా; నెఆకత్తిన్‌= వాడి కత్తితో; వ్రేసెదన్‌= నరుకుతాను; కడున్‌= మిక్కిలి; చెడుగు= చెడ్డది; ఈ పొడ పాయ పుర్వు= ఈ పాడలుగల నికృష్టమైన పాము; ఏమిగతిన్‌ వధింతున్‌?= ఏ విధంగా చంపమంటావు?; అంచున్‌= అంటూ (ఆ కిరాతు డడుగగా),

4 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము చొత్సళ్యం: కొడుకు చొవును-చూచి దుఃఖిస్తూ ఉన్న తల్లి దగ్గర కొక అడవిజాతివాడు, పామును (తాడుతో కట్టి దెచ్చి, కోపంతో అన్నాడు: 'తల్లీ! ఇది చాలా దుష్టసర్బం. దీని తలను కర్రతో చితక గొట్టేదా? లేక కత్తితో దీనిని నరికేదా? ఏం చేయమంటావో చెప్పుము” అన్నాడు. క ఉన్న(గని యప్పడతి 'యో ।; యన్న! విడువు భుజగనాధు' ననవుడు నత 'దీ

పిన్నాతని ప్రాణంబులు । గొన్నది యిది, దీనియుసులు గొనియెద' ననియెన్‌. 7 (ప్రతిపదార్థం: ఉన్నన్‌కని= పై విధంగా అంటూ ఉండగా (వాడిని) చూచి; ఆ+పడతి= ఆ స్త్రీ! ఓ= సంబోధన; అన్న!= ఓ అన్నా! (ప్రేమతోడి పిలుపు); భుజగనాధున్‌= పెద్దపామును; విడువు= వదలిపెట్టుము; అనవుడున్‌= అనగా; అతండు= ఆ కిరాతుడు; ఇది= ఈ పాము; ఈ పిన్న+ఆతని= ఈ పసివాడి; ప్రాణంబులు కొన్నది= (ప్రాణాలు తీసింది; ఇది= చెడ్డపాము; దీని ఉసులు= దీని ప్రాణం; కొనియెదన్‌= తిస్తాను; అనియెన్‌= అన్నాడు. / తాత్పర్యం: “అన్నా! ఈ సర్పరాజును వదలి పెట్టుము” అని ఆ తల్లి కిరాతుడితో అన్నది, ఆ మాటకు ఆతడు ఇట్టా అన్నాడు. ఈ పసివాడి ప్రాణాన్ని తీసిన ఈ పాము [ప్రాణం తీస్తాను. విశేషం: ఆ సందర్భంలో - లోకంలో ఏ తల్లి పామును పోనివ్వు అనదు. కానీ, ఈ కథ కాల స్వభావమే మనిషి జీవన్మరణాలకు కారణమని చెప్పటానికి చెప్పుతున్న ఉపాఖ్యానం కనుక - ఇట్లా వ్రాయవలసి వచ్చింది. వ. అనిన నక్కోమలి యక్కిరాతుం జూచి. 8 ప్రతిపదార్హం: అనినన్‌= అనగా; ఆ+కోమలి= ఆ సుకుమారి (ప్త; ఆ+కిరాతున్‌చూచి= ఆ బోయవాడిని జూబిగా చూచి. తాత్పర్యం: ఆమె ఆ కిరాతుడీని జాలిగా చూచి. విశేషఠ: ఇక్కడ మగువ, పడతి ఇట్లా 'స్తీపర్యాయ వాచకాలేవీ వాడకుండా కోనులి అనటంలో ఆమె మెత్తని మనసు కలదని చెప్పటం కొరకే. క. _'విధివశమున వచ్చిన కీ। డధములు గొనియాడి వెడంగులై. విపులభవాం

బుధి మునుంగుదురు; మునుంగరు ; సధర్ములగు నుత్తనములు, ప్రశాంిం జులుకనై. 9 వ్రతిపదార్హం; విధి వశమునన్‌= దైవవశంగా వచ్చిన కీముశ ఆపద; అధములు= క్షుద్రస్వభావం కలవారు, వెడంగులు+ఐజు బుద్దిలేనివార్రై కొనియాడిజ పెడ్డగా. చేసి విపుల= పల్పరైన. చె+అంబుధిన్‌= సంసార సముద్రంలో; మునుంగుదురు= మునిగిపోతారు; సధర్ములు+అగు+ఉత్తములుజ ధర్మబుద్ధి గలవారైన మహనీయులు. (మాత్రం); (ప్రశాంతిన్‌= మనళ్శాంతి కలవారైనందున; చులుకన్‌+ఐజ=ఐ తేలికగా; ఉత్తంలువా మహాత్ములు" మునుంగరు= సంసార సము(ద్రంలో మునుగరు. తాత్పర్యం: “అన్నా! (రహస్యం చల్టతఆ. న్పైారు వినుము) ఆపదలు మన పూర్వజన్మ కర్మానుసారంగా వస్తాయి. (వాటిని వేరే ఎవడూ నీ మీద కోపంతో సృష్టించటం లేర్ధు ) కనక అధములైన వారు తల్లడిల్లి సంసార సము(ద్రంలో మునిగిపోతున్నారు తవు ఫవిచాప్‌ించలం ".. ఉంపటటల మాత్రం అట్టాకాక ధర్మవేత్తలు కనుక (సృష్టి నడతలోని (క్రమాన్ని చూచినవారు కనుక) శాంల పొంది "ల వ వాారాసి దాటిపోతున్నారు. (కనుక పాము విథి ఆజ్జ్బతో

ఛి ళ్‌

కరిచింది. కనుక వదలిపెట్టుము.)

ఆనుశాసవిక పర్వము = ప్రధమాశ్వాసము క్‌ విశేషం: ఈ పద్యంలో వెడంగురై అని ఉన్నదానికి *వ్రేంగులై' అనే పాఠాంతరం ఉన్నది. అది దీనికంటె బాగైన పరమని తోస్తుంది. (ద్రేంగులైఐ బరువైనవారై - వారు బరువైనవారు కనుకనే భవాంబుధిలో మునిగిపోతారు. ఉత్తములు (ప్రశాంతిచే చులుకనై= తేలిక్రైనవారై

వారు తేలికైనవారు కనుకనే మునిగిపోరు అనే స్వారస్యం లభిస్తుంది. వ అదియునుం గాక! 10 తొత్సర్యం: అంతేకాక. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం) క. ఈ పాముం జంప బ్రదుకునె నా పుత్రుడు? విదువు మర్దునక!' నావుడు “వాం “గీ పేద మాట లెల్లను । గోప వివశుందైన నాకుం గొలుపవు, ముగ్గా!'" శ1 ప్రతిపదార్థం: ఈ పామున్‌+చంపన్‌= ఈ పామును చంపితే; నాపుత్రుండు= నా కొడుకు; బ్రదుకునె?= బ్రతుకుతాడా? (ఆలోచించు); అర్జునక!= కిరాతుడా!; విడువుము= పామును వదిలిపెట్టము; నావుడున్‌= అనగా; వాండు= కిరాతుడు; ఈ పేదమాటలు= ఈ పనికిరాని మాటలు; ఎల్లను=ఐ అన్ని; కోప= కోపంతో; వివశుండు+ఐన= పరవశుడ నైన; నాకున్‌; కొలుపవు= నచ్చవు; ముగ్గా!= అమాయకురాలా! తాత్పర్యం: 'అర్జునకా! దీనిని చంపితే నాబిడ్డ 'బ్రతుకుతాడా? వదలుము' అన్న దామె. అతడు “నీవు తెలివి తక్కువదానివి కనుక (ముగ్ధ అని ఇందుకే అన్నాడు) పొమును వదలు మంటున్నావు. నేను కోపంతో మైమరచి ఉన్నాను. కనుక నీ మాబలు నాకు నచ్చవు' అన్నాడు. విశేషం: అర్జునక! అని ఆమె సంబోధన. వీడి మాట ముగ్ధ. ఈ మాటల చాటున కవి విశేషార్ధాన్ని దాచాడు. (అర్జునక అంటే తర్వాతి పద్యం చూడు-) ముస్ధ= తెలివి తక్కువదానా - అని. పసిపిల్లవాడిని చంపిన పామును వదలమంటా వేమిటి? పిచ్చితల్లీ - అని. ళు, కావున నెట్లు జంపుదున, కాని భుజంగముం బోవ నీను జూ" నావుడు, నింతి యర్జునక నామము నీ కవదాత భంగికిం గావలదే! మహీసురులు గా దను చొప్పనం దత్స్వహాయులుం బోవరు గాదె! యేల నినుబోంటికిం గ్రూరత నాదు సన్నిధిన్‌? 42 ప్రతిపదార్థం : కావునన్‌= కాబట్టి; ఎట్టున్‌= తప్పక; భుజంగమున్‌= పామును; చంపుదున కాని= చంపుతానే తప్ప; పోవనీనుఐ వదలిపెట్టను; చూజ చుమ్ము; నావుడున్‌= అనగా; ఇంతి= (ఆ) స్తీ; నీకున్‌; అర్జునక నామము= అర్జును డన్న "పేరు; అవదాత= స్వచ్చత్వ (తెల్లని); భంగికిన్‌= పద్దతికి; కావలదే!= కావద్దా!:*మహీసురులు= భూదేవతలు (బ్రాహ్మణులు); కాదను చొప్పునన్‌= కాదన్న పద్ధతిలో; తత్సహాయులున్‌= వారికి సాయపడేవారు (స్నేహితులు) కూడా; పోవరుకాదె!= పోరుకదా!; నినుబోంటికిన్‌= నీవంటి వాడికి; క్రూరత= (క్రూరత్వం; నాదు సన్నిధిన్‌ఇ్న నా మైల; ఏల?= ఎందుకు? తాచ్చర్యం : నీ వెన్నైనా చెప్పుము. ఈ పామును చంపకుండా పోనివ్వ' నని ఆ కిరాతు డంటే, ఆమె ఇట్టా అన్నది 'నీపేరు అర్జ్హునకుడు. అంటే స్వచ్చమైనవాడని కదా! ఆ పేరునకు అర్ధం మహాత్ములు కాదనేటట్టుగా వారి స్నేహితులు ప్రవర్తించరు కదా! నీ వంటి వాడికి నా సాన్నిధ్యంలో ఈ (క్రూరమైన మనస్సేమిటి? విశేషం: ఆమె శమాన్విత 1.5 కనుక అమె సన్నిధానంలో ఎవరూ ఆమె మాటను కాదని ఒక అంగుళమైనా పోలేరు. మహీసురులు కాదనే మూర్లాన్ని వారికి తోడ్పడేవారు. అనుసరించగరు గదా! అట్లాంటప్పుడు నా ముందు నీ వంటివారు ఈ క్రూరబుద్ధిని 'ప్రదర్శించవచ్చునా? అని ఆమె ఆశ్చ్ళర్యపడుతున్నది.

6 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము న, హింసకు నొడణుడ నే నెట్లు? ననవుడు, । 'జనబాధకము లైన జంతువులను జంపినం బాపంబు సమకూర' దని పల్కె ।; బోయ; 'వట్టిన రిపుం బొరిగొనంగ వల' దని చెప్పె నవ్వనిత; వా డహిం దెగం: జూచి జనంబులం గాచు టుఅదె? వృత్రుం జంపండె దేవవిభుండు? యజ్ఞ; ధ్వంసనము సేయండే? ఫాలనయనుః డట్ల తే. కావె? ధర్మువు హింసలు నీవు దీని । కియ్యకొను' మని తజిమె; నట్లెంత దథిమి నను దయావతి యైన యన్నాతి పాప । మునకు శొరదయ్యెః బోయ కిట్లనియెం బాము. 1413 ప్రతిపదార్థం: నేను; ఎట్టున్‌= ఏ విధంగానూ; హింసకున్‌= క్రూరకర్మకు; ఒడంబడన్‌= ఒప్పుకోను; అనవుడున్‌= అని ఆమె అనగా; బోయ కిరాతుడు; జనబాధకములు+ఐన= జనులను పీడించే; జంతువులనుజ మృగాలను; చంపినన్‌= చంపితే; పాపంబు= పాపం; సమకూరదుజ రాదు; అని పల్కెన్‌= కిరాతు డన్నాడు; ఆ+వనిత= ఆ స్త్రీ: పట్టినరిపున్‌= బంధించిన శత్రువును; పారిగానంగన్‌ వలదు= చంపవలదు; అని చెప్పెన్‌? వాండుజఐ బోయ; అహిన్‌= పామును; తెగన్‌+చూచి= చంపి; జనంబులన్‌= మనుష్యులను; కాచుట= రక్షించటం; ఉజదే!= మంచిదికాదా!; దేవవిభుండు= దేవేంద్రుడు; వ్వషత్రున్‌= వృషత్రుడన్న రాక్షసుడిని; చంపడే; ఫాలనయనుండు= లలాటంలో కన్ను కల శివుడు; యజ్ఞధ్వంసనము= దక్షయజ్ఞ నాశనం; చేయండే= చేయలేదా; అట్ల కావె[!= అట్లా కాదా! హింసలు= (క్రూరకర్మలు; ధర్మువు= ధర్మం; నీవుజ తల్లీ నీవుకూడా; దీనికిన్‌= ఈ పామును చంపటానికి; ఇయ్యకొనుము= అంగీకరించుము అని; తతేమెన్‌=ఐ ఒత్తిడి చేశాడు; అట్టు; ఎంతగా; తజీమినను= ఒత్తిడి చేసినా; దయావతి= దయకలది; ఐన; ఆ+నాతి= ఆ స్త్రీ పొాపమునకున్‌= హింసకు; చొరదయ్యెన్‌= అంగీకరించలేదు: (అప్పుడు) పొము; బోయకున్‌= బోయవాడితో; ఇట్టు+అనియెన్‌= ఇట్టా అన్నది. తొత్పర్యం: (ఈ పద్యమంతా స్త్రీకి, కిరాతుడికి జరిగిన సంభాషణ.) ఆమె హింస కంగీకరించ' ననగా, వాడు “మనుష్యులకు బాధ కలిగించే జంతువులను చంపటంలో పాపం లేదమ్మా!” అని చెప్పాడు. దాని కామె 'శత్రువైనా సరే మన చేత చిక్కినపుడు చంపరాదురా నాయనా!" అన్నది. వాడు దాని కంగీకరించక 'పూర్వం దేవేంద్రుడు వృత్రాసురుడిని చంపలేదా? శివుడు దక్షుడి యజ్ఞాన్ని నాశనం చేయలేదా? ఈ హింసలు ధర్మమే కదా! కనుక దీనిని చంపనిమ్ము' అని వా డెంత బలవంతం చేసినా ఆమె అంగీకరించలేదు. ఇదంతా వింటూ ఉన్న పాము బోయతో అన్నది. క. ''ఏనేమి తప్పు సేసితి? గానవు , నెటి నీవు లెస్సగా, మృత్యుపరా ధీనత బాలునిం గజచితిం గాని, వినుము! లేవు రోషకామాదు' లెదన్‌. 14 (ప్రతిపదార్థం: ఏను= నేను; ఏమితప్పుజ ఏ దోషం; చేసితిన్‌?= చేశాను?; నీవు; నెటిన్‌= న్యాయం: లెస్సగాన్‌= చక్కగా; కానవుజ తెలియవు; మృత్యు పరాధీనతన్‌= మృత్యుదేవతకు లోబడి; బాలునిన్‌= పసివాడిని; కజచితిన్‌= కాటువేశాను; కాని=ఐ అంతేకాని; వినుము; రోష+కామ+ఆదులుజ= కోపం, కోరిక మొదలైనవి; ఎదన్‌= నా మనసులో; లేవు. తాత్పర్యం: 'నా దేమి తప్పున్నది? నేను మృత్యుదేవత ఆజ్ఞకు లోనై బాలుడిని కరచాను ఆంతే, కానీ, నాకు కోపంకానీ, కోరిక కానీ ఏమీ లేవు. ఈ రహస్యం నీకు తెలియదు." వ అనుటయు నతందు. 15 తొత్సర్యం: అని పాము పలుకగా ఆ బోయవాడు. (తరువాతి పద్యంతో అన్నయం),

ఆమనుశాసనిక పర్వము - ప్రధమాశ్వాసము 7

క. 'విను! మృత్యువునకుం దగు సా । ధనుమ వగుటం జేసి నిన్ను దండింపంగాం

జను' ననవుడుం 'గుమ్మరికో ; లను సారెం బోలితిం దలంచి చూడు మెదన్‌. 16 ప్రతిపదార్థం: విను= (నాకు విషయం తెలియదన్నావు కనుక నేను చెప్పుతాను) బాగా వినుము; మృత్యువునకున్‌= మృత్యుదేవతకు; తగు= తగిన; సాధనమవు+ఆగుటన్‌+చేసి= (నీవు) పనిముట్టునైనావు కనుక; నిన్నున్‌; దండింపంగాన్‌+చనున్‌= శిక్షించి తీరాలి; అనవుడున్‌= అనగా (పామన్నది); కుమ్మరికోలన్‌= కుమ్మరివాని చేతి కర్రను; సారెన్‌+పోలితిన్‌= సారెవలె నైనాను; ఎదన్‌= మనస్సులో; తల(చి= ఆలోచించి; చూడుము. తాత్పర్యం: “నీవు మృత్యువు చేతిలో పనిముట్టువైనావు కనుక నిన్ను చంపి తీరవలసిందే' అని కిరాతు డనగా, పామన్నది 'అయ్యా! కొంచె మాలోచించి చూడుము. కుండలు చేసేవాడు చేతికర్రతో సారెను త్రిప్పుతాడు కదా! తిరిగే సారెది దోషమా? కర్రతో త్రిప్పిన కుమ్మరిదా దోషం? విశేషం: అలం : ఉపమ. ఈ పోలిక వేదాంత శాస్త్రంలోనిది. భగవంతుడు కుమ్మరివంటివాడు. మట్టిని కుండగా చేయటానికి

మట్టి - సారె- కోల అవసరం. ఇవి బాహ్యసాధనాలు. మట్టి కుండగా పరిణమింప చేసే సృజనాత్మకక్రియ, దానివెనుక నున్న భావం - భగవంతుడి సంకల్పంలోవి. చేతి సాధనాలు అచేతనాలు. సృష్టి చేసే సామర్ధ్యం అతడిదే. అట్టాగే మట్టి - కోల - సారెలు కావు కుండను చేసింది, అవి కేవలం సాధనాలు. వ ఈ క్రియ నావశం బగునే? యని పల్మినం బామున కర్టునకుం డిట్లనియె. 17 ప్రతిపదార్థం:ఈ(క్రియ= ఈ చంపటమన్న పని; నా వళంబు+అగునే?= నాకు శక్యమా?; అని పల్కినన్‌= అని చెప్పగా; పొమునకున్‌= పాముతో; ఆర్జునకుండు= కిరాతుడు; ఇట్టు+ఆనియెన్‌= ఇట్టా అన్నాడు. తాత్పర్యం: 'అయ్యా! చంపేశక్తి నాకెక్కడిది?" అని పామనగా కిరాతు డా పాముతో ఇట్టా అన్నాడు. విశేషం: పాము కరిస్తే చాలామంది బ్రతకటం లోకంలో ఉన్నది కనుక చంపే శక్తి తనకు లేదని పామన్నది. తే. *ఏయువాం దుండే, న మ్మేమి సేయు । ననక, యోపి తత్ధందనముసేంత పాస మండద్రె?

యెవ్వరేం బంప4 గటితు గా కేమి? క్రూరు । నిన్ను గీటడ(గించిన నింద రాదు. 18 ప్రతిపదార్థం: ఏయువాండు+ఉండన్‌= బాణం వేసే విలుకాడుండగా; అమ్ము= బాణం; ఏమిచేయున్‌=ఐ ఏం చేస్తుంది; అనక= అనకుండా; ఓపీ= శక్తి గలిగి; తత్‌ ఖండనము= దానిని నరకటం; పాపము+అం(డ్రై?= పాపమంటారా?; ఎవ్వరేన్‌= ఎవరైనా; పంపన్‌= పంపిస్తే; కజతుకాక ఏమి?= కరుస్తావా?; క్రూరున్‌= (క్రూరుడవైన; నిన్ను; గీట+అండగించినన్‌= చంపినందువలన; నింద= అపకీర్తి; రాదు= నాకు రాదు. తొత్సర్యం: 'బాణ మెక్కుపెట్టి విలుకాడు శత్రువు పై బాణమేస్తే అదేం చేస్తుంది లెమ్మని ఊరుకొనకుండా. నడుమనే దానిని విరుగగొట్టినందువలన పాప మంటారా ఎవరైనా? ఎవరో పంపించారని నీ వాబాలుడిని కరుస్తావా? నిన్ను నరికినా పాపం లేదు.” విశేషం; నేను మృత్యువు చేతిలో సాధనాన్ని అని పామన్న దానికిది కిరాతుడు చెప్పిన సమాధానం. చాలా తెలివిగా ఉన్నది. తే. అదియుం గాక, విశేషించి యరయ బుద్ధి! గలుగునట్టి సాధనములు గారె మీరు

మృత్యువున? కట్లు గావున మెలంగ మిడుక : నీక, పొరిగొనవలయు; మి మ్మెల్లభంగి.” 19

8 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము "ప్రతిపదార్దం: అదియున్‌+కాక= అంతే కాకుండా; విశేషించి= (ప్రత్యేకించి; అరయన్‌= ఆలోచిస్తే) మీరు= మీవంటివారు; మృత్యువునకున్‌= మృత్యుదేవతకు; బుద్ధికలుగు= మనస్సున్న; సాధనములు కారె?= పనిముట్టు కదా?; కావునన్‌= కాబట్టి; మెలంగన్‌= తిరుగుటకు; మిడుకనీక= కిక్కురుమన నివ్వకుండా; మిమ్మున్‌= మిమ్ములను; ఎల్లభంగిన్‌= సర్వవిధాలా; పారిగొనన్‌వలయున్‌= చంపితీరవలసిందే. తాత్పర్యం: అంతేకాకుండా, ప్రత్యేకంగా ఆలోచిస్తే మీరు మృత్యువు చేతిలో మనసున్న సాధనాలు. కనుక ఇకముందు మిమ్మల్ని తిరగనివ్వకుండా అన్నివిధాలా చంపటమే మంచిది.” విశేషం; 'కుమ్మరి కోలకు సారె వంటి దాన్ని మృత్యువు చేతిలో నే నన్న పై పద్యంలోని మాట' కిది సమాధానం. కోలా సారె మనస్సు లేనివి. పాము అట్టా కాదు. అది బుద్ది ఉన్నట్టి జీవి అవి. ఇక్కడ బుద్ది అన్నమాట ప్రతి తెలుగువాడూ వాడేదే. వు అనిన విని బోయకు భుజంగం బిట్లనియె. 20 ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌ విని= అనగా విని, భుజంగంబు= పాము; బోయకున్‌= కిరాతుడితో; ఇట్టు+అనియెన్‌= ఇట్లా అన్నది. తాత్పర్యం: అనగా విని కిరాతుడితో పాము ఇట్టా అన్నది. తే. 'బుద్ధి గల్గు సాధనముల పో। హవిస్సు, లరసి వేల్తురు బుత్విజు లా ఫలంబు

గాంచు నధ్వరకర్తయ :; కాక వారి కేమి పని? యనంగా మృత్యు వేంగుదెంచె. 21 ప్రతిపదార్థం: బుత్విజులు=ఐ యజ్ఞం చేయించే పురోహితులు; బుద్ది కల్గు= మనస్సున్న: సాధనములపో!= సాధనాలే కదా!; అరసి= (మంత్రాలను చక్కగా) విచారించి; హవిస్సులు= అన్నియందు హోమంచేసే నేయి మొదలైనవి; వేల్తురు= హోమం చేస్తారు; ఆ ఫలంబు= ఆ యజ్ఞఫలం; అధ్వరకర్తయ= యజ్ఞం చేసే యజమానుడే; కాంచున్‌= పొందుతాడు; కాక= అట్టాకాకుండా; వారికిన్‌+ఏీమిపని?= బుత్విజుల కేమిఫలం?; అనంగాన్‌= అన్నంతలో; మృత్యువుజ ఆ దేవత; ఏంగుదెంచెన్‌= వచ్చింది. తాచ్చర్యం:; 'నీ వన్నట్టు బుద్ధి గలుగు సాధనాలే కదా యజ్ఞం చేయించే పురోహితులు, వారు చేయించే హోమాల ఫలితం యజమానుడికి వస్తున్నది తప్ప పురోహితులకు వస్తున్నదా? అట్లాగే బుద్ధి ఉన్న సాధనాలమైన మా పని కూడా అంతే" అని పామన్నంతలో మృత్యుదేవత వచ్చింది. విశేషం: ఈ చర్చ చాలా తర్కంతో కూడుకొన్నది. తెలివితేటలే కాకుండా విషయం తెలిసిన పండితుల చర్చగా ఉన్నది. ఇక్కడ యజ్ఞ మన్న దృష్టాంతా న్నివ్వటం చాలా ప్రజ్ఞావంతమైైనది. క. _ చనదెంచి పామునకు ని; ట్లను 'నిను నేం గోరి పనిచినట్టుల, నన్నున్‌

బనిచెం గాలుం; డీ చా । వున కీవును నేను హేతువులు గా మనఘా! 22 'ప్రతపదార్థం: అనఘా! = పాపంలేనివాడా! (ఇది పామునకు సంబోధన); చనుదెంచి= వచ్చి; పామునకున్‌= పాముతో; ఇట్టు+అనున్‌= ఈ విధంగా అన్నది; నినున్‌= నిన్ను; నేను; కోరి=ఐ చెప్పి; పనిచినట్టులన్‌= పంపినట్టుగానే; కాలుండు= కాలస్వరూపుడైన యముడు; నన్నున్‌= నన్నూ; పనిచెన్‌= పంపించాడు; ఈ చావునకున్‌= ఈ బాలుడి మృతికి; ఈవును, నేనున్‌= ఇద్దరమూ; హేతువులు కాము=జ కారణం కాము. తొత్సర్యం: 'పాపంలేనివాడా! నిన్ను నేను చెప్పి పంపినట్టుగానే నన్ను యముడు పంపించాడు. అందువలన అతడి ఆజ్ఞనే నీకు వినిపించాను. కనుక మనమీ బాలుడి చావునకు కారణం కాము.

ఆనుశాసనిక పర్వము - ప్రధమాశ్వాసము ఠి విశేషం; అనఘా! అన్న సంబోధన వలన ఈ మృతికి పాము కారణం కాదని చెప్పబడింది. క. _ ఇన, శశి, పావక, భూమి, గ । గన, జల, పవనాది వస్తుగతు లెబ్లను గా లుని యజచేతి వనినం ద : క్కిన పని సెప్పంగ నేటికిని భుజగేంద్రా! 23 ప్రతిపదార్హం: భుజగ+ఇంద్రా!= పాములలో గొప్పవాడా! ఇన= సూర్యుడు; శశి= చంద్రుడు; భూమి= నేల; గగన= ఆకాశం; పావకజ అగ్ని; జల= నీరు; పవన= గాలి; ఆది= మొదలైన; వస్తుగతులు= వస్తువుల నడకలు; ఎల్లను= అన్నీ; కాలుని= యముడి; అరచేతివి= అరచేతిలోనివి (వశమున ఉన్నట్టివి); అనినన్‌= అనగా; తకిడ్రన= మిగిలిన; పని= కార్యం; చెప్పంగన్‌= చెప్పటం; ఏటికిని?= ఎందుకు? తొత్సర్యం: ఓయీ! పాములరేడా! సూర్యచంద్రాగ్నులు, ఆకాశం, నేల, నీరు, గాలి మొదలైన (ఇవి 7. బీవుడు- జీవాత్మ= యజమానుడు= కలిసి 8. వీరే అష్టమూర్తులు= శివుడి శరీరంగా చెప్పారు). వస్తువుల కదలికలన్నీ కాల స్వరూపుడైన ఆ దేవుడి చేతిలోని పనులు. ఇంతకంటె ఇంకా ఏమి చెప్పాలి? విశేషం: ఇక్కడ యముడే విశ్వానికి అధిపతిగా, సర్వకర్తగా చెప్పబడింది. ఇదే కరోపనిషత్తు వంటి చోట్ట మిక్కిలిగా వివరించబడినది. కాలుడు కూడా పరబ్రహ్మ స్వరూపుడే. క, విను మిట్లగు టేర్పడ నెటిం। గిన నాపై నిడుదు వెట్లు, కిల్టిషముం గా లుని చెయిది నన్ను దూటిన | నిను దూజణుట' యుటదె నాదు నిర్మాణమునన్‌. 24 ప్రతిపదార్థం: వినుము= (సరిగా) వినుము; ఇట్టు+అగుటన్‌= విషయమిట్టాంటిదని; ఏర్పడన్‌= స్పష్టంగా; ఎటింగినన్‌= తెలిస్తే; నాపైన్‌= నామీద; ఎట్టు ఏ విధంగా; కిల్చిషమున్‌= పాపమును; ఇడుదువు?= మోపగలవు?; కాలుని= యముడియొక్క; చెయిది= చేష్ట (ఇది); నన్నున్‌= నన్ను; దూటీనన్‌= నిందిస్తే) నాదు= నాయొక్క: నిర్మాణమునన్‌= నిర్మించటంలో. పనిలో; నినున్‌= నిన్ను: దూజుట= నిందించటం; ఉజదె= తగదా, తాత్పర్యం: విషయ మిట్లాంటిదని తెలిసిన తరువాత నాపై పాపాన్ని మోపటమంటే నీపై నీవే మోపుకొనటం కదా! నేను నిన్ను ఈ పనికి నియోగించినట్టు నన్నాయన నియోగించినాడు కనుక మన ఇద్దరిదీ పాపం కాదు. ఆ. అనిన భుజగ మిట్టులను 'నీవలన నేను । గుణము సెప్పు దోష గణన సేయ నన్ను బనిచె నంటి, నామీంది దోషంబుం ; బాపి కొనుట నాకు బాడి గాదె? 25 ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌= అనగా; భుజగము= పాము; ఇట్టులు+అనున్‌= ఈ విధంగా అంటున్నది; నీవలనన్‌= నీయందు; ఏను; గుణము గుణాన్ని; చెప్పన్‌= చెప్పగా; దోషగణన= తప్పు లెక్కించటం; చేయన్‌= చేయగా; నన్నున్‌; పనిచెను=ఐ పంపెను: అంటి= అంటివి; నామీది దోషంబుజ నాపై తప్పు; పాపికొనుట= పోగొట్టుకొనటం; నాకున్‌= నాకు; పాడి=ఐ న్యాయం: కాదె?= కాదా? చొత్పర్యఆ: పై రీతిగా మృత్యువనిన తరువాత పామంటున్నది; 'నీమీద నేను గుణాన్ని ఆరోపించి మాట్టాడితే సి వరి ! అల్ళ ఆగ్ని వేమో నన్ను పంపొనని, నా దేదో తప్పున్నట్లు చెప్పుతున్నావు. ఆ తప్పు పోగొట్టుకొనటంకొరకే నేనట్టా అన్నది. క. _ విను మటు కాలుని దెసనై। నను దోషము కలిమి లేమి, నా కాడంగాం బని యేమి? దోష గతిచిం । తన భాషణములకు నేను దగుదునె యనఫఘా।!" 26

10 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ప్రతిపదార్హం: అనఘా!= పాపం లేనివాడా!? వినుము; అటు= ఆ ప్రక్క; కాలునిదెసన్‌= యముడి పక్షాన; ఐనను= ఐనప్పటికిని; దోషము= తప్పు; కలిమి= ఉండటం; లేమి= లేకపోవటం: నాకు; ఆడంగాన్‌= చెప్పగా? పని ఏమి= ఏమిపని; దోష= పాప; గతి= పొటు; చింతనము= ఆలోచన; భాషణములకున్‌= తర్కించటానికి, మాట్లాడటానికి; నేను; తగుదునె?= అర్హుడనా? తాత్పర్యం: అయ్యా! నీ దే పాపం లేదు వినుము. యముడిపై తప్పు మోపటానికి గానీ, తప్పు లేదనటానికీ గానీ నేనెవడను? ఆ విధంగా పాపగతిని గురించి ఆలోచించటానికి గానీ, మాట్టాడటానికి గానీ నాకు సత్తా ఎక్కడున్నదసలు?" వ. అని పలికి పాము బోయమొగంబు సూచి. 27 ప్రతిపదార్థం: (పాము) అని పలికిజ ఆ విధంగా అని; బోయః= బోయవాడి; మొగంబు చూచి= ముఖం చూచి. తాత్పర్యం: పాము ఆ రీతిగా పలికి బోయవాడి ముఖం చూచి. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). క. 'వింటే, మృత్యువు మాటలు? । గంటే నామీందం దప్పు గలిగించెద; వి ట్లంటం గట్టం దగునే? యంటకు । నగి, బోయ యిట్టు లనియె, నరేంద్రా! 26 ప్రతిపదార్థం: మృత్యువు మాటలు= మృత్యుదేవత చెప్పినవన్నీ; వింటే?= ఆలకించావా?; నా మీ6ందన్‌= నాపై; తప్పున్‌= దోషాన్ని; కలిగించెదవు= కలిగిస్తున్నావు; కంటే?= (విషయమంతా) చూచావా?; ఇట్టుజ ఈ విధంగా; అంటన్‌+కట్టన్‌ తగునె?= అంటగట్టటం తగదుకదా!; అంటకున్‌= అట్టా (పాము) అనటానికి; నగి=ఐ నవ్వి; బోయ= కిరాతుడు; ఇట్టులు= ఈ విధంగా; అనియెన్‌= అన్నాడు; నరేంద్రా!ః= ధర్మరాజా! (భీష్ము డతడితో చెప్పుతున్నాడు) తాత్పర్యం: పాము బోయతో అంటున్నది: 'నీవు మృత్యువు మాటలు విన్నావు. విషయమంతా స్పష్టంగా చూచావు కదా! కనుక ఈ పాపం నాకంటగట్ట దగదు*. అప్పుడు బోయ నవ్వి అన్నాడయ్యా! ధర్మజా! క్ర నీవును, మృత్యువు బాపస। మావేశితమతుల రొజగ నాదినయంతం బోవునె మీపై దోషము, లే । వెలతునె యిట్టు లనిన యింతన మీకున్‌.” 29 ప్రతిపదార్థం: నీవును= నీవూ; మృత్యువున్‌= మృత్యువూ; పాప= పాపం (వలన); సమ్‌+ఆవేశిత= చక్కగా ఆవేశించబడిన; మతులరు= మనస్సుకలవారు; ఒజగన్‌+ఆడినయంతన్‌= ఒరిగేటట్టుగా చెప్పినంత మా'త్రంచేత; మీపైన్‌ దోషములు= మీయందున్న పాపాలు; పోవునె= పోతాయా?; ఇట్టులు+అనిన ఇంతన్‌+అ= ఈ విధంగా చెప్పినంత మా(త్రానః ఏన్‌= నేను; మీకున్‌= మీకు; వెజతునె?= భయపడతానా? తాత్పర్యం: బోయ పాముతో అన్నాడు - “నీవూ, మృత్యువూ ఇద్దరూ పాపానికి వశమైన మనస్సు కలవారు కనుక మీరెంత చెప్పినా ఇందులో ఒరిగే దేమీ లేదు. మీరట్లా అన్నంత మాత్రాన నే నేమీ జడిసేదీ లేదు.” వ. అనిన మృత్యువునుం బామును. 3౦ ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌= అనగా; మృత్యువును= మృత్యువూ; పామును= పాొమూ. తొత్సర్యం: అని అనగా మృత్యువూ, పామూ. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). క, 'ఘనుం డగు కాలుని వశమున ; జనియెడుమా, కరయ దోష సంగతి గలదే?” యనునెడం గాలుం డచటికిం ! జనుదెంచెం, బ్రితి ధర్మ సంశయ ముడుపన్‌. 3౩1

ఆనుశాసనిక పర్వము - ప్రధమాశ్వాసము క్ష

ప్రతిపదార్థం: ఘనుండు+అగు= గొప్పవాడైన; కాలుని= యముడి; వశమునన్‌= లోనై; చనియెడు= నడుస్తున్న; మాకున్‌= మాకు; అరయన్‌= చూడగా; దోష= తప్పుయొక్క; సంగతి= కూడిక; కలదే?= ఉన్నదా?; అను+ఎడన్‌= అనే సమయంలో; కాలుండు= యముడు; అచటికిన్‌= అక్కడకు; ప్రీతిన్‌= ప్రేమతో; ధర్మ= ధర్మసంబంధమైన; సంశయము= సందేహమును; ఉడుపన్‌= పోగొట్టటానికి; చనుదెంచెన్‌=ఐ వచ్చాడు, తాత్పర్యం: 'మాదేమున్నది? తప్పు మాది కాదు. అంతా కాలానికి లోబడి నడుస్తుంది" అని వారిద్ద రన్నంతలో యముడు ధర్మసందేహాన్ని పోగొట్టటానికి (ప్రేమతో వచ్చాడు. వ. చనుదెంచి యర్హునకు నాలోకించి. 32 (ప్రతిపదార్హం: చనుదెంచి= వచ్చి; అర్జునకున్‌= కిరాతుడిని; ఆలోకించి= చూచి. తాత్పర్యం: వచ్చి కిరాతుడిని చూచి. క. _ 'పొమును, మృత్యువు, నేనును , గా మీదారకుని మృతికిం గారణ, మీతం

డేమేం గర్మముం జేసిం దా । మృతిం బొందించె నదియ, తలకొని, యితనిన్‌. 33 ప్రతిపదార్థం: పామును= పామూ; మృత్యువున్‌= మృత్యువూ; ఏనును= నేనూ; ఈ దారకుని= ఈ పసివాడి; మృతికిన్‌= చావుకు; కారణము= హేతువు కాము; ఈతండు= ఈ పిల్లవాడు; ఏమేన్‌= ఏమేమి; కర్మమున్‌= పాప పుణ్య సంబంధమైన చేష్టు చేసెన్‌= చేసెనో; అదియ= అదే; తాన్‌= తానే; తలకొని= పూనుకొని; ఇతనిన్‌= ఇతడిని; మృతిన్‌= చావును; పొందించెన్‌= కలిగించింది. తాత్పర్యం: యము డీ విధంగా పలికాడు: 'నేనూ, పామూ, మృత్యువూ ఈ పసివాడి చావుకు కారణం కాము. మకఠేమిటంటే = వీడి కర్మే పూనుకొని వీడి కా చావును తెచ్చిపెట్టింది. క. విను కర్మం బొనరించును ।; జననము, మరణంబు, నదియ సౌఖ్యము, దుణ్గుం

బును గావించుం, దనచే। సిన దానిం బడకపోవ శివునకు వశమే?" 34 ప్రతిపదార్థం: విను= వినుము; కర్మంబు= తాను చేసిన కర్మ; జననముః= పుట్టుక; మరణంబున్‌= చావును; పొనరించును= చేస్తుంది; అదియ= అదే, కర్మే: సౌఖ్యమున్‌= సుఖాన్ని; దుఃఖంబున్‌= దుఃఖాన్ని; కావించున్‌= కలిగిస్తుంది; తన= తాను; చేసిన దానిన్‌= చేసిన దానిచేత; పడకపోవన్‌= వశపడకుండా పోవటం; శివునకున్‌= శివుడికి కూడా; వశమే?= శక్యమా? తాత్పర్యం: ఉన్న విషయ మేమంటే, చెప్పుతాను వినుము. జీవుడు తాను చేసిన కర్మవలననే పుట్టుక చావూ పొందుతున్నాడు. అదే సుఖ దుఃఖాలకూ కారణమౌతున్నది. తాను చేసిన కర్మను తప్పుకొనిపోవటం శివుడికి కూడా సాధ్యం కాదు." (అంటే ఇక మనిషెంత?) విశేషం: పద్యంలో నాల్గవ పాదం ఒక జాతీయం. వ. అని చెప్పి. పక్‌ తాత్పర్యం; ఈ విధంగా చెప్పి. క. “కావున, నిందటు, నుడుగుం డీ । వాదం' బనుడు, బోయ కిట్లను, ధరణీ

దేవాంగన దన యెజటుకయు । దేవాలాపములు నొక్క తెరువై యున్నన్‌. 36

12 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ప్రతిపదార్హం: కావునన్‌= కాబట్టి; ఇందయున్‌= మీరంతా" ఈ వాదంబు= శ చర్చ; ఉడుగుండుజ= మౌనండి అనుడున్‌= అనగా; ధరణీదేవ= భూసురుడి, బ్రాహ్మణుడి;,.అంగన= స్త్రీ (ట్రాహ్మణట్తు: తన ఎయుకియున్‌= తన జ్ఞానం దేవ= దేవుడి ఆలాపములు= మాటలు; ఒక్క= ఒకే; తెరువైఐ విధంగా; ఉన్నన్‌= ఉండగా తాత్పర్యం: కాబట్టి మీరంతా ఈ చర్చ మానండి" అనేటహూుటికి ఆ బ్రాహ్మణ స్త్రీ తన జ్ఞానం , యము దడన్నమాట లీ ట్‌ బు ఫ్ర వా

లొకే రకంగా ఉన్నందున. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). ఆ. ఇట్టి వనటం బొందునట్టి పాపము సేసి । వనిత లిట్టయగుదు రనఘ! యివ్వి

ధంబు మరణ మొందం దగు కిల్లిషంబున : బాలు రిట్ల పోదు రేల కలంగ." 37 ప్రతిపదార్హం; అనఘ!= పాపం లేనివాడా!; ఇట్టి= ఇట్లాంటి, వనబేన్‌= దుఃఖమును; పొందునట్టి= పొందినటు వంటి; పాపముచేసెి= పాపం చేసి; వనితలు= స్రీలు; ఇట్ట అగుదురు= ఇట్టాగే బొతారు; ఈశ+విరంబు= ఈ పడ్డతి; మరణము= చావు; ఒందన్‌*తసు= పొందదగిన; కిల్చిషంబునన్‌= పాపాన; బాలురు= పిల్లలు; ఇట్ట= ఇదే విధంగా" పోదురుజ పోతారు; కలంగన్‌= కలతసడటం; ఏల?= ఎందుకు? తొత్సర్యం: పాపం లేనివాడా! అర్జ్హునకా! ఇట్లాంటి దుఃఖం మన పాపంవలననే వస్తుంది. ఈ విధంగా పిల్లలు చచ్చిపోవటానికి వారి పాపకర శ్రకు కారణం తప్ప ఎవరూ కారు.” వు అని వెండియు. 38 ప్రతిపదార్హం: అని; వెండియున్‌= మరల. తొత్సర్యం: అని మళ్ళీ. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). క. 'సకల జనంబులుం గర్మము ; నకు ననుగుణమైన తెరువునం బోదురు దీ

నికి రోష విషాదము లే , టికి విడువుము పాము, సంఘటింపుము శమమున్‌." 39 ప్రతిపదార్థం: సకలజనంబులు= జనులంతా; కర్మమునకున్‌= కర్మకు: అనుగుణంబు+వఐన= తవ; చెరువునన్‌= బాటలో” పోదురు= పోతారు; దీనికిన్‌= దీనికొరకు; రోష= కోపం, విషాదము= దుఃఖం ఏడూ; దేనికి?= ఎందుకు? పామున్‌= పామును; విడువుము= ఎదలిపెట్టుము; శమమున్‌= శాంతిని; సంఘటింపుము= పొండుము. తాత్పర్యం: 'కర్మానుగుణంగానే మనుషులంతా ప్రవర్తిస్తారు. దీనికొరకు కోపం, ఏడ్పూ దేనికి? పామును వదలిపెట్టి శాంతిని పొందుము. క. అన విని తెలిసి విడిచె, న । ర్లునకుండు భుజగము, నపాస్తరోషుం డగుచుం

జని రెలమి బొంది, కాలుం । డును, మృత్యువు! గావునను విడువు మీ వడలున్‌. 40 ప్రతిపదార్థం- అనన్‌= అని ఆమె చెప్పుగా; విఫి= ఆలకించి" తెలీసి= ఎషయు మెరిగి, అర్హునదుందు= కిరాతకుడు: అసాస్తవ పోయిన; రోషుండు= కోపం కలవాడు; అగుచున్‌= అవుతూ; భుజగము్‌= పామును" వెడ్తిచెన్‌ఐ వదలిపెట్టాడు: కాలుండును= యముడును; మృత్యువున్‌= మృత్యుదేవత' ఎలమిన్‌= సంతోషం; పొందిజ= చెంది" చినిరి=ఐ వెళ్ళిపోయారు" కావునన్‌= కాబట్టి; ఈవున్‌= ధర్మరాజా! నీవు కూడా; అడలున్‌= దుఃఖాన్ని" విడువుము= విడిచిపెట్టుము

ఆనుశాసనివ పర్వము = ప్రధమాశ్యాంము శేతె తాత్పర్యం: అంతా విన్న తరునాత జ్ఞానోదయమైన కిరాతుడికి కోపం పోగా పామును వదలిపెట్టాడు. మృత్యువూ, కాలుడూ సంతోషంతో వెళ్ళిపోయారు. కాబట్టి ధర్మరాజా! నీవూ దుఃఖాన్ని పరిత్యజించుము.'

తే... కారు దుర్యోధనుండు నీవుం గారణములు బాంధవుల రణ మరణ సంప్రాప్తి కనఘ!

ల్‌ స్‌ వానో వారు, దమతమ కర్మముల్‌ కారణములు గాంగ నిట్లయి: రేల శోకంబు నీకు? తగ ప్రతిపదార్హల: అనఘా!= ధర్మరాజూ!" దుర్యోధనుడున్‌= సుయోధనుదుకానీ. నీవున్‌= నీవుకొనీ; బాందవుల= చుట్టాలయొక్క; రణ మరణ= యుద్దంలో చావులు" సంప్రాప్తికిన్‌= పొందటానికి" కారణములు= కారణాలు; కారు; తమ తమః వారి వారి; కర్మముల్‌= కర్మలే కారణములు= కారణాలు' కాంగన్‌= అయినందున; ఇట్టు+అయిరి= ఈ+ విధంగా యుద్దంలో మరణించినవారు అయ్యారు;

నీకున్‌= నీకు కోకంబు= దుఃఖం; ఏల?= ఎందుకు? *

తాత్సర్యం: నాయనా ధర్మరాజా! యుద్దంలో చుట్టాలంతా అట్లా మరణించటానికి కారణం వారి కర్మలే కాని

నీవు కానీ దుర్యోధనుడు కాసీ కారణం కారు. కనుక దుఃఖం నిడిచిపెట్టుము.

వ. గౌతమ్‌, లుబ్ధక, భుజంగ, మృత్యు, కాల, సంవాదం బను నియ్యితిహాసంబు తాత్పర్యంబు మనంబునం బట్టుకొలిపి, యా పుట్టిన కలంకం దొలంగ జడిసి శమంబున సుఖీివి గ' మ్మనం, గౌంతేయాగ్రజుండు సంతసిల్లి, శాంతనవునితో ని ట్లనియె. 42

ప్రతిపదార్హం: గౌతమీ= గౌతమి అనే ఆ బ్రాహ్మాణస్త్రీ' లుబ్దక= కిరాతుడు; భుజంగ= పాము; మృత్యు= మృత్యువు: కాల= కాలుడియొక్క.; సంవాదంబు= సంభాషణ; అను= అన్న" ఈ ఇతిహాపంబు= ఈ పురాణకిధయొక్క; తాత్పర్యంబు= భావం, రహస్యం; మనంబునన్‌= మనస్సులో; పట్టుకొలిపి= నిలుపుకొని; ఆ పుట్టిన= నీకు పుట్టిన ప్రసిద్దమైన కలంకన్‌= కలతను; తాలంగన్‌ జడిసి=ఐ పోగొట్టుకొని; శమంబునన్‌= శాంతితో" సుఖివి కమ్ము సుఖం పొందుము; అనినన్‌= అనగా" క ంతేయ+అ(గ్రజుండు= కుంతీ పుత్రులలో పెద్దవాడైన ధర్మరాజు సంతసిల్లిఐ సంతోషించి; శాంతనవునితోన్‌= శంతనుడి కుమారుడైన భిష్ముడితో; ఇట్టుశఅనియన్‌వ ఈ నిధంగా అన్నాడు. తాత్పర్యం: ఈ గౌతమి, మృత్యువు, కాలుడు, బోయ - వీరి సంభాషణ రూపమైన పురాణకథ యొక్క భావాన్ని మనస్సులో పెట్టుకొని నీకు కలిగిన దుఃఖాన్ని తొలగించుకొని శాంతిన పొంది సుఖించుము' - అనగా ధర్మరాజు భిష్ముడితో ఇట్లా అన్నాడు:

విశేషం: ఈ కధలో పాత్రలు నలుగురు కధ సంభాషణ రూపంలో చెప్పబడింది. అది సరవాదం. ఇతిహాసనుంటే పరంపరగా

జనం చెప్పుకొనే పురాణకధ ఈ కదా తాత్పర్య మిది - 'నీకు కలిగిన కష్టనష్టాలకు సుఖదుఃఖాలకు కారణం నీ కర్మతప్పు ఎవరూ

కాదు' ఈ దృష్టితో బ్రతకటమే భక్తి జ్ఞానం దీనివలననే శాంతి లభిస్తుంది. సంఘంలో ఘర్షణలు లోపించిపోలాయి. ఇది భారతీయి సంస్కృతి. శిరిడీ బాబా కూడా ఇట్టాంటి సందర్భంలోనే భక్తులిద్దరు పామును చంపాలనీ, వద్దనీ తగాదా పడితే అన్నాడు 'సర్వ్యమూ ఈశ్వరేచ్చ ననుసరించి (ప్రవర్తిస్తుంది తప్ప పొము కారణం కాదు అని.

అన్నిదేవుండు సుదర్శన యను కన్యకను వివాహంబు సేసికొనుట (సం. 13-2-12)

చ. “అనఘ! గృహస్ట్థధర్మమునయందు. జరించి నరుండు మృత్యు సం జనితభయంబు పాపికొన జాలునొ చాలండొ?' యన్న నా సరి త్తనయుండు 'దానికిం దగు విధంబు దిరం బగు నేని. జాలు న య్యను వొడగూడునట్టి యితిహాసము విను నరేంద్ర! చెప్పెదన్‌, ఉప

క్షే శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ప్రతిపదార్థం: అనఘ!= (భీష్ముడికి సంబోధన) పాపం లేనివాడా!; నరుండు= మనిషి గృహస్ట ధర్మమునఅందున్‌= గృహస్థాశ్రమ ధర్మంలో; చరించి= (ప్రవర్తించి; మృత్యుసంజనిత= చావువలన పుట్టే భయంబు= భయం; పాపికొనన్‌= పోగొట్టుకొనగా; చాలునా?= సమర్జ్హుడగునా?; చాలండొ?= సమర్భుడు కాడా! అన్నన్‌= అని ప్రళ్నెంచగా? ఆ సరిత్‌+తనయుండు= ఆ (గంగా)నది కొడుకు భిష్ముడు; నర+ఇం(ద్ర!= (ప్రజలను పాలించే రాజా!; దానికిన్‌+తగు విధంబు= దానికి తగిన పద్దతి; తిరంబు= స్థిరం; అగున్‌+ఏని= అయితే; చాలున్‌= సమర్హమే; ఆ+అనువు= ఆ ఉపాయం; ఒడన్‌+కూడునట్టి= కలిగించే: ఇతిహాసము= పూర్వకధ; చెప్పెదన్‌= చెప్పుతాను; విన్ము= వినుము. తాత్పర్యం: పుణ్యాత్ముడా! మనిషి గృహస్తాశ్రమంలో ఉండి మృత్యుభయం పోగొట్టుకొనగలడా?' అని ధర్మరాజు (ప్రళ్ళిస్తే తాతగారైన భీష్ముడు “ధర్మానికి స్థిరంగా నిలబడగలీగితే ముక్తి పొందగలడు. దాని కొక కధ ఉన్నది చెప్పుతాను వినుము, విశేషం: 1. పాపమంటే (బ్రతుకులో ఎటువీలైతే అటు నడుస్తూ పోవటం. ధర్మానికి కట్టుబడి నడవటం పుణ్యం. 2. మృత్యువంటే చావు కాదు. ధర్మం, భగవంతుడు, ఆత్మవిచారం లేకుండా (బ్రతికే వట్టి గొడ్డు బ్రతుకు. మామూలు జీవితం. 3. ఇతి+హ+అస్‌= ఇది ఇట్లా ఒకప్పుడు ఉన్నది. ఒకప్పుడు ఇట్లా జరిగిందని జన పరంపర చెప్పుకొనే ప్రాచీన కథ. కధ జరిగిందని చెప్పినా ఆ పద్ధతిగా జీవిస్తే ఇప్పటికీ జరుగుతుందని చెప్పేది. కనుక మూడు కాలాలకూ అన్వయించే కధ. మ. మనువంశంబునం బుట్టి, సర్వజనతామందారమై, నేలయె

ఖను బాలించి, జగత్రయీప్రణుతలీలం బొల్టె దుర్యోధనుం

దను రా జవ్విభు నొప్పు నర్మదకు6 గామావేశముం జేసినన్‌

వనితారూపము దాల్చి పొందె నతనిన్‌ వైదర్ధ్య హ్యృద్యంబుగన్‌. శశ ప్రచిపదార్థం: దుర్యోధనుండు= దుర్యోధనుడు; అనురాజు= అనే పేరు గల ఒకానాక రాజు (పూర్వం జరిగిన కథలో రాజూ); మనువంశంబునన్‌= మనువుతో [ప్రారంభమైన వంశంలో; పుట్టి= జన్మించి; సర్వజనతా= అందరు మనుషులకూ; మందారము+ఐ= కల్పవృక్షమై; నేల ఎల్లనుజఐ భూమినంతా; పాలించి= ఏలి; జగత్రయీ (ప్రణుతలీలన్‌= మూడులోకాలచేత మిక్కిలి స్తుతించదగ్గ విధంగా; పాల్ళెన్‌= ఒప్పారెను; ఆ+విభు= ఆ రాజుయొక్క; ఒప్పు అందం (దేహ సౌందర్యం, మనస్వొందర్యం); నర గైదకున్‌= నర్మద అనే నదికి; కామ+ఆవేశమున్‌= ప్రేమోత్సాహం; చేసినన్‌= కలిగించగా; వనితారూపము= స్రీరూపం; తాల్చి= పొంది; వైదర్య్య= నేర్పుతో; హృద్యంబుగన్‌= మదికి ఇంపుకాగా; అతనిన్‌= ఆ రాజును; పాందెన్‌= వివాహం చేసికొన్నది. తాత్పర్యం: పూర్వం మనువంశంలో దుర్యోధను డనే రాజు పుట్టి ముల్గోకాలచేత మిక్కిలి స్తుతించబడేటట్టు పోలించాడు. అతడి అందాన్ని చూచి నర్మదానది (ప్రేమావేశం పొంది (స్తీరూపం ధరించి అతడిని పెండ్సి చేసికొన్నది. విశేషం; భారతంలో చాలాచోట్ల నదులు స్త్రీలై వచ్చి రాజులను పెండ్లి చేసికొన్న కధలు చాలా ఉన్నాయి. ఈ కథ చెప్పే భిష్ముడే గంగకు శంతనుడికి పుట్టినవాడు కదా! ప్రపంచ ఇతిహాస వాజ్మయంలో ఇట్టాంటి కథలు చాలా ఉన్నాయి.

తిక్కనగారు 'ఆంధ్రావళి మోదముం బొరయ' ఆంధ్రులంతా సంతోషించే విధంగా (వ్రాస్తానన్నారు కనుక తెలుగు మాటలలోనే తనరచనను చేశాడనటానికి (ప్రతిపద్యమూ ఉదాహరణమే - 'నేలయెల్లను' అననక్కరలేదు. భూమిలేదా రాజ్యమెల్లను అనవచ్చునుకదా! ఈ పద్యం ప్రారంభించటం, ముగించటం, యతి, ప్రాస అంతా చాలా గొప్పగా నిర్మించిన శిల్వమయమైన పద్యం.

ఇతిహాసాన్ని ఎట్లా చెప్పాలో ఆ పద్ధతికి దొక నమూనా, క, అ రమణికి నతవికిం గ। న్యారత్మం బుద్ధవించె నమరపురంధ్రీ

శ్రీరామణీయకము ని । స్పారం బగునట్లు గాంగ జగతీనాథా! త5్‌

అనుశాసనిక పర్వము - 'ప్రధమాశ్వాసము కేక్‌

('ప్రతిపదార్హం: జగతీ= లోకానికి; నాధా!= పాలకుడా[; ఆ రమణికిన్‌= ఆ నర్మదానదీదేవతకు; అమర= దేవతల; పురం్రీ= స్త్రీల త్రీరామణీయకము= కోభావంతమైన అందం; నిస్పారంబు= సారంలేనిది; ఆగునట్టుజ అయ్యేటట్టు; కాంగన్‌=ఐ కాగా; కన్యారత్నంబు= శ్రేష్టురాలైన కూతురు; ఉద్భవించెన్‌= పుట్టింది. తాత్పర్యం: అందమైన ఆ నర్మదకూ, ఆ రాజుకూ చేవతాప్రీల*అందాలను తిరస్కరించగలిగేటటువంటి అందమైన కూతురు పుట్టింది. విశేషం: ముందుకదలో అగ్నిదేవు డీమె అందం చూచి పెండ్డి చేసికొబోతున్నాడు కనుక దేవతాస్త్రీల అందాలను తలదన్నే అందం కల రత్నంవంటి కూతు రన్నాడు కవి. దానికొరకే ఆ సమాసం. మహాకవి దీర్హసమాసం వాడితే ఇట్టా విశేషార్డాలు భావించాలి. క. _ విను! దానికిం బేరు సుద, ర్మన, యన్నరనాయకుండు సంప్రీతి మెయిం

బెనిచి, తన యగ్నిహోత్రం ; బున పరిచర్యలకు. బనిచె బుజ్జవ మొప్పన్‌. వ్‌ ప్రతిపదార్థం: విను=ఐ వినుము; దానికిన్‌= ఆ కూతురుకు; పేరు; సుదర్శన= అందమైన రూపం కలది; ఆ+నరనాయకుండు= (ప్రజాపాలకుడు; సంట్రీతిమెయిన్‌= మిక్కిలి ప్రేమతో; పెనిచిజ పెంచి; అన్నీహోత్రంబున= అగ్నిని పూజించేశాలలో; పరిచర్యలకున్‌= "సేవలకు; బుజ్జవము= లాలన, వాత్సల్యం; ఒప్పన్‌= 'ప్రకాశించగా, స్పష్టపడగా; పనిచెన్‌= నియోగించాడు. తాత్పర్యం: ఆ కన్యకు సుదర్శన అని పేరు పెట్టి, ప్రేమతో పెంచి, తండ్రి తన అన్నిశాలలో అష్ట పరవర్యల నిమిత్తం అమెను నియోగించాడు. విశేషం: సుదర్శన అనే పేరు నాటి స్త్రీలకు పెట్టుకొనే రివాజుండేది. (క్రీ.పూ. నిర్మించిన భారత్‌ బౌద్దస్తూసం మీద సుదర్శన అనే యక్షిణి బొమ్మ ఉన్నది. కనుక అందమైన స్త్రీకి ఆ పేరు పెట్టే ఆచారముండేది. వ. పనిచిన నప్పాలంతి యప్పనులవెంట మెలంగుచుండె; నట్టియెడ. శ ప్రతిపదార్దం: పనిచినన్‌= నియోగించగా; ఆ+పాలంతి= ఆ ప్రీ ఆ+పనులవెం6 5=ఐ ఆ పనులనమసరింఒ మలం బచునే- ఉ వహ మెలగుతున్నది; అట్టి ఎడన్‌=ఐ ఆ సమయంలో. తాత్పర్యం: తండ్రి ఆ విధంగా నియోగించగా ఆమె ఆయా పనులను తప్పక చేస్తూ ఉన్న సమయంలో. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). సీ. _ అర్జించునప్పు డయ్యంగన కెంగేలి । జిగిసొంపు, చిత్తంబు దిగిచి కొనంగ,

నరసి కన్గొానునప్పు దయ్యింతి కను6ంగవ । పొలపంబు రాగంబు వొదలంజేయ,

నన్యులం బని పంచునప్పు డమ్ముద్దియ ; పలుకుల తీపు గోర్కులంః గెరల్ప

నల్లన యూంధెడు నప్పు డక్కొమ్మ వా : తెలతావి దైర్యంబు ద్రిప్పుకొలుప, తే మరుంయడు దోడ్తోడం దేంకువ మాలి కదిసి | తూపుగముల క్రొవ్వాందిమి సూప నంత

కంత కగ్గల మగు వలవంత దూలి ; పోయె. బావకుం దేమి సిప్పుదు నరేంద్ర! జ్‌ ప్రతిపదార్థం: నర+ఇం(ద్ర!= రాజా!; పావకుండువా అగి అ. _.చునబ్దుదు= సాజించేలల. ల+అల + ఇ మెరు. ఎంగేలి- కెంపు+కేలి=ఐ ఎర్రని చేయియొక్క; జిగిఐ కాంతి; సొంపుజ అందం; చిత్తంబు= మనసన్ను . ౧”గా “మా లాగిగా ఆకర్ణిచగా, అరసి నిగాతో, ఏకాగ్రంగా; కన్గామునప్పుడుజ చూస్తున్న సమయంలో; ఆ+ఇంతి= ఆ 'ప్రీయొక్క: కనుం/గవ = కన్నులజంట' వాలపంబుజ

16 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము అందం; రాగంబు= (ప్రేమను; పాదలన్‌+చేయన్‌= పెంపాందించగా; అన్యులన్‌= ఇతరులను; పనిన్‌= ఆయా పనులకు; పంచునప్తుడు= పంపేవేళ ఆ+ముద్దియ= ఆ ముద్దులాడి (తియ్యగా మాట్టాడేది); పలుకులజ మాటల; తీపు= తియ్యదనం; కోర్కులన్‌= కోర్కెలను, వాంఛలను; కెరల్పన్‌= రెచ్చగొట్టగా; అల్లన= నెమ్మదిగా; ఊందెడునస్పుడు= (మండించే ప్రయత్నం) ఊదేవేళు ఆ+కొమ్మ= ఆ స్తీ యౌవనవతి యొక్క; వాతెజ= పెదవి; తావి= వాసన; ధైర్యంబుజ గుండె నిబ్బరాన్ని; 'త్రిప్తుకొలుపన్‌= కంతపెట్టగా మరుండు= మరులు కౌల్పేవాడు, మన్మధుడు; తోడ్డోడన్‌= వెన్సెంటనే' తేయవ= థైర్యం; మాలి= కోల్పోయి; కదిసి= సమీపించి: తూపు= అమ్ముల (బాణాల); గములన్‌= సమూహంతో; (క్రొత్త+వాండిమి= ॥క్రొత్తపదును; చూపన్‌=ఐ చూపగా, అంతకంతకున్‌= (క్రమక్రమంగా; అగ్గలము+అగు= ఎక్కువగు; వలపువంతన్‌= మన్మథబాధతో - విరహంతో; తూలిపోయెన్‌= దైర్యం కోల్పోయాడు; ఎమిచెప్తుదున్‌?= ఇంకేమి చెప్పేది? తాత్పర్యం: ఏమి' చెప్పేది? చిత్రంగా అన్షిదేవుడు కూడా ఆమెపట్ట ఆకర్షితుడై (క్రమంగా ఆమెయందు అనులక్టుడయ్యాడు. తనను పూజించేటప్పుడు ఆ సుదర్శన ఎ(ర్రని (వ్రేళ్ళ కాంతికి అతడి మనస్సు ఆకర్షించబడింది. పరిచర్య చేస్తూ ఆమె ఏకా[గ్రంగా చూచేటప్పుడు కళ్ళ అందం (ప్రేమను గిల కొట్టింది. ఇతరులకు ఆయా పనులు పురమాయించేటప్పుడు ఆ ముద్దులాడి తీపిమాట లాయనలో కోర్కెలను రెచ్చగొట్టేవి. నెమ్మదిగా పొయ్యిని ఊదేటప్పుడు ఆమె పెదవి వాసన అతడి ధైర్యాన్ని తూలిపోయేటట్టు చేసేది. దీనితోపాటుగా మరుడు భయం వీడి అగ్నిని సమీపించి, తన పంచబాణాల పదును చూపించగా క్షణక్షణానికి విరహవేదన ఎక్కువ కాగా అగ్గి ధైర్యాన్ని పోగొట్టుకొన్నాడు. విశేషం: ఈ నేపధ్యంలో శృంగార రసవర్లన చాలా మృదువుగా, నాగరికంగా చేయబడింది. నాయికావర్తనలో ఎక్కడా జౌచిత్యం కోల్పోలేదు. వ్రేళ్ళు, కళ్ళు, మాటా, వాతెజతావీ ఇవే చెప్పిన అవయవాలు. ఇది తిక్కనగారు ప్రదర్శించిన జాచిత్యం. ఈ పద్యం కవి చేసిన వర్షన. వ. ఇట్లు మదనాగ్ని నుదిలకొని యగ్నిదేవుం దక్కాంతతో నేకాంతంబున నిట్లనియె. 49 ప్రతిపదార్థం: ఇట్టు= ఈ విధంగా; మదన+అన్నిన్‌=ఐ మన శ్రధతాపంతో; ఉదిలకొని= చలించిపోయి; అగ్నిదేవుండు: ఆ+ కాంతతోన్‌= ఆ అందమైన స్త్రీతో) ఏకాంతంబునన్‌= ఒంటరిగా; ఇట్టు+అనియెన్‌= ఈ విధంగా అన్నాడు. తాత్పర్యం: ఈ విధంగా అగ్నిదేవుడు మదనాగ్ని ప్రభావంతో చలించిపోయి ఆ ప్రీతో ఒంటరిగా ఈ విధంగా పలికాడు. సీ. *చిగురుటాకుల గాసి సేయు నీ యడుగుల । చెలువంబు సూడ్కులం జేర్చికొనియె,

మారేడు పండుల గారాము సెలుచు నీ ।; యెలచన్ను[వ వేడుకలం బొనర్జె,

నునుందీవం జీరికిం గొనని నీ మైందీవ ; మురిపంబు దెందంబు మరులుకొలిపె,

నెలచందురువి సిగ్గువలుపంగ జాలు నీ . నెమ్మోము దాలిమి వమ్మసేసె, తే. నాతి నీకునై పెక్కుబన్నములు వడితి ।; నంగజునిచేత; వల్లభ వగుము, నాకు"

నావుడును సిగ్గు గదిరి, యాననము వాంచి ।; యలంతి యెలుంగున నిట్లను నా లతాంగి. 50 ప్రతిపదార్థం: నాతి[= ఓ అమ్మాయి!; చిగురు+ఆకుల= లేత ఆకుల; గాసిచేయు= బాధించే(తిరస్కరించ్వే; ని+అడుగుల= నీ పాదాల; చెలువంబుజ అందం; చూడ్కులన్‌= చూపులను; చేర్చికొనియెన్‌= తమలో లీనం చేసికొన్నాయి; మారేడుపండుల= మారేడుపండ్ల యొక్క, గారాము= గోము ముగ్రసొందర్యం' చెజుచు= చెడగొట్టు; నీ; ఎలజఐు లేత; చన్నుంగవజ చనులజంట;

ఆనుశాసనిక పర్వము - ప్రధమాశ్వాసము క్షా వేడుకలన్‌= పండుగులను; ఉత్సవాలను; పొనర్చెన్‌= చేసింది; నును+తీవన్‌= లేతతీగను; చీరికిన్‌= లెక్కకు; కొనని= (గ్రహించని (లెక్కచేయని); నీ; మై=ఐ శరీరమన్న; తీవ= తీగయొక్క; మురిపంబు= సౌకుమార్యం; డెందంబున్‌= మనస్సును; మరులు కొలిపెన్‌= / మై ఇ గ ట్‌ ఫె మోహీంపజేసింది; నెజ=ఐ నిండు; చందురుని= జాబిల్లిని; సిగ్గుపణుపంగన్‌+చాలు= సిగ్గుపాలు చేసే; నీ; నెజ+మోము= అందమైన ముఖం; తాలిమిన్‌= నా ధైర్యాన్ని; వమ్ము చేసెన్‌= నాశనం చేసింది; నీకునై=ఐ నీకోసమై; అంగజుని చేతన్‌= మన్మధుడిచేత; పెక్కు= అనేకమైన; బన్నములు= కష్టాలు; పడితిన్‌= పడ్డాను నాకున్‌= నాకు; వల్లభవు= భార్యవు; అగుము= కమ్ము; నావుడును= అనగా" ఆ+లతాంగి= తీగవంటి శరీరం కల ఆ సుదర్శన; సిగ్గు కదిరి= లజ్జ తాణికిసలాడగా; ఆననము వాంచి= తలను వంచుకొని; అలంతి= సన్నని; ఎలుంగునన్‌= స్వరంతో; ఇట్టు+అనున్‌= ఈ విధంగా అన్నది. తాత్పర్యం: 'సుదర్శనా! చిగురాకులను తృణీకరించే నీ పాదాల సొగసు నా చూపులను తనలో లీనం చేసికొన్నది. మారేడుపండ్ల అందాన్ని కాదనే నీ చనులజంట నాకు నేత్రోత్చ్రవాన్ని కల్పించింది. లేత తీగలను కాలదన్నే నీ శరీర ళా మన్న తీగ నాకు మరుల తీగైనది (అడవిలో ఉండే ఈ తీగను (త్రొక్కిన బాటసారులు దారితప్పి పోతారట). నిండు జాబిల్లిని సిగ్గుపరిచే నీ గుండ్రని ముఖం నా గుండె దిటవును కూల్చివేసింది. ఇవి నాకు మన్మథుడు పెట్టిన రా బాధలు. కనుక నాకు రాణివి కమ్ము' అని అనగా విని, ఆమె ముఖం కొంచెం వంచి, సిగ్గుతో సన్నని గొంతుతో ఇట్టా అన్నది. విశేషం: ఇందులో వర్ణించబడిన అవయవాలు, పాదాలు, చనుగవ, శరీరం, ముఖం, క్రిందినుండి పైకి వర్షించబడ్డాయి. పై పద్యంలో చెప్పిన అవయవాలు వేరు. ఆమె ముఖం వాల్చ్బటం, అలతి యెలుంగు - ఇవన్నీ ఆమె కన్యాత్వాన్ని స్థాపించే మాటలు. అస్టి బౌచిత్యం మరిచిపోకుండా తన (ప్రేమను నాజూకుగా తెలియచేశాడు. క. *కులకన్యకలకు వేదుకం దలవీడులం బరులతోడి తగుమూటలకుం దలకొనం దగునే? గురుజన । ముల కా కత్తెలంగువారు పురుషార్దనిధీ!" క్‌ ప్రతిపదార్లం: పురుష+అర్ధ= ధర్మ, అర్హ, కామ, మోక్షాలకు; నిధీ!= స్థానమైన వాడా!, పురుషార్జ్హాలను ఇచ్చేవాడా!; కాలకన్యకలకున్‌= ఉత్తమకులంలో పుట్టిన కన్యలకు (లోకం తెలియని అమాయికలకు); వేడుకన్‌= కోర్కెతో; తలనీడులన్‌= సమీప ప్రదేశంలో; పరులతోడన్‌= ఇతరులతో, పరపురుషులతో; తగుమాటలకున్‌= వయస్సుకు తగినమాటలకు; తలకొనన్‌= పూనుకొన; తగునే?= తగునా? _- తగదు; ఆ+తెజంగువారు= ఆ విధంగా మాట్లాడదగినవారు; గురుజనములజ= పెద్దలే; కాక= తప్ప. తాత్పర్యం: పురుషార్ధ ప్రదాతవు నీవు. కులకన్యలు తలవాకిట్లో బయటివారితో ఇష్టానుసారంగా మాట్లాడుతారా?

డా అట్లా మాట్లాడతగినవారు పెద్దలే కదా! వ, అనిన వని హుతవహుం 'డట్లకాకి యనియె; నా సమయంబున. 52 ప్రతిపదార్హం: అనినన్‌= అనగా; విని= ఆలకించి; హుతవహుండు= వేల్చినవాటిని మోసికొనిపోయి దేవతలకిచ్చేవాడు - అన్ని అట్ల కాక= సరేలే, అట్లాగే: అనియెన్‌= అన్నాడు; ఆ సమయంబునన్‌= ఆ సమయంలో. తాత్సర్యం: సుదర్శన ఆ విధంగా అనగా అగ్ని విని సరే అన్నాడు. ఆ తరువాత. ఉ. ఆనరనాయకుం దొక మహాధ్వర మెంతయుం వేడ్మం జేయంగాం బూని, మహీసురావళికిం బూజ లొనర్పంగం చాను బ్రాహ్మణుం డై నయ మారగా ననలుం డాతని పాలికి వచ్చి 'నాకు నీ వే నృప! నీదుపుత్రి గృప యేర్పడ దానము గాంగ' నావుడున్‌, 53

క్ష8 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ప్రతిపదార్డం: ఆ+నరనాయకుండుజ= ఆ (ప్రజలను పాలించే రాజు (దుర్యోధనుడు); ఒకజ ఒకానొక; మహా= గొప్ప: ఆధ్వరము= యజ్ఞం; ఎంతయున్‌= ఎంతో; వేడ్కన్‌= కోర్కెతో; చేయంగాన్‌= చేయటానికి; పూని= పూనుకొని; మహీసుర= భూదేవతల (బ్రాహ్మణుల); ఆవళికిన్‌= సమూహానికి; పూజలు= అర్భనలు; ఒనర్పంగన్‌= చేయంగా; తాను= తానుగా వచ్చి; అనలుండు= అగ్ని? బ్రాహ్మాణుండు+ఐ= బ్రాహ్మాణవేషాన్ని ధరించినవాడై; అతనిపాలిక్తిన్‌ఐ అతడి వద్దకు; వచ్చి= వచ్చి; నయము= (ప్రేమ; అరంగాన్‌= నిండగా; నృప!= రాజా; నాకున్‌= నాకు; నీదు=ఐ నీయొక్క; పుత్రిన్‌= కుమార్తెను; దానముకాగన్‌= దానంగా; కృప= దయ; ఏర్పడన్‌= స్పష్టంకాగా; ఈవే?= ఈయవయ్యా! తాత్పర్యం: ఆ దుర్యోధనుడు ఒక మహాయజ్ఞం చేయాలని తలపెట్టి, (బ్రాహ్మణుల కనేక దానాలు చేస్తూ ఉండగా, అన్నికూడా వాళ్ళల్లో ఒక (బ్రాహ్మణుడై వచ్చి రాజును అతడి కూతురును దానం చేయుమని అర్థించాడు. వ అవ్వభుండు. క్‌4 తాత్పర్యం: ఆ రాజు. తే. “అన్యవర్హుండు, దీనుం డీయనకు నెట్లు । గూంతు నీవచ్చు?' నని మది గుత్స వుట్టి,

యీండ, ప్రార్థన మఫల మై యేంగి యజ్ఞ; సమయమున నగ్ని తనమూర్తి సంహరించె. క్‌క5్‌ ప్రతిపదార్థం: అన్యవర్డుండు= ఇతర కులంవాడు (క్షత్రియుడు కానివాడు); దీనుండు= పేదవాడు; ఈయనకున్‌= ఇతడికి; ఎట్టు= ఏ విధంగా; కూంతున్‌= కుమార్తెను; ఈవచ్చున్‌= ఇయ్యవచ్చును; అని, మదిన్‌= మనస్సులో; కుత్సు= అసహ్యం; పుట్టి= జన్మించి; ఈండ= ఇవ్వడు కదా!; అగ్ని ప్రార్ధనము= తన అభ్యర్థన, వేడుకోలు; అఫలము+ఐ= ఫలించకపోగా; ఏంగిజఐ పోయి; యజ్ఞసమయమునన్‌= యజ్ఞం చేసేవేళ; తనమూర్తిన్‌= తన తేజస్సును; సంహరించెన్‌= కన్పించకుండా చేశాడు. తాత్పర్యం: రాజు ఇట్లా తనలో తా ననుకొన్నాడు “ఇతడు వేరే కులంవాడు. పైగా పేదవాడు. ఇతడికెట్లా కూతురు నివ్చగలను?” అని మనస్సులో అనుకొని ఇవ్వలేక పోయాడు. అగ్ని తన (ప్రార్ధన ఫలవంతం కాకపోగా, వెళ్ళి యజ్ఞ సమయంలో తన తేజస్సును ఉపసంహరింపచేశాడు. (అన్ని మండలేదు). క. కని యజ్ఞనపతి బుత్విజు । లును, దానును, వెలంగుపడి, 'విలోపము వాటి

లైనొకో! కర్మగతుల' నని ! మనమున నూహించి, భవ్యమంత్రముఖురులై. 56 ప్రతిపదార్థం: అఆ+జనపతిజ ఆ (ప్రజాపాలకుడు, రాజు; కని= చూచి; బుత్విజులును= పురోహితులును; తానును= తానూ; వెఆ(గుపడిజ= విస్తుపోయి; కర్మగతులన్‌= యజ్ఞవిధులలో; విలోపము= పెద్దలోపం; వాటిల్లైన్‌+ఒకో!= ఏర్పడినదా!; అని; మనమునన్‌= మనస్సులో; ఊహించి= ఆలోచించి; భవ్య= (శ్రేష్టమైన; మం(త్ర= మంత్రాలను; ముఖరులైఐ ఉచ్చరిస్తూ, తాత్పర్యం; రాజూ, పురోహితులు చూచి విస్తుపోయారు. ఇదేమిటి అన్ని మండటంలేదని, కర్మలోపంవలన ఇట్టా జరిగి ఉంటుందని భావించి, ఇంకా గొప్పు మంత్రాలను ఉచ్చరిస్తూ, (తరువాతి పద్యంతో అన్వయరంు. వ, _పావకునిం బ్రస్తుడించుచుండ నద్దేవుం డా భూదేవతలకు నల్లన తనతెజం గెటిందించిన. 57 ప్రతిపదార్థం: పావకునిన్‌= అగ)ని; ప్రస్తుతించుచున్‌+*ఉండన్‌= పాగడుతుండగా *సవు- = ఆ అగ్నిదేవుడు; ఆ భూదేవతలకున్‌= ఆ పురోహిత (బ్రాహ్మణులకు; అల్లన= నెమ్మదిగా; భూదేవతలకున్‌= (బ్రావ్మాణులకు; తన తెఅంగు= తన విషయం; ఎతింగించినన్‌= తెలుపగా

ఆమశాసనిక పర్వము = ప్రధమాశ్వాసము క్షం

తాత్సర్యం: భవ్యమంత్రాలతో స్తుతిస్తుండగా ఆ అన్ని వారితో తన విషయం చెప్పగా. (తరువాతి పద్యంతో అన్సయరంు. తే... వార లాన్ఫపుతో. జెప్పు గారవంబు ।; సంతసముం దలకొనంగ, నయ్యింతిం బెండ్లి

సేసె, విప్రక్రుమారుం డై చెన్ను మెఅసి ।; యగ్ని వపరియించె నచ్చెరువంద జనులు. 58 ప్రతిపదార్హం: వారలు= బుత్విజులు; ఆ నృపుతోన్‌= ఆ రాజుతో; చెప్పన్‌= చెప్పగా; గారవంబుజ= గౌరవం; సంతసము= పంతోషం; తలకొనంగన్‌= కలుగగా; ఆ+ఇంతిన్‌ పెండ్ది చేసెన్‌=ఐ తన పుత్రికా వివాహరి జరిపించాడు' అగ్ని; విప్రకుమారుడు+ఐ= (బ్రాహ్మాణపుత్రుడై; చెన్నుఐ అందం: మెజసి= ్రకాశించగా; జనులు= ప్రజలు; అచ్చెరునందన్‌= ఆశ్చర్యపడగా; వరియించెన్‌= పెంద్దాడాడు. తాత్పర్యం: ఆ పురోహితులు అగ్ని కోర్కెను రాజుతో చెప్పేగా అతడు గౌరవంతో, సంతోషంతో కుమార్తె పెండ్లి చేశాడు. అన్ని అందమైన ౯ ౨_ * కుమారుడై ఆమెను వరించాడు. ఇది చూచి ప్రజలు ఆశ్చర్యపడ్డారు. వు ఇట్లు సుదర్శనా వివాహోత్సవం బనుభవించి విభావసుండు విభాప్రభాసమానుం దగుచు హుతంబులు

పరిగ్రసహాంప దుర్యోధను యాగంబును సుప్రయోగం బై చెల్లె బదంపడి. 59 ప్రతిపదార్థం: ఇట్టు= ఈ విధంగా: సుదర్శనా వివాహ+ఉత్సవంబు= సుదర్శన పెండ్రివేడుక; అనుభవించి= పొంది; విభావసుండు= అన్ని; విభా=ఐ కాంతితో: (ప్రభాసమానుండు+అగుచున్‌= వెలుగొందుతూ; హుతంబులు= యజ్ఞంలో వేల్చబడిన (ద్రవ్యాలను; పరి[గ్రహింపన్‌= స్వీకరించగా; దుర్యోధను యాగంబును= రాజు యజ్ఞం కూడా; సుప్రయోగంబు+ఐ= చక్కగా నెరవేర్పబడినదై; చెల్లెన్‌* సమాప్తమయింది; పదంపడి= తర్వాత.

మ!

తాత్పర్యం: ఈ విధంగా తాను కోరిన సుదర్శన పెండ్లివేడుక లనుభవించిన ఆనందంతో ఉపసంహరించుకొన్న రూపాన్ని ఉజ్జ్వలంగా (ప్రకాశింపచేసి అగ్నిదేవుడు దుర్యోధనుడి యజ్ఞ పరిసమాప్తిని చేయించాడు. తరువాత. విశేషం: 'విభావసుండు విభాప్రభాసమానుండై' - సామాన్యంగా తిక్కన గారు ఇటువంటి సమాసాలు వాడడు. ఇక్కడ పెండ్లికొడుకు ఆనందాన్ని చెప్పటానికి వాడాడు. ఇది ఆయన రచనాశిల్పం. క అనలునకు సుదర్శనకును ; జనియించె నుదాత్తగుణవిశాలుందు, సుద

రృననామధేయు. డాన్ఫపుం । డనూనధర్మమున. దాల్లె నవనీభరమున్‌. 60 ప్రతిపదార్ధం: అనలునకున్‌= అగ్షికి; సుదర్భ్శనకునుజ ఆ 'పేరుకల అన్ని భార్యకు; ఉదాత్తగుణవిశాలుండు= ఉన్నతగుణాలతో పేరుపడ్డవాడు (విశాలబుద్ధి): సుదర్శన నామధేయుండు== (తల్లిపేరే కుమారునకు పెట్టారన్నమాట) సుదర్శనుడన్న "పేరుకలవాడు; జనియించెన్‌= పుట్టాడు; ఆన్నపుండు= ఆ రాజు; అవనీభరమున్‌= భూభారాన్ని; అనూన= గొప్ప; ధర్మమునన్‌= ధర్మంతో; తాల్చెన్‌= ధరించాడు. తాత్పర్యం: భార్యాభర్తలకు గొప్ప గుణాలు కల కొడుకు పుట్టాడు. అతడికి సుదర్శనుడు అని తల్లిపేరే పెట్టారు. అతడు పెద్దవాడై రాజ్యభారాన్ని ధర్మదృష్టితో మోయటం మొదలుపెట్టాడు. విశేషం: తల్లిపేరు పెట్టడం అతి (ప్రాచీన సమాజపు అలవాటు. వ ఆ సమయంబున. త్‌ే తొత్పర్యం: ఆ వేళలో.

20 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము

ఆ. అతని కోఘవంచతుం డనువాయ జనియించె ; నుదితయశుండు; వాని కోఘరధుండు, నోఘవతియు ననంగ నుదయించి; రయ్యోఘ ; వతికి నా విభుండు వరుని నరసి. 62

ప్రతిపదార్హం: అతనికిన్‌= సుదర్శనునకు, ఉదితయశుండు= కీరిశాలి; ఓఘవంతుడు= ఓఘవంతుడనే పేరు కలవాడు; అనువాండు;

జనియించెన్‌= పుట్టాడు; వానికిన్‌= ఆ ఓఘవంతుడికి; ఓఘరధుడు, ఓఘవంతుడు, ఓఘవతి; అనంగన్‌= అన్న పేర్టుకల కొడుకు కూతురు; ఉదయించిరి= జన్మించారు; ఆ+ఓఘపతికిన్‌= ఆ కుమార్తెకు; ఆ విభుండుజ ఆ రాజు; వరునిన్‌= పెండ్లికుమూరుడిన అరసి= వెదకి,

తాత్పర్యం: ఆ సుదర్శనునకు ఒఘవంతుడు, ఇతడికి ఓఘరథుడు, ఓఘపతి జన్మిస్తే ఆ తండ్రి కుమార్తెకు వరుడిని

వెదకుతుండగా. (ఈ పేర్తన్నీ నదీ (ప్రవాహమన్న అర్జాన్నిచ్చేవే. తల్లి తల్లి నర్మదానది కనుక మాతృవంశాన్ని

సూచించేనామాలే వారు ధరిస్తూ వచ్చారన్నమాట.)

వు _బరుల మెచ్చక, 63

తాత్పర్యం: ఇతరులను అంగీకరించక. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం).

క _ ఆ లేమ సుదర్శనునకు | నాలింగా నిచ్చె, నద్దహననందనుండున్‌ లోలతం గైకొని, పరిణయ ; కేలి నడపి, విమలబుద్ధిం గృతనిశ్చ్హయుండై. 64

ప్రతిపదార్థం: ఆ లేమన్‌= ఆ కన్యను; సుదర్శనునకున్‌= తాతగారైన అగ్నికొడుకునకు; ఆలిన్‌+కాన్‌= భార్యగా; ఇచ్చెను: ఆ+దహన

నందనుండున్‌= అగ్నికొడుకును; లోలతన్‌= ఆసక్తితో; కైకొని=ఐ (గ్రహించి; పరిణయకేళిన్‌= వివాహోత్సవమును; నడపి= చేసి; విమలబుద్దిన్‌= స్వచ్చమైన బుద్దితో; కృత= చేయబడిన; నిళ్చయుండు+ఐ= నిశ్చయం కలవాడై.

తాత్పర్యం: తండ్రి ఓఘవతిని సుదర్శనుడికిచ్చి పెండి చేశాడు. ఆ అన్నీ కొడుకు ఆమెను 'శేమతో వివాహం

చేసికొని స్వచ్చమైన మనస్సుతో ఒక నిశ్చయానికి వచ్చాడు.

విశేషం: తాత మనుమరాలిని పెండ్లి చేసికొనే ఆచారం ఉండేది. దానినిబట్టి ఇది జరిగింది.

వ. “గృహస్థ ధర్మానుష్టానంబునన మృత్యువు జయింతు' నని ప్రతిజ్ఞ చేసి, '=ఘవతియునుం దానును గురుక్షేత్రంబునకుం జని, యందు రమణీయ ప్రదేశంబున విశాలమగు పర్ధశాల కావించుకొనియుండె; నట్టియెడ న య్యెలనాగతో నతం డిట్లనియె. 65

ప్రతిపదార్థం; గృహస్ట్రధర్మ+అనుష్టానంబునన్‌= గృహస్టుడి ధర్మాలను అనుసరించటంవలననే; మృత్యువును జయింతును=

ముక్తినాందుతాను; అని= ఆలోచించి; ప్రతిజ్ఞచేసి= ప్రతినపూని; ఓఘవతియున్‌+తానును= భార్యతోపాటుగా తానూ; కురుక్షేత్రంబునకున్‌=

ఆ ఎరుగల పుణ్యప్రదేశానికి; చని= పోయి; అందున్‌= అక్కడ; రమణీయజ= చక్కని; ప్రదేశంబునన్‌= స్థలంలో; విశాలము+అగు=

పెద్ద పర్షశాల= పూరిగుడ్డిసె (ఆకులతో కప్పిన చిన్ని గుడిసె); కావించుకొని= నిర్మించుకొని; ఉండెన్‌= ఉన్నాడు; అట్టి+ఎడన్‌= ఆ

సమయంలో; ఆ+ఎలనాగతోన్‌= ఆస్తీ (భార్యతో); అతండు= భర్తు ఇట్టు+అనియెన్‌= ఈ విధంగా అన్నాడు.

తాత్పర్యం: 'గృహన్భ్రాశ్రమధర్మాన్ని పొటిస్తూ మృత్యువును జయిస్తాను' అని శపధంచేసి, ఓఘవతీ తానూ కలిసి

కురుక్షేత్రానికి వెళ్ళి అందు అందమైన ప్రదేశంలో విశాలమైన పర్షశాలను కట్టుకొని ఉన్నాడు. ఆ సమయంలో

అతడు భార్యతో ఇట్టా అన్నాడు.

ఆనుశాసనిక పర్వము ఎ ప్రథమాశ్వాసము 2కే విశేషం: గృహస్టుడై ఉంటూనే మోక్షం పొందవచ్చును. ఒక్క సన్యాసమే కాదు ముక్తిమార్ల మనటానికి చెప్పిన కథ కనుక ఆ విషయ మిక్కడ స్పష్టం చేస్తున్నాడు కవి. మృత్యువు, అమృతము అని రెండు మాటలు ఈ లోకం, పరలోక మన్న అర్జాలలో వైదిక వాజ్బ్యయంలో వాడబడినవి. అంతేకాని చావు అని కాదు. ఇది (ప్రతి జీవికీ తప్పదు కనుక. కురుక్షేత్రం ధర్మక్షేత్రమని గీత వర్లిస్తుంది. కనుక అది తపోయోగ్యమైన (ప్రదేశమని భారతంలో చాలాచోట్ల దీని ప్రసక్తి వస్తుంది. తే. 'అతిథిం బూజించువేడ్క నాకగ్గలంబు ; వెలంది! నీవును, ననుకూలవృత్తి. దాల్చి సొలయ కప్పని నదపంగా వలయు. బూని । యే నిచట నున్న యప్పుడు, లేనియపుడు. 66 ప్రతిపదార్హం: నాకున్‌= నాకు; అతిధిన్‌= అతిధిని; పూజించు= అర్చించే; వేడ్కః= కోరిక; అగ్గలంబు= ఎక్కువ; వెలంది!= గృహిణీ! (స్త్రీ; నీవును= నీవు కూడా; అనుకూలవృత్రిన్‌= నాకు అనుకూలమైన ప్రవర్తనను; తాల్చి= వహించి; సొలయక= విసుగుకొనక; ఆపనిన్‌= ఆ అతిధి పూజా కార్యమును; ఏను= నేను; ఇచటన్‌= ఇక్కడ - పర్షశాలలో; ఉన్న అప్పుడు= ఉన్నప్పుడు: లేనిఅపుడు= లేనప్పుడు; పూని= ఎట్లాగైనా సరే, ప్రయత్నంతో; నడపంగాన్‌వలయున్‌= జరిగేటట్టు చూడాలి. తొత్ప్సర్యం; 'ఇల్లాలా! నాకు అతిధి పూజ చాలా ఇష్టం. కనుక నే నింట్లో ఉన్నా లేకున్నా నీవు నా కనుకూలంగా ఆ కార్యం జరిగేటట్లు చూడాలి. లా విశేషం: గృహస్థాశ్రమంలో స్వార్ధముంటుంది కనుక దానిని జయించటానికి అతిధిపూజ ఒక పూజ. అదే తపస్సు. "పేదలను ఆదరించటం - వారూ తనవంటి వారేనని ధర్మదృష్టితో పూజీంచటం ప్రతికావ్యమూ వర్షించింది. ఈనాటి సమాజంలో దీనికి చాలా ్రాశస్యమున్నది. కావ్యం ధర్మబోధ చేస్తుం దనటాని కిదొక ఉదాహరణ. క. అతిథిజనులు దమతను వాం । ఛితము లనుభవించునట్లు సేయం గనినం గృతకృత్యతం బొందరె? గృహ ।; పతియును గృహిణియును ధర్మభారమువలనన్‌. 67 (ప్రతిపదార్థం: అతిధిజనులు= చెప్పాపెట్టకుండా తిధివారనక్షత్రాలతో పనిలేకురడా వచ్చేవారు; తమ తమ వాంచఛితములు= తమతమ కోరికలు; అనుభవించునట్టు చేయన్‌+కనినన్‌= అనుభవించేటట్టు చేయగలిగితే; గృహపతియును= యజమానుడు; గృహిణియున్‌= యజమానురాలునూ; ధర్మభారమువలనన్‌= ధర్మమును మోయటంవలన' కృతకృత్యతన్‌= చరితార్హతను; పొందరి!= పాందరా? తప్పక పొందగలరు. తాత్పర్యం: అతిధులు ఎవరి ఇంట్లో తమ కోరికల నెల్ల తీర్చుకొనటానికి వీలు కన్పించబడుతుందో ఆ ఇంటి యజమానుడు, యజమానురాలు ఆ ధర్మాచరణవలన కృతార్జు లౌతారు. క. అతిథి నినుంగోరెనేనియు ; మతిం దింకిరి పడక, యోలమాస గొనక, న్‌ వచనికిం బ్రియంబు సల్పుము । సతికిం బతిపనుపు సేయం జను నెల్లదియున్‌.' 68 ప్రతిపదార్థం: అతిధి= ఆ వచ్చినవాడు; నినున్‌= నిన్ను; కోరెనేనియున్‌= కోరుకొన్నా: మతిన్‌= మనస్సులో; కింకిరిపడక= అసహ్యించుకొనక; ఓలమాసగొనకజ చాటున దాగుకొనకుండ్రా; నీవు నీవు; అతనికిన్‌= అతిధికి; ప్రియంబు= ఇష్టం; సల్పుము= చేయుము; సతికిన్‌= భార్యకు; పతిపనుపు= భర్త అజ్ఞ; ఎల్లదియున్‌= ప్రతిదీ; చేయన్‌చనున్‌= విధిగా చేయాలి. తాత్పర్యం: అతిధి నిన్ను కోరినా మనస్సులో జుగుప్పు వహించి చాటుకుపోయి దాక్కొనకుండా అతడి కోర్కె తీర్చాలి. పతి చెప్పిన మాట ప్రతిదానినీ సతి నెరవేరక తప్పదు." విశేషం: ఈ ఆచారం అతిప్రాచీన కాలంలో ఉండేది. మన పురాణాలలో చాలాచోట్ల ఇడ్రిక్షన్నిసుంది. ఆనా డిది ధర్మంగానే పరిగణించబడి ఉండాలి కదా! జ ఉరలాఫి గంధాలల్య న్‌ ర సమా. గ్‌ గ్‌ ఏ. ఛీ వ(న 6 సతోవమకట్కు స లో

22 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము సుదర్శనము నింటికి ధర్మదేవత యతిథియై వచ్చుట (సం. 13-2-48)

క అని యూంది చెప్పి యొకనా6 దనఘ! యతం డిద్య్మములకు నటవీస్టలికిం

జనినయెడ నతిథి యొక్కండు । సనుదెంచిన నాసనాది సంభావనలన్‌. 69 ప్రతిపదార్ధం: అనఘ!= ఉత్తముడా! (ధర్మరాజా; అని; ఊందిచెప్పేజఐ ఆ విధంగా నొక్కి చెప్పి; ఒకనాండు= ఒకరోజున. అతండు= సుదర్శనుడు; ఇధ్మములకున్‌= సమిధలకు: అటవీస్షలికిన్‌= అరణ్య(ప్రదేశానికి; చనినన్‌= వెళ్ళిన; ఎడన్‌= వెళ్ళిన సమయంలో; అతిది ఒక్కండు= ఒక అతిధి; చనుదెంచినన్‌= రాగా? ఆసన+ఆది= వీరమిడుట మొదలైన" సంభావనలన్‌= మర్యాదలతో తాత్పర్యం; ఆ విధంగా అతడు చెప్పి సమిధలకొరకు అడవికి పోగా ఒక అతిది అతడి పర్షశాలకు వచ్చాడు. ఆ ఓఘవతి అతడికి ఆసన మొసగటంవంటి మర్యాదలతో. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). క. _ అతివనయంబున సమా నితుం జేయంగ నా లతాంగి నెమ్మోమునం జూ

పతండు నిలిపి, కామాతుర ; మతి నైతిం; బ్రియ మొనర్పు మానిని! నాకున్‌. 70 ప్రతిపదార్హం: ఆ లతాంగి= తీగవంటి శరీరంకల ఆ ఇల్లాలు; అతి వినయంబునన్‌= మిక్కిలి నమ్రతతో; సమ్మానితున్‌ చేయ6గన్‌= పూజించగా; అతండు; ఆమె; నమ్మోమునన్‌= నిండుముఖంమీద; చూపు నిలిపి= చూపులు ప్రసరించి; మానిని!= గృహిజణీ!; కామః కామంతో; ఆతురమతిన్‌= త్వరపడే మనస్సుకలవాడను; ఐతిన్‌= అయినాను; నారున్‌= నాకు; ప్రియము= ఇష్టం; ఒనర్పుము= చేయుము తొత్పర్యం: ఆ గృహిణి అతివినయంతో సపర్యలు చేయగా, అత డామె ముఖం చూస్తూ 'ఓఘవతీ! నీపై మరులుకొన్నాను. నా కోరిక తీర్చుము అన్నాడు. విశేషం: లతాంగి అన్నమాట ఆమె అందాన్ని చెప్పేది. మానిని అన్నమాట ఆమె గౌరవమర్యాదలు కలదని చెప్పేది. వ. 'గృహస్థధర్మ ప్రకారంబు నీయెటుంగనియదియే! యని' పలికిన, నప్పరమపతివ్రత, వేజొండు దెఖంగుల

నభ్యర్థనీయంబు లయిన వస్తువుల నుపన్యసించిన, నతం డవి యెవ్వియు'నొల్ల' ననుటయు. 7] ప్రతిపదార్థం: గృహస్థ గృహయజమానుడు; ధర్మంబు= విధినిర్వహణ; (ప్రకారంబు= పద్ధతి; నీ ఎజుంగని అదియే!= నీకు తెలియనిదా?; అని పలికినన్‌= అని చెప్పగా; ఆ+పరమ పతి(వ్రత= ఆ గొప్ప సతి; వేటు+ఒండు= మరాక; తెజంగుల= తీరుల; అభి+అర్ధనీయంబులు= మిక్కిలి కోరదగిన; వస్తువులన్‌= పదార్దాలు; ఉపన్యసించినన్‌= పేర్కొనగా; అతండు= ఆ అతిథి; అవి+ఏవియున్‌= అవి ఏవికూడా; ఒల్లనుజ అంగీకరించను; అనుటయున్‌= అనగా, తాత్సర్యం: గృహస్త్ర ధర్మవిధులు నీకు తెలిసినవే కదా! అని చెప్పగా ఆ సతి కోరదగిన వేరే వస్తువులు కోరుకొమ శన్నరి. అత డవేమియు నాకు అక్కర్లే దన్నాడు. అప్పుడు. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం), క సతి దనపతి వచనంబులు | నుతిం జొనుపుం దెంపు మాను, మాన వెలచు, న

య్యతిథి పనుపు సేయక త్రో ; చు తలంపలవటుచుం జేయం జూచుం, దలరున్‌, 72 ప్రతిపదార్థం: సతి= పత్తివ్రత; తన= తనయొక్క: పతివచనంబులు= భర్తమాటలు; మతిన్‌= మనస్సులో; చొనుపున్‌= ప్రవేశపెట్టుతుంది (ఆలోచిస్తుంది); తెంపుమానున్‌= తెగువ వదలిపెట్టుతుంది; మాన వెజచున్‌= తెగించకుండా ఉండటానికి భయపడుతుంది; ఆ+అతిథి=ఐ ఆ అతిధియొక్క; పనుపు= ఆనతి (కోరిక); చేయకజ చేయకుండా; త్రోచు= వదలే; తలంపు= ఆలోచన; అలవలుచున్‌= మనస్సులో ఊహిస్తుంది; చేయన్‌ చూచున్‌= చేద్దామని అనుకొంటుంది; తలరున్‌= భయపడుతుంది.

ఆనుశాసనిక పర్వము - ప్రథమాశ్వాసము 23 తాత్పర్యం: ఆ పతివ్రత భర్త మాటలను గురించి ఆలోచిస్తుంది. తెంపు చేద్దామనుకొని, మరలా చేయలేక, అతిథి కోరికను చెల్లించాలనుకుంటుంది కొంచెం సేపు. మరలా (శీలం పోతుందని) భయపడుతుంది. నిశేషం: ఈ పద్యం ఆమె మనస్సులో పడుతున్న ఆవేదన, ఆలోచన, ఆమె ఆలోచనలోని సుడులు. ఏదీ తేల్చుకొనలేని పరిస్తితిని చాలా గొప్పగా చిత్రిస్తున్నది. తిక్కనగారి కవిత్వంలో ఒక గొప్ప నేర్పు ఇట్లా మానసిక పరిస్టితులను చిత్రించటం. తే... ఇట్టులురియాడు చిత్తంబు నెట్టకేని ; నాధు చెప్పిన ధర్మంబునకుం జొరంగ

నూలుకొల్చి, నర్భయమునః దీలుకొన్న। లజ్జవ్రేునంబోలె వ్రాలంగ మోము. 73 ప్రతిపదార్థం: ఇట్టులు= ఈ విధంగా; ఉరియాడు= ఉయ్యాలలూగే (ముందు వెన్కల ఆలోచనలతో); చిత్తంబును= మనస్సును; ఎట్టకున్‌+ఏని= చిట్టచివరకు; నాధు చెప్పిన= భర్త చెప్పిన ధర్మంబునకున్‌= విధి నిర్వహణకు; చొరంగన్‌= పూనుకొనగా; నూలుకొల్పి= అంగీకరింపజేసి, ఉత్సహింపచేసి" నిర్ణ్మయమునన్‌= నిశ్చయంలో, కీలుకొన్నజ పూనుకొన్న; లజ్జవ్రేగునన్‌= సిగ్గుబరువున; పోలెన్‌= అన్నట్టుగా; మోము= ముఖం, (న్రాలంగన్‌= వంగిపోగా తాత్సర్యం: ఈ విధంగా వివిధాలోచనలతో ఉయ్యాల లూగే మనస్సును ఎట్లాగో చివరకు ఒప్పించి భర్త మాటను నెరవేర్చాలనే నిర్ణయానికి వచ్చిందా, అన్నట్టుగా సిగ్గు బరువున ముఖం వంచింది. విశేషం: అలం: ఉ్రేక్ష క, వైలవ యొడటాటు మాటం । బటివోయిన గొంకుతోడ బ్రాహ్మణం గొని, క

న్మలుం గగునెదకు నరిగె; న ; త్తటి వచ్చె సుదర్శనుండు ధరణీనాథా! 74 ప్రతిపదార్థం: ధరణీనాధా!= ధర్మరాజా! తెజవ= స్త్రీ; ఒడంబాటు= అంగీకారం; మాటన్‌= మాటచేత; పజీపోయిన= తీరిపోయిన; కొంకుతోడన్‌= సందేహంతో; (బ్రాహ్మణన్‌= (బ్రాహ్మాణస్త్రీని; కొని= తీసికొని; కన్మఆుంగు= కంటిచాటు; అగు= అయిన; ఎడకున్‌= చోటుకు; అరిగెన్‌= వెళ్ళింది: ఆ+తజిన్‌= ఆ సమయంలో; సుదర్శనుండు= భర్త వచ్చెన్‌= వచ్చాడు. తాచ్సర్యం: సిగ్గుతో ముఖాన్ని (వ్రాల్బటం ద్వారా ఆమె అంగీకారం తెలిపింది కనుక 1బాహ్మణు డామెను రహస్య స్టలానికి చేర్చినంతలో భర్త వచ్చాడు.

ఆ. వచ్చి, పర్ణశాలవాకిట నిల్చి, య । త్తన్విం బిల్టె; నతిథి దాని నబ్ల

నూరకుండు మనియె; నువిదయు భూసుర ; శాపఖీతి నెలుంగు సూపకుందె. 75 ప్రతిపదార్హం: వచ్చిజ సుదర్శనుడు అరుదెంచి; పర్షశాల= పూరిల్లు; వాకిటన్‌= వాకిట్లో నిల్చి= నిలబడి; ఆతన్విన్‌= ఆ స్త్రీని; పిల్చెన్‌= పిలిచాడు; అతిధి; దానిని= ఓఘవతిని; అల్లన్‌ ఊరకుండుము+ అనియెన్‌= మౌట్టాడక ఉండుమని చెప్పాడు; ఉవిదయున్‌= ఆమెకూడా(స్త్రీ; భూసుర= బ్రాహ్మాణుడియొక్క; శావభీతిన్‌= శాప (శపిస్తాడేమోనన్న) భయంతో; ఎలుగు= గొంతును; చూపక= విప్పక; ఊరక= మాట్టాడక; ఉండెన్‌= ఉన్నది. తాత్పర్యం: భర్త వాకిట్లోకి వచ్చి భార్యను పిలిచాడు. అతిధి ఆమెను మాట్టాడవద్దన్నాడు. ఆమెకూడా అతడు శపిస్తాడేమోనన్న భయంతో మాట్లాడలేదు. విశేషం: పై పద్యంలో బ్రాహ్మాణశబ్దం వచ్చింది. ఓఘవతి క్షత్రియ సంతానం. వచ్చిన అతిథి ఎవ్వడో? కవి ముందుగా చెప్పలేదు. కనుక ఇవి వర్షవాచకాలు కావు. ఒక ఆధ్యాత్మిక ధర్మాన్ని అవలంబించే మనస్తత్వం కలవాడు బ్రాహ్మణు డవాలి.

2క్త శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము సీ, పేర్కొని, పలుమాలుం బిలిచి, యో[యనుట లే; కున్న నయ్యింటిలోం గన్ను విపి, వల్లభం గానక, వహ్నాతనూజుండు'। దలణొంది.ప్రేముడి పలుకు వలుక, నతని నుద్దేశించి యతిథి 'నాకాతిథ్య ! మొనరించుచున్నది వనిత; నీవు గృహధర్మవిదుందవు: కినియకుమయ్య మ' । మ్మనుడు, నప్పరమపుణ్యాత్మకుండు తే. “నీదుకతమున నేను సమ్మోదమగ్న । మానసుంద నైతి, నతిధులు మహితపూజ నములు గాంచిన గృహములు విమల తరము । ఖండ్రు బుధు లింత యొజుంగుదు; నట్ల నదతు' 76 ప్రతిపదార్హం: వహ్నితనూజుండు= అగ్నికొడుకు; పేర్కొని= పేరున; పలుమాణు= పెక్కుసార్హు. పిలిచి. ఓ యనుట= ఓహో యన్నసమాధానం; లేక+ఉన్నన్‌= లేకపోగా: ఆ+ఇంటిలోన్‌= ఆ ఇంటిలోపల; కన్నున్‌= నేత్రమును" పఅపి= ప్రసరింపచేసి; వల్లభన్‌= భార్యను; కానక= చూడక; తలంకు+ఒంది= భయపడి; (గ్రేముడిపలుకు= (ప్రమవాక్యం పలుకన్‌= పలుకగా" అతిధి= ఇంటికి వచ్చినవాడు; అతనిన్‌= భర్తను; ఉద్దేశించి= గురించి; వనిత= (నిభార్య) స్రీ నాకు; ఆతిధ్యము+ఒనరించుచున్‌+_ న్నది= ఆతిధ్యం చేస్తున్నది; నీవు; గృహధర్మవిదుండవు= గృహస్ట్రధర్మం తెలిసిన వాడవు; అయ్యజ= ఆర్యా!; మమ్మున్‌= మాఇద్దరను; కినియకుము= . కోపింపకుము; అనుడున్‌= అనగా; ఆ+పరమజ= ఆ ్రేష్టు పుణ్య+ఆత్మకుండు= పుణ్యజీవి; నీదుకతమునన్‌= నీవలన, నేను= నేను; సమ్మోద= సంతోషంలో; మగ్న= మునిగిన; మానసుండన్‌+ఐతిన్‌= మనస్సు కలవాడనైనాను; అతిధులు= ఆతిధ్యంకారకు వచ్చినవారు; మహితః= గొప్ప; పూజనములు= పూజలు; కాంచినజ పొందిన; గృహములు= ఇళ్ళు" విమలతరములు= నిర్మలములు, అండ్రు= అంటారు; బుధులుజ= పండితులు; ఇంత ఎణుంగుదున్‌= ఇంతమాదత్రం నాకు తెలుసు; అట్టన్‌= అట్లాగే; నడతున్‌= నడచుకొంటాను. తాత్సర్యఆ: అగ్ని కొడుకు ఆ విధంగా భార్యను పేరెత్తి ఎంత పిలిచినా పలుకకపోయేసరికి లోపలికి చూచి (ప్రమతో మాట్టాడే సరికి (భార్య నుద్దేశించి ప్రేమతో కొన్ని మాటలు అనేటప్పటికి అతిధి ఇట్టా అన్నాడు: 'ని భార్య నాకు ఆతిధ్య మిస్తున్నది. నీవా ధర్మం తెలిసినవాడవు. కనుక మమ్ము కోపించవద్దయ్యా!' అని. ఆ మాటలు ఎన్ను భర్త “అట్లాగా! సంతోషం. ఎవరి ఇంట్లో అతిధులు కోరినది పొందుతారో ఆ ఇల్లే పవిత్రం. కనుక నీవన్నట్లే నడుచుకుంటాను” వు అని పలికి వెండియు. 77 తాొత్సరత్య; ఆ విధంగా అని మరలా. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). ఉ 'నాపచనంబునట్టుల మనంబును; దీనికి సాక్షు లుర్వియుం, 'బావకుయన్‌, జలంబును, నభంబును, వాయుపు. జంద్ర, సూర్యులున్‌' నావుడు మైసె నాకసమునన్‌ విశదంబుగ దివ్యవాణి 'సం భావితుం డీతం డీ విభుని పల్కునిజం' బని కౌరవేశ్వరా! 78 ఠీ ప్రతిపదార్థం: నా వచనంబునట్టుల= నా మాటలనలెనే; మనంబును= నా మనస్సుకూడా; దీనికిన్‌=ఐ ఇందుకు; సాక్షులు= చూచేవారు; ఉర్వియున్‌= భూమీ; పావకుడున్‌= అన్నీ; జలంబును= నీళ్ళూ; నభంబున్‌=ఐ ఆకాశం; వాయువున్‌= గాలీ; చం్యద్రసూర్యులున్‌= చంద్రుడూ, సూర్యుడూ (నేనన్న దానికి సాక్షులు); నావుడున్‌= అనగా; కౌరవ+ఈశ్వరా!= ధర్మరాజా! ఆకసమునన్‌= అంతరిక్షంలో; దివ్యవాణి= దేవతా వాక్కు (అదృశ్యవాక్కు); విశదంబుగన్‌= స్పష్టంగా: ఈతండు= ఇతడు; సంభావితుండు= సన్మానించదగినవాడు; ఈ విభునిపల్కుజ ఈ రాజుమాట; నిజంబు+అని= నిజమేనని; [మోసెన్‌= విన్పించింది.

ఆనుశాసనిక పర్వము - ప్రధమాశ్వాసము 25 తాత్పర్యం: 'నా మాట ఎంతో మనస్సూ అంతే. దీనికి పంచభూతాలు అనగా నీరూ, నిప్పూ, ఆకాళం, భూమీ, గాలీ, సూర్యచం(ద్రులూ అంతా సాన్షులే' అన్నంతనే ఆకాశంనుండి దర్మరాజా! దివ్యవాణి ఇట్టా విన్పించిందయ్యా! స్పష్టంగా “ఈ యజమాను డన్న మాట నిజం' అని.

అ. అప్పు దతిథి ప్రీరి నతని సన్నిధి కేంగు , దెంచి, దుర్లిరీక్ష్యతేజ మడర,

తనదుమూర్తి యధికతర సమున్నతిం బొలు । పెసంగ, నిల్చి యతని కిట్టు లనియె. 79 ప్రతిపదార్హం: అతిధి అప్పుడు= భర్త ఆ విధంగా అన్న తర్వాత ఆతిధి; ప్రీతిన్‌ఐ సంతోసంతో; అతని సన్నాధికిన్‌= అతడి దగ్గరకు; ఏంగుదెంచి= వచ్చి; దుర్‌నిరీక్ష్యజ చూడటానికి వీలులేని; తేజము= కాంతి; అడరన్‌= వ్యాపించగా; తనదు= తనయొక్క; మూర్తి= రూపం; అధికతర= మిక్కిలి; సమ్‌+ఉన్నతిన్‌= గొప్పగా; పొలుపు ఎస6గన్‌= అంద మెక్కువ కాగా; నిళ్బి= ఎదుటగా నిలబడి; అతనికిన్‌= అతడితో; ఇట్టులు+అనియెన్‌= ఈ విధంగా అన్నాడు. తాత్పర్యం: అప్పు డతడి దగ్గరకు వచ్చి, చూడటానికి వీలు లేనంత కాంతితో శరీరం ్రకాశించగా అతిధి అతడితో ఇట్టా అన్నాడు: విశేషం: వచ్చిన అతిధి ధర్మదేవత కనుక దేవతా రూపాన్ని ధరించాడన్నమాట. సీ. “ధర్మదేవత నేను; దగ నీదుచిత్తంబు ;: నారయవచ్చితి ననఘ! నీవు

నిశ్చలవ్రతుండవు, నీప్రతిజ్ఞకు వాని గలిగినం । దెగంజూదం దలంచి, తిరుగు

వెనువెంట మృత్యువు, విను జయించితి దాని । గామరోషాదివికారసహిత

ముగ నంతరంగంబు మున్న గెల్టితి, భవ । త్సృతియుం బవిత్ర, యసఫ్థలితచరిత, తే. యొడలితోడ నీకు నూర్ధ్వ్య లోకమునకు । నరుగవచ్చు నెప్పుడరుగు తలంపు

దోంచె నప్పు డిదియు6 దోడిదయ్రై ప్రీతి । నరుగుం దెంచు' ననియెం గురువరేణ్య! 80 ప్రతిపదార్థం: కురువరేణ్య!= ధర్మరాజు!; ఏను= నేను; ధర్మదేవతన్‌= ధర్మమూర్తినైన దేనతను; అనఘ!= పాపంలేనివాడా!; తగన్‌= ఒప్పిదంగా; నీదుచిత్తంబు= నీ మనస్సు; అరయన్‌= చూడగా; వచ్చితిన్‌=ఐ వచ్చాను: నీవు నిశ్చల(వ్రతుండవు= నీవు చెదరని (వ్రతం కలవాడవు; నీప్రతిజ్ఞకున్‌= నీ శపథానికి; హానిజఐ లోపం; కలిగినన్‌= కలిగితే; తెగన్‌*చూడన్‌+తలంచి= చంపాలనుకొని; మృత్యువు= మృత్యుదేవత; వెనువెంటన్‌= నీ వెన్నును అంటుకొని; తిరుగున్‌= తిరుగుతున్నది; విను= వినుము; దానిన్‌= మృత్యువును; జయించితి(వి)= గెలిచావు; కొముజ కామం; రోషజ కోపం; ఆది= మొదలైన (కామ, (క్రోధ, లోభ, మోహ, మద, మత్సరములు ఆరుగురు శత్రువులు); వికార సహితముగన్‌= దోషాలతోపాటు (వికారం= సహజతకు విరుద్ధమైన కదలిక); అంతరంగంబు= మనస్సు; మున్న= ముందే; గెల్బితి(వ)= జయించితివి; భవత్‌= నీ" సతియున్‌= భార్యయు; పవిత్ర= పావనురాలు; ఆస్థలిత= (ధర్మమునుండి) చలించని; చరిత= నడవడి కలది; నీకున్‌= నీకు; ఎప్పుడు= ఏ సమయంలో; ఒడలితోడన్‌= శరీరంతో: ఊర్చ్వలోకమునకున్‌= పై లోకానికి; అరుగుతలయపు= వెళ్ళాలన్న ఆలోచన; తో(ఛెన్‌= కలిగిందో; అప్పుడున్‌= ఆ వేళ; ఇదియున్‌= ఈ భార్యకూడా; తోడిద+ఐ= నీతో కూడినదై; ప్రీతిన్‌= సంతోషంతో; అరుగుదెంచున్‌=ఐ వస్తుంది. తాత్సర్యం: నేను ధర్మదేవతను. నీ వ్రతాన్ని పరీక్షించటానికి వచ్చాను. నీ ప్రతినకు ఎప్పుడు లోపం కలుగుతుందో అప్పుడు నిన్ను చంపుదామని మృత్యువు నీ వెన్నంటే తిరుగుతున్నది. దానిని జయించావు.

26 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము కామ'క్రోధాది షట్‌ శత్రువులున్న మనస్సును పూర్వమే జయించావు. నీ భార్యకూడా నీవంటిదే. గొప్ప ధర్మచరి(త్ర కలది. నీ కెప్పుడు పైలోకాలకు పోవా లనిపిస్తుందో అప్పుడు నీ భార్యతో పాటుగా సశరీరంగా పోవచ్చు'నని ఆ దేవత వరమిచ్చింది ధర్మరాజా!' విశేషం: దేవత ఆంటే మూలభావం. ప్రతిభావానికీ ఒక మూలరూప ముండాలి - చెట్టుకు గింజవలె. దానిపేరు దేవత. (ధర్మస్వరూపం) అది రూపధారణం కూడా చేయ గలదు. ఇది వేదకాలం నాటి భావన. వ అని వెందియు. 81 తాత్పర్యం: ఆ విధంగా చెప్పి ఇంకా. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). చ. నరవర।! పొల్ట్చు నోఘవతి నా నదియై, జనపావనాకృతిం బరమతపంబులోని, సగపాలను నియ్యమ యున్న సొమునన్‌ వెరవునం దొంటిమై నిలిచి నీకుం దగం బరిచర్య సేయు; ని ఛ్చరితము మీకు నిర్మలయశంబు నొనర్జుట కే నొనర్జితిన్‌.' 82 (ప్రతిపదార్దం; నరవర!= రాజా! (సుదర్శనుడు); ఇయ్యమజ= -ఈ+అమజ= ఈమె; పరమ తపంయబు లోని= గొప్పు తపస్సులో; సగపాలను= అర్హభాగంలో; ఓఘవతినాన్‌= ఓఘవతిఅన్న పేరుతో; నదిఐ= ఏరై; జనపావనజ మనుష్యులను పవిత్రం చేసే; ఆకృతిన్‌= రూపంతో; ఉన్న= ఉన్నట్టి; సామునన్‌= సగంలో; వెరవునన్‌= ఉపాయంతో; తాంటిమైన్‌= పూర్వపుదేహంతో: నిలిచి= ఉండి: నీకున్‌= నీకు; తగన్‌= తగునట్టుగా; పరిచర్య= సేవ; చేయున్‌= చేస్తుంది; ఈ+చరితము= ఈ చరిత్ర; మీకు; నిర్మల యశంబు= స్వచ్చమైన కీర్తి ఒనర్చుటకున్‌= ఒడగూర్చి పెట్టటానికి; ఏను= నేను; ఒనర్చితిన్‌= చేశాను. తాత్సర్యం: మీ తపస్సులోని సగభాగంతో నీ భార్య ఓఘవతి అనే "పేరుగల ఏరై మానవజాతిని పూతం చేస్తూ ప్రవహిస్తుంది. మిగిలిన సగం తపళ్ళక్తితో పూర్వంవలెనే నీకు పరిచర్యలు చేస్తూ ఉంటుంది. ఈ కధంతా నేనే మీకు కీర్తి కల్షించటం కొరకు, మీ కొరకే కల్పించాను.' విశేషం: ఈ కధ నర్మదానదీ సంతానం కధ కనుక - దానితోనే ప్రారంభమై ఆ వంశంలోని మరొక స్త్రీ నదిగా (ప్రవహించటంతో ముగిసింది. ఈ విధంగా కథ మొదలూ చివరా ఒకే రకంగా ఉండేటట్టు నిర్మించటం కథ చెప్పటంలో ఒక అందం. వన. అని చెప్పి ధర్ముండు ధవళహయసహస్రంబుపూనిన మాననీయ రధంబునం జనియె నోఘవతి యద్దేవుని చెప్పినట్ల వర్తిల్లె; సుదర్శనుందును బరమసంతోష భరితుందయ్యె( బాందడవాగ్రజా! నీ మనంబున నెక్కొలుపు మిక్కథయభిప్రాయంబు. ॥ 83 ప్రతిపదార్థం; అని చెప్పి*= ఆ విధంగా చెప్పి; ధర్ముండు= ధర్మదేవత; ధవళ= తెల్లని; హయజ= గుర్రాల; సహ(స్రంబు= వేయి; పూనిన= కట్టిన; మాననీయజ గౌరవించదగిన; (మహత్తరమైన); రథంబునన్‌= రధంమీద; చనియెన్‌= వెళ్ళాడు; ఓఘవతి= ఆ గృహిణి; ఆ+దేవునిచెప్పినట్లఐ ఆ దేవుడు చెప్పినట్టుగానే; వర్రిల్లైన్‌ఐ నడుచుకొన్నది; సుదర్శనుండుజ= రాజు; పరమః గొప్ప; సంతోషజ= సంతోషంతో; భరితుండు= నిండినవాడు; అయ్యెన్‌= అయ్యాడు; పాండవ+అ(గ్రజా!= ధర్మరాజా!(పాండవులలో పెద్దవాడా!); నీ మనంబునన్‌= నీ మనస్సులో; ఇక్కడ= ఈ కధయొక్క; అభిప్రాయంబు= సారాంశమును; నెక్కాలుపుము= భావించుము, నిలుపుకొమ్ము.

ఆనుళాసనిక పర్వము = ప్రథమాశ్వాసము 27 తాత్పర్యం: ఆ విధంగా చెప్పి ధర్మదేవత వేయి గు(ర్రాలు కట్టిన రధంమీదెక్కి వెళ్ళిపోయాడు. తర్వాత ఓఘవతికూడా ఆ దేవుడు' చెప్పినట్టుగా ప్రవర్తించింది. (సగంతపస్సుతో నదిగా లోకాన్ని పావనం చేయ్యటం, సగం తపస్సుతో భర్తను సేవించటం) ఆమె భర్త కూడా సంతోషభరితుడైనాడు. నాయనా! ధర్మరాజా! ఈ కధాసారాంశాన్ని మనస్సున నిలుపుకొమ్ము.

ఆ. _అతిథిపూజం గడచినట్టి ధర్మువు గృహ , స్థులకు నొండు లేమిం డెలుపుచున్న

యది; సమస్త కిల్టిషాపహ మీ యితి । హాస; మిచ్చు నెలయభిమతములు.” 84 ప్రతిపదార్థం: గృహస్టులకున్‌= గృహస్టా(శ్రమాన్ని స్వీకరించినవారికి; అతిథిపూజన్‌= ఆతిధ్యమన్న పూజను; కడచినట్టి=జ మించిన; ధర్మువు= ధర్మం; ఒండు= మరొకటి; లేమిన్‌= లేకపోవటాన్ని; ఈ; ఇతిహాసం= (ప్రాచీనకథ; తెలుపుచున్న అది= తెలుపుతున్నది, సమస్త కిల్చిష అపహముజ పాపాలన్నిటినీ పోగొట్టేది; ఎల్లజఐ సమస్త; అభిమతములు= కోర్కెలను; ఇచ్చున్‌= ఇస్తుంది. తాచ్చర్యం: గృహస్థులకు అతిథిపూజకంటె గొప్ప ధర్మం లేదని ఈ పవిత్రమైన ప్రాచీనకధ చెప్పుతున్నది. ఇది సమస్త పాపాలను పోగొట్టి కావలసిన కోర్కెలను తీరుస్తుంది.” విశేషం: ఈ మాటలు భీష్ముడివి. ధర్మరాజు ప్రశ్న శ్రీ కధ సమాధానంగా చెప్పబడింది కనుక వక్త తన సమాధానాన్ని ముగిస్తూ చివరిమాటగా అన్నాడు. ఆశ్రమాలు 4- 1. బ్రహ్మచర్య, 2, గృహస్ట, 3. వానప్రస్థ 4. సన్బ్యాస ఆ(శ్రమాలు. నరుడికి నాల్గంచెలు (అంశలు) అని ఒక సామెత. ఈ నాల్లాశ్రమాలే మనిషి 100 ఏళ్ళ పూర్షజీవితానికివి నాల్గు మెట్టు. మొదటిది విద్యార్థి దళ. గురువు దగ్గరుండి ఇహ లోక పరలోకజీవితాలకు సంబంధించిన విద్య (తెలిసికొనదగినది కనుక విద్య) నభ్యసించిన తర్వాత గృహస్టు అవుతున్నాడు మనిషి ఇక్కడ తాను, భార్య, సంఘం మూడు విషయాలకు ముడి ఉన్నది. మొదటి రెండు కుటుంబం. ఇదే (ప్రాచీనకాల సంఘానికి పునాది కనుక సంతానానికి శిక్ష్రణాలయం గృహమే. తానూ ఉన్నాడు సంఘంతో సంబంధమూ ఉన్నది. దీనికి సూచనమే అతిధిమర్యాద లివన్నీ, మూడవ దశలో సంఘాన్ని వదలి భార్యా తానూ వనవాసం, ఆ(శ్రమజీవితం జీవిస్తాడు. చివరిది సన్యాసం. తానొక్కడే మరలా వచ్చిన చోటికి పోయే మార్గం. దీనితో నూరేళ్ళ జీవితం గట్టెక్కింది. ఇది సంపూర్లజీవితం. (ప్రాచీన ఇతిహాసాలు భారతం

రామాయణం ఈ పూర్ణ మానవ జీవితాన్ని చెప్పినందువలననే మనకు పవిషత్రగ్రంధాలై మానవాళికి మార్గ్షదర్శకాలుగా

శ్‌

మిగిలిపోయాయి. ఈ నాల్షింటిలో గృహస్ట్రధర్మాన్ని చెప్పిన కధ ఇది. మనిషికి తాను సంపాదించిన దానిమీద ఒక హక్కు, మమకారం ఉంటాయి. ఈ విషయాలలో ముఖ్యమైన వ్యక్తి భార్య. ఆమె మీద ఉన్న స్వత్వాన్ని కూడా దానం చేయటం - పరులకు ఇవ్వటం ధనాదులవలె - ఈ త్యాగం చాలా గొప్పదని ఈ కథ చెప్పుతున్నది. పురుషునకు భార్యకంటె ప్రియమైన దేమీ లేదు. కనుకనే వానప్రస్థంలో ఆమె తనకు తోడుగానే వస్తున్నది. మను వన్నాడు “ప్రీ పూజింపబడ్డ చోట దేవత లానందిస్తున్నారు. ఆమె పురుషునకు జీవనసముద్రం దాటే నౌకి అని. కనుకనే ఆమె లేకుండా ఏ కర్మా చేయటానికి వీలులేదన్నారు. అయితే ధర్మదేవత ఆమెను, అతడిని పరీక్షించాడే తప్ప ఆమె శీలాన్ని అపహరించలే దని కధలో చెప్పబడింది. ఈ ధర్మాన్ని - సర్వాన్ని త్యజించే బుద్ధీ - ఇతరులకు దానం చేయటం - నీవూ అలవరచుకొమ్ము అన్నది భారతం - నీవు అంటే ప్రతి పారకుడున్నూ. క అనినం బితామహుతో న , జ్ఞనపతి “బ్రాహ్మణ్య మవులజాతులు మూంటన్‌

జనియించినవానికి దొర । కొనునొకొ? యతివిమలకర్మ గుణయోగమునన్‌.' 25 ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌= అనగా; ఆ+జనపతి= ఆ రాజు (జనులకు పాలకుడు); పితామహుతోన్‌= తాతతో; అవులజాతులు= (బ్రాహ్మణుడు కాక మిగిలిన జాతులు; మూంటన్‌= మూడిటిలో; జనియించిన= పుట్టిన; వానికిన్‌= వాడికి; (బ్రాహ్మణ్యము= (బ్రాహ్మణత్వం; అతివిమల కర సగుణ యోగమునన్‌=మిక్కిలి నిర గైలమైన కర శ్రములయొక్కయు గుణమలుయొక్కయు కూడికచేత; దొరకొనునాకా?= సంభవిస్తుందా?

28 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తాత్పర్యం: ఆ విధంగా తాత చెప్పగా ధర్మరాజిట్లా అన్నాడు. (బ్రాహ్మాణేతరమైన మూడు వర్ణాలవారికీ గుణకర్మలతో బ్రాహ్మణత్వం సంభవిస్తుందా?" విశేషం: గీత చెప్పుతున్నది - “చాతుర్వర్ష్యం మయాసృష్టం గుణకర్మ విభాగశః” - అని త్రిగుణాల విభాగం చేత కర్మల విభాగం చేత నాల్గువర్ధాలను నేనే సృజించాను. కర్మలు= వేదం చెప్పిన విధులు, మనిషి తప్పక చేయవలసినవి. వు అని యడిగిన నతం డతని కిట్లనియె. 86 తాత్పర్యం: అని అడుగగా భీష్ముడు ధర్మరాజుతో ఇట్లా అన్నాడు. తే. 'బ్రాహ్మణత్వంబు గడుదుర్లభం; బనేక । జన్మముల బొంది తిరుగంగ సంభవించి నపుడు గనునది; యున్నతమైన యప్ప । దంబు విను మెఠిందించెద దాని తెలఅంగు. 87 ప్రతిపదార్థం: బ్రాహ్మణత్వంబు= (బ్రాహ్మాణపదం, స్థితి; కడున్‌= మిక్కిలి; దుర్లభంబు= లభించటం కష్టం; అనేక= చాలా; జన్మములన్‌= పుట్టుకలను; పొంది= పడసి; తిరుగంగన్‌= మరలా; సంభవించినపుడు= పుట్టినపుడు; ఉన్నతము+ఐ= గొప్ప; మహత్తరమైన; ఆ+పదంబు= ఆ స్థితి; కనునది= పొందదగింది; దాని తెజంగు= దాని విషయం; ఎజింగించెదన్‌= చెప్పుతాను; వినుజ వినుము. తాత్పర్యం: '(బ్రాహ్మాణుడుగా పుట్టటం చాలా కష్టం. ఎన్నో ఎన్నో జన్మలు ఎత్తితే తప్ప ఆ జన్మ సంభవించదు. దాని సంగతి చెప్పుతాను వినుము. ఇంద్రమతంగ సంవాదంబను నితిహాస ప్రకారము (సం. 13-3-86) వ. _అదియింద్రమతంగ సంవాదం బను నితిహాసం బాకర్ణించిన నెలటుంగ నగుం గావున నక్కథ యుపన్యసించెద; నొక్కవిఫ్రుని కొడుకు మతంగుం డనువాండు యజ్ఞార్ధంబైన పనికిం దండ్రిపనుపునం బోయి. 88 ప్రతిపదార్థం: అది= ఆ సంగతి; ఇంద్ర, మతంగ సంవాదంబు+అను= ఇంద్రుడికీ, మతంగుడికీ మధ్య జరిగిన సంభాషణం అనే పేరుగల; ఇతిహాసంబు= పూర్వకథను; ఆకర్షించినన్‌= వింటే; ఎయుంగన్‌+అగున్‌= తెలియవచ్చును; కావునన్‌= కాబట్టి; ఆ+కథ; ఉపన్యసించెదన్‌= చెప్పుతాను; ఒక్క వివ్రుని కొడుకు= ఒక (బ్రాహ్మణుడి కుమారుడు; మతంగుండు+అనువాండు= మతంగుడు అనే పేరుకలవాడు; యజ్ఞ+అర్ధంబు+ఐన పనికిన్‌= యజ్ఞం కొరకైన పనిమీద; తండ్రిపనుపునన్‌= తండ్రి ఆజ్ఞతో; పోయిజ వెళ్ళి. తొత్సర్యం: ఆ సంగతి ఇంద్రమతంగ సంవాదం అనే ఇతిహాసం వింటే స్పష్టం అవుతుంది. కాబట్టి ఆ కథ వినిపిస్తాను. మతంగుడు అనే పేరుగల ఒక బ్రాహ్మాణపుత్రుడు తండ్రి పంపగా ఒక యజ్ఞంకొరకు పోయి. (తరువాతి పద్యంతో అన్నయం). క. మదమునం బెలుచన యొకగా । డిద కొదమం గోల గొని యడిచె, నడిచిన నొ వ్వొదవి, తనతల్లిం జేరంగ । నది సని, నన్నీతం దడిచె నని చెప్పుటయున్‌. 89 ప్రతిపదార్థం: మదమునన్‌= మదంతో; పెలుచనజ అధికంగా, గట్టిగా? ఒక గాడిదకొదమన్‌= ఒక గాడిద పిల్లను; కోలకొని= కర్ర తీసికొని; అడిచెన్‌= కొట్టాడు; అడిచినన్‌=ఐ కొట్టగా; అది=ఐ ఆ కొదమ; నొవ్వుజ బాధ; ఒదవిజ కలిగి; తనతల్లిన్‌= తనయొక్క తల్లిని; చేరంగన్‌ చని= సమీపించి; నన్నున్‌=ఐ నన్ను; ఈతండు= వీడు; అడిచెన్‌=ఐ కొట్టాడు; అని చెప్తుటయున్‌= అని చెప్పగా.

ఆనుశాసనిక పర్వము = ప్రధమాశ్వాసము 29 తాత్పర్యం: వాడు దారిన పోతూ పోతూ ఒక గాడిదపిల్లను కర్రతో గట్టిగా కొట్టగా అది బాధతో తల్లి దగ్గరకు పోయి ఆ సంగతి చెప్పగా. (తరువాతి వచనంతో అన్వయం).

వ. అఆ గార్జభి తన కొదనుతో 'వీండు చండాలుండు ప్రచందన్వభావుండు గాకుండునే?యనినం, బూర్వజన్మకర్మవిశేషంబునం దిర్భగ్జాతిభాషావిదుండగుట నవ్విప్రపుత్రుం డప్పల్కులు విని, *'యిది దూషణ భాషణంబు గాదు; నిరూపణాలాపంబై యున్నది; యట్లు గావున మాలతనంబు గలుగనేర్చు'నన నిశ్చయించి యగ్గాడిద కదకుం బోయి. 9౦

ప్రతిపదార్థం: ఆ గార్టభి= ఆ ఆడగాడిద; తన కొదమతోన్‌= తన పిల్లతో; వీడు చండాలుండు= వీడు క్రూర జన్మకలవాడు:;

('ప్రచండ= భయంకరమైన; స్వభావుండు= స్వభావం కలవాడు; కాకుండునే!= కాకుండా ఎట్లా పోతాడు? (తప్పక వాడే); అనినన్‌=

అనగా; పూర్వజన్మ కర్మ విశేషంబునన్‌= పూర్వజన్మలో చేసిన పనుల విశేషంతోః ఆ+విప్ర పుత్రుండు= ఆ బ్రాహ్మణకుమారుడు;

తిర్యక్‌జాతి= పశుపక్షిజాతి; భాషావిదుండు= భాష తెలిసినవాడు; అగుటన్‌౯= కావటంచేత; ఆ+పలుకులు= ఆ మాటలు; విని; ఇది దూషణభాషణంబు కాదు= ఇది తిట్టుకాదు; నిరూపణ= (నా జన్మవిశేషాన్ని గుర్తించి) వ్రేలెత్తి చూపే; ఆలాపంబు= సంభాషణ;

ఐ ఉన్నది; అట్టు కావునన్‌= కాబట్టి; మాలతనంబు= చండాలస్వభావం; కలుగనేర్చున్‌= కలుగవచ్చును; అని నిశ్చయించి అని

భావించి; ఆ+గాడిదకడకున్‌= ఆ గాడిద దగ్గరకు; పోయి= వెళ్ళి.

తాత్పర్యం: ఆ తల్లిగాడిద పిల్ల గాడిదతో ఇట్టా అన్నది. 'వీడు చండాలుడు, (క్రూరస్వభావుడు కనుకనే ఇట్టా చేశాడు”

అని. అది విని ఆ (బ్రాహ్మణ బాలుడు పూర్వజన్మలో చేసికొన్న పుణ్యకర్మల ('ప్రభావంచేత పశు పక్ష్యాదుల భాషలు

తెలిసినవాడు కావటంవలన “ఈ గొడిద మాట నన్ను గూర్చిన నిందా వచనం కాదు.నా జన్మవిశేషం తెలిసి అన్నట్టున్న" దని ఆ గాడిధ దగ్గరకు పోయి. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం).

విశేషం: ప్రతిజీవికీ ప్రత్యేక భాష ఉన్నది. చెట్టు, పిట్టా, జంతువూ అన్నీ సంభాషించేవే! అక్కడ మన భాషవలె అక్షరరూపమైనది

కాకపోవచ్చును కాక. సంజ్ఞకూడా భాషే పూర్వకాలం మనిషి ప్రకృతిమధ్య, చెట్టు జంతువుల మధ్య ఎక్కువ జీవించినవాడు కావటం

వలన వాడి కా భాష తెలుసు. పశు సంజ్ఞలు రైతుకు తెలుసు. తేనెటీగలు పెంచేవారికి వాటి భాష తెలుసునని చాలామంది

(వ్రాశారు. కనుక ఇది సంభవమే.

క. _ తనకుం జండాలత వ । చ్చిన కారణ మదిగి, దానిచేతం గంద ర్వుని చెయిది మంగలికి నిజ ; జననికిం బొందగుట విని విషాదముతోడన్‌. ల1

ప్రతిపదార్హం: చండాలత= చండాల జన్మ; వచ్చిన= కలిగిన; కారణము= హేతువు; దొనిచేతన్‌= గాడిదవలన; నిజజననికిన్‌= ళా

తన తల్లికీ; మంగలికిన్‌= మంగలివాడికీ; కందర్పుని= మన్మధుడి; చెయిదిన్‌= చేష్టవలన; పొందు= సంభోగం; అగుట విని=

కావటం తెలిసికొని; విషాదముతోడన్‌= దుఃఖంతో.

తాత్పర్యం: 'మన్మథుడి ప్రేరణవలన తన తల్లి మంగలితో సంగమిస్తే తాను పుట్టినట్టు ఆ గాడిదవలన విని దుఃఖంతో.

(తరువాతి వచనంతో అన్వయం).

వ. తనపోయెడు పనికిం బోవక, మరలి సదనంబునకుం జని, జనకున కత్తెటం గెల్ల నెజింగించిి యతనితో “శూద్రబీజంబున బ్రాహ్మణియందు జన్మించినవాయడ చండాలుం డగుటకు సందియం బేమి? గార్టభి శాపజాత గానోపు నది యున్నరూపపలికె; బ్రాహ్మణ్యంబు దపంబున సంపాదించెదం గాక యని పల్కి వీడ్కొని ననంబునకుం బోయి. 92

80 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ప్రతిపదార్థం; తన పోయెడు పనికిన్‌= తానుపోతున్న పనికి; పోవకజపోకుండా; మరలి= వెనుకకు తిరిగి; సదనంబునకున్‌= ఇంటికి; చని= పోయి; జనకునకున్‌= తండ్రికి ఆ+తెజంగు= ఆ విషయం; ఎల్లన్‌= అంతా; ఎఆింగించి= చెప్పి; ఆతనితోన్‌= తండ్రితో" ఛూద్రబిజంబునన్‌= శూద్రుని బీజంతో; బ్రాహ్మాణియందున్‌= బ్రాహ్మణస్రీకి; జన్మించినవాండు= వృుట్టినవాడు; చండాలుండు+అగుటకున్‌= చండాలుడు కావటానికి; సందియంబుజ సందేహం; ఏమి? ఏమున్నది?; గార్టభి= ఆ ఆడగాడిద' శాపజాత= శాపంవలన (అట్టా) పుట్టింది; కానోపున్‌= కాబోలు; ఉన్నరూప= ఉన్నమాట; పలికెన్‌= అన్నది; బ్రాహ్మణ్యంబు= (బ్రాహ్మణత్వం; తపంబునన్‌= తపస్సు చేతనే; సంపాదించెదన్‌ కాక= పొందుతాను సుమా!; అని; వీడ్కొని= తండ్రీని వదలి: వనంబునకున్‌= అడవికి; పోయి= వెళ్ళి. తొత్పర్యం: యజ్ఞం పనిమీద పోతున్నాడుకదా! అది వదలి ఇంటికి తిరిగిపోయి ఆ గాడిద చెప్పినదంతా తండ్రికి చెప్పి 'నా జన్మ బ్రాహ్మణ బీజానికి కలిగింది కాదు కనుక ఆ (బ్రాహ్మణత్వం తపస్సుచేత సాధిస్తా' నని పలికి తండ్రిని వదలిపెట్టి అడవికి పోయి. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). క. పరమ తపమాచరింప( । సురపతి వొడచూపి యడుగు సువ్రత! నీకున్‌

వర మిచ్చెది ననిన, 'ధరా । మరత్వ మి'మ్మనియె; నతండు ముది ముద మొదవన్‌. 93 ప్రతిపదార్థం: పరమ= గొప్ప; తపము= తపస్సు; ఆచరింప(గన్‌= చేయగా; సురపతి= దేవతలరాజు, ఇంద్రుడు; పొడచూపి= కన్పించి (పొడ-నీడ- తనపొడ గిట్టదని సామెత); సువ్రత!= మంచి తపస్సు చేసినవాడా!; నీకున్‌; వరము+ఇచ్చెదన్‌= వరమిస్తాను; అడుగుము; అనినన్‌= అనగా; అతండు= వాడు; మదిన్‌= మనస్సులో; ముదము= సంతోషం; ఒదవన్‌= కలుగగా; ధరా+అమరత్వము= భూమిపై దేవతాత్వము = భూదేవత అంటే బ్రాహ్మణుడు కనుక బ్రాహ్మణత్వమని భావం; ఇమ్ము అనియెన్‌. తాత్పర్యం: గొప్ప తపస్సు చేయగా ఇంద్రుడు (ప్రత్యక్షమై సువ్రతా! నీ కేమి వరం కావాలో కోరుకొమ్ము' అని అడుగగా అతడు సంతోషంతో “నాకు (బ్రాహ్మణత్వ మి'మ్మన్నాడు. చ. లఅనవుడు 'బ్రాహ్మణత్వము మహత్వ మెటుంగన? యన్యజాతి కం

దునె యది? యొండు వేడు; మది దోచిన మే'లనియెన్‌ బలారి; వాం

“డనితరసాధ్య మైన తప మస్థలితంబుగం జేయుచుండెదం;

జనుము మహాత్మ! ని వనిన, సస్మితుయై యత. డేంగెననేంగినన్‌. ల! (ప్రతిపదార్థం; అనవుడున్‌= అనగా; బల+అరి= బలుడన్న రాక్షసుడిని చంపినవాడు = ఇంద్రుడు; బ్రాహ్మణత్వము మహత్త్యము= (బ్రాహ్మణస్థితి గొప్పతనం; ఎజుంగవె?= తెలియవా?; అన్యజాతికిన్‌= మరొకవర్షంలో పుట్టినవాడికి; అది= ఆ (బ్రాహ్మణ్యం; అందువె?ఇ అందుతుందా? (అందదు); ఒండు= మరొకవరం; వేడుము= కోరుకొమ్ము; అది= మరొక కోరిక; తోంచినన్‌= తోస్తే; మేలుజ మంచిది (నీ మనస్సులో మరొక కోరిక తోస్తే అది చెప్పుము మంచిది); అనియెన్‌= అన్నాడు; వాండు= మతంగుడు; మహాత్మ[= (దేవతలకు రాజువైన) స్వామీ; అనితర సాధ్యము+ఐన= ఇతరులకు సాధ్యం కాని; తపము= తపస్సు; చేయుచున్‌= చేస్తూ; ఉండెదన్‌= ఉంటాను; నీవు; చనుము= వెళ్ళుము; అనినన్‌= అంటే; అతండు= ఇంద్రుడు; స+స్మితుండు+ఐ= నవ్వుతో కూడినవాడై; ఏగౌన్‌= వెళ్ళాడు; ఏంగినన్‌= అట్లా వెళ్ళగా. తాత్పర్యం: మతంగు డట్టా చెప్పగా ఇంద్రుడు ఇట్లా అన్నాడు. 1బ్రాహ్మణత్వం ఇతర జాతులకందేది కాదు. మరొకవరం కోరుకొమ్ము' అని. కాని ఆతడు 'మహాత్మా! నీవు వెళ్ళుము. నా వరం ఫలించేంతవరకు నే నిట్లాగే ఇతరులకు సాధ్యం కాని తపస్సు చేస్తూనే ఉంటాను' అని చెప్పగా అతడు వెళ్ళిపోగా, (తరువాతి వచనంతో అన్వయం).

అనుశాసనిక పర్వము - ప్రథమాశ్వాసము ల! విశేషం: (బ్రాహ్మాణత్వ మన్నది పుట్టగానే ఎవరికీ దక్కేది కాదు. అది తపస్సుచేత సాధ్య మన్నమాట. వ. మతంగుం డేకపాదంబున నూజేండ్లు తపంబు సేసిన నింద్రుండు గ్రమ్మణ వచ్చి. త్రి5 ప్రతిపదార్లం: మతంగుండు= చండాలుడు(క్రూరకర్మలు చేసేవాడు); ఏకపాదంబునన్‌= ఒకేపాదంమీద (నిలిచి); నూజు+ఏండ్డువ= చు నూరు సంవత్సరాలు; తపంబు= తపస్సు; చేసినన్‌= చేయగా; 'క్రమ్మజన్‌= మళ్ళీ; ఇంద్రుండు వచ్చి. తాత్పర్యం; మతంగుడు ఒంటికాలి మీద నిలిచి నూరేళ్ళు తపస్సు చేయగా మళ్ళీ ఇంద్రుడు (ప్రత్యక్షమై. తే... "ఏను వలదని చెప్పిన మాన వెట్లు? ! పరమదుర్లభ పద మాసపడి, కరంబు మేలితప మాచరించె చందాలు డిట్టి ! దాన నశియించు; నిది నీకు దగదు, విదువు. 96 ప్రతిపదార్థం: ఏను= నేను; వలదు= వద్దు: అని చెప్పినన్‌= అని చెప్పినప్పటికీ; మానవుజఐ వదలవు; ఎట్టు?= ఎట్టాగా?; పరమజ= మిక్కిలి; దుర్తభజ లభించని; పదము= స్టితి; ఆసపడీ= కోరి; కరంబువ= మిక్కిలి; మేలితపము= గొప్ప తపస్సు; చండాలుండు= మతంగుడు; ఆచరించెన్‌= చేస్తే ఇట్టిదానన్‌= ఇట్లాంటి దానివలన; నశియించున్‌= నళిస్తాడు; ఇది నీకున్‌= ఇది నీకు; తగదు= మంచిదికాదు. తొత్పర్యం: “నేను వద్దని చెప్పినా నీవు వినకుండా ఉన్నావు. చండాలుడు ఇట్లాంటి తపస్సు చేస్తే చస్తాడు తప్ప యలు మేలు పొందడు. కాబట్టి నీకు ఈ తపస్సు తగదు. వ, విను మిత్తెఐంగుతపంబునకుంబదిమడుంగులు సేసిచందాలుండు శూద్రుం డగు: నూణుమడుంగు లనుష్టెంచి నియమంబునకు లక్షమడుంగులు స బదివేలు మడుంగులు నిర్వర్తించి క్షత్రియుండు దుర్తాహ్మణుం దగు;నా సల్పి శమదమ సత్యాహింసల నమాత్సర్యంబున నార్య బ్రాహ్మాణహృదయంబులు సదయంబులు గావించి నడస శక్యంబగునే? యనేక జన్మంబుల నొకప్పుడు బ్రావ్మాణజనృంబు నాందియుం గొందణు ధనవాంఛా విషయ లౌల్యాదులం దదాచారంబు దిగవిడిచి చెడుదు; రిట్టి మహాపదంబు గోరి నిన్నునీవ యేల వినాశంబు నాందించుకొనియెద? వీ తపోనిష్ట సాలించి, తగునది యొక్కవరంబు వేడు' మనియె,ననిన వాండూరకున్న నాఖండలుం డరిగి; వెండియు. త్ర7 ప్రతిపదార్ధ్హం: విను= వినుము; ఈ+తెఆంగు= ఇట్టాంటి; తపంబునకున్‌= తపస్పుకంటె; పదిమడుంగులు= పదిరెట్టు: నూణు= వంద; అనుష్టించి= వేసి; అచరించి= చేసి; ఆ+పుణ్యణ ఆ పవిత్ర; ఆచరణంబునున్‌= చేష్టకు, పనికి; నిర్వర్తించి= చేసి; దుర్‌+బ్రాహ్మాణుండు= చెడ్డబాపడు; ఆ నియమంబు= ఆ నియమానికి; శముము= అంచరిం[ద్రియ నిగ్రహం; దనముము== బాహ్యేంద్రియ ని[గ్రహం; సత్యము= నిజం చెప్పటం; అహింసః= దేనినీ చంపకపోవటం; అ+మాత్సర్యంబు= అసూయ లేకపోవటం; ఆర్య= మహాత్ములైన; బ్రాహ్మాణహృదయంబులు= (బ్రాహ్మణుల మనస్సులను; సదయంబులు=జ దయ కలవానినిగా; కావించి= చేసి; సత్‌బ్రాహ్మణుండు= మంచి (బ్రాహ్మణుడు; అలంతులన్‌= అల్ప్సపు కర్మలవలన; పడయన్‌= పొందగా; వచ్చునా?= ఏలగునా?; ఆనేక జన్మంబులన్‌= ఎన్నో జన్మలలో; ధనవాంఛాజ డబ్బుమీద కోరిక; విషయవాంఛ= ఇం(ద్రియాలమీద కోరిక; లౌల్యము= ఆసక్తి అదులన్‌= మొదలైన వాటివలన; తత్‌= ఆ; అచారంబు= వైదిక ప్రవర్తన; బ్రాహ్మణుని నడవడి; దిగవిడిచి= విడిచిపెట్టి; చెడుదురు= నళిస్తారు; ఇట్టి= ఇంత; మహాపదంబు= గొప్పు పదవి; వినాశంబు= నాశనం; నీజు నీయొక్క; తపః= తపస్సునకు సంబంధించిన; నిష్టజ నియమం; చాలించి= సడలించి; తగునది= తగినట్టి; ఒక్కవరంబువేండు మనియెన్‌=ఒక వరాన్ని కోరుకొమ్మన్నాడు; ఆఖండలుండు= ఇం(ద్రుడు; వెండియున్‌= మరలా,

32 శ్రీమదాంధ్ర ముహాభారతము తాత్పర్యం; ఇటువంటి తపస్సునకు పదిరెట్టు తపస్సు చేసి చండాలుడు శూద్రుడౌతాడు. అతడు వందరెట్టు తపస్సు చేస్తే కాని వైశ్యుడు కాడు. అతడు వేయిరెట్టు చేస్తే క్షత్రియుడౌతాడు. అతడు పదివేల రెట్టు చేస్తే దుర్ప్రాహ్మణుడు కౌతాడు. అతడు లక్షరెట్టు చేస్తే కాని బ్రాహ్మణుడు కాడు. కనుక ఆ మహాపదవి అల్పులకు పొందరాదు. ఒకవేళ పొందినా నిలుపుకొనటం కష్టం. కొందరు వేలజన్మల తర్వాత (బ్రాహ్మణులై పుట్టి కూడా ధనలోభాదులవలన చెడిపోతున్నారు, కనుక నీవు నీ తపస్సు వదలిపెట్టుము' అని చెప్పి ఇం(ద్రుడు వెళ్ళిపోయాడు. తరువాత. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). క. _ అంగుష్ట మొకటి మోపె, మ; తంగుంయ నూటేండ్లు సేసె. దపము నియతిమై, నంగము తో లస్టులతో ; సంగతముగం దోంప, వెక్కసముగా నరముల్‌. 98 ప్రతిపదార్థం; మతంగుడు; అంగుష్టముజ కాలిబొటనద్రేలు; ఒకటి మోపి= ఒకదానిపై నిలిచి; నూజు= వంద; ఏండద్లుజ సంవత్సరాలు; నియతిమైన్‌= నియమంతో; తపము చేసెన్‌=ఐ తపస్సు చేశాడు; అంగము= అవయవం; తోలు= చర్మం; అస్టులతోన్‌= బొమికలతో; నరములు= నరాలు; సంగతముగన్‌= అంటుకొన్నట్టు;: వెక్కసముగాన్‌= కంటికిబరువుగా, భయంకరంగా; తోంసన్‌? కన్పించగా, తాత్పర్యం: నూరేళ్ళు కాలిబొటనవ్రేలిపై నిలిచి, శరీరంలో తోలు, ఎముకలు, నరాలు తప్ప ఏమీ మిగులనంతగా భయంకరంగా కన్పించేంతవరకు తపస్సు చేశాడు. విశేషం: ప్రతి పద్యంలోను తిక్కనగారు కావాలని తెలుగు పదాలు వాడటం గమనించాలి. ఉదా: తోలుకుబదులు చర్మం వాడవచ్చు. కాని అది సంస్కృతం. తపస్సు చేసి చిక్కి శల్యమైన బుద్దవి[గ్రహాలు మనదేశంలో వచ్చాయి. పోల్చుకొనవచ్చును. ఈ ఇట్లు సేసి శక్తి యెల్లను గడచన్న। నతండు, నేల వ్రాలె; నతిరయమున వచ్చి, యమరం బట్టి వాసవు€ 'దక్కట! । నీకు. జెప్పనయ్య! నెమ్మి నేను. ఏ9 ప్రతిపదార్హం: ఇట్టు చేసి= ఈ విధంగా చేసి; శక్తిఎల్లను= ఓపిక అంతా; కడచన్నన్‌= వట్టిపోగా; (కడ= చివరకు; చన్నన్‌= పోగా); అతండు= మతంగుడు; నేలన్‌= భూమిపై; ద్రాలెన్‌= పడ్డాడు; వాసవుండు= ఇంద్రుడు; అతిరయమునన్‌= మిక్కిలి వేగంతో; వచ్చి; అమరన్‌= చక్కగా; పట్టి= పట్టుకొని; నేను; నీకున్‌; నెమ్మిన్‌= (ప్రేమతో: చెప్పనయ్య!= అయ్యా! చెప్పనా? (ఇది వరకే చెప్పాను కదా[. తాత్పర్యం: ఇట్టా తపస్సు చేసి అతడు శరీరం శుష్కించి శక్తి అంతా క్షీణించిపోగా నేలపై కుప్ప కూలిపోయాడు. (అప్పుడు) మిక్కిలి వేగంతో ఇంద్రుడు వచ్చి అతడిని పడకుండా చక్కగా పట్టుకొని, అయ్యా! నే నిదివరకే చెప్పలేదా? వ. _క్షత్రియాదులచేతనుం బట్టువడని బ్రాహ్మణశార్జూలంబుతోడి మేలంబు దక్కును; నీకు నొక్కనరం బిచ్చెదం వికొమిమని పల్ముటయు, నతం డొడంబడినం బరమాదరంబున. 100 ప్రతిపదార్థం: క్షత్రియ+ఆదులచేతనున్‌=ఐ రాజులు మొదలైనవారికి కూడా; పట్టువడని= లభించని; బ్రాహ్మణశార్జూలంబు= ('బ్రాహ్మాణత్వమన్న పులికి; తోడి= సంబంధించిన; మేలంబు= ఆట, నవ్వులాట; తక్కుము= వదలిపెట్టుము; నీకున్‌= నీకు ఒక్కవరంబు= ఒక వరాన్ని; ఇచ్చెదన్‌= ఇస్తాను; కైకొనుము= తీసికొనుము; అని; పల్కుటయున్‌= చెప్పగా? అతండు= ఆ మతంగుడు; ఒడంబడినన్‌= అంగీకరించగా; పరమజ= గొప్ప; ఆదరంబునన్‌= (ప్రేమతో. తాత్పర్యం: క్షత్రియుడికి కూడా లభించని ఆ బ్రాహ్మాణత్వమన్న పులితో ఆటలాడటం మానివేస్తే నీ కొక వరమిస్తా' నని ఇం[ద్రు డంటే అతడూ సరే నన్నాడు. అప్పుడు ఇంద్రుడు (ప్రేమతో. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం).

ఆనుశాసనిక పర్వము = వప్రధమాశ్వాసము తవ

ఆ. చండదేవుం డన బ్రశస్తి వహించి, సు । స్త్రీలు, పూజనంబు సేయం గామ

రూపధారివై, నిరూపింప విహగభా । వంబుగల్లి, ప్రమదవర్తి వగుము." 101 ప్రతిపదార్థం: చండదేవుండు+అనన్‌= ఆ పేరుతో; ప్రశస్తి కీర్తి; వహించి= మోసి; సు స్రీలు; పూజనంబు= పూజలు; చేయంన్‌= చేస్తూ+ఉండగా; కామరూపధారివి+ఐ= ఇష్టం వచ్చిన రూపాన్ని ధరించగలవాడినైః నిరూపింపన్‌= అందరు గుర్తించేటట్టుగా; విహగభావంబు= ఆకాశంలో ఎగిరే పక్షి స్వభావం; కల్లి= పొంది; ప్రమద= స్త్రీలతో; వర్తిజ చరించేవాడవు; అగుము= కమ్ము. తాత్చర్యం: చండదేవుడనే పేరుతో కీర్తిశాలివై (స్త్రీల పూజలరదుతూ కామరూపంతో పక్షిభావం పొంది (స్త్రీలతో విహరించుము.”" క అని వరమిచ్చి, మహేంద్రుయ । సనియె' ననిన విని, యజాతశత్రుండు గాంగే

యునితో 'బ్రాహ్మణ్యము పెట । జనులకుం బొందంగ ని ట్లశక్యం బేనిన్‌, 102 ప్రతిపదార్థం; అని= ఈ విధంగా; వరము+ఇచ్చి= కోరిన కోరిక తీర్చి మహేంద్రుండు= ఇం(ద్రుడు; చనియెన్‌= వెళ్ళాడు; అనినన్‌= చెప్పగా; విని; అజాత= పుట్టని, లేని; శేత్రుండు= శత్రువులు కలవాడు (శత్రువు లేనివాడు ధర్మరాజు); గాంగేయునితోన్‌= గంగాతనయుడైన భిష్ముడితో; పెజ= ఇతర; జనులకున్‌= వర్ణాలవారికి; బ్రాహ్మాణ్యము= (బ్రాహ్మణత్వం; పొందంగన్‌= పొందటం; ఇట్టు= ఈ విధంగా; అళక్యంబు+ఏనిన్‌= సాధ్యం కాకపోతే. తాత్పర్యం: అని వరమిచ్చి ఇంద్రుడు వెళ్ళాడని విన్న ధర్మరాజు భీష్ముడిని ఇట్లా ప్రళ్నించాడు. 'ఇతరుల కీ విధంగా (బ్రాహ్మణత్వం పాందరానిదే అయితే. (తరువాతి పద్యంతో అన్నయం). విశేషం: అజాతశత్రువు అంటే ఇతడిని దుర్యోధనాదులు శత్రువుగా చూచారు తప్ప ఇతడు వారి నట్టా చూడలేదని అర్ధం, ఎవడి మనస్సులో ద్వేషం, విరోధం లేవో వా డజాతళత్రువు. అశోకుడు, గాంధీ, బుద్దులూ వంటివారే.

విశ్వామిత్రనకు బ్రాహ్మణ్యంబు గలిగిన తెజంగు. (సం.13-3-1)

వ. విశ్వామిత్రుం డెట్లు వొందె? నత్తెజం గెజింగింవవే! యని యడిగిన నన్నరదేవునకు దేవవ్రతుం

డిట్లనియె, 103 ర్రచిపదార్థం: విశ్వామిత్రుండు= విశ్వానికంతా స్నేహితుడైన బుషి ఎట్టుఐ ఏ విధంగా, పాందెన్‌= 'ట్రావ్మాణల్యాన్ని పొందాడో: వ న్‌ ంం ణః వి కు; అండుజ భీషు మా ఆ పద్దత్రి; ఎజింగింపవే= తెల్పవే? అని; అడిగినన్‌= అడుగగా; ఆ నరదేవునకున= ఆ రాజు | తొత్సర్యం; బ్రాహ్మణత్వం ఇతరవర్థాలవారికి లభ్యం కాదన్నావు కదా! మరి విశ్వామిత్రు డెట్ట్లా పొందగలిగాడో చెప్పుము” అని అడిగిన ధర్మరాజుతో భిష్ము డిట్లా అన్నాడు. సీ. 'అహ్ననవీదేవికి జనకుంటై వెలసిన । జహ్నని కులమున సంభవించె

గాధినాం బ్రకట భూకాంతు. ; డొతనిపుత్రి ! యగు సత్యవతిః దన కాలి గాంగ

నిమ్మని యర్థించె నమ్మహీశ్వరు బుచీ । కుం డనుముని ; భృగుకులవరేణ్యుం

డతని కీ నొల్ల కప్పతి దనకూ' తున । కుంకువగాం జెప్పెనొక్క కర్ణ

రెడ శ్రీముదాలధ్ర దుహాభారతము

త నుసితమై తెలుపారెడు హరులు వేయి ।; మానియై బార్గవుండు డేరంయబూని, వరుణు గానం జని యవ్విధము ఘోటకముల వేండె ; నాతం డిచ్చుట కొడంబడి యతనితోద. 104

ప్రతిపదార్హం: జాహ్నవీదేవికిన్‌=ఐ గంగాదేవికి, జనకుండు+ఐ= చండ్రిఅయి; వెలసిన= ప్రకాశించిన జహ్ను కులమున ఏ్‌= జహబైడన్న

ముని వంశంలో (జహ్నుడి కూతురు కనుక జాస్నాని అని సేకు వచ్చింది); గాధెనాన్‌= గాధ అన్న పేరు కలవాడు” శ్రవట= అందరకు తెలిసిన; భూకాంతుండు= రాజు (భూమికి పాలకుడు); పంభపంచె రజ జన్మించాడు" ఆతని పుంై= అతడి ముమార్తె; అగు; సత్యవతి= సత్యవత్‌ అనే పేరుగలది (సత్యం కలది) తఉనకుని= అముఎవకు చను మమునిడె అవకాలె స్‌ఐ ఎార్యకాగా: బుచీకుండు+అనుముని; భృగుకులవరేణ్యుండు:= భృగుకులంలో శ్రేష్టుడు" ఆ+శమహి శ్రామున్‌= ఆ కాటైన గావిన్‌న ఆతించెక్‌= కోరాడు" తనకూంతును= తన కుమార్తెను; అతనికిన్‌= బుచీకునకు' ఈన్‌= ఐవ్వటానం ఒల్వవవ= క్షా ఉందమువాన= కలా శుల్కం కాగా; ఒక్కకర్ణముజ ఒక చెవి; అసితము+ఐ= నల్లనిదై; తెలుప్పు+టరెడి= సషలమైన చెలువుగలు హరులు= ౧ఎ౮్రాలు శేయిజ సహ(స్రం; చెప్పెన్‌= బుచీకుడికి గాధి ఆ విధంగా చెప్పాడు" మానవ= హదంచగల వాడై. అెద్దవుండుడ భ*గుదములంలో పుట్టిన

ఆ బుచీకుడు; తేరన్‌= తెచ్చుటకు పూని= పూనుకొ, వరుణుందు= వరుణచేవం. కావస్‌ఐ చూడా, చరి వెళ్ళు ఆ ఎధమొుక

అలాంటి; ఘోటకములన్‌= గు(ర్రాలను; వేండెన్‌= 'పార్షించెము ఆతందువ ఆ ఎరులుడు. ఇమాటరకున్‌= ౨వ బలానికి ఇద డీలా

అంగీకరించి; అతని తోడన్‌= బుచీకుడితో.

తాత్పర్యం: జూహ్నవీదేవికి తండ్రి అయిన జహ్నుడికులంలో గాధి అనేవాడు జన్మించాడు. అతడి కూతురు ఏల్బవత

ఆమెను భృగుకులంలో పుట్టిన బుచీకు దనేవాడు భార్యగా నిమ్మ: ఆమె తండ్రి గాధిని కోరాడు. గాధి5 ఇష్టం

లేదు. అందుకని ఒక చెవి నల్లగా ఉను తెల్లని గుర్రాలు వేయి శుల్కంగా తెస్తే ఇస్హా నన్నాడు. ఆభమాన ధనుచైన బుచీకుడు వరుణుడి దగ్గరకు వెళ్ళి యాచించాడు. ఆయన ఇవ్వటానికి ఒప్పుకొని అతడితో ఈ క్రింది విధంగా అన్నాడు:

విశేషల: ఆ రోజులలో ఓలి ఇచ్చి వివాహం చేసికొనే ఆచార ముండేడి,

క. '*'నీ వలసినప్పు డట్టి హ ; యావలి ప్రభవించు నెచటనైన' ననవుడున్‌ దీవించి యరిగి యమ్మని ; దేవతటిని యుత్తరంపుం వీరమునం దగన్‌. 105

ప్రతిపదార్థం: నీ= నీకు; వలసినప్పుడు= అవసరమైనప్పుడు (నీకు అవసర మేర్పడినపుడు); అట్టి= అట్టాంటి; హయ+ఆవలి=

గుర్రాలసమూహం ఎచటన్‌+ఐనన్‌= నీవు కోరినచోట; ప్రభవించున్‌= పుట్టుతాయి; అనవుడున్‌= అనగా; ఆ+ముని= ఆ బుచీకుడు; దీవించి= ఆశీర్వదించి; అరిగిజఐ పోయి; దేవతటిని= గంగానది (దేవతా నది); ఉత్తరంపుందీరమునన్‌= ఉత్తరదిక్కున ఉన్న ఒడ్డున; తగన్‌= చక్కగా.

తొత్చర్యం: 'నీ వెక్కడ కోరితే అక్కడ అట్టాంటి గుర్రాలు పుట్టుతాయి' అని వరుణు డన్నాడు. సంతోషించి ఆ

బుచీకుడు వరుణుడిని ఆశీర్వదించి గంగానది ఉత్తరపుటొడ్డున.

న. నియశుండై తలంచిన తత్‌క్షణంబ గాధి చెప్పిన చందంబగు గుజ్జంబులు వేయునుం బుడమిం బొలిచి నిలిచె; దానం గన్యాకుబ్దంబున కనతిదూరం బగు తత్రదేశం బశ్వతీర్దం బనం బర; నమ్ముని కుమారుం డత్తురంగంబుల నిచ్చిన, నచ్చెరువును సంతోషంబును శాపభయంబును హృదయంబున ముప్పిరిగొనం దనపుత్రికి నుంకువగా నియ్యకొని. 106

ఆనుశాసనిక పర్వము - బ్రధమాశ్వాసము డెర్‌ ప్రతిపదార్థం: నియతుండు*ఐ= నియమం కలవాడై; తలంచిన= అనుకొనగానే; తత్‌క్షణంబు+అ= వెనువెంటనే; గాధి చెప్పిన చందంబు= గాధి చెప్పినటువంటి" వేయునున్‌= వేయీ: పుడమిన్‌= భూమిపై. సాలిచి= సంభవించి; నిలిచెన్‌= నిలిచాయి; దానన్‌= అందువలన; కన్యాకుబ్దంబునకున్‌= ఆ పేరున్న వేశానికి; అనతి దూరంబు+అగు= కొంచెం చూరంలో ఉన్న; తత్‌'ప్రదేశంబు= ఆచోటు (గుర్రాలు పుట్టిన స్టలం); అళ్వతీర్థంబు= గుర్రాలు పుట్టిన పవిత్రస్టలం; అనన్‌= అన్నపేరున; పరణగెన్‌= వ్యాప్తి చెందెను; ఆ+ముని= ఆముని; కుమారుందు= కొడుకు ఆ+తురంగంబులన్‌= ఆ గుర్రాలను; ఇచ్చినన్‌= ఇవ్వగా, అచ్చెరువును= ఆశ్చర్యం; సంతోషంబునుజ ఆనందమూ” శాపభయంబును= శపిస్తాడేమోనన్న భీతి; హృదయంబునన్‌= మనస్సులో; ముప్పిరిగొనన్‌= ముప్పేటలు పడగా (మూడు పిరము - త్రాడు మూడుపేటలుగా పేనటం); తన పుత్రికిన్‌= కూతురునకు: ఉంకువగాన్‌= శుల్కంగా

(ఒ€గా)- ఇయ్యకొని= అంగీకరించి, ఒప్పుకొని.

తొత్సర్యం: నియమంతో సంకల్పించగానే వెంటనే గాధి చెప్పినవిధంగా వేయి గు(ర్రాలు నేలనుండి పుట్టి ఎదుట

నిలిచాయి. దానివలన కన్యాకుబ్దానికి కొద్దిదూరంలో ఉన్న ఆ ప్రదేశం అశ్చతీర్హమని ప్రసిద్ది కెక్కింది. బుచీకుడు

ఆ గుర్రాలను ఇచ్చాడు. గాధి సంతోషంలోనూ, ఆశ్యర్యంలోనూ, శాభయంలోనూ మునిగిపోయాడు. ఆ ముప్పేట

భావంతో కూతురుకు ఆ గుర్రాలను శుల్కంగా అంగీకరించాడు.

తే. గాధి యమ్మునిపుత్తు శీఘ్రమునం బెండ్లి సేసె; నిట్లు, వరించి బుచీకుం డధిక నమ్మదమున గృహస్థ ధర్మమ్ము నడపు చుండి, సంతాన కాంక్ష నయ్యువిదతోడ. 107

ప్రతిపదార్హం: గాధి= గాధిరాజు; ఆ+మునిపు(త్రున్‌= ఆ బుచీకుడికి; శీఘ్రమునన్‌= వెంటనే; పెండ్లిచేసెన్‌=ఐ వివాహం చేశాడు;

బుచీకుండూ మునికొడుకు; ఇట్టు వరించి= ఈ విధంగా సత్యవతిని 'పెండ్షి చేసికొని; అధిక= ఎక్కువ; సమ్మదమునన్‌= సంతోషంతో, గృహస్థ ధర్మమ్ము= గృహస్టుడి విధులను; నడపుచున్‌+ఉండి= నిర్వహిస్తూ; సంతానకాంక్షన్‌= సంతానంమీద కోర్కెతో: అ+ఉవిద తోడన్‌= భార్యతో.

తాత్పర్యం: రాజు బుచీకుడికి తన కూతురు సత్యవతి నిచ్చి వెంటనే పెండ్లి చేశాడు. ఆ ముని గృహస్టాశ్రమాన్ని

సంతోషంతో నడుపుతూ, సంతానం కావాలనుకొని భార్యతో (అన్నాడు).

వ. “నీకుం బుత్రోత్పత్తి గావింపం జాలు చరువు సంపాదించెద'ననియె దొల్లి దానితల్లి దదయల్లుని మహానుభావం వెటుంగుటంటేసి, యా సత్యవతితో 'నాకుం దనయుండు గలుగ, దయసేయునట్లుగాం బుణ్యకర్తయగు నీభర్తం బ్రార్ధింపు' మనినయది గావున నమ్మాట యమ్ముద్రియ యతనికిం జెప్పిన నప్పరమధర్మపరుందు. 108

ప్రతిపదార్థం: పుత్ర+ఉత్పత్తి= కుమారుడి పుట్టుకను; కావింపన్‌*చాలు= కలఠిగించగలుగు; చరువు= హవ్యము, హోమం చేసే

అన్నం; సంపాదించెదను= తెస్తాను; తాల్లి= పూర్వం; దానితల్లి= సత్యవతి తల్లి; తన అల్టుని= తన అల్టుడియొక్క; మహానుభావంబుజ మాహాత్మ్యం; ఎటుంగుటన్‌+చేసి= తెలియటంచేత; ఆ సత్యవతితోన్‌; నాకున్‌= నాకు; తపయుండు+కలుగన్‌= కుమారుడు పుట్టేటట్టు: దయచేయు+అట్టుగాన్‌= అను[గ్రహించేటట్టుగా; పుణ్యకర్త+అగు= పుణ్యకార్యాలు చేసేవాడైన; నీ భర్తన్‌= నీ పెనిమిటిని;

(ప్రారింపుము= నాకు మారుగా వేడుము; అనిన+అది= అని అడిగింది; కావునన్‌= కాబట్టి: ఆ+మాట= ఆ పలుకు; ఆ+ముద్దియ=

ఆ ముగ్ద (నూతన వధువు); అతనికిన్‌ చెప్పినన్‌= అతడికి చెప్పగా; ఆ+పరమ= ఆ గొప్పు ధర్మపరుండు= ధర్మబుద్ది కలవాడు.

తాత్పర్యం: బుచీకుడు (క్రొత్తగా కాపురానికి వచ్చిను భార్యతో ఇట్లా అన్నాడు: “నీకు సంతానా న్నివ్వగల చరువును

సంపాదిస్తాను' అన్నాడు. అంతకుముందే సత్యవతి తల్లి - గాధి భార్య - తన అల్లుడు మహానుభావుడన్న సంగతి తెలిసినది కాబట్టి కూతురుతో చెప్పింది 'నాకు కొడుకును (గ్రహించుమని నీ భర్తతో చెప్పు" మని. ఆమె భర్తతో

ఆ మాట చెప్పింది. ఆ ధర్మమూర్తి. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం).

36 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము

తే. రెండు చరువు లొనర్జి, యొక్కండు బ్రాహ్మ: ణత్వ మత్యుజ్వలముగ నొనర్ప, నొకటి రాజభావంబు వధిక తీవ్రముగం జేయ ; జాలునట్లుగ నిజతపశ్శక్తిం జేసె. 109

ప్రతిపదార్థం: తనజ= (బుచీకుడు) తనయొక్క; తపః= తపస్సుయొక్క; శక్తిన్‌+చేసిఐ శక్తితో (తపళ్ళక్తివలన); రెండు చరువులు=

రెండు హవ్యములు; ఒక్కండు= ఒకటి; అతి+ఉజ్జులముగన్‌= మిక్కిలి వెలిగేటట్టుగా; బ్రాహ్మణత్వము= (బ్రాహ్మణలక్షణం; ఒనర్చన్‌= చేయగా; ఒకటిజఐ మరొకటి; రాజభావంబు= రాజత్వం; అధికజ మిక్కిలి; తీవ్రముగన్‌= తీవ్రంగా; చేయన్‌+చాలునట్టుగన్‌= చేయగలిగేటట్టు; చేసెన్‌=ఐ (రెండు చరువులను) నిర్మించాడు.

తాత్పర్యం: ఒకటి గొప్పగా వెలిగే బ్రాహ్మణత్వం కల కుమారుడి నిచ్చేదీ, మరొకటి తీవ్రమైన రాజభావం

కలకొడుకును కల్పించేదీ అయిన రెండు చరువులను బుచీకుడు నిర్మించాడు.

వ ఇట్లుగావించి, యారెంటిని సత్యవతికిం జూపి, తత్రభావంబు వేలటువేల యుపన్యసించి, క్షాత్రంటైన చరువు మీతల్లి కిచ్చి, బ్రాహ్మం బయిన దాని నీవు వుచ్చికొనుము. బుతుకాలంబున నీతల్లి యశ్వత్థంబును, న్‌ వుదుంబరంబును నాలింగనంబు సేసి భక్తితో మీమీ చరువు లుపయోగించునది' యని నియోగించె; వారి యుపయోగంబు సమయంబున విధివశంబునంజేసి. 110

ప్రతిపదార్థం: ఇట్టు కావించి= ఇట్లా చేసి; ఆ రెంటిని= ఆ రెండింటిని; సత్యవతికిన్‌+చూపి: తత్‌= ఆ రెండు చరువులయొక్క;

'ప్రభావంబు= మాహాత్మ్యం; వేజువేఆ= దేనికదిగా; ఉపన్యసించి= చెప్పి; క్షాత్రంబు+అయిన= క్షత్రియుడైన కుమారుడిని ఇచ్చే;

చరువు= హవిస్సును; మీ తల్లినిన్‌*ఇచ్చి; (బ్రాహ్మంబు= (బ్రాహ్మణతేజస్సు నిచ్చే; బుతుకాలంబునన్‌= ముట్టయిన సమయంలో

(స్నానానంతరం); అశ్వ్చత్చంబు= రావి; ఉదుంబరంబు= మేడి; ఆలింగనంబు= కౌగిలింత; చేసి; ఉపయోగించునది= తప్పుక

ఉపయోగించాలి; అని; నియోగించినన్‌= నియమించగా; వారి; ఉపయోగంబు; సమయంబునన్‌; మీ మీ భక్తితోన్‌; చరువులు;

విధివశంబునన్‌= దైవవశాత్తు.

తాత్పర్యం: భార్య కా రెండు చరువులను చూపించి, “ఇది బ్రాహ్మణుడైన కుమారుడిని, ఇది క్షత్రియుడైన కొడుకును

ఇస్తుందని, దేని కది చెప్పి నీ తల్లికి క్షత్రియ చరువు నిచ్చి, నీవు బ్రాహ్మాణ చరువును తీసికొని బుతుకాలంలో

నీవు మేడిచెట్టును, నీతల్లి రావిచెట్టును కౌగిలించుకొనాలని చెప్పాడు. తరువాత వారుపయోగించే వేళ దైవవశాత్తుగా.

ఈ _ చరువులు, నమ్ముని చెప్పిన : తరువులు, వీడ్వడియె సుతకుం దల్లికి; నట్ల య్యిరువురు నుపయోగింపంగం । గరువులు దత్తత్ప్రకార కలితము లయ్యెన్‌. శే11

ప్రతిపదార్థం: ఆ+ముని= ఆ బుచీకుడు; చెప్పిన= చెప్పినటువంటి; చరులున్‌= అన్నములు ; తరువులున్‌= చెట్టూ; సుతకున్‌=

కూతురుకు; తల్లికిన్‌=జననికిన్‌; వీద్వడియెన్‌=ఐ మారిపోయాయి; తారుమారయ్యాయి; అట్టు= ఆ విధంగా; ఆ+ఇరువురు= ఆ

ఇద్దరు; ఉపయోగింపంగన్‌= వాడుకోగా; కరువులు= గర్భాలు ;తత్‌+తత్‌ ప్రకారజ ఆయా విధంగా, ముని చెప్పినట్టుగా; కలితములు=

కూడినవి; అయ్యెన్‌= అయినవి,

తాత్పర్యం: బుచీకుడు చెప్పిన చరువులూ చెట్టూ తల్లీ కూతుళ్ళకు మారిపోగా, ఆ ఇద్దరకు గర్భాలు కూడా ఆ

విధంగానే తారుమారయ్యాయి.

వు _దివ్యబోధ మహనీయుండు గావున. 112

ప్రతిపదార్థం: దివ్యజ దేవతాసంబంధమైన; బోధజ జ్ఞానం చేత; మహనీయుండు= మహానుభావుడు; కావునన్‌= కాబట్టి.

ఆనుశాసనిక పర్వము య ప్రధమాశ్వాసము 27

తాత్పర్యం: ఆ ముని దివ్యజ్ఞానం కల మహాత్ముడు కనుక. (తరునాతి పద్యంతో అన్వయం.) ఈ. చ్యవననందనుండు సత్యవతీ గర్భ ।; భంగి సూచి, 'యకట! బ్రావ్మాణుండు

గాండు, తరుణి! నీదు కడుపులోపలి బిడ్డ । క్రూరు(డైన రాచకొడుకు గాని." 413 ప్రతిపదార్థం: చ్యవన నందనుండు= చ్యవనుడి కొడుకు (బుచీకుడు); సత్యవతీ= సత్యవతియొక్క; గర్భభంగి= గర్భపద్దతి; చూచిజ పరీక్షించి తరుణి!= సత్యవతీ' (ప్రీ; నీదు= నీయొక్క" కడుపులోపలి= కడుపులోఉన్న; బిడ్డ=ఐ పిండం; 'బ్రాహ్మాణుండు కాండు; [క్రూరుండు+ఐన= కరినుడైన, రాచకొడుకుగాని= నక్షత్రియకుమారుడు తప్మ. తాత్పర్యం: బుచీకుడు తన భార్య గర్భపద్దతిని పరీక్షించి 'తరుణీ! నీ కడుపులో పెరిగే బిడ్డ దుర్మార్గుడైన రాచకొడుకు తప్పు (బ్రాహ్మణ కుమారుడు కాడు." వ. అని పలికి, చరుతరువ్యత్యాసంబున నట్లగుట దేటపదంజెప్పిన, నబ్బోటి యత్యంత విషాదవేదనాదూయమాన

మానసయై. 1% ప్రతిపదార్థం: అని; పల్కి=ఐ చెప్పి; చరు, తరు, వ్యత్యాసంబునన్‌= చరువు, చెట్టు తారుమారు కానటం వలన; అట్టు= ఆ విధంగా; ఆగుటన్‌= కావటం" తేటపడన్‌= స్పష్టంగా; చెప్పినన్‌= చెప్పగా; ఆ+బోటి= ఆమె (బోటి= స్త్రీ; అత్యంత= మిక్కిలి; విషాద= దుఃఖంతో దూయమాన= బాధపడుతున్న; మానసఐ=ఐ మనస్సు కలదై. తాత్పర్యం: చరువులు, చెట్టు తారుమారు కావటంవలన ఇట్టా జరిగిందని చెప్పటం విని ఆమె దుఃఖంతో బాధపడుతున్న మనస్సు కలదై. క. 'నీకుం బుట్టెడు కొడుకు వి । వేకనిధీ! బ్రావ్మాణత్వ విరహితుం డైనన్‌

లోకము మచ్చునె? యట్టులు । గాకుందంగం జేయు తపము గౌరవ మొప్పన్‌. 115 ప్రతిపదార్థం: వివేకనిధీ!= దివ్యజ్ఞానవంతుడా!; నీక్షున్‌= నీవంటిమునికి; పుట్టెడుజ జన్మించే; కొడుకు; బ్రాహ్మాణత్వ విరహితుండు+ఐనన్‌= (బ్రాహ్మాణజాతిలక్షణాలు లేనివాడైతే; లోకము మెచ్చునె?= జనం మెచ్చుకొంటుందా?; అట్టులు= ఆ విధంగా; కాకుండ(గన్‌= కాని విధంగా; తపము= నీ తపస్సు; గౌరవముజ గురుత్వం, గొప్పదనం; ఒప్పన్‌= వెల్లడి కాగా? చేయు= చేయుము. తాత్సర్యం: నీవు జ్ఞానసంపన్నుడవు. నీకు పుట్టే కొడుకు (బ్రాహ్మాణత్వం కోల్పోయినవాడైతే లోకం మెచ్చుకోదు. కనుక నీవు తపస్సు, గొపతనం స్పష్టపడేటట్టుగా అట్టా కాకుండా చేయుము! తే. నాకు నివ్వర మిమ్మని నమ యగుడు, | 'వీండు బ్రాహ్మణుం దగుం గాక, వీని కొడుకు

నందు రాజత్వ సంపద యతిశయిల్లు' । ననియెం గరుణార్థచిత్తుండై యత్తపస్వి. 116 ప్రతిపదార్థం: ఈ+వరము= ఈ వరం; నాకున్‌ఇమ్ము+అని= నాకు ఇమ్మని; నమ్ర= నమస్కరించుటకైై వంగినది; అగుడున్‌= కాగా? ఆ తపస్వి= ఆ బుచీకుడు; కరుణా దయతో; ఆర్ర= మెత్తబడిన' చిత్తుండు+ఐ= మనస్సు కలవాడై; వీండు= నీ కొడుకు; (బ్రాహ్మణుండు+అగున్‌?కాక!; వీని కొడుకు= నీ కొడుకు కొడుకు; రాజత్వ సంపద= రాజలక్షణాల సమూహంతో; అతిశయిల్టున్‌= ప్రకాశిస్తాడు; అనియెన్‌= అన్నాడు. తాత్పర్యం: నాకు ఈ వరం ్రసాదించు'మని నమస్కరించగా ఆ ముని దయతో ఇట్లా అన్నాడు: 'వీడు 'బ్రాహ్మణుడౌతాడు, కాని, వీడికొడుకు రాజలక్షణాలు కలవా డౌతాడు' అని వరమిచ్చాడు.

38 శ్రీమగాం(గ్ర మహాభారతము

మ _ 'అ ట్లమ్ముని యానహించుట కతంబున సత్యవతీ పుత్త పాత్రులైన జమదగ్ని పరశురాములు గ్రమంబున బ్రహ్మక్షత్ర తేజోవిరాజితు లయిరి; గాధి భార్యకు జనియించి విశ్వామిత్రుండు. 117

ప్రతిపదార్థం: అట్టు= ఆ విధంగా? ఆ+ముని= ఆ బుచీకుడు' ఆవహించుట=జ ఆవరించటం" కతంబునన్‌= కారణంగా సత్యవతి

పూత్రపొత్రులైన= సత్యవతికి కొడుకు, మనుమలైన, జమదస్షీ పరశురాములు; (శ్రమంబునన్‌= వరుసగా (బ్రహ్మా న్షత్త= బ్రాహ్మణ క్షత్రియః; తేజోవిరాబితులు= తేజస్సుతో ప్రకాశించినవారు: అయిరి= అయ్యారు' గాధిభార్యకున్‌ జనియించి= గాధి భార్యకు పుట్టి విశ్వామిత్రుండు. తాత్పర్య: ఆ విధంగా ఆ ముని ఆనతిచ్చిన విధంగా సత్యవతికి (బ్రాహ్మణుడైన జమదగ్ని కొడుకుగా, క్షత్రియతేజస్సుతో పరశురాముడు మనుమడై పుట్టాడు. గాధిభార్యకు విశ్వామిత్రుడు జన్మించాడు.

విశేషం: విశ్వామిత్రకధ కిది మొదలు. అతడు రాజై బ్రాహ్మాణత్వం'పొందటానికి హేతువుగా చెప్పబడిన పూర్వకధ ఆవహించటమంటే తన తేజస్సుతో సంతానాన్ని ఆవరించి వారి భవిష్యత్తులు తారుమారు చేయటం. 113వ పద్యంలో చెప్పిన క్రూరుడైన రాచకొడుకును మనుమడిగా మార్చటం.

క. _ నరనాధుండై యుండియు. । జరు తరు గుణ సంక్రముమున సద్ద్రాహ్మాణతా స్పురణంబు వడేసెం దపమును ।; గరమధికం బతనియందు. గలిగిం గుమారా!” 116

ప్రతిపదార్థం: కుమారా!= నాయనా! (ధర్మరాజా; నరనాధుండు+ఐ= రాజై (ప్రజలకు పాలకుడైై; ఉండియున్‌= ఉండికూడా;

చరుజ= చరువు; తరు= చెట్టు; గుణసంక్రమమునన్‌= గుణాల తారుమారుచేత' సత్‌ఐ మంచి, (బ్రాహ్మణతా= బ్రాహ శ్రంత్వంయొక్క!; స్ఫురణంబు= స్పురణ (మనస్సును ప్రేరేపించే సూక్ష్మభావం); పడసెన్‌= పాందాడు; అతనియందున్‌= అతడిలో; తపమును= తపస్సుకూడా; కరముజ= మిక్కిలి; అదికంబు=జ ఎక్కువ; కలిగెన్‌= కలిగింది.

తాత్పర్యం: ధర్మరాజా! రాజై కూడా చరుతరు గుణాల తారుమారుచేత అతడిలో బ్రాహ్మణత్వ స్ఫురణ, తపశ్చక్తి మిక్కిలి ఎక్కువగా కలిగాయి."

విశేషం: రాజు కావటం రాజుకొడుకైనందున, బుషి కావటం బుచీకుడి వరంవలన ఇది లోపల స్ఫురణ. బూడిదలో నిప్పురవ్వవలె

గాలికి మండి మంటలైనట్టు అణగిఉన్న స్పురణ (క్రమంగా బుషిత్వంగా పరిణమించింది.

ఇంతటితో ఈ కథ (త్రెంచివేయటం జరిగింది తర్వాతి కధ రామాయణంలో, భారతంలో ఇతర పర్వాలలో చెప్పబడింది. ఏ కధ ఎంతవరకు, ఎక్కడ చెప్పాలో కవి చేసికొన్న పధకాన్ని అనుసరించి ఉంటుంది. వ్యాస మహర్షి భారత రచనా (ప్రణాళికలో ఇట్టాంటి విశేషాలు చాలా కన్పిస్తాయి. వీతహవ్యుల డనురాజునకు బ్రాహ్మణత్వంబు గలిగిన ప్రకారము (సం. 13-8-1(కుంభ)

వ. అనిన విని, ధర్మజుండు 'వీతహన్సుం డనురాజు బ్రాహ్మణత్వంబుం బడసె నని విందు; నత్తెలం గెభింగింపు' మనవుడు నతనికి శంతననందనుం డిట్లనియె; మనుసంభవుడైన శర్యాతి యన్వయంబున హైహయుండను నొక్క జనపతి జనియించి వత్సదేశాధీశుండై పొలిచె; నాతనికి వీతహవ్య నామంబునుం గలిగియుండు6; దదీయభార్యలు పదుంద్రు; వారలు వీరులుం బ్రబలులు నగు పుత్రుల నూర్వురం గాంచి; రమ్మహారధులు విక్రమ కుళూహలంబున, 4119

ప్రతిపదార్థం: ఆ+తెఅంగు= ఆ విధం; శంతనునందనుండు=జ శంతనుడి కొడుకు భీష్ముడు; అన్నయంబునన్‌= కులంలో;

జనపతి= జనులకు పాలకుడు (రాజు); వత్సదేశ= వత్సమన్న పేరుగల దేశానికి; అధి+ఈశుండు= రాజు; ఐ=అయి; పొలిచెన్‌=

అమశొాస నత ఎర్వము ఆ పథధమావాభుము 39 క్రీర్తి పాందాదు. తదీయి= అతడియొక్క సదుందైం= పదిమంది. వారలు వీకులున్‌. ప్రబలులు= మిక్కిలి బలం కలవారు; ఆ+మహారదులు= ఆ గొప్పు వీరులు విక్రమ= కౌరంంతో ఇతరులపైకి యుడ్డాశకి పోవటం: కుతూహలంబునన్‌= కోర్కెతో" తాత్పర్యం: అనగా నిని ధర్మరాజు 'వీతహవ్యు దనేరాజు (బ్రాహ్మాణత్యాన్ని పొందా” డని వింటాం. ఆ సంగతి తెలుపుము. అని అడుగగా అతడితో భష్ము డిట్లా అన్నాడు. మనువుకు పుట్టిన శర్యాతివంశంలో "హైహయుడు అనే రాజు పుట్టి, వత్సదేశాధీశుడై వెలుగొందాడు. అతిడికి పతహవ్వణడు అనే మరొక్షపేరు కూడా ఉండేది. అతడి పదిమంది. భార్యలు వీరులైన నూరుమంది స్తదత్రులన్ను గాంచారు. ఆ మహారధులు పరాక్రమ ప్రదర్శన కుతూహలంతో సీ. హర్యశ్వుం గాశీశు నాజికిం బిలిపించి, ; యొక్కయుమ్మడి లావు నుక్కు మెలియం

బొదివి చంపిరి, వానిపుత్తుండు పట్టంబు । గట్ట, సుదేవుండు గ్రన్ముఅంగ

నురవడి నరిగి, యద్దరణీశు ననిం దెగం। జచి. రాహైహయసుతులు గడిమి,

నాతని నందనుం డగు దివోదాసుండు ; రాజైన నమ్మహీరమణుమీ6ంద తే. నడచి. వారు ఘనరణం బొనరించి సై । న్యంబు6 ద్రుంచి, రోడి యతండు వాథి,

ప్రకటసంయమిని భరద్వాజ మునిం గని, । యధికబక్తి నతని నాశ్రయించి. 120 'ప్రతిపదార్హం: హరి+అశ్వున్‌= ఆ పేరుగలరాజును (పచ్చని గుర్రాలు కలవాడు)” కాశీ+ఈ+శున్‌= కాశీరాజును; ఆజికిన్‌= యుద్దానికి; పిలిపించి= పిలిపింపజేసి- ఒక్క ఉమ్మడిన్‌= ఒకేసారి హరాత్తుగా, లావున్‌= బలం; ఉక్కు= శక్తి మెజటయన్‌= ప్రకాశించగా; పొదివి= 'క్రమ్ముకొని, మీదపడి, చంపిరి: వానిపుత్రుండు= వాడి కొడుకు; సుదేవుందుజ సుదేవుడు; పట్టంబున్‌= రాజ్యపాలనను; కట్టెన్‌= కట్టుకొన్నాడు: (క్రమ్ముణంగన్‌= మరల, ఆ హైహయిసుతులు= ఆ హైహయిుడే కొడుకులు; ఉరవడిన్‌= వేగంగా; అరిగి= వెళ్ళి; ఆ+ధరణీ+*ఈశున్‌= ఆ భూమికి పతిని సువేవుడిని' అనన్‌= యుద్దంలో; కడిమిన్‌= మగతనంతో, పౌరుషంతో; తెగన్‌= చచ్చేటట్టు; చూచిరి= చేశారు (తెగంజూచిరి= చంపారు),.ఆతవ= సుదేవుడి, నంద ముందు= కొదుకు" అగు= అయిన; దివోదాసుండు= అతడిపేరు; రాజా+వనన్‌= రాజు కాగా: ఆ+మహీ+రమణుమీ6దన్‌= ఆ భూమికి పతిఅయిన వాడిమీద; వారు= ఆ హైహయసుతులు:; నడచి= దండెత్తి: ఘన= గొప్ప; రణంబు= యుద్ధం; ఒనరించి= చేసి; సైన్యంబున్‌= సేనను; (త్రుంచిరి= చంపారు; అతండు= ఆ దివోదాసుడు; ఓడి= ఓడిపోయి; పాటే= పారిపోయి; ప్రకటః కీర్తి పొందిన, సంయమినిన్‌= మునిని (ఇంద్రియని[గ్రహం కలవాడు); భరద్వాజుడన్న మునిని; కని=ఐ దర్శించి. అధిక= గొప్ప; భక్తిన్‌= భక్తితో అతనిని; ఆశ్రయించి= ఆశ్రయం పొంది. తాత్పర్యం: కాశీరాజైన హర్యశ్వుడిని యుద్దానికి పిలిపించి ఒకేసారి అందరూ పైబడి పరాక్రమంతో చంపారు. అతడి తరువాత అతడి కొడుకు, సుదేవుడనే వాడు పట్టం కట్టుకోగా, మరల అతడినీ చంపారు. అతడి కొడుకు దినోదాసు డనేవాడు రాజైనాడు. వాడి మీదకు పోయి మరల వాడినీ ఓడించగా వాడు పారిపోయి భరద్యాజమునిని ఆశ్రయించాడు. క. _ తనకులము వీతహవ్యుని ; తనయులచే. ద్రుంపయడుట దగ నెజింగింపన్‌

విని యత. 'డోడకు, నీ కొక । తనయునిం గల్పింతు రిపువిదారణ నిప్రుణున్‌.” 121 ప్రతిపదార్హం: తనకులము= తన వంశమంతా; నీతహవ్యుని తనయులచేన్‌= నీతహవ్వుని కొడుకులచేత; (తుంపన్‌+పడుటన్‌= చంసబడటం: తగన్‌వ స్పష్టంగా: ఎలీంగింపన్‌= తైలుషగా* అతండు= ఆ భరద్వాజుడు: విని ఆలకించి; ఓడకుజ= భయపడకు;

క్ర శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము

నీకున్‌= నీకు; ఒక తనయునిన్‌= ఒక కొడుకును” రిపు= శత్రువులను విదారణ= చంపటంలో నిపుణున్‌= నేర్చిరిని; కల్పింతున్‌=

సృష్టిస్తాను.

తొత్చర్యం: తన వంశాన్ని వీతహవ్యుడి కొడుకులు చంపటం విన్చించగా ఆ భరద్వాజముని వని భయపడకుము.

నీకొక శత్రుసంహారిఅయిన కొడుకును స్పష్టిస్తాను' (అన్నాడు.

వ. అని పుత్రకామేప్టి సేసినం బ్రభవించిన పుత్రుం డప్పుడ పదుమూండేండ్ల ప్రాయంబువాండయ్యెం బ్రతర్దన నామధేయుం డక్కునూరుం డమ్మహాత్ముని యనుగ్రహంబున వేదంబులు ధనుర్వేదంబును వేగంబ యధిగమించి. 122

ప్రతిపదార్థం: పుత్రకామ+ఇష్టిఐ పుత్రులను కోరిన యజ్ఞం; చేసిన్‌ + చేయగా 'ప్రభవించినజ పుట్టిన ప్రాయంబువాండు=

వయసుకలవాడు; ప్రతర్హన= ప్రతర్హనుడన్న; నామధేయుండు= పేరుగలవాడు ఆ+కుమూరుండు= ట పుత్రుడు" ఆ+మహాత్మున=

ఆ మహానుభావుడి; అను(గ్రహంబునన్‌= దయతో' ధను:+వేదంబును= విలువిద్యను" వేగంబక= త్వరగా: అధిగమించి= అభ్యసించి

(పొంది).

తాత్పర్యం: అని పుత్రుడిని కలిగించే యజ్ఞం చేసి ప్రతర్హనుడనే పేరుగల కొడుకును సృష్టించాడు అతడు పుట్టటం

తోటే పదమూడేళ్ళవాడుగా పుట్టి వేదాలను, విలువిద్యను నేర్పాడు.

చ. మునికృప నావహింప6గ సముజ్జ్వల తేజముం బొంది ప్రీతిమై జనకుండు యౌవరాజ్యపద సంగతు. జేసిన బేర్లి యవ్విభుం, దనుషుతి సేయ నెత్తి చని, యాజిముఖంబున వీతహవ్య నం దనతతి నెల్ల గీటదంచె దర్ప మెలర్వంగ నశ్రమంబునన్‌. 123

ప్రతిపదార్థల: ముని కృపన్‌=ఐ ముని దయతో; సముజ్జల= మిక్కిలి ప్రకాశించే: తేజమున్‌= (ప్రకాశం, తేజస్సు; ఆవహింపంగన్‌= ఆవరి౦ంపగా (క్రమ్ముకొనగా); పొంది=ఐ లభ్యమైన దానిని తీసికొని; జనకుండు= తండ్రి" ప్రీంమైన్‌= డ్రేమతో, సంతోషంతో; యౌవరాజ్య పదసంగతున్‌= యువరాజపట్టస్థితి కలవాడినిగా; చేసినన్‌= ఆయగా; పేర్చి= విజృంభించి. ఆ+శవిభుండు= ఆ రాజు (తండ్రి); అనుమతిచేయంగాన్‌= ఆజ్ఞాపించగా; ఎత్తి దండెత్తి చని= పోయి. ఆజిముఖంబునన్‌= యుద్దరంగంలో; నీతహవ్య= వీతహవ్యుడి. నందన= కుమారుల; తతిన్‌= సమూహాన్ని: ఎల్లన్‌=ఐ అందరినీ; దర్చము= గర్వం. ఎలర్పంగన్‌= ప్రకాశించగా; ఆ|శ్రమంబునన్‌= తేలికగా? గీటడంెన్‌=ఐ చంపాడు.

తాత్పర్యం: మునిదయతో ఆవరించిన తేజస్సును పొంది, తండ్రి తనను యువరాజు చేసి ఆజ్ఞాపించగా దండెత్తి

పోయి వీతహవ్యుడి కొడుకుల నందరినీ అవలీలగా శౌర్యంతో చంపాడు.

క తనయుల దెగటార్ది వడిం । దనమీందం గవిసినం బ్రతర్దను శౌర్యం

బున కలికి వీతహవ్యుం ।; డఉనయము వెసం బాటెం భృగువునాశ్రమమునకున్‌. 124 ప్రతిపదార్థం: తనయులన్‌= కొడుకులను; తెగటార్చి= చంపి; వడిన్‌= వేగంగా; తనమీందన్‌= తనమీదకు: కవిసినన్‌= దూకగా" వీతహవ్యుండు= రాజు; శౌర్యంబునకున్‌= విక్రమమునకు' అలికి= భయపడి; అనయమున్‌= మిక్కిలి, వెసన్‌ఐ వేగంగా; భృగువు నోశ్రమమునకున్‌= భృగుమహర్షి" ఆశ్రమానికి; పాటెన్‌= పరుగెత్తెను. లోచ్చర్యం: ప్రతర్హనుడు కొడుకులనందరినీ చంపి వీతహవ్యుడి మీదకు దూకగా, అతడు భయపడి భృగుమహర్షి

ఆహమశాానివ పర్వము - ప్రథమాశ్వాసము త్తే ఆ(శ్రమానికి హౌరిపోయాడు ఆ. పాథి, బీతి దోంపంబల్క నమ్ముని తన దైన శిష్య సమితి లోన నునిచె

నతని గాశిరాజసుతుండును. వెనువెంట । దగిలి యచటి కరిగి, తగువిధమున. 125

వ్రతిపదార్లం: పాతి= పరుగెత్తి భీతి= భయం; తో/గన్‌= స్పష్టపడేటట్ల్టుగా' పల్కన్‌= పలుకగా; ఆ+ముని= ఆ ముని; అతనిన్‌= వీతహవ్యుడిని తనదైైన= తనయొక్క; శిష్యసమిలిలోనన్‌= శిష్య సమూహం లోపల; ఉినిచెన్‌= దాచాడు: కాశిరాజసుతుండును= కాశీరాజు కొడుకు ్రతర్షనుడు మాడా” వనువెంటన్‌=ఐ అతని వెనుకనే. తగిలి= వెంటపడి, అచటికిన్‌= ఆ భృగుని ఆశ్రమానికి; అరిగి= వెళ్ళి. తగువిధమునన్‌= తగిన పద్దతిగా

తాత్పర్యం: పారిపోయి భయం తోపగా పలికినంతనే ఆ ముని అతడిని తన శిష్యులలోపల దాచాడు. కాళీరాజు

కొడుకు కూడా వెన్నంటి ఆశ్రమానికి వచ్చి తగురీతిగా,

క. మునిపతికిని వినయము సే ; సెన నిట రాకకు గతంబు సెప్పు మనియె న జ్ఞనవంద్యుం దక్కుమారుం : 'దనఘా. మధ్యస్థవృత్తివై వనవలయున్‌.” 126

ప్రతిపదార్దల: మునిపతికిని= మునిరాజునకు' వినయముచేసినన్‌= నమస్కరించిగా' ఆ+జనవంద్యుండు=. ఆ జనులకు

నమస్కరించ దగిన మునిరాజు, ఇట రాకకున్‌= ఇచటికి వచ్చుటకు: కతింబు= కారణం: చెప్ప్తుము+అనియెన్‌= చెప్పుము అన్నాడు; ఆ+కుమారుండు= ఆకాశీరాజు. కొడుకు. అనఘా! (మువెగ్రేష్టుడా[ పాపం లేనివాడా!! మధ్యస్తవృత్తివైజ నడుమసాక్షివై; వినవలయున్‌= వినాలి

చాచ్చర్యం: ముని్రేష్టుడికి నమస్కరించినంతనే ఆయన 'నీ విక్కడకు వచ్చిన కారణ మే?'మని అడిగాడు. ఆ

రాజకుమారుడు “మహాత్మా! నీవు మా మద్య సాక్షివై వనారి.'

వ. అని పలికి, తమకులంబు వీతహవ్యుని కొడుకులచేత నశించిన విధంబును, దాను వారల సందథఖి వ్రుందించుటయును, వీతహవ్యుం డాహవంబునం దనకు నోడి పాలుటయును జెప్పి, “మునీంద్రా! యారా జిటవచ్చె; నాతనిం బొలియించుటకై వచ్చితి' ననిన నత్తపోధనసత్తముండు. 127

'ప్రతిపదార్హం: అని పలికి= అని చెప్పి. తమ కులంబు= తమనంశం: నశించిన విధంబునుజ నాశనమైన పద్దతిని; ('మ్రందిం

చుటయును= చంపటమూ, ఆహవంబునన్‌= యుద్దంలో: ఓడి= ఓడిపోయి; పాలియించుటకై= చంపటంకొర్డకె; మునిశఇం(ద్రౌజు

ముని'శ్రేస్టుడా!; ఆ+తపోధవ సత్తముండు= ఆ తపస్సు ధనం?ా కలవారిలో గొప్పవాడు.

తాత్సర్యం: అని చెప్పి తన వంశమంతా వీతహవ్యుడి కొడువములచేతిలో నాశనం కావటం, తాను వాళ్ళ నందరిని

చంపటం, వీతహవ్యుడు యుద్ధంలో తనచేత ఓడిపోయి పారిపోవటం చెప్పి 'మునీం(ద్రా! ఆ రాజిక్కడ దాక్కున్నాడు

కనుక అతడిని చంపటానికై వచ్చాను" అని చెప్పగా నిని ఆ మునిశ్రేష్టుడు (అన్నాడు.

క. "విను మిచ్చట నృపకుల సం ; జనితుండు, లే4 డింతయుం బ్రశస్త మహీదే న నికాయమ; కనుంగొను'మని । తన శిష్య ప్రతతిం జూపె దయ చిగురొత్తన్‌. 126

గ్రైతిపదార్దం: వినుము= (విషయం చెప్పుతాను జాగ్రత్తగా) వినుము ఇచ్చెటన్‌= ఇక్కడ: నృపకులజ రాజవంశంటో; సంజనితుండుజ పుట్టినవాడు; లేండు; ఇంతయున్‌= వీరంతా, మహీదేవజ నూదేవతల, బ్రాహ్మాణులయొక్క;. నికాయమ= సమూహమే;

డం శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము కనుంగొనుము= చూడుము; అని= అట్టాచెప్పి; దయః= కారుణ్యం; చిగురు+ఒత్తన్‌= చిగురువేయగా, చిగురించగా; తన శిష్య= తన శిష్యులయొక్క:; (ప్రతతిన్‌= సమూహాన్ని ; చూపెన్‌ = చూపించాడు; తాత్పర్యం: ' చెప్పుతున్నాను వినుము. ఇక్కడ రాజవంశీయు డెవడూ లేడు. ఉన్న వారంతా (బ్రాహ్మణులే. చూడు” మని తన శిష్యులను చూపించాడు. (వీతహవ్యుడిని చూపకుండా ఉండటమే దయ చూపించటం కనుక) ఇది ముని దయతో చేసిన పని. వన చూపినం జూచి. 129 తాత్పర్యం: చూపించగా తాను పరీక్షగా చూచి. ఆ. అతండు నగుచు, భృగుని యడుగుల కెంగ్‌. మ । హాత్మ! దీన నేం గృతార్థవృత్తి

నైతి బగతు నిట్లూజాతికిం బెడం బాపి । గాసె గాంగం జేయంగంటిం గాన. 130 ప్రతిపదార్థం: ఆతండు= ఆ కాశీరాజు కొడుకు; నగుచున్‌= నవ్వుతూ; భృగుని అడుగులకున్‌= భృగుమహర్షి పాడాలకు; ఎజు6గి= నమస్కరించి; మహాత్మ!= మహానుభాప్‌!; దీనన్‌= దీనితో; నేన్‌= నేను; కృత= నెరవేరిన; అర్హ= ప్రయోజనం; వృత్తి= వ్యాపారం (నెరవేరిన ప్రయోజనం కలవాడనైనాను); ఐతిన్‌ = అయ్యాను ; ఇట్టు= ఈ విధంగా; పగతున్‌= శత్రువును; జాతికిన్‌= తన జాతికి; పెడన్‌+పాపి= దూరం చేసి; గాసిగాంగన్‌= చేతనగునట్టుగా; చేయన్‌ కంటిన్‌ కానన్‌= చేయగలిగాను కనుక. తాత్ప్సర్యఠ: అతడు నవ్వి మహర్షి పాదాలకు నమస్కరించి, ' మహాత్మా! నేను దేనికొారకు ఇంతకాలం ప్రయత్నించానో, ఆ (1పయోజనం నెరవేర్చుకొనగలిగాను. అదేమంటే .క్షత్రియుడైన వీతహవ్యుడిని అతడి జాతికి దూరం చేసి (బ్రాహ్మణు డన్నావు*కనుక కృతార్చుడ నయ్యాను. క. కలుగునె యమోఘ మగు నీ । పలుకున, కన్ఫతత్వ? మేను బనివినియెద, న

న్నలఘు కృపం జూడు మని తగం। బలికిన, ముని ప్రీతి నాన్ఫపతి వీద్కొలిపెన్‌. 131 'ప్రతిపధార్థం: అమైోఘము= వమ్ముకాని; నీపలుకునకున్‌ఎ నీ వాక్కునకు; అనృతత్వము= అసత్యం; కలుగునె?= అంటునా?; వీనుజనేను; పని వినియెదన్‌= సెలవు తీసికొంటాను; నన్నున్‌=నన్ను; అలఘుకృపన్‌= గొప్పదయతో; చూడుము= రక్షంచుము; అని; తగ్రన= తగునట్టుగా (ప్పెద్దలతో మాట్టాడెపద్దతిగా); పలికినన్‌= పలుకగా; ముని= భృగుమహర్షి ప్రీతిన్‌= ప్రేమతో; ఆ నృపతిన్‌= ఆ రాజును; వీడాలిపెన్‌= పంవాడు. తాత్సర్యం:' మహాత్మా! నీ మాటకు 'అసత్యదోష మంటుతుందా? సెలవు తీసికొంటాను. నన్ను. దయతో కనిపెట్టి ఉండుము అని చక్కగా (వినయంగా) చెస్పేసరీకి ముని సంతోషంతో ఆ రాజును పంపివేశాడు. ఆ. వీతహవ్యుడును మహాతపస్వ్పందీస్నం; దైన యమ్మునీంద్రు నప్రతర్వ

భంగి భాషణముల బ్రాహ్మణుం డై గృత్స ।' మద్‌ సమాఖ్యుం గారెచె మహితసుతుని. 132 ప్రతిపదార్థం; వీళహవ్యుండును= వీతహవ్యుడు కూడా (తర్వాత); మహాతపఖా గొప్ప తపస్టుచెత; సందీస్పండ్యుూఐన= [ప్రకాశించే; ఆ+మునీ+ఇం[ద్రుఐ ఆ ముని(్రేష్టుడియొక్క;, అప్లతరథ్య= తర్కించరాని; భంగి= పద్దతిగల; భాషతిమ్సులన్‌= మాటలతో; (బ్రాహ్మాణుండు+వీ= విఫ్రుడై; మహోతజ గొప్ప; సుతునిన్‌= కొడుకును; గృత్సమదజ= గృత్సమదుడన్న; సమాఖ్యున్‌= 'పేరుగలవాడిన్ని కాంచెన్‌ప కన్నాడు, పొందాడు,

అనుశాసనివ పర్వము - ప్రథమాశ్వాసము 43 తాత్పర్యం: తరువాత వీతహవ్యుడు కూడా మహాతపశ్ళక్తి గల ఆ మునీంద్రుడి గొప్ప మాటల ప్రభావంతో (బ్రాహ్మణుడై గృత్సమదు డనే కొడుకును కన్నాడు వ. _తత్నుత్రపాత్ర క్రమంబున సుతేజసుండును, వర్చసుందును, నిహవ్యుందును, వితత్యుందును, సభత్యుందును,.

సంతుండును, శ్రవసుండును, దమసుందును, బ్రకాశుండును, వాగీంద్రుండును, బ్రమతియును, రురుండును, సముదుందును, శునకుండును. శౌనకుండును నన మహాద్విజులు జల్మించి: రిట్లు విద్యా మౌక్తిక శ్రేణి వంశంబగు మునివంశంబునకు మూలం బయి యవ్వీతహవ్యుండు భవ్యకీర్తి వడసె6 బాండవాగ్రజా! యింక నెయ్యది యడిగెద వడుగు" మనుటయు, నతండు 'ధైపంబును, బౌరుషంబును నను రెంటియందు నెయ్యది యధికంబుసెప్పు'మనిన నప్పురుష వరుండు 'దొన్లి'యిట్లవసిస్టుండు బ్రహ్మనడిగిన నమ్మహాత్ముం డుపదేశించిన వాక్యంబుల యర్ధంబు లుపన్యసించెద నాకర్ణింపు' సుని యిట్లనియె. 433 ప్రతిపదార్హం: తత్‌= ఆతడియొక్క:; పుత్ర-పౌత్రి= కొడుకులు, మనుమల, 'క్రమంబునన్‌= వరుసలో' సుతేజుసుండును శౌనకుండును= ఆ వంశంలో పుట్టిన పుత్ర, పౌత్రుల పేర్చు అనన్‌= అన్న పేరుగల మహాద్విజులు= మహా(బ్రాహ్మణులు; జన్మించిరి= పుట్టారు; ఇట్టు= ఈ విధంగా; వీతహవ్యుండు విద్యా= విద్యలన్న (14 శాస్త్రవిద్యలు): మౌక్తిక ముత్యాల; 'శ్రేణి= వరుస, సమూహం; వంశంబు= కులం; అగు= అయిన; మునివంశంబునకున్‌= ముని కులానికి; మూలంబు+అయిన= మొదలైన; భవ్య= (శ్రేష్టమైన; కీర్తి్‌= పేరు ప్రఖ్యాతులను; పడసెన్‌= పొందాడు; చైవంబు= అదృష్టం' పారుషంబును= మానవప్రయత్నం (ఇది మనిషియొక్క కృషి దానికి ఫలితమిచ్చే దాని పేరు దైవం అది కన్సించదు)' ఏ+లఅది= ఈ రెంటిలో ఎది; అధికంబు= గొప్పది; ఆ+పురుషవరుండుడా ఆ మానవశ్రేష్టుడు; తొల్లి= పూర్వం' ఆ+మహాత్ముండు= ఆ మహానుభావుడు" ఉపదేశించిన= చెప్పిన (మం(త్రోపదేశనున్న మాటలో ఉపదేశం వేరు); వాక్యంబుల= మాటల' అర్హంబులుజ అభిప్రాయం సారాంశం" ఉపన్వసించెదన్‌= చెన్సుతాను; పాండవ+ఆ(గజా!= పాండవులందరిలో ముందు పుట్టినవాడా!: ఆకర్షింపుము= వినుము తాత్పర్యం: వీతహవ్యుడికి పుత్రపౌత్రు లనేకులు జన్మించారు. వారంతా మహా(బ్రాహ్మణులై అనేక విద్యలనే ముత్యాలను పండించారు. ఆ వంశానికి మూలం వీతహవ్యుడే. నాయనా! పాండవా[గజా! ఇంకా ఏమడుగుతావో అడుగు చెప్పుతాను. అన్నంతనే ధర్మరా జడిగాడు. “మహాత్మా! దైవం, పౌరుషం - ఇందులో ఏది గొప్పది? (కొందరు మనిషి చేతిలో ఏమున్నది అంతా దైవానిదే అంటున్నారు. మరికొందరు దేవుడు అన్నం పెట్టుతాడా? మనమే పండించుకొనాలి అంటున్నారు కనుక) అని అడిగితే ఆ మానవోత్తముడు భీష్ము డన్నాడు పూర్వం నీవలెనే వసిష్టుడు (బ్రహ్మ నడిగాడు. ఆయన చెప్పిన మాటలు నీకు చెప్పుతాను. సారాంశం 1గ్రహించుము' అని ఇట్టా చెప్పసాగాడు. విశేషం; అలం: శ్లేష. విద్యామౌక్తిక శ్రేణి వంశంబు - వంశము; వెదురుపొద అని కూడా అర్ధమున్నది అదే విధంగా అల్టుకుపోతుందో అలాగే కులం కూడా పుత్ర-పౌత్రాది రూపంగా అధికమౌతుంది. వెదురులో ముత్యాలు పుట్టాతాయని కవిసమయం ఉన్నది ఇక్కడ విద్యలే ముత్యాలు. అందుకని వంశమంటే రెండర్ధాలలోనూ కవిబ్రహ్మ 'ప్రయోగించాడని భావించాలి. భీష్ముండు ధర్మరాజునకు దైవ పౌరుషంబులతెఅం గెజింగించుట (నత. 13-6-11) క, క్షేత్రంబు పురుష కారము । ధాత్రీశ్వర! జీజ మరయ దైవము! రెండు న్‌ సూత్రపడం గూడె నేనిం ; బాత్రం బగుల గర్మకరుండు ఫలమున కెందున్‌, 134 ప్రతిపదార్థం: ధాత్రీ+ఈశ్వర!= భూమికి పాలకుడైనవాడా! (ధర్మజా; పురుషకారము= మానవప్రయత్నం, పౌరుషం; న్షేత్రంబు= భూమి (స్రీ: దైవము= అదృశ్య దివ్యశక్తి (కన్పించని అదృష్టశక్తు; బీజము= విత్తు; రెండున్‌= ఈ రెండు; సూ(త్రపడన్‌= ఒకే

డడ శ్రీమదాంధ్ర మవోభొారతము సూట్రానికి సరిగా; కూడెన్‌+ఏనిన్‌= కూడగలిగితే: కఠర్మకరుండు= కర్మ చేపే మంషి (పొరుఒకక్తై ఫలమునకుసీ= ఫలితానికీ:; ఎందున్‌= ఎప్పుడైనా. ఎక్కడైనా; పాత్రంబు= అర్హుడు. అగున్‌= కాగలడు తాత్పర్యం: పౌరుషం చేను. దైవం విత్తు. ఈ రెండు కలవగలిగేటట్టు ప్రయత్నించే మనిషి చక్కని ఫలం పొందగలడు. విశేషం: దైవం+పౌరుషం= మానవజీవితం; బీజం+క్షేబ్రం= పంట మనిషి జీవితంలో ఈ చెంమూ విరుడ్డ శక్తులు ఒకటి పౌరుషం మన చేతిలో ఉన్నది. ఫలమిచ్చే అదృష్టం - కన్పించని - శక్తి దైవం. ఈ రెండూ కలిస్తే మానవజివితం సఫవలమౌతుంది ఈ విధంగా భారతీయ సంస్కృతి రెంటినీ - మనిషినీ దైవాన్నీ కలుపుకొన్నుది జీవితసాఫల్యాని కిదే మార్గం క, _ విను, పురుషుడు గావింపని ; పనులకు దైవ మది యెట్లు ఫల మొనరించున్‌? జనములు గార్యము నడంపంగ | ననుకూలత నిచ్చు. గాక యయ్యైఫలముల్‌, 135 ప్రతిపదార్థం: విను= జాగ్రత్తగా ఆలకించుము (అన్న అర్హంలోనే ఈ (క్రియను ప్రయోగిస్తాడు కవిబ్రహ్మ) పురుషుండు= వ్యక్తి మనిషి (మగవాడని అర్హం లేదు. (ప్రేకూడా); కావింపని= చేయని; పనులరున్‌= కార్యాలకు దైవము= అదన్హుం. అదిఎట్టు= అది ఏ విధంగా; ఫలమున్‌= ఫలితమును; ఒనరించున్‌?= చేస్తుంది? ఇస్తుంది”. జనములు= మానవులు, కాన్నమున్‌= పనులను; నడపంగన్‌= చేయగా; అభ్యె ఫలముల్‌= ఆయా ఫలితాలు" అనుకూంతన్‌= ఆఅనుకూల్యంతో. ఇచ్చున్‌ కాక= ఇస్తాడు తప్పు తాత్పర్యం: మనిషి ఏ పనీ చేయకుండా కూర్చుంటే దైవం మాత్ర మేం చేస్తుంది? మనుషులు పనులు చేస్తే ఆయా ఫలాలను దైవ మిస్తుంది తప్ప. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం) విశేషం: మనిషిలోని లసతను, బద్దకాన్ని పోగొట్టే సూక్తి ఇది. చాలా గొప్పుడి తే. పారుషమ్ము దైవంబు తోడ్పాటు లేక ఫలము. బొందంగనేరదు పార్ట్దివేంద్ర! విత్తు సహకారి గాకున్న రిత్తనేల ; వంధ్య మగు. గాక, తా పలవంత మగునె? 136 ప్రతిపదార్థం: పార్టివ+ఇంద్ర!= రాజులలో గొప్పవాడా ; పొరుషంబు= పురుష ప్రయత్నం; దైవంబు= దైవముయొక్క; తోడ్పాటు లేకః= సహకారం లేక; ఫలమున్‌= ఫలితాన్ని; పొాందంగనేరదు= పొందలేదు; విత్తుజ గింజ: సహకారి= తోడ్చాటు, తోడు; కాకున్నన్‌= కాకపోతే; రిత్తనేలజ వట్టినేల; వంధ్యము= గొడ్డుబోతు (ఎడారి); అగున్‌+కాక=ఐ అవుతుంది తప్ప; తాన్‌= నేల; ఫలవంతము అగునె!= ఫలిస్తుందా? తాత్పర్యం: రాజులలో గొప్పవాడా! దైవం సహకరించకపోతే పౌరుషం ఫలం పొందలేదు. విత్తు తోడు లేకుండా నేల బీడుపడ్డట్లు అవుతుంది తప్ప ఫలాన్ని ఇస్తుందా? (ఇవ్వదని భావం). తే... మేలు రెండు లోకంబుల మేల తెచ్చు; ; గీడు సేసినం దప్పుదు కీడ యగుట; కాన పురుషవర్తనమున కానుకూల్య । శీల మగు దైవ మది ఫలసిద్ది. జేయు. 137 ప్రతిపదార్థం: మేలు= ఇతరులకూ తనకూ క్షేమం కోరితే; రెండు లోకంబులన్‌= ఈ లోకంలో పరలోకంలో: మేలు+అ తెచ్చున్‌= క్షేమాన్నే కల్గిస్తుంది: కీడు= ఆపద ' చేసినన్‌= చేస్తే; కీడజ కీడే; అగుట తప్పుదు= కాక తప్పదు; కానన్‌= కాబట్టి: పురుషవర్తనమునకున్‌= మనిషి నడవడికి; ఆనుకూల్య= అనుకూలతను కల్పించే; శీలముజ స్వభావం; అగు= అయిన; దైవము= అదృష్టం; అది= ఆ దైవం; ఫలసిద్ధిన్‌= ఫలమును కల్షించటం; చేయున్‌= చేస్తుంది. తాత్పర్యం: మేలు చేస్తే రెండు లోకాలలో మేలే. కీడు చేస్తే కీడే. కనుక మనిషి (ప్రయత్నానికి అనుకూలించే స్వభావం కల దైవం పని ఏదైతే అదే ఫలితాన్నిస్తుంది. (మేలో కీడో నీవే ఎంచుకొని చేయాలి).

ఆఅనుళొాసనిక పర్వము - ప్రధమాశ్వాసము తీస్‌

క, _ అనలం బించుక యైనం బ , వనుచే వెలుంగోందు మాడ్మి వర్ధనముం బొం

దును సత్యర్మాచరణం । బున దైవము నానుకూల్యము గురుప్రవరా! [08 ప్రతిపదార్థం: కురు ్రవరా!= కురువంశంలో శ్రేష్పుడా!; అనలంబు= అన్ని; ఇంచుకఐనన్‌= కొంచెమైనా; పవనుదేన్‌= గొలిచేత; వెలుంగు+ఒందు= ప్రకాశించే? మాడ్కిన్‌= విధంగా; సత్కర్మ= మంచిపనులు; ఆచరణంబునన్‌= చేయటంవలన; దైవము= దైవముయొక్క;: అనుకూల్యము= అనుకూలత; వర్రనమున్‌= 'పెరుగుటను; పొందును= పొందగలదు. తాత్పర్యం: ధర్మజా! నిప్పు కొంచెమైనప్పటికీ గాలితో పెరిగి ప్రకాశించినట్టు మంచి పనులు చేయటం వలన దైవానుకూల్యం పెరుగుతుంది, విశేషం: అలం: ఉపమ, క. _ నేయి పొలు పజిన దీవియ ।; మాయుకరణిం, గర్మశుద్ధి మలింగిన హీన

త్వాయత్తంబై తానును ; మాయును దైవానుకూల్య మహిమ మహీశా! 139 ప్రతిపదార్థం: మహి + ఈశా! = రాజా! ; నేయి= నెయ్యి; పాలుపుజ ఉనికి; అతేన= నశించిన; దీవియ= దీపం; మాయు కరణిన్‌= ఆరిపోయినట్టు; కర్మశుద్ది= పనులలో స్వచ్చత్వం; మలింగినన్‌= నశించిపోగా; దైవ+ఆనుకూల్య= దైవానుకూలత్వముయొక్క; మహిమజ మహత్యం; తానును= తాను కూడా; మాయునుజ= నశిస్తుంది. తాత్సర్యం: రాజా! నేయి తగ్గిపోతే దీపకాంతీ తగ్గిపోతుంది కదా! అట్లాగే మనిషి చేసే కర్మలలో పవిత్రత లోపిస్తే దైవానుకూలత కూడా లోపిస్తుంది. విశేషం; అలం: ఉపమ. ఈ పద్యంలో దీపం అందమైన ఉపమానం. అదీ నేతి దీపం. అదీ పూజలలో వెలిగించే దీపం. కనుక ఆరిపోకూడదు. మనిషి పరిశుద్ధ కర్మ నెయ్యి. దైవం అనుకూలించటం దిపం వెలగటం. ఆ వెలుగు ఇంటికి అలంకారమే కాక ఏదెక్కడ ఉన్నదో కన్పింప చేస్తుంది. అట్టాగే సత్కర్మ కూడా, త్తే. పరశురాముండు, భృగుండును, బలియు, లోను ; గాయ మహనీయ పురుషులు గర్మసూక్ష్య

భంగి,6 గలుషితదైనప్రభావితాత్ము : లైరి; కర్మంబు దైవంబు నలంతు లెట్లు. 140 ప్రతిపదార్థం: పరశురాముండు, భృగువు, బలిచక్రవర్తి? లోనుగాంగన్‌= మొదలైన; మహనీయ పురుషులు=జ మహానుభావులైన వ్యక్తులు; కర్మ= కర్మలయొక్క; సూక్ష్మభంగిన్‌= రహస్యం వలన; కలుషిత= మలినం చేయబడిన; దబైవప్రభావిత= దైవప్రభావానికి లోనైన; ఆత్ములు+ఐరి= అత్మలు కలవారయ్యారు; కర్మంబు= కార్యము; దైవంబు= దైవమూ; ఆలంచులు= తక్కువవి; ఎట్టు= ఎట్టాగా, ఏ విధంగా? (తక్కువ విషయాలు కావు). తాత్చర్యఆ:' పరశురాముడు మొదలైన వారు మహాత్ములయినా కర్మలు బహుసూక్ష్మరహస్యం కలవి కావటంచేత వారికి దైవం కలుషితమై పోయింది. దాని ప్రభావానికి వారూ లోనుకాక తప్పలేదు. కాబట్టి కర్మ, దైవం. తక్కువ విషయాలు కావు. క విను, పొరుషమును, దైవము । నన రెండును గార్యఫలము నందింపంగ నె

ట్టనం గారణములు గావున ।; జననాయక! సదృశములు విచారింపంగన్‌' 141 ప్రతిపదార్థం: జననాయక= ప్రజలకు నాయకుడవైనవాడా!; వినుజ ఆలకించుము; విచారింపంగన్‌= తరిస్తే; పౌారుషమును= పురుష ప్రయత్నమూ; దైవముజ దేవుడూ; అనన్‌= అనే; రెండును= రెండూ కూడా; కార్యఫలమునుజ పనికి ఫలితాన్ని; అందింపంగన్‌=

జీర శ్రీముదాం గ్ర మహాభారతము అందివ్వటానికి; నెట్టనన్‌= తప్పనిసరి అయిన; కారణములు= హేతువులు, కాషునన్‌జు కాబట్టి; సద్యృశములు= రెండు సవానాలే తాత్పర్యం: ఆలోచిస్తే ఒక పని ఫలవంతం కావటానికి దైవ పౌరుషాలు రెండూ ఉండి తీరాలి. కనుక ఆ రెంజీంటిలో ఎక్కువ తక్కువలు లేవు. రెండూ సమానమే." వను అనినవినిధర్మతనయుండు 'సత్కర్మంబుల నయ్యెడు ఫలంబులు వినవలతు' ననుటయు నక్కురుసత్తమునకు నక్కురు పితామహుం డిట్లనియె. 142 ప్రతిపదార్హం: ధర్మతనయుండు= యముడి కుమారుండు (ధర్ముండుజ యముడు); సత్కర్మంబులన్‌= మంచిసనులవలన; అయ్యెడు= కలిగే; ఫలంబులు= ఫలితాలు; వినన్‌= వినాలన్మి వినటానికి; వలయున్‌= కోరుకొంటున్నాను. ఇష్టపడుతున్నాను; అనుబయున్‌ ఇఅనగా ; ఆ+కురు సత్తమునకున్‌= కురువంశంలో ఉత్తముడైన వాడికి - ధర్మః ఊకు; ఆ+కురు పితామహుండు= కౌరవులకు తాత - భీష్ముడు, ఇట్టు+అనియెన్‌= ఈ విధంగా అన్నాడు. తాత్పర్యఅ: ఆ విధంగా చెప్పటం విని ధర శ్రరాజు “మంచి పనులకు కలిగే ఫల మట్టా ఉంటుందో వినాలని కుతూహలంగా ఉన్న' దనగానే తాత భీష్ము డిట్లా అన్నాడు. సీ. 'అధ్వపరిశ్రాంతుం డగు వింతవానికి ।; నన్నం బిడిన పల మట్టి దిట్టి దన బెద్ద యగ్ని సమారాధనమునకుం ; బౌరుష శ్రేష్ట్రత భవ్యదాన ములకుం దత్తద్వస్తువులమహామహిమలు ।; మౌనంబునకుం బరిజ్ఞానశక్తి యతుల తసంబున కధికభోగము లహిం । సకు రూప, బల, చిదైశ్వర్య, సెద్ధి తే. బ్రహ్మచర్యమునకు. బరమాయు వుపవాస । ములకుం జత్తశుద్ధి ఫలజలంబు లాహరించి యునికి కాధిరాజ్యము, పత్ర 1 భక్షతకు, దిసంబు ఫలము లధిప! 143 ప్రతిపదార్థం: అధిప!= రాజా! (అధి= పైనుండి అధిష్టించి. ప= పాలించేవాడు); అధ్వ= బాటలో; పరిశ్రాంతుండు= అలసినవాడు; వింతవానికిన్‌= పరాయివాడికి (దారిన పోయే వాడికి); అన్నంబుజ అన్నం; ఇడినఫలంబుజ సపెట్టినదానికి వచ్చే ఫమితం; అట్టిది+ఇట్టిది అనన్‌= అట్టాంటిది; ఇట్టాంటిదీ అనటానికి; 'పెద్ద= గొప్పది; అన్నజ= అస్నాయొక్క; సమారాధనమునకున్‌= చక్కని పూజకు" పౌరుష్రేస్టత= (శ్రేష్టమైన (ప్రయత్నం (ఫలం); భవ్యదానములకున్‌= మంచి దానకర్మలకు (మంచివారికి చేసే దానకర్మలకు); తత్‌ తత్‌= ఆయా; వస్తువుల= ద్రవ్యములయొక్క; మహా= గొప్ప; మహిమలు= మహత్యములు; మౌనంబునకున్‌= మౌన (మాట్లాడకుండా ఉండటం) (వ్రతానికి; పరిజ్ఞానశ్తక్తి= మంచి జ్ఞానశక్తి; అతులజ సాటిలేని; తపంబునకున్‌జ తపస్సుకు; అధికభోగంబులు= గొప్ప సుఖానుభవాలు; అహింసకున్‌= దేనిని చంపని (వ్రతానికి; రూప= మంచి ఆకారం; బల= సత్తువ, శక్తి, చిత్‌= జ్ఞానం; ఐళ్వర్య= ధన అధికారాలు; సిద్ది= లబ్లి; (బ్రహ్మచర్యమునకున్‌= బ్రహ శ్రచారి (వ్రతానికి, పరమ= గొప్ప; ఆయువు= ఆయుస్సు;ఉపవాసములకున్‌= అన్నం తినకుండా, జపసంధ్యాదులు చేస్తూ భగవంతుడికి మనస్సులో దగ్గరకావటానికి (ఉప= సమీపంలో, వాసము= ఉండటం భగవంతుడికి సమీపంగా ఉండటం); చిత్తశుద్ది= స్వచ్చమైన మనస్సు (కలగటం ఫలం); ఫల= పండు" జలజ= నీళ్ళు; ఆహరించిజ తిని; ఉనికికిన్‌= ఉండటానికి; అధిరాజ్యము= రాజ్యపాలనం: పత్ర భక్షతకున్‌= ఆకులు తినే (వ్రతానికి; పలము= ఫలితం; దివంబు= స్వర్గం, ఉఊత్ప్సర్యం: అలిసిపోయిన బాటసారికి అన్నంపెట్టటం కంటె గొప్ప ధర్మం లేదు, దానికి వచ్చే ఫలితాన్ని ఎంచటానికి వీల్లేదు. అన్ని ఆరాధనంవలన మంచి (ప్రయత్న సిద్ది కలుగుతుంది. మంచివారికి దానం చేస్తే ఆయా వస్తువుల

ఆనుశాసనిక పర్వము - ప్రధమాశ్వాసము డ్త్గా సిద్ధి (కలుగుతుంది). మౌనవ్రతానికి ఫలితం జ్ఞానశక్తి లభించటం, గొప్పతపస్సుకు అధికభోగం, అహింసకు రూపబలజ్ఞాన ఐశ్వర్యాలు ఫలాలు. బ్రహ్మచర్య (వ్రతానికి దీర్చాయువు ఫలం. ఉపవాసానికి ఫలం చిత్తశుద్ది. నీళ్ళూ, పండ్లూ తింటూ బ్రతకటానికి ఫలితం రాజ్యపరిపాలన. (బాటసారికి అన్నదానం, అన్ని ఆరాధన, దానకర్మ, మౌనం, తపస్సు, అహింస (బ్రహ్మచర్యం, ఉపవాసం, పండ్డు, ఆకులు తింటూ (బ్రతకటం - ఇవన్నీ పవిత్ర (వ్రతాలుగా చేసేనారికి ఆయా ఫలితాలు చెప్పే పద్యం.) క శ్రుతిపఠనమునకు, నర్ధ । శ్రుతి బోధంబునకు, వరుస ఫలములు సౌఖ్య స్థెితియును, సుగతియు; సత్య ; ప్రతమునకు ఫలంభు ముక్తి వసుధాధీశా! 144 ప్రతిపదార్థం: వసుధా భూమికి; అధి+ఈశా!; అధిపతినైన రాజా!; (శ్రుతి= వేదం; పరనమునకున్‌= చదవటానికి; అర్థ దాని అర్జంయొక్క; ప్రతిబోధంబునకున్‌= జ్ఞానానికి, చెప్పటానికి; వరుసన్‌= వరుసగా; సౌఖ్యస్ట్రితియును= సుఖంగా ఉండటం; సుగతియిన్‌= మరణానంతరం స్వర్లస్రితి; ఫలములుజ ఫలితాలు; సత్యవ్రతంబునకున్‌= సత్యం చెప్పాలన్న నియతికి; ముక్తి= మోక్షం; ఫలంబు= ఫలితం. తాచ్చర్యం: భూమికి అధిపతివైన ఓ రాజా! వేదం పరిస్తే సౌొఖ్యమూ, దానికర్ధం (గ్రహిస్తే సుగతీ, సత్యవ్రతానికి ముక్తి ఫలితం. క, _ ద్రుమముల దళకుసుమఫలో ; ద్గమములక్రియం గర్మముల నొదవుం దత్పలముల్‌ దమ తమ తటిం గర్తకు భో ; గ్యములై నియతిని శుభాశుభాకారములన్‌.” 145 ప్రతిపదార్థం: ద్రుమములన్‌= చెట్లలో; దళ= ఆకులూ; కుసుమ పూలూ; ఫల= పండ్లూ: (వీటియొక్క): ఉత్‌+గమముల= పాలమరించటం, ఆకుతొడగటం: పూలు పూయటం, కాయలు కాయటం; క్రియన్‌= వలి; కర్తకున్‌= కర్మలు చేసేవాడికి: భోగ్యములైవ అనుభవించ దగినవై; నియతిన్‌= నియమం తప్పక; శుభ= శుభం; అశుభం= చెడు; ఆకారములన్‌= రూపాలలో (మంచిచెడు రూపాలలో); తమ తమజ శుభ అళుభ కర్మలు; తజిన్‌= సమయాలలో; తత్‌ తత్‌= ఆయా (శుభాశుభ); కర్మములన్‌= కర్మలవలన; ఫలితముల్‌= ఫలితాలు; ఒదవున్‌= కలుగుతాయి. తాత్పర్యం: మనిషి చేసే మంచి పనులకు, చెడ్డసనులకు తగిన సమయాలలో మంచి చెడు ఫలితాలు కలుగుతాయి. ఎట్టాగంటే కాలానుగుణంగా చెట్లకు ఆకులు, పువ్వులు, కాయలు, పండ్డు కలిగినట్టుగా చెట్టు నాటినవాడి కవి ధా ణా లా స్తు షో భోగ్యములైనట్టుగా, మంచి చెడ్డ ఫలితాలు కూడా అంతే. చేసినవాడికి లభిస్తాయి.” విశేషం: అలం: ఉపమ. చాలా అందమైన పోలిక. తాత్పర్యం: ఆ విధంగా ఉదాహరణ పూర్వకంగా బోధించి. చ. వినుము, జరోనుబంధమున వెండ్రుకతందముం బండ్లు, వీనులుం గనుం/గవయున్‌, జరం బొరయు. గాని యొకప్పదు దృష్త జీరగా; దనయముం బేర్చి, ప్రాణముల నన్వక పోవనిరోగ మల్పబు ద్ధినరులు ద్రోవ లే రది, మదిం జొరనీరు, సుఖార్జులై బుధుల్‌. 147

48 శ్రీమదొంధ్ర మహాభారతము

ప్రతిపదార్హం: వినుము; జరా+అనుబంధమునన్‌= వృద్ధాప్యంతో; జరా= ముసలితనంయొక్క; అనుబంధమునన్‌= సంబంధం

చేత; వెండ్రుకజ జుట్టు; తండము= సమూహం; పండ్లు= దంతాలు; వీనులున్‌= చెవులున్నూ; కను+కవయున్‌= కళ్ళజంటా; జరన్‌=

వృద్దాప్యమును; పారయున్‌= పొందుతాయి; కాని; ఒకప్పుడున్‌= ఎప్పుడూ, ఎప్పటికీ; తృష్ట= కోరిక; జీర్షగాదు= జీర్షించదు. నశించదు; పేర్చి=ఐ ఎసరేగి, విజృంభించి; ప్రాణములన్‌= ప్రాణాలను; అన్నక= అణచక, చావగొట్టక; పోవనిరోగము= చచ్చినా పోనిరోగం; అల్పబుద్దిన్‌=ఐ స్వల్పబుద్ధి కల; నరులుజ మనుష్యులు; (త్రోవ లేరు= త్రోసివేసికొనలేరు; ఆది= అట్టాంటి ఆలోచన; మదిన్‌= మనస్సులో; చొరనీరు= ప్రవేశించనివ్వరు; బుధుల్‌= పండితుల్దున్నూ; సుఖార్జులు+ఐ= సుఖం కోరుకొన్నవారై. (తోవలేరు=

'లోసివేసికొనలేరు; అది= అట్టాంటి ఆలోచన; మదిన్‌= మనస్సులో; చొరనీరు= ప్రవేశించనివ్వరు; బుధుల్‌= పండితులున్నూ;

సుఖార్జులు+ఐ= సుఖం కోరుకొన్నవారై.

తాచ్చర్యల: ముసలితనం రాకతో జుట్టు, దంతాలు, చెవులు, కళ్ళూ ముసలివౌతాయి. కాని, కోరికకు మాత్రం

ముసలితనం రాదు. (ప్రాణా లున్నంతవరకూ పోని రోగ మది. అది రోగ మని కూడా అల్పబుద్దులైన నరులు

ఆలోచించరు. పండితులు కూడా సుఖాలు మరిగి, కోరిక అన్న రోగాన్ని పోగొట్టుకొందామన్న ఆలోచన మనస్సులోనికి కూడా రానివ్వరు.

క. _ పాపంబుం బుణ్యమును దృ:। ష్టా పరులకు దుఖుసౌఖ్య సంపాదులగున్‌ భూపాల! వితృష్ణులు, ని । ర్లేపు లగుట వారిం బొందలే వా ఫలముల్‌.” 148

ప్రతిపదార్థం: భూపాలా!= రాజా; పాపంబున్‌= పాపం; పుణ్యమునుజ పుణ్యమూ; తృష్టాపరులకున్‌= కోరికలున్నవారికి; దుఃఖ,

సౌఖ్య సంపొదులు+ఆగున్‌= దుఃఖాన్ని, సౌఖ్యాన్ని కలిగిస్తాయి; వితృష్టులు= కోరికలు లేనివారు; నిక్లేపులు= విరక్తులు; అగుటన్‌= అయినందువలన; ఆ ఫలముల్‌= ఆ సుఖదుఃఖాలు; వారిన్‌= నిర్రేవులను; పొందలేవుజ పొందజాలవు.

తాత్పర్యం: లోకానురక్తులైన వారికి పాపపుణ్యకర్మలు దుఃఖాన్ని, సుఖాన్ని కలిగిస్తే మమకారం లేనివారికి విరక్తులకు

ఆ ఫలాలు కలుగవు. (వారికి సుఖదుఃఖ అనుభవం లేదు. రెండూ ఒకటిగానే చూస్తారు).

వ. అని పల్మినం, బాండునందను లందలుం ప్రభూత హర్నోత్కర్షంబు నొందిరి; గంగానందనుండు ధర్మనందను మద్దేశించి, యీ యర్థజాతంబు మునిప్రణీతంబయి యధిగతం బైనది, నీకునుపదేశించితి *నీవింక నేమి వినవల' తనవుడు, నా భూవల్లభుండు “నిజాశ్రయంబున కాస్ప్సదం బయిన పురుషునెడ భక్తజనంబు చరితం బెట్టిది గావలయు? నని యడిగిన నతం డతని కిట్లనియె. 149

ప్రతిపదార్థం: పాండు నందనులు= పొండురాజు కొడుకులు; ప్రభూతః= మిక్కిలి; హర్ష సంతోషముయొక్క; ఉత్కర్ణ= ఆధిక్యం;

గంగానందనుండు= గంగకొడుకు భీష్ముడు; అర్ధ్హజాతంబు= శాస్త్రవిషయ సమూహం; ముని (ప్రణీతంబు+అయి= మునులచేత _ రచించబడి; ఆధిగతంబు+ఐనది= చదువబడినది, పొందబడింది: ఉపదేశించితిన్‌= బోధించాను; భూ వల్లభుండు= భూమికి పతి, రాజు; నిజ=జ తనకు, తనయొక్క; ఆశ్రయంబునకు= ఆధారానికి; ఆస్పదంబుజ తావు, ఆటపట్టు; పురుషునెడ= యజమానుడైన వ్యక్తి విషయంలో; భక్రజనంబుజ భక్తులైన మానవులయొక్క:; చరితంబు=జ నడవడి; ఎట్టిదికావలయున్‌?= ఎట్టా ఉండాలి? తాత్సర్యం: అని చెప్పగా పాండవులంతా (బ్రహ్మానంద భరితులయ్యారు. అప్పుడు భీష్ముడు ధర్మరాజుతో అన్నాడు: ఈ విషయం పూర్వ మునులు చెప్పగా మనకు దక్కినవిద్య. అదే నీకూ చెప్పాను. ఇంకా ఏమి వినాలనుకొంటున్నావో ఛెప్పుము' అనగానే ధర్మరాజు 'తమ జీవితాలకు ఆధారమైన యజమానుని యెడల అతడి దగ్గర (బ్రతికే వా రెట్టా

అనుశాసనిక పర్వము - ప్రధమాశ్వాసము శం

నడచుకొనాలో చెప్పుము" అని అడుగగా భీష్ము డతడితో ఈ విధంగా అన్నాడు:

భీష్ముండు ధర్మజున కాశ్రయం బెప్పుడు నపరిత్యాజ్యం బని చెప్పుట (సం, 13-11-1(కుంభ)) క. _ 'విను, కాశీశ్వరుదేశం । బున నొక లుబ్ధకుండు వేట వోయిన చోటన్‌

ఘనతర విషదిద్ధశరం । బున నేసిన మృగము దప్పి భూజముం దాతెన్‌. 150 ప్రతిపదార్థం: కాశీ+-ఈశ్వరు= కాశీరాజు; దేశంబునన్‌= రాజ్యంలో; ఒక లుబ్బకుండు= ఒక కిరాతుడు; వేంట పోయినచోటన్‌= వేటకై వెళ్ళినచోట: ఘనతర= మిక్కిలి గొప్ప; విషదిగ్ర= విషం పూనిన; శరంబునన్‌= బాణంతో; మృగమున్‌= లేడిని; ఏసినన్‌= కొట్టగా; తప్పి= అది తప్పిపోయి; భూజమున్‌= చెట్టును; తాంశెన్‌= తగిలింది. తాత్పర్యం: కాశీదేశంలో ఒక వేటగా డున్నాడు. వా డొక పోజున వేటకు పోయి విషంపూసిన వాడి అయిన బాణాన్ని ఒక లేడిపై ప్రయోగించాడు. అది తప్పిపోయి చెట్టుకు (గ్రుచ్చుకొన్నది. క. _ పూవులం గాయలం బెరిగిన । యా వృక్షము శుష్కమయ్యె: నవ్విధమున ధా

త్రీవర! తదీయ కోటర । మావాసము గాంగ, నొక మహాశుక ముందున్‌. 151 ప్రతిపదార్థం: ధాత్రీవర!= భూమికి పతి - రాజా[; పూవులన్‌= పూలతో; కాయలన్‌= కాయలతో; పెరిగిన; ఆ వృక్షము= ఆ చెట్టు; ఆ+విధమునన్‌= ఆ రీతిగా (ఉన్నదున్నట్టుగా); శుష్కము+అయ్యెన్‌= ఎండిపోయింది; తదీయ= ఆ చెట్టయొక్క; కోటరము= తొ(ర్ర) ఆవాసము= ఇల్టు, నివాసం; కాలళన్‌= అవునట్టుగా; మహాశుకము= గొప్ప పేరుగల చిలుక; ఉండున్‌= ఉంటూ ఉండేది. తాత్సర్యం: ఆ చెట్టు పూలతో కాయలతో ఏపుగా పెరిగింది. ఆ బాణానికి అది నిలువుగా మాడిపోయింది. దాని తొర్రలో ఒక పెద్ద చిలుక కాపురముంటూ ఉండేది. (గొప్ప పేరుగల అన్న మాటకు అర్ధం 155వ పద్యంలో ఉన్నది). క. _ అది తరువు విడిచిపోవక, |; హృదయంబున భక్తి పేర్మి నెందను గాలిన్‌

చెదరక ధృతిమై నయ్యెదం | గదలకయుండె ననుజీవగౌరవ మెసంగన్‌. 152 ప్రతిపదార్థం: అది= ఆ చిలుక; తరువున్‌= చెట్టును; విడిచిపోవకజ విడవకుండా; హృదయంబునన్‌= మనస్సులో; భక్తి పేర్మిన్‌= భక్తి అతిశయంతో; ఎండను= ఎండకు; గాలిన్‌= గాలికి; బెదరక= భయపడక; ధృతిమైన్‌= ధైర్యంతో; ఆ+ఎడన్‌= అక్కడే; అనుజీవి= ఆశ్రయించిన (ప్రాణియొక్క; గౌరవముజ మర్యాద; ఎసంగన్‌= ప్రకాశించగా;? కదలక ఉండెన్‌= ఎటూ పోకుండా అక్కడే వున్నది. తాత్చర్యం: ఆ చిలుక గాలికీ, ఎండకూ బెదరక ఎండిన ఆ చెట్టునే ఆశ్రయించుకొని ఉన్నది. ఇన్నాళ్ళు ఆ చెట్టు తన కాశ్రయ మిచ్చిందన్న గౌరవ భావమే ధైర్యం కాగా ఎటూ పోలేదు. ఉ. దాని యుదాత్త వృత్తము శతక్రతుం డాత్మ నెటింగి వచ్చి, 'బెం

డైనది యిమ్మహీజము; మహాతరువుల్‌ ఫలవ్ఫద్ధి నొంది యి

క్మాన ననేకముల్‌ గలుగంా, నిటు లేటికి నిందు నిల్వ నో

మానితకీరమా! యనియె మానుష భంగికరూప మొప్పంగన్‌. 153 ప్రతిపదార్దం: శతక్రతుండుజ ఇంద్రుడు (నూరు యజ్ఞాలు చేసినవాడు); దాని= ఆ చిలుకయొక్క; ఉదాత్త= నీతి కల గొప్పు; వృత్తముజ= నడవడి; అత్మన్‌= తనలో; ఎతింగిఐ చూచి; ఈ+మహీజముజ చెట్టు; (మహీ= భూమినుండి; జము== పుట్టినది)" బెండు+ఐనది= ఎండిపోయింది; ఫలనృద్దిన్‌= పండ్ర సమృద్ది; ఒంది= పొంది; మహాతరువుల్‌= ఉన్నత వృక్షాలు; ఈ+కానన్‌=

క్‌0 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ఈ అడవిలో; అనేకముల్‌= చాలా; కలుగంగాన్‌= ఉండగా; ఇందున్‌= ఈ ఎండిన చెట్టుపైనే; ఏటికిన్‌= ఎందుకు; ఇటులు= ఈ విధంగా; నిల్వన్‌= నిల్చుట; ఓ= సంబోధన; మానితజ పొగడదగిన; కీరమా[!= చిలుకా!; మానుషభంగిక రూపముః= మనిషివలె ఆకారం; ఒప్పంగాన్‌= (ప్రకాశింపగా? అనియెన్‌= అన్నాడు. తాత్పర్యం: ఇంద్రుడు చిలుక వృత్తాంతం తనంత తాను తెలిసికొని చిలుక దగ్గరకు వచ్చి "పేరు గల చిలుకా! ఈ అడవిలో ఫలసమృద్ది గల చెట్టు ఎన్నో ఉన్నాయి కదా! ఇంకా ఈ ఎండిన చెట్టునే ఆశ్రయించి దేని కున్నట్టు? అని అన్నాడు. న. అనిన విని యా శుకంబు. 154 తాత్పర్యం; అనగా విని ఆ చిలుక. చ. 'అనయమను పండుచుండు నెడ నాశ్రయ మొప్పిన నిల్చి, యెండి పో

యినతథిం బాసి పోక తగ వెట్లు? కృతఘ్నత గాదె యివ్విధం

బనిమిషనాథ!' యన్న నతం డచ్చెరువంది 'పురాక్చృతోప సం

జనిత విశేష మీ ఖగము జానుగ నన్ను నెటింగె, దీనికిన్‌. 155 ప్రతిపదార్థం: అనయము= ఎప్పుడు; పండుచుండునెడన్‌= పండ్డు పండేవేళ; ఆశ్రయము= ఆధారం; ఒప్పినన్‌= చక్కగా; నిల్ఫ్సిఐ ఉండి; ఎండిపోయిన తజిన్‌= చెట్టు ఎండినప్పుడు; పాసి= వదలి; పోక= పోవటం; కృతఘ్నుతకాదె= చేసినమేలు మరవటం కదా; అనిమిషనాథ!= దేవతలకు రాజా! ఇంద్రా! (అనిమిషః రెప్పపాటు లేనివారు, దేవతలు); అన్నన్‌= అనగా; అతండు= ఇంద్రుడు; అచ్చెరువు= ఆశ్చర్యం: అంది= పొంది; ఈఖగము= ఈ పక్షి పురాకృత= పూర్వజన శలో చేసిన పుణ్యం వలన; ఉపసంజనిత= చక్కగా పుట్టిన; విశేషము= ఎన్నదగినది; జానుగన్‌= చక్కగా? నన్నున్‌= దేవతలకు రాజైన నన్నే; ఎజింగెన్‌=ఐ గుర్తించింది; (కనుక) దీనికిన్‌= దీనికి, తాత్పర్యం: “చెట్లు పండినపుడు ఉండటం, ఎండినపుడు విడిచిపెట్టి పోవటం కృతఘ్నత కదా! మహేంద్రా! అని చిలుక అనేటప్పటికి ఇంద్రు డనుకొన్నాడు - 'అరే! దీనికి పూర్వజన్మ వాసనవలన నన్ను గుర్తుపట్టగలిగింది. కనుక ఈ గొప్ప పక్షికి, వు మేలొనర్దెదం గాక! 156 తాత్పర్యం; శుభం చేస్తాను గాక! (నిశ్చయించటం) క. “అని తలంచి నీదు పలుకులు ; విని మెచ్చితి: వరము గోరు విహగోత్తమ! న్‌"

ననిన, శుకంబు మహీజం । బునకుం బే రెలమి వేండె భూపవరేణ్యా! శ57 ప్రతిపదార్థం: భూ+ప= భూమికి పతులైనవారిలో; వరేణ్యా!= మిక్కిలి (శ్రేస్టమైనవాడా!; అని= ఈ విధంగా; తలంచి= ఇంద్రు డనుకొని; నీదు=ఐ నీయొక్క; పలుకులు= మాటలు; విని; మెచ్చితిన్‌= మెచ్చుకొన్నాను; విహగ= పక్షులలో; ఉత్తమ!= గొప్పదానా ; వరమున్‌= (శ్రేష్టమైన కోరికను; కోరు= కోరుకొమ్ము; నీవు; అనినన్‌= అనగానే; శుకంబు= చిలుక; మహీజంబునకున్‌= చెట్టుకు; పేరు, పెద్ద; ఎలమిన్‌= సంతోషాన్ని; వేండెన్‌=ఐ కోరింది, తాత్పర్యం: రాజా! ఇంద్రు డావిధంగా మనస్సులో భావించుకొని చిలుకతో 'మహా శుకమా! నీ మాటలు నాకు ఆనందాన్ని కలిగించాయి. కనుక నీ కేదైనా వరమిస్తాను కోరుకొమ్ము' అన్నాడు. వెంటనే చిలుక “స్వామీ! ఈ చెట్టుకు పూర్వవైభవాన్ని అను[గ్రహించుము” అని అన్నది, (చూచావా ఆ చిలుక ఎంత గొప్పదో తనకు కోరుకోకుండా చెట్టు మేలును కోరింది).

అనుశాసనిక పర్వము = ప్రథమాశ్వాసము ద్‌ ఆ. అమరవల్లబుండు నమృతసేచనమునం , భూజమునకుం దొంటి పొల్పు కంటె మిగుల నెలమి సేసె; మేలియాశ్రితు లిట్ల ;: మనుతు రధిపుం గురుకుమారవర్య! 1586 ప్రతిపదార్థం: కురుకుమార వర్య!= కౌరవులలో ,మంచివాడా!, గ్రేష్పుడా!; అమరజ= దేవతలకు; వల్లభుండు= రాజు; అమృత "సేచనమునన్‌= అమృతాన్ని చల్లటం వలన; భూజమునకున్‌= భూమినుండి పుట్టినది, చెట్టునకు; తొంటి= ముందటి; పాల్చుకంటెన్‌= అందంకంటి మిగులన్‌= ఎక్కువ; ఎలమిన్‌= సంతోషమును; చేసెన్‌= ఇచ్చాడు; అధిపున్‌= ఏలినవాడిని, యజమానుని, ఆశ్రయమిచ్చిన వాడిని; మేలి= మంచి; ఆశ్రితులుజ ఆశ్రయించిట్రితికేవారు; ఇట్టు= ఇదే విధంగా; మనుతురు= రక్షిస్తారు. తాత్పర్యం: కౌరవులలో ఉత్తముడా! ఇంద్రుడు అమృతం చల్లి చెట్టుకు పూర్వ వైభవంకంటె గొప్ప వైభవా న్నిచ్చాడు. తనను కాపాడినవారిని మంచి ఆశ్రితులు ఇట్లాగే రక్షిస్తారు. విభునకుం బాటింప వలయువారిని భిష్ముండు ధర్మజునకు జెప్పుట (నం. 13-8-21) వ. అనిన నతం'డెవ్వరిం బాటించుట విభులకు వలయు'నని యడిగిన నా భూపతికి భిష్ముం డిట్లనియె. 159 వ్రతిపదార్హం; అనినన్‌= అనగా; అతండు= ధర్మరాజు; విభులకున్‌= రాజులకు, యజమానులకు; ఎవ్వరిన్‌= ఎవరిని; పాటించుట= ఆదరించటం; వలయును= చేయాలి; అని; అడిగినన్‌; ఆ భూపతికిన్‌= భూమికి పతి, రాజుతో. తాత్సర్యం: అనగా విని ధర్మరాజు 'ఆశ్రితులలో ఎవరిని ఎట్లా యజమానులు ఆదరించాలి?" అని అడుగగా భీష్ముడు అతడితో ఇట్లా అన్నాడు: విశేషం: ఇది పోషించే వారికి సంబంధించిన విషయం. సీ. 'జననాధ. విను, తప స్వ్వాధ్యాయముఖ కర్మ; కరణత నుభయలోకముల వశగ చతములం జేయంగం జాలు ధాత్రీసురులు మన్న నకుం బాత్రములు; పతి నాతి ౩ట్లు రాజునకును నట్లు బ్రాహ్మణు డొడయుండు । బ్రాహ్మణుం డను మాట పావనంబు, హర్షించి శుభముల నలిగి యాపదల నిం । ద్రునికైన6 జేయు విఫ్రుండు నృపతి తే. గొడుకుం బోలె నరయ, గురుం బోలె. గొలునంగ, । నగ్ని. బోలె నిష్ట నర్దితుడుగం జేయవలయు విఫ్రుం జెప్పెద, వేదసం । వాద; మేకబుద్ధి నాదరింపు. 160 ప్రతిపదార్ధ్హం:; జననాధ!= జనులకు స్వామీ, రాజా[? తపః= తపస్సు; స్వ+అధ్యాయవ= వేదం చదవటం, చెప్పటం; ముఖకర్మ కరణతన్‌= మొదలైన కర్మలను చేయటంవలన: ఉభయలోకములన్‌= (ఈ లోకం, పరలోకం) రెండు లోకాలను; వశగతములన్‌= వశంచేయటానికి; చాలు= సామర్హ్యం కల; ధాత్రీసురులు= (బ్రాహ్మణులు; మన్ననకున్‌= గౌరవించటానికి; పాత్రములు= తగినవారు:; పతిజ భర్త' నాతికిన్‌= స్త్రీకి (భార్యకు; ఎట్టు= ఎట్లాగో అట్టువ అట్లాగే; 'బ్రాహ్మణుండు' రాజునకున్‌; ఒడయుండు= భర్త- యజమాని; అనుమాట= అన్న(పెద్దల)'మాట: పావనంబు= పవిత్రం; శుభములన్‌= మంచిని; హర్షించి= సంతోషించి; ఆపదలన్‌= కీడులందు; అలిగి= కోపించి" ఇంద్రునకైనన్‌= దేవతాధిపతికైన; విప్రుండు= బ్రాహ్మణుడు; చేయున్‌=ఐ చేయగలడు; నృపతి= రాజు విష్రున్‌= (బ్రాహ్మణుడిని; కొడుకున్‌ పోలెన్‌= కొడుకువలె; అరయన్‌ వలయున్‌= చూచుకొనాలి; గురున్‌ పోలెన్‌= గురువును ఎలె; కొలువం*న్‌ వలయున్‌= కొలవాలి; నిష్టన్‌= నియమంతో; అగ్జిన్‌ పోలెన్‌= అగ్నిదేవుడివలె, అర్చితుండుగన్‌= పూజింపబడేటట్టుగా; చేయన్‌ వలెన్‌= చేయాలి; వేదసంవాదము= వేదసంభాషణం; చెప్పెదన్‌= చెప్పుతాను; ఏకబుద్దిన్‌= సావధానంగా; ఆదరింపు= వినుము. చస్టరయ్క ్యగంధాలర్వ స్పా జా సపబ.. తి భా ల్‌ ఏ. ఛ్‌ (౬ ౧౫౧ నటం... ల యో ష్‌ ఆన్‌

52 శ్రీమదాంధ్ర మవాభారతము తాత్సర్యం: రాజా! వినుము. తపస్సు, వేదాధ్యయనం వంటి కర్మలు చేయటం వలన ఉభయలోకాలను అరచేతిలో పెట్టగల బ్రాహ్మణులను గౌరవించాలి. వారు సతికి పతివలె రాజుకు యజమానులు. వారి మాటలు పావనమైనవి. ఇంద్రుడికైనా సరే! వారు హర్షిస్తే సుఖం. అలిగితే కీడు కల్పించగలరు. రాజు విప్రుడిని కొడుకువలె కాపాడాలి. గురువువలె చూడాలి. అగ్నివలె పూజించాలి. దీనికి సంబంధించిన వేద సంభాషణం చెప్పుతున్నాను. ఏకా(గ్రబుద్దివై వినుము. వ. వేదంబులు దమలోన గోష్టి సేయుచున్న సమయరిబున. 161 తాత్పర్యం: వేదాలు తమలో తాము చర్చ చేస్తున్న వేళ. నీ, బ్రాహ్మణజాతికిం బరిభవం బొనరింప । మున్ను చేసిన పుణ్యములు నశించు, జపహోమముఖ కర్యసంచయంబున కధి । కతరంబు విప్రముఖమున నిడుట, భూసురార్టన మొక మాసంబు సలిపినం ; బాపంబులెల్లను బాసిపోవు, వగ్రవర్డులం గాంచి యాదరింపక యుండు । కంటెను, గీదొండు గలుగ దరయ, తే. నని క్రమంబున బుగ్వేదమును యజస్సు । సామము నధర్వణమ్మును, సారభూత భవ్య సంభాషణముసేంత దివ్యమునుల । వలన విందుము, కౌరవకులపవిత్ర!' 162 ప్రతిపదార్థం: కౌరవకుల= కురువంశంలో: పవిత్ర= పావనమైనవాడా!; దివ్య మహా; మునులవలనన్‌= బుషులద్వారా; విందుము= (వేదాలు తమలో తాము చేసిన చర్చను) వింటున్నాము; బుగ్వేదం చెప్పుతున్నది; బ్రాహ్మణ జాతికిన్‌= (బ్రాహ్మాణజాతికి; పరిభవంబున్‌= అవమానం; ఒనరింపన్‌= చేస్తే, మున్ను చేసిన= పూర్వం చేసిన; పుణ్యములు= పవిషత్రకర్మఫలాలు; నశించున్‌= నశిస్తాయి. యజుర్వేదం చెప్పినది; జప, హోమ, ముఖజ= జపం, హోమం చేయటంవంటి; కర్మసంచయనంబునకున్‌= కర్మలను చక్కగా కూర్చుటకన్నను; అధికతరంబు= చాలా ఎక్కువ; విప్రముఖమునన్‌= (బ్రాహ్మణున కెదురుగా (భక్తితో); ఇడుట= ఇవ్వటం; సామవేదమిట్టా అంటున్నది; భూసుర= భూదేవతలైన (బ్రాహ్మణులు; అర్భనము= పూజను; ఒక మాసంబు= ఒకనెల; సల్పినన్‌= చేస్తే! పాపంబులు= అపవిత్రకర్మల ఫలాలు; ఎల్లను= అన్నీ; పాసిపోవున్‌= నశిస్తాయి; అధర్వణవేద మన్నది; అ(గ్రవర్దులన్‌= 'సైకులంవారిని; కాంచి= చూచి; ఆదరింపకజ ఆదరించకుండా; ఉండుకంటెన్‌= ఉండటం కంటె; అరయన్‌= ఆలోచించి చూస్తే; ఒండు= మరొక; కీడుజఐ ఆపద, అశుభం; కలుగదు; అని= ఈ విధంగా; క్రమ(క్రమంబునన్‌= వరుసగా (గీతపద్యంలోని నాలుగు వేదాలు కర్తలు. పై నాలుగు పాదాలు వీటికి క్రమంగా అన్వయించుకొనటమే (క్రమం); సారభూత= సారాంశమైన; భవ్యసంభాషణము= మేలైన వాదం; చేంత= చేయటం; దివ్యమునులవలన విందుము = దివ్యులైన మునుల ద్వారా వింటున్నాము. తొత్పర్యం; కురువంశంలో పవిత్రమైనవాడా! మునులద్వ్యారా వింటున్నాము. (బ్రాహ్మాణజాతికి అవమానం చేస్తే పూర్వం స్‌4 చేసిన పుణ్యం నశిస్తుందని బుగ్వేదం చెప్పుతున్నది. విప్రులకు చేసే దానం, జపం, హోమం, మొదలైన వైదిక కర శల కంటె ఎక్కువైనదని యజుర్వేదం చెప్పుతున్నది. ఒక నెల (బ్రాహ్మణులను పూజిస్తే పాపాలన్నీ తొలగుతాయని సామవేదం చెప్పుతున్నది. పై కులం వారిని చూచి ఆదరించకుండా ఉండటం కంటె ఆలోచించి చూస్తే మరొక ఆపద లేదని అధర్వణవేదం తెలుపుతున్నది."

అనుశాసనిక పర్వము - ప్రధమాశ్వాసము 53 భీష్ముడు ధర్మరాజునకు. బరమమైన ధర్మంబు చెప్పుట (సం. 13-18-1(కుంభ))

సీ. _ అని చెప్పి భీష్ముం డదమ్మనుజేంద్రుతోం 'బర । మశ్రేష్టమైన ధర్మంబు దెలియ

విను'మని పల్కి యిట్లను; మద్రనాధుందు । సత్యవతీ పుత్రచరణములకు

నెలంగి, కేలు మొగిడ్డి, యెద్దాని నెలుంగుట ।; యెలుకల కెల్లను నెక్కుదని, స

భక్తిక సమ్మతి బ్రార్ధించి యడిగిన, ; నమ్మహాముని దయ నతనిం జూచి తే. విష్ణు నెలుంగు టధిక విమలబోధము, యజ్ఞ మూర్తి. యజ్ఞకర్శమూర్తి. యజ్ఞ

కలనమూర్తి, యజ్ఞ ఫలమూర్తి, విష్ణుం ద | తండు కృష్ణు6 దమలతరచరిత్ర!" 163 ప్రతిపదార్థం: ఆ+మనుజ+ఇం(ద్రుతోన్‌= ఆ రాజుతో - ధర్మరాజుతో; పరమ= గొప్పు: శ్రేషసము= ఉన్నతం" అయిన; ధర్మంబున్‌= ధర్మాన్ని, వినుము: అని పల్కి; ఇట్టు; అనున్‌; మద్రనాథుండు= మద్రదేశానికి రావైనవాడు - శల్యుడు" సత్యనతీ పుత్ర= సత్యవతి కుమారుడైన వ్యాసుడి; చరణములకున్‌= పాదాలకు; కేలు మొగిద్భి= అంజలించి; ఎఆంగి=ఐ నమస్కరించి" ఎ+దానిన్‌= దేనిని; ఎజుంగుట= తెలియటం" ఎజుకల కెల్లనున్‌= అన్ని జ్ఞానాలలోకీ; ఎక్కుడు= ఎక్కువ, అని; సభక్తిక= భక్తితో కూడిన; సమ్మతిన్‌= ఇష్టంతో ; ప్రార్దించి= ప్రార్ధనాపూర్వకంగా; అడిగినన్‌= అడుగగా" ఆ+మహాముని= ఆ మహర్షి దయన్‌= కృపతో అతనిన్‌= అతడిని; చూచి; యజ్ఞమూర్తి= యజ్ఞమే ఆకారంగా కలవాడు; యజ్ఞకరృమూర్తి= యజ్ఞం చేసే యజమానుని స్వరూపుడు: యజ్ఞకలనమూర్తి= యజ్ఞమం దుండేవాడు- యజ్ఞఫలమూర్తిజ యజ్ఞఫలమే ఆకారమైనవాడు, విష్ణుండు; అతండు' కృష్ణుండు= కృష్ణుడే విష్ణువు; అతనిన్‌*ఎజుంగుట; విమలబోధము= స్వచ్చజ్ఞానం; అమలతర చరిత్ర!= నిర్మలమైన నడవడి కలవాదా! తాత్పర్యం: అని చెప్పి మరల భీష్ము డిట్టా ధర్మరాజుతో అన్నాడు: 'నీవలెనే మద్రరాజు వ్యాసమహర్షి పాదాలకు నమస్కరించి జ్ఞానాలలో ఉత్తమజ్ఞాన మే'దని అడిగితే ఆ మహర్షి చెప్పాడు: 'నిర్మలచరిత్రా ! యజ్ఞమూర్తి యజమాన మూర్తి యజ్ఞపలమూర్తి విష్ణువు. అతడిని తెలియటమే ఉత్తమజ్ఞానం. ఆ విష్ణువే ఈ కృష్ణుడు నాయనా! అని. వ. అనిపల్మి యమ్మహాత్ముండు వెండియు శల్యున కిట్లను. 'గృష్టుందు వినుచుండంగొందటు బ్రాహ్మణు లతని

నువలక్షించి, నాతో నిబ్బాలుండు యాదవుందడైన వసుదేవునకు. గంసానుజయైన దేవకియందు

జధ్మించినవాం ; డితని నీవు క్రతుపురుషుండని కొనియాడుటకు6 గతం బేమి? యని యడిగిన

నన్నారాయణుండు నగుచు నన్ను! గన్గాని " వీరలప్రశ్నంబునకు నుత్తరంబు దగనిత్తుగాక యనిన

నద్దేవునికిం బ్రణమిల్లి యే నిట్లంటి. 164 ప్రతిపదార్హం: ఆ+శమహాత్ముండు= అ వ్యాసుడు; వెండియున్‌జ ఇంకా; శల్యునకున్‌+ఇట్టు +అనున్‌= శల్యుడితో ఇట్టా అన్నాడు; కొందటు బ్రాహ్మణులు; కృష్ణుండు; వింటూ ఉండగా; అతనిని; ఉపలక్షించి= దృష్టిలో ఉంచుకొని; ఈ+బాలుండు= ఈ పసివాడు; కంస+అనుజ= కంసుడి చెల్లెలు- దేవకి ; (క్రతుపురుషుండు= యజ్ఞపురుషుడు: అని కొనియాడుటకున్‌=ఐ అని స్తుతించటానికి; కతంబు= కారణం, ఆ+నారాయణుండుజ ఆ కృష్ణుడు; ఉత్తరంబు= సమాధానం' తగన్‌= తగినట్టు; ఇత్తుగాకజు తప్పక ఇమ్ము: 'ప్రణమిల్లిజ నమస్కరించి. తాత్చర్యం: వ్యాసమహర్షి ఇట్టా చెప్పి ఇంకొ అన్నాడు: 'శల్యా! కొంతమంది బ్రాహ్మణులు ఒకసారి కృష్ణుడిని దృష్టిలో పెట్టుకొని ఆయనముందే నాతో అన్నారు. “ఇతడు యాదవుడైన వసుదేవుడికీ, కంసుని చెల్లెలు దేవకికీ పుట్టినబాలుడు. ఇతడిని యజ్ఞపురుషుడైన విష్ణు వంటా వేమిటి?" అని. అది విని కృష్ణుడు నవ్వుతూ నాతో అన్నాడు: వీళ్ళ ప్రశ్నలకు సరిపోయే సమాధానం చెప్పుము” - అని అపుడా దేవుడికి నమస్కరించి నే నిట్టా అన్నాను:

కడ శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ఆ. 'వేదమయుండు, వేదవేద్యుండు. వేదార్ధ । విత్తమప్రియుండు, విష్ణుం డీతం డిట్టి. డగుట, యాత్మ నెలుంగుట యుత్తమ : బ్రాహ్మణత్వసిద్ధి భవ్యులార!' 165 ప్రతిపదార్థం: భవ్యులు+ఆర!= ఉత్తములారా!; విష్ణుండు+-ఈతండు= ఈ కృష్ణుడే విష్ణువు; వేదమయుడు= వేదములే స్వరూపంగా కలవాడు; వేదవేద్యుండు= ఆ వేదములచేతనే తెలియదగినవాడు; వేదార్థ= వేదాల; అర్జాన్ని= భావాన్ని; విత్‌= తెలిసినవారిలో' తములు= ్రేష్టులకు; ప్రియుండుజ ఇష్టమైనవాడు; ఇట్టిండు= ఇటువంటివాడు (ఈ కృష్ణుడు); అగుటన్‌= కావటం; ఆత్మన్‌= బీవాత్మలో; ఎజు(గుట= తెలియటం; ఉత్తమ= గొప్ప; బ్రాహ్మాణత్వ సిద్ది= 'బ్రాహ్మాణత్వాన్ని పొందటం. తాత్పర్యం: 1బ్రాహ్మాణత్వ సిద్దికి ఫలమేమంటే - శ్రీకృష్ణుడే వేదమయుడు. వేదవేద్యుడు వేదార్హం తెలిసిన పండితులకు ఇష్టుడైనవా డని తెలియటమే వ. అనిన విని వారలు దద్ధావనం గృతకృత్యులైరని చెప్పిన మద్రవిభుండు మానసంబు మాలిన్యరహితంబును బసాదసహితంబును నయి చరితార్థుండయ్యెం;బాండవాగ్రజా! నీకు నీయర్థంబు విజ్ఞాతం బగుట యెటుంగుదు, వనైననుం బ్రజ్ఞావిశుద్ధి కరణం బాచరించితి' నని చెప్పుటయు నతం డత్యంత సంతుష్టాంత రంగుందై “గరుత్మంతుండు మహానుభావుం డని విందు, నవ్విహగవిభుని వృత్తాంతంబు తెలం గెటుంగ వినవలతు వివపరింపవే', యనుటయు నతం డచ్యుతు నాలోకించి, 'యాసుపర్థుందు నీవ కా వినియుండుదుం జెప్పెద' ననవుడు, నప్పుండరీకాక్షుండు వికచవదనుందై 'యట్లచేయు; మిక్కురుపతి కోర్కిధీర్చుట కర్తవ్యం' బని పల్కిన, నా దేవప్రతుండు భూవల్లభున కిట్లనియె. 166 ప్రతిపదార్హం: అనినన్‌; విని; వారలు= (శ్రోతలు, విన్నవారు: తత్‌= (వ్యాసమహర్షి చెప్పిన కృష్ణ సంబంధమైన) దానియొక్క, అతడియొక్క; భావనన్‌= "ఏకా(గ్రధ్యానంచేత; కృతకృత్యులు+ఐరి=ఐ ధన్యులైరి; మద్రవిభుండు= మ(ద్రదేశరాజు, శల్యుడు; మానసంబుజ మనస్సు; మాలిన్యరహితంబు= మలినం లేనిదీ; ప్రసాదసహితంబును= ప్రసన్నతతో కూడినదీ; చరిత+అర్జుండు= నెరవేరిన ప్రయోజనం కలవాడు (ధన్యుడు); ఈ అర్ధంబు= ఈ విషయం (శ్రీకృష్ణుడే విష్తువన్న జ్ఞానం); జ్ఞాతంబు= తెలిసిందే; ఐననున్‌= ఐనప్పటికి; ప్రజ్ఞా= మేధాశక్తిని; విశుద్ది కరణంబు= పరిశుద్దుచేయటం; ఆచరించితిన్‌= చేశాను; అత్యంత= మిక్కిలి; సంతుష్టజ సంతోషించిన; అంతరంగుండు= ఆత్మ కలవాడు; ఆ+విహంగ విభుని= ఆ పక్షిరాజు యొక్క; వృత్తాంతంబు= కధ; తెణఅంగు= విధానం; ఎజుంగన్‌= తెలిసికొనటానికి; వినన్‌ వలతున్‌= వినటానికి ఇష్టపడుతున్నాను; వివరింపవే= విశదీకరించవే (ప్రార్ధన); ఆచ్యుతున్‌= (సచ్చిదానంద స్వరూపం నుండి చ్యుక్రైలేనివాడు ఏమరుపాటు జారుప్తాటు లేనివాడు) శ్రీకృష్ణుడిని; ఆలోకించి= చూచి; ఆ సు+పర్గుండుజ ఆ గరుత్మంతుడు (గట్టి రెక్కలున్నవాడు); -నీవకాన్‌=' నీవే ఐనట్టు (నీవేనని); ఆ+పుండరీక+అక్షుండ= తెల్లని తామరరేకులవంటి కన్నులున్నవాడు; వికచ= వికసించిన; వదనుండై= ముఖం కలవాడై; ఈ+కురుపతి= -ఈ కౌరవరాజు యొక్క; కర్తవ్యంబు= చేయవలసిన పని; దేవవ్రతుండుజ భీష్ముడు; భూవల్లభునకున్‌ భూమిపతికి, రాజుకు, తాత్పర్యం: అనగా విని వారా భావనతో ధన్యులైనారు' అని చెప్పగా విన్న శల్యుడు స్వచ్చమైన మనస్సు కలవాడై మహామాలిన్యాలన్నీ పోగా ధన్యుడైనాడు. ధర్మజా! నీకీ విషయం తెలిసిందే ఐనా నీ మనస్సును పరిశుద్దం చెయటానికి ఇది చెప్పాను” అని చెప్పితే విని ధర్మరాజు గ్‌రుత శైంతుడు మహాతు శ్రేడని విన్నాను. అతడి కధ వినాలని ఉన్నది చెప్పవా" అని ప్రార్జించాడు. భీష్ముడు శ్రీకృష్ణుడిని చూచి 'స్వామీ! నీవే ఆ గరుత్మంతుడ వని విన్నాను” అన్నాడు. ఆయన కూడా తెల్లని కన్నులు విప్పారగా ముఖం వికసింప చేసికొని, 'మంచిది ఈ రాజు కోర్కె తీర్చటం ముఖ్యం కనుక చెప్పు మంటే, ఆ భీష్ముడు ధర్మరాజుతో ఇట్టా అన్నాడు:

ఆనుశాసనిక పర్వను - ప్రధమాశ్వాసము క్‌5్‌ భీష్ముండు ధర్మజునకు గరుత్మంతుని చరిత్రంబు చెప్పుట (సం. 13-19-1 (కుంభ))

సీ. "కశ్యపు భార్యలు కద్రువ, వినత నాం; గల రాతపస్వి వారలకు వరము

గరుణ నిచ్చెద నన్నం గద్రువ వేవుర, । వినత యిద్దఅ, వేండికొనిరి, సుతుల

మునియు 'నట్లగుంగాకి యనియెం; బదంపడి ।; యండముల్‌ వేయును, నండయుగము,

వరుసన, యా కద్రునకు వినతకుం బుట్టె, । నవి కుండముల నిడి, యరసి యుండి తే. రహి పహస్రమేనూతేండ్లు నంత నుదయ । మయ్యె 'నవ్వేయి గ్రుడ్దుల నధికబలము6

దేజమును గల్గి యా సర్వరాజి యొప్పు; చుందె, నారెండు విరియక యుండె, మఖియు. 167 ప్రతిపదార్థం: కళ్యపుడన్న సృష్టికర్త (తొమ్మిదిమంది ప్రజాపతులలో ఒకడు); నాన్‌= అనగా; ఆ తపస్వి= ఆ ముని; కరుణన్‌= దయతో; వేవురన్‌= వేయిమందిని; సుతులన్‌= కొడుకులను; వేండికొనిరి= కోరుకొన్నారు; అట్లగుంగాక= అట్టాగే అవుతుంది; పదంపడి= తరువాత; అండముల్‌= (గ్రుడ్డు; యుగము= రెండు; వరుసన్‌= (క్రమంగా (కద్రువకు వెయ్యి, వినతకు రెండు): కుండములన్‌= కుండలలో; అరసిఉండి= రక్షించుకొంటూ ఉండి; రహిన్‌= (శ్రద్దగా? సహ(్ర= వెయ్యి; ఏనూజు= ఐదువందల; అంతన్‌= ఆ 1500 ఏళ్ళ తర్వాత; ఆ+వేయిజ ఆ వేయి; (గ్రుడ్డులన్‌= (గ్రుడ్డలోనుండి; అధికబలము= మిక్కిలి బలం, శరీరబలం; తేజము= (ప్రాణశక్తి ఉదయము+అయ్యెన్‌= పుట్టెను ఆ సర్పరాజు= పాముల సమూహం; ఒప్పుచుండెన్‌= పెరుగుతున్నది (అందంగా కళకళలాడుతూ); ఆ రెండున్‌= వివత (గ్రుడ్డు రెండూ; విరియక= పగులక; ఉందెన్‌= ఉన్నాయి. తాత్పర్యం: కద్రువ, వినత కశ్యప(బ్రహ్మకు భార్యలు. వారికి దయతో “వరా లిస్తాను కోరుకొ'మ్మన్నాడు ముని. క్మద్రువ వేయిమందినీ, వినత ఇద్దరను కొడుకులు కావాలని వేడుకొన్నారు. ఆయన 'అట్ట్లాగే జరుగుతుం దని అన్నాడు. తర్వాత కద్రువకు వేయి, వినతకు రెండు (గ్రుడ్డు కలిగితే వారు వాటిని కుండలలో పెట్టి కాపాడుతున్నార్డు. 1500 ఏళ్ళు గతించినాక .వేయి([గ్రుడ్ల నుండి వేయి పాములు పుట్టి అతి చక్కగా పెరుగుతుండగా, వినత(గ్రుడ్డు రెండు పగలనేలేదు. క. తన సవతి యైన కద్రువ; గని.వగపును మత్సరంబుం గదిరెడు మదితో

వినత గడున్‌ వేగిరపడి , యనీతి నొకయండ మవియ నడిచె నరేంద్రా! 168 ప్రతిపదార్హం: నర+ఇం(ద్రా!= ప్రజలకు పతివైన రాజా! వినత; తన సవతిన్‌ కద్రువన్‌ కని= సపత్నిఅయిన కద్రువను చూచి; వగప్పుఐ దుఃఖం (తనకు సంతానం కలుగలేదని); మత్సరంబున్‌= అసూయ (దానికి కలిగారని); కదిరెడు= వ్యాపించిన; మదితోన్‌= మనస్సులో; కడున్‌= మిక్కిలి; వేగరపడి= తొందరపడి; అనీతిన్‌= నీతిమాళలి; ఒకఅండము= ఒక (గ్రుడ్డు; అవియన్‌= పగులునట్లుగా; అడిచెన్‌= కొట్టింది

గ

తాత్పర్యం: రాజా! సవతి కద్రువను చూచి దుఃఖం, అసూయ కలుగగా వినత తొందరపడి ఒక్క(గ్రుడ్డు పగలగొట్టింది. ఇది, నెయిమాన్ని తప్పటం (సృష్టి నియమాన్ని కాదనటం. ఆ (గ్రుడ్డు వాటంతటవే పగిలి పిల్లలు పుట్టాలి తప్ప పగలక్షొట్టిత్లే ఎట్లా? అది ఆ నీతి). వే. అడిచిన నందు. 169

క్‌6 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ప్రతిపదార్హం: ఆడచినన్‌= పగలగొట్టగా; అందున్‌= అందులోనుండి. తాత్సర్యం: పగలగొట్టగా అందులోనుండి. క్ర పులుంగొక్కండు పూర్వాంగము । గలిగి జనించుటయు, వాని6 గని, యాసతి గ న్నుల నశ్రుకణంబులు పె । ల్లొలుకంగ శోకమున మునుంగు నుల్లముతోడన్‌. 170 ప్రతిపదార్థం: పులుంగు= పిట్ట; ఒక్కండు= ఒకటి? పూర్వ+అంగము= పై శరీరం; కలిగి; జనియించుటయున్‌= పుట్టగా; ఆసతి= ఆ వినత; వానిన్‌+కని=ఐ అర్హశరీరం గల కొడుకును చూచి; కన్నులన్‌= కళ్ళనుండి" అశ్రుకణంబులు= కన్నీటిబొట్టు; పెల్లు= ఎక్కువ; ఒలుకంగన్‌= కారగా; కోకమునన్‌= దుఃఖంలో; మునుంగు= మునిగిన; ఉల్లముతోడన్‌= మనస్సుతో. తాత్పర్యం: ఊర్హ్యశరీరం మాత్రం కల పక్షి పుట్టింది. ఆ తల్లి ఆ కొడుకును చూచి కన్నీళ్ళు కారుస్తూ దుఃఖంలో మునిగిపోయిన మనస్సుతో. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). వ. నివ్వెజపడి యుండ నయ్యండజంబు. 171 (ప్రతిపదార్ధం: నివ్వెఅ= ఆశ్చర్యం; పడి= పొంది; ఉండన్‌ైై నిలబడి పోగా; ఆ+అండజంబు= ఆ (గ్రుడ్డు నుండి పుట్టిన పక్షి తాత్సర్యం: ఆళ్యరృపడి ఉండగా ఆ (గ్రుడ్డునుండి పుట్టిన పక్షి, చ. '“ఇరువుర మేము పుట్టుదు మహీనపు మేనులతో, మహాబల స్పురణ వెలుంగ నప్పెనుపుం బొంద6గ నీ కవియించి తిట్లు మ త్సరమునం జాపలంబునను దత్సల మందుము, నీ సపర్శికిన్‌ వరవుడవై చరింపు మని, వారని నెవ్వగ శాప మిచ్చినన్‌. 172 ప్రతిపదార్హం: మేము; ఇరువురము= ఇద్దరం; పుట్టుదుము= పుట్టేవాళ్ళం; అహీనపు= గొప్ప, తక్కువకాని; మేనులతోన్‌= శరీరాలతో; మహాబల స్ప్ఫురణ= గొప్ప బలకాంతి; వెలుంగన్‌= (ప్రకాశించగా: ఆ+పెనుపుఐ ఆ అభివృద్ది; పాందంగ నీకజ పొందకుండా; అవియించితి(వి) = పగలగొట్టావు; ఇట్టు= ఈ విధంగా; మత్సరమునన్‌= అసూయతో; చాపలంబునను= చాపల్యంతో; తత్‌= దానికి; ఫలము= ఫలితం; అందుముజ (గ్రహించుము; నీ; సపత్నికిన్‌=ఐ సవతికి; వరవుడవై= దాసిగా; చరింపుము= (బ్రతుకు; అని; వారని; మళ్ళించరాని; నెఆ+వగన్‌= నెవ్వగన్‌= నిండు దుఃఖంతో; శాపము= శాపాన్ని; ఇచ్చినన్‌=ఐ ఇవ్వగా. తాత్పర్యం: మహాబలవంతులమై గొప్ప శరీరాలతో ఇద్దరం పుట్టేవాళ్ళం. ఆ పరిణతిని పాందనివ్వకుండా చేశావు. కేవలం నీ సవతిపై నున్న అసూయా, చపలత్వం వలన. కనుక దానికి ఫల మనుభవించుము 'నీ సవతికి దాసివై బ్రతుకు” మని తీరని దుఃఖంతో శపించాడు. క _ వెలవెలంబాలుచు, వడంయకుచు । నలుకుచుం దనమోము. జూచు నయ్యంగన న ప్పులుంగు కృపం జూచి, తల్లీ; వలవ దడల నిది విధాత వశమయి వచ్చెన్‌. 173 (ప్రతిపదార్థం: వెలవెలన్‌+పాటుచున్‌= పాలిపోగా (ముఖాన కత్తివేటుకు నెత్తురు చుక్క లేకపోవటం); వడంకుచున్‌= వణుకుతూ; అలుకుచున్‌= (గాలికి చిగురాకువలె) భయంతో కంపిస్తూ; తన మోమున్‌= తన ముఖాన్ని; చూచు= చూస్తున్న; ఆ+అంగనన్‌= ఆ తల్లిని; ఆ యపులుగు= ఆపక్షి కృపన్‌= జాలితో; చూచి; తల్లీ= (ప్రేమతో పిలిచిన పిలుపు; అడలన్‌ వలవదు, భయపడవద్దు; ఇది= ఈ శాపం; విధాతృ వశమయి= బ్రహ్మ(కర్ముఅనుసారంగా; వచ్చెన్‌=ఐ దాపురించింది

అనుశాసనిక పర్వము ఆ ప్రధమాశ్వాసము క్‌7

తాచ్చర్యం: పాపం సవతిసంతానాన్ని చూచి వాపోయి ఈ పనిచేస్తే జరిగింది. సరిగా అవయవాలు ఏర్పడకుండానే కొడుకు పుట్టాడు. తనను సరిగా పెరగనివ్వకుండా చేసిన తల్లి మాత్సర్యం, దుఃఖచాపల్యం చూచి కొడుకుకు కోపం వచ్చి శపించాడు. అట్లా పుట్టిన కొడుకును చూచి దుఃఖపడింది ఆ తల్లి: కొడుకు శాపానికే భయపడుతుందా? ఈ సంకటంలో ఆమె తెల్లబారిపోయింది. వణికింది, భయంతో కంపించిపోయింది. అమాయకురాలైన ఆ తల్లి నాయనా! నన్నా శపించా" వన్నట్టు తన ముఖాన్ని చూస్తూ నిలబడి పోతే కొడుకు గుండె కరిగి నీరై పోయింది. 'అమ్మా! ఇది సృష్టికర్త సంకల్పం వలన వచ్చింది. భయపడక్టుము” అని ఓదార్పాడు. విశేషం" ఒక చిన్న పద్యంలో మహాకవి ఎంత శోచనీయస్ట్రితిని సృష్టించాడు. తల్లీ కొడుకులు ఎట్టాంటి పరిస్టితులలో చిక్కుకుపోయారు. అంత విచిత్ర పరిస్థితిని కల్పించిం దెవరు? సృష్టికర్త తప్ప. దానికి లోబడిన లోకం అనుభవించటంకంటె చేసే దేముంది? ఆ (బ్రహ్మ సంకల్పం ఈ నాటకం. సుఖమూ, దుఃఖమూ కలది. వ అని వెండియు. శ్ర/త తాత్పర్యం: మళ్ళీ ఇంకా, శా. “పనూజేంగ్లకుం బుట్టు నాయనుజు6 డిం కీయున్న యండంబు నె

ట్రైనన్‌ ధైర్యము గల్లి కావుము ప్రయత్నాసక్తిమై వాయ ద

ర్వానూనుండు బలాభిరాముంయ మదీయస్సూర్తి మన్ఫూర్తి నీ

కానందంబుగ నీ(గు దాస్యము త్రిలోకాశ్చర్య సంపొదియై. 175 ప్రతిపదార్థం: నా= నాయొక్క; అనుజుండు (అనుసరించి పుట్టేవడుతమ్ముండు; ఏనూయి= ఐదువందలు; ఏండ్లకున్‌= సంత్సరాలకు; పుట్టున్‌= పుట్టగలడు; ఇంకన్‌= ఇక; ఈ ఉన్న= ఈ మిగిలిన; రెండో అండంబున్‌= రెండో (గ్రుడ్డు: ఎట్టు+ఐనన్‌= ఎట్టాగైనా; ధైర్యము కల్లి= ధైర్యంతో; ప్రయత్న+ఆసక్తిమైన్‌= ప్రయత్నంతో, కోర్కెతో, ప్రయత్న పూర్వకమైన ఆసక్తి గలిగి; కావుము= రక్షించుము; వాండు= ఇక ఆ పుట్టబోయేవాడు; దర్చ+అన్తూనుండుజ గొప్ప దర్పం (దర్జా) కలవాడు; బలై అభిరాముండు= బలంతో అందమైనవాడు; మదీయజ నాయొక్క; స్పూర్తిమత్‌= తేజస్సు కల; మూర్తిజఐ ఆకారం కలవాడు; త్రిలోక= ముల్గోకాలకు; ఆశ్చర్య= నివ్వెఅపాటును; సంపాదిఐ= కల్లించగలవాడై; నీకు; ఆనందంబుగన్‌= సంతోషం కలిగేటట్టు: దాస్యమున్‌= బానిసతనాన్ని; ఈంగున్‌= పోగొట్టును. తాత్పర్యం: ఈ ఉన్న (గ్రుడ్డునైనా జాగ్రత్తగా కాపాడుకొమ్ము. ఇంకా ఐదువందల ఏండ్లు గడచిన తరువాత నాకు తమ్ముడు జన్మిస్తాడు. ఆ పుట్టే వాడున్నాడే వాడు మహా దర్చం గలిగి గొప్ప బలశాలియై, నా తేజస్సునంతా తాను పొందిన ఆకారంతో జని గ్రైంచి, ముల్లోకాలకు ఆశ్చర్యం కలిగిస్తూ, నీ కానందం కలిగిస్తూ, నీ దాస్యాన్ని పోగొట్టుతాడు.' విశేషం: పై పద్యంలో తల్లిని శపించాడు. ఈ పద్యంలో తల్లిని ఓదారుస్తున్నాడు. అందుకే పెద్ద పద్యం. పుట్టే తమ్ము మీద (ప్రేమకొద్దీ పెద్ద మాటలతో వాడిని పాగడుతున్నాడు. అట్లాంటివాడు జన్మిస్తాడు. పుట్టి తల్లికి కలిగిన దాస్యాన్ని పోగొట్టుటే కాక ముల్లోకాలకు ఆశ్చర్య కారకుడౌతాడు. కనుక ఐదువందల ఏళ్ళు ఎట్లాగైనా ఓపిక పట్టుమని తల్లిని ఓదార్భటం పద్యభావం. పుట్టబోయే గరుత్మంతుడిని పరిచయం చేయటం రాబోయేపాత్రను ముందుగానే మరొక పాత్రతో పరిచయం చేసినట్టు. చాలా గొప్ప పద్యం. పై పద్యంలో దుఃఖం. ఈ పద్యంలో ఆనందం. వెరసి మానవజీవితం. వ. _ అనియె;నిట్లు ప్రథమ సుత్రుండువికలాంగుం డగుటకును, శాపప్రాప్తికిని, బరమనిర్వేదంబు నొంది, వినతయు

నవ్విహంగంబు నిర్దేశించిన కాలంబు ప్రతీక్షించి, యయ్యండంబు రక్షించి కాచియుందం, దత్స్వమయ

58 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము సమాగమంబున. 176 ప్రతిపదార్హం: ప్రధమపు(త్రుండు= పెద్దకొడుకు: వికల+అంగుండు= సరిగా పెరగని అవయవాలు కలవాడు (కుంటివాడు); శాప(ప్రాప్తికీన్‌=ఐ శాపం కలిగినందుకూ; పరమ= చాలా గొప్ప; నిర్వేదంబు= దుఃఖం; ఒంది= పొంది; ఆ+విహగంబు= ఆ పక్షి(పెద్దకొడుకు); నిర్దేశించిన చెప్పిన; కాలంబు= ఐదువందల ఏండ్డు; ఆ+అండంబున్‌=ఐ ఆ (గ్రుడ్డును; తత్‌= ఆ, ఐదువందల ఏళ్ళ; సమయ= కాలం; సమాగమంబునన్‌= రాకతో. తాత్ప్సర్యల: ఈ విధంగా పెద్దకొడుకు వికలాంగుడు కావటం - శాపం రావటంతో గుండె చదరిపోయిన తల్లి ఆ పెద్దకొడుకు చెప్పిన కాలంకొరకు నిరీక్షిస్తూ ఆ (గ్రుడ్డును కాపాడుతూ ఉండగా, కాలం తిరిగి వచ్చింది. (ఐదువందల ఏళ్ళు గడిచిపోయాయి). చ. ఘనతరకంధరుండు, దృధకాయుండు, దీప్త్రముఖుండు,రక్తలో చనుండు, మహోత్తమాంగకుండు, చారుసుసంగత పక్షసారమం డనుండు, పరిస్సుర ద్వుతి విడంబిత బాలదివాకరుండు, లో కనయన పర్వనిర్వహణకారి సుపర్టుండు వుట్టె భూవరా! 177 ప్రతిపదార్థం: భూవరా!= భూమికి రాజా!, ధర్మరాజా!; సుపర్డుండు= మంచి రెక్కలు కలవాడు, గరుత్మంతుడు; ఘనతర= చాలాగొప్పు; కంధరుండు= మెడ కలవాడు, బలిసిన మెడ కలవాడు; దృఢ= బలిష్టమైన; కాయుండు= శరీరం కలవాడు; దీప్త= కాంతితో వెలిగే; ముఖుండు= ముక్కు కలవాడు, (ముఖం కలవాడు); రక్త= నెత్తురువలె ఎర్రని; లోచనుండుజ నే(త్రాలున్నవాడు; మహా+ఉత్తమ+అంగకుండు= గొప్ప తల కలవాడు; చారు= అందంగా; సుసంగత= కూడిన - పొందిపొసగినట్టున్న; పక్ష= రెక్కల; సార= సారం, శక్తి; మండనుండు= అలంకారంగా కలవాడు; పరి= మిక్కిలిగా; స్ఫురత్‌= (ప్రకాళించే; ద్యుతిన్‌= కాంతితో; విడంబిత= పోలిన; బాలదివాకరుండు= బాలసూర్వుడు; లోకజ ముల్లోకాల; నయనః= నేత్రాలకు; పర్ప= పండుగను; నిర్వహణ= నిర్వహించటం, చక్కగా మోయటం; కారి=ఐ చేసేవాడు; పర్వ నిర్వహణకారి= పండుగను కల్పించటం చేసేవాడు; పుట్టెన్‌= జన్మించాడు. తాత్పర్యం: ధర్మరాజా! గరుత్మంతుడు (రెక్కలు కలవాడు) జన్మించాడు. (అత డెట్టా ఉన్నాడంటే) అతడు బలిసినమెడతో, బలిష్టమైన దేహంతో, అస్నివలె జ్వలించే ముఖంతో, ఎర్రని నేత్రాలతో, కాంతితో ప్రకాశించే బాలసూర్యుడి వంటివాడు, సర్వలోకాల నేత్రాలకు పండుగను కల్పించేవాడు (ఆనందదాయకుడు) ఐనవాడు. విశేషం: .పద్యమంతా సుపర్జ్హుడి గొప్ప ఆకారాన్ని వర్షిస్తున్నది. 175వ పద్యంలో చెప్పినట్టుగా ఒక మహాపురుషుడి ఆకార విశేషం ఇందులో వర్ణించబడింది. కనుక పద్యరచనలో ఒక సాంద్రత కన్పిస్తుంది. బిగువుగా నడుస్తుంది పద్యం. ఆ బిగువంతా మహా పురుషుడి గొప్పదనానికి సంకేతం. క. ఆ సమయంబున నరుణో । ద్ధాసిత గాత్రుండు, తొలుతపట్టి యరుణుం డు ల్లాసి యగుచు రవి పరిచ | ర్యాసుఖ మెదం గోరి చనియె నంబరవ్‌థిన్‌. 176 ప్రతిపదార్థం: ఆ సమయంబునన్‌= ఆ సమయంలో; అరుణ= ఎర్రని కాంతితో; ఉత్‌+భాసిత= చక్కగా (ప్రకాశించే; గాత్రండు= శరీరం కలవాడు; తొలుత పట్టిజఐ వినత మొదటి కొడుకు; అరుణుండు= ఆ "పేరు కలవాడు; ఉల్ద్లాసిఅగుచున్‌= సంతోషిస్తూ; రవి= సూర్యుడి; పరిచర్యాజ సేవా; సుఖముజ సుఖాన్ని; ఎదన్‌= మనస్సులో; కోరి= కోరుకొని; అంబరవీధిన్‌= ఆకాశమార్గంలో; చనియెన్‌= వెళ్ళాడు.

అనుశాసనిక సర్వము ఆ ప్రథమాశ్వాసము 59 తాత్పర్యం: ఆ వేళ ఎర్రని శరీరం కల వినత మొదటి కొడుకు అరుణుడు సంతోషించి, సూర్యుడిని సేవించటానికి ఇష్టపడి ఆకాశంలోకి ఎ*రిపోయాడు. (తము శైడు పుట్టేంతవరకు తల్లిని కాపాడుకొంటూ తోడుగా ఉన్నాడని భావయి. మ. జననిం బాసి జనించునప్ప తనయిచ్చం బక్షినాధుండునుం

జని, పద్మోద్దవకల్పితంబు లగు భోజ్యంబుల్‌ శరీరంబు వ

రన మొందింపంగ సెద్ధసాధ్యగణముల్‌ దన్‌ ముద్దు సేయంగ గ్రీ

డన లోలత్వమునం జరించు. బరితుష్టస్వాంతుండై యెల్లెదన్‌. 179 ప్రతిపదార్థం: జనించునప్త= పుట్టినప్పుడే; పక్షినాధుండునున్‌= పక్షులకు రాజైనవాడు; జననిన్‌= తల్లిని పాసి= వదలి; తన= తనయొక్క: ఇచ్చన్‌= ఇష్టానుసారంగా, కోర్కెతో, చని= వెళ్ళి పద్మ+ఉద్భవ= పద్మంనుండి పట్టిన బ్రహ్మచేత; కల్పితంబులు= స్పష్టిచేయబడిన; భోజ్యంబుల్‌= ఆహారాలు" శరీరంబున్‌= దేహాన్ని; వర్దనమున్‌= పెరుగుదలను; ఒందింపంగన్‌= పెంపొందింప చేయగా; ఎల్లెడన్‌= ఎల్ల యెడల' పరితుష్ట= సంతుష్టి పాందిన; (స్వ+అంత= స్వాంతము= మనస్సు (లోపలిది)) స్వాంతుండై= మనస్సు కలవాడై; సిద్ధ సాధ్య గణముల్‌= సిద్దులు సాధ్యుల (దేవతలలో జాతులు) సమూహాలు; తన్‌= తనను; ముద్దు చేయంగన్స్‌= ముద్దు చేస్తుండగా; (క్రీడన= ఆటలపై లోలత్వమునన్‌= ఆసక్తితో; చరించున్‌= విహరిస్తాడు. తాత్పర్యం: గరుత్మంతుడు పుట్టినప్పుడే తల్లిని వదలి తన ఇష్టానుసారంగా (బ్రహ్మ సృష్టించిన ఆహారానికై లోకాలన్నీ (క్రీడగా విహరిస్తుంటే, సిద్దసాధ్యులైన దేవతలందరు తనను ముద్దు చేస్తుండేవారు. వ. _ అక్కాలంబున వినోదంబునకై యరిగి యొక్క యెడ. - 180 ప్రతిపదార్థం: ఆ+కాలంబునన్‌= ఆ సమయంలో" వినోదంబునకైఐ ఆటకై- అరిగి= వెళ్ళి; ఒక్క ఎడన్‌= ఒకచోట. తాత్పర్యం: ఆ సమయంలో ఆటకైై వెళ్ళి ఒకచోట. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). సీ, చంచులం జిగురాకుం జించియాడుచు నలి ; నెలుంగించు గండుంగోయిలలసొంపు,

నలరు దేనియం గ్రోలి, యన్ను సోలంబుల ; మురియు తేంటుల నునుమ్రాంత యింపుల

దమిం బండ్ల రసమాని తమలోనం జెలంగుచు. । బలికెడు రాచిల్క పటురవంబు,

గొలంకుల కెలంకులం గూడి క్రీడించుచుం డెడు నంచతండంబు నడబెదంగుం త. దరంగం దేలుచుం బూంచీవం దగులం బడుచు వచ్చు చిలుగాలి సోంకును, మెచ్చి మెచ్చి,

తగిలి కొనియాడుచును, వినతయునుం గద్రు వయును మున్నీటి చేరువ వనమునందు. 181 ప్రతిపదార్జం: చంచులన్‌= ముక్కులతో, చిగురాకున్‌= చివురాకులను; చించి= చీల్చి; అడుచున్‌= ఆడుతూ; నలిన్‌= (ప్రేమతో; సన్నగా; ఎలుంగించు= పొడే; ఎలుంగు(ఇంచు)= కంరస్వరం గండుకోయిలల= మగకోకిలల, సొంపున్‌= అందాన్ని; అలరుందేనియన్‌= పూలతీనెను, క్రోలి= త్రాగి, అన్ను= అందమైన; సోలంబులన్‌= కుత్తుకలతో, మురియు= మురిసిపోతున్న; తేంటులః తుమె శ్రదల, నును= సన్నని సుకుమారమైన, ('మైోంత= ధ్వని ఇలపున్‌= అందమున్నూ తమిన్‌= కోర్కెతో; పండ్ర్షరసము= పళ్ళరసాలను, ఆని= త్రాగి, తమలోనన్‌= తమలో తాము; చెలంగుచున్‌= ఏపురేగి, విజృంభించి" పలికెడు= పలుకుతున్న; రాచిల్క= రాజచిలుకల; (పదుపుజ గుంపుయొక్క, రంగు= ముక్కు ఎరుపు; దేహం పచ్చదనం) పట కనంబున్‌= పటిష్టమైన స్వరం; కొలంకులన్‌= చెరువులలోనూ; కెలంకులన్‌= వాటి(ప్రక్కలా; కూడి=ఐ కూడుకొని 'క్రీడించుచుండెడి= ఆడుకొంటున్న అంచతండంబులజ= హంసల

60 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము గుంపుల: నడ= నడకల' బెడంగున్‌= అందాలనూ; తరంగన్‌= తరగలమీదుగా; తేలుచున్‌= తేలిపోతూ; పూందీవన్‌= పూలతీగలలో తగులన్‌ బడుచున్‌= చిక్కుకుపోతూ; వచ్చు= వచ్చే; చిజుగాలి= లేతగాలి; సోంకునున్‌= స్పర్శను; మెచ్చిమెచ్చి= తెగమెచ్చుకొంటూ; తగిలి= ఆసక్తితో; కొనియాడుచునున్‌= ప్రశంసిస్తూ; మును+నీటి= సము(ద్రంయొక్క; చేరువ= దగ్గంలో ఉన్న వనమునందున్‌= తోటలలో; వినతయును; కద్రువయును= సవతు లిద్దరూ. తాత్పర్యం: మదించిన మగ కోకిలలు ముక్కులతో చిగురాకులను చీలుస్తూ ఆడుతూ గొంతెత్తి పాడుతున్నాయి. వాటీ పాటల అందాలను పూల తేనెలు (త్రాగిన మత్తుతో మురిసే తుమ్మెదల రుంకారాల అందాలనూ, పండ్లరసం (త్రాగి తమలో చెలరేగుతూ అరుస్తున్న చిలుకగుంపుల ధ్వనులున్నూ, చెరువులలోనూ, వాటి చుట్టుపట్టా కూడి మాడి ఆటలాడే హంసల గుంపుల నడకల అందాలనూ,. కెరటాలు కెరటాలుగా వస్తూ, తీగెలలో చిక్కువడుతూ, వచ్చే లేతగాలి స్పర్శకు ఆనందిస్తూ సముద్రతీరంలో ఉన్న చెట్టతోపులలో వినత కద్రువలనే సవతులిద్దరూ. విశేషం: ఇది చాలా గొప్ప వర్లన. వ. మెలంగుచుండి రట్టియెడ. 182 తాత్పర్యం: విహరిస్తున్న సమయంలో. చ. కరువునం బోసిరో! విధుని కాంతి, సుధాబ్ధి తరంగ. దెచ్చి, గం

డరు వొనరించిరో! హరుజటాస్థలికిం దొడ వైన యేటి పె

న్నురువునం జేసిరో! యన మనోజ్ఞ సితచ్చవి నుల్లసిల్లు సుం

దర తురగోత్తమంబు దవుదవ్వులం గాంచిరి చారులోచనల్‌, 183 ప్రతిపదార్థం: చారు= అందమైన; లోచనల్‌= కన్నులున్న కద్రూవినతలు; దవు దవ్వులన్‌= అల్లంత దూరంలో; విధుని కాంతి= చంద్రుడి వెలుగును; కరువునన్‌= మూసలో; పోసిరో?= పోసినారా!; సుధాబ్ది తరంగన్‌= పాలసము(ద్రం అలను; తెచ్చి= తీసికొని వచ్చి; గండరువునన్‌= పడియచ్చు; ఒనర్చిరో?= చేశారా?; హరు= శివుడియొక్క; జటాస్ట్రలికిన్‌= జడలట్రదేశానికి; తొడవు= అలంకారం, భూషణం; ఐన= అయినటువంటి; ఏటి= గంగయొక్క; పెన్‌*నురువునన్‌= పెద్ద నురుగుదిబ్బతో; చేసిరో!= చేశారా! అనన్‌= అన్నట్టుగా; మనోజ్ఞ= మనస్సును హరించే; సిత= తెల్లని; ఛవిన్‌= కాంతితో; ఉల్లసిల్లు= 'ప్రకాశిచే సుందర= అందమైన; తురగ+ఉత్తమంబు= (శ్రేష్టమైన గుర్రాన్ని; కాంచిరి= చూచారు (ఆ గుఢర్రం ఇట్టా ఉన్నది); తాత్పర్యం: ( పద్యమంతా అందమైన తెల్లని గుర్రం వర్షన. ఆ తెలుపు ఎంత అందంగా ఉన్నదంటే)చం(ద్రకాంతిని మూసలో ఫ్రోస్స చేసినట్టు, పాలసము(ద్రపు అలను తెచ్చి శిల్పంగా చెక్కినట్టు, శివుడి జడల కలంకారమైన దేవతాగంగలోని నురుగుతో చేసినట్టు ఆశ్చర్యంగా ఉన్న ఆ గుర్రాన్ని అందమైన కళ్ళతో ఆస్వాదించారు. విశేషం: ఇవన్నీ అందమైన ఉత్రేక్షలు. న. నిజేచ్చమై వచ్చిన యుచ్లైశ్సవంబు నాలోకించి, 184 ప్రతిపదార్థం: నిజజ తనయొక్క; ఇచ్చమైన్‌= కోర్కెతో; ఉన్నైత్రవంబున్‌= ఇంద్రుడి గుర్రాన్ని (ఉన్నై పైకి నిగిడిఉన్న శ్రవంబు= చెవులు కలది); అలోకించి= చూచి. తాత్పర్యం: ఇష్టానుసారంగా వచ్చిన ఇంద్రుడి అశ్వమైన ఉచ్చెళ్ళవాన్ని చూచి.

ఆనుశాసనిక పర్వము జు ప్రధమాశ్వాసము 61 క. _ వినత 'హయ మింత యొప్పనె।; యనూన ధవళప్రభాధ్యమై' యనిపలుకన్‌ విని, కద్రువ 'యపరాంగం ; బున నీలిమ దోంచె' ననియె భూపవరేణ్యా! 185 ప్రతిపదార్థం: భూప= భూమిపతులలో; వరేణ్యా!= (శ్రేష్టుడా!; వినత; అనూన= అతిశయమైన; మిక్కిలి ధవళజ తెల్లని; ప్రభా= కాంతితో; ఆఢ్యమై= కలిగినదై; హయము= గుర్రం; ఇంత ఒప్పునె!= ఇంత అందంగా వున్నదే!; అని; పలుకన్‌= పలుకగా; విని; కద్రువ; ఆపర+అంగంబునన్‌= చివరి అవయవంలో, తోకమీద; నీలిమ= నలుపు; తోంచెన్‌= కనిపిస్తున్నది; అనియెన్‌= అని పలికింది. తాత్పర్యం: వినత అన్నది: 'అబ్బా! ఇంత తెల్లని కాంతితో గుర్రం ఎంత అందంగా ఉన్నదే? అని అంటే విని కద్రువ అన్నది: 'తోక నల్లగా ఉన్నది కదా! అని. ల! చ. అనవుడు నమ్మగాక్షి 'యిటు లాడితి, నవ్వుల కాడితో? నిజం బునకునొ? నీదు చూపునకుం బోలిన భంగియొ? చెప్పు'మన్న న వ్వనిత దరప్మితస్పురితవక్తముతో 'నిది యేటి మాట? న బనియెడ గానరాదె? తెరలం బలుకం బని యేమి? నావుడున్‌. 186 ప్రతిపదార్థం: అనవుడున్‌= అనగా, అట్లా అంటే; ఆ+మృగ+అక్షి= ఆ లేడికన్నులవంటి కన్నులు కలది - వినత; ఇటులు= ఈ విధంగా; అడితి=ఐ అన్నావు; నవ్వులకున్‌= నవ్వులాటగా; ఆడితో(తివి+ఓ)?= అన్నావా?; నిజంబునకునా?= నిజంగానేనా?; నీదు= నీ; చూపునకున్‌= నీ దృష్టికి; పోలినభంగింయొ?= ఉచితరీతియా?, తగిన విధానమా? (నీ కళ్ళ కట్లా కన్చిస్తున్నదా?); చెప్పుము= చెప్పుము; అన్నన్‌= అనగా; ఆ+వనిత= ఆ స్త్రీ కద్రువ: దర= కొంచెం; స్మిత= లేతనవ్వుః స్ఫురిత= స్పురించిన, కన్పించిన; వ(క్రముతోన్‌= ముఖంతో; ఇదిఏటీమాట?= ఇదేం మాట?; నబ్లనిఎడ= నల్లనిచోటు; కానరాదె?= కన్పించదా?; తెరలన్‌+పలుకన్‌= కాదనటం, అబద్ధం చెప్పటం; పని ఏమిజ ఏమిపని?; నావుడున్‌= అనగా. తాత్పర్యం: అట్టా అనేసరికి, వినత అన్నది 'నవ్వులాటగా అన్నావా? లేక నిజంగా నీ చూపున కట్లాగే కనిపిస్తున్నదా?" అని ప్రశ్నించగానే ఆమె చిన్నగా నవ్వుతూ 'నీవన్నమాట కాదనవలసిన అవసర మేమిటి? అదుగో నల్లగా ఉన్న ప్రదేశం కన్పించటంలేదా?” అని అనగానే. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). విశేసం: వినత అమాయకురాలు కనుక మృగాక్షి. లేడి అమాయక జంతువు. కనుకనే ఉన్న మాట అన్నది. కద్రువ మోసగత్తె, కనుకనే సన్నగా నవ్వింది. ఆ నవ్వు మోసగాళ్ళ లక్షణ మని చెప్పటానికే కవి (వ్రాశాడు, వ వినత తెలియం జూచి. 187 ప్రతిపదార్హం: వినత; తెలియన్‌= తెలిసేటట్సుగా; చూచిజ మళ్ళీ చూచి. తాత్సర్యం; ఆమె అట్లా అనేసరికి స్పష్టంగా చూచింది వినత. ఉ. కాదని పూని పల్కుటయు. గద్రువ 'పన్నిద మేమి దీనికి? న్వా దిది యేల? రిత్త యనినన్‌ విని యాసతి 'నిక్కమేని నీ వేది పణంబుగా6 దలంచి యేర్సడ. జెప్పితి దాని కేను సం వాదము సేయుదాన గరువంబుగ నొక్కటి నిశ్భయింపుమా! 188

62 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము

ప్రతిపదార్థం: కాదు+అని= నినత ఆ విధంగా చూలిని వన్నది కాడు అని; పూని= నిశ్చయంగా, సల్యుటయున్‌= అలవానే;

కద్రువ; పన్నిదము+ఏమి?= _ ఎమి పందెం?; దీనికిన్‌= ఈ విషయానికి; వాదు ఇది= ఈ వివాదం: రిత్త= వ్యక్త్రంగా: ఏల?=

ఎందుకు?; అనినన్‌= అనగా; ఆ సతి= ఆ వినత; విని; నిక్కము= సత్యం; ఏని=ఐ అయితే” నీవు ఏది' పణంబుగాన్‌= పందెంగా: తలం(లి= ఆలోచించి; ఏర్పడన్‌= స్పష్టంగా; చెప్పితి(వ)= చెప్పుతావో దానికిన్‌, ఏను సంవాదము= అంగేకారం, చేయుదానన్‌= చేస్తాను; గరువంబుగన్‌= సగర్వంగా, ఒక్కటి= ఏదో ఒకటి; నిశ్చయింపుమా!= నిర్షయించుము తాత్పర్యం: వినత కద్రువతో 'నివు చెప్పినది సరికాదు అన్నది. దానికి కద్రువ “ఈ వివాదం వ్యక్షంగా దేనికి? ఒక పందెం వేయుము” అన్నది. దాని కా వినత 'నీవేది పందెంగా నిర్షయిస్తానో దానికి నేవంగీకరిస్తాను. వనుక పందె మేదో ఒకటి నిశ్చయించుము" అన్హాది వ. అనిన విని కద్రువ వినత పవదనంబునం జూడ్కి నిలిపె, 189 (ప్రతిపదార్హం: అనగా విని; కద్రువ; వినత; వదనంబునన్‌= ముఖంఎడ' చూడ్కి= చూపు నిలిపి= లస్నంచేసి. తాత్పర్యం: అనగా విని, వినత ముఖంలోకి చూచి కడ్రువ. (తరువాతి పద్యంతో అన్న్మయం). తే. 'నీవు గెల్టిన దాస్యంబు నీకు నేను ; జేయం గలదాన, నేను గెల్టినను నీవు

నాకు6 జేయంగం గలదాన; వీ కడింది : పన్నిదము సటి' మని తెగంబాలి పలికె. 190 ప్రతిపదార్దం: నీవు గెల్బినన్‌= నీవు గెలిస్తే, నీకున్‌ నేను; దొస్యంబు= బానిసతనం; చేయగలదానను, నేను గెల్బినన్‌= నేను గెలిస్తే! నీవు నాకున్‌, చేయంగన్‌+కలదానవు= చేయాలి; ఈ కడింది= ఈ గట్టి; పన్నిదముజ= పందెం; చజుము= వేద్దాం; అని; తెగంబాణి= తెగించి; పలికెన్‌= అన్నది.

తాత్పర్యం: '“ఈ విషయంలో నీవు గెలిస్తే నీకు నేను దాస్యం చేస్తాను. నేను గెలిస్తే నీవు చేయాలి. ఈ పందెం

కాద్దాం' అని పలికింది కద్రువ.

క ఆపాలి యట్లు పలికిన ! శాపము ప్రేరేశు నరుణ జననికి నుత్సా హోపేత మయ్యెం జిత్తం । బాపన్నిదమునకు; నేమి యనంగల దధిపా! 1971

ప్రతిపదార్థం; అధిపా!= రాజా! (ధర్మరాజా[); ఆ పాలంతి= ఆ ప్రీ (కద్రువ); అట్టు పల్కినన్‌= అట్టా అనగా; అరుణ జననికిన్‌ఇ అరుణుడి తల్లికి; శాపము పేరేయన్‌= (అతడిశాపం) ర్రేరేపించగా; ఆ పన్నిదమునకున్‌జ ఆ పందెమునకు; చిత్తంబు=జ వినత మనస్సు; ఉత్సాహ= ఉత్సాహంతో; ఉపేతము= కూడుకొన్నది: అయ్యెన్‌=ఐ ఐనది; ఏమి అనన్‌+ కలదు?= ఏమనటాని కేమున్నది? తాత్పర్యం: రాజా! కద్రువ అట్లా పందెం కాయగానే అరుణుడి తల్లికి మనస్సు ్రేరేపించగా, పందెం అంగీకరించటానికి ఉత్సాహపడింది.

వ, ఇట్లు వినతయుం దెంపు సేసి యత్తెైలఅంగున కియ్యకొనియె; నయ్యిరువురు6 బంచమహాభూతంబులు సాక్షులుగా. బల్కి పన్నదంబు సఅచిరి; కద్రువ 'పతిపరిచర్యకుం గాలమయ్యె; మఖివచ్చి యశ్వంబు నాలోకింతిమని నెపంబిడి యప్పటికిం జూపు దప్పించె; నవ్విధంబున మగిడి యరుగుదెంచిరి; తదనంతరంబ. 192

అనుశాసనిక పర్వము య ప్రధమాశ్వ్యాసము 653 ప్రతపడార్హం: తెంపుచేసి= తెగించి; ఆ+తెజంగునకున్‌= ఆ పద్దతికి; ఇయ్యకొనియెన్‌= అంగీకరించింది; పంచమహాభూతంబులు= వామి వాయువు జలం అన్ని ఆకాశమన్న అయిడుమహాశక్తులు" సొన్షులుగాన్‌= సాక్ష్యంగా; పన్నిదంబు= పందెం; చజచిరి= వేసికొన్నారు;. పతిపరిచర్యకున్‌= భర్తసేవకు; కాలము+అయ్యెన్‌= సమయమైనది; మజీ= మరలా; అశ్వంబున్‌= గుర్రాన్ని; ఆలోకింతము అని= చూద్దాం అని; నెసంబు+ఇడి= మిష పెట్టి" అప్పటికిన్‌= ఆ సమయానికి; చూపున్‌= చూపును; తప్పించెన్‌= దాటవేసింది; ఆ+వివంబునన్‌= ఆ రీతిగా; మగిడిఐ తిరిగి; అరుగుదెంచిరి= వచ్చారు; తత్‌+అనంతరంబ= దానికి తర్వాత. తాత్పర్యం: వినత కూదా తెగించి పందెం అంగీకరించింది.ఆ విధంగా వా రిద్దరూ పంచభూతాలు సాక్షిగా పందెం వేసికొన్నారు. కద్రువ తెలివిగా 'ఇప్పుడు భర్తకు సేవ చేసే సమయమైనది కనుక రేపు వచ్చి గుర్రాన్ని చూద్దామని అప్పటికి చూపు తప్పించింది. వినత అమాయకురాలు. కనుక సరే అన్నది. ఆ విధంగా వారిద్దరు ఇంటికి తిరిగి వచ్చారు. ఆ తరువాత. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). స్‌. కుటిలంపుం దలంపునం గొడుకుల రావించి, । కద్రువ యిట్లను6 గన్నునీరు దొరంగంగ వారలతో 'నబ్ది పొంతకు : వినతయు నేనును వేడ్క నరిగి యచ్చ తెల్పునం గడునభిరామ మగునొక్క:; యశ్వంబు గాంచితి; మవ్వధూటి గేవలధవళంబు నా విని, యొడ్డార ! మునకు నే నదె నల్లదనముం గంటె తే. వెనుకదెసినన్న వాదయ్యెం గనలి పన్ని; దంబు సఅచితి; మోడిన దాస్యవృత్తి వచ్చు సవతికి: నే నెట్లు వరవుడంబు । సేయం దగుం?; దో నల్లగా. జేయరయ్య! 193 (ప్రతిపదార్హల: కద్రువ; కుటిలంపుందలపునన్‌= కుటిలమైన ఆలోచనతో; కొడుకులన్‌= తన కుమారులను; రావించి= పిలిపించి; కన్ను నీరు దారంగంగన్‌= కన్నీళ్ళు కారగా; వారలతోన్‌= వాళ్ళతో; ఇట్టు+అనున్‌= ఈ విధంగా అంటున్నది; వినతయున్‌; నేనును; వేడ్కన్‌= ఉత్సాహంతో; అరిగి వెళ్ళి; అచ్చ తెల్పునన్‌= అచ్చమైన తెలుపుతో; కడున్‌= మిక్కిలి; అభిరామము= అందమైనది; అగుజ ఐన; అశ్చంబున్‌= గుర్రాన్ని; కాంచితిమి= చూచాము; ఆ+వధూటి= ఆమె (వినత); కేవలధవళంబు= కేవలం తెలుపు; నాన్‌= అనగా; విని= నేను విని; ఒడ్డారమునకున్‌= ప్రతిఘటనకు, ద్వేషానికి; నేను; అదె నల్లందనమున్‌ కంటె?= అదుగో నలుపును చూచావా?; వెనుక దెసన్‌= వెనకప్రక్క; అన్నన్‌= అనగా వాదు= వివాదం; అయ్యెన్‌= ఐనది; కనలి= కోపగించి; సన్నిదంబు= పందెం; చజచితిమి= వేసికొన్నాం; ఓడినన్‌= ఓడిపోతే; నేను; ఎట్టు= ఏ విధంగా: వరవుడంబు= దాస్యం; చేయన్‌=ఐ చేయగా; తగున్‌= వీలావుతుంది; తోంకన్‌= తోకను; నల్లగా= నలుపుగా; చేయరు+అయ్య= బాబూ చేయండిరా! తాత్పర్యం: కద్రువ కుటిలబుద్దితో కొడుకులను పిలిచి కన్నీళ్ళు కారుస్తూ 'నేనూ వినతా సముద్రతీరానికి ఉత్సాహంగా వెళ్ళాం, అక్కడ అచ్చమైన తెల్లని గుర్రం కన్సించింది. వినత అది చూచి 'గు[ర్రమెంత తెల్లగా ఉన్నది!" అన్నది. నేను ఆమె అన్నదానిని కాదనటానికే 'తోకలో నలు పున్న" దన్నాను. కోపంతో ఇద్దరం పందెం వేసికొన్నాం. ఓడిపోతే సవతికి దాస్యం చేయాలి. నే నెట్లా చేయగలను? కనుక నాయనలారా! తోకను నలుపు చేయండిరా' అన్నది. చ. అనవుడు వాసుకి ప్రభృతు లక్కట! ధర్మువు గాదు; నీవు సూ చినతెరు వట్టి గెల్పు శుభసిద్ధి యొనర్జునె? యట్లుగాక య వ్వనితయు. దల్లి గాదె? గరువంపు. దనంబునం జూడమాకుని ట్లనం దగునమ్మ? యెట్లయిన నయ్యెను; బాపము సేయవచ్చునే? 194

6క శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ప్రతిపదార్హం: అనవుడున్‌= తల్లి అట్టా అన్నంతట; వాసుకి ప్రభృతులు= వాసుకి మొదలైన (కొడుకులు) వారు; అక్కట!= అయ్యో!; నీవు సూచిన తెరువు= నీవు చెప్పిన పద్దతి; ధర్మువు కాదు= ధర్మం కాదు; అట్టిగెల్పు= అట్టాంటిజయం; శుభసిద్ది ఒనర్చునె!= శుభాన్ని కల్గిస్తుందా?; అట్టుకాకజ అట్టాగూ కాక; ఆ+వనితయున్‌= ఆమెకూడా; తల్లిగాదె!= తల్లియే కదా!; మాకు; గరువంపు6 దనంబునన్‌= మర్యాదగా; చూడన్‌= చూస్తే; ఇట్టు+అనన్‌ +తగు+అమ్మ!= ఇట్లా అనవచ్చునా తల్లీ! ఎట్టు అయినన్‌*అయ్యెను= ఎట్టాగో అయింది; పాపము చేయవచ్చునే!= పాపం చేయరాదు కదా! తాత్సర్యం: కద్రువ అట్లా అనగానే పెద్దకొడుకు వాసుకి మొదలైన వారు అన్నారు “అయ్యో! తల్లీ! ఇది ధర్మం కాదు. నీవు చెప్పిన పద్దతి శుభాలను కల్లించదు. అంతేకాక ఆమె కూడా మాకు తల్లియే కదా! మర్యాదతో గౌరవంతో చూస్తే మాకు ఈ పని పాపంగా కనిపిస్తున్నది. నీవు ఇట్లా అనవచ్చునా తల్లీ! శ కు ఈ విధ మెమ్మెయి నైనం గావింపంగ వలయు ననుట గల్లినం బరదే శావాసుల మగుదుము; మము । నీ వింకం దగదు తల్లి! నిర్ణంధింపన్‌." 195 ప్రతిపదార్థం: ఈ విధము= నీవు చెప్పిన పద్ధతినే; ఏ+4మెయిన్‌+ఐనన్‌= ఏ విధంగా నైనా సరే; కావింపంగ వలయున్‌+అనుట కల్షినన్‌= చేయాలి అని అనటమే జరిగితే; పరదేశ= ఇతర దేశాలలో; ఆవాసులము+*ఆగుదుముజ= నివసిస్తాము (కానీ); నీవు+ఇంకన్‌జ నీవింకా; మమున్‌= మమ్మల్ని; తల్లీ!= అమ్మా!; నిర్బంధింపన్‌ తగదుజ నిర్చంధించటం మంచిదికాదు, బలవంతం చేయటం కూడదు. తొత్సర్యం: ఆట్లాకాదు. నేను చెప్పిందే చేసి తీరాలని కనక నీ వంటే మే మిల్లూ, ఊరూ వదలి పొరుగు దేశాలకైనా పోతాం తప్ప తల్లీ! మమ్ములను నిర్చంధించటం మంచిది కాదు.” క. అని రట్టియెడం గొందలు | జననిం దొజండి యెక్కడేనిం జని; రా భంగిం జనిన తనూజులం బేర్యొని, ; నెనరు విడిచి, యానెలంత నిష్టురమతియై. 196 (ప్రతిపదార్థం: అనిరి= వాసుకి మొదలైన వారట్లా అన్నారు; అట్టి+ఎడన్‌=ఐ తల్లితో వాసుకి మొదలైనవారు మాట్లాడుతున్న సమయంలో; కొందజు= మిగిలిన కొడుకులలో కొంతమంది; జననిన్‌= తల్లిని; తొజుంగి= వదలి; ఎక్కడ+ఏనిన్‌= ఎక్కడకైనా; చనిరిజఐ వెళ్ళారు; ఆ భంగిన్‌= ఆ విధంగా; చనిన= వెళ్ళిన; తనూజులన్‌= కొడుకులను; పేర్కొని= పేరుపేరున పిలుస్తూ: ఆ నెలంత= ఆమె (కద్రువ); నెనరున్‌= (ధ్రేమను; విడిచి= త్యజించి; నిష్ణురజ కరిన; మతిఐ=ఐ హృదయం కలదై. తాత్చర్యం: ఆ సమయంలో కొందరు కొడుకులు మన కెందుకీ గోలంతా, అమ్మకు ముఖం తప్పించుదామని ఎట్టో వెళ్ళిపోయారు. వారిని గురించి తల్లి మాతృడప్రేమను కూడా వదిలిపెట్టి రాతిగుండె కలదై. కద్రువ తనకొడుకులకు జనమేజయునివలన నాశంబు గల్లు నట్టు శపించుట (సం. 13-23-1(కులభ)) చ. “అమృతకరాన్వయంబున మహాముని వేడ్క నరుండు పాండుభూ రమణుని దేవి గొంతి యుదరంబునం బుట్టి, ధనంజయాది నా మముల వెలుంగు! దత్పుతుని మన్మడు సంభృతధర్మమైన పే ల్మిమెజియ నేల యేలు; జనమేజయనాముం దరాత్యజయ్యుడై, 197 ప్రతిపదార్థం; అమృతకరజ అమృతమే కిరణాలుగా కల చంద్రుడియొక్క; అన్నయంబునన్‌= వంశంలో; మహాముని నరుండు= నరనారాయణులన్న మహా మునులలో నరుడన్నవాడు; వేడ్కన్‌= కోరికతో; పాండుభూరమణుని= పాండురాజుయొక్క; దేవి= భార్యయైన; గొంతి= కుంతియొక్క; ఉదరంబునన్‌= కడుపునందు; పుట్టి= జని శైంచి; ధనంజయ+ఆదినామములన్‌= ధనంజయుడు

అనుశాసనిక పర్వము - ప్రధమాశ్వాసము 65 మొదలైన పేర్లతో; వెలుంగున్‌= ప్రఖ్యాతి పొందుతాడు; తత్‌= ఆతడి; సుతుని= కొడుకు అభిమన్యుడికి; మన్మండు= మనుమడు, పరీక్షిత్తు కొడుకు; జనమేజయనాము(డు= జనమేజయు డన్న పేరుగలవాడు; సంభృత= చక్కగా భరించిన; ధర్మముజ= ధర్మం; ఐన= కల; పేర్మిన్‌= పెంపున (గొప్ప ధర్మం ఆతిశయించగా); అరాతి= శత్రువులకు; అజయ్యుండు+ఐ= జయించరానివాడైై; నేలన్‌= రాజ్యాన్ని; ఏలున్‌= పాలిస్తాడు. తాత్పర్యం: ఆదిముని నరుడన్నవాడు కోర్కెతో చంద్రవంశీయుడైన పొండురాజునకు కుంతీదేవి కడుపున పుట్టి ధనంజయుడు మొదలైన పేర్లతో ప్రపంచ ప్రఖ్యాతుడైన వ్హానికి మనుమడు జనమేజయుడు శత్రుభయంకరుడై రాజ్యపాలనం చేస్తాడు.

ఉ అతండు సర్ప్వయాగమను నధ్వరముం గుపితాత్యుండై పితృ

ప్రీతిగం జేయు6 దద్దహనభీకర భూరిశిఖా ప్రవేశసం

జాతదురంతతాపమున' జావంగలా' రని శాప మిచ్చెం ద

త్పాతన వృత్తికిన్‌ వెలచి తక్కటి నాగము లా భుజంగితోన్‌. 198 ప్రతిపదార్హం: ఆతండు= ఆ జనమేజయుడు; సర్పయాగము= ఆ పేరుగల (సర్పాలను చంపే); అధ్వరమున్‌= యజ్ఞమును; కుపిత+ఆత్ముండైఐ కోపం కలవాడై; పితృజ తండ్రికి; ప్రీతిగన్‌= సంతోషం కొరకు; చేయున్‌= చేస్తాడు (ముందుకాలంలో); తత్‌ ఆ యజ్ఞంలోని; దహన= అగ్నియొక్క; భీకర= భయంకరమైన; భూరి= పెద్ద; శిఖా మంటలలో; ప్రవేశ= ప్రవేశించటంవలన, పడటంవలన; సంజాత= పుట్టిన; దురంత= దాటరాని; తాపమునన్‌= వేడికి; చావగలారు= చావగలరు; అని; శాపము ఇచ్చెన్‌= శపించింది; తత్‌= ఆ; పాతనవృత్తికిన్‌= పడటమనే స్తితికి; వెణచి= భయపడి; తక్కటి= మిగిలిన; నాగములు= పాములు; ఆ, భుజంగితోన్‌= ఆ ఆడుపాముతో, కద్రువతో,. తాత్పర్యం: ఆ జనమేజయుడు తండ్రి ప్రీతికొారకు కోపంతో సర్పయాగం చేస్తాడు. మీరంతా భయంకరమైన ఆ మంటలలో పడి మాడండి' అని తల్లి పిల్లలను శపించింది. ఆ శాపానికి భయపడి పాములు కద్రువతో. (తరువాతి పద్యంతో అన్నయం), విశేషం: పద్యంలో దీర్హసమాసం చాలా విచిత్రార్థసముపేత మైనది. 'తద్దహన - సంతాఫమునన్‌ తత్‌ దహన - ఈ ఒత్రక్షరం, భీకర- భూరి - శిఖా ప్రవేశ- సంతాప- దురంత - తాపము - ఈ దీర్జాక్షరాలు. సంతాప - దురంత - బంధుపూర్వక - తకారాలు

ఆమె కోపతీవ్రతను వ్యక్తపరుస్తున్నవి. చావగలారు - అని చేతులు కలుపుకోవటం - భుజంగి - ఆడుపాము - తన పెల్లలను తానే కొరికి తింటుందనటాన్ని ధ్వనిస్తుంది. తే. నల్లగా. జేయువార, మే మెల్లభంగి । నాతురంగమపతివాల' మని, రయమున

బోయి, వాలధి రోమనుల్‌ వాదివి, నీల; రోమసంచయమైరి కురుక్షితీశ! 199 ప్రతిపదార్థం: కురు= కౌరవ; క్షితి= భూమికి; ఈశ1= రాజా!; మేము; ఎల్లభంగిన్‌= అన్నివిధాలా; ఆ తురంగమ= ఆ గు(ర్రాలలో; పతి= రాజుయొక్క; వాలముజ= తోకను; రయమునన్‌= వేగంగా; పోయిజ వెళ్ళి; వాలధి= తోకయొక్క; రోమముల్‌= వెండ్రుకలను; పొదివి= కప్పి; నీలరోమ= నల్లని వెండ్రుకల; సంచయము= గుంపు; ఐరి= అయినారు. తాత్పర్యం; రాజా! తల్లీ నీవు చెప్పినట్టు అన్ని విధాలా ఆ ఉత్తమాళ్వం తోకను నల్లగా చేస్తామని గు(ర్రం తోకను చుట్టుకొని నల్లని వెంట్రుకల గుంపైనారు.

క.- కద్రువ, గన్గొని సంతో । షద్రుతమతి యగుచుం బిలిచి సవతికిం జూపెన్‌, భద్రాత్మక యవ్వినతయు ,; దద్హోహం బెజుంగలేమి దైన్యము నొందెన్‌. 200 ('ప్రతిపదార్హల: కద్రువ; కన్గాని= చూచి; సంతోష= సంతోషంతో కలిగిన; ద్రుత= వేగంతో కూడుకొన్న; మతిఐ= మనస్సు కలదై; పిలిచి; సవతికిన్‌= వినతకు; చూపెన్‌= చూపించింది; భద్ర+ఆత్మక= శుభమైన మనస్సుకల' వినతయున్‌= వినత; తత్‌= (కద్రువయొక్క); ఆ; ద్రోహంబు= వంచన, మోసం; ఎజు(గలేమిన్‌= తెలిసికొనలేకపోవటం వలన; డైన్యమున్‌= దీనత్వాన్ని. దిగులు; ఒందెన్‌= పొందింది. తాత్పర్యం: కద్రువ చూచి, సంతోషంతో ఆగలేక వినతను పిలిచి చూపించింది. అభం శుభం తెలియనిది కనుక వినత కూడా సవతి వంచనను గుర్తించలేక దైన్యర్హి పొందింది. కు వగుచుం గద్రువ 'వఠవుడ |; వగుము విచారంబు విడిచి యనుదు, వినత *'య ట్లగుంగా' కని, లజ్జ్ఞయు౦ బెను । వగయుం దొలంగంద్రోచి, చేసె వరవుడము దగన్‌. 201 (ప్రతీపదార్ధరం: కద్రువ; నగుచున్‌= నవ్వుతూ; విచారంబున్‌= దెగులు; విడిచి= వదలి; వరవుడవు= దాసివి; అగుము= కమ్ము; అనుడ్డున్‌= అనగా; వినత; అట్టు+అగున్‌+కాకజు సరే అట్లాగే అని; లజ్జ్ఞయున్‌= సిగ్గును; పెను= పెద్ద; వగయున్‌= దుఃఖం; తాలంగన్‌+త్రోచి= అవతలకు నెట్టి; చరవుడము= దాస్యం; తగన్‌= చక్కగా; చేసెన్‌= చేసింది తాత్పర్యం: సంతోషం పట్టలేక నవ్వుతూ కద్రువ నాకు దాసివికమ్ము. ఈ దిగులు వదలిపెట్టుము. అనగానే వినత సరే లెమ్మని సిగ్గూ, దిగులూ వదలి ఆమెకు చక్కగా దాస్యం చేసింది. వమ _ఇట్లుకపట జయంబునం గద్రువ సత్యవినయాది గుణవతి యయిన వినతం దనకు దాసి చేసికొని, పరిహీణంబు లయిన, పరిచారికాకృత్యంబుల నిత్యంబు నలంచుచుండెం ; బదంపడి యప్పరమసాధ్వి దన యగ్రతనయుం చాదేశించిన తెజఖం గూహించి, రెండవ యండరబున జనియించెడు తనూజుం దలంచుచు నాసపాటు గదిరిన హృదయంబుతో దాస్యం బనాలస్యంబున నడపుచుంద. 202 (ప్రతిపదార్థం: కపట విజయంబునన్‌= వంచనతో సాధించిన గెలుపుతో; సత్య, వినయ+ఆది గుణవతి= నిజం చెప్పటం, అణకువ మొదలైన గుణాలు కలది; అయిన వినతన్‌; తనకున్‌= కద్రువ; దాసి చేసికొని= దాసిగా చేసికొని; పరి= మిక్కిలి; హీనంబులు+అయిన= నీచములైన; పరిచారికా కృత్యంబులన్‌= సేవికలు చేసే పనులతో; నిత్యంబున్‌= ఎల్లప్పుడును; నలంచుచుండెన్‌= బాధ పెట్టుతున్నది; పదంపడి= తర్వాత; ఆ+పరమ= ఆ గొప్ప; సాధ్వి= పతివ్రత; తన అ(గ్రతనయుండుజ= తన పెద్దకొడుక ; ఆదేశించిన= చెప్పిన; తెణంగు= విధానం; ఊహించి=ఐ ఆలోచించి; రెండవ అండంబునన్‌= రెండో (గ్రుడ్డునుండి; జనియించినజ పుట్టిన; తనూజున్‌= కొడుకును” తలంచుచున్‌= తలచుకొంటూ; ఆసపాటు= ఆశ; కదిరిన= కలిగిన; హృదయంబుతోన్‌= మనస్సుతో: న+ఆలస్యంబునన్‌= అనాలస్యంబునన్‌= అలసతలేకుండా; దాస్యంబున్‌; నడపుచుండన్‌= ప్రవర్తింప చేస్తుండగా. తాత్పర్యం: కపట విజయంతో కద్రువ సత్యవినయాదిగుణవలి అయిన పినతను దాసిగా చేసి మామూలు పరిచారికలు చేసే పనులు చెప్పి హీనంగా బాధిస్తున్నది. మహాపలిప్రత అయిన వినతమా అం 5న పెద్ద కొడుకు 9, అల్లి ఆర్య న్‌ న్‌ చెప్పినట్టు రెండో (గ్రుడ్డు పగిలి వైటపడే కొడుకును తలచుకొంటూ ఎప్పుడు ఆన కీదాప్తం వాం దా అని ఆశతో దాస్యం జాగ్రత్తగా చేస్తూ ఉన్నది. . ఉ యౌవసదర్వ మంది, జవ మంతకు నంతకు నగ్గలింప, మై లా వధికంబు గాంగ, నుపలాలన సేయలోం బద్మ్భసంభవుం

ఆనుశాసనిక పర్వము - ప్రథమాశ్వాసము హీ

డా విహగోత్తముండు హృదయంబున గర్వ మెలర్ప నుద్ధతుం

డై విహరింపం జూచి యొక యప్పుడు, నారదు€ డల్లం జేరినన్‌ 203 ప్రతిపదార్థం; యౌావనదర్చము= యువకత్వంవలన కలిగిన కౌద్దత్యం; అంది= పొంది; ఆ విహగ+ఉత్తముండు= అ పక్షిరాజు (విహంగము= ఆకాశంలో ఎగిరేది) జవము= వేగం; అంతకున్‌+అంతకున్‌= అంతంతకు; అగ్గలింపన్‌= అతిశయించగా; మై= శరీరంయొక్క; లావు=బలం; అధికంబుకాంగన్‌= ఎక్కువ కాగా; పద్మసంభవుండు= బ్రహ్మ; పద్మంనుండి పుట్టినవాడు; ఉపలాలనన్‌= మంచిలాలన; చేయంగన్‌= చేస్తూ ఉండగా: హృదయం్హబునన్‌= మనస్సులో; గర్వము; ఎలర్బన్‌= తుళ్ళింతలాడగా; ఉద్దతుండై= గర్విష్టిలయి; విహరింపన్‌= తిరుగుతుండగా; ఒకఅప్పుడు= ఒకసారి; నారదుడు; అల్లన్‌= మెల్లగా; చేరినన్‌= సమీపించగా. తాత్సర్యం; ఆ గరుత్మంతుడు తాత బ్రహ్మ గోముతో లాలిస్తున్నాడు. పైగా యౌవనమదం. శరీరంలో (క్రొవ్వు బలిసిపోతున్నది. గర్వం, దర్పం, బొద్దత్యం రోజురోజుకూ అతిశయిస్తుండగా లోకాలన్నీ యథేచ్చగా విహరిస్తున్నాడు. ఒకరోజు నారదమహర్షి నెమ్మదిగా అతడిని సమీపించగా. విశేషం: అక్కడ తల్లి నానా బాధలూ పడుతున్నది. ఒక కొడు కట్టా శపించి పోయాడు. వీ డేమో ఇల్లు పట్టకుండా మెదించ తెగ తిరుగుతున్నాడు. ఈ సందర్భంలో నారదుడు కధలో ప్రవేశించాడు. సామాన్యంగా మన పురాణాలలో కధ మలుపు తిరిగే సమయంలో పాత్ర క్లిష్ట పరిస్టితులలో ఉండగా నారద పాత్ర ప్రవేశించి కధ నడుపుతుంది. అంటే నారదు డెవరు? దేవర్షి బుషి అంటే జ్ఞానశక్తి ప్రతీక. నారదు డంటే జ్ఞానా న్నిచ్చేవాడు. జ్ఞానస్వరూపుడైన బుషి నీ వొక క్రీష్టపరిస్టితులలో ఏమీ దిక్కుతోచని స్థితిలో ఉన్నప్పుడు ఒక మార్గాన్ని చెప్పేవాడు బయటనుండీ రావచ్చును. లేదా నీకే తోచవచ్చును. ఆ స్ఫురణ శక్తి "పేరు నారదుడు. న. _అతండు భక్తిం బ్రణమిల్లి నిల్లిన నప్పక్షిపుంగవునకు నమ్మునిపుంగవుం డిట్లనియె. 204 ప్రతిపదార్థం: అతండు= గరుత్మంతుడు; భక్తిన్‌= భక్తితో; ప్రణమిల్లిః నమస్కరించి; నిల్చినన్‌= నిలువగా; ఆ+పక్షిపుంగవునకున్‌= ఆ పక్షిరాజునకు; ఆ+మునిపుంగవుండు= ఆ మునిరాజు; ఇట్టు+అనియెన్‌= ఇట్టా అన్నాడు. తాత్పర్యం: గరుత్మంతుడు నమస్కరించి నిలువగా అతడితో నారదుడు ఇట్లా అన్నాడు: తే. *దాసియై సవతాలికి దల్లి పనులు । సేసి నలంగంగం నద్దెసం జింత వంత

లేక నీ విట్లు దిరుగుట లెస్స యగునె? । యచ్చుతోజ్జ్వలతేజ! కశ్యపతనూజ!" 2695 ప్రతిపదార్థం: అద్భుత+ఉజ్ఞులతేజ!= ఆశ్చర్యకరంగా (ప్రకాశించే తేజస్సు కలవాడా! ; కళ్యప తనూజ!= కళ్యపమహర్షి కొడుకా!; తల్లి= వినత; సవతి+ఆలికిన్‌= సవతిఅయిన భార్యకు, సవతికి? దాసిఐ= బానిస అయి; పనులుచేసిణా కద్రువ చెప్పే నీచమైన కార్యాలు చేస్తూ: నలంగంగన్‌= నలిగిపోగా (మనస్సులో [క్రుంగిపోవటం, శరీరదృష్టితో కృశించిపోవటం); ఆ+దెసన్‌= ఆ వైప్పున; చింత వంత=జ ఆలోచన కానీ, బాధ కానీ' లేక=ఐ లేకుండా; తిరుగుట= విహరించటం; లెస్సఅగునె?= బాగున్నదా? తాత్పర్యం: నాయనా! నీవు గొప్ప పరాక్రమళాలివి. కశళ్యపబ్రహ్మకుమారుడవు అయి ఉండి నీ తల్లి ఒక ప్రక్క తన సవతికి నీచంగా దాస్యం చేస్తుంటే అ దేమీ పట్టించుకొనకుండా ఇట్టా తిరగటం ఎం బాగుంది? విశేషం: ఇది పెద్దవారు చివాట్లు పెట్టే పద్దతి. తెలుగు వాడి నోటినిండుగా అమరిన వాక్యవిన్యాసం కాకువు - తిక్కనగారి సొత్తు, చ అనుడు, విహంగనాధుండు 'మదంబకు దాస్యము రాకకుం గతం

బనఘవిచార!యెద్ది? తెలియన్‌ వినిపింపవె! యన్న! జెప్పి న

ళ8ి శ్రీనుదాంధ్ర మహాభారతము

మ్మునివరుం డున్నరూపు, హయముం గను టాదిగం గల్గు కశ్యపాం

గనల చరిత్ర మాతని కఖండ పరిస్పుట భాషణంబులన్‌, 206 ప్రతిపదార్థం: అనుడున్‌= అట్టా నారదముని చెప్పగా; విహంగనాధుండు= పక్షిరాజు; మత్‌= నా అంబకున్‌= అమ్మకు; దాస్యమురాకకున్‌= దాస్యం రావటానికి; కతంబు= కారణం; ఎద్ది= ఏది?; అనఘ విచార!= పవిత్రమైన వివేకం కల స్వామీ! తైలియన్‌= నాకు స్పష్టపడేటట్టు; వినిపింపవె?= సవిస్తరంగా చెప్పవా!; అన్నన్‌= అనగా; ఆ+మునివరుండు= ఆ మునిశ్రేష్టుడు; హయమున్‌= గుర్రాన్ని; కనుట ఆదిగన్‌= చూచింది మొదలు; కల్లుజ్మ జరిగిన; కళ్యప+అంగనల= కళ్యపుడి భార్యల: చరిత్రము= కథ; ఉన్నరూపు= ఉన్న వైఖరి; అతనికిన్‌= గరుత్మంతుడికి; అఖండ= పూస(గ్రుచ్చినట్టుగా (ఖఇండము= ముక్క; అక్కడక్కడ ముక్కలు ముక్కలుగా కాకుండా ఏకధాటిగా): పరిస్ఫుట= విస్పష్టమైన; భాషణంబులన్‌= మాటలలో; చెప్పెన్‌= చెప్పాడు. తాత్పర్యం: నారదముని అట్లా అనగానే విన్న గరుత్మంతుడు 'అయ్యో! మా అమ్మ దాస్యం చేస్తున్నదా? ఎందుకో చెప్పుము నారదా! అని ప్రార్ధిస్తే ఆయన స్పష్టమైన మాటలలో గు(ర్రాన్ని చూచింది మొదలు కద్రూ వినతల మధ్య జరిగిన కథనంతా పూస(గ్రుచ్చినట్టు చెప్పాడు. విశేషం: నాకు తెలిసేటట్టు చెప్పుమన్నాడు గరుత్మంతుడు. ఈయన 'అఖండ - భాషణంబులన్‌' చెప్పాడట. (ప్రశ్నకు తగ్గ సమాధానం చెప్పాలి కనుక. తెలిసేటట్టు అనటంలోని రహస్యం. 173వ పద్యంలో అరుణుడు చెప్పిన విధాతృ వశమయివచ్చిన రీతి వివరించటం. ఆ కథ అట్లా ఎందుకు జరిగిందో ఆ సృష్టి రహస్యాన్ని వ్యాఖ్యానించటం. చ. చెప్పినం గోపమున్‌ వగపుం జిత్తమునం గదురంగం “మేలు మే

లప్ప హితంబు సేసెం జెలియల్‌ మనుచున్నద్రి, పెంపుతోడ' నం

చప్పుడ వాయువేగమున నయ్యెడకుం జని, మాట యెద్దియుం

జెప్పక తల్లికిం బ్రణతి సేసె విషాద భరార్తమూర్తియై. 207 ప్రతిపదార్థం: చెప్పినన్‌= చెప్పగా; కోపమున్‌; వగపున్‌= దుఃఖం; చిత్తమునన్‌= మనస్సులో; కదురంగన్‌= కలుగగా; మేలుమేలు= ఓహో, సెభాసు (కోపంతో ఎగతాళిగా అనటం); అప్పజ అక్కయ్య; హితంబుచేసెన్‌= మేలు చేసింది; చెైలియల్‌= చెల్లెలు; 'ెంపుతోడన్‌= హాయిగా, సుఖంగా; మనుచున్‌+ఉన్నది= బ్రతుకుతున్నది; అంచున్‌= అంటూ; వాయువేగమునన్‌= గాలి వేగంతో; అప్పుడు+అజ వెంటనే; ఆ+ఎడకున్‌= ఆ చోటికి? చని= వెళ్ళి; మాట ఎద్దియున్‌= ఏ మాటా; చెప్పక= చెప్పకుండా; తల్లికిన్‌: విషాదభరజ దుఃఖభారంతో;: అర్హమూర్తిఐ= చింతయే ఆకారం కలవాడై 'ప్రణతి= నమస్కారం; చేసెన్‌= చేశాడు (విషాదంతో చెక్కిన ఆకారం కలవాడై మనస్సులోని చింత, దుఃఖం బయటకు వస్తే ఎట్లా ఉంటాయో అట్టా ఉన్నాడని భావం). తాత్ప్సర్యం:- చెప్పగానే ఆయన మనస్సంతా కలత చెందింది. కోపం వచ్చింది. ఆ బాధతో, కోపంతో అన్నాడు: 'ఆహా! చాలా బాగుంది. అప్పగారు మేలు చేసింది. చెల్లెలు కనీసం (బ్రతుకుతున్నది' అని అంటూ వెంటనే వాయువేగంతో వెళ్ళి ఏమీ మాట్టాడకుండా దుఃఖంతో తల్లికి ప్రణామం చేశాడు. విశేషం; పద్యంలో వాక్యం. మాట - పూటంతా కోపంతో బాధలో ఉన్నవాడు ఎట్టా అంటాడో అట్లాగే వ్రాయటం గమనించదగింది. పెదతల్లిమీద కోపం, తల్లి అమాయకత్వానికి జాలీ పడిన పాటుకు విషాదం, తనతో చెప్పనైనా లేదే తల్లి అన్న చింతా, అనేక భావాలతో నిండిన హృదయం నుండి వచ్చిన మాట ఈ పద్యం. అందుకే ఏమీ మాట్ట్లాడకపోవటం. వ. కద్రువపాలికిం బోయి. 208

ఆమశాసనిక పర్వము - ప్రధమాశ్వానను 69 తొత్సర్యం: కద్రువ దగ్గరకు వెళ్ళి (గరుత్మంతుడు). చ. పరమ వినీతిమై నెలంగి, బాంధవ మారంగ నల్ల నిట్లనున్‌ గరుడుంయడు దారితారి వగం గందుచు “నీ చెలియల్‌ చరించు ని వ్వరవుడపుం జరిత్రమున వచ్చునె నీ కొక పేర్మి? యీసచిం గరుణ యెలర్వయా విడున గౌరవ సంపద జేయు నెంతయున్‌. 209 ప్రతిపదార్ధం' గరుడుండు= గరుత్మంతుడు" పరమజ= గొప్ప; వినీతిమైన్‌= వీనయంతో; ఎజంగి= నమస్కరించి; బాంధవము+ఆరంగన్‌= బంధుత్వం వెల్లివిరిసేటట్టు' తారితారి= తారట్లాడుతూ (భయంతో వినయంతో చెప్పలేక పెద్దవారిముందు చిన్న వాళ్ళు పడేపాట్టు సూచించే మాట); అల్లన్‌= నెమ్మదిగా; ఇట్టు+అనున్‌= ఈ విధంగా అన్నాడు; నీ చెలియల్‌= నీ చెల్లెలు; వగన్‌= దుఃఖంతో; కందుచున్‌= బాధపడుతూ, కందిపోతూ; చరించు= చేసే ఈ; వరవుడపుం' జరిత్రమునన్‌= దోస్య కథతో; నీకున్‌; ఒక పేర్మిజ ఒక గొప్ప కూడా; వచ్చునే?= కలుగుతుందా? (కలగదు); ఈ సతిన్‌= ,ఈ అమాయకుర్థాలిన్ని కర్ణుణ౯ “దయ; ఎలర్పంగాన్‌=_ చిగురించగా విడువన్‌= విడిచిపెట్టితే; గౌరవ సంపదన్‌= గొప్ప గారవాన్ని; "చేయున్‌ఫీవింతయున్‌= మిక్కిలి కలిగిస్తుంది. తాత్పర్యం: మహావినయంతో నమస్కరించి తారట్లాడుతూ, బంధుత్వాల్ని (తవ్వుతూ గరుత్మంతు డీ విధంగా అన్నాడు: 'నీ చెల్లెలు పాపం దుఃఖంతో కందిపోతూ చేసే ఈ దాస్యం కధ వలన నీకు వచ్చే గొప్ప ఏమిటి? ఆ అమాయకురాలిని వదలిపెట్టుము. నీ కెంతో గౌరవం దక్కుతుంది. విశేషం: మా అమ్మను వదలిపెట్టుము. లేకపోతే ఊరుకొనేది లేదని అనవచ్చును అట్టా అనకుండా పెదతల్లి కనుక మర్యాదతో, వినయంతో సంభాషించటం ఇందులో చెప్పుకొనదగ్గ అంశం. ఆ మాట బంధుత్వ దృష్ట్యా అన్నాడు. కనుకనే నీ చెల్లెలు అని అనటం. మా అమ్మ అనటం వేరు, ఇట్టా అనటం వేరు కదా! కనుక గరుత్మంతుడి మాటలో వ్యవహారం తెలిసినవాడి లక్షణమున్నది. చ. నీకును నేను బుత్రుూదన; నెమ్మి దగన్‌ ననుం జూచియైనం ద వీ. కృపణేత పెద్దయును లెన్స; యధర్మము ధర్మ మ న్వగల్‌ నా కవి యేల? దాస్యకృతి నా జనయిత్రికి నివ్విధంబునన్‌ రాకయు దైవకృత్యమ మనంబున బొంగుదు విడ్పుగల్లినన్‌.' 210 ప్రతిపదార్దం: తల్లీ!= అమ్మా!; నీకును= నీకూ; నేనున్‌= నేనూ; పుత్రుండన= కొడుకునే (నీ కొ డుకులతోపాటు); నెమ్మిన్‌ తగన్‌= 'ప్రేమతో తగినట్టు, తగిన (ప్రేమతో; ననున్‌చూచిఐనన్‌= నాముఖం చూచి అయినా; కృపసేంత= దయచూపించటం; పేద్దయును= చాలా; లెస్స= గొప్ప, మంచిది; నాకు; ధర్మము, అధర్మము, అన్‌ వగల్‌= ఇది ధర్మం, అది అధర్మం అన్న వగలమాటలు (వగలాడి లోని వగలు); అవి ఏల?= అవెందుకు?; నా జనయిత్రికిన్‌= నా తల్లికి; ఈ+విధంబునన్‌= ఈ విధంగా; దాస్యకృతి= దాస్యం చేసేపని; రాకయున్‌= రావటం కూడా; దైవకృత్యము+అ= దైవం తప్ప జూడటమే; విడ్పుజ నా తల్లి విడుదల; కల్షినన్‌= కలిగితే; మనంబునన్‌= మనస్సులో; పొంగుదున్‌= సంతోషిస్తాను. తాత్సర్యం: అమ్మా! నీ వేయిమంది కొడుకులతో పాటుగా నేనూ నీకు కొడుకునే. కనక నా ముఖం చూచైనా మా అమ్మను వదిలిపెట్టుము. ఇది ధర్మమా! అధర్మమా అనే వగలమాటలు నాకెందుకు? నా తల్లి కీ దైన్యం కలగటం కూడా దైవం పనే. కనుక విడిచిపెట్టితే నేను సంతోషిస్తాను.' విశేషం: పై పద్యంలో చెప్పినమాటకు కద్రువ ఉలకలేదు. పలకలేదు కనుకనే నేనూ కొడుకునే కదా! నా ముఖం చూచైనా అని

70 శ్రీనముదాంధ్ర మవాోభారతము అన్నాడు. ధర్మాధర్మ జిజ్ఞాస నా కెందు_కనకుండా వగలు అనటంలో లోకం ఆ రెండు మాటలను అట్టా వినియోగించుకొంటుంది కనుకు మనస్సులో ఏమీ లేకుండా 'పైకున్నట్టు నటించటం వగలు, వు అనిన విని మొగంబు ముజకటించు కొనుచుం గద్రువ గరుత్మంతున కిట్లనియె, 211 ప్రతిపదార్దం: మొగంబు= ముఖం; ముజకటించుకొనుచున్‌= మూతి ఒక ప్రక్కకు త్రిప్పి ఎగతాళితో అభినయిస్తూ; గరుత్మంతునకున్‌= గరుత్మంతుడితో; ఇట్టు+అనియెన్‌= ఈ విధంగా అన్నది. తాత్పర్యం: ఆమెకు ఈ మాటలు రుచించలేదు. అందుకని మూతి ఒక ప్రక్కకు తిప్పి ఎగతాళిగా గరుత్మంతుడితో ఈ విధంగా అన్నది: మ. “బలనంతుండవు, నేర్పు చందములం జెప్పంజాలి యీరిత్త ప " ల్కులం దేర్చం బనిలేదు; తల్లికి మదిం గూర్తేని వే పోయి లో కులు నిన్నుం బ్రణుతింపం దె మృుమృతమున్‌; ఘోరంపు దాస్యంబు నేం దొల(/30 బెట్టిద మీ కసంతమగు సంతోషంబు సంధిల్లంగన్‌.' 212 ప్రతిపదార్హం: బలవంతుండవుజ చాలా గొప్ప బలశాలివే (ఎగతాళి- నిజాన్ని ఎగతాళి చేయటం): ఈ రిత్తపల్కులన్‌= ఈ వట్టిమాటలతో; తేర్పన్‌= మంచి చేసికొనటం వలన; పని లేదు= పని లేదు, లాభంలేదు; తల్లికిన్‌: మదిన్‌= మనస్సులో; కూర్తు (వు)+ఏని= (ప్రేమ కలవాడవైతే; వేసపోయి= వెంటనే పోయి; లోకులుజ జనం; నిన్‌=ఐ నిన్ను; ప్రస్తుతింపన్‌= పొగడగా; అమృతమున్‌= సుధను; తెమ్ముజ తీసికొనిరమ్ము; ఘోరంపు= ఘోరమైన; దాస్యంబున్‌= బానిసతనాన్ని; నేన్‌= నేను; తొలంగన్‌ పెట్టెదన్‌= తొలగిస్తాను (నే నున్నాను కదా.ఛాలగించటానికి నీ వది త్వరగా తీసికొనిరా. ఇదీ ఈ వాక్య నిర్మాణానికి పునాది; ఆనంతమగు= లెక్కింపరాని; సంతోషంబు= ఆనందం; మీకు= నీకూ, నీ తల్లికీ; సంధిల్లంగన్‌= కలుగగా (నేను దాస్యాన్ని తొలగిస్తాను). తొత్సర్యం: “చాలా బలవంతుడవే! ఛాలా నేర్పుగానే మాట్టాడావు. పోరాపో! ఈ వట్టిమాటలతో ఏమి లాభం? (బంధుత్వం, చెల్లెలు, కొడుకు వంటి మాటలు) మీ అమ్మమీద నీకు నిజంగా 'ప్రేమంటూ ఉంటే పోయి వెంటనే అమృతం తీసికొనిరా. మీ అమ్మను నేను వదిలిపెట్టుతాను. మీకునీ వన్నట్టు అనంత సంతోషం కలుగుతుంది. చు అన విని, దాని కియ్యకొని, యప్టు సుపర్డుడు పోయి, కశ్యపుం గని, తన భాషణంబులును, గద్రువ పల్కులు. జెప్పి, “తెచ్చవా€ ద నమృత మెట్లు నే నని-యొదంబడి వచ్చితి' నన్న నాతం డ త్తనయునిం జూచి యుల్లము ముదంబును నచ్చెరుపాటు వొందంగన్‌, 213 ప్రతపదార్థం: అనన్స్‌, విని; సుపర్గుండు= గరుత్మంతుడు (మంచి రెక్కలు గలవాడు); దానికిన్‌= కద్రువమాటకు; ఇయ్యకొని= అంగీకరించి; అఫప్హు= ఆ సమయంలో; పోయి= వెళ్ళి; కథ్యపున్‌= తండ్రిని; కని= చూచి; తన భాషణంబులును= తన మాటలూ; కద్రువపల్కులున్‌= తల్లి మాటలూ; చెప్పి= వివరించి; ఎట్టున్‌= ఏ విధంగా నైనా సరే; నేను; అమృతమున్‌= సుధను; తెచ్చువాండను= తెస్తాను; అని; ఒడంబడి= అంగీకరించి; వచ్చితిని మీ దగ్గరకు వచ్చాను; అన్నన్‌= అనగా; ఆతండు= కశ్యపుడు; ఆ తనయునిన్‌= అ కొడుకును; చూచి= తేరిపార చూచి (ఎంతవాడైనా డన్నట్టుగా); ఉల్లమువ మనస్సు; ముదంబును= సంతోషం; అచ్చెరుపాటుజ ఆశ్చర్యం; ఒందంగన్‌= పొందగా, తొత్సర్యఆ: కద్రువ చెప్పిన మాటలు విని వెంటనే సుపర్జ్డుడు తండ్రి దగ్గరకు వెళ్ళి, తనకూ, పెద్దమ్మకు జరిగిన

ఆనమశాపనిక పర్వము - ప్రథమాశ్వాసము జ్‌

సంభాషణ అంతా వివరించి, “ఎట్టాగైనా సరే అమృతం తెస్తానని అంగీకరించి వచ్చాను" అని చెప్పాడు. అంతా విని కొడుకును తేరిపార చూచి మనస్సులో ఆళ్ళర్యాన్నీ, ఆనందాన్నీ పొందాడు. విశేషం: ఒక తండ్రి ప్రయోజకు డైన కొడుకును చూచి పొందే ఆనందలక్షణ మిట్ట్లాగే ఉంటుంది. క. _ “అమృతంబు దుర్లభం, బ । య్యమరుల కేనియు నతిప్రయత్నంబున గు

ప్త్రము సేసి యుండు వాసవు6। డమలచరిత! నీకు నగునె యట్టిది తేరన్‌' 214 ప్రతిపదార్హం: అమలః= నిర్మలమైన; మచ్చలేని; చరిత!= (ప్రవర్తన కలవాడా!; అమృతంబు= అమృతం; ఆ+అమరులకేని= ఆ దేవతలకైనా; దుర్‌ీలభంబు= లభించటం కష్టం - దొరకదు; వాసవుండు= ఇంద్రుడు; అతి 'ప్రయత్నంబునన్‌= చాలా జాగ్రత్తగా; గుప్తము చేసిఉండున్‌= దాచిఉంచుతాడు; అట్టిది= అట్టాంటిదోన్ని; తేరన్‌= తేవటం: నీకున్‌= నీకైనా; అగునె?= సాధ్యమా? తాత్పర్యం: నీవు నిర్మల హృదయుడవే! కానీ ఆ అమృతం వాసవుడు చాల జాగ్రత్తగా భద్రం చేస్తాడు. కనుక దేవతలకే అది చిక్కదు. మరి నీ కట్లాంటిది ఎట్టా సాధ్యం? వ. వినుము. 215 తాత్పర్యం: (రహస్యం చెప్పుతాను) వినుము. చు ఉదకము రక్షకం బగుచునుండంగ, నుజలవహ్నియందునుం

బొదువం గృపాణశక్తి ముఖ భూరితరాయుధహస్తులై బలో

వృదులు, మహోగ్రకోపులు, ఘనస్థిరకాయు లనేకరాక్షసుల్‌

వొదిగొని కావ నిన్నవలలో నమృతంబు సురక్షితస్థెతిన్‌. 216 ప్రతిషదార్హం; ఉదకముజ నీరు; రక్షకంబు= కాపాడేది; అగుచున్‌ ఉండన్‌= కాగా; అందునున్‌= అందులో, దానిమధ్యలో; ఉజ్జులవ= మండే; వహ్ని= అన్ని; పొదువన్‌= అమృతాన్ని ఆవరించి (క్రమ్మగా; అనేక రాక్షసుల్‌= అనేకమంది రాకాసులు; కృపాణ= కత్తి; శక్తి ఒకరకం బల్లెం; ముఖ= మొదలైన; భూరితర= గొప్ప; ఆయుధ= ఆయుధాలున్న; హస్తులైజ చేతులు కలవారై బల+ఉన్మదులు= బలంతో మదించిన వారు; మహా+ఉ(గ్రకోపులు= గొప్ప తీవ్రమైన కోపం కలవారు; ఘన= పటిస్టమైన, పెద్ద; స్టిరజ చెదరని; కాయులు= శరీరాలవారు; పొదిగొని= చుట్టూ మూగి; కావన్‌=ఐ కాపాడుతూ ఉండగా; ఇన్సవలలో= ఇనుముతో చేసిన వల లోపల; అమృతంబు= అమృతం; సురక్షితస్థితిన్‌= భద్రంగా. తాచ్చర్యం: జలం రక్షిస్తుంటే దాని మధ్య అన్నీ మండుతూ ఉండగా, కత్తులతో, బల్లెంవంటి పదునైన ఆయుధాలతో మదించి, తీవ్రకోపిష్ణులై, "పెద్ద శరీరాలున్న రాక్షసు లనేకమంది కాపలా కాస్తుండగా ఇనుపవలలో అమృతం సురక్షితంగా ఉంటుంది. అందుకని అది దేవతలకైనా దుర్లభమనటం జరిగింది. క ఉండు నన విని, విహంగ వి; భుం డల్లన నగుచు, 'నీవు పుత్రస్నేహా

ధ్యుండవయి పలికితే, బలి ; యుండ, నుపాయజ్ఞిండను, మహాోజ్జ్వలతేజా! 217 ప్రతిపదార్థం: ఉండున్‌= ఉంటుంది; అనన్‌ విని; విహంగ విభుండు= పక్షిరాజు; అల్లనన్‌= నెమ్మదిగా; నగుచున్‌= నవ్వుతూ; మహా+ఉత్‌బ్వలవ= గొప్పగా పైకి అంతటా (ప్రసరించే; తేజా!= కాంతికలవాడొ! పుత్రస్నేహ= కొడుకుమీది (ధ్రేమ చేత; రా సదవు+అయిం దొడ్డవాడవై; పలికితి+ఏ= అన్నావు; ఏన్‌= నేను; బలియుండన్‌= బలవంచుడిని; ఉపాయజ్ఞ్డాడయను= ఉపాయం

సినవాడిని.

72 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తాత్పర్యం: తండ్రి అట్లా చెప్పగా విని పక్షిరాజు నవ్వుతూ 'దివ్యతేజస్సు కల తండ్రీ! పుత్ర స్నేహంతో అన్నావే తప్ప నా శక్తి నీకు తెలియదా? చాలా బలళాలిని. ఉపాయం తెలిసినవాడను (నన్ను చిన్నవాడిగా భావించవద్దు అని సూచను, మ. అనుమానం బది యేల? తెత్తు నమృతం' బన్నం గదుం బొంగి, యా

తని దాం గౌంగిటం జేర్చి కళ్యపుండు, పుత్రా! నిశయం బట్లయ్‌

ని, నిభంబుం గమరంబునుం గలవు; వానిం చిస్న లావెక్కు, నీ

ఘవజంతు ద్వితయంబు నీకు నెరగాం గల్పించితిం బోవనా! 218 ప్రతిషద్దార్ధం; అనుమానంబు= సందేహం; ఏల?= న్‌ కెండుకు?; అమృతంబున్‌= సుధను; తెత్తున్‌= తప్పక తెస్తాను; అన్నన్‌= అంటే; కళ్యపుండు=/తండ్రి; కడున్‌= చాలా; పాంగి=ఐ ఉబ్బిపోయి; అతనికిన్‌= అతడిని; తాన్‌ = తాను ; కౌంగిటంా తన సందిట్టో; చేర్చిజఐ చేర్చికొని; పుత్రా!= నాయనా! (ప్రేమతో పొంగిపోయి పిలిచిన పిలుపు), నిశ్చయంబు= నీ నిర్ణయం; అట్టు+ఏనిన్‌= అట్టాగే అయితే; ఇభంబున్‌= ఏనుగు; కమరంబున్‌= తాబేలున్నూ; కలవు= ఉన్నాయి; వానిన్‌=ఐ వాటిని; తిన్నన్‌= తింటే; లావు= బలం; ఎక్కుజఐ ఎక్కువౌతుంది? ఆ; ఘన= గొప్ప; జంతుద్వితయంబున్‌= జంతువుల జంటను; నీకున్‌; అనా= అన్నా!, నాయనా!; ఎరగాన్‌= ఆహారంగా; కల్పించితిన్‌=ఐ సృష్టించాను; పోవు= పో! తాత్సర్యం: నీ కనుమాన తుక్కరలేదు. అమృతం తప్పక తెస్తాను. అనేసరికి తండ్రి ఉబ్బి తబ్బిబ్బై పోయి కౌగిలించుకొని “బాబూ! నీ నిర్త్యయ మంతే అయితే సరే. ఒక యేనుగూ, ఒక తాబేలున్నాయి. అవి ఘనజంతువులు. వాటివి తింటే బలం వస్తుంది. నీకు వాటిని నీ ఆహారంగా నిశ్చ్ళ్చయించాను. అన్నా! అవి తిని పోయిరా! వ అనుటయు సంతోషించి గరుట్మంతుం 'డా గజకచ్చపంబు లెచ్చట ఉండు? నెబ్ధంగివి?” యని యడిగిన

నమ్మునీంద్రుం దవ్విహగంద్రున కిట్లనియె. 219 ప్రతిపదార్థం: అనుటయున్‌= అనటంతోనే; గరుత్మంతుండు= సుపర్జుడు; ఆ గజ, కచ్చపంబులు= ఆ ఏనుగు, తాబేలు; ఎచ్చటన్‌+ఉండున్‌?= ఎక్కడుంటాయి?; ఏ+భంగివి?= ఎట్టాంటివి?; అని అడిగినన్‌= అని అడుగగా; ఆ+మునీంద్రుండు= బుషీశ్చరుడు; ఆ విహగ+ఇం'ద్రునకున్‌= ఆ పక్షిరాజుతో; ఇట్లుః ఈ విధంగా; అనియెన్‌= అన్నాడు, చెప్పాడు తాత్పర్యం: అనటంతోనే సంతోషంతో 'ఆ ఏనుగు, తాబేలు ఎక్కడున్నాయి? వాటి సంగతేమిటి?' అని కొడుకు 'ప్రల్నించగా తండ్రి ఇట్టా అన్నాడు: .

" కళ్యపుండు గరుడునకు గజకచ్చపంబుల తెణం గెటేీంగించుట (సం. 13-25-1 (కుంభ)) సీ. 'ప్రాక్సృయోనిధి పొంఠం బర్వతం బొక్కటి । ఘన శృంగ కబ౪తాకాశ మగుచు,

నురగనామంబున నొప్పు, నచ్చేరువ । వసియించు నొక మహావారణంబు,

దానితటంబునం చామరకొల నబ్ధి 1 ననుకరించుచు మధురాచ్చవారి

సంపద సొంపారు సమదలీలల నగ్గ । జం బా నగంబుపై సంచరింప తే. మిట్టుం బల్లంబు గట్టును మెట్టు నొక్క; మట్టమై యది నునుపొరు మహిత మైన

యక్కొలన వీరు ద్రాపయా ననుదినంబు : నకుగు నయ్యిభవల్లభు. డనఘచరిత! 220

ఆనుళాసనిక సర్వము - ప్రథమాశ్వాసము 73 ప్రతిపదార్హం: అనఘ!= పాపం లేనివాడా! పుణ్యాత్ముడా!' ప్రాక్‌+పయోనిధి= తూర్పు సము(ద్రం; పాంతన్‌= ప్రక్కనే; పర్వృతంబు= కొండ" ఘనశ్చంగ= ఎత్తైన శిభరాలతో; కబళిత= (మైింగబడిన; ఆకాశము+అగుచున్‌= మిన్ను కలదై; ఉరగనామంబునన్‌= ఉరగమన్న పేరుతో, ఒప్పున్‌= పేరొందెను; ఆ--చేరువన్‌= ఆ ప్రక్కనే; మహావారణంబు= పెద్ద ఏనుగు; వసియించున్‌= నివసిస్తుంది; దానితటంబునన్‌= దాని ఒడ్డునే ఆ పర్వతం చరియలో; తామర కొలను= తామరపూల కాలను; అబ్దిన్‌= సముద్రాన్ని; అనుకరించుచున్‌= పోలుచూ; మధుర= తీపి; అచ్చ= స్వచ్చమైన; వారి= నీరు; సంపద= ఐశ్వర్యంతో; సొంపు+ఆరున్‌= అందగిస్తుంది; ఆ+గజంబు= ఆ ఏనుగు; సమదలీలన్‌= మదంతో కూడిన విలాసంతో; ఆనగంబుపైన్‌= ఆ కొండపై; సంచరింపన్‌= తిరుగగా; మియ్టు= ఎత్తు; పల్లంబు= లోతు, నిమ్న ప్రదేశం; గట్టును మెట్టునుఐ గట్టూ మెట్టూ? మట్టమైః సమమై; నునుపారున్‌= నున్నబడుతుంది; అనుదినంబు= ప్రతిరోజూ; మహితమైన= గొప్పదైన; ఆ+కొలను నీరు= ఆ చెరువునీరు; (త్రావంగాన్‌= (త్రాగటానికి; ఆ+ఇభవల్లభుండు= ఆ ఏనుగు రాజు; అరుగున్‌= వెళ్ళుతాఢ్డు, వెళ్తుతుంది. తొత్పర్యం: తూర్పు సముద్రం చెంత ఒక గొప్ప పర్వతం ఉన్నది. దాని శిఖరాలు ఆకాళాన్ని కప్పివేస్తుంటాయి. దానిపేరు ఉరగము. దాని ప్రక్కనే ఒక ఏనుగు నివసిస్తూ ఉన్నది. ఆ కొండ ప్రక్క ఒక కొలను. అందులో నీరు స్వచ్చంగా తియ్యగా ఉంటుంది. ఆ ఏనుగు ఆ కొండపై తిరుగాడుతూ ఉంటే ఎత్తూ పల్టాలూ, గట్టూ మెట్టూ ఏకచదరమై పోతుంది. ఆ ఏనుగు ఆ కొలనులో నీరు త్రాగటానికే ప్రతిరోజూ వెళ్ళుతుంది.

ఉ. _ అందొక కచ్చపప్రవరుం డత్యధికంబగు కాయమున్‌, బలం

బుం దనరన్‌ వసించు, జలముం గొను వాంఛ, గజంబు వోయినం

జెందంగనీక, సంగరముం జీయుం బెనంగుచు నీరుద్రావు, గొ

లుం, దెగెయుండు నిట్ల పగ రోష మెలర్పంగ నాండు నాంటికిన్‌, వ. ప్రతిపదార్థం: అందున్‌= అ కొలనులో, ఒక; కచ్చపజ తాబేలు; ప్రవరుండుజ (శ్రేష్టుడు; అతి= మిక్కిలి; అధికంబు+అగు= గొప్పనైన; కాయమున్‌= శరీరమూ; బలంబున్‌= బలమూ; తనరన్‌= కలిగి; వసించున్‌= నివసిస్తున్నది; గజంబు= ఏనుసు; జలమున్‌+కొను వొంచన్‌= నీరు త్రాగాలన్న ఆసక్తితో; పోయినన్‌= కొలనుకు పోగా; చెంద(గనీక= నీరందనివ్వకుండా; 'పెనంగుచున్‌= పెనగులాడుతూ; సంగరమున్‌ చేయున్‌= యుద్ధం చేస్తుంది: నీరుత్రావు= నీరుత్రాగే; గౌరున్‌= ఏనుగుకూడా; తెగిన తెగించి, ఏవురేగి; నాండయ నాంటికిన్‌= రోజు రోజుకూ; పగజ= వైరం; రోషము= కోపం; ఎలర్పంగన్‌= ఎక్కువకొగా; ఇట్టు+అజ= ఇదే రీతిగా? ఉండున్‌= ఉంటుంది. తాత్పర్యం: ఆ కొలనులో పెద్ద శరీరం కల బలిష్టమైన పెద్ద తాబేలు ఉంటున్నది. నీరు (త్రాగటానికి ఏనుగు దప్పికతో వస్తే అది (త్రాగనివ్వకుండా పోట్టాడుతుంది. ఆ ఏనుగుకూడా అట్టాగే పగ, రోషం రోజురోజుకూ ఎక్కువ కాగా జీవిస్తూ ఉన్నది. క, _ విను, మధు కైటభు లనియెడు : దనుజేంద్రులు కచ్చపంబు దంతియు నైవు

ట్టినవారు దమ్మెలుంగము ; బెనంగుదు రొండొరులతోడ భీకరభంగిన్‌, 222 ప్రతిపదార్హం: మధుకైటభులు+అనియెడు= ఆ పేర్లు కల; దనుజ+ఇంద్రులు= రాక్షసరాజులు; కచ్చపంబు= తాబేలు; దంతియున్‌= ఏనుగు ఐ; పుట్టినవారు= జన్మించినవారు; తమ్మున్‌= తమను తాము; ఎయుంగమి= తెలియనందువలన; భీకరభంగిన్‌= భయంకరవిధంగా; ఒండొరులతోడన్‌= ఒకరితో నొకరు; పెనంగుదురు= పోట్టాడుకొంటారు. తాత్పర్యం: వాళ్ళు మధుక్రైటభులనే రాక్షస (శ్రేష్టులు. కానీ తాబేలు, ఏనుగులుగా పుట్టినందువలన తా మెవ్వరో తమకు తెలియనందున భయంకరంగా ఒకరితో ఒకరు కయ్యమాడుకొంటున్నారు.

గౌడ శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము క _ఒంటిమెయి నుందంగా ము; క్కంటికి నా కచ్చపంబు గౌరుం బట్టం గంట యరిది, యొకపటి నా ; రెంటిం బొదువంగవలయు రే వెర వారన్‌." 223 ప్రతిపదార్థం: ఆ కచ్చపంబు= ఆ తాబేలు; ఆ గౌరున్‌= ఆ ఏనుగు; ఒంటిమెయిన్‌= ఒంటరిగా; ఉండగాన్‌= ఉన్నప్పుడు; పట్టన్‌+కంట= పట్టుకొనచూడటం;ముక్కంటికిన్‌= మూడు కన్నులున్న శివుడికైనా; అరిది= అసాధ్యం; ఒకపలీిన్‌= ఒకేసారి; ఆ రెంటిన్‌= ఆ రెండింటినీ; రే=ఐ రాత్రివేళ; వెలవారన్‌= ఉపాయంతో; పొదువంగవలయున్‌= పొదివి పట్టుకొనాలి. తాత్పర్యం: ఆ రెండూ విడివిడిగా ఉన్నపుడు శివుడైనా పట్టుకొనలేడు. రాత్రిపూట ఆ రెంటిని ఒకేసారి పట్టుకొనాలి. ఇదే ఉపాయం.” వ. అనవుడు వైనతేయుండు. 224 తాత్పర్యం: కళ్యపు డట్టా అనగా వినత కుమారుడెన గరుత్మంతుడు (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). ఆ. “బకటి గొలనిలోన నుండు నొక్కటి గొండ । మీంద సంచరించు, మీరు రెంటి నడ౮గ నొక్కమాట-'యడదరి-పట్టుట కృత్య ।; మనియెదర్సు, వశంబె? యట్ల చేయ?” 225 ప్రతిపదార్థం: ఒకటి= తాబేలు; కొలని లోనన్‌ ఉండున్‌= చెరువులో ఉంటుంది; ఒక్కటి= ఒక్కటి ; కొండమీ6దన్‌= పర్వతంపైన; సంచరించున్‌= తిరుగుతుంది కదా!; మీరు= మీరేమో!; రెంటిన్‌= రెండిటినీ; ఆడంగన్‌= అణగారేటట్టు; అడరి= ఏపురేగి; ఒక్కమాట= ఒకేసారి; ఆడరి =విబృంభించి; పట్టుట బంధించటర; కృత్యము= చేయదగినపని; అనియెదరు= అంటారు; అట్టు+అజ అట్టాగే: చేయన్‌= చేయటానికి; వళంబె?= శక్యమా? తాత్సర్యం: మీరు రెంటినీ, ఒకేసారి పొదివి పట్టుకొనాలి అంటారు. ఒకటేమో చెరువులో ఉంటుంది. మరొకటి కొండమీద తిరుగుతుంది కదా! ఇ దెట్టా వీలుపడుతుంది? విశేషం: ఇది పాఠకుడికి కలిగే ప్రళ్ళ పా(త్రద్వారా కవి చెప్పిస్తున్నాడు. కధ చెప్పటంలో ఇది గడుసుతనం. మీరు అనటం తండ్రీ గారిని గౌరవించటం, వు అనిన నది యట్టిద. ఉపాయంబు సెప్పెద; నాకర్ణింపు' మని యమ్మునివరుండు, 226 ప్రతిపదార్థం: ఆనినన్‌= అనగా (గరుత్మంతుడు); అది అట్టిద= అది అంతే; ఆకర్షింపుము= వినుము; ఉపాయంబుజ ఉపాయం; చెప్పెదన్‌= చెప్పుతాను (వినుము); అని; ఆ+శమునివరుండు= ఆ మునిరాజా, తాత్సర్యం: అదంతే. అని ఆ ముని'శ్రేష్టుడు “ఉపాయం చెప్పుతాను వినుము' అని. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). చ. కరిపతి నీరు ద్రావుటకుం గాం జనుదెంచినం గూర్మరాజు సం గర మొనరింధుచులడి తమకంబున దీళ్ళులం బాసి వీళమై దరి నడరంగం బట్టునది; తతృమయంబున రెంటిం గూడ నీ వెరవున నూంది చిత్తమున వేగిరపా టెటు లేక పొంచుమీ! 227 (ప్రతిష్లదార్థం: కరిపతి= ఏనుగురాజు; నీరున్‌+(త్రావుటకున్‌ కాన్‌= నీరు [త్రాగటానికై; చనుదెంచినన్‌= రాగా; కూర్మరాజు= తాబేలు రొజు; సంగరముజ యుద్ధం; ఒనరించుచుండిజ చేస్తూ చేస్తూ; తమకంబునన్‌= పట్టదలతో; నీళ్ళులన్‌= నీటిని; పాసి=ఐ వదలి;

ఆనుఠాసనిక సర్వము - ప్రథమాశ్వానము 75 వీ;కమైన్‌= ఉదుటుతో; దరిన్‌= ఒడ్డున; అడరంగన్‌= విజృంభించగా; పట్టునది= పట్టుకొనేది; తత్‌*సమయంబునన్‌= అప్పుడు; రెంటిన్‌= రెండిటిని; కూడన్‌= కలిసేటట్టు, కలిపి; ఈ వెరవునన్‌= ఈ ఉపాయంతో; ఊంది= నొక్కి; చిత్తమునన్‌= మనస్సులో; వేగిరపాటు= తొందరపాటు; ఎటు లేక= ఏదీ లేకుండా; పొంచుమీ!= పొంచి ఉండాలి సుమా! తాత్పర్యం: ఏనుగు నీళ్ళకు రాగానే తాబేలు పోట్లాడటం (ప్రారంభిస్తూ ఒడ్డుమీదికి వస్తుంది. ఆ సమయం కొరకు నీవు ఉపాయంగా తొందరపడకుండా పొంచి ఉండాలి", విశేషం: చిన్న పిల్లవాడికి తండ్రి చెప్పే వైనం భావించుకొని చూస్తే కాని ఈ సంభాషణలో అందం తెలియదు.

స. అని యుపదేశించిన ఏీడ్కొనుటకు వినతుం దయిన తనయు సత్యాదరంబునం గనుంగొని యత్తపోధన సత్తముందు 'నీవు గజికచ్చపంబుల నాహారంబుగాం గొనిన నీకుం ద్రిదశాహారంబు తేర దొరకొనుటకు సందేహంబు లేదను పల్కువల్కి పరమాశీర్వాదంబు లిచ్చిన. 228

ప్రతిపదార్హం: అనిఉపదేశించినన్‌= అనిబోధించగా:; వీడ్కొనుటకున్‌= వదలివెళ్ళుటకు; వినతుండు+అయిన= వంగి నమస్కరించగా; తనయున్‌= కొడుకును; అతి+ఆదరంబునన్‌= మిక్కిలి వాత్సల్యంతో; కనుంగొని= చూచి; ఆ+తపోధన= ఆ తపస్పే ధనంగా కలవారిలో (అతడి ఐశ్వర్యమంతా అదే); సత్తముండుజ శ్రేష్టుడు; గజ= ఏనుగు; కచ్చపంబులన్‌= తాబేలులను; ఆహారంబుగాన్‌= అన్నంగా; కొనినన్‌= (గ్రహిస్తే నీకున్‌; త్రిదశ+ఆహారంబు= దేవతల అన్నమైన అమృతం; త్రిదశులు= బాల్య యౌవన కౌమార దళలు మూడే కలవారు; (దేవతలు. వారికి వృద్దాప్యం లేదు); లేరన్‌= తేవటానికి; దొరకొనుటకున్‌= పూనుకొనటానికి; సందేహంబు= సంశయం; పరమ= గొప్ప, మహత్తరమైన; ఆశీర్వాదంబులు= ఆశీస్సులు.

తాత్పర్యం: తండ్రి మార్గం చెప్పగానే ప్రయాణమై పోవటానికి వంగి నమస్కరించిన కొడుకును (ప్రేమగా చూచి

ఆ మహా తపస్వి ఇట్టా అన్నాడు: “నీవు ఆ ఏనుగు తాబేళ్ళను ఆహారం చేసికొంటే అమృతం తెచ్చే శక్తి నీకు

వస్తుంది. సందేహం లేదు" అని ఆశీర్వదించాడు.

ము. విని యుత్వాహము గందళంపంగ వియద్వీధీగతుం డై, వినూ న నికాయంబులు దూలం బక్షతివితానస్పార వీప్తి ప్రజం బినరశ్శి ప్రకరంబుం గీడ్పలుపం బక్షీంద్రుండు చంచర్గతిం జనియెం దా నురగాభిధాన మగు నా శైైలంబు పెందిప్పకున్‌. 229

ప్రతిపదార్థం: పక్షి౪ఇంద్రుండు= పక్షులరాజు; విని=ఐ ఆలించి; ఉత్సాహము= పనిమీద తొందర: కందళింపంగన్‌= అంకురించగా; వియత్‌= ఆకాశమనే; వీధీ= మార్గం; గతుండై= పొందినవాడై; విమాన నికాయంబులు= విమానసమూహాలు; తూలన్‌= చెల్టాచెదరు కాగా; పక్షతి= రెక్కల; వితాన= సమూహం; స్ఫారదీప్తి వ్రజంబు= కదిలే కాంతుల గుంపు; ఇనర్శశ్మిన్‌= సూర్యకాంతి; ప్రకరంబున్‌= సమూహాన్ని; కీడ్పలలుపన్‌= కీడుపరచగా; చంచద్గతిన్‌= ఉత్సాహంతో చలించే నడకతో; తాను= గరుత్మంత్తుడు; ఉరగ+అభిధానము+అగుజ ఉరగమన్న పేరుగల; ఆజ ఇదివరకే తెలిసిన; శ్రైలంబు= కొండమీద ఉన్న; పెన్‌+తిప్పకున్‌= పెద్దశిఖరానికి; చనియెన్‌= వెళ్ళాడు. తాత్పర్యం: గరుత్మంతుడు తండ్రి చెప్పినదంతా (శ్రద్ధగా విని ఉత్సాహం ఉరకలు వేస్తుండగా, రెక్కల జంటనుండి వెలువడే కాంతులు సూర్యకాంతిని కప్పివేయగా, ఆకాశంలో దేవతల విమానాలు అతడి రెక్కల గాలికి చెల్దాచెదరు కాగా ఉరగమన్న పేరున్న ఆ కొండతిప్పకు వెళ్ళాడు.

విశేషం: పద్యంలో గుంపు - అన్న అర్ధంలో ఎన్ని పర్యాయపదాలు వచ్చాయో పాఠకులు గుర్తించాలి.

76 త్రీముదాంద్ర మహాభాలతను క. చని, యల్పశరీరుండై, తమ నెబు[గక యుండ, మెలంగి దానోగ్రగజేం

త్రునిం గాంచి నీరి కది పాశ; యిన యప్పుడు వెనుకం జనియె నెలమి దలిర్వన్‌. 3230 ప్రతిపదార్థం; చనిజ= వెళ్ళి; అల్పశరీరుండు+ఐ= చిన్న శరీరం కలవాడై" తనున్‌= తనను ఎలుంగక ఉండన్‌= ఎవ్వరూ గుర్రించఎండా; మెల6€గి= (ప్రవర్తించి; దాన+ఉ(గ్రజ మదజలంతో భయంకరమైన; గజ+ఇం(ద్రునిన్‌= ఏనుకులరాజును, కాంచి=ఐ చూచి” నీరికిన్‌=ఐ నీటికొరకై;: అది= ఆ యేనుగు; పోయిన= వెళ్ళిన; అప్పుడు= ఆ సమయంలో; ఎలమి= సంతోషం తిలిర్చన్‌= చిఇరెత్త-. వెనుకన్‌ చనియెన్‌= వెనుకగా వెళ్ళాడు. తొత్పర్యఆ: తన శరీరాన్ని చిన్నదిగా చేసికొని ఎవరికీ తెలియకుండా దాక్కొంటూ భయంకరమైన ఆ యేనుగు నీళ్ళకు బయలుదేరగా? వెన్నంటి తానూ వెళ్ళాడు. విశేషం: అల్పశరీరం= అణిమ అన్న అష్టసిద్దులలో ఒకటి. దాన+ఉ(గ్ర= మదించిన ఏనుగు దౌడల నుండి చుదపువాసన గల నీరు స్రవిస్తుంది అని గజళాస్త్రం. ఉ దంతి సనంగ, భూరినుదధారల గాలి యెఖజింగి. కూర్మమ

త్యంత సముద్ధతిం గొలని కడ్డపడన్‌ వెసవచ్చె; వచ్చినన్‌,

దంతియు నీరువట్టున నుదగ్రపుం గోపము సందదింప, దు

ర్హాంతసముద్యమం బెసంగ దాని పయిన్‌ గవిసెన్‌ మహోగ్రమై. 231 (ప్రతిపదార్థం: దంతి=ఏన్లు; చనంగన్‌= వెళ్ళగా; భూరి గొప్ప; మదధారలజ= మదజలపు ధారల; గాలి= వాసన; ఎఆింగి= తెలిసి" కూర్మము= తాబేలు; అతి+అంతజ= అత్యంత= చాలా ఎక్కువ; సముద్దతిన్‌= గర్వంతో; కొలనికిన్‌= చెరువుకు; అడ్డపడన్‌= అడ్డపడటానికి; వెసన్‌= చివాలున; వచ్చెన్‌= వచ్చింది; వచ్చినన్‌= వచ్చేటప్పటికి; దంతియున్‌= ఏనుగుకూడా; నీరువట్టునన్‌= దప్పికవలన; ఉత్‌+అ(గ్రపుజ చాలా భయంకరమైన; కోపము రోషం; సందడింపన్‌= ముసురుకొనగా; డుర్‌+దాంత= అణచరాని; సముద్యమంబు= గొప్ప ప్రయత్నం; ఎసంగన్‌= అతిశయించగా; దాని పయిన్‌= తాబేలు మీదకు; మహా+ఉ(గ్రమై= మహా భయంకరంగా; కవిసెన్‌=ఐ దూకింది. తొత్పర్యం: ఏనుగణి చెరువును సమీపిస్తుండగానే గాలివలన దాని మదజల వాసనను పసిగట్టి తాబేలు మహో(ద్రేకంతో కొలను కడ్డంగా నిలబడిందీ. అసలే దప్పికతో వున్న ఏనుగుకు కోపం హద్దులు దాటింది. వెంటనే మహాభయంకరంగా తాబేలుపైకి దూకింది. చు. కవిసి, శ్రారయులైన మునికాళ్ళను వ్రేయంగ, సొము నీరిలో

చు వెడలకుండి కూర్మ మతసే సుస్థిర తీవ్రనఖంబులం బదా

గ్ర విదళనంబు సేయణుం గరంబున మోందంగ వారణంబు దం

తవిహతి నాంపం గచ్చపము, దారుణ సుయ్యె రణంబు భూవరా! 232 ప్రతిపదార్థం: భూవరా[!= భూమికి భర్త! ధర్మరాజా! (ఈ కధను భీష్ముడు ధర్మరాజుకు చెప్పుతున్నాడు. అని మరిచిపోయిన పారకులకు గుర్తుచేయటం, వక్ష్త-శ్రోత-వీరిద్దరిని ఆశ్రయించే పురాణం వచ్చింది); కవిసి= (ఏనుగు); ఎదిరించి; ఖరంబులు+ఐనజ= వాడిఅయిన; మునికాళ్ళను= ముందుకాళ్ళతో; వ్రేయ6గన్‌= వేసికొట్టేసరికి; కూర్మము= తాబేలు; సాము= సగం; నీరిలోను= నీటిలోనుండి; వెడలక+ఉండి=ఐ బయటకు రాకుండా ఉండి; అతను= బలిష్టమైన; స్ట్రిర= గట్టిగా ఉన్న; తీవ్ర= భయంకరమైన;

ఆనుళాసనిక పర్వము ఆ ప్రథమాశ్వాపము ణ్గాణ్లా

నఖంబులన్‌= గోళ్ళతో; పద+అ(గ్ర= పాదాల పైభాగాన్ని; విదళనంబు= చీల్చటం; చేయంగన్‌= చేసేసరికి; వారణంబు= ఏనుగు; కరంబునన్‌= తొండంతో; మోదంగన్‌= గట్టిగా కొట్టగా; కచ్చపము= తాబేలు; దంత= పండ్ల విహతిన్‌= దెబ్బతో; నొంపన్‌= నొప్పింపగా; రణంబుజ యుద్దం; దారుణము= భయంకరం: అయ్యెన్‌= అయినది. తాత్పర్యం: ధర్మరాజా! దప్పికతో వచ్చిన ఏనుగు అడ్డుపడిన తాబేలును తన వాడిమైన మునికాళ్ళతో (త్రాక్కింది. తాబేలేమో సగం నీటిలోనే ఉంటూ తన గట్టిగోళ్ళతో ఏనుగు పాదాల పైభాగాలను చీల్చింది. ఏనుగు తొండంతో బాదింది. తాబేలు దంతాలతో కొరికింది. ఈ విధంగా యుద్దం భయంకరంగా సాగింది. విశేషం: తెలుగు సాహిత్యంలో జంతువుల యుద్దవైఖరిని అద్భుతంగా చిత్రిస్తున్న పద్య మిది. అముక్తమాల్యదలో ఖాండిక్య కేశి ధ్వజసంవాదంలో యాగగోవును పులిచంపిన వైనం రాయలవారు చిత్రించారు. దీనికి తిక్కన్నగారి పద్యం మూలంవలె ఉన్నది. అంటే రెండూ చదివి తీరాలని భావం. ఉ. _ ఇమ్మెయిం బోరి పోరి, మది నేపును గోపము నగ్గలింప, (గూ

గృమ్ము గడంగి, నీ ర్వెడలి మత్తకరిన్‌ వడి నాక్రమింపంా,

గ్రమ్మన రెంటినిం బొదివి, కచ్చపమున్‌ వలకాల వామపా

దమ్మున వారణంబును ముదమ్మునం బట్టి తగిల్చె గోళ్ళులన్‌. 233 ప్రతిపదార్థం: ఈ+మెయిన్‌= ఈ విధంగా; పోరిపోరి= పోరాడి పోరాడి; మదిన్‌= మనస్సులో; ఏపును= విజబ్బంభణం; కోపము= రోషం; అగ్గలింపన్‌= ఎక్కువకాగా; కూర్మమ్ముజ తాబేలు; కడంగి= పూనుకొని; నీరు+వెడలి= నీటినుండి బైటికి దూకి; మత్త కరిన్‌= మదించిన ఏనుగును; వడిన్‌= వేగంగా; ఆక్రమింపంగాన్‌= పైకి దూకే సరికి; గ్రమ్మనన్‌= హరాత్తుగా; రెంటినిన్‌= రెండిటినీ; పాదివిజ ఆక్రమించి; వలకాలన్‌= కుడికాలితో; కచ్చపమున్‌= తాబేటిని; వామపాదమ్మునన్‌= ఎడమకాలితో; వారణంబును= ఏనుగును; పట్టి= పట్టుకొని; గోళ్ళులన్‌= గోళ్ళకు; తగిల్బెన్‌= ్రేలాడదీశాడు. తాత్పర్యం: ఈ విధంగా రెండూ పోరిపోరి విసుగెత్తి కోపం, మదం విజృంభించగా తాబేలు నీటిలోనుండి బైటకు వచ్చి గజరాజును ఆక్రమించింది. అదను చూచి గరుత్మంతుడు తాబేలును కుడికాలితో, ఏనుగును ఎడమ కాలితో గోళ్ళకు పట్టుకార్లకు (వ్రేలాడదీసినట్టు (వ్రేలాడదీశాడు.

నే లా

విశేషం: ఇది చాలా గొప్ప వర్లన. రెంటినీ గరుత్మంతుడు పట్టుకొన్న వైనం చాలా గొప్పగా చిత్రం గీసి చూపించాడు కవిబ్రహ్మ. వ ఇట్టు వినతపట్టి పట్టిన నవి దమయంగంబులు పొరలం బడ నడిచిపడుటయు నతండు. 234 ప్రతిపదార్థం: ఇట్టు= ఈ విధంగా; వినతపట్టి= వినతకొడుకు - గరుత్మంతుడు; పట్టినన్‌= గోళ్ళతో పట్టుకొనగా; అవి= తాబేలూ, ఏనుగు; తమ అంగంబులు= అవయవాలు; పొరలన్‌*పడన్‌= తిరగబడగా, బోర్జాపడగా; అడచిపడుటయున్‌= ఎగిరిపడగా; అతండు= వినతపట్టి. తాత్పర్యం: ఈ విధంగా గరుత్మంతుడు గోళ్ళతో పట్టుకొనగా తాబేలూ, ఏనుగూ తమ శరీరాలు తిరగబడగా ఎగిరిపడ్డాయి. అప్పు డతడు. విశేషం: గరుత్మంతుడి గోళ్ళకు ్రేళ్ళాడే జంతువుల స్థితిని వరిస్తుంది ఈ చిన్న వచనం. మ, పెలుచన్‌ గోళుల నొత్తి యగ్గజముం దాంబేలున్‌ వసం బేది మూ

రల నొందన్‌ వెస నెత్తి, మేఘయుగళీసక్తోల్లసద్దెరికా

చలవైహాయసకేళయో యన నభస్సంచారియైై, యుబ్బు న

గ్గలికన్‌ దవ్వుగం బాజి, యొక్క ఘనవ్యక్షం బయ్యెడం దోంచినన్‌. 235

778 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ప్రతిపదార్థం: పెలుచన్‌= గట్టిగా? గోళులన్‌= గోళ్ళతో: ఒత్తి= పట్టుకొని; ఆ+గజము= ఆ ఏనుగు; తాంబేలున్‌= కచ్చపమున్నూ: వసంబు+ఏది= శక్తిని కోల్పోయి; మూర్చలనొందన్‌= మూర్చపోగా; వెసన్‌= త్వరగా; ఎత్తి=ఐ పైకిలేపి? మేఘ యుగళీ= రెండు మేఘాలతో; సక్త= కూడియున్న; ఉత్‌+లసత్‌= ప్రకాశించే; గైరికజఐ బంగారు; అచల= కొండయొక్క; వైహాయస కేళియోఅనన్‌= ఆకాశసంచారశక్రీడా అన్నట్టుగా; నభః+సంచారిఐ= ఆకాశంలో ఎగురుతూ; ఉబ్బు= గర్వం యొక్క; అగ్గలికన్‌= ఆధిక్యంతో; దవ్వుగన్‌= దూరంగా; పాటి= ఎగిరిపోయి; ఒక్కజ ఒక; ఘనజ పెద్ద; వృక్షంబు= చెట్టు; అయ్యెడన్‌= అక్కడ; తోంచినన్‌= కనిపించగా. తాత్పర్యం: ఆ రెండు జంతువులనూ గోళ్ళతో తేలికగా పట్టుకొనే సరికి అవి మూర్చపోయాయి. ఆ రెండింటితో ఆకాశంలోకి ఎగరటం ఎట్లా ఉన్నదంటే - రెండు మేఘాలు తనమీద వాలగా బంగారుకొండ ఆకాశంలో ఎగిరిపోతున్నట్టుగా ఉన్నది. అట్లా గర్వాతిశయంతో ఎగురుతూ దూరంగా పోయి ఒక చెట్టు కనిపించగా. విశేషం: అలం: ఉ(్రేక్ష ఇందులో చెప్పిన పోలిక (అలంకారం) చాలా అందమైనదే కాక చాలా గంభీరమైనది కూడా. గరుత్మంతుడు ఎ(ర్రనివాడు కనుక బంగారుకొండ. జంతువులు రెండు నల్లనివి కనుక మేఘాలు. ఆ. ధానిమీంద నుండి, వాని రెంటిని భుజం ; పంగ మది. దలంచి, పంచయోజ నముల నిడువు గల్గు రమణీయశాఖపై ; గరుడుం డెలమి నెఅంగెం గురువరేణ్య! 236 ప్రతిపదార్థం: కురువరేణ్య[!= కౌరవశ్రేషుడా!; దానిమీందన్‌= చెట్టుపైన; ఉండి= కూర్చొని, వాని రెంటినిన్‌= ఆ రెండు జంతువులను; భుజింపంగన్ట్‌= తినటానికి; మదిన్‌= మనస్సులో; తలంచి= అనుకొని; పంచజ= ఐదు; యోజనములు= యోజనమంటే సుమారు 4 (క్రోసులు - ఆమడ; ఐదు యోజనములు= 20 ఆమడలు; నిడుపుజ పొడవు; కల్లు= ఉన్న; రమణీయ= అందమైన; శాఖపైన్‌= కొమ్మమీద; గరుడుండు= గరుత్మంతుడు; ఎలమిన్‌= సంతోషంతో; ఎజుగెన్‌= వ్రాలెను. తాత్సర్యం: ఐదు యోజనాల పొడవున్న ఆ చెట్టు కొమ్మమీద కూర్చొని ఆ రెంటిని తిందామని అనుకొని గరుత్మంతుడు సంతోషంతో కొమ్మమీదకు దిగాడు. క. ఎఅంగిన, యప్పను వ్రేగున । విలుగుటయును, శాఖ చూచి విహగేంద్రుండు గొం దు మునుల నందు గన్లొని ।; వెలపున నాత్మీయ చిత్తవృత్తి గలంగన్‌. 237 ప్రతిపదార్థం: ఎజంగినన్‌= వ్రాలగా; ఆ+పెను= ఆ పెద్ద; (వ్రేంగునన్‌= బరువుకు; శాఖవా కొమ్మ; విటుగుటయునున్‌= విరగగా; చూచి= కన్హాన్సి విహగ+ఇంద్రుండు= పక్షిశ్రేష్టుడు, గరుత్మంతుడు; అందున్‌= ఆ కొమ్మమీద; కొందయు మునులన్‌= కాంతమంది తపస్వులను; కన్లాని= చూచి; వెజపునన్‌= భయంతో; ఆత్మీయ= తన; చిత్తవృత్తి= మనస్సు; కలంగన్‌= కలతచెందగా. తాత్పర్యం: _వ్రాలేసరికి ఆ పెద్దబరువుకు అంతకొమ్మకూడా విరిగిపోయింది. ఆ కొమ్మమీద కొందరు మును లుండటం చూచిన గరుత్మంతుడికి మనస్సు బాధపడి. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). తే. అవనిం బడనీక, శాఖం జంచువునం బట్టి । పట్టి వారల సుస్థితుల్‌ పల్లటిలక యుండ, వెరవున ధరియించి, యొయ్య నెగయం। జూచి యవ్వాలఖిల్యులు చోద్య మంది. 238 ప్రతిపదార్థం; అవనిన్‌= నేలపై పడనీకజఐ పడనివ్వక; శాఖన్‌= కొమ్మను; చంచువునన్‌= ముక్కుతో; పట్టిపట్టి= గట్టిగా కరచుకొని; వారల= మునుల; సుస్టితుల్‌= కూర్చున్నతిరు; ఫల్లటిలకయుండన్‌= చెదరిపోకుండా; వెరవునన్‌= నేర్పుతో; ధరియించి = ధరించి పట్టుకొని; ఒయ్యన్‌= వెమ్మద్రిగా; ఎగయన్‌= ఎగరటం; చూచి; ఆ+వాలభిల్యులు= వాలఖిల్యులనబడే ఆ మునులు; చోద్యము+అంది=

ఆనుశాసనిక్ష పర్వము ఉం ప్రథనూశ్వానము 79

ఆశ్చర్యపడి. తాత్పర్యం: భూమిపై పడబోతున్న ఆ కొమ్మను ముక్కున పట్టుకొని ఆ మునుల కేమాత్రం స్టానభ్రంశం కాకుండా చూస్తూ నెమ్మదిగా ఎగిరెసరికి ఆ మునులు చూచి ఆశ్చర్యపడి, విశేషం: ఆ మునులు 360 మంది సంవత్సరకాలమనీ, గరుత్మంతుడు సూర్యుడనీ, కాలస్వరూపుడనీ వేదం వర్షిస్తుంది. వ. వైనతేయుం దగుట మనంబుల ననుసంధించి కరుణించి. 239 ప్రతిపదార్హం: వైనతేయుండు= వినతకొడుకు; అగుట= కాఎబం, మనంబులన్‌= మనసులలో; అనుసంధించి= భావించి; కరుణించి= దయతలచి. తాత్పర్యం: అతడు గరుత్మంతుడని మనస్సులలో భావించి దయ తలచి. (తరువాతి పద్యంతో అన్నయం.) క. *'ఈతండు దక్కంగ, నొరులకు , నీతెజంగు బలంబు, వెరవు నేల కలుగు? నం

చాతరుశాఖ విడిచి చని । రాతని దీవించి యోగ్య మయ్యెడు నెడకున్‌. 240 ప్రతిపదార్థం: ఈతండు= ఈ గరుత్మంతుడు; తక్కంగన్‌= తప్పించి, కాకపోతే: ఈ తెజంగు= ఇట్లాంటి; బలంబు= బలమూ; వెరవు= నేర్పు ఏల కలుగున్‌?= ఎట్టా కలుగుతాయి?; అంచున్‌= అనుకొంటూ; ఆ తరుశాఖన్‌= ఆ చెట్టుకొమ్మను; విడిచి= వదలిపెట్టి, అతనిన్‌ దీవించి= అతడి కాశీస్సు లిచ్చి; యోగ్యము+అయ్యెడు= తగినటువంటి; ఎడకున్‌= చోటికి; చనిరి = పోయారు. తాత్పర్యం: ఇతడిని వదలిపెట్టితే మరొక రెవ్వ రున్నారు? ఇంత బలం, ఉపాయం కలవారు? అని ఆ మునులు అతడిని దీవించి ఆ చెట్టుకొమ్మను వదలిపెట్టి వాళ్ళకిష్టమైన చోటికి వెళ్ళిపోయారు. వ. చనినన్‌ గరుత్మంతుండు సంతోషించెం దదనంతరంబ, 241 ప్రతిపదార్థం: చనినన్‌= వెళ్ళగా; గరుత్మంతుండు= వినతకొడుకు; సంతోషించెన్‌= ఆనందించాడు; తత్‌+అనంతరంబ= ఆ తరువాత. తాత్పర్యం: వెళ్ళగా గరుత్మంతుడు సంతోషించాడు. తరువాత, ఆ. “విపులశాఖ నిచట విడిచిన నిచ్చటి । జంతుకులము లెల్ల జచ్చు; నింక

నేమి సేయువాడ? నే నను నెవ్వగ ; వుట్టి నవ్విహంగపుంగవునకు. 242 ప్రతిపదార్థం: విపుల= విస్తారమైన; శాఖన్‌= కొమ్మను; ఇచటన్‌= ఇక్కడ; విడిచినన్‌= వదలితే; ఇచ్చటి= ఇక్కడి; జంతు కులములు= జంతువుల గుంపులన్నీ; చచ్చున్‌= చస్తాయి; ఇం5న్‌= మరి; ఏమిచేయువాండన్‌?= ఏం చేసేది?; అన్గు= అన్నటువంటి; నెజ+వగ= నిండు దుఃఖం; ఆ+విహంగజ ఆ పక్షి; పుంగవునకున్‌= (శ్రేష్టునకు; పుట్టెన్‌= కలిగింది. తాత్పర్యం: “ఈ పెద్దకొమ్మ నిక్కడ వదలిపెట్టితే ఇక్కడున్న జంతువులని నలిగి చచ్చిపోతాయి. మరి ఇంకా ఏమి చేయగల?'నన్న బాధ కలిగింది ఆ గరుత్మంతుడికి, విశేషం: ఈ ఆలోచన అతడి దయను ప్రకటిస్తుంది. గరుత్మంతుడు ఎంత మహానుభావుడో వివరించే కథ కనక ఆయా గుణాలను చెప్పుతూ పోతాడు మహాకవి. వాటిని మనం భావించాలి.

80 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము వ. అట్టి యెడ. 243 తాత్పర్యం: అప్పుడు. తే. 'నిందితాచార యుతము, కులింద దేశ; మంబుధి ప్రాంత, మీశాఖ యందు విదువు, మమరవరుల పం పిది, విహగాధినాథ!' ; యను నెలుంగు నభంబునం దచావహిట్లె. వతశ4 ప్రతిపదార్ధల: విహగ= (ఆకాశంలో ఎగిరే) పక్షులకు; అధినాధ!= అధిపతీ! రాజా!; నిందిత= అపవిత్రమైన; ఆచార= ఆచారాలతో; యుతము= కూడుకొన్న, నిండిన; కులింద దేశము= ఆ పేరుగల దేశ (సమీపాన); అంబుధిప్రాంతముజ సము(ద్రప్రాంతం; ఈ శాఖన్‌= కొమ్మను; అందున్‌= అక్కడ; విడువుము= వదలిపెట్టుము; అమరవరులజ= పూజించదగిన దేవతలయొక్క:; పంపు= ఆజ్ఞ ఇది; అను+ఎలుంగు= అన్న మాటలు; నభంబునందున్‌= ఆేకాశంలో; ఆవహిల్లైన్‌= వ్యాపించెను. తాత్పర్యం: ఓయీ! పక్షిరాజా! పూజ్యులైన దేవతలు నీ కనుజ్ఞ ఇస్తున్నారు. 'దురాచారంతో అపవి(త్రమైన కులిందదేశ సముద్ర (ప్రాంతంలో ఈ కొమ్మను వదలిపెట్టుము” అన్న మాటలు ఆకాశంలో వినిపించాయి. విశేషం: అధర్మం, శిక్షించదగింది కనుక ఆ శిక్షించే అధికారులు దేవతలు కనుక వా రాజ్ఞాపించారు. ('ప్రపంచగతిలో సమత్వాన్ని కాపాడేవారు దేవతలు. అసమత్వాన్ని కల్పించే శక్తులు రాక్షసులు. వీళ్ళిద్దరూ వ్యక్తులు కారు. విశ్చంలో భావశక్తులు. క. విని, సత్వరముగ నటం గొని । చని, యద్దేశమునం గల్గు జనములు మృతిం బొం ద, నతం డా చక్కటి నా, ఘసశాఖయు నెమ్మనంబు కలకయు విడిచెన్‌. 245 ప్రతిపదార్థం: విని= ఆలించి; సత్వరముగన్‌= తొందరగా; అటన్‌= అక్కడకు; కొని= (గ్రహించి: చని= వెళ్ళి; ఆ+దేశమునన్‌= ఆ (ప్రాంతంలో; కల్లుజ ఉండే; జనములు= ప్రజలు; మృతిన్‌ పొందన్‌= చావగా; అతండు= ఆ గరుత్మంతుడు; ఆ చక్కటిన్‌= ఆ ప్రదేశంలో; ఆ ఘనశాఖయున్‌= ఆ పెద్దకొమ్మను; నెమ్మనంబు= నిండు మనస్సులోని; కలంకయున్‌= కలతను; విడిచెన్‌= త్యజించాడు. తాత్పర్యం: వినీ వినగానే వెంటనే ఆ ప్రదేశానికి వెళ్ళి అక్కడివారు చచ్చేటట్టుగా; ఆ పెద్దకొమ్మును మనస్సులోని కలతతో పాటు విడిచిపెట్టాడు. విశేషం: కొమ్మును విడవటమూ - కలతపోవటమూ ఒకేసారి జరిగాయన్నమాట. వ. విడిచి భరితలీలంబుగా నొక్క శైలంబు విశాల తటంబునకుం బోయి. 246 ప్రతిపదార్థం: కొమ్మను విడిచి; భరితజ భరించబడిన; లీలంబుగాన్‌= విలాసంగా; ఒక్క శైలంబు= ఒక కొండయొక్క: విశాలతటంబునకున్‌*పోయి= విశాలమైన ఒడ్డు (ప్రదేశానికి వెళ్ళి. తాత్పర్యం: కొమ్మను అట్లా వదలిపెట్టి చాలా విలాసంగా ఒక కొండపై ఉన్న చదరమైన మైదానానికి పోయి. విశేషం: భరితలిలంబుగాన్‌= బరువు దించుకొన్న తరువాత కలిగే ఉల్లాసాన్ని సూచించే మాట. క. కరికచ్చపముల పెన్నె। త్తురుం గండలుం గ్రొవ్వు, మెదడుం దుష్టిగం బక్షీ శ్వరుం డాని, యధికబలబం | ధురుండై యమృతమున కేళె దుర్దాంతగతిన్‌. 247 ప్రతిపదార్థం: కరి కచ్చపములజ ఏనుగు తాబేళ్ళ యొక్క; పెన్‌= పెద్ద; నెత్తురును; కండలున్‌= కండలును; (కొవ్వూ; మెదడూ;

అనుశాసనిక పర్వము - ప్రథమాశ్వాసము 81 తుష్టిగన్‌=ఐ సంతోషంగా; పక్షి*ఈశ్చరుండు= పక్షిరాజు; ఆని= తిని; అధిక= ఎక్కువ; బలబంధురుండు+ఐ=ఐ బలంతో కూడుకొన్నవాడై; దుర్‌+దాంత= ఆపరాని; గతిన్‌= నడకతో, ప్రయాణంతో; అమృతమునకున్‌= అమృతంకొరకు; ఏలన్‌= వెళ్ళాడు. తాత్పర్యం: ఏనుగూ, తాబేలూ రెంటిని నెత్తురూ, కండలూ, (క్రావ్వూ, మెదడూ తృప్తిగా భోజనం చేసి సంతుష్టుడై పక్షిరాజు కావలసిన బలాన్ని పొంది, ఆపరాని వేగంతో అమృతం కొరకు వెళ్ళాడు.

వ. ఇవ్విధంబున. 2486 తాత్పర్యం: ఈ విధంగా. క. _ చని, దానిచుట్టు మండెడు । ననలంబును జూచి, తవ్మహత్తర జిహ్వల్‌

దనికిన నెజికలు గమరునొ ; యను తలపున బ్రహ్మం గాన నరిగె రయమునన్‌. 249 ప్రతిపదార్థం: చనిజ వెళ్ళి; దాని= అమృతం; చుట్టు= చుట్టూరా; మండెడు= మండే; అనలంబును= అగ్నిని; చూచిజ కని; తత్‌= ఆ అగ్నియొక్క; మహత్రరజ గొప్ప; జిహ్వల్‌= నాల్కలు; తనికినన్‌= తాకితే; ఎజుకలు= రెక్కలు; కమరునొజ కాలునో; అనుజ అన్న; తలయునన్‌= ఆలోచనతో; (బ్రహ్మన్‌= తాతగారైన బ్రహ్మదేవుడిని; కానన్‌= చూడటానికి; రయమునన్‌= వేగంగా; అరిగెన్‌= వెళ్ళాడు. తొత్సర్యం: అమృతం దగ్గరకు వెళ్ళేసరికి దానిచుట్టూ అగ్ని మండుతున్నది. ఆ మంటలు తాకితే రెక్కలు కమిలిపోతాయేమోనన్న భయంతో తాత (బ్రహ్మ దగ్గరకు వెళ్ళాడు (ఉపాయం కొరకు). వ. అరిగి తచ్చరణ పద్మంబులకుం బ్రణతుండై కేలు మొగిచి. 250 ప్రతిపదార్థం: అరిగిజఐ వెళ్ళి; తల్‌= (బ్రహ్మ యొక్క; చరణ= పాదాలనెడి; పద్మంబులకున్‌= తామరపూలకు; ప్రణతుండు+ఐ= వంగి; కేలు మొగిచి= నమస్కరించి. తొత్సర్యం: వెళ్ళి ఆయన పాదపద్మాలకు వంగి నమస్కరించి. చ. 'వినతకు దాస్య మొందె నొకవెంటం దదీయ నిరాసహేతువై

యనఘవిచార! నాకు నమృతాహరణంబు విధేయ మయ్యె; న

ప్పనిమెయి నగ్నిచేత థగుయా టగు నన్వెఖతో భవద్దయా

వననిధి నాశ్రయించుటకు వచ్చితి; నార్తశరణ్య! కావవే!" 261 ప్రతిపదార్థం: అనఘజ పాపంలేని; విచార!= ఆలోచన కలవాడా!; ఒక వెంటన్‌= ఒకానొక కారణంగా; వినతకున్‌= మా అమ్మకు; దాస్యము+ఒందెన్‌= దాస్యం కలిగింది; తదీయ= దాని; నిరాసహేతువై= పోగొట్టే కారణంగా; నాకున్‌= నాకు; అమృత= అమృతాన్ని: ఆహరణంబుజ తేవటం; విధేయముజ= చేయవలసిన పని; అయ్యెన్‌= సంభవించింది; ఆ పనిమెయిన్‌= ఆ కార్యంలో; అన్నిచేతన్‌= అన్నివలన; నగుయాటు= అవమానం; అగున్‌= బౌను; అన్‌= అన్నట్టి; వెజతోన్‌= భయంతో; భవత్‌= నీ; దయాజ= కరుణ అనే; వననిధిన్‌= సముద్రాన్ని; ఆ(శ్రయించుటకున్‌= శరభణొందటానికి; వచ్చితిన్‌= వచ్చాను; ఆర్తశరణ్య!= బాధలలో ఉన్నవారికి దిక్కైనవాడా!; కావవే!= రక్షించుమూ! తాత్సర్యం: ' పవిత్రమైన ఆలోచన కలవాడా! మా అమ్మ కొక కారణంగా దాస్యం కలిగింది. దానిని పోగొట్టుకొనే నిమిత్తం నాకు అమృతం తేవలసి వచ్చింది. ఈ పనిలో నా కగ్షివలన అవమానం కలుగుతుందన్న భయంతో

82 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము నీ దయా సముద్రంలో మునగటానికని వచ్చాను. ఓయీ! దుఃఖంలో ఉన్న వారికి ఆశ్రయమైన వాడా! నన్ను రక్షించవా?" అని గరుత్మంతుడు (ప్రార్ధించాడు. విశేషం : అగ్నిచేత అవమానం కలుగుతుందేమో అన్న భయంతో సముద్రాన్ని ఆ(శ్రయించటానికి వచ్చినాడనటం సముచితంగా ఉన్నది. వ. అనుటయు. 252 తాచ్సర్యం: అనగా. చ. అతనికి వత్సలుం డగుట నంబుజగర్భుండు 'వెన్న పై పయిన్‌ వితతము గాంగ జహ్వలకు వ్రేగగునట్లుగం జాల వైచినం, బతగవరేణ్య! 'మ్రక్కణడుం బావకుం ; డయ్యెడం జొచ్చి నీదువాం ఛితము ఫలింప సత్వరతం జేకొను మయ్యమృతంబు' నావుదున్‌. 253 ప్రతిపదార్థం అంబుజ= పద్మం; గర్భుండు= జన్మస్ట్రానంగా కలవాడు- బ్రహ్మ అతనికిన్‌= గరుత్మంతుడిపై. వత్సలుండు= 'ప్రేమగలవాడు; అగుటన్‌= అయినందువలన; వెన్నజ వెన్నను; పైపయిన్‌= పైన; వితతము= విస్తారంగా; కాంగన్‌= అగునట్టుగా; జిహ్వలకున్‌= అగ్నిమంటలకు; (్రేగు= బరువు; అగునట్టుగన్‌= అయ్యేటట్టుగా; చాలన్‌= ఎక్కువ; వైచినన్‌= వేస్తే పతగవరేణ్య!= పక్షులలో ్రేష్టుడా!; పావకుండు= అగ్ని; మ్రగ్గ్యణడున్‌= అణగును; అయ్యెడన్‌= అప్పుడు; చొచ్చి= ప్రవేశించి; నీదు=ఐ నీయొక్క; వాంఛితము= కోరిక; ఫలింపన్‌= నెరవేరేటట్టుగా; ఆ+అమృతంబున్‌= ఆ అమృతాన్ని; చేకొనుము= పుచ్చుకొనుము; నావుడున్‌= అంటే. తాత్పర్యం: (బ్రహ్మకు గరుత్మంతుడి పైన వాత్సల్యమున్నది (మనవడు కదా[)అందుకని చెప్పుతున్నాడు “నాయనా! వెన్న తెచ్చి ఆ అగ్నిలో వేస్తే ఆయన దానికడుగునబడి ఆ బరువుకుతగ్గి ఉంటాడు. నీ కోరిక నెరవేరుతుంది. సమయం చూచి అమృతం తీసికొనిపొామ్ము! అని చెప్పగా. ఆ. అఆత్మంబొంగి, మొక్కి యత. డాలమందలు ; పరపులైన యెడల కరిగి యరిగి కొండ యంత వెన్నం గూర్చి, వేగమ కొని । పోయి, యమ్మహాగ్ని. బొదువవైచి. 254 ప్రతిపదార్థం: అతండు= ఆయన; ఆత్మన్‌= హృదయంలో; పాంగి= సంతోషించి; యొక్కి=ఐ నమస్కరించి; ఆలమందలు= ఆవులమందలు; పరపులు= విస్తారంగా; ఐనఎడలకున్‌= ఉన్న చోట్లకు; అరిగి అరిగి= పోయి పోయి (చాలాచోట్టకు); కాండఅంతజ కొండంత; వెన్నన్‌= వెన్నను; కూర్చి= ్రోగుచేసి; కొనిపోయి= తీసికొని వెళ్ళి; అమ్మహా= ఆ గొప్ప; అగ్నిన్‌= అగ్నిదేవుడిని; పాదువన్‌= కప్పేటట్టు - కన్పించకుండా; వైచి= వేసి. తాత్పర్యం: మనస్సులో పొంగిపోయి ఆలమందలున్న చోట్టన్నీ వెదకి వెదకి కొండంత పెన్న కూర్చుకొని ఆ అన్నిదేవుడి మీద వేశాడు. గరుడు. డింద్రుని జయించి యమృతంబు దెచ్చి కద్రువకు. జూపుట (సం. 13-28-1(కుంభ)) శౌ. నీరుం బాయంగం జల్లి, రాక్షసుల యున్మేషంబు మర్దించి, హృ త్చారోదారు. డయోమయం బయిన యజ్ఞాలంబు వే వ్రచ్చి, దు ర్వారస్టైరవిహ్లార మొప్ప, నమృతగ్రాహం బొడం గూడుధుం దారావీథిం జనం దొదడంగె మగుడన్‌ దర్వం బెలర్వన్‌ వడిన్‌. 255

ఆమశాసనిక పర్వము - ప్రథమాశ్వాసము 83 ప్రతిపదార్దం: నీరున్‌= నీళ్ళను; పాయంగన్‌= బయటకు పోయేటట్టు: చల్లి= పారబోసి; రాక్షసుల= కాపలాఉన్న రక్కసుల యొక్క; ఉన్మేషంబున్‌= పరాక్రమాన్ని; మర్షించి= మెత్తగా చేసి; హృద్‌+*సార+ఉదారుండు= మనస్సులోని గొప్ప బలంతో ఉదారుడైనవాడు; అయోమయంబు= ఇనుపదైన; ఆ+జాలంబు= ఆ వలను, వే= వేగంగా; (వ్రచ్చి= తెంచి; దుర్వార= వాదించటానికి వీలులేని; 'స్వెర= స్వేచ్చా; విహారము= క్రీడ; ఒప్పన్‌= ప్రకాశించగా; అమృత[గ్రాహంబు= అమృత(గ్రహణం: ఒడన్‌+కూడుడున్‌= లభించగా; దర్పంబు= గర్వం; ఎలర్పన్‌= చిగుర్చగా; తారావీధిన్‌= నక్షత్రమార్గంలో, ఆకాశమార్గంలో ; వడిన్‌= వేగంగా; మగుడన్‌= మరలా; చనన్‌= వెళ్ళటానికి, తాడంగెన్‌= పూనుకొన్నాడు. తాత్పర్యం: అగ్ని ఆరిపోగా, చుట్టూఉన్న నీళ్ళను బయటకు చేల్లి కాపలా ఉన్న రాక్షసులను మెత్తగా మర్షనచేసి, హృదయోల్టాసంతో ఇనపవలను భేదించి, అడ్డూ అదుపూ లేని స్వేచ్చా విహారంతో అమృతాన్ని అపహరించి నక్షత్ర మార్గాన ఎగిరిపోవటం మొదలుపెట్టాడు.

వ. అంతయు నెటింగి. 256 ప్రతిపదార్థం: అంతయున్‌= అంతా; ఎజీంగి=ఐ తెలిసి. తాత్పర్యం: దాని నంతా తెలిసికొని మ. అమరేంద్రుండు సముద్ధతిన్‌ వెడలి దేవానీకముల్‌ దోడ్బడన్‌

సమరక్రీడకుం జొచ్చి పక్షిపతిచే సైన్యంబు లెల్లన్‌ విధూ

తము లైనం గనుంగ్రేవం గెం పెసంగ రౌద్రం బైన చిత్తంబుతో

డ మహోదగ్రతం బొల్టు వజ్రము నవష్టంభోగ్రుందై వైచినన్‌. 257 ప్రతిపదార్థం: అమర+ఇంద్రుండు= దేవతలరాజు; సముద్దతిన్‌= మిక్కిలి మదంతో; వెడలి= దండెత్తి; దేవ+అనీకములొ దేవతలసేనలు; తోడ్పడన్‌= సహాయం కాగా; సమరక్రీడకున్‌= యుద్దమన్న ఆటకు; చొచ్చి= ప్రవేశించి; పక్షిలా గరుత్మంతుడిచేత; సైన్యంబులు= సేనలు; ఎల్లన్‌= అన్నీ; విశధూతములు= చెదరగొట్టబడినవి; ఐనన్‌= కాం క కనులచివళ్ళలో; కెంపు+ఎస(గన్‌= ఎర్రదనం ఎక్కువ కాగా; రౌద్రంబు= కోపం; ఐన= అయినటువంటి; చిత్తంబుతోడన్‌= మనస్సుల్‌ (మనస్సు కోపంగా పరిణామం పొందగా); మహాజ= గొప్పు; ఉత్‌+అ(గ్రతన్‌= ఉద్రేకంతో; అవష్టంభజ గర్వంతో; ఉ(గ్రుండు+ఐ= భయంకరుడై; వజ్రమున్‌=ఐ వజ్రాయుధాన్ని; వైచినన్‌= (ప్రయోగించగ2

ఆజ్‌,

తాచ్చర్యం: కయ్యానికని దేవేంద్రుడు సేనతో భయంకరంగా బయలుదేరి, యుద్ధంలో తన సేననంతా గరుత్మంతుడు చెల్దాచెదరు చేయగా, కోపంతో కళ్ళెర్ర పడగా రౌద్రంతో మనస్సంతా నిండిపోగా ఇం(ద్రుడు భయంకరమైన వజ్రాయుధాన్ని ప్రయోగించాడు. క. _ అది యొకండుం జేయం జాలక । విదళితశైల మగు తనదు విలసన మచటం

గుదియుటం దనకుం దెలిసిన ; మద మజి గిరిభేదికడకు మగుడం జనియెన్‌. 256 ప్రతిపదార్థం; అది=ఐ ఆ వజ్రాయుధం; ఒకండున్‌= ఏమీ; చేయన్‌+చాలక= చేయలేక; విదళితశ్రైలము= నరకబడ్డ కొండలు; అగు= కల; తనదుఐ తనయొక్క; విలసనము= విలాసం; అచటన్‌= ఈ విషయంలో; కుదియుటన్‌= సమసిపోవటం; తనకున్‌= వజ్రాయుధానికి; తెలిసినన్‌= తెలిసేసరికి; మదము+అటి= గర్వంపోయి; గిరిఖేది=ఐ పర్వతాలను భేదించినవాడు - ఇంద్రుడి యొక్క; కడకున్‌= దగ్గరకు; మగుడన్‌+చనియెన్‌= తిరిగి వెళ్ళింది.

ప! శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తొత్సర్యం: అది ఒక్కటీ చేయలేక, పర్వతాలను నరికిన తన గొప్పతనమంతా గరుత్మంతుడి విషయంలో మొక్కపోవటం తెలిసికొని ఇం(ద్రుడి దగ్గరకు తిరిగిపోయింది. విశేషం: ఇవీ గరుత్మంతుడి మాహాత్మ్యం, బలపరా(క్రమాలు. క. _ చేయునది లేక నిర్జర ।; నాయకుందును వెలం గుపాటునను మ్రాన్సడుచుం

బోయెం గ్రమ్మృణి ధరణీ ; నాయక! నిజపట్టణంబునకు దీనగతిన్‌. 259 ప్రతిపదార్థం: ధరణీనాయక!= భూమికి నాథుడా! రాజా!; నిర్దర= దేవతల; నాయకు(డును= ఇం(ద్రుడుకూడా; చేయునదిలేక= చేసేది ఏమీలేనందువలన, ఏమీ చేయలేక; వెజగుపాటునను= ఆశ్చర్యంతో (వజ్రాయుధం కూడా ఏమీ చేయలేకపోయిందేమిటని); (మ్రాన్సడుచున్‌= నిశ్చేష్ప్టుడగుచు; (క్రమ్మథి= తిరిగి; నిజపట్టణమునకృన్‌= తన నగరానికి; దీనగతిన్‌= దైన్యంతో; పోయెన్‌= వెళ్ళాడు. తాత్పర్యం: దేవేంద్రుడు కూడా చేసేదేమీ లేక ఆశ్చర్యంతో నిళ్చేష్టుడై తన నగరానికి దిగులుతో తిరిగిపోయాడు. చ. అజుని యనుగ్రహంబునం విహంగమవల్లభుం దట్లు సాలన

క్కజ మగు శౌర్యసంపద ప్రకాశతం బొందంగ. గేలి సల్పి యిం

ద్ర జయమహోత్సవంబున నుదాత్రయశః పరిపూరితంబు లై

త్రిజగములున్‌ వెలుంగ నలి. దెచ్చె సుధారసపూర్ణభాండమున్‌. 260 ప్రతిపదార్థం: విహంగమ= ఆకాశంలో ఎగిరే పక్షులకు; వల్లభుండు= రాజు; అజుని= (బ్రహ్మ; అనుగ్రహంబునన్‌= దయతో; అట్టు= ఆ విధంగా; చాలన్‌= ఎక్కువ; అక్కజము= ఆశ్చర్యం; అగుజ అయిన; శౌర్యసంపద= పరాక్రమ సంపద; ప్రకాశతన్‌= వెలుగు; పొందోగన్‌= చెందగా, లోకానికి తెలియగా; కేలి= (క్రీడ; సల్పి= చేసి; ఇంద్రజయజ= ఇంద్రుని వలనలభించిన విజయమన్న; మహా+ఉత్సవంబునన్‌= గొప్ప పండుగతో; ఉదాత్త= గొప్ప; యశః= కీర్తితో; పరిపూరితంబులు+ఐజ నిండి; త్రిజగములున్‌= ముల్లోకాలూ; వెలుంగన్‌= వెలిగిపోగా; సుధారస= అమృతద్రవంతో; పూర్త నిండిన; భాండమున్‌= కుండను; నలిన్‌= సంతోషంతో; తెచ్చెన్‌= తెచ్చాడు. తొత్పర్యం: గరుత్మంతు డా విధంగా ('బ్రహ్మదయవలన ఆశ్చర్యకరమైన బలపరా[క్రమాలు వెల్లడి కాగా, యుద్దంచేసి ఇంద్రుడిని ఓడించి ఆ విజయమహోత్సవంలో ముల్లోకాలలో తనకీర్తులు నిండారగా అమృతభాండాన్ని తెచ్చాడు. తే. _తెచ్చిడించి, కద్రువ ప్రీతిం దేలం జూపి । తల్లి చెజవాపికొని పొండి చెల్లునాగ

డమున మగుడ నయ్యమృతభాండంబు దాన । పుచ్చికొని యెడం గలుగంగం బోయి నిలిచి. 261 ప్రతిపదార్థం: తెచ్చి= అమృతభాండం తీసికొని వచ్చి; డించి= (క్రిందపెట్టి; కద్రువ= తన పెద్దతల్లి: ప్రీతిన్‌= సంతోషంలో: తేలన్‌= తేలిపోవగా;' చూపి=ఐ చూపించి; తల్లిచెజ= తనతల్లి దాస్యాన్ని; పాపికొని= పోగొట్టుకొని; పొంగి=ఐ పొంగిపోయి; చెలువ సాగే; ఆగడమునన్‌= అల్లరితనంలో; మగుడన్‌= తిరిగి; ఆ+అమృతభాండంబున్‌= ఆ అమృతం కుండను; తాన= తానే; పుచ్చికొని= (గ్రహించి, ఎడజ దూరం; కలుగంగన్‌= కలిగేటట్టు: పోయి= వెళ్ళి; నిలిచి= నిలబడి. తాత్పర్యం: అమృతభాండం తెచ్చి క్రిందపెట్టి కద్రువకు సంతోషం కలిగేటట్టు చూపించి, తనతల్లి దాస్యం చెల్లిపోయిం దనిపించుకొని తిరిగి ఆ అమృతం కుండను తానే దీసికొని గడుసుదనంతో దూరంగా పోయి నిలబడి. విశేషం: కద్రువ 212వ పద్యంలో అన్నది. 'లోకులు నిన్నుం (బ్రణుతింపం దెమ్ముమృతమున్‌ అని. అత డట్ట్లాగే తెచ్చాడు. ఇందుకే 260వ పద్యం వ్రాసింది కవి, తెమ్మన్నదే కాని ఇమ్మనలేదు. అందుకని ఇవ్వలేదు. వ. తన్ను వెటిగుపడి చూచుచున్న కద్రువ నుద్దేశించి. 262

ఆనుళాసనిక పర్వము - ప్రధమాశ్వానము 85 ప్రతిపదార్దం తన్నున్‌= గరుత్మంతుడిని; వెజంగుపడి= ఆశ్చర్యపడి; చూచుచున్‌+ఉన్న= చూస్తూ ఉన్న; కద్రువన్‌= పెదతల్లిని; ఉద్దేశించి= దృష్టిలో ఉంచుకొని చూస్తూ; తాత్పర్యం: గరుత్మంతుడిని భయపడుతున్న చూపులతో చూస్తూ ఉన్న కద్రువతో. (తరవాతి పద్యంతో అన్వయం) మ. “జననీ! నీ వమృతంబు తొన్మునిన, యా సత్యోక్తి పాటించి యేం

జని నానావిధ కర్మకర్మరుండ వై సాధించి, వే తెచ్చిజిన్‌ విను, నా నీయొదడయాటు సెల్లె జనులన్‌ విన్వించిళ్నిం దెల్లగా వినతం దోడ్కొని పోయెదన్‌ మనమునన్‌ విభ్రాంతి లే కుందుమీ!' 263 ప్రతిపదార్థం: జననీ!= లమ్మా!; నీవు; అమృతంబు= అమృతం, తెమ్ము= బేవోయి; అనినన్‌= అనగా; ఆ+సత్యశ+జక్తి= ఆ నిజమైన మాట" పాటించిజ అంగీకరించి; నానావిధ= అనేకమైన, కర్మ= కార్యాలు: కర్మరుండనై= చేసినవాడనై; సాధించి ( అమృతాన్ని) సంపాదించి; వే= త్వరగా; తెచ్చితిన్‌= తెచ్చాను; విను= జాగ్రత్తగా వినుము; నా నీ= మన ఇద్దరి; ఒడంబాటు= సంధి, అంగీకారం; చెల్లెన్‌= తీరింది; తెల్లగాన్‌= స్పష్టంగా" జనులన్‌= జనానికి; విన్పించితిన్‌= చాటిచెప్పాను: వినతన్‌= మా అమ్మను" తోడ్కొని= వెంటబెట్టుకొని; పోయెదన్‌= పోతున్నాను: మనమునన్‌= మనస్సులో; విభ్రాంతి= (బ్రమ; లేకుండునీ= లేకుండా ఉండుము. తొత్సర్యం; “తల్లీ! నీ వన్నావు! అమృతం తీసికొని రమ్ము' అని. ఆ మాటను పట్టుకొని అనేకనిధాల కష్టాలుపడి కార్యం సాధించుకొని వచ్చాను. మన ఒప్పందం చెల్లింది. జనులంతా దీనికి సాక్ష్యంగా అందరకూ చాటి చెప్పాను. మా అమ్మను తీసికొని పోతున్నాను. నీవు ఏమీ (భ్రమపెట్టుకోకు.” విశేషం: 212వ పద్యంలో కద్రువ ఎగతాళిగా అన్నది. 'అమృతం తేరా చూడ్దా" మని. అది మత్తేభం పద్యంలో ఉన్నది ఈ పద్యం గరుత్మతుడి సమాధానం. ఇదీ మత్తేభమే, ఎగతాళిమాటకు తగినట్టు బుద్ది చెప్పటం ఆయన చేసిన పని దుర్మార్గులను శిక్షించటమే ధర్మం. కనుక గరుత్మంతుడి గొప్పతనానికి ఇదొక గుర్తు. మ. అని ధర్మస్టెతి తోయ మాట వెర వేపారం దగం బల్కి నే ర్పునకున్‌ లోకము మెచ్చం గద్రువకుం బెంపుం గీర్పియున్‌ మాయ సొం పునం దల్లిం దనయింటి కని యమృతంబుం గ్రమ్మథణిన్‌ గ్రక్కునం గొని, పక్షింద్రుడు వోయి యింద్రుః డెలమిం గూరంగ నిచ్చెం దగన్‌. 264 ప్రతిపదార్థం: అని= పై విధంగా చెప్పి; ధర్మస్టితి= ధర్మంయొక్క ఉనికి తోంపన్‌= స్పష్టం కాగా; మాట వెరవు= మాట ఉపాయం; ఏపారన్‌= తెలిసేటట్టుగా; తగన్‌= ఉచితంగా; పల్కి=ఐ చెప్పి; నేర్పునకున్‌= తన తెలివికి; లోకము= జనమంతా; మెచ్చన్‌= మెచ్చుకొనగా; కద్రువకున్‌= పెదతల్లిక్రి పెంపున్‌= గొప్పదనం; క్తీర్తియున్‌= శ్రీర్తీ మాయన్‌= లోపించగా; సొంపునన్‌= చక్కగా; తల్లిన్‌= వినతను; తన ఇంటికిన్‌= స్పంతయింటికి; అన్చి= పంపి; అమృతంబున్‌= సుధను; క్రమ శణన్‌= తిరిగి; (గ్రక్కనన్‌= వెంటనే; సక్షిశఇంద్రుండు= పక్షిరాజు, కొని= (గ్రహించి; పోయి= వెళ్ళి; ఇంద్రుండు= సురరాజు; ఎలమిన్‌= సంతోషంలో; కూరంగన్‌= కూరుకొనిపోగా; తగన్‌= తగునట్టుగా; ఇచ్చెన్‌= అర్చించాడు, తాత్పర్యం: ఆని ధర్మానుగుణంగా చెప్పి తనమాట నేర్పుకు లోకం మెచ్చుకొనగా, కద్రువకు కీర్తీ గొప్పతనం పోగా తల్లిని ఇంటికి పంపి అమృతాన్ని తిరిగి ఇంద్రుడి కర్పించాడు. విశేషం: గరుత్మంతుడు ధర్మం పాటించటమంటే పాపాత్మురాలికి అమృతం ఇన్వకపోవటమే. ఆమెను మాటలోనే జయించాడు, అందుకని లోకం మెచ్చుకొన్నది.

86 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము వ, '“ఇవ్విధంబున నౌచిత్యంబు సంస్తుత్యంబుగా నమృతం బమృతాశన పతికి నొసంగి యెసకం బెసంగు తేజంబున విరాజితుం డయి యావ్ఫత్రవైరిని సూరెల నున్న సురలను మునులను గలయం గనుంగాని. 265 ప్రతిపదార్థం: ఈ+విధంబునన్‌= ఈ విధంగా; జౌచిత్యంబు= ఉచితత్వం; సంస్తుత్యంబుగాన్‌= స్తుతికి యోగ్యం కాగా; అమృతంబున్‌= సుధను; అమృత+అశన= అమృతం ఆహారంగా కలవారు దేవతలు; పతికిన్‌= వారి రాజుకు; ఒసంగి= ఇచ్చి; ఎసకంబు= ఆధిక్యం; ఎసంగు= ఎక్కువగు; తేజంబునన్‌= తేజస్సుతో; విరాజితుండు+అయిజ= ప్రకాశించి; ఆ వృత్తవైరిని= ఆవృత్రాసురుడి శత్రువును; సూరెలన్‌= ప్రక్కల; ఉన్న= ఉన్నట్టి వారిని; సురలను= దేవతలను; మునులను= బుషులను; కలయన్‌= అందరినీ; కనుంగొని= చూచి. తాత్పర్యం: ఈ విధంగా ఆమెకు తగినట్టు బుద్ది చెప్పి అమృతాన్ని ఇంద్రుడి కర్పించి అందరిచేత మన్ననలంది ఆ ఇంద్రుడిని అతడితోపాటు కొలువు దీరిన మునులమఘ దేవతలను చూచి. చ. “కొడుకులం బంచి తెల్పెసంగు గులళ్టము వాలమునందు నల్ల గ ల్లెడు క్రియం దీర్టి, పన్నిదము గెల్టిన కద్రువ నేను మాటమై నొడిచితిం దల్లి దాసి యగు టోర్వక, తండ్రి యనుజ్జ, మీ కెదు ర్పడిన దురుద్ధతిన్‌ మణచి బాంధవసత్కతి నాదరింపుంీ!' 266 ప్రతిపదార్థం: కొడుకులన్‌= కుమారులను; పంచి= ఆజ్ఞాపించి; తెల్పు+ఎస6గు= తెల్లనైన; గుజ్జము వాలమునందున్‌= గుర్రం తోకలో; నల్ల= నలుపు; కల్లెడు (క్రియన్‌= కలిగేటట్టు; పన్నిదముజ పందెం; తీర్చి= వేసి; గెల్బిన= జయించిన; కద్రువన్‌= పెదతల్లిని; ఏను= నేను; మాటమైన్‌= మాటతోనే; ఒడిచితిన్‌= గెల్బాను; తల్లి=ఐ మా తల్లి వినత; దాసి అగుటకున్‌= దాసి కావటానికి; ఓర్వక= సహించలేక; తండ్రి=ఐ కళ్యపుడి; అనుజ్ఞన్‌= ఆనతితో; మీకున్‌= ఇం(ద్రుడికి; ఎదుర్చడిన= ఎదురించిన; దురుద్దతిన్‌= గర్వాన్ని; మజుచి= విస్మరించి; బాంథవ సత్కృతిన్‌= బంధు('ప్రేమతో; ఆదరింపుండీ!= ఆదరించండి సుమా! తాత్పర్యం; 'కద్రువ కొడుకులను ఆజ్ఞాపించి పంపి తెల్లనిగు[ర్రం తోకను నలుపుగా చేసి నాతల్లిని దాసిగా చేసికొన్నది. కనుక నేనూ తండ్రి ఆనతితో మా పెదతల్లిని మాటతోనే ఓడించాను. ఈ విషయంలో మిమ్మల్ని ఎదురించవలసి వచ్చింది. దానిని మరిచిపోయి నన్ను బంధుట్రీతితో చూడండి." విశేషం: ఇవి గరుత్మంతుడికి పెద్దలయందున్న భక్తిశ్రద్ధలు. ఎక్కడా పొల్దుమాట అనడు. తూచినట్టు మాట్లాడటం, తగినట్టుగా చేయటం. ఎంతవరకుండాలో. అంతవరకే ఉండటం అతడిస్వభావం. దుర్మార్గులకు బుద్ది చెప్పకపోతే సన్మార్లు డెట్లా బౌతాడు? న అని వెందియు. 267 తాత్సర్యఆ; అని ఇంకా. క. 'విను6 డట్టులు పాపము సే! సిన కద్రువ సుతులం బొదిని చెండుదు, మత్తుం దడనితాంతోగ్ర విహారం । బునం దండ్రియు మీరు ధర్మమును సాక్షులుగన్‌.” 268 ప్రతిపదార్థం: 'వినుండు= వినండి (కోపంతో నొక్కి చెప్పటం); అట్టులు= ఆ విధంగా (గుర్రం తెల్లని తోకను నల్లగా చేసిన); పాపము చేసిన= పాపం చేసినటువంటి; కద్రువ సుతులన్‌= కద్రువ కొడుకులను, పాములను; పాొదివి= కాళ్ళతో తాక్కిపట్టి; చెండుదున్‌= చీల్చిచెండాడుతా; మత్‌= నా యొక్క; తుండజ= ముక్కు; నితాంత= అంతులేని; ఉగ్రజ భయంకరమైన; విహారంబునన్‌= క్రీడతో; తండ్రియున్‌= నా తండ్రి కళ్యపులు; మీరు=ఐ ఇంద్రాదులు; ధర్మమును= (లోకం సాఫీగా నడవటానికాధారమైన) న్యాయం; సాక్షులుగన్‌= చూస్తూండగా (స+శఅక్షిఐ కన్ను కలవాడు, చూచేవాడు).

ఆమశొసనిక పర్వము - ప్రథమాశ్వాసము 87 తాత్సర్యం: 'ఆ విధంగా మా అమ్మను బానిసగా చేసిన పాపాన బోయిన ఆ కద్రువ సంతానాన్ని నా ముక్కుతో పొడిచి ఉ(గ్రంగా చీల్చి చెండాడుతాను. మా తండ్రి, మీరూ, ధర్మం దీనికి సాక్షులు. విశేషం: చాలా కోపంతో ఊగిపోతూ అన్నమాటలు ఇవి. సామాన్యంగా తిక్కన గారి కందపద్యం చాలా అందమైనదన్న ప్రశస్తి ఉన్నది. దాని కీ పద్యాలవంటివి సాక్ష్యంగా తీసికొనాలి.

వ. అని పలికిన నతని నందలు నభినందించి; రమ్మునులును సురలునుం బురందరుని తోద 'నితనికి నొక్కవరం బొసంగ వలదే! యనిన, నతండు దలంచికొని దరహసితంబుతో వారల నాలోకించి 'మనవరంబునకు నాసపడియెడు కొలంది వాడు గాం దతందు సాక్షాద్విస్తుండు కృష్ణుందనతూరుం డను యాదవ ధాత్రీశునకుం బౌత్రుండై లోకహితార్థంబుగా. జరియింపం గలవాండీమూర్తియు విడునండు; వివిధ వర్తనంబుల వినోదించుచుండు' ననియెం ; దదనంతరంబ సముచితప్రకారంబున నాజంభారిని వారలను దా నామంత్రితులం జేసి. 269

ప్రతిపదార్దం: అని పలికినన్‌= అని చెప్పిన; అతనిన్‌= గరుత్మంతుడిని; అందజున్‌= ఇందద్రాదులు; అభినందించిరి= పొగడారు;

పురందరునితోడన్‌= దేవేంద్రుడితో; ఆ+మునులును= ఆ మునులు; సురలునున్‌= దేవతలు; ఇతనికిన్‌= ఈ గరుత్మంతుడికి; ఒక్క వరంబున్‌= ఒక వరాన్ని; ఒసంగవలదే[!= ఇవ్వవద్దా!; అనినన్‌= అనగా; అతండు= దేవేంద్రుడు; తలంచికొని= ఆలోచించుకొని; వారలన్‌= మునులను సురలను; ఆలోకించి= చూచి; అతండు= ఆయన; మన వరంబునకున్‌= మన వరానికి; అసపడియెడు కొలందివాండు కాండు= ఆళపడేటంత తక్కువవాడు కాండు; సొక్షాద్విష్టుండు= సాక్షాత్తుగా విష్ణువు; కృష్ణుండు+అనన్‌= కృష్ణుడనే పేరున; యాదవ ధాత్రీశ్చరునకున్‌= యాదవుడనే రాజునకు; పౌత్రుండు= మనుమరైై; లోకహిత+అర్హంబుగాన్‌= లోకక్షేమంకొరకు; చరియింపన్‌*కలవాండు= విహరించగలడు; ఈ మూర్తియున్‌= ఈ రూపం కూడా; విడువండు= వదలిపెట్టడు; వివిధ= అనేక; వర్తనంబులన్‌= (ప్రవర్తనలతో; చరియించుచుండున్‌= విహరిస్తాడు; అనియెన్‌= అన్నాడు; తత్‌+అనంతరంబ= ఆ తర్వాత; సముచితజ తగిన; ప్రకారంబునన్‌= విధంగా; ఆ జంభ+అరిని= ఆ ఇంద్రుడిని (జంభుడన్న రాక్షసుడిని చంపినవాడిని); వారలను=

ఆ మునులను దేవతలను; తానుజ గరుత్మంతుడు; ఆమంత్రితులన్‌= పంపించటం; చేసి= ఆచరించి,

తాత్పర్యం: అని అనగా ఆ గరుత్మంతుడిని అందరూ (ప్రశంసించారు. ఆ మునులూ, దేవతలూ ఇంద్రుడితో

ఇట్టా అన్నారు. “ఈయన కేదైనా వరమివ్వరాదా?" అవి. ఆయన ఆలోచించి “ఈయన మన వరాల కాశపడేటంత

తక్కువ శక్తి కలవాడు కాడు. ఈయన సాొక్షాద్విష్టువు. భవిష్యత్తులో యాదవరాజునకు మనుమడై పుట్టి కృష్ణుడన్న

"పేరుతో లోకకల్యాణం కొరకు అవతరించనున్నాడు. ఈ 'ప్రస్తుతమూర్తిలో కూడా అనేక కార్యాలు నిర్వహిస్తాడు"

అని చెప్పాడు. అంతట గరుత్మంతుడు వారి నందరినీ పంపించివేసి. (తరువాతి పద్యంతో అన్నయం).

విశేషం: ఈ మాటలన్నీ ఇంద్రుడు గరుత్మంతుడి మాహాత్య్యాన్ని గురించి వివరించటాని కన్నవి. గరుత్మంతుడే అక్క డున్న కృష్ణుడు. ఇందుకే భీష్ముడు కధను ప్రారంభిస్తూనే ఇట్టా అన్నాడు కృష్ణుడితో 'ఆ సుపర్జుండు నీవ కా వినియుండుదున్‌' (166ప) అని, కథ అదే మాటలతో ముగిస్తున్నాడు కవి. సీ. *అజుం డుపలాలింప వద్దేవు కావించు ।! వరభోజనంబులం బెరింగి నితండె! ఘనకాయజవసత్త గజకచ్చపముల నొ । క్కెత్తున లీలమై నెత్తె నితందె! విపులభూరుహశాఖ విజిగిన మునిహితా । ర్థంబుగాం జించున. దాల్చి నితంె! సురసేనతో. బురందరుని నిర్జించి యు । ద్దీస్తుండై యమృతంబుం దెచ్చె నితంె!

88 శ్రీమదాంధ్ర మువాభారతము తే. తల్లిదాస్యంబు దనబాస దప్పకుండం । బాపి యాసుధ మరల నప్పాకశాస నునకు దయ నిచ్చె నీతండె! యనుచు సిద్ధ । సాధ్యు లద్గింప, గరుడుండు సనియె మగీడి." 270 (ప్రతిపదార్థం: సిద్ధసాధ్యులు= సిద్దులు, సాధ్యులు దేవతలలో తెగలు; అజుండు= (బ్రహ్మ; ఉపలాలింపన్‌= ముద్దు చేస్తుండగా; ఆ+దేవు= ఆ దేవుడు; కావించు= సృష్టించే; వర= శ్రేష్ట భోజనంబులన్‌= ఆహారాలలో; పెరిలొన్‌+ఇతండె= ఇతడే పెరిగి పెద్దవాడైనాడు; ఘన= పెద్ద; కాయ= శరీరం; జవజ వేగం; సత్త్యజ బలం కల; గజ= ఏనుగును; కచ్చపములన్‌= తాబేలును; ఒక్క+ఎత్తునన్‌= ఒకేసారి; లీలమైన్‌= విలాసంగా; ఎత్తెన్‌= పైకి ఎత్తుకొనిపోయినది; ఇతండె!= ఇతడేకదా! అని ఆశ్చర్యం; విపుల= విస్తారమైన; భూరుహజ= చెట్టు; శాఖ= కొమ్మ; విణీగినన్‌= విరిగితే; మునిహిత+అర్ధంబుగాన్‌= మునుల క్షేమంకోరి; చంచునన్‌= ముక్కున; తాల్చెన్‌= ధరించాడు; ఇతండె!= ఈయనేకదా!; ఇతండె= ఈయనే; సురసేనతోన్‌= దేవతాసైన్యంతో; పురందరునిన్‌= ఇంద్రుడిని; నిర్జించి= జయించి; ఉత్‌+దీప్తుండు+ఐజ మిక్కిలి (కీర్తితో, పరాక్రమంతో) (ప్రకోపించినవాడై: అమృతంబున్‌= సుధను; తెచ్చెన్‌= తెచ్చాడు; తల్లిదాస్యంబు= తల్లి వినత బానిసతనం; తన బాసజ తన (ప్రతిజ్ఞ; తప్పకుండన్‌= తప్పిపోకుండా; పాపి= పోగొట్టి; మరలన్‌= తిరిగి; ఆ సుధన్‌= ఆ అమృతం; ఆ పాకశాసనునకున్‌= ఆ ఇండద్రుడికే (పాకుడనే రాక్షసుడిని చంపినవాడు); దయన్‌= దయతో; ఈతండె=ఐ ఈయనే; ఇచ్చెన్‌= ఇచ్చాడు; అని= అంటూ; అగ్గింపన్‌= సిద్దులు, సాధ్యులు స్తుతించగా; మగిడి= తిరిగి; చనియెన్‌= గరుత్మంతుడు వెళ్ళాడు. తాత్పర్యం: బ్రహ్మదేవు డంతటి వాడు ముద్దుగా ప్రత్యేకాహార మేర్పాటుచేసి పెంచితే పెరిగినవా డీయనే కదా! అంత పెద్దశరీర, బల, వేగాలున్న గజకచ్చపాలను ఒకసారి అవలీలగా పైకెత్తుకొని పోయిన బలళాలి ఈయనేకదా! ఇ అంతపెద్ద కొమ్మ విరిగితే దానిపై నున్న వాలఖిల్యులనే మునుల క్షేమంకొరకు ముక్కున ధరించినవా డీయనే కదా! దేవతా సైన్యంతో దండెత్తివచ్చిన ఇంద్రుడిని జయించి అమృతం తెచ్చిన వా డీయనే. తన మాట తప్పకుండా తల్లి దాస్యాన్ని పోగొట్టి తిరిగి అమృతాన్ని ఇం(ద్రుడి కర్పించిన మహానుభావు డీయనే కదా!” విశేషం: ముగింపుగా ఈ పద్యం వ్రాయటం తిక్కనగారి కధ చెప్పే నేర్పును ప్రకాశింపచేస్తుంది. ఈ పద్యంలో 5 పాదాలమీదుగా మొదటినుండి చివరిదాకా కథనంతా పూస(గ్రుచ్చినట్టు చెప్పటం లోకోత్తరమైన శిల్పం. తిక్కనగారు ఇలాంటి పద్యాలు ముగింపుగా వ్రాయటం చాలా చోట్ల కన్పిస్తుంది. గరుత్మతుడు పెరగటం దగ్గర మొదలుపెట్టి కధాంతం దాకా చెప్పినవైనం భావించదగింది. 'ప్రతివాక్యం 'ఇతడె' అన్న సర్వనామంతో అంతం కావటంతో పద్యంలో మంచి శైలి ఏర్పడింది. వ. అని చెప్పె భిష్ముండు. 271 తాత్పర్యం: ఈ విధంగా వర్షించి భిష్ముడు. క. *“మానవలోక కలిత బహు । కానందకరంబు, నిష్కలావ్యయసుఖ సో పానము వగు సౌపర్డా । ఖ్యానము విని పుణ్యతముండ వైతి నరేంద్రా!" 272 ప్రతిపడార్థం:'నర+ఇంద్రా!= ప్రజలకు నాయకుడా! ధర్మరాజా!; సౌపర్ష= సుపర్జుడి, గరుత్మంతుడియొక్క (సు+పర్ల= బలిష్టమైన రెక్కలు కలవాడు); ఆఖ్యానము= కథ (ఆఖ్యానమంటే ప్రసిద్ధమైనదీ జరిగినదీ అయిన కథ); మానవలోక= మనుష్య స్వభావంతో; కలిత= కూడుకొన్నది; బహుళజ విస్తారమైన; ఆనంద కరంబు= ఆనందాన్ని కలిగించేది; నిష్కల= నిర్షణమైన; అవ్యయ= తరగని; సుఖ= ముక్తికి! సోపానము= మెట్టు; అగు= అయిన (కధను); విని; పుణ్యతముండవుజ పుణ్యశాలివి; ఐతి (వ= అయినావు. తాత్పర్యం: ధర్మజా! నీవు గొప్ప పుణ్యశాలివైనావు. ఎందుకంటే ఈ గరుత్మంతుడి కథ ముక్తికి సోపానం. వ్యయం కాని నిర్గుణమైన సుఖం ముక్తి కదా! ఈ కధలో మానవస్వభావ మున్నందున గొప్ప ఆనందాన్ని కలిగిస్తుంది.

ఆనుశాసనిక పర్వము - ప్రథమాశ్వాసము 89 విశేషం: కధలో లక్షణాన్ని చెప్పుతున్న పద్య మిది. సవతుల మధ్య తగాదాలు, వాటినుండి మనిషి బయట పడటానికి పడే తంటాలు, ఇవన్నీ కధలో ఉండటమే నూనవ లోక ముండటం. ఆ దృష్టితో ఈ కధ చదువుకొమ్మని కవి మనకు సూచించటం.

వ. _ అనినం బాండవాగ్రజుండు సంతసించి, 'విఫ్రున కెద్దియేనియు నిచ్చువాండుగా నొడంబడి యీనివాం దేమి గతిం బోవం గలవాణ?' దని యడుగుటయు, నతం డతనితో నొక నిదర్శనంబున, నది యెజింగించెద విను' మని యిట్లనియె. + 273 ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌= అనగా; పాండవ+అ(గ్రజుండు= పాండవులలో జ్యేష్టుడు; సంతసించి= సంతోషించి; విప్రనకున్‌= (బ్రాహ్మణుడికి; ఎద్ది ఏనియున్‌= ఏమైనా; ఇచ్చువాండుగాన్‌= ఇస్తానన్నవాడై: ఒడంబడి= ఒప్పుకొని; ఈనివాండు= ఇవ్వనివాడు; ఏమిగతిన్‌= ఏ గతిని; పోవన్‌+*కలవాండు?= పోతాడు?; అని అడుగుటయున్‌= అని అడుగగా; అతండు= భీష్ముడు; అతనితోన్‌= ధర్మరాజుతో; ఒక నిదర్శనంబునన్‌= ఒక ఉదాహరణతో; అది ఎజీంగించెదన్‌= అది తెలుపుతాను; వినుము+అని+ఇట్టు+అనియెన్‌= వినుమని ఇట్లా అన్నాడు. తాత్పర్యం: గరుత్మంతుడి కధ విన్న తరువాత ధర్మరాజు భీిష్ముడితో ఇట్టా అన్నాడు: “బ్రాహ్మాణున కేదైనా ఇస్తానని ఇవ్వనివా డేగతి పొందుతాడో చెప్పు" మని అడుగగా “ఒక ఉదాహరణంతో నీ కది స్పష్టంచేస్తాను విను” మని భీష్ము డన్నాడు. సీ. _బఒక్కసృగాలంబు, నొక వానరంబును€ : బ్రీతిమైం గూడి వర్తించుచుండు, దొలుపుట్టువున మానవులును నెచ్చైలులు నై! యుండుట గూర్చు నొండొంటి; కొక్క యెడ, నొకనాం డవ్వటడుతోడ నాక్రోంతి ! 'గటకటా! నీ కిట్లు గడును హాయ మైన పీనుగునంజు డాహార మైనట్టి ! భవము వాటిల్లు టేపాపముననా?' తే యనిన జారిష్మరణవంత మగుటం జేసి ; యది విషాదము. బొంది “'ధరామరునకు నీ నొడంబడ్డ ధన మీన కాన యిట్టు । నీచతరజాతియందు జినవ్మింపవలసె. 274 ప్రతిపదార్థం: ఒక్కజ= ఒక; స్పగాలంబునున్‌= నక్క; ఒక వానరంబును= ఒక కోతీయును; ప్రీతిమైన్‌= స్నేహంతో; కూడిః=ా కలిసి; వర్తించుచుండున్‌= జీవిస్తూ ఉండేవి; తొలుపుట్టువునన్‌= పూర్వజన్మంలో; మానవులును= మనుషులూ; నెచ్చెలులును+ఐ= స్నేహితులు కూడా ఐ; ఉండుటన్‌= ఉండటంవలన; ఒండు+ఒంటికిన్‌= పరస్పరం, ఒకదానితో ఒకటికి; కూర్చున్‌= స్నేహమున్నది; ఒక్కఎడన్‌= ఒక సమయంలో; ఒకనాండు= ఒకరోజున; ఆ క్రోంతి= ఆ కోతి; ఆఅవబుడుతలోడన్‌= ఆ నక్కతో; కటకటా!= అయ్యో!; నీకున్‌+ఇట్లుజ నీకీ విధంగా; కడునున్‌= మిక్కిలి: హేయము+ఐన= నికృష్టమైన; పీనుయు= శవపు; నంజుడు= మాంసం; ఆహారము= తిండి; ఐనట్టి= ఐనటువంటి; భవము= జన్మ; పాటిల్దుటజ కలగటం; ఏ పాపముననా?= ఏ పాపం వల్లనో?; అనినన్‌= అనగా; అది= ఆ నక్క; జాతిస్మరణ వంతము= పూర్వజన్మకు సంబంధించిన స్మృతి కలదవటంచేత; అగుటన్‌ చేసి= అవటం వలన; విషాదమున్‌= దుఃఖాన్ని; పొంది: ధర+అమరునకున్‌= భూదేవత - (బ్రాహ్మణుడికి; ఈన్‌= ఇవ్వటానికి; ఒడంబడ్డ= ఒప్పుకొన్న; ధనమున్‌= డబ్బును; ఈన= ఇవ్వలేదు; కాన= కాబట్టి; ఇట్టు= ఈ విధంగా; నీచతర జాతియందున్‌= మిక్కిలి నీచమైన జాతిలో; జన్మింపవలసెన్‌= పుట్టవలసి వచ్చింది. తాత్పర్యం: ఒక నక్క, ఒక కోతి స్నేహంగా ఉండేవి. ఎందుకంటే పూర్వజన్మలో అవి, మనుషులూ స్నేహితులూ కావటంవలన. ఇట్టా ఉండగా ఒకరోజు కోతి నక్కతో ఇట్లా అన్నది: 'ఏ పూర్వ జన్మ పాపం వలన నీ వీ జన్మలో పీనుగు మాంసం తిండిగా బ్రతకవలసి వచ్చిందో కదా!” అని. ఆ మాట విన్న నక్క పూర్వజన్మ జ్ఞానులజాతిలో

ం్రం శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము

పుట్టినది కావటం వలన దుఃఖం పొంది నేను పూర్వజన్మలో ఒక (బ్రాహ్మణుడి కిస్తానన్న ధన మివ్వనందువలన

నాకీ నీచజన్మ వచ్చింది. అని చెప్పింది.

న. అని తెలిపె; నట్లగుటంజేసి 'యాస గొల్సి విస్రన కెయ్యకున్మి యొప్పు దని చెప్పిన, నప్పాందవాగ్రజుం 'డహీనగుణ వర్ణనీయుం డయిన హీనవర్డునకు మంత్రతంత్రాదు లుపదేశించుట ధర్మవిరుద్ధం బయి యుండు నొకోఠ? యని యడిగిన, నయ్యనిమిష నదీనందనుం 'డీప్రశ్నంబున కుత్తరం బగునది యొక యితిహాసము గల; చాకర్ణింపు' మని యిట్లనియె. 275

ప్రతిపదార్హం: అని తెలిపెను=ఐ అని చెప్పింది; అట్లు+అగుటన్‌+చేసి= అట్లా కావటం వలన; ఆసన్‌+కొల్పి= ఆళపెట్టి; విప్రునకున్‌=

బ్రాహ్మణుడికి; ఇయ్యక+ఉన్కిన్‌= ఇవ్వనందువలన; ఒప్పదు= మంచిదికాదు; అని చెప్పినన్‌= అని చెప్పగా; ఆ+పాండవ+అ(గ్రజుండు=

ఆ పాండవులలో పెద్దవాడైన ధర్మరాజు; అహీన= గొప్ప: గుణ= గుణాలతో; వర్షనీయుండు= పాొగడదగిన; హీన= నీచమైన;

వర్జునకున్‌= వర్షంలో పుట్టినవాడికి; మంత్ర తం్యత్ర= మంత్రం, పూజచేసే విధానాలు; ఆదులు= మొదలైనవి; ఉపదేశించుటవ=

బోధించటం; ధర్మవిరుద్దంబు= ధర్మానికి వ్యతిరేకం; అయి ఉండునొకో!= కౌతుందా?; అని అడిగినన్‌= అని అడిగితే; అనిమిష= దేవతల; నదీ= గంగయొక్క; నందనుండు= కొడుకు (భీష్ముడు); ఈ (ప్రశ్న్శంబునకున్‌= ఈ ప్రశ్నకు; ఉత్తరంబు= సమాధానం; అగునది= అయిన ఒక ఇతిహాసం ఉన్నది ; ఆకర్లింపుము= వినుము; అని: ఇట్టు; అనియెన్‌= చెప్పాడు.

తాత్సర్యం: అందువలన ఆశ పెట్టి (బ్రాహ్మణుడి కివ్వకపోవటం మంచిది కాదు” అని చెప్పగా విని ధర్మరాజు

'గొప్ప గుణా లున్న హీనవర్జ్డుడికి మందత్రతంత్రాదులు బోధించటం ధర్మమా? కాదా?' అని అడిగాడు. దానికి

భీష్ము డిట్లా అన్నాడు: 'నీ ప్రశ్నకు సమాధానంగా ఒక కథ ఉదాహరణగా చెప్పుతాను వినుము” - అని ఇట్టా

చెప్పాడు. బ్రాహ్మణుండు హీవవర్గునకు వైదికమండత్రంబు లుపదేశింప6 గూడదనుట (సం. 13-10-1)

సీ. హిమగిరిమీంద ననేకద్విజులు దప । మాచరింపంగ నయ్యాశ్రమమున కొక్కళశూద్రుండు ధర్మోపేతుం దేతెంచి ; యమ్మునులకు గురుం డగు మునీర్రదుం గని, “కృప నుపదేశింపవే తపో ; వృత్తికై నా' కని వేదుటయును,

“జనదు వైదికము శూద్రున కుపదేశింప; । దీవు శుశ్రూషమై నిలువు' మనియె,

తే. ననుడు, వాడు శుశ్రూషకుందై నసించె । గుడిసె యొకదెసం గావించుకొని ముదమున నతిథి సురపితృపూజ లత్యధిక భక్తి; తోడం జేయుచు నొక్కింత కీడు లేక, 276

ప్రతిపదార్థం: హిమగిరి= మంచుకొండ; మీ6దన్‌= పైన; అనేకద్విజూలు=ఐ అనేకమంది (బ్రాహ్మణులు; తపము+ఆచరింపంగన్‌= తపస్సు

చేస్తుండగా; ఆ+ఆ(శ్రమమునకున్‌= ఆ ఆశ్రమానికి; ఒక్కజ ఒక; ధర్మ+ఉపేతుండు= ధర్మాత్ముడు; శూద్రుండు= నాల్లవకులంవాడు; ఏతెంచి= వచ్చి; ఆ+మునులకున్‌= ఆ బుషులకు: గురుండు= గురువైన; ముని+ఇంద్రున్‌= ముని్రేష్టుడిని; కని= దర్శించి; కృపన్‌= దయతో; తపోవృత్తికైజ తపస్సు చేయటానికి; ఉపదేశము= బోధ; ఒనరింపవే?= చేయవా?; నాకున్‌+అని= నాకోసమని; వేడుటయునున్‌=

(ప్రార్థించగా; భూద్రునకున్‌= శూద్రుడైన వాడికి; వైదికము= వేదసంబంధమైన తపస్సు; ఉపదేశింపన్‌= బోధించటానికి; చనదు= కూడదు;

నీవు; శుశ్రూషమైన్‌= సేవతో; నిలువుము+అనియెన్‌= ఉండుము. అన్నాడు; అనుడున్‌= అనగా; వాండు= ఆ శూద్రుడు;

శు(క్రూషకు(డు+ఐ= సేవకుడై; ముదమునన్‌= సంతోషంతో; ఒక దెసన్‌= ఒకప్రక్క; గుడిసెన్‌= పర్షశాలను; కావించుకొని= నిర్మించుకొని; ఒక్కింత= కొంచెంకూడా; కీడుజ లోపం; లేకజ లేకుండా; ఆతిథి= ఆతిభులకు; (తిధిలేకుండా వచ్చేవాడు); సుర= దేవతలకు; పితృ=

అనుశాసనిక పర్వము - ప్రథమాశ్వాసము ల! పితృదేవతలకు; పూజలు= అర్భనలు; అతి= మిక్కిలి; భక్తితోడన్‌= భక్తితో; చేయుచున్‌= చేస్తూ వసించెన్‌= నివసించాడు. తాత్పర్యం: హిమాలయంమీద అనేకమంది బ్రాహ్మణులు తపస్సు చేసికొంటూ ఉండగా, ఆ ఆశ్రమానికి ఒక శూద్రుడు వచ్చి, గురువుగారిని (ప్రార్జించాడు. 'నాకూ తపస్సును బోధించండి" అని. దాని కాయన '“శూ[ద్రుడికి వైదికం బోధించకూడదు. నీవు మాకు సేవ చేసికొంటూ ఉండుము” అని చెప్పాడు. వాడు కూడా ఒక పర్షశాల కట్టుకొని ఒక (ప్రక్క ఉంటూ ఆతిథులకు, దేవతలకు, పితృదేవతలకు పూజలు చేసికొంటూ ఉండేవాడు.

క. _ నియతియు, వినయము. జూచిన, ।; దయ పుట్టెడువట్లు గాంగ, ధర్మనిరూధ

క్రియ లొనరింపంగ, మునిపతి ; ప్రియమునం గనుంగొనుటకై యరిగె నచ్చటికిన్‌. 277

ప్రతిపదార్థం: నియతియున్‌= నియమమూ; వినయమున్‌= అణీకువయును; చూచినన్‌= చూస్తే: దయ= కరుణ; పుట్టెడునట్టుూ

పుట్టేటట్టు; కాంగన్‌= కాగా; ధర్మనిరూఢ= ధర్మబద్ధమైన; క్రియలు= పనులు (క్రియ= యాగం - అతిధిసుర పిత్సపూజలే యజ్ఞాలు);

ఒనరింప(గన్‌= చేస్తూ ఉండగా; ప్రియమునన్‌= ్రేమతో; మునిపతి= మునిరాజు; కనుంగొనుటకైజ చూడటానికి; అచ్చటికిన్‌=

అతడి ఆశ్రమానికి; అరిగెన్‌= వెళ్ళాడు.

తొత్సర్యం: నియమంతో, వినయంతో జాలి కలిగేటట్టుగా ధర్మబద్దుడై అతడు (క్రియలు చేస్తుంటే దయతో.

చూడటానికని మునుల గురువు అతడి గుడిసెకు వెళ్ళాడు.

ఆ. అరిగి యతనిచేయు నయ్యనుష్టానంబు । లోన గానివాని మానం జెప్పి,

“యనఘ! యిట్లు సేయు' మని యుపదేశింపం। గరుణపేర్మిం బుణ్యకర్మగతులు. 278 ప్రతిపదార్థం: అరిగి= పోయి; అతనిచేయు= అతడు చేసే; ఆ+అనుష్పానంబులోనన్‌= ఆ వైదిక కర్మాచరణంలో; కానివానిన్‌= పనికిరానివాటిని; మానన్‌= మానుకొనేటట్టు; చెప్పి; అనఘ!= పుణ్యాత్ముడా!? ఇట్టు= ఈ విధంగా; చేయుము+అని= చేసికొమ్మని: పుణ్య= పవిత్ర; కర్మజ వేదవిధుల; గతులు= పద్ధతులు; కరుణ పేర్మిన్‌= అధికమైన దయతోః ఉపదేశింపన్‌= బోధించగా. తాత్పర్యం: వెళ్ళి అతడు చేసే వేద కర్మానుష్టానం చూచి అందులో ఉన్న లోపాలు చెప్పి, పుణ్యాత్ముడా! పుణ్య కర్మ ఇట్టా చేయాలి" అని దయతో బోధించాడు. విశేషం; అనఘ! అన్న సంబోధన మునికి కలిగిన దయను చెప్పుతున్నది. దానికి కారణం అతడు చేసే పనుల మీద ఉన్న (శ్రద్దాభావం. కు ఆతందు దానికి నతిసం । ప్రీతాత్ముం దగుచు నడపి పిదపం గాలం

బై తెగి, యొకన్ఫపునకు సం । జాతుం డయ్యెను సమస్త సద్గుణములతోన్‌. 279 ప్రతిపదార్థం: అఆతండు= ఆ శూద్రుడు; దానికిన్‌= ముని చెప్పిన దానికి; అతి= మిక్కిలి; _సం(ప్రీత= సంతోషించిన; ఆత్ముండు+అగుచున్‌= ఆత్మకలవాడగుతూ; నడపి= చేసి; ఫిదపన్‌= తర్వాత; కాలంబు+ఐ= కాలం సమీపించి; తెగిఐ మరణించి; ఒకన్నపునకున్‌= ఒకరాజుకు; సమస్త= అన్నీ; సత్‌= మంచి; గుణములలోన్‌= గుణాలతో; సంజాతుండు+అయ్యెను= పుట్టాడు. తాత్పర్యం: అతడు దానికి సంతోషించి అదే విధంగా ఆయా కర్మలు చేసి చివరకు కాలం సమీపించగా మరణించి, ఒకరాజునకు అన్ని సద్గుణాలు కల కొడుకై జన్మించాడు. క్ర మునిపతియుం దతితోదన, ; తనువు విడిచి యరిగి, యతని తండ్రి యగుడు, వి

ఫ్రునకుం బుట్టెన్‌, వేదా ; ద్యనుపమ విద్యలకు నెల్ల నానాసం టై. 280

92 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము

ప్రతిపదార్ధ్హం: మునిపతియున్‌= ముని(్రేష్టుడు కూడా; త్తతితోడన= కాలంతోపాటు; తనువు= శరీరం; విడిచి= వదలి అరిగి=

పోయి; అతని తండ్రి=ఐ అతడికి తండ్రి; అగుడున్‌= కాగా! విఫ్రునకున్‌= (బ్రాహ్మణుడికి; వేద+ఆది= వేదం మొదలైన, విద్యలకున్‌=

చదువులకు; ఎల్లన్‌= అన్నిటికీ; ఆవాసంబు+ఐ= నిలయమై; పుట్టెన్‌= జన్మించాడు.

తొత్సర్యం; మునినాధుడు కూడా కాలాంతరంలో శరీరాన్ని విడిచి ఒక బ్రాహ్మణుడికి కుమారుడై సకల వేదవిద్యలకు

నిలయంగా జన్మించాడు.

చ. పదపడి యక్కుమూరకుండు పట్టముగట్టి, పురోహితత్వమున్‌ విదిత విభూతితో నొసలె విప్రుని పుత్రున; కవ్విభుండు న వ్వొదవెడు మోముతో నతనినోరలు వాజంగం జూచు; నాతం దె య్యది గత మొక్కొ నవ్వునకు నంచు మదిం. దలపోయు భూవరా! 281

ప్రతిపదార్థం: భూవరా!= రాజా!; పదపడి= తర్వాత; ఆ+కుమారకుండు= ఆ రాజకుమారుడు; పట్టముకట్టి= రాజ్యానికి పట్టాభిషిక్తుడై. విఫ్రునిపుత్రునకున్‌= బ్రాహ్మణపు(త్రుడికి; పురోహిత్వమున్‌= రాజపురోహితవృత్తిని; విదిత= లోకానికంతా తెలిసిన; విభూతితోన్‌= ఐశ్చర్యంతో; ఒసగౌన్‌= ఇచ్చాడు; ఆ+విభుండు= ఆ రాజు; నవ్వు+ఒదవెడు= నవ్వు కలిగిన; మోములోన్‌=ఐ ముఖంతో; అతనిన్‌= పురోహితుడిని; ఓరలువాజగన్‌= కన్ను ఓరగా పెట్టి; చూచున్‌= చూచేవాడు; ఆతండుజ= ఆ పురోహితుడు; నవ్వునకున్‌= శః నవ్వుకు; ఏ+అది= ఏది; కతముజ కారణం; ఒక్కొ= ఒకో; అంచున్‌= అంటూ; మదిన్‌= మనస్సులో; తలపోయున్‌= ఆలోచించేవాడు. తాత్చర్యం: ధర్మరాజా! తర్వాత ఆ రాజకుమారుడు రాజై బ్రాహ్మణ కుమారుడిని పురోహితుడిగా చేసి కావలసిన సంపద నిచ్చాడు. ఆ రా జెప్పుడూ ఆ పురోహితుడిని ఓరగా చూచి నవ్వేవాడు. అతడి కర్ధం కాక ఏమిటా? కారణ మని ఆలోచించేవాడు.

వ. _జక్కనాందవసరంబుగాంచి, యప్పురదోహితుండా భూవరునితో 'దేవా! నన్నుం గనినప్పుడు నవ్వుదు; నావలస నేమి కీడు గలదది? యెణింగింసవే! యిదియ నాకు వరం' బని వేండిన, నజ్జనపతి జాతిస్మరత్వంబు గలుగుటం జేసె, పూర్వజన్మంబు దెలిపి యక్కాలంబునం దన యనుష్టానంబున నేమేని విహిశంబు లుపదేశించుట దేటవడం బలికి, శూద్రవిషయోపదేశంబునం బరమగతి దప్పెయిప్పాట రాజసేవాత్మకంబైన యిప్పారోహెత్యంబు నడపుకై నీకుం బుట్టవలసె; నేను బుట్టువెలింగి పుట్టినవాండ నగుటం జేసి యెజింగి నవ్వుదు; నవ్వునకుః గతంబంతియ కాని, నీ వాండుకల్మషంబు గల వాండవే? మహాధర్మపరుండవు గురుండ; వాదుష్కర్మంబునకుం ప్రాయశ్చిత్తంబు సేసికొ' మ్మని యనేక గోవులం గనకరాసులను నొసంగిన, నా భూసురోత్తముండు పురాతన జననకృతం బగు సుకృతంబునం జత్తంబు నిర్మలంబ్లై యుండు కతంబున నారాజు సెప్పినంత వట్టునుం గలవోలె. దనకు6 దోంచినం, దోషితుండై దానంబులం దీర్ధస్నానంబుల మజియు జపహోమాదిపుణ్య విధానంబులం బాపంబులు వాపికొని, యీ పుట్టుకను నీగికొని, సంయమిసంతానజాతుండై యెప్పటి యాశ్రదముంబునం దపం బాచరించి మహాపదంబు నొందె. గావున బ్రాహ్మణక్షత్రియవైశ్యులకుం దక్క. దక్కటివారికి నుపదేశించి బ్రాహ్మణుండు కల్మషభాజనంబగు బ్రాహ్మణాదులకుం బరీక్షాపూర్వకంబుగా నుపదేశింప వలయు నని చెప్పిన నప్పుడమిఖేందు, “లక్ష్మియెట్టి జనంబులయందు వసియించు? నని

యడిగిన నాదేపప్రతుం డతని కిట్లనియె. 282

ఆనుళాననిక సర్వము అ ప్రథమాశ్వాసము ప్ర 'ప్రతిపదార్హం: ఒక్కనాండు= ఒకరోజు; అవసరంబుకాంచి= సమయం చూచి; ఆ+పురోహితుండు= ఆ పురోహితుడు; ఆ భూవరునితోన్‌= ఆ రాజుతో; దేవా!= స్వామీ!; నన్సున్‌= నన్ను; కనినప్పుడు= చూచినప్పుడెల్దా;: నవ్వుదు= నవ్వుతావు కదా!; నావలనన్‌= నావలన; ఏమి కీడు= కా కలదు? ఉన్నది?: అదే దానిని; తింటవ సక క ఇదే; నాకున్‌ వరంబు= నాకు వరం; అని వేండినన్‌= అని ప్రార్థించగా; ఆ+జనపతి= ఆ రాజు; తనకున్‌= తనకు; జాతిస్మరత్వంబు= పూర్వజన్మ నెరుగుట; కలుగుటన్‌+చేసి= కలగటంవలన; పూర్వ జన గంబున్‌= తమ పూర్వజన్మం: తెలిఫి= చెప్పి; ఆ+కాలంబునన్‌= ఆ జన్మలో; తన= తనయొక్క; అనుష్టానంబునన్‌= కర్మాచరణంలో; ఏమి+ఏని= ఏమైనా; విహితంబులు= చేయవలసినవి; ఉపదేశించుట= బోధించటం; తేటపడన్‌పలికి= స్పష్టంగా చెప్పి; శూద్ర= శూద్రుడికి; విషయ+ఉపదేశంబునన్‌= వేద విషయాన్ని బోధించటంవలన; పరమగతిః= ముక్తి; తప్పిజ పోయి; ఈ+పాటన్‌= ఈ విధంగా; రాజ= రాజుయొక్క; సేవా+ఆత్మకంబు+ఐన= 'సేవారూపమైన; పౌరోహిత్యంబు= పురోహితత్వం; నడపుటకై= చేయటానికి; నీకున్‌+పుట్టవలసెన్‌= నీకు జన్మనెత్తవలసి వచ్చింది; నేను; పుట్టువుఐ జన్మ; ఎటింగి= తెలిసి; పుట్టినవాండను; అగుటన్‌చేసి= కావటంవలన; ఎథీంగి= తెలిసి; నవ్వుదున్‌= నవ్వుతాను; నవ్వునకున్‌= నవ్వుకు; కతంబు= కారణం; ఇంతియ= ఇంతే; కాని; నీవు; ఒండు= ఒక; కల్మషంబు= పాపం; కలవాడవే!= కలవాడివా!; మహా= గొప్ప; ధర్మపరుండవుజ= ధర్మాత్ముడవు; గురుండవు= గురువవు; ఆ దుష్కర్మంబునకున్‌= ఆ పాపకర్మకు; (ప్రాయళ్ళిత్తంబు= దోషంపోయే కర్మ; చేసికొమ్ము; అని; అనేక=ఐ చాలా; గోవులన్‌= ఆవులను; కనక= బంగారు; రాసులను= (ప్రోగులను; ఒసంగినన్‌= ఇస్తే ఇవ్వగా: ఆ భూసుర+ఉత్తముండు= ఆ ఉత్తముడైన (బ్రాహ్మణుడు; పురాతన= పూర్వం; జనన= జన్మలో; కృతంబు+అగు= చేసిన; సుకృతంబునన్‌= పుణ్యంవలన; చిత్తంబు= మనస్సు; నిర్మలంబు+ఐ= స్వ్పచ్చమై; ఉండుకతంబునన్‌= ఉన్నందువలన; ఆ రాజు; చెప్పినంతవట్టునున్‌= చెప్పినంతవరకు; కలపోలెన్‌= స్వస్నంవలె; తనకున్‌= తనకు; తోంఛచినన్‌= తోచగా; తోషితుండు+ఐ= సంతోషించినవాడై; దానంబులన్‌= దానాలవలన; తీర్ణ= పుణ్యనదుల; స్నానంబులన్‌= స్నానాలవలన; మజీయున్‌= ఇంకా; జపహోమ= జపం, అస్నిహోత్రం; ఆది= మొదలైన; పుణ్యవిధానంబులన్‌= పుణ్యకార్యాలవలన; పాపంబులు= పాపాలను; పాపికొని= పోగొట్టుకొని; ఈ పుట్టువును= ఈ జన్మను: ఈంగికొని= పోగొట్టుకొని; సంయమి= మునుల; సంతానబాతుండు+ఐ= సంతానంగా పుట్టి; ఎప్పటి= మునుపటి; ఆశ్రమంబునన్‌= ఆశ్రమంలో; తపంబున్‌= తపస్సును; ఆచరించి= చేసి; మహాపదంబున్‌= గొప్ప స్థానాన్ని; ఒందెన్‌= పొందాడు; కావునన్‌= కాబట్టి; బ్రాహ్మాణుండు= విప్రుడు; బ్రాహ్మణ, వైశ్య, క్షత్రియులకుందక్క= ఈ మూడు కులాలవారికి దప్ప; దక్కినవారికిన్‌= మిగిలిన వారికి; ఉపదేశించి= బోధించి; కల్మష దోషానికి, పాపానికి; భాజనంబు+అగు= స్థానమైన; (బ్రాహ్మాణ+ఆదులకున్‌= (బ్రాహ్మణుడు మొదలైనవారికి; పరీక్షాపూర్వకంబుగాన్‌= పరీక్షించి; ఉపదేశింపవలయున్‌= బోధించాలి; అని చెప్పినన్‌= అని చెప్పగా? ఆ+పుడమిటేండు= ఆ భూమికిరాజు; లక్ష్మి= లక్ష్మీదేవి; ఎట్టి= ఎట్లాంటి; జనంబుల అందున్‌= జనాలలో; వసియించున్‌?= నివసిస్తుంది?; అని అడిగినన్‌= అని ప్రశ్నించగా; ఆ దేవవ్రతుండు= ఆ భీష్ముడు; అతనికిన్‌= ధర్మరాజుకు; ఇట్టుఅనియెన్‌= ఈ విధంగా అన్నాడు. తాత్సర్యం: ఒకనాడు సమయం చూచి ఆ పురోహితుడు ఆ రాజుతో 'ప్రభూ! నన్ను చూచినప్పుడల్లా మీరు నవ్వుతారు. నావలన ఏదయినా దోషం ఉన్నదా? ఉంటే చెప్పండి. ఇదే నాకు వరం' అని ఆడిగాడు. దానికి రాజు తనకు పూర్వజన్మ స్మృతి ఉండటంచేత పూర్వ జన్మ తెలిసి ఆ సమయంలో తన అనుష్టానంలో ఏమయినా విధులను బోధిస్తానని స్పష్టం చేసి, శూద్ర విషయోపదేశం వలన పరమగతినితప్పి,ఈ విధంగా రాజసేవాత్మకమైన పౌరోహిత్యాన్ని నడపటానికి నీకు పుట్టవలసి వచ్చింది. నేను పూర్వజన్మస్మృతి కలవాడనవటంచేత నవ్వాను. ఇంతేకాని నీవు ఒక కల్మషం కూడా లేనివాడవు. ధర గపరుడవు, గురుడవు, ఆ పాపానికి ప్రాయశ్చిత్తం చేసికొము జ్ర అని పెక్కు గోవులనూ, కనకరాసులనూ ఇవ్వగా ఆ (బ్రాహ్మణోత్తముడు పూర్వజన్మపుణ్యంవలన మనస్సు నిర్మలమై ఉండటంచేత ఆ రాజు చెప్పినదంతా కలవలె తనకు తోచగా సంతుష్పుడై దానాలవలనా తీర్థస్నానాలవలనా జపహోమానుష్టానాలవలనా

9ిక్ష శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము పాపాల్లు పోగొట్టుకొని ఆ పుట్టుకను విడిచి మునికి పుట్టి ఎప్పటి ఆశ్రమంలో తపస్సు చేసి మహాపదం పాందాడు. కాబట్టి బ్రాహ్మణ క్షత్రియ వైశ్యులకు తప్ప తక్కినవారికి ఉపదేశం చేస్తే (బ్రాహ్మణుడు పాపాత్ము డవుతాడు. (బ్రాహ్మాణాదులకు కూడా పరీక్షించి మరీ ఉపదేశించాలి' అని చెప్పగా ఆ రాజు “లక్ష్మి ఎటువంటి జనులలో ఉంటుంది?" అని అడుగగా భీష్ముడు ధర్మరాజుతో ఇట్లా అన్నాడు. లక్ష్మీనివాసస్టానములు (సం. 13-21-1) క. నారాయణాంకతలమున ; శ్రీ రాజబ్లంగం జూచి, చిత్తం బతి వి సేరం బై రుక్షిణి ఐ : స్తారరుచిరననయన యగుచు, సంభావనతోన్‌. 283 ప్రతిపదార్థం: రుక్కిణి= రుక్మిణీదేవి, శ్రీకృష్ణుడి భార్య; త్రీ= లక్ష్మీదేవి; నారాయణ విష్ణుమూర్తి (నార= నీరు, జ్ఞానం); అయనః= నివాసంగా కలవాడు - నారాయణుడు); అంకతలమునన్‌= ఒడిలో; రాజిల్లంగన్‌= ఒప్పారగా (అందంగా ఉండగా); చూచి= రుక్మిణి _ చూచి; చిత్తంబు= మనస్సు; అతి మిక్కిలి; విస్మేరంబు+ఐ= విప్పుకోగా, వికసించగా; విస్తార= విశాలమైన; రుచిర= అందమైన; నయనః= కనులు కలది; అగుచు= జౌతూ; సంభావనతోన్‌= గౌరవంతో. తొత్సర్యల: శ్రీ నారాయణుడి ఒడిలో అందంగా కూర్చుని ఉన్న లక్ష్మిని చూచి మనస్సు సంతోషంతో విస్తారం కాగా రుక్మిణీదేవి ఆశ్చర్యంతో పెద్దకళ్ళతో చూస్తూ లక్ష్మితో భక్తితో ఇట్టా అన్నది. వ. 'నీ వెట్టి పురుషులయందు, నెబ్బంగి భామలపాల వసియింతు?' వనిన నా దేవి మకరధ్వజమాతకుం జెప్పిన వాక్యంబుల యర్థంబు లుపన్యసించెద; దాన నీ యడిగినయది తేటపడు; నాకర్ణింపుము. 284 ప్రతిపదార్హం: నీవు= లక్ష్మీ! నీవు; ఎట్టి= ఎట్టాంటి; పురుషులయందున్‌= మగవారిలో; ఏ భంగి= ఎట్లాంటి; భామలయందున్‌ (స్త్రీలలో; వసియించతువుజ నివసిస్తావు; అనినన్‌= అనగా; ఆ దేవి= ఆ లక్ష్మి; మకరధ్వజ= మన, శ్రైదుడి; (జండాపై మొసలి గుర్తుగా గలవాడు); మాతకున్‌= తల్లికి, రుక్మిణికి; చెప్పిన వొక్యంబుల= చెప్పినమాటల; అర్హంబులు= భావాలు; ఉపన్యసించెదన్‌= వివరిస్తాను; దానన్‌=ఐ దానితో; నీ అడిగిన అది నీవడిగింది; తేటవడున్‌= స్పష్టపడుతుంది; ఆకర్షింపుము= వినుము. తాత్పర్యం: 'నీ వెట్లాంటి మగవారిలో, ఎట్టాంటి 'ప్రీలలో ఉంటావు?" అని అడిగిన రుక్మిణికి ఆ లక్ష్మి చెప్పినమాటల తాత్పర్యం నీకు వివరిస్తాను. దానితో నీ వడిగినది స్పష్టపడగలదు వినుము. సీ. '*నిత్యసత్యులు, శౌచనిరతులు, గురుభక్తు, ! ల ప్రమత్తులు, దక్షు లమలమతులు, సత్మర్మపరులు, విజ్ఞానము. దపము దా । నము బ్రహ్మచర్యంబు శమము గల్గు వారలు, ప్రీతి నా వసియించు నిక్కలు, । క్రూరు, నాస్తెకుం గృతఘ్నునిం గుబుద్ధి వర్షింతు; నెంగిలి వర్ణించి, యిలువాడి । ఘటశుద్ధి గలిగిన కాంతలందు తే. _ నిల్లు: వల్లభ ప్రతికూల, నిష్టురాత్మ, । నన్యమందిరగామిని, నధికనిద్ర యైన మానినిం దొఅంగుదు; నబ్దినీ త । టాక తరుషండ పుష్ప వాటముల నిలుచు.” 285 (ప్రతిపదార్థం: నిత్య= ఎల్లవేళలా; సత్యులు= సత్యంచెప్పేవారు; శౌచ నిరతులుజ శుచిత్వం నిత్యమూ పాటించేవారు; గురుభక్తులు= చదువుచెప్పిన వారికి భక్తులైనవారూ:; అ(ప్రమత్తులు= మదించనివారు; దక్షులుజ= నేర్పరులు; అమల= స్వచ్చమైన; మతులు= మనస్సు కలవారు; సత్‌=ఐ మంచి; కర్మపరులు= కర్మలు చేసేవారు; విజ్ఞానమున్‌= విశిష్టమైన జ్ఞానం; తపము= తపస్సు; దానము= దానం

ఆనుశాసనిక పర్వము - ప్రథమాశ్వాసము 9క్‌

(జలధారా పూర్వకంగా ఇచ్చేది); బ్రహ్మచర్యంబున్‌= బ్రహ్మచర్యం పాటించేవారు; శముము= అంతరింద్రియ ని[గ్రహం కలవారు; ప్రీతిన్‌= ప్రేమతో; నా వసియించు= నే నుండే; ఇక్కలు= చోట్టు: క్రూరున్‌= కరినమనస్కుడిని; న+అస్తికున్‌= నాస్తికున్‌= తన యధార్దస్వరూపం తెలియనివాడిని; కృతఘ్నునిన్‌= చేసిన మేలు మరిచినవాడిని; కుబుద్దిన్‌= దుర్మార్లుడిని; వర్టింతున్‌= విడిచిపెడతాను; ఎంగిలి వర్టించి= ఎంగిలిని వదలి, మరొకడు తినగా మిగిలిన దానిని వదలిపెట్టి; ఇలు+పాడి= ఇలుసాడి= గృహనీతి కలిగి; ఘటశుద్దిన్‌= పాత్రల శుభ్రత; కలిగిన= ఉన్న; కాంతల+అందున్‌= (స్త్రీలలో; నిల్తున్‌= ఉంటాను; వల్లభ ప్రతికూలన్‌ = మగడికి ప్రతికూల అయిన దానివి ; నిష్టుర+ఆత్మన్‌= కరినమైన మనస్సు కలదానిని; అన్య= ఇతర; మందిర= ఇళ్ళకు; గౌమినిన్‌= పోయే దానికి; అధికజ ఎక్కువ; నిద్రఐన= నిద్రపోయే; మానినిన్‌= (స్త్రీనిోతాఆంగుదున్‌= వదలిపెట్టుతాను: అబ్బినీ= తామరతీగలు; తటాక= చెరువులు;తరుషండ= చెట్ట సమూహం; పుష్ప వాటములన్‌= పూల తోటలలో; నిలుతున్‌= ఉంటాను. తాత్పర్యం: లక్ష్మి ఉండేచోట్టు ఉండనిచోట్టు ఈ పద్యంలో చెప్పబడ్డవి. లక్ష్మి అంటే ధనమే కాదు. శుచీ, శుభ్రత, సరళత, అందం - ఇట్టాంటివన్నీ. 'నిత్యమూ సత్యం చెప్పేవారు, శుచికలవారు, గురుభక్తులు, మత్తులు కానివారు, కార్యసాధకులు, స్వచ్చమైన మనస్సు కలవారు, మంచి కర్మలు చేసేవారు, విజ్ఞానం, తపస్సు, దానం, బ్రహ్మచర్యం, ఇంద్రియని(గ్రహం కలవారు - నేను నివసించేచోట్టు, నే నుండని స్థలాలు - (క్రూరులు, నాస్తికులు, కృతఘ్నులు, చెడ్డబుద్ది కలవారు. (లోకంలో వీరిదగ్గర డబ్బుండటం చూస్తున్నారు. కనుక లక్ష్మి అంటే డబ్బు కాదు. తృప్తి, ఆనందం, నిండుదనం, సంతోషం). ఎంగిలి కాని పాత్రశుద్ది కలిగిన గృహనీతి కల స్త్రీల దగ్గర ఉంటాను. భర్తను ఎదిరించే స్త్రీ, కరినమైన మనస్సుకలదీ, కొంపల వెంట తిరిగేదీ, ఎక్కువ నిద్రపోయేదీ - ఈ స్రీలు నాకు నచ్చరు. ఇట్లాంటివారిలో నేనుండను. తామరపూలతో నిండిన సరస్సులు, చెట్టు, పూలు కల తోటలలో ఉంటాను. (కనుక అందమున్న చోట్టు లక్ష్మికి నివాసాలు) విశేషం: మనుషులలో పవిత్రత, ధర్మం, జ్ఞానం, సత్కర్మ లుండాలి. లక్ష్మి అంటే ఇదే. కేవలం ధనం కాదు. దుర్మార్గులు, నాస్తికులు సంఘవిద్రోహులు. వారికి డబ్బున్నా లక్ష్మి లేనివారే. (స్త్రీలు గృహనీతి తప్పి చరిస్తే వారూ ద్రోహబుడ్డులే కనుక లక్ష్మి ఉండదు. ఇదంతా సాంఘికదృష్టి వ్యక్తి ధర్మం. వీటిని గురించి చెప్పినదే. వ. అనిచెప్పె. దత్ర్రకారంబుల బుద్ధిగతంబులు, సేసికొమ్మనినం, గురుపతి 'పురుషుల పురంధ్రులసంగతి యందు

సంస్పర్శ సుఖంబు నతిశయం బెవ్వరికిం గలుగు? నని యఢిగిన వియత్తటినీ తనూజుం 'డివ్విషయంబున

కొక్క యితిహాసంబు గలదు; విను' మని యిట్లనియె. 286 'ప్రతిపదార్హం: అని చెప్పెన్‌= అట్లా చెప్పాడు; చల్‌= ఆయా; ప్రకారంబుల= పద్దతులను; బుద్దిగతంబులు= మనస్సులో నాటుకొనేటట్టు; చేసి కొమ్మనినన్‌= చేసికొమ్మునగా; కురుపతి= ధర్మరాజు (కౌరవవంళ (శ్రేష్టుడు): పురుషులన్‌= మగవారియొక్క; పురం[్రులన్‌= స్రీలయొక్క; సంగతిన్‌=ఐ కూడికలో; అందున్‌= లోపలన్‌; సం స్పర్శసుఖంబు=మంచి స్పర్శకు సంబంధించిన సౌఖ్యంబు; అతిశయంబు= ఎక్కువ" ఎవ్వరికిన్‌= ఎవరికి; కలుగున్‌?= ఉంటుంది?; అని అడిగినన్‌= ధర్మరాజు అడుగగా; వియత్‌= ఎక తటినీ= నది; తనూజుండు= కొడుకు (భీష్ముడు); ఈ విషయంబునకున్‌= ఈ సంగతికి, ఒక్క= ఒక; ఇతిహాసంబు= వూర్చ ఇధ కలదు= ఉన్నది వినుము, అని" ఇట్టు, అనియెన్‌ తాత్పర్యం: లక్ష్మీనివాస స్టానాలు చెప్పి ఆయా విషయాలు మనస్సులో నిలుపుకోవయ్యా!' అని చెప్పగా, ధర్మరాజు మరల ప్రచ్నించాడు. స్త్రీపురుషుల రతిలో ఎవరి కెక్కువ సుఖ ముంటుంది?' అని. దానికి గంగకొడుకు ఇట్లా అన్నాడు. '*ఒక కధ ఉన్నది చెప్పుతాను. దానివలన నీకు విషయం తెలుస్తుంది. వినుము అని కథ చెప్పుతున్నాడు.

96 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము భంగాస్వనుం డమ రాజు ప్రీయె కుమారులం గాంచిన ప్రకారము (సం. 13-212-1) స్స్‌ 'అనఘ! భంగాస్వనుం డనురాజు పుత్రార్థి ! యై వజ్రి కప్రియం బగుమఖంబు సేసి, పుత్రుల సవిశేషుల నూర్వురం : గని, సంతసంబునం గ్రాలుచుండు; నాతండు వేటకై యరిగినచో వజ్రి । దిగ్‌భ్రాంతి పుట్టింది తేరకాండు సనునట్లు సేయ నజ్జనపతి యెక్కిన ; తురగంబుతో నొంటి దూరమైన 9 కానకేగి, తృష్ణ గదిరిన, నలుగడ । నరసి, యొక్క పద్మసరసి గాంచి వెన్ను మునముంగ హయము నన్నీరం దిగిచి, తాల దనివు సొంపు మిగుల మునింగి లేచి. 287 ప్రతిపదార్థం: అనఘ!1= పుణ్యాత్ముడా!; భంగాస్వనుండు; అను రాజు= ఆ పేరుగల రాజు; పుత్ర+అర్జిఐ=ఐ కొడుకులను కోరి; వ(జ్రికిన్‌= ఇంద్రుడికి; అప్రియంబు= ఇష్టంలేని; మఖింబు= యడ్జ్ఞం; చేసి నిర్వహించి; సవిశేషులన్‌= విశేషగుణవంతులైన; నూర్వుర న్‌ +కని = వందమంది కొడుకులను కని; సంతసంబునన్‌+క్రాలుచు+ఉండున్‌= సంతోషంతో ఉండేవాడు: ఆతండు= ఆ రాజూ; వేంటకైఐ వేటకొరకు; ఆరిగినచోన్‌= వెళ్ళినపుడు? వ(బ్రి= ఇంద్రుడు; దిక్‌*భ్రాంచి= దిశలు తెలియని అజ్ఞానం; పుట్టించి= కల్గించి; తేరకాండు= పిచ్చివాడు; చనునట్టు= వెళ్ళేవిధంగా; చేయన్‌= చేస్తే! ఆ+జనపతి= ఆ రాజు; ఎక్కిన= కూర్చున్న; తురగంబుతోన్‌= గు(ర్రంతో; ఒంటి= ఒంటరిగా? దూరమైనజ= దూరంగా ఉన్న; కానకున్‌= అడవికి; ఏంగి= వెళ్ళి; తృష్ట= దప్పిక; కదరినన్‌= కలుగగా; నలుగడన్‌= నాలుగు దెసలు; అరసి= చూచి; ఒక్క పద్మసరసిన్‌= ఒక తామరలున్న చెరువు, కాంచి= చూచి; హయముజ= గుర్రం; వెన్ను వీపు; మునుంగన్‌= మునిగేటట్టు; ఆ+నీరన్‌= ఆ నీటిలో; తిగిచి= లాగి; తాన్‌= తానూ; తనివు= తృప్తి; సొంపు= హాయి: మిగులన్‌= ఎక్కువ కాగా; మునింగి= నీట స్నానం చేస్తూ మునిగి; తేలి= పైకి వచ్చి. తాత్పర్యం; ఒక రాజుండేవాడు. అతడి పేరు భంగాస్వనుడు, సంతానంకారకు తపించి యజ్ఞం చేసి నూర్గురు కొడుకులను కన్నాడు. కాని, ఆ యజ్ఞం ఇంద్రుడికి ఇష్టంలేనిది కావటం వలన రాజు వేటకు వెళ్ళినపుడు ఇంద్రుడు అతడికి ఏ దిక్కు ఎటో తెలియని మాయ కల్షించాడు. ఆ రాజు పిచ్చిగా ఎటో దూరాన అడవులలోకి పోయి అక్కడ దప్పిక కలిగితే ఒక తామరల చెరువు చూచి, గుర్రాన్ని వీపుమునిగే టట్టు లాగుతూ, తానూ మునిగి లేచాడు. క. _ భూనాథుండు తృష్ట సెడ । బానక్రియ యాచరించి, భామినియై, తన్‌ చాన కనుంగొని, విషయ । మూనెడుమదితోడ సరసి నొయ్యన వెడలెన్‌. 2886 ప్రతిపదార్థం: భూజ భూమికి; నాథుండు= పతి - భంగాస్వనుడు; తృష్ట= దప్పిక; చెడన్‌= పోగా; పానక్రియ= (త్రాగటం; ఆచరించి= చేసి; భామినిఐ= (స్రీ అయి; తన్‌+తాన= తనను తానే; కనుంగొని= చూచి; విస్మయము= ఆళ్ళర్యం; ఊనెడు= కలిగే; మదితోడన్‌= మనస్సుతో; ఒయ్యనన్‌= నెమ్మదిగా; సరసిన్‌= చెరువులోనుండి; వెడలెన్‌= బయటకు వచ్చాడు. తొత్పర్యం: ఆ చెరువులో మంచినీళ్ళు (త్రాగేసరికి రాజు (స్త్రీగా మారిపోయాడు. తను తానే చూచికొని ఆశ్చర్యం పొంది బరువైన మనస్సుతో ఒడ్డుకు చేరాడు. + విశేషం: భారతంలో శిఖండి కథలోవలె - ఇక్కడా లింగ పరిణామం చెందిన విషయం చెప్పబడింది. ఇది సాధ్యమేనని ఇవ్వాళ మనం పత్రికలలో చదవటమే కాక శాస్త్రీయంగా ఇది సత్యమే ననీ తెలిసికొంటున్నాం. (ప్రతి స్త్రీ పురుషులలో తల్లి అంశ సగం, తండ్రి అంశ సగం ఉంటుంది కనుక, ఇది సత్యమే. శాస్త్రీయమే.

ఆమశాసనిక పర్వము - ప్రథమాశ్వాసము 97 సీ, వెడలి, చింతించి, యీ యొడలితో నే భంగి: దురగంబు నెక్కుదు౧? బురజనంబు లేను బోయినం జూచి యే మని తలంతురో? ।; పొలంతు లేమను వారొ? పుత్రు లేమి గాంగ నూహింతురో? కానన యుందంగ । వచ్చునే? పోవంగ వలయు నెట్లు? నని విచారించి, పోయిన నెల్లవారును । నాశ్చర్య మందుచు నంత నంత ఆ. _ గనుంగొనంగ, మంత్రిగణము రావించి, దిక్‌ । బ్రాంతిం దాను బోయి పద్మసరసి యందు మునింది వనిత యగుట యెబింగించి ; రాజ్యమునం దనూజనరాజి నిలిపె. 289 వ్రతిపదార్హం: వెడలి= బైటకు వచ్చి; చింతించి= ఆలోచించి; ఈ ఒడలితోన్‌= ఈ శరీరంతో; ఏ+భంగిన్‌= ఏ విధంగా; తురంగంబున్‌= గుర్రాన్ని; ఎక్కుదున్‌?= ఎక్కేది?; ఏను+పోయ్యినన్‌= నేను ఇట్టా వెళ్ళితే పురజనంబులు= నగరంలో ప్రజలు; చూచి= స్ర్రీనైన నన్ను చూచి; ఏమి+అని తలంచురో?= ఏమనుకుంటారో?; పొాలంతులు= భార్యలు; ఏమి+అనువారా ?= ఏమంటారో?; పుత్రులు= కొడుకులు; ఏమి కాంగన్‌= ఎట్టా: ఊహింతురో?= ఊహిస్తారో?; కానన్‌+అ= (అట్టా నగరానికి పోకుండా) అడవిలోనే; ఉండంగవచ్చునే?= ఉండగలనా?, ఉండే వీలున్నదా?; ఎట్టున్‌= ఏ విధంగానైనా సశే[; పోవంగన్‌ వలయున్‌= పోయి తీరవలసిందే" అని= ఈ విధంగా; విచారించి= తర్కించి; పోయినన్‌= పోగా; ఆశ్చర్యము= అబ్బురపాటు; అందుచున్‌= పొందుతూ; ఎల్లవారున్‌= అందరూ; అంతన్‌*+అంతన్‌= అక్కడ కూడా బెరుకు బెరుకుగా; కనుంగొనంగన్‌= చూడగా; మంత్రిగణమున్‌= మంత్రిమండలిని; రావించిజ పిలిపించి; ది(గ్భాంతిన్‌= దిశాజ్ఞానం లేకుండా; తాను పోయి= తను వెళ్ళి; పద్మసరసియందున్‌= తామరల చెరువులో; మునింగి=ఐ స్నానమాడి; వనిత= స్త్రీ: అగుటన్‌= కావటం; ఎఆింగించి= తెలిపి; రాజ్యమునన్‌= సింహాసనంమీద; తనూజ= కొడుకుల; రాబిన్‌ఐ సమూహాన్ని (వందమంది కనుక సమూహం); నిలిపి= నియమించి. తాత్చర్యం: ఒడ్డుకు వచ్చి ఆలోచించటం (ప్రారంభించాడు. ఈ శరీరంతో గుర్రాన్ని ఎట్లా ఎక్కేది? ఇట్లా పోతే నగరంలో ప్రజ లేమనుకుంటారో?, నా భార్య లేమంటారో?, కొడుకు లేవిధంగా ఆలోచిస్తారో?; అని చెప్పి అడవిలో ఎట్టా ఉండటం?; ఏ విధంగా నైనా సరే నగరానికి పోక తప్పదు. అని నిశ్చయించుకొని వెళ్ళి, మంత్రులందరినీ పిలిచి, తాను ది(గ్ర్రాంతిపొందటం, చెరువులో మునగటం, స్త్రీ కావటం, అంతా చెప్పి కొడుకులకు రాజ్య మప్పగించి. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం. విశేషం: పద్యమంతా గజిబిజి ఆతోచనలు. అనిశ్చిత స్థితి. ఆ స్పితిలో ఉన్నవాడి మానసిక పరిస్టితి ఎట్టా ఉంటుంది? పద్యం పద్యమంతా ఆ విధంగా (వ్రాయటం వలన నడకపోయింది. పద్యం వచన వాక్యాలుగా విరిగిపోతున్నవి. ఆరువిధాల వాక్యాలుగా పాదాలు మలచటం శిల్పం. ఉ. కానకు నేగి తాపసులం గాంచి, తపం బొనరింప, నం దొకం దా నలినాక్షిం బొంది ప్రియుందై నడచెం, గ్రనువృత్తి నందనుల్‌ దానికి. బుట్టి రిధ్ధబలదర్సులు నూర్వురు; వారి6 గొంచున మ్మానిని పూర్వ పుత్రక సమాజము పాలికిం బోయి, నెమ్మితోన్‌. 290 ప్రతిపదార్థం: కానకున్‌= అడవికి; ఏ౦గి=ఐ పోయి; తాపసులన్‌= తపస్వులను: కాంచి= దర్శించి; తపంబు= తపస్సును; ఒనరింపన్‌= చేయగా; అందున్‌= ఆ తాపసులలో; ఒకండు= ఒకడు (పేరు చెప్పకుండా ఎవడో ఒకడు అనటం); ఆ నలిన+అక్షిన్‌= ఆ స్త్రీని; (పద్మాలసరసిలో మునగటంవలన (స్త్రీ రూపం వచ్చింది కనుక తామరలవంటి నేత్రాలు కలవని అన్నాడు); పొంది= కలిసి; ప్రియు౮దై= 'ప్రేమకలవాడై; నడచెన్‌= ప్రవర్తించాడు; (క్రమవృత్తిన్‌= క్రమపర్యాయంగా; దానికిన్‌= ఆ ప్రీకి; నందనుల్‌= కొడుకులు; ఇద్ద= శుద్దమైన; బల= బలంతో; దర్చులు= గర్వించినవారు; నూర్వురు= వందమంది; పుట్టిరి= పుట్టారు; వారినిన్‌+కొంచున్‌= వారిని తీసికొని; ఆ+మానిని= ఆ స్రీ: పూర్వపుత్రక సమాజము= ముందు పుట్టిన కొడుకుల సమూహం; పాలికిన్‌= దగ్గరకు; పోయిజ వెళ్ళి; నెమి గైతోన్‌=

విగ్ర శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము సంతోషంతో. తొత్సర్యం: అడవికి పోయి అక్కడ మునుల దగ్గర తపస్సు చేస్తుండగా ఆమెను ఒకడు (ప్రేమించాడు. తత్ఫలితంగా ఆమెకు గొప్ప బలవంతులు వందమంది కొడుకులను గని తాను రాజుగా ఉన్నప్పుడు పుట్టిన కొడుకుల దగ్గరకు వారిని తీసికొనిపోయి సంతోషంతో. (తరువాతి వచనంతో అన్వయం) వ. తనకు నొక్క తావసుండు ప్రియుం దగుటయు, వానివపలన నత్తనయశతంబు జనియించుటయు

నెతింగించి. 291 ప్రతిపదార్దం: తనకున్‌; ఒక్క తాపసుండు= ఒక తపస్వి; ప్రీయ్యుండు= భర్త; అగుటయున్‌= కావటం వలనను; వానివలనన్‌= ఆ తాపసుడి ద్వారా; ఆ+తనయ శతంబు= ఆ నూర్గురు కొడుకులు; జనియించుటయున్‌= పుట్టటం; ఎజింగించి= తెలిపి. తాత్సర్యం: తనకు ఒక తపస్వి ప్రియుడైనాడనీ, అతడివలన ఆ నూరుగురు కొడుకులు కలిగారనీ చెప్పి. కు "ముగతనమునాండు మీరున్‌ ; మగువతనము నవుడు వీరు నాయం దుదయం

బగుటను దోడంబుట్టువు ।; లగుదురు; ధర వంచి కుదువుం దడందలు' ననుడున్‌. 292 ప్రతిపదార్థం: మీరు; మగతనమునాండు= నేను మగవాడుగా ఉన్నపుడు; వీరు; మగువతనమునపుడు= నేను ఆడదానిగా ఉన్నపుడు: నాయందున్‌= నాకు; ఉదయంబు+అగుటను= పుట్టటంవలన; తోడంబుట్టువులు= అన్నదమ్ములు; అగుదురు= (వీరుమీరు) అవుతారు; ధరన్‌= రాజ్యాన్ని; పంచి= పంచుకొని; అందజుజ అంతా; కుడువుండు= అనుభవించండి; అనుడున్‌= అనగా. తాత్పర్యం: నేను మగవాడుగా ఉన్న రోజులలో మీరు పుట్టారు. (స్త్రీగా ఉన్నపుడు వీరు జన్మించారు. కనుక మీరంతా తోబుట్టువులు. అందుచేత ఈ రాజ్యాన్ని అందరూ సమానంగా పంచుకొని అనుభవించండి. అనగా. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం.) క, భ్రాతృస్నేహము గల్గి య :ః రాతులు భయమందంగా ధరారాజ్యము సం

ప్రీతి ననుభవించిరి జను ; లాతతహర్షమునం బొంద నందలు నెమ్మిన్‌. 293 ప్రతిపదార్థం: భ్రాతృస్నేహము= అన్నదమ్ముల అనురాగం; కల్లి= పొంది; అరాతులు= శ'య్రవులు, భయము+అందంగాన్‌= భయపడగా; జనులు= (ప్రజలు; అతతః= విస్తారంగా; హర్షమును పొందన్‌= సంతోషించగా; అందయణున్‌= అంతా; నెమ్మిన్‌= సంతోషంతో; ధరారాజ్యము= భూసా(మ్రాజ్యము; ప్రీతిన్‌= ప్రేమతో; అనుభవించిరి= సుఖించారు. తాత్సర్యం:. అంతా అన్నదమ్ములై కలిసి మెలిసి రాజ్యాన్ని పంచుకొని శత్రువులు భయపడేటట్టుగా, ప్రజలు సుఖించగా, హాయిగా పాలించారు. తే. దానింగని, పాకశాసనుం 'దేను వీని । కహితముగం జేయ నిది హితమై ఘటించె

నధిక పుత్రసమృద్ధి, రాజ్యాభివృద్ధి; । నిమ్మహీపతి సమ్మదం బినుమడించె. 294 ప్రతిపదార్థం: దానిన్‌ఐ ఆ విషయం లేదా ఆమెను; కని= చూచి; పాకశాసనుండు= పాకరాక్షసుడిని చంపినవాడు - ఇంద్రుడు; వీనికిన్‌= వీడికి అహీతముగన్‌= అశుభమని; చేయన్‌= చేస్తే) హితము+ఐ= శుభమై; ఘటంచెన్‌= ఒనరింది; అధిక= ఎక్కువ; పుత్ర కుమారుల; సమృద్ధిజ సంపదయు; రాజ్య+అభివృద్దిజ రాజ్యం పెంపుదల కారణంగా; ఈ+మహీపతిజఐ ఈ రాజు; సమ్మదంబు= సంతోషం; ఇనుమడించెన్‌= రెట్టింపైనది.

అనుశాసనిక పర్వము - ప్రథమాశ్వాసము వం

తాత్పర్యం: జరిగిన విషయంతా చూచి ఇంద్రు డనుకొన్నాడు: “వీడికి అశుభం చేద్దామనుకొంటే అదంతా వీడికి మేలైనదే. రాజ్యంతోపాటుగా సంతానాభివృద్దీ అయినది కనుక వీడికి సంతోషం రెండింతలైనది" అని. వు _ దీని విఘటింపం జేయుదు' నని భూసురాకారుందై వచ్చి పూర్వులం గాంచి. 295 ప్రతిపదార్థం: దీనిన్‌= ఈ సమృ్బద్దిని; విఘటింపన్‌+చేయుదునుఐ నాశనం చేస్తాను; అని; భూసుర+ఆకారుండు+ఐ= (బ్రాహ్మాణరూపంలో; వచ్చి; పూర్వులన్‌= మొదటి సంతానాన్ని; కాంచి= చూచి. తాత్పర్యం: ఈ సమృద్దిని నాశనం చేస్తాను - అని బ్రాహ్మాణరూపంలో వచ్చి, మొదటి సంతానాన్ని చూచి. క, _ ఆ రాజకుమారుల మతి : నీరసము జనించునట్టు 'లెక్కడి జనకుం?

డేరికినేనియు. బుట్టిన ; వారిం దోబుట్టువులుగ వల్వం జనునే?” 296 ప్రతిపదార్థం: ఆ రాజకుమారుల= మొదటి సంతానం యొక్క; మతిన్‌= మనస్సులో; ఈరసము= అసూయ; జనించునట్టుల= పుట్టేటట్టుగా; ఎక్కడి జనకుండు?= ఎక్కడ తండ్రి; ఏరికిన్‌*ఏనియున్‌= ఎవడికో (తండ్రి ముని కనుక తర్వాతి వారికి): పుట్టిన= జన్మించిన; వారిన్‌= వారలను; తోయిట్టువులుగన్‌= తమ్ములుగా; వల్వన్‌జ (ప్రేమించ; చనునే?= చెల్లుతుందా? (కుదరదు). తాత్పర్యం: ఆ రాజు మొదటి సంతానం మనస్సులో అసూయ పుట్టేటట్టుగా అన్నాడు: ఈ పిల్లలకు తండ్రి ఎవడో? ఆ సంతానం మీకు తోబుట్టువు లనుకొనటం వెర్రికాదా?” అని, వ అని మజియు, ననేక ప్రకారంబులం జెప్పి, వార లెటుంగకుండ నపరకుమారకుల కడకు నేంగి యితకరి

మూటలమొత్తంబుల వారలచిత్తంబులను గలంచిె. 297 ప్రతిపదార్థం: మజియున్‌= ఇంకా; అనేక ప్రకారంబులన్‌= అనేక విధాలుగా; చెప్పి; పూస(గ్రుచ్చినట్టు చెప్పి; వారలు= మొదటి సంతానం: ఎయుంగకుండన్‌= తెలియకుండా; అపర= రెండో; కుమారకులు= కొడుకులు; కడకున్‌= దగ్గరకు; ఏంగి= పోయి; ఇతకరి= హితం కలిగించే; మాటలజ వాక్కుల; మొత్తంబులన్‌= సమూహంతో; వారల= రెండో సంతానంయొక్క: చిత్తంబులను= మనస్సులను; కలంచెన్‌= కలతపెట్టాడు. తొత్చర్యథ: ఇంకా చెప్పవలసిన రీతులలో అనేకం చెప్పి, వారికి తెలియకుండా రెండో సంతానం దగ్గరకుపోయి చుట్టంవలె మెత్తనిమాటలతో వారి మనస్సులనూ కలతపెట్టాడు. విశేషం; అనేక ప్రకారంబులన్‌ - సామాన్యంగా వచనంలో తిక్కనగా రిట్టా వ్రాస్తే, మూలంలో అనేక శ్టోకా లుంటా యని అర్హం. వాటిని పండితులు చూచుకొనవచ్చునన్న సూచనకొరకు ఇట్లా (వ్రాయటం ఆ మహానుభావుడి అనువాద పద్ధతులలో ఒకటి. క. _ అనిమిషవరు. డివ్విధమున; ।; జనియింపంగం జేసిం బగ; యసంగతు లైవా

రును దెగి, యొండొరువులతో ; ననిం బెట్టుగం జేసి చచ్చి రందణు నధిపా! 298 ప్రతిపదార్థం: అధిపా!= రాజా! ధర్మరాజా! ఈ+విధమునన్‌= ఈ విధంగా; అనిమిషవరుండు= దేవతలరాజు (అనిమిషజ నిమిషం

అంటే కనురెప్పపాటు లేనివారు దేవతలు); పగజ వైరాన్ని; జనియింపంగన్‌= పుట్టేటట్లు; చేసెన్‌= చేశాడు; వారునున్‌= ఆ రాజకుమారులంతా; తెగి= (కోపంతో) ఏపురేగి; అనంగతులు+ఐజ స్నేహం పోగొట్టుకొని; అనిన్‌= యుద్దంలో; ఒండొరువులతోన్‌= పరస్పరం; _బెట్టుగన్‌= తీవ్రంగా చేసి; అందలున్‌= అంతా; చచ్చిరి=ఐ చనిపోయారు. తాత్పర్యం: ధర్మరాజా! ఇంద్రుడు పెట్టిన కుంపటితో రాజకుమారులు తమ మధ్య స్నేహాన్ని పోగొట్టుకొని శత్రువులైనారు. యుద్ధం తీవ్రంగా చేసికొని, చచ్చారు.

100 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము విశేషం: లోకంలో బెట్టు అనే మాటను 'వాడు చాలా బెట్టుసరి మనిషి అన్న పదం వాడుకలో ఉన్నది. వానలు లేక పాలం వెట్టుతీసింది' అన్నప్రయోగంలో కరినమని అర్థం. ఈ అర్థంలో బెట్టు వేరు. ఉ చచ్చిన వత్తపస్విసతి సన్నులు మోమును మోదికొంచుం బై వెచ్చని కన్నునీ రడర, వీడిన వేనలితోడ. బెల్డ వా పుచ్చి, తనూజులం బనుపం బొంచి కనుంగొని పోయె విస్రం డై యచ్చటికిన్‌ సురాధిపతి; యాతని. జూచి లతాంగి వెక్కుచున్‌. 299 ప్రతిపదార్హం: చచ్చినన్‌= చస్తే ఆ+తపస్విసతి= ఆ మునిభార్య; చన్నులున్‌= రొమ్ములు; మోమునున్‌= ముఖం; మోదికొంచున్‌= కొట్టుకొంటూ; పైన్‌= రొమ్ములకూ, ముఖానికీ 'పైన; వెచ్చని= వేడి; కన్నునీరు= కన్నీరు; అడరన్‌= వ్యాపించగా; వీడినజ చెదరిన; వేనలితోడన్‌= జడతో; పెల్బన్‌= పెద్దగా? వాజ వాక్కు, (ఏడ్పుగ పుచ్చి=ఐ అరిచి తనూజులన్‌= కొడుకులను గూర్చి; పనుపన్‌= ఏీడ్వగా; పొంచి= చాటునఉండి; కనుంగొని= చూచి; సుర+అధిపతి= దేవతల రాజు; విప్రుండు+ఐ= (బాహ్మణుడై; అచ్చటికిన్‌= ఆమె దగ్గరకు; పోయెన్‌= వెళ్ళాడు; లతాంగి= స్తీ! ఆతనిన్‌+చూచి= అతడిని చూచి; వెక్కుచున్‌= వెక్కిపడుతూ (ెక్కెవెక్కిపడి ఏడ్వటం - వ్యవహారంలోమాట). తాత్పర్యం: కొడుకులంతా చావగా తల్లి రొమ్మూ మొగమూ బాదుకొంటూ వాటిమీద కన్నీళ్ళు కారగా, జడముడి ఊడిపోగా, పెద్ద గొంతుతో కొడుకులను పేరుపేరున తలచుకొంటూ ఏడుస్తూ ఉండగా చాటున నుండి చూస్తున్న ఇంద్రుడు (బ్రాహ్మాణరూపంలో ఆమెను సమీపించాడు. ఆమె ఇంకా వెక్కి వెక్కి పడుతూ. తరువాతి పద్యంతో అన్వయం, విశేషం: అలం : స్వభావోక్తి, తల్లి దుఃఖవర్లన యథార్ధంగా చిత్రించబడటం చూడవచ్చును. ఆ. కరుణ మొగమునందుం గనుంగొని, తాను ము , న్నర్ధి వేంట వోవు టాదిగాగ సకల సుతులు నాజిం జిచ్చుట తుదియు గం। గలుగు వర్తనంబు దెలియం బలికె. 300 ప్రతిపదార్థం: కరుణ= జాలి; మొగమునందున్‌= అతడి ముఖంలో; కనుంగొని= చూచి; తాను= భంగాస్వనుండు; మున్ను= పూర్వం: అర్హిన్‌= కోర్కెతో; వేటపోవుట= వేటకైపోవటం; ఆదికాన్‌= మొదలుకొని; సకల సుతులు= కొడుకులంతా; ఆబిన్‌= యుద్ధంలో; చచ్చుట= చావటం; తుదియుగన్‌= ముగింపు కాగా; కలుగువర్తనంబుజ జరిగిన కధనంతా; తెలియన్‌ పలికెన్‌= అతడికి తెలిసేటట్టుగా చెప్పింది. తాత్పర్యం: అతడి ముఖంలో జూలిని చూచి తాను పూర్వం రాజుగా ఉన్నపుడు వేట కేగిన దగ్గరనుండి కొడుకులంతా చచ్చినదాకా జరిగిన కథనంతా చెప్పింది. క. విని యత 'డే నింద్రుండ, నా । కనిష్ట మగు క్రతువు. జేసి; తది హేతువుగా నిను బజిచితి నిత్తెఐంగున' । ననుటయు, సంభ్రమ సమేతమైన భయమునన్‌. 301. ప్రతిపదార్థం: విని= విన్నాక అతండు= పాడు; (నేను) ఇంద్రుండను= దేవతలరాజును; నాకు; అనిష్టము+అగుజ ఇష్టంలేని; 'శ్రతువున్‌= యజ్ఞం; చేసితి(వ)= చేశావు; అది హేతువుగాన్‌= అది కారణంగా; నినున్‌= నిన్ను; ఈ+తెణంగునన్‌= ఈ విధంగా; పణచితిన్‌= పరుగెత్తించాను (కష్టాలు పెట్టాను); అనుటయున్‌= అనటంతోనే; సంభ్రమ= తొట్రుపాటుతో; సమేతము+ఐన= కూడిన; భయమునన్‌= భయంతో,

ఆనుశాననిక పర్వము = ప్రథమాశ్వాసము 101 తాత్పర్యం: విని 'నేను ఇం(ద్రుడను. నాకిష్టం లేని యజ్ఞం చేసిస్‌ందువలన ని న్నీ విధంగా కష్టపెట్టాను. అనటంతోనే ఆమె తొట్రుపాటుతో కూడిన భయంతో. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం.)

క. _ ఇలంజాంగి మైొక్కి'యటు తనీ; యులకై సమ్మూఢబుద్ధి నొనరించికి. దః ప్పలఘు దయం జూడు; నీ కేం జలమునకుం బాత్రమే. విశాలయశోల్టీ" 302 ప్రతిపదార్హం: ఇలన్‌= నేలపై; చాడే= సాష్టాంగపడి; మైక్కి= నమస్కరించి; తనయులక్రై= కొడుకులకొరకు; అటు= ఆ విధంగా? సమ్మూడఢ= మూర్థమైన; బుద్దిన్‌= ఆలోచనతో: తప్పు= దోషం; ఒనరించితిన్‌= చేశాను; అలఘు= గొప్పు; దయన్‌= కరుణతో; చూడు= చూడుము; నీకున్‌: ఏన్‌ఇ నేను; చలమునకున్‌= పట్టుదలకు; పాత్రమే= తగిన వ్యక్తినా; ఏశాలః= అనంతమైన; యశః+అర్జీ!= కీర్తిని కోరీవాడా! తాత్పర్యం: 'గొప్పక్సీర్తి గల నీకు నేనా దొరికాను? కొడుకులకొరకు చేసిన తప్పునకు నా కింత శిక్ష విధించాలా? గొప్ప మనసుతో కరుణించుము." వ, అని రామయై యున్న రాజన్యుండు, దైన్యంబు దోంపం బలికిన, బలసూదనుండు ప్రసన్నుందై 303 ప్రతిపదార్థం; అని; రామఐజ= స్త్రీగా ఉన్న; రాజన్యుండు= రాజు; ధైన్యంబు= దీనత్వం; తో(న్‌= కన్పించేటట్టు; పలికినన్‌= చెప్పితే; బలసూదనుండు= బలుడన్న రాక్షసుడిని చంపిన ఇంద్రుడు; ప్రసన్నుండు+ఐ=జ దయ కలవాడై. శాత్పర్యం: స్రీ రూపంలో రాజు ఆ విధంగా ఏద్బేసరికి ఇం(ద్హుడు (ప్రసన్నుడైనాడు. ఇంద్రుండు భంగాస్వమవకు€ గోరిన వరంబు.లిచ్చీ యనుగ్రహించుట (సం. 13-12-36) సీ, ఇచ్చెదం గొందట; నెత్తజిం గాంచిన ; తనయుల శొసల్గపదో ననిన నతండు కాంతనై యుండి యేం గనిన వారల నిమ్ము; దేవ! నావుడుం దొల్లి నీవు గన్న ప్రజల నే లడుగవు? నిజము సెప్పుము నాకు' । ననియెం బురందరుం దవ్విభుండు వెదసిగ్గుపాటుతో. 'పదంతుల కర్షిలి । బిద్దలదెసం గడు. బెద్ద యనిన తే. 'సత్యవాది వైతి సకలతనూజులు । బ్రదికి నెగడువారు భామినీత్వ దైన్య ముడిపి పురుషతయు నిత్తు నీ కని ; పాకశాసనుండు పల్కె నధ్సిప! 304 ప్రతిపదార్థం: అధిప!= ధర్మరాజా!; పురందరుండు= ఇంద్రుడు; కొందజన్‌= కొంతమందిని; ఇచ్చెదన్‌= (బ్రతికిస్తాను; ఎత్తతిన్‌= ఏ సమయంలో; కాంచిన= కన్న; తనయులన్‌= కొడుకులను; ఒసంగుదున్‌= ఇచ్చేది; అనినన్‌= అనగా, అంటే; అతండుః భంగాస్వనుడు; కాంతనై ఉండి= (స్రీనై ఉండి; వీన్‌= నేను; కనిన= కన్నట్టి; వారలన్‌=ఐ వారిని; ఇమ్ముణ ఇవ్వు; దేవ= స్వామీ నావుడున్‌= అనగా; తొల్లి= అంతకుముందు నీవు; కన్న కన్నట్టి; ప్రజలన్‌= ఫంతానాన్ని; ఏల?= ఎందుకు?; అడుగవుజ అడగలేదు; నిజము చెప్పుము= సత్యం చెప్పుము; నాకున్‌; అనియెన్‌= ఇంద్రు డన్నాడు; ఆ+విభుండు= ఆ రాజు; వెడ= కొంచెం; సిగ్గుపాటుతోన్‌= సిగ్గుతో; పడంతులకున్‌= స్రీలకు; బిడ్డలదెసన్‌= బిడ్డలమీద; అర్మిలి= ప్రేమ; కడున్‌= మిక్కిలి; పెద్దజ ఎక్కువ; అనినన్‌= అనగా; పొకశాసనుండు= ఇంద్రుడు; సత్యవాదివి= నిజం చెప్పేవాడివి; ఐతి(వి)= ఐనావు; సకల తనూజులు= కొడుకులంతా; బ్రదికి= జీవించి; నెగడువారు= వర్టిల్లగలరు; భామినీత్వదైన్యమున్‌= (స్రీత్వంవలన కలిగిన దీనత్వం శి కపోగొట్టి; పురుషతయున్‌= కం. ఖు (4 0౦ సయం. ౪ [| వళమి(ల్స) ఇ; తవా టో జో ల వ 100 రా

102 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము మగతనాన్ని కూడా; నీకున్‌; ఇత్తున్‌= ఇస్తాను; అని పలికెన్‌= అని అన్నాడు. తాత్పర్యం: ధర్మరాజా! ఇం(ద్రు డన్నాడు; 'చచ్చినవారిలో కొందరిని (బ్రదికిస్తాను. ఎవరిని కోరుకొంటావో చెప్పుము” ఆంటే అత డన్నాడు. 'నేను స్త్రీగా ఉండి కన్నవారి నిమ్ము' అని. 'ముందరి బిడ్డల నెందు కడగలే' దని ఇంద్రుడంటే- అత డన్నాడు "స్త్రీకి పిల్లలమీద (ప్రేమ ఎక్కువ కదా! అందుకని” అని కొంచెం సిగ్గుపడుతూ అంటే - ఇంద్రుడు నీవు నిజం చెప్పావు. కనుక నీ కందర కొడుకులను (బ్రదికించి ఇస్తాను. అంతేకాక నీకు మగతనాన్ని కూడా ఇస్తాను" అని చెప్పాడు. కు విని, యజ్ఞగతీనాథుండు : 'దనయుల నందఠఅను నీదుదయః బడసితి; నే వనిత నయి యిట్ల యుండెద ; ననఘా! యివ్వరము నొసంగు' మని పల్కుటయున్‌. 305 ప్రతిపదార్థం: ఆ+జగతీనాధుండు= ఆ రాజు (జగత్తుజ (ప్రపంచం, రాజ్యం); విని; నీదు=ఐ నీయొక్క; దయన్‌= దయతో: తనయులన్‌=ఐ కొడుకులను; అందజున్‌= అందరినీ; పడసితిన్‌= పొందాను; నేన్‌=ఐ నేను; వనీతన్‌+అయి= సస్తీనై: ఇట్ట+ఉండెదన్‌= ఇదేవిధంగా ఉంటాను; అనఘా!1= పుణ్యాత్ముడా!; ఈ+వరము= ఈ వరం; ఒసయుముజ ఇమ్ము; అని; పల్కుటయున్‌= అనగా తాత్పర్యం: ఆ రాజు ఇంద్రుడి మాటలు విని 'నీ దయవలన నాకు కొడుకు లందరూ దక్కారు. కాని, నన్నిట్లాగే స్త్రీగా ఉండనిమ్ము. ఈ వరం చాలు” అని అన్నాడు. వ. _ విస్మితుండై యింద్రుండు 'దీనికిం గతర'బేమి? యని యడిగిన నా భంగాస్వనుం డిట్లనియె. 306 ప్రతిపదార్థం: ఇంద్రుండు: విస్మితుండు+ఐ= ఆశ్చీర్వపడి; దీనికిన్‌= నీ వడిగిన దానికి; కతంబు= కారణం; ఏమి?= ఏమిటి?; అని; అడిగినన్‌= అడుగగా; ఆ భంగాస్వనుండు; ఇట్లు అనియెన్‌= ఈ విధంగా అన్నాడు. త్గొత్సర్యల: ఇంద్రుడు ఆశ్చర్యపడి ఈ విధంగా నీవు అడగటానికి కారణ మేమి?' టని అడిగాడు. దానికి భంగాన్వనుడు ఈ విధంగా పలికాడు. క. 'సురతంబునం గడు నెక్కుడు । పురుషులకంటెను సుఖంబు పొలంతులకు; సురే శ్వర! యట్లగుటమ.-నోకీ ; వెరవున రమియించి నిలువ 'వేడుక'గలిగెన్‌.”* 307" ప్రతిపదార్థం: సుర+ఈశ్వ్చర[= దేవతలకు రాజా!; పొలంతులకున్‌= ప్రేలకు; సురతంబునన్‌= రతిలో; కడున్‌= మిక్కిలి; సుఖంబు= సుఖం; ఎక్కుడు= ఎక్కువ; అట్టు= ఆ విధం; అగుటమ= కావటరవలన; నాకున్‌; ఈ వెరవునన్‌= ఈ ఉపాయంతో? రమియించి= సుఖించి; నిలువన్‌= (బ్రదకటానికి; వేడుకజ కోరిక, ఉత్పోహం: కలిగెన్‌= కలిగింది. తాత్పర్యం; 'ఇంద్రా! రతిలో పురుషులకంటె స్త్రీలకు సుఖ మెక్కువ కనుక నే నదే రీతిగా సస్తీనై సుఖించాలని ఉత్సాహపడుతున్నాను." ఆ. అనిన, పట్టులేన నౌం గాక, యిమ్మెయి । విపుల సౌఖ్య మొంది, విహరణంబు సలిపి నిలువు' మనుచు, శక్రుండు సనియె భం ; గాస్వనుండు. బ్రీతి నట్ల యుండె.” 308 ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌; శక్రుండు= ఇంద్రుడు; అట్టులు+ఏని= అలాగ్రేతే; బౌన్‌+కాకఐ సరే అట్టాగే; ఈ+మెయిన్‌= ఈ విధంగా (స్రీమై; విపుల= విస్తారమైన; సౌఖ్యము+ఒంది= సుఖాలు పాంది; విహరణంబు సలిపిఐ విహరించి; నిలువుము= (బ్రతుకుము; అనుచున్‌=

ఆమశానవిక పర్వము - ప్రథమాశ్వాసము 103 అంటూ; చనియెన్‌= పోయాడు; భంగాస్వనుండున్‌= ఆ రాజుకూడా; ట్రీతిన్‌= సంతోషంతో; అట్టు+అ= అదే విధంగా; ఉండెన్‌= ఉన్నాడు. తొత్సర్యం: అని అనగా విని ఇంద్రుడు 'అట్టాగా! సరే! నీ వట్టాగే ఉండి సుఖించుము' అని దీవించి వెళ్ళిపోయాడు. భంగాస్వనుడు కూడా స్ర్రీగానే ఉండిపోయాడు.

వ. అని చెప్పిభీష్ముండు'పాండవాగ్రజా! దీన నీయడిగిన యర్థంబు దెలిసికొ' మ్మనిన, వమ్మనుజిపతి 'బహువిధము లగు ధర్మంబులు భవత్ర్రసాదంబున వినుచున్నవాండ; నీవియెల్లను జన్మ మరణాది దుణ్తుంబులం బాపంజాలునే? యనేక జననీ జనకులకుం బుట్టుచు సంసార చక్రంబునం బిరుగంజాల; గర్ధవాసంబన నరకంబన ఖేదంబు గలదె? సచరాచరం బైన యిజ్ఞగం బస్థిరం; బట్లుంగాక దీని విషాన్నంబు చందముగాంగనియెద ; భషమోక్షణం బగు వైష్ణవధర్మం బుపదేశింసవే! యది యీ యుగంబునం దిరోహితం బగుట కృష్ణద్వ్రైప్రాయనుందు సెప్పె; మీ యనుగ్రహంబుల నేజింగెద; భవదీయ చరణంబులు శరణంబులుగా. బ్రసన్నుండ నైతి” నని ప్రార్ధించిన నమ్మహాక్మ్ముండు "పగత్తురం దెగటార్జి పేర్చి పూజ్యంబగు సామ్రాజ్యంబు గైకొని, తదీయంబు లగు సుఖంబు లనుభవించుచుందుట గీడుగాం జూదం గురుకుల చూడా మణియగు నీకుం జనుంగాక; యౌవనస్సు లగు రాజ్య పెదస్థుల తలంపుల చొప్పె యిది? మిథిలాపతియగు జనకుండుం బోలెం బలికెద' వని యుపలాలించి యమ్మహీష్తాలున శిట్లన్నియై. 3౦09

ప్రతిపదార్థం: పాండవ+ఆగ్రజా!= పారడవ్రులేలో "పెద్దవాడా! ధర్మరాజా!) నీ అడిగిన= నీ వడిగిన; అర్హంబు= అర్జాన్ని; దీనన్‌= ఈ కధ ద్వారా; తెలిసికొమ్ము= తెలిసికొనుము; అనినన్‌= అనగా; ఆ మనుజపతి= ఆ రాజు; బహువిధములు+అగు ధర్మంబులు= అనేక ధర్మాలను; భవల్‌= నీయొక్క: (ప్రసాదంబునన్‌= దయతో; వినుచున్నవాండన్‌= వింటున్నాను; అవి ఎల్లనున్‌= అవన్నీ; జన్మ= పుట్టుక; మరణజ చావు; ఆది= మొదలైన; దుఃఖంబులన్‌= దుఃఖాలను; పాపన్‌చాలునే?= పోగొట్టునా?:; అనేక= చాలామంది; జననీ= తల్టులకు; జనకులకున్‌= తండ్రులకు; పుట్టుచున్‌= అనేక జన్మలెత్తుతూ; సంసారచ[క్రంబునన్‌= పుట్టుక చావు - మరలా చావు నుండి పుట్టుక - ఈ చక్రభ్రమణంలో పడి; తిరుగన్‌చాలన్‌= తిరగలేను; గర్భవాసంబు= కడుపులో ఉండటం; నరకంబు; అనన్‌= అంటే; భేదంబు కలదె?=ఐ భేద మున్నదా?; స+చర+అచరంబు= చర= కదిలేది; ఆచర= కదలలేనిదీ; స= రెంటితో కూడుకా న్న ఈ+జగంబు= ఈ లోకం; అస్థిరంబు= స్థిరంగా ఉండనిది? అట్టుంగాకడ= అందువలన; విషశఅన్నంబు= విషం కలిపిన అన్నం; చందంబునన్‌= వలె; కనియెదన్‌= చూస్తాను; భవ= జన్మ; మోక్షణంబు= తప్పించే: వైష్ణవధర్మంబు= విష్ణువే దైవమని చెప్పే మార్గం; ఉపధేశింపవే!= బోధించవా!; ఇది= ఈ ధర్మం; ఈ యుగంబునన్‌= ఈ ద్వాపరయుగంలో; తిరోహితంబు= అదృళ్యం; అగుటజ= కావటం; కృష్ణద్వైపాయనుండు= వ్యాసమహర్షి ; మీ అనుగ్రహంబులన్‌= మీ దయతో; (ఇక్కడ బహువచనం లోకంలో వాడటం లేదు. కాబట్టి మిక్కిలి దయతో అని చెప్పుకొనాలి). భవదీయః= మీ; చరణంబులు= పాదాలు; శరణంబులుగాన్‌= దిక్కుగా కల; ప్రపన్నుండను= భక్తుడను; ఐతిని; అని; ప్రార్ధించినన్‌= మిక్కిలిగా కోరగా - వేడుకొనగా; ఆ+మహా+ఆత్ముండు= ఆ విశాలమైన హృదయం కలవాడు (ఎవడు తనను విశ్వంలో, విశ్వంలో తనను దర్శించగలవాడో వాడు గొప్పు ఆత్మ కలవాడు); పగతురన్‌= శత్రువులను; తెగటార్చి= నరికి; పేర్చిఐ వర్దిల్లిః పూజ్యంబు= పవిత్రమైన; సామ్రాజ్యంబు= గొప్ప రాజ్యం; కైకొని= పొంది; తదీయంబులు= దానికి సంబంధించిన; సుఖంబులు= సౌఖ్యాలు, భోగాలు; అనుభవించుచున్‌*ఉండుట= అనుభవించటం; కీడుగాన్‌= ఆపదగా; చూడన్‌= చూడటం; కురుకుల= కురువంశానికే; చూడామణి= తలపై పెట్టుకొనే మణి; అగునీకున్‌= అయిన నీకు; చనున్‌గాక[= చెల్లుగాక![; యౌవనస్టులుఐ యువకులు; రాజ్యపదస్థులజ రాజ్యపాలన అందున్నవారి (యౌవరాజ్య పట్టాభిషిక్తులైనవారి); తలంపుల చొప్పె?= ఆలోచనల పద్ధతియా?; ఇది=ఐ నీవు చెప్పింది? మిధిలాపతి= మిథిలారాజ్య పాలకుడైన; జనకుండున్‌+పోలెన్‌= జనకుడివలె; పలికదవుజ చెప్పుతున్నావు; అని; ఉపలాలించిజ ముద్దుచేసి; ఆ+మహీపాలునకున్‌=ఐ ఆ భూమిపతితో.

104 శ్రీనముదాంధ్ర మహాభారతము తాత్పర్యం: ఈ కధవలన నీవడిగిన అర్హం తెలిసికొనుము" అనగా విని ధర్మరా జన్నాడు. 'మహాత్మా! నీ వలన ఎన్నో ధర్మాలు వింటున్నాను చావు పుట్టుకల చక్రంలో పడి తిరుగుతూ ఎన్నిసార్హు జన్మించాలి? నాకీ బంధం వద్దు. తల్లి కడుపులో ఉండటమంటే నరకవాసమే కదా! కనుక విష్ణుభక్తిని నాకు బోధించుము. నీ పాదాలే నాకు దిక్కు" అని ప్రార్ధించేసరికి భీష్ము డన్నాడు. *నాయనా! నీ మాటలు చూస్తే ఎవరో జనకమహారాజు మాటలుగొ ఉన్నాయిరా! లేక్రపోతే ఇంత సామ్రాజ్యం పొంది కూడా ఆ భోగాలు వద్దనుకొనటం సామాన్యమా? నీవు కురువంశోద్దారకుడవయ్యా!" అని మెచ్చుకొని ఇట్టా అన్నాడ్యు క. “పురుషాతిగ యై తోంచును, । నిరూపణము సేయ నూంి నిర్దేశింపన్‌, వెరవుపడక, శాశ్వతసుఖ । భరితత, నిర్వాణ మనంగంయడుం బ్రకృతి నృపా! 310 ప్రతిపదార్థం: నృపా= రాజూ!; నిర్వాణము= మోక్షం; అనంగన్‌+పడు= అనబడే; (ప్రకృతి= వ్యక్త అవ్యక్త రూపిణిఅయిన ప్రకృతి; పురుష+అతిగ+ఐజ= పురుషుడికంటె మించినదై: తోయయును= ప్రకాశిస్తుంది; నిరూపణము చేయన్‌= నిరూపిస్తే; ఊది= నొక్కి; నిర్దేశింపన్‌= వ్యాఖ్యానిస్తేః వెరవుపడకజ అందు చిక్కక; శాళ్ళత సుఖ భరితత= నశించని సుఖంతో నిండినదై. తాచ్చర్యం: శాశ్ళతసుఖం పేరే మోక్షం. అదే నిర్వాణం. అది పురుషుడికంటె అధికమైన (ప్రకృతి అనబడుతుంది. దానిని నిక్దేశించటానికిగానీ, ఇది" అని చెప్పటానికి గానీ, చూపటానికి గానీ, తర్కించటానికి గానీ వీలుపడదు. విశేషం: (ప్రకృతి, పురుషులు సాంఖ్యయోగంలోనివి. ప్రకృతి, పురుషు లనేకంగా ఉంటారని సాంఖ్యులు చెప్పారు. తర్వాత వచ్చిన వేదాంతులు దీన్ని ఖండించారు. ఈ సాంఖ్యయోగం గీతలోనూ చెప్పబడింది. ఈ సిద్దాంత స్టాపకుడు కపిలమహర్షి ఆయన “5000 సంవత్సరాల (క్రితం వాడని చెప్పుతారు. డీ క. ప్రకృతులు పె; కృన్నింటికి ;'నకృతి య్యన్గం జనిన యదియోయాద్య; మహీపా లక! పురుషరూపిణియు నై : వికృతిం బొరయదు వివేకవిజ్హాత యగున్‌. 331 ప్రతిపదార్థం: ప్రకృతులు పెక్కుజ ప్రకృతులు అనేకం; అన్నింటికిన్‌= అన్నిటికీ; ఆద్య= మొదలు; అనన్‌+చనిన ఇది= అనబడేది; ఆకృతి= అవ్యక్తం; మహీపాలక!= భూమిపాలకా!; పురుషరూపిణియున్‌+ఐ= ఆ అకృతి అనేక జీవరూపాొలు ధరించినా; వికృతిన్‌= వికారం (పరిణామం); పారయదుజ పొందదు: వివేక=ఐ విచారణచేత; విజ్ఞాత అగున్‌= స్పష్టంగా తనను తా నెరిగినదైఉంటుంది.. తాత్సర్యం; అనేక (ప్రకృతులు. శీటన్నిటికీ తల్లి అకృతి. అదే అనేక జీవాత్మలుగా జన్మిస్తున్నా తనను తాను విస్మరించదు. వికారం పొందదు. విశేషం: ్రకృతి= వ్యక్త సచరాచర ప్రపంచం. అకృతి= దీనికి భావ-సూక్ష్మ ధూపమైనది. (దీన్నే వేదం అదితి అన్నదన్తి శ్రీ అరవిందుల వారి ననుసరించి చెప్పుకొనవద్భును). పురుషులు జీవులు, ఈ ప్రకృతి పురుషు లనేకంగా ఉన్నా అన్నింటికీ మూలం అకృతి. అవ్యక్తం (ప్రధానం) - ఇదంతా సాంఖ్యయోగం. క, _ విను, సంసార పథమునకు । ననురూపత దోంచుచుండం నన్యప్రకృతుల్‌ చనతోడఢు భవనిరాసం । బునకుం గారణము, గామమునం జపాలు మగున్‌, 312 ప్రతిపదార్థం: విను= తత్త్వశాస్త్ర విషయం కనుక జా(గ్రత్తగా ఆలించుమని మనతో కవి చెప్పటమే; సంసార= జన్మమరణ రూప చక్రం; పథమునకున్‌= మార్గానికి; అనురూపత= తగినతనం; తోంచయచుండన్‌= కనిపిస్తుంటే; అన్యజ= ఇత్తర; (ప్రకృతుల్‌= స్వభావాలు;

ఆనుశాసనిక పర్వము - ప్రథమాశ్వాసము 105 తన ప్రకృతియొక్క, (జన్మయొక్క]); తోథు= త్రోసివేయటం; భవ= జన్మ: నిరాసంబునకున్‌= నిరసించటానికి: కారణమువ హేతువు; కామమునన్‌= కామంతో: పిహితముజ కప్పబడింది? అగున్‌= కౌతుంది. తాత్పర్యం: అనేక ప్రకృతులు కనుక సంసారచ'క్రం తిరగటానికే వీలుగా ఉన్నది. దీనిని కాదని (త్రోసివేయటం మోక్షమార్షమే కానీ, కామం కోరికవలన దెబ్బతింటూ ఉన్నది. అంటే మనిషి తెలిసి తెలిసీ కామానికి (సంసార చక్రంలో చిక్కుకొనటానికి వీలైన కోరికకు) దాసు డౌతున్నాడు. క. కావునం గామక్రోధము । లావిర్భూతములు గానియట్లుగం దత్స త్వావేశంబునం దనుపుము । భావం; బివ్విధము విష్ణుపరతః గుమారా! 313 ప్రతిపడార్హం; కొవునన్‌=ఐ కనుక; కుమారా!= నాయనా!; కామ, (కోధములు= కోరిక, కోపాలు; ఆవిర్భ్బూతము కాని అట్టుగన్‌= పుట్టకుండా ఉండేటట్టు: తత్‌= ఆ ప్రసిద్ధమైన; సత్త్య= సత్మ్యగుణం యొక్క: ఆవేశంబునన్‌*= ఆవహించటంచేత; భావంబు= మనస్సును; ఈ+విధము= ఈ పద్దతి: విష్ణుపరతన్‌= విష్ణుభక్తితో: తనుపుము= తృప్తి పాందించుము. తాత్పర్యం: నాయనా! కాబట్టి కామ(క్రోధాలను అణచి మనస్సును సత్వ గుణ భరితం చేసికొమ్ము. ఇదే వైష్ణవ ధర్మమంటే. విశేషం: సత్యం - రజస్సు - తమస్సు అని గుణాలు మూడు. రజస్సు ఉద్రేకం - కర్మ చేయించే స్వభావం. తమస్సు - చీకటి అజ్ఞానం. ఏ పనీ చేయించని బద్దకం దీని లక్షణం. సత్ష్వం= శుభాన్ని గూర్చే ధర్మాదులను చేయించే ఉద్రేకం లేని శాంతగుణం. క. నృప! వైస్ణవధర్మము నీ । కుపదేశించితిం బ్రసాదయుతుం డవగుచు సా రవం దెరు వగు నిది గనిక్రొని, ; యపగత సంసార భయుండ వై నడపు' తగన్‌. 314 ప్రతిపదార్థం: రాజా! నీకున్‌; వైష్ణవ ధర్మము= విష్ణుసంబంధమైన ధర్మాన్ని; ఉపదేశించితిన్‌= బోధించాను; ప్రసాదయుతుండవు= శాంత గుణంతో కూడుకొన్నవాడవు; అగుచున్‌= కౌతూ; ఇది= ఈ వైష్ణవ ధర్మం; సారపు= సారవంతమైన; తెరువు మార్గం; అగున్‌= జౌతుంది; కనికొని= విచారించి; అపగత= పోయిన; సంసార= జనన మరణ 'ప్రవాహంవలని; భయుండవై= భయం కలవాడవై; తగన్‌= చక్కగా; నడపువ= జీవించుము. తాత్పర్యం: నీ వడిగిన ధర్మం చెప్పాను. దీనితో ఉద్రేకాలు లేని మనస్సుతో సంసార భయాన్ని జయించి జీవించుము, స. అనిన సంప్రీతుండై ధర్మజుండు భీష్మునితోం. 'దత్త్వంబులు నధ్యాత్మంబులు, నధిభూతంబులు, నధి బైవంబులు, ననుసర్వంబునకుం గర్తయు, భర్తయు, హర్తయు నగుచు సకల భూతంబులం ద న్నుపజీవింపం బెంపారు వాని నెటింగింపవే! యని ధర్మ్శ్మజుం దడుగుటయు నతనికి నమ్మహెతాత్ముం డిట్లనియె, 315 ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌= అనగా; సంట్రీతుండు+ఐజ సంతోషించినవాడై;: ధర్మజుండు; భీష్ముని తోడన్‌= భీష్ముడితో; అధ్యాత్మంబులు= ఆత్మ సంబంధమైనవీ; అభిభూతంబులుక పంచభూతాలకు సంబంధించినవీ; అయిన తత్త్ష్యంబులు= శాస్రీయసత్యాలు; అను= ఈ చెప్పినవాటిని; సర్వర్ణణునకున్‌= అన్నింటికీ; కర్త= చేసినవాడు; భర్తజ పోషించేవాడు: హర్తః చంపేవాడు; సకలభూతంబులున్‌= సర్వజీవులూ; తన్ను= తనను; ఉపజీవింపన్‌= (బ్రదికిస్తూ ఉండగా (తన ఉనికిని చాటుతుండగా); 'పెంపారువానిన్‌= పేరుగన్న వాడిని; ఎజింగింపవే= తెలుపవే; అని; అడుగుటయున్‌= అడుగగా; ఆ+మహిత+ఆత్ముండు= గొప్ప ఆత్మ కలవాడు, తాత్పర్యం: ఆ మాటలు విని ధర్మరాజు సంతోషించి ఆ మహాత్ముడితో అన్నాడు: అధ్యాత్మికం, అధిదైవం, అధి

106 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము భూత మన్న మూడు తత్తాలకూ ఆధారమై, వాటిలో తానూ జీవిస్తూ కర్తా భర్తా, హర్తా అయిన భగవంతుడి గురించి చెప్పవా?” అని అడిగితే భీిష్కు డన్నాడు. క్ర “సనకుండు, సనందనుండుమ్‌, ; సనత్మునూరుండు, సనత్సుజాతుండు, నలువుర్‌ తనయుల్‌ బ్రహ్మకుం బంచముం । దును, షష్టుండును వసిష్టుండును, శంకరుందున్‌. 316 (ప్రతిపదార్హం: బ్రహ్మకున్‌= బ్రహ్మదేవుడికి? సనకుండు, సనందనుండును, సనత్కుమారుండు, సనత్సుజాతుండు; తనయుల్‌= కొడుకులు; నల్వురు= నలుగురు: పంచముండు= ఐదవవాడు; వసిష్టురీడును; షష్టుండును= ఆరవవాడు; శంకరుండున్‌= శివుడు. తాత్పర్యం; సనకుడు, సనందనుడు, సనత్కుమారుడు, సనత్సుజాతుడు, వసిష్టుడు, శంకరుడు. ఈ ఆరుగురూ (బ్రహ్మకు కొడుకులు. ఆ. అనఘ! వీను మరీచి యనంగ, భృగుం డన, । నంగిరసుం డనంగ, ననంతరంబ యత్రి యనం బులస్త్వుం దనం బులహుం దన,6; గ్రతు వనంగం బుట్టు సుతవయంబు. 317 +ప్రతిపదార్దం: అనఘ! పుణ్యాతు శ్రడా!? మరీచి, భృగుండు, అంగిరసు(డు; అనంతరంబ= తర్వాత; అత్రి, పులస్తుండు, పులహుడు, (క్రతువు, అని; సుతచయంబు= కొడుకుల సమూహం పుట్టింది. తాత్పర్యం: పుణ్యాత్ముడా![!.వినుము. ఆ తరువాత మరీచి, భృగుడు, అంగిరసుడు, అత్రి, పులస్త్యుడు, పులహుడు, (క్రతువు - అనే పేరులుగల కొడుకులు పుట్టారు. వు ఆ సనత్సుజాతుం డంగుష్ట ప్రమాణమూర్తియుం, బ్రజ్వల దనలస్పూర్తియునయి లోకంబుల నెందునుం జరియించుచు వాక్కనాండు మేరుశిఖరంబున నారదుందడు సన్నిహితుం దగుటయుం దదీయసల్లాపసౌఖ్యం భనుభవించుచున్న యెద నిట్లపోలె నడిగిన నారదునకు నమ్మహాయోగీశ్వరుండు సెప్పేన వాక్యంబు లితిహాసరూపంబునం జెల్లునవి యుపన్యసించెద; నవి భవత్ర్రశ్నంబున కుత్తరంబగు; నాకర్ణింపుము. 3౩18 ప్రతిపదార్థం: ఆ సనత్సుజాతుండు; అంగుష్టప్రమాణ మూర్తియున్‌= బొటన(వ్రేలంత ఎత్తున్నవాడూ; పప్రజ్వలత్‌+అనల స్ఫూర్తియున్‌= మండుతున్న అన్నివంటివాడూ; అయిజ ఐ; లోకంబులన్‌= లోకాలలో; ఎందునున్‌= అన్నిచోట్లా; చరించుచున్‌= సంచరిస్తూ: ఒక్కనాండు= ఒక రోజున; మేరుశిఖరంబునన్‌= మేరుపర్వత శిఖరంమీద; నారదుండు; సన్నిహితుండు+అగుటయున్‌=: (ప్రత్యక్షం కాగా; తదీయ సల్దాప సౌఖ్యంబు= అతడితో మాట్టాడటంవలన కలిగే హాయి; అనుభవించుచున్‌+ఉన్న= పొందుతూ ఉన్న; ఎడన్‌= సమయంలో; ఇట్టు+అ+పోలెన్‌= ఈ విధంగానే; అడిగినన్‌= అడుగగా; ఆ+మహాయోగి+ఈశ్వరుండు= గొప్పయోగులలో గొప్పవాడైన ఆ సనత్సుజాతుడు? నారదునకున్‌; చెప్పిన; వాక్యంబులు= వాక్యాలు, సూక్తులు) ఇతిహాస రూపంబునన్‌= పూర్వగాథవలి: చెల్లున్‌= ప్రచారంలో ఉన్నాయి; అవి= వాటిని; ఉపన్యసించెదన్‌= వివరిస్తాను; అవి=జ ఆ వాక్యాలు; భవత్‌ ప్రళ్ళంబునకున్‌= న్తీ (ప్రశ్నకు; .ఉత్తరంబు= సమాధానం; అగున్‌=ఐ కౌతుంది; ఆకర్షింపుముణ వినుము. తాత్సర్యం: ఆ సనత్సుజాతుడు బొటనవ్రేలంత ఎత్తున్నవాడూ, మండుతూ ఉన్న అగ్నివలె ప్రకాశించేవాడూ అయి, లోకాలన్నీ సంచరిస్తూ ఉండేవాడు. ఒకనాడు మేరుపర్వత శిఖరం మీద నారదుడు కన్పిస్తే అతడితో సంభాషిస్తూ ఉండగా నీవలెనే నారదు డడిగితే ఆయన చెప్పున మాటలు లోకంలో వ్యాపించాయి. ఆ పురాతన వాక్యాలు ని వడిగిన ప్రశ్నకు సమాధానాలు. కనుక వినుము చెప్పుతాను.

ఆనుశాసనిక పర్వము = ప్రథమాశ్వాసము 107 సనత్స్ఫుజాచుండు వారదువ కుపదేశించిన తత్త్వప్రకారము (సం. 13-38-1. (కుంభ)

క. _ దిశకల్ప సహస్రంబులు , నిశ, యింతియ దివస, మిది సునిద్రారతికిన్‌,

విశదప్రబోధమునకున్‌ । వశగతకాలములు విష్ణునకు విమలమతీ! 319 ప్రతిపదార్థం: విమల= కల్మషంలేని; మతీ!= మనస్సు కలవాడా!; దశః= పది; కల్పజ యుగాలు; సహ(స్రంబులు= వేయి; నిశి= రాత్రి; ఇంతియ= ఇంతే; దివసము= పగలు; ఇది= ఈ లెక్క; సునిద్రా రతికిన్‌*ఐ మంచి నిద్రసుఖానికీ; విశద= స్పష్టమైన; 'ప్రబోధమునకున్‌= మేల్కొని ఉండటానికీ; విష్ణునకున్‌= విష్ణు దేపుడికి ; వశగతి= వశమైన; కాలములు= సమయాలు. తాత్పర్యం: స్వచ్చమైన మనస్సు కలవాడా! నారదా! విష్ణువు చక్కగా నిద్రపోవటానికి రాత్రి పదివేల యుగాలు. మేల్కొనే కాలమూ అంతే. ఇవి విష్ణుమూర్తికి రేయింబవళ్ళు. క. _ అవ్యక్తం బనంగాం దన । దివ్యాత్మన కలిగియుండు థీసారనిథీ!

భవ్యాత్ము లభేదస్థితి ; నవ్యాహతదృష్టి- గాంతు రయ్యమళమ్మున్‌, 320 ప్రతిపదార్థం: ధీ బుద్ది; సార= సారమునకు; నిధీ[= భండారమైనవాడా!: అవ్యక్తంబు= వ్యక్తం కానిది (వ్యక్తం ప్రపంచం= పదార్థ స్రష్ట అనంగా; తన; దివ్య+ఆత్మన= దివ్యాత్మతోనే; కలిగిఉండున్‌= కలిగి వుంటాడు; భవ్య= ర్రేస్టు ఆత్ములు= ఆత్మలు కలవారు (పండితులు): ఆ+యమళమ్మున్‌= ఆ జంటను (యమళము= జంట) - రేయింబవళ్ళు; అవ్యాహత= ఎదురులేని; దృష్టిన్‌= చూపుతో; అభేద= భేదం లేని; స్ట్రితిన్‌=ఐ ఉనికిని; కాంతురు= చూస్తారు. తాత్పర్యం: సారవంతమైన ఆలోచనకు నిధి వంటివాడా! అవ్యక్తమంటే విష్ణువు తన స్వరూపంతో తా నుండటం. మహానుభావులు వ్యక్షాన్ని (పగలు), అవ్యక్తాన్నీ (రాత్రిన్సీ, ఒకే విధంగా చూస్తారు. (అవి రెండూ ఒకటే వు _అప్పరమేశ్వరుండు, ప2]1 తాత్పర్యం: ఉన్నతుడైన ఆ భగవంతుడు. ఈ. _ రే నిద్రించు. ప్రభాతం । బైనన్‌ మేల్కని సృజించు నంబువులం దగం

దా నం దిడు దనవీర్యము । దాన మహాండ మగు హేమతాస్సురితంచై. 322 ప్రతిపదార్థం: రేజ రాత్రి; నిద్రించున్‌= నిద్రపోతాడు; ప్రభాతంబు= పగలు; ఐనన్‌= కాగా; మేల్కని= లేచి; సృజించున్‌= సృష్టిస్తుంది; అంబువులన్‌= నీళ్ళలో; తగన్‌= తగునట్టుగా; తాను; అందున్‌= నీళ్ళలో; తన; వీర్యమున్‌= బీజాన్ని; ఇడున్‌= నిక్షేపిస్తాడు; దానన్‌= దానితో; హేమతా= బంగారు కాంతితో; స్పురితంబు+ఐ= ప్రకాళిస్తూ; మహా+అండము+అగున్‌= పెద్ద (గ్రుడ్డు బొతుంది. తాత్పర్యం: రాత్రి కాగానే ఆయన నిద్రపోయి, మరలా వేకువ రాగానే లేచి సృష్టి చేస్తాడు. ఏట్లా అంటే - తన బీజాన్ని నీళ్ళలో నిక్షేపించి ఉంచటంవలన, దీనితో ఒక పెద్ద బంగారు (గ్రుడ్డు ఏర్పడుతుంది. విశేషం: ఇది సృష్టి విద్య. నీళ్ళంటే సృష్టి చేయటాని కాధారమైన ప్రకృతి, విష్ణువు పురుషుడు. ఇతడి వీర్యధారణ వలన ఒక బంగారు (గ్రుడ్డు పెడుతుంది ఆ ప్రకృతి. వ తదనంతరంబ. 323 తొత్ప్సర్యం; దాని తరువాత,

108 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తే. బ్రహ్మం గల్పించి, దానికిం బతిగం జేయ, ।; నమ్మహాత్ము. దహంకార మావహించి, మనసుల బదియింద్రియములు, బుద్ధిని, ఘటించి ; చదలు మొదలగు భూత పంచకము. జేయు. 324 ప్రతిపదార్హం; (బ్రహ్మన్‌= (బ్రహ్మను; కల్పించి= సృష్టించి; దానికిన్‌= అండానికి; పతిగన్‌= భర్తగా? చేయగా; ఆ+మహాత్ముండు; అహంకారము= నేను అన్న . వ్యక్తిత్వభావం: ఆవహించి= పొంది; మనసున్‌; పది యింద్రియములు= కర్మేంద్రియాలు 5, జ్ఞానేంద్రియాలు5; బుద్దిని= ఆలోచనలో మంచి చెడూ నిర్హయించేది; ఘటించిజ న్నిర్మిరచి; చదలు= అకాశం; భూతపంచకమున్‌= పంచ(5) భూతాలు (ఆకాశం, నీరూ, నిప్పూ, గాలీ. భూమీ); చేయున్‌= సృష్టిస్తాడు. తొత్సర్యం: విష్ణువు (బ్రహ్మను సృష్టించి దానికి భర్తగా నియమించాడు. ఆయన్‌ చేను” అన్న భావాన్ని పాంది మనసు, బుద్ది, పది ఇంద్రియాలు, ఆకాశం మొదలైన పంచభూతాలను సృష్టించాడు. వు అ య్యాకాశ పవనాగ్ని జలభ్లూము లగుభోతందు లేనింటికి గుణంబుల్లుగా శబ్బస్పర్మరూపరసగంధంబు లావహించుం: గ్రమంబున దేనముని దానవ గంధర్వ కిన్నర నరజాత్మ్ణ్యుతు జాలంబులం గల్పించు నన్నియు నహంకార వ్యాప్తంబు లయి యవ్వ్యక్త సాగరంట్రున మగ్నోన్మగ్నందు లగుచుండు. 325 ప్రతిపదార్థం; ఐ+ఆకాశూ ఆ మిన్లు ఫ్లవవ= వ్యాయువు; అగ్జాజు నిప్పు; జల= నీరు; భూములు= నేలలు; అ్థగు= అయిన; భూతంబులు ఏనింటికిన్‌= ఆ పంచ్వభ్రూతంబు€ికు; గశీణంబులుగాన్‌= గుణాలుగ్నా; శబ్దజ స్పర్శ; రూపరసగంధంటులు= శబ్దమూ, స్పర్శ, ర్టూప, రస (రుచి, గంధంబులు (వాసనలు); ఆవహించున్‌ఐ కల్పిస్తాయి; (క్రమంబునన్‌= వరుసగా; దేవ=జ దేవతలు; ముని= మునులు; దానవ= రాక్షసులు, గరీధర్వులు, కిన్నరులు, నరులు, జంతువుల్త; జూలంబులన్‌= సమూహాలను; కల్పించున్‌= సృజించ్తును౫,అన్నియున్‌= అన్నీ; అహాంకారకా నేనన్న-వ్యక్తిత్వభావం: వ్యాప్తంబులు+అయి= వ్యాసించినవై; అవ్యక్త= వ్యక్తం కాని; (ప్రధాన తత్త్యమన్న; సాగరంబునన్‌= 'సము(ద్రంలో; ముగ్నజ మునుగుతూ; ఉన్నగ్నంబులు= లేస్తూ ఉన్నవై: అగుచుండున్‌= అవుతుంటాయి. తాత్పర్యం: పంచభూతాలకు గుణాలు అయిదు. ఆకాశానికి శబ్దం, గాలికి స్పర్శ, అగ్నికి రూపం, “నీటికి రుచి. భూమీకి వాసన "అవేవి గుణ్గాలు. (క్రమంగా దేవదానవాాది జాతులు సృష్టంచబడ్డారు. వీటన్నింటియందు అహంకారం ఎవ్యోపించి ఉంటుంది ఇవన్నీ అవ్యక్తూ సముద్రంలో మునుగుతూ లేస్తూ జన్మిస్తూ చస్తూ ఉంటాయి. క. _ విభుం డావిష్ణుం డేతత్‌ । ప్రభవస్థితి విలయమున, శుభము నశుభంబుం బ్రభువై త్లగం గాంచి, నడపి, | విభవోజ్వ్వలకేలి సల్పు, వినును, మహాత్మా 326 ప్రతిపదార్థం: మహ్హాత్ముడా! వినుము; విభుండు= (ప్రభువైన; విష్ణుండు= విష్ణువు, ఎతత్‌= ఈ; ప్రభవజ సృష్టి స్టితిఐ ఉనికి; విలయములజ ప్రళయాలయొక్క; శుభము= మేలు; అశుభంబున్‌= కీడు; (ప్రభువై= పాలకుడై తగన్‌= చక్కగా; కాంచిజ కని; నడపి= ప్రవర్థింపచేసి; విభవ+ఉజ్జ్యల= ప్రకాశించే వైభవంతో; కేలి= క్రీడ; సల్పున్‌= చేస్తాడు. అొత్సర్యధ: ఈ సమస్త సృష్టిస్థితి లయాలకు (ప్రభువై విష్ణుమూర్తి శుభాశుభాలు కల్పిస్తూ ఈ సంసార చక్ర్షభ్రమణాన్ని కలిగిస్తూ గొప్ప వినోదంలో మృునిగి తేలుతూ ఉంటోడు. తే. అంబర్రాదిభూతముల శబ్బాది గుణము ; లింబ్రయంబు, లహంకార, మిద్ధతేజ! మనము, బుద్ధి, యవ్యక్తంబు, మహితవేద ; వేద్యతత్తంబు లీ చతుర్వింశతియును. 327

ఆనుశాసనిక పర్వము - (ప్రథమాశ్వాసము 109 ప్రతిపదార్హం: ఇద్దలేజ =స్రకకాశించే తేజస్సు కలవాడా! ; అంబర= ఆకాశం; ఆది= మొదలుగాగల; భూతములు అయిదు; శబ్ద= సద్దు; ఆది= మొదలుగాగల; గుణములు అయిదు; ఇంద్రియంబులు= కరే శ్రైంద్రియాలు 5, జ్ఞానేంద్రియాలు 5, అహంకారము 1 బుద్ది 1. అవ్యక్తంబు 1; మహిత= గొప్పు; వేద= వేదవిద్య వలన; వేద్యంబులు= తెలియదగిన;ః తత్త్యంబులు= సత్యాలు? ఈ చతుర్వింశతియును= ఈ 24 తత్తాలు. తాత్పర్యం: అకాశం మొదలైన అయిదు భూతాలు, అహంకారం, మనస్సు, బుద్ది, అవ్యక్తం, మొదలైన 24 తత్తాలు వేదవేద్యతత్త్వాలు. విశేషం: అవ్యక్తం నుండి మొదలైన సృష్టి 24 తత్త్వాలు కలది. అవే ఈ పద్యంలో చెప్పబడ్డవి. ఇదంతా సాంఖ్యం చెప్పిన సిద్దాంతం. వ, అధ్యాత్మాదులు సెప్పెద నాకర్ణింపుము. 328 తాత్చర్యం: ఆత శకు సంబంధించినవి చెప్పుతాను వినుము. సీ. _ శ్రోత్ర మధ్యాత్మంబు సూవె, శబ్దం బధి । భూతంబు దిక్కులు పురుషముఖ్య!

యధిదైవముల్‌, చర్మ మధ్యాచ్మమందలి ; సంస్పర్శ్మ మధిభూతసంజ్ఞికంబు,

దానికి నధిదైవతంబు మరుత్తు, నే । త్రంబు దా నధ్యాత్మకంబు, రూప

మధిభూత, మాదిత్యుం డధిదైవతము, జిహ్వ ।; యధ్యాత్మకము, రస మారయగ తే. దాని యధిభూత ముదకము, దదధిదైవ ; తంబు వ్రూణ మధ్యాత్మంబు దలంప గంధ

మనఘ! యధిభూత మగు దదీయాధిదైవ ; తంబు, మేదిని యంద్రు విద్వజ్ఞనమ్ము 329 (ప్రతిపదార్థం: విద్వత్‌= పండితులైన; జనులుజ మనుష్యులు; అండ్రు= ఈ విధంగా చెప్పుతున్నారు; శ్రోత్రము= చెవి; అధ్యాత్మంబు= ఆత్మీయం, తనకు చెందినది; చూవెజ సుమా! (ఇది అన్నింటి కన్వ్నయిస్తుంది); శబ్దంబు= సద్దు (అక్షర రూపమైన భాషకు ఆధారమైనది శబ్దం); అధిభూతంబు= భూత సంబంధం (పంచభూత విషయమైనది అధిభూతం): అధి దైవము ల్‌= దేవతలకు సంబంధించినది; అధి దైవతం; దిక్కులు= దిశలు; శబ్దం వ్యాసింపచేసే శక్తులు; శ్రోత్రం= అధ్యాత్మం: శబ్దం= అధిభూతం; దిక్కులు= అధి దైవతం: పురుషముఖ్య!= ఉత్తమ పురుషుడా! రాజు!; చర్మము= త్వక్కు; అధ్యాత్మం= నేను - నకు సంబంధించినది; సంస్పర్భ= మంచిస్పర్శ: అధిభూత= భూతసంబంధమైన దానికి; సంజ్ఞకంబు= గుర్తు; దానికిన్‌= ఈ స్పర్శకు; అధి దైవతంబు= పాలించే దేవత; మరుశ్తుజ గాలి; చర్మం= ఆధ్యాత్మం; స్పర్శణ అధిభూతం; గాలి= అధి దైవం; నేత్రంబు= కన్ను; తాను; అధ్యాత్మకంబు= (దానికి) రూపము= ఆకారం; అధిభూతంబు; అధిదైవతము= పాలించే దేవత; ఆదిత్యుండు= సూర్యుడు; కన్ను= ఆధ్యాత్మం; రూపం= అధిభూతం; సూర్యుండుజ అధి దేవత; జిహ్వ= నాలుక; అధ్యాత్మకము; రసము= రుచి; దాని అధిభూతము; ఉదకము= నీరు; తత్‌= దానికి అధిదైవతముజ దేవత; నాలుకజ అధ్యాత్మం; రసం= అధిభూతం; నీరు= అధిదేవత; (ఘ్రాణము= ముక్కు; అధ్యాత్మంబు; తలంపన్‌= ఆలోచిస్తే) అనఘ!= పుణ్యాత్ముడా!: గంధము= వాసన; అధిభూతము; తదీయ దానికి; మేదిని= భూమి; అధిదైవతంబు= అధిష్టించిన దేవత; ముక్కు=జ ఆధ్యాత్మం; గంధం= అధిభూతం; భూమిజ= అధి దైవతం. తాత్పర్యం: అధ్యాత్మమంటే అనుభవించే జీవుడు. తాను (ద్రష్ట - చూచేవాడు. అధిభూతమంటే (ద్రష్ట అనుభవించే పదార్థ సృష్టిలోని గుణం దృశ్యం. అధిదేవత అంటే - దృక్కు - చూచే శక్తి - తేజస్సు. ఈ కెరటాలుగా వ్యక్తమైన దానినే సృష్టి అంటాం. పంచభూతాలే దేవతలు. వాటి గుణాలే అధిభూతం,. అనుభవించే నేనే అధ్యాత్మంగా చెప్పబడుతున్నాయి.

110 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము వు ఇది బుద్ధీంద్రియ ప్రపంచంబు. 330 తొత్ప్సర్యల: పైన చెప్పినదంతా బుద్ది మొదలైన ఇంద్రియాల విసృృతి. సీ. పాద, పాయూ పస్థ, పాణి, వాగ్వర్గంబు । గర్మేంద్రియము లివి నిర్మలాచ్మ! యధ్యాత్మములు, వాని కగు నధిభూతముల్‌ । గంతవ్యమును విసర్గంబు నోలి నానందమును విను మనఘ! కర్తవ్య వ । క్తవ్యంబు లన, నధిదైవతములు వాసుమిత్ర ప్రజాపతి శక్రవహ్నులు | మజటీ యహంకారంబు మనసు బుద్ధి యంబు నధిదైవములు, మేధ యమృతకరుండు । బ్రహ్మ మిది వేదవాక్య నిరయవిధంబు. 331 ప్రతిపదార్థం: పాద= అడుగు; పాయు= గుదము, ముడ్డి; ఉపస్థ్ర= యోని (లింగం); పాణి= చేయి; వాక్కు= మాట; వర్గంబు= గుంపు; నిర్మల+ఆత్మ!= స్వచ్చమైన ఆత్మ కలవాడా!; ఇవి; కర్మ ఇం(ద్రియములు= పనిచేసే ఇంద్రియాలు; వానికిన్‌+అగు= వాటికి సంబంధించిన; అధిభూతముల్‌= భూతసంబంధమైైనవి; గంతవ్యమును= పోదగినదియు. (నడవదగినది= దూరం కాలికి); విసర్లంబును= విసర్జనమును; (పాయూపస్థలకు సంబంధించిన మలమూథత్రాదులు); ఓలిన్‌= (క్రమంగా; వినుము; అనఘ; ఆనందము= సంతోషం; కర్తవ్య= చేయదగినది; వక్తవ్యంబు= చెప్పదగినది; వీటికి అధి దైవతములు= దేవతలు; వాసు= విష్ణువు; మి(దత్ర= సూర్యుడు: ప్రజాపతి= సృష్టికర్త; శక్ర= ఇంద్ర; వహ్నలు= అగ్నిదేవులు;: పాదంజ విష్ణువు; పాయువుజ సూర్యుడు; ఉపస్టజ (ప్రజాపతి; పాణిజఐ ఇంద్రుడు; వాక్కునకు; అగ్లి; అధి దేవతలు; అహంకారంబు; మనసు; బుద్ది - ఇవి పూజిత= పూజించదగిన ఆధ్యాత్మకములు; వీటికి అధిభూత వృత్తి= ఆధి భౌతిక వ్యాపారాలు; వెలయున్‌= ప్రకాశిస్తాయి; అభిమాన= పౌరుషం; మంతవ్యములునుజ మనసు చేయదగినదియును; నిశ్చయంబును= తర్కించి నిశ్చయించటం; అహంకారానికి అభిమానం; అధిభూతం; మనసునకు ఆలోచన; బుద్ధికి నిశ్చయజ్ఞానం, వీటికి వరుసగా అధి దైవములు= దేవతలు; మేధజ (ప్రజ్ఞ (ఇది అహంకార దేవత); అమృతకరుండు= చంద్రుడు, అమృతమే కిరణాలుగా కలవాడు - ఇతడు మనస్సుకు దేవత; (బ్రహ్మము= పరాత్సరుడు బుదైకి దేవత. లు తాత్పర్యం: పాదానికి నడక, పాయువునకు విసర్జనం, ఉపస్థకు ఆనందం, పాణికి కర్తవ్యం, వాక్కునకు వక్తవ్యం వరుసగా అధిభూతములు. వరుసగా పైన చెప్పిన పాదాది కర్మేంద్రియ పంచకానికి దేవతలు. ఈ విషయం వేదవాక్యాల యొక్క నిర్ణయించిన విధానం, నిర్యయ పద్దతి. క ఇవి యెల్ల విష్ణునం దు । ద్ధవము లయము. బొందుచుండు; బహువీచిక ల న్లవమునం బొడమి యడంగునూ : డ్కి విశేషము గల్గ దతనికిన్‌ విభుం డగుటన్‌. 332 ప్రతిపదార్థం: ఇవి ఎల్లన్‌= ఇవన్నీ; విష్ణునందున్‌= విష్ణుమూర్తిలో; ఉద్భవము= పుట్టువు; లయముజ= మృత్యువును; పొందుచున్‌+ఉండున్‌= పొందుతుంటాయి; అర్హవమునన్‌= సము(ద్రంలో; బహుజ అనేక; వీచికలు= అలలు; పొడమి= పుట్టి; అడంగుమాడ్కిన్‌= అణగారినట్టుగా? అతనికిన్‌= ఆ విష్ణువునకు; విభుండు+అగుటన్‌= ప్రభువైనందున; విశేషము= పైన మరొకటి; కల్లదు= ఉండదు. తాత్పర్యం: ఇవన్నీ విష్ణువన్న మహాసముద్రంలో పుట్టి, అణగారిపోయే అలలవంటివి. ఆయనకంటె పైన మరొక సత్యం లేదు. ఆయనే అన్నిటికి ప్రభువు కనుక.

ఆనుశాసనిక పర్వము - ప్రథమాశ్వాసము 111

క విను మవ్యక్తం బనంగా6। జను, మూలప్రకృతి పురుష చైతన్యము నె

క్కొనినం జేతన యగుచు భు । వనతంత్రం బెల్ల నడవు వైభవ మెసంగన్‌. 333 ప్రతిపదార్థం: అవ్యక్తంబు+అనంగాన్‌ఐ అవ్యక్త మంటే; మూల్రకృతి= ఈ కన్పించే సర్వానికి మూలం; పురుషవైతన్యముజ పురుషు డనే చేతనత్వం= ఆత్మ; నెక్కొనినన్‌= ప్రవేశిస్తే! చేతన అఆగుచున్‌= ఆ మూలప్రకృతి; ప్రాణవంతమై; భువన తంత్రంబు+ఎల్లన్‌= (ప్రపంచ సృష్టి స్థితి, లయాదులన్నిటినీ; వైభవము= పరిపాలన; ఎసంగన్‌= ప్రకాశించగా; నడవున్‌= నిర్వహిస్తుంది. తాత్పర్యం: అవ్యక్తమంటే మూలప్రకృతి. దానిలోనికి పురుషుడు (ప్రవేళొస్తే అది చైతన్యవంతమై సృష్టి కార్యాన్ని నిర్వహిస్తుంది. ఆ. _ అట్లు లోకకర్త యగు నంబుజాక్షుండు । పట్టుం గొము భావభవహరుండు

హరుని యనుమతమున నభిలాబ్దజాందంబు । లట్లు వుట్టంజేసి, యదంచుచుందు. 334 ప్రతిపదార్హం: అట్టుజఐ ఆ విధంగా; అంబుజ+అక్షుండు= పద్మంవంటి కనులు కల విష్ణువు; లోకకర్తఅనన= లోకాలను నిర్మించినవాడు; పట్టు/గొమ్మ= ఆధారం; భావభవ= మన్మధుడి; హరుండు= హరించిన శివుడు; అఖిల= సమస్త; అబ్బజ+అండంబులు= (బ్రహ్మాండాలను; అప్‌+జ= నీటినుండి పుట్టినది పద్మం; జజ దానినుండి పుట్టినవాడు (బ్రహ్మ; అండంబు= (గ్రుడ్డు; హరుని= శివుడి; అఆనుమతమునన్‌= ఆజ్ఞతో; పుట్టన్‌+*చేసి= పుట్టించి; అడంయచుండున్‌= లయింపచేస్తూ ఉంటాడు. తొత్పర్యం: లోకకర్త విష్ణువు సృష్టి స్థితికి ఆధారం. రుద్రుడు శివుడి అనుమతితో సృష్టించటం, లయించటం చేసే దేవుడు." విశేషం: ఇంతవరకూ రాని శివుడు ఈ పద్యంలో ఎందుకు వచ్చినట్టు? 326వ పద్యంలో రాని శివ ప్రసక్తి ఇక్కడ దేనికి? కనుకనే ఇది చాలా తాళపత్ర ప్రతులలో లేదని గుర్తించటం జరిగింది. ఈ పద్యం లేకపోయినా నష్టం లేదు. వ. ఇట్లు సెప్పి సనత్సుజాతుండు నారదుం జరితార్జుం జేసి నని చెప్పి భీస్ముండు భీమాగ్రజుతో వెండియు.3365 ప్రతిపదార్థం: చరితార్జుంజేసెన్‌= ధన్యుని చేశాడు; భీమ+ఆ(గ్రజుతోన్‌= భీముడి అన్నతో - ధర్మరాజుతో; తాత్పర్యం: ఇట్టా చెప్పి సనత్సుజాతుడు నారదుడిని కృతార్జుడిని చేశాడని చెప్పి, భీష్ముడు ధర్మరాజుతో మరలా (ఇట్టా అన్నాడు). ఉ. “ఇంతకు మూలమై, యిరువదేనవ తత్వ మనంగ, వేద వే

దాంత పురాణవేద్యుం డగు నప్పురుషుందు వెలుంగు, వాండ కా

లాంతకుం డైన యచ్యుతు6 దనంతుండు, యోదిజనాంతరంగ వి

శ్రాంతుండు, విష్ణుం డద్వయుం దసంగుండు గౌరవవంశదీపకా!' 336 ప్రతిపదార్థం: కౌరవ వంశదీపకా!= కౌరవవంశాన్ని వెలిగించినవాడా!; ఇంతకున్‌= ఇందాక చెప్పిన సృష్టికంతటికి; మూలము+ఐ= ఆధారమై; ఇరువది+ఏనవ= ఇరవై అయిదో, తత్త్యము= సత్యం; అనంగన్‌; వేద వేద+అంత= వేదాలకు, ఉపనిషత్తులకు; పురాణజ పురాణాలకూ; వేద్యుండు= తెలియదగినవాడు; అగు= అయిన; ఆ+ప్తురుషుండుజ ఆ తత్మ్యమూర్తి వెలుంగున్‌= వెలుగొ' ఉదుచున్నాడు; వాడు+అ=అతడే ; కాల+అంతకు;డు= కాలాన్ని అంతం చేసేవాడు; అచ్యుతుండు= చెడనివాడు; అనంతుండు= అంచతంలేనివాడు; యోగిజనజ యోగుల; అంతరంగజ హృదయమే; విశ్రాంతుండు= సేద దీరే స్పానంగా ఉన్నవాడు; విష్ణుడుజ విష్ణువు; అద్వయుండు=

112 శ్రీమదాంధ్ర నముహాభారతము ఏకతత్త్యం, రెండవది లేనివాడు; అద్వైతమూర్తి: అసంగుండు= దేనియందు తగుల్కొననివాడు. తొత్సర్యం: 'ధర్మజా! ఈ 24 తత్తాలకు మూలమైన తత్త్వం ఇరవై ఐదవది విష్ణువన్న పేరున ఉన్న పురుషుడనే పేరు గలది ఉన్నది. అది పురాణ, వేద, ఉపనిషత్తులచేత ఎరుగనైనది. కాలమున కంతకుడు, అద్వయుడు, అసంగుడు. అతడి పేరు విష్ణువు." విశేషం: 24 తత్త్వాల విచారణ చేసింది-సాంఖ్యం. అందులో ఈశ్చర తత్త్యం చెప్పబడలేదు. ఈ ఇరవై ఐదవ తత్త్వం చెప్పింది యోగదర్భనం, కనుకనే కవి - వేదవేదాంత పురాణ వేద్యుడన్నాడు. ఇట్లు తత్ష్యం అక్కడే చెప్పబడింది. బ్రహ శ్రి సూ(త్రాలలో, భాష్యాలలో ఈ విషయం వ్యాఖ్యానించబడింది. కనుక ఇది యోగదర్శనం లోనిది. ఇందుకే 'యోగి జనాంతరంగ విశ్రాంతుడు' అనబడింది. ఇది చెప్పుమనే ధర్మరాజు అడిగింది. వ. అనిన విని యజాతశత్రుండు సరిత్పుత్రునితో 'నియతు లయి యగ్నులు దమయంద సమాహితంబులు సేసికొని మహితాత్ములు నిజాత్మల నప్పరమాత్ము నెట్టివానింగా, భావించు రెజింగింపవే యనుటయు నతనికి భీష్మం డిట్లనియె. 337 ప్రతిపదార్థం: అజాతశత్రుండు= ధర్మరాజు (శత్రువులు లేనివాడు); న+జాత= పుట్టని; శత్రుండు= శత్రువులు కలవాడు; సరిత్‌= గంగానదికి; పుత్రుండు= కుమారుడు, భీష్ముడు; నియతులు+అఆయి= నియమం కలవారై; అగ్నులు= అగ్నులను; తమ +అందన్‌= తమలో; సమాహితంబు చేసికొని= ఆవహింప చేసికొని; మహాత్ములు= మహానుభావులు; నిజజ తమయొక్క; ఆత శలన్‌= ఆత్మలలో; ఆ+పరమ+ఆత్మున్‌= భగవంతుడిని; ఎట్టివానిన్‌+కాన్‌= ఎట్టాంటివాడినిగా; భావింతురు?= భావిస్తారు, చూస్తారు?; ఎజింగింపవే= తెలుపుము. తాత్పర్యం: ధర్మరాజు భీష్ముడిని మరలా ప్రశ్నిస్తున్నాడు. నియమంతో అగ్నులను తమలో ఆవహింపచేసికొని మహాత్ములు పరమాత్ముడిని ఎట్లాంటి వాడినిగా భావిస్తారు. చెప్పవే" అని. విశేషం: ఆ రోజులలో వేదం చెప్పిన అగ్నులను ఉపాసించే వారిని గురించి ఈ (ప్రశ్న వేయబడింది. గీతలో కూడా ఈ విషయం వస్తుంది, క. అమృతోత్పత్తి సమయమున ; నమరులకును, చానవులకు నని వాటిలె; నం దమరులు దప్పిం జేడ్చడి ; కమలభవుని నాశ్రయింపంగా నియతిమెయిన్‌. 338 ప్రతిపదార్థం: అమృత= అమృతం; ఉత్పత్తి= పుట్టుక; సమయమునన్‌= వేళలో; అమరులకును= దేవతలకూ; దానవులకున్‌= రాక్షసులకు; అని= యుద్ధం; పాటిల్లైన్‌= కలిగింది; అందున్‌= ఆ యుద్దంలో; అమరులు= దేవతలు; డప్పిన్‌= దప్పికతో; చేడ్చడి= వశంతప్పి; నియతిమెయిన్‌= నియమంతో; కమలభవునిన్‌= పద్మంలో పుట్టినవాడు (బ్రహ్మను; ఆ(శ్రయింపంగాన్‌= ఆశ్రయించగా. తాత్పర్యం: సముద్ర మధనంతో అమృతం పుట్టింది. అప్పుడు దేవదానవులకు యుద్దం జరుగగా అందులో దేవతలకు దప్పి కలిగి, ఆయాసపడి (బ్రహ్మను నిష్టతో ఆశ్రయించారు. వ అతండు నారాయణు నాత్మయందు నిలిపి. 339 ప్రతిపదార్థం: అతండు= (బ్రహ్మ; నారాయణున్‌= విష్ణుని; ఆత్మఅందున్‌= ఆత్మలో; నిలిపి= స్టాపించుకొని. తాత్పర్యం: బ్రహ్మ నారాయణుడిని హృదయంలో నిలిపికొని,

అనుశాసనిక పర్వము - ప్రథమాశ్వాసము 113 తే. *"భక్తవత్సల! పరమాత్మ! పదృనేత్ర! ; సర్వభూతమహేశ! బుక్సామ యజురు పాస్య! సాధుసంరక్షణ పరవిహార! । సురలు రిపులచే నలంగిరి, శరణ మగుము.' 3౩40 ప్రతిపదార్థం: భక్తవత్సల!= భక్తులపై వాత్సల్యము కలవాడా! పరమాత్మ= పరమేళ్వరా!; పద్మనేత్ర!= తామరపూలనంటి కన్నులున్నవాడా!; సర్వభూత= అఖిల (ప్రపంచానికీ; మహేశ= పరమేశ్వరా!; బుక్‌= బుగ్వేదం; సామ= సామవేదం; యజుః= యజుర్వేదం" ఉపాస్య!= ఉపాసింపదగ్గవాడా!; నాధు= సత్పురుషులను; సంరక్షణ= రక్షించటమనే కర్మకు; పర= బడద్దుడవై; విహారా!= విహరించేవాడా!; సురలు= దేవతలు; రిపులచేన్‌= శత్రువులవలన; నలంగిరి= బాధపడ్డారు; శరణము= దిక్కు; అగుము= కమ్ము. తాత్పర్యం: 'మూడువేదాల ద్వారా ఉపాసించబడే భక్తవత్సలా! పరమాత్మా! సత్పురుషులను రక్షించటమన్న కర్మతో విహరించేవాడా! దేవతలు రాక్షసులవలన బాధపడ్డారు. రక్షించవే.' వ. అని సంస్తుతిపూర్వకంబుగాం బ్రార్జించె; నట్టియెడ. పశ] ప్రతిపదార్హం: సంస్తుతి= గొప్ప స్తోత్రం; పూర్వకంబుగాన్‌= ముందు కలదిగా; (ప్రార్దించెన్‌= వేడుకొన్నారు; అట్టి+ఎడన్‌= ఆ సమయంలో. తాత్పర్యం; అని స్తుతితో కూడిన ప్రార్ధన చేశారు. ఆ సమయంలో. విశేషం: (ప్రార్ధన స్తుతిపూర్వకంగా ఉంటుంది. కనుక దాని ద్వారా (ప్రార్థించారు. ఆ సమయంలో క. జలదస్వనసన్నిభమై । యెలుం గొక్కటి సదలం జెలంగె; 'నే నిదె మిమ్మున్‌ గెలిపింపంగ వచ్చితి; నను । విలసద్వర్హములు, గాఢ విశదంబులుగాన్‌. 342 ప్రతిపదార్థం: ఎలుంగు+ఒక్కటి= ఒక కంఠస్వరం; జలద= నీటినిచ్చేది, మేఘంయొక్క: స్వన= ఉరుము; సన్నిభమై= పోలినదై; చదలన్‌= ఆకాళంలో; చెలగౌన్‌= ధ్వనించింది; నేను; ఇదె= ఇదుగో; మిమ్మున్‌= మిమ్మల్ని; గెలిపింపంగన్‌= గెలిపించటానికి; వచ్చితిన్‌= వచ్చేశాను; అను= అన్న; విలసత్‌= అందమైన; వర్షములు= అక్షరాలు; గాఢ= పెద్దగా; విశదంబులుగాన్‌= స్పష్టంగా; చెలణెన్‌= ధ్వనించింది. తాత్సర్యం: ఆకాశంలో ఉరు మురిమిన ట్ల్టొక ధ్వని వినిపించింది. అందులోనుండి స్పష్టమైన మాటలు ఇట్టా వినిపించాయి - “ఇదుగో మిమ్మల్ని కాపాడటానికి వస్తున్నాను” అని, వ. తదనంతరంబ యకుంరిత విక్రముం డగు వైకుంరుండు. ౩43 ప్రతిపదార్థం: త్రత్‌= దానికి; అనంతరంబజ అంతరం, ఎడం లేకుండా వెంటనే; అకుంరిత= మొక్కవోని; విక్రముండు= పరాక్రమం కలవాడు; వైకుంరుండు= విష్ణువు. తాత్పర్యం: వెంటనే మొక్కవోని పరాక్రమం కలవాడైన విష్ణువు. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం.) విశేషం; మాటలు విన్సించటం, వెంటనే. విష్ణువు రావటం ఒకేసారి జరిగాయి. క, _ గరుడారోహణలీలా ।; సరభసు(ధదై చక్రగదలు శార్‌బ్లము6 జంచ తృ్మరముల వెలుంగ నడరి య । సురగణములం ద్రుంచె సురలు చోద్యంబందన్‌. 344 ప్రతిపదార్థం: గరుడ+ఆరోహణ= గరుత్మంతుడిపై ఎక్కి; లీలా= అందమైన; సరభసుండు+ఐ= ఆటోపం కలవాడై) చక్రగదలు=

క14 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము

చక్రము, గద - అనే రెండు ఆయుధాలు; శార్‌జ్ఞముజ= విల్దుతో; చంచత్‌= ఒప్పుతున్న; కరములుజ= చేతులు; వెలుంగన్‌= ప్రకాళించగా;

అడరి= విజ్బంభించి;సురలు= దేవతలు; చోద్యంబు= ఆశ్చర్యం; అందన్‌= పొందగా అసురగణములన్‌= రాక్షససేనలను; దత్రుంచెన్‌=

సంహరించాడు.

తాత్పర్యం: గరుత్మంతుడిసపై నెక్కి, విలాసంగా తొందర కలవాడై చక్ర గదా శార్‌జములతో అందమైన చేతులు

('ప్రకాశించగా, రాక్షస సమూహాన్ని సంహరించాడు. దేవతలు ఆశ్చర్యపడ్డారు.

వ. ఇట్లు నిర్దించి తత్‌క్షణంబ యతం డంతర్భ్థానంబు నొందిన సంతసంబును, నచ్చెరువును బెనంగొను డెందంబులతో బృందారక బృందంబు '“భిమ్మహాత్ముం డెవ్వం? దేమి భంగివాం డెజింగింపవే?' యని యడిగిన నజుం 'డితండు విష్ణుండు, వైకుంఠాభిధానం,బగ్గు మూర్తి విశేషంబున విహరించి; విష్ణుని విధం బిుట్టిదని యెబఖుంగను; నెజింగింపను శక్యం బగునే?' యయిన నొక్కతెలంగునం దెలిపెడునట్టి యితిహాసంబు గలదు; వినుం' డని పలికి వినిపించె “ధర్మనందనా! యా నిర్మలవాక్యంబు లుపన్యసించెద: దాన నీయడిగిన యర్ధంబు దేటవడు; నాకర్ణింపుము. 345

ప్రతిపదార్హం:; నిర్జించి= జయించి; తత్‌క్షణంబ= ఆ క్షణంలోనే; అంతర్జానంబు నొందినన్‌= అదృశ్వుడు కాగా: సంతసంబును=

సంతోషం; అచ్చెరువునుజఐ ఆళ్ళర్యం; పెనంగొను= ముప్పిరిగొన్న; డెందంబులతోన్‌= మనస్సులతో; బృందారక= దేవతల; బృందంబులుజ= సమూహాలు; ఈశ+శిమహాత్ముండు= ఈ మహానుభావుడు; ఏమిభంగివాండు?= ఎట్లాంటివాడు?, అజుండు= బ్రహ్మ; వైకుంర= వైకుంరుడనే; అభిధానంబు+అగు= పేరుగల; మూర్తి విశేషంబునన్‌= ప్రత్యేక ఆకారంతో; విహరించెన్‌= యుద్ద విహారం చేశాడు; విష్ణునివిధంబు= విష్ణుడీ పద్దతి; ఇట్టిదని= ఇట్టాంటిదని; ఎజుంగను= తెలిసికొనటానికిగానీ; ఎజింగింపనుజ చెప్పటానికి గానీ; శక్యంబు+అగునే?= సాధ్యమౌతుందా?; అయినన్‌= అయినా; ఒక్క తెజంగునన్‌= ఒక పద్ధతిగా; తెలిపెడు= అతడిని గూర్చి చెప్పే; ఇతిహాసంబు= పురాణకథ; ఆనిర్మలవాక్యంబులు= ఆ పుణ్యవాక్యాలను; ఉపన్యసించెదన్‌= యధాతధంగా చెప్పుతాను; దానన్‌= దానితో; నీ అడిగిన అర్ధం? = నీ వడిగిన విషయం; తేటపడున్‌= స్పష్టపడుతుంది; ఆకర్షింపుము= వినుము,

తాత్పర్యం: ఈ విధంగా జయించి వెంటనే ఆయన అదృశ్యుడు కాగా సంతోషం, ఆశ్చర్యం పెనవేసుకొని పోయిన మనస్సులతో దేవతలు (బ్రహ్మను ప్రశ్నించారు. 'స్వామీ! ఈయన ఎవరు? ఆయన ఎట్ట్లాంటివాడు? అని. బ్రహ్మ అన్నాడు - “ఆయనే విష్ణువంటే. వైకుంఠనామధేయంతో రూపంతో విహరించాడు. ఆయన ఇట్టాంటివాడని ఎవరికి తెలుసు? ఎవరు చెప్పగలరు? అయినా ఒకరకంగా ఆయనను గురించి చెప్పే పురాణకథ ఒకటి ఉన్నది” అని

(బ్రహ్మ వినిపించాడు. దానిని నీకు చెప్పుతాను. ధర్మదేవతకుమారుడా! అది నీ వడిగిన విషయానికి సమాధాన

మౌతుంది. వినుము! అని భీష్ముడు చెప్పుతున్నాడు.

గరుత్మంతుండు మునులకు విష్ణుదేవుని మహిమాతిశయంబు సెప్పుట (సం. 13-40-1 (కుంభ)

సీ. హిమగిరిమీంద ననేక మునీంద్రులు । సిద్ధులు గూడి గోష్టీసుఖంబు ననుభవింప(గ లీల నచటికి వచ్చి సు । పర్టుండు వారికి. బ్రణతుం డగుడు, వొ రభినందించి గారవమున సుఖా ; సీనుం గావించి, యర్టించి, ప్రీతి నతనితో సల్ల్గాపమాచరించుచు నుండి, । 'యొక్కటి యడిగెద ముజ్జ్వలాత్య!'

తే. యనిన నాతండు 'ధన్యుండ నైతి; మీర ; లెద్ది యడిగెద? రేను నా యెఖింగినంత, యతులమతులార! చెప్పెద' ననుడు, వార । లెలమి నవ్విహగేంద్రున కిట్టు లనిరి. - 346

ఆనుశాననిక పర్వము - ప్రథమాశ్వాసము 115 ప్రతిపదార్హం: హిమగిరిమీంద= మంచుకొండమీద, హిమాలయంమీద; అనేకజ చాలామంది; ముని+ఇంద్రులు= ముని్రేష్టులు; సిద్దులున్‌= దేవతాజాతి; కూడి= కలిసికొని; గోష్టీ= స్నేహపూర్వక చర్చా సమావేశం; సుఖంబు= సౌఖ్యం; అనుభవింపంగన్‌= అనుభవిస్తుండగా; సుపర్జుండు= గరుత్మంతుడు (మంచి బలమైన రెక్కలు గలవాడు); అచటికిన్‌; వచ్చి; వారికిన్‌= ముని(శ్రేష్టులకు: 'ప్రణతుండు= నమస్కరించినవాడు; అగుడున్‌= కాగా" వారు= మునులు; అభినందించి= పొగడి; గారవంబునన్‌= గౌరవంతో; సుఖ+ఆసీనున్‌ గావించి= సుఖమైన ఆసనమందు కూర్చుండబెట్టి; ప్రీతిన్‌= భక్తితో; అర్చించి= పూజించి; అతనితోన్‌= సుపర్జుడితో; సల్దాపము= సంభాషణ; ఆచరించుచున్‌= చేస్తూ ఉండి; ఉజ్బల+ఆత్మ!= (ప్రకాశించే అత్మకలవాడా! (దివ్యదృష్టితో చూస్తే తెలిసేవిషయం): ఒక్కటి అడిగదము= ఒక టడుగుతాం; అనినన్‌= అంటే; అతండు= సుపర్జుడు; ధన్యుండను+ఐతిన్‌= నేను పవిషత్రుడ నైనాను; మీరలు; ఎద్ది= ఏది; అడిగెదరు?= అడుగుతారు?; అతుల= సాటిలేని; మతులార!= మనస్సు కలవారలారా!; నా ఎతిినంతన్‌= నాకు తెలిసినంత; చెప్పెదన్‌= చెప్పుతాను; అనుడున్‌= అనగా; వారలు= మునులు; ఎలమిన్‌= సంతోషంతో; ఆ+విహగ+ఇంద్రునకున్‌= ఆ పక్షిరాజుతో (విహగముజ= ఆకాళింలో ఎగిరేది= పక్షి; ఇట్టులు= ఈ విధంగా; అనిరి=ఐ అన్నారు. తాత్పర్యం: ఒకప్పుడు హిమాలయం మీద మునులంతా కూర్చుని ఆధ్యాత్మిక విషయ చర్చ చేస్తూ ఉండగా అక్కడకు గరుత్మంతుడు వచ్చి, వారందరికి నమస్కరించాడు. అతడిని వారు సుఖంగా కూర్చోబెట్టి గౌరవంతో సల్దాపం చేస్తూ 'మహాత్మా! నిన్నాకటి అడగాలని ఉన్నది' అన్నారు. ఆయన “నేను ధన్యుడనైనాను. మీ రేమడుగుతారో అడగండి. నాకు తెలిసినంత చెప్పుతాను.' అనగానే వా రిట్ట్లా అన్నారు.

క. _ *“ప్రియభక్తుండవు, భక్త । ప్రియుండును విష్ణుందు, నీవు ప్రెయుండై భక్తుం

డయి వర్తిం తా విభుకడ ; దయం దెలియంగం జెప్పవే యతని తెలం గెల్లన్‌.' 347 ప్రతిపదార్థం: ప్రియ= ఇప్టుడవైన; భక్తుండవు= భక్తుడవు; విష్ణుండు; భక్తప్రియుండును= పూజించే వారియందు ప్రేమ కలవాడు; అ విభుకడన్‌= ఆ స్వామి దగ్గర; భక్తుండు+అయి= సేవించేవాడవై; వర్తింతు(వు)= ఉంటావు; అతని తెజంగు= ఆయన విషయం; ఎల్లన్‌= అంతా; దయన్‌= దయతో; తెలియ/గన్‌= స్పష్టపడేటట్టుగా; చెప్పవే!= విన్చించవా! తాత్పర్యం: 'సుపర్ధా! నీవు విష్ణువునకు ఇప్పుడవైన భక్తుడవు. ఆ స్వామి భక్తులపై వాత్సల్యం కలవాడు. నీవా స్వామి వద్ద ప్రియభక్తుడవై ఉంటావు కనుక ఆయన విషయమంతా దయతో మాకు చెప్పుము.” వ. అని యడిగిన నతండు వారల కిట్లనియె. పశి8ి తాత్సర్యం: అని అడుగగా వారితో సుపర్డు డిట్టా అన్నాడు. క. స్టూలప్రకారమున నీ ; త్రైలోక్యము గావయీని, దయ చిగురొత్తన్‌

లీలం బ్రవర్తింప(గ మన । మాలోకింతు మది గనుట యనవచ్చ్చునొకో! 349 ప్రతిపదార్దం: దయజ కృప; చిగురొత్తన్‌= చిగుర్చగా? ఈ (ఖైలోక్యము= ఈ ముల్లోకాలను; కావన్‌+పూని= రక్షించాలని; లీలన్‌= (క్రీడగా: ప్రవర్తింపంగన్‌= (భగవంతుడు) ప్రవర్తిస్తున్నాడు; మనము; ఆలోకింతుము= చూస్తున్నాం; స్టూల'ప్రకారమునన్‌= స్పష్టంగా కన్పించేటట్టుగా (కొండ గుర్తుగా); అది; కనుటఅనవచ్చున్‌+ఒకో?= చూచామని చెప్పవచ్చునా? తాత్పర్యం: ఒక విషయాన్ని స్థూలంగా చూచి అది నాకు తెలుసు అని చెప్పలేం కనుక. భగవంతుడు (ఈ సృష్టి చేయటం మనకు తెలియదు కానీ) రక్షిస్తున్నాడు కదా! ఇది స్టూలంగా మనకు తెలిసింది. ఇంతమాత్రాన ఆయన విషయం సాంతం నాకు తెలుసు నని ఎట్టా చెప్పేది?

116 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ఉ. ఏనును, మీరు, నేల మటి యెవ్వరు? దక్షులు, విష్ణుచందముం బూని యెలుంగ, నవ్విభుడు భూరి దయారతి నాకు నేర్పడం చాను మహాద్దుతంపుం జరితంబులు సూపుచు భాషణామృతం బానంగ. జేసి నా చెవుల; నవ్విధముం దెలియంగం జెప్పెదన్‌. 350 ప్రతిపదార్థం: ఏనునుజ నేనూ, మీరూ; ఏల= ఏమిటి?; మథీ= ఇంకా; ఎవ్వరు; విష్ణ్రచందమున్‌= విష్ణువు ఉనికి; పూని= పూనుకొని; ఎయుంగన్‌= తెలిసికొనటానికి; దక్షులు?= సమర్భ్హులు?; ఆ+విభురీడు= ఆ స్వామి; భూరి= గొప్ప; దయారతిన్‌= కృపాసక్తితో (నిండుదయతో); నాకున్‌; ఏర్పడన్‌= స్పష్టపడేటట్టు: మహా+అద్భుతంపు= గొప్ప విచిత్రమైన; చరితంబులు= కధలు; చూపుచున్‌= (ప్రదర్శిస్తూ; భాషణామృతంబు= అమృతంవంటి మాటలను; నా చెవులన్‌= నా చెవులతో; ఆనంగన్‌ “+చేసెన్‌= (త్రాగించాడు" ఆ+విధమున్‌= దానిని; తెలియంగన్‌= స్పష్టంగా; చెప్పెదన్‌= చెప్పుతాను. తాత్సర్యం: ఆ స్వామి విషయం నాకూ మీకూ కాదు కదా ఎవరికీ తెలియదు. కాకపోతే తన కధలు తాను నాకు చూపించి వాటి అర్జాలను నా చెవులలో అమృతంవలె పోశాడు (చెప్పాడు) కనుక ఆ విషయం మాత్రం చెప్పగలను. సీ. అమరేంద్రు నిర్జించి యమృతంబు గొనిపోవు : నప్పుడు వీతెంచె నాకసమున “మెచ్చితి విహగేంద్ర! యిచ్చెద వరము నీ' ; కనుమాట యది విని, హర్షమెసంగ “నెవ్వరో! యెటుంగ; ని న్నెఖింగించి మఖి వర | మి' మృ్యంటి, దానికి నెలమి నగుచుం “గాలంబుతోం గూడలూ నెఠింగెదవు. వా; హనమవు గమ్ము నా' కనుచుం బురుషుం తే. డొక్క డుజ్వల తేజోమయుండు తోంచి : 'జరయు మరణంబు లేక యసురుల సురల నోర్వం జాలిన బలముతో నుల్లసిల్లు' ; మనివరం బిచ్చె: నిచ్చిన నధికభక్తి, 351 (ప్రతిపదార్థం: అమర+ఇంద్రున్‌= దేవతలరాజాను; నిర్జించి= జయించి; అమృతంబున్‌= సుధను; కొనిపోవునప్పుడు= తీసికొని పోయేవేళ; ఆకసమునన్‌= ఆకాశంలో; విహగ+ఇం(ద్ర!= పక్షిరాజా!; మెచ్చితిన్‌= మెచ్చుకొన్నాను; నీకున్‌ ; వరము; ఇచ్చెదన్‌= ఇస్తాను; అనుమాట= అన్నమాట; వీతెంచెన్‌= విన్సించింది; అది విని; హర్షము= సంతోషం: ఎసంగన్‌= ఎక్కువ కాగా; నిన్నున్‌; ఎవరో ఎయుంగన్‌= ఎవరో తెలియదు; ఎతింగించి= తెలిపి; మటే= తర్వాత; ఇమ్ము+అంటిన్‌= అన్నాను: వరమున్‌= వరాన్ని; దానికిన్‌= నా మాటకు; ఎలమిన్‌= సంతోషంతో; నగుచున్‌= నవ్వుతూ; కాలంబుతోన్‌*కూడ(గాన్‌= కాలంతోపాటుగా; ఎజీంగెదవుజ తెలిసికొంటావు; నాకున్‌; వాహనమవు కమ్ము= వాహనానివికా; అనుచున్‌= అంటూ; ఒక్క పురుషుండు= ఒక దేవతామూర్తి; ఉజ్జ్బులతేజోమయుండు= ప్రకాశించే తేజస్స్వరూపుడు; తోంచి= కన్పించి; జరయున్‌= ముసలితనం; మరణంబున్‌= మృతీ; లేక= లేకుండా; అసురులన్‌= రాక్షసులను; సురలన్‌= దేవతలను; ఓర్వన్‌+*చాలిన= ఎదిరించి నిలవగల; బలముతోన్‌= బలంతో; ఉల్లసిల్లుముజ కీర్తి పొందుము; వెలుగొందుము; అని; వరంబు; ఇచ్చెన్‌: ఇచ్చినన్‌= ఇవ్వగా; అధికభక్తిన్‌= ఎక్కువభక్తితో. తాత్పర్యం: నేను దేవేంద్రుడిని జయించి అమృతం తెస్తున్నపుడు ఆకాశంలో 'పక్షిరాజా! నిన్ను మెచ్చానోయి. నీకు వరమిస్తాను' అన్న మాట విన్పించింది. విని సంతోషంతో నే నన్నాను 'నీ వెవ్వరవో తెలిపి తర్వాత వర మిమ్ము అన్నాను. దాని కాయన నవ్వి “కాలం తోడ్పాటుతో నీకు నా సంగతి తర్వాత తెలుస్తుంది. నాకు వాహనానివి కమ్ము. సురాసురులను జయించే బలం నీ కిస్తున్నాను అంటూ ఒక మహావ్యక్తి కళ్ళు మిరుమిట్లు గొలిపే తేజస్సుతో కన్పించి పర మిచ్చాడు. ఇవ్వగా నేను మిక్కిలి భక్తితో.

ఆనుశాసనిక పర్వము - ప్రధమాశ్వాసము 117

వ, ఏను దందప్రణామం బాచరించి. 352

ప్రతిపదార్హం: ఏను= నేను; దండ= కట్టెవలె పడి? ప్రణామంబు= సాష్టాంగనమస్కాకం; ఇల: చేసి

తాత్పర్యం: నేను దండ(ప్రణామం చేసి.

క. నీ వాహన ముయ్యెద, రధ । మీ వెక్కినం గేతువై వహింతుం బెనుపు, నా కీ వరము నిచ్చి మనుపుము' , నావుడు 'నవుం గాక! యని మనఃప్రెయ మెసంగన్‌. 353

ప్రతిపదార్దం: నీ= నీకు; వాహనము+అయ్యెదన్‌= వాహన మౌతాను; ఈవు; రథము+ఎక్కినన్‌= రధ మెక్కితే, కేతువై= జెండామీద

గుర్తునై; పెనుపున్‌= పెంపును; వహింతున్‌= పొందుతాను; న్యాకున్‌; ఈ వరమున్‌; ఇచ్చి; మనుపుము= కాపొడుము; నావుడున్‌= అనగా; అవున్‌*కాకజ సరే; అని; మనఃప్రియము= మనస్సంతోషం; ఎసంగన్‌= ఎక్కువ కాగా.

తాత్పర్యం: నేను నీకు వాహనమౌతాను. నీవు రథ మెక్కినప్పుడు జెండామీద గుర్తునై కీర్తి పాందాలని ఉన్నది.

నా కీ వర బుచ్చి రక్షించుము. అని అనగా సరే లెమ్మని, నా మనస్సునక్తు సంతోషం కలిగేటట్టుగా. (తరువాతి

వచనంతో అన్వయం)

వ. _పలికియంతర్జితుం దయ్యె;: నంత సంతసంబు నచ్చెరువు బెరయు మనంబుతో మదీయ జనకుపాలికిం జని, యీ వృత్తాంతం బెటింగించినం నతండు వికసిల్లుచు నా వదనంబు వీక్షించి 'ధన్యుండ వైతి; వమ్మహాత్ముండు నారాయణుందు; నీ వలని యనుగ్రహంబున సల్లాపసౌఖ్యంబు. బ్రసాదించెయ దపంబున నేక యోగసమాధి నవలంబించి యేను దన్నెఖుంగుటం గోరి యారాధించిన నాకు నీల, శ్వేత, పీతారుణ పంగళంబును బహూదర పోదపాణి శిరో నేత్రంబును నైన దివ్యగాత్రంబు సూపి, 'సంగంబు గల యంతరంగంబున న న్నెబుంగ వచ్చునే? నిస్పంగుందవై యెటింగెదవు గాక! యనియె; నట్టి యవ్విశ్వరూపునకు శాశ్వతపరిచర్వ సేయంగల వాండ వగుటం గృతార్థతం బొందితి; బదరికాశ్రమంబున కరిగి యచ్చట సకల లోకసేవ్యుం డగు నా భవ్యమూర్తి సేవింపు' మని యానతిచ్చిన, నయ్యెడకు ముదంబునం బొదలుచుం బోయి. 354

ప్రతిపదార్థం; ఆంతర్జి తుండు+అయ్యెన్‌=ఐ అదృశ్యుడై పోయాడు: అంతన్‌= తర్వాత; సంతసంబు= సంతోషం; అప్పారువును=

ఆశ్చర్యం; బెరయుజ= పెనగొను; వ-నంబుతోన్‌=ఐ మనస్సుతో; మదీయ నా; జనకు= తండ్రి; పాలికిన్‌= దగ్గరకు; చని= పోయి;

ఆ వృత్తాంతంబు= ఆ విషయం; ఎటింగించినన్‌= చెప్పగా: అతండు= నాతండ్రి; వికస్టిల్లుదున్‌= సంతోషిస్తూ: నా వదనంబు=

నా ముఖం" వీక్షించి= చూచి; ధన్యుండవుజ= అదృష్టవంతుడవు; ఐతివి; ఆ+మహాత్ముండు= ఆ మహానుభావుడు; నారాయణుండు=

విష్ణువు" నీవలని= నీమీద; అను[గ్రహంబునన్‌= దయతో; సల్గాప= సంభాషణ; సౌఖ్యంబు= సుఖం; ప్రసాదించెన్‌= అను(గ్రహించాడు

తపంబునను= తపస్సుతో; ఏకయోగసమాధిని= మిక్కిలి ఏకాగ్రత కల యోగసమాధిని; అవలంబించి= ఆధారంగా చేసికాని ఎనువా నేను; తన్నున్‌= తనను; ఎజుంగుటన్‌+కోరి= తెలిసికొనాలన్న కోరికతో; ఆరాధించినన్‌= ఉపాస్పించగా; నాకున్‌, నీల= ఊరగారంగు; శ్వేత= తెలుపు; పత్ర పసుపు; అరుణజ ఎరుపు; పింగళంబును= వైడూర్యంరంగు కల; బహుజ= అనేక; ఉవరి= పొట్టలు; సాద= కాళ్ళు; పాణి= చేతులు; శిరోనేత్రంబును= శిరస్సులు, కళ్ళు కల; దివ్యగాత్రంబు= దివ్యమైన శరీరాన్ని, చూపి= చూపించి; సంగంబు= రక్తి; కల; అంతరంగంబునన్‌= అంతఃకరణంతో; నన్నున్‌; ఎబుంగవచ్చునే?= చూడగలవా?; నిస్సంగుండవు+ఐ= విరక్తి కలవాడవై; ఎణీంగెదవు గాక= తెలిసికొనగలవు తప్ప; అనియెన్‌= అని అన్నాడు; అట్టి= అట్లాంటి; విశ్చరూపునకున్‌= లోకమే శరీరంగా కలవాడికి; శాశ్చత= నిత్యం; పరిచర్య= సేవ; చేయన్‌+కలవాండవు+అగుటన్‌= చేయగలిగే సితి పాందావు కనుక; కృత+అర్ధతన్‌= ధన్యతను; పాందితివి= పొందావు; బదరిక+ఆ(శ్రమంబునకున్‌= ఆ పేరుగల ఆశ్రమం (బదరి= రేగుచెట్టు కల వనంలో ఉన్నందున ఆ పేరు

118 శ్రీమదాం[ధ్ర మహాభారతము వచ్చింది); అరిగి=ఐ పోయి; అచ్చటన్‌= అక్కడ; సకల లోకజ లోకాలన్నిటికిని; సేవ్యుండు= పూజించదగినవాడు; అగు= ఐన; ఆ భవ్య= ఆ దివ్య; మూర్తిన్‌= రూపుడిని; సేవింపుము= పూజించుము; అన్ని ఆనతి= ఆజ్ఞ; ఇచ్చినన్‌= ఇవ్వగా; ఆ+ఎడకున్‌=ఐ ఆ చోటికి; ముదంబునన్‌= సంతోషంతో; పాదలుచున్‌= పొంగుతూ; పోయి= వెళ్ళి తాత్సర్యం:; అట్లా చెప్పి అదృశ్యుడు కాగా, నేను సంతోషం. ఆశ్చర్యంతో ఉక్కిరి బిక్కిరై పోయి వెళ్ళి, మా నాన్నగారితో ఆ వృత్తాంతం చెప్పగా ఆయన నా ముఖం చూస్తూ, ఉల్దాసంతో 'నివు అదృష్టవంతుడవయ్యా! ఆయన శ్రీమన్నారాయణుడు. నీమీద అను[గ్రహంతో నీ కా సంభాషణను ప్రసాదించాడు. సంతోషం. నేను ఏకభుక్తుడనై తపస్సు చేస్తే నా కాయన నీలం, తెలుపు, ఎరుపు వైడూర్యం (పిల్లి కళ్ళకాంతి) రంగులు గల తన దివ్యమూర్తిని చూపించి అన్నాడు - 'నన్ను విరక్త బుద్దితో చూడగలవ తప్ప లోకరక్తి గల మనస్సుతో చూడలేవు' అని. అట్లాంటి దివ్యమూర్తికి నిత్యం సేవ చేసే భాగ్యం నీకు కలిగింది. కనుక బదరికావనానికి పోయి ఆ స్వామిని సేవించుకొ' మ్మని ఆజ్ఞాపిస్తే నేను సంతోషంతో వెళ్ళి. సీ. అచట నారాయణు, నచ్యుతుం బుండ ; రీకాక్షుం గోవిందు, లోకజనకుం

గని, భక్తిం బ్రణమిల్లి వినుతిసేయంగం బీ । తాంబర కలితమై యష్టభుజము

శంఖ చక్రగదా శార్‌జ్వ ధరంబును ; నైనరూపము దాల్చి యవ్విభుండు

సిలునవ్వుతోడ 'వచ్చితి మేలు సేసితి ర' మృంచుం దా నుత్తరంపుం దూర్చు తే. దెసకునలన పోవం బెంపెసంగం గడంగి ।, పాఠ వలయు; నా కెమ్మెయి బహుసహస్ర

యోజనంబులునవి వితతోస్హ్వాలాగ్ని ; యద్దుతముగ ననింధన మై వెలుంగ. 355 ప్రతిపదార్థం: అచటన్‌= బదరికాశ్రమంలో; నారాయణున్‌; అచ్యుతున్‌; పుండరీక+అక్షున్‌= పద్మంవంటి నేత్రాలు గలవాడిని; లోకజనకున్‌= లోకాలకు తండ్రిని; కని= చూచి; భక్తిన్‌= భక్తితో; ('ప్రణమిల్లిః నమస్కరించి; వినుతిచేయంగన్‌= స్తుతించగా; పీత+అంబర= పచ్చని పట్టువస్త్రంతో; కలితము+ఐ= కూడినద్దై అష్టభుజము= ఎనిమిది భుజాలు కలిగి; శంఖ= శంఖం; చక్ర= చక్రరి: గద; శార్గముజో విల్లు: ధ్రరంబును= ధరించినదై; రూపము= ఆక్సారం; తాల్చి= ధర్ధించి; ఆ+విభుండు= ఆ ప్రభువు; చిజు= చిన్న; నవ్వుతోడన్‌= నవ్వుతో; వచ్చితి(మ్రి= వచ్చావు; మేలు= మంచి; చేసితి(వి)= చేసావు; రమ్ము+అంచున్‌= రమ్మంటూ; తాను; ఉత్తరంపు. దూర్పు'చెసకున్‌=ఐ ఈశాన్య దిక్కునకు; అల్లనన్‌= నెమ్మదిగా; పోవంగన్‌= పోగా; పెంపు= అధిక్యం; ఎసంగన్‌= ఎక్కువ కాగా? కడ(గిజ= ('ప్రయళ్నంతో; నాకున్‌=నీతో; పాఆవలయున్‌= పరుగెత్తాలి; బహు= అనేక; సహ(స్ర= వేల; యోజనంబులు= ఆమడలు; అని; వితతజ విస్తారమైన; ఉజ్జుల= వెలిగే; అగ్ని= నిప్పు; అద్భుతముగన్‌= ఆశ్చర్యంగా; అనింధనము+ఐ= ఇంధనం (కట్టె) లేకుండా; వెలుంగన్‌= ఆ అగ్నీ వెలుగేగా. “తాత్చర్యం: అక్కడ శ్రీమన్నారాయణుడు పద్మాక్షుడై, సర్వలోకోలకు తండ్రి అయినవాడు అయిన గోవిందుడికి నమస్కరించి స్తుతించగా ఆయన పీతాంబర్లం, ఎనిమిది భుజాలు, శంఖ చ(క్ర గదా శార్శములను దాల్చి, చిరునవ్వుతో ఇట్లా అన్నాడు. 'మంచీది చచ్చావు. నాతో రమ్ము! 'అంటూ ఈశాన్య దిక్కునకు పోయాడు. నేనూ వెంటనంటి పరుగెత్తాను. ఆనేకవేల యోజనాలు పోవలసి ఉంటుం దనుకొంటాను! ఎదురుగా ఒక మహాద్భుతమైన అన్ని కట్టెలు లేకుండా మండుతున్నది. వ. కని, యప్పావకుం బావకద్యుతి యగు నమ్మహాయోగి ప్రవేశించి, యందు శివాసహితుం దై శివుందు

దపంబుసేయం దదీయ సంవిత్సౌఖ్యం బనుభవించి, యయ్యనలంబు గడచి యరుగుచుండ, నేనును

ఆమశాసనిక సర్వము - ప్రథమాశ్వాసము 119 బధిశమాభిభూతుండ నగుచు విడువక వెనుకం బోవు చుండితి; నిట్లు మజియునుం బెద్దయు దవ్వు సని నొంది. 356

ప్రతిపదార్థం: ఆ+పావకున్‌= ఆ అగ్నిదేవుడిని; పోవక= అగ్నివంటి; ద్యుతి= కాంతి (కలిగిన); ఆ+మహాయోగి= ఆ మహాయోగమూర్తి (విష్ణువు); ప్రవేశించి= అగ్నిలోచొచ్చి; అందున్‌= ఆ అగ్నిలో; శివా=ఐ పార్వతీ; సహితుండు+ఐ= కూడినవాడై; శివుండుజ ఈశ్వరుడు; తపంబుచేయన్‌= తపస్సు చేస్తూ ఉండగా; తదీయ= దానికి సంబంధించిన; సంవిత్‌= జ్ఞానం; సౌఖ్యంబు= సంతోషర (శివుని తపస్సు చూస్తూ జ్ఞానానందాన్ని పొంది); ఆ+అనలంబున్‌= ఆ అస్లిని; కడచి= దాటి; అరుగుచుండన్‌= పోతూ ఉండిగా? నేనునున్‌= నేనుకూడా; పధిశ్రమ= మార్లశ్రమతో; అభిభూతుండను= అలసట పొందినవాడను; అగుచున్‌; విడువకజ వదలక; వెనుకన్‌ః= వెన్నంటి; పోవుచుండితిన్‌= పోతూనే ఉన్నాను; ఇట్టు= ఈ విధంగా; మతియునున్‌= ఇంకా; పెద్దదవ్వు= చాలా దూరం; చని= పోయి; ఆ+దేవుండు= ఆ భగవంతుడగు విష్ణువు; భాస్కర= సూర్యుడి; కిరణంబులకున్‌= కిరణాలకున్నూ; ప్రవేశంబు లేని= దూరటానికి వీలుకాని; మహాతమం౦బు= గొప్ప చీకటిలోనికి; చొచ్చెన్‌= (ప్రవేశించాడు; అచ్చటన్‌= అక్కడ; చూడ్కి= చూపు; చెడి= పోయి; మూఢత్వంబును+ఒంది= దారి తెన్నూ తెలియనివాడనై.

తాత్పర్యం: అగ్నివంటి ఆ మహాయోగి అగ్నిలో ప్రవేశించాడు. అక్కడ పార్వతీ సహితుడై శివుడు తపస్సు చేస్తున్నాడు. అది చూచి జ్ఞానసౌఖ్యం పొంది, ఆ అగ్నిని దాటి పోతున్నాడు స్వామి. నేను మార్గాయాసం లెక్క చేయక వెనకనే పోతున్నాను. ఈ విధంగా పోయి పోయి సూర్యకిరణాలు కూడా ప్రవేశించే వీలులేని అంధకారంలోనికి ప్రవేళించే సరికి, నాకు దిక్కు తెన్ను తెలియక. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం)

క్ర ఆ దేవు జిత్తమున నిడి । 'యాదిపురుష! కరుణ నన్ను నరయు; మెచటికో

యేది గతియొ నా? కనగా ; 'నీదెస ర' మ్మనుచు ధీపుటెలుంగుం జూపెన్‌. 357

(ప్రతిపదార్థం: ఆ దేవున్‌= ఆ స్వామిని; చిత్తమునన్‌= బుద్ధిలో; ఇడిజఐ పెట్టుకొని; ఆదివురుష!= సృష్టికి మొదలైనస్వామీ!; కరుణన్‌= దయతో; నన్నున్‌; అఆరయుము= చూడుము; ఎచటికో= + ప్ర్యయూణ మెక్కడకు:; ఏది గతియొ= ఏది దిక్కో; నాకు?; అనంగాన్‌= అనేసరికి; ఈ దెసజ ఈ దిక్కునకు; రమ్ము; అనుచున్‌, తీపు టెలుంగు= ఒక తీయని కంఠస్వరాన్ని; చూపెన్‌ఇ (ప్రదర్శించాడు.

తాత్పర్యం: ఆదేవుడినే మనస్సులో పెట్టుకొని “ఆదిపురుషా ! (పరమాత్మా!) ఈ ప్రయాణం ఎక్కడికో తెలియదు. నా కేది గతీ” అని అనేసరికి “ఈ దెసకు రమ్ము!” అన్న ఒక తీయని కంఠం వినిపించింది.

క. మది భేదము, మై దప్పీయుం; గదిరిన నే శరణు వేంయంగాం దమ మెల్లం

'దుది వోయి లేక తక్కెను ।; హృదయానందకర మైన యెడయై యుండెన్‌. 358

ప్రతిషదార్థం: మదిఫ్‌= మనస్సులో; ఖభేదము=- (దైన్యం); మైన్‌= శరీరంలో; దప్పియున్‌= దప్పిక, ఆయాసం; కదిరినన్‌=ఐ కలుగగా; నేన్‌ నేను; శరణు వేండంగాన్‌= ఆశ్రయం కోరగా; తమము+ఎల్లన్‌= చీకటిఅంతా; తుదిన్‌= చివరకు; పోయి= అంతరించి, నశించి;

లేకజ కొంచెమూ మిగలక; తక్కెను=- లోపించింది; హృదయ+ఆనందకరము= హృదయానికి ఆనందాన్ని కల్షించిన; ఎడయై=

సమయమై; ఉండెన్‌= ఉన్నది.

తాత్పర్యం: మనస్సులో దుఃఖం, శరీరంలో శ్రమ కలిగేసేరికి నేను శరణు కోరాను. ఆ చీకట్టన్నీ కొంచెం కూడా

మిగలకుండా అంతరిరచాయి. ఆ సమయ మెంత ఆనందాన్ని కల్షించిందో చెప్పలేను.

120 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తే. పట్టపగలింటి సూర్యుని పగిది నతండు.। దోంచెం సూర్యేందు తారక ద్యుతుల కచటు గోచరము గాదు; దేవతాకోటి యాది । యైన జంతువులకు నగమ్యస్థలంబు. 359 ప్రతిపదార్థం: అతండు= ఆ భగవంతుడు; పట్టపగలింటి= పట్టపగలు: సూర్యుని పగిదిన్‌= సూర్యుడివలె; తోంచెన్‌= వెలుగుతున్నాడు; తారకః= నక్షత్ర; ద్యుతులకున్‌= కాంతులకు; అచటు= ఆ స్థలం; గోచరము కాదు= కన్పించదు: దేవతా కోటి= దేవతల సమూహం; ఆది= మొదలు; అయిన= కాగల; జంతువులకున్‌= జీవులకు; అగమ్య స్టలంబు= పోరానిచోటు. తాత్సర్యం; ఆయన మిట్టమధ్యాహ్నం సూర్యుడివలె వెలుగ్గుతున్నాడు. చుక్కల కాంతుల కా చోటు కన్పించదు. దేవతలు మొదలైన జీవులకు పోరానిచోటు. క. _ దుందుభి నిస్వనములు, నా । నందనమ్యదుమధుర గితనాదములు. జెవిం బొందె మకరందబిందు । స్వంది కమల సుభగ నదులు నచ్చటం దోంచెన్‌, 360 ప్రతిపదార్థం: దుందుభిజ భేరుల; నిస్వనములు= ధ్వనులు; ఆనందనజు ఆనందంతో: మృదుజ= మెత్తని; మధుర= తీయని; గీత= పాటల; నాదములూ= ధ్వనులు; చెవిన్‌=ఐ చెవులను; పొందెను= పొందాయి; మకరంద= తేనె; బిందు= బొట్టు; స్యంది= స్రవించే; కమల= తామరపూలతో; సుభగజ అందమైన;. నదులును=, ఏరులుకూడా; అచ్చటన్‌= అక్కడ; తోంచెన్‌= కన్పించాయి. తాత్పర్యం; భేరీ నినాదాలు ఆనందంతో నిండిన మెత్తని తీయనిపాటల సంగీతాలూ వినిపించాయి. తేనెను (స్రవించే తామరపూలతో అందమైన నదులూ అక్కడ వెలిశాయి. క. సురలకు నిమ్మెయిం దేజ। స్పురణము లేదన్న యట్టిపొలుపున వెలుంగన్‌ నరులం గొందలం గాంచితిం । దరుణులనుం గంటి నద్ధుతతమాకృతులన్‌. 361 ప్రతిపదార్థం: సురలకున్‌= దేవతలకు కూడా; ఈ+మెయిన్‌= ఈ విధంగా; తేజుస్ఫురణము= 5 0తె ప్రకాశం; లేదన్నఅట్టి= లేదు అనిపించే; పొలుపునన్‌= అందంతో; వెలు(గన్‌= ప్రకాశించే; నరులన్‌= మనుష్యులను; కొందజన్‌= కొంతమందిని; కాంచితిన్‌=ఐ చూచాను; అద్భుతతమజ మిక్కిలి విచిత్రమైన; ఆకృతులన్‌= ఆకారాలు కల; తరుణులన్‌= ఆడవారిని కూడా; కంటిన్‌= చూచాను. తాత్సర్యం: దేవతలకు కూడా ఇట్లాంటి తేజస్సు లేదనిపించే మగవారిని, ఆశ్చర్యకరమైన రూపవతులు కొందరు (స్త్రీలనూ చూచాను. తే. వారు పూజ లొనర్పంగ గారపంపుం । జూడ్కి నద్దేవుం దందణం జూచు చరిగె; మఖియు నట తత్ర్రదేశంబు మహితవహ్ని।! మయత. జేసి భయంకర.మయి వెలింగె. 362 ప్రతిపదార్థం: వారు= ఆ స్త్రీ పురుషులు; పూజలు+ఒనర్పంగన్‌= పూజలు చేయగా; ఆ+దేవుండు= ఆ భగవంతుడు; గారవంపు= ముద్దుచేసే; చూడ్కిన్‌=ఐ చూపుతో; అందటజన్‌= అందరినీ; చూచుచున్‌=ఐ చూస్తూ; అరిగెన్‌= వెళ్ళాడు; మజియున్‌=“ఇంకా? అటన్‌= అక్కడ; తత్‌ఫ్రదేశంబు= ఆ చోటు; మహిత= దివ్యమైన; వహ్నిమయతన్‌+చేసి= అస్టిమయ మైన కారణంగా; భయంకరము+అయి= భయము కొల్చుతూ; వెలింగెన్‌= ప్రకాశించింది. తాత్పర్యం: వారంతా పూజిస్తూ ఉండగా, ఆ స్వామి వారిని వాత్సల్యంతో చూస్తూ వెళ్ళాడు. ఆ ప్రదేశమంతా అన్నీిమయంగా ఉన్నందున భయంకరంగా వెలిగిపోయింది.

ఆముశాసనిక పర్వము - ప్రథమాశ్వాసము 121 వ. అచ్చటనే నతనిం గానక. 363 ప్రతిపదార్థం: అచ్చటన్‌= పైన వర్షించిన తేడోమయలోకంలో; నేను; అతనిన్‌= భగవంతుని; కానక= చూడలేక. తాత్పర్యం: అక్కడ నేను అతడిని చూడలేక. క. భ్రమ గొని యద్దేవునిం జి ।; త్తమునం దిడి 'శరణు శరణు, దయం గావుము" న న్న మితైశ్వర్య! యనుడు శీ ; తమధుర లలితాక్షరముగః దా నిట్లనియెన్‌. 364 ప్రతిపదార్థం: (భ్రమకొని= (భ్రాంతిపడి; ఆ+దేవునిన్‌= ఆ స్వామిని; చిత్త్రమునందున్‌= మనస్సులో; ఇడి= పెట్టుకొని; అమిత= అమితమైన; ఐశ్వర్య]!= సంపద కలవాడా!; (ఈశ్వర!= ఈశ్వరత్వం కలవాడు) ఈశ్చరత్వమంటే సర్వాధికారం - సంపద - శాసీంచేశక్తి అని అర్హం); శరణు, శరణు= దిక్కు నీవే; దయన్‌= దయతో; నన్నున్‌; కావుము= రక్షించుము; అనుడున్‌= అనగా; శీత= చల్లని; మధురజ తీయని; లలిత= కోమలమైన; అక్షరముగన్‌= అక్షరాలు కల మాటలతో; తాను= భగవంతుడు: ఇట్టు+అనియెన్‌= ఇట్టా అన్నాడు. తొత్ప్సర్యం: నాకు భభ్రాంతి'కలిగి దిక్కు తోచక ఆ స్వామిని మనస్సులో పెట్టుకొని శరణని ప్రార్ధించే సరికి ఆయన చల్లగా మధురంగా కోమలంగా ఇట్లా అన్నాడు. క. "నిను నే మఖజతునె? నీదగు । జనకునిచే నన్ను విని సుసంగతమతివై చనుదెంచు టే నెలుంగనె? వినతాసుత! యిందు రమ్ము విడువుము భయమున్‌. 365 ప్రతిపదార్థం: వినతాసుత![= వినత కుమారా! నినున్‌= నిన్ను; నేన్‌= నేను; మజతునె?= మరిచిపోతానా?:; నీదగు= నీ; జనకునిచేన్‌= తండ్రివలన; నన్నున్‌ విని= నన్ను గురించి విని; సుసంగతమతివి+ఐ= నాయందు చక్కగా లగ్నమైన మనస్సుతో; చమదెంచు టా రావటం; ఏన్‌= నేను; ఎజుంగనె?= ఎరుగనా?; ఇందున్‌ రమ్ము= ఇట్లా రమ్ము; భయమున్‌ విడువుము= భయాన్ని స్ట్రము. తాత్సర్యం: 'వినతకుమారా! నిన్ను నేను మరచిపోతానా? నీ తండ్రి వలన నన్ను గురించి విని నా దర్శనం ళ్గె కొరకు వచ్చావుకదా! ఇట్టా రమ్ము. దేనికి భయం? ( పం న. నన్నుం గానమికిం గలంక వలవదు. ప్రతిపదార్థం: నన్నున్‌=ఐ నన్ను; కొనమికిన్‌= చూడకపోవటం వలన; కలంక= దుఃఖం; వలవదు= వద్దు, ఎటౌత్సర్యం: నన్ను చూడలేనందుకు కలత పడవద్దు. క. మమకారాహంకారము ; ల మతిం జొరనీక, నిశ్చలంబగు చూడ్కిన్‌ ఆ అ | 367 సమవేతరూప నన్నున్‌ : శమభరితాత్మకులు గండ్రు సారవిచారా! ప్రతిపదార్థం: సార విచారా!= సారవంతమైన ఆత్మ వివేకం కలవాడా!; మమకార్వము= నా దనే వ్యామోహం; అహంకారము= శేను అనే గర్వం; మతిన్‌= మనస్సులో; చొరనీక= ప్రవేశించ నివ్వక; నిశ్చలంబు+అగు= చలించని; ఏకాగ్రమైన; చూడ్కిన్‌= చూపుతో; ఇ'సమవేతరూపున్‌= విశ్చరూపుడనైన; నన్నున్‌= నన్ను; శమ= శాంతి; భరిత= నిండిన; ఆత ]కులున్‌= సర్వాత్ముదిని; క౦(డ్రు= చూస్తారు. తాత్పర్యం: ఆత్మ విచారణ "కలవాడా! మమకారం, అహంకాఠం మనస్సులో ఏమాత్రం ప్రవేశించనివ్వకుండా, ఏకా[గ్రమైన చూపుతో విశ్శస్పరాపుడను, సర్వాత్ముడను ఐన నన్ను చూస్తారు.

122 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తే. నీవు.నామీంది వేడుక నెలయ నిష్ట । తోదం దలంచుట మామక స్టూలరూప దర్శి వై యుండు; దని నన్ను దయదలిర్స । గారవించిన ననలంబు క్రందు వాసె. 368 ప్రతిపదార్హం: నీవు; నామీందన్‌= నాపైన; వేడుక= కోరిక; నెజయన్‌= నిండగా; నిష్టతోడన్‌= నియమంతో; తలయటజ= భావించటం; మామకజ న్నా; స్ట్రూలరూప= బాహ్యరూపాన్ని; దర్శివి= చూచేవాడివి; ఐ ఉండుదు+అని= ఐ ఉంటావని; నన్నున్‌; దయ తలిర్చన్‌= దయ చిగురించగా; గౌరవించినన్‌= మన్నించగా; అనలంబు= అగ్ని సంబంధమైన; (క్రందు= బాధ; పాసెన్‌= పోయింది. తాత్పర్యం: నీవు నిష్టతో నన్ను భావించటం వలన నా స్ట్రూలధూప దర్శనం కలవాడివై ఉండగల” వని దయతో చెప్పేసరికి అగ్ని వేడి బాధ ఉపళమించింది. మ ఇవ్విధంబున సుఖిం జేసి ననుం గొలిపించుకొని మిజియు దవ్వుసని యాకాశంబున కెగసిన నేనుం దోన తగిలిపోవ నంతర్జానంబు సేసె నిట రమ్మను నెలుంగ యాధారంబుగా నా చక్కటికిం బోయి. 369 ప్రతిపదార్థం: ఈ+విధంబునన్‌= ఈ విధంగా; సుఖిన్‌+చేసి= నన్ను సుఖపడేటట్టు చేసి; ననున్‌= నన్ను; కొలిపించుకొని= సేవించుకొనేటట్టు చేసి; మజీయున్‌= ఇంకా; దవ్వుజ దూరం; చని= వెళ్ళి; ఆకాశంబునకున్‌= మింటిపైకి; ఎగపినన్‌= ఎగిరిపోగా; వేనున్‌= నేను .కూడా; తోన= వెన్నంటి? తగిలి= అంటుకొని; పోవన్‌= పోగా? అంతర్జానంబు చేసెన్‌= అదృళ్యుడై పోయాడు; ఇటన్‌= ఇక్కడకు; రమ్ము= రా; అను= అన్న; ఎలుంగ= కంఠధ్వనియే; ఆధారంబుగాన్‌= ఆ(శ్రయంగా, ఊతగా; ఆ చక్కటికిన్‌+పోయి= ఆ ప్రద్రేశానికి వెళ్ళి. తాత్పర్యం: ఈ రకంగా నన్ను సుఖపెట్టి నా సేవ లందుకొని ఇంకా దూరంపోయి ఆకాళాని కెగిరి అదృశ్యుడు కాగా, నేను కూడా వెంబడించి “లా రా" అన్న మాటనే ఆధారంగా (గ్రహించి ఆ (ప్రదేశానికి వెళ్ళాను. క. కమనీయహంస కుల సం । గమశోభిత మైన యొక్క కమలాకరముం బ్రమదమున చాన నవగా । హము సేయుచునున్న తన్ను నచటం గంటీిన్‌. 370 ప్రతిపదార్థఠ: కమనీయ అందమైన; షాంసకుల= అంచల గుంపుయొక్క; సంగమేక్రైకల్వుకతో; శోభితమ్రు+ఐన= సుందరమైన; ఒక్క; కమల+ఆకరమున్‌= తామరపూలకు నిలయమైన చెరువులో; ప్రమదమునన్‌= సంతోషంతో; దానన్‌= దానియందు; "అవగాహము= స్నానం; -చేయుచున్‌+ఉన్న= చేస్తున్న; తన్నున్‌॥ తనను; అచటన్‌= అక్కడ; కంటీన్‌= చూచాను. తాత్నర్యం: అందమైన హంసల గుంపులు చేరటం చేత మరీ అందంగా ఉన్నట్టిదీ, తామరపూలతో అందమైనదీ, అయిన చెరువులో తా నొక్కడే స్నానం చేస్తున్న భేగవంత్తుడిని చూచాను. కే. నా దిక్కుకనుంగొని, తా; నాదరమునం బిల్దె; నేను నచటికిం జని యం దాదేవునిం గానమికి వి ; షాదం బందుమదితోడం జంచల' దృష్టిన్‌. 371 ప్రతిపదార్థం: నా దిక్కుజఐ నా వైపు; కనుంగొని= చూచి; తాను; ఆదరమునన్‌= ఆదరంతో; పిల్చెన్‌= పిలిచాడు; నేనున్‌; అచటికిన్‌; చని; అందున్‌= అక్కడ; ఆ దేవునిన్‌=ఐ ఆ భగవంతుడిని; కానమికీన్‌= చూడలేక పోవటంవలన; విషాదంబు= దుఃఖం; అందు= పొందు; మదితోడన్‌= మనస్సుతో; చంచలజ చలించే; దృష్టిన్‌= చూపుతో. తొత్పర్యం: నా వైపు చూచి (ప్రేమతో పిలిచినందువలన వెళ్ళగా, ఆయన కన్పించలేదు. నేను దుఃఖంతో వెతికే చూపులతో. (తరువాతి పద్యంతో అన్నయం)

ఆనుశాసనిక పర్వము అ ప్రథమాశ్వాసము క్ష2ం3 చ. కలయంగం జూడ నద్భుతము గాంగ వనేక శతాగ్నిహోత్రముల్‌ వెలుంగుట గానవచ్చె, బహువేదరవంబులు వింటిం దత్ర్రవ క్తలం బొడగాన, నట్టియెడ దారుణరూప సుపర్థ సంఘముల్‌ బలువిడి నాపయిం; గవిసె; బ్రాంతుండ నైతి భయంబు పెంపునన్‌. 372 ప్రతిపదార్థం: కలయ(గన్‌= అంతటా; చూడన్‌= చూడగా; అద్భుతముజ చిత్రం: కాంగన్‌= కాగా; అనేక= ఎన్నో; శత= వందల; అగ్నిహోత్రముల్‌= అగ్నిహోత్రాలు; వెలుంగుటజ ప్రకాశించటం; కానం్మన్‌ వచ్చెన్‌= కన్పించాయి; బహు= అనేక; చేద రవంబులు= వేదధ్వనులు; వింటిన్‌= విన్నాను; తత్‌ ప్రవక్తలన్‌= ఆ వేదమంత్రాలు చదివిన వారిని; పొడగానన్‌= చాయలు చూడలేదు; అట్టిశఎడన్‌= అట్లాంటి సమయంలో; దారుణ= (క్రూరమైన; సుపర్ష= గరుత్మంతుల; సంఘముల్‌= సమూహాలు; బలు విడి=ఐ హరాత్తుగా; నాపయిన్‌= నామీద; కవిసెన్‌= దూకాయి; భయంబు= భయముయొక్క; పెంపునన్‌= అతిశయంచేత; భ్రాంతుండను+ఐతిన్‌= ఏమీ చేయలేని మూఢుడ నయ్యాను. తాత్పర్యం: అంతటా కలయజూస్తే అనేకవందల అగ్నిహోత్రాలు వెలిగాయి. ఎవరూ కనిపించకుండా అనేక వేదమంత్రాలు చదివిన ధ్వనులు వినిపించాయి. అట్లాంటి సమయంలో (క్రూరమైన గరుత్మంతుల గుంపులెన్నో ఒకేసారి నా పయికి హరాత్తుగా విజృంభించాయి. నేను భయ(భ్రాంతుడనయ్యాను. అ. అట్లు భయముం బొంది, 'యచ్యుత! శివ! సహ : స్రాక్ష వేదమయ!, యనాదివిధన! త్రిభువనైకనాధ! త్రినయన! గోవింద! । పద్మనాభ! హర! కృపావిధేయ! 3౩73 ప్రతిపదార్థం: అట్ట్లు= ఆ విధంగా; భయమున్‌= భయం; పొంది= కలిగి; అచ్యుత!= (పరమాత్మ స్టితినుండి) చ్యుతి (బ్రష్టత) లేనివాడా!; శివ![= మంగళరూపుడా!; సహ(స్ర+అక్ష!జ వేయి కనులు కలవాడా!: వేదమయ!= వేదమూర్తీ![? అనాదినిధన[= (న+ఆది+నిధన)= చావు పుట్టుకలు లేనివాడా!; (ఆది= మొదలు, జన్మ!; నిధన= మరణం; న= లేనివాడా[; త్రిభువన= ముల్టోకాలకు; ఏక= ఏకైక; నాథ[= పతీ!; త్రినయన।[="మూడు కన్నులు కలవాడా! గోవింద!= గోవులను కాపొడేవాడా! (గో అంటే శబ్దం, కిరణం

అని అనేక అర్జాలు. కనుక గోవిందుడంటే సూర్యుడనీ అర్థం); పద్మనాభ!= తామరపువ్వు బొడ్డులో ఉన్నవాడా! (అందులో నుండే (బ్రహ్మ పుట్టి సృష్టి చేస్తున్నాడని పురాణగాధ; పద్మమంటే కంటికి కన్పించే (ప్రకృతి= విశ్చం. అంతా. దానికి కేంద్ర బిందువుగా = చక్రానికి ఇరుసువలె ఉండేవాడని అర్థం); హర!= హరించేవాడా! (ప్రళయం చేసేవాడా1); కృపా విధేయ!1= దయకు లోబడినవాడా! (దయ కలవాడా తాత్పర్యం: ఆ విధంగా భయపడి 'అచ్యుతా! శివా! సహస్రాక్షా! వేదమయా! అనాదినిధనా! (త్రిభువనైకనాథా! ('త్రినయన! గోవింద! పద్మనాభ! హర! కృపావిధేయ!' లో వీశ్లేషేం: ఇదీ వైదిక స్తోత్రం; పురాణస్తోత్రం కాదు. స్తుతింపబడేది విష్ణువైనా శివ, సహస్రాక్ష (ఇంద్రుడు) త్రినయన - అనే నామాలు వాడటం వలన ఇక్కడ శబ్దాల కున్న అర్జాలే (ప్రధానం తప్ప పైన వ్రాసిన విధంగా, తర్వాత వచ్చిన మతాల (ప్రకారం, పురాణాల్ల ప్రకారం - శివుడు, పద్మనాభుడు వేరు దేవతలు కారు. ఎట్టాగంటే మూడవకన్ను యోగనేత్రం. అది సాధన చేస్తే ఎవరికైనా లభించే దివ్యదర్శన శక్తి. యోగి కూడా (త్రినయనుడే. కనుక ఈ సమన్వయం కొరకు కవి ఇట్టా (వ్రాశాడు. క. _ అని మజీయుం బెక్కుపేళ్ళన్‌, । వినుతించుచు, శరణు వేండి, వినతశిరస్కుం దును, ముకుళీకృత హస్తుం । దును నై యే నుండ దేవుండు ప్రసాదమునన్‌. 374 ప్రతిపదార్థం; అని= అట్లా స్తుతించి; మజియున్‌= ఇంకా; పెక్కు= అనేకమైన; సేళ్ళన్‌= పేర్లతో; వినుతించుచున్‌= స్తుతిస్తూ

124 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము శరణువేండి= శరణుకమ్మని ప్రార్ధించి; వినత= వంగిన; శిరస్కుండును= తల కలవాడును; ముకుళీకృత= ముడిచిన; హస్తుండునుజ చేతులు కలవాడును; ఐ= ఆవుతూ; ఏన్‌= నేను; ఉండన్‌= ఉండగా; దేవుండు= స్వామి; (ప్రసాదమునన్‌= ప్రసన్నతతో. తాత్పర్యం: ఇట్లా ఎన్నో నామాలతో స్తుతించి తలవాల్చి, దోసిలిపట్టిన నన్ను చూచి స్వామి దయతో, (తరువాతి పద్యంతో అన్స్నయం.) విశేషం: అని మటియుం బెక్కు పేళ్ళన్‌= సహ(స్రనామాలు. ఈ మాట తిక్కనగారి అనువాద పద్ధతిని తెలియచేస్తుంది. ఈ ఘట్టమంతా ఉత్తర దేశప్రతులలో లేదు. కుంభకోణ ప్రతిలోనే ఉన్నది. మూలంలో సహ(న్రనామాలు (శిన, విష్ణు) వాటిని తెలుగులో (వ్రాయటానికి వీలులేదు కనుక తిక్కనగారు మక్కికి మక్కి ఆనువదించలేదు. కనుక మూలంలో ఎన్నో నామాలుంటే వాటిలో (ప్రధాన మైనవి తీసికొని వ్రాస్తున్నాను - అనటానికి సూచన "పెక్కు పేళ్ళు'. క. తనుంజూపి, యోద కోడకు। వినతాసుత! యనియె నపుడు వినుండే! మొదలం

గనిన బదరికాశ్రమ ను । య్యె నచటు విష్ణుని ప్రభావ మేమనవచ్చున్‌! 375 ప్రతిపదార్థం: తనున్‌= తనను; చూపి= కన్చింపచెసి: వినతాసుత]= వినత కొడుకా! ఓడకు= భయపడకు; ఓడకు= భయపడకు; అనియ్యెన్‌= అన్నాడు; అప్పుడు= ఆ సమయంలో; వినుండు= వినండి ఉక తమాషా); ఏన్‌= నేను; మొధలన్‌=ఐ మొదట; కనిన= కూచిన; బదరికాశ్రమముజ= రేగుచెట్ల గుంపులలోని (పూరి గుడిసె) ఆశ్రమం; అయ్యెను= ఐనది; అచటు= ఆ స్తలం; విష్ణుని ప్రభావము విష్ణువు మహత్యం: ఏమనవచ్చున్‌!= ఎంతని పొగడగలము! వౌత్సర్యం: అప్పు డాయన కన్పించి భయపడవద్దయ్యా! వినతాసుత! అన్నాడు. అప్పు డాస్టలం నేను మొదట రూచిన బదరికాశ్రమమే. ఎంత విచిత్రమో! ఆ భగవంతుడి లీల నెవ్వడు కొనియాడగలడు? ఏ. _ అ ప్పరమేశ్వరుండు లలితాష్టభుజం బగు రూపుం దాటి, తా

నెప్పటియట్ల నిల్టె గని యేను మనంబున నద్భుతంబుతో

ముప్పిరి యైన కౌతుకము మోదము నెక్కొన, నాకు సత్కృపం

జెప్పెడుం గాక యెట్లు నని చేరితి నంజలి మౌళిం జేర్చుచున్‌. 376 ప్రతిపదార్థం: ఆ+పరమేశ్వరుండు= ఆ మహాదేవుడు; లలిత= కోమలములైన; అష్టభుజంబు= ఎనిమిది చేతులు కల; రూపున్‌= ఆకారాన్ని; తాల్చి= ధరించి; తాను; ఎప్పటిఅట్టజ ఎప్పటివలెనే; నిల్చెన్‌= నిలబడ్డాడు: కని= చూచి; ఏనున్‌=ఐ నేను కూడా; మనంబునన్‌= మనస్సులో; అద్భుతంబుతోన్‌= ఆశ్చర్యంతో; ముప్పిరి+ఐనన్‌= మూడు పేటలుగా పెనవేసికొనగా; కాతుకము= కుతూహలం; మోదము= సంత్రోషం; నెక్కొనన్‌= ఎక్కువ కాగా; నాకున్‌; సత్కృపన్‌= చక్కని దయతో: చెప్పెడున్‌+కాక[= తప్పక చెప్పగలడు; ఎట్టున్‌= ఎట్లాగైనా సరే!; అని= అనుకొంటూ; అంజలిన్‌= దోసిలిని; మౌళిన్‌= తలపై; చేర్ముచున్‌= చేరుస్తూ బేరితిన్‌= ఆయన దగ్గరకు చేరాను. ఉొత్సర్యం: ఆ మహాస్వామి ఎనిమిది చేతులతో కనిపించాడు. నేను ఆశ్చర్యపోయాను. నాకు కుతూహలమూ, సంతోషం ముప్పిరిగొన్నాయి. దయతో తన స్వరూపం ఎట్లాగూ తెలియచేస్తా డీ స్వామి అనుకొంటూ తలపై చేతులు మోక్బీ ఆయన దగ్గరకు చేరాను. వ. చేరి వినయావనతుండ నయి 'దేవా! యేను భవత్వాద భక్తుండనేని నీ దయకు భాజనంబనేని నాకు

వినందగునేని దురధిగమసారంబైన భవదీయప్రకారం బిట్టిదని యెజుంగు నట్లుగాం జెప్పవే యనిన నా

ఆనుశాసనిక పర్వము ఆ ప్రథమాశ్వాసము శ్షే25 సర్వలోక శరణ్యుండు గారుణ్యామృత మయం బైన చూడి నామ్‌ంద నాలయ నిట్లనియె. 3౩77 ప్రతిపదార్థం: చేరి=ఐ సమీపించి; వినయ+అవనతుండన్‌+అయి= వినయంతో తలనువంచినవాడనై; దేవా!= స్వామీ!; ఏను= నేను; భవత్‌= తమ; పాదభక్తుండను= పాదాలపై భక్తి కలవాడను; ఏనిన్‌= అయితే; నీదయకున్‌?; భాజనంబను= సాత్రుడను; ఏనిన్‌= ఐతే: నాకున్‌; వినన్‌ తగునేని= వినటానికి అర్హతఉంటే; దుర్‌+అధిగమ= కష్టంతో పొందదగిన; సారంబు+అయిన= సారముగలదైన; భవదీయ= తమ; (ప్రకారంబు= పద్దతి; ఇట్టీది+అని= ఇట్టాంటిదని; ఎటుంగునట్టుగాన్‌= తెలిసేటట్టుగా; చెప్పవే= అను([గ్రహించవే; అనినన్‌= అనగా; ఆ; సర్వలోక= అన్ని లోకాలకు; శరణ్యుండు= శరణని చేరదగినవాడు; కారుణ్య దయ అన్న; అమృతమయంబు= అమృతంతో తయారైన; చూడ్కిన్‌= చూపుతో (దయ అన్న అమృతం వర్షించే చూపు); నామీందన్‌= నాపయి; ఒలయన్‌= వ్యాపించగా; ఇట్టు+అనియెన్‌=ఐ ఇట్టా అన్నాడు. తాత్పర్యం: అట్లా దగ్గరకు పోయి 'స్వామీ! నేను నీకు భక్తుడనైతే, నీ దయకు పొత్రుడనైతే, వినే అర్హత నాకుంటే, తపస్సుచేతకాని పొందలేని నీ సారవంతమైన తత్త్యం నాకు బోధించవా?' అని వేడికొనగా, ముల్లోకాలకూ ఆ(శ్రయమైన ఆ స్వామి దయామృతాన్ని వర్షిస్తూ నన్ను చూచి. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం, విష్ణుదేవుండు గరుత్మంతున కుపదేశించిన యాత్మతత్త్వ ప్రకారము (సం. 13-43-1 (కుంభ) సీ. “అనిమిష గంధర్వ దనుజు లాదిగ నెవ్వ । రును విను, నాయున్న రూ పెలుంగ; రఖిలభూతములు నాయం దుద్ధవించు, వ । ర్తించు, లయించు; వర్తింప నేను వాని వశంబున వసియింతు సర్వంబు । నందును; నాతత్త్వ మధిగమింప నగు నగ్ని యాత్మ సమాహితంబుగం జేయగ । గామవర్ణిత మహంకారవిముఖ తే. మజడ, మపరిగ్రహం బహింసానుమోది । క్రోధరహితంబు నిర్మలబోధయుతము నిత్యతృప్తంబు, శాంతంబు, సత్యభక్తి । యైన చిత్తంబు గల నియతాత్మకులకు. 376 ప్రతిపదార్థం: విను= (రహస్యం చెప్పుతున్నాను జాగ్రత్తగా) వినుము; అనిమిషః రెప్పపాటు లేనివారు, దేవతలు; గంధర్వ= గంధర్వులు; దనుజులుజ రాక్షసులు; ఆదిగన్‌= మొదలుగా; ఎవ్వరును= ఎవ్వరు కూడా; నాః=ు నాయొక్క; ఉన్నరూపు= కల స్వరూపం; ఎయింగరు= తెలిసికొనలేరు; అఖిలభూతములు= సమస్త జీవరాసులు; నాయందున్‌= నాలో; ఉద్భవించున్‌= పుట్టుతాయి? వర్తించున్‌= బతుకుతాయి; లయించున్‌= చస్తాయి; నేను వర్తింపన్‌= నేనుమాత్రం ఈ సంసార చక్రంలో జన శ్రమృత్యురూపంలో తిరగటం లేదు; వానివశంబునన్‌= వాటికి లోబడి; సర్వంబునందునున్‌= అన్నింటిలో; వసియింతున్‌= నివసిన్తాను; నా తత్త్యము= నా స్వరూపం; అధిగమింపన్‌= పొందటానికి; అగు= జానట్టి మార్గం: అస్షిన్‌= అన్నితత్స్తాన్ని (దీన్ని గురించి వేదం అనంతంగా వర్షించింది); ఆత్మన్‌= తనలో, జీవుడిలో; సమ+ఆహితంబుగన్‌ జేయన్‌= సన్నిహితం చేసికొంటే; కామవర్డితమున్‌= కామంలేనిదీ; అహంకారజ నేనన్న భావనకు; విముఖముజ= విరుద్ధమైనది; అజడము= జడంకానిది (కదిలేది); అపరిగ్రహంబు= దానంగా ఏదీ స్వీకరించనిది; ఆహింసజ హింస లేకపోవటాన్ని; అనుమోది= అంగీకరించేదీ; 'క్రోధరహితంబున్‌= కోపం లేనిదీ; నిర్మలజ స్వచ్చమైన; బోధయుతము= జ్ఞానంతో కూడుకొన్నదీ; నిత్య= ఎల్లపుడూ; తృప్తంబు= తృప్తి కలదీ; శాంతంబు= శాంతి స్వరూపమైనదీ; సత్య= నిజమైన; భక్తిఐన చిత్తంబున్‌= భక్తి కల మనస్సూ; కల= ఉన్న; నియత+ఆత్మకులకున్‌= నిష్టకల ఆత్మలు కలవారికి. తొతృర్యం; నా స్వరూపం దేవతలకూ తెలియదు. సమస్తం నాలో పుట్టి, జీవించి, మరణించినా నే నా సంసా6 చక్రంలో బంధితుడను కాను. కానీ వాటికి లోబడి అన్నిటిలోనూ ఉంటాను. నా తత్త్వం జడులు కానివారూ, అహింనా ప్రవృత్తి కలవారూ, కామం లేనివారూ, అహంకారం లేనివారూ, దానంగా దేన్నీ స్వీకరించనివారూ, కోపం లేనివారూ

126 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము

స్వచ్చమైన జ్ఞానంకలవారూ, నిత్యతృప్తులూ, శాంతీ, భక్తీ కలవారూ, నిష్ట కలవారూ, తమలో అగ్నిని సన్నిహితం

చేసికాంటే నన్ను పొందగలరు.

వ _సొంఖ్యయోగయుక్తులు, బహిర్దర్శనులై నిశ్చయరహితు లైరేని నస్మదీయ తత్త్వంబు గాన నేర; రది మోహపంకమగ్ను లగువారికి నుపవాసంబుల నియమంబుల వ్రతంబుల నెలుంగ శక్యంబుగా; దేకాంతిక ఛ్యానపరుల కెటుంగుట గలుగు; రజస్తమోదూపషితంబు గాక కేవలసత్వాధిష్టితంబయిన జ్ఞానంబున న న్నవలంబించునది; సూక్ష్మసరణి, వాసుదేవ సంకర్షణ ప్రద్యుమ్నానిరుద్ధ నామంబులం జతుర్విధంబుల విభక్తుందనై, ప్రాణులయం దాత్మ బుద్ధహంకార మనోరూపవ్యాపకత్వంబు నొంది యుందుదు; నిట్టిది మదీయస్ట్ఫూలప్రకారంబు; కశ్యపనందనా! నీవు మవ్మనస్కుండవు, మద్ధక్తుండవు, మత్వరాయణుందవు నై మత్వ్వరూపవేది నగు" మనియె నని చెప్పి సుపర్టుండు. 379

ప్రతిపదార్థం: సాంఖ్యయోగయుక్తులు= సాంఖ్య యోగాన్ని అనుసరించేవారు; బహిర్రర్శనులు+ఐ= బాహ్యదృష్టికలవారై; నిశ్చయరహితులు= నిశ్చయబుద్ది లేనివారు; ఐరేనిన్‌= ఐతే; అస్మదీయజ నా; తత్త్హ్యంబు= యధార్ధ్హరూపం; కాననేరరు= చూడలేరు; అది= నా యధార్హస్త్వరూపం; మోహజ= వ్యామోహమన్న: పంకజ బురదలో; మగ్నులు= మునిగినవారు; అగువారికిన్‌= ఐనట్టివారికి; ఉపవాసంబులు= భోజనం లేకుండా భగవదారాధన చేసినా; నియమంబులన్‌= నియమాలతో; వ్రతంబులన్‌= సత్యనారాయణ వ్రతంవంటి వాటితో; ఎజుంగన్‌= తెలియటం; శక్యంబుకాదు= అసాధ్యం: ఏక+అంతిక= భగవత్సాన్నిధ్యాన్ని ముఖ్యంగా అనుభవించేవారు ఏకాంతిక భక్తులు; ధ్యానపరులకున్‌= ధ్యానపరాయణులైతే (వారికి; ఎజుంగుట= తెలియటం; కల్గును= సాధ్యపడుతుంది; భగవద్దర్భ్శనం= ఆత్మానుభవం ధ్యానంతోనే సాధ్యం; రజః= రజోగుణం; తము= తమోగుణం; దూషితంబుకాక= ఆ గుణాలతో మలినంకాని; కేవల సత్త్యవ= పరిశుద్దసత్త్య గుణంలో; అధిస్టితంబు= అధిష్టించిన, కూర్చున్న: జ్ఞానంబునన్‌= జ్ఞానంతో; నన్నున్‌: అవలంబించునది= ఆధారంగా, ధ్యేయంగా చేసికొనాలి; సూక్ష్మజ స్టూలంకాని; సరణిన్‌= రీతిలో; వాసుదేవ; సంకర్షణ= బలరామ; ప్రద్యుమ్న= మన్మధ; అనిరుద్ధ= అడ్డంలేని విజ్బంభణం లేదా వ్యాప్తి కలవాడు; నామంబులన్‌= పేర్లతో; చతుర్విధంబులన్‌= నాలుగురకాలుగా; విభక్తుండనై= విభాగించుకొని; పాణులయందున్‌= జీవులలో; ఆత్మ, బుద్ధి, అహంకార, మనస్సులన్న; రూప= రూపాలతో; వ్యాపకత్వంబు= వ్యాప్తి: ఒంది= పొంది; ఉండుదున్‌= ఉంటాను; ఇట్టిది= ఇట్టాంటిది; మదీయజ నా; స్టూల ప్రకారంబు= బాహ్య పద్దతి; కళ్ళ్యపనందనా!=కళ్యపుడి కుమారుడా! నివు; మత్‌=ఐ నాయందు; మనస్కుండవు= మనస్సు కలవాడవు; మత్‌= నాపై; భక్తుండవు= భక్తి కలవాడవు; మత్పరాయణుండవుజ నా స్మరణ కలవాడవు ఐ; మత్‌= నా; స్వరూప= తత్మ్యం; వేదివిజ తెలిసిన వాడవు; అగుము= కమ్ము; అని చెప్పి; సుపర్టుండు= గరుత్మంతుడు. తాత్సర్యం: సాంఖ్య యోగులై కూడా అంతర్‌ద్గప్టి లేక, నిశ్చయబుద్ధిలేక చంచల మనస్కులైనవారికి నా యథార్హ రూపం తెలియదు. వ్యామోహ మన్న బురదలో కూరుకొని పోయి ఏవో వ్రతాలనీ, ఉపవాసాలనీ, నియమాలని పాటించినంత మాత్రాన నా తత్త్వం తెలిసేది కాదు. (లోకంలో దేవుడన్నా మతమన్నా వ్రతాలు - ఉపవాసాలు ఇవి కావంటున్నాడు). రజస్తమస్సులతో మలినం కాని కేవల సత్త్యగుణాన్నే స్థిరంగా చేసికొన్న జ్ఞానంతో నన్ను ధ్యానించటమే మ్యుక్తిమార్గం. వాసుదేవుడు, పరమాత్మ, సంకర్షణుడు, (ప్రద్యుమ్నుడు, అనిరుద్దుడు అనే నాలుగు పేర్లతో నన్ను నేను విభాగించుకొని సూక్ష్మంగా, సర్వ జీవులలోను ఆత్మ (వాసుదేవుడు), బుద్ది (సంకర్షణుడు), అవాంకారం (ప్రద్యుమ్నుడు), మనస్సు (అనిరుద్దుడు) ఈ నాలుగు రూపాలుగా వ్యాపించి ఉంటాను. ఇది నా స్థూలరూపం. కశ్యపకుమారా! నీవు నా యందే మనస్సు నిలిపి, నన్నే భక్తితో ఆరాధిస్తూ, నిత్యం నన్నే స్మరిస్తూ నా రూపం తెలిసికొమ్ము' అని చెప్పి గరుత్మంతుడు. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం),

క. _ పురుషవరులార! యద్భుత ; తర మగు హరి దివ్యచేష్టితము నాకుం ద త్మరుణం దోంచిన యట్టిది ; పరిపాటిని మీకు. దేటపటీచితి భక్తిన్‌! 380

ఆమశాపనిక పర్వము - ప్రథమాశ్వాసము 127 దారం: పురుషవరులార!= మానవ(్రేష్టులారా!; అద్భుతతరము= మిక్కిలి చిత్రమైన; హరి= విష్ణువు యొక్క; దివ్యజ= అతిలోకమైన (లోకాతీతమైన); చేష్టితముజ చేష్టు నాకున్‌; తత్‌= ఆ స్వామి; కరుణన్‌= దయతో; తోంచినఅట్టిది= అనుభవానికి వచ్చిన దానిని; మీకున్‌; పరిపాటిని= (క్రమంగా; భక్తిన్‌= భక్తితో; తేటపజిచితిన్‌= స్పష్టం చేశాడు. తాత్పర్యం: మానవశ్రేష్టులారా! నారాయణుడి దివ్యచేష్టావిలాసం నా కాయన దయతో తెలిసింది. అది మీకు (క్రమంగా భక్తితో స్పష్టం చేశాను.”

వ. అనిన విని యమ్మని సిద్ధజనంబులు పరమాదరరిబున నప్పక్షిదేవు దీవించి, యామంత్రణంబు సేసి, హర్నోత్కర్షంబునం జిత్తంబులు జొత్తిట్లం దమలోన. 381 ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌= సుపర్జ్షుడు చెప్పగా; విని; ఆ+ముని= ఆ “మునుల; సిద్ధ ఆ సిద్దుల) జనంబులు= సమూహాలు; పరమజ గొప్ప: ఆదరంబునన్‌= ఆదరంతో; ఆ+పక్షిదేవున్‌= ఆ పక్షిరాజును; దీవించి= ఆశీర్వదించి; అఆమంత్రణంబుచేసి= వీడ్కొల్సి (పంపించి); హర్షజ సంతోషం; ఉత్కర్షంబునన్‌= అతిశయంతో; చిత్తంబులు= మనస్సులు; బొత్తిల్లన్‌= సొమ్మసిల్లగా; తమలోనన్‌= తమలో తాము. తొత్సర్యం: చెప్పగా విన్న మునులు, సిద్దులు ప్రేమతో సుపర్డ్హుడిని దీవించి పంపించి సంతోష పారవశ్యంలో మనస్సులు సొమ్మసిల్లిపోగా తమలో. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం) స్‌, * అక్కజం బగుచున్న యిక్కధ యితనిచే । విని కృతార్ణుల మైతి' మనిరి, మజీయుం “బుణ్య మాయుష్యంబు భూతిప్రదము; భక్తి వినిన విస్రుండు వేదవిద్య పెంపు, నృపవైశ్య శూద్రు లనుపమాన జయధన । సౌఖ్యంబులను గంద్రు; సర్వ జనుల కిహపర సిద్ధుల కిది సాధనం బగు' । నని పల్కి యాత్రేచ్చం జనిరి; దీని ఆ. బ్రహ్మ సురలకుం జెప్పిన భంగి వసువు । లవనిసురు లయి వచ్చి మాయమ్మపాల నున్న నా కర్థిం జెప్పి: రయ్యున్న రూపు ; నీకు. జెప్పితి గురుకులనృపవరేణ్య! 382 ప్రతిపదార్థం: అక్కజంబు= ఆశ్చర్యం; అగుచున్నజ అవుతున్న; ఇక్కథ= ఈ ఉపాఖ్యానం; ఇతనిచేన్‌= సుపర్జునిచేత; విని; కృత+ అర్జులము= నెరవేరిన కోరికలు కలవారం: ఐతిమి= అయ్యాము; అనిరి= అన్నారు; పుణ్యము= పుణ్యవ్రతం; ఆయుష్యంబు= ఆయుస్సును వృద్దిచేసేది; భూతిప్రదము= ఐశ్వర్యాన్నిచ్చేది: భక్తిన్‌= భక్తితో: వినిన విప్రండున విన్న (బ్రాహ్మణుడు; వేదవిద్య= వేదవిద్యలయొక్క; పెంపుజ సంపద; నృపజ రాజు; వైళ్య= కోమట్లు; శూద్రులు= నాలుగవ కులంవారు; అనుపమానః= సాటిలేని; జయజ= విజయం; ధన= ధనం; సౌఖ్యంబులను= సౌఖ్యాలను; కండ్రుజ పొందుతారు; సర్వజనులకున్‌= లోకానికంతా; ఇహ= ఈ లోకం; పర= ఆ లోకం; సిద్దులకున్‌= సంపదలకు; ఇది= ఈ కధ; సాధనంబు+అగున్‌= ఉపాయమౌతుంది; అని పల్కి= అని చెప్పుకొంటూ; యా(త్రా= తీర్థయాత్రలపై; ఇచ్చన్‌= కోరికతో; చనిరి= వెళ్ళారు; దీనిన్‌= ఈ కధను; కురుకుల= కురువంశ; నృపవరేణ్య!= రాజ్రేష్టుడా!; బ్రహ్మ= సృష్టికర్త సురలకున్‌= దేవతలకు; చెప్పిన భంగిన్‌= చెప్పిన తీరుగా; వసువులు= అష్టవసువులు; అవనిసురు లయి= భూదేవతలైన బ్రాహ్మణుల రూపంలో; వచ్చి; మా యమ్మపాలన్‌= మా అమ్మ గంగాదేవి దగ్గరున్న; నాకున్‌= (భీష్ముడు); అర్థిన్‌= కోర్కెతో; చెప్పిరి=ఐ చెప్పారు; ఆ+ఉన్నరూపు= ఆ ఉన్న విషయం; నీకున్‌; చెప్పితిన్‌. తాత్పర్యం: 'అద్భుతమైన ఈ కథ ఇతడివలన విని కృతార్జుల మైనాం. ఇది పుణ్యం, ఆయురైశ్వర్యాల నిచ్చేది. భక్తితో వింటే బ్రాహ్మణులకు వేదవిద్య పెరుగుతుంది. రాజులకు విజయాలు కలుగుతాయి. కోమట్టు ధనలాభం పొందుతారు. శూద్రులకు సౌఖ్యాలు కలుగుతాయి. సర్వజనులకు ఇహపరతారకమైన కథ.” అని ప్రశంసించి వారంతా

126 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము

తీర్జయా(త్రలకు వెళ్ళారు. నాయనా! ధర్మజా! ఈ కథ నట పూర్వం (బ్రహ్మ వసువులకు చెప్పగా వారు బ్రాహ్మణా

కారాలు ధరించి మా అమ్మ దగ్గరున్న నాకు కావాలని చెప్పి వెళ్ళారయ్యా! అదంతా నీకు వినిపించాను.'

విశేషల: వసువులు 8 మంది. వారే గంగకు కొడుకులై పుట్టి వెంటనే మరణించారు. ఎనిమిదవ వసువే భీష్ముడు.

వ. అని చెప్పిదేవవ్రతుండు వెండియు నిట్లను. 'బాండవాగ్రడా! వైకుంఠ సుపర్ద సంవాదంబగు నీ యాఖ్యానంబునకు నభిప్రాయం బాకర్లింపుము. 3౭83

వ్రతిప్రదార్థం: వెండియున్‌= ఇంకా; దేవవ్రతుండు= దైవమే జీవితధ్యేయంగా (బ్రతికేవాడు భీష్ముడు; ఇట్టు; అనున్‌; పొండవజ=

పాండురాజు కొడుకులలో; అ(గ్రజా[= ముందుపుట్టినవాడా!; వైకుంర= విష్ణువు; సుపర్ష= గరుత శ్రంచుడి; సంవాదంబు; సంభాషూం౦;

అగు; ఈ; ఉపాఖ్యానంబునకున్‌= కధకు; అభిప్రాయంబు= "భావం, తాత్పర్యం; ఆకర్షింపుము= వినుము.

తాత్పర్యం: దేవవ్రతు డా విధంగా చెప్పి ఇంకా అంటున్నాడు, 'నాయనా! ధర్మరాజా! విష్ణువునకు, సుపర్హుడికి

మధ్య జరిగిన ఈ సంభాషణం విన్నావు కదా! దాని తాత్పర్యం కూడా చెప్పుతాను వినుము.

తే. వివిధ సంకల్ప యజ్ఞముల్‌ విడిచి యాత్మ । యందు నిష్టమై నగ్ని సమాహితముగం జేసె నిస్ప్పృహంండై విష్ణుం జిత్తవృత్తి । జేర్చు వాం దవ్యయస్థితిం జేరనేర్చు.” 384

ప్రతిపదార్థం: వివిధ= అనేకమైన: సంకల్ప= కోరికలు; యజ్ఞముల్‌= జన్మాలను; విడిచి= పరిత్యజించి; ఆత గఅందున్‌= ఆత్మలో;

నిష్టమైన్‌= నియమంతో; అగ్నిన్‌= అగ్నిని; సమాహితముగన్‌+చేసి= చక్కగా సన్నిధి కల్పించుకొని; నిన్స్బాహుండు+ఐ= విరక్తుడై; విష్ణున్‌=ఐ నారాయణుడిని; చిత్తవృత్తిన్‌= మనసు నందు; చేర్చువాండు= లగ్నం చేసినవాడు; అవ్యయ శాళ్ళతమైన:; స్టితిన్‌= దశను; చేరనేర్చున్‌= చేరుకొనగలడు.

తాత్పర్యం: నానావిధాలైన సంకల్పాలు, యజ్ఞాలు విడిచిపెట్టి, ఆత్మలో అగ్నిని ప్రతిష్టించుకొని విరక్తుడై విష్ణువులో

మనస్సును లయం చేసినవాడు ముక్తి నందగలడు.”

వ. అని యిట్లు భీష్ముండు విష్ణు స్వరూప జ్ఞానప్రకారం బితిహాస రూపంబున ధర్మజునకుం జెప్పెనని చెప్పెన 'నప్పురుష వరుల యడుగుటలును, జెప్పుటలును లోకహితంబులై యింత యొప్పియుండునే! యటమీంది సంభాషణ విశేషంబులు సెప్పు, మని యడుగుటయు. 385

ప్రతిపదార్థం: విష్ణుస్తరూపజ విష్ణు రూప సంబంధమైన; జ్ఞాన= జ్ఞాన సంబంధమైన; (ప్రకారంబు= పద్దతి; ఇతిహాస రూపంబునన్‌౯= కథారూపంలో; ధర్మజునకున్‌= ధర్మరాజునకు; చెప్పెను; అని; చెప్పినన్‌= చెప్పగా; ఆ+పురుషవరుల= ఆ మహాత్ముల; అడుగటలును= ప్రళ్నించిన రీతులూ; చెప్తుటలును= సమాధాన రీతులున్నూ; లోక= లోకానికి; హితంబులు+ఐ= కళ్యాణదాయకాలై; ఇంత ఒప్పిఉండునే!= ఇంత చక్కగా ఉంటాయా!; అట పూని= ఆ తరువాత; సంభాషణజ= పరస్పరం మాట్టాడుకొన్న వాటి; విశేషంబులు= (ప్రధాన విషయాలు; చెప్పుము; అని; అడుగుటయున్‌= అడుగగా.

తాత్పర్యం: బీష్ము డీవిధంగా విష్ణు రూప, జ్ఞాన పద్దతులను కధారూపంలో ధర్మరాజుకు వివరించిన విధానం

విని 'ఆ మహాత్ములు అడగటం, చెప్పటం లోకహితాన్ని కలిగేదిగా ఉండి ఇంత అందంగా ఉంటుందా? తరువాతి సంభాషణ విశేషాలు చెప్పవయ్యా!" - అని అడుగగా,

ఆనుళాపనిక పర్వము - ప్రథమాశ్వాసము 129 ఆశ్వాసాంతము చ. మునిహృదయాబ్ద శాంతిమధుమోద వినోది మరాళ! గాధ చ క్రనిహత శూలనిర్మథిత రాక్ష్సయూధ! నితాంత భక్తి భా వన రమణీయ! వేద పరివాదనిరర్గళ సేవనీయ! ని త్యనిరుపమాన నిర్మల నిరంజన వోలన! ధర్మపాలనా! 386 ప్రతిపదార్థం: ముని= మునులయొక్క; హృదయశ+అబ్బ= హృదడోయాలనే తామరపూలలో: శాంతి మధు= శాంతిఅనే తేనెవలని; మోద వినోదిఐ సంతోషంతో వినోదించే; మరాళ[= హంసా! గాఢ= గాఢంగా; చదక్ర= చక్రాయుధంతో; నిహత= చంపబడిన; శూల= శూలంతో; నిర్మథిత= సంహరించబడిన; రాక్షస= రాకాసుల; యూధ1= గుంపు కలవాడా! నితాంతజ ఎడతెగని; భక్తిభావనః= భక్తి కల భావనకు; రమణీయ!= అందమైనవాడా!; వేద= మంత్రాలాపంచేసే; పరివాద= వీణానాదంతో;: నిరర్గళ= ఏకధాటిగా, (అడ్డులేకుండా); సేవనీయ!= 'సేవించబడే వాడా!; (పరివాదంజ నింద, వీణ) నిత్య= ఎల్లప్పుడు; నిరుపమౌాన= సొటిలేని; నిర్మల= స్వచ్చమైన; నిరంజన= జ్ఞానంతో; ఖేలన!= (క్రీడించేవాడా!; ధర్మజ ధర్మాన్ని; పాలనా రక్షించేవాడా! తాత్పర్యం: మునుల హృదయాలనే తామరపూలనుండి స్రవించే శాంతి మధువును త్రాగిన ఆనందంతో విహరించే హంస స్పరూపుడా! చక్రంతో, శూలంతో రాక్షసులను చంపేవాడా! నిత్యభక్తిభాన దృష్టికి అందమైనవాడా!, వేదాలాపన చేసే వీశానాదంతో సేవించ దగినవాడా; (లేదా) వేదనింద చేసేవారికి సేవించ దగినవాడా!, నిత్యమూ సాటిలేనివాడొా* స్వచ్చమైన జ్ఞానంతో క్రీడించేవాడా!, ధర్మపాలన చేసేవాడా! విశేషం: ఇది హరిహరనాథ స్తుతి కనుక 2వ వాక్యంలో శూలం, చక్రం చెప్పబడ్డాయి. 4వ వాక్యాన్ని రెండు రకాలుగానూ అన్వ్నయించుకొనవచ్చును. వేద నిరసన చేసినవారు రాక్షసులు. సోమకాసురుడిని వధించి వేదాలను ఉద్ధరించినవాడు విష్ణువు. ఇదే మత్స్యావతార కథ, అని విష్ణుపరమైన అర్ధం. శివుడు వీణాధరుడు కనుక వీణ ప్రాచీనకాలంలో వేదమం4త్రగాన సాధనం కనుక శిపరంగా చెప్పుకొనవచ్చును. రెంటికీ తగిలి వచ్చేటట్టు పరివాద శబ్దాన్ని వాడిన తిక్కనగారి ప్రతిభకు నమస్కరించాలి. క, సదయాపాంగా! పరిణా । మదశా సంగను నిరాసమధురతమాంగా! మదశోక రహితచేత ; స్పదనా! సంజనిత సముపసంహృతమదనా! 387 ప్రతిపదార్థం: సదయః= దయతో (తడిసిన) కూడుకొన్న; అపాంగా!= కంటి చివరి చూపు (కటాక్షం) కలవాడా!; పరిణామజ మార్చు; దశా= స్థితి; సంగమ= ఆసక్తిని; నిరాసజ తిరస్కరంచేవారికి; మధురతమజ= మిక్కిలి తీయనైన; అంగా!= అవయవాలు కలవాడా; మదజ= గర్భం; శోకజు దుఃఖం; రహిత= లేని; చేతస్‌= మనస్సులే; సదనా!= ఇల్టుగా ఉండేవాడా!; సంజనిత= చక్కగా పుట్టించబడీన; సం+ఉపసంహృతజ చక్కగా ఉపసంహరించబడిన (చంషబడ్డ); మదనా!౫ మన్మథుడు కలవాడా! తాత్పర్యం: దయతో కూడిన క్రీగంటి చూపులు కలవాడా! పరిణామ దశలయందు ఆసక్తిలేని మధురతమమైన ఆకృతి కలవాడా! మదం, శోకాదులు లేని మనస్సును మందిరంగా చేసికొన్నవాడా! మన్మథుడి పుట్టుకకు, మరణానికీ కారణమైన నాథా! హరిహరనాథా! విశేషం: భగవంతుడి కటాక్షం దయాస్షిగ్ణం దయను వర్షించేది. పరిణమించే సృష్టియందు ఆసక్తిలేనివారికి మధురమైన శరీరం కలవాడు. గర్వం దుఃఖం లేని మనస్సులలో ఉండేవాడు, విష్ణువు మన్మధుడిని కన్నాడు. శివుడు దహించాడు.

130 శ్రీమదాంధ్ర ముహాభారతము

మాలిని.

గరుదవృషపతాకా! కల్పితాశేషలోకా!

సురపరిషదుపాస్యా! శుద్ధసంవిద్వికాస్యా!

పరమమహినమసీమా! భవ్యకారుణ్యధామా!

నిరతిశయగుణాలీ! నిష్కలానందశాల్‌! 368 వ్రతిపదార్హం: గరుడ= గరుత్మంతుడు; వృష ఎద్దు; పతాకా!= జెండాలపై గుర్తులుగా కలవాడా! (వాహనమే పతాకల చిహ్నం); కల్పిత= సృష్టించబడిన; అశేషణ సమస్త; లోకా!= లోకాలు కలవాడా! సురపరిషత్‌= దేవతల సముదాయానికి; ఉపాస్యా!= 'సేవింపదగినవాడా!; శుద్ధసంవిత్‌= అద్వైతజ్ఞానంతో; వికాస్యా।= వికసించేవాడా!: పరమజ గొప్ప; మహిమ= మావోత్మాానికి; సీమా[= సరిహద్దయినవాడా[ భవ్యజ= (శ్రేష్టమైన; కారుణ్య= దయకు; ధామా!ఇ గృహమైనవాడా!; నిరతిశయ మిక్కిలి ఎక్కువైన; గుణాలీ[= గుణసమూహం కలవాడా! నిష్కల= అద్వైత; ఆనందశాలీ!= ఆనందం కలవాడా! తాత్పర్యం: గరుత్మంతుడు, ఎద్దు పతాకలపై గుర్తులుగా ఉన్నవాడు, సమస్త సృష్టి చేసేవాడు, దేవతల కుపాసించదగినవాడు, అద్వైతజ్ఞానంతో వికసించేవాడు, గొప్ప మాహాత్యానికి అవతలి ఒడ్డుగా ఉన్నవాడు, దివ్యమైన దయకు స్టానమైనవాడు, మహాగుణాలున్నవాడు,.కేవలానందస్వరూపుడు అయిన హరిహరనాథుడికి నమస్కారము. విశేషం; మాలినీవృత్తంలోని ప్రతిపొదంలోనూ వరుసగా న, న, మ, య, య - అనే గణాలుంటాయి. 9వ అక్షరం యతిస్ట్రానం. ప్రాసన నియమం ఉన్నది. గద్యము.

మదుభయకనవిమిత్త కొమ్మనామాత్యపుత్త బుధారాధవనవిరా ఇది శ్రీ త్ర కొ త్త ; జి తిక్కన సోమయాజి ప్రజీతంబైన శ్రీ మహాబారతంబున నానుశాసనిక పర్వంబునందు. బ్రథమాశ్వాసము. ప్రతిపదార్థం: ఇది=ఐ ఈ రచన; శ్రీమత్‌= మంగళకరుడైన; ఉభయకవిమి(త్ర= కావ్యశాస్త్ర, కవులిరువురికీ మిత్రుడైనవాడు ; బుధ+ఆరాధన విరాజి= పండితులను (జ్ఞానులను) సేవించటం వలన కీర్తితో ప్రకాళించేవాడు; తిక్కన సోమయాజి= సోమయాజి అయిన తిక్కన చేత; 'ప్రణీతంబు+ఐన= రచించబడిన; శ్రీ మహాభారతంబున; ఆనుశాసనిక పర్వంబునందున్‌? ప్రధమ+ఆశ్వాసము= మొదటి ఆశ్వాసం. తాత్పర్యం: ఇది ఉభయకవిమి(త్రుడూ, కొమ్మునామాత్యుడి పుత్రుడూ, జ్ఞానులచేత ఆరాధించబడి రాణించే వాడూ అయిన తిక్కన సోమయాజి శుభప్రదంగా రచించిన శ్రీ మహాభారతంలోని ఆనుశాసనిక పర్వంలో మొదటి ఆళ్వాసం. ఆనుశాసనిక పర్వంలోని ప్రథమాశ్వాసం సమాప్తం.

శ్రీరస్తు త్న్‌ శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ళు ఆనుశాసనికపర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము

శ్రీ మయ వక్షస్స్యల గౌ ; రీమయ వామార్ధ! బంధురీ కృత సౌంద

ర్యామృత రసకీర్తన వి । ద్యామయ! నిగమాంతవేద్య! హరిహరనాథా! శ్ష ప్రతిపదార్థం: శ్రీమయవక్షస్త్రల=లక్ష్మీమయమైన గుండె చేతను ; గౌరీ మయజ=పార్వతీమయమైన; వామ+ఆర్ట=ఎడమ సగం శరిరం చేతను; బంధురీకృత=ఇంపుగా చేయబడిన; సౌందర్య=అందమనెడు; అమృతరస =సుధాద్రవాన్ని; కీర్తన =కొనియాడెడు; విద్యామయ!= కళ్యాణస్వరూపుడా! నిగమ +అంత =ఉపనిషత్తులచేత; వేద్య!= తెలియదగినవాడా[ హరిహరనాధా!= హరిహరనాథా, దేవా! తాత్పర్యం: లక్ష్మీదేవి నివసించే వక్షస్రలం చేతను, పార్వతితో కూడిన ఎడమ శరీరార్హముతోను శోభిల్లే నీ అందమనెడు అమృతరసాన్ని కీర్తించే విద్య ఏదికలదో అదియే స్వరూపమైనవాడా 1! ఉపనిషత్తులచేత తెలియదగినవాడా! హరిహరనాథా! చిత్తగించుము.

అష్టానక్రుల డను మునికునూరు చరిత్రము (సం. 13-19-10)

న. దేవా వైశంపాయనుండు జనమేజయున కిట్లనియె: అట్లు: నారాయణ స్వరూప నిరూపణ ప్రకారంబు విని యజాతశత్రుండు సంజాతప్రీతుండై, పితామహుతోం 'గన్యాదానంబునకు వరుం దెట్టివాడు గావలయు?” ననుటయు' నక్కురువంశవరుం 'డీవిషయంబున నొక్క యితిహాసంబు గలదు విను' మని యమ్మానవపతి యాననం బాలోకించి. 2

ప్రతిపదార్థం: దేవా!=ఐ హరిహరనాథా!; వైశంపాయనుండు = వైశంపాయనుడనే కథకుడు; జనమేజయనకుడ్‌= జనమేజయ

మహారాజునకు ; ఇట్టు+అనియెన్‌ = ఈ విధంగా చెప్పాడు అట్టు= ఆరీతి; నారాయణ స్వరూప నిరూపణ (్రకారంబు

విష్ణుతత్త్యంబోధించిన పద్దతి, విని; అజాతశత్రుండు= ధర్మరాజు; సంజాతట్రీతుండు+ఐ= పుట్టిన ఆనందం కలవాడై (ఆనందిం చ;

షితామహుతోన్‌= తాతతో (భీష్ముడితో); కన్యాదానంబునకున్‌= పెండ్లిలో పిల్ల నివ్వటానికి: వరుండు; ఎట్టివాండు= ఎట్టాంటివా ఫ

కావలయున్‌?= కావాలి?; అనుటయున్‌= అంటే, (ప్రచ్నిస్తే ఆ+కురువంశనరుండు= ఆ కౌరవ వంశళశ్రేప్టుడు భీష్ముడు: ఈ

విషయంబునన్‌= ఈ విషయంలో; ఒక్క ఇతిహాసంబు= ఒక దృష్టాంత కథ కలదు; వినుము; అని ; ఆ+మానవపతి= ఆ ప్రజలకు

భర్త అయిన ధర్మరాజు యొక్క; ఆననంబు= ముఖం; ఆలోకించి= చూచి.

తాత్చర్యం; వైశంపాయనుడు జనమేజయుడితో అంటున్నాడు. ఆ విధంగా విష్ణుతత్ష్యం చిప్పటం విన్న ధర్మరాజు

సంతోషించి భీష్ముడిని అడిగాడు: 'కన్యాదానానికి ఎట్లాంటి వరుడు కావాలి?" అని. దాని కాయన 'ఒక ఇతిహాసం

ఉన్నది వినుము” అని చెప్పుతున్నాడు.

132 శ్రీమదాంధ్ర ముహాభారతము నీ. అనపషు! యష్టావక్రుండను బ్రహ్మచారి స । త్తముండు, వదాన్యుం దన్తాపసోత్త

మునికూంత్కు, సుప్రభ యను కన్యం బెండ్లిగా.; గోరి యాతని నడుగుటయు, నతండు

నీవు యోగ్యుండవు, నీ కిత్తు నా పుత్రి; । నంతకు నుత్తర మరిగి రమ్ము

నావుడు, సంయమినందనుం 'డెందుల ; కరుగుదు? నే పని యాచరింతుం ఈ. _బనుపు' మనుడు వదాన్యుండు 'ధనదుపురము ; గడచి హిమగిరి కరుగుము; మృడుని గుజిచి

గిరిజ తప మొనరించె నగ్గిరితటమునం ; దత్ర్రదేశంబు పుణ్యంబు దానియందు. 3 ప్రతిపదార్హం: అనఘ!= పుణ్యాత్ముడా!; అష్టావక్రుండు+అను=అష్ట్రావరక్రుడనే పేరుగల; బ్రహ్మచారి= వటువు ; సత్‌ తముండు= (బ్రహ్మచారులలో చాలా ఉత్తముడు; వదాన్యుడు+అన్‌=వదాన్యుడనే పేరుగల; తాపస+ఉత్తముని= బుషిశ్రేష్టుడి: కూంతున్‌= కూతురిని; సుప్రభ= సుప్రభ అనే పేరు గల; కన్యన్‌= సపెండ్హిగాని కన్నెను; పెండ్తికాన్‌+కోరి= వివాహం చేసికొనాలని; ఆతనిన్‌= ఆ వదాన్యుడిని; ఆడుగుటయున్‌= వేడుకొనగా; అతండు; నీవు; యోగ్యుండవు= తగినవాడవు (నేటికీ ఈ పదాన్ని ఈ సందర్భంలో ఇట్టాగే వాడుకొంటున్నాం. యోగ్యుడైన వరుడికిచ్చి అని వ్యవహారంలో మాటే); నావుత్రిన్‌=ఐనా కూతురిని ; నీకున్‌+ఇత్తున్‌;అంతకున్‌= అంతలో - ఈ లోపల; ఉత్తరము= ఉత్తర దిక్కునకు; అరిగి= పోయి: రమ్ము;.నావుడున్‌.=అనగా విని; సంయమి నందనుండు= మునికువ్హూర్తుడు; ఫందుల్లక్షున్‌= ఎక్కడికి, ఎందుకు; అరుగుదున్‌= వెళ్ళుదును (వెళ్ళుతాను); ఏ పని అచరింతున్‌= ఏ పని

వ 3 య ౦ క్ట |

చేయాలి; పనుపుము= ఆజ్ఞాపించుము; అనుడున్‌= అనగా;'ధనదు= ధనాన్ని ఇచ్చేవాడు కుబేరుడి; పురము= నగరం; కడచి= దాటి; హిమగిరికిన్‌= మంచుకొండకు; అరుగుము= వెళ్ళుము; మృడుని= శివుడిని; గుఠిచి= గురించి; గిరిజ=ఐ హిమాలయుడి కూతురు - పార్వతి? తపసము= తపస్సు; ఒనరించెన్‌= చేసిందో; ఆ+గిరిఐ ఆ కొండ; తటమునన్‌= ఒడ్డున; తత్‌= ఆ (ప్రదేశం, చోటు; పుణ్యంబు= పవిత్రం; దానియందున్‌= అక్కడ, తొత్సర్యం: అష్టావక్రుడని ఒక (బ్రహ్మచారి వదాన్యుడనే మునికుమార్తెను - సుప్రభను పెండ్లిచేసికొనా లనుకొన్నాడు. వదాన్యుడు కూడా ఇద్దా మనుకొన్నాడు. కానీ, ఈలోపల ఉత్తర దిశకు పోయి రమ్మన్నాడు. ఎందుకని అడిగితే శివుడిగురించి పార్వతీదేవి. తపస్సుచేసిన చోటు చాలా పవిత్రమైనది. అక్కడ, క. _ ఆదుచుంబాడుచు గణములు । గూడి చరింపంగ గిరిజకుం బ్రయముగం దా

వేడుక నమ్మడు డెప్పుడుం గ్రీడించుచు నుండు మునులు గీర్తింపంగన్‌. శి ప్రతిపదార్థం: గణములు= శివుడి గణాలు; కూడి=ఐ కలసి మెలసి; ఆడుచున్‌ పాడుచున్‌= ఆడుతూ పాడుతూ; చరింపంగన్‌= వినోదిస్తుండగా; గెరిజకున్‌=ఐ పార్వతికి; ప్రియముగాన్‌= ఇష్టమైనట్టు: ఆ+శమృడుండుజ ఆ శివుడున్నూ; తాన్‌=తాను; వేడుకన్‌= ఉత్సాహంతో; ఎప్పుడున్‌= నిత్యం; మునులు కీర్తింపంగన్‌= మునులు స్తుతిస్తుండగా; (క్రీడించుచున్‌+ఉండున్‌= విహరిస్తుంటాడు. తాత్పర్యం: శివుడి గణాలు కూడి యాడి వినోదిస్తూ ఉంటే ఆటలతో, పాటలతో శివుడు కూడా తపస్సు మాని పార్వతికి వేడుక కలిగించటానికై తానూ విహరిస్తుంటాడు. వారి (క్రీడలను మునులు స్తుతిస్తుంటారు. ఈ. అది పవిత్రదేశ;ు మచ్చటు సూచుచుం । గడచి చనంగ, నీపకాననంబు

కానవచ్చు, నందు గట్టి ప్రాయమునది । పుణ్యమూర్తి యమలబుద్ధి యోర్తు. ల్‌ ప్రతిపదార్థం: అచ్చటు= ఆ చోటు; చూచుచున్‌= చూస్తూ: కడచిజ దాటి; చనంగన్‌= పోగా; నీపజఐ కడిమిచెట్ల; కాననంబు= తోపు; కానవచ్చున్‌= కనిపిస్తుంది; అందున్‌= అందులో; గట్టి ప్రాయమునది= ('ప్రాఢవయస్సు కలది; పుణ్యమూర్తిజ పవిత్రమైన

ఆనుశాసనికపర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 133 రూపం కలది (చూడగానే నమస్కరించబుద్ది కలిగేది); అమల= నిర్మలమైన; బుద్ధి= మనస్సు; ఓర్తు= ఒక స్తీ తాత్పర్యం: ఆ పవిత్ర ప్రదేశం చూస్తూ దాటిపోగా, కదంబవనం కనిపిస్తుంది. అందులో ఒక (ప్రాఢథవయస్కురాలూ, పవిత్రరూపం కలదీ, సద్భుద్ది కలదీ అయిన ఒకామె ఉంటుంది.

క, _ వసియించు నమ్మదితం జ్రైియ । మసలారంగం గాంచి వచ్చు నప్పుడ ప్రమదం బెసంగంగం బెండ్లి సేసెద । నసదృశ రూప గుణవర్త నాన్వయ విద్యా!" 6 ప్రతిపదార్థం: వసియించు= ఉంటున్న: ఆ+ముదితన్‌= ఆ స్త్రీని; ప్రియము= ప్రీతి; అసలు+ఆరంగన్‌= ఒప్పుతుండగా; కాంచి= చూచి; వచ్చునప్పుడ=వచ్చేటప్పుడు; అసదృశ= సాటిలేని; రూప ఆకారం; గుణ= సద్గుణాలు; వర్తనవ= నడవడి? అన్సయ= వంశం; విద్యా!= విద్యకలవాడా! ప్రమదంబు= సంతోషం; ఎసంగంగన్‌= అతిశయంచగా; పెండ్లి= వివాహం; చేసెదన్‌= చేస్తాను. తొత్సర్యల: ఆమెను చూచిరాగానే నీకు సంతోషంతో వివాహం చేస్తాను. రూపం, గుణం, (ప్రవర్తనలలోను, వంశంలోను, విద్యలోను సాటిలేనివాడవు కదా! తప్పక వివాహం చేస్తాను.” సీ అనిన నష్టావక్రుం 'డట్ల కా' కని చని, । బాహుదా తీరభూభాగవర్తి యై, రాత్రి గడపి, ధనాథీశు ప్రోలికి ।; నరుగంగ వత దమ్మహాత్మురాక విని, యెదురేతెంచి, వినయంబుతోడం దో । డ్కొనిపోయి, మహిత పూజన మొనర్చి యూర్వశి రంభ తిలోత్తమ మొదలగు । నప్పరోవనితల యాటపాట తే. _ లాదిగాం గల, వివిధ వినోదకృతుల । ననుదినంబు నారాధింప, నందు నిట్టె నమ్మునీంద్రుండు, దగులు లే కభిమత ప్ర । వర్తనంబుల నొక్క సంవత్వరంబు. 7 ప్రతిపదార్దం: అనినన్‌= అనగా; అష్టావరక్రుండు; అట్టకాక అని= సదేఅని; బాహుదా= బాహుదానది యొక్క(మన రాష్ట్రంలో కడపజిల్లాలో చెయ్యేరు బాహుదానది అన్న నది ఉన్నది); తీర= ఒడ్డునగల; భూభాగ= ప్రదేశంలో; వర్తిఐ= నివసించినవాడై రాత్రి గడపి= రాత్రిని గడిపి; ధన+అధీశు= కుబేరుడి; ్రోలిన్‌= నగరానికి; అరుగంగన్‌= పోగా; అతండు; అ+మహాత్ము= అష్టావ్రుడి రాక; విని; ఎదురు+ఏతెంచి= గౌరవంతో ఎదురుగా ఆహ్వానించటానికి వచ్చి: వినయంబుతోడన్‌= వినయంతో; తోడ్కొనిపోయి= తీసికొనివెళ్ళి; మహితః= గొప్ప: పూజనము= పూజ; ఒనర్చిజ చేసి; ఊర్వశి, రర్లభ, తిలోత్తమ= దేవలోకంలో ఉన్న ఊర్వశి, రంభ, తిలోత్తమ అనే నర్తకీమణులు; మొదలగు=మొదలైన; అప్పరోవనితల= అప్పరన్‌స్రీల యొక్క; ఆటపాటలు; ఆదిగాంగలజ మొదలైన; వివిధ= అనేక; వినోదకృతులన్‌= వినోద కార్యాలను; అనుదినంబున్‌= ప్రతిరోజు; ఆరాధింపన్‌= పూజించగా; అందున్‌; ఆ+ముని+ఇంద్రుండు= ఆ ముని (శ్రేష్టుడు; తగులు లేకజఐ ఆసక్తి లేక, విరక్తితో; అభిమత= ఇష్టం వచ్చిన; (ప్రవర్తనంబులన్‌=చర్యలతో: ఒక్కవత్సరంబు= ఒక సంవత్సర కాలం; నిల్చెన్‌ =అక్కడే ఉన్నాడు, తాత్పర్యం: ఆ మాట విని అష్టావక్రుడు వెళ్ళి ఆ రాత్రి బాహుదా నదీతీరంలో కడపి, కుబేరుడి నగరానికి వెళ్ళాడు. అతడీ రాక తెలిసి కుబేరుడు ఎదురు పోయ సాదరంగా ఆహ్వానించి తెచ్చి అతిధిపూజ చేసి అతడికి వినోదార్థం రంభాదుల నాట్యాలు ఏర్పాటు చేశాడు. అష్టావక్రుడు మనస్సు చలించకుండా ఒక ఏడాది అక్కడ ఉన్నాడు. వ. పదంపడి ధనదుండు 'నీ కేమి సేయనలయుం జేసిదం జెప్పు' మనిన నతండును 'సర్వంబును సంపన్నంబ, నీవు నిత్యసంపద నున్నతుండవై యుండు; మేనొక్కమునిపతి సెప్పిన పనికై పోయెద; నీతోడి వేడుక నిల్చితి; నిండియ కాని నా కభ్యర్థనీయం బొండు లే' దని పల్మియట వోయి. తి

క! శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము

ప్రతిపదార్థం: పదంపడి= తరువాత; ధనదుండుజ కుబేరుడు; నీకున్‌=నీకు; ఏమిచేయవలయున్‌=ఏమిసల్పవలెనో; చేసెదన్‌=చేస్తాను;

చెప్పుము= తెల్పుము; అనినన్‌; అతండును:; సర్వంబునుజ అంతా; సంపన్నంబజ= నిండుగా, తృప్రిగాఉన్నది; నిత్వసంపదన్‌=

శాశ్ళత ఐళ్వర్యంతో; ఉన్నతుండవై= గొప్పవాడవై;: ఉండుము; ఏను=నేను; ఒక్కమునిపతి+చెప్పినపనికైజఒక మునీశ్చరుడు చెప్పిన పని నెరవేర్చుటకై;: పోయెదన్‌; నీతోడివేడుకన్‌= నీతో కలిసిఉండే కోర్కెతో; నిల్చితిన్‌= ఉన్నాను; అంతియకాని= ఇంతేతప్పు ; నీకున్‌ అభి= మిక్కిలి; అర్హనీయంబు= కోరదగినది; ఒండు= వేరే ఏదీ, లేదని; పల్కి;అటపోయి= ఆ చోటు వదలి వెళ్ళిపోయాడు. తాత్సర్యం: తర్వాత కుబేరు డడిగాడు: నీ కేమి కావాలో చెప్పితే ఇస్తా'నని. అత డన్నాడు. “నీతో ఒక ఏడాది సంతోషంగా గడిపాను. అది చాలు. నా కేమీ కోరదగినవి లేవు. నే నొక మునిపనిమీద వెళ్ళుతున్నాను." అని చెప్పి

ఆ నగరాన్ని వదలి వెళ్ళిపోయాడు.

సీ. హిమశైలతట మెక్కి యీశ్వర క్రీడన । స్థలి గాంచి మొక్కి ప్రదక్షిణముగ6 జని, యట యరుగంగ మునివరు చెప్పిన । కడిమిలేమ్రూకళయల యడవి దోంచె; దాని. బ్రవేశింపంగా, నందు నుణిహేమ ; మయ చిత్రరమ్య హర్వ్వము లనేక ములు గావవచ్చె; నుజ్వుల సమున్నతరమ్య ।; హర్వ్వంబు వానిలో నధిక విభవ

ఆ. సారమై యున్నం జూచి తద్ద్వారభూమిం జేరి, లోనికిం దనపేరు సెప్పి పుచ్చం గవ్యకలు పఅతెంచిరి, కాంతిరూప ; విలసనము లొప్పం గొందలు, వినయ మెసంగ. 9

ప్రతిపదార్థం: హిమశ్రైల తటము= మంచుకొండ పార్ట్యం; ఎక్కిజఅధిరోహించి; ఈశ్చర= శివుడి; (క్రీడన స్టలిన్‌= విహార స్థలం; కాంచీ= చూచి;('మ్ర్ఞొక్కి=నమస్కరించి; (ప్రదక్షిణమున్‌= 'ప్రదక్షిణపూర్వకంగా వెళ్ళి; అఆటజ పైకీ; ఆరుగంగన్‌= పోగా; మునివరుచెప్పిన =మునీశ్చరుడు తెల్పిన; కడిమి=ఐ కదంబ; లే= లేత; (మ్రాంకుల= చెట్ల; అడవిజఐ వనం; తోంచెన్‌= కనపడింది; దానిన్‌= అందులో; (ప్రవేశింపగాన్‌= వెళ్ళేసరికి; ఆందున్‌= ఆలోపల; మణి= రత్నాలు; హేమ= బంగారం; మయ= మయమైన; చిత్ర= ఆశ్చర్యకరమైన; రమ్యజ= అందమైన; హర్మములు= మేడలు; అనేకములు+కానవచ్చెన్‌=పెక్కు కనబడినవి; ఉజ్జుల= (ప్రకాళించే; సమున్నత= చాలా ఎత్తైన; రమ్యు హర్మ్య్యంబు= అందమైన మేడ; వానిలోన్‌= ఆ మేడల వరుసలో (ఇది); అధిక= ఎక్కువ; విభవజ వైభవ; సారము= సారం; ఐ= కలిగి; ఉన్నన్‌+*చూచి= ఉండటం చూచి; తత్‌ద్వార భూమిన్‌= ఆ మేడ ద్వార ప్రదేశం; చేరి= సమీపించి; లోనికిన్‌= మేడలోపలికి; తనపేరు చెప్పి పుచ్చన్‌= ఫలానా మనిషి వచ్చాడని కబురు చేయగా; కన్యకలు= అవివాహితలు; కాంతి= లావణ్యం; రూప= అందమైన రూపాలు; విలసనములు= అందాలు; ఒప్పన్‌= ప్రకాళించగా; వినయము ఎసంగన్‌= వినయం వెల్లడి అయ్యేటట్టు; కొందజు=కొంతమంది; పజతెంచిరి=ఐ వచ్చారు.

తాత్పర్యం: మంచుకొండ లెక్కి ఈశ్వరుడి (క్రీడా స్థలాలు దర్శించి మునివరుడు చెప్పిన లేత కడిమిచెట్ట వనంలో

అందాల రత్నాలు పొదిగిన బంగారు మేడల వరుస లనేకం చూచాడు. అందులో అధిక వైభవంతో (ప్రకాశించే

బంగారుమేడ చూచి ద్వారం దగ్గరకు పోయి లోపలకు కబురు చేశాడు. ఫలానా వారు వచ్చారని వినీవినగానే అందాలరాసులైన కన్యకలు కొందరు వినయంతో పరుగు పరుగున వచ్చారు.

వ _ పఅతెంచి పరమాదరంబునం దోడ్కొని పోవునప్పు, డప్పాలంతుల యొప్పు, సూడ్యులకుం జత్తంబునకు వేడ్మలు సేయంజాలినను, లోలత్వ రాహిత్యంబున నత్యుదాత్తుం డగుచుం జని, యభ్యంతర మందిరంబున వివిధ రత్నరళ్ళి విరాజితంబైన పర్యంకంబున నార్యమూర్తియు, ఛవళవసనాంగరాగయు, రుచిరాభరణ భూషితయు, ప్రాధవయస్కయు, నగు నొక్కవనితం గని 'మే లయ్యెడు' మనుచు నిలిచిన, నయ్యిందువదన “యిందు రం' డని పలుకుచుం బ్రత్యుత్భానంబు సేసి. 10

ఆమశాసనికపర్వము - ద్వితీయాశ్వానము 135 ప్రతిపదార్హం: సఅతెంచి=వచ్చి; పరమ+అదరంబునన్‌= మంచి (ప్రేమతో; తోడ్కొని= వెంటబెట్టుకొని; పోవునప్పుడు=వెళ్ళేటప్పుడు; ఆ+పొలంతుల= స్త్రీల ఒప్పు= అందం; చూడ్కులకున్‌= చూపులకు; చిత్తంబునకున్‌= మనస్సుకు; వేడ్కలు= కోర్కెలు; చేయన్‌చాలినను= కల్షించగలిగినా, లోలత్వ= ఆసక్తి: రాహిత్యంబునన్‌= లేనందువలన; అతి= మిక్కిలి; ఉదాత్తుండు= మహాత్ముడు; అగుచున్‌; చని = వెళ్ళి. అభ్యంతర మందిరంబునన్‌= లోపలి సౌధంలో: వివిధ రత్న= అనేక రత్నాల; రశ్ళి= కాంతులతో; విరాజితంబు+ఐన= ప్రకాశించే; పర్యంకంబునన్‌= వేదికపై; ఆర్యమూర్తియున్‌= పుణ్యాకృతి కలదీ; ధవళ తెల్లని; వసన= వస్త్రం; అంగరాగయున్‌= శరీరానికి పూసికొన్న వాసన (ద్రన్యాలు కలది, (కస్తూరి,జవ్వాది మొ! నవి); రుచిర= అందమైన: ఆభరణజ= నగలచేత; భూషితయున్‌= అలంకరించుకొన్నది; 'ప్రాఢధవయస్కః= మంచి ప్రాయం కలది; ఆఅగు=జఅయిన; ఒక్కవనితన్‌=ఒక వెలదిని; కని = చూచి, మేలు+ అయ్యెడున్‌+అనుచున్‌= శుభమగుగాక అని పలుకుతూ; నిలిచినన్‌=ఐనిలువగా : ఆ+ఇందువదన= చంద్రుడిని పోలిన ముఖం కలదీ; ప్రతి+ఉత్హానంబు ఒనర్చిజ ఎదరుగా భేచివెళ్ళటం చేసి. తాత్పర్యం: కన్యకలు పరుగు పరుగున వచ్చి అష్టావక్రుడిని వెంటబెట్టుకొని తీసికొని పోయారు. వారి అరదచందాలక్రు అతడి మనస్సు చలించలేదు. అంతఃపురంలో ఒక ఫవిత్ర స్వరూపిణీ పార్వతీదేవి వంటిది 'ప్రాఢవయస్కురాలు 'ఇట్ట్లా రండి" అంటూ లేచి ఎదురుగా వెళ్ళి ఆహ్వానిర్లచి తెచ్చింది.

క అమ్మునివరు నాపర్యం ।; కమ్ము పయిం బ్రతి నునిచి, గారవమునం బా ద్యమ్మును నర్హ్యము శ్రుతివిహి । తమ్మైన విధమున నిచ్చి, తత్పార్బ్వమునన్‌. శ ప్రతిపదార్థం: అ+శమృనివరు= ఆ మునిశ్రేష్టుడిని; ఆ= పైన చెప్పిన; పర్యంకమ్ముపయిన్‌=' వేదిక, అసనంమీదో! ్రీతిన్‌= సంతోషంతో; ఉనిచి= కూర్చోబెట్టి; గారవమునన్‌= గౌరవంతో; పాద్యమ్మునున్‌= పాదాలు కడుగుక్షొనటానికి నీళ్ళు: అర్హ్యమున్‌= పూజకు తగిన నీళ్ళు: శ్రుతివిహితమ్ము+ఐన= వేదం చెప్పిన; విధమునన్‌= రీతిగా; ఇచ్చి? తత్‌= అతడి; పార్య్యమునన్‌= ప్రక్కనే. తాత్పర్యం: అష్టావక్రుడిని. ఆపర్యంకంమీద కూర్చుండబెట్టి ప్రీతితో అర్హ్యపాద్యాలను వేదం చెప్పిన ర్‌తిగా ఇచ్చి అతడి (ప్రక్కనే. వ. తానును వేజొక్కసెజ్జం గూర్చుందె; నమ్ముని గలయం గనుంగొని యక్కన్నియల విభ్రమ వికారంబులు దన లోచనంబులకు గోచరంబు లగుటకు నొల్లక 'యిమ్మదవతీ జనంబు లిచ్చట నేల?'యనిన నక్కాంత యక్కళ్యల నెల్లం బోనం బనిచి సముచిత సల్లాపంబులు సేయుచుండి, రాత్రి యగుటయు. 12 ప్రతిపదార్థం: తానును= తానుగూడ వేరొక్కజమరొక; సెజ్జన్‌= శయ్యపై: కూర్చుండెన్‌: అమ్ముని; కలయన్‌+కనుంగొని= పరిసరాలన్నీ చూచి; ఆ+కన్నియల= ఆ కన్యల యొక్క; విభ్రమ వికారంబులు= కామభావంవలన శరీరంమీద కలిగే అందమైన చేష్టలు; తన; లోచనంబులకున్‌= కళ్ళకు; గోచరంబులు+ఆగుటకున్‌= కనిపించటానికి; ఒల్లక= ఇష్టపడక; ఈ+మదవతీజనంబులు= కామంతో కలిగే మత్తుకళ్ళు మొదలైన అవయవాలలో ఉన్న ప్రీల గుంపు; ఇచ్చటన్‌, ఏల; అనిన్‌; ఆ+కాంత= ఆ స్తీ: ఆ కన్యలన్‌=ఆ కన్నియలను; ఎల్లన్‌= అందరినీ; పోవన్‌+పనిచి= పోయేటట్టు ఆజ్ఞాపించి; సముచిత= తగిన; సల్దాపంబులు= సంభాషణలు; చేయుచున్‌+ఉండి=ఐసల్పుతూ ఉండి; రాత్రి; అగుటయున్‌= కొగొం తాచ్చర్యం: అతడి ప్రక్కనే మరొక శయ్యపై కూర్చుండగానే ఆ ముని - ఆ కన్యల అందచందాలు చూడటానికి ఇష్టపడక వారిని పంపించివేయుమని ఆమెతో చెప్పగానే ఆమె కూడా వారిని పంప్రించివేసింది. తరువాత అతడితో తగిన సంభాషణలు చేస్తూ ఉన్నది. ఇంతలో రాత్రి క్రావటంతోనే.

136 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ఉత్తరదిశ అపష్టావరక్రుని చిత్తశుద్ది. బరీక్షించుట (సం. 13-20-50)

క సీతయ్యె ననుచు, నల్లన ।; యాతని శయనమున కరిగి యతం డెడ యీంగా,

నా తల్పంబున నొక దెసం । బ్రీతహృదయయైై శయించెం బృథ్వీనాధా! 13 ప్రతిపదార్థం: పృర్వీనాధా!= భూమికి నాధుడా! రాజా! సీతు= చలి; అయ్యెన్‌+అనుచున్‌= పుట్టుతున్నదని; అల్లన= నెమ్మదిగా: అతని శయనమునకున్‌= ఆ సెజ్ఞకు” అరిగి= పోయి; ఆతండు=ఆయన; ఎడ= చోటు; ఈ6గా= ఇవ్వగా? ఆ తల్పంబునన్‌= ఆ సెజ్జపై; ఒకదెసన్‌= ఒక ప్రక్క; ప్రీతహృదయఐ= సంతోషించిన్న మనస్సు, కలదై; శయించెన్‌= పవ్వళించింది, పండుకొన్నది. తాచ్చర్యం: ధర్మరాజా! రాత్రి అయినందువలన ఆమె చలి పుట్టుతున్నదని చెప్పుతూ అతడి మంచం దగ్గరకు రాగా అతడు అవతలకు జరిగి ఆమెకు చోటిచ్చాడు. ఆమె కూడా సంతోషించి ఒక ప్రక్కగా పండుకొన్నది. క. పదపడి నయమున మెయిమెయి. ; గదియించి లతాంగి చిక్కం గౌందిటం జేర్చం,

గదలని చిత్తము గలిగియు, ।; మద మేమియు లేక, యతండు మ్రూనై యుందెన్‌. శశ ప్రతిపదార్థం: పదపడి=ఐ తరువాత; నయమునన్‌= నేర్పుగా; మెయిన్‌= తన దేహాన్ని; మెయిన్‌= అతడి శరీరంతో; కదియించి= చేర్చి; లతాంగి= తీగవంటి సన్నని శరీరం కలది; చిక్కన్‌= గట్టిగా; కౌంగిటన్‌= కౌగిటిలో; చేర్చన్‌= చేర్చుకొనగా; కదలని= కరగని; చిత్తము= మనస్సు; కలిగియున్‌= ఉండి; మదము= కామవికారం; ఏమియున్‌= కొంచెంకూడా; లేక= లేకుండా; (మాను+ఐ= చెట్టువలె; ఉండెన్‌= ఉన్నాడు. తాత్పర్యం: తరువాత నేర్పుగా ఆమె తన శరీరాన్ని అతడి దగ్గరకు చేర్చి గట్టిగా కౌగిలించుకొన్నది. అతడి మనస్సులో చలనం కానీ, మదం కానీ ఏమీ లేక వట్టి కట్టైెవలె ఉన్నాడు. ఆ. లఅట్టులున్నం జూచి యత్తన్విమగవారు | భోగపరులు, తాల్మి పొలంతులందుం

గలుగు; నవ్విధంబు గాక యేం గోరంగ ।; ననుభఏంప కునికి యగునె నీకు? 15 (ప్రతిపదార్థం: అట్టులుజఐ ఆ విధంగా; ఉన్నన్‌= ఉంటే; చూచి; ఆ+శతన్వి= ఆ సన్నని శరీరం కలది; మగవారు=జ పురుషులు; భోగపరులు= భోగాలకు లోబడేవారు; పొలంతులందున్‌= (స్త్రీలలో; తాల్మి= ఓర్పు; కలుగున్‌= ఉంటుంది; ఆ+విధంబు= ఆ

ఆ టా ఓర్చా

పద్దతి; కాక కాకుండా; ఏన్‌= సస్రీనైన నేను; కోరంగన్‌= కోరితే; అనుభవింపక+ఉనికిఐ అనుభవించకుండా ఉండటం; నీకున్‌; అగునె?=తగునా? తాత్పర్యం: అప్పు డామె అతడితో అన్నది “ఇదేమిటి? పురుషులు భోగతత్పరులు. (స్త్రీలకు ఓర్పు ఉంటుంది. ఇది లోకంలో పద్దతి. కాని, మనపట్ల విపరీతంగా ఉన్నది. (స్త్రీనైన నేను తాల్మి కోల్పోయి నిన్ను కోరితే, అనుభవించకుండా నీవు ఎట్లా ఉండగలుగుతున్నావు? క్ర సంపదయు దివ్యభోగము : లింపారం బరిగ్రహింపు6 డే మీ ధనమై

పం పొనరించెద; నను గా । రింపక, కైకొని వరింపరే? యిచ్చోటన్‌. 16 ప్రతిపదార్థం: సంపదయున్‌= నా ఐశ్వర్యం; దివ్యజ= దేవలోక సంబంధమైన; భోగములు= అనేక భోగాలు (సుఖాలు); ఇంపారన్‌= ఇష్టమైనట్టు; పరి([గ్రహింపుండు= స్వీకరించండి; ఏన్‌=ఐ నేను; మీ ధనమైజ మీకు సొమ్మై; పంపు= మీ ఆజ్ఞలను; ఒనరించెదన్‌= చేస్తాను; ననున్‌= నన్ను; కారింపకజ బాధపెట్టక: కైకొని=జ అంగీకరించి; ఇచ్చోటన్‌= ఇక్కడ; వరింపరే?= చేకొనరా?

ఆనుశాసనికపర్వము - ద్వితీయాశ్వానము క్ష37

తాత్పర్యం: నా కున్న ఈ ఐశ్వర్యాన్ని, భోగాలను స్వీకరించండి. నేనూ మీ సొమ్మై మీరు చెప్పిన పనులన్నీ చేస్తాను. నన్ను బాధించక వివాహం చేసికొనండి. సీ. అనిన నష్టావక్రుం 'దతిదూపష్యమగు పర । దారాభిగమనంబు దగదు; శూద్ర

సతి యైన నధిక దోషంబు, బ్రాహృ్మణపత్ని ; యగునేనిం బాతక మప్రమేయ;

మదియును గాక, నే నస్టలిత బ్రహ్మ; చర్యంబునం దుండి భార్యం గోరి

యున్నాండ' ననుడు; 'నీ యొప్పునం దగిలితి; । వనితలు గామార్తి వశత బొంది తే... వంశహాని దలంపరు, వరుస కలుక; । రాత్మజులం జూడ; రగ్రజు ననుజుం గొనరు

పురుష శతకంబు సంగమంబునను దృప్తి । సనరు; వీని విచారింపు మనియె' నువిద. 17 (ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌= అనగా; అష్టావక్రుండు; అతిదూష్యము+అగుజ= మిక్కిలి నిందించదగిన; పర= ఇతరుడి; దార= భార్యతో; అభిగమనంబు= తిరగటం; తనరు= కూడదు; శూద్రసతి= శూద్రుడి భార్య; ఐనన్‌=ఐ ఆయితే; అధికజ= మిక్కిలి; దోషంబు= తప్పు; (బ్రాహ్మాణపత్ని= బ్రాహ్మణుడి భార్య; అగున్‌+ఏనిన్‌=ఐ అయితే; పాతకము= పాపం; అ్రమేయము= మతిలేనది; ఆదియున్ను+కాకవ= అంతేకాకుండా; ఏను= నేను; అస్థలిత బ్రహ్మచర్యంబునందున్‌= చెదరని బ్రహ్మచర్య (వ్రతంలో: ఉండి; భార్యన్‌+కోరి ఉన్నాండన్‌; అనుడున్‌= అనగా విని; నీ ఒప్పునన్‌= నీ అందంలో; తగిలితిన్‌= చిక్కుకొన్నాను; వనితలు= (స్త్రీలు; కామ+అర్తి= మన్మథ బాధకు; నళతన్‌= లోబడటం ; వంశహాని= కులనాశనం;తలంపలరు = భావించరు; వరుసకున్‌= వావివరసలకు; తలంపరు=భావించరు; ఆత్మజులన్‌*చూడరు=కొడుకులను గమనించరు; అ(గ్రజున్‌= అన్నను; అనుజున్‌= తమ్ముడిని; కొనరు=సరకుగొనరు, లెక్కించరు; పురుషశతకంబు= నూరుమంది మగవారి; సంగమంబును= రతితో; తృప్తిచనరుః తృప్తిపడరు; ఉవిద=ఆ '్ర ఆమె: దీనిన్‌= ఈ విషయం; విచారింపుము= ఆలోచించుము; అనియెన్‌=అనిపల్కింది. తాత్పర్యం; అపష్టావక్రు డన్నాడు 'పరభార్యతో పోవటం పాపం. శూ(ద్రసతి అయితే మరీపాపం. (బ్రాహ్మణ సతి అయితే మహాపాపమే. పైగా నేను (బ్రహ్మచారినై భార్యను కోరి ఉన్నాను" అని చెప్పటంతో, ఆమె అన్నది 'నేను నీ అందానికి బానిసనై పోయాను. స్త్రీకి కామం కలిగితే వంశహానిని, వావి వరసలను, అన్నదమ్ములను లక్ష్యపెట్టదు. నూరుమంది మగవారితోనూ తృప్తిపొందదు.” వ. అనిన నమ్మునివరుండు. 18 తాత్పర్యం; అనగానే ఆ మునిశ్రేష్ణుడు. క. 'ఇది.యేటి కార్యముగ నా । మది కెక్కంగం జెప్పె? దిట్టి మాటలుం గలవే?

మదవృత్తి మాను; మేం బో ; యెద' నావుడు నమ్మగాక్షి యెలన వ్వొోలయన్‌. 19 ప్రతిపదార్థం: ఇది ఏటి కార్యముగన్‌= ఇదేమైన చేయదగిన పని అయినట్టుగొ; నా మదికిన్‌= నా మనస్సునకు; ఎక్కంగన్‌= ఎక్కేటట్టుగా; చెప్పెదు= చెప్పుతావు; ఇట్టి= ఇట్టాంటి; మాటలున్‌= మాటలు కూడా; కలవే?= ఉన్నవా?; మదవృత్తిన్‌= మనస్సులోని కామాన్ని; మానుము= వదలుము; ఏన్‌= నేను; పోయెదన్‌= పోతాను; నావుడున్‌= అనగా; ఆ మృగొక్షి= లేడి కన్నులవంటి కన్నులు కలది; ఎల= లేత; నవ్వు; ఒలయన్‌= (పెదవులపై) వ్యాపించగా. తొత్సర్యం: “ఇదేమంత ఘనకార్య మనినా మనసు కెక్కేటట్ట్లు చెప్పుతున్నావు?. ఇట్లాంటి మాటలు కూడా ఉంటాయా? నాకు తెలియదా? ఈ కోరికను వదలిపెట్టుము. నేను పోతున్నాను" అని అనగానే ఆమె లేతనవ్వు చిందించి.

138 శ్రీమదాంధ్ర నువాభారతము తే. కార్యమగుటయు నరిగెదు గాక ఫిదప,.! నిల్వు మంతకు'-ననుటయు 'నీవు నన్ను

గదియ కుండెద వేని నిల్టైద; సధర్మ । వృత్తి వగు” మని వారించె నత్తపస్వి. 20 ప్రతిపడార్ధ్హం:" కార్యముజ పని; అగుటయున్‌= కాగానే; పిదపన్‌= తరువాత; అరి?దుగాకవ వెళ్ళుడువుగాని అంతకున్‌= అందాకా;నిల్వుము= నిలువుము; అనుటయున్‌= అనగా; నీవు, నన్నున్‌; కదియక= తాకక; ఉండెదవు+ఏనిన్‌= ఉంటే; నిల్చెదన్‌= ఉంటాను; సధర్మవృత్తివి= ధర్మ దృష్టికలదానివి ; అగుము=కమ్ము, అని" ఆ+తసస్వి= ఆ ముని" వారించెన్‌= అడ్డగించాడు. తాత్పర్యం: 'నికాగానే పోదువుగానిలే. అందాక ఉండుమూ అని ఆమె అనగా, అత డన్నాడు 'నీవు నన్ను తాకకుండా ఉంటే ఉంటాను. ధర్మంగా (ప్రవర్తించుము' అని వారించాడు.

వ ఇట్లు వారించి యిది శాపంబున ముదురుదనంబు నొందిన బృందారక సుందరి గావలయు; నట్లయ్యెం గాకుందె, దీని తెజంగు నా కెజటుంగన్‌ జాలిం బడనేల?' యని యాత్మ నూహించి యూరకుండే; నంత బ్రతం బైనీం 'గాలోచిత కృత్యంబులు దీర్సు'మని పలికి యప్పాలంతి యుత్తమ స్నానీయ ద్రవ్యంబులు దెచ్చి, యమ్ముని యనుజ్ఞ వడసి మృదుకరతలంబుల మేను దొడసి కృతస్నానుం జేసి, యతందు సంధ్యావందనాగ్ని కార్యంబు లాచరించిన, నమృతోపమానంబులగు నన్నపానంబుల నతవిం దృప్తునిం గావించి, యుచిత సంభాషణంబులం బ్రొద్దు వుచ్చి నిశాసమయం బగుటయు శయనంబునకుం బిలిచిన నా సుళ్లోకుండు రాకున్న 'నెనుం గన్యక; నస్థలితబ్రన్మచర్యంబునన 'చూవె పరిణత వయస్క నైతి; స్వతంత్ర నై యుండుదుం; బాణిగ్రహణ మహోత్సవం బనుభవింపు'మని పలికిన నమ్మహాత్తుం డిట్లనియె. 21

ప్రతిపదార్థం: శాపవశంబునన్‌=.శాపవశాత్తు: ఇది= ఈమె; ముదురుదనంబు= గట్టివయస్సు;ఒందిన=పొందిన; బృందారక=దేవజాతి;

సుందరి= అందగత్తైకావలయున్‌; అయి ఉండవలెను; అట్టు+అయ్యెన్‌+కాక= అట్టాగే అగును; ఒండె= కాకపోతే; దీనితెజంగు= జన్మకధ; నాకు ఎజుంగన్‌= తెలిసికొనటానికి; జాలిన్‌*పడన్‌+ఏల?= జూలిపొందటం దేనికి? అని; ఆత్మన్‌= తనలో; ఊహించి=

ఆలోచించుకొని; ఊరకుండెన్‌=ఐమిన్నకున్నాడు; అంతన = అటుపిమ్మట; (ప్రభాతంబు+ఖనన్‌క£ తెల్లవారగా; కాల+ఉచిత= ఆ

సమయానికి తగిన; కృత్యంబులు= చేయదగిన పనులు; తీర్పుము+అని+పలకి; ఆ+పొలంతి= ఆ స్తీ: ఉత్తమ శ్రేష్టమైన; స్నానీయః

స్నానయోగ్యమైన; 'ద్రవ్యంబులు= వస్తువులు; తెచ్చి; ఆ+ముని; అనుజ్ఞ= అనుమతి; పడసి= పొంది; మృదు= మెత్తని; కరతలంబులన్‌= చెతులతో; మేనున్‌= శరీరాన్ని; తొడసి= తడిపి; కృతస్నాను న్‌చేసిఇస్నానంచేయించి; సంధ్యావందన+ ఇగ్నికార్యంబులు=

(బ్రాహ్మాణ కర్మలైన ప్రొత;కాలవందనం, అన్నిహోత్రాదులు; ఆచరించినన్‌='చేయగా; అమృత +ఉఫమానంబులు= అమృతంవంటి;

అన్నప్రానంబులున్‌= అన్న, పానీయాలతో; తృస్తనిన్‌= తృప్తి పొందినవాడిని; కావిర్లచి= చేసి; ఉచితజ తగిన; సంభాషంంబ్యులన్‌=

మంచిమాటలతో; ప్రొద్దువుచ్చి= (ప్రొద్దుగడిపి; నిశాసనుయంబు= రాత్రి; అగుటయున్‌; శయనంబునక్షున్‌= పడకకు; పిలిచినన్‌= పిల ఆ సుక్లోకుండు= ఆ స్తుతింప దగ్గవాడ్రు; ర్గాకున్నన్‌= రాకపోతే; నేనున్‌=నునుకూడ; అస్థలిత= చెదరని; (బ్రహ్మచ్వర్యంబున=

(ఇఫ్మాచర్యంలోనే; పరితత= ముదిరిన; వయస్కను= వయస్సు కొలదానను; ఐతిన్‌+చూవే=జఅయినాను సుమా];

స్వతంత్రను+ఐ+ఉండుదున్‌= నాాఇష్టం చొప్పున (ప్రవర్రిస్తాను: “పాణిగ్రహా ఉత్సవంజ= పెండ్లి సంబరంరం; (అనుభవింపుము=

పొందుము; అని"పల్కినన్‌: ఇట్టు+అనియెన్‌ = ఈ విధంగా ల్లన్నాడ్డు,

తాత్పర్యం: ఆ విధంగా వారించి, “ఈమె శాపవశాత్తు ఇట్లా ముదిరిపోయిన దేవకాంత కాబోలు! అట్లా కాదేమో ఏమైనా దీని ఆలోచనత్తో నేను సతమతం కావటం దేనికి?" అని ఆలోచిస్తూ అతడు ఊరుకొన్నాడు. అంతలో తెల్లవారింది. ఆమె అతడితో అన్నది “ఈ సమయానికి తగిన పనులన్నీ పూర్తి కానిమ్ము" అని. అతడి స్నానానికి

ఆమశాసనికపర్వము - ద్వితీయాశ్వానము 139 ఏర్పాట్టుచేసి, అతడి అనుమతితో శరీరం తుడిచి స్నానం చేయించింది. అతడు తరువాత (బ్రాహ్మణ కర్మలు పూర్తి చేసికొన్నాక అతడిని అన్నపానాలతో తృప్తిపరచి మంచి మాటలతో (ప్రొద్దు గడపఫింది. తరువాత రాత్రి కాగా ఆమె పడకకు రమ్మన్నది. అతడు కదలలేదు. అప్పు డామె 'నేను బ్రహ్మచర్య వ్రతంలోనే జీవితాన్ని గడిపాను. అందువలననే నా కింత వయసు వచ్చింది. నన్ను వివాహం చేసికొమ్ము' అంటే ఆ మహాత్ము డిట్ట్లా అన్నాడు: తే “ బాల్యమునం దండ్రి, యౌవనప్రాప్తి మగండు, : వాద్ధకంబున దనయుండు, వామనయన

నరసి నదపన కా కెందు నంగనలకు । పలసినట్టులు సీయంగా వచ్చు నెట్లు? 22 ప్రతిపదార్థం: వామనయనన్‌= అందాల కళ్ళు కల స్త్రీని; అరస్యిజ కాపాడి? నడపన= జీవించేటట్టుగా (చేసేవారు); తండ్రి; బాల్యమునన్‌= పసితనంలో; మగండు= భర్త; యౌవనప్రాప్తిన్‌= యుక్తవయస్సులో; తనయుండు= కొడుకు; వార్హకంబునన్‌= ముసలితనంలో; కాక; ఎందున్‌=ఐ ఎప్పుడూ; అంగనలకున్‌= (స్త్రీలకు; వలసినట్టులు= ఇష్టం వచ్చినట్టు; చేయంగాన్‌= చేయటానికి; ఎట్టు వచ్చున్‌?= ఎట్టా వీలౌతుంది?

తాత్పర్యం: 'స్తీకి పసితనంలో తండ్రి, వివాహమైన తరువాత భర్త ముసలితనంలో కొడుకు రక్షిస్తారు తప్ప ఆమెకు

స్వతం[త్రంగా ఏమీ చేయటానికి వీలు లేదు కదా!

న. '*కావున నీవు ని న్నిచ్చనం బరిగ్రహాంచుట పాడిగా' దను సమయంబునం జూదం జూడ నచ్చేడియ సుభగ యౌవనసుందరాంగియు మనోహర విలాస భంగియు నయ్యె: నైనను చబానియందుం దగులని చిత్తంబుతో నత్తపోధన కుమారుండు. 23

ఖ్‌ ల ప్రతిపదార్ధం: కావునన్‌=కనుక్ర; నీవు= నీకై నీవు; నిన్ను ఇచ్చినన్‌= నిన్ను సమరిర్పచుకొన్నా; పరిగహ్రాంచుటజి నేన్లు స్వికరించటం; పాడికాదు= న్యాయం కాదు; అను= మాట లంటున్న; సమయంబునన్‌= వేళలో; చూడన్‌ాచూడన్‌= చూస్తూ ఉండగా; ఆ చేడియం

ఆ స్రీ; సుభగజ అందమైన; యౌవనవ= యుక్త వయస్సులో; సుందరాంగియున్‌= అందమైన అవయవాలు కలడు మ మెపై:

విలాసభంగియున్‌= అందమైన ఒయ్యారం కలదీ; అయ్యెన్‌= అయింది; ఐననున్‌= అయినప్పుటికి; దొనియందున్‌= ఆ పై

తగులని= ఆసక్తి పొందని; చిత్తంబుతోన్‌= మనస్సుతో; ఆ+తపోధన= తపస్సే సంపదగా కలవాడి, బుషి కుమారుండు= కొడుకు, మునికుమారుడు.

తాత్పర్యం; “కాబట్టి స్వతంత్రించి నీకై నిన్ను అర్పించుకొన్నా నేను స్వీకరించలేను. అది న్యాయం కాదు అ

అంటూ ఉండగానే ఆమె యౌవనం వికసించిన అందమైన అవయవాలూ, మనస్సును హరించే విలాసం కల

అయింది. ఐనప్పటికి అతడు చలించలేదు.

క. “ఈ యనృత వర్తనము లే। లా? యున్న నిజంబు నీ తలంపును నిన్నుం దోయజిలోచన! చెప్పుము; ।; పోయెదం బనులు గల; వనిచి పుచ్చుము నన్నున్‌. 24

ప్రతిపదార్థం: ఈ అన్ఫత= అబద్దపు; వర్తనములు= చేష్టలు; ఏలా?= ఎందుకు?; ఉన్న నిజంబు= కలమాట; నీ తలంపునుజ

నీ ఆలోచన; నిన్నున్‌= నీ వెవరవో నిన్ను గురించి; తోయజలోచన!= తామరపూలవంటి కళ్ళున్నదానా!: చెప్పుము; పోయెదన్‌= పోతాను; పనులు కలవు= చేయవలసిన కార్యాలు ఉన్నాయి; నన్నున్‌; అనిచి పుచ్చుము= నన్ను పంపించుము.

తాత్పర్యం: “ఈ అబద్ధపు చేష్టలు దేనికి? ని సంగ తేమిటి? నీ వెవరవు? వివరంగా చెప్పుము. నాకు చాల పనులు

ఉన్నాయి. కనుక పంపించుము. పోతాను.

140 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము సీ. అనవుడుం బ్రీతయై 'యనఘ! ని న్నారయు ; తలంపునం జూవె వదాన్యుం డిందు బుత్తెంచె; నేను నీ యుత్తరదిశం జుమ్ము । నీ నిష్ట గాంచితి: దీన నతండు విను మెచ్చు; నాదెస మనమున బ్రియమొందు; ; మరుగుము సుప్రభా పరిణయముని కనిన నద్దేవికి వినతుండై, వీడ్కొని ; యరిగి, యమ్మునిపతి, యాత్మం గనియు తే. దన్ను వడుగంగ సకలవృత్తంబు. జెప్పి; యతని పుత్రికం బెండ్లియై యతుల ధర్మ భోగ గౌరవకీర్తులం బొంది జగతి ; నతిశయిల్లె వనష్టానక్రుం దధిపముఖ్య!" 25 ప్రతిపదార్థం: అనవుడు=అని పల్కగా; అధిపముఖ్య!= రాజ(శ్రేష్టుడా!; ప్రీతఐ= సంతోషించినదై; అనఘ!= పుణ్మాత్ముడా!: నిన్ను; ఆరయు తలంపునన్‌= పరీక్షించే ఆలోచనతో;చూవె= సుమా; వదాన్యుండుజ సుప్రభ తండ్రి;ఇందున్‌=ఇక్కడకు పుత్తెంచెన్‌= నిన్ను పంపించాడు; నేను; ఈ ఉత్తర దిశను చుము శై ఈ ఉత్తర దిక్కు కాంతను సుమా; నీనిష్టజ నీ (బ్రహ్మచర్య నియమం; కాంచితిన్‌= పరీక్షించాను; దీనన్‌= ఈ పరీక్షవలన; అతండు= వదాన్యుడు; నిను మెచ్చున్‌= నిన్ను మెచ్చుకొంటాడు; నా దెసన్‌= నా యందు; మనమునన్‌= మనస్సులో; ప్రియము+ఒందుము= 'ప్రీతిపొందుము; సుషప్రభా పరిణయమునకున్‌= సుప్రభను వివాహం చేసికొనటానికి; అరుగుము= వెళ్ళుము; అనినన్‌; ఆ+దేవికిన్‌= ఆ దేవతకు; వినతుండు+ఐ= నమస్కరించి; వీడ్కొని= సెలవు పుచ్చుకొని; అరిగి= వెళ్ళి; ఆ+మునిపతి= ఆ వదాన్యు డన్న మునిరాజు; ఆత్మన్‌= తనలో; కనియున్‌= జరిగిన కధనంతా చూచికూడా; తన్నున్‌= అప్టావ(క్రుడిని; అడుగంగన్‌= అడుగగా; సకల వృత్తంబున్‌= జరిగినదంతా; చెప్పి= తెలిపి; అతని; పుత్రికన్‌= అతని కుమార్తెను; పెండ్తిఐ= వివాహం చేసికొని; అతుల= సాటిలేని; ధర్మ= ధర్మం; భోగజ సుఖాలు; గౌరవ= గౌరవం; కీర్తులన్‌= కీర్తినీ; పాంది; జగతిన్‌= లోకంలో; అష్టానక్రుండు; ఆతిశయిల్లెన్‌= గొప్పవాడయ్యాడు. తొత్సర్యం: అనేసరికి ఆమె సంతోషించి 'నిన్ను పరీక్షించే నిమిత్తం వదాన్యుడు న న్నిక్కడకు పంపించాడు. నేను ఉత్తర దిక్కాంతను. నీ నియమం చూచాను. దీనితో వదాన్యుడు సంతోషిస్తాడు. నాయందు (ప్రీతినెరపుము. వెళ్ళి సుష్రభను వివాహం చేసికొను'మనగా అతడు ఆమెకు నమస్కరించి వెళ్ళి వదాన్యుడికంతా చెప్పి అతడి కూతురును వివాహం చేసికొని గొప్ప ధర్మపరుడుగా గౌరవమర్యాదలతో కీర్తిపొందాడు.' వ అనియష్టాపక్రదిశాసంవాదయిు సెప్పిన వినియప్పాండవాగ్రజుందు 'మునులవల శూద్రజాతి భామలయందు6 బ్రభవించిన వారికి బ్రహ్మర్నిత్వంబు గల్గుట యది యెట్లొకో!? యని వతర్మ్కింతు; నత్తెణంగు నాకెజింగింపవే!' యని యవిమిషనదీనందను నడుగుటయు, నక్కురుపతికిం గురుపితామహుం డిట్లనియె. 26 ప్రతిపదార్థం: ఆ+పాండన+ఆ(గ్రజుండు= ఆ పాండవులలో పెద్దవాడు; మునులవలనన్‌= మునులద్వారా; శూద్రజాతి భామలయందున్‌= నాలుగవజాతి (స్త్రీలలో; ప్రభవించిన= పుట్టిన; వారికిన్‌; (బ్రహ్మర్దిత్వంబు= (బ్రహ్మర్హిత్రం; కల్గుట= సంభవించటం:; ఎట్టు+ఒకో[= ఎట్టాగబ్బా!; అని; వితర్కింతున్‌= ఆలోచిస్తాను; ఆ+తెజంగుజ ఆ విధానం; నాకున్‌; ఎజింగింపవే= తెలుపవా; అని; అనిమిషనదీనందనుడ్‌= గంగాపుత్రుడైన భీష్ముడిని; అడుగుటయున్‌= అడుగగా; ఆ+కురుపతికిన్‌= ఆ కురువంశ చక్రవర్తి అయిన ధర్మజుడిత్తో క్షుర్తుపితామహుండు= కురువరశస్థులకు తాత భీష్ముడు; ఇట్టు+అనియెన్‌= ఇట్లా అన్నాడు. తాత్పర్యం: ఈ విధంగా అష్టావ(క్రుడిక్తి దిశాకన్యకు జరిగిన సంవాదం చెప్పగా విని ధర్మరాజు ఇట్టా అడిగాడు: 'మునుల వలన శూద్ర(స్త్రీలకు కలిగిన సంతానం (బ్రహ్మార్డులు ఎట్లా కావటం? అని నాకు చాలా రోజులుగా ఆలోచన తెగటం లేదు. దీని రహస్యం విప్పి చెప్పు మని. భీష్ముడు ఇట్టా అన్నాడు: సీ. నాలుగు జాతుల నాతులు, విస్రున । కాండ్రుగాం గైకొన నగు; నృపునకుం దనకులంబున నట తక్కున కులములు ; రెంటను బరిజయశ్రీ వహింపం

ఆనుశాసనికసర్వము = ద్వితియాశ్వానము కడ1

జను; వైశ్యునకు నాత్మజూతి, శూద్రాన్వ యం । బునం బెండ్లి గాం దగు భూపవర్య!

శూద్రున కర్పంబు శూద్రకన్యకం బెండ్లి; యగుటయు; నిది వివాహ ప్రకార తే. కథిత ధర్మ మిట్టిగతిం దప్పి ప్రతిలోమ । సరణి యైనం గల్గు సంకరంబు;

తల్లి యెట్టి కులము దాని కులంబ యౌ । సన్నుతానులోమ సంభవునకు. 27 ప్రతిపదార్థం: విప్రునకున్‌= బ్రాహ్మణుడికి; నాలుగు జాతుల నాలుగు వర్థ్ణాల; నాతులు = స్త్రీలను; ఆండ్రు+కా న్‌= భార్యలుగా; కైకొనన్‌= స్వీకరించటానికి; అగున్‌= తగును; నృపునకున్‌= రాజునకు; తన కులంబునన్‌= తన క్షత్రియ కులంకంటె; అట తక్కువ= ఆ తక్కువ : కులములు రెంటను= రెండు కులాలనుండి; పరిణయథ్రీ= వివాహ వైభవం; వహింపన్‌ చనున్‌= చేసికొనవచ్చును; వైళ్యునకున్‌= కోమటికి; ఆత్మ జాతిన్‌= తమ కులంలో; శూద్ర+అన్వయంబునన్‌= శూద్రకులంతోను; పెండ్లికాన్‌= పెండ్లి అగుట; తగున్‌= న్యాయం; భూపవర్య!= రాజగ్రేష్టుడా!; శూద్రునకున్‌; శూద్రకన్యకన్‌= తమకులం పిల్లనే; 'పెండ్తిఆగుటయున్‌= వివాహం చేసికొనటమే; అర్హంబు=యుక్తము; ఇది = ఇయ్యది; వివాహ(ప్రకార= వివాహ విధానంగా; కధిత= చెప్పబడిన; ధర్మము= న్యాయం; ఇట్టీ= ఇట్లాంటి; గతిన్‌= పద్దతిని; తప్పి= (తోసిరాజని; ప్రతిలోమ సరణి= పై కులాలవారిని క్రిందికులాల వారు చేసికానటం; ఐనన్‌= అయితే; సంకరంబు= వర్షసాంకర్యం (కులాలన్ని కలగా పులగంగా కలిసిపోవటం); కల్గున్‌= అవుతుంది; తల్లి; ఎట్టికులము= ఏ కులందో; దాని= తల్లిసన్నుతజ పొగడ దగిన; అనులోమ పై కులం వారినుండి; సంభవునకున్‌= పుట్టిన వానికి. కులంబ జజ కులమే అవుతుంది; తొత్పర్యం:; బ్రాహ్మణుడైతే నాలుగు కులాల వారినీ పెండ్డి చేసికొనవచ్చును. క్షత్రియు డైతే మూడు కులాలనుండి, వైశ్యుడు రెండు కులాలనుండి, శూద్రుడు తన కులంనుండి మాత్రమే వివాహం చేసికొనటం ధర్మం. ఇది తప్పితే వర్ష సాంకర్యం కలుగుతుంది. (ప్రతిలోమ వివాహం పనికిరాదు. అనులోమ వివాహమే అయితే తల్లి ఏ కులానికి చెందిందో ఆమె ఆ కులమే బొతుంది. విశేషం: (ప్రతిలోమం= క్రమంగా క్రిందికి రావటం - అవరోహణ (క్రమం. అనులోను= ఆరోహణ (క్రమం - (క్రమంగా ఫైకిపోవటం. వ. ఇదిసకలజన సామాన్యంబైన తెలంగు; విశేషించి ముని సత్తములయుత్తమ తపోజ్ఞాన విద్యాప్రభావంబులంజేసి

తదీయబీజ సంజాతులు యోని యెద్దియైనను బ్రాహ్మణుల యగుదురు; మహా క్షత్రియులు ననులోమనృత్తి

నాళ్మప్రభావంబులం జేసి నిజజీజ సంజనితులకు దమకులంబ కలిగింపం జాలుదురు; నీవు వియోని జాతు

లని శంకించి యడిగితివి; వారల యేల? పశు యోని జాతులు నయోనిజాతులును లోనుగా సద్దిజులును

రాజవరులు నగుట గన్నదిగాదె ! కావున మునివరుల నృపవరుల వలనం గలిగిన జవ్మంబులెల్లను బీజ

కృష్ణద్వైప్రాయనుండు , మందపాలనందనులు, మజియు ద్రోణ కృపాదుల్యుం, బ్రభవించిన భంగులు

విందునుకాదె! వార లెట్టెట్టి వారయి రెటుంగవె? యివ్విషయంబున మనువాక్యంబు గల దాకర్ణింపుము. 28 ప్రతిపదార్థం: ఇది=ఇయ్యది; సకల జనసామాన్యంబు+ఐన= మానవులందరకు సంబంధించినదైన; తెజంగు= పద్దతి; విశేషించిజ ప్రత్యేకించి; మునిసత్తములజ ముని'శ్రేష్టుల; ఉత్తమజ గొప్ప; తపః= తపస్సు; జ్ఞాన= జ్ఞానం; విద్యాజ చదువు; ('ప్రభావంబులన్‌*+చేసి= మాహాత్మంవలన; తదీయజ ఆ; బీజ= విత్తు వలన; సంజాతులు= చక్కగా పుట్టినవారు; యోనిజ= క్షేత్రం (భార్య); ఎద్దిఐననున్‌= ఏదైనా ఏ కులస్త్రీఅయినా; (బ్రాహ్మణులజ (బ్రాహ్మణులే; అగుదురు= జౌతారు; మహాక్షత్రియులు= మహారాజులు; అనులోమ వృత్తిన్‌= ధర్మప్రకారంగా; ఆత్మ= తమ ఆత్మల; ప్రభావంబులన్‌+చేసి= శక్తితో; నిజజ తమ; బీజ= గింజ వలన; సంజనితులకున్‌= పుట్టినవారికి; తమకులంబ= తమ వర్షం; కలిగింపన్‌+చాలుదురు= కలిగిస్తారు; నీవు; వియోనిజ విరుద్ధ క్షేత్రంలో; జాతులు=

242 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము

పుట్టినవారు; అని శకించిజ అని సందేహించి; అడిగితివి= అడిగావు; వారలు+అ ఏల?= వారిలోనే ఎందుకు? పశుయోని జాతులుజ పశు సంతానం; అయోనిజాతులును= (గ్రుడ్డునుండి పుట్టినవారు; లోనుగాన్‌= మొదలైన; సద్దిజులు= మంచి విప్రులు; రాజవరులు= రాజ(్రేష్టులు; అగుట; కన్నదికాదె!= చూచిందే కదా[ కావున; బీజ ప్రధానంబులు+ఐజ క్షేత్రంకంటె బీజం ముఖ్యమై; అతిశయిల్లున్‌= 'పకాళిస్తాయి;వినుము=ఆలకింపుము; సత్యవతి+ఉద్భవుండు= సత్యవతికి పుట్టినవాడు; ఆగు=ఐనట్టి; కృష్ణ ధ్యైపాయనుండు మందపాలనందనులు, మతియున్‌ = ఇంకను; ద్రోణుకృప=ఆదులన్‌=(ద్రోణుడు,కృపుడు మొదలైనవారు; ప్రభవించిన= పుట్టిన; భంగులు= వద్దతులు; ఎట్టెట్టివారు= ఎట్టాంటివారు; వింద్భువ+అ కాదె=ఐ విన్నారముగదా 1! వారలు= వారు; ఎట్టి+వట్టివారు+అయిరి=ఎంతటివారలైననారో ; ఎజుంగవె= నీకు తెలియదా ?; ఈ + విషయంబున్‌=ఈ సంగతియందు; మనువాక్యంబు= స్మృతికారుడైన మనువు చెప్పినమాట; కలదు= టీన్నది; అవర్షింపుము= వినుము.

తాత్పర్యం: ఇది సామాన్యధర్మం. విశేషధర్మాలు వేరు. మృని(శ్రేష్టులు ఉత్తమ తపస్సు, జ్ఞానం, విద్యలు కలవారు కనుక వారి బీజ శక్తిచేత పుట్టినవారు బ్రాహ్మణులే బౌతారు. తమ తల్లి లక్షణాలు రావు, అట్టాగే ఉత్తమ క్షత్రియులు కూడా తమబీజ శక్తిచేత అనులోమ పద్ధతిచేత తమ కులాన్నే కలిగించగలరు. నీవు విరుద్ద క్షేత్రంలో పుట్టుతారు కదా అని శంకించి అడిగావు. కాని, పశుపక్ష్యాదులలో కూడా మహాబ్రాహ్మణులు, రాజులు జన్మించటం మనకు తెలుసును కదా! కాబట్టి మునులకు, రాజులకు కలిగిన సంతానం బీజ ప్రధానమే. వసిష్టుడు, బుశళ్యశృంగుడు, అగస్త్యుడు, వ్యాసమహర్షి మందపాలుడి సంతానం, (ద్రోణుడు, కృపుడు మొదలైన వారు పుట్టిన కథలు విన్నాం కదా! వారలు ఎట్టాంటివారైనారో నీకూ తెలుసును కదా! ఈ సందర్భంలో మనువు చెప్పిన మాటలు వినుము. క మునిజనుల, నదుల, సిద్ధుల, ; జనవంబులు బుద్ధి వృత్తి జర్టింపంగ నె

వ్వనికిన్‌ వశంబు గా; నవి ; తనతన యైనట్ల యై యుదాత్తతం బొందున్‌.' 29

ప్రతిపదార్థం: ముని జనుల=ఐ మునులైన మానవుల; నదుల; సిద్దుల) యోగుల; జననంబులు= పుట్టుకలు; బుద్ధివృత్తిన్‌= ఆలోచనలతో; చర్చింపంగన్‌= తర్కించటానికి; ఎవ్వకిన్‌=ఎంతటి వానికిని; వళంబు కావు= వీలు కావు; తన తన ఐనట్టఐ= తమంత తామై; ప్రత్యేకంగా; ఉదాత్తత= గౌరవం; పొందున్‌= పొందుతాయి.

తాత్చర్యం: మునుల, నదుల, సిద్దుల జన్మ రహస్యాల్లు మనబుద్ధికి తోచినట్టు చర్చించటానికి వీలుకావు. అవి ప్రత్యేకమైనవై తమంత తాము గౌరవాన్ని పొందుతాయి.”

విశేషం: ఏరుల జన్మంబు వీరుల జన్మంబు అని నన్నయ్యగా రన్నారు.

వ. అనిన విని యుధిస్టిరుండు. 30 తాత్పర్యం : అనగా విని ధర్మరాజు (ఇట్టా అడిగాడు).

ఆ. 'అనఘ! దానపాత్ర మగుట విఫ్రుండు లింగి ; యైనచో యలింగుం దై చరించు

టనొ యెటుంగం జెప్పు' మనవుడు గాంగేయు. డిట్టు లనియె నమ్మహీశ్వరునకు. 31

ప్రతిపదార్థం: అనఘ!= మహాత్మా! విప్రుండు= బ్రాహ్మణుడు; దొనపాత్రము= దానమునకు యోగ్యుడు; ఆగుటజ కావటం; లింగిఐనచోజ లింగవృత్తి కలవాడు కావటంవలననా! (లింగవృత్తిజ ఆచారపరంగా బాహ్యంగా జీవించేవాడు); అలింగుండు+ఐ= సన్న్యాసియై; విరక్తుడై; చరించుటనొ= తిరగటం వలననా; ఎజుంగన్‌= తెలిసేటట్టు; చెప్పుము; అనవుడున్‌= అనగా; గాంగేయుండు= భీష్ముడు; ఆ+మహీశ్చరునకున్‌= ఆ రాజుతో.

ఆనుశాసనికపర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము షేక్ష3 తాత్పర్యం: (బ్రాహ్మణుడు దాన యోగ్యుడు కావటం వాడి వృత్తి విశేషంతోనా? లేక విరక్తుడై బ్రతకటంవలననా?”

ఆని ధర్మరాజు (ప్రశ్నిస్తే గంగాపు(త్రుడు ఇట్లా అన్నాడు: విశేషం: లింగం= గుర్తు; (బ్రాహ్మణుడు ఆచారాలు (లింగం) బాహ్యంగా అనుసరిస్తూ జీవించేవాడు. అఆలింగుడు= బాహ్యమైన గుర్తు లేమీ లేకుండా విరక్షబుద్దితో జీవించేవాడు. భీష్ముండు ధర్మరాజునకు దానపొత్రభూతులతెజుం గెటింగించుట (సం. 13-23-1) క విను, సద్ద్విజుండు, నిజవ । ర్తనమునం జరియించుచున్న దానార్హత్వం బున వెలుంగు, లింగియమైనను ।; మనుజేంద్ర! యల్ళింగపృ్ఫత్తి మహితుం దేనిన్‌.' 32 ప్రతిపదార్థల: మనుజ+ఇంద్ర!= మానవులకు ,అధిపతివైన" రాజా!; వినుజవినుము; సత్‌= మంచి; ద్విజాండు= (బ్రాహ్మణుడు; లింగిఐననున్‌= బాహ్యాచార సంపన్నుడైనా; నిజజ తన కులానికి తగిన; వర్తనమునన్‌= ప్రవర్తనతో; చరియించుచున్‌+ఉన్నన్‌= బ్రతికితే; దాన+అర్హత్వంబునన్‌= దానానికి యోగ్యమైన లక్షణంతో; వెలుంగున్‌= ప్రకాళిస్తాడు; అలింగవృత్తి= బాహ్యచిహ్నాలు లేని విరక్త చిత్తంతో; మహితుండు+ఏనిన్‌= గొప్పవాడైతే. ,తాత్పర్యం: 'తనకులానికి తగిన ఆచారవ్యవహారాలతో బ్రతుకుతూ, మనస్సులో సర్వ చిహ్నాలకు అతీతుడైన వాడు దానయోగ్యుడు." వ అనుటయు. బాండవాగ్రజుండు. ఏం తాత్పర్యం: అని అనగా విని ధర్మరాజు, తే. "శ్రద్ధ సాలంగం గల్గిన జనము లిచ్లు। భూరిదానముల్‌ దురితంబుం బొంద నేర వేయెడల' నని తలంచెద నేను బుద్ధిం; ననుదు నాత్తని కతం డిట్టు'లను నృపాల! 34 ప్రతిపదార్థం; నృపాల!= రాజా! (శ్రద్ద= విశ్వాసం; చాలంగన్‌= ఎక్కువ; కల్లిన= ఉన్న జనములు= మనుష్యులు; ఇచ్చు= ఇచ్చే; భూరి= 'పెద్ద; దానముల్‌= దానాలు; దరితంబు= పాపం; పొందనేరవు; ఏ ఎడలన్‌= ఏ సందర్భంలోనూ; అని; నేను; బుద్ధీన్‌= మనస్సులో; తలంచెదన్‌= అనుకొంటాను; అనుడున్‌= అనగా; ఆతనికిన్‌= ధర్మరాజుతో; అతండు=, భీష్ముడు: ఇట్టులు= ఈ విధంగా; అనున్‌= అన్నాడు. తాత్పర్యం: రాజా! 'శ్రద్దతో జనాలిచ్చే గొప్పదానాలు పాపం పొందవని అనుకొంటాను'అని ధర్మరాజు అనగా భీష్ముడు. క “నరవర! దుర్ద్థాంతు లయినం : బరిపూతులు త్రద్ధ గల్గు భవ్యులుం దొ రా దర మొప్ప నిచ్చు దానము ; దురితహరమ కాక, కీడు దొడరునె యెందున్‌?” 3ెక్‌ ప్రతిపదార్థం: నరవర[!= మానవశ్రేష్టుడా! రాజా! దుర్దాంతులు= అణచరాని గొప్పతనం కలవారు; అయినన్స్‌= అయితే; పరిపూతులు= పవిత్రులు; గ్రద్ధజ విశ్వాసం; కల్గుజ కలిగిన; భవ్యులు= మహాత్ములు; తారు= తాము; అదరము= ప్రేమ; ఒప్పన్‌= (ప్రకాశించగా; ఇచ్చు= ఇచ్చే దానం; దురితహరమ కాక= పాపం పోగొట్టేదే తప్ప; కీడు=ఐ ఆపద ఎందున్‌= ఎక్కడైనా.; తొడరునె?= కలుగునా; తొత్పర్యం: “రాజా! మహా పవిత్రులు, శ్రద్ద కలిగినవారు, ఆదరంతో చేసిన దానం పోప పరిహారం చేస్తుందే తప్ప పాపం కలిగించదు.

146 ర్రీముదాంధ్ర మహాభారతము స్‌. అనుడు ధర్మాళ్మజు డతనితో 'దైవ కా । ర్యము నష్ట, విప్రుని నతిపరీక్షి తునిం జేయ వలయునే? యనఘ! పైతృకము వి । ధంబున నున్న నాతండు, నీవు “-దలంచిన యెట్టిద తగవు? నాఖుదు నా నృ; పాలుం డపూర్వ సంబంధి సూరి యాజి తపోనిత్యులందు సత్వాత్రము :; లెవ్వార?లనుటయు 'నింతవట్టు తే. వారు సత్వాత్రముల, వంశవర్య ధర్మ; భాషణమ కాని తత్రియాపరత లేని యట్టివానికి నరుండు హేమాదు లిచ్చి; పొరయు--బదియేండ్లు నరకానుభూతి' ననియె. 36 ప్రతిపదార్హం: అనుడున్‌=అనగా ; ధర్మ+ఆత్మజుండు=జ యమునికొడుకు ధర్మరాజు: ఆతనితోన్‌= భీష్ముడితో; దైవకార్యము= దేవతా పూజలు; అషప్ప= ఆ సమయంలోనే; విప్రునిన్‌= (బ్రాప్మాణుడిని; అతి= మిక్కిలి; పరీక్షితునిన్‌= పరీక్షించబడేవాడిగా; చేయన్‌వలయునే?= చేయవలెనా?; పైతృకవిధంబునన్‌= పితృదేవతా కార్యాల (శ్రాద్ధం మొదలైన) వేదం చెప్పిన కార్యాలు 1 దైవకార్యం-దేవతలను పూజించటం, 2. పితృకార్యం-పితృదేవతలను పూజించటం; అనఘ!= పుణ్యాత్ముడా!; అనుడున్‌= అనగా; ఆతనికిన్‌= ధర్మరాజుకు; అతండు= భీష్ముడు; ఇట్టులు= ఈ విధంగా; అనున్‌= అంటున్నాడు; నీవు= ధర్మజా! నీవు; తలచినఅట్టిద= ఆలోచించినదే; తగవుజ న్యాయం; నావుడున్‌; ఆ నృపాలుండు= అ రాజు; అ పూర్వ= పూర్వం లేనిదానితో; సంబంధి= సంబంధంకల; సూరి= పండితుడు; యాజి= యజ్ఞం చేసినవాడు; తపో నిత్యులు= నిత్యం తపస్సు చేసేవారు; ఆందున్‌= వీరిలో; సత్‌= మంచి; పాత్రములు= దానం పుచ్చుకొనటానికి యోగ్యులు; ఏ+వారు= ఎవ్వరు; అనుటయున్‌= అంటే; ఇంతవట్టువారు= నీవు చెప్పినవారంతా; సత్సాత్రముల= యోగ్యులే; వంశవర్య[= కులోద్దారకా!? ధర్మ భాషణామకాని= మాటలలో ధర్మమే తప్ప; తత్‌= ఆ ధర్మసంబంధమైన; (క్రియాపరతజ= పనులు చేయాలన్న ఆసక్తి లేనిఅట్టివానికిన్‌=ఐ లేనటువంటి వాడికి; నరుండు= మనుష్యుడు; హేమ+ఆదులు= బంగారం మొదలైనవి; ఇచ్చి= దానం చేసి; పదిఏండ్లుజ పదేళ్ళు: నరకజు నరకంలో; అనుభూతిన్‌= అనుభవాన్ని; పొారయున్‌= పొందుతాడు; అనియెన్‌= అన్నాడు. తాత్పర్యం: ధర్మరాజు భీష్ముడితో ఇట్లా అన్నాడు: 'దేవ పితృకార్యాలలోనే బ్రాహ్మణుడిని పరీక్ష చేసికొని దానాదు లివ్వాలా?” అనగా భీష్ముడు 'నీయాలోచన సరైన' దేనని పలికాడు. ధర్మరాజు మరల ఇట్లా అడిగాడు: “అపూర్వమైన దైవ సంబంధంకల పండితులు, యజ్ఞం చేసినారు, తపస్వులు, వీరిలో ఎవరు దానయోగ్యులు? అని ధర్మరాజు అడుగగా భీష్ము డన్నాడు “వీళ్ళంతా యోగ్యులే'నని చెప్పి, ఎవడు ధర్మపన్నాలు చెప్పుతూ వాటిని ఆచరించడో వా డయోగ్యుడు. వాడికి దానమిస్తే నరకమే ఫలం” అన్నాడు. నవ. అని భీష్ముడు వెండియు. 37 తాత్పర్యం: అని భీష్ముడు పలికి ఇంకా (ఇట్టా అన్నాడు). క '*' ధరణియు, గాశ్యప, వైశ్వా। నర, మార్మండేయు లోలిన జగద్ధిత వా కరులై రొక్కెడ; వారొక । మరి గోస్టీనిరతి నుండి మనుజాధీశా!. 38 ప్రతిపదార్థం: మనుజ+అధి+ఈశా[!= ప్రజలకు అధిపతివైన రాజా!; ధరణియున్‌= భూమి; కాళ్యప= ఒక మహర్షి వైళశ్వానరజ అగ్ని; మార్కండేయులు= మార్కండేయ మహర్షి ఓలిన= (క్రమంగా; జగత్‌+హిత= లోకానికి మేలైన; వాక్సరులు+ఐరి= సంభాషణా తత్సరులు అయిరి; ఒక్క+ఎడన్‌= ఒకచోట; వారు; ఒకమరి= ఒకసారి; గోస్టీనిరతిన్‌= చర్చా సమావేశంలో ; ఉండినజ=ఉన్నవారై. తాత్పర్యం: ఒకసారి భూదేవి, కాశ్యపుడు, అగ్గి, మార్కండేయుడు ధర్మవిచారణ చేస్తూ లోకానికి మేలు చేసే మాట లన్నారు. వాటిని (క్రమంగా చెప్పుతాను వినుము.

ఆమనశాసనికపర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము కతర్‌

వమ అవ్వాక్యంబు లాకర్ణింపుము, 39 ప్రతిపదార్థం: ఆ+వాక్యంబులు= ఆ వాక్యాలు; ఆకర్షింపుము= వినుము. తాచ్చర్యం: ఆ వాక్యాలు వినుము. క. _ 'ఘనతర మగు హ్రీ గౌరవ । మున మునింగినం బాప మఖిలమును, రూపు సెడుం

బెనుపున యగ్గలికం బొగడు ; గనిన పయోరాశిం బద్ద గడ్డ్దయుం బోలెన్‌. 4౦0 ప్రతిపదార్థం: ఘనతరము అగు= చాలా గొప్పదైన; హ్రీజఐ సిగ్గు; గౌరవమునన్‌= గురుత్వంలో - ఎక్కువ సిగ్గులో; మునింగినన్‌= మునిగితే; పెనుపునన్‌= విస్తారంలో; అగ్గలికజ ఆధిక్యత; పాగడు= పొగడ్త; కనినజ పొందిన; పయోరాళిన్‌= సము(ద్రంలో; పడ్డ= పడిన; గడ్డయున్‌= మట్టిగడ్డ; పోలెన్‌= వలె; పాపము అఖిలమున్‌= పాపమంతా; రూపుచెడున్‌= నశిస్తుంది. తాత్పర్యం: గొప్ప సిగ్గు కలిగి ఉంటే విశాలమైన సముద్రంలో పడ్డ గడ్డవలె పాపాలన్నీ నశిస్తాయి. విశేషణ: అలం: ఉపమ. తే. సత్కులంబునం బుట్టుట, సకలవేద , ములు6 బురాణంబులును, శాస్త్రములును జదువు

టయును సద్గతి. జేయం బ్రౌధములు గావు ; శీలసొమరగ్రి లేని దుశ్చేప్టెతునకు. తశ ప్రతిపదార్థం: శీల= మంచిస్వభావం యొక్క; సామ(గ్రిజ సాధనం; లేని; దుస్‌= చెడ్డ; చేష్టితునకున్‌= చేష్టలు కలవాడికి; సత్కులంబునన్‌= మంచికులంలో; పుట్టుటజఐ జన్మించటం; సకలజ అన్ని; వేదములు; పురాణములుజ బగవరాదులు! శా(స్తములును= సాంఖ్యం యోగం వంటి శాస్త (గ్రంథాలు; చదువుటయునున్‌= చదవటం; సత్‌గతిన్‌=ఐ మంచి స్థితిని, సుగతిని; చేయన్‌= చేయటానికి; ప్రాఢములు కావు= సమర్థం కావు.

స దువుకొ తాత్పర్యం: శీలంలేనివాడు ఎంత గొప్ప కులంలో పుట్టినా, అన్నివేదాలూ, పురాణాలూ, శాస్త్రాలూ చదువుకొన్నా వాడికి అవి సద్దతుల నీయలేవు.

ఈ, పలు సదువులు సదివి, పండిత మానియ్రైై, ; తనదు విద్య నొరుల ఘనయశంబుం శ దూలపుచ్చునట్టి దుష్టాత్మకుని బ్రహ్మ। హత్య వొందు; సందియంబు లేదు. ప్రతిపదార్థం: పలు= అనేకం; చదువులు= శాస్త్రాలు: చదివి= అభ్యసించి; పండిత మానిఐ= పండితుడననుకాంటూ ఉండేనాడు: తనదు= తన; విద్యన్‌= చదువుతో; ఒరులన్‌= ఇతరుల; ఘనజ గొప్ప; యశంబున్‌= కీర్తినీ; తూలపుచ్చునట్టి= గడ్డ చవల ఒంగో / శ దుష్టాత్మకునిన్‌= చెడ్డ మనస్సు కలవాడిని; బ్రహ్మహత్య= (బ్రాహ్మణుడిని చంపితే కలిగే పాపం; పొందున్‌= పొందుతాడు; సందియంబు= సందేహం; లేదు= లేదు, తాత్పర్యం; అనేక విద్యలు నేర్చుకొని, పండితుడననే అహంకారంతో తన విద్యచేత ఇతరుల కీర్తిని గడ్డిపోచవలె భావించే దుర్మార్లడికి (బ్రహ్మహత్యా పాపం కలుగుతుంది. అందులో సందేహం లేదు. తే. వాజిమేధముల్‌ వే యొక్క వలన. బెట్టి, ; యలఘు సత్యంబు దక్కటివలనియందు నిల్పి తులం దూపంగా, సత్యనిష్ట లోని ; యర్థమున కెత్తు వచ్చె నయ్యధ్వరములు. తప బ్రతిపదార్ధం: వే= వేయి; వాజి మేధముల్‌= అశ్చమేధ యజ్ఞాలు; ఒక్క వలనన్‌= ఒక ప్రక్కన; పెట్టి= ఉంచి; అలఘు= గొప్ప; సత్యంబే= సత్యవాక్యం; తక్కటినియందున్‌ నిల్పి= మిగిలిన రెండవ ప్రక్కనుంచి; దిక్కున; తులన్‌= (త్రాసులో; తూపంగాన్‌=

146 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తూస్తే; సత్యనిష్టలోని= సత్య నియమంలో ఉన్న; అర్హమునకున్‌= సగానికి; ఎత్తు= బరువు, తూకం; వచ్చెన్‌= వచ్చింది; ఆ+అద్వరములు= ఆ యజ్లాలు.

ల తాత్పర్యం: వేయి అశ్చమేధాలు ఒక ్రక్కా, మరొకప్రక్క సత్యవాక్యాన్ని పెట్టి తూస్తే ఆ యజ్ఞాల బరువు సత్యవాక్యానికే సగం తూకం వచ్చింది.” వ. అనియిట్లు పర్తిల్లు నాలుగు వాక్యంబులుం జెప్పి, క! తాత్సర్యల: అని ఈ విధంగా ప్రవర్తించిన నాలుగు మాటలు చెప్పి, విశేషం: నాలుగు మాటలు= లోకంలో పలుకుబడి ఇక్కడ నల్లోరు చెప్పిన మాటలు - అని రెండర్జాలు. తే. .' బ్రహ్మచర్యంబు కంటెను, బరము మద్య । మాంసములు రెండు నుడుగుట మనుజనాథ!

లోకయాత్ర వాటించు చలోలుపతయు : శమముం గల్లి వర్తించుట శౌచవిధము."” తక్‌ ప్రతిపదార్థం: మనజనాథ!= రాజా[ మద్య= కల్టు (సారాయి); మాంసములు= నంజుళ్ళు; రెండును= రెంటినీ; ఉడుగుట= మానటం; (బ్రహ్మచర్యంబు కంటెను= (బ్రహ్మచారిగా ఉండటం కంటె; పరము= (శ్రేష్టం; లోకయా(త్ర= (బ్రతుకు తెరువు; పాటించుచున్‌= నడుపుకొంటూ; ఆలోలుపతయున్‌= విరక్తి; శమమున్‌= కామం, (క్రోధంవంటివి లేకుండా శాంతి; కటి వర్తించుట= (బ్రతకటం; శౌచవిధము= శుచిత్వ మార్గం. తాత్పర్యం: “రాజా! మద్య మాంసాలు మానటం (బ్రహ్మచర్యం కంటె గొప్పది. సంసారయాత్ర చేస్తూ కూడా దేనియందు ఆసక్తి లేకుండా శాంతితో బ్రతకటమే శౌచమంటే'. వు అనిన విని, యజాతశత్రుండు “ధర్మంబు నర్ధంబును గామంబును నాచరించు కాలంబు లెజింగింపవే'

యనుటయు నాపగేయుం డతని కిట్లనియె, 46 ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌ విని = అని పలుకగా ఆలకించి; అజాతశ్యతుండు= శత్రువులు లేనివాడు; దర్మజుడు; ధర్మంబు, అర్హంబును, కామంబునుజ=ధర్మ అర్థ కామాలన్న పురుషార్దాలను; ఆచరించు=ప్రచరించే; కాలంబులు= సమయాలు; ఎజింగింపవే అనుటయున్‌= తెల్పుమా అనగా; ఆపగేయుండు= గంగానది కొడుకు - భీష్ముడు: అతనికిన్‌= ధర్మరాజుతో; ఇట్టు+అనియెన్‌= ఇట్లా అన్నాడు. చొత్పర్యం: 'ధర్మార్హ కామాలను ఆచరించే వేళలు ఏవి?" అని ధర్మరాజు అడుగగా భీష్ము డిట్టా అన్నాడు. తే. *రేపకడయును, బగలును, మాపు, వరుస | నర్ధ ధర్మ కామంబులు నాచరింప

వలయు; వానయం చాసక్తి వలదు; సక్తుం; డయ్యె నేనియు మేలు ధర్మాభినిరతి." శ్‌7 ప్రతిపదార్థం: వరుసన్‌= (క్రమంగా; రేపకడయును= తెలవారు జాము; పగలునుజ పగటిపూట; మాపు= సాయంకాలం; అర్థ

ధర్మ - కామంబులు;=ధర్మము, అర్హము, కామము; ఆచరింపన్‌= చేయగా; వలయున్‌= వలెను; వానియందున్‌= వాటిపై;

ఆసక్తి= అనురక్తి; వలదుజ వద్దు; సక్తుండు= అనురక్తుడు; ధర్మ+అభినిరతిన్‌= ధర్మాచరణంలో; అయ్యెనేనియున్‌= అయితే; మేలు= మంచిది. తాత్పర్యం: “అర్ధం తెలవారు జామున, ధర్మం పగలు, రాత్రిపుట కామం - ఈ వరుసలో ఆచరించాలి. అయినా అర్ధకామాలసై అంత ఆసక్తి ఉండటం మంచిది కాదు. ధర్మాచరణంలో ఆసక్తి ఉంటే చాలా మంచిది. లేదా

ఆనుశానవికపర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము క్షేడ7

అర్హకామాలు ధర్మదృష్ట్యా ఆచరించటం మంచిది.” వ. అని మజియును. 48 తాత్పర్యం: అని ఇంకా. క. *విను, గురుపూజన విప్రా । రనము లధిక పుణ్యములు, ధరావల్లభ! వి

తుని నిందించుటయును, న : గ్మిని వేదము విడుచుటయును గిల్టితమముల్‌.” తం ప్రతిపదార్థం: ధరాజ భూమికి; వల్లభ[= రాజా; వినుజ వినుము; గురుపూజనజ గురువులను పూజించటం; వి(ప్ర= బ్రాహ్మణుల; అర్చనము= పూజ; పుణ్యములు పుణ్యాన్ని కలిగించే పనులు; విఫ్రునీన్‌= బ్రాహ్మణుడిని; నిందించుటయును= తిట్టటం; అగ్నినిన్‌= అగ్నిదేవుడినీ; వేదమున్‌= వేదాన్ని; విడుచుటయున్‌= త్యజించటం; కిల్చిషతమముల్‌= మహాపాపాలు-. తాత్పర్యం: “రాజా! గురువులను, బ్రాహ్మణులను పూజించటం పుణ్యం. (బ్రాహ్మణ నిందా, వేదాన్నీ, అగ్నులను విడవటం మహాపాపం. సీ. అనుటయు, ధర్మనందనుండు 'దానంబుల | కెవ్వరు పాత్రంబు లేర్పరింపు"

మనిన 'సద్ధర్ములు, నక్రోధనులు, సత్య । రతులు, బాంతులును, ధీరత్వ యుతులు,

చానపాత్రములు, వేదంబు సొంగంబుగాం; జదివి షట్మర్మ నిష్టలం దొదంగి తే. తత్తవిదులైన బ్రాహ్మణోత్తముల కీగి । విను సహాస్రగుణంబగు, విశ్రుత శ్రు

తంబుం బ్రజ్ఞయు, శీలవృత్తములుం గలుగు : వారి కిచ్చుట, వంశవిస్తారకంబు." 50 ప్రతిపదార్థం: అనుటయున్‌=అని భీస్ముడు చెప్పగా ; ధర్మనందనుడు= ధర్మరాజు; దానంబులకున్‌= దానాలకు; ఎవ్వరు; పాత్రంబులు= యోగ్యులు; ఏర్పరింపుముజ వేర్వేరుగా చెప్పండి; అనినన్‌=అని ధర్మజుడు అడుగగా : సద్ధర్ములు= మంచి ధర్మనిష్ట కలవారు; అ(క్రోధనులు= కోపం లేనివారు; సత్యరతులు= సత్య నిష్టులు; దాంతులునున్‌=ఐ మనో ని(గ్రహం కల్గవారు; ధీరత్వయుతులు= ధైర్యంతో కూడినవారు; నిజకర్మనిరతులున్‌= తమకు విధించిన కర్మలు చేసేవారు; విజిత= జయించబడిన; ఇం(ద్రియులున్‌= ఇంద్రియాలు కలవారు; సర్వభూతహితులున్‌= అన్ని భూతాలపై (ప్రేమ కలవారు; అలుబ్బులున్‌= లోభంలేనివారు; శుచులు= పవిత్రులు; దానపాత్రములు= దానయోగ్యులు; స+అంగంబుగాన్‌= జ్యౌతిషం మొదలైన అంగాలు గల; వేదంబున్‌= వేదాన్ని చదివి; షట్కర్మనిష్టులన్‌= ఆరు కర్మలయందు నియమం; తొడంగి= పూనుకొని; తత్త్య విదులు+ఐన= తత్వం తెలిసిన; (బ్రాహ్మణ+ఉత్తములకున్‌= ఉత్తములైన (బ్రాహ్మణులకు; ఈగి= దానం చేయటం; విను=వినుము; సహస్ర గుణంబు+అగున్‌= వేయిరె ట్టవుతుంది; విశ్రుత= విస్తారమైన; (శ్రుతంబున్‌= శాస్త్రము; ప్రజ్ఞయున్‌= (ప్రతిభ; శీల స్వభావం; వృత్ర్త్రంబున్‌= (ప్రవర్తన; కలుగుజ కలిగిన; వారికిన్‌? ఇచ్చుట= దానమివ్వటం; వంశవిస్తారకంబు= కులాన్ని విస్తరింపచేస్తుంది. తాత్పర్యం: 'దానయోగ్యు లెవ్వరో వేర్వేరుగా చెప్పు మని ధర్మరా జడుగగా - భీష్ముడన్నాడు 'ధర్మం చేసేవారు, కోపం లేనివారు, సత్యం చెప్పేవారు, దాంతులు, ధీరులు, నిజకర్మలు చేసేవారు, ఇం(ద్రియ ని([గ్రహం కలవారు, భూతదయ కలవారు, లోభం లేనివారు, శుచులు దానయోగ్యులు. ఆరు అంగాలు గల వేదాన్ని చదివి, షట్కర్మ లాచరించే ఉత్తమ బ్రాహ్మణులకు దానం చేయటం వేయిరెట్లు గొప్ప. గొప్పమేధాశక్తి, ఉత్తమశీలం, ప్రవర్తన కలవారి కిస్తే వంశం విస్తరిస్తుంది.

148 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము విశేషం: షట్కర్మలు : 1. యజ్ఞం చేయటం, 2. యజ్ఞం చేయించటం, 3. వేదం చదవటం, 4. వేదం చదివించటం, 5.దానం చేయటం, 6. దానం పుచ్చుకొనటం. వు అని నిర్దేశించి భీష్ముండు వెండియు. ద్‌1 తొత్సర్యం: అని స్పష్టంగా నిరూపించి భీష్ముడు ఇంకా (ఇట్టా అన్నాడు). ఆ. *“యోగ్యుం డైన విప్రం డొకరుండు సంతృప్తిం; బొంద వధిక తృప్తి బొందు దేవ వితతి, ముని సమూహ పితృ సమాజములు; న , ట్లగుట వెదకి తెచ్చు నది విశిష్టు' 52 ప్రతిపదార్హం: యోగ్యుండు+ఐన= పాత్రుడు, తగినవాడు అయినని విఫ్రుండు= బ్రాహ్మణుడు; ఒకరుండు= ఒక్కడు; సంతృప్తిన్‌= సంతోషం; పొందన్‌= పొందితే; దేవ= దేవతల; వితతి= సమూహం; అధికజ మిక్కిలి; తృప్తిన్‌= తుష్టిని; ముని= మునుల; సమూహముజ గుంపు; పితృజ పితృదేవతల; సమాజము= సంఘం; సమూహం; పొదున్‌=పొందుతుంది; అట్టు+అగుటన్‌= పొందుతుంది (దేవతలవలెనే); విశిష్టున్‌= ఉత్తముడిని; వెదకి=ఐ వెతికి - అన్వేషించి; తెచ్చునది= తేవాలి. తాత్సర్యం: 'ఉత్తమ (బ్రాహ్మణుడిని ఒక్కడినైనా సంతృప్తిపరిస్తే చాలు. సర్వదేతలు, పితృదేవతలు, మునులు, అంతా సంతోషిస్తారు. కనుక వెదకి వేసారి అయినా ఒక శిష్టబ్రాహ్మాణుడిని తేవాలి. వ. అనిన విని కౌంతేయాగ్రజుం దతనితో 'దేవ పితృ మనుష్య పూజల కాలంబు లెజింగింపవే'' యనుటయు నతండు. 5్‌3 ప్రతిపదార్థం: ఆనినన్‌+విని= అనగా విని; కాంతేయ+అ(గ్రజుండు= ధర్మరాజు; అతనితోన్‌= భీష్ముడితో; దేవ= దేవతల; పితృ= పితృదేవతల; మనుష్య= మానవుల; పూజలకాలంబులు= పూజాసమయాలు; ఎజిగింపవే= తెలుపవా?; అనుటయున్‌= అనగా; అతండుజ= అతడు. తాత్పర్యం: అనగా విని ధర్మరాజు భీష్ముడితో 'దేవతలను, పితృదేవతలను, మనుష్యులను పూజించే సమయాలు తెలుపుము” అని అడిగాడు. భీష్ముడు (ఇట్లా అన్నాడు). క. “వృపవర! పూర్వాహ్టాంబును, ; నపరాహ్లాము దేవ పితృ సమారాధన వి ధ్యుపదిష్ట కాలములు; మ । ధ్యపు సమయము మానుషార్టనార్హం బరయన్‌.” ద్‌4 ప్రతిపదార్థం: నృపవర!= రాజులలో (శ్రేష్టుడవైన ధర్మరాజా! అరయన్‌= విచారిస్తే: పూర్వ+అహ్హంబును= ప్రొద్దుటిపూటా; అపర+అహ్హము= (ప్రొద్దువాటాలే వేళా? దేవజ దేవతలకు; పితృజ పితృ దేవతలకు; సమారాధన= చక్కని పూజ; విధి= బ్రహ్మ, వేదం; ఉపదిష్టః= నిన్దేశించబడిన; కాలములు= సమయాలు; మధ్యపు సమయము= మధ్యాహ్నం; మానుష= నరులను ; అర్భన= పూజించటానికి; ఆర్హంబు= తగినది. తాత్పర్యం: 'ధర్మరాజా! 'ప్రొద్దుటిపూట దేవతల నారాధించాలనీ, సాయంకాలం పితృదేవతలను పూజించాలని, మధ్యాహ్నం మనుష్యులను ఆరాధించాలన్లీ విధి నిర్దేశించాడు". వ. అని చెప్పి మణియు నిట్లనియె. కక తొత్సర్యం: అని చెప్పి, ఇంకా ఇట్లా అన్నాడు:

ఆనుశాసనికపర్వము - ద్వితీయాశ్వానము కడం సీ. 'నరనాధ! కాలహీనంబును, నశుచిసం ; స్కృష్టంబు6 బరిభుక్తశేషమును, న మంత్రకంబును, వీతతంత్రంబుల గీటకే , శ ప్రదుష్టంబు, రాక్షసులు గొండ్రు; మానవీయ ద్రవ్యమేనియు సురపితృ । క్రియల దురాత్మకు లయినవారు గుడిచిన నట్ల యక్కుడుపులం జొనుపక ; మత్తుని, జడుని, నువ్మత్ముం బతితు6 తే: గ్లీబుం గుప్టి, దేవలకుం, జికిత్సకునిని, । వీతనియము, నపస్మారి, శ్విత్రి, రాజ యక్ష్మయుతుని, నర్తకుని, గాయకుని, నెళను । విక్రయుని, వేదవిక్రయు విడువ వలయు. 56 ప్రతిపదార్థం: నరనాథా[= రాజా!; కాలహీనంబును= కాలనియమం లేని; అశుచి=అపవిద్రునిచే? సంస్పృష్టంబు= ముట్టుకొన్నది: పరిభుక్త శేషంబు= తినగా మిగిలింది; అమంత్రకంబును= మంత్రరీ లేనిది; వీత= పోయిన (లేని); తంత్రంబు= పూజా పద్ధతి (కలదీ); కీట= పురుగులు; కేశ= వెండ్రుకలతో; ప్రదుష్టంబున్‌= మిక్కిలి చెడ్డది; రాక్షసులు; కొండ్రు= తీసికొంటారు; మానవీయః= మానవ సంబంధమైన; [ద్రవ్యము+ఏనియున్‌= వస్తువైనా? సుర= దేవతల; పితృజ పితృదేవతల: (క్రియలన్‌= యజ్ఞాలలో: దురాత్మకులు= దుష్టబుద్దులు: అయినవారు=అయినటువంటివారు; కుడిచినన్‌= తిన్నా; అట్ట అంతే; ఆ+కుడుపులన్‌= ఆ తిండ్లలో:; చానుపకజ (వ్రేశించనివ్వక; మత్తునిన్‌= మదించిన వాడినీ; జడునిన్‌= బుద్దిలేనివాడినీ; ఉన్మత్తునిన్‌= పిచ్చివాడిని; సతితున్‌= (బ్రష్టుడైనవాడినీ; క్రీబున్‌= నపుంసకునీ; కుష్టిన్‌= కుష్టరోగినీ; దేవలకున్‌= పూజారినీ; చికిత్సకునినిన్‌= వైద్యుడినీ; వీతనియమున్‌= నియమం లేని వాడిని; అపస్మారిన్‌= అపస్మారం కలవాడినీ (మూర్చరోగ (గ్రస్తుడినీ); శ్విత్రిన్‌= బొల్లికలవాడినీ; రాజయక్ష్మయుతునిన్‌= క్షయరోగినీ; నర్తకునిన్‌= నాట్యంచేసేవాడినీ; గాయకునిన్‌= సంగీత విద్వాంసుడినీ; సోమ విక్రయునిన్‌= సోమరసం అము శకొనేవాడినీ; వేద విక్రయున్‌= వేద విద్యను అమ్ముకొనేవాడినీ (ధనంతీసకొని వేదాన్ని చెప్పేవాడిని); విడున్‌వలయున్‌=ఐ వదలాలి. తాత్పర్యం: “రాజా! కాలనియమం లేకుండా శుచిలేనివి వాటిచే ముట్టుకొన్నదానిని, ఎంగిలి చేసినదానినీ, మంత్రపూతం కానిదానిని, పురుగులు, వెండ్రుకలు కలదీ, పూజాతం(త్రం లేనిదీ అయిన తిండిని రాక్షసులు తింటారు. మనుష్యులకూ, పితృదేవతలకూ సంబంధించిన ద్రవ్యాలను దుష్టబుద్దులు (గ్రహించకుండా చూడాలి. మదించినవాడినీ, బుద్ధిలేనివాడినీ, పిచ్చివాడినీ, బ్రష్టుడినీ, నపుంసకుడినీ, కుష్టరోగినీ, పూజారినీ, వైద్యుడినీ, నియమం లేనివాడినీ, మూర్చరోగినీ, బొల్లివ్యాధి కలవాడిని, క్షయరోగినీ, నర్తకుడినీ, గాయకుడిని, సోమరసం అమ్ముకొనే వాడినీ, వేదాలను విక్రయించుకొనే వాడినీ దానయోగ్యులుగా పరిగణించరాదు. ఆ. వడ్డి కిచ్చి కుదుచువాయడు, ననగ్నియుం : బ్రాణి విక్రయమున బ్రదుకు నతండు, దైవ పిత్యములకుం దగరు, సంధ్యోపాస ; నములు లేనివారు నరవరేణ్య!' 57 (ప్రతిపదార్థ్హం: నరవరేణ్య!= మానవులలో మహోత్తముడా! రాజుశ్రేష్టుడా!; వడ్డికి= వడ్డీకి; ఇచ్చి= డబ్బునిచ్చి; కుడుచువాండు= బ్రతికేవాడు; అనస్నియున్‌= అగ్నిహోత్రం చేయనివాడు; (ప్రాణి= పశుపక్ష్యాదులయొక్క:; విక్రయమునన్‌= అమ్ముకొనటంచేత; 'బ్రదుకునతడున్‌= జీవించేవాడు; సంధ్యా+ఉపాసనము= సంధ్యాకాలంలో చేసే జపాదులు; లేనివారు; టైవజ దేవతా కార్యాలకు (వేసే సేవలకు); పిత్రములకున్‌= పితృకార్యాలకు; తగరు= పనికిరారు. తాత్పర్యం: (బ్రాహ్మణజాతిలో ఎవరైతే అగిహోత్రం, సంధ్యోపాసన మాని వడ్డీ వ్యాపారస్టు లౌతారో, 'ప్రాణులనమ్మి జీవిస్తారో వారు ధైవపితృ కార్యాలలో చేసే దాన్హాలకు తగరు.”

150 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము వ. _అనినవిని ధర్మనందనుండు శంతను నందనునితో 'దైవపిత్యంబు లగు దానంబులకు మత్తమపాత్రంబు లెవ్వ

రెజింగింపవే? యని యడుగుటయు నతం డతని కిట్లనియె. 58 ప్రతిపదార్థం: శంతను నందనునితోన్‌= భీష్ముడితో (శంతనుడి కుమారుడితో); దైవ పిత్యంబులు= దేవతలకు, పితృదేవతలకు 'సంబంధించిన; అగు=అయినట్టి; దానంబులకున్‌= దానాలకు; ఉత్తమజ విశిష్ట పాత్రంబులు= యోగ్యులు ; ఎవ్వరు=ఎవరు; ఎజింగింపవే=తెలుపుమూ; అని అడుగగా; అతండు =భిష్ముండు; అనినిన్‌=ధర్మరాజుకు; ఇట్టు+అనియెన్‌=-ఈ విధంగా చెప్పాడు. తాత్పర్యం: అనగా విని ధర్మరాజు భీష్ముడితో ఇట్టా అన్నాడు:'దైవ కార్యాలలో పితృకార్యాలలో దానం ఇవ్వటానికి ఉత్తములైన యోగ్యులు ఎవ్వరు? నాకు తెలుపుము". ఆ అభ్యర్థనకు సమాధానంగా భీష్ముడు ఇట్లా అన్నాడు:

దైవ పిత్యంబులగు దానంబులకు( బాత భూతుల నిరూపించుట (సం. 13-24-49)

జే టొంది ధనము వాంఛించు నతందు, వ్ర। తంబున కుద్యాపనంబు సేయం

దలంచి యర్థించునతండును, గురుం దల్లి । దండ్రుల సంక్లిష్ట దారపుత్రు

లను బ్రోవం బదునతండును, మహావ్యాధి ని । రాసంబు సేయంగ నాస చేయు తే. నతండు, నిష్పాపుం డైన ధరామరుండు, । నెపుడు భిక్షయ బ్రదుకగునేని నట్టి

యతండు, దైవపిత్రములకు నతిశయంబు | గల్గు పాత్రంబు లగుదురు కౌరవేంద్ర!" 59 ప్రతిపదార్థం: కౌారవ+ఇం(ద్ర!= కురుసంతానంలో రాజా! (కురురాజ్యపాలకా!); భోజన+అర్జులన్‌= అన్నం కావాలని వచ్చినవారిని; తుష్టిన్‌= తృప్తిని; పొందించు అతండును= పొందించేవాడు; తెరువాటువలనన్‌= ద్వారిదోపిడి చేత; తస్కరుల చేతన్‌= దొంగల వలన; చేటు+ఒంది= కీడుపొంది; ధనముజ డబ్బు; వాంఛించు= కోరే; అతండున్‌= వాడునూ; (వ్రతంబునకున్‌= (వ్రతానికి; ఉద్యాపనంబు= ముగింపు; చేయన్‌+తలంచి= చేయాలనుకొని; అక్టించునతండును= డబ్బు యాచించేవాడు; గురున్‌=ఐ గురువును; తలిదండ్రులన్‌= జవనీ జనకులును; సంక్షిష్ట= చిక్కులలోనున్న; దార= భార్య; పుత్రులను= పుత్రులను; ప్రోవన్‌= పోషించుటను; మహావ్యాధి= దీర్హవ్యాధి; నిరాసంబు+చేయన్‌= తొలగించుకొనుటకొరకు; అసచేయునతండున్‌= కోరుకొనేవాడునూ: నిష్పాపుండు= పాపంలేనివాడు; అయిన = అయినట్టి; ధర+అమరుండు= బ్రాహ్మణుడును; పడు+అయినను= పాడువెల వాడు; భిక్షయ= బిచ్చమెత్తుకొనటమే; బ్రదుకు= జీవనోపాధి; అగునేనియున్‌= అయితే; అట్టిఅతండు= అట్టాంటివాడు; దైవ= దైవకార్యాలలో; పిత్ర్య= పితృకార్యాలలో దానాలకు; అతిశయంబులు? మిక్కిలి; పాత్రంబులు= యోగ్యులు. తాత్పర్యం: 'కారవరాజా! దేవతారాధనలలో పితృదేవతారాధనలలో దాన ధర్మాలకు యోగ్యులైనవారిని వినుము. భోజనంపెట్టి తృప్తిపరిచేవాడు, దొంగలవలన అంతా పోగొట్టుకొన్నవాడు, వ్రతోద్యాపన కోరి యాచించేవాడు, గురువు, తల్లి తండ్రి, భార్యా పుత్రులను పోషించుటకై పాటుపడేవాడు, దీర్హవ్యాధిని పోగొట్టుకొనా లనుకొనేవాడు, ఎప్పుడూ భిక్షాటనంతో జీవించే పాపంలేని (బ్రాహ్మణుడు = ఈ అరుగురు ఉత్తమ దానయోగ్యులు.' వ. అని చెప్పి మటీయు నిట్లనియె. 60

జ!

తాత్చర్యం: ఈ విధంగా చెప్పి ఇంకా ఇట్టా అన్నాడు: సీ. ' సత్రంబు, సాలయుం జలిపందిరియు, రచ్చ । కొట్టము వ్రచ్చుట, గురుజనముల

నిందించు, టాగమనింద, దదీయ వి । క్రయవిధి, దద్విలేఖనము, గొండి

ఆనుళాసనికపర్వము - ద్వితియాశ్వానము 151 యము, సంధిభేదన, మన్య కర్మోప జీ । వన, మకృతజ్ఞిత, పారదార వృత్తి, మంత్ర సుశాస్త్ర విధ్వంసనము, మద । లోల, ననాథను, బాలవ్ఫద్ధం తే. దాపసిని, భీతివంచనం దలరంజేయు । టతిథి పుత్రభృత్యులకు నాహారకలన మాచరింపక కుడుచుట, యార్యకోటి ; నిరయహేతువులుగ. జెప్పు నృపవరేణ్య! 61 ప్రతిపదార్థం: నృప్రవరేణ్య!= మహారాజా!; సదత్రంబు= ధర్మ సత్రాలు: సాలయున్‌= సభాశాలలు; చలిపందిరియున్‌= వేసవిలో నీరుపోసేచోటు; రచ్చకొట్టము= రచ్చచావడి; వ్రచ్చుట= (వీటిని) కూల్చటం: గురుజనములన్‌= సెద్దవారిని; నిందించుట= తిట్టటం; ఆగమనింద= వేదనింద; తదీయ= ఆ వేదవిద్యను; వి(క్రయవిధి= అమ్ముకొని బ్రతకటం; తత్‌= అవేదం; విలేఖనంజ= (్రాయటం; కొండియము= కొండెం చెప్పటం; సంధిభేదనము= చేసికొన్న సంధ్ధిని త్రోసిరాజనటం; అన్యకర్మ= ఇతరున కుచితమైన కర్మలతో; ఉపజీవనను= (బ్రతకటం; అకృతజ్ఞత= కృతజ్ఞత లేకపోవటం (చేసినమేలు మరవటం); పారదారవృత్తి= ఇతరుల భార్యలతో వ్యభిచరించటం; మంత్రసుశాస్త్ర విధ్వంసనము= మంచి మం(త్రశాస్తాలను నాశనం చేయటం; మదలోలన్‌= మదంకల చపలచిత్తమును; అనాధను= ఆధారం లేనిదాన్ని; బాలన్‌= చిన్నదాన్ని; వృద్దన్‌= వృద్దురాలిని; తాపసిని= స్రీ సన్యాసిని; భీతిన్‌= భయంతో; వంచనన్‌= మోసంతో; తలరన్‌చేయుట= కలతపెట్టటం; అతిధి= తిధి లేక వచ్చేవాడు (ఎప్పుడైనా సరే వచ్చే చుట్టం); పుత్ర= కొడుకులకు; భృత్య= సేవకులకు; అహార కలనము= తిండిపెట్టటం; ఆచరించక= చేయక; కుడుచుట= (తాను) తినటం; నిరయ= నరక; హేతువులుగన్‌=కారణాలుగా; ఆర్యకోటి= పెద్దల సమూహం; చెప్పున్‌= చెబుతున్నది. తాత్పర్యం: సత్రాలు, సభాశాలలు, రచ్చకొట్టాలు, చలిపందిళ్ళు కూల్చటం, గురువులను, వేదాన్ని నిందించటం, వేదాన్ని అమ్ముకొనటం, వ్రాయటం, కొండెం చెప్పటం, సంధిని ఉల్లంఘించటం, ఇతరులు చేసే వృత్తిని తానుచేయటం (ఇతర వర్ణాలకు చెప్పబడ్డ కర్మలను చేయటం), కృతజ్ఞత లేకపోవటం, పరస్తీతో వ్యభిచరించటం, మం(త్రశాస్తాన్ని ధ్వంసంచేయటం, మదించినది, అనాధ, బాలిక ముసలిది, తపస్విని మొదలైన వాళ్ళను వంచిరచటం, అతిధికి పుత్రులకు సేవకులకు పెట్టకుండా తినటం - ఇవన్నీ నరకద్వారాలని పెద్దలు చెప్పుతున్నారు. సీ. విషశస్త్ర కేశముల్‌ విక్రయించుట, శస్త్ర; ములచేత కన్యాజనులను విప్ర తతిని గోగణమును దణిసిపోవుట, యుపా । ధ్యాయు సభక్తికుం దైన భృత్యు నేరమి లేకయు నెపమిడి యర్థంబు గొనురాజుః బ్రజరక్ష వనికి గలిగి తే. యాచరింబన ఐభ్యుడును, నషనంబు । పలుకుబడి దప్పికొనియెడు పతియు, గోవు ముక్కు గుట్టెడివాండుం దన్ముష్మఘాతి ।; యగునతండు నధోగతి కరుగువారు. 62 (ప్రతిపద్గార్థం: విషశస్త= విషంపూసిన ఆయుధాలు; కేశముట్‌= వెం(డ్రుకలు; విక్రయించుట= అమ్మటం; శస్తములచేతన్‌= ఆయుధాలతో; కన్యాజనులను= కన్యకలను; విప్రతతినిన్‌= బ్రాహ్మణ సమూహాన్ని; గోగణమును=ఆవుల మందలను; తజీసిపోవుట= సమీపించి పోవటం; ఉపాధ్యాయున్‌= గురువును; సభక్తికుండు+ఐ= భక్తితో కూడిన; భృత్యున్‌= సేవకుడిని; విడుపు= విడుచుట; మార్గము "దారిలో; *క్షంప నడిచి= కంపగొట్టి; కొయ్యలు= కర్రలు; ప్రాతి; చెటుచుట= దారి చెడగొట్టటం; నరకంబు *చేయున్‌+అండ్రు= నరకాన్ని కలిగిస్తాయంటారు; నేరమి= శేరం; లేకయున్‌= లేకుండానే; నెప మిడి= ఏదో తప్పు నారోపించి; అర్థంబు= డబ్బును; కొనుశ్చ తీసికొనే; రాజున్‌=ఐ రాజూ; (ప్రజరక్ష= ప్రజలను రక్షించటర6; వినికి కలిగి= వినియుండి; ఆచరింపని= చేయని; 'విభుండునున్ల్‌= రాజును? అప్పనంటు= వస్తువులను ఇల్లడ పెట్టటం; పలుకుబడి= అన్నమాట)తప్పి= మీరి; కొనియెడు=

152 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము (గ్రహించే; పతియున్‌= రాజును; గోవు= ఆవు; ముక్కున్‌= ముక్కును; కుట్టెడివాండున్‌= కుట్టేవాడు; తత్‌= ఆ గోజాతి; ముష్క= వృషణం; ఘాతి= కొట్టేవాడు; అధోగతికిన్‌= (క్రిందిలోకాలకు; అరుగువారు= పోతారు. తాత్సర్యం: విషంపూసిన కత్తులమ్మేవారు, జుట్టమ్ముకొని జీవించేవారు, చేతిలో కత్తిపట్టుకొని కన్యలను, (బ్రాహ్మణులను, ఆవులను సమీపించేవారు, చదువుచెప్పే అయ్యవారిని భక్తిగల భృత్యుడిని విడిచిపెట్టటం, మార్గంలో కంప సాతి కర్రలు నాటి దారిని చెడగొట్టటం, ఇవన్నీ నరకానికి మార్గాలు. (ఇక రాజుల సంగతి) - లేని నెపం పెట్టి డబ్బు గుంజేరాజు, ప్రజలకష్టాలు విని కూడా తీర్చని 'ఫ్రభువూ, ఒక వస్తువును దాచిపెట్టినప్పుడు మాట తప్పి తీసికొనేవాడు - (సామాన్య'ప్రజలు) - ఆవుముక్కు కుట్టేవాడు, ఎద్దువృషణాలు కొట్టేవాడు, అధోగతి పాలౌతారు. సీ. ధర్మంబు భయమున, దారిద్య సంబాధ । మున రోగమును బాపములు. దొణంగం జేంతకునైనం జేసిన దేవకార్యార్థ ।; పశుహింసనంబును, బరమ తపము శుశ్రూషయును గల్లి శత్రుతము సంపాదించి ।; యప్రతిగ్రాహకుం డైన, మద్య మాంస పరస్త్రీ సమాగమ వైముఖ్య ; మున నాశ్రమస్థులం దనకులంబు తే. వారి భరియించినను, హేమవస్త్ర మంది । రాన్నపానంబు లొసంగిన, నాశత్రయంబు దీనులకు నిచ్చినను, హింస మానినను, స । మంచిత స్వర్గలక్ష్మి సిద్ధించు నంద్రు. 63 ప్రతిపదార్థం: ధర్మంబు భయమునన్‌= ధర్మ భీతితో; దారిద్య్య= పేదరికం; సంబాధమునన్‌= మిక్కిలి బాధతో; రోగమును= రోగం; పాపములున్‌= పాపం; తొజంగన్‌+చేంతకున్‌+ఐనన్‌= తొలగద్రోయటానికైనా; చేసిన= చేసినటువంటి; దేవకార్య+అర్రజదేవతల పనికొారకై: పశుహింసనంబును= పశువులను చంపటం; పరమజ ్రేషస్టమైన; తపమును= తపస్సును; శు[్రూషయునున్‌= సేవ; కల్గి= కలిగి; (శ్రుతము= పాండిత్యం, విద్య; సంపాదించి= కష్టపడి పొంది; అప్రతిగ్రాహకుండు= దానం పుచ్చుకొననివాడు; అయినన్‌= అయితే; మద్య= మత్తుపానీయం; మాంస= మాంసం; పరస్త్రీ సమాగమ= ఇతర స్త్రీలతో తిరగటం; వైముఖ్యమునన్‌= విముఖత్వంతో(వ్యతిరేకతతో); ఆ(శ్రమస్టులన్‌= (బ్రహ్మచర్య, వానప్రస్థ, సన్న్యాసాశ్రమాలలో ఉండేవారిని; తనకులంబువారిన్‌= స్వకులస్సులను; భరియించినను= పోషించినా; హేమ= బంగారం; వ'స్త్ర= బట్టలు; మందిరజ ఇల్లు; అన్నపానంబులున్‌= భోజనం; (త్రాగటానికి నీరు; ఇచ్చినన్‌= ఇచ్చినా; హింసజ= జీవరాసులను చంపటం; మానినను= మానినా; సమంచితజ= అందమైన; స్వర్గలక్ష్మి= స్వర్గభోగం; సిద్దించున్‌= లభిస్తుంది, దొరకుతుంది; అం(డ్రుఐ అంటారు. తాత్పర్యం: ధర్మభితితో, దారి[ద్ర్రబాధలోనూ రోగాలను, పాపాలను తొలగించుకొనటానికైనా, దైవటప్రీతికొరకు పశుహింస చేసినా, ఉత్తమ తపస్సు, గురుశు(త్రూష కలిగి పాండిత్యం సంపాదించి కూడ దానం స్వీకరించనివాడైనా, మద్యం, మాంసం, పరవనితాసంగమం మొదలైన వాటియందు విముఖుడై తన కులంవారిని భరించినా, బంగారువ(స్త్రాలూ, మందిరాలూ, అన్నపానీయాలూ ఇచ్చినా, దీనులకు ఆశ్రయమిచ్చినా, హింసమానినా సముచితమైన స్వర్గలక్ష్మి సిద్ధిస్తుందని "పెద్ద లంటారు. సీ. రచ్చకొట్టంబు, నారామంబుం గూపంబుం బ్రపయుః గావించుట, భయభరార్త కోటి. గాచుట, కన్య గోవు, వాహనము, దా । సుని, దాసి నిచ్చుట, దనకు గీడు సేసిన సైంచట, చెలులం జుట్టంబుల6 ; బ్రోచుట, పెక్కండ్ర పొంటెం గార్య మునం బరాక్రముమున ధనమునం దా నల ; జడిపాటు, దుష్కర్మ సరణి బొోరయ

ఆనుళాననికపర్వము - ద్వితీయాశ్వానము 153

ఆ. కునికి, నాకలోకమునకు నిచ్చెన లగు । నెక్కులమునం బుట్టిరేని బహు సు

తుండు, నతికృపాన్వితుండు, వేయు నెలలపై ; బ్రతికినతండు. గండ్రు త్రిదశపదము.” 64 ప్రతిపదార్హం: రచ్చకొట్టంబు= రచ్చచావడి; ఆరామంబు= తోట; కూపంబున్‌= నూయి; ప్రపయున్‌= చలిపందిరి; కావించుట= నిర్మించటం; భయభరజ భయ భారంతో; ఆర్త= దుఃఖితులైన మానవుల; కోటిన్‌= సమూహాన్ని; కాచుట= కాపాడటం; కన్యను, గోవుమ, వాహవమున్‌= మోసేజంతువు (గుర్రం, ఎద్దు); దాసునిన్‌= సేవకుడిని; దాసిని= సేవకురాలిని; ఇచ్చుట= ఇవ్వటం; తనకున్‌; కీడు= ఆపద; చేసినన్‌= కలిగిస్తే సైయట= రక్షించటం: పెక్కం[డ్ర పొంటెన్‌= అనేకులకొరకు; కార్యమునన్‌= పనిలో;పరాక్రమమునన్‌= పరాక్రమంలో; ధనమునన్‌= డబ్బులో; తాను; అలజడిపాటు= అలజడినీ; దుష్కర్మజ చెడ్డపనులు; సరణిన్‌= పద్దతిని; పారయకునికి= పొందకుండా వుండటం; నాకలోకమునకున్‌= స్వర్గలోకానికి; నిచ్చెనలు= మెట్టు; అగున్‌= జొతాయి; ఏ+కులమునన్‌= ఏ కులంలో; పుట్టిరేని= పుట్టినా; బహుజ పలువురు; సుతుండు= కొడుకులు కలడు; అతికృప+అన్వితుండు= మిక్కిలి దయకలవాడు; వేయు= వేయి; నెలలపైన్‌= నెల్లకుపైగా; (బ్రతికినవాండున్‌= జీవించినతడూ; త్రిదశపదమున్‌= స్వర్గలోకాన్ని; కండ్రు= పొందుతారు. తాత్పర్యం: రచ్చచావిడి, తోట, బావి, చలిపందిరి కల్పించటం, భయబాధితులను రక్షించటం, కన్యలను, గోవులను, వాహనాలను, దాసులనూ దాసిని ఇవ్వటం, తనకు అపకారం చేసినవాడిని క్షమించటం, స్నేహితులను, బంధువులను రక్షించటం, పెక్కుమంది కొరకు చేసే కార్యాలలో ధనం వెచ్చించి అలజడి పొందకుండా ఉండటం, దురా శ్రేష్షవర్తనంలో చారకుండా ఉండటం - అనేవి స్వర్షలోక్రాప్తికి నిచ్చెనలవంటివి. ఏ కులంలో పుట్టినా, పెక్కురు కొడుకులు కలిగి మిక్కిలి దయామయుడై వేయి నెలలకాలం బ్రతికినవాడు స్వర్గలోకం చేరుకొంటారు.” వ. అని నిర్దేశించి, 65 తొత్చర్యఅ: అని స్పష్టం చేసి. ఈ. " నరకవాసకారణము నెలింగించితిం : బుణ్యలోక హేతు భూతములును

దేట పడంగం జెప్పితిని, గురుసంతతి , శ్రేష్ట! యింక నేమి సెప్పనలయు? 66 (ప్రతిపదార్థం: కురుసంతతి= కౌరవులలో; (శ్రేస్ట్రజ 'శ్రేష్టుడైనవాడా!, ధర్మరాజా!: నరకవాస= నరకంలో ఉండటానికి; కారణమున్‌= హేతువున; ఎజీంగించితిన్‌=ఐ చెప్పాను; పుణ్యలోక= స్వర్గలోక; హేతుభూతములును= కారణములైనవాటినీ; తేటపడ6గన్‌= స్పష్టంగా; చెప్పితిన్‌=చెప్పాను; ఇంకన్‌= ఇకమీద; ఏమి చెప్పవలయున్‌?= ఏమి చెప్పాలి? తాత్సర్యం;: కౌరవవంశ (శ్రేష్టుడా! నరక్త స్వర్గలోకాలు కలగటానికి కారణాలేవో స్పష్టంగా వేర్వేరుగా చెప్పాను. ఇంకా ఏమి చెప్పాలి? వ అడుగుిమనినం, గౌంతేయపూర్వజుండు శాంతనవుతో 'బ్రహ్మహత్యాసమంబు లని కొందటు గొన్ని కర్మంబు

లుగ్గడింతురు; హింస లేకయు నట్లయ్యెడు నవి యెయ్యవి? వాని నేర్పడ నెజింగింపవే 'యనుటయు నతం

డతని కిట్లనియె. 67 ప్రతిపదార్థం: కౌంతేయ= కుంతీ సంతానంలో; పూర్వజుండు=జ ముందుపుట్టినవాడు - ధర్మరాజు; శాంతనవుతోన్‌= భీష్ముడితో; (బ్రహ్మహత్యా= (బ్రాహ్మాణహత్య - (ఆత్మను అధర్మంతో చంపుకొనటం); సమంబులు= సమానాలు; అనీ కొన్ని కర్మంబులు= కొన్ని పనులు; ఉగ్గడింతురు= చెప్పుతారు; హింసలేకయున్‌= చంపటంలేకుండా; అట్టు= ఆ విధంగా; అయ్యెడునవి= అయ్యేవి; ఎయ్యవి= ఏవి; ఏర్పడన్‌= విడివిడిగా ; ఎతింగంపచే= తెల్పుమూ; అనుయటున్‌ = అనగా; అతండుజ భీస్ముడు; అతనికిన్‌ =

154 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము దర్మరాజునకు; ఇట్టు+అనియెన్‌= ఈ విధంగా చెప్పాడు. తొత్సర్యం: ధర్మరాజా ప్రశ్నిస్తున్నాడు. “కొందరు (బ్రహ్మహత్యతో సమానమైన కర్మలు కొన్ని ఉన్నాయంటారు కదా! హింస లేకుండా ఏ కర్మ అయినా సరే బ్రహ్మహత్య ఎట్టా జాతుంది? అట్లా అయ్యేకర్మ లుంటే వాటిని గూర్చి వివరించండి" అని. అతడితో భీష్ముడు ఇట్టా అన్నాడు: సీ “ దివ్యబోధాఢ్యు వేదవ్యాసమునినాథు నడిగితి నొక్కనాం దధిక భక్తి

నిట్లని యా సంయమ్‌ంద్రుండు గృప నాకు । నెజింగించె, ననఘ! నా యెథింగినట్టి

విధము లెజింగింతు వినుము; విస్రునిం గృశు ।; నామంత్రితునిం జేసి యతండు, గుడువ

వచ్చిన బెట్టమి, వరకులంబును, సార । విదయుః. గల, విప్రవృత్తి గొనుట తే. నీరు ద్రావంగ గోవు లేతేర, విఘ్న। మాచరించుట, బధిర పంగ్వంధ ధనము

లపహరించుట, వేదశాస్త్రాదినింద, । బ్రహ్మహత్య లెట్టట్టుల పారవేంద్ర! 68 (ప్రతిపదార్థం: పొౌరవ+ఇంద్ర= పురువంశరాజా!; దివ్య= దివ్యమైన; బోధ +అఢ్యున్‌= జ్ఞానంచేత ; గొప్పవాడు అయిన ; వేదవ్యాస= అనంతంగా ఉన్నవేదరాశిని నాలుగుగా విభాగం చేసిన కృష్ణద్వైపాయనుడు అను; మునినాధున్‌= ముని(్రేష్టుడిని; అధిక' భక్తిన్‌= మిక్కిలి భక్తితో; ఇట్టు= ఇది ఇట్టా అని; ఒక్కనాండు+అడిగితిన్‌;సంయమి+ఇంద్రుండు= ఆమునినాధుడు; అనఘ!= పుణ్యాత్ముడా!; కృపన్‌=దయతో; నాకున్‌=నాకు; ఎజీంగించెన్‌=తెల్పినాడు; నా ఎజిగినట్టి= ఆయనవలన నాకు తెలిసిన; విధములు=తీరులు; ఎజింగింతున్‌=నీకు చెపుతాను; వినుము= ఆలకించుము; కృట్లన్‌= దీనుడిని; విఫ్రునిన్‌= బ్రాహ్మణుడిని; అమంత్రితునిన్‌+చేసి= ఆహ్వానించి; అతండు= ఆయన; కుడువన్‌= తినటానికి; వచ్చినన్‌= రాగా? పెట్టమి= పెట్టకపోవటం; వరకులంబును= గొప్పకులమునూ; సారవిద్యయున్‌= సారవంతమైన విద్య, విద్యాసారం: కల= ఉన్న; విప్రుని= (బ్రాహ్మణుడి; వృత్తిన్‌= (బ్రతుకు తెరువును; కొనుట= (గ్రహించటం; నీరు= నీటిని; (త్రావంగన్‌= (త్రాగటానికి; గోవులు=ఐ ఆవులు; ఏతేరన్‌=, రాగా; విఘ్నముజ అడ్డంకు; ఆచరించుటజ చేయటం; బధిర= చెవిటివాడు; పంగు= కుంటివాడు; అంధజ= (గ్రుడ్డివాడు వీరియొక్క; ధనములుజ డబ్బులు; అపహరించుట= దొంగిలించటం; వేద శాస్త+ఆది నింద= నాలుగు వేదాలను - ఇతర శాస్త్ర విద్యలను నిందించటం, తిట్టటం; (బ్రహ్మహత్యలు; ఎట్టు= ఎట్లో; అట్టుల=జ అట్లాంటివి. తాత్పర్యం: 'ధర్మరాజా! దివ్యజ్ఞానం కల వేదవ్యాస మునినాథుడిని ఒకసారి అడిగితే ఆయన నాకు చెప్పిన దేదో అదే నీకు చెప్పుతున్నాను. దీనుడైన వేదబ్రాహ్మణుడిని ఇంటికి ఆహ్వానించి అతడికి అన్నం పెట్టకపోవటం, చక్కగా చదువుకొని, మంచి కులం కల వి్రుడి జీవనాధారమైన వృత్తిని చెడగొట్టి వాడి నోరు కొట్టటం, నీరు (త్రాగటానికి వచ్చిన ఆలమందలను తరిమికొట్టటం, చెవిటి, కుంటి, (గ్రుడ్డి వారి డబ్బు దొంగలించటం, వేదశా/స్తాది నింద

ఇవి బ్రహ్మహత్యలతో సమానం. తే అలుకం బురి నూర వనమున నగ్ని యిడుట , । పాపశీలతమై బొంకి బ్రాహ్మణునకు

నధికతర మగు శోకంబు నావహించు, ; టంచితాచార! బ్రహ్మహత్యా సనుములు. 69 ప్రతిపదార్థం: అంచితజ ఒప్పిదమైన; ఆచార!= ఆచారంకలవాడా!; అలుకన్‌=ఐ కోపంతో; పురిన్‌= నగరంలో; ఊరన్‌= ఊరిలో; వనమునన్‌= తోటలో; అగ్నిఇడుట= నిప్పుపెట్టటం; పాపశీలతమైన్‌= పాపస్వభావంతో; బొంకి=ఐ అబద్ధమాడి; బ్రాహ్మణునకున్‌= విప్రునకు; అధికతరమ+అగు= మిక్కిలి ఎక్కువైన; శోకంబున్‌= దుఃఖాన్ని; ఆవహించుట= కలిగించటం; (బ్రహ్మహత్యా సమములు=బ్రహ్మహత్యతో సమానాలు.

ఆమశాసనికపర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 155 తాత్పర్యం: మంచి ఆచారాలను అనుసరించేవాడా! కోపంతో నగరానిక్షీ, ఊరిక్సీ తోటకూ నిప్పుపెట్టటం, పాపస్వభావంతో అబద్ర్ధమాడి (బ్రాహ్మణుడికి మిక్కిలి దుఃఖం కలిగించటం (బహ్మహత్యతో సమానం. విశేషం: ఆచారం= చక్కగా ఆచరించిన వైదికకర్మలు - సం(ప్రదాయానుసారంగా సం[క్రమించేవి. తే. రూహగుణ శీలముల ననురూపుం డైన ; వరుని కీక కన్నియం దన వలసినట్లు

తగని వానికి నిచ్చుట ధర్మదేవ ; తాతనూభవ! బ్రహ్మహత్యాసమంబు.' 70 ప్రతిపదార్థం: ధర్మదేవతాజఐ యముడి; తనూభవ!= కుమారా! ధర్మరాజా! (ధర్మరాజు యముడి అంశతో పుట్టినవాడు): రూప= అందమైన ఆకారంలో; గుణ= మంచిగుణాలలో; కీలములన్‌= అనురూపుండు+ఐన= తగినవాడైన; వరునికిన్‌= పెండ్తికాడుకునకు; కన్నియన్‌= కన్యను; ఈక=జ ఇవ్వక; తన వలసినట్లుజ తండ్రి తనకిష్టమైన వాడికి; ఇచ్చుట ఇచ్చి పెండ్రిచేయటం; (బ్రహ్మహత్యా సమంబు= బ్రహ్మహత్యతో సమానం,

తాత్పర్యం: ధర్మదేవతాంశంలో జన్మించినవాడా! రూపం, గుణం, శీలంలో యోగ్యుడై ఉన్నవాడికి పిల్ల నిచ్చి

చేయకుండా తన ఇష్టం వచ్చినట్టుగా వివాహం చేయటం (బబ్రహ్మహత్యతో సమానం.

విశేషం: రూపరి= కంటికి కనిపించే శరీర సౌందర్యం, గుణం= మనస్సునకు సంబంధించిన అందం. శిలం= ఆత శైకు సంబంధించిన

అందం. ఈ మూడు ఉన్నవాడికిచ్చి వివాహం చేయటం ధర్మం.

భీష్ముండు ధర్మరాజునకు. బుణ్యతీర్థ విశేషంబుల నెజింగించుట (సం. 13-26-1)

వ. అనిన విని యజాతశత్రుండు, గంగాపుత్తుతోం 'బుణ్యతీర్థ విశేషంబులు వినవలయం జెప్పవే యనుటయు నమ్మహీపతికి నమ్మహితాత్సుం డిట్లనియే: 'తొల్లి గౌతముం డడుగ నంగిరసుండు దీర్ధంబులు గొన్నింటి ప్రకారంబు సెప్పి; నప్పరిపాటి సెప్పెద; నాకర్ణింపుము. 71

ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌విని=అని భీష్ముడు చెప్పగా ఆలించి; అజాతళత్రుండు= ధర్మరాజు: గంగా పుత్రుతోన్‌= భీష్ముడితో;

పుణ్యతీర్హ= పుణ్యక్షేత్రం ప్రక్కన పారే నదుల; విశేషంబులు= ప్రత్యేకతలు; వినవలయన్‌= వినాలని కోరుకొంటున్నాను; చెప్పవే=

ఎరిగింపుమూ; అనుటయున్‌= అనటంతోనే; అమ్మహీపతికిన్‌= ఆ భూమి పతియైన ధర్మజునకు; ఆ+మహిత+ఆత్ముండు= ఆ

మహాత్ముడు; అట్టు+అనియెన్‌=ఈ విధంగా చెప్పాడు; గౌతముండు= గౌతముడనే బుషి అడుగన్‌=చెప్పుమని కోరగా

అంగిరసుండు= ఆ పేరుగల ముని; తీర్థంబులు కొన్నింటి ప్రకారంబు= కొన్ని పుణ్యతీర్షముల విధమ్ములు; చెప్పెన్‌ = తెల్పినాడు; అప్పరిపాటి= ఆ విధానం; చెప్పెదన్‌= చెప్పుతాను; ఆకర్షింపుము= వినుము.

తాత్పర్యం: అనగా విని ధర్మరాజు 'పుణ్యతీర్జాల విశేషాలు చెప్పు” మని అడుగగా భీష్ము డిట్లా అన్నాడు: 'పూర్వం

నీనలెనే గౌతము డడిగితే అంగిరసుడు చెప్పిన విధానం నీకు చెప్పుతాను వినుము.

సీ. సప్తదినంబులు చంద్రభాగను, విత । స్తను, నూరి మాలినిం దగ వసించి యాహారవిరహితుండై యుండ ముని సమా । నుం దగు గాళ్షీర మండలమున నదులు గొన్ని మహావనము సొచ్చి పాలు ది । వంబు సిద్ధించుం దదంబుసేవం। బుష్కరమ్ముం బ్రభాసమును, నైమిశము, నింద్ర। మార్గంబు, దేవికా స్వర్ణబిందు

తే. లును, సమవగాహనంబున జనుల నప్పు : రస్పమేత విమానవర్తనులం జేయు నవనినాథ! హిరణ్యబిందువుం గుశేశ | యంబు, నెల్ల పాపంబుల సపనయించు. శల

156 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ప్రతిపదార్థం: చంద్రభాగను, వితస్త, ఊర్మిమాలినిన్‌= అన్న ఈ మూడు నదులలో; సప్రదినంబులు= ఏడు రోజులు; తగన్‌= ఆచారయుక్తంగా; వసించి= (తీరంలో) నివసించి; ఆహార విరహితుండు+ఐ= అన్నంలేకుండా ఉపవాసంచేస్తూ; ఉండన్‌= ఉంటే; ముని సమానుండు+అగున్‌= మునితో సమానుడౌతాడు; కాళ్మీర మండలమునన్‌= కాశ్మీర దేశంలో; నదులు కొన్ని= కొన్ని నదులు; మహావనము= సముద్రం (వనంజ= నీరు; మహా= గొప్పు, అధికజలం కలది; చొచ్చి= (ప్రవేశించి; పాజున్‌= ప్రవహిస్తాయి; తత్‌= వాటి; అంబుజ నీటిని; సేవన్‌=ఐ సేవించటంతో; దివంబు== స్వర్గం; సిద్దించున్‌= లభిస్తుంది; పుష్కరము, శన్‌= పుష్కర; (ప్రభాసమునుజ= 'ప్రభాసం; నైమిశమున్‌= న్వైమిశం; ఇంద్రమార్గంబు= ఇం[ద్రమార్గం; దేవికా= దేవిక; స్వర్షబిందులును= న్యర్గబిందువు; సమవగాహనంబునన్‌= చక్కగా న్నానం చేయటంవలన; జనులన్‌=్ట మనుష్యులను: అప్పరః+సమేత= అచ్చరలతో కూడిన; విమానవర్తనులన్‌= విమానాలలో విహరించేటట్టు; చేయున్‌= చేస్తాయి; అవనినాధ= ఓ భూమీశా!; హిరణ్యబిందువున్‌, కుశేశయంబుజ ఈ తీర్జాలు; ఎల్లపాపంబులు= పాపాలన్నీ; అపనయించున్‌= పోగొడతాయి. తాచ్చర్యం: ధర్మరాజా! చంద్రభాగలో, వితస్తలో, ఊర్మిమాలినిలో ఏడురోజులు తగినవిధంగా నివసించి ఉపవాసం చేస్తే నరుడు ముని సమాను డౌతాడు. కాళ్మీర ప్రాంతంలో కొన్ని నదులు మహావనంలో (ప్రవేశించి ప్రవహిస్తాయి. వాటి నీరు సేవిస్తే స్వర్లం లభిస్తుంది. పుష్కరంలో, ప్రభాసంలో, నైమిశంలో, ఇం(ద్రమార్గంలో, దేవికలో, స్వర్గబిందువులో స్నానం చేసిన జనులకు అప్పరసలతో కూడిన విమానయానం లభిస్తుంది. హిరణ్యబిందువు, కుశేశయములు పాపాల నన్నిటినీ తాలగిస్తాయి. విశేషం: పుష్కరం, ప్రభాస, నైమిశం, ఇంద్రమార్గం, దేవిక స్వర్గబిందులు - ఇవన్నీ తీర్చాలు. (వాటిలో). ఈ పుణ్యతీర్థ విశేషాలు శల్యపర్వంలో చెప్పబడ్డాయి. భారతం క్షేత్ర - తీర్ధ విశేషాలను విశేషించి వర్లిస్తుంది. హిరణ్య= బంగారం; బిందువు=ఐ బొట్టు= బంగారం రంగులో నీటి బొట్టు కలది; కుశేశయము= తామరపూలు కలది, వ. గంధమాదనసంగతయైనయింద్రతోయయుం, గురంగ దేశగరతయగు కరతోయయుం, ద్రిరా త్రోపవాసోపేత

స్నాతకులకు నశ్వమేధఫలంబు గలుగం జేయు. 73 ప్రతిపదార్హం; గంధమాదన= ఒక పర్వతం; సంగతఐన= ఆ పర్వతం నుండి (ప్రవహించే; ఇంద్రతోయజ నదిపేరు; కురంగదేశజ ఒక దేశం; గత= ఉన్న; కరతోయయున్‌= నదిపేరు; త్రిరాత్రజ మూడు రాత్రులు; ఉపవాస+ఉపేత= ఉపవాసంతో పాటుగా; స్నాతకులకున్‌= స్నానంచేసేవారికి; అశ్వమేధ ఫలంబు= అశ్చమేధ యాగఫలం; కలుగన్‌+చేయున్‌= కలిగిస్తాయి. తాత్పర్యం: గంధమాదన పర్వతం నుండి (ప్రవహించే ఇంద్రతోయ కురంగదేశంలోని కరతోయ - అనే నదులలో మూడురాత్రు లుపవసించి స్నానం చేస్తే చాలు అశ్వమేధఫలం కలిగిస్తాయి. తే. కనఖలమున, గంగాద్వారమునను, నీల ।; భూధరమునం గుశావర్తమునను, బిల్వ

కమున, సుస్నాతు6 డై పొతకములు దొటంగి ; నాకలోక విహారంబు నరుందు వొందు. 74 ప్రతిపదార్థం: కనఖభలమునన్‌, గంగాద్వారమునను, నీల (నల్లని) భూధరమునన్‌ (కొండలో పుట్టిన నదిలో) కుశావర్తనమునను, బిల్వకమునన్‌- ఇవన్ని నదుల పేర్టు (వాటిలో); సుస్నాతుండు+ఐ= భక్తితో స్నానంచేసినవాడై:; పాతకములు= పాపాలు; తాజంగిన పోగొట్టుకొని; నరుండు= మానవుడు; నాకలోక= స్వర్గలోక; విహారంబు= వాహ్వాళి (సరదాగా తిరగటం); పొందున్‌= పొందుతాడు. తాత్పర్యం: కనఖలము మొదలైన తీర్చాలలో భక్తితో స్నానంచేస్తే చాలు స్వర్గలోకం లభిస్తుంది. క భాగీరథి యెచట నుద : గ్భాగమునను శివుని నెలవు ప్రాంతమునం జనున్‌

ధీగణ్య! యచట నెలకు స । మాగతులగు సురలం గం ద్రనాహారవిధిన్‌. 75

ఆనశాసనికపసర్వము - ద్వితీయాశ్వానము 157 (ప్రతిపదార్థం: ధ్‌గణ్య!= బుద్దిమంతులలో గణింప దగినవాడా!; భాగీరధి= గంగ; ఎచటన్‌= ఎక్కడ; ఉదగ్‌= ఉత్తర; భాగముననుజ= ప్రదేశంలో; శివుని= మహేశ్చరుడి; నెలవుజ స్థానం, ఉండేచోటు; ప్రాంతమునన్‌= ప్రదేశంలో; చనున్‌= ప్రవహిస్తుందో; 'అచటన్‌= అక్కడ; నెలన్‌= ప్రతినెలా; సమాగతులు+అగుజ వచ్చేటటువంటి; సురలన్‌= దేవతలను; అనాహార విధిన్‌= ఉపవాస (వ్రతంతో; కం(డ్రు= చూస్తారు. తాత్పర్యం: గంగానది ఉత్తర దిక్కున శివుడి నివాసమైన కైలాసశిఖరం దగ్గర ప్రవహిస్తుందో అక్కడ ఉపవాసముండే వారికి అక్కడికి ప్రతినెలా వచ్చే దేవతలు దర్శన మిస్తారు. సీ. ఆహార ముడిగి మహాశ్రమంబున నగ్ని; హోత్రియై యొకమాస ముండి నరుండు సకల సిద్ధులు మహాశ్చర్యంబుగాం గను, । జననాధ! భృగుతుంగమను మహా హ్ర దమ్మున వాసరత్రయ ముపవాసి యై । బ్రహ్మవధంబు పాపంబుం దొఅంగు; వినుము! కన్యాకూపమున సాగ్నిహోత్రత । నున్న గీర్తితుం డగు; నుభయలోక తే. ములను సుందరికాహ్రదంబునను దగంగ సకృదుపస్పర్శనము చేసి చారుమూర్తి యై జనంచు; వైమానిక మనంగం బరంగు భవ్యతీర్థంబు సేవించి పదయు దివము. 76 ప్రతిపదార్థం: జననాథ!= ప్రజాపతీ! రాజా[; మహాశ్రమంబునన్‌= (ఆ పేరుగల తీర్ణము) మహాశ్రమంలో; అగ్నిహో(త్రిఐ= అస్నిహోత్రం చేస్తూ; ఒకమాసముజ ఒక నెల; ఉండి; నరుండువ= మనుష్యుడు; మహాళ్చర్యంబుగాన్‌= మిక్కిలి చిత్రంగా; సకలసిద్దులున్‌= అన్ని యోగసిద్దులు; కనున్‌= పొందుతాడు; భృగుతుంగము అను = భృగుతుంగమనే; “పేరుగల; మహాజ గొప్ప: హ్రదమ్మునన్‌= తీర్ణంలో; వాసరత్రయము= మూడురోజులు; ఉపవాసిఐ= ఉపవాస ముండి; (బ్రహ్మవధంబు పాపంబున్‌= బ్రహ్మహత్యాపాపం; తొాజంగున్‌= ౨ఏిడుచును; కన్యాకూపమునన్‌= ఆ పేరుగల కుండంలో (తీర్థం): స+అగ్ని హోత్రతన్‌= అగ్నిహా(త్రంచేస్తూ; ఉన్నన్‌= ఉంటే; ఉభయలోకములను= ఈలోకంలో, పైలోకంలో; క్తీర్తితుండు= క్షీర్షించబడినవాడు; అగున్‌; సుందరిక ఎసుదరిన్‌ అన్న పేరుగల; (హదంబునన్‌= తీర్ణంలో;" తగంగన్‌= చక్కగా; సకృత్‌= ఏ కొంచెమైనా? ఉపస్పర్శనము= జలములను తాకి ; చారుమూర్రిఐ= అందమైన రూపంతో; జనించున్‌= జని స్తాడు; వైమానికము అనంగన్‌+పరంగు= ఆ పేరుతో ప్రసిద్దమైన; భవ్య= (శ్రేష్టమైన; తీర్థంబు= పుణ్యతీర్హం; సేవించి= పూజించి; దివముజ స్వర్గం; పడయున్‌= పొందుతాడు. తాచ్చర్యలం: ఒకమాసంపాటు నిత్యాస్లి పషోత్రిఅయి మహాశ్రమంలో ఉంటే మనిషికి'అన్ని సిద్దులు లభిస్తాయి. చాలా ఆశ్చర్యంగా భృగతుంగమన్న(సరస్సు) తీర్థకుండంలో మూడురోజుల ఉపవాసముంటే బ్రహ్మహత్యాపాపం పోతుంది. కన్యాకూపంలో అన్నిహోత్రిఅయి నివసిస్తే ఇహ, పరలోకాలలో స్తుతించబడతాడు. సుందరికాతీర్ధంలో కొంచెం మునిగితే అందమైన రూపంతో తిరిగి జన్మిస్తాడు. వైమానిక తీర్ధ సేవచేస్తే స్వర్గం లభిస్తుంది. తే కృత్తికాంగార సంసేవ గిల్టిషములం : బాపి నాకంబు జేర్చుం విపాశం ద్రిదిన సములు, గాలికాశ్రమ బ్రహ్మచర్య నియతి । తోడ సేవింప జన్మంబు దొజంగు నరుండు. 77 (ప్రతిపదార్థం; కృత్తికా+అంగములు =కృత్తిక, అంగారముల యొక్క; సంసేవ= పూజ; కిల్చిషములన్‌= పాపాలను; పాపి= పోగొట్టి; నాకంబున్‌= స్వర్గానికి; చేర్చున్‌= చేరుస్తుంది; విపాళన్‌= ఆ పేరుగల నదిలో; త్రి= మూడు; దివసములు= రోజులు; కాలికాశ్రమ= ఆ ఆశ్రమాన్ని ఆశ్రయించి; బ్రహ్మచర్య నియతితోడన్‌= (బ్రమ్మచర్య నియమంతో; సేవింపన్‌= కొలిస్తే! నరుండుజ మనుష్యుడు; జన్మంబున్‌= పుట్టుక; తాజు(గున్‌= విడుచును.

158 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తాత్సర్యం: కృత్తిక, అంగార సేవలవలన పాపాలు పోయి స్వర్గం లభిస్తుంది. కాళికాశ్రమంలో (బ్రహ్మచర్య నియమం పాటిస్తూ ప్రక్కనే ఉన్న విపాశానదిలో మూడురోజులు మునిగితే ముక్తి లభిస్తుంది. విశేషం: 'కాలికాశ్రయ'” - ఉస్మానియా - వావిళ్ళ (ప్రతులలో ఇట్లా ఉన్నది. ఇది తప్పు. “కాళికాశ్రమమాసాద్య - విపాశాయాం కృతోదకః బ్రహ్మచారీ జితక్రోధః (త్రిరాత్రం ముచ్యతే భవాతో అని మూలం. కాళికాశ్రమాన్ని ఆశ్రయించి ..... స్నానంచేస్తే కోపంలేకుండా, బ్రహ్మచర్య (వ్రతంతో - జన్మరాహిత్యం కలుగుతుంది. పైగా ఇక్కడనుండి ఆశ్రమ విషయం చెప్పబడుతున్నది. క. _ స్నానముం బితృతర్పణమును । మానితగుణ! కృత్తికాశ్రమంబున నియతిన్‌

మానవుంలు సేసి శివు కొలు ।; వానందాత్మకతం. గాంతు రంద్రు మునీంద్రుల్‌. 78 ప్రతిపదార్థం: మానిత= గౌరవించదగిన; గుణ= గుణాలు కలవాడా! స్నానమున్‌; పితృతర్చణమును= పితృదేవతలకు తర్ప్చణాలివ్వటం:; కృత్తికాఐకృత్తిక అన్న పేరుగల; ఆశ్రమంబునన్‌= ఆశ్రమంలో; యతిన్‌= నియమంతో; చేసిస్నాన తర్పణాదులు చేసి; మానవులు= జనులు; చేసి=ఒనర్భి; శివు కొలువు= శివుడి యొక్క సంసేవ; ఆనంద+ఆత్మకతన్‌= ఆనందహృదయంతో; కాంతురు= పొందుతారని; ముని+ఇంద్రుల్‌=మునీశ్చరులు; ఆండ్రు=ఐ అంటారు. తాత్పర్యం: ధర్మరాజా! కృత్తికాశ్రమంలో స్నానం, పితృతర్పణంచేస్తే వారికి శివుడి సన్నిధానంలో ఆనందంతో ఉండే స్థితి లభిస్తుందని మునీంద్రు లంటారు. తే. ద్రోణశర్మ పదంబున గూఢ మైన | తీర్థమును, శరస్తంబంబు, దేవదారు

వనముం దమ్ము సేవించిన మనుజు నెట్టి ; వానినైనను నప్పరోవరునిం జేయు. 79 (ప్రదిపదార్హల: (ద్రోణశర్మ పదంబునన్‌= ద్రోణశర్మమన్న పేరుగల ఆ(శ్రమంలో; రూఢమైన= ప్రసిద్దమైన; తీర్థమును; శరస్తంబంబు= ఆ పేరుగల తీర్ధం; దేవదారువనమున్‌= ఆ పేరుగల ఆశ్రమం; తమ్ము= తమను; సేవించిన= పూజించిన; మనుజున్‌= మనిషిని; ఎట్టివానిన్‌+ ఐనను= ఎట్లాంటివాడినైనా; అప్పరస్‌= అస్సరసలకు; వరునిన్‌= భర్తను; చేయున్‌= చేస్తాయి. తాత్పర్యం: ద్రోణశర్మంలోని తీర్థం, శరస్తంబం, దేవదారువనం - తమను సేవించిన వారిని అప్పురసలకు భర్తలను తే... చిత్రకూట జనస్థాన సీవనములు : రాజలక్ష్మి నొసంగు; వీతభోజనత్వ

మహితవృత్తుండై, శ్యామాశ్రమమున నొక్క; పక్ష మున్న నంతర్జ్యాన ఫలము గలుగు. 80 ప్రతిపదార్థం: చిత్రకూట, జనస్టాన=చాత్రకూట జనస్టానములయొక్క;; సేవనములు= సేవలు; రాజలక్ష్మిన్‌=ఐ రాజు వైభవాన్ని; ఒసంగున్‌= ఇస్తాయి; శ్యామ+ఆ(శ్రమమునన్‌= శ్యామ మన్న "పేరుగల ఆశ్రమంలో; వీత= వదలిన; భోజనత్వ= భోజనం ముచేత; మహితః= గొప్ప: వృత్తుడుశఐ= వృత్తి కలవాడై; ఒక్క; పక్షముజ పదునైదు రోజులు; ఉన్నన్‌= ఉంటే; అంతర్జ్యాన= ఆత్మధ్యాన; ఫలము= ఫలితం; కలుగున్‌= కలుగుతుంది. తాత్పర్యం: చిత్రకూటం, జనస్టాన సేవలవలన రాజలక్ష్మి కలుగుతుంది. శ్యామాశ్రమంలో భోజనం లేకుండా పదునైదు రోజులుంటే ఆత్మలోపలధ్యానం చేసిన ఫలితం కలుగుతుంది. విశేషం; బహిర్ద్హ్యానం= బయటనున్న విగ్రహాలను ధ్యానించటం. అంతర్జ్యానం=జ ఆత్మధ్యానం. ఇది (శ్రేసుంటారు పెద్దలు. కు విమలమతిం గౌశిక వా; లమున, ననాహార మౌనలంపటు. దై యు

న్న మనుజు డిరువదియొక్క ది ।; నములం బరమగతి సాధనశ్రీ నొందున్‌. 81

ఆనుశాసనికపర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 259 ప్రతిపదార్థం: విమల= స్వచ్చమైన; మతిన్‌= ఆలోచనతో: న+ఆహార= ఆహారం లేకుండా; మౌన= మౌనవ్రతమునందు; లంపటుండు+ఐ=ఐ ఆసక్తి కలవాడై; కౌశికవాలమునన్‌= ఆ పేరుగల ఆశ్రమంలో; ఉన్న= నివసించిన; మనుజుండు= మనిషి ఇరువదియొక్క దినములన్‌= మూడు వారాలలో; పరమగతి= ముక్తి; సాధనశ్రీన్‌= మార్గ సంపదను; ఒందున్‌= పొందుతాడు. తొత్సర్యం: కౌశికవాలమనే ఆశ్రమంలో మూడువారాలపాటు నిర్మలమైన మనస్సుతో ఉపవాసముండి మౌనవ్రతం పాటిస్తే వాడు ముక్తికి సాధన సంపత్తిని పొందుతాడు. సీ. _పేర్చు మతంగవాపిక నేకరాత్రంబు । నిలిచి సిద్ధుం డగు, నెల వసించి

నైమిశంబునం బొందు నరవర! పురుష మే । ధ ఫలంబు, నట్టి విధంబ యుత్ప లావనంబునం జేయంగా విను మశ్వమే । ధంబు ఫుంబు, నర్ధంబుం బదయు నరుండు గంగా యమునా సంగమంబునం । గాలాంజనం బను శ్రైలమునను తే. నియతి నాచరితస్నానుం దయి విముక్తి । తెరువు గాంచు, వైవస్వత తీర్ధసేవం చీర్థభూతత్వ మొందు విధేయ చిత్త । వృత్తిం గౌరవవంశ పవిత్ర చరిత! 82 ప్రతిపదార్థం: కౌరవవంశజ కురువంళంలో; పవిత్ర చరిత!= పుణ్యమైన నడవడి కలవాడా!; ఏకరా[త్రంబు= ఒకరాత్రి; పేర్చు= అతిశయమైన; మతంగ వాపికన్‌= మతంగమనే కుండంలో (వాపికజఐ బావి); నిలిచి= వసించి; సిద్దుండు+అగున్‌= సిద్దిపాందిన వాడౌతాడు; నరవర!= మనుష్యులలో (శ్రేష్టుడా!; నైమిశంబునన్‌= నైమిళమనే ఆశ్రమంలో; నెల వసించి= ఒక నెల ఉండి; పురుషమేధజ= మనిషిని బలిచ్చే యజ్ఞంయొక్క; ఫలంబు= ఫలితం; పొందున్‌= పొందును; అట్టివిధంబ= అట్లాంటి విధానమే: ఉత్పలావనంబునన్‌= ఆ పేరుగల ఆశ్రమంలో; చేయంగాన్‌= చేస్తే; అశ్చమేధంబు= గుర్రాన్ని బలి ఇచ్చే యజ్ఞం యొక్క; ఫలంబు= ఫలితంలో; అర్హంబున్‌= సగం; పడయున్‌= పొందును; నరుండు= మనీషి గంగా యమునా సంగమంబునన్‌= గంగా యమునా నదుల కూడలిలో; కాలశఅంజనంబను= నల్లని కాటుక అనే; వైలముననున్‌= కొండపై; నియతిన్‌= నియమంతో; ఆచరిత= చేసిన; స్నానుండు+అఆయి= “క్యా కుం స్నానంకలవాడై; విముక్తిజఐ మోక్షం; తెరువుజ మార్గం; కాంచున్‌= పొందుతాడు; వైవస్వత తీర్ధ సేవన్‌= వైవస్వతమనే తీర్చాన్ని సేవిస్తై; విధేయ= వినయం కల; చిత్తవృత్తిన్‌= మనస్సుతో; తీర్థభూతత్వము= తీర్థమైన లక్షణాన్ని; సాందున్‌= పొందుతాడు. ఎచ్‌, తాత్సర్యం: కురువంశంలో పవి(త్రచరిత్ర కలవాడా! జాగ్రత్తగా వినుము. మతంగవాపికలో ఒకరాత్రి నివసిస్త సిద్దుడౌతాడు. నైమిశారణ్యంలో నెల నివసిస్తే పురుషమేధ ఫలం పొందుతాడు. అదే విధంగా ఉత్పలావనంలో చేస్తే అశ్వమేధ ఫలంలో సగం పొందుతాడు. గంగాయమునలకూడలిలో కాలాంజనంబన్న కొండలో (ఊటలో) స్నానం నియమంతో చేస్తే మోక్షమార్గం దొరుకుతుంది. వైవస్వత తీర్జాన్ని సేవిస్తే మహాభాగ్యుడౌతాడు. విశేషం: తిర్ణభూతుండు - తీర్థమైనవాడు. కావ్యతీర్ణ - వంటి బిరుదులున్నాయి. ఆ. విను, ప్రయాగమునకుం జనుదెంచు గోటిత్ర। యంబు, దశ సవాస్రకంబుం దీర ములు నరేంద్ర! దర్శమున నందు నెలనాళ్ళు । లున్న నరుడు ముక్తి కొడయం డంద్రు. 83 (ప్రతిపదార్థం: నరేం[ద్ర!= రాజా!; విను= వినుము; ('ప్రయాగమునకున్‌= గంగాయమునల కూడలి క్షేత్రమైన ప్రయాగకు; కోటిత్రయంబు= మూడుకోట్టు; దశ= పది; సహ(్రకంబున్‌= వేలు; తీర్థములు= పుణ్యతీర్జాలు: చనుదెంచున్‌= వస్తాయి; దర్శమునన్‌= (వాటిని కేవలం) చూస్తూ: నెలనాళ్ళు= మాసంపాటు; ఉన్న= నివసించిన; నరుండు; ముక్తికిన్‌= మోక్షానికి; ఒడయండు= రాజా; అండ్రు= అంటారు.

160 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తాత్సర్యం: 'ప్రయాగకు వేలు కోట్టు తీర్చాలు వచ్చి చేరుతాయి. వాటిని ఛూస్తూ నెలనాళ్ళుంటే చాలు. వాడు ముక్తికి భర్త బాతాడు. క విమ, గంగను బ్రహ్మశిరం । బను తీర్థమునందు నెల నిరాహారతమై

నునికిని మర్వుం దమృతాం । శునిలోకంబున మహాయశుందై యుందున్‌, 84 ప్రతిపడార్ధం: విను=ఐ వినుము; గంగను= గంగలో; (బ్రహ్మశిరంబు+అను= ఆ పేరుగల; తీర్హమునందున్‌= తీర్ధంలో; నెల= ఒకమాసం, నిరాహారతమైన్‌= ఆహారం లేకుండా; ఉనికిని= ఉన్నందువలన; మర్ష్యుండు= నరుడు; అమృత+అంభళుని= అమృత కిరణాలు కల చంద్రుడి; లోకంబునన్‌= లోకంలో; మహా= గొప్పు: యశుండు+ఐ= కీర్తి కలవాడై; ఉండున్‌= ఉంటాడు. తాత్పర్యం: గంగ, బ్రహ్మశిరమనే తీర్చాలలో నెలనాళ్ళు ఉపవాసముంటే నరుడు చంద్రలోకంలో గొప్ప కీర్తితో ఉంటాడు. సీ. అనఘ! యష్టావక్రమును, గలవింకము, । దేవహ్రదము, బ్రహ్మభావ మొసంగు

నాచరితస్నానుం డగు మర్తునకు నుర్వ । శీ కృత్తికా యోగసిద్ధ కీర్తి

యైన, లౌహిత్యంబునందు సుస్నాతుండై । పుండరీకాధ్వరమున ఫలంబుం

బొందు, రామహ్రదంబున నిరాహారుందై ; పండ్రెండు దినములు భరిత నియతి తే. నున్న సకలకల్మషములు నుజ్జగించు । నరుండు, నిర్ధాజనత నెలనాళ్ళు దామ

వాహ్రదావాసియై జమదగ్ని గన్న । పుణ్యలోకంబు€ గను మునిగణ్యుం దగుచు. 85 ప్రతిపదార్థం: అనఘ!= పుణ్యాత్ముడా!; అష్టావ(క్రమును, కలవింకము, దేవహ్రదముజ= అన్న తీర్జాలు; బ్రహ్మభావము= పరమాత్మ భావాన్ని (అహం(బ్రహ్మాస్మి= నేను పరబ్రహ్మాన్ని) అన్న దర్శనాన్ని; ఒసంగున్‌= ఇస్తాయి; ఆచరిత= చేసిన; స్నానుండగు= స్నానంకల; మర్వ్యునకున్‌= మనిషికి; ఉర్వశీ= అప్సరస; కృత్తికాజఐ ఆ నక్షత్రం; యోగ= కలయిక వలన; సిద్ధ= లభించిన; క్రీర్తివన= క్తీర్తికల; లౌహిత్యంబునందున్‌= ఆ పేరుగల తీర్థంలో; సుస్నాతుండు+ఐ= చక్కగా స్నానంచేసి; పుండరీక+ఆధ్వరమునన్‌= పౌండరీక యాగంలోని; ఫలంబున్‌= ఫలితం; పొందున్‌= పొందుతాడు; రామహ్రదంబునన్‌= రామ(హహ్రద మనేచోట; నిరాహారుండు+ఐ= ఆహారం లేకుండా; పం(డైండు దినంబులు= పన్నెండు రోజులు; భరిత నియతిన్‌= నిండైన నిష్టతో; ఉన్నన్‌= ఉంటే; సకల కల్మషములు= పాపాలన్నీ; ఉజ్జగించున్‌= విడుస్తాడు; పోగొట్టు కొంటాడు; నరుండు తాన్‌= మనిషి తాను; నిర్పోజనతన్‌= భోజనం లేకుండా; మహాహ్రద= ఆ పేరుగల తీర్థంలో; ఆవాసిఐ= నివసించినవాడై; జమదగ్ని కన్న= అ మహర్షి పొందిన; పుణ్యలోకంబున్‌= పవిత్రలోకాన్ని; మునిగణ్యుండు= మునులలో లెక్కింపదగినవాడై; అగుచున్‌= అవుతూ; కనున్‌= ఆ పుణ్యలోకాలు పొందుతాడు. తాత్పర్యం: ఆ మూడు తీర్థాలలో స్నానం చేసినవాడు పరబ్రహ్మ దర్శనం చేస్తాడు. ఉర్వశీ కృత్తిక యోగంలో (జో తిశ్న్ళాస్త సంబంధం కావచ్చును). లౌహిత్య తీర్ధంలో స్నానంచేస్తే పౌండరీకయాగ ఫలం పొందుతాడు. రామ(హ్రదంలో ఉపవాసంతో పన్నెండు రోజులు నియమంతో ఉంటే పాపాలన్నీ పోతాయి. మహా(హహ్రదంలో భోజనం లేకుండా నెలనాళ్ళుంటే జమదగ్ని పొందిన పుణ్యలోకాలు కలుగుతాయి. క. _ విను, వింధ్యంబున నొక నెల । తనుతాపము నోర్జి చేయుతపమున జనరం

జన! సర్వప్రాయశ్చి । త్త నిరూఢిం బొంది నరుండు ధర్మజ్ఞుం దగున్‌. 86

ఆనుశాసవికపర్వము - ద్వితీయాశ్వానము 161 ప్రతిపదార్ధం: వినుజ వినుము; జనరంజన[= రాజా! వింధ్యంబునన్‌= వింధ్య పర్వతంమీద: ఒకనెలఐ ఒక మాసం; తను తాపమునుజ శరీర్యశ్రమను; ఓర్చి= ఓర్చికొని; చేయు= చేసే; తపమునన్‌= తపస్సువలన; సర్వజ అన్ని; ప్రాయళ్చిత్త= పాపాలుచేసి వొటిని పోగొట్టుకొనటానికి చేసే వైదిక కర్మల; నిరూఢిన్‌= ప్రసిద్దిని - ఫలితాన్ని; నరుండు= మనిషి పొంది: ధర్మజ్ఞుండు= ధర్మం తెలిసినవాడు; అగున్‌=ఐ కౌతాడు. తొత్పర్యం: ప్రజారంజకంగా పాలించేరాజా! వినుము. వింధ్యంమీద ఒక నెల శరీరతాపాన్ని (ఉష్ణాన్ని) ఓర్చుకొని తపస్సు చేస్తే మనిషి సర్వప్రాయళ్చిత్త ఫలం పొందుతాడు. ధర్మవేత్తా జొతాడు. సీ. నర్మద నాడి భూనాథనందనుం దగు, ; జంబుమార్గంబున సంయతాత్ముం

దై మాసములు మూండునట యొక్క నాండును ; నిలిచిన, సర్వసిద్ధులను బొందుం

గోకాముఖము నీర గ్రుంకి, తండులికాశ్ర; మమునకు€ జని, వల్యలము ధరించి,

శాకభోజునుం దయి, శాంతిమై నున్న న । న్నెలవున నున్న కన్నెలు పదుండద్ర తే. కథిపుండై యజరామరుండయి సుఖించుం ; గులయందుం ద్రిరాత్రమ్ము గుడువు దక్కి

శౌచియై యఘమర్నణ జపము చేసి ; యశ్వమేధఫలముం బొందు ననఘ! నరుండు. 87 ప్రతిపదార్థం: నర్మదన్‌= నర్మదానదిలో; ఆడి= స్నానమాడి; భూనాధ= రాజు యొక్క; నందనుండు= కొడుకు; అగున్‌= బొతాడు; జ౦బు= నేరేడు - ఆ పళ్ళు రాలినందున నీరు నీలివన్నెతో (ప్రహిస్తుందట: మార్గంబునన్‌= ఆ మార్గంలో 'ప్రవహించేనదులలో; సంయతజ= నియమించిన; ఆత్ముండు+ఐ= మనస్సు కలవాడై; ఏకా[గ్రతతో; మూండు మాసములు= మూణ్ణైల్లు: అట=ఐ ఆపై; ఒక్క నాండును= ఒక రోజు; నిలిచినన్‌= ఉంటే; సర్వసిద్దులను= సిద్దులన్నిటినీ; పాందున్‌= పొందుతాడు; కోకాముఖిము= కోక అన్న పేరుగల నదీ ద్వారంలో; నీరన్‌= నీటిలో; క్రుంకి= మునిగి; తండులికా= ఆ పేరుగల; ఆ(శ్రమమునకున్‌= ఆశ్రమానికి? చని= వెళ్ళి; వల్కలముజ= నారబట్ట; ధరించి= కట్టుకొని; శాకభోజనుండు+అయి=జ కూరగాయలు తింటూ; శాంతిమైన్‌= శాంతితో; ఉన్నన్‌= ఉంటే; ఆ+నెలవునన్‌= ఆ చోట; ఉన్న; కన్నెలు= కన్యలు; పదుంధ్రకున్‌= పదిమందికీ; అధిపు(డై= నాథుడై; అజరా+అమరుండు+అయి= ముసలితనం, మరణంలేనివాడై; సుఖించున్‌= భోగిస్తాడు; కుల్య= ఒక తీర్థం (కుల్య=కాల్వ); త్రిరాత్రమ్ము= మూడు ర్యాత్రులు; కుడుపుఐ అన్నం; తక్కి= విడిచి; శౌచిఐజఐ శుచిత్వం కలిగి; అఘ= పాపం; మర్షణం= పోగొట్టే; జపముచేసి=జపమొనర్చ్భి; నరుండు=మనుష్యుడు; అళ్చమేధ ఫలమున్‌ పొందున్‌= ఆ యజ్ఞఫలం పొందుతాడు. తొత్సర్యం: నర్మదానదిలో స్నానం చేస్తే రాజకుమారుడై పుట్టుతాడు. జంబూనదిలో నియమంతో మూడు మాసాలపై ఒక రోజుంటే సర్వసిద్దులూ కలుగుతాయి. కోకాముఖంలో స్నానంచేసి తండులికాశ్రమంలో నారబట్ట ధరించి శాకాహారంతో శాంతంగా ఉంటే అక్క డున్న పదిమంది కన్యలకు మగడౌతొడు. వాడి కిక ముసలితనంగాని, మృత్యువు కానీ ఉండదు. కుల్యా నదిలో మూడురాత్రులు ఉపవాసంచేస్తే పాపాలు పోగొట్టే మంత్రాలు శుచిగా జపిస్తే అశ్చమేధ ఫలం పొందుతాడు. వ. ఆర్నిసేనాశ్రమంబున నుజ్ఞానక స్నాతుండై, మర్తుం డఖిల పాపంబులం దొఅంగు; పిందారకంబున

నేకరాత్రంబు నిలిచి యగ్న్శిష్టోమవలంబుం బడయు; ధర్మారణ్యంబున బ్రవ్మానరన్ను సేవించి పాండరీకఫలప్రాప్తిం గాంచు. 88

162 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ప్రతిపదార్థం: అర్జి సేనా+ఆ(శ్రమంబునన్‌=ఐ ఆ పేరుగల ఆశ్రమంలో ఉన్న; ఉజ్జానకజ ఆ పేరుగల తీర్హంలో: స్నాతుండు+ఐ= స్నానంచేసి; మర్వుండు= (మరణం కలవాడు) నరుడు; అభిల= సమస్త పాపంబులన్‌= పొపాలను; తొజంగున్‌= విడుస్తాడు; పిండారకంబునన్‌= ఆ పేరున్న తీర్థంలో; ఏకరాత్రంబు= ఒక రాత్రి; నిలిచి= ఉండి; అస్టిష్టామ ఫలంబున్‌= అన్నిష్టోమమనే యజ్ఞంచేసిన ఫలం; పడయున్‌= పొందుతాడు; ధర్మారణ్యంబునన్‌= ధర్మమన్న "పేరుగల అరణ్యంలో (అడవి) ఉన్న; బ్రహ్మ సరస్సు= ఆ పేరుగల చెరువును; సేవించి= పూజించి; (పవిత్రభావంతో స్నానంచేసి); పౌండరీకఫలవ పొండరీక మనే యాగం చేసిన ఫలితం; కాంచున్‌= పొందుతాడు. తాత్పర్యం: ఆర్‌ప్టేసేనాశ్రమంలోని ఉజ్జానకతీర్హంలో స్నానం చేసిన నరుడికి పాపాలన్నీ తొలగిపోతాయి. పిండారక తీరంలో ఒకరాత్రి ఉంటే అగ్నిప్టోమయజ్ఞ ఫలం కలుగుతుంది. ధర్మారణ్యంలో ఉన్న (బ్రహ్మసరస్సును సేవిస్తే పౌండరీకయాగం చేసిన ఫలం మానవులకు లభిస్తుంది. చ. జనకుండు గౌరికిన్‌, వినుము, శంకరు మామ, హిమాద్రి సర్వర

త్ననికర విశ్వపుణ్య భవనంబు ప్రశాంతత నందు నిల్చి స

న్మునిగణ సేవనంబుం దపమున్‌ నడపంగ నరుండు సిద్ధు డై

వినుతికి నెక్కుం బొందు నరవిందభవాంతిక వాస సంపదన్‌, 89 (ప్రతిపదార్థం: గౌరికిన్‌=పార్వతికి?; జనకుండు= తండ్రి; శంకరు మామ= శివుడికి మామ; హిమ+అద్రి= మంచుకొండ; సర్వరత్న= అన్ని రత్నాల; నికర= సమూహం కలది; విశ్చపుణ్యభవనంబు= ఎల్లపుణ్యములకు నిలయం ; అందున్‌= ఆ హిమాద్రిలో ప్రశాంతతన్‌= మిక్కిలి శాంతితో; నిల్ఫి= ఉంటూ; సత్‌+ముని= మహామునుల: గణ= సమూహం; 'సేనంబున్‌= సేవనూ; తపమున్‌= తపస్సునూ; నడపంగన్‌= చేస్తే; నరుండుజ మానవుడు; సిద్దుండు+ఐ= సిద్ధిపొందినవాడై; వినుతికిన్‌= (ప్రస్తుతికి; ఎక్కున్‌= పొందును; అరవిందభవ= పద్మంలో పుట్టిన బ్రహ్మ: అంతిక= సమీపంలో; వాస= నివాస; సంపదన్‌= కలిమిని; పొందున్‌=ఐ పొందుతాడు. తాత్పర్యం: వినుము - గౌరీదేవికి తండ్రి, శివుడికి మామ, సర్వ రత్నాలకు నిలయమూ, సర్వ పుణ్యస్ట్రానమైన హిమాలయంమీద ప్రశాంతంగా మునిసేవతో, తపస్సుతో ఉంటే, నరుడు సిద్ధ పురుషుడై కీర్తి పాందటమేకాక (ఈ లోకంలో) (బ్రహ్మ లోకంలో ఉండే అదృష్టం పొందగలడు. క విను, తీర్థసీవ గామం : బును గ్రోధము మదము లోభమును జేరని నె

మృ్మనము గలిగి నదపవలయు ।; ననఘా! ఫలసిద్ధి చదాననగుం బురుషునకున్‌. 90 ప్రతిపదార్థం: వినుజఆలకింపుము; కామంబును= కామం; క్రోధము= కోపం; మదముజ= గర్వం: లోభమునుజ లోభగుణం; చేరని= సోకని; నెమ్మనముజ నిండు మనస్సు కలిగి; తీర్థసేవన్‌= తీర్జాలను సేవించటం; నడసన్‌వలయున్‌= చేయాలి; అనఘా!= పుణ్యాత్ముడా!; దొనన్‌= దానితో; పురుషునకున్‌= మనిషికి; ఫలసిద్ధి= ఫలితం పొందటం; అగున్‌= జరుగుతుంది. తాత్పర్యం; కామాదులు లేని మనస్సుతో తీర్చాలను సేవించాలి. దానివలననే కోరిన ఫలం సిద్దిస్తుంది.

బమలగుణ; కల్గు, రిత్త జ ; లములం దోంగిన శుచిత్వ లాభము గలదే? త్ర ప్రతిపదార్థం: దమమును= కర్మేంద్రియ నిగ్రహం! తపముజ= (వేడి) ఏకాగ్ర భావనతో చేసే ధ్యానం మొదలైనవి; అహింసయున్‌= జీవహింస చేయకపోవటం; శమమును= జ్ఞానేంద్రియ ని[గ్రహం; తీర్ణముల=తీర్హములే; వానన్‌= వాటిలో (ఈ శమదమాదులలో);

చ్శ

ఆనుశాసనికపర్వము - ద్వితియాశ్వాసము 163 శౌచ= శుచిత్వ: అతిశయం= ఆధిక్యం; కల్లున్‌= కలుగుతాయి; అమలగుణ!= నిర్మలమైన గుణాలు కలవాడా! ధర్మరాజా!; రిత్త= వట్టి; జలములన్‌= నీళ్ళలో; తోంగినన్‌= మునిగితే; శుచిత్వ= మనస్సు నిర్మలం కావటం; లాభము= సిద్ది; కలదే! తాత్సర్యం: నిర్మలములైన గుణములుగల ధర శజా! దమము, శమము, అహింస, తపము అనునవితీర్హములే. వాటి వలన అతిశయమైన శుచిత్వం లభిస్తుంది. పై గుణములు లేక వట్టినీళ్ళలో మునిగితే పావనత్వం చేకూరుతుందా! చేకూరదని భావం.

క _ దొరకొనని వాని గోరక, ।; దొరకొనినందున మమత్వ'తుష్టహృదయతం

బొరయక, విగతస్పృహులగు ; పురుషులు, శుచు; లేల తీర్థములు నారలకున్‌? 92 ప్రతిపదార్థం: దొరకానని= లభించని; వానిన్‌= వాటిని; కోరకజ కోరుకొనక; దొరకొనినందునన్‌= దొరకినందువలన లేదా దొరికిన వాటియందు; మమత్వ= మమకారం; తుష్ట= తృప్తి చెందిన; హృదయతన్‌= హృదయమును; పారయకః= పొందక; విగత= పోయిన; స్పృహులు= కోరికలు కలవారు; అగు= అయిన; పురుషులు= వ్యక్తులు; శుచులు= పవిత్రులు; వారలకున్‌= వారికి; తీర్హములు= ఈ పుణ్య తీర్చాలు; ఏల?= ఎందుకు? | తాత్పర్యం: ఏది నీకు అందుబాటులో ఉండదో దానిని కోరకుండా, దొరుకుతున్నవి కదా అని వాటిమీద మమకారం పెంచుకొనకుండా వాంఛలను జయించినవారు నిత్యము పవి(త్రులే. వారి కీ తీర్చాల గొడవ దేనికి? ఈ. అరయ దుర్గమములు, నతి విషమంబులు : నైన తీర్థములు ధరాధినాధ!

యధిక భక్తి యుక్తి నాత్మం దలంచినం: జాలు నరుల కల్మషములు వాయు. 93 ప్రతిపదార్థం: ధరా= భూమికి;అధినాధ!= పతీ!; అరయన్‌= విచారిస్తే; దుర్గమములు= పోరానివి; అతి= మిక్కిలి: వషముందు కష్టంతో కూడుకొన్నవి; ఐన= అయినటువంటి; తీర్ణములు= తీర్జాలు; అధికజ మిక్కిలి; భక్తిజ పరమ (ప్రేమ యొక్క; యుక్తి క కూడికతో; ఆత్మన్‌= హృదయంలో; తలంచినన్‌= భావిస్తే) చాలున్‌= సరిపోతుంది; నరుల= మనుష్యులయొక్క; కల్మషములు= పాపాలు; పాయున్‌= పోతాయి.

సరిసే జా!

తాత్పర్యం: పోవటానికి వీల్లేనివి, దూరప్రదేశాలలో ఉండేవి, అయిన తీర్చాలను భక్తితో స్మరిస్తే చాలయ్యా ధర్మరా మనుష్యుల పాపాలన్నీ పోతాయి. క జనవర! తీర్ధ విధాశం ; సన మగు నీవు పుణ్యవాక్యచయము పవిత్రం కశ

బనుపమము మాననీయం : బనిమిషపదవీప్రదము రహస్యము సుమ్మీ! (ప్రతిపదార్థం: జనవర[= (ప్రజలను పాలించేవాడా!; తీర్ణవ= తీర్థముల: విధా= పద్దతి; అశంసనము చెప్పటం= కోరిక; అగువ= అయిన ఈ పుణ్య= ఈ పవిత్రమైన; వాక్య= మాటల; చయము= సమూహం; పవిషత్రంబు= పుణ్యమైనది: అనుపమము= నే టి ద మాననీయంబు= గౌరవించదగినది; అనిమిషజ దేవతల; పదవీ= స్థానం; ప్రదము= ఇచ్చేది; రహస్యము= ఇది చాలా గప్యమైనది; సుమ్మీ!= సుమా! తాత్పర్యం: రాజా! తీర్థ విధానాలకు సంబంధించిన ఈ స్పష్టమైన పవిత్ర వాక్యాలు సాటిలేనివి, గౌరవించదగినవి, స్వర్గప్రదాలుకూడా. చాలా రహస్యం సుమా! క. అనుగతుం డగు శిష్యునకుం, । దనసుతునకుం జుట్టమునకు6 ధరణీసుర ము

ఖ్యనియతి పదద్విజాతుల ; కును, దగ నెటిండించునది యకుంఠిత కరుణన్‌. 95

16% శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము

ప్రతిపదార్హం: అకుంఠిత= అడ్డులేని; కరుణన్‌= దయతో; అనుగతుండు= అనుసరించేవాడు; అగు= అయిన; శిష్యునకున్‌=

శిమ్యుడికీ; తన సుతునకున్‌= తన కుమారుడికీ; చుట్టమునకున్‌= చుట్టానికీ; ధరణీసుర= (బ్రాహ్మణ; ముఖ్య= మొదలైన; నియతి=

నియమం; పదజ= స్టానం; ద్విజాతులకును= రెండుజన్మలు కలవారు, రెండోసారి పుట్టినవారు. (బ్రాహ్మణ, క్షత్రియ, వైశ్యులకు; తగన్‌= చక్కగా; ఎజింగించునదిజ చెప్పాలి.

తాత్సర్యం: ఈ విషయం అందరితో చెప్పరాదు. ఎవరైతే గురువులను చక్కగా 'సేవిస్తారో ఆ శిష్యులకు,

కుమారులకు, బంధువులకూ, (బ్రాహ్మణత్వం కల ఇతర ద్విజన్ములకు (క్షత్రియ వైళ్యులకు) నిండు (ప్రేమతో చెప్పాలి

సుమా

క. నరవర! గౌతమునకు నం । గిరసుండు సెప్పినది యది, యకిల్దెషబుద్ధిం బరిపొటిం బరించినం ద । తరత వినిన నపుద పాయు. బాపము లెల్లన్‌. 96

ప్రతిపదార్థం: నరవర!= రాజా! గౌతమునకున్‌= గౌతముడికి; అంగిరసుండు= అంగీరస బుషి చెప్పినది= చెప్పింది: ఇది=

ఈ వాక్య సమూహం; అకిల్చిషజ పాపంలేని; బుద్దిన్‌=ఐ మనస్సుతో; పరిపాటిన్‌= నిత్యం క్రమం తప్పక; తత్పరతన్‌= భక్తితో;

పఠించినన్‌= పారాయణం చేసినా; వినినన్‌= విన్నా; పాపములు ఎల్లన్‌= అన్ని పాపాలు; అపుడు+అ= అప్పుడే; పాయున్‌జ' పోతాయి.

తాత్పర్యం: ధర్మరాజా! గౌతముడికి అంగిరసుడు చెప్పిన ఈ వాక్యాలు పవిత్ర మనస్సుతో పారాయణం చేసినా విన్నా పాపాలన్ని పోతాయి.

క. మునులకు జప్యంబిది, స । ద్వినుతముం బఠించు విమలాత్ములకున్‌; విను, జాతి స్మరణముతో ।; జననం బతిపుణ్యపురుష సంతతి గలుగున్‌." 97

(ప్రతిపదార్థం: ఇది= ఈ వాక్యాల సముదాయం; మునులకున్‌= మునులకు; జప్యంబు= జపించదగినది; సత్‌= మంచివారిచే;

వినుతము= స్తుతించదగింది; పరించు= పారాయణంచేసే; విమలజ= నిర్మలమైన; ఆత్ములకున్‌= హృదయాలున్నవారికి; జాతిస్మరణముతోన్‌=

పూర్వజన్మ వాసనలస్మృతితో; జననంబు= జన్మ; అతి= మిక్కిలి; పుణ్యపురుషణ పవిత్ర వ్యక్తుల సంతతి= సంతానం; కలుగున్‌= కలుగుతుంది.

తాత్పర్యం: ఈ విషయం మునులకు జపించతగింది. సత్పురుషులచేత స్తుతించతగింది. దీన్ని పారాయణం చేసే

నిర్మల మనస్కులకు పూర్వజన్మ ఏ జాతిలో కలిగిందో ఆస్మరణకల మరుజన్మ కలుగుతుంది. పుణ్యపురుష

సంతానమూ కలుగుతుంది.” అత్రి ప్రముఖ మహర్షులు శరతల్పగతుండైన భీష్ము. జూడవచ్చుట (సం.13-27-1)

వ. అని చెప్పె నయ్యవసరంబునం బుణ్యవిశేష గణ్యుండైన యగ్గాంగేయుం డట్లు గాండీవిశరంబులు శయ్యగా వీరశయనంబుననునికి నతని పీక్షింప నత్రియు, వసిష్టుందును, భృగుండును, బులహుండును, బులస్త్యుందును, గ్రతువు,నంగిరసుండును. నగస్త్రుండును, గణ్వుండును, గౌతముందడును, విశ్వామిత్రుండును, జమదగ్నియు మొదలైన మహామునులు శిష్య వ్రాతంబుతో నేతెంచి తపః ప్రభావ స్ఫురిత ప్రభాపూరంబు భూనభోంతరంబున సంతతంబు లగుచుంద నిలిచి, యద్దేవవ్రతుని యున్న తెణంగు గలయం గనుంగొనిరి; పాందవు లాశ్చర్య భరిత చిత్తులగుచు వత్తపోధనవర్యులం బ్రస్తుతించుచుం బ్రణమిల్లిరి; అప్పుదప్పరమసంయము లంతర్థానంబు

ఆనుశాసనికపర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 165 సేసిరి; అక్కౌరవులు నక్కురుపితామహుండునుదారును వారల మాహాత్వ్వంబు లుగ్గడించుచుందద్విషయంబైన సంభాషణం బొనర్టిరి; తదనంతరంబ,. 98 ప్రతిపదార్థం; అని; చెప్పి; ఆ+అవసరంబునన్‌= ఆ సమయంలో; పుణ్యవిశేష= విశేషపుణ్యం కలిగినందువలన; గణ్యుండు= గణించదగినవాడు; ఐన; అ+గాంగేయుండు= ఆ గంగానది కుమారుడు; అట్టు=ఆరీతిగా; గాండీవి= గాండీవమన్న విల్లు కలవాడు అర్జునుడి; శరంబులు= బాణాలు; శయ్యగాన్‌= సెజ్జగా; వీరశయనంబునన్‌= వీరులకు ఉచితమైన శయ్యపై: ఉనికి= ఉన్నందువలన; అతనిన్‌; నీక్షింపన్‌= చూడటానికి అత్రియున్‌, వసిష్టుండున్‌; భృగుండ్డున్‌; పులహుండను* పులస్త్వ్యుండున్‌; క్రతువున్‌; అంగిరసుండును; ఆగస్త్యుండును; గౌతముండును; విశ్వామిత్రుండను; జమదగ్నియు; మొదలైన మహామునులు; శిష్య= శిష్యుల; చ్రాతంబుతోన్‌= సమూహంతో; ఏతెంచి= వచ్చి; తపఃప్రభావ= తపస్సుయొక్క మాహాత్మ్యంతో: స్ఫురిత= (ప్రకాశించే? ప్రభాపూరంబు= కాంతి (ప్రవాహం; భూజ భూమికి; నభసు;ః= ఆకాళానికి; అంతరంబునన్‌= మధ్యలో; సంతతంబులు= దట్టంగా; ఎడతెగనివి; అగుచుండన్‌= కాగా; నిలిచి= [క్రిందికి దిగకుండా మీదనే నిలచి; ఆ+దేవవ్రతుని= ఆ భీిష్ముడియొక్క:; ఉన్నతెయంగున్‌= ఉన్నవిధానం; కలయన్‌= అంతటా; కనుంగొనిరి= చూచారు; పాండవులు= పాండురాజు కుమారులు; ఆశ్చర్యభరిత= ఆళ్ళర్యంతో నిండిన; చిత్తులు= మనస్సులు; ఆగుచున్‌= కలవారై; ఆ+తపోధన+వర్యులన్‌= ఆ తపస్సు ఐశ్చర్యంగా కల ముని'శ్రేష్టులను; ప్రస్తుతించుచున్‌= మిక్కిలి కొనియాడుతూ; పప్రణమిల్లిరి= నమస్కరించారు; అప్పుడు; ఆ పరమ సంయములు= ఆ గొప్ప మునులు; అంతర్జానంబుచేసిరి= అదృశ్యమయ్యారు; ఆ+కౌరవులు= పాండవులు - కురువంశ సంతానం; ఆ కురుపితామహుండును= ఆ కౌరవుల తాత, భీష్ముడూ; తారునుజ తామూ; వారుల= ఆ మహామునుల; మాహాత్మ్యంబు= మహిమను; ఉగ్గడించుచున్‌= చెప్పుకొంటూ; విషయంబైన= వారికి సంబంధించిన; సంభాషణంబు= ప్రసంగం; ఒనర్చిరి= చేశారు; తత్‌+అనంతరంబు+అ= ఆ తరువాత. తాత్పర్యం: ఆ సమయంలో విశేషపుణ్య పురుషులలో లెక్కించతగిన భీష్ముడు, అర్జునుడు బాణాలతో కట్టిన తల్పంమీద మహావీరునకు తగినట్టుగా శయనించి ఉన్నాడు కనుక చూడటానికి మహర్షులు పెక్కు మంది శిష్యులతో సహా వచ్చారు. భూమికీ ఆకాశానికీ గల మధ్యభాగం వారి తపో మహత్త్యంవలన ఏర్పడిన కాంతితో నిండిపోయింది. వారంతా భీష్ముడి పరస్టితిని పరికించారు. ఇది చూచి ఆశ్చర్యపడి పాండవులు వారికి నమస్కరించారు. ఆ మునులు అదృళ్యమైపోయారు. అది చూచిన పాండవులు, భీష్ముడు వారి చరిత్రలను ముచ్చటించుకొన్నారు. ఆ తరువాత. శే. తాత పాదపద్మములు మస్తకము సోంక । వినతుండై, ధర్మతనయుం 'డే జనపదంబు

లే నగంబు లేనదులు పుణ్యానుభావ ; సమధికత్వంబు గలయవి జనవరేణ్య!." 99 ప్రతిపదార్థం: ధర్మతనయుడు=యముడి పుత్రుడైన పొండవా[గ్రజుడు; తాత= భీష్ముడి: పాదపద్మములు= తామరపూలవంటి అడుగులు; మస్తకము= (తన) తలకు; సోకన్‌=ఐ తగిలేటట్టుగా; వినతుండు+ఐజ వరిగి నమస్కరించి; జనవరేణ్య=మానవులలో శ్రేష్టుడా 1 ఏ జనపదంబులు= ఏ పల్లెపట్టు (జనులు నివసించే చోట్టు; ఏ నగంబులు= ఏ కొండలు; ఏ నదులు= వీ ఏరులు; పుణ్య అనుభావజ పవిత్ర మాహాత్మ్యం చేత; సమధికత్వంబు= గొప్ప అతిశయం; కలయవి= కలవి, తాత్పర్యం: యమధర్మరాజు కొడుకు ధర్మరాజు తాతగారి అడుగు దమ్ములకు తన తల తాకేటట్టు నమస్కరించి, “తాతా! ఏ ఊళ్ళు, కొండలు, ఏళ్ళూ మాహాత్మ్యం కలవో చెప్పుము.” వ. అని యడుగుటయు. 100 తాత్సర్యం; అని అడుగగా,

166 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము భీష్ముండు ధర్మజునకు గంగాప్రభావంబు సెప్పుట (సం.13-27-19)

సీ. అతనికి నాతం డిట్లను: 'నివిషయమునం । గల దితిహాస మొకండు, దాని

వివరింతు నీ కుంఛవృతిపరుం దగు । నొక విఫ్రునింటికి నొక్క సిద్ధుం

దతిథియై వచ్చిన, నాతిథ్య మొనరించి । యతనితో సల్లాప మాచరింప,

నమ్మహాత్ముండు నీ యడిగిన యట్టుల ; యా సిద్ధు వడిగిన, నతండు సిప్పె తే. ననఘ।! యెవ్వాని నడుముగా నరిగెం బావ ; నాంబుపూర భాగీరథి యట్టి దేశ

భూధరాది పదార్థముల్‌ పుణ్యతమము; । లట్లు గాకయు గంగ మహత్త వినుము. 101 ప్రతిపదార్హం: అతనికిన్‌= ఆ ధర్మరాజుతో; అతండు= భీష్ముడు! ఇట్టనున్‌= ఈ విధంగా చెప్పుతున్నాడు; ఈ విషయమునన్‌=* ఈ విషయంలో ఒకండు; ఇతిహాసంబు= పురాణ కథ; కలదు; దానిన్‌; నీకున్‌; వివరింతున్‌= వివరించి చెప్పుతాను; ఉంఛవృత్తిన్‌= భిక్షాటనమే జీవనోపాథిగా గల; ఒక వి(్రుని= ఒక బ్రాహ్మణుడి; ఇంటికిన్‌=ఐ ఇంటికి: ఒక్క; సిద్దుండు= యోగి; అతిథిఐ= అతిథిగొ; వచ్చినన్‌= రాగా; ఆతిథ్యము= అతిథి సత్కారం; ఒనరించి= చేసి; అతనితోన్‌= ఆ సిద్దుడితో; సల్లాపము= సరస సంభాషణ; ఆచరింపన్‌= చేయగా; ఆ మహాత్ముండు= ఆ విప్రుడు; ఆ సిద్దుడిని; నీఆడిగిన అట్టుల= నీ వడిగినట్టుగానే; అడిగినన్‌= అడుగగా; అతండు= సిద్ధుడు; చెప్పెన్‌= చెప్పాడు; అనఘ!= పుణ్యాత్ముడా!; ఎవ్వాని= ఏయే దేశముల; నడుముగాన్‌= మధ్యలో; పావనః= పవిత్రమైన; అంబుపూరజ నీటి (ప్రవాహం గల; భాగీరథి= భగీరథుడివలన భూమికి దిగివచ్చిన గంగ; అరిగెన్‌= ప్రవహించిందోః అట్టి దేశజ అట్టాంటి దేశంలో ఉన్న; భూధరః= కొండలు; అది= మొదలైన; పదార్ధముల్‌= వస్తువులు; పుణ్య తమములు= మిక్కిలి పవిత్రములు; అట్టు కాకయున్‌= అంతే కాకుండా; గంగజ గంగానది; మహత్త= ప్రభావం, మహిమ; వినుము= ఆలింపుము. తాత్సర్యం: ధర్మరాజుతో భీష్ము డన్నాడు: 'దీనికి సంబంధించిన ఒక పురాణ కథ ఉన్నది. అది నీ వడిగిన ప్రశ్నకు సమాధానం. భిక్షాటనంతో జీవించే ఒక (బ్రాహ్మణుడి ఇంటికి ఒక యోగి అతిథిగా వచ్చాడు. ఆ విప్ర డతడికి మర్యాదలు చేసి కూర్చుండబెట్టి మాట్టాడుతూ నీ వడిగినట్లే యోగిని బ్రాహ్మాణు డడిగాడు. అతడు చెప్పాడు. పుణ్యాత్ముడా! ఏ దేశాల, పర్వతాల నడుముగా గంగ (ప్రవహిస్తున్నదో ఆ దేశంలో ఉన్న ప్రతివస్తువూ పవి(త్రమే. ఇంతేకాక గంగా మాహాత్మ్యం చెప్పుతాను వినుము. తే. త్రిపథగా సేవనమున సిద్ధించునట్టి : గతి, జనములకు నియత కల్పితము లయ్యు

వధ్వరంబును, బ్రహ్మచర్యంబు, దపము, । సంపరిత్యాగమును, జేయంజాల వనఘ! 102 ప్రతిపదార్థం: అనఘ!= పవి(ష్రుడా!; (శ్ర= మూడు; పథ= మార్గాలలో; గ= నడిచేది - (స్వర్గంలో మందాకిని, భూలోకంలో భాగీరధి, పాతాళంలో భోగవతి అని మూడు పేర్లతో సాగే గంగ యొక్క); సేవనమునన్‌= సేవతో; సిద్ధించునట్టి= లభించే; గతి= ఉత్తమ స్థితి; జనములకున్‌= మనుషులకు; నియత కల్పితములు+అయ్యున్‌= నియమానుసారంగా చెప్పబడినవైనా; అధ్వరంబును= యజ్ఞం; బ్రహ్మచర్యంబును= వేదాభ్యాసం; తపము= తపస్సు; సంపరిత్యాగమును= చక్కని దానం; చేయన్‌ చాలవు=సమకూర్చలేవు. తాత్పర్యం: అనఘా! గంగను సేవిస్తే వచ్చే ఫలితం - యజ్ఞం, (బ్రహ్మచర్యం, తపస్సు, త్యాగాదులచేతను వచ్చేది కాదు. క. మేనించుక సోంకిన గం, గానది తోయములు జనుల కల్మష కోటిం

బో నడిచి పురందర లో | కానందనముం బొంద జేయు నాగమవేదీ! 103 (ప్రతిపదార్థం: ఆగమవేదీ!= వేదం తెలిసినవాడా!; మేను= శరీరం; ఇంచుకః= కొంచెం; సోంకినన్‌= తాకితే; గంగానది తోయములు=

ఆఅమశాసనికసర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 167 గంగానదినీరు; జనుల= మానవుల; కల్మషజ పాపాల; కోటిన్‌= సమూహాన్ని; పోన్‌= పోయేటట్టుగా; అడిచి=ఐ అణగగొట్టి: పురందర లోక ఆనందము= స్వర్గలోకానందాన్ని; పొందన్‌ చేయున్‌= పొందిస్తుంది. తాత్పర్యం: గంగానది నీరు కొంచెం శరీరానికి తాకితే చాలు. మనిషి చేసిన పాపాలన్నీ పోవటమే కాక స్వర్గ్లలోకానందా న్నిస్తుంది. విశేషం: శ్రీరామకృష్ణ పరమహంస తరచుగా ఇదే మాట చెప్పేవారట. గంగను వారు బ్రహ్మచారి" అనేవారట. సాక్షాత్తు బ్రహ్మము నుండి ప్రవహించిన జలమని తాత్పర్యం.

క. _ మును పాపము లెన్ని యొన । ర్లినం జదపను గంగ నాడం జీ/కటి రవి దోం

చిన విరియుగతి విరియు; న । య్యనఘుం డిలాతలము దొఖణంగి యమరత నొందున్‌, 104 ప్రతిపదార్థం: మును= పూర్వం; పాపములు; ఎన్ని; ఒనర్చినన్‌= చేసినా; పిదపను= తరువాత; గంగన్‌= గంగలో; ఆడన్‌= స్నానంచేస్తే; రవి= సూర్యుడు; తోంచినన్‌= ఉదయిస్తే: చీకటి= అంధకారం; విరియుగతిన్‌= విరిసిపోయిన రీతిగా; విరియున్‌= చెదరిపోతాయి; ఆ+అనఘుండు= ఆ పుణ్యాత్ముడు; ఇలాతలము= భూమిని; తాజ(గి=ఐ వదలి; అమరతన్‌= అమరత్వమును, దేవతాత్వం; ఒందున్‌= పొందుతాడు. తాత్పర్యం: పూర్వం పాపా లెన్ని చేసినా తరువాత గంగలో మునిగితే పాపాలన్ని పోతాయి- సూర్యుడు రాగానే చీకట్టు తొలగినట్టు. అంతేకాక వాడు మరణించి దేవలోకాలకు పోతాడు. విశేషం; అలం: ఉపమ. తే. ఎన్ని యేండులు, మనుజుని యెమ్ము గంగ । వారియం దుండు, నన్ని వేల్వత్సరములు

నాకలోక మహాసుఖశ్రీకి నాతం। దత్తి యుండును నిర్మలచిత్తవృత్తి. 105 ప్రతిపదార్థం: ఎన్ని ఏండులు= ఎన్నేళ్ళు; మనుజునిజ మనిషి ఎమ్మువ= ఎముక; గంగవారియందున్‌+ఉండున్‌= గంగనీళ్ళలో ఉంటుందో; అన్నివేల్‌= అన్నీవేల; వత్సరములు= ఏళ్ళు; నాకలోకజ స్వర్గలోకమందలి; మహాసుఖశ్రీకిన్‌= చెడని సుఖసంపదకు; అతండు= ఆ మనిషి నిర్మలజ స్వచ్చమైన; చిత్తవృత్తిన్‌= మనస్సుతో; అత్తియుండును= హత్తుకొని ఉంటాడు. తొత్చర్యం: మనిషి ఎముక గంగనీళ్ళలో ఎన్నేళ్లుంటుందో అన్నివేల సంవత్సరాలు స్వర్గలోకంలో ఆతడు మహాసుఖాలు పొందగలుగుతాడు. సీ. అనఘ। సోమము లేని యధ్వరంబును, శశి । లేని రాత్రియు, రవి లేని నభము,

నాత్మధర్మ్శ్మము లేని యాశ్రమంబును, బుష్ప। సంపద లేని భూజమును బోలె,

హీనత నొందు, గంగానది లేని దే; శంబు, చాంద్రాయణ శతము లైన

గంగాపయః; పానకరణంబు గావించు : నిర్మలత్వముం జేయ నేర; వగ్ని తే. యందుంబడిన దూది యట్లగు గంగావ ; గాహనమునం బాతకంబు లఖిల

భూతములకు దుఃఖములు వాసి కొనుటకు । నేవిధములు గంగ కీడు గావు. 106 ప్రతిపదార్థం: అనఘ!; సోమము సోమరసం; లేని; అధ్వరంబునుజ యజ్ఞం; శశి= చంద్రుడు; లేని; రాత్రియున్‌= రేయి; రవి= సూర్యుడు; లేని=లేనట్టి ; నభము= ఆకాశం; ఆత్మధర్మముజ స్వధర్మంలేని; ఆశ్రమంబును= ఆశ్రమము-నాలుగు ఆశ్రమాలు

168 శ్రీమదాంధ్ర నుహాభారతము

బ్రహ్మచర్యం, గార్హస్ట్యం, వానప్రస్థం, సన్బ్యాసం; పుష్పసంపదజ= పూలు లేని; భూజమును పోలెన్‌= చెట్టు వలె; గంగానది లేని దేశంబు= గంగపారని దేశం; హీనతన్‌+ఒందున్‌= హీనత్వం పొందుతుంది; చాంద్రాయణ=చాంద్రాయణమనే వ్రతం, చంద్రకళలు తరగటం, పెరగటం బట్టి భోజనం తగ్గించటం, పెంచటములయొక్క; శతములు= వందలు; ఐనన్‌=ఐ అయినప్పటికీ; గంగాపయః పానకరణంబు= గంగనీటిని (త్రాగటం; కావించు= చేసే; నిర్మలత్వమున్‌= పవిత్రతను; చేయనేరవు= చేయజాలవు; గంగా+ఆవగాహహమునన్‌* గంగలో మునుగుట వలన, పాతకంబులు = పాపములు; అగ్బియందున్‌= నిప్పులో; పడినజ పడ్డ; దూది అట్టగున్‌= దూదివలె; అఖిల= సమస్త; భూతములకున్‌= జీవరాసులకు; దుఃఖములు= శోకాలు; పాపి కొనుటకున్‌= పోగొట్టుకొనటానికి; ఏవిధములుజ= ఏ పద్దతులు కూడా; గంగకున్‌ఇగంగానదికి; ఈడుకావుజ సమానం కావు. తాత్పర్యం; సోమం లేని యజ్ఞం, చంద్రుడు లేని రాత్రి, సూర్యుడు లేని ఆకాశం, స్వధర్మం లేని ఆశ్రమం, పూలు లేని చెట్టు, ఎట్లా శోభను కోల్పోతాయో, అదే విధంగా గంగలేని దేశం కూడా దైన్యంపాొందుతుంది. చాంద్రాయణ (వ్రతాలు వందచేసినా గంగనీరు త్రాగిన ఫలితం రాదు. సకలపాపాలు గంగలో మునిగితే పోతాయి. అగ్నిలో పడ్డ. దూదివలె సమస్త జీవరాశులకు దుఃఖం పోగొట్టుకొనటానికి ఎన్ని మార్గాలున్నా గంగతో సమానం కావు. విశేషం: అలం: ఉపమ. క. శరణంబు లేని జనులకుం। బరమశరణ మంద్రు మునులు భాగీరథి, ని

బ్టరులకు నమృతము లట్టుల ; నరులకు గంగాజలం బనంగ నే విందున్‌. 107 ప్రతిపదార్థం: శరణంబు= దిక్కు; లేని; జనులకున్‌; భాగీరథిన్‌= గంగను; పరమజ గొప్ప; శరణముజ= దిక్కు; అండ్రు= అంటారు; మునులు= బుషులు; నిర్ణరులకున్‌= దేవతలకు (జరజఐ ముసలితనం లేనివారు); అమృతములు+అట్టుల= అమృతమెట్టాగో అట్టాగే; నరులకున్‌= భూలోకంలోని వారికి; గంగా జలంబులు= గంగనీళ్ళు; అనంగన్‌= అనటం; నేన్‌= నేను; విందున్‌= వింటాను. తాత్సర్యల: దిక్కులేని జనులకు గంగ గొప్ప దిక్కని మును లంటారు. దేవతలకు అమృత మెట్టాగో, నరులకు గంగ నీరు అట్లాంటిది - అని అనటం నేను విన్నాను. విశేషం; ఆలం: ఉపను. క _ తలసై జూహ్మృని వాలుక ; యలికికొనిన ఫాలతటిం దదంతర్శత్పం

కలితముం జేసిన, బాపం । బులు దొలంగు సుపర్ధుం గనిన భుజగముల క్రియన్‌. 108 (ప్రతిపదార్థం: తలసైన్‌= నెత్తిసైన; జాహ్నవి= గంగలోని; వాలుక= ఇసుక; అలికికొనిన్‌= రాసుకొన్నా; ఫాలతటినిన్‌=ఐ నుదుటిని తత్‌= ఆ గంగ యొక్క; అంతర్‌= లోపలి; మృత్‌= మట్టిని; సంకలితము= కూడుకొన్నట్టు; చేసినన్‌= చేసినా? సుపర్జున్‌= గరుత్మంతుడిని; కనిన= చూచిన; భుజగములజ= పాముల; (క్రియన్‌= విధంగా. పాపంబులు; తొలఃగున్‌= పోతాయి. తాత్చర్యం; తలమీద గంగ ఇసుక, నొసటిపై గంగమన్ను రాచుకొంటే గరుత్మంతుడిని చూచి పాములు పారిపోయినట్టుగా పాపాలు తొలగిపోతాయి. విశేషం: అలం: ఉపమ క, _ గంగాతరంగశీకర , సంగతమగు మారుతమున సద్య స్ప్వర్శం

బంగీకరించునెవ్వండు ।; భంగపలుచు నతండు ఘఫోరపాపచయంబిున్‌. 109

ఆమశాసనికపర్వము - ద్వితీయాశ్వానము 169 ప్రతిపదార్థం: గంగా తరంగ= గంగానది అలల యొక్క; శీకర= తుంపర్లతో; సంగతము+అగు= కూడుకొన్న; మారుతమునన్‌= గాలితో; సద్యః అప్పటికప్పటి; స్పర్శంబు= స్పర్శ; ఎవ్వండు= ఎవడు; అంగీకరించున్‌= స్వీకరిస్తున్నాడో; అతండుజ వాడు; ఘోరజ= భయంకరమైన; పాొపచయంబున్‌= పాపసమూహాన్ని; భంగపఆచున్‌= వమ్ముచేస్తాడు. తొత్పర్యం: గంగా తరంగాల తుంపర్జు చిందే గాలి శరీరానికి తాకితే వాడి పాపాలన్నీ అప్పటికప్పుడే పోతాయి. తే. ఇవుల నేదు దరంబుల, నవుల నేడు ; దరములను, బితృవర్గంబు, నరుండు గంగ

నాడి శుచి. జేయు. జూచిన యంతమాత్రం। బాచు వా నః కాయజ పాపతతుల. 110 ప్రతిపదార్థం: ఇవులన్‌= ఇవతల; ఏడుతరంబులన్‌= ఏడు తరాలు; అవులన్‌= అవతల; ఏడు తరములన్‌=ఏడు. తరాలు (14 తరాలు); పితృవర్గంబున్‌= పితృదేవతలు; నరుండు; గంగన్‌= గంగల్లో; ఆడి= స్నానంచేసి; శుచివ్‌= స్వచ్చతను; చేయున్‌= చేస్తాడు; చూచిన అంతమాత్రన్‌= చూచినంత మాత్రాన; వాక్‌= మాటవలన; మనః= మనస్సువలన;ః కాయజ= శీరరం వలన పుట్టిన ; పాపతతులన్‌= పాప సమూహాలను; పాచున్‌= పోగొట్టుతాడు తాత్పర్యం: మనుష్యుడు గంగా స్నానంచేసి పదునాలుగు తరాల పితృదేవతలను పావనుల గావిస్తాడు. గంగను చూచినంతమాత్రాన మాట, మనస్సు, శరీరం నుండి పుట్టిన పాపాలన్ని పోతాయి. తే. వినిన, వేడుక సేసినం గనినం జేత । నంటినను, రెందు కులములయందుం గలుగు

పితృగణంబుల నెల్ల, సద్గతికిం బుచ్చు; ; గంగ యెటు సేయునో యవగాహనమున. 111 ప్రతిపదార్థం: వినినన్‌= విన్నా; వేడుక= ఉత్సవం; చేసినన్‌= చేసినా; కనినన్‌=ఐ చూచినా; చేతన్‌= చేత్తో: అంటినను= తాకినా: రెండు కులములందున్‌= రెండు కులాలలోనూ- మాతృపితృ వంశాలలో; కలుగు= ఉన్నట్టి; పితృగణంబులన్‌= పితృదేవరా సమూహాన్ని; ఎల్లన్‌= అందరినీ; సత్‌గతికిన్‌= మంచి పరలోక స్థితికి; పుచ్చున్‌= పంపుతుంది; గంగ= గంగానది; అవగాహనమునన= స్నానంచేస్తే, ఎటుచేయునో= ఇంక ఎట్టి సద్గతులు కల్గిస్తుందో చెప్పశక్యంగాదు. (చాలా మేలుచేస్తుంది). తాత్పర్యం: గంగను గురించి విన్నా. ఉత్సవం చేసినా, చూచినా, చేతితో తాకినా, రెండు కులాలలో (పుటలు

భి జ్‌ జ్య

మెట్టినిల్లు) పితృదేవతలను స్వరానికి పంపిస్తుంది. అట్టాంటప్పుడు ఇక స్నానం చేస్తే వారికేమిస్తుందో ఆ గంగాడెవి? మాటలలో చెప్పలేను. క. _ విను, గంగ గంగ యమ కీ, ర్తనములతో నొండునీటం దగ మునింగిన య

జ్ఞనులు దురితములం దొఅంగుదు । రని యార్యులు నెప్ప విందు నంచితచరితా! 112 ప్రతిపదార్థం: అంచితజ మంచి; చరితా!= నడవడి కలవాడా!? విను= (శ్రద్ధగా ఆలకించుము; గంగ= గంగ; అను= అన్న; కీర్త్సములతోన్‌= స్తుతులతో (గంగా గంగా అన్నమాటలే కీర్తన); ఒండునీటన్‌= మరొక నీటిలో; తగన్‌= తగునట్టు: మునింగిన= స్నానంచేసిన; ఆ+జనులు= ఆ మనుష్యులు; దురితములన్‌= పాపాలను; తొజంగుదురు=ఐ పోగొట్టుకొంటారు; అని; ఆర్యులు= పెద్దలు; చెప్పన్‌= చెప్పగా; విందున్‌= విన్నాను; తాత్పర్యం: గంగా, గంగా అంటూ పరవళంతో కీర్తిస్తూ ఏనీటిలో మునిగినా పాపాలు పోతాయంటారు పెద్దలు. (ఇంక గంగలో మునిగితే చెప్పాలా!) సీ. అనఘ! చూడ సమర్భుం డగువాండు, జాహ్మనిం।; జూదకయున్నః బశుప్రతిముండు,

నంధ సమానుందు నగు; నింద్రుం డాదిగా ; సురలు గోరెడు గంగ నరులు గోర

170 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము

వలదె? చేకులు నపవర్గ ముత్ర్రమణ కా ; లంబున గంగ దలంచి రేని;

రాజభయంబు6 జోరభయంబుం బాప భ ।; యంబును, భూతభయంబు, లోను ఈ. గాంగం గలుగు భయనికాయంబు, గంగా ప్ర। శంసనమునం బాయు; శంభుం దర్ధి

వనతులపుణ్య యైన యద్దేవి దివినుండి రా ధరింసండే శిరస్తలమున. 4113 ప్రతిపదార్థం: అనఘ!1= పాపం లేనివాడా!; చూడన్‌= చూడటానిక్షి?: సమర్జ్హుండు+అగువాండు= శక్తికలవాడు; జాహ్నవిన్‌= గంగను (జహ్నుడన్న ముని చెవినుండి ప్రవహించింది కనుక అతడి కూతురు గంగ); చూడక+ఉన్నన్‌= చూడకపోతే; పళుప్రతిముండు= గొడ్డుతో సమానం; అంధ సమానుండు= (గ్రుడ్డివాడితో సమానం; అగున్‌= అవుతాడు; ఇం(ద్రుండు+ఆదిగాన్‌= ఇంద్రుడు మొదలుకొని; సురలుజ దేవతలు; కోరెడు=ఐ కోరుకొనే; గంగన్‌= గంగను; నరులు= మనుష్యులు; కోరన్‌వలదె?=ఐ కోరుకొనవద్దా?; గంగన్‌; ఉత్కమణ కాలంబునన్‌= ప్రాణంపోయే సమయంలో; తలంచిరి+ఏనిన్‌= తలచుకొంటే; అపవర్గము= ముక్తి; చేకులున్‌= లభిస్తుంది: రాజభయంబుజ రాజువలన కలిగే భయం; చోరభయంబుజ దొంగలవలని భయం; పాపభయంబును=పాపభయం; భూతభయంిబున్‌= (క్రేత, పిశాచాదుల భయం; లోనుగా(గన్‌= మొదలగా కలుగు; భయ నికాయంబు= ఉండే భయాలన్ని; గంగా (ప్రశంసనమునన్‌= గంగాస్తుతవలన; పాయున్‌= పోవును; శంభుండు= శివుడు; అర్జిన్‌= కోరికతో; అతుల= సొటిలేని; పుణ్యఐన= పుణ్యవతిఅయిన; ఆ+దేవి=ఐ ఆ దేవత; దివినుండి= ఆకాళంనుండి; రాన్‌= రాగా; శిరస్తలమునన్‌= తలమీద; ధరింపండే!= తాల్బడా! తాత్పర్యం: చూడటానికి శక్తి ఉండి గంగను చూడనివాడు గొడ్డుతో సమానం. (గ్రుడ్డితో సమానం; ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతలే గంగ కావాలనుకొంటే నరు లనుకోవద్దా! ప్రాణం పోయేవేళ గంగను స్మరించినంతమాత్రాన ముక్తి కలుగుతుంది. రాజ, చోర, భూత, పాప భయాలన్నీ గంగను కీర్తిస్తే పోతాయి. శివుడువంటివాడు ఆదేవత స్వర్గంనుండి దిగివస్తే తన తలమీద పెట్టుకొన్నాడు కదయ్యా! తే. మూడ పథనులం. జని, లోకములకు మూంటి , కుజ్వలాలంకృతి యుం బెంపు నొసండినట్టి,

యమలతరమూర్తి యగు దేవి నాశ్రయించు । వాండు కృతకృత్యుం డిది నిక్కువము కృతాత్మ! 114 ప్రతిపదార్థం: కృత+ఆత్మ!= ధన్యమూర్తీ!; మూండు పధములన్‌= మూడు దారులలో (స్వర్గ, మర్త్య, పాతాళలోకాల మార్గాలలో); చని= ప్రవహించి; లోకములకు మూంటికిన్‌= మూడు లోకాలకు; ఉజ్వల= (ప్రకాశవంత మైన; అలంకృతియున్‌= అలంకారమునూ; 'పెంపును= ఆధిక్యమును; ఒసంగినట్టి= ఇచ్చినటువంటి; అమలతరజ= మిక్కిలి నిర్మలమైన; మూర్తి= ఆకారం కలది; అగుజ అయినః దేవిన్‌= దేవతను; ఆ(శ్రయించువాడు= శరణన్నవాడు; కృతకృత్యుండు= ధన్యుడు; ఇది; నిక్కువము= సత్యం. తాత్సర్యఆ: మూడు మార్గాలలో ప్రవహిస్తూ ముల్టోకాలకు గొప్ప అలంకారమై కీర్తిని కలిగిస్తూ ఉండే స్వ్పచ్చమూర్షి గంగాదేవినీ ఎవడు ఆ(శ్రయిస్తున్నాడో వాడు ధన్యుడు. విశేషం: అమలతరమూర్తి - స్వచ్చమైన రూపంకలది. జలానికి ఆకారం, రంగు లేవు. అఆకాశంవతె 'ప్రతిఫలించి నీలమౌతున్నది తప్ప, పైగా ఈ జలమూర్తులలో మిక్కిలి నిర్మలమైనది గంగాదేవి. హిమాలయాలలో జన్మించిన నది కాబట్టి ఎన్నో ఓషధుల గుణాలు కలిగినది కాబట్టి పవిత్రమైనది. ఈ దేశసంస్కృతి గాంగేయ సంస్కృతి. గంగకు కుమారస్వామి, భీష్ము లిద్దరూ సంతానం, వారిద్దరు గాంగేయులు. గంగ ఒడ్డున కాశి మొదలైన పవిత్ర పుణ్యక్షేత్రాలు వెలిశాయి కనుక భారతీయ ఆధ్యాత్మిక సంస్కృతికి చిహ్నం - గంగ, క, _ జనులకు నింద్రుయ, గ్రహముల ; కిమండును, దారలకు సోషధీశుండ పొలెన్‌

మనుజోత్తమ! కడు నెక్కుడు ; వినుము, సరుల కెల్ల జాహ్నవి మహత్త్వమునన్‌. 115

ఆనుశాపనికవర్వము - ద్వితీయాశ్వానము కై71

ప్రతిపదార్ధ్హం: మనుజ+ఉత్తమ!1= మానవులలో (శ్రేష్టుడా! రాజా! జనులకున్‌= మానవులకు; ఇంద్రుండు= దేవతలరాజు; (గ్రహములకున్‌= చంద్రాది (గ్రహాలకు; ఇనుండును= సూర్యుడు; తారలకున్‌= నక్షత్రాలకు; ఓషధి+ఈళుండు+అ= ఓషధులకు (జాషధాలకు ఉపయోగించే మొక్కలు లేదా వృక్షాలు) రాజు - చంద్రుడు; పోలెన్‌=ఐ వలె; నరులకు+ఎల్లన్‌= మనుజాలకంతా; మహత్ష్యమునన్‌= మాహాత్మ్యంలో; జాహ్నవి= జహ్నడనే ముని కూతురు - గంగ; కడున్‌= మిక్కిలి; ఎక్కుడు= గొప్పది; వినుము. తాత్సర్యం: వినుము. ఇంద్రుడు మనుష్యులకు, (గ్రహాలకు సూర్యుడు,' నక్షత్రాలకు చంద్రుడు ఎట్టాగో రాజా! అట్టాగే మనుషుల కన్ని విషయాలలో మాహాత్మ్యంగల గంగ చాలా గొప్పది. విశేషం: అలం: ఉపమ. భగీరథుడు తపస్సు చేస్తే గంగ శివుడి జటాజూటంనుండి క్రిందికి ప్రవహించి దారిలో ఉన్న జహ్నముని ఆశ్రమాన్ని ముంచివేసింది. ఆది చూచి ఆయన గంగను త్రాగివేశాడు బొట్టు మిగులకుండా. మరల భగీరథుడు (ప్రాక్హిస్తే ఆ మహర్షి చెవినుండి తిరిగి గంగ (ప్రవహించింది. అందుకని ఆమె జహ్నుకన్య - జాహ్నవి అయింది. ఆ. _ సగరనృపతి పుత్రచయము, మునీంద్ర శా ।; పమున భష్మమై యపారదురిత

కల్మషంబుం బొందంగా గంగ నిజజల । సేక మొసంగి యనిచె నాకమునకు. 116 ప్రతిపదార్థం: సగర నృపతి= సగరుడన్న రాజు యొక్క; పుత్రచయము= కుమారుల సమూహం: ముని+ఇం(ద్ర= మునులకు రాజైన ముని'శ్రేష్టుడైన కపిల మహర్షి శాపమునన్‌= శాపంతో; భస్మమై= బూడిదై: అపార= అంతులేని; దురిత= పాప; కల్మషంబు= మలినం; పొందంగాన్‌= పొందితే; గంగ= భాగీరథి; నిజా తన; జల్ల నీళ్ళ: సేకమున్‌=-తడుపుట; ఒసంగి= చేసి; నాకమునకున్‌= స్వర్గానికి; అనిచెన్‌= పంపింది. ఛాత్సర్యం: కపిలుడి శాపంవలన సగరుడి కొడుకులైన సాగరులు; బూడిద కుప్పలు కాగా గంగ ఆ కుప్పలపై *ప్రవఫొంచి వారిని స్వర్గానికి పంపించింది. ఇది గంగా మాహాత్మ్యం. విశేషం: సగరుడు యజ్ఞం చేస్తుండగా యాగాశ్వం తప్పిపోయింది. అతని కొడుకులు 60 వేలమంది ఆ గుర్రాన్ని వెదకటానికి వెళ్ళారు. ఆ గు(ర్రం కపిలముని ఆ(శ్రమ (ప్రాంతంలో తిరుగుతూ ఉండటం చూచి వారు కపిలుడే గు(ర్రాన్ని అపహరించా' డనుకొని ఆయనను శిక్షించటానికి పోయి, ఆ మహర్షి కోపానికి భస్మమైపోయారు. ఆ స్టితి వారికి పోవాలంటే గంగ ఆ బూడిద కుప్పలపైకి 'ప్రసరించాలనే ఉపాయం మహర్షి తానై చెప్పగా చివరకు భగీరథు డా పని సాధించిన వాడయ్యాడు. స్వర్గం నుండి గంగ భూమిపైకి ప్రసరించి ఆ బూడిద కుప్పలపై సుళ్ళు తిరిగితే తిరిగి సాగరులు మనుజాలై స్వర్గ గతులైనారని గంగావతరణ కథ. ఇది రామాయణంలో మహర్షి వాల్మీకి ఆశ్చర్యకరంగా వర్షిస్తాడు. ప్రవహించాలని కోరుకొన్నాడు. బ్రహ్మ సరే, గంగ భూమిపైకి దిగితే భూమి క్రుంగిపోతుంది. కనుక శివుడిని ప్రార్జించు' అన్నాడు. మరలా భగీరధుడు శివుడి కొరకు తపస్సు చేస్తే ఆయన ప్రత్యక్షమై భగీరథుడి కోరిక మన్నిస్తానన్నాడు. గంగ ఆయన జటాజూటంలో దూరింది. భూమిపై ప్రవహిస్తూ జహ్నడి ఆశ్రమాన్ని ముంచెత్తితే మరలా భగీరథుడు జహ్నమునిని (ప్రార్ధించాడు. అప్పుడు గంగ అతని చెవి నుండి నిర్గమించి సాగరుల భస్మరాసులపై (ప్రవహించి వారిని సద్గతికి పంపింది.

ఇది భగీరథుడి చిత్ర తపస్సు. ప్రచుర పౌరుషం. ఎన్ని విఘ్నాలు. వచ్చినా ప్రయళ్నం విరమించకుండా సాధించే కృషిని భగీరథ ప్రయత్న మంటారు. ఆ. _ దేవతలం జత్రతపమునం దెలచి, గంగం । బ్రచుర పొరుషుం డగు భగీరథుండు దనదు

పూర్వులైన సగర నృపపుత్రులకు ను । దచాత్త గతికయి తెచ్చె నిద్ధరణి కనఘ! 117

ప్రతిపదార్థం: అనఘ![= పుణ్మాత్ముడా!; దేవతలన్‌= దేవతలను; చిత్ర= అద్భుతమైన; తపమునన్‌= తపస్సు ద్వారా; తెలచి=

క్ష72 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము నమస్కరించి, సేవించి; ప్రచుర= స్పష్టమైన; పౌారుషుండు= ప్రయత్నం కలవాడు; అగు= అయిన; భగీరధుండు; తనదుజ తనయొక్క; పూర్వులు+ఐనజ= తనవంశంలో ముందు పుట్టినవారైన (తాత ముత్తాతలు); సగర నృపజ సగర రాజు యొక్క; పుషత్రులకున్‌= కుమారులకు; ఉదాత్త గతికి+అయి= ముక్తికొరకు; ఇద్దరణికిన్‌= ఈ లోకానికి; తెచ్చెన్‌= (గంగను) తీసికొని వచ్చాడు. తాత్పర్యం: ప్రసిద్ద పౌరుషంతో దేవతలను గురించి తపస్సుచేసి వారిని మెప్పించి సాగరుల భస్మరాసులపై (ప్రవహింపచేసి, వారిని ముక్తులను చేయటం కారకు భూలోకంలోకి గంగను తెచ్చినవాడు భగీరథుడు. విశేషం: దైవము - పౌరుషము అవి రెండున్నాయి. పౌరుషమంటే ఉత్సాహంతో మనిషి చేసే దృఢమైన ప్రయత్నం. దానికి ప్రతీక భగీరథుడు. ఇందుకే ఇప్పటికీ భగీరధ యత్నమన్న మాటను సామెతగా వాడుతున్నాం.

సగరుని కొడుకులు సాగరులు 60వేల మంది. వారు కపిలుడి కోపానికి గురి అయ్యారు. సగరుడికి మరొక భార్యకు జన్మించినవాడు అంశుమంతుడు. అతడు గంగను తేలేకపోగా అతని కొడుకు దిలీపుడు (ప్రయత్నించి మరణిస్తే అతని కొడుకు భగీరధుడు (బ్రహ్మను గురించి వేయేండ్డు తపస్సు చేశాడు. బ్రహ్మ ప్రత్యక్షమై వరంకోరుకొమ్మంటే గంగ భూమికి ముందుగొ (బ్రహ్మనుండి బయలుదేరి ఆకాశం మీదకు వ్యాపించి అక్కడ నుండి సూర్య మండలం ద్వారా మేరుపర్వతంపైకి దూకింది. అక్కడనుండి నాలుగు పాయలుగా చీలి నాలుగు దిక్కులకు ప్రవహించింది. ఆ నాలుగు దిశలకు పారిన గంగకు నాలుగు పేర్లు. అలకనంద : ఇది హీోమాలయంమీదుగా భారతదేశంలో (ప్రవహించిన పాయ - దక్షిణం. సీత : గంధమాదన పర్వతంమీదుగా భద్రేశ్చర దేశాలకు పారిన పాయ - తూర్పు. సుచక్షువు : మాల్యవంతం మీదుగా కేతుమాల దేశాలలో ప్రవహించిన పాయ - పడమర, విష్ణుభద్ర : ఉత్తర కురుభూములలో పారే పాయ - ఉత్తరదిశ.

ఈ మేరుపర్వతం భూ చక్రాని కిరుసుగా మధ్యలో ఉంటుందని పురాణాలు చెప్పినమాట.

అ. విష్ణుపదము వలన, విభుని వలన, సూర్యు; వలన, మేరురూపకలితుం దైన

విష్ణువలనం ద్రిపుర విజయి మౌళివలన । నుండి హిమనగమున నొలసె గంగ, 118 ప్రతిపదార్థం: విష్ణుపదము= ఆకాశం; వలనన్‌= ద్వారా, నుండి; విధునివలనన్‌=చం[ద్రుడి వలన; సూర్యువలనన్‌= సూర్యుడినుండి; మేరు రూప కలితుండు= మేరు పర్వత స్వరూపుడైన; విష్ణువలనన్‌= విష్ణుదేవుడివలన: (త్రిపురవిజయి= మూడు నగరాలను జయించినవాడు శివుడు (అతడి); మౌళివలనన్‌= జటాజూటంనుండి; హిమనగమునన్‌= మంచుకొండపై: గంగ; ఒలసెన్‌= (ప్రవహించింది. తాత్పర్యం; ఆకాశంనుండి చం(ద్రుడిమీదికి, ఆతడినుండి సూర్యుడిమీదికి, అతడినుండి మేరుపర్వత స్వరూపుడైన విష్ణువు వద్దకు, అక్కడినుండి శివుడి శిరస్సుమీదకు, అక్కడినుండి హిమాలయపర్వతంమీదకు గంగ (ప్రవహించింది. క _ విను, తత్చర భావంబున । మనంబు నిక్టలత వొంద మనుజుడు శరణం

బని యాశ్రయింప జాహ్మని ।; సనాతన పదోపలబ్ధి సంపద నొసంగున్‌.” 419 ప్రతిపదార్థం: విను= వినుము; తత్పర భావంబునన్‌= భక్తిభావంతో; మనంబు= మనస్సు; నిశ్చలత పొందన్‌= నిశ్చలత్వం పొందగా; మనుజుండుజ మనుష్యుడు; శరణంబు+అనిజ దిక్కని; ఆశ్రయింపన్‌= ఆశ్రయిస్తే) జాహ్నవి= గంగ; సనాతనజ నిత్యమైన; పదజ న్ధ్థానంయొక్క; ఉపలబ్ది= లాభమన్న; సంపదన్‌= ఐశ్చర్యాన్ని; ఒసంగున్‌= ఇస్తుంది.

ఆమశాసనికపర్వము - ద్వితీయాశ్వావనము 173 తాత్పర్యం: వినుము. తాత్పర్య బుద్దితో ఎవరైతే నిళ్ళ్చలమైన మనస్సుతో శరణని ఆశ్రయిస్తే వారిని జన్మను తరింపచేసి గంగ వారి స్వస్థానమైన ముక్తి నిస్తుంది." వమ అని చెప్పి సిద్ధుండు, వెండియు. 120 ప్రతిపదార్థం: అని= ఈ విధంగా; చెప్పి; సిద్దుండు= సిద్దపురుషుడు; వెండియున్‌= ఇంకా. తాత్పర్యం: అని చెప్పి సిద్దుడు ఇంకా (ఇట్టా చెప్పాడు).

క ఏ నెటింగినంత సెప్పితిం; గాని యనంత మహిమంబు గంగా గుణ సం

తానంబు, శతానందము । ఖానిమిష ప్రవరకీర్వ మవఘచరిత్రా! 121 ప్రతిపదార్థం: అనఘ![= పొపంలేని;చరిత్ర!= (ప్రవర్తన కలవాడా!; ఏను= నేను; ఎటింగినంత= తెలిసినంత; చెప్పితివ్‌= చెప్పాను కాని; గంగా గుణ సంతానంబుజ గంగాదేవి గుణ సమూహం; అనంత= విశాలమైన; మహిమంబు= మహాత్యం కలది; శతానంద= (బ్రహ్మ; ముఖ=ఐ మొదలైన; అనిమిషజ దేవతలలో; (ప్రవరజ (్రేష్టులచేత; క్రీర్యము= స్తుతించదగింది. తాత్పర్యం: నాకు తెలిసినంత చెప్పాను. కానీ, నాయనా! ఆ తల్లి గుణగణాలు మాహాత్మ్యం (బ్రహ్మాదులచేత స్తుతింప తగినదంటే ఇక మానవుల సంగతి వేరే చెప్పాలా? క _ మేరువు మణులును, వారిధి ; వారి కణంబులును నెన్ను వడు వగు గంగా

స్థారగుణంబులు తగు సం । ఖ్యారూఢంబులుగం జేతత యతులవివేళా! 122 ప్రతిపదార్థం: అతుల= సొటిలేని; వివేకా[= వివేకం కలవాడా!; గంగా= గంగాదేవి యొక్క; స్టారగుణంబులు= దివ్యగుణాలు: తగు=తగిన; సంఖ్యారూఢంబులుగన్‌= లెక్కపెట్టెడి; చేంత= చేష్ట మేరువు మణులను = మేరుపర్వతంలోని రత్నాలను; వారిధి= సము(ద్రంలోని; వారి= నీట యొకగ్థి; కణంబులునుజ బొట్టను; ఎన్ను లెక్కపెట్టే; వడువు+అగున్‌జ పద్దతిగా ఉంటుంది. తాత్సర్యం: సాటి లేని వివేకం కలవాడా! గంగ దివ్యగుణాలను (వ్రేలు మడిచి ఇన్ని - ఇది అని చెప్పటం ఎట్లాంటి దంటే - మేరుపర్వతంలోని రత్నాలను, సముద్రంలోని నీటి బొట్లను లెక్కపెట్టటంవంటి అవివేకపు పని. న అని పలికి యిట్లనియె. 123 తొత్సర్యం: అని ఈ విధంగా చెప్పి ఇట్టా అంటున్నాడు. విశేషం: ఇంటే అతడి కెంత చెప్పినా తనివితీరటం లేదని తాత్పర్యం. గంగ అంటే ఈ భారతీయ సంస్కృతిలో ఎట్టాంటిదో కవి తన ఆర్హ (బుషిసంబంధమైన) నేత్రంతో దివ్య దర్శనంతో - చెప్పేమాట. ఈ భావాన్ని వ్యక్తీకరించే వచనపు ముక్కలు 120, 123...

లండను ప్రక్కనున్న థేమ్సు నదిలోని నీటిని ఓడపై భారతదేశానికి తెస్తే పురుగుపట్టిం దట! ఇక్కడకు వచ్చేలోపల, కానీ గంగానీటిని లండను తీసికొని వెళ్తే పురుగు పట్టలేదట్ల. హిమాలయాలలో - ఎన్నో ఓషధులను కరిగించుకొంటూ మహర్షుల, సిద్దుల, మునుల, యోగుల, పవిత్ర శరీరాల తపస్సుల శక్తిని సంగ్రహించుకొని ప్రవహించేది గంగ. గంగ వట్టి నదిమా(త్రమే కాదని మన విశ్వాసం. పరమహంస శ్రీరామకృష్ణవంటి మహాత్ములెప్పుడూ తమ శిష్యులకు ఈ మాటనే చెప్పేవారట! ఒక్కసారిగా స్నానంచేస్తే చాలురా పాపాలన్నీ పటాపంచలౌతాయనీ ఆనేవారట! ముందుగా శ్రీ స్వామి వివేకానందవంటి తర్కబుద్దికలవారికి రుచించలేదు కాని, తరువాత ఆ మాటలలో సత్యాన్ని వారు (గ్రహించారట!

174 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ఆ. వేడ్కనీకు నేను వివరించినట్టి యీ; జాహ్నవీ గుణములు, సంతతంబు

మనసు, వాక్కు. దనువు ననంగల సాధన ; ముల భజింపు భక్తిపూర్వకముగ. 124 ప్రతిపదార్హం: వేడ్కన్‌= కోరికతో కావాలని; నీకున్‌; నేను; వివరించినట్టి= విడమరచి చెప్పిన) ఈ జూహ్నవీ గుణములు= ఈ గంగా గుణాలు; సంతతంబున్‌= నిత్యము, ఎడతెగకుండా; మనసు; వాక్కున్‌; తనువున్‌= శరీరం; అనన్‌=ఐ అనగా; కల= ఉన్న; సాధనములన్‌= కర్మసాధనాలతో; భక్తిపూర్వకముగన్‌= భక్తి (శ్రద్దలతో; భజింపు= సేవించుము. తొత్సర్యం: సంతోషంగా నేను నీకు వివరించిన ఆ గంగాగుణాలు ఎల్లప్పుడూ మనోవాక్కాయ సాధనలతో భక్తిపూర్వకంగా ఆచరించుము. విశేషం: మనిషికి ఏ పనిచేయటానికైనా మూడే సాధనములు ఉన్నాయి. శరీరం, వాక్కు, మనస్సు. ఈ మూటిని కలిపి ఒకటిగా చేయటమే త్రికరణ పారిశుద్ధ్యం. ఒక టనుకొని మనస్సులో ,మరొకటి చెప్పి, ఇంకొకటి చేసే నాగరికత -ఈనాటి రాజకీయ సంస్కృతులు, మనిషి మనిషి కాకుండా పోవటానికి ఈ (త్రికరణ పరిశుద్ది (త్రికరణ సమైక్యం లేకపోవటమే కారణం. ఆ మూటిని ఏకం చేసే సాధన పవిత్ర ఉపాయమే. ఇట్టాంటివి, వినటం, చదవటం, భారతాదులవలన మనకు కలిగే (ప్రయోజన మిదే నని నన్నయ, తిక్కనలు తమ అవతారికలలో చెప్పారు. మరీ నన్నయగారు భారత (శ్రవణ ఫలితం చాలా చెప్పారు. కనుక కధంటే = త్రికరణ పారిశుద్ద్యం కారకు వినేదే అది కలిగించేదే కథంటే - కాబట్టి నీవూ గంగను సేవించి ధన్యుడ వౌతావు. తే. అట్టులైన గంగా ప్రసాదాతిశయము : వలన సిద్ధుండవై, త్రిభువనములందు

నర్ద్హనీయ సంక్రీడన మవిహతముగ ; సంచరించు మాహాచ్చ్వంబు సంభవించు. 125 (ప్రతిపదార్థం: అట్టులు+ఐనన్‌= పైన చెప్పిన మాటలు పాటిస్తే - (త్రికరణ పరిశుద్ధితో గంగను సేవిస్తే; గంగా (ప్రసాద+అతిశయము= గంగయొక్క అధికమైన దయ; వలనన్‌= వలన; సిద్దుండవు+ఐ= నెరవేరిన కోరికలు కలవాడవై; (త్రి= మూడు; భువనములందున్‌= లోకాలలో; అర్భనీయజ సేవించదగిన; సం= చక్కని; (క్రీడనము= విహారం; అవిహతముగన్‌= ఎదురు లేకుండా; సంచరించు= తిరిగే: మాహాత్మంబు= మాహాత్మ్యం; సంభవించున్‌= కలుగుతుంది. తాత్ప్చర్యం: అట్టా చేస్తే గంగ దయవలన నీవూ సిద్దపురుషుడ వౌతావు. మూడులోకాలలో నీ విహారాలకు అడ్డుండదు. నీకు ఎదురు లేని సంచార మార్గం - మాహాత్మ్యం లభిస్తుంది. క. _ నిజధర్మ నిరతుండై తమ ; భజించు సజ్జనుని చిత్తపద్మము గృపంచా

భజియింప గంగ యతనిం । బ్రజనిత చిరసాఖ్యుం. జేయు. బావనచరితా!' 126 ప్రతిపదార్థం: పావన= పవిత్రమైన; చరితా!= చరిత్ర కలవాడా!.; నిజ= తన యొక్క; ధర్మ= ధర్మం చేయటంలో; నిరతుండు+ఐ= నిత్యుడై; తనున్‌= తనను; భజించు= సేవించే; సత్‌+జనుని= మంచి మనిషి చిత్త పద్మము= మనస్సనే తామరపువ్వు; కృపన్‌= దయతో; తాన్‌=ఐ తాను; భజియింపన్‌= సేవిస్తే; గంగ; అతనిన్‌= అట్టాంటివాడిని; (ప్రజనితజ చక్కగా జన్మించిన; చిరసౌఖ్యున్‌= చిరకాల సుఖాలు కలవాడినిగా!; చేయున్‌= చేస్తుంది. తొత్పర్యం; తన ధర్మం తాను పాటిస్తూ, గంగను సేవించే సత్పురుషునికి చిరకాలం సౌఖ్యాలు కలిగిస్తుంది గంగాదేవి.” విశేషం; ఈ పద్యంలో అన్ఫయం క్లిష్టంగా ఉన్నది. 'తన ధర్మాన్ని తాను పాటిస్తూ గంగను సేవించే సత్పురుషుడి మనస్సనే పద్మము - ఇంతవరకూ బాగానేఉన్నది. కృపం దాభజియింపన్‌ - ఈ తానెవ్వరు? ,- మనిషా? గంగా? కృపన్‌ - దయతో గంగకన్వయిస్తుంది తప్ప మనిషికి కాదు కదా! కనుక గంగ అతని చిత్తపద్మాన్ని భజిస్తున్నదా? అయితే “అతనిం చేయున్‌”

ఆనుశాసనికపర్వము - ద్వితియాశ్వానము 175

వాక్యానికి గంగనెలా కర్తనుచేయాలి? ఈ అన్వయం తిక్కన గారిలో చాలా చోట్ల కనిపిస్తుంది. బహుశా దీన్నిట్లా అన్నయించుకొనవచ్చును.

“యే యధా మాం ్రపద్యంతే - తాం స్తధై భజామ్యహం” ఎవ రెలా నన్ను సేవిస్తే వారిని నే నట్లాగే అను[గ్రహిస్తాను. అనక

భజామి - సేవిస్తానన్నాడు గీతలో భగవంతుడు. అట్లాగే తనను భజిస్తున్న భక్తుడి చిత్త పద్మమును తాను గంగ దయతో అట్లాగే

భక్తుడి మనస్సున కనుగుణంగా - భజిస్తుంది (అను(గ్రహిస్తుంది). ఆ అను([గ్రహరూప మేమిటి? అంటే *ప్రజనిత.... సౌఖ్యం జేయుట' అని.

వ. అని యిట్లు గంగా గుణంబు లమ్మహాద్విజునకు వివరించి యా సిద్ధుండు గగన గమనంబునం జనియె; అ వ్విప్రోత్తముందు నియతచిత్తుండై గంగాసేననం బాచరించియనన్యసులభ యగుసిద్ధింబదేసి; బాందవాగ్రజా! నీవును గంగా భజనంబునం బరమశుభంబు నొందుము.' 127

ప్రతిపదార్థం: అని ఇట్టు= అని ఈ విధంగా; గంగాగుణంబులు= గంగ గుణాలు; ఆ+మహాద్విజునకున్‌= ఆ గొప్ప బ్రాహ్మణుడికి; వివరించి= చెప్పి; ఆ సిద్దుండుజ ఆ యోగి; గగన= ఆకాశంలో; గమనంబునన్‌= నడకతో; ప్రయాణంతో; చనియెన్‌= వెళ్ళాడు; ఆ+:వి'ప్ర+ఉత్తముండు= ఆ బ్రాహ్మణ్రేష్పుడు; నియత= నియమబద్ధమైన; చిత్తుండు+ఐ= మనస్సు కలవాడై; గంగాసేవనంబు= గంగాసేవ; ఆ+చరించి= చక్కగా చేసి; అనన్య= సాటిలేని; సులభజ తేలికఅయిన; సిద్దిన్‌= ఫలాన్ని; పడసెన్‌= పొందాడు; పాండవ+అ(గ్రజా!= పాండవులలో పెద్దవాడా!; నీవునున్‌= నీవున్నూ; గంగా భజనంబునన్‌= గంగను సేవించటంవలన; పరమ= శ్రేష్టమైన; శుభంబును= శ్రేయస్సును; ఒందుము= పొందుము.

తాత్సర్యం: అని ఈ విధంగా సవిస్తరంగా ఆ మహాబ్రాహ్మణుడికి ఆ సిద్దుడు వివరించి ఆయన ఆకాశగమనంతో

వెళ్ళిపోయాడు.ఆ (బ్రాహ్మణుడు కూడా ఆ విధంగా నిష్టాపరుడై గంగను సీవించి ఇతర మార్గంలో సులభంగా

దొరకని సిద్దిని పొందాడు. ధర్మరాజా! నీవు కూడా గంగాసేవతో శుభాలు పొందుము." విశేషం: ఇంతగా గంగను గురించి చెప్పవలసిన అగత్య మేమిటి? అంటే వేదవాజ్మయంలో ఇట్లా చెప్పబడింది. “సృష్టికారణమైన జలం పేరే గంగ. భగీరధుడి ద్వారా భూమికి రావటటమంటే భావరూపమైన భగవచ్చక్తి సృష్టిగా వికసించటమే. ఈ సృష్టి ఐదు అంచెలుగా వచ్చింది. కనుకనే సృష్టికి ప్రశపంచ= ఐదు కలదని పేరువచ్చింది. పంచ సింధూనదులంటే సృష్టి ఐదంచెల మీదుగా వచ్చిన విషయాన్ని సూచిస్తుంది” కనుకనే గంగకు ఒక మూర్తి ఉన్నది. ఆ వర్షన పురాణాల ప్రకారం ఇట్టా ఉన్నది. “రళ్నపాదుకలు కలది. మకర వాహనం కలదీ, తెల్లని వెన్నెల వంటి శరీరం కలది” అని ఈ రూపంలో గంగను ఆరాధించాలని పురాణాలు చెప్పుతున్నాయి. అన్ని పురాణాలు గంగావతరణమును క్రీరించాయి. మహాబలిపురం కొండపై ఈ కథ చెక్కబడింది. ప్రపంచంలో అదొక అపూర్వ శిల్పం. (ప్రాచీన భరతనాట్యంలో ఈ గంగావతరణ కథ అభినయించబడేది. దాని విషయం నందికేశ్చరుడు (వ్రాసిన భరతార్షవంలో ఉన్నది. ప్రభావతీప్రద్యుమ్ను మన్న కావ్యంలో నటకు లీకథ నభినయించినట్లు పింగళి సూరన్న వర్ణించాడు. క అని చెప్పి శాంతనవుం ది । ట్లను : 'గంగాస్తోత్ర సహితమై పరంగిన యి వ్వినుతేతిహాసముం బఠిం । చిన వినినను రుజలు వాయుం జెంద వఘంబుల్‌.” 128 ప్రతిపదార్థం: అని చెప్పి=ఐ సిద్ధుడు చెప్పిన కథనంతా పూస (గ్రుచ్చినట్టు చెప్పి; శాంతనవుండు= శంతను కుమారుడైన భీష్ముడు; గంగా స్తోత్రసహితముఐ= గంగాస్తుతితో కూడినదై: పరంగిన= ఒప్పిన; ఈ+వినుత= ఈ వినుతించదగిన, పాగడదగిన; ఇతిహాసమున్‌= పురాణకథ; పఠించినన్‌= చదివినా; వినిననుజ విన్నా: రుజలు= రోగాలు; పాయున్‌= పోతాయి; ఆఘంబుల్‌= పొపాలు; చెందవు= పొందవు,

176 శ్రీనుదొంధ్ర మహాభారతము తాత్సర్యం: భీష్ముడు కథంతా చెప్పి ఇట్టా అన్నాడు: 'ధర్మరాజా! గంగాదేవి స్తోత్రంతో కూడిన ఈ పురాణ కథను చదివినా, విన్నా రోగాలు పోవటమే కాదు, పాపాలు కూడా పోతాయి." విశేషం: పురాణాలలో కథ చెప్పి ఫలితం, (ప్రయోజనమూ చెప్పటం జరుగుతుంది. ఇది అట్లాంటి పద్యం. కథ దీనితో ముగుస్తుంది. కు అనిన విని, యన్నరేంద్రుం ; దనుజ సహితముగం బ్రభూతహర్ష సమున్నీ లన కలనా సంవేశిత ।; మనస్కుందై యాతనికి నమస్కతి సేసెన్‌. 129 వ్రతిపదార్థం: అనినన్‌= భీష్ముడట్టా చెప్పగా; విని= (శ్రద్ధగా ఆలకించి; ఆ+నర+ఇంద్రుండు= ఆ రాజు; అనుజ సహితముగన్‌= తమ్ములతోపాటుగా; ప్రభూత= అధికమైన; హర్ష సంతోషంతో; సమ్రున్మీలన= బాగేగా వికసించిన, వికాసంతో; కలనా= కూడిక; సంవేశిత= స్థానంగా చేయబడిన; మనస్కుండు+ఐ=ఐ మనస్సు కలవాడై: ఆతనికిన్‌=ఐ ఆ భీష్ముడికి; నమస్కృతి= నమస్కారం; చేసెన్‌= చేశాడు. తాచ్చర్యం: చెప్పినదంతా విని ధర్మరాజు సంతోషంతో వికసించిన మనస్సు కలవాడై తమ్ములతోపాటుగా భీష్ముడికి నమస్కరించాడు. విశేషం: ఆ సంస్కృత సమాసం - భిష్ముడిమీద ధర్మరాజుకు కలిగిన భక్తి ఆవేశాన్ని సూచిస్తున్నది, ధ్వనిస్తున్నది. దీనికి కారణం భీష్ము డంత ఆందంగా గంగా మహిమను గానంచేయటం. ఈ సంతోషం పారకుడు పొందే అనుభవాన్ని సూచిస్తుంది. ను ఇట్లు పరమహర్షంబునం బ్రణతుండదై, ధర్మజుండు మందాకినీ తనయుతో “నెవ్వరు సర్వ జనపూజ్యు? సంవాదంబను నితిహాసంబు వినుము; నీ యడిగిన యర్థంబు దానం దేటపడియెడు' నని పలికి యతని కిట్లనియె. 130 ప్రతిపదార్థం: ఇట్టు=ఐఈ (ప్రకారం; పరమజ గొప్ప; హర్దంబునన్‌= సంతోషంతో; ప్రశ+నతుండై= నమస్కరించి; ధర్మజుండు= ధర్మనందనుండు (యముడికి ధర్ముడని పేరు); మందాకినీ తనయుతోన్‌= గంగ కుమారుడితో;ఎవ్వరు=ఎవరు; సర్వజనజ అందరికీ? పూజ్యులు= పూజించదగినవారు; భవత్‌= నీ; వచనామృతంబునన్‌= మాటలన్న అమృతంతో; తృస్తి= సంతృప్తే; చనకజ తీరక; అడిగెదన్‌= అడుగుతున్నాను; అనినన్‌ =అనగాఆ+మహా+ఆత్ముండు= ఆ మహానుభావుడు; వాసుదేవ= శ్రీకృష్ణ: నారదజ నారదుల; సంవాదంబు= సంభాషణం; అను= అన్న; ఇతిహాసంబు= పురాణ గాథ; వినుము; నీ అడిగినః నీవు అడిగిన; అర్హంబు= తాత్పర్యం; దానన్‌ః= దానితో; తేటపడియెడున్‌= స్పష్టపడుతుంది; అని పలికి=జఅని వచించి; అతనికిన్‌+ఇట్టు+అనియెన్‌=ఆయనతో ఈ రీతి వచించాడు. తాత్పర్యం: అట్లా సంతోషంతో నమస్కరించి యమధర్మరాజు కుమారుడు గంగా తనయుడిని అడిగాడు: 'నీ మాటలనే అమృతం (త్రాగి తృప్తితీరక అడుగుతున్నాను. లోకంలో అందరకూ పూజనీయు లెవ్వరో చెప్పుము' అని అడిగితే భీష్ముడు “నీ వడిగిన ప్రశ్నకు సమాధానంగా వాసుదేవ నారద సంవాద మనే పురాణగాథ చెప్పుతాను వినుము” అని చెప్పుతున్నాడు. వాసుదేన నారద సంనాద (ప్రకారము (సం, 13-66-1 (కుంభ)) క. “తన కడకు నారదుడు వ, చ్చిన, సత్మారము దగంగం జేసి, ముకుందుం డును సమధిక బహుమానం ; బున 'నెవ్వారలకు నీవు మొక్కుదు చెపుమూ!” 131

ఆనుశాసనికపర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము శే? ప్రతిపదార్థం: ముకుందుండును= శ్రీకృష్ణుడు (మోక్ష మిచ్చేవాడు); తనకడకున్‌= తన దగ్గరకు; నారదుండు; వచ్చినన్‌= రాగా; సత్కారము= అతిధి సపర్యలు; తగంగన్‌= తగినట్టుగా; చేసి; సమధికజ మిక్కిలి ఎక్కువ; బపుమానంబునన్‌= గౌరవంతో; ఏ+వారలకున్‌= ఎవరికి; నీవు; మైక్కుదు= నమస్కరిస్తావో; చెపుమూ!= చెప్పుము. తాత్పర్యం: ఒకసారి నారదమహర్షి విష్ణుదేవుడి దగ్గరకు రాగా ఆయన సత్కారం చేసి ప్రశ్నించాడు. “నీవు మిక్కిలి గౌరవంతో ఎవరికి నమస్కరిస్తావో చెప్పుము' అని. విశేషం: నమస్కారమంటే వినయంతో వంగి, గౌరవబుద్దితో, హృదయపూర్వకంగా, అహంకారం లేశమాడత్రం లేకుండా దండంపెట్టటం. ఆ దండంలో 'నేను, అన్న పదార్హ మంతా లీనం కావాలి. దానిని నమస్కారమంటారు. ఇది అందరకూ చేతనయ్యేది కాదు. వ. అనిన నద్దేవముని యద్దేవకీనందనున కిట్లనియె. 132 ప్రతిపదార్థం: ఆ+దేవముని= నారదుడు; ఆ+దేవకీ నందనునకున్‌= దేవకీ కుమారుడితో; ఇట్టు: అనియెన్‌= అన్నాడు: తాత్పర్యం: అనగా విని నారదుడు శ్రీకృష్ణుడితో ఇట్టా అన్నాడు: సీ. “వరుణు, సమీరణుం దరణిం బర్జన్యుని, ; సప్పార్టి, నీశాను, షణ్ముఖుని, మ నతిభక్తి సేవింతు రట్టి వారలకు నే । మైొక్కుదు; వేదపరులుం దపోధ నులు, దేవతా పూజనులు, భూమి ధన భధాన్య। గోదాన శీలురు, నాదరంబు ఆ. _ గల్గి యతిథిపూజ గావించువారలుం । బిత్భృసమర్చకులును, భిక్షితాన్న తతి శ పూత శాంత భావములు గలవారు స । త్యవ్రతులును బూజ్యు లనఘ! నాకు. ప్రతిపదార్థం: అనఘ!= పుణ్యశాలీ!; వరుణున్‌= సముద్ర - పళ్చిమదిళలకు - అధిపతిని; సమీరణున్‌: వాయుదేవుడిని, రణినా సూర్యుడిని; పర్టన్యునిన్‌= మేఘుడిని; స్తార్చిన్‌= అగ్నినీ: ఈశానున్‌= ఈశాన్య దిక్కున ఉండే దేవతను వణ్ములు కకక స్వామిని; మహాలక్ష్మిన్‌= లక్ష్మీదేవిని; విష్ణునిన్‌:; అజున్‌= (బ్రహ్మను: బృహస్పతిన్‌= దేవతాగురువును; చంద్రు ౩ జల ష్ష్‌ నారో: భూమిన్‌= భూమినీ; ఏ+జనములు= ఏ మానవులు; ఎప్పుడున్‌= నిత్యమూ; అతి= మిక్కిలి; భక్తిన్‌= భక్తితో; సేవింతురు= వ అట్టివారలకున్‌= అట్లాంటి వారికి; నేన్‌= నేను; 'మొక్కుదున్‌= నమస్కరిస్తాను; వేదపరులున్‌= వేదం నిత్యం చది క తపోధనులు= తపస్సే సంపదగా కలవారు; దేవతాపూజనులు= దేవతలను పూజించేవారు; భూమి= భూమినీ; ధన= డద ధాన్య= పంటను; గోజఐ ఆవులను; దాన= దానం చేసే; శీలురు= స్వభావం కలవారు; ఆదరంబు కల్లి= ఆదరంతో; అతిథిపూజన= అతిధుల పూజను; కావించువారలున్‌= చేసేవారు; పిత్చజ తండ్రిని; సమర్చకులున్‌= పూజించేవారు; భిక్షిత+అన్నమున్‌= బిచ్చ మడిగి తెచ్చిన అన్నంతో; పూతః= పవి[త్రమైన; శాంత= ఉద్రేకాలులేని; భావములు= మనస్సులు కలవారు; సత్యవ్రతులును= నిజం మాట్లాడే స్వభావం కలవారు; నాకున్‌ పూజ్యాలుజ పూజించ దగ్గవారు. తాత్పపర్యం; నాకు వీరంతా పూజనీయులే. వరుణుడిని, వాయువునూ, సూర్యుడిని, మేఘుడినీ, అగ్నినీ, ఈశానుడినీ, కుమారస్వామిని మహాలక్ష్మినీ, విష్ణువును, (బ్రహ్మను, బృహస్పతినీ, చంద్రుడినీ, నీటినీ, భూమినీ ఎవరు పూజిస్తారో వారిని నేను భక్తితో సేవిస్తాను. వేదవేత్తలు, తపోధనులు, దేవతలను పూజించేవారు, ధన ధాన్యభూములను గోవులను

178 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము దానం చేసేవారు, అతిథిపూజ చేసేవారు, పితృదేవతలను పూజించేవారు, భిక్షాన్నంతో తృప్తిపడే శాంతస్వభావులు, సత్యవ్రతులు - నాకు పూజ్యులు. క వినుత త్రివర్గ రతులు, ; ననహంకార మమకారులగు జనులు, సువ

ర్తన యుతులు, నలోలురు, బో । ధనులు, నమస్కార్యు లద్రిధర! విను నాకున్‌. 134 (ప్రతిపదార్హం: అద్రి ధర!= (గోవర్రనమన్న) కొండను మోసినవాడా!; విను; నాకున్‌= నాకు; నమస్కార్యులు= నమస్కరించ తగ్గవారు (ఈ (క్రింద చెప్పినవారు); వినుత= స్తుతింపతగ్గ; త్రివర్గ= ధర్మ, అర్హ కామాలు; నిరతులు= నిత్యం "సేవించేవారు; న+అహంకార= నే నన్న భావం లేనివారు; న+మమకారులు= వ్యామోహం లేనివారు; అగుజ అయిన; జనులుజ మానవులు; సు= మంచి; వర్తన ప్రవర్తన; యుతులు= కలవారు; అలోలురు= ఆసక్తి లేనివారు;* బోధనులు= జ్ఞానం కలవారు. తాత్పర్యం: ధర్మార్ధ కామ సేవనులు, అహంకార మమకారాలు లేనివారు, వ్యామోహంలేనివారు, సత్ర్రవర్తన కలవారు, జ్ఞానులు - నాకు నమస్కరించ తగినవారు. క నీవును, మత్ప్సంపూజ్య జ ః నావలిం జిత్తమున నెటింగి, యర్టనమును, సం

సేవనము, నడువ భూరి శు : భావహ మగు నవ్విధము యాదవపసింహా! 135 ప్రతిపదార్హం: యాదవ సింహా[= యదువంశ శ్రేష్టుడా!; నీవును= నీవూ; మత్‌=ఐ నా చేత; సంజ బాగా; పూజ్యజ పూజింపదగిన:; జన+ఆవలిన్‌= మానవ సమూహాన్ని; చిత్తమునన్‌= మనస్సులో; ఎటింగి= తెలిసి; అర్భనమును= పూజ; సంసేవనముః= సేవించటం; నడువన్‌= నడిపితే; ఆ+విధము= ఆ పద్దతి; భూరి= మిక్కిలి; శుభ= మేలు; ఆవహము+అగున్‌= కలిగిస్తుంది. తొత్సర్యం: కృష్ణా! నీవున్నూ నేనూ పూజించేవారిని మనస్సులో తెలిసికొని పూజిస్తూ సేవిస్తూ (ప్రవర్తిస్తే శుభం కలుగుతుంది.” క. _ అనియెం గావున గుంతీ ; తనయాగ్రజ! నీవు నివ్విధముల జనములం

గొనియాడుము, వారలు శో ।; భనము లొసంగుదు రఘంబుం బాపుదురు కృపన్‌.” 136 ప్రతిపదార్థం: అనియెన్‌+కావునన్‌= అన్నాడు కాబట్టి; కుంతీ తనయ+అ(గ్రజ!= కుంతీ కుమారులలో సపెద్దవాడా!; నీవున్‌= నీవూ; ఈ+విధములన్‌= ఈ రీతిగా; జనములన్‌= మనుషులను; కొనియాడుము= స్తుతించుము; వారలు= వారు; శోభనములు= శుభాలు; ఒసంగుదురు= ఇస్తారు; అఘంబున్‌= పాపాలను; కృపన్‌= దయతో; పాపుదురు= పోగొట్టుతారు. తాత్పర్యం: అన్నాడు కనుక ధర్మజా! నీవూ అదే విధంగా మనుజులను సేవించుము. వారు నీకు మేలు కలిగిస్తారు. పాపాలను పోగొట్టగలరు వారి దయను పొందుము. న. అనిన విని యమ్మహీశ్వరుం డమ్మహితాత్మున కిట్లనియె. 137 ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌ విని = అనగా ఆలించి; ఆ+మహీ= భూమికి; ఈశ్చరుండు= ప్రభువు; ఆ+మహిత+ఆత్మునకున్‌= ఆ మహానుభావుడితో; ఇట్టు+అనియెన్‌= ఇట్టా అన్నాడు: ళా 1 య న

తృర్యం: అనగా విని ధర్మరాజు భీష్ముడితో ఇట్టా అన్నాడు:

క. ' జనపతులకుం గర్తవ్యము ; లనేకములు గలవు వానియన్నిటిలోనన్‌;

వినుత ప్రధానకృత్యం ;: బనఘుచరిత! చెప్పవే దయం దెలియంగన్‌.' 138

ఆనుశాసనికపర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము క్ష79 ప్రతిపదార్థం: అనఘ!= పుణ్యమైన; చరిత!= ప్రవర్తన కలవాడా!; జనపతులకున్‌= జనులయొక్క అధిపతులకు; కర్తవ్యములు= చేయతగిన పనులు; అనేకములుజ చాలా; కలవు; వాని అన్సిటిలోనన్‌= వాటన్నింటిలో; వినుత= మెచ్చదగిన;ః ప్రధాన= ముఖ్య; న్ని న్ని స్పదగిన:ః స్‌ కర్తవ్యంబు= పని; దయన్‌= దయతో; తెలియంగన్‌= తెలిసేట్టు: చెప్పవే!= చెప్పవా! తాత్సర్యం: 'రాజులు చేయవలసిన పను లనేకం ఉన్నాయి. అందులో మహత్తరమైన ముఖ్యమైన పని ఏదో దయతో చెప్పుము." క. అనుటయు నతనికి నతం డి । ట్లను: 'సామ్రాజ్యాఖిషిక్తుండైన నృపతికిన్‌ విను, కర్తవ్యతమం బగు । పని, బ్రాహ్మణపూజనంబు భవ్యవిచారా! 139 ప్రతిపదార్థం: అనుటయున్‌= అనగానే; అతనికిన్‌= ధర్మరాషొతో: అతండు= భీష్ముడు; ఇట్టు+అనున్‌= ఇట్లా అన్నాడు; భవ్య= (శ్రేష్టమైన; విచార!ః= ఆలోచన కలవాడా! సామ్రాజ్య+అభిషిక్తుడు+ఐన= మహారాజ్యానికి అభిషేకం చేయబడిన; నృపతికిన్‌= రాజుకు; కర్త్రవ్యతమంబు+అగు పని= మిక్కిలి తప్పక చేయతగిన పని; బ్రాహ్మణా (బ్రాహ్మణులను: పూజనంబు= పూజించటం. తాత్పర్యం: అని అడుగగా ధర్మరాజుతో భీష్ము డిట్టా అన్నాడు: “రాజు రాజ్యాని కభిపేకం చేసికొన్న తరువాత చేయతగిన ముఖ్యమైన పని బ్రాహ్మాణపూజ! మంచి ఆలోచన కలవాడా! వినుము. క. _ భూనాధ! విఫ్రులు సమా ; ధానంబున నున్నం బొదలు ధరణి, శుభమ్ముల్‌ మానార్హులగుట, వారికి ।; మానన లేకున్న నడంగు మనుజాధీశా! 140 ప్రతిపదార్థం: భూజ భూమికి; నాధా!= రాజా!; విప్రులు= (బ్రాహ్మణులు; సమ+ఆధానంబునన్‌= సమతా దృష్టితో, ప్రశాంత చిత్తంతో; ఉన్నన్‌= ఉంటే; ధరణిన్‌= లోకంలో; శుభమ్ముల్‌= శుభాలు; పొదలున్‌= ఎక్కువౌతాయి; మాన= గౌరవానికి; అర్హులు+అగుట= తగిన; వారికిన్‌= వాళ్ళకు; మాననజ మన్నన; లేక్షున్నన్‌= లేకపోతే; అడంగున్‌= లోకం నశిస్తుంది. తాత్పర్యం: రాజా! విప్రులు సమాధానపడితే (రాజులు వారితో స్నేహం కలిగి ఉంటే) లోకానికి మేలు. వారు గౌరవించదగినవారు కనుక వారికి మన్నన లోపిస్తే లోకాలకు మేలు లేదు. క. దైవంబు నదైనముగ, న । దైవము దైవనముంగం జేయ ధరణీదివిజుల్‌ భూవర! శక్తులు, విను వా | రేవానికిం గూర్తు రతం దధీశత నొందున్‌. 141 ప్రతిపదార్థం; భూవర[1=జ భూమికి నాథుడా! రాజా!; దైవంబున్‌= దైవాన్ని: అదైవముగన్‌= దయ్యంగా; అదైవమున్‌= దయ్యాన్ని; దైవముగన్‌= దైవంగా; చేయన్‌= చేయటానికి; ధరణీదివిజుల్‌=భూదేవులు, (బ్రాహ్మణులు: శక్తులు= సమర్జ్హులు; విను= వినుము: వారు = ఆ విషఫ్రులు; ఏ వానికిన్‌= ఎవడికి; కూర్తురోజ= (ప్రేమకలిగి ఉంటారో; అతండు= అతడు; అధీశతన్‌= ఆధిపత్యాన్ని; ఒందున్‌= పొందుతాడు, తాత్పర్యం: విష్టులు దైవాన్ని అదైవంగా, అదైవాన్ని దైవంగా చేయటానికి సమర్భులు. వా రెవరిపై 'ప్రేమ కలిగిఉంటారో వారు రాజ్యానికి అధిపతులు కాగలరు, క. కోపమునం బ్రసాదంబున, । నాపదయును, సంపదయును, నప్పుడ తేవా రోపుదు రింద్రునకైనను; : శాపానుగ్రహము లా సుచరితుల లీలల్‌. 142

180 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ప్రతిపదార్హం: వారు=ఐ బ్రాహ్మణులు; కోపమునన్‌= కోపంతో; (ప్రసాదంబునన్‌= దయతో; ఆపదయును= ఆపదను; సంపదయునుః= ఐళ్చర్యాన్ని; అప్పుడు+అ= వెంటనే; తేన్‌= తెచ్చుటకు; ఓపుదురు= సమర్హులగుదురు; సుచరితులజ= మంచి నడవడికల వారియొక్క; లీలల్‌= (క్రీడలు; ఇంద్రునకున్‌+ఐనన్‌= దేవతల రాజున కైనా; శాప+అను(గ్రహములు= శాపము, వరములు. తాత్పర్యం: వారు ఇంద్రుడికైనా కోపంతో ఆపదలు కలిగించగలరు, దయ తలిస్తే సంపదను సృష్టించగలరు. శాపాను (గ్రహసమర్భులు విప్రులు. క. ద్రవిడ కళం గాశీనర ।; యవన శక పుళింద వృపతు లవని సురపరా

భవమునం గాదే, ధరణీ ।; ధవ! పొందిరి తొల్లి శూద్రతా దైన్యంబున్‌. 143 ప్రతిపదార్హం: ధరణీ ధవ!= భూమికి నాథుడా! (ద్రవిడ= (ద్రావిడ దేశం - (తమిళ దేశం); కళింగ= త్రికళింగము (ఉత్తర కళింగం- నేటి ఒరిస్సా. మధ్యకళింగం - కృష్ణా గోదావరి నదీమధ్య దేశం, దక్షిణ కళింగం - కృష్ణ మధ్య దిక్కున ఉన్న ప్రాంతం); ఆశీనర= ఉత్తర భారతంలో ఒక (ప్రాంతం; యవన= గ్రీసుదేశం; శక పుళింద= అనే దేశాల; నృపతులు= రాజులు; అవనిసుర!= భూ దేవతల; పరాభవమునన్‌= అవమానంచేతనే; కాదె!= కాదా; శూద్రతాదైన్యంబున్‌= శూద్రజాతుల హీనత్వం; తొల్లి= పూర్వం; పొందిరి=ఐ పొందారు. తాత్పర్యం: (ద్రవిడాది దేశాధిపతులు (బ్రాహ్మాణావమానంచేతనే హీనమైన శూద్రత్వం పాలైనారు కదా!

త్రామరులు, వారి నెప్పుడు ; భూమీశ్వర! పూజనములః బోషింపు తగన్‌. శశ4 ప్రతిపదార్థం: భూమి+ఈశ్వర!= రాజా గోత్ర= భూమియందు; అమరులు దేవతలు; సోమాత్మకులు= చంద్రుడు ఆత్మగా కలవారు సౌమ్యులు; ఈశ్చరతాశ్రీ= ఐశ్చ్వర్యంతో; మహితులుజ గొప్పవారు; సర్వసౌఖ్య= అన్ని సుఖాలను; సిద్రికరులు= సిద్దింపచేసేవారు; వారినిన్‌= ఆ బ్రాహ్మణులను; ఎప్పుడున్‌= నిత్యమూ; పూజనములన్‌= పూజలతో; తగన్‌= చక్కగా; పోషింపు= పోషించుము. తాత్పర్యం: రాజా! విప్రులు చంద్రుడే ఆత్మగా కలవారు, ఐళ్ళర్యం కలవారు, సర్వసౌఖ్యాలను సిద్ధింపచేసేవారు, వారి నెల్లప్తుడూ పూజలతో తనుపుము. క. _ వినుతాచారుం డగు వి; ప్రునకు, సభక్తికము గాంగ,భోజన మిడినన్‌

విను, దేవపిత్చ సమూహము । లమావనపరితృప్తి బొందు నతులచరిత్రా!” 145 ప్రతిపదార్థం: విను=ఐ వినుము; అతులజ సాటిలేని; చరి'త్రా!= కీర్తికలవాడా!; వినుత= సన్నుతమైన, పొగడదగిన; ఆచారుండు= ఆచరణ కలవాడు, సదాచార సంపన్నుడు;అగు=అయిన; వి(ప్రునకున్‌= బ్రాహ్మణుడికి; సభక్తికముగాం గన్‌= భక్తితోపాటుగా, భక్తిపూర్వకంగా; భోజనము+ఇడినన్‌= అన్నం పెట్టితే; దేవజ దేవతల; పితృజ పితృదేవతల; సమూహముజ గుంపు; అనూనజ అధికమైన; పరితృస్తిన్‌= మిక్కిలి సంతృప్తిని; పొందున్‌= పొందుతారు. తాత్పర్యం; పదిమంది పొగడే చరిత్ర కలవాడా! వినుము. సదాచార సంపన్నుడైన (బ్రాహ్మణుడికి భక్తితో అన్నం పెట్టితే దేవతలు, పితృదేవతలు మిక్కిలిగా సంతృప్తి పడతారయ్యా!' విశేషం: పితృదేవతలు= వంశ కర్తలు, కులంలో పుట్టి పోయిన పెద్దలు. దేవతలు= అగ్ని మొదలైనవారు.

ఆనుశాసనికపర్వము - ద్వితియాశ్వాసము 181 వాసుదేవ పృథివీ సంవాద ప్రకారము (సం. 13-66-1(కుంభ))

వ. అని చెప్పి భీష్ముం డా భూపతితో వెండియు నిట్లను: 'భూసుర విషయంబై వాసుదేవునకుం బృథివికి సంవాదంబు గలిగె; నది యితిహాస రూపంబునం జెల్లు; దాని జెప్పెద నాకర్పింపుము. వాసుదేవుం దొక్కసమయంబునం బృథ్వి నాలోకించి. 146

ప్రతిపదార్థం: అని చెప్పి=అని వచించి; భీష్ముండు=దేవవ్రతుడు; ఆ భూపతితోన్‌= రాజుతో; వెండియన్‌ = మరల; ఇట్టు +

అనున్‌= ఈ రీతిగా చెప్పాడు; భూసుర విషయంబు+ఐనజబ్రాహ్మములకు సంబంధించినట్టి; వాసుదేవునకున్‌= విష్ణునకు;

పృథివికిన్‌=భూదేవికి; సంవాదంబు=సంభాషణం; కలిగెన్‌=కల్లినది; చెల్టున్‌=ఐవ్యాప్తిపొందింది; దానిన్‌ నెప్పెదన్‌=తెల్పెదను; ఆకర్షింపుము= వినుము; వాసుధేవుండు= మహావిష్ణువు; ఒక్క సమయంబునన్‌= ఓకా నొక వేళ; పృథివిన్‌=భూదేవతను; ఆలోకించి= చూచి. తాత్పర్యం: ఇట్టా చెప్పి భిష్ము డింకా ధర్మరాజుతో ఇట్టా అంటున్నాడు. 'ఒకసారి భగవంతుడైన నారాయణుడికీ, భూదేవికీ ఒక సంభాషణం జరిగింది. అది పురాణంగా లోకంలో వ్యాపించింది. దానిని చెప్పుతాను వినుము. అది

(బ్రాహ్మణ సంబంధమైనది. ప్రస్తుత సందర్భానికి సరిపోతుంది. వాసుదేవుడు ఒకసారి భూదేవిని చూచి.

క. _ లోకజనని వగుటన్‌ నిను ; నోకాశ్యపి! యదుగవలయు నొక్కటి దెలియన్‌ నాకుం జెపుమా! పాపము । లే కృత్యము సేసి గెలుతు రెల్ల జనములున్‌.” 147

ప్రతిపదార్థం: ఓ కాళ్యపి!= ఓ భూదేవి! లోకజననివి= లోకాలను కన్న తల్లివి; అగుటన్‌= అయినందున; నినున్‌= నిన్ను: ఒక్కటి=

ఒక విషయం; తెలియన్‌= తెలిసికొనటానికి; అడుగన్‌ వలయున్‌= అడగాల్సి- ఉన్నది: పాపంబులు= పాపాలు; ఏకృత్యము= ఏ

పని; చేసి= చేస్తే; ఎల్లజనములున్‌= మనుష్యులంతా; గెలుతురు= గెలుస్తారో: నాకున్‌=ఐ నాకు చెపుమా=చెప్పవలయును.

తాచ్చర్యం: భూదేవీ! నీవు లోకజననివి కనుక అడుగుతున్నాను. లోకంలో మనుష్యులు ఏ పని చేస్తే పాపాలు పోతాయో నాకు చెప్పుము. వినాలని ఉన్నది." ఆ. _ అనినం బృథివి యిట్టులను: 'విప్రసేవను, । విప్రపూజనమున, విప్రహిత వి

ధానమునను, బాపతతి నోర్చు, మూనవ । ప్రతతి, యెందు నివి నృపాలు పనులు. 148 ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌= అనగా; పృథివి భూమి; ఇట్టులు+అనున్‌= ఇట్టా అంటుంది; విప్ర= (బ్రాహ్మణుల; సేవను= 'సేవతో;విప్ర పూజనమునన్‌= బ్రాహ్మణ పూజతో; హితవిధానమునను= వారికి శుభమైన శాస్త్ర పద్దతితో; మానవ (ప్రతతిః మానవ సమూహం; పాపతతిన్‌= పాపాల సమూహాన్ని; ఓర్చున్‌= జయిస్తుంది; ఎందున్‌= ఎప్పుడైనా; ఇవి= ఇవే; నృపాల పనులు= రాజులు చేయదగిన పనులు. తాత్పర్యం: అనగా భూమి ఇట్లా అంటున్నది: 'ఎప్పుడైనాసరే ఏమరక బ్రాహ్మణులను సేవించటం, పూజించటం వలన, వారికి శుభాలు కలిగించే విధానాలతో మానవులు పాపాలను నిర్మూలించుకొనగలరు. ఇదే రాజులకు హితమైన చూర్గం.

ఈ

ఆ. అమరవిభుని, భగసహస్ర చిహ్నునిం గాగం । జేసినదియు, నేత్రభాసురుందు

గా నొనర్జినదియుం గమలాక్ష! విఫ్రున ; ల్మయు బ్రసాద సంపదయును గావె!" 149 ప్రతిపదార్థం: ఆమరవిభుని= దేవతల నాయకుడు ఇంద్రుడిని; భగజ= యోని; సహస్ర వేయి; చిహ్ననిన్‌= గుర్తులు కలవాడిని; కాంగన్‌=అగునట్టు; చేసినదియున్‌= చేసిందీ; నేత్ర= కళ్ళచే; భాసురుండు= ప్రకాశించేవాడు; కాన్‌= అగునట్టు; ఒనర్చినదియున్‌=

182 శ్రీమదాంధ్ర నుహాభారతము చేసిందీ; కమ౭:+ణక్ష=ఐ పద్మాలవంటి నేత్రాలు కలవాడా!; విఫ్రు= బ్రాహ్మాణుడియొక్క:; అల్కయున్‌= కోపమూ: ప్రసాద సంపదయున్‌=జ అను[గ్రహ సంపద; కావె!= కావా! తాత్సర్యం: దేవేంద్రుడి శరీరం వేల యోని చిహ్నాలు కలదిగా చేసింది విప్రుని అలుకయే కదా! ఆ గుర్తులనే నేత్రాలుగా ఇతరులకు కనిపించేటట్టుగా చేసిందీ ఆ (బ్రాహ్మణుడి దయయే కదా! విశేషం: అఆహల్యను కామించినప్పుడు గౌతమమహర్షి కోపించి ఇంద్రుడిని శపించి మరలా దయతలచి వాటినే నేత్రాలుగా కనిపించేటట్టు చేసిందీ - ఆ మహర్షి దయే. కు అనిన విని మెచ్చి, పృథివిం ; గొనియాడె రథాంగ పాణి గురున్ఫపవర! నీ

వనిశంబు మిగులనుతిమ ; న్ననలను విప్రులకుంబ్రియ మొనర్పుము కృసతోన్‌.' 150 ప్రతిపదార్థం: కురు నృపవర!= కురువంశంలో రాజు (్రేష్టుడా[ రథ+అంగపాణి= రధచ(క్రమే 'ఆయుధంగా చేతిలో ఉన్నవాడు విష్ణువు; అనినన్‌ విని= ఆ విధంగా భూమి చెప్పగా విని; మెచ్చి=ఐ మెచ్చుకొని, పృథివిన్‌= భూమిని; కొనియాడెన్‌=ఐ పాగడాడు; నీవున్‌= ధర్మరాజా! నీవు; అనిశంబున్‌= ఎల్లప్పుడు; మిగులన్‌= ఎక్కువగా; నుతి= పొగడ్త మన్ననలన్‌= గౌరవంతో; విప్రులకున్‌= బ్రాహ్మణులకు; కృపతోన్‌= దయతో ప్రియము= (ప్రేమ; ఒనర్పుము= చేయుము. తాత్సర్యం: ఈ విధంగా చెప్పగా మెచ్చుకొని చక్రపాణి భూదేవిని పాగడినాడు. కనుక ధర్మరాజా! నీవూ అట్టాగే (బ్రాహ్మణులను గౌరవిస్తూ సేవిస్తూ వారికి ప్రియము చేయుము. క, అని మజియు శాంతనవుం డి । ట్లను 'జననంబునన విఫ్రు నధిప! మహా భా

గునింగాం జెప్పుదు రార్యులు ।; జనులకు వంద్యంబు లతని చరణాంబుజముల్‌. 151 ప్రతిపదార్హం: అని= చెప్పి; మజియున్‌= ఇంకా; శాంతనవుండు= శంతనుడి కుమారుడు భీష్ముడు; ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనున్స్‌= అంటున్నాడు; జననంబునన= పుట్టుకతోనే; విప్రున్‌= (బ్రాహ్మణుడిని; అధిప!= రాజా!; మహాభాగునిన్‌+కాన్‌= మహానుభావుడిగా; అర్యులు= పెద్దలు; చెప్పుదురు= చెప్పుతారు; అతని= బ్రాహ్మణుడి; చరణాంబుజముల్‌= పాదపద్మాలు; జనులకున్‌= మనుష్యులకు; వంద్యంబులు= నమస్కరింపతగినవి. తాత్పర్యం: అని చెప్పి శాంతనవు డింకా ఇట్టా అంటున్నాడు: 'పుట్టుకతోనే (బ్రాహ్మణుడు మహానుభావుడని పెద్ద లంటారు. అతడి పాదపద్మాలు అందరూ పూజించతగినవి. వ. _బ్రాహ్మాణుల సృజియించి బ్రహ్మ వారలతో. జెప్పిన విధం బాకర్ణింపుము. 152 ప్రతిపదార్థం; (బ్రాహ్మాణులన్‌=విఫ్రలను; సృజియించి= సృష్టించి; ట్రహ్మ= స్వష్టికర్త వారలతోన్‌= వారితో; చెప్పిన విధంబుజనుడివినతీరు; అకర్షింపుము= వినుము. తొత ; 9, క్‌

ఫర్యం: (బ్రహ్మదేవుడు (బ్రాహ్మణులను సృష్టించి, వారితొ చెప్పిన పద్ధతిని వినుము.

ఆ. అరయ మీకు€ గృత్య మన్యంబు లే; దాత్న। కర్మ మూంది యుక్తధర్మనిరతి

బ్రహ్మగోపనంబుం బాటింపుం దవ్విధ । మధిక శోభనంబు నావహించు. 153 ప్రతిపదార్థం: అరయన్‌= విచారిస్తే మీకున్‌; అన్యంబు= మరొక; కృత్యంబు= పని; లేదు; ఆత్మకర్మము= మీ జాతికి విధించబడిన ఆధ్యాత్మిక ధర్మం; ఊంది= ఆధారంగా చేసికొని; యుక్తజ తగిన; ధర్మనిరతిన్‌= నిత్యం ధర్మబద్ధతతో; బ్రహ్మగోపనంబున్‌= తత్ర ఆత్మ రక్షణను;

ఆనుశాసనికపర్వము - ద్వితియాశ్వానము 183 పాటింపుండు= అనుసరించండి; ఆ+విధము= ఆ పద్దతి; అధిక= మిక్కిలి; శోభనంబున్‌= శుభాన్ని; ఆవహించున్‌= కలిగిస్తుంది. తాత్పర్యం: ఆత్మోపాసనమే మీరు చేయతగినది. అన్య ధర్మం లేదు. నిత్యం ధర్మ బుద్దితో పరబ్రహ్మను రక్షించుకొంటూ (ప్రవర్తించండి, ఆ విధం మీకు మంచి శుభాలను కలిగిస్తుంది. విశేషం: విప్ర= శబ్దంలో, వి - ప్ర రెండక్షరాలూ శ్రేష్ట అన్న అర్ధం కలిగించేవి. మహాశ్రేష్టుడని ఆ శబ్దార్థం. (బ్రాహ్మాణ అంటే (బ్రహ్మమునందు నిత్యాను సంధానం కలవాడు. బ్రాహ్మాణములన్న వేదశాఖ ఉన్నది. వేదమంత్రాలతో యజ్ఞ కర్మ లెట్లా చేయాలో చెప్పేవి. ఉపనిషత్తులు జ్ఞాన యోగ ప్రతిపాదకాలు. (బ్రాహ్మణాలు కర్మ'ప్రధానాలు, యజ్ఞవిషయకాలు. ఉపనిషత్తులు జ్ఞాన (ప్రధానాలని ఒక వివరణ ఉన్నది. (బ్రాహ్మణులు (బ్రాహ్మణాల ప్రకారం యజ్ఞం చేయించే పురోహితులు; విఫ్రుడంటే దైవ - ఆత్మ దర్శనం కలవాడని (58228) అర్హం. కనుక ఈ శబ్దాలు జాతి, గుణ వాచకాలు తప్ప కుల బోధకాలు కావని నేటి పండిత సంప్రదాయం. న. _బ్రాహ్మాణ్యం బెల్ల వర్ణంబులకుం దారకంబు బ్రాహ్మియైన శ్రీ. దపస్వ్వాధ్యాయంబుల వెలుంగంజేయుం డనియె;

నట్లు గావున రాజులకు బ్రహ్మ వచన పరిపాలనంబు ప్రధాన కర్తవ్యం బని చెప్పి వెండియు. 154 ప్రతిపదార్థం: 'బ్రాహ్మణ్యంబు= బ్రాహ్మణవరక్షం; వర్షంబులకున్‌= కులాలకు; తారకంబు= తరింపచేసేది:; (బ్రాహ్మివన త్రీన్‌= (బ్రాహ్మాణులయందున్న బ్రహ్మ సంబంధమైన శక్తితో; తపః= తపస్సు; స్వాధ్యాయంబులన్‌= వేదాధ్యయనాదులను; వెలుంగన్‌= (ప్రకాశించేటట్టు, లోకాలకు వ్యాపించేటట్టు; చేయుండు+అనియెన్‌=చేయండని పల్కెినాడు; కావునన్‌= కాబట్టి: బ్రహ్మవచనజ ('బ్రహ్మదేవుడిమాట; పరిపాలనంబు= ఆచరించటం; ప్రధాన ముఖ్యమైన; కర్తవ్యంబు= చేయతగినపని, తాత్పర్యం: (బ్రాహ్మణవర్షం మిగిలిన వర్ణాలకు తారకం కనుక మీయందున్న ఆధ్యాత్మిక శక్తితో వేదాధ్యయనాదుల ఫలాన్ని లోకాలలో వ్యాపించేటట్టు చేయండి - అని (బ్రహ్మ అన్నాడు. కాబట్టి బ్రహ్మ మాటను పాటించటం ముఖ్య కర్తవ్యం" అని చెప్పి ఇంకా. "

ఆ. అగ్నినంట, హిమవదచలంబుం గదలుప, । గంగ6 గట్టవచ్చు. గాని, విప్ర

రాజి బరిభవింపరాదు; విప్రుల కొలు । కల్పవృక్ష సేవకరణి యధిప! 155 ప్రతిపదార్థం: అధిప!= రాజా!; అగ్నిన్‌=ఐ నిప్పును; అంటన్‌= తాకటం; హిమవత్‌+అచలంబున్‌= మంచు కొండను; కదలుపన్‌= కదల్చ్బటం; గంగన్‌= నీటిని; కట్టన్‌ వచ్చున్‌= మూటకట్టవచ్చును; కాని; విప్రరాబిన్‌= బ్రాహ్మాణ సమూహాన్ని; పరిభవింపన్‌ రాదు= అవమానించ కూడదు; వి(ప్రల కొల్వు= (బ్రాహ్మణసేవ; కల్పవృక్షసేవ కరణి= కల్ప వృక్షాన్ని పూజించటం వంటిది. తాత్పర్యం: నిప్పును తాకవచ్చును, హిమాలయాన్ని కదలించవచ్చును, గంగను మూటకట్టవచ్చును, కాని, విప్రులను అవమానించరాదు. విప్రసేవ కల్పవృక్ష సేవ వంటిదే. విశేషం: అలం: ఉపమ్మ కల్పవృక్షం= కోర్కెలు తీర్చే దేవతా వృక్షం,

వ ఏతద్విషయంబైనది శక్రశంబర సంవాదంబను నితిహాసంబు గలదు వినుము. శక్రుండు జటాసురనందనుందైన శంబరు కడకుంబోయి తదీయ గోష్టి నుండి, యతనితో 'నీ వేమిట నున్నతిం బొంది యుందు?' వనిన నతం

డతని కిట్లనియె. 156

(ప్రతిపదార్థం: ఏ తత్‌ విషయంబు+ఐనది= దీనికి సంబంధించినది; శక్రజ ఇం(ద్ర; శంబరజ ఆ పేరు గల రాక్షసునియొక్క; సంవాదంబు= సంభాషణ; అను; ఇతిహాసంబు= పురాణ గాధ; కలదు=డఉన్నది; వినుము=ఆలింపుము; జటా+అసురజ

184 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము

జడలుగలవాడు కనుక ఆ పేరు వచ్చింది; వాని యొక్క, నందనుండు+ఐనజకుమారుడైన; శంబరుని కడకున్‌+పోయి= శంబరుడి

చెంతకు వెళ్ళి; తదీయ గోస్టిన్‌= అతడితో చర్చిస్తూ ఉండి, ఆతనితోన్‌; నీవు; ఏమిటన్‌= ఏ విషయంలో; ఉన్నతిన్‌; పొంది+ఉందువు;

అనినన్‌= అని అడుగగా; అతండు= శంబరుడు; అతనికిన్‌= ఇంద్రుడితో; ఇట్టు+అనియెన్‌= ఇట్టా అన్నాడు.

తాత్పర్యం: దీనికి సంబంధించిన కథ ఒకటి ఉన్నది. ఇంద్రుడికీ జటాసురుడి కొడుకు శంబరుడికీ మధ్య నడచిన

సంభాషణ. ఒకసారి ఇంద్రుడు శంబరుడి దగ్గరకు పోయి 'నీ వీ ఉన్నతిని పొందటానికి కారణమేమి?'టని అడిగితే

అత డన్నాడు.

క. *అలుకయు, నసూయయును, వి । ప్రలయెడ లేవనఘః! వారి బ్రోతుం గాతున్‌ సొలయం దదీయారాధన ।; ముల కట్టులు గావునన్‌ విభూతి వహింతున్‌. 157

ప్రతిపదార్థం: అనఘ!=ఐ పుణ్యాత్ముడా!; విప్రులయెడన్‌= (బ్రాహ్మణులయందు; అలుకయున్‌= కోపం; అసూయః= ద్వేషం" లేవు;

వారిన్‌= వారిని; (ప్రోతున్‌= పోషిస్తాను; కాతున్‌= కాపాడుతాను; తదీయ= వారి యొక్క; ఆరాధనములకున్‌= పూజలకు; సాలయన్‌= అలసిపోను; అట్టులుకావునన్‌=ఐ అందుచేత; విభూతిన్‌= ఐశ్చర్యాన్ని; వహింతు= పాందుతాను.

తాత్పర్యం: 'నాకు బ్రాహ్మణులపై కోపం, ద్వేషం లేకపోగా వారిసేవలో నేను విసిగిపోను. అలసిపోను. అందుకే

నాకీ ఉన్నతి కలిగింది.

వ. 'దేవాసురయుద్ధంబున విప్రానుగ్రహంబు దేవతల గెలిపించుట గని, మజ్జనకుండు సోమునితో 'భూమిసురులు మహానుభావులుగదే!? యనుటయు నమ్మహితాత్ముం డతని కిట్లను *'వారలు తపస్వ్వాధ్యాయ సెద్దులై యుండుదురు. వారితెణం గాకర్ణింపుము. 1586

ప్రతిపదార్థం: దేవ= దేవతల యొక్క; అసురజ= రాక్షసుల యొక్క; యుద్దంబునన్‌= యుద్దంలో; విప్రశ+అను(గగ్రహంబు= విప్రుల

దయ; దేవతలన్‌= దేవతలను; గెలిపించుటన్‌= గెలిపించటం; కనిజ చూచి; మత్‌=ఐ నా; జనకుండు= తండ్రి; సోమునితోన్‌=

చంద్రుడితో; భూమిసురులు= బ్రాహ్మణులు; మహానుభావులు కదే!= మహాత్ములు కదా!; అనుటయున్‌= అనగా: ఆ

మహిత+ఆత్ముండు= ఆ మహానుభావుడు; అతనికిన్‌= అతడితో; ఇట్టు+అనున్‌= ఇట్లా అంటున్నాడు; తపః= తపస్సు;

స్వ+అధ్యాయజ (తమ జాతికి విధించబడిన) వేద అధ్యయనం; సిద్దులు+ఐ= సిద్దించినవారై ;ఫఉండుదురు= ఉంటారు; వారి తెజంగు= వారి విధానం; ఆకర్షింపుముజ వినుము.

తాత్పర్యం: దేవతలకు రాక్షసులకు జరిగిన సం(గ్రామంలో బ్రాహ్మణుల దయతో దేవతలు గెలిచారు. కనుక వారు

మహానుభావులు కదా! అని నా తండ్రి చంద్రుడితో అంటే ఆయన అన్నాడు “వారు తపస్సు నందు

వేదాధ్యయనమునందు సిద్దులు కనుక వారి విషయం చెప్పుతాను వినుము”.

అ, ' అప్రవాసి యైన యవనీసురుని యుద్ధ ; శాలి గాని ధరణిపాలు నురగ ముల బిలాంధకారమున నడంచిన యట్లు ।; మెజయనీక భూమి మింగు నంద్రు. 159

ప్రతిపదార్థం: అ(ప్రవాఎఐస్‌=ఐ దూరదేశంపోని; అవనీసురునిన్‌= (బ్రాహ్మణుడిని; యుద్ధశాలి= యుద్ధం చేయలేని; ధరణిపాలున్‌=

రాజును; ఉరగములన్‌= పాములను; బిల బొక్కల; అంధకారమునన్‌= చీకటిలో; ఆడంచినట్టుజ చంపినట్లు; మెజయనీకజు

(ప్రకాశింపనీయక; భూమిజ నేలతల్లి; (మింగును= కబళిస్తుంది; అం(డ్రు= అంటారు.

ఆనశళాసనికసర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 185 తాత్పర్యం: విద్యార్దనకై దూరదేశం పోని బ్రాహ్మణుడిని, యుద్దవిద్యావేత్త కాని రాజును క్రీర్తిపొందనివ్వుక భూదేవి కబళిస్తుందంటారు. ఎట్టాగంటే పాములను బొక్కలలోనే చంపినట్టు. విశేషం: అలం: ఉపమ.

క. దాని నెటింగి, గృహంబున, ; మానిత మగు చదువునందు మనసు గొలుప కెం

దేనిం జని చదువుదురు శ్రుతు ; లానంత్యమునకుం దవస్వు లగుదురు విఫ్రుల్‌. 160 ప్రతిపదార్థం: దానిన్‌= పై దృష్టాంతం; ఎజింగి= తెలిసి; గృహంబునన్‌= ఇంట్లో! మానితము+అగు= గౌరవించతగిన; చదువునందున్‌= విద్యలో; మనసు కొలుపకజ మనస్సును పెట్టక; విప్రులు; ఎందేనిన్‌= ఎక్కడికైనా; చని= వెళ్ళి: చదువుదురు= చదువుకొంటారు; (శ్రుతులు= వేదాలు; ఆనంత్యమునకున్‌= జీవిత చరమ దశలో; తపస్వులు= తపస్సు చేసుకొనేవారు; అగుదురు= కగొతారు.

తాత్పర్యం: బ్రాహ్మణులు పై దృష్టాంతం తెలిసి, ఇంట్లో విద్యఉన్నా లేదని బయట దూరదేశాలకు పోయి వేదాలు

చదువుకొని చివరకు తపస్సు చేస్తారు. ఇది బ్రాహ్మణ కర్మ,

వ. కావున వారలు సర్వాధికులు; వారల యెడ బహుమానావనమానంబు లెట్టివారికి శుభాశుభంబుల నొందించుటకు సందియంబు లే' దనిన సోముని వాక్యంబులు పొటించి మజ్ఞనకుండు విప్రజనంబులం బూజించి తేజిష్టుం డయ్యె, నేనుం దదాచారంబునం బెంపువడసితి' నని పలుకుటయు నయ్యసురేంద్రుని వచనంబు లూంది, సురేంద్రుందు భూసురులకుం బరితోషంబు గావించి సవిశేష సమున్నతిం బొందె'నని చెప్పిన విని గాంగేయునితోం గౌంతేయాగ్రజుం 'దపూర్వ చిరసమాశ్రిత దూరాగతులలోన, నధికతమం బగు పాత్రం బెవ్వగారని యడిగిన, నప్పుడమిజేనికి నప్పురుషవరుం డిట్లనియె. 161

(ప్రతిపదార్థం: సర్వ+అధికులు= అందరికంటె గొప్పవారు; వారల+ఎడన్‌= వారి విషయంలో; బహుమాన= గౌరవం; అవమానంబులు=

అగౌరవాలు; _ ఎట్టివారినిన్‌= ఎంతటివారినైనా; శుభ+అశుభంబులను= మేలు కీళ్ళను; ఒందించుటకున్‌= పొందించటానికి:

సందియంబు లేదు= సందేహం లేదు; అనినన్‌= అని పల్కినన్‌;సోముని= చంద్రుడి; వాక్యంబులు= మాటలు; పాటించి= అనుసరించి;

మత్‌= నా; జనకుండు= తండ్రి; విప్రజనంబులన్‌+పూజించి= (బ్రాహ్మణులను పూజించి: తేబిష్టుండు= తేజోవంతుడు;

అయ్యెన్‌=అయినాడు; తత్‌= ఆ; ఆచారంబునన్‌=ఆచారంతో; పెంపు ఆధిక్యం; పడసితిన్‌= పొందాను; అనిపల్కుటయున్‌; నేను;

ఆ+అసుర+ఇంద్రునిన్‌=ఐ ఆ రాక్షసరాజు యొక్క; వచనంబులు= మాటలు; ఊంది= పట్టుకొని; సుర+ఇంద్రుండు= దేవరాజు;

భూ+సురులకున్‌= (బ్రాహ్మణులకు; పరితోషంబు= సంతోషం; కావించి=చేసిః సవిశేషూ విశేషమైన: సమున్నతిన్‌= కౌన్నత్యాన్ని: పొందెన్‌ +అని, చెప్పినన్‌=విని; గాంగేయునితోన్‌= గంగా పుదత్రుడితో; కౌంతేయ+అ(గ్రజుండు= కుంతి కుమారులలో పెద్దవాడు ధర్మరాజు; అపూర్వ= అద్భుతమైన, ఇంతవరకు లేని; చిర= చిరకాలం; సమ+ఆ(్రిత= చక్కగా ఆ(శ్రయించినవారు; దూర+ఆగతులలోనన్‌= దూరం నుండి వచ్చినవారిలో; అధికతమంబు= మిక్కిలి గొప్ప; పాత్రంబు= యోగ్యుడు; ఎవ్వరు+అని+అడిగినన్‌; ఆ పుడమిటేనికిన్‌= రాజ్యాధిపతికి, ధర్మజునకు; ఆ పురుసవరుండు= పురుష, శ్రేష్టుడు-భీష్ముడు.

తాత్పర్యం: కాబట్టి వారందరి కంటె గొప్పవారు. వారిని అగౌరవిస్తే కీడూ, గౌరవిస్తే మేలూ జరుగుతాయి. ఇందులో సందేహం లేదన్న చంద్రుడి మాటలు పాటించి మాతండ్రి తేజస్వంతుడయ్యాడు. శేనూ అదే ఆచారం పాటించి ఉన్నతిని పొందాను. ఆ మాటలు విని ఇంద్రుడు కూడా అదే విధంగా చేసి విశిష్టమైన ఉన్నతిని పొందాడు” అని చెప్పితే విని ధర్మరాజు భీష్ముడితో ఇట్లా అన్నాడు: 'అపూర్వంగా దూరం నుండి వచ్చినవారు, చిరకాలం

186 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ఆ(శ్రయించినవారు వీరిలో ఎవరు ఉత్తములు?” అని అడుగగా భిష్ము డంటున్నాడు.

బులు, హింసా క్రోదేర్హా । దులు లేని జనంబు లైన దురితవిదూరా! 162 ప్రతిపదార్థం: దురిత= పాపానికి; విదూరా!= చాలా దూరాన ఉన్నవాడా!: చెలులున్‌= స్నేహితులు; చుట్టలు= చుట్టాలు; సంబంధులు= సంబంధించినవారు; బుత్విజులును= యజ్ఞం చేయించే; బ్రాహ్మణులు= బుత్విజులు; పురోహితులున్‌= పురోహితులున్నూ; తగు= తగిన; పాత్రంబులు= యోగ్యులు; హింసే= జీవహింస; ('కోధజఐ కోపం; ఈర్ష్య= అసూయ; ఆదులు= మొదలైనవి; లేని= లేనట్టి; జనంబులు= మనుజులు; ఐనన్‌= అయితే. తాత్పర్యం: పాపం లేనివాడొ! ఈర్ష్య, ఆసూయ మొదలైనవి లేనీవారు అయితే, స్నేహితులు, చుట్టాలు, సంబంధించినవారు, బుత్విజులు, పురోహితులు తగిన యోగ్యులు. విశేషం: పురః= రాబోయే; హితుడు= హితాన్ని సూచించేవాడు, అతి[ప్రాచీన కాలంలో పురోహితుడు మానవ లోకానికి రాబోయే మంచిచెఢులు సూచించేవాడు. అతడు దైవానికీ, లోకానికీ వంతెనగా ఉండి దేవతలకు రాయబారిగా ఉండేవాడట! ' ధ్యానంలో దేవతలు చెప్పిన విషయాలను లోకానికి చెప్పేవాడట! లోకం ఆ మాటను పాటించి నడుచుకొనేదట. తరువాత కాలంలో వారు రాజునకు మంత్రులై రాజ్యానికి కలిగే ఆధ్యాత్మిక అధిభౌతిక, ఆధిదైవికములైన ఆపదలు తొలగించే వారట! - అని రాజనీతి (గ్రంథాలలో చెప్పబడింది. క దూరాగతులు, నపూర్వులు€ : గౌరవకులముఖ్యు! పూజ గనుటకు నర్హుల్‌;

సారాచారము విద్యా । గౌరవముం గలుగం జూపు కరణీయ మగున్‌. 163 ప్రతిపదార్థం: కౌారవకుల ముఖ్య!= కురుకులంలో (్రేష్టుడా!; దూర+ఆగతులు= దూరంనుండి వచ్చినవారు; అపూర్వులు= ముందు రానివారు; పూజన్‌= పూజను; కనుటకున్‌= పొందటానికి; ఆర్హుల్‌= తగినవారు; సారజ= అర్ధవంతమైన; ఆచారముజ ఆచరణ, కర్మ; విద్యాగారవమున్‌= గొప్ప విద్యావేత్త. అనే మర్యాద; కలుగన్‌= కలవారయితే; చూపు= దర్శనం; కరణీయముజ చేయతగింది; ఆగున్‌= బౌతుంది. తాత్పర్యం: దూరం నుండి వచ్చినవారు ఇంతకుముందు తెలియనివారూ - పూజార్హు! లెప్పుడౌతారంటే వారు మంచి ఆచారవంతులు, విద్యావంతు లైతే అప్పుడు. విశేషం: చూపు, అన్నచోట కొన్ని (ప్రతులలో పూజు అని ఉన్నది. ఈ పారమే బాగుంది. అర్ధం సులభంగా కుదురుతుంది. క ఈమూండు తెజంగుల జను లే మెయిం జూచినను నశుచు లేనియుం బాత్ర

శ్రీ మహితుల నిజభృత్య । స్తోమము జీవనము నడపి చుమ్మీ యీగుల్‌." 164 ప్రతిపదార్థం: ఈ; మూండు తెఅంగుల జనులు= మూడు రకాల మనుజులు; ఏమెయిన్‌= ఏ విధంగా; చూచినను= చూచినప్పటికి; అశుచులు= శుచిత్వం లేనివారు; ఏనియున్‌= అయినా; పొ(్రశ్రీ= యోగ్య సంపదచేత; మహితులు+అ= గొప్పవారే?: నిజ= తనయొక్క; భృత్య= సేవకుల; స్తోమము= సమూహం; జీవనము= (బ్రతుకు; నడపి= గడపి; చుమ్మీ= సుమా; ఈగుల్‌= దానాలు, 'ఛాత్పర్యం: అపూర్వ చిరసమాశ్రిత దూరాగతు లన్న మూడు రకాల జనులు ఏ విధంగా చూచినా అళుచులైనా, దానార్హుళ. కాని, ఇందులో ఒక రహస్యమున్నది. నీ సేవకుల (బ్రతుకు తెరువు చక్కగా గడపిన తరువాతే చోనధర్మాలు చేయాలి సుమా!

ఆనుశాసవిక్షపర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 187 క. _ అనిన విని ధర్మసుతుం డి । ట్లను శంతమసుతునితోడ 'నఘకోటికి నె ల్లను మూలము వనితల య ; జ్ఞనముల తెఅం గెలు౮గ జెప్పు చాతుర్యనిధీ!" 465 ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌; విని; ధర్మసుతుండు= యముడి కుమారుడు; శంతను సుతుని తోడన్‌= శంతనుడి కుమారుడితో; ఇట్టుః ఈ విధంగా; అనున్‌=ఐ అంటున్నాడు; చాతుర్య నిధీ1= నేర్పు కలవాడా!; అఘ= పాపాల; కోటికిన్‌*= సమూహం; ఎల్లను= మొత్తానికి; మూలముజ వేరు, ప్రధాన కారణం; వనితలజ= ప్తీలే; ఆ+జనముల= ఆ ప్రీల; తెజంగుడు పద్దతి; ఎబయుంగన్‌= తెలిసేటట్టు; చెప్పు వివరించుము. తాత్పర్యం: తరువాత ధర్మరాజు మరొక విషయం ప్రళ్నిస్తున్నాడు. 'పాపాలన్నిటికి మూలం స్త్రీలంటారు. వారిసంగతి చెప్పుము. నీవు చెప్పటంలో చాలా నేర్పు కలవాడవు కదాః వారద పంచచూడా సంవాదంబను నితిహాసము (సం.13-38-1) ను అనుటయు నతం దతని కిట్లనియె: 'అతివలు నీ చెప్పినట్టివార: దీనికి సారద పంచచూదా సంవాదం బనంబరంగు నితిహాసంబు గలదు; వనితా స్వభావ విషయంబయి యుందు; దాని నాకర్ణింపుము. దేవమునివరుం దగు నారదుండెందునుం జరించుచుండి పంచచూడ యను నచ్చరలేమ నొక్కెడం గాంచి. 166 ప్రతిపదార్థం: అనుటయున్‌= అనగా, అతండు అతనికి ఇట్టు అనియెన్‌? అతివలు= స్రీలు; నీ చెప్పినట్టివారు+అ= నీవెట్టా చెప్పావో అట్టాంటివారే;దీనిని పంచచూడా సంవాదంబు అనంబరగు ఇతి హాసంబు= చరిత్ర కలదు; వనితా= (ప్రీల యొక్క; స్వభావ విషయంబు= స్వభావానికి సంబంధించినది; అయి+ఉండున్‌= కలదైఉన్నది; దానిన్‌; ఆకర్షింపుము= వినుము; దేవముని వరుండు+ఆగు= దేవతాముని. (శ్రేస్టుడైన; మునులలో దేవతా మునులు, మానవ మునులని భేదమున్నది, నారదుడు దేవముని; ఎందున్‌+జరించుచుండి; పంచచూడయను అచ్చరతమను:; కాంచి = చూచి; ఒక్క+ఎడన్‌=ఒక్కచో. తొత్సర్యల: అనగా విని భీష్ముడు ధర్మరాజుతో ఇట్లా అన్నాడు: “నీవు చెప్పినట్టే ప్తీలు అట్టాంటివారే. పూర్వం నారదుడు ఒక అప్సరసను - పంచచూడను చూచి అడిగి తెలిసికొన్న కథ ఉన్నది. అది స్త్రీ స్వభావాన్ని వ్యాఖ్యానించేది. ఆ' కథను చెప్పుతాను వినుము, విశేషం; పంచచూడ= అయిదు కొప్పుల ముడులు కలది (ప్రాచీనకాలశిల్పాలలో ఈ కొప్పులు మనం చూడగలం. క “ఏ నొక్కటి యడిగెదం జెపు ; మా నళినదళాక్షిగ! యనుడు మా కొలందుల ప ల్రైన సదుత్తర మిచ్చైద, ; నానతి యి' మ్మనియె నది ప్రియం బెసంగంగన్‌. 167 ప్రతిపదార్హం: నళిన= తామర పువ్వు; దళ= రేకువంటి; అక్షి!= నేత్రాలు కలదానా! ఏను= నేను; ఒక్కటీ= ఒక సంగతి; అడిగెదన్‌= 'ప్రళ్నిస్తాను; చెపుమాజ, సమాధానం చెప్పుము; అనుడున్‌= అనగా; అది= ఆ అప్సరస: ప్రియంబు= (ప్రేమ, గౌరవం; ఎసంగంగన్‌= అతిశయించగా; మా కొలందులజ మాకు తగిన; పల్కు= మాట; ఐనన్‌= అయితే; సత్‌+ఉత్తరము=సరిమైన సమాధానం; ఇచ్చెదన్‌= ఇస్తాను; ఆనతి ఇమ్ము+అనియెన్‌= ఆనతివ్వండి; అనియెన్‌= అన్నది; తాత్చర్యం: నారదు డామెతో అంటున్నాడు: 'నళినదళాక్షీ! నే నొకటి అడుగుతాను చెప్పుము" అని అంటే ఆమె అన్నది 'మీ రడిగేమాట మా బోటివాళ్ళకు తెలిసేదయితే తప్పక సమాధాన మిస్తాను' అని భక్తితో అన్నది. విశేషం: అడిగింది దేవముని కనుక 'ప్రియంబెసంగంగనో 'మాకొలందుల పల్కు" - అని కవి వ్రాయటం ఆమె భక్తి వినయాలను

188 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము

వ. అనుటయు నతండు. 168 ప్రతిపదార్థం: అనుటయున్‌= అనటంతో; అతండు= నారదుడు. తాత్సర్యఆ: అట్టా అనగా నారదుడు. క. “వనితా స్వభావ మిట్టిది।; యని తెలియం జెప్పు' మనుధ్రు, నల్ల నగుచు న

వ్వనిత “తగునయ్య! వనితకు । వనితల దుశ్చేష్టితములు వాక్రువ్వంగన్‌.” 169 ప్రతిపదార్థం; వనితా= (స్త్రీ యొక్క: స్వభావము= సహజమైన లక్షణరి; ఇట్టిది= ఇట్టాంటిది; అని; తెలియన్‌= స్వష్టంగా; చెప్పుము= చెప్పుము; అనుడున్‌= అంటే; అల్లన్‌= నెమ్మదిగా? నగుచున్‌= నవ్వుతూ; ఆ వనిత= ఆ పంచచూడ; వనితల= స్త్రీల; దుస్‌+చేష్టితములు= చెడ్డ చేష్టలు; వనితకున్‌= (స్త్రీకి; వాక్రువ్వంగన్‌= చెప్పటం; తగు+అయ్యా!= అయ్యా! ఏం న్యాయం? తాత్పర్యం: స్త్రీ స్తభావం ఇట్టాంటిదని చెప్పుము” అన్నాడు నారదుడు. ఆమె నవ్వి 'స్త్రీ స్వభావంలో దుర్తక్షణాలను (స్రీగా నే నెట్లా చెప్పేది? అది న్యాయం కాదు కదా!' క. _ అనిన విని, 'నిక్కమాడిన, ; విను, త ప్పించుకయు లేదు; వివరింపు నిజం'

బని ముని పల్మిన, నయ్యం । గన యతని కిట్టు లనియెం గౌరవముఖ్యా! 170 ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌= అంటే; విని= నారదుడు ఆలకించి; నిక్కము= సత్యం; ఆడినన్‌= చెప్పితే; విను; తప్పు= దోషం; ఇంచుకయున్‌= కొంచెంకూడా లేదు; నిజంబున్‌= సత్యం; వివరింపు= చెప్పుము; అని; ముని= నారదుడు; పల్కినన్‌= అనగా; ఆ+అంగన= ఆ (స్త్రీ కౌారవముఖ్యా!= కురువంశంలో ముఖ్యమైైనవాడా!; అతనికిన్‌= నారదుడితో; ఇట్టులు= ఈ విధంగా; అనియెన్‌= అన్నది. తాత్పర్యం: ధర్మరాజా! పంచచూడ పలికిన మాటలు విని నారదుడు “నిజం చెప్పితే పాపం ఆవంతకూడా ఉండదు. ని ప న ం

జం చెప్పుము" అని అన్నాడు. అతడితో ఆమె ఇట్టా అన్నది:

వ. 'స్త్రీ స్వభావంబులు నీ వెలుంగని యవి లేవు. ఐనను జెప్పెద నవధరింపుము. 171 ప్రతిపదార్థం: స్రీ స్వభావంబులు; నీవు; ఎజుంగని యవి= తెలియనివి; లేవు; ఐనన్‌= అయినా; చెప్పెదను; ఆవధరింపుము= శ్రద్దగా వినుము. తాత్పర్యం: . స్త్రీల స్వభావాలు నీకు తెలియనివి లేవు. అయినా చెప్పుతాను వినుము. విశేషం: నారదుడిపై నున్న మర్యాదకొరకు అన్నమాట లివి. ఆమె వినయ స్వభావాన్ని తెలుపుతున్నవి. క. కులమును, సమ్మాన్యతయును , గలిగి, యొరుని భార్య యైన గౌరవరీలన్‌

మెలంగుచు వెలిం జరియించున్‌ ।; లలన వలసినట్ల యే మనం గల దనఘా?!' 172 (ప్రతిపదార్థం; అనఘా![= పాపం లేనివాడా!; కులమును= సత్కులం; సమ్మాన్యతయునుజ గౌరవం; కలిగి= ఉండి; ఒరునిభార్యఐనన్‌= మరొకడి భార్య అయినా; గౌరవలీలన్‌= మర్యాద పద్దతిగా; మెలంగుచున్‌= ప్రవర్తిస్తూ; లలన= (స్త్రీ వలసినట్టు= ఇష్టం వచ్చినట్టు; వెలిన్‌= బయట; చరియించున్‌= తిరుగుతుంది; ఏమి+అనన్‌+కలదు?= అనటాని కేమున్నది?

ఆమశాసనికపర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 189 తాత్పర్యం: సత్కులం, గౌరవమర్యాధ లుండి మరొకడికి భార్య అయి కూడా గౌరవంతో ఉంటూనే బయట తిరుగుళ్ళు తిరుగుతుంది స్త్రీ. ఇంకా ఏ మనటాని కేముంది స్వామీ!

వ, అని పల్కివెండియు. 4173 తాత్పర్యం: అని చెప్పి ఇంకా, సీ. ' యోషిజ్జనంబులు దోషంబులకు నెల్ల; మూలంబు; వ్లారల నేల చెప్పు

నదిగితి గానం గన్నంత సెప్పెద విను, ; పురుషులమేలిమి పొలంతు లెజటు6గ;

రదిగాక నిర్లజ్ఞలై కుత్పితుల భజి ; యింతురు కదిస్సినయంత జేసి,

వర్దనీయులు లేరు వారల కెవ్వరు ; దందభీతిన పాడి దప్పకునికి,

వనజముఖులు పురుషులను దృప్తిం బొందుట ; గలుగదంద్రు కోవిదులు మునీంద్ర] 174 ప్రతిపదార్థం: ముని+ఇం(ద్ర!= ముని ముఖ్యుడా!; యోషిత్‌+జనంబులు= స్త్రీలు: దోషంబులకున్‌+ఎల్లన్‌= అన్ని తప్పులకు; మూలంబు= స్థానం; వారలను= వారిని గురించి; వీల చెప్పున్‌?=ఐ చెప్పేదేముంది?; అడిగితికానన్‌= అడిగావు కనుకు కన్న*అంతోవ= తెలిసినంత; చెప్పెదన్‌= చెప్పుతాను; వినుము; పురుషుల మగవారి? మేలిమి=ఐ మంచి; పొలంతులు= ట్రేలు: ఎజుంగరుజు చెలియళేరు; అదిగాక= అదీకాక; కుత్సితులన్‌= కుబ్చితం కలవారిని; సిర్‌+లజ్జలు+ఐ= సిగ్గులేక; కదిసిన+అంతన్‌= సమీపెంచినంతనే; చేసి=ఐ చేత, సమీపించినంత మాత్రంచేత; భజియింతురు= పొందుదురు; వారలకున్‌= వారికి; ఎవ్వరు= ఎవరు కూడా; వర్జ్దనీయులు= పిసర్జింప తగ్గ వారు; లేరు; దండభీతిన= దండనభయంచేతనే; పొడిన్‌= న్యాయం; తప్పకజ తప్పకుండా; ఉనికి= ఉండటం; కాష్ట్రములన్‌= కట్టెలతో; అన్నిన్‌= నిప్పు; మహా+అంబుధి= పెద్దసముదద్రం; ఏణులన్‌= ఏర్లతో; భూతః= జీవుల; సంతతులన్‌= సమూహంతో; అంతకుండు= మృత్యు దేవత; వనజముఖులు= పద్మంవంటి ముఖం కలవారు - స్త్రీలు; పురుషులను పురుషులతో; తృస్తిన్‌+పాందుట= సంతృప్తి పొందటం; కలుగదు= కుదరదు; అని; కోవిదులు= పండితులు; అం(డ్రుజ అంటారు. తాత్సర్యం: మునీంద్రా! స్రీలు సర్వదోషాలకు మూలం, వారిని గురించి చెప్పటం దేనికి? అడిగావు కనుక తెలిసినంత చెప్పుతాను. పురుషులలోని గొప్పతనం స్త్రీలు (గ్రహించలేరు. అంతేకాక సిగ్గులేకుండా దగ్గరకు వచ్చిన కుత్సిత స్వభావులను కూడా వదలిపెట్టరు. రాజళిక్షభయం కనుకలేకపోతే వాళ్ళకు పరిత్యజించ తగ్గవారెవ్వరూ లేరు. ఏ విధంగా నిప్పు కట్టెలతో, సముద్రం నదులతో, మృత్యువు జీవులతో తృప్తి పడరో అదే విధంగా ప్రీలు పురుషులతో తృప్తి పడరు. క. కల దొక రహస్య గోపన । మలఘుమతీ! వినుము పురుషు నన్యుం గనినం

బొలంతులకు, నేమి సెప్పుదు/ । గలుగుం బదన తోడి కళలు గొామగ్భహమునన్‌' 175 ప్రతిపదార్హం: అలఘుజ గొప్ప; మతీ[!= మనస్సు కలవాడా!; ఒక; రహస్యగోపనము= దాచదగిన రహస్యం; కలదు= ఉన్నది; వినుము= జా(గ్రత్తగా వినుము అన్యున్‌= మరొక (భర్రకాక); పురుషున్‌= మగవాడిని; కనినన్‌= చూస్తే ఏమి చెప్పుదున్‌= ఏం చెప్పేది; పొలంతులకున్‌= స్రీలకు; కామగ్భృహమునన్‌= యోనిలోపల; పదను= తడి; తోడిఐ తో; కళలు= కామ వాంఛలు; కలుగున్‌= కలుగుతాయి. తాత్పర్యం: మహామనస్వీ! వినుము. ఒక రహస్య మున్నది. బైటకు చెప్పరానిది. అయినా నీకు చెప్పుతున్నాను. పరపురుషుడిని చూస్తే (స్త్రీకి యోని ఆధ్ధమౌతుంది. ఇం కేం చెప్పేది?

190 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ను అని వెండియు. 176 తాత్సర్యం: అని ఇంకా. క. 'కుడుచుట, కట్టుట, పూయుట ; తొదుగుటయును, వివిధ ధనతతులు గూడుట, యె క్కుడు వేడృసేయం జాలవు ।; పడంతికిం బరపురుషు గవయం బాలుట వోలెన్‌.” 177 ప్రతిపదార్హం: పడంతికిన్‌= స్త్రీకి; పరపురుషున్‌= ఇతరుడైన మగవాడిని; కవయన్‌= పొందటానికి; పాటుట= పరుగెత్తటం; పోలెన్‌= వలె; కుడుచుట= తినటం; కట్టుట వ(స్తధారణం; పూయుట= గోరిధం మొదలైనవి; పూసికొనటం; తాడుగుటయును= నగలు మొదలైనవి ధరించటం; వివిధజ అనేక; ధనతతులు= ధనరాసులు; కూడుట= లభించటం; ఎక్కుడు= ఎక్కువ; వేడ్కన్‌= సంతోషాన్ని; చేయన్‌చాలవు= కలిగించలేవు. తాత్పర్యం: పరపురుషులతో వ్యభిచరించటంమీద ఉన్నంత (శ్రద్ధ స్త్రీకి తినటం, బట్టలు వేసికొనటం, నగలు పెట్టుకొనటం, డబ్బు కూడబెట్టుకొనటంమీద కూడా ఉండదు.” వ. అని చెప్పిన విని నారదుండు 'నిజంబు పల్కితని పంచచూడ ననిపి నిజేజ్చం జనియె' నని చెప్పిన విని, ధర్మజుండు 'సుందరీ జనంబులంగాచు తెఅం గెటింగింపవే యని యడిగిన , నాపగాతనూజుం దతని కిట్లను “వారు మయశంబరాది మాయలం గడచిన మతకంబులు గలిగి నిరూపింప లేక యుండుదురు; అది యునుం గాక వేజొక్క విశేషం బాకర్ణింపుము. 178 ప్రతిపదార్ధం: అని చెప్పినన్‌ విని నారదుండు ; నిజంబు పల్కితి+అని= నిజం చెప్పావని; పంచచూడను; అనిపి= పంపి; నిజ+ఇచ్చన్‌= తనకిష్టం వచ్చిన చోటికి; చనియెన్‌= పోయాడు; అని చెప్పిన విని ధర్మజుండు: సుందరీ జనంబులన్‌= స్త్రీల సమూహాన్ని; కాచు= రక్షించు; తెజంగుజ విధానం; ఎతింగింపవే= చెప్పవే; ఆపగా తనూజుండు= గంగానది కొడుకు; అతనికిన్‌=ధర్మరాజుతో; మయ, శంబర+ఆది= మయుడు, శంబరుడు మొదలైన వారి ; మాయలన్‌= మాయలను; కడచిన=జ అతి(క్రమించిన; మతకంబులు= మాయలు గలిగి; నిరూపింప రాకజఐ ఇది యని చెప్పటానికి వీలు లేకుండా; ఉండుదురు= ఉంటారు; అదియునుంగాక వేరొక్క; విశేషంబు= అన్నిటికంటె వేరైనది; ఆకర్షింపుముజ వినుము. తాత్పర్యం: అని చెప్పగా నారదుడు పంచచూడతో “చాలా యథార్థం చెప్పా'వని మెచ్చుకొని ఆమెను పంపి తాను ఇష్టం వచ్చిన చోటికి పోయా'డని చెప్పగా ధర్మరా జన్నాడు: “ఈ ఆడవాళ్ళను ఎట్టా కాపొడుకొనాలో చెప్పు'మన్నాడు. దానికి భీష్ము డన్నాడు 'వారు మయశంబరాది రాక్షసుల మాయలకంటె మించిన మాయలు కలవారు. వారి మాయలు ఇట్టాంటి వని నిరూపించటం కష్టం. అదీ కాక ఒక విశేషం చెప్పుతాను వినుము. తే. తొల్లి నిర్జోషచిత్తత నెల్ల జనులు ।; వలచినప్పుడ దేవత్వ వైభవంబు నొందం జాలి యుండుదురు మాయోపయిుక్తిం : వనితలకు లేక, సాధ్వులై యునికిం జేసి, 179 (ప్రతిపదార్థం: వనితలకున్‌= (ప్రీలకు; మాయజ మాయమర్మాల; ఉపయుక్తిన్‌= కలిగి ఉండటం; లేక; సాధ్వులైఐ సాధు స్వభావాలై; ఉనికిన్‌+చేసి= ఉన్నందువలన తొల్లిజ పూర్వం; నిర్టోషచిత్తతన్‌= దోషం లేని మనస్సుతో; ఎల్లన్‌ జనులు= మనుష ; వలచినపుడజ= స ; జు ; డా ; = స ; షులంతా; వలచినప్పుడ= కావలసినప్పుడే; దేవత్వవైభవంబున్‌= దివ్యవైభవాన్ని; ఒందన్‌= పొందగా; చాలి= సమర్భులైః ఉండుదురు= ఉంటారు; ,

ఆనుశాననికసర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 191 తాత్పర్యం: పూర్వం (స్త్రీలు సాధువులై పవిత్రలై ఉండేవారు. వారికి మాయ మర్మాలు లేని ఆ రోజులలో పురుషులంతా కావలసినప్పుడు దైవత్వాన్ని పొందేవారు. వారి మనస్సులు పవిత్రంగా ఉండేవి కనుక.

వ. దానికి దివిజులు అసూయాగ్రస్తులై కమలయోనిం గానం జని నిజచిత్త ప్రకారం బెణింగిన, నతం డతినల మాయావలతులం గావించి, వారికి. గామం బగ్గలంబుగాం జేసినం, బురుషులు వారి చిక్కులంబడి రోషాది దుర్గుణ దూషితు లగుటం జేసి విగతానుభావు లైరి; దేవతలును బ్రియం బందిరి; అట్లు గావున. 180

ప్రతిపదార్థం: దానికిన్‌= పురుషుల కా దైవత్వ శక్తి కలగటం వలన; దివిజోలు= దేవతలు; అసూయా+(గ్రస్తులు= అసూయ భావంతో (మ్రింగబడినవారై; కములయోనిన్‌= పద్మంలో పుట్టిన (బ్రహ్మను; కానన్‌= చూడటానికి; చని= పోయి; నిజ= తమ; చిత్తజ మనస్సులలోని; ప్రకారంబు= ఆలోచన; ఎజింగించినన్‌= తెలుపగా; 'అతండు= (బ్రహ్మ: అతివలను= (స్త్రీలను; మాయావతులన్‌= మాయలు నేర్చిన వారినిగా; కావించినన్‌= చేయగా; వారికిన్‌; కామంబు; అగ్గలంబు= ఎక్కువ; చేసినన్‌= చేయగా; పురుషులు= మగవారు; వారి= స్త్రీల; చిక్కులన్‌= వలలో; పడి= చిక్కి; రోష+ఆది= రోషం మొదలైన; దుర్గుణ= చెడ్డగుణాలచేత; దూషితులు= కలుషితులు; అగుటన్‌+చేసి=ఐ అయినందువలన; విగత= పోయిన; అనుభావులు= మాహాత ట్రం: ఐరి= కలవారైనారు; దేవతలును= దేవతలూ; 'పప్రియంబు= సంతోషం; అందిరి= పొందారు.

తాత్పర్యం: దానికి దేవతలు అసూయపడి (బ్రహ్మ దగ్గరకు పోయి తమ మనసులలోని మాట చెప్పగా ఆయన

'స్తీలను మాయలు కలవారిగా చేసి వారికి కామం హెచ్చుగా చేశాడు. దానితో పురుషలు వారి వలలో చిక్కుపడి

కోపాది భావాలకు లోనై తమలోజఉన్న ఆ పూర్వపు గొప్పతనం పోగొట్టుకొన్నారు. దేవతలు కూడా సంతోషించారు.

క, _ వనితలు మాయావిను లై; యనిరూపిత చిత్తవృత్తి నంచిత రక్షం బనువడ కుండుదునైనను , వినినది కథయొకటి నీకు వినిపింతుం దగన్‌. 1281

ప్రతిపదార్థం: వనితలు= స్త్రీలు; మాయావినులు+ఐ= మాయలు కలవారై; అనిరూపిత= నిరూపిరిచరాని; చిత్తవృత్తిన్‌= మనస్సులోని

తలంపులతో; అంచితజ= మంచి; రక్షన్‌= కట్టుదిట్టాలలో; పనుపడక= లోబడక; ఉండుదురు= ఉంటారు; ఐననున్‌= అయినప్పటికి; కధ; ఒకటి; వినినది= నేను విన్నది; నీకున్‌; తగన్‌= చక్కగా; వినిపింతున్‌= వినిపిస్తాను.

తాత్పర్యం: (ప్రీలు మాయలు కలవారు కనుక వారి మనస్సులోని ఆలోచనలు పసికట్టి అరికట్టటం కష్టం. ఐనా

నేను విన్న కథ నొకదాన్ని వినిపిస్తాను వినుము.

దేవశర్మయను మునినరు భార్య రుచి యనుదాని చరిత్రము (సం. 13-40-1)

న. దేవశర్మయను మునిభార్యరుచియను నంగన సర్వాంగ సుందరియై యుందుం దదీయ రూపాతిశయంబు

దేవగంధర్వాదులకును లోచనీయంబు. 182 (ప్రతిపదార్థం: దేవశర్మ యను ముని భార్య; రుచి= లావణ్య కాంతి కలదని అర్ధం; అంగన= స్తీ సర్వ+అంగసుందరి= అన్ని అంగాలు అందంగా ఉన్న ప్రీ తదీయజ= ఆమెయొక్క; రూప+అతిశయంబు= అందముయొక్క; అధిక్యర= అధికమైన రూపసపంద; బేవ= దేవతలకు; గంధర్వజ గంధర్వులకు; ఆదులను= మొదలైనవారికి; లోచనీయంబు= చూడదగింది. తాత్పర్యం: దేవశర్మఅని ఒక నుని భార్య రుచి. ఆమె సర్వాంగసుందరి. ఆమె రూపలావణ్యం దేవగంధర్వాదులకు కూడా వాంఛింప తగ్గది.

192 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము క అత. డొక నాం దొక యెడ కొక ; క్రతువున కుపదర్శనంబు గావింపంగం బో

వు తలంపు పుట్టి, వికస । వ్యతి యగు తన శిష్యు విపులనామకునిం దగన్‌. 183 ప్రతిపదార్హం: అతండు= దేవశర్మ; ఒకనాండు; ఒక ఎడకున్‌= ఒకచోటికి; ఒక (క్రతువునకున్‌= ఒక యజ్ఞానికి; ఉపదర్శనంబు= యాజకత్వం- పురోహితత్వం; కావింపంగన్‌= చేయటానికి; పోవుజ వెళ్ళే: తలంపుజ ఆలోచన; పుట్టి= కలిగి; వికసత్‌+మతి= పరిపక్షమైన మనస్సు కలవాడు; అగు= అయిన; తన; శిష్యున్‌; విపుల నామకునిన్‌= విపులుడు అనే పేరుగల వాడిని; తగన్‌= చక్కగా. తాత్సర్యం: ఒకసారి దేవశర్మ ఒక యజ్ఞం చేయించటానికి పోవాలనుకొని వికసించిన ఆలోచనలు కల తన శిష్యుడు విపులు .డనే వాడిని పిలిచి. విశేషం: విపులుండు= విపులమైన విశాలమైన బుద్ది కలవాడు కనుక వికసన్మతి - అని పేర్కొన్నాడు కవి. అతడి విశాలబుద్ధి ముందు కథలో తెలుస్తుంది. ఇది 37 పద్యాలకథ స్త్రీని రక్షించటం కష్టమని చెప్పటానికై చెప్పబడుతున్నది. ఇదే కథ పురుషుడి దుళ్ళిలతకూ ఉదాహరణమ. వ. పిలిచి యేకాంతంబున నతని కిట్లనియె. 184 ప్రతిపదార్థం: ఏక+అంతంబునన్‌= ఒకడే ఉన్న రహస్యస్థానంలో. తాత్సర్యం: పిలిచి ఒంటరిగా రహస్యంగా అతడితో ఇట్టా అన్నాడు: క. '*రుచి నెపుడు వేచి తిరుగును ; శజీవిభుండు; దాని నెటజింగి సంరక్షణ మే

నుచితంబుగ నొనరింతు, వి ; కచకమలనిభాస్యం జేరం గానం దతండున్‌. 185 ప్రతిపదార్థం: శవీవిభుండు= శచి భర్త ఇంద్రుడు;రుచిన్‌= రుచిని; ఎవుడున్‌= నిత్యమూ; వేచి= వెన్నాడుతూ; తిరుగును= తిరుగుతూ ఉంటాడు; దానిన్‌= ఆ విషయం; ఎథింగి= తెలిసి; సంరక్షణము= కాపాడటం; ఉచితంబుగన్‌= తగినట్టు; ఒనరింతున్‌= చేస్తూ ఉంటాను; వికచః= వికసించిన; కమలజ= తామరపూవు; నిభ= వంటి; ఆస్యన్‌= ముఖంకల దానిని; అతండు= ఇంద్రుడు; చేరన్‌= సమీపించటానికి; కానండు= నేరడు. తాత్పర్యం: రుచికొరకు ఇంద్రుడు చాలా కాలంగా పొంచులు వేస్తున్నాడు. అది తెలిసిన నేను తగిన రక్షణ విధాన మాచరిస్తూ ఉన్నందున ఆతడు ఈ ఛాయలకు రాలేకున్నాడు. తే. నాకుం గ్రతువు సేయింపం జనంగ వలసి ।; యున్నయది; పరదారసముత్పుకుండు

శక్రు దటుగాన, రుచికి రక్షావిధాన ! మాచరింపుము నీవు దృఢావధాన!” 186 ప్రతిపదార్థం: దృఢ= గట్టి; అవధాన!= జా(గ్రత్త కలవాడా!; నాకున్‌; క్రతువుజ యజ్ఞం; చేయింపన్‌= చేయించటానికి; చనంగన్‌ నలసి ఉన్నది= పోవలసి ఉన్నది; శక్రుండు= ఇంద్రుడు; పరదారజ సరభార్యలపై; సముత్సుకుండు= వాంఛలు కలవాడు;అటుకానన్‌= అందుకని నీవు; రుచికిన్‌; రక్షావిధానము= రక్షించే పద్ధతిని; ఆచరింపుము= చేయుము, తాత్పర్యం: నేను యజ్ఞం చేయించే పనిమీద పోవలసిఉన్నది. ఇంద్రు డేమో రుచికొరకు వేచి ఉంటాడు. కనుక నీవు ఆమె నతడినుండి కాపాడే బాధ్యత తీసికొనుము.”

ఆనుశాసనికపర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 193 క. అనిన విని 'యట్లు సేసెది ; వని విపులుండు గురునితోద 'నమరవిభుం దే యనువునం జొచ్చు నొకో పర । వనితాహరణమున' కనియె వసుధాధీశా! 187 (ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌; విని; అట్టు= అదే విధంగా; చేసెదన్‌= చేస్తాను అని; విపులుండు= శిష్యుడు; గురునితోడన్‌= గురువుతో; పరజ ఇతరుల; వనితా= స్త్రీ ఆహరణమునకున్‌= అపహరించటానికి; అమరజ దేవతల; విభుండు= రాజు; ఏ అనువునన్‌= ఏ ఉపాయంతో; వచ్చునాకో[= వస్తాడో కదా[; అనియెన్‌= అన్నాడు; వసుధా+అధీశా!= భూమికి పతీ! తాత్పర్యం: గురువు చెప్పినది విని “అట్లాగే చేస్తాను. కోని, పరస్త్రీ కొరకు ఇంద్రు డే రూపంలో ఎట్లా వస్తాడో కదా? అని అన్నాడయ్యా ధర్మరాజా! విశేషం: పరవనితా హరణమునకు విటుడు ఎట్లా వస్తాడో (బ్రహ్మచారి శిష్యుడి కెట్లా తెలుస్తుంది? అందుకే అట్లా ప్రశ్నించాడు. క. _ అనుటయు ననేక మాయలు । పొనరుపంగా నేర్చు రూపములు పెక్కులు గై కొను పక్షిమృగాదిత్వము । లొనరంగ నవి నియతి నరసి యుండంగ వలయున్‌. 188 ప్రతిపదార్థం: అనుటయున్‌= అంటే; అనేక మాయలు= అనేక మాయలు; పొనరుపంగాన్‌= చేయగా; నేర్చున్‌= నెర్పుగలవాడు; పక్షి మృగ+అదిత్వములు= పక్షి జంతువు మొదలైన; రూపములు= రూపాలు; పెక్కులుఐ అనేకం; కైకొనున్‌= వేసికొంటాడు; ఒనరంగన్‌= చక్కగా; అవి= వాటిని; నియతిన్‌= (శ్రద్దగా; అరసిఉండంగన్‌+వలయున్‌= జాగ్రత్తగా చూస్తూ ఉండాలి. తాత్సర్యం: శిష్యు డట్టా అనగానే గురు వన్నాడు. 'అతడు మహామాయావి. పక్షి, మృగాది రూపాలు చక్కగా ధరిస్తాడు. జాగ్రత్తగా కనిపెట్టుకొని ఉండాలి. క రుచిఘీందం గన్నిడి యా; శచీవిభుండు దిరుగు, విను మసంశయము సుమీ! యిచటికి నాతండు వచ్చుట; ।; యచలితమతి నమ్మగాక్షి ననయంగ వలయున్‌.” 189 ప్రతిపదార్థం: శచీవిభుండు= ఆ ఇంద్రుడు; రుచిమీ(దన్‌= రుచిపై; కన్ను+ఇడి= కన్నువేసి: తిరుగున్‌; వినుము; అసంశయము= సందేహం లేదు; ఇచటికిన్‌; అతండు; వచ్చుట; ఆ+మృగ+అక్షిన్‌= లేడికన్నులవంటి కన్నులు కలదానిని; అచలితమతిన్‌= జారుపాటులేని, ఏమరుపాటులేని మనస్సుతో; అరయంగ వలయున్‌= చూస్తూ ఉండాలి. తాత్పర్యం: రుచిమీద కన్నువేసిన ఆ ఇంద్రుడు-తిరుగుతూ ఉంటాడు. కనుక అత డిక్కడకు రావటం తథ్యం. ఆమెను జా(గ్రత్తగా చూస్తూ ఉండుము.” క. అని యప్పగించి యాగం ; బున కమ్మని సనియె; నవ్విపులుండును జిత్తం బున నవధానము దృధముగ ; వనితం గాచికొని యుండె వసుధాధీశా! 190 ప్రతిపదార్థం: అని= ఆ విధంగా చెప్పి; అప్పగించి ఆమె బాధ్యత నతడిపై పెట్టి; ఆ ముని; యాగంబునకున్‌= యజ్ఞానికి; చనియెన్‌=ఐ పోయాడు; ఆ విపులుండును; చిత్తంబునన్‌= మనస్సులో; అవధానము= ఏకాగ్రత, జాగ్రత్త దృఢముగన్‌= దృఢం కాగా? వసుధా+అధీశా!= రాజా[; వనితన్‌= రుచిని; కాచికొని= రక్షిస్తూ; ఉండెన్‌= ఉన్నాడు. తాత్పర్యం: ఇని అప్పగించి ముని వెళ్ళిపోగా, జాగ్రత్తగా శిష్యుడు గురుపత్నిని కాచుకొనీ ఉన్నాడు. వ. అట్లుండి యొక్కయనువు విచారించుకొని. 191

కై9డ్ష శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ప్రతిపదార్థం: అట్టు+ఉండి= అట్టా ఉంటూ; ఒక్క అనువు= ఒక ఉపాయం; విచారించుకొని= ఆలోచించుకొని. తాత్పర్యం: అట్లా ఉంటూ ఒక ఉపాయం ఆలోచించుకొని. క. ' ఆవేశించెద యోగ ; ప్రావీణ్యంబున మునీంద్రు భార్యం, దప్పే? యా విశ్రుతాత్ము మనమున : కీ విజ్ఞానంబు దోంచునే? వెల పేలా?” 192

ప్రతిపదార్దం: యోగప్రావీణ్యంబునన్‌= యోగశక్తితో; ముని+ఇంద్రు=చేవశర్మ గురువు యొక్క; భార్యన్‌= పత్నిని; ఆవేశించెదన్‌= ఆవహించి ఉంటాను; తప్పే?= ఇది తప్పా? కాదు కదా; ఆ విశ్రుత+ఆత్ము= ఆ జ్ఞాన మూర్తిలైైన గురువుగారి; మనమునకున్‌= మనస్సుకు; ఈ విజ్ఞానంబు= ఈ (నేను చేసిన విషయానికి సంబంధించిన) తెలివి; తోంచునే?= స్పష్టమౌతుందా?: వెజవు= భయం; ఏలా?= దేనికి? తాత్సర్యం: 'గురుపత్నిని నా యోగశక్తితో ఆవహించి ఉంటాను. మహాజ్ఞాని అయిన గురువుగారి కిది తెలిసే జాడ లేదు కనుక సందేహం లేకుండా ఈ పని చేస్తాను.” న. అనివితర్మించియమ్ముని చాతుర్యకారుణ్యంబు లూంది శంకదక్కియక్కొన్ను కింతనంత నాసీనుందై యుచిత

కథ లొక్కింతసేపు సెల్లించి, యోగమాయాబలంబునం జేసి నడపుటయు. 193 ప్రతిపదార్థం: వితర్కించి= ముందు వెనుకలు ఆలోచించి; ఆ ముని= గురువు; చాతుర్య= నేర్పు; కారణంబులు= హేతువులు; ఊంది= ఆధారంగా చేసికొని; శంకజ సందేహం; తక్కి= మాని; ఆ కొమ్మకున్‌= ఆ స్త్రీకి; అంతన్‌+ఇంతన్‌ ఆసీనుండై= దగ్గర కూర్చున్నవాడై; ఉచిత= తగిన; కధలు= పురాణగాధలు (సీతాదుల కథలు); ఒక్క+ఇంతసేపుఐ కొంచెంసేపు; చెల్లించి= గడపి; యోగమాయాబలంబునన్‌+చేసిజ యోగమాయాశక్తితో; నడపుటయున్‌= ్రవర్తించగా. తొత్సర్యం: అని ఆలోచించి తన గురువుయొక్క శక్తియుక్తులను ఆధారంగా చేసికొని సందేహం లేకుండా ఆమె సమీపంలో కూర్చుండి ఒప్పిదాలైన కథలు కొంతసేపు చెప్పి, యోగమాయా బలంతో (ప్రవర్తిస్తూ ఉండగా. ఈ. పవను€ డాకసమునం బరంగు విధంబున । నమ్మగాక్షి తనువునందుం గలయ

విపులు నాత్మ దగ బ్రవేశించె నవ్వధూ : రత్నమునకు నెలటుంగ రాకయుంద. 194 ప్రతిపదార్థం: ఆ+వధూజ= ఆ స్త్రీ; రత్నమునకున్‌= (శ్రేష్టమైన ఆమెకు; ఎయింగన్‌= తెలియగా; రాక+ఉండన్‌= వీలులేకుండా! పవనుండుజ గాలిదేవుడు; ఆకసమునన్‌= అంతరిక్షంలో; పరంగు విధంబునన్‌= తిరిగేటట్టు; విపులుఅత్మ= విపులుడి ఆత్మశక్తి ఆ మృగ+అక్షిజఐ లేడికన్నులవంటి కనులుగల ఆమె యొక్క; తనువు+అందున్‌= శరీరంలో; తగన్‌= చక్కగా; ప్రవేశించెన్‌= (ప్రవేశించింది. తాత్పర్యం: గాలి ఆకాశంలో వ్యాపించినట్టు ఆ విపులుడి ఆత్మ ఆమె శరీరంలో ఆమెకు తెలియకుండానే (ప్రవేశించింది. విశేషం: అతడి ఆత్మ ఆమెకు తెలియకుండా ఆమె శరీరంలో (ప్రవేశించటం - అంతరిక్షంలో గాలి తిరగటంవలె అన్న పోలికవలన ఆత్మ పదార్థం గాలివలె కనిపించేది కాదు, కాని ఉన్నదని తెలుస్తుంది. అనుభవాని కందుతుంది.

ఈ విషయం ఆధునిక పరిశోధనలలోనూ స్పష్టపడింది. దయ్యం పట్టిం దనటానికి గాలి సోకిందనటం అందరకూ తెలిసిందే.

ఆముశాసనికసర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 195 మ ఇట్లు ప్రవేశించి యయ్యోగివరునాచ్స యన్నాకి చైతన్యంబు జడంబుగాం కేసికొని యుందెః అట్టియెడం బురందరుం దతిసుందరం బగు నాకారంబు దాల్చి యచ్చటికి వచ్చి విపులుని శరీరంబు సూచి నిద్రితునింగాం దలంచుచు నున్నదుండగుటం జేసి యొండు పరికింపక మునిపత్నిం జేరవచ్చి. 495 ప్రతిపదార్థం: ఇట్టు= ఈ విధంగా; ప్రవేశించి= చొచ్చి; ఆ యోగివరుఆత్మ= ఆ యోగిశ్రేష్పుడి ఆత్మ; ఆ నాతి= అ స్తీ చైతన్యంబు= జీవాత్మను; జడంబుగాన్‌= చైతన్యం లేకుండా; చేసికొని ఉండెన్‌= చేసికొని ఉన్నాడు; అట్టి ఎడన్‌= ఆ సమయంలో; వురందరుండు= ఇంద్రుడు; అతి= మిక్కిలి; సుందరంబు+అగు= అందమైన; అకారంబు= రూపం; తాల్చి= ధరించి; అచ్చటికిన్‌= అక్కడకు; వచ్చి; విపులుని; శరీరంబు= దేహం; చూచి; నిద్రితునిన్‌*కాన్‌= నిద్రపోయినవాడిగా;: తలయచున్‌= ఆలోచిస్తూ: ఉన్మదుండు= మిక్కలి మదించినవాడు; అగుటన్‌+చేసి= అయినందువలన; ఒండు= ఇంకొకటి; పరికింపకజ చూడక; మునిపతాన్‌= ముని భార్యను; చేరవచ్చి= సమీపించి. తాత్పర్యం: ఈ విధంగా (ప్రవేశించి ఆ యోగివరుడి ఆత్మ ఆమె చైతన్యాన్ని జడంగా చేశాడు. అప్పుడు ఇం(ద్రుడు సుందరమైన రూపం ధరించి అక్కడకు వచ్చి విపులుడి శరీరాన్ని చూచి, నిద్రపోతున్నాడని తలచి కామంతో కన్ను కొననివాడు కాబట్టి మునిభార్యను సమీపించి. క. 'నీవు కతంబుగ నాదగు ।; భావంబును భావభవుంయ వఐచుట యరయం గావలదే, యని పలికిన, ; భూవర! యస్వ్పాలంతి 196 ప్రతిపడార్హం: భూవర!= రాజా! నీవు కతంబుగన్‌= నీవలన; నాదగు భావంబును= నా మనస్సును; భావభవుండు= మన్మధుడు; పజచుట= బాధలషపాలుచేయటం; అరయన్‌+కాన్‌ వలదే= చూడాలి కదా; అని; పలికినన్‌= అంటే? ఆ పాలతి= ఆ (మ మూర= జడమైన; బుద్రిత్వమునన్‌= బుద్ధికలదైనందువలన; తొత్సర్యం: ఇండద్రు డామెతో అన్నాడు. “నీ వలన నా మనస్సును మన్మథుడే కలత పెట్టుతున్నాడు. నీవు కొంచెమైనా ఆలోచించాలి కదా! అని అనగా రాజా! ఆమె బుద్ది చైతన్యం కోల్సోయినందువలన. క సముచితముగం బ్రత్యుత్భా : నము సేయను, దగిన పలుకునకుం జొరంగను నే రమి నూరకున్ననుం దను ; కము పింపున నతండు మజియుం గములానవతోన్‌, 197 ప్రతిపదార్థం: సముచితముగన్‌= తగిన విధంగా; ప్రతి+ఉత్చానము= ఎదురుగా లేచి వెళ్ళటం (ఆహ్యానించటానికి; చేయను= చేయటానికి: తగిన; పలుకునకున్‌= మాటలకు; చొరంగను= పూనుకొనటానికి గాన ; నేరమిన్‌= తెలియక ఊరకున్ననున్‌= కదలకుండా ఉండగా; తమకము= కోర్కె; పెంపునన్‌= అతిశయంతో; అతండు= ఇంద్రుడు; మతీయున్‌=ఐ ఇంకా; కమల= తామరవంటి; ఆననతోన్‌=ముఖంకలదానితో, తొత్సర్యం: తగినరీతిగా ఆహ్వానించటానికి లేచి ఎదురు పోవటంగానీ, తగినట్టుగా మాట్ట్లాడటంకానీ, చేయకుండా ఉండగా ఇంద్రుడు కోరికతో ఇంకా ఆ పద్మముఖితో ఇట్లా అంటున్నాడు. విశేషం: మునిపత్ని పేరు రుచి (కాంతి - లావణ్యం) కనుక ్రతిపద్యంలో కవి దాన్ని సూచిస్తూ విశేషణాలు వాడటం గమనించాలి. (కమలానన - వలె) క. *ఏ నమరేంద్రుండ నాదగు । మానము€ గాముశిఖి గ్రాంచె; మానిని! దడేయంి గా నేల? నన్నుఃదగ స , మ్మానింపును; నీకు సిగ్గు మూ టింకేలా? 198

196 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము

ష్రతిపదార్థం: ఏను= నేను; అమర= దేవతలకు; ఇంద్రుండన్‌= రాజును; నాదగుమానమున్‌= నా గౌరవం; కామళిభి= కామా్లి కాచెన్‌=ఐ తప్తం చేశాడు; మానిని[=ఐ మానంగల దానా! తడయంగా నేల?= ఆలస్యం దేనికి?; నన్ను; తగన్‌= చక్కగా: సమ్మానింపుముజ గౌరవించుము; నీకున్‌? సిగ్గుమాటజ సిగ్గుతో కూడిన మాట, సిగ్గు విషయం;ఇంకన్‌=ఇంకా; ఏలా?= దేనికి? తాత్పర్యం: నేను దేవతల రాజును. నా గౌరవాన్ని కామాగ్షి కాల్చి వేస్తున్నాడు. ఆలస్యం దేనికి? మానినీ! నన్ను తగ్గట్టు గౌరవించుము. నీకు ఇంక సిగ్గుతో పని లేదు."

వ అనుటయునత్తన్వి తనువున నున్నవిపులుండు దన యోగమాయం జేసి యవ్వనిత వాసవునితో 'నీకు నిందు రాంబనియేమి?ొయనిపలికి పరవశయగునట్లుగా.జేసినం జూచి యతండు వ్రీడా భయభరిత చిత్తుందయ్యె నయ్యవసరంబున. 199

(ప్రతిపదార్థం: అనుటయున్‌= అనగా; ఆ+తన్వి= ఆ (స్త్రీయొక్క; తనువునన్‌= శరీరంలో ఉన్న; విపులుండు; తనః

యోగమాయన్‌+చేసి= యోగశ్తితో ఏ ఆ+వనిత= ఆ స్తీ వాసవునితోన్‌= ఇంద్రునితో; నీకున్‌; ఇందున్‌= ఇక్కడకు; రాన్‌= రావటానికి;

పనియేమి?= ఏం పని?; అని పలికి; పరవశఅఆగునట్టుగొన్‌= సామ శసిల్లిపోయేటట్టుగా; చేసినన్‌= చేయగా; చూచి; అతండు= ఇం(ద్రుడు; (వ్రీడా= సిగ్గుతో: భయజ భయంతో; భరిత= నిండిన; చిత్తుండు= మనస్సు కలవాడు; అయ్యెన్‌= అయ్యాడు; ఆ+అవసరంబునన్‌= ఆ సమయంలో. తాత్పర్యం: అనటంతోనే ఆమె శరీరంలో ఉన్ల విపులుడు తన యోగశక్తితో ఆమె వాసవుడితో 'నీ విక్కడకు రావలనీన పనేమి'టని అనిపించి ఆమెను సొమ్మసిల్లి పడిపోయేటట్టు చేయగా చూచి ఇంద్రుడు సిగ్గుపడ్డాడు. భయపడ్డాడు అప్పుడు. ఉ. అమ్మనిశిష్యు. దయ్యువిద యంగను వాసి, నిజాంగవర్తియై యమ్మరుదీశుతో 'మఖణచితా మును మూండిన యబ్బగాంకిత త్వ మ్మొకభంగి నీ(గు టిది, దైవతసంయమి సేవనీయ భా వమ్ము గలట్టి నీకుం దగవా? యిసిరో![యని పల్కి వెండియున్‌. 200 ప్రతిపదార్థం: ఆ+ముస్‌ శిష్యుండు= ఆ ముని శిష్యుడు - విపులుడు; ఆ+ఉవిద= ఆమె; అంగముజ శరీరం; పాసివు వదలి; నిజ= తనయొక్క; ఆంగవర్తిఐ= శరీరంలోకి ప్రవేశించి; ఆ+మరుత్‌+-ఈశుతోన్‌=ఐ ఆ దేవరాజుతో; మజచితా?= మరిచిపోయినానా?; మును= పూర్వం; మూండిన= ఆపద మూడిన; ఆ భగాంకితత్వము= ఆ యోని గుర్తులు కలగటం; ఒక భంగిన్‌= ఒక రీతిగా: ఈయట= పోగొట్టుకొనటం; ఇది= ఈ పని; దైవత= దేవతలచే; సంరయమి= మునులచే; సేవనీయ భావమ్ముజ 'సీవింపదగిన మనస్సు కల; అట్టి= కలిగినట్టి; నీకున్‌= తగవా?= న్యాయమేనా?; ఇసిరోజు ఛీ ఛీ; అని పలికి; వెండియున్‌= మరలా. తొత్పర్యం: ఆ విపులుడు గురుపత్ని శరీరంనుండి బయటకువచ్చి తన శరీరంలో ప్రవేశించి ఇంద్రుడితో ఇట్లా అన్నాడు. నీకు పూర్వం మునిశాపవశాత్తు సంక్రమించిన యోనిగుర్హులన్నీ ఎట్టాగో దేవముని సేవవలన పోగొట్టుకొ న్నావు కదా! అట్లాంటి నీ కిది ధర్మమా?” అని ఇంకా. తే. * అవిజితేంద్రియబల! కుత్సితాళ్ళ! నీచ! । యెట్లు పాపంబు దొడరుట కియ్యకొంటి? నాదు గురుని కోపాగ్నిచే నీదుదేవ : గణ విభుత్వ మహోన్నత గ్రాంగి పోదె? 201 ప్రతిపదార్థం; న+విజిత= చక్కగా జయించబడని; ఇంద్రియ= ఆవయవాలయొక్క (కన్ను మొ); బల|= బలం కలవాడా!;

ఆనుశాసనికపర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 197 కుత్సిత= కుచ్చితమైన; ఆత్మ= బుద్ధికలవాడా!; వీచ!= నీచుడా! (అధముడు); ఎట్టు= ఏ విధంగా; పాపంబు= పాపం; తొడర్గుటకున్‌= చేయటానికి; ఇయ్యకొంటి?= అంగీకరించావు?; నాదు= నా; గురుని కోప+అగ్నిచేన్‌= గురువుగారి కోపమన్న- నిప్పుతో; నీదుజు వీ దేవగణ దేవతా సమూహము యొక్క; విభుత్వ మహోన్నతి= రాచరికపు ఐశ్వర్యం; శ్రాగిపోదె= నశించదా. తాత్పర్యం: “ఇంద్రియాలను అదుపులో పెట్టుకొలేనివాడా! అసహ్యమైన బుద్దికలవాడా! నీచుడా! పాపం చేయటానికి ఎట్లా పూనుకొన్నావు? నీ దేవేంద్ర పదవి నా గురుకోపాగ్నికి బలి కాగలదు. జాగ్రత్త!

మ అనిన యోగ బలంబు తెటం గెటింగి వెలవెలం బాలు నబ్బలనైరి నాలోకించి విని దివ్యబోధంబువ విపులుని స్‌ యత్తపోధనుండు. ప్రతిపదార్థం; “దివ్య= దేవతా సంబంధమైన; బోధంబునన్‌= జ్ఞానంతో; విపులుని; యోగబలంబు; తెజంగు= సంగతి; ఎసంగా తెలిసి; వెలవెలన్‌పాయ= భయంతో తెల్లబడు; ఆ+బలనైరిన్‌= బలుడనే రాక్షసుడిని చంపినవాడిని - ఇంగడ్రుడిని; ఆలొకించి= చూచి; ఆ తపోధనుండు= తపస్సే సంపదగా కలవాడు. తాత్పర్యం: దివ్య జ్ఞానంతో ఇంద్రుడు విపులుడి యోగబలం తెలిసికొని భయంతో వెలవెల పోగా ఆ బలారిని చూచి విపులుడు. క. "ఏ నొల్లంగాక! భస్మము : గా, నిన్నుం జూతునే వికారీ! యనుడుం చా నెదురు పలుక కంత । ర్థానము వెసం జేసి నతండు ధరణీనాథా! 203 ప్రతిపదార్థం: ఏను; ఒల్లన్‌+కాకజ అంగీకరించను తప్ప; నిన్నున్‌= భస్మమున్‌ కాన్‌= బూడిద అయ్యేటట్టుగా; చూతునే= చూడగలను కదా!; వికారీ!= వికారపు బుద్దికలవాడా!; అనుడున్‌= అనగా; తాను= ఇంద్రుడు; ఎదురు పలుకక= సమాధానం చెప్పక; ఆంతన్‌= ఆ సమయంలో; అతండు= ఇంద్రుడు; అంతర్జానమున్‌= ఆదృశ్యమగుటను; వెసన్‌= వెంటనే; చేసెన్‌= చేశాడు; ధరణీనాధా!= రాజా తొత్సర్యం: “నా కిష్టంలేదు తప్ప నిన్ను భస్మంచేయన్తా? వికారపు బుద్ది కలవాడా” అనగా _ ఏమీ మాటడ్గల్లేక ఇంద్రుడు అంతర్జానమై పోయాడు. వినయాచారంబు వు తదనంతరంబ విపులుండు రుచిం బ్రబుద్ధం జేసి పదంపడి దేపశర్మ వచ్చిన నా శిష్యోత్తముంఛు వడపి యేకాంతంబున నమ్మునితోడ. 204 ప్రతిపదార్థం: తత్‌+అనంతరంబజ దానికి తరువాత, ఆ తరువాత; రుచిన్‌= ముని పత్నిని; ప్రబుద్ధన్‌+చేసి=ఐ జా(గ్రద్దశకు తెచ్చి (లేపి; పదంపడి= పీదప; దేవళశర్మ= గురువ్వు; వచ్చినన్‌= రాగా; ఆ శిష్యశఉత్తముండు= ఆ గొప్ప శిష్యుడు; వినయ+ఆచారంబు= వినయంగా గురువుకు చేయవలసిన సత్కారం; నడపి= చేసి; ఏకాంతంబునన్‌= ఒంటరిగా ఉన్నప్పుడు; ఇతొత్చర్యంసితడువాత విపులుడు రుచిని మేలుకొలిపి తరువాత గురువుగారు రాగానే వినయంతో నమస్కరించి ఏకాంతంలో. తే. 'నాకపతి యిచ్చటికి వచ్చి, నాకతమునం జిక్కువడి, మది భయమున సిగ్గు గదుళం జవియె' ననవుడు నాతయ సంతసిల్లి; యభిమతం బగు పరమిచ్చై వధిపవర్య! 205

198 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము వ్రతిపడార్ధం: అధిపవర్య!= రాజ్రేష్టుడా!; నాకపతి= స్వర్గరాజు; ఇచ్చటికిన్‌= మన ఇంటికి; వచ్చి; నాకతమునన్‌= నా వలన; చిక్కువడి= చిక్కులలోపడి, ఇబ్బందిపడి; మదిన్‌= మనస్సులో; భయమునన్‌= భయంతో; సిగ్గు; కదురన్‌= కలుగగా, వ్యాపించగా; చనియెన్‌= వెళ్ళిపోయాడు; అనవుడమ్‌= అనగా; ఆతండు= గురువు; సంతసిల్లిః సంతోషించి; అభిమతంబు+అగు= ఇష్టమైన వరమున్‌+ఇచ్చెన్‌= వరమిచ్చాడు. తాత్సర్యఆ: రాజా! శిష్యు డిట్ట్లా చెప్పాడు. "దేవరాజు ఇక్కడకు వచ్చి నావలన చిక్కుపడి భయంతో సిగ్గుతో వెళ్ళిపోయాడు” అని చెప్పగా గురువు సంతోషించి ఇష్టమైన చరా లిచ్చాడు. వు ఇచ్చినం బ్రీతుండై యవ్విపులుండు విపుల తపం బాచరించె; దేవశర్మయు దేవేంద్రుని వలని శంక దక్కి సుఖంబుండె: ఒక్కనాం డయ్యాత్రమంబు చక్కటి చదల దేవాంగన యోర్తు వోవ దాని చేతినుండి ప్రిదిలి భూరి వుష్పదామంబు. 206 ప్రతిపదార్థం: ప్రీతుండు+ఐ= సంతోషించి; వివులతపంబుః= విస్తారమైన తపస్సు; ఆచరించెన్‌= చేశాడు; దేవశర్మయున్‌= మునికూడా; దేవ+ఇం(ద్రునివలని= దేవతలరాజునుండి; శంకన్‌= సందేహాన్ని; తక్కి= వదలి;నుఖంబు+ఉండెన్‌= సుఖంగా ఉన్నాడు; ఒక్కనాండు= ఒకరోజున; ఆ+ఆ(శ్రమంబు= ఆ ఆశ్రమంయొక్క; చక్కటి= నడినెత్తిపైన; చదలన్‌= ఆకాశంనుండి; దేవ+అంగన= దేవతాస్త్ర్రీ; ఓర్తు= ఒకతె; పోవన్‌= పోగా; దానిచేతినుండి; (ప్రిదిలి=ఐ జారి; భూరి= పెద్ద; పువ్చ= పూలః దామంబు= దండ. తాత్పర్య: గురువు వరమిస్తే సంతోషించి శిష్యుడు గొప్పతపస్సు చేశాడు. దేవశర్మకు దేవేంద్రుడినుండి ఇక ఏమీ ఆపదరాదని సుఖంగా ఉన్నాడు. ఇంతలో ఒకరోజున నడినెత్తిపైన ఆకాశంనుండి దేవతా'స్త్రీ చేతిలో ఉన్న పూలదండ జారిపడింది. ఆ. దివ్య పరిమళంబు, నవ్య వికాసంబు ; నుల్లసిల్ల వచ్చి యుర్విం బడినం గాంచి రుచి యుదీర్ణ కౌతుకచిత్తయైై : దానిః బుచ్చికొనియె మానవేంద్ర! 207 ప్రతిపదొర్థఆ: మానవ+ఇంద్ర!= మానవులకు (ప్రభూ!; దివ్య పరిమళంబు= స్వర్గలోకంలోని వాసన; నవ్యజ అపూర్వమైన; వికాసంబున్‌= కాంతి; ఉల్లసిల్లన్‌= వెదజల్టుతూ; వచ్చి; ఉర్విన్‌= భూమిమీద; పడినన్‌= పడగా; కాంచి= చూచి; రుచి; ఉదీర్లజ అతిశయమైన; కౌతుకజఐ కుతూహలం కల; చిత్తమైజ మనస్సు కలదై; దానిన్‌= దండను; పుచ్చికొనియెన్‌= తీసికాన్నది. తాత్పర్యఆ: రాజా! దివ్యమైన పరిమళం, నవ్యకాంతి కల ఆ పూలదండను భూమిమీదనుండి రుచి తీసికొన్నది. వ తదవసరంబున వంగాథీశ్వరుం డగు చిత్రరధుం దయ్యాత్రనముంబున కరుగుదెంచె; అతనిదేవియు రుచియుం దోడయిట్టువు లగుటంజేసి నిజగ్భహంబునం గలిగిన యుత్సవంబున కతండు రుచి సహితంబుగా దేవశర్మ బ్రారించి పిలిచిన జంపానగరంబున కరుగుచుండి రుచి గైసేసి యద్దివ్య కుసుమ దామంబునం గేశకలాపం బలంకరించుకొనినం దత్సమాగమ సమాచారంబు నడపి తద్ధగిని తదీయ కుసుమ పరిమళంబున కచ్చెరువంది. 208 ప్రతిపదార్థం: తత్‌*అవసరంబునన్‌= ఆ సమయంలో; వంగ+అధీశ్చరుండు= వంగదేశానికి రాజు (వంగ= నేటి బెంగాల్‌; చిత్రరథుండు= అద్భుతమైన రధంగలవాడు, సూర్యునకు చిత్రరథస్వామి అనే పేరుంది; ఆ+ఆశ్రమంబునకున్‌; అరుగుదెంచెన్‌= వచ్చాడు; ఆతని దేవియున్‌= అతడి భార్యా! రుచియున్‌= రుచీ; తోడంబుట్టువులు= ఒకే కడుపున పుట్టినవారు; ఆగుటన్‌+చేసి=

ఆనుశాసనికసర్వము - ద్వితీయాశ్వావము 199 అయినందువలన; నిజజ తన; గృహంబునన్‌= ఇంట్లో; కలిగినజ వచ్చిన; ఉత్సవంబునకున్‌= పండుగకు; అతండు= చిత్రరథుడు; రుచిసహితంబుగాన్‌= భార్యతోపాటుగా; దేవశర్మన్‌= దేవశర్మను; ప్రార్హించి= చక్కగా వేడికొని; పిలిచినన్‌= పిలిస్తే; చంపానగరంబునకున్‌= ఆ పేరుగల పట్టణానికి; అరుగుచుండి= పోతూ; క్రైసేసి= అలంకరించుకొని; ఆ+దివ్య కుసుమ దామంబునన్‌= ఆ, దేవతల పూలదండతో; కేశకలాపంబున్‌= జడముడిని; ఆలంకరించుకొనినన్‌= అలంకరించుకొనగా; తత్‌= వారి; సమాగమ రాకకు చెందిన; సమాచారంబున్‌= విషయాన్ని; నడపి= ప్రవర్తింపజేసి; తత్‌+భగిని= రుచి సోదరి; తదీయజ= ఆ; కుసుమ= పూల; పరిమళంబునకున్‌= వాసనకు; అచ్చెరువు+అంది= ఆశ్చర్యపడి. తాత్సర్యం: ఆ సమయంలో వంగదేశపురాజు చిత్రరథుడనేవాడు భార్యతోసహా దేవశర్మ ఆశ్రమానికి వచ్చి, తన భార్య - రుచి అక్కా చెల్లెళ్ళు కావటంవలన తమ ఇంట్లో ఒక ఉత్సవానికి రమ్మని దేవశర్మను అతని భార్యను (ప్రార్ధించగా వారూ వెళ్ళారు. ఆ వెళ్ళేటప్పుడు రుచి తనకు దొరికిన పూలదండ నలంకరించుకొని పోయింది. ఆ పూలవాసన చూచి ఆమెసోదరి ఆశ్చర్యపడి. విశేషం: ఆ దండ దొరికినరోజునే సోదరి రావటం తటస్థించింది. ఇది కథలో స్పష్టంగా లేదు. లేదా ఆ పూలదండ దివ్యమైనది కనుక వాడిపోవటం, పరువం తప్పటం జరగనిదనీ అనుకొనవచ్చు.

ఆ. “ఇట్టి సౌరభంబు నెన్నయ నెలణుంగ; ని; ప్పువ్వు లెచటం గలిగెం బువ్వుబోండి! యనినం 'గలిగె నస్మదాశ్రమంబున' నని । పలికి, దేవశర్మ పాలి కరిగి. 209

ప్రతిపదార్థం: ఇట్టి= ఇట్టాంటి; సౌరభంబున్‌= వాసనను; ఎన్నడుంద్‌= ఎప్పుడూ; ఎలయుల౮గన్‌= తెలియను; ఈ+పువ్వులు= ఈ

పుష్పాలు; ఎచటన్‌= ఎక్కడ; కలిగెన్‌= పూచాయి; పువ్వు+పోడియి=ఐ పూలమెత్రదనంకల స్త్రీని పువ్వుబోండి అంటారు: అనినన్‌=

అంటే; అస్మత్‌= మా; ఆ(శ్రమంబునన్‌= ఆశ్రమంలో; కలిగెన్‌= పూచినవి; అని పలికి; దేవళర్మ పాలికిన్‌= దేవశర్మ దగ్గరకు; అరిగి= వెళ్ళి.

తొత్పర్యం:.'ఇట్టాంటి వాసనగల పూలను ఎప్పుడూ చూడలేదు. ఎక్కడివి? అని అడుగగా మా ఆశ్రమంలో ఉన్నా”

యని చెల్లెలికి చెప్పి రుచి భర్త దగ్గరకు వెళ్ళి,

వ. రుచియప్పువ్వులకుందన చెలియలు వేడుక పడుట యెటింగించిన, నమ్మహానుభావుండు విపులుని రావించి యత్తెఖంగు దేట వదం బలికి 'యిట్టి కుసుమంబులు గొనిరావలయు' నని పలికిన నతం డప్పువ్వులు గనినచోటు రుచి నడిగి చెప్పించుకొని గురుప్రభావంబును నిజతపశ్శక్తియు నూంది యప్పనిపూని చనియె; దైవికంబయి యచ్చట నెప్పటి చందంబు పుష్ప దామంబున్నం బుచ్చికొని వచ్చునప్వు డొక్కయెడ నారీ పురుషులొండొరుల చెట్టలు వట్టికొని చక్రబ్రమణభంగిం దిరుగుచుండి యొకళ్ళాకళ్ళగతి యొప్పదని పలికి కాలుదొడరితి, కడువేగ తిరిగి తని వివాదంబు పుట్ట యందొకం డేనట్లు సేసితినేనిం బరలోకంబున విపులుని చన్నగతికిం జనుదునని శపథంబు సేసిన, నమ్మాట వినుచు విపులుండు అట సనంజన మఖియు నూర్గంబున నార్వురు జూదంబాడుచుండ వాదైన యొకం డట్ల యొట్టిడిన నప్పలుకు నాకర్ణించి యత్తపోధనుండు చిత్తంబున విషాదంబు గదుర నేమి దోషంబు సేసితి నొకో! యని విచారించి రుచి శరీరంబునందు. బ్రవేశించుట గురునకు నెటింగింపమి గానోవునని తలంచుచు నరుగుదెంచి యక్కుసుము మాలిక యొప్పించినం గైకొని యమ్మునివరుండు మజంధలి కొసంగి సంతోషం బొలయించె4 దదనంతరంబ తమయంతనున్న యవపసరంబున వగ్గురుం డాశిష్యునితో నిట్లనియె. 210

200 త్రీనుదాంధ్ర మహాభారతము ప్రతిపదార్థం: వేడుకపడుటజ ముచ్చటపడుట; అని పలికినన్‌ అతండు ; రుచి ఆ+పువ్వులకున్‌; తన చెలియలు; ఆ + పువ్వులు కనిన చోటు రుచి నడిగి; ఎజింగించిన;ు ఆమహా+అనుభావుండు= గొప్ప వ్యక్తిత్వం కలవాడు; విప్రుని రావించి పిలిపించి; ఆ+తెఆంగు= ఆ విషయం; తేటపడన్‌= స్పష్టంగా; పలికి=ఐ చెప్పి; కుసుమంబులు= పూలు; కొనిరావలయున్‌= తప్పకతీసికొని రావాలి; చెప్పించుకొని= చెప్పగా తెలిసికొని; గురు (ప్రభావంబు= గురు మాహాత్మ్యం; నిజ= తన; తపః+శ్తక్తియున్‌= యోగబలం; ఊంది= ఆధారంగా (గ్రహించి; ఆ పనిపూని= ఆ కార్యం అంగీకరించి;చన్లియెన్‌= పోయాడు; దైవికంబు+అయి= అదృష్టవశాత్తు; వప్పాజిచందరబున వప్పుటివలెనే; పుష్పు= పూల; దోమంబు= దండ; పు్భుకానిశవద్భ్యునడనో ఒక్క ఎడనన్‌; నారీ పురుషులు= ప్రీ పురుషులు; ఒండు+ఒరులజ ఒకరినొకరు; చెట్టలు వట్టుకొనిజ్ఞ చేతి దండలు పుచ్చుకొని; చక్ర భ్రమణ భంగి= రథచ(క్రం తిరిగేటట్టు; తిరుగుచుండి= తిరుగుతూ; ఒకళ్ళు= ఒకరు; ఒకళ్ళ= మరొకరి; గతి= అట పద్ధతి; ఒప్పదు= సరికాదు; కాలువ్‌*తొడరితి= కాలు. పెట్టావు; కడున్‌ వేగన్‌= మిక్కిలి వేగంగా; తిరిగితి=ఐ తిరిగావు అని; వివాదంబు= వాదం- తగవులాట; పుట్టెన్‌; అందున్‌= ఇద్దర్లో! ఒకండు; అట్టు సేపితినేనిన్‌= ఆ వీధంగా నేను చేసినట్టయితే; విపులుని చన్న గతికిన్‌=ఐ విపులుడు ఏ లోకాలకు పోతాడో; పరలోకంబునన్‌= పై లోకాలలో; చనుదును= పోతాను; అని శపధంబు= ప్రతిజ్ఞ చేసినన్‌; ఆ మాట; విమచున్‌; చనన్‌+చనన్‌= పోగా పోగా - దూరం పోగా; మార్గంబునన్‌= దారిలో; ఆర్వురు; జూదంబాడుచుండన్‌; వాదు= తగవు; ఒకండు; అట్ల= పై విధంగా; ఒట్టు+ఇడినన్‌= శపథం చేయగా; ఆ+పలుకు= ఆ మాట; ఆకర్షించి= విని; ఆ+తపోధనుండు= ఆ యోగి; చిత్తంబునన్‌= మనస్సులో: విషాదంబు= దుఃఖం; కదురన్‌= కలుగగా; ఏమి దోషంబు= ఏమి తప్పు; చేసితిని+ఒకో= చేశానో కదా!; అని; విచారించి= ఆలోచించి; రుచి శరీరంబునందున్‌'ప్రవిశించుట గురునకున్‌; ఎజింగింపమిజ చెప్పక పోవటం; కానోవు= కావచ్చు; అని తలంచుచున్‌ అరుగుదెంచెన్‌; ఆ కుసుమ మాలికన్‌= ఆ పూల దండను; ఒప్పించినన్‌= ఇవ్వగా కైకొని ఆ + మునివరుడుండు, మరదలికిన్‌+*ఒసంగి; సంతోషంబు; ఒలయించెన్‌=ఐ కలిగించెను; తత్‌+అనంతరంబ= ఆ తరువాత; తమఅఆంతన్‌+ఉన్నజ= ఏకాంతంగా ఉన్న; అవసరంబుననన్‌= వేళ ; ఆ గురుండు ఆళిష్యునితో ఇట్టు+అనియెన్‌. తాత్పర్యం: రుచి తన చెల్లెలి కా పువ్వులు కావాలని చెప్పగా, ఆయన విపులుడితో పూలు తెమ్మని చెప్పాడు. అతడు రుచి నడిగి ఆ పూలెక్కడ దొరుకుతాయో తెలిసికొని అక్కడకు వెళ్ళాడు. దైవికంగా ఆ పూలదండ ఆక్కడ ఉన్లది. అది తీసికొని వస్తూ ఉండగా దారిలో ఒక జంట నాట్యం చేస్తూ ఒకరు వేసిన అడుగు మరొకరు తప్పంటే

కాదంటూ వాదాడుకోగా, వారిలో ఒకరు నేను తప్పు చేస్తే విపులుడు పోయేగతికి పోతానని శపథంచేళాడు. విపులు డది వింటూ ముందుకు సొగిపోయాడు. దారిలో అరుగురు జూదమాడుకొంటూ ఉండగా వారిలో వారికి వాదు కలిగింది. అందులో ఒకడు పై రీతిగానే ఒట్టు పెట్టుకొనటం విపులుడు విన్నాడు. విని 'నే నేమి తప్పు చేశానో అమకొంటూ వచ్చి గురువుగారికి దండ నప్పగించాడు. గురువు తన మరదలికి ఆ దండ నిచ్చి సంతోషపెట్టాడు. గురువు ఏకాంతంగా ఉండగా శిష్యుడితో ఇట్టా అన్నాడు: క. '* తెరువున నొక మిథునము, జూ : దరులను గనుంగొంటి, నీ వధర్శ్మము నీయం

దరసి కనిన వారై పలి; కిరి, వారల నెణుంగుదే యకిల్చ్టిషచరితా! 211 ప్రతిపదార్థం: న+కిల్చిష చరితా!= పాపంలేని నడవడి కలవాడా!; తెరువునన్‌= మార్గంలో; నీవు; ఒకు మిథునము= జంట, భార్యా భర్తలు; జూదరులను= జూదమాజే వారిని; కనుంగొంటి= చూచావు .కదా; ఆధర్మము= ధర్మవ్యతిరేకత; నీయందున్‌= నీలో; అరసి= విచారించి; కనిన వారు+ఐజ చూచిన వారై; పలికిరి= అన్నారు; వారలన్‌= వా రెవ్వరో; ఎజుంగుదే?= తెలుసా? తాత్చర్యం: పాపం లేనివాడా! నీ వచ్చే దారిలో ఒకజంట, ఆరుగురు జూదరులు కనిపించారు కదా! నీపై అధర్మాన్ని ఆరోపించారే - వా రెవరో తెలిసికొన్నావా?

ఆమశాసనికపర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 201 విశేషం: తిక్కన్నగారు వాడే సంబోధనలు చాలా ఆర్థవంతంగా ఉంటాయి. అవి కథను, పొత్రను వారితత్త్వాన్ని. ఆలోచనలను బోధించేవిగా వాడటమే అర్హవంతంగా ఉండటమంటే. కథారంభంనుండి విపులుడికి వాడిన విశేషణాలు.

183లో “వికసన్మతి' - ఇది మొదటి సంబొధన. కథ మొదలు కాబోతూ ఉండగా వాడిన ఈ సంబోధన కథలో అత డెంత పవిత్రంగా, పరిపక్వ బుద్దిఅయి (ప్రవర్తించేదీ సూచించేదిగా ప్రయోగించబడింది.

'దృఢావధాన!' - మంచి కట్టుదిట్టమైన జా(గ్రత్త కలవాడా! - తన భార్య నెట్టా రక్షించాలో ఈ సంబోధనమే చెప్పుతున్నది. తరువాత కథలో అత డెలా రక్షించాడో మనకు తెలిసింది.
ఇంద్రుడిని నిందిస్తూ విపులుడు వాడిన మాటలు. అవిజితేంద్రియబల - జిజేంద్రియుడని వాడటం తప్ప ఇట్టా లేదు. ఇంద్రుడి బలమంతా ఏమిటి? కామాదుల ప్రేరణకు లోబడీ యథేచ్చగా (ప్రవర్తించటం, విచ్చలవిడి తనమే వాడి బలం. ఇంద్రుడంటే - ఇంద్రియాలపై అజమాయిషీ చేసే దేవుడని అర్ధం కనుక. ఈ సంబోధన చాలా అర్ధవంతం. మనిషికూడా ఇంద్రియాలకు లోబడిపోవటానికే కారణం ఇం(ద్రియాధిదేవత అయినవాడే వాటికి లోబడి పోతున్నాడు కనుక ఇక మనిషి లెక్కేమిటని అర్ధం. కనుకనే ఇంద్రజాల మన్నమాట పుట్టింది. ఇంద్రుడు మనపై వేసిన వల, ఇంద్రియాలకు లోబడటమే వలలో పడటం.
అకిల్చిష చరితా! - పై 210 వచనంలో విపులుడు మనస్సులో బాధపడటం చెప్పబడింది. నావలబవ ఏ తప్పు జరిగిందో అని. దాసిని తీసివేయటానికి సంబోధన ఉపయోగించబడింది, త్తే నీవు రుచిం గాచు నప్పటి నిపుణ వృత్తి । నాకు నెటింగింపకునికి యన్యాయముగం ద

లంచిరో? లేక దానిం గల్మషము గాంగ ; నేను దలంచిన శాప మీ నెట్లు నీకు? 212 (ప్రతిపదార్థం: నీవు; రుచిన్‌:; కాచు= రక్షించు; అప్పటి= వేళ; నిపుణవృత్తిన్‌= నైపుణ్యంతో - నేర్పుతో; నాకున్‌: ఎజీంగింపకళఉనికి= తెలుపకపోవటం; అన్యాయఘుగన్‌= న్యాయం కాదని; తలంచిరో?= అనుకొన్నట్ట్లున్నారా? లేక; దానిన్‌= నీవు చేసిన పనిని; నేనున్‌= కల్మషముకా(గన్‌= పాపమని; తలంచినన్‌= అనుకొంటే; నీకున్‌: ఎట్టున్‌= ఏ విధంగానైనా సరే; శాపమున్‌= శాపాన్ని; ఈను= ఇవ్వను (ఇచ్చేవాడినే), తాత్పర్యం: నీవు నైపుణ్యంతో రుచిని రక్షించిన విధానం (ఆమె శరీరంలో ప్రవేశించటం) నాకు చెప్పకపోవటం అన్యాయ మనుకొని ఉంటారు వారు. కాని, అది పాపమైతే నీకు ఎట్టాగైనా సరే శాప మిచ్చి ఉండేవాడినే కదా! విశేషం: న్యాయం :- సాంఘిక ధర్మం - దానిని ఉల్లంఘించటం అన్యాయం.

ధర్మం :- సకల (ప్రపంచానిక్షీ భగవంతుడికీ, తనకూ ఉన్న సంబంధం. ఇది ఆత్మ ధర్మం. కనుకనే సామాజిక ధర్మం ఉల్లంఘనం - తాను గురు భార్యా శరీరంలో ప్రవేశించిన విషయం గురువుగారికి చెప్పకపోవటం - చేయటం. కానీ ఆత్మ ధర్మోల్లంఘనం కాదు. కాబట్టి పాపం లేదు. ఇందుకని కవి “కల్మషముగాంగ' _ గురువనుకోలేదు. వ అప్పని పాపంబు గాకుండ వరం బిచ్చితి నది మణవు; మమ్మిభునంబు లహోరాత్రంబులు, నయ్యార్వురు

బుతువులు' అని పలికిన గురునిబోధనంబునకు నాశ్తర్యంబును బ్రసాదంబునకు బ్రమోదంబునుం బొందు

శిష్యునితో నతండు వెండియు, 213 ప్రతిపదార్థం: ఆ+పని= ఆ కార్యం; పాపంబుకాక+ఉండన్‌= పాపం కాకుండా; వరంబున్‌; ఇచ్చితిని; ఆది; మణవుము= మరిచిపామ్ము; ఆ+మిథునంబులు= ఆ దంపతులు; అహః+రాత్రంబులు= పగలు, రేయి; ఆ+ఆర్వురు= ఆ ఆరుగురు; బుతువులు= వసంతాది బుతువులు; అని పలికిన గురుని; బోధంబునకున్‌= నకున్‌= దయకు

ం గ౪ఆధాల (4.0. ౫౪. (| జ్య జంమి =!

202 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము 'ప్రమోదంబు=జ ఆనందం; పొందు శిష్యునితో; అతండు= గురువు, వెండియన్‌= మరల. తాత్సర్యం; ఆ పని పాపం కాకుండా వర మను(గ్రహిస్తున్నాను. దాని సంగతి మరిచిపొమ్ము, ఆ జంట రేయింపగళ్ళు ఆ యారుగురు బుతువులు” అని చెప్పిన గురువుగారి జ్ఞానానికీ, వర మను(గ్రహించిన దయకూ సంతోషిస్తున్న శిష్యుడితో గురు వింకా అంటున్నాడు. విశేషం: ఆది పర్వంలో ఉదంకుడి కథలో కూడా ఈ విషయమే వస్తుంది. "సెత+అసిత తంతు సంతాన పటంబు ననువయించువారి నిద్దజు (స్త్రీలను, ద్వాదళశ+ఆర చ|క్రంబు. బరివర్తించు చున్నవారి సార్వురం గుమారులను” 21-117 దీన్ని వివరిస్తూ 118వ పద్యంలో - సిత తంతువుజ తెల్లద్ధారం, అసితతంతువు= నల్లదారంతో నేసే వస్త్రం - పగలు రేయి, అనీ, ఆర్వురు కుమారులు 6 అరలున్న చత్రం - 6 బుతువుల కాలచ(క్రమనీ - చెప్పాడు కవి. రెంటినీ పోల్చి చూసుకొనవచ్చును. తే. దినము, రాత్రియు, బుకువులు, మనుజు చేయు । సుకృతమును దుష్కృతంబును జూచుచుండు గాన, యెంత రహస్యపుం గార్యమైన । నొరు లెబుంగరు న న్నని యునికి మోస." 214 ప్రతిపదార్థం: దినము= పగలు; రాత్రియున్‌= రాత్రీ; బుతువులు; మనుజుచేయుజ= మనిషి చేసే; సు+కృతము= మంచిపని; దుస్‌+కృతము= చెడ్డపనీ; చూచుచున్‌+ఉండున్‌= చూస్తూ ఉంటాయి; కానీ; ఎంత= ఎట్టాంటి; రహస్యపు కార్యము= రహస్యవు పని; ఐనన్‌= అయినా; నన్నున్‌= చేస్తున్న నన్ను; ఒరులు= ఇతరులు; ఎజుంగరు= తెలిసికానలేరు; అని= అనుకొంటూ; ఉనికి= ఉండుట; మోస= మోసం. / తాత్పర్యం: రేయింబవళ్ళు, బుతువులు - మనిషి చేసే మంచిపనీ చెడ్డపనీ చూస్తూ ఉంటాయి. కాని నేను చేస్తున్న ఈ రహస్యకార్యం ఎవరూ చూడటం లేదనుకాంటే మోసపోతావు సుమా” విశేషం: ఇది చాలా గొప్ప విషయం. మనిషి ప్రకృతినుండి వస్తున్నాడు. తనకంటె అది పెద్దది. కనుక దాని కళ్ళకు దాని సంతానం మనిషి గంఛలు కట్టలేడు. ఇది ఆనాటి మనిషిభావన నే డది పోవటం వలననే అనేక రకాల అన్యాయాలు జరుగుతున్నాయి. ఇట్లాగే దుష్యంతోపాఖ్యానంలోనూ ఆరంతల టిం కప " ౧ ఆ బు ను వ. అనిన మజియును. 215 తాతృడ్యర6; ఇంకా. త ఈ స్తీ చే యార్ష్య పబ టు. సజయ త్య 4 న. వ శత రయుపదణళతస ఆప ల లు ల మం ల లలల. 216 ప్రభిసటి సై కై 9 + ఉం పి వ మ అవరు ల. ఎ సంటవన్‌ 1 ఎనక. ఏ విధంగా సమ వు లల ము ర శత కలం ఒం చేరగ? 2నన్‌ఐ చతకుండా- ఉగ్‌ చక్కగా; పరిహారమున లో పు డ్నిలాం తతి పళిసు అదె పీటఐ ఎందుకు: అవగుహ రును. చెడ్డగుణం" అయ్యెన్‌?౯= ఐనడి? తొత్తర్యఆ: 'స్తిని కాపాడటం చాలా కష్టం. నీ వా విధంగా మాకు కులం తక్కువతనం రాకుండా కాపాడావు. చ ద్ర వ జీ మ! ళ్‌ అది మంచిదే తప్పు చెడ్డది కాదు. నా విశషఆ: కధ స్త్రీ రక్షణ కష్టమని చెప్పటం కొరకని వచ్చింది కనుక ఇది ముగింపు, వు దాని తెజంగు నా కెజీింగింపకున్న నేమి? అనుపలుకు నలికి దేవశర్మ విపులు నుల్ల౦ం బూరడిల్లం జేసి.

ఆనుళాసనికసర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 203 అవ్వధూవరులును, విపులుండును బుణ్యలోకంబులు వడసిరి. పొండవాగ్రజా! తెణనల వెఅంగెజింగించితి. వారి రక్షించుటయు ని ట్లరిదియై యుండు నని చెప్పి భీష్ముండు. ఖగ? ప్రతిపదార్థం: దాని= రక్షణ విషయం; తెఆంగుజ విధానం; నాకున్‌; ఎజింగింపకజ చెప్పక; ఉన్నన్‌= ఉన్నంత; ఏమి= ఏమైనది; అనుపలుకు= అన్నమాట' పలికి= చెప్పి, విపులు= విపులుడియొక్క: ఉల్లంబున్‌= మనస్సును; ఊరడిల్లన్‌చేసెన్‌= ఊరట పొందేటట్టు చేశాడు; ఆ వధూవరులున్‌= ఆ భార్యాభర్తలు; పుణ్యలోకంబులు= స్వర్గం; పడసిరి= పొందారు; పాండవ+ఆ(గ్రజా!= పాండవులలో పెద్దవాడా!: తెణవల= స్త్రీల; తెఆంగున్‌= పద్దతి; ఎజింగించితిన్‌= చెప్పాను; వారిన్‌= వారిని; రక్షించుటయున్‌= కాపాడటం; ఇట్టు; అరిది= సూక్ష్మం, ఐ, ఉందునని చెప్పి భీష్ముండు. తాత్పర్యం: దాని విషయం చెప్పినంతమాత్రాన ఏమైనది? అని శిష్యుడిని ఊరడించాడు గురువు. గురువూ అతడి భార్యా, శిష్యుడు మరణించి పుణ్య లోకాలకు పోయారు. ధర్మరాజా! స్త్రీ సంగతి చెప్పాను. వారిని రక్షించటం కష్టమనీ చెప్పాను.' అని భీష్ముడు. (తరువాతి పద్యంతో అన్నయం. క. " పలువురు గ్రీడించురు, భూ । వలయాధిప! యరయ మంచివారును గల; ర

క్కులధర్శ్మ సతులకతమున । నిల నిరపాయత్వ మొంది, యెసకం బెసంగున్‌. 218 ప్రతిపదార్థఆ: భూ+వలయ+అధిప!= భూ చక్రమునకు రాజా! పలువురు= అనేకులు; (క్రీడింతురు=ఐ యధేచ్చగా తిరుగుతారు; అరయన్‌= జా(గ్రత్తగా విచారిస్తే; మంచివారునున్‌= (స్త్రీలలో) మంచివారు కూడా ఉంటారు; ఆ కుల ధర్మసతుల= మంచివంశంలో పుట్టి ధర్మసాక్షిగా వివాహమైన పతివ్రతల; కతమునన్‌= కారణంచేత; ఇల= భూమి; నిరఆపాయత్వమున్‌= అపాయం లేనితనమును; ఒంది= పొంది; ఎసకంబున్‌= అతిశయంగా; ఎసంగున్‌=ఐ ప్రకాశిస్తూ ఉన్నది. తొత్సర్యం: 'రాజా! (ప్రీలలో అనేకులు యధేచ్చగా సంచరిస్తారు. కాని, చూస్తే వారిలోనూ మంచివా రుంటారు సుమా! ఆ కులసతులు, ధర్మ పత్నుల వలననే ఈ లోకం పచ్చగా ఉన్నది. క. పాతిప్రత్యము గలిగిన ; నాలి యన6గ దైవ మన జనస్తుత! వేజే?

యాతత ధర్మార్ధ సుఖ , ఖ్యాతులు, సద్ధార్యవలనం గాదే కలుగున్‌.” 219 ప్రతిపదార్థం; పాతివ్రత్యము= పతినే దైవంగా ఆరాధించే వ్రతం; కలిగిన; నాతి= ప్రీ! అనంగన్‌ దైవము= దేవుడు అనన్‌; జనస్తుత!= లోకంతో నుతింపబడు రాజా]; వేటే?= వేరా? కాదు ఒకరే (పతివ్రతే దైవం); ఆతతః= విస్తారమైన; ధర్మ= ధర్మమన్న పురుషార్ధం; అర్ధ= ధనం; ఖ్యాతులు= కీర్తులు; సత్‌= మంచి; భార్యవలనన్‌= పళ్చ్నివలననే:; కాదే=ఐ కదా; కలుగున్‌= కలుగుతాయి. తాత్సర్యం: జనస్తుతా! (కీర్తి కలవాడా) పతి(వ్రతకూ దైవానికీ భేదం లేదు. సద్భార్యవలననే పురుషార్ధ సిద్ది కలుగుతుంది. ధర్మం, అర్థం, క్షీర్తి ఇవన్నీ పురుషుడికి ఆమెవలననే లభిస్తాయి కదా! విశేషం: ఇది (స్త్రీ ప్రశంస. భారత మొక చిత్రమైన ఇతిహాసం లోకంలో ఏ విధంగా మంచి చెడులు మనిషిని ఆశ్రయించుకొని ఉంటాయో అదే విధంగా 'ప్రీలలో ఈ రెండు పార్వ్వాలు, అట్లాగే పురుషులలోనూ (ధర్మరాజు, దుర్యోధనుడు) ఉంటాయని చూపించటమే వైచిత్రి. కనుక రేయింబవళ్ళవలె 'ప్రీలలో చెడువారివలె మంచివా రున్నారు, ఆ తల్టుల ఉనికి వలననే ఈ భూమి పచ్చగా ఉన్నది - అన్న వాక్యంతో చేసిన ముగింపు చాలా అద్భుతం.

204 త్రీనముదొంధ్ర మహాభారతము భీష్క్ముండు ధర్మజునకు గొంధర్వాది వివాహ పద్దతుల తెజ గెతీంగించుట (సం. 13-41-1) వ, అనిన వినియజ్ఞవపతి జాహ్ననీనందనుతోం* గన్యావరణ ప్రకారంబు విచారణీయం బైన కృత్యంబు; దాని తెజం గెటింగింపవే యనుటయు, నతం డతని కిట్లనియె, 220

ప్రతిపదార్థం: ఆశజనపతి= ఆ (ప్రజాపతి; జాహ్నవీ= గంగా; నందనుతోన్‌= కొడుకుతో; కన్యావరణ= వధువు నెన్నుకొనట౦; (ప్రకారంబు= పద్దతిని; విచారణీయంబు= ఆలోచించదగ్గది అయిన; కృత్యంబు= పని. తాత్సర్వం: అని చెప్పగా విన్న ఆ రాజు గంగకొడుకుతో అన్నాడు. “వధువును ఎంచుకొనే పద్రతి ఆలోచించదగ్గ విషయం. కనుక దాని సంగతి చెప్పుము" అనగా ఆయన (ధర్మరాజుతో ఇట్లా అన్నాడు. క. * కులమును, శీలము, విద్యయు ; గలవానిం బిలిచి, ప్రీతి గన్నియ నీంగా వలయు, నుదక ప్రదానా । కలితంబుగ; బ్రాహ్మ కర్మ గతి యిది యధిపా! 221 ప్రతిపదార్థం: అధిపా!= (ధర్మాన్ని) అధిస్టించి పాలించేవాడా!; కులమును= మంచి సంసారంగల కుటుంబం: శీలమున్‌= పవిత్రమైన (ప్రవర్తన, స్వభావం; విద్యయున్‌= చదువూ; కలవానిన్‌= ఉన్నవాడిని; పిలిచి= ఆహ్వానించి; ఉదక= నీరు; ప్రదాన ఇచ్చుట: కలితంబుగన్‌= కూడుకొనేటట్టుగా; కన్నియన్‌= కూతురును; ప్రీతిన్‌= (ప్రేమతో; ఈంగాన్‌ వలయున్‌= ఇవ్వాలి; ఇది? (బ్రాహ్మః (బ్రాహ్మణ లేదా వైదిక; కర్మ గతి= కర్మ విధానం, తొత్సర్యం: మంచికులం, శీలం, విద్య ఉన్న వరుడిని చూచి సాదరంగా పిలిచి (ప్రేమతో కన్యను ఉదక పూర్వకంగొ దానం చేయాలి. కన్యాదానం చేయాలి. ఇది వైదిక కర్మ వేదోక్తమైన (బ్రాహ్మ వివాహం. తే క్షాత్ర మంద్రు బుధులు, గన్య పురుషుం గోర ; నతండు గన్య మీంద నాస సేయ, నచల మగు పరస్పరానురాగము గని । ప్రమదమెసంగం జేయు పరిణయంబు. 222 (ప్రతిపదార్థం; కన్యజ వధువు; పురుషున్‌= వరుని? కోరన్‌= కోరితే; అతండున్‌= వరుడున్నూ; కన్య మీందన్‌= కన్నెపై: ఆస చేయన్‌= ఆశపడితే; అచలము+అగు= చలనంలేని; పరస్పర అనురాగమున్‌= ఒకరిపై ఒకరికి కల (ప్రేమ; కని= చూచి; ప్రమదము= సంతోషం; ఎసంగవ్‌=ఐ ఎక్కువ కాగా; చేయు= చేసే; పరిణయంబు= విపాహం; బుధులు= పండితులు; క్షాత్రము= క్షత్రియ సంబంధమని; ఆం(డ్రు= అంటారు. తాత్పర్యం: కన్య వరుడిని కోరుకానటం, వరుడు కన్యను కొరుకొంటూ ఉండటంతో వారిరువురి నడుమ గట్టిద్దేన అనురాగం గోచరించటం వలన వారిరువురికి జరిగే వివాహం క్షాత్రవివాహం. విశేషణ: వధూవరులు (ట్రేమించుకొనటం చూచి చేసిన వివాహం క్షాత్రం. ఇదే నేడు మనం గొప్పదిగా చెప్పుకొనే ప్రేమవివాహం. (బ్రాహ్మం నైదిక కర్మ ప్రధానం. ఇది ప్రేమ ప్రధానం. ఇందులో వ్యక్తి (ప్రాధాన్యం. అందులో కర్మ'ప్రాధాన్యం ఈ భేదం గమనించాలి. మన దేశంలో మొదటి దానికే ప్రాధాన్యమున్నది. క. కన్ను మనంబును దనిసిన ; గన్నియ యెవ్వానిం గోరు గాంధర్వం బా యన్ను నతని కిచ్చుట, వెల । వన్ముట యాసురము సూవె పారవముఖ్యా! 223 (ప్రతిపదార్థం: కన్ను; మనంబును= మనసు; తనిసిన= తృప్తిపడిన; కన్నియణ వధువు; ఎవ్వారిన్‌= ఎవరిని; కోరున్‌= కోరుకొంటుందో;

ఆనుశాసనికపర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 205

ఆ అన్నున్‌= ఆ స్త్రీని; అతనికిన్‌= కోరినవాడికి; ఇచ్చుట= వివాహం చేయటం; గాంధర్వంబు= గంధర్వులకు సంబంధించింది కనుక దానికా పేరు; వెల పన్నుట= కట్నం కావాలనటం; ఆసురము= అసుర సంబంధమైనది; పౌరవముఖ్యా!= పురు వంశంలో (శ్రేష్టుడా! తాత్పర్యం: ధర్మరాజా! కన్నె తాను కోరుకొన్న వాడి కిచ్చి చేసే వివాహం గాంధర్వం. కట్నంతో చేసికొనేది ఆసురం. నిశేషం: గంధర్వం అంశతో మనిషికి సౌందర్యం వస్తుంది. సంగీతం వస్తుంది. గంధర్వులు కళా - సౌందర్య ప్రియులు. క బలిమి మెయి వరుండు గన్నెకు6: గలవారిం బొడిచి, కరము క్రౌర్యంబున, న

ప్పాలంతుక దుజఖింపంగ, వా । రలు వాగులంగం దెచ్చికొనుట రాక్షసము నృపా! 224 ప్రతిపదార్థం: బలిమి మెయిన్‌= బలంతో; వరుండుజ మగవాడు; కన్నైకున్‌; కలవారిన్‌= కన్య బంధువులైన వారిని; పొడిచి= చంపి, జయించి; కరము= మిక్కిలి; (క్రార్యంబునన్‌= 'క్రూరత్వంతో; ఆ పొలంతుక= ఆ కన్య; దుఃఖింపంగన్‌= ఏడ్వగా; వారలు= బంధువులు; పొగులంన్‌= ఏడ్వగా; తెచ్చికొనుట= బలవంతంగా లాక్కురావటం; రాక్షసము= రాక్షసమన్న పేరు గల వివాహం; నృపా!= రాజా! (న్ఫ= మనుష్యులకు, ప= పాలకుడు). తాత్పర్యం: రాజా! బలవంతంగా కన్నె నెత్తుకొనిపోయి [క్రూరంగా ఆమె బంధువులను చంపి, వాళ్ళంతా ఏడుస్తూ ఉండగా చేసికొనే వివాహం రాక్షసం. వ ఇట్లు సెప్పంబడునట్టి. 225 తాత్పర్యం; ఈ విధంగా చెప్పబడే, ఆ. అయిదు దెఅంగులందు నారయ మూండు వి । ఛధములు ధర్మకృతులు ధర్మపుత్ర! వక

యాసురంబు రాక్షసాహ్వయంబును ధర్మ; దూర సంవిధాన దూషితములు.

గ డా రిస్తే; ప్రతిపదార్థం: ధర్మపుత్ర!= యముని కుమారుడా! అయిదు తేజంగులందున్‌= అయిదు రకాల వివాహాలలో; ఆరయన్‌ా విచారిస్తే మఘూండు విధులు= మొదటి మూడు పద్ధతులు; ధర్మకృతులు= ధర్మ సహితాలైన విధులు; ఆసురంబు, రాక్షస+అహ్వ' వ ంబు జ

౧ న్‌ా 9. ఆసుర, రాక్షసములన్న పేర్చు కలవి; ధర్మదూరజ ధర్మానికి దూరంగా ఉండే; సంవిధాన= పద్ధతితో; దూషితములు= కలుషితా (ధర్మక్రమానికి దూరమైనవని తాత్పర్యం). తాత్పర్యం: ధర్మరాజా! ఈ ఐదు రకాలలో మొదటి మూడు ధర్మవివాహాలు; మిగిలినవి రెండూ ధర్మానికి దూరంగా ఉండే పద్దతితో కూడుకొన్నందున కలుషితాలు,

| ? విశేషం: బహుశా రాక్షస - ఆసురములు అతి ప్రాచీన ఆటవిక జాతులలో ఆచారాలై ఉండవచ్చును. '్రలు తక్కువగా ఉండే జాతులలో ఇట్టాంటి ఆచారాలు వచ్చే అవకాశ మెక్కువ కనుక ఇట్టాంటివి సంభవిస్తా యంటారు పరిశోధకులు. తే. మాతృ పితృ హీనయైనను, భ్రాతృరహిత ; భావ మొందిన నబ్బాల పరిణయార్థ - వరణమున కర్టగా దని, కురుకులాగ్ర। గణ్య! చెపుదురు పరిణయకల్పవిదులు. 22 ప్రతిపదార్థం: మాతృజ తల్లి: పిత్సజ తండ్రి; హీనఐననున్‌= లేనిదైనా; భ్రాతృజ సోదర; రహిత భావము= లేని తనం; ఒందినన్‌= పొందితే; ఆ బాల=ఐ ఆ కన్య; పరిణయార్థ వరణమునకున్‌= వివాహం కొరకైన ఎన్నికకు; అర్హ కాదు= తగినది కాదు; అని; పరిణయకల్పజ వివాహళా'స్త విధానం; విదులు= తెలిసినవారు; చెపుదురు= చెప్పుతారు; కురుకుల= కౌరవకులంలో; అ(గ్రగణ్య!= మొదట ఎన్నదగ్గవాడా!

206 శ్రీమదాంధ్ర మువాభారతము

తొత్పర్యం: తల్లీ, తండ్రీ, అన్నా లేని పిల్ల వివాహానికి ఎన్నుకొనకూడదని వివాహశా(స్తవేత్తలు చెప్పుతారు.

విశేష: అట్లాంటి దురదృష్టవంతురాలు మెట్టినింటినీ అట్టాగే చేస్తుందన్న భావంతో ఈ నిషేధం వచ్చి ఉంటుంది.

అఆ. ఆత్మజాతియందు, నవుల జాతులు రెంటం । గ్రమవివాహ మొప్పు బ్రాహ్మణునకు ననఘ! శూద్రవనితయందు నాతని కప ; త్యంబు గలిమి పాప మనియుం గలదు. 228

ప్రతిపదార్థం: బ్రాహ్మాణునకున్‌= విప్రకులంలో పుట్టిన వాడికి; ఆత్మజ తనయొక్క; జాతి యందున్‌= వర్షంలో; అవులజాతుల

రెంటిన్‌= తరువాతి రెండు వర్ణాలలో (క్షత్రియ - వైశ్య జాతులలో); (క్రమజ (క్రమంగా - సక్రమంగా; వివాహము= పెండ్లి; ఒప్పున్‌= ఒప్తుతుంది; అనఘ!= పుణ్యాత్ముడా!; ఆతనికిన్‌= ఆ బ్రాహ్మబుడికి; శూద్రవనితయందున్‌= శూద్ర స్రీ వలన; అపత్యంబుజ సంతానం; కలిమి=ఐ కలిగి ఉండటం; పాపము= స(క్రమం కాదు; అనియున్‌= అని కూడా; కలదు= ఉన్నది.

తాత్పర్యం; (బ్రాహ్మణుడు క్రమంగా (బ్రాహ్మణ క్షత్రియ వైళ్య వర్ణాలలోని కన్యలను వివాహం చేసికొనవచ్చును.

కాని, శూద్రస్త్రీ నుండి సంతానం కనటం మాత్రం నిషేధం అని శాస్తం.

తే. రాజునకు రాజపంశజ రమణి యైన ; వెనుక వైశ్య వరించుట విహిత విధము? వైశ్యునకు శూద్రునకుఃం దమ వంశములన ।; పరిణయంబు గాందగు నరపాలవర్య! 229

ప్రతిపదార్థం: నర= మానవులను; పాల= పొలించేవారిలో; వర్య!= గొప్పవాడా! రాజునకున్‌= క్షత్రియుడికి; రాజవంశజ= రాజవంళంలో 'పుట్టిన; రమణి (స్త్రీ ఐనన్‌= అయితే; వరించుట= వివాహం కావటం; విహిత= వేదంలో విధించబడిన; విధము= పద్దతి; వెనుకన్‌= క్షత్రియ కన్యను వివాహమాడిన తరువాత; వైశ్యన్‌= వైశ్య స్త్రీని; వరించుట= విహిత విధము; వైళ్యునకున్‌= కోమటికి; శూద్రునకున్‌= నాలుగవ జాతివాడికి; తమ= తమ తమ; వంశములన్‌= వంశాలలోనే; పరిణయంబున్‌= వివాహం; కాన్‌+తగున్‌= చేసికొనటం బాగు.

తొత్పర్యం: రాజుకు ముందు న్ల్షత్రియ కన్యను ఆ తరువాత వైశ్యకన్యను చేసికొనటం శా(స్తం విధించిన కర్మ,

వైశ్యుడికి, - శూద్రుడికి తమ తమ కులాలలోనే చేసికొనాలి. నీవు రాజువు గనుక ఈ నీతిని పాటించాలి.

నరపాలవర్యుడవు గావున.

వ. రాజునకు, నైశ్యునకు శూద్రకన్యానరణంబు సేయుటయును గలిగియుండును' అని చెప్పిన విని యక్కౌంతేయాగ్రజుండు శాంతనవుతో “బ్రాహ్మణునకు శూద్రజాతి యందు భార్యా పరిగ్రహంబు సేయందగు నని విందును; అతనికి భార్యలు మువ్వు రని నిర్దేశించితిరి. అది యెట్లాకో? యనుటయు సతం దమ్మహ్‌పతి కిట్లనియె. 230

ప్రతిపదార్థం: రాజునకున్‌; వైళ్ళునకున్‌; శూద్ర కన్య= నాలుగవ జాతి కన్యను; వరణంబు చేయుటయున్‌= వివాహం చేసికొనట మున్నూ; కలిగి ఉండున్‌= ఆచారమున్నది; అని; చెప్పినన్‌= చెప్పగా; విని; ఆ+కౌంతేయ+అ(గ్రజుండు= ఆ కుంతీనందనులలో పెద్దవాడు; శాంతనవుతోన్‌= శంతనుడి కుమారుడితో; బ్రాహ్మణునకున్‌: శూద్రజాతి యందున్‌= నాలుగవజాతిలో; భార్యాపరి[గ్రహంబు= భార్యగా (గ్రహించటం; చేయన్‌+తగున్‌= చేయవచ్చును; అని విందున్‌= అని వింటున్నాను; అతనికిన్‌= ఆ (బ్రాహ్మణుడికి; భార్యలు= ఆండ్రు; మువ్వురు; అని; నిర్దేశించితిరిఐ సూచించారు; అది+ఎట్టు+ఒకో+అనుటయున్‌, ఆ+మహీపతికిన్‌= ఆ రాజునకు ; ఇట్టు+అనియెన్‌= ఇట్టా అన్నాడు.

తాత్పర్యం: రాజా! వైశ్యుడు శూద్రకన్యలను చేసికొనటమూ కద్దు. అని చెప్పగా విన్న ధర్మరా జన్నాడు:

“(బ్రాహ్మణుడికి ముగ్గురే భార్య లన్నారు మిరు. మరి అతడు నాలుగవ జాతిలోను కన్యావరణం చేయవచ్చునని

ఆమశాసనికపర్వము జూ ద్వితీయాశ్వాసము 207 విన్నానే. ఇదెట్లాగా?" అని అనగా భీష్ము డిట్లా చెప్పాడు. ఆ, “అనఘ! విషమ మైన యట్టికార్యంబు వా ; టిలినం జూచి, పెద్ద వలచి మైన లోభమునను శూద్రం దా భార్యగాం గొను । విప్రం దధికపాపవృత్తి గామి. 231 (ప్రతిపదార్థం: అనఘ!= పుణ్యాత్ముడా!; విషముముజ తీవ్రమైన (అక్రమమైన); కార్యము= ఘటన; వాటిలినన్‌= కలిగితే; చూచి; పెద్ద= గొప్పగా; వలచిఐనన్‌= (ప్రేమించి అయినా; లోభమునను= పినాసితనంతోనైనా; శూద్రన్‌= శూద్ర స్త్రీని; తాన్‌= తాను; భార్యన్‌+కా న్‌= పెండ్దాము కాగా; విఫ్రండు= బ్రాహ్మణుడు; కొనున్‌= భార్యగా చేసికొంటాడు; అధికజఐ మిక్కిలి; పాపవృత్తిజ పాపాత్ముడు; కామిన్‌= కానందున, తాత్పర్యం: పుణ్యాత్ముడా! ఏదైనా దుర్హటనవలన కాని, ప్రేమించి కానీ, లోభంవలన గానీ విప్రుడు నాలుగవజాతిపిల్లను పెండ్లిచేసికొనవచ్చును. మిక్కిలి పాపాత్ముడు కానందువలన. విశేషం: పాపం లేనివాడైతే శూ(ద్రకన్యను కొన్ని సందర్భాలలో చేసికొనవచ్చు నని స్పష్టం. కాని, లోభగుణం (శ్రేస్టుణం కాధు. అరిషడ్వర్గాలలో అదీ ఒకటి కదా! మరి అధిక పాపవృత్తి లేమి అంటే ఏమిటో - అనాటికి వర్త వ్యవస్త బాగా బిగుసుకొని పోయింది. అని ఈ ధర్మాలు స్టాపిస్తున్నవి. వ అవ్విధంబు నొక్కొక్క యెడం గల్గి దూపష్యంబు గాక చెల్లు'నని చెప్పి వెండియు. 232 ప్రతిపదార్థం: ఆ+విధంబును= ఆ పద్దతికూడ; ఒక్క+ఒక్కజ ఒక్కొక్క; ఎడన్‌= సందర్భంలో ; దూపష్యంబు కాక= పాపం కాకుండా; చెల్లునుజ చెల్లుబాటౌతుంది, అని చెప్పి వెండియున్‌ = మరల. తొత్చర్యం: ఆ పద్దతికూడా ఒక్కొక్క సందర్భంలో పాపంగాకపోతుంది' అని చెప్పి మరలా ఇట్టా అన్నాడు: క “ధరణీసుర, రాజ, వణిక్‌ ; తరుణులకును విస్రువలనం గల్గిన తనయుల్‌ తం కురునాథా! ద్విజు లనంగా ; బరయదు; రది లేదు శూద్రభామ సుతులకున్‌.” 2 ॥ జు ; కునున్‌= ప్రతిపదార్థం: విప్రవలనన్‌= (బ్రాహ్మణుడివలన; ధరణీసురజ బ్రాహ్మణ; రాజ= క్షత్రియ; వణిక్‌= కోమటి; తరులుల గాన్‌= స్త్రీలకు; కల్గిన; తనయుల్‌= కొడుకులు; కురునాథా!= కురువంశ (శ్రేష్టుడా!: ద్విజులు= రెండు జన్మలు కలవారు; న్‌ ం క్‌ అన్న పేరున; పరగుదురు= (ప్రకాళిస్తారు; శూద్రభామ= శూద్ర (స్రీ యొక్క; సుతులకున్‌= కొడుకులకు; అది= బ్రాహ్మణత్వం; లేదు. తాత్పర్యం: బ్రాహ్మణునకు మొదటి మూడు కులాలలో పుట్టిన సంతానం (బ్రాహ్మణులుగానే పిలవబడుతున్నారు. శూద్ర స్త్రీకి పుట్టిన సంతానం మాత్రం అట్లా లేదు." మ. _అనవుడు ధర్మపుత్తుండు 'భూసురుని వలన నాలుగు జతుల నాతులకును బ్రసూతులైన సుతులకును నతని " టి ధనంబునందు భాగం బెట్లుండు”నని యడిగిన. 23 ప్రతిపదార్థం: అనవుడున్‌= అనగా, ధర్మపుత్రుండు; భూసురునివలనన్‌= భూలోకంలో దేవత - బ్రాహ్మణుడి వలన ; నాతులకును= స్త్రీలకు; ప్రసూతులు+ఐన= పుట్టినవారైన; సుతులకును= కొడుకులకు, అతని ధనంబునందు భాగంబు ఎట్టు+ఉండున్‌ అని అడిగిన, తొత్పర్యం: అనిన తరువాత ధర్మరాజు “బ్రాహ్మాణుడివలన నాలుగుజాతుల స్త్రీలకు సంతానం కలిగితే వారందరికి

208 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తండ్రి ఆస్తిపాస్తు లెట్లా పంచాలి?" అని ప్రశ్నించాడు. సీ, 'విను, జనమేజయ మనుజేంద్ర! యమ్మేది నీశ్వరుతో భీష్ముం డిట్టులనియె: బ్రాహ్మణు నర్ధంబు పది పాళ్ళుగాం జేయ । నాలుగు బ్రాహ్మణి నందనుండు, క్షత్రియాత్మజుండు భాగములు మూందును, వైశ్య ; తనయుండు రెండు, శూద్రాతనూజుల చొక పాలు గొనుటకు నొడయులు; తుదివాండు ; వలచి పెట్టంగ6 గొనువాండు గాని తే. తండగ్రితోడం ద్రివిధ తవయులతోడను । దనదు భాగమునకు బెనంది కొనంగం దగదు వారలకును దగదు నిషళ్రయతం ద । దశమభాగ మీక తార కుడువ." 235 ప్రతిపదార్హం: జనమేజయ మనుజ+ఇం(ద్ర!1= జనమేజయ రాజా! ఆ మేదినీ+ఈశ్చరుతోన్‌= ఆ రాజుతో; భీష్ముండు; ఇట్టులు; అనియెన్‌; బ్రాహ్మాణు+అర్హంబు= (బ్రాహ్మణుడి ధనం; పదిపాళ్ళుగాన్‌*చేయన్‌= పది భాగాలుగా చేస్తే బ్రాహ్మణి నందనుండు= (బ్రాహ్మణ ప్రీ కొడుకు; నాలుగు; భాగంబులు= పాళ్ళు; మూడు భాగములు: క్షత్రియ+ఆత్మజుండుజూక్షత్రియ స్త్రీ కొడుకు రెండు; వైశ్య తనయుండు= వైళ్య స్రీ కొడుకు; శూద్రా తనూజాండు= శూద్ర ప్రీకొడుకు; ఒక పాలు; కొనుటకున్‌= పై విధంగా పంచుకొనటానికి; ఒడయులున్‌= అర్హులు; తుదివాండు= శూద్ర సంతానం; వలచి (ప్రేమించి; పెట్టంగన్‌= పెట్టితే; కొనువాండుకాని= తీసికొనేవాడే తప్ప; తండ్రితోడన్‌= తండ్రితో; త్రివిధ= ఆ ముద్గురు; తనయులతోడనున్‌= కొడుకులతో; తనదు= తనయొక్క; భాగమునకున్‌= పాలుకు; పెనంగి= పెనగులాడి? కొనంగన్‌= తీసికొనటం; తగదు న్యాయం కాదు; వోరలకును= తండ్రికి, ఆ ముగ్గురు మిగిలిన కొడుకులకు; నిరయతన్‌= దయలేకుండా; తత్‌= ఆ శూద్రునకు పోవలసిన; దశమ= పదవ; భాగముజ పాలు; ఈక= ఇవ్వకుండా; తార= తామే; కుడువన్‌= తినటం; తగదు= న్యాయం కాదు. తాత్పర్యం: బ్రాహ్మణుడి ఆస్తి పది భాగాలు చేసి అందులో నాలుగుపాళ్ళు బ్రాహ్మణ ప్రీ కొడుకునకు, ౩ పాళ్ళు క్షత్రియ స్త్రీ సంతానానికి, 2 పాళ్ళు వైళ్య (స్రీ కొడుకుకు, 1 పాలు శూద్ర సంతానానికీ ఇవ్వాలి. ఇందులో శై నాలుగోజాతివాడు ప్రేమించి పెట్టితే తినేవాడే కాని వా రివ్వక పోతే పోట్లాడకూడదు. అట్లాగే తండ్రిపై ఆ మిగిలిన ముగ్గుకు కొడుకులు కూడా 10వ పాలు వాడికి ఇవ్వాలి. తామే అంతా తినకూడదు.” విశేషణ: ఈ పద్యం ఒక చారిత్రక సామాజిక స్టితికి అద్దం పట్టుతున్నది. క్రీ;పూ॥ 2, 3 వేల సంవత్సరాల క్రితం పరిస్థితి ఇది. ఈ విభాగంలో సమత్వం లేదు. వమ అనిన విని పాండవాగ్రజుండు 'దక్కిన వర్హంబులవారి ధనంబు లెట్లుగాగలయనవి సెప్పు[మనుటయు ననిమిష వదీనందనుం డతని కిట్లనియె, 236 ప్రతిపదార్హం: అనినన్‌ విని; పాండవ+అ(గ్రజుండు= పాండవులలో ముందు పుట్టినవాడు; అనిమిషనది= దేవతలనది యొక్క; నం్నదన్తుండ్రు= కొడుకు; అతని+కిన్‌వీ ఆ ధర్మజుడికి, ఇట్టు 1 అనియెన్‌= ఇట్లు అన్నాడు; తక్కిన వర్గంబులవారి ధనంబులు ఎట్టు కాగలయవి సెప్పుము; అనుటయన్‌= అనగా. తాత్పర్యం: అని చెప్పగా విన్న ధర్మరాజా “తక్కిన వర్ధాలవారి ధన విభాగం ఎట్టా ఉంటుంది? చెప్పమంటే భీష్ము గేట్ల అన్నాడు. విశేషం; అనిమిష = న+నిమిషు నిమిషం రెప్పకొట్టటం; న= లేనివాడు; కళ్ళుమూత పడటం లేనివాడుజదేవత. నీ, *క్షక్రయి ధనము భాగము లినిమిది సెయ, । భూపాల వైశ్యుల పుత్రికలకు, శూద్ర పుత్రికకును, సుతులైన యట్టి వా । రోలి నాలుగు, మూండు, నొక్కటియును,

ఆమశాసవికపర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 209 గొనువారు పాళ్ళులు, కురుముఖ్య! వైశ్యుని । సొమ్మున వైశ్యకు సూను. డైన యతండు నాలుగును శూద్రాత్మజుం దొకటియు. : గాంగ నైదుగ నంశకములు గొంద్రు తే. పెనంగి కొనంగం దగమి విను శూద్ర కొడుకున । కెందు. గలదు; వాని కీక కుడువం గామియును సనుంబ యేమి జాతులవారి । కయిన నిట్లు దెలియు మంశక్చతులు. 237 ॥ జా ; జు టి; ప్రతిపదార్థం: క్షత్రియు ధనమున్‌= క్షత్రియుడి ధనం; ఎనిమిది; భాగములు; చేయన్‌= చేస్తే; భూపాల= రాజు; వైళ్యు= కొమటి పుత్రికలకున్‌= కూతుండ్రకు;శూ(ద్రపుత్రికకున్‌; సుతులైనవారు= కొడుకులుగా పుట్టినవారికి; ఓలిన్‌= (క్రమంగా; నాలుగు, మూ ఒక్కటియును,పాళ్ళులు= పాళ్ళుగా; కొనువారు= తీసికొనేవారు; కురుముఖ్య!= కురువంశ (శ్రేష్టుడా! వైశ్యుని సొమ్మునం= వ్య సొమ్ములో; వైశ్యకున్‌= వైళ్య. స్త్రీకి; సూనుండు= కొడుకు; అయిన; అతండు= అయినవాడు; నాలుగున; పొద్ర+ అత్మడాం పె శూద్రురాలి కొడుకు; ఒకటియును; కాంగన్‌; ఐదుగన్‌= ఐదగునట్టుగా; ఆంశకములు= పాళ్ళు; కొండ్రు= సికొంటా ర ర శూద్ర స్రీ కొడుకునకున్‌= కుమారునకు; పెనంగన్‌= పోట్లాడి; కొనంగన్‌= ఆస్తి తీసికొనటం; తగదు= నాయం వటం: విను; ఎందున్‌= ఎక్కడైనా; కలదు= ఉన్నది; వానికిన్‌= శూద్రుడికి; ఈక= ఇవ్వక; కుడువన్‌= తినటం; కొ మి త తెలియము= సమంబజ= సమానమే; ఏమిజాతుల వారికిన్‌= ఏ జాతివారికైనా; అంశకృతులు= భాగాలు పంచటం; ఇట్ల= ఇంల; తెలిసికొమ్ము. స్స్‌ కొడుకునకు తాత్పర్యం: క్షత్రియుడి ఆస్తి 8 భాగాలుచేసి క్షత్రియస్రీ కొడుకునకు 4, వైశ్యస్త్రీ కొడుకునకు 3, వర కడకు 1 - ఇది పాళ్ళ పంపకం. వైళ్యుడి ధనం 5 భాగాలు చేసి, కోమటి స్రీ కొడుకునకు 4, దల క్‌డుకునరు 1, పాళ్ళుగా పంచుకొనాలి. శూద్ర'స్త్రీ కొడుక్తు పోట్టాడి తీసికొనకూడదు. వారూ ఇతడికి ఇవ్వ అనటం సాధారణాంశమే. తనయు లెందలు గల్గిన దండ్రి ధనము ; ధర్మసంగ్రహతత్వ్సర! ధర్మతనయ! = ; ధర్మతనయ!= ధరజా!; ప్రతిపదార్థం: ధర్మ= ధర్మముయొక్క; సంగ్రహ సారాంశం (గ్రహించటంలో; తత్పర!= భక్తికలవారా[ క శ్ర తండ్రి ధనమున్‌= శూద్ర+ఆలికిన్‌=-శూద్ర సమూహానికి? ఆలు= భార్య: నిజజ తనయొక్క: జాతి= వర్ణం; అందం పాళ్ళను: సమములుగన్‌= శూద్ర తండ్రి డబ్బు; తనయులుజ= కొడుకులు; ఎందజు= ఎంతమంది: కల్గినన్‌= ఉన్నా? భా, సమానంగా; పంచి కొండ్రు=జ పంచుకొంటారు. లోనే జాతుల వివాహం తాత్పర్యం: ధర్మసారాంశం వినటంలో ఆసక్తి కలవాడా! ధర్మరాజా! శూద్రుడు మాత్రం వారి చేసికొనాలి. వాడి ఆస్తిని కొడుకులంతా సమంగా పంచుకొంటారు." 239 వ. అని నిర్దేశించి వెండియు. ప్రతిపదార్హం: అని= ఈ విధంగా; నిర్దేశించి= ఏర్పరిచి; వెండియున్‌= ఇంకా. తాత్సర్యం:; ఈ విధంగా ఏర్పరిచి ఇంకా (ఇట్టా తెలిపాడు). క. “విను హవ్య కవ్యములు మ జ్ఞన భోజనములును, విప్రజాతి వనితదా. జ బనిసేయ నడపునది, య : ప్పనులకుం బెలసతులు గామి బ్రాహ్మణుండు నృపా!

210 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము

ప్రతిపదార్థం: నృపా!= మానవులను పొలించేవాడా!; విను; (బ్రాహ్మణుండు= నాలుగు కులాలనుండి వివాహం చేసికొనటానికి అర్హత ఉన్నవాడు; తాన్‌= తను; విప్రజాతి వనితన్‌= (బ్రాహ్మణ స్త్రీని; హవ్య= దేవతలకర్పించేది; కవ్యములు= పితృదేవతల కర్పించేది; మజ్జన= స్నానం; భోజనములు= ఆహారం పక్రంచేయటం - వడ్డించటం; పనిచేయన్‌=ఐ ఈ పనులు చేయటానికి; నడపునది= అజ్ఞాపించాలి; ఆ+పనులకున్‌= ఆ పనులను చేయటానికి; పెఆ= మిగిలిన మూడు వర్ణాల; సతులు= భార్యలు; కొమి= అర్హతలేనివారు కావున.

తాత్పర్యం: వైదిక కర్మలు, హవ్య, కవ్యాల అర్బణం, తనకు స్నాన, భోజనాల అమలు ఏర్పాటు చేసే అర్హత ఒక్క (బ్రాహ్మణ స్త్రీకే ఉన్నది. ఇతర భార్యల కీ అర్హత లేదు. కనుక బ్రాహ్మాణభర్ర ఇట్లా చేయాలి."

భీష్ముండు ధర్మజున కౌరసాది వుత్రభేదంణబు తెజంగు సెప్పుట (సం. 13.49-1)

వ. అనిన విని యుథిప్టిరుందు. బ2ై41 తాత్పర్యం: అనగా విని ధర్మరాజా.

క. ' కొడుకులు బహువిధు లని యె । ప్పుడు విందును; వారి తెఅంగు పురుషవరా! యే

ర్పడం జెప్పనలయు నా' కని ।; యడిగిన, గాంగేయు. డిట్టులను నాతనితోన్‌. 242 ప్రతివదార్ధం: కొడుకులు; బహు= అనేక; విధులుజ= విధాలు; అని ఎప్పుడున్‌= నిత్యం; విందును; పురుష వరా!= మానవులలో క్రేష్టుడా!; వారి తెజంగుజ వారి విధానం; ఏర్పడన్‌= దేనికదిగా, స్పష్టంగా; చెప్పన్‌ వలయున్‌= వివరించాలి; అని అడిగిన; గౌంగేయుండు= గంగ కొడుకు- భీష్ముడు; ఆతనితోన్‌; ఇట్టులు+అనున్‌= ఇట్టు అన్నాడు. తాత్పర్యం: 'పురుష (శ్రేష్పుడా! కుమారు లనేకవిధా లంటారు కదా! నాకు వివరించి చెప్పుము. అని అడుగగా భీష్ము డిట్లా అంటున్నాడు. విశేషల: పురుషుడు: పురముజ శరీరం; అందులో శయనించేవాడు= ఉండేవాడు; జీవాత్మ. ఈ జీవాత్మ పరమాత్మ అయిన సర్వేశ్వరుడి స్వరూపుడు. ప్రతి జీవుడిలో - రాయినుండి - (బ్రహ్మదాకా ఉన్న సకల జీవరాళిలో చైతన్యస్వరూపం పురుషుడు ఆ జీవాత్మ ఎవడిలో స్పష్టంగా మేల్కొని ఉంటుందో - నేను ఈశ్వరాంశనన్న జ్ఞానం కలిగి ఉంటాడో (శ్రీరమణ మహర్షి “నేను

ఎవరో విచారించు. అది అహంకామని తెలుస్తుంది. ఆత్మ స్వరూపమని తెలుస్తుంది. అదే మోక్షమంటే” అని చెప్పేవారు) ఆ వ్యక్తి - పురుషవరుడు. మామూలు అధ్ధం కాదు. తే. పరమసంస్కత యగు నాత్మభార్యయందు । ధర్మవిధిం గలిగించిన తనయుం డనంగం దాన యౌరసుం డను వభిధాన మొప్ప: బరంగు నుత్తముం డాతందు ప్రథముం దధిప! 243

ప్రతిపదార్థం: ఆధిప!= రాజా! పరమ సంస్కృత= మంచి సంస్కారం గల; ఆత్మ భార్యయందున్‌= అగ్ని సాక్షిగా వివాహమాడిన భార్యలో; ధర్మవిధిన్‌= ధర్మబద్ధంగా; కలిగించినజ పుట్టించిన; తనయుండు= కొడుకు; కౌరసుండు= ఉరస్సు- ఆత్మనుండి పుట్టినవాడు; తానజీ తానే; అనుజ అన్న; అభిధానముజ పేరు; ఒప్పన్‌= అందంగా; పరంగుజ క్రీర్తికల; ఉత్తముండుజు శ్రేష్టుడు; ఆతండు= అడు; ప్రథముండుజ మొదటివాడు. తాత్సర్యం: ధర్మపత్నియందు ధర్మబద్ధంగా పుట్టిన కొడుకు జౌరసుడు. మిగిలిన కొడుకులందరికంటె ఉత్తము డితడే. ఇతడే మొదటివాడు.

ఆనుశాసనికపర్వము - ద్వితీయాశ్వానము 211 విశేషం: బొరసుండు= గుండె నుండి పుట్టినవాడు. తండ్రి తన ఆత్మను భార్యాగర్భంలో నిక్షేపించి కన్నకొడుకు 'అంగాత్‌- ( శ్రను భార్యాగర్భం క్‌ అంగాత్‌ సంభవసి' - తండ్రి ప్రతి అవయవం నుండి పుట్టిన కొడుకు బౌరసుడు. దీపం నుండి మరొక దీపం పుట్టినట్టు తండ్రియే భార్యాగర్భం ద్వారా కొడుకై పుట్టుతున్నాడు. ఇందుకే భారతీయ మహిళ ఒక దృష్టితో భార్య - ప్రేయసి, మరొక దృష్టితో తల్లి. ఈ భార్యాత్వం, మాతృత్వం కలబోసి చిత్రించిన ప్రతిమలే మన స్త్రీ శిల్పాలు. కావాలనుకొన్న సంతానం జౌరసుడు. పుత్రకామేప్టి అంటే ఇదే. తే. తగిన వరునకు నిచ్చిన తనదు దహితం । గనిన పుత్రు నయ్యిరువురు వినగ నియ్య కొనంగ వీండ నా కొడు కనం గొడుకు వాని ; పేరు ఫ్రుత్రికా పుత్రుండు పారవేంద్ర! 244 ప్రతిపదార్థం: పౌరవ+ఇంద్ర!= పురువంశంలో గొప్పవాడా! తగిన= అర్హుడైన; వరునకున్‌= పెండ్లి కొడుకునకు: ఇచ్చిన= వివాహం చేసిన; తనదు= తనయొక్క; దుహిత= కూతురు; కనిన= కన్న; వుత్రున్‌= కొడుకును; ఆ+ఇరువురు= కూతురు, అల్టుడు ఇద్దరు; వినంగన్‌= వింటూ ఉండగా; ఇయ్యకొనంగన్‌= అంగీకరిస్తే: వీండు= మనుమడు: నా కొడుకు; అనన్‌= అనగా; కొడుకుజఐ కుమారుడు బౌతాడు; వానిపేరు; పుత్రికా పుత్రుండు= కూతురు కొడుకు దౌహిద్రుడు. తాత్పర్యం: పురువంశ రాజా! మంచివాడి కిచ్చి పెండ్లి చేసిన తనకూతురు కొడుకును - వాళ్ళిద్దరూ అంగీకరిస్తే దత్తత చేసికొానగా- ఆ దౌహి(త్రుడు కూడా కొడుకే. విశేషం: కొడుకులు లేని తండ్రి తనకు పితృక్రియలు ఎవరో ఒకరు చేయాలి కనుక దౌహి(్రుడిని దత్తత చేసికొనవచ్చును. వాడు పుత్రసమానుడై ఉత్తరక్రియలు నిర్వహించే హక్కు పొందుతున్నాడు. తే. ధర్మసథమునం బనిచినం దనదుపత్ని । యర్హపురుష సంగతిం గన్న యాత్మజుందు క్షేత్రజుం దనంా నిజపుత్ర భావ ।! మొందు ధర్మప్రపంచాభినందితాత్మ! 245 ప్రతిపదార్థం: ధర్మ ప్రపంచ= ధార్మికవర్గముచేత ; అభి= మిక్కిలి; నందిత+ఆత్మ!= ఆనందించిన హృదయం కలవాడా!; ధర్మవథమునన్‌= ధర్మమార్గంలో; పనిచిన= ఆనతిచ్చిన; తనదు= తన; పల్ని= భార్య! అర్హూ తగిన; పురుషూ మగవాడి; సంగతిన్‌= రతిద్వారా; కన్న; ఆత్మజుండు= కొడుకు; క్షేత్రజండు= భార్యకొడుకు (శ్రేత్రం - భార్య); అనంగాన్‌: నిజజ తనయొక్క; పుత్రభావము= పు్యత్రత్వం; ఒందున్‌= పొందున్‌. తాత్సర్యఆ: ధర్మమార్గంలో తన భార్యను తానై తగిన పురుషుడి కర్పిస్తే ఆమె కన్నసంతానం కూడా తనకు కొడుకే. విశేషం: ఆనాటికి ఈధర్మం ఉండేది. మనుస్పృతి మొదలైన (గ్రంధాలలో ఈ విషయం చెప్పబడింది. ధృతరాష్ట్ర - పాండు రాజులు ఈ ధర్మదృప్టితోనే వ్యాసుడి ద్వారా జన్మించారు. కనుక పద్యంలో అర్హ అంటే వ్యాసుడివంటివాడని. కేవలం ధర్మదృప్టితోనే సంగమం జరగాలి తప్ప అన్యం కాదు. ఈనాడు “వీర్యనిధి” - “నాళికాశిశువులు” ఉన్నట్టు అనా డవకాశం లేదు. కాని, దీనికంటె అది మహోత్తమం. క. _ జననీ జనకు లుదకదా । న నిరూఢము గాంగ నిచ్చినం బడసిన నం దనుపేరు దత్రిముం డని । ముని జనములు సెప్పుదురు విమోహవిదూరా! 246 ప్రతిపదార్ధం: విశమోహ= మిక్కిలి విషయాసక్తికి; దూరా[!= దూరంగా ఉండేవాడా!; జననీ జనకులు= తల్లి దండ్రులు; ఉదక= నీటి యొక్క ; దాన= దానముచే; నిరూఢముకా(గన్‌= ప్రసిద్ధంగా: ఇచ్చినన్‌= ఇస్తే: పడసిన= పొందిన నందను సపేరు= కొడుకుపేరు; దత్రిముండు; అని; మునిజనములు= ముని జనులు; చెప్పుదురు= చెప్పుతారు. తాత్పర్యం: జలధారాపూర్వకంగా తల్లిదండ్రులు దానం చేసిన కొడుకుపేరు దత్రిముడు.

212 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము విశేషం 2 "కొన్ని ప్రతులలో దత్తకుండు - అని ఉన్నది. (దత్తత చేసికొనబడ్డవాడు పెంపుడు కొడుకు). దత్రిముండు= ధారాపూర్వకంగా దానం చేయబడ్డ కొడుకు కనుక తల్లి దండ్రులు ఇష్టంతో దానం చేయటం చెప్పబడింది. ల. తల్లిం దండ్రిం బాసి తనయంత నెచ్చట : నేనిం దిరుగునట్టి వానిం జూచి, యాత్మసదృశుండైన యాత్మజుం జేసి కొ; నంగం గృత్రిముం డదనంగం బరంగు, 247 ప్రతిపదార్హం: తల్లిన్‌, తండ్రిన్‌= ఇద్దరినీ; పాసి= పోగొట్టుకొని; తన అంతన్‌= తనంత; ఎచ్చటనేనిన్‌= ఎక్కడైనా; తిరుగునట్టివానిన్‌; చూచి; ఆత్మసదృశుండు= తనకు ప్రీతిపాత్రుడు ఐన; ఆత్మజాన్‌= కొడుకుగా; చేసికొనంగన్‌= చేసికొంటే; కృత్రిముండు= కృత్రిమంగా కొడుకుగా (గ్రహించబడినవాడు కనుక; కృత్రిముడు; అనంగన్‌= పేరుతో; పరంగున్‌= ప్రసిద్దుడౌతాడు. తాత్నర్యల: తల్లి దండ్రులను పోగొట్టుకొని ఒంటరిగా తిరిగేవాడిని తన కిష్టమైన కొడుకుగా చేసికొంటే వాడిపేరు కృత్రిముడు. తే. ఎవ్వనికిం బుట్టె నేనియు నెటుంగకుండ నొక్కనికిం బరభార్యయం దుదయ మైన ॥ సూను దా భార్య గలవాని సుతుండు, వాని ; పేరు 'గూధజుం దనయిదుం గౌరవేంద్ర! 248 ప్రతిపదార్థం: కారవ+ఇం(ద్ర!= కురువంశ రాజా!; ఒక్కనికిన్‌=ఐ ఒకడికి; పరభార్యయందున్‌= ఇతరుడి భార్యకు; ఉదయము+ఐన= పుట్టిన; సూనుండు= కొడుకు; ఎజుంగకుండన్‌= తెలియకుండా; ఎవ్వనికిన్‌= ఎవడికైనా; పుట్టెనేనియున్‌= పుట్టినా; ఆ భార్య గలవాని సుతుండు= ఆ భర్త కొడుకు; వానిపేరు; గూఢజుండు= రహస్యంగా పుట్టినవాడు; అనయడున్‌= పదిమందితో చెప్పుకొనబడేవాడు. తొత్ప్సర్యం: తెలియకుండా ఎవడికి పుట్టినా, పరభార్యకు పుట్టినవాడు ఆ భార్య గలవాడి కొడుకే. వాడిపేరు గూఢజుడు. క. విను తల్లిదంద్రు లొల్లక , తనయుని విడిచిన నొరుందు తనకు. దనయుంాం గొని నెమ్మి నడప నపవి । ద్ధనాముం డేగువాండు విమలధర్మప్రవణా! 249 ప్రతిపదార్థం; విమలజ'నిర్మలమైన; ధర్మ(ప్రవణా!= ధర్మమునం దాసక్తి కలవాడా! విను; తల్లిదం(డ్రులు; ఒల్లకవ= ఇష్టపడక; విడిచిన= విడిచిపెట్టిన; తనయునిన్‌= కొడుకును; ఒరుండు= మరొకడు; తనకున్‌: తనయున్‌కాన్లూకొని= కొడుకుగా స్వీకరించి; నెమ్మిన్‌= సంతోషంతో; నడపన్‌= పోషిస్తే! అపవిద్ధవాముండు= అపవిద్దుడన్న పేర గలవాడు; ఆగున్‌= అవుతాడు. తాత్పర్యం: మంచి ధర్మాలు వినటంలో భక్తి శ్రద్దలు కలవాడా! తల్లీదండడ్రీ కాదని వదిలివేసిన పిల్లవాడిని కొడుకుగా స్వీకరిస్తే వాడిపేరు అపవిద్దుడు. విశేషం: అపజ చెడ్డగా; విద్దుండు= నిరసింపబడ్డవాడు (విద్ధము= (గ్రుచ్చబడినది, కొట్టబడినది తే: పెండ్లి గాకమున్న పితృగృహంబునం గన్య । సూను గనిన వినుము దానిం జేసి కొనిన యతని కతండు గొడు కగుం గానీన ।; నామకమున బరంగు నరవరేణ్య! 250 ఖీ ప్రతిపదార్ధర్భ నరవరేణ్య!= మానవులలో గొప్పవాడా రాజా!; కన్య= అవివాహిత; 'పెండ్లికాకమున్నజ వివాహం కాకముందే; పితృగృహంబునన్‌= తండ్రి ఇంట్లో; సూనున్‌= కొడుకును; కనినన్‌= కంటే; దానిన్‌= ఆ కన్యను; చేసికొనిన అతనికిన్‌= చేసికొన్న వాడికి; ఆతండు= ఆ కన్యకు పుట్టినవాడు; కానీన నామకమునన్‌= కానీను డను పేరుతో; కొడుకు+అగున్‌= కొడుకు అవుతాడు. తాత్పర్యం: పెండ్తిగాక ముందే తండ్రి ఇంట్లో కొడుకును కంటే ఆమెను వివాహం చేసికొన్నవాడి కా బిడ్డ కొడుకే. వాడి పేరు కానీనుడు.

ఆనుశాపనికపర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 213 విశేషం: కానీనుండుజ కన్నెకొడుకు. భారతంలో కర్ణుడికా పేరున్నది. మనకంటె ఆనాటివారి కా విశాల దృష్టి ఉన్నట్టున్నది. క. _ విను గర్జిణి యగు టెటుంగక ; యును, నెజింగియుం బెండ్లియైన, నుదయించిన నం

దనుం డావరునకుం గొడు కగు । జననాథ! సహోధుం దనంగం జను నంద్రు బుధుల్‌. 2651 ప్రతిపదార్థం; జననాధ!= రాజా! విను; గర్భిణి అగుట= గర్భవతి కావటం; ఎలు(గకయునున్‌= తెలియకుండా? ఎటిగియునున్‌= తెలిసినా; పెండ్లిఐనన్‌= "పెండి చేసికొన్నాక; ఉదయించిన= పుట్టిన; నందనుండు= కొడుకు; ఆ వరునకున్‌= ఆ పెండ్డి చసికొన్ల వాడికి; కొడుకు+అగున్‌? సహ+ఊఢుండు= (సంతానం)తోపొటు భరించబడువాడు; అనంగన్‌= అన్నపేరున; చనున్‌= లోకం చెలామణి బౌతాడు; అని బుధుల్‌= స్కృతి (గ్రంథకర్తలు; అండ్రు= అంటారు.

"వె క తాత్పర్యం: పెండ్లి కాకపూర్వమే గర్భవతిఅయిన కన్య - ఈ విషయం తెలిసినా తెలియకున్నా పెండ్లిచేసికొన్నా కంటే ఆ కొడుకు పేరు సహోఢుడు. వాడిని కొడుకుగా ఆమెను వివాహం చేసికొన్నవాడు స్వీకరిస్తాడు. తే. విభునిం దాను దొణంగిన వెలంది, విభుండు । విడిచినట్టి సుమధ్యమ, విధవ, యక్ష ల

తాత్వ దశ నెవ్వనికిం గనం దనయుం దాతం । దేతని కొడుకు పానర్ధవుం డనంగం బరంగు. 2 ప్రతిపదార్థం: విభునిన్‌= భర్తను; తాను= తానై; తొజంగిన= విడిచిన; వెలంది= (స్త్రీ విభుండు= భర్త; వడిచినట్టా విడివిపట్టిన సుమధ్యను= అందమైన నడుము కలది స్తీ! విధవజ భర్త లేనిది; అక్షతాత్వదళన్‌= కన్యాత్వం భంగంకాన్ని దశః ి ! ికిన్‌= ఎవడివలననైనా; కనన్‌= కంటే; తనయుండు+ఆతండు= ఆ కొడుకు; అతని కొడుకు ఎవడికి పుట్టాడ్‌ అత ; పొనర్భవుండు =తిరిగి పుట్టినవాడు; అనంగన్‌; పరంగున్‌

కు కన్సవాడికే తాత్పర్యం; భర్తను విడిచిన భార్య, భర్త విడిచిన భార్య, విధవ, ఎవడికి కొడుకును కంటారో, ఆ కొడుకు కన్న కొడుకు. వాడిపేరు పౌనర్భవుడు.

ఎ ని విశేషం: అక్షతాత్వదశ - మూడు రకాలు 1. భర్తవిడిచిపెట్టినది, 2. భర్తను విడిచిపెట్టినది, 3. విధవ - వీరు కన్యాత్వ భంగంకా వారై ఉండాలని తాత్చర్యం,

క జననీజనకులు లేకు । న్నను వారలు దన్ను విడిచినం దాన తనున్‌ జం దనయుయగ నొరుల కిచ్చిన ; ననఘా! యాతండు సను స్వయందత్తుం డనన్‌. న్‌ ; జు ; విడిచినన్‌= ప్రతిపదార్హం: జననీ= తల్లి; జనకుండు= తండ్రి; లేక+ఉన్నను= లేకపోయినా; వారలు= తల్లీదం'డ్రి; తన్నున్‌ః వ యా వదలిపెట్టినా; తాన= తానే; తన్నున్‌= తనను; ఒరులకున్‌= ఇతరులకు; తనయుండుగన్‌= కొడుకుగా; ఇచ్చిన వై హె ను == పుణ్యాత్ముడా[! అతండు= అతడు; స్వయందత్తుండు= తనను తానే ఇచ్చుకొన్నవాడు? అనన్‌= అనగా? చనున= ఒప్పును. సికొన్ల తాత్పర్యం: తల్లి దండ్రులు లేకపోయినా, వారు తనను విడిచిపెట్టినా, తనను తానై ఇతరులకు దానంచేసికొన్న వాడిని స్వయందత్తు డంటారు. ఆ. _తల్లిదంద్రు లష్మం దనయు. గా నొక్కరుం । డాత్మసదృశజన్ముం దైన వాని విలిచికొనినం బాండవేయ మహత్తర! ; యక్కుమారుం గ్రీతుం దంద్రు బుధులు. 254 ప్రతిపదార్థం: తల్లిదండ్రులు; అమ్మన్‌= అమ్ముకొనగా? ఒక్కరుండు= మరొకడు; తనయుంగొన్‌=ఐ కొడుకుగా? ఆత్మ

214 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము సదృశజన్ముండు= తనతో సమానమైన జన్మకలవాడు; ఐనవానిన్‌= అయినటువంటివాడిని; విలిచికొనన్‌=ఐ డబ్బిచ్చి కొనుక్కొంటే: పాండవేయమహత్రర!= పాండవులలో గొప్పవాడా!: బుధులు= ప్యండితులు. ఆ+కుమారుండు= ఆ కొడుకు; (క్రీతుండు= కొనబడినవాడని; అఆం(డ్రుజ అంటారు; తొత్పర్యం; తల్లిదండ్రు లమ్మితే, తనకు దగినటువంటి వాడిని కొడుకుగా కొనుక్కొంటే వాడిని (క్రీతు డని పండితు లంటారు.” క. అని భీష్ముడు వెండియు ని। టను 'నా పన్నిరువురును ధరాధిప! యోగ్య త్వ నిరూధు లెల్ల కర్మం । బున; కౌరసుం డందులోన ముఖ్యుం డరయన్‌. 255 ప్రతిపదార్థం: ఆని= ఈ విధంగా చెప్పి; భిష్ముండు; వెండియున్‌= ఇంకా; ఇట్టు+అనున్‌= ఇట్టా అంటున్నాడు; ఆ పన్నిరువురును= ఆ పదురెండు మంది; ధరా+అధిప!= రాజా ఎల్ల కర్మంబునకున్‌= అన్నివైదిక కర్మలకు; యోగ్యత్వ నిరూఢులు= తగినవారు; అందులోనన్‌= ఆ పన్నెండు మందిలో; అరయన్‌= విచారిస్తే) బౌరసుండు= ఆ పేరుగల కొడుకు; ముఖ్యుండు= ప్రధ నమైనవాడు. తాత్సర్యం: అని చెప్పి భీష్ము డింకా ఇట్లా అంటున్నాడు. 'ఆ పన్నెండు మంది తగినవారే. అయినా వారిలో జారసుడే ముఖ్యుడు. ఎందుకంటే వైదిక కర్మలకన్నిటికీ తగినవాడు వాడే కనుక. ఉ వానీన పోలు నంద్రు బుధవర్యులు కౌరవనాథ! పుత్రికా సూనునిం దక్కునీ వినిన సూనులు, యోగ్యత గాంతు రుత్తనుం బైన కులద్వయంబును, సమాగతమై, విధివత్ర్రయోగతా నూనతం గల్లెనేని, నిగమోదిత కర్మకలాప యుక్తికిన్‌.” 256 ప్రతిపదార్థం: బుధవర్యులు= పండిత (శ్రేష్టులు: వానిన= వాడినే ; పుత్రికాసూనునిన్‌= కూతురు కొడుకును; పోలును+అం(డ్రు= సమౌానుడంటారు; కౌరవనాధ!= కురువంశ (క్రేష్టుడా!: తక్కువ మిగిలిన; నీ వినిన= నీవు విన్న; సూనులు= కొడుకులు; ఉత్తమంబు+ఐన= (శ్రేష్టమైన; కులద్యయంబును= రెండు కులాలు; సమాగతము+ఐ= కలిసి; సమన్వయం పొంది; విధివత్‌= శాస్త్ర (ప్రకారంగా; ప్రయోగితా+అనూనతన్‌= ప్రయోగాతిశయం; కల్లెనన్‌+ఏనిన్‌= పొందితే; నిగమ= వేదముచే; ఉదిత= చెప్పిబడిన; కర్మకలాప= కర్మ సమూహం; యుక్తికిన్‌= కూడికకు; యోగ్యతన్‌= అర్హతను; కాంతురుజ పాందుతారు!; తొత్సర్యం: జౌరసుడితో కూతురు కొడుకు సమానుడని పండిత వర్యులు అంటారు. వేద కర్మలను చక్కగా కూర్చుటానికి తగిన శాస్త్ర విధులను పొటించి రెండు కులాలను ఉద్ధరిస్తే మిగిలినవారూ యోగ్యులే.” చ్యవన నహుష సంవాదం బను నితిహాసము (సం. 13-50-1) వ. లినిన విని ధర్మజుండు 'సహవాసంబునను దర్శనంబునను బుట్టెడి స్నహంబు లెట్టివి? వానిని గోవుల మాహాత్వంబును నెటుంగవలతుం జెప్పవే' యని యడిగిన నప్పుడమిటేనికి భీష్ముం డిట్లనియె. 257 ప్రతిపదార్థం: సహావాసంబుననున్‌= కలిసి ఉండటంవలన: దర్భ్శనంబుననున్‌= చూడటంవలన; పుట్టెడి; స్నేహంబులు= (ప్రేమలు; ఎట్టివి; పుడమి టేనికిన్‌= భూమిపతికి - రాజుకు; భీస్ముండు+ఇట్టు+అనియెన్‌= అన్నాడు. తాత్పర్యం: అనగా విన్న ధర్మరాజు భీష్ముడితో అన్నాడు. “కలిసి ఉండటంవలన చూడటంవలన పుట్టే స్నేహాలు ఎట్లాంటివి? వాటినీ, గోవులమాహాత ట్రమూ వినాలని ఉన్నది. చెప్పవా!” అని ప్రార్థిస్తే ఆ రాజుతో భిష్ము డంటున్నాడు.

ఆముశాసనికవర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 235

న్స్‌ * చ్యవనుని, నహుషుని సంవాద మితిహాస : మై చెల్లు జగమున ననఘ! నీకు

చానిం జెప్పెద విను; దాన నీ యడిగిన ।; యర్థముల్‌ దెలియు, మహాత్సుందైన

భార్గవచ్యవనుందు, భాగీరథీ యము । నలు గూడినెడ కేంగి, యలఘునిష్టం

గ్రుంకి సుస్థిరుం డయి కూర్చుండి, యతుల స; మాధిపరుం డయి, మత్స్య కులము తే దనదు చుట్టు మెలంగం దనువునం జెందంగ ; మూరుకొనంగం గృపయు ముదముం గదుర

భానవృత్తి తోడం బండ్రెండు వర్షము : లుండె; నట్టు లుండ నొక్కనాందు. 258 ('ప్రచిపదార్ధం: అనఘ!= పుణ్యాత్ముడా! (నాయనా అనటంవంటి సంబోధన); చ్యవనుని= ఆ పేరుగల బుషియొక్క: నహుషుని= ఆ పేరుగల ప్రాచీన రాజుయొక్క; సంవాదము= ప్రశ్న, ఉత్తర రూపమైన గోస్టి జగమునన్‌= లోకంలో: ఇతిహాసమై= ఒక పురాణ కథగా; చెల్టున్‌= ప్రకాశిస్తుంది; నీకున్‌? దానిన్‌; చెప్పెదన్‌; విను; దానన్‌= దానివలన; సీ అడిగినజ నీవు అడిగిన; అర్జముల్‌= విషయములు; తెలియున్‌=ఐ తెలుస్తాయి; మహా+ఆత్ముండు+ఐను=ఐ మహత్యంకల; భార్గవచ్యవనుండు= భృగువంశంలో పుట్టిన చ్యవన మహర్షి భాగీరధి= గంగ; యమున= యమునానది: కూడిన+ఎడకుళ సంగమ స్థలానికి; ఏంగిన వెళ్ళి అలఘు= గొప్ప; నిష్టన్‌= నియమంతో; క్రుంకి=ఐ స్నానం చేసి; సుస్టిరుడు+అయిజ కదలకుండా కూర్చుండి; అతుల= గొప్ప; సమాధిపరుండు+ఆయి= సమాధియందు మునిగి; మత్స్య కులము= చేపల గుంపు; తనదు= తనయొక్క; చుట్టు= చుట్టూరా: మెలంగన్‌=ఐ మెలగుతూ ఉండగా; తనువునన్‌= శరీమునందు; చెందంగన్‌= పొందగా; మూరుకొనంగన్‌= వాసన చూడగా -(వశుపక్ష్యాదులు 'గ్రేమలో మనిషిని నాకటం, ముట్టెతో వాసన చూడటం); కృయున్‌= దయ; ముదమున్‌= సంతోషం; కదురన్‌= వ్యాపించగా; భావవృత్తితోడన్‌= వాటియందు లగ్నమైన మనోభావనతో; పం౦'(డ్రైండు; వర్ష్మములు= సంవత్సరాలు; ఉండెన్‌= ఉన్నాడు; అట్టులు= ఆ విధంగా? కిండన్‌= ఉండగా; ఒక్కనాండు= ఒకరోజున. తాత్సర్యఅ: చ్యవన నహుషసంవాదంవలన నీ సందేహం తీరుతుంది. దానినే చెప్పుతున్నాను వినుము. భృగు వంశంలో పుట్టిన మహాత్ముండు చ్యవనుడు గంగా యమునలు కలిసిన చోటికి పోయి తపోనిష్టతహ్హోసమాధి గతుడయ్యాడు. అప్పుడు చేపలు అతడి చుట్టూ మూగి శరీరాన్ని తాకుతూ అతనిని ముద్దుపెట్టుకొంటూ ఉంటే అతడు సంతోషంతో దయతో మనస్సులో వాటిమీదే భావం లగ్నం కాగా పదురెండు సంవత్సరా లున్నాడు. విశేషం: ఈ చ్యవనుడి కథ అరణ్యపర్వంలో వచ్చింది. నహుషుడి కథ ఉద్యోగ పర్వంలో ఉన్నది. క, _ జాలరులు వలల నచ్చటి। మీలం దిగుచుచుండి, యయ్యమేేయోగ్రతప

శ్మీలునిం గూడంగం దిగిచి, భ; యాలోల మనస్కులగుచు నమ్మునిపతికిన్‌. 259 ప్రతిపదార్థథి: జాలరులు= పల్లెకార్డు; అచ్చటిమీలన్‌= ఆ మునిఉన్న చోట చేపలను; వలలన్‌= వలలతో; దిగుచుచున్‌+ఉండి= లాగుతూ; ఆ+అమేయజ ఆ మహత్తర; ఉఊగ్రజ భయంకర; తపః+శీలునిన్‌ కూడన్‌గన్‌= తపస్సే స్వభావంగా కల మహర్షిని కూడా; తిగిచి= లాగి? భయ+ఆలోల= భయంతో చలించే; మనస్కులు= మనస్సు కలవారు; అగుచున్‌= అవుతూ; ఆ+ముని పతికిన్‌= ఆ ముని (్రేష్పుడితో, తాత్పర్యం: మత్స్యకారు లా ముని ఉన్న చోట వలలతో చేపలను పట్టుతూ ఆ మహామునిని కూడా చేపలతో పాటుగా వలతో లాగి, భయంతో వణికిపోతూ ఆ మహామునితో.

గ్రా? విశ₹షం: ఆ ముని స శేషం: ఆ గంగా యమునా సంగమంలో నీళ్ళలో మునిగి తపస్సు చేస్తున్నాడు, కనుకనే వలలో తగుల్కొన్నాడు. యోగ్సల్ప

216 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము (ప్రాణవాయువును బంధించి సమాధిలోకి పోతున్నారు కనుక నీటిలో భూమిలో ఎక్కడైనా గాలి లేకపోయినా సమాధి గతులు కావటం సహజమే. శ్రీరామకృష్ణ పరమహంస సమాధి నిష్టులు కాగానే ఉచ్చ్వాస నిశ్చాసలుండేవి కావట. ఆఅ. చాంగి మొక్కి *'తప్పుసైపు మెలుంగమి ; నింతవుట్టె, సంయమీంద్ర! మమ్ము. బరమకరుణం జూచి పనుపుము; దీనికి । నేమి సేయువార మింక?' ననుడు. 260 ప్రతిపదార్థం: చాలి మొక్కి సొష్టాంగ నమస్కారం చేసి? తప్పు= అపచారం; స్పెపుముజ= సహించుము; ఎజుంగమిన్‌= తెలియకపోవటంవలన; ఇంత వుట్టెన్‌= ఇంత జరిగింది; సరయమి+ఇం([ద్ర!= ముని(శ్రేష్టా!; మమ్మున్‌= మమ్ము: పరమజ= గొప్ప; కరుణన్‌= దయతో; చూచిజ క్షమించి; పనుపుము= అఆజ్ఞాపించుము; దీనికిన్‌=ఐ ఈ పనికి; ఇంకన్‌; ఏమి చేయువారముజ= ఏం చేయగలమో; ఆనుడున్‌= అంటే. తాత్పర్యం: 'మునీంద్రా! మమ్ము దయతో క్షమించుము మాకు తెలియనందువలన ఇంత జరిగింది. దీనికి 'ప్రాయళ్ళిత్త మేదో చెప్పి మమ్ములను రక్షించుము" అనగా. క. _ జలచరములపై నర్మిలి । గలిగెడు మదిం దాల్చి చేర్చి కారుణ్యము బో యలమీంద నించుకేనియు ; నలుక వొడమనీక యుండె నత డవికృతుందై. 261 “ప్రతిపదార్థం: ఆతండు= చ్యవనుడు; అవికృతుండైఐ మనోవికారాలు (కోపాదులు) లేనివాడై; జలచరములసైన్‌= నీటిలో తిరిగే (బ్రళికే; జీవరాసులపై; అర్మిలి= (ప్రేమ; కలిగెడు= కలిగే; మదిన్‌=ఐ మనస్సును; తాల్చిజ పూని; బోయల మీందన్‌= చేపలు పట్టేవారిపై; కారుణ్యము= దయ; చేర్చి=ఐ నాటి; ఇంచుక+ివీనియున్‌= కొంచెమైనా; అలుకజ కోపం; పొడమనీక= కలుగనీయక; ఉండెన్‌= ఉన్నాడు. తాత్పర్యం: చేపలపై (ప్రేమ పూని బోయలపై దయతో మనస్సులో కోపతాపాదులు లేనివాడై ముని, వ. ఏటిదరికిం దిగువయుడిన మీలదెస వారికిం జూపి వారితోడ. 262 (ప్రతిపదార్థం: ఏటిదరికిన్‌= ఏటి ఒడ్డుకు; తిగువయిడిన= లాగబడిన; మీల= చేపల; దెసన్‌= దిశను; వారికిన్‌= బోయలకు; చూపి= చూపించి; వారితోడన్‌= బోయలతో. తాత్పర్యం: వలలో పట్టి ఒడ్డున పెట్టబడిన చేపలవైపు చూపి ఆ బోయలతో. తే. *వీవితోడి సంవాసంబు మానసమునం ; జాల నర్శిలిం బెనిచె; నిమ్మీలతోడం గూడం బ్రాణంబు విడుచుట కూడదండ్రై ; జనులు; గావున నటుసేయు. డనఘులార।! 263 ప్రతిపదార్థం; అనఘులు+ఆర!= పాపంలేని వారైన మీరు (అరజ= సంబోధనలో వచ్చే ప్రత్యయం); వీనితోడి=ఐ ఈ చేపలతో; సంవాసంబు= కలిసి బ్రతకటం; మానసమునన్‌= మనస్సులో: చాలన్‌= మిక్కిలి; అర్మిలిన్‌= (ప్రేమను; పెనిచెన్‌= పెంచింది; జనులు= లోకులు; ఈ మీలతోడన్‌+కూడన్‌= ఈ చేపలతోపాటుగా; (ప్రాణంబు విడుచుటజ మరణించటం; కూడదు= పనికిరాదు; అం(డై?= అంటారా?; కావుశన్‌= కాబట్టి; అటుచేయుండు= అట్లా చేయండి. క్‌ ల! తాత్పర్యం: ఈ చేపలతోపాటుగా కలిసి నివసించాను కనుక వాటిమీద వల్లమాలిన (ప్రేమ ఏర్పడింది. కనుక వాటితోపాటుగా మరణించటమూ మంచిదే. దీన్ని లోకులు మాత్రం కాదంటారా? కాబట్టి నేను చెప్పినట్టు చేయండి. వ, తగిన తెలంగు సెప్పిద వినుండు. 264

ఆనుళాసనికపర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 227

ప్రతిపదార్థం: తగిన తెజంగు= వీలైన మార్గం; చెప్పెదన్‌; వినుండు. తాచ్చర్యం: ఉచితపద్దతిని చెప్పుతాను వినండి. క. ఇమ్మీలను నన్నును మీ ; రమ్మికొనుండు సేయువెలల' కనుటయుం గడు శీ

ఫ్రుమ్ముక' నహుషు కడకు జని । యమ్ముఖ:3అం గెల్లంచెప్పు రలుకుచు బోయల్‌, 265 ప్రతిపదార్థం: ఈ+మీలనున్‌= ఈ చేపలను; నన్నునువ్‌= వన్ను్షీ; చేయు వెలలకున్‌= అయిన ధరకు; మీరు; అమ్ముకొనుండు= అమ్ముకొనండి; అనుటయున్‌= అనగా; బోయల్‌! అలుకుచున్‌= భయపడుతూ; శీఘ్రమ్మునన్‌= వేగంగా? వహుషు కడకున్‌= రాజైన నహుషుడి దగ్గరకు; చని= పోయి; ఆ ముని= ఆ చ్యేవనుడి; తెటంగున్‌+ఎల్లన్‌= విషయమంతా; చెప్పిరి= చెప్పారు. తాత్పర్యం: ఈ చేపలను, నన్నూ ఆయినకాడి కమ్ముకొనండి' అని ముని చెప్పేసరికి పాపం జోయలు బిక్కుబిక్కుమంటూ పరుగులతో నహుషుడనే లాజు ద్లోరకు పోయి ఆ ముని సంగతి అంతా చెప్పారు.

వ చెప్పిన భయంబును సంభ్రమంబును బెనంగొన వమ్మునుజపతి మంత్రి పురోహిత సహితంబుగా నప్పరను మునిపాలికిం జనుదెంచి సాష్టాంగ దండప్రజామంఖునసేసి బోయలు సేపిన యపరాధంబు వేమి భంగి నీయ వాంద'నని వివ్నవించిన, నద్దయాళుం డిట్లనియె. 266

(ప్రతిపదార్థం: చెప్పినన్‌= చెప్పగా; భయంబునున్‌: సంభ్రమంబునున్‌= తొట్రుపాటు; పెనంగొనన్‌= పైనవేసికొనగా; ఆ మనుదపతివ

రాజు; మంత్రి= మంత్రులు; పురోహిత సహితంబుగాఫ్‌= పురోహితులతో పాటుగా; ఆ పరమ ముని= ఆ మహాముని; ల

దగ్గరకు; చనుదెంచి= వెళ్ళి; సాష్టాంగ దండ ప్రణామంబు= ఎనిమిది అంగములు ఏక మౌనట్టుగా; దండ 'ప్రభామంబు

పోగొట్టుకొనగఆను; అని; విన్నవించినన్‌= మవవి చేపికొవగాా ఆ దయాళుందుూూ ఆ దయీగబవాడు ; ఇట్టు అనియెన్‌= అన్నాడు.

॥ తుఅము తాత్సర్యం: చెప్పేసరికి తాత్రుపొటూ భయం రెండూ పెవవేసికొనగా ఆ రాబా వం్య్రలమ, రహి వెంటబెట్టుకొని సాష్టాంగంగా నమస్కరించి ఆ మహాముపితో “ఈ బోయలు చేసిన తప్పును నే వేవిధంగా సరిదిద్దుకొనగలనో?' అని విన్నవించుకొనగా ఆ దయగల మువి ఇట్లా అన్నాడు. విశేషం: మంత్రి= రాజనీతి వేత్తలు, భౌతిక రాజ్యాంగ వేత్తలు. పుం వాలా బైంకులై దైవిక విపత్తులమ నివారించేవారు. విరుకూడా మంత్రులలో ఒకరు. రాష్ట్రానికి సంభవించే భౌతిక విపత్తును నివారించేవాలు అధి దైవిక విపత్తులను నివారించేవారూ - ఆనా మంత్రి మండలిలో ఉండేవారు. ఆష్ట+అంగముజ రొమ్ము, ముఖం, మోకాళ్ళు, హస్తాలు మొదలైన అవయవాలన్ని భూమికి తాకేటట్టుగా కర్రవల్న (దండం, బోరాపడి చేసే నమస్కారం. అచ్చమైన భక్తి ఉన్నచోట మాత్రమే ఇట్లా కుదురుతుంది. కర్రవలె అంటే మనస్సు నణచుకొని ఏకా([గ్రంగా ఉండటం. నిశ్చలమైన మనస్సుతో చేసే నమస్కారం, క బోయలు నిజకుల ధర్మము; సేయుట యపరాధ మగునె? చెప్పిద విను వీ రాయాససడిరి; వీరికి , నాయొడదలికిం దగిన వెల జునస్తుత యీవే!" 267 (ప్రతిపదార్థం: జనస్తుత!= జనులచే స్తుతింపబడినూర్గాజా 1; బోయలు; నిజజ తమ; కోల= వర్ణము యొక్క ; ధర్మము= ఆచారం;

218 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము

చేయుటజ= పాటించటం; అపరాధము+అగునె?= తప్పు అవుతుందా? కాదు; చెప్పెదన్‌; విను; వీరు; ఆయాసపడిరి= కష్టపడ్డారు; నా యొడలికిన్‌=ఐ నా శరీరానికి; తగినజ అర్హమైన; వెలజ ధర; వీరికిన్‌= బోయలకు; ఈచే!= ఇయ్యవయ్యా! = తాత్పర్యం: 'బోయలు తమ కుల ధర్మం పాటించటంలో తప్పులేదు. విషయం చెప్పుతాను వినుము. వీరు పాపం చాలా .కష్టపడ్డారు. కనుక నా శరీరం ధర ఎంతో నిర్హయించి అది వీరి కియ్యవయ్యా!'

విశేషం: వర్షం వేరు కులం వేరు. వర్ధాలు నాలుగే. కులమంటే ఒకే పద్ధతి అహార విపోరాచారాలు కల గుంవు.

క. అనుటయు మునినరు మనమునం । గినుక యొకింతయును లేమికిం బ్రీతుందై

జనపతి గిరాతులకు నిం । డని పవిచెను వేయుమాడ లాచ్మసచివులన్‌. 268

ప్రతిపదార్థం: అనుటయున్‌= ఆనటంతోనే; మునివరు= ముని'్రేష్టుడి; మనమునన్‌= మనస్సులో; కినుక= కోపం; ఒకింతయును= కొంచెంకూడా; లేమికిన్‌= లేకపోవటంవలన; ప్రీతుండై=ఐ సంతోషించి; జనపతి= రాజా; కిరాతులకున్‌=ఐ బోయలకు; వేయు= వేయి; మాడలు= నాణెములు (ఆనాటి రూపాయలు); ఇండు= ఇవ్వండి; అని; ఆత్మ= తన; సచివులన్‌= మ(త్రులను; పనిచెను= ఆజ్ఞాపించాడు.

తాత్పర్యం: అనటంతోనే రాజునకు సంతోషం కలిగింది. ఈ మునివరుడి మనస్సులో కోపం లేదు కదా అని.

మంత్రులను పిలిచి 'వేయిమాడ లివ్వండి బోయలకు" అని ఆనతిచ్చాడు.

వ. పనిచినయప్పలుకులువినియమ్మునియమ్మనుజ విభునితో 'దగ వెజింగి యిత్తుగా'క నవుడు, నప్పుడమిటేండు పదివేలు సెప్పిన, నప్పరమ సంయమి యప్పటి మాటయ యాడిన, నా రాజు లక్ష యుగ్గడించె; దానికిం దపస్వి ముందటి పలుకు పలికివః నతండు కోటి యిమ్మనియె; నమ్మాటకు నమ్మహాత్ముండు. 269

ప్రతిపదార్థం: పనిచినన్‌= ఆనతివ్వగా? ఆ+పలుకులు= ఆ మాటలు; విని; ఆ ముని= ఆ చ్యవనుడు; ఆ మన్లుజ విభునితో న్‌ఐ ఆ రాజుతో; తగవుజ= న్యాయం; ఎజీగి= తెలిసి; ఇత్తుగాక= ఇస్తావు కాక; అనవుడున్‌= అంటే; ఆ పుడమిటేండు= ఆ భూమిపతి; పదివేలు= పదివేలు మాడలు; చెప్పినన్‌= చెప్పగా? ఆ పరమః= ఆ ్రేష్టుడైన; సంయమి= ముని; అప్పటిమాటయ= ఇదివరకు చెప్పిన మాటే; ఆడినన్‌=ఐ అనగా; ఆ రాజు; లక్ష ఉగ్గడించెన్‌= చెప్పాడు; దానికిన్‌= దానికీ; తపస్విజఐ ముని; ముందటిపలుకు= ఇదివరకు మాటే; పలికినన్‌; అతండుజ= రాజు; కోటి; ఇమ్ము+అనియెన్‌; ఆ మాటకున్‌; ఆ మహాత్ముండు=జ ఆ మహాముని. తాత్సర్యం; ఆనతివ్వగా ఆ మాటలు విని ముని “న్యాయం తెలిసి వెల నిర్హయించ్చుము' అన్నాడు. రాజు పదివే లన్నాడు.' మునీ అదే మాటన్నాడు. రాజు లక్ష అన్నాడు. దానికీ ముని ముందటిమాటే అన్నాడు. మరలా రాజు కోటి అన్నాడు. అప్పుడు ఆ మహాముని.

క, తలవిసరి 'వెలందగంగ బో; యల కీ వలదయ్య!' యనిన నన్నరపతి 'వా రల కిల సగ మిచ్చెద' నని , పలికిన, నప్పలుకు ద్రోపు వడ ముని పల్కెన్‌, 270

ప్రతిపదార్హం: తల విసరి= తల విదలించి; వెలన్‌= ధరను; తగంగన్‌= తగునట్టు; బోయలకున్‌; ఈన్‌+వలదు+అయ్య!= ఇవ్వాలి

కదయ్యా! అనినన్‌; ఆ నరపతి= ఆ రాజు; వారలకున్‌; సగము; ఇలన్‌= రాజ్యాన్ని; ఇచ్చెదన్‌= ఇస్తాను; అని పలికినన్‌= అని చెప్పగా? ఆ పలుకున్‌= ఆ మాటలను; (త్రోపువడన్‌= (క్రిందగునట్టుగా; ముని; పల్కెన్‌.

ఆమశాసనికపర్వము - ద్వితియాశ్వానము 219 తాత్సర్యల: తలను కదలించి వెల సరిగా నిర్షయించుము" అన్నాడు ముని. రాజేమో తన రాజ్యంలో సగ మిస్తా నన్నాడు. దానినీ కాదని ముని.

ఆ. _ రాజు దనదు సకలరాజ్యంబు బోయల ; కిత్తు ననుడు నమ్మునీశ్వరుండు

నీవు మంత్రివరులు నెయ్యురు6 దలపోసి ।; యుచితమైన మూల్య మొసంగు' మనియె. 271 ప్రతిపదార్థం: రాజు; తనదు=జ తనయొక్క; సకలరాజ్యంబు= రాజ్యమంతా; బోయలకున్‌; ఇత్తున్‌= ఇస్తాము; అనుడున్‌= అనగా;

ఆ ముని+ఈశ్వరుండు= ఆ మునిగ్రేష్పుడు; నీవున్‌= నీవూ; మం్య్రులు= ఫచివులు; నెయ్యురున్‌= స్నేహితులూ; తలపోసి=

ఆలోచించి; ఉచితమైన= తగినదైన; మూల్యము= వెల; ఒసంగుము= ఇమ్ము; అనియెన్‌= అన్నాడు.

ఇ, తాత్పర్యం: రాజు తన రాజ్యమంతా ఇస్తా నన్నాడు. విని ముని “నీవూ నీ మంత్రులు స్నేహితులు అందరూ కలిసి ఆలోచించి తగినమూల్యం నిర్షయించండి' అన్నాడు.

వ, అనిన విని విషాదంబుతో నహుషుం డవులం జని సచివులుం దానును నింకనేః డని చింతిల్లుచున్న సమయంబున నయ్యెడకు గవిజాతుందను సంయమి సనుదెంచి వారలతో 'మీరు చింత విడువుండే నిమ్మునిపతి మూల్యంబు నిశ్చయించెద' ననుటయు నయ్యవనీవిభుం డప్పరివారం 'జం నాపత్సయోధి మునుంగకుండునట్లుగా నన్నుంగావవే యనుపలుకు పలికిన నతం దతని కిట్లనియె.

౭27 నా ; సచివులున్‌=

(ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌; విని; విషాదంబుతోన్‌= దుఃఖంతో; నహుషుండు; అవులన్‌+చని= అవతలకు వెళ్ళి తిన ఎలు”

మంత్రులను; తానునున్‌= తానూ; ఇంకన్‌+ఏమిచేయుంవాడను= ఇంకేమి. చేసేది: అని; చింతిల్లుచు, జ న నత క్‌

సమయంబునన్‌= ఉన్నవేళు ఆ+ఎడకున్‌= ఆ చోటికి; గవిజాతుండు= ఆ పేరుకల; సంయమి= ముని; ఇ టు స్‌ వారలతోన్‌= రాజా, మంత్రులతో; మీరు; చింత= దుఃఖం; విడువుండు= వదలిపెట్టండి; ఏనుజ= ఈ మునివ క్ట పేరంబు= వెలను; నిశ్చయించెదన్‌= నిర్ణయిస్తాను; అనుటయున్‌= అనటంతో; ఆ+అవనీ విభుండు= ఆ భూమికి క ద్రం లో మునుంగక

న సము(ద్రంలో; న్‌ రాజుతోపాటు వచ్చిన మంత్రులు మొదలగువారు; ఇంతటితోన్‌= ఇంతలో; ఆపత్పయోధిన్‌= ఆపద అన్ని క న న నగా; అతండుజ మునగక; ఉండునట్టుగాన్‌= ఉండేటట్లుగా; నన్నున్‌; కావవే= రక్షించే; అను పలుకు= అన్న మాట; పలికీనన= అనగా; గవిజాతుండు; అతనికిన్‌= రాజుతో; ఇట్లు; అనియెన్‌:

లా రించటం

తాత్పర్యం: అన్నాక విన్న రాజు కక్రుంగిపోయి దుఃఖంతో మంత్రులూ తానూ అవతలకు పోయి నయసన

ప్రారంభించగా అక్కడకు గవిజాతు డన్న ముని వచ్చి 'మీరు దుఃఖించవద్దు. నే నా ముని ఎల కాపాడవయాల

అనేసరికి రాజు తేరుకొని "నేనూ నా పరివారమూ ఈ ఆపద అనే సముద్రంలో మునిగిపోకుండా లీ

అని వేడుకొనగా అతడు రాజుతో అంటున్నాడు.

త * గోవునకు బ్రాహ్మణులకును గుల మొకండ , కమలజుయు రెండు దెజగులుగా నొనర్జి: జం హవికిం బూర్వంబు గారణ మఖిల మంత్ర ; ములకథిష్ట్థాన మపరంబు భూపవర్య!

ప్రతిపదార్థఠ: భూపవర్య[!= రాజ(శ్రేష్టుడా!; గోవునకున్‌= ఆవుకు; (బ్రాహ్మాణునకున్‌= పొరునకు; కులము= వర్ణం ఒకం గా ల

కమలజుండు= పద్మంలో పుట్టినవాడు బ్రహ్మ; రెండు తెజంగులుగాన్‌= రెండు విధాలుగా; ఒనర్చెన్‌= నిర్మించాడు; ల

హవిస్సునకు (యజ్ఞంలో వేసే వస్తువు: నేయి, పాలు మొదలగునవి); కారణము= హేతువు; పూర్వంబు= మొదలైన గోవు; అపరంబు=

రెండవది (బ్రాహ్మణుడు); అఖిలజ సమస్తమైన; మంత్రములకున్‌= వేదమంశత్రాలకు; అధిష్టానము= ఆధారం,

220 శ్రీనుదాంధ్ర మనవోభారతము తాత్పర్యం: రాజా! గోవూ, (బ్రాహ్మణు డొకటే కులం. కాకపోతే బ్రహ్మ రెండుగా సృష్టించాడు. మొదటిదైన గోవు హవిస్సుకు కారణం కాగా (పాలు, నెయ్యి ఇచ్చేది కనుక) రెండవదైన తత్త్వం (బ్రాహ్మణుడు సకల మం(త్రాలకూ ఆధారం. క. _ నివిధాగనూశ్రయం బగు । థఫవనీదేవునకు మూల్య మని వాక్తున్వన్‌ శివునకును గాదు ధరజీ ; ధవ! గోవుమ నట్టిదగుట దగు నది యొసంగన్‌.” 274 ప్రతిపదార్థం; వివిధ= అనేకములైన; ఆగమజ= వేదాలకు; ఆశ్రయంబు= ఆధారం; అగు= అయిన; అవనీ దేవునకున్‌= భూమిపైఉన్న దేవత - బ్రాహ్మణుడికి; మూల్యము= వెల ఇదిఅని; వాక్రువ్వవ్‌= చెప్పగా; శివువకును= శివుడికైనా; కాదు= చేతకాదు; ధరణీ1= భూమికి; ధవ= పతీ; గోవునున్‌= ఆవ్పకూడా; అట్టిది+అగుటన్‌= అట్లోంటిది కావటంవలన; ఒసంగన్‌= వెలగా ఇవ్వటానికి; అది= ఆవు; తగున్‌= తగును. తాత్చర్యల:; సర్వవేదాలకు మూలం (బ్రాహ్మణుడే కనుక ఆతడివెల నిర్ణయించటానికి శివుడికే శక్తి లేదు. గోవుకూడా అట్టాంటిదే కనుక దానినే వెలగా ఇవ్వటం న్యాయం.” తే. అనివం బ్రియమంది నృపతి సంయమి సమీప : మునకు వచ్చి నుహాభాగ! ననుం గృపార్థ్ర దృష్టి. జూడుము: భవదీయ దేహమునకు । నింత వెలోయన వచ్చునే యేరికైన? 275 ప్రతిపదార్థం: అన్నినన్‌= అంటే; ప్రియము= సంతోషం; అంది= పొంది; నృపతి= రాజా; సంయమి= ముని; సమీపమునకున్‌= దగ్గరకు వచ్చి; మహాభాగ1= మహానుభావుడా!; ననున్‌= నన్ను; కృపా+అ(ర్హ= దయతో తడిసిన; దృష్టిన్‌= చూపుతో; చూడుము: ఎరికిన్‌*ఐనన్‌= ఎవరికైనా? భవదీయ నీ; దేహమునకున్‌= ఒడలికి; ఇంత వెల; అనన్‌ వచ్చునే?= అనవీబున్నదా? తాత్పర్యం: గవిజాతు డట్ట్లా వెల నిర్హ్ణయించేసరికి రాజు సంతోషించి చ్యవనుడిని సమీపించి, 'మవాత్మా! నన్ను కనికరించుము.*నీ శరీరం వెల ఇంతని ఎవరు నిర్హయించగలరు? ఈ _ మునినాథ! గోవు నిచ్చెద , ననవుడు వికచముఖుః డేగుచు 'బముకుణ మూల్యం బున పంప్రీతిం బొందితి' ; నని భృగుకులముఖ్యుం డిట్టు లమ వహుషునితోమ్‌. 276 ధ్రతివదార్థం: మంనినాథకూ మునులలో (్రీష్టుడా!; గోవున్‌= అవును; ఇచ్చెదన్‌; అనవుడున్‌! భృగుకుల ముఖ్యుండు= భృగుకులంలో గొప్పవాడు చ్యవమడు; వికచ= విప్పారిన; ముఖుండు= ముఖం కలవాడు: అగుచున్‌= అవుతూ; అనుగుణజ తగివ; మూల్యంబువన్‌= వెలతో; సంట్రీతిన్‌= చక్కని ప్రీతిని, విండుగా ఆవందం; పాందెతిన్‌: అని= అంటూ; నహుషువితోవ్‌= రాజుతో; ఇట్టులు= ఈ విధంగా: అననున్‌= ఆంటున్నాడు. తాత్పర్యం: మునినాథ! గోవు నిస్తా' ననేసరికి సంతోషంతో వికసించిన ముఖంతో భార్గవకులనాథుడైన చ్యవనుడు రాజుతో “నీ వెలకు సంతోషించా' నంటూ ఇంకా ఇట్లా అంటున్నాడు. క. '*గో వగ్ని మయ మమృుతమయ , మో వసుధాధీశ! వినుము హోమ విధాన శ్రీవాహిని, నిచ్చెన త్రిద ; శావాసంబునకుం బూజ్య మమరుల కైనన్‌.” 277 (ప్రతిపదార్థంగఓ వసుధా+అధీశ= ఓయీ రాజా! (వసుధ= రత్నగర్భ, భూదేవికి; అధి+ఈశుండుూ భర్తు; గొవుఐ గోవంటే; అగ్బిమయము= అగ్గి స్వరూపం; అమృతమయముణ అమృత స్వరూపం; విమము= రహస్యం ఛెస్టుతున్నాను జాగ్రత్తగా విమము; పోమ విధాన

ఆమశాషనికపర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 221. హామం చేసే పద్ధతికి (అగ్నితో హవిస్సులను అర్పించే విధానానికి); (శ్రీ= పవిత్రమైన; వాహిని= మార్గం లేదా నది; క్రిదశః= దేవతల; ఆవాసంబునకున్‌= నివాసమైన స్వర్గానికి; నిచ్చెన=ఐ మెట్టు? అమరులకున్‌+ఐనన్‌= దేవతలకైనాః పూజ్యము= పూజించ తగింది. తాత్సర్యం: రాజా! ఆవంటే ఏమనుకున్నావు? జాగ్రత్తగా వినుము. గోవు అగ్నిమయం. అమృతమయం. యజ్ఞవిధానానికి పవిత్రమైన నది - మార్గం. దేవతలకు నివాసమైన స్వర్గానికి వేసిన నిచ్చెన. దేవతల కైనా పూజ్యమే.” విశేషం: ఈ పద్యం తిక్కనగారి శైలికి పరాకాష్ట ఆయన మహేతిహాస శైలి (50011006 50/1ల)కి ప్రతీక.

నన్నయగారి శైలి మధురం. కవిబ్రహ్మశైలి విచిత్రమైనది. ముదిటది స్త్రీ సౌందర్యం వంటిది. ఇది పురుష గాంభీర్యం. క్షాత్ర శైలి. ఇది భావిస్తేనే తెలుస్తుంది. ఆది వినగానే తెలిసేది. ప్రాసస్టానం మీద ఒక ఊనిక పెట్టి పద్యం చదువుకొనాలి. పూర్వకాలం పద్యం పౌరాణికులు పాడేవారు ఆదొక కళ, (శ్రావ్యంగా ఆలపించటం ఓక కళగా పౌరాణికుడు అభ్యసించాడు. జానవద కళాకారులవలెనే లోకంలోకి జనమధ్యలోకి పురాణ విద్యను ప్రచారం చేసినవాడు పౌరాణికుడు. అతడికి తెలిసినవిద్య ఈ పద్యం పాడే విద్య, అదాక అభినయ విశేషం. ఏ మాటను నొక్కి చదవాలి. ఏది తేల్చి చదవాలి. యతి, ప్రాస అంటే ఏమిటి? - ఈ రచనా కళ తెలిస్తే అప్పుడు శైలి తెలిసినట్టు, గో - వన్ని -గో అన్న అక్షరాన్ని దీర్హంగా సాగదీసి చదివి వ -ను తేల్చి దానిబరువు నంతా -గ్షి - మీద పడేటట్టు చదవాలి. మయమో - మరలా మో. మీవ దీర్హం, మోను - సాగదీసి చదవాలి - శ్రీ నీ అట్లాగే త్రిద -ను తేల్చి - “శా”ను సాగదీసి నొక్కుతూ చదివితే ఆవు - గొప్పతనం తెలుస్తుంది. పద్యరచనతో శైలిని సృష్టించటం తిక్కన మార్గం. నన్నయగారి శబ్దమే మధురం అల్లికా మధురమే. ఇది అలా కాదు. నన్నయగారి పద్యం అజంతా చిత్రం. తిక్కన్నగారి పద్యం ఎలిఫెంటా గుహలలోని (త్రిమూర్తి శివవి[గ్రహం. ఇది బరువుతో భూమిలోకి దిగిపోయింది. అది గాలిలో ఎగిరిపోతుంది. అన్ని - అమృత - హోమ వంటి శబ్దాలన్నీ వేదంలోవి వేదవిద్యలోనివి. జగత్తును అగ్నిహోమాత్మక అంటారు. ఉష్ష - శీతశక్తుల ద్వంద్వ సమ్మేళనమే జగత్తు. 1. శేయింబవళ్ళు; 2. స్త్రీ పురుషులు; 3. రాజు (ప్రజా; 4ఉ. గురువూ శిష్యుడు; 5. మనిషి దైవం: 6. భూమి ఆకాళం - ఇట్టా ద్వంద్వం విరుద్దాంశాల సమన్వయం,

కాలసూ(త్రం, 2 గృహస్థాశ్రమం; 3. రాష్ట్రవ్యవస్థ 4. విద్యావ్యవస్త్రః 5. దేవ స్వరూపం. మతవ్యవస్థ్ర - ఇట్లా ద్వంద్వ శక్తుల సమ్మేళనమే జగత్తు. దానినే సూర్యుడు చంద్రుడు= ఉష్మశీతశక్తులంటుంది వేదం. అగ్ని=ఐ పురుష - ఉష్షశక్తి: పోను= చంద్రుడు - స్రీ - శీత శక్తి కనుక గోవంటే ఈ రెండు శక్తుల సమ్మేళనం, ఇందుకే గోవు నారాధించటం ఆర్య సంస్కృతిలో ప్రధానాంశ మైనది, ఈ ప్రాచీన వైదిక సంప్రదాయం తెలిసిన మహాకవి కనుక కవిబ్రహ్మ ఇంత అద్భుతమైన పద్యం (వ్రాయగలిగాడు. చ. అని యిటు లేర్పడం బలికి, 'యా తలం పెంతయు మేలు; గోవు ని మ్మనఘచరిత్ర! యన్న విభుండట్టుల చేసిన, బోయ లప్లు నె మ్మనములు, మోద మంద గరిమంబున భార్గవుం జేరోమమ్ము గ న్లొనినది యాదిగాం గరుణ గూరెద వొక్కటి విన్ననింతుమే?” 278 ప్రతిపదార్థం: ఆని; ఇటులు; ఏర్పడన్‌= స్పష్టంగా; పలికి; ఆ తలయంపు= ఆ ఆలో చన; ఎంతయున్‌= మిక్కిలి; మేలు= మంచిది; గోవునుజ అవును; ఇమ్ము; అనఘ।1= పాపంలేని; చరిత్ర!= శీలం కలవాడా! అన్నన్‌= అనగా; విభుండు= రాజు; అట్టుల= అట్టే; చేసినన్‌= చేయగా; బోయలు; అప్పు; నెట+మనములు= నిండు మనస్సులు; మోదము= సంతోషం; అందన్‌= పొందగా; గరిమంబునన్‌= గౌరవంతో; భార్గవున్‌= చ్యవనుడిని; చేరి= సమీపించి; మమ్మున్‌; కన్లానిన+అది= చూచిన; అదిగాన్‌= మొదలుగా; కరుణన్‌= దయను; కూరెదవుజఐ నింపుతావు; ఒక్కటి; విన్నవింతుమే?= మనవి చేసికొందుమే?.

222 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తాత్సర్యం: అని ఈ విధంగా చెప్పి 'ఆ ఆలోచన మంచిది. పుణ్మాత్ముడా! గోవు నర్పించుము' అని అనేసరికి రాజా అట్లాగే చేశాడు. బోయ లప్పుడు నిండు మనస్సులు సంతోషించగా గౌరవంతో మునిని సమీపించి మమ్ము చూచిన దాదిగా దయను వర్షిస్తున్నావు. ఒక్కటి విన్నవించుకొంటాము (నీవు అనుమతిస్తే.” క. _ అని ప్రీతిం బలికి, యమ్ముని ।; యనుజ్ఞం గొని, 'మమ్ము. గావు మక్కటికమునం

గొనవయ్య! గోవు మాచే' । నన విని మొగమూట మనము నార్జతం బెనుపన్‌. 279 ప్రతిపదార్థం: అని; ప్రీతిన్‌= ప్రేమతో; పలికి; ఆ ముని; అనుజ్జన్‌= అనుమతిని; కొని= తీసికొని; నుమ్మున్‌; అక్కటికమునన్‌= దయతో; కావుముజ కాపాడుము; మాచేన్‌= మానుండి; గోవున్‌= ఆవును; కొనవయ్య!= తీసికొనవయ్యా!; అనన్‌; విని; మొగమాటజ మొగమాటయు; మనమున్‌= మనస్సును; ఆర్రతన్‌= కరిగిపోవట్రం; పెనుపన్‌= పెంచగా. తాత్పర్యం: అని ప్రీతితో చెప్పి ఆ ముని అనుజ్ఞతో 'మమ్ములను రక్షించుము. దయతో ఆ గోవును నీవే మానుండి తీసికొనవయ్యా!' అని బోయలు వేడగా మొగమాటతో మనస్సు (ద్రవించి పోగా. తః వేండికొనినట్టి కృపణుపై, వాండి చూడి; యరయ నాశీవిషము చూపుసట్ల కాన

చేయం బ్రార్ధనా భంగంబు, మీ యభీష్ట । మాచరించెద నని గోవు నతండు కొనియె. 280 ప్రతిపదార్థం: వేడికొనిన+అట్టి= ప్రార్ధించినట్టి; కృపణు పైన్‌= బోయపై; వాండి చూడ్కి= నిశితమైన చూపు; అరయన్‌= విచారించగా; ఆశీవిషము= పాము (కోరలలో విషమున్నది); చూపునట్ల= చూపు వంటిదే; కానన్‌= కావునన్‌? (ప్రార్ధనాభంగంబున్‌= ప్రార్ధనను నాశనం చేయటం; చేయన్‌= చేయను; మీ; అభి+ఇష్టముజ కోరికను; ఆచరించెదను= అనుసరిస్తాను: అని; గోవునున్‌= ఆవును; అతండు= చ్యవనుడు; కొనియెన్‌= తీసికొన్నాడు. తాత్పర్యం: వేడుకొన్నవారిపై కారిన్యం వహించటం పాము కాటువేయటంవంటిది. కనుక మీ (ప్రార్ధనను మన్నిస్తాను. భగ్నం చేయను “మీరు కోరినట్టే గోవును (గ్రహిస్తా'నని తీసికొన్నాడు. విశేషం: బోయలు అమాయకులు, కల్దాకపటం తెలియనివారు. కనుక ముని తమపై చూపిన జాలికి తల్లడిల్లిపోయి తమకు రాజు ఇచ్చిన ఆవు నాయనకే ఇవ్వటం - వారి అమాయక (క్రేమను చూచి ముని కరిగిపోయి ఆవును (గ్రహించటం - రెండు విషయాలు చాలా అందంగా చిత్రించబడ్డాయి. బహుశా ఆనాటి మానవుడు దయగలవాడు, అమాయకుడు. ఆనాటి మనిషికి మనస్సు లేదు. హృదయం తప్ప, నేటిమనిషికి హృదయం లేదు మనస్సు తప్ప. కృత్రిమంగా మాట్టాడటం వాడికి తెలియదు. ఈనాటి మనిషిలో ఆవాటి ఆ|ర్టత, స్నేహం, ప్రేమ లుష్తమై పోయాయి - అని శాస్త్రవేత్త లంటారు. వ. కొని యంత నిలువక. 281 ప్రతిపదార్థం: కొని= (గ్రహించి; అంతన్‌= అంతటితో; నిలువకజ ఆగక. తాత్పర్యం: తీసికొని అంతటితో ఆగక, తే. దర్శనప్రీతి వారిపైం దగుల, మీల। వలని యర్షిలి మనమున దళముకొనంగ,

మీరు మీలును, సమ్మోదమార దివికి ; నేంయండని పల్కె భార్గవుం డెల్ల వినంగ. 282 ప్రతిపదార్థం: దర్శనప్రీతిఐ చూడటంవలన ఏర్పడిన స్నేహం; వారిపైన్‌= బోయలపై; తగులన్‌= నాటుకొనగా; మీలవలని= చేపల మీదున్న; అర్మిలి= (ప్రేమ; మనమునన్‌ఐ మనస్సులో; దళము కొనంగన్‌= దట్టం కాగా; మీరున్‌= బోయలు; మీలునున్‌= చేపలును;

ఆమళశొసనికపర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 223 సమ్మోదము= సంతోషం; ఆరన్‌= విచ్చుకొనగా; దివికిన్‌= స్వర్గానికి; ఏగుండు= పొండు:; అని; ఎల్లన్‌= అందరూ; వినంగన్‌= వినేటట్టు; భార్గవుండు= భృగువంశమౌని; పల్కెన్‌= అన్నాడు. తాత్సర్యల: చూడటంవలన కలిగే ప్రేమ బోయలపై నాటుకొనగా, చేపలపై నున్న (ప్రేమ దట్టం కాగా, బోయలతో ముని అన్నాడు అందరూ వినేటట్టుగా “మీరూ, చేపలూ స్వర్గానికి పోదురు గాక! అని. విశేషం: ఇది వరం తప్ప శాపం కాదు. అకృత్రిమమైన స్వచ్చమైన హృదయం కలవారికి మాటలోని స్వచ్చత బుజుత్వం, నిజాయితీ తెలుస్తాయి. కృత్రిమమైన మనస్సు కలవాడు పప్రతిమాటకూ వ(క్రభాస్త్యం చెప్పుకొంటాడు. ఇదే నేటి మనిషి లక్షణ మని పైన చెప్పబడింది కదా! ఆ దృష్టితో చూస్తే 'ముని బోయలను చావగొట్టా డనవచ్చును. 'ఆశ్రమవాసపర్వం ద్వితీయాశ్వాసంలో ధృతరా(ఘ్ష్రుడికి వ్యాసుడు చనిపోయిన వారిని చూపించిన ఘట్టముంది. కొందరు ఆధునిక పండితులు దీనిని వివరిస్తూ వ్యాసుడు వారిని గంగలో త్రోసి చంపిం చాడని చెప్పారు. ఇదే హేతువాద దృష్టి అన్నారు. కాబట్టి శబ్దానికున్న బుజువైన అర్ధమేదో దాన్ని చెప్పటం వ్యాఖ్యానం తప్పు వక్ర వివరణం కాదు.

వ _పలికివం దత్‌క్షణంబ. 283 తాత్సర్యం: పలికిన వెంటనే.

తే. మీనములుం దారుం దనువుల తోన నెగసి ! నాకలోకంబునకుం బోవ, నహుష నృపతి

సపరివారంబు గాంగ నాశ్చర్య పూర ; మగ్న మానసుం దయి యుండె మానవేంద్ర! 284

ప్రతిపదార్థల: మానవ+ఇంద్ర[= మానవలోకానికి రాజైనవాడా!.; మీనములున్‌= చేపలును; తారున్‌= తాము, బోయలును; తనువులతోనన్‌= శరీరాలతోపాటుగా; ఎగసి= ఎగిరి; నాక లోకంబునకున్‌= స్వర్గలోకానికి: పోవన్‌= పోగా; నహుష నృపతిం నహుష చ(క్రవర్తి; సపరివారంబుగాన్‌= పరివారంతోపాటుగా; ఆళ్చర్యపూర= ఆశ్చర్య (ప్రవాహంలో; మగ్నవ= మునిగిన; మానసుండు+అయి= తొత్పర్యం: చేపలు, బోయలు శరీరాలతో పైకి ఎగిరి స్వర్గానికి పోయారు. చూచిన రాజు, పరివారంతోసాటుగా ఆశ్చర్య సముద్రంలో మునిగిపోయాడు.

విశేషం: న+అ+కంజ= నాకం; కం= సంతోషం; అకం= దుఃఖం - సంతోషం లేకపోనటం; న+అకం= దుఃఖంలేనిది - ఆనంద నిలయం.

వు అప్పుడు 285 తొత్చర్యం: ఆ సమయంలో.

క చ్యవనుడు, గవిజాతుయ, న । య్యవనీశ్వరుం బిల్టి 'వరము లడుగుము రెం డీం

దివిరితి'మనుడు నతండు 'మీ । యవిరళ సంప్రీతికంటె నర్థము గలదే!" 286

ప్రతిపదార్థం: చ్యవనుండు= భార్గవుడు; గవిజాతుండున్‌= ఆ పేరుగల మునియు (గవి= అవుకు; జాతుండు= పుట్టినవాడు- గోసంతానం కనుకనే గోమాహాత్మ్యం చెప్పాడు చూ,పై, 273 - 274 పద్యాలు); ఆ+అవనీ+ఈశ్వరున్‌= ఆ భూమిపతిని; ఫిల్చి= పిలిచి; వరములుజ అను[గ్రహరూపంగా; అడుగుము; రెండున్‌= రెంటిని; ఈన్‌= ఇవ్వటానికి; తివిరితిమి= పూనుకొన్నాము; అనవుడున్‌= అనగా; అతండు= రాజు; మీ= మీయొక్క; అవిరళ= ఎడతెగని; (విరళము= పలుచగా - దూరంగా; న= లేనిది, దట్టంగా?) సం(ప్రీతిఐ కంటెన్‌ మంచి ప్రేమ కంటె, అర్థము= (ప్రయోజనం; వరం; కలదే?= ఉన్నదా?

224 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తాత్సర్యం: ఇద్దరు మునులు రాజుతో అన్నారు. * రెండు వరాలనివ్వాలనుకున్నాం. శోరుకొ' మ్మంటే రాజన్నాడు 'మీకు నాపై నున్న ప్రేమకంటె కావలసిన దేమున్నది. (కోరదగిన దేమున్నది).” తే. అనిన విని, యగ్గలం బైన యాదరమున । వారు ధర్మపరత్వంబు వాసవాభ వైభవము నయ్యెడుమ నీకు వంశపావ । నాత్మ” యనుచు, నంతర్హికు లైరి వత్స! 287 ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌; విన; వారు; అగ్గలంబు+ఐన= ఎక్కువైన; అదరమునన్‌= (్రేముతో; నీకున్‌; వంశపావన+ఆత్మ[!= వంశంలో ఉన్నతాత్ముడైనవాడా!; ధర్మపరత్వంబు= ధర్మబుద్ధి; వాసవ+ఆభజి వాసవుడివంటి; వైభవము= ఐళ్వర్యం; అయ్యెడుము= కలుగుగాక!; అనుచున్‌= అంటూనే; అంతర్జితులుఇ అంతర్జానం: ఐరి= అయ్యారు; వత్స!= నాయనా! తాత్పర్యం: అనేసరికి అధికమైన ఆదరంతో వారిద్దరూ రాజానాశీర్వదించారు. 'వంశోద్దారకా! నీకు ధర్మపరాయణత్వం, ఇంద్రుడివంటి ఐశ్వర్యం కలుగుగాక! అంటూ అంతర్జానమయ్యారు. క. మది వద్భుతంబుం బ్రమదముం బొదలంగ నమ్మునుల మహిమ బొగడుచుం జనియెం దదనంతరంబ పతి నిజ; సదనమునకు నెల్ల జనులు సమ్మద మందన్‌. 288 శే ప్రతిపదార్థం: మదిన్‌= మనస్సులో; అద్భుతంబు= ఆశ్చర్యం ('ప్రమదమున్‌= సంతోషం; పొదలంగన్‌= కలుగగా; ఆ+మునుల; మహిమన్‌= మాహాత్మ్యమును; పొగడుచున్‌= స్తుతిస్తూ; తత్‌+అనంతరంబ= ఆ తరువాత; ఎల్లన్‌జనులు= జనులంతా; సమ్మదము= సంతోషం; అందన్‌= పొందగా; పతి= రాజు; నిజజ తన; సదనమునకున్‌= సౌధానికి - మేడకు; చనియెన్‌= వెళ్ళాడు. తాత్పర్యం: రాజు మనస్సులో ఆశ్చర్యం, సంతోషం ముప్పిరికొనగా ఆ మునుల మాహాత్మ్యం స్తుతిస్తూ జనులంతా ఆనందిస్తుండగా తన సౌధానికి పోయాడు, వు అని చెప్పి భీష్ముండు. 289 తాత్పర్యం: అని భీష్ముడు కథను వివరించి. క. _ వినిపించితి సంవాసం । బున దర్శనమునను€ జిత్తమున నధిక స్నే హ నిరూఢి గల్గుటయు గో । వునందు గల గౌరవము. జెవుల కింపెసంగన్‌. 290 ప్రతిపదార్థం: సంవాసంబునన్‌= కలిసి జీవించటంవలన; ధర్శనముననున్‌= చూడటంవలన; చిత్తమునన్‌= మనస్సులో; అధికజ= మిక్కిలి; "స్నేహ నిరూఢి= స్నేహ దృఢత్వం; కల్గుటయున్‌= కలుగుట; గోవునందున్‌= గోవుపై; కల; గౌరవముజ= గురుత్వ భావం; గొప్పదనం; చెవులకున్‌; ఇంపుఐ ఆనందం; ఎసంగన్‌= అతిశయం కాగా; వినిపించితిన్‌=ఐ వినిపించాను. తాత్పర్యం: కలిసిమెలిసి బ్రతకటంవలన, దర్శనంవలన మనస్సులో స్నేహం నాటుకొనటం, ఆవుల గొప్పతనం చెవుల కింపుగా వినిపించాను, " చ్యవన కుశిక పంనాదంబమ వితిహాసము (సం. 13-52-1) వ అనిన విని యక్కురువంశవర్యుం, డా ధర్మధుర్యునితో, 'నాకు నొక్కటి వినుటకుం గుతూహలం బెప్పుడుం జనియించుటయు, నుత్తమ క్షత్రియత్వ మహోష్మంబైన కుశిక కులంబునం బరమ బ్రాహ్మణ్యవిశ్రుతుం డైన విశ్వామిత్రుం డుదయించుటయును, నది యెట్లొకో? అనుచుండుదుందొల్లియుంగొంత వింటి; నిస్పంశయంబు

ఆనుశాసనికపర్వము - ద్వితీియాశ్వానము 225 గాదు; మహాత్నా. మదీయచిత్తాయత్తంబుగా నత్తెలం గెటింగింపవే! యనుటయు నయ్యనిమిషనవీ నందనుండు గుంతీనందనాగ్రజుతోదడం '“జ్యవనకుశిక సంవాదంబను నితిహాసంబు వినుము. దాన భవత్సంశయంబు వాయు; చ్యవనుందు నిజవంశంబునకుం గుశిక కులంబు కారణంబుగా సంకరంబు గలుగం గలయది అని యెజింగి యక్కుశిక కులంబునకు నుత్వాతం బాపొదింపంగోరి కుశిక భూపాలు పాలికిం జనిన నతండు. 291

ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌ విని ఆ+కురువంశ వర్యుండు= ఆ కురువంశా శ్రేస్టుడు ధర్మరాజు" ఆ ధర్మధుర్యునితోన్‌= ధర్మవేత్తతో; నాకున్‌ ఒక్కటి వినుటకున్‌ ; కుతూహలంబు:= కోరిక; ఉదాత్త= ఉన్నతమగు' (బ్రాహ్య్వనిధి= టబ్రాహ్య్వాశిక్తికి, (బాహ్మాణమాహాత్యానికి నిధి ఆయిన; భార్గవ+అన్వయంబునన్‌= భార్గవ వంశంలో; చిత్రతరజ మిక్కిలి అద్బుతమైన" గోత్ర; చరిత్రుండు= చరిత్రి కలవాడు" అగుపరశురాముండు" ఉత్తమ= ఉత్కుష్టు జనియుంచుటయున్‌' క్షత్రియత్వ= క్షా" మహా+ఊష్మంబు= గొప్ప నిప్పు (వేడి) గల; కుశిక కులంబునన్‌= కురిక వంశంలో*' పరను (బ్రాహ్మాణ్య విశ్రుతుండు= (బ్రాహ్మణశక్తితో ప్రఖ్యాతుడు: ఐన విశ్వాముత్రుండు ఉదయించుటయు: అది ఎట్టు+ఒకో1!= అదెట్టా సాధ్యం1; అనుచుండును; తొల్లియున్‌= పూర్వంకూడా; కొంత+వింటిన్‌; ఎజింగింపవే అఆనుటయు; నిస్పంశయంబు కాదు= సందేహం తీరదు; మదీయజ నా; చిత్త+ఆయత్తంబుగాన్‌= మనస్సుకు హత్తుక్షానేటట్టు: ఆ+తెజంగు= ఆ విషయం; ఆ+అనిమిష నదీనందనుండు= ఆ దేవతానది అయిన గంగ కొడుకు" కుంతీనందన+అ(గ్రజుతోడన్‌= కుంతికొడుకులలో పెద్దవాడైన ధర్మరాజుతో, చ్యవనకుశిక సంవాదంబు+ అను ఇతిహాసంబు: వినుము, దీనన్‌; భవత్‌= నీ" సంశయంబు= సందేహం; పాయున్‌= తొలగిపోయింది; చ్యవనుండు; నిజ= తన; సంకరంబువ సాంకర్యం; ఉత్సాతంబుజ విపత్తు; ఆపాదింపన్‌= కలిగింపగా; భూపాలు= భూమికి పాలకుని, వంశంబునన్‌= వంశంలో, కలుగన్‌+కలయిది అని ఎజింగి ఆ+కుశికముంంబునకున్‌ = ఆ కుశివనంశానికి. క్షత్రియశీలం కల పరశురాము డెట్టా జన్మించాడు? మహోత్తమమైన కాతశక్తితలో మండే కుశికవంశంలో బ్రాహ్మణ ౮ ఆన అప తేజస్సు కల విశ్వామి(త్రు డెట్టా పుట్టాడు? ఇదివరకు కొంత విన్నాను. కొని సంశయం తిరలేదు. కనుక నా మనస్సున సి కి ఆపద సందేహం తీరుతుంది. చ్యవనుడు కుశికుడివలన తన వంశం సంకఠ మౌతుందని తెలిసికొని ఆ కులాని నాపొదించా లనుకొని కుళికుడి దగ్గరకు పోయి. విశేషం: ఇదివరకు విన్నాను. అన్నమాట చాలా నేర్పుగా అన్నాడు. ఎందుకంటే ఈ కధలు పూర్వపర్వాలలో వచ్చాయి కనుక. కు భార్యా సహితముగా న । య్యార్య వరుని కనుగుణంపు టర్టన విధివ 292 చ్చర్యాపూర్వముగ వినయ । ధుర్యత వెలయంగం జేసి దోహల మమరన్‌. ; ఎలింపున తగన, ప్రతిపదార్థం: భార్యాసహితముగాన్‌= భార్యతోపాటుగా; ఆ+ఆర్యవరునికిన్‌= ఆ పూజనీయులలో (శ్రేష్టుడికి; అనుుుణంపుా ల ; = వినయభారం; అర్భనన్‌= పూజను; విధివత్‌= శాస్తానుగుణమైన; చర్యాపూర్వముగన్‌= చేష్టా పూర్వకంగా; వినయ ధుర్యత భా వెలయంగన్‌= ప్రకాశించేటట్టు; దోహలము= విస్తారంగా; అమరన్‌ చేసెన్‌= అమరే టట్టు చేశాడు. తొత్చర్యం: కుశికుడు భార్యతో కలిసి ఆ మునివరునకు శాస్త్రం చెప్పిన పద్దతిగా వినయంతో విసృతంగా పూజలు చేశాడు.

226 శ్రీమదాంధ్ర మవోభారతము విశేషం: అర్వుడు= పూజింపదగినవాడన్న ఆర్ధంలోనే (ప్రాచీన (గ్రంధాలలో ఉన్నది, కాని నేడు చరిత్ర కారులు ద్రావిడ జాతిని అణగద్రాక్కి అర్యులెక్కడ నుండో కొన్నివేల ఏళ్ళక్రితం భారతదేశానికి వచ్చారని చెప్పుతున్నారు. ఈ దేశాన్ని అప్పటికే పాలించేవారు 'ద్రావిడజాతి అని వీళ్ళవాదన. కానీ వేదంలో ఎక్కడా ఈ అర్హంలో లేదని పండితు లంటున్నారు. క. పూజితునిం జేసి, యతనికి । రాజవరుం డిట్టులనియె 'రాజ్య విభుత్వ బ్రాజిష్ణుండవై భృత్యుని ।; యోజను నను నడపి యేలు ముర్వి మునీంద్రా! 293 ప్రతిపదార్థం: పూజితునిన్‌+చేసి=ఐ పూజించి (పూజించబడిన వాడినిగ్గా చేసి); అతనికిన్‌=ఐ అతడితో; రాజవరుండు= రాజ(్రేషుడు; ఇట్టులు; అనియెన్‌; మునీంధద్రా!= ముని శ్రేష్టా!; రాజ్యవిభుత్వ= రాజ్య సంబంధమైన ప్రభు భావంతో (రాజత్వంతో); (బ్రాజిష్టుండవు+ఐ= ప్రకాఠించేవాడివై; ననున్‌= నన్ను; భృత్యుని= సేవకుని; ఓజను= వలె; నడపే= నియోగించి ; ఉర్వి ఏలుము= రాజ్యం పాలించుము. తాత్సర్యం: మునీంద్రుడిని పూజించి రాజేంద్రు డతనితో అన్నాడు. 'మునీంద్రా! నీవు రాజ ఐళ్వర్యంతో వెలుగొందుతూ నన్ను నీ సేవకుడిగా చేసికొని ఈ రాజ్యాన్ని పాలించుము. క్ర ఏనును, భార్యయు, బంధులు, । నానా జనసహితముగం సనాథతం గని య ట్లైనం బెంపుం బొరయం । గా నిలకుం బ్రమోద మొందం గైకొను మమ్మ్యున్‌. 294 ప్రతిపదొర్హణ: వనునున్‌= నేనూ; భార్యయున్‌= భార్యా! బంధులున్‌= చుట్టాలూ; నానా జనసహితముగన్‌= అనేకులతో పాటుగా; సనాథతన్‌+కని=సభరృృకత్వమునుపాంది; ఇలకున్‌= నేలకు (రాజ్యానికి; అట్టు; అయినన్‌= అయితే; పెంపున్‌= శుభం, అభివృద్ది? పొరయంగాన్‌= కలుగగా; ప్రమోదముజ సంతోషం; ఒందన్‌= పొందేటట్టుగా; మమ్మున్‌; కైకొనుము= స్వీకరించుము. తాత్పర్యం; నేనూ, నా భార్య, చుట్టాలు, పక్కాలు అంతా నిన్ను రాజుగా అంగీకరించి సేవిస్తాం. రాజ్యానికి శుభాభివృద్ధి కలిగేటట్లు మమ్ములను స్వీకరించుము.” చు అన విని, యమ్ముని ప్రవరుం డాతని కిట్లను “రాజ్యకాంక్ష నా మనమున లేదు, సద్రృతము, మానిత వృత్తిం జరించువాండ నై జనవర! వచ్చినాండం బరిచారము నీవును నీదు పత్నియున్‌ గొవకొని చేయం గావలయుం గోరిక యింతియ తీర్పు మోపినన్‌.” 295 ప్రతిపదార్థం: అనన్‌= అనగా; విని; అఆ ముని=జ మునులలో; ప్రవరుండువ (శ్రేష్టుడు; ఆతనికిన్‌=ఐ రాజుతో; ఇట్టుః అనున్‌; జనవర! మానవనాధా[; నా మనమునన్‌= నా మనస్సులో; రాజ్యకాంక్షవ= రాజ్యంమీద కోరిక; లేదు; మానిత= గౌరవించ దగ్గ; వృత్తిన్‌= (ప్రవర్తనతో; సత్‌*వ్రతముజ మంచి (వ్రతం; చరించువాడనై; ఆచరించేవాడనై; వచ్చినాండన్‌= వచ్చాను; నీవునున్‌= నీవూ; నీదు= వీ పత్నియున్‌= భార్యా; గొనకొని= పూనుకొని; పరిచారము= సేవ చేయం గావలయున్‌=జ చేయాలి; ఇంతియజ= ఇంతే; కోరిక నా అభిలాష; ఓపినన్‌= ఓపిక ఉంటే; తీర్పుము= చెల్లించుము, తాత్సర్యఆ: అంతా విని మునీం[ద్రు డన్నాడు: 'రాజా! నాకు రొజ్యమేలాలన్న కోరిక ఏకోశానా లేదు. నేను ఒక (వ్రతాన్ని పూని దానిని చెల్లించుకొనటానికై తిరుగుతున్నాను. నీకు ఓపిక ఉంటే నీవూ నీ భార్యా! బంధువులూ నాకు సేవ చేస్తే చాలు. నా కోరిక ఇంతే'. వు అనిన విని యా దంపతులు ముదంబునం బొదలి 'యట్ల చేయువారమనిరి; తదనంతరంబ. 296

ఆనుళశాసనికపర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 227 ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌ విని= అనటం విని; ఆ దంపతులు= రాజూ రాణీ; ముదంబునన్‌= సంతోషంతో; పొదలి= వర్పిల్లి, అతిశయించి; అట్ట అట్టే చేయువారముజ చేస్తాము; అనిరి= అన్నారు; తత్‌= దానికి; అనంతరంబ= తరువాత. తాత్పర్యం: అనగా విని ఆ దంపతులు సంతోషించి 'అట్లాగే చేస్తా' మన్నారు. ఆ తరువాత.

క. _ అమ్ముని నభ్యంతర సద । నమ్మునకుం గొని విభుండు నాతియు. దానున్‌, సమ్మోదమ్మునం జని, హృ । ద్యమ్మగు, నొకచోటు సూపి యాతని తోడన్‌. 297 (ప్రతిపదార్థం: ఆ+మునిన్‌= చ్యవన మహర్షిని; అభ్యంతర= లోపలి; సదనమ్మునకున్‌= ఇంట్లోకి, అంతఃపురానికి; కొని= తీసికొని; విభుండు= రాజు; నాతియున్‌= స్త్రీ (రాణి); తానున్‌= (రాజు) తాను; సమ్మోదమ్మునన్‌= సంతోషంతో; చని= పోయి; హృద్యమ్ము+అగు= అందమైన; ఒకచోటు= ఒక స్థలం; చూపి; అతనితోడన్‌= మునితో. తొత్పర్యం: ఆ మునిని అంతఃపురానికి తీసికొనిపోయి రాజూ రాణీ సంతోషంతో ఆయన కొక అందమైన నివాసం చూపించి ఆ మునితో. ॥ ఆ. “అనఘ! యిచట నుండుమని పల్కి మృదులత : ల్పంబు నంచితాసనంబు నచట బెట్టం బనిచి యేము ప్రీతి నొనర్చైద ।; మిష్టభంగిం బనువు డెద్దియైన' 298 ప్రతిపదార్థం: అనఘ![= పాపం లేనివాడా! స్వామీ! ఇచటన్‌= ఈ చోట; ఉండుము; అని; పల్కి= చెప్పి; మృదుల= మెత్తని; తల్పంబు= శయ్య; ఆసనంబు= కుర్చీ; అచటన్‌= అక్కడ; పెట్టన్‌= పెట్టమని; పంచి= ఆజ్ఞాపించి; ఏము=జ మేమిద్దరం; ప్రీతిన్‌= 'ప్రేనుతో; ఒనర్చెదము= సేవిస్తాము; ఇష్టభంగిన్‌= నీకిష్టమైన విధంగా; ఎద్దిఐనన్‌= ఏదైనా సరే ; పనుపుము=జఆనతిమ్ము! తాత్పర్యం: 'పాపంలేనివాడా! నీవు ఇక్కడ ఉండుము." అని మెత్తని శయ్య, కుర్చీ వేయుమని ఆజ్ఞాపించి 'స్వామీ! తమయిష్టానుసారంగా మేము సేవిస్తాము. మీ కేమి చేయాలో చెప్పండి. వ. అనియె; నంత నినుం డపరగిరికడచనినం, గాలోచిత కృత్యంబు లాచరించి యమ్మహాత్ముం డాహార మడిగిన నమ్మహాపతి మహితభోజనంబున నతనిం దృప్తునిం గావించిన. 299 ప్రతిపదార్థం: అనియెన్‌= అన్నాడు; అంతన్‌= అంతలో; ఇనుండు= సూర్యుడు; అపరగిరికిన్‌= పశ్చిమ దిక్కున నున్న పర్వతానికి 'క్రుంకు క్గ్‌ండకు; చనినన్‌= పోగా; కాలజఐ ఆ సంధ్యాసమయానికి; ఉచిత= తగిన; కృత్యంబులు= వైదిక కార్యాలు (వనులు); ఆచరించి= చేసి; ఆ మహాత్ముండు= ఆ ముని; ఆహారంబు= భోజనం; అడిగినన్‌= అడుగగా? ఆ మహీపతి= ఆ భూమిపతి, రాజు; మహిత= గొప్పు; భోజనంబునన్‌= ఆహారంతో; ఆతనిన్‌= మునిని; తృప్తునిన్‌*కావించినన్‌= తృప్తిపడేటట్టు చేయగా. తొత్సర్యం; అని అన్నాడు. ఇంతలో సాయంకాలమైనది. ముని సంధ్యాకాలంలో చేయదగ్గ వేదోక్త కర్మ లొచరించి రాజుతో భోజనం కావా లన్నాడు. ఆయన గొప్ప విందు భోజనంతో మునిని తృప్తుడిని చేశాడు. ఆ. అతయ సెజ్జం జేరి, యధివుతో 'నియ్యెడ | నిద్రవోదు నేను నృపనరేణ్య! మీరు నిదుర దక్కి మెలపున నాచర । ణంబు లొత్తు చునికి నాకు బ్రియము. 306

228 వ్రేమడాం ధ మహాభారతము ప్రతిపదార్థం: అతండుజ ముని; సెజ్ఞన్‌= ళయ్యిను' చేవి= సమసంచి" అధిపుతోన్‌= రాజుతో: ఈ+ఎడన్‌= ఇక్కడ;నేను నిద్రపోదున్‌= నిద్రపోతాను: నృపవరేణ్య!= రాజులలో చాలా గొప్పనాడా! వురుజ మ్‌ దంపతులిద్దరు; నిదుర; తక్కిజ= లేకుండా; మెలపునన్‌= చక్కగా; నా చరణంబులు= నా కాళ్ళు, ఒత్వుమున్‌+ఉనిక= ఒత్తుతూ ఉందటం" నాకున్‌; ప్రియము= ఇష్టం. తాత్పర్యం: ముని భోజనంచేసి మంచమెక్కి రాజుతో లన్న... నే నిక్కడ నిద్రిస్తానయ్యా! రాజశ్రేష్టుడా! మీ దంపతు లిద్దరూ నిద్రపోకుండా నా కాళ్ళు పిసుకుతూ మల్కొని ఉండండి: ఇది నాకిష్టం. క. _ పనై మేల్క్మనునంతకు ।; భూనాయకవర్య! నన్ను బోధింపకుం డీ

మానినియు నీవు'నని, ని; ద్రా నిరతుం దయ్యె వారు€ దద్దయు భక్తిన్‌. 301 (ప్రతిపదార్హం: ఏను+ఐ= నా అంత నేనుగా; మేల్కను నంతకున్‌= మేలుకొనే టంతవరకు; భూనాయకవర్య!= రాజులలో (శ్రేష్టుడా!; నన్నున్‌: ఈ మానినియున్‌= ఈ నీ భార్యయూ; బోధింపకుండు= మేల్కొలుపవద్దు; నీవున్‌; అని; నిద్రానిరతుండు+అయ్యెన్‌= నిద్రలో మునిగిపోయాడు; వారున్‌= దంపతులు; తద్దయున్‌= మిక్కిలి; భక్తిన్‌= భక్తితో. తాత్పర్యం: నా అంత నేనై లేచేటంతవరకు మీ ఇద్దరిలో ఎవరూ నన్ను లేపవద్దు' అని నిద్రించాడు. ఆ దంపతులు మిక్కిలి భక్తితో. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం) తే. కుడుపు నిదురయు, వర్ణించి యడుగు లొత్తు ।; చుండి రమ్ముని వల్లభు6 డొక్క ప్రక్క

నచలగాత్రుండై నిద్రింప నద్భుతముగ । దినము లిరువది యొక్కటి సనియె నధిప! 302 ప్రతిపదార్థం: కుడుపు= తిండి; నిదురయున్‌= నిద్రా; వర్టించి= వదలి; అడుగులు= పాదాలు; ఒత్తుచున్‌+*ఉండిరిఐ ఒత్తుతూ ఉన్నారు; ఆ ముని వల్లభుండు= ఆ మునిరాజు' ఒక్క ప్రక్కన్‌= ఒకే ప్రక్కకు తిరిగి? అచల= కదలిక లేని; గాత్రుండైఐ శరీరం కలవాడై; అద్భుతముగ్గన్‌= ఆశ్చర్యముగా; నిద్రింపన్‌= నిద్రపోగా; ఇరువదిఒక్కటి; దినములు= రోజులు; చనియెన్‌=ఐ గతించాయి: అధిప!= రాజా! - ధర్మరాజా! (శ్రోతు. తాత్చర్యం: ధర్మరాజా! ఆ దంపతులు అన్నం నిద్రా విసర్జించి పాదాలు ఒత్తుతూనే ఉన్నారు. ఆ ముని ఒకే ప్రక్కకు తిరిగి పడుకొన్నవాడు పడుకొన్నట్టుగానే ఉన్నాడు. శరీరంలో కదలిక లేదు. ఈ విధంగ ఇరవై యొక్క రోజులు గతించిపోయాయి. విశేషం: 21 రోజులు ఎట్లా పండుకుంటాడు? పిచ్చికధ అనవచ్చును. కానీ, యోగులు సమాధిలో మునిగి ఉండగలరు. ఈ యుగంలో శ్రీ రామకృష్ణ పరమహంస అట్టా ఉన్నారని వారి జీవిత వరిత్రలో ఉన్నది. ఒత్తుచుండిరి= ఒత్తుతూ ఉన్నారు . ఏమరుపాటు లేకుండా భక్తితో - దీన్ని శత్రర్థక (క్రియ అంటారు. వ. ఇరువది రెండవనాం డమ్ముని తనయంతన మేల్మొని, 3౦03 తొత్స్పర్యం: ఇరవైరెండోరోజున ఆ ముని తనంత తానే నిద్ర లేచి. క ఇలు వెడలి పోయె నేమియు । బలుకక; యా దంపతులును బరమశ్రాంతా

త్ము లగుచు వెనుకన చని; ర । క్కులపతి యించుకయు సరకుగొన' డవ్విధమున్‌, 3౦04 ప్రతిపదార్థం: ఏమియున్‌= ఏమీ; పలుకక= చెప్పక; ఇలు వెడలిపోయెన్‌= ఇల్టు వదలి వెళ్ళిపోయాడు; ఆ దంపతులును= రాజూ రాణీ; పరమః మిక్కిలి; శ్రాంత+ఆత్ములు= అలసిపోయిన మనస్సు శరీరం కలవారు; అగుచున్‌= అవుతున్నా; వెనుకన= వెనుకనే;

ఆమశాననికపర్వము - ద్వితియాశ్వానము 229 చనిరి=ఐ వెళ్ళారు; ఆ+కులపతి= ఆ ముని; ఇంచుకయున్‌= కొంచెమైనా; ఆ విధమున్‌= ఆ పద్దతిని సరకుకొనండు= లెక్కపెట్టడు; తాత్పర్యల; ముని లేచిందే తడవుగా ఏమీ మాట్లాడకుండానే ఇల్డు వదలి వెళ్ళిపోయాడు. బాగా అలిసిపోయిన దంపతులు ఆయన వెనుక పడ్డారు. దానికీ ఆయన లెక్కచేయలేదు. విశేషం: కులపతి= 10,000 మంది శిష్యులకు అన్నదానంతోపాటు విద్యాదానం చేసే గురువు. (ఇవ్వాళ వైన్‌ఛాన్సలరు - అన్నమాట కిది తెలుగుగా వాడుతున్నారు - ఆయన అట్లాంటి పనిచెయకపోయినా).

ఆ అట్లు వారివలన నాదర రహితుండై ।; వురవరంబు వెడలి పోయి సోయి యతయు సూండం జూడ నంతర్జితుం డైనం । బతియు సతియు మూర్చపాలు పడిరి. 305 ప్రతిపదార్థం: అట్టు= ఆ విధంగా; వారివలనన్‌= వారిపై; అదర= గ్రేము రహితుండ్తై=ఐ లేనివాడై పురవరంబు= శ్రేష్టమైన నగరం; వెడలి= బహిర్గమించి - బయటకు వచ్చి; పోయిపోయి= చాలా దూరం పోయి; చూడన్‌*చూడన్‌= చూస్తూ ఉండగానే; అతండు= ఆ ముని; అంతర్హితుండు= అదృ్బశ్యుడు; ఐనన్‌= కాగా; పతియు సతియున్‌= భర్తా భార్యా; మూర్చపాలు వడిరి= మూర్చపోయారు. తొత్సర్యం: ఆ విధంగా వారిని నిరాదరించిన ముని నగరం దాటి పోయిపోయి అదృశ్యం కాగా రాజూ రాణీ మూర్చపోయారు. క, _ కొంతవడికిం దెప్పిజి యెద । నెంతయు వగ నూనం బురికి నేతెంచి గృహా భ్యంతరము సొచ్చి కని ర । య్యిండియును విభుండు నమ్మునీశ్వరు సెజ్జన్‌. 306 ప్రతిపదార్హం: కొంతవడికిన్‌= కొంచెం సేపటికి; తెప్పిరి= తెప్పరిల్లి; ఎదన్‌= హృదయంలో; ఎంతయున్‌= ఎంతో; వగన్‌= దుఃఖం; ఊనన్‌= పొందగా; పురికిన్‌= నగరానికి; ఏతెంచి= వచ్చి; అభి+అంతరమున్‌= అంతభురంలోనికి; చొచ్చి= ప్రవేశించి; ఆ+ఇంతియును= ఆ స్త్రీ (రాణి); విభుండున్‌= రాజూ; ఆ=ముని+ఈశ్వరున్‌= ఆముని ్రేష్టుడిని; సెజ్జన్‌= శయ్యపై; కనిరి= చూచారు. తాత్చర్యం: కొంతసేపటికి మూర్భనుండి తేరుకొని మనస్సులో బాగా మథనపడి తిరిగి నగరం (ప్రవేశించి అంతఃపురంలోకి పోయి చూస్తే మునీశ్చరుడు మంచంపైనే ఉన్నాడు. వ మునునిద్రించు ప్రక్కదక్కయొందు ప్రక్క నిద్రించు భార్గవు నట్లుగాంచి సంతోషించి, పరిశ్రాంతి దిగద్రావియెప్పటి చొప్పున నడుగు లొత్తుచుండ, మటియు దినంబు లిరువది యొక్కటి సనినం బ్రబుద్ధుందై. 307 ప్రతిపదార్థం: మును= ముందు - పూర్వం; నిద్రించు ప్రక్క నిద్రించే వైపు: తక్కిజఐ వదలి; ఒండుప్రక్కన్‌= మరాకప్రక్క; నిద్రించుః= నిద్రపోయే; భార్గవున్‌= చ్యవనుడిని; అట్టుజ ఆ విధంగా; కాంచి= చూచి; సంతోషించి= అనందించి; పరిశ్రోంతిన్‌= అలసటను; దిగన్‌ (త్రావి= దిగవిడిచి, త్యజించి; ఎప్పటి చొప్పునన్‌= ఎప్పటివలెనే; అడుగులు= పాదాలు; ఒత్తుచున్‌+ఉండన్‌= ఒత్తుతూ ఉండగా; మజియున్‌= మరలా; ఇంకా; దినంబులు= రోజులు; ఇరువది= ఇరవై పై; ఒక్కటా= ఒకటి; చనినన్‌= గడవగా; ప్రబుద్దుండు+వఐ= లేచి. తాత్సర్యం; ముని పూర్వం నిద్రించిన వైపు వదలి మరొక ప్రక్కకు తిరిగి నిద్రిస్తున్నాడు. అట్టాంటివాడిని చూచి రాజూ రాణీ కలిగిన అలసట కూడా లెక్కసేయక ఎప్పటివలెనే పాదా లొత్తుతూ ఉన్నారు. మరలా ఇరవై ఒక్కరోజు గడిచింది. అప్పు డా భార్గవుడు లేచి, స్‌. అతడు తైలాభ్యంగ మడిగినం బతి కమ్మ; నూనియం దెప్పించి మేను శిరము నభ్యక్తములు సేయ, నమ్ముని సెడ నాడి ; యంతర్జితుం దయ్యె, నపరఘటికం

230 శ్రీనుదాంధ్ర మహాభారతను

దోంచి వికారంబు దొదడరక యున్న రా । జును దేవులను గని, సుముఖుం డగుచు

నాచరితస్నానుం డగుటయు, వారు మ । హార్టంబు లగు వివిధాన్నపాన తే. ములు ఘటించి, కుడువః బలిచినం జవి, వావి నెట్లం గాంచి, యెక్కడేనిం బోయె.

వార లడలు గదుర నూరకయుండి రా । పగలు రేయు. గురున్ఫపాలవర్య! 308 ప్రతిపదార్ధ్హం: అతండు= చ్యవనుడు; తైల+అభ్యంగము= నూనెరాసుకొని చేసే స్నానం తలంటు; అడిగినన్‌= అడిగితే; పతి= రాజు; కమ్మునూనియన్‌= కమ్మని వాసనవేసే నూనెను; తెప్పించి; వేనున్‌= శరీరము! శిరమున్‌= తల; అభ్యక్తములు సేయన్‌= అభిషేకించగా; ఆ ముని; చెడన్‌+ఆడి= చెడదిట్టి:; అంతర్హితుండు+అయ్యెన్‌= అదృశ్యుడయ్యాడు; అ పరఘటికన్‌= మరునిముషంలో; తోంచి= కనిపించి: వికారంబు= బాధ, దుఃఖం, విసుగు మొదలైన భాచాలు; తొడరకజ కలుగక; ఉన్న= ఉన్నట్టి; రాజునున్‌; దేవులను= దేవేరులను= రాణులను; కని; సుముఖుండు+అగుచున్‌= 'ప్రసన్నముఖం కలవాడై: ఆచరిత= చేయబడిన; చేయించబడిన; స్నానుండు= స్నానం కలవాడు; అగుటయున్‌= కాగా? వారుజ రాజు రాణి; మహా+అర్హంబులు+అగు= 'మిక్కిలితగిన; వివిధ= అనేకములు; అన్న= భోజనం; పానము= ('తాగేవి; ఘటించి= కూర్చి; కుడువన్‌= తినడానికి; పిలిచినన్‌= పిలిస్తే; చని= వెళ్ళి? వానిన్‌+ఎల్లన్‌= వాటినన్నిటినీ; కాంచి= చూచి; ఎక్కడ+ఏనిన్‌= ఎక్కడకైనా, ఎక్కడకో; పోయెన్‌= పోయాడు; వారలు= రాజు, రాణులు; అ పగలు రేయున్‌= ఆ రోజంతా; అడలు= బాధ, దుఃఖం" కదురన్‌= కలుగగా; ఊరక ఉండిరి= అట్టాగే కూర్చుండిపోయారు; కురున్నపాల వర్య!= కౌరవరాజ(శ్రేష్టుడా! తాత్సర్యం: కౌరవరాజులలో (శ్రేష్టుడైనవాడా! ఆ ముని నూనెతో తలంటు కావాలన్నాడు. రాజు వాసననూనె తెప్పించి తల శరీరం నూనె పూస్తే ఆయన తెగ తిట్టి కనిపించకుండాపోయాడు. మరునిముషంలో కనిపించి రాజురాణీ ముఖంలో కోపతాపాలు లేకపోవటం చూచి సంతోషంతో వికసించిన ముఖం కలవాడై స్నానం చేయించుకొనగా వారున్నూ మునికి తగిన అనేక అన్నపానీయాదులు సమకూర్చి భోజనానికి పిలిస్తే వాటిని చూచి తినకుండానే ఎక్కడికో వెళ్ళిపోయాడు. వారు ఆ రోజుంతా అట్టాగే చింతిస్తూ గడిపారు. వ. అ భృగువంశ వర్యుండు. ప౦9 ప్రతిపదార్థం: ఆ భృగువంశంలో శ్రేష్టుడు=ఐ చ్యవనుడు. తాత్పర్యం: చ్యవనుడు. సీ. వేగినంబొదసూపి, 'వేగంబ యరదంబు | వన్నింపు; నీవు నీ భామినియు వ

హింపంగా రథికత యెసంగం గాంచన రత్న। గోహయముల యాచకులకు నిచ్చు

చును జనవలయు నా' కనుడు, భూపతి తేరు ।; సమకట్టి, దాపటం జామ, దాను

వలపటం బూని, యావస్తువు లెల్లను ; గొనివచ్చి యీ మంత్రి జనులం బనుప తే. నెక్కివారల నా సంయమీశ్వరుండు | నిశితతర ముగు మునికోల నెత్తు రొలుక

మోపుచును దీనకోటికి నా పదార్థ; చయము నెదనెడ నాసంగుచుల జనుచునుండె. 310 ప్రతిపదార్థం: వేగినన్‌= తెల్లవారగా; పొడసూపి= కనిపించి; వేగంబజ వేగంగా; అరదంబు= రధాన్ని; పన్నింపుము= పూన్వుము, కట్టించుము; నీవున్‌: నీ చామయున్‌= నీ భార్యయును, (చామః= స్త్రీ; వహింపంగాన్‌= గుర్రాలై లాగగా; రధికత= నేను రథంలో కూర్చుండి; ఎసంగన్‌= ప్రకాశించగా; కాంచన= బంగారం; రత్నజ= మణులు; గో= ఆవులు; హయములుజ గుర్రాలు; యాచకులకున్‌=

ఆమశాసనికపర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 231 బిచ్చగాళ్ళక్ము ఇచ్చుచును= ఇస్తూ; నాకున్‌; చనవలయున్‌= పోవాలి; అనుండున్‌; భూ+పతి= భూమికి భర్త, రాజు; తేరు= రధం; సమకట్టి= కట్టీంచి; దాపటన్‌= ఎడమ'ప్రక్క; చామ= భార్య; వలపటన్‌= కుడిప్రక్క; తానున్‌= రాజూ; పూని= మోస్తూ; వస్తువులు= ముని చెప్పినవి; ఎల్లనున్‌= అన్ని; కొనివచ్చి= తెచ్చి: ఈన్‌= ఇవ్వటావికి; మంటత్రిజనులన్‌= మంత్రులను; పనుపన్‌= పంపింపగా: ఆ సంయమి+ఈశ్వ్చరుండు= ఆ మునినాధుడు; ఎక్కి=ఐ రధమెక్కి; వారలన్‌= గుర్రాలుగా లాగుతున్న రాజును, రాణీని; నెత్తురు= రక్తం; ఒలుకన్‌= కారగా; నిశితతరము= మిక్కిలి వాడి; అగు= అయిన; మునికోలన్‌= చెర్జ్నాకోలతో; మోపుచును= కొట్టుతూ; ఆ పదార్థదయమున్‌= ఆ బంగారు మొదలైన వస్తువుల సమూహం; ఎడన్‌+ఎడన్‌= అక్కడ అక్కడా; దీనకోటికిన్‌= దీనుల బృందానికి; ఒసంగుచున్‌= ఇస్తూ; చనుచున్‌+ఉండెన్‌= వెళ్ళుతున్నాడు. తాత్పర్యం; తెల్లవారగానే కనిపించి వెంటనే రథ మేర్చాటు చేయుము; నీవూ నీ భార్యా దాన్ని లాగుతూ ఉండగా నేను అందులో కూర్చుని బంగారం, ఆవులు, రత్నాలు, గుర్రాలు బిచ్చగాళ్ళకు ఇస్తూ పోతూ ఉండాలి అని చెప్పుగొనే రాజు రధాన్ని కట్టించి తన భార్య ఎడమ'ప్రక్క, తాను కుడి(ప్రక్క గుర్రాలై లాగుతూ ఉండగా మంత్రులు తెచ్చిన ఆ వస్తువులను ఇస్తూ, మునికోలతో రాజును రాణీని బాదుతూ ముని పోతున్నాడు.

వ. పెక్కుదినంబులాహార నిద్రలు లేమి డప్పిందూలు నమ్మహీపాలు సమ్మహిషి నమ్ముని ములుకోల పోట్లనట్లు పూచిన మోదవుల చందంబు నొందింపంజూచి జనంబు లబ్లన తమలోన 'నిట్టితపో మహిమయుం గలదే యిదియన్యాయ్యం'బనియలుగను దగవు వలుకను దేజి చూడను రాదయ్యెడు నీ దంపతుల ధీరత్వంబును నిష్టావరత్వంబును నింతయొప్పున్నే! ధూర్వహంబగు భారంబు నిర్వికారులయి వహించుచున్నవారనుచు నుమ్మలించుచుం బరివేష్టించి చనం జ్యవనుండు పురంబువెడలి వారి మనంబుల.నికారంబులు గానక, యచ్చైరువును మెచ్చును బెనంగొను హృాదయంబుతో నరదంబు డిగ్గివారల శిరంబుల గట్టిన పగ్గంబులు విడిచి, శరీరంబులు కరంబున సంస్పర్మించి, యజ్ఞనపతి యాననం బాలోకించి, 'డస్పితి గదే, వరంబిచ్చైద, వగపు దక్కి పురంబునకుం జను; మేను గంగాడీరవనంబున ప్రతచర్యా శేషంబు నిర్వహించెద; నీవు మహిషీ సహితంబుగా నెల్లి నా కడకుం జమదె'మ్మని పలుకుటయు 'నాకు వగ పెక్కడి? దని పలికి యవ్విభుండు. 3శే1

ప్రతిపదార్థం: పెక్కు దినంబులు= అనేక దినాలు; నిద్ర; లేమి; ఆహారములు= అన్నం; డప్పిన్‌= అలసట, దప్పిక; ఆ+మహీపాలున్‌= రాజును; ఆ మహిషిన్‌=ఐ ఆ రాణిని; ఆ+ముని; ములుకోల= ముల్గున్న కర్రయొక్క; పోట్టన్‌=పోట్లతో; మోదువులచందంబునన్‌= మోదుగుల విధంగా; ఒందింపన్‌= పాందించగా; అల్లనన్‌= నెమ్మదిగా: తమలోననిట్టి తపోమహియుంగలదె, ఇది అన్యాయ్యంబు+ ఆని; తగవుజ న్యాయం; పలుకను= చెప్పటానికి; తేతీచూడను= తేరిచూడటానికీ; రాదయ్యెడున్‌= వీలులేదు కదా॥ ఈ దంపతుల ధీరత్వంబును= ధైర్యం, కష్టాలలో చెదరని మనస్సు కలిగి ఉండటం; నిషాపరత్వంబునున్‌= కార్యదీక్ష ఇంతజఒప్పునే; ధూర్వహంబు= మోయరాని; భారంబు= బరువు; నిర్చికారులయిజ= ముఖంలో ఏమీ భావం లేనివారై, వహించుచున్నవారను; ఉమ్మలించుచున్‌= మనస్సులలో బాధపడుతూ; పరివేష్టించి= చుట్టుకొని, మూగి; చవన్‌= పోగా; చ్యవనుండు; అచ్చెరువునువ= ఆశ్చర్యం; మెచ్చునున్‌= మెప్పుదల; పెనంగొను= ముడిపడు; హృదయముతో; అరదంబు డిగ్గి రధం దిగి; వారల శిరంబులన్‌= తలలపై; గట్టిన; పగ్గంబులు= తాళ్ళు; విడిచి= తీసి; శీరీరంబుల; కరంబులన్‌= చేతులతో; సంస్పర్శ్భించి= ముట్టుకొని; వరంబు+ఇచ్చెదన్‌; ఆ+జనపటతి= ఆ రాజు; ఆననంబు= ముఖం; ఆలోకించి= చూచి; డస్పితి గదేజ అలసిపోయినావు గదవయ్యా!: వగపు దక్కి= దుఃఖం వదలిపెట్టి; పురంబునకున్‌ +చనుటయును; గంగాతీరవనంబునన్‌= గంగ ఒడ్డున ఉన్న అడవిలో; (వ్రతచర్యాశేషంబు= మిగిలిన (వ్రతకార్యం; నిర్వహించెదన్‌= పూర్తిచేస్తాను; నీవు; మహిషీ సహితంబుగాన్‌= రాణితోపాటుగా; ఎల్లి= రేపు; నా కడకున్‌= నా దగ్గరకు; చనుదెమ్ముజ రమ్ము;అని పలుకుటయున్‌= అని చెప్పగా.

232 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తొత్సర్యం: అనేక దినాలు తిండి నిద్ర లేనందున ఆ రాజు, రాణి దప్పికతో అలసి తూలిపోతూ ముని ముల్లుక(ర్రపోట్టవలన శరీరాలు పూచిన మోదుగు చెట్టుకాగా, చూచిన ప్రజలు “అయ్యో! ఇదేం న్యాయం? ఈ ముని తపోమహివలన ఏమీ అనలేము; కానీ, ఈ దంపతు లెంత ధైర్యంగా కార్యదీక్షను సహిస్తున్నారు?' అని అనుకొన్నారు. రాజు రాణి మనస్సులలో స్వచ్చంగా భక్తితో ఉండటం ముని చూచి ఆశ్చర్యంతో మెచ్చుకొంటూ రథం దిగి వాళ్ళ తలలకు కట్టిన (త్రాళ్ళూడదీసి, రాజుతో 'నాయనా! చాలా అలసిపోయావు. నీవూ, నీ భార్యా ఇంటికి పోండి. నేను మిగిలిన వ్రతాన్ని ఈ గంగా తీరంలో ఉన్న అడవిలో పూర్తి చేసికొని వస్తానని చేతులతో వారి శరీరాలను నిమరగా రా జన్నాడు 'స్వామీ! మాకు అలుపు లేదు” అంటూ. కః _ తన తనువు వనిత మేనును । గనుంగొని యచ్చెరువు ముదము గదలుకొనంగ న మ్మునితో భవత్ర్రభావముం । గొనియాడంగం దరమె మాకు గురుతరకరుణా!' 312 ప్రతిపదార్థం: తనతనువున్‌= తనళరీరం; వనిత= స్తీ రాణి; మేనునున్‌= శరీరం; కనుంగొని= చూచి; అచ్చెరువున్‌= ఆశ్చర్యం; ముదమున్‌= సంతోషం; కడలుకొనంగన్‌= ముంచెత్తగొ; ఆ మునితోన్‌; భవత్‌= మీ; ప్రభావము=, మహత్తు; కొనియాడంగన్‌= స్తుతింపగా; మాకున్‌; తరమె= శక్యమా!; గురుతర కరుణా!= గొప్పదయగలవాడా! తాత్పర్యం: తన శరీరం, రాణి శరీరం చూచి సంతోషం, ఆశ్చర్యం తన మనస్సులను ముంచెత్తగా 'గొప్ప దయగల స్వామీ! మీ మహిమను మేము కొనియాడగలమా?" వు అని వెండియు. 313 తొత్స్చర్యం: అని ఇంకా. తే. శ్రమము లేదు, ప్రతోద ప్రణములు లేవు, ; నాతియును, నేను, నెలజవ్వనంబుం గంటి మిది మహాద్ధుతతర మందుమే! భనన్మ : హానుభావత్వ మేమి సేయదు? మునీంద్ర!' 314 ప్రతిపదార్థం: ముని+ఇంద్ర!= మునీశ్వరా!; శ్రమము= అలసట; (ప్రతోదజ ముల్టుకోలచే కల్షినః వ్రణములు= పుండ్డు; లేవు నాతియునున్‌= నా భార్య; నేను; ఎలజ= లేత; జవ్వనంబున్‌= యౌవనం; కంటిమిజ పొందితిమి; ఇది; మహా+అద్భుతతరము= మహాశ్చ్ళర్యం; అందుమే[!= అంటామా!; భవత్‌= మీ, మహా+అనుభావత్వము; గొప్ప వ్యక్తిత్వం; ఏమిచేయదు?= ఏం చేయలేదు? తాత్పర్యం: 'మునిచం[ద్రా! మాకు (శమ లేదు సరికదా! ముల్టుక(ర్రవలన కలిగిన పుండ్డూ లేవు. పైగా మేము నూత్న యౌవనం పొందాము. ఇదంతా నీ మాహాత్మ్య మనుకొనమంటారా? అయినా మీ గొప్పతన మేమి చేయలేదు కనుక. వు అని సవినయంబుగాందానును దేవియు దండ ప్రణామంబులు సేసి, యా సంయమివరు వీడ్యొని, సాద్దుతచిత్తు లైన సకల జనులుం బరివేష్టింపం బురంబు ప్రవేశించి, ప్రమోదమయమూర్తు లగుచు, దివసవర్తనంబును, రాత్రి చర్యయుం గడపి, సూర్యోదయం బగుటయు'” 3శ5 ప్రతిపదార్థం; సవినయంబుగాన్‌ఐ వినయంతో; తానునున్‌= రాజు; దేవియున్‌= రాణీ; దండప్రణామంబుచేసి= సాష్ట్రాంగంగా కాళ్ళపై పడి; ఆసంయమివరున్‌= ఆ మునిచండద్రుడిని; వీడ్కొని= సెలవు తీసికొని; స+అద్భుత= ఆశ్చర్యంతో కూడిన; చిత్తులు= మనస్సులు కల; సకల జనులున్‌= జనమంతా; పరివేస్టింపన్‌= చుట్టూ మూగగా; పురంబు= నగరం; (ప్రవేశించి; ప్రమోదమయః=

ఆనుశాపనికపర్వము - ద్వితియాశ్వాసము 233 సంతోషంతో చేసిన; మూర్తులు= శరీరాలు కలవారు; అగుచున్‌= అవుతూ; దివస వర్తనంబునున్‌= పగలు చేసే పనులు; రాత్రి చర్యయున్‌= రాత్రిపూట కార్యాలు; కడపి= ఆచరించి; సూర్య+ఉదయంబు= ప్రొద్దుపొాడవటం; అగుటయున్‌= కాగానే. తాత్సర్యం: అని వినయంతో దండ (ప్రణామం చేసి, ఆ మునివరుడిని వదలి ఆళ్ళర్యంలో మునిగి పోయిన జనులంతా తమ చుట్టూ మూగి వెంబడించి రాగా, సంతోషంతో నిండిన శరీరాలతో నగరంలోకి (ప్రవేశించి, పగలు రాత్రి చేయదగిన పనులు చేసి తెల్లవారగానే.

క. _ వారలు ప్రాతస్సమయా ।; చారంబులు నడపేి భక్తి సంపద లొదవన్‌ గారవమున మునినిర్ది । ష్టారణ్యమునకుం బోయి రవనీనాథా! 316 ప్రతిపదార్థం: అవనీనాధా[= రాజా! వారలు= రాజదంపతులు; ప్రాతస్సమయజ (ప్రొద్దుటిపూట: ఆచారంబులు= ఆచారాలు: నడపి= చేసి; భక్తిసంపదలు= భక్తి అనే సంపదలు; ఒదవన్‌= కలుగగా; గారవమునన్‌= గౌరవంతో; ముని నిర్లిష్ట= ముని చెప్పిన; అరణ్యమునకున్‌= అడవికి; పోయిరి=ఐ వెళ్ళారు. తాత్సర్యర: రాజా! వారు ప్రొద్దున్న పాటించవలసిన విధులు చేసి భక్తి వైభవంతో, గౌరవంతో ముని చెప్పిన అడవికి వెళ్ళారు. ఆ. అచట మణిమయంబు, నతిసుందరము, దివ్య; సదన నిభము నగు విశాలరనమ్యు క? హర్ష్యమున్నణ జూచి యచ్చెరువందు చి । త్తములతోడం జనంగ దానిచుట్టు. ; దివ్లూ దేవతల; ప్రతిపదార్థం: ఆచటన్‌= ఆ అడవిలో; మణిమయంబు= మణులతో చేసిన; అతి సుందరము= మిక్కిలి చక్కని; క క్ష ల సదన= సౌధమునకు, నిభము= వంటిది; అగు అయిన; విశాలరమ్య= పెద్దది. అందమునైన; హర్రదవ న కు ఉంటే; చూచి; అచ్చెరువు ఆశ్చర్యం; అందు= పొందే; చిత్త్రములతోడన్‌= మనస్సులతో; చనంగన్‌= పోగా? దానిచుట్టు: చుట్టూరా. ముండగా చూచి తొత్చర్యం: అక్కడ రత్నాలతో చెక్కిన దేవతాభవనం వంటిది, విశాలమైన అందమైన సౌధ ఆళ్ళర్యంతో పోగా దానికి చుట్టూ. చ్యవనుడు తన యోగబలంబునం గుళికునకు నాకలోకంబు సూపుట (సం. 13-54-1) సీ. స్వాధ్యాయ సంగీత సాహిత్య వర్తన ।; మాననీయము లగు మండపములుం గోకిల శుకభృంగ కులనాదముల నభి ; రామంబు,లైన యారామములును హంస సారసరవాత్యంత మనోజ్ఞంబు ; లై సొంపు మిగులు పద్మాకరములుం జారుమయూర కేకారుత కలితంబు ; లగుచు నొప్పారు క్రీదాచలములు, తే. వీనులకుం జూడ్కులకు నింపు వెల్లి గొల్ప । నేర్పు గలిగిన విభవంబు నెజయ మెజఅయం క గరము విలసిల్లుచునికి నాకంబు వేడ్క; నయ్యెదకుం గాపు వచ్చిన యట్టు లుండె. ప్రతిపదార్థం: స్వ+అధ్యాయ= వేదపరనంతో కలిసిన; సంగీత= సంగీతం యొక్క; సాహిత్య= సాహిత్యము యొక్క; వర్తనజ (ప్రవర్తనతో; మాననీయములు= గౌరవించ దగినవి; అగు; మండపములు= మంటపాలు; కోకిలజ పికములు; శుక చిలుకలు; భృంగజ తుమ్మెదల యొక్క ; కుల= సమూహంయొక్క:; నాదములన్‌= ధ్వనులతో; అభిరామంబులు= మిక్కిలి అందమైన:

234 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము

ఆరామములున్‌= తోటలు; హంస= అంచలు; సారసజ బెగ్గురు పక్షులు (ఒకరకమైన కొంగలు)వీటి; రవ= ధ్యనులచే; అతిశీఅంత= మిక్కిలి; మనోజ్జంబులై= అందములై; సొంపు ఇంపు; మిగలు= అతిశయించిన; పద్మ+ఆకరములు= తామరపూలకు నిలయమైన చెరువులు; చారు= అందమైన; మయూర= నెమళ్ళ యొక్క; కేకజఐ కూతల యొక్క; రుత= ధ్వనితో; కలితంబ్నులు= కూడుకొన్నవి; అగుచున్‌? ఒప్పు+ఆరు= అందమైన; (శ్రీడాజ ఆటలాడుకొనటానికి వీలైన; అచలములున్‌= కొండలును; వీనులకున్‌=చెవులకు; చూడ్కులకున్‌=చూపులకు, ఇంపు+వేడుక; వెల్లిగొల్వన్‌=అతిశయింపచేయగా నేర్పు=చాతుగ్యం, కలిగిన విభవంబు= ఐళ్ళర్యం, నెజయమెఅయి=విస్తరించి విలసిల్లగా, కరమున్‌= మిక్కిలి; విలసిల్హుచున్‌= శోభిల్డుచు, ఉనికి = ఉండడం వలన; సాకంబు= స్వర్గం, వేడ్కన్‌ -ఆ+యెడకున్‌; కాపు వచ్చిన యట్టులు+ ఉండెన్‌. తాత్పర్యం: అక్కడ మండపాలలో సంగీతంతో సాహిత్యంతో ప్రవర్తించే వేదమం(త్ర పరనం జరుగుతున్నది.కోకిలల, చిలుకల, తుమ్మెదల గుంపులు చేసే ధ్వనులతో చాలా అందమైన తోటలున్నూ, హంసలు, కొంగలు చేసే ధ్వనులతో (కంటికి, చెవికి ఇంపైన తామరపూలున్న.చెరువులు, అందమైన నెమళ్ళ కూతలు కల విహారపు కొండలు చెవులకూ, చూపులకూ సంతోషం కలిగించే నేర్పుగల వైభవం (ప్రకాశిస్తూ ఉండగా స్వర్గమే అక్కడికి వలస వచ్చిందా అన్నట్టున్నది. విశేషం: ఆలం: ఉత్రేక్ష. క. _ సురలును, గంధర్వులు, న । ప్సరోనికాయములు, వివిధ సరస విహారా

దరల్‌ల నంద నెడనెడం ; జరించుచుండిరి నితాంత సమ్మోదమునన్‌. 319 ప్రతిపదార్థం: సురలు= దేవతలును; గంధర్వులున్‌= ఆ జాతి దేవతలు; అప్పురోనికాయములు= అచ్చరల సమూహాలు; వివిధ= అనేకములగు; స్తరస= ంసఎత్తరమైన; విహార= విహరించుటలోగల; ఆదరలీలన్‌= ఆదరంతో కూడిన విలాసంతో! అందున్‌= జక్కడే; నితాంత= ఎడతెగని; సమ్మోదమునన్‌= సంతోషంతో; ఎడన్‌+ఎడన్‌= అక్కడక్కడ; చరించుచున్‌+ఉండిరి= తిరుగుతున్నార్థు: తాత్పర్యం: దేవతలు, సంగీత విద్వాంసులైన గంధర్వులు, అప్సరసల సమూహం అనేకమైన రసవత్తర విహారాలతో, క్రీడలతో అక్కడక్కడ ఆ స్థలంలో సంతోషంగా తిరుగుతున్నారు. తే. అవ్విధంబున కా రాజు నంగనయును ।; మనము లద్దుత రసేమున మునుంగుచుందం

'గలయొకో యిది! నిక్కను కానినాండు ; మిగుల ననుభవ గోచర మగునె యిట్లు?” 320 ప్రతిపదార్థం: ఆ+విధంబునకున్‌= ఆ పద్దటిక; ఆ రాజున్‌; అంగనయిభు= (స్త్రీయూ (రాణి); మనములు= మనస్సులు; అద్భుత రసమునన్‌= ఆశ్చర్య రసంలో; మునుంగుచున్‌+ఉండన్‌= మునుగుతుండగా" కలజఒకో ఇది?= ఇది కలా?; నిక్కమ కానినాండు= సత్యం కాకప్లోతే;ఇట్లుజి ఈ విధంగా; మిగులనీ= మిక్కిలి; అనుభవగోచరముజ= ఖనుభవానికి తోచేది; అగునె?= కొతుందాసి తాత్పర్యం: ఆ దృశ్యానికి ఆ రాజూ, రాణీ మనస్సులు ఆశ్చర్యంతో మునిగిపోగా 'ఇది నిజమో? కలా? నిజమే కాకపోతే అనుభవానికి ఎట్టా అంద్యుతున్నది?” వ అని వెండియు. 321 తాత్సర్యం: అని ఇంకా క ఉత్తర కురు భూమియ్య్లై? లో కోత్తర మగునట్టినాకమొకొ? తనువులతో

నిత్తాపసవరుని కరుణ ; నిత్తెజంగున సంభవించె నిచ్చోటు సొరన్‌. 322 ప్రతిపదార్హం: ఉత్తర కురుభూమియొ?= ఈ పేధుగ్గల రాజ్యం (ప్రాచీనకొలంలో భారతవర్షం నేట్ని చైనా మంగోలియా దాకా

ఆమనుశాసనికసర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 235 వ్యాపించి ఉండేదట, ఈ ఉత్తర కురుభూములు హిమాలయ (ప్రాంతమో అవతలిదో? కొందరు హిమాలయాలకు అవతలి దంటారు); .లోకోత్తరము= లోకానికిపైది; అగునట్టి; నాకము+ఒకొ?= స్వర్గమా?; తనువులతో= శరీరాలతో; ఇచ్చోట= ఈ (ప్రాంతంలోకి; చారన్‌= ప్రవేశించటం; ఈ+తాపసవరుని= ఈ మునిథశ్రేష్టుడి; కరుణన్‌= దయవలన; ఈ+తెఆగునన్‌= ఈ విధంగా; సంభవించెన్‌= కలిగింది. తాత్పర్యం: “ఈ ప్రాంత మేదో? ఉత్తర కురుభూములా? లేక లోకోత్తరమైన స్వర్గమా? సళరీరంగా ఇక్కడకు రావటం కేవలం ఈ మునీశ్వరుడి దయ. విశేషం: కురుభూమ్రులు= కురు క్షేత్రం, ఇదినేటి ఢిల్లీప్రాంతం. దానికి ఉత్తరదిక్కున ఉన్న ప్రదేశం ఉత్తర కురుభూములు. హిమాలయాలు కావచ్చును. ఎందుకంటే నేటికీ ఆ ప్రాంతం పవిత్రంగా, మహాయోగులు నివసించేదిగా చెప్పబడుతున్నది. కనుక, ఈ విషయాలకారకు “హొమాలయంలో మహర్షులతో నివసించటం' వేంటి ఆంగ్ల (గ్రంధాలు చూచినా, మహాయోగ్ని ఆత్మకథ చూచినా

తెలుస్తుంది. నేటి విద్యా వేత్తల కా విషయాలు తెలియకపోవటంవలన భారత ఆధ్యాత్మిక యోగ విద్యలతో పరిచయం లేనందున అబద్దాలుగా గోచరిస్తున్నవి తప్ప మహాత్ముల జీవితాలలో ఇది నగ్న సత్యాలే. గ వ అనుచు నమ్మహనీయ హర్ష్యంబు సొచ్చి, యందు మణిమయ పర్యంకబునం బవ్వతంచి యున్నయప్పరమమునిం ( సమాసీసుండునునైన నద్భృశ్యంబు_ లయ్యె; అయ్యిరువురు నిట్టట్లు మెలంగి యక్కాన నొక్కెడం గౌశబ్బసీ పపరుండ నునైన వాసంయ న బ్‌న్‌త్రి ;రట్లు గాంచి భూవిభుయ భార్యతో నిట్లనియె. 323 ప్రతిపదార్థం: అనుచున్‌: ఆ+మహనీయ= ఆ మహత్తరమైన; హర్మ్యంబు= సౌధం; చొచ్చి= ప్రవేశించి; మణిమయ] రత్నాలతోచేసిన; పర్యంకబునన్‌= మంచంమీద; పవ్వళించిఉన్న= పండుకొని ఉన్న ఆ+పరమ మునిన్‌=ఐ ఆ గొప్పమునిని; కనిది= చూచారు; అతండుణా ఆ ముని; అపరక్షణంబునన్‌= మరుక్షణంలో; అంతర్జానంబు చేసెన్‌= కనిపించకుండా పోయాడు; అతనితోడన్‌; ఆమేడయున్‌ ఫ్‌ ఆ విశేషంబులు= అనంత విశేషాలు; అదృశ్యంబులు= కనిపించనివి; అయ్యెన్‌; "ఆ+ఇరువురున్‌= రాజు, రాణి? ఇట్టున్‌+అట్టున న్‌ ఇటూ; మెలంగి= తిరిగి; ఆ+కానన్‌= ఆ అడవిలో; ఒక్క+ఎడన్‌= ఒకచోట; కౌశ= దర్చతో నేసిన (కుశా దర్భ; వ్‌ | న్‌ సమాసీనుండునున్‌= కూర్చున్నవాడు; జపవరుండునుజ జపముగ్నుడైనవాడుఐన; సంయమివరున్‌= ముని్రేష్టుడిని; ఆల్‌ ₹0 చూచారు; భూవిభుండు= భూమిపతి; భార్యతోన్‌; ఇట్టు+అనియెన్‌, తాత్పర్యం: అంటూ ఆ మహాభవనంలోకి వెళ్ళిచూస్తే రత్నమంచంపైన మునీంద్రుడు నిద్రిస్తున్నాడు. అంతలోనే మరలా అదృశ్యుడైపోగా) ఆ భవనం వాళ్ళు చూచిన విశేషాలు అన్నీ కనిపించకుండా పోయాయి. మునిమా(త్రం అడవిలో ఒకచోట దర్భచాపపై కూర్చుని-జపం చేసికొంటూ కనిపించాడు. అప్పుడు రాజు రాణితో అన్నాడు. విశేషం: మహాయోగి ఆత్మ కధలో పరమ గురువులు బాబా, భౌతిక ద్రవ్యాపేక్ష లేకుండా యోగశక్తిత్తో రత్నసౌద నిర్మాణం చేసినట్టుంది. ళ్‌ క త్త ఉవిధ! మునియోగబల మిట్టు లుండునే[య । నూనరాజ్యంబు సులభరీబు మానవులకు" బ్రాహ్మణత్వంబుం దపము దుర్లభము దపము । కలిమి+ జేయుచు నున్నాడు వలసినట్లు. 324 ప్రతిపదార్థం: ఉవిద!= రాణీ! (ప ముని యొక్క; యోగబలము= యోగశక్తి ఇట్టులు= ఈ విధంగా; ఉండునే?= ఉంటుందా?; అనూన= గొప్ప; రాజ్యంబున్‌; సులభంబు= తేలిక; మానవులకున్‌= మనుషులకు; (బ్రాహ్మాణత్వంబున్‌= (బ్రాహ్మణ లక్షణం; తపముజ తపస్సు; దుర్లభము=దుర్షభ్యం; తపమ్ముకలిమిన్‌= తప స్పంపదను;, వలసినట్టు= ఇష్టం వచ్చినట్టు; చేయుచున్‌+ఉన్నాండు= చేస్తున్నాడు;

236 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము

తాత్పర్యం: 'రాణీ! ముని యోగశక్తి చూచావా? ఇంతగొప్పదా! మనిషికి రాజ్యం సులభం తప్ప బ్రాహ్మణత్వం, తపస్సు సులభం కావు. ఈయన తపస్సంపద 'ప్రభావంచేత ఇష్టం వచ్చినట్టుగా సృష్టిస్తున్నాడు.” చ అనునెడ నిందు రం దని సమాదర మొప్పంగ వారి. బిట్టైన

మ్ముని; నరనాధఢుండున్‌, సతియు, మోడ్టిన చేతులతోడం జేరణాం

జని, ధరం జాంగి మొక్కుటయు, సంయమి దీవన లిచ్చి. రాజునా

ననమున సుప్రసన్న నయన ప్రభ పర్వంగ నెమ్మి నిట్లనున్‌. 325 ప్రతిపదార్థం: అను+ఎడన్‌= అనే సమయంలో: ఆ+ముని; వారిన్‌= రాజ దంపతులను; ఇందున్‌= ఇక్కడకు; రండు+అని= రండు అంటూ; సమాదరము= మంచి అదరణ; ఒప్పంగన్‌= కలుగగా; పిల్చెన్‌= పిలిచాడు; నరనాధుండున్‌= రాజు; సతియున్‌= భార్య; మోడ్చిన= అంజలించిన (దండంపెట్టిన); చేతులతోడన్‌= హస్తాలతో; చేరంగా: జనిజ దగ్గరకు వెళ్ళి; ధరన్‌= నేలపై; చా(గ= సాగిలబడి; యమొైక్కుటయున్‌= నమస్కరించగా?; సంయమిజ= ముని; దీవనలు= ఆశీస్సులు; ఇచ్చి; రాజు+ఆననమునన్‌= రాజా ముఖంమీద; సు+శప్రసన్నజ మంచి శాంతం కల; నయనజ నేత్రాల; ప్రభ= వెలుగు; పర్వంగన్‌= వ్యాపించగా; నెమ్మిన్‌= సంతోషంతో; ఇట్టు+అనున్‌= ఇట్లా అంటున్నాడు. తాత్పర్యం: అంటున్న సమయంలో ముని ఆదరంతో వాళ్ళనిద్దరిని ఇట్టా రండని పిలువగానే వారు చేతులు మోడ్చి మునిని సమీపించి భూమిపై చాగిలపడి మొక్కగా ముని వారి నాళీర్వదించి రాజు ముఖంమీద తన (ప్రశాంత నేత్ర కాంతులు వ్యాపించగా సంతోషంతో ఇట్లా అంటున్నాడు. ఆ. “మనసు నింద్రియములు మనుజేంద్ర! యింత వ । శ్యంబు లగునె నీకు? నరయం దీ దొ

కింత యైన లేదు సంతసమందితి; । నిత్తు వరము వేండు మెద్దియైన.' 326 ప్రతిపదార్థం: మనుజ+ఇంద్ర!= రాజా!) మనసు= మనస్సు; ఇం[ద్రైియములు=జ అవయవాలు; ఇంతన్‌= ఇంతగా; నీకున్‌; వశ్యంబులు+అగునె?= వశమైనవా?; అఆరయన్‌= పారచూచినా; కీడుఐ లోపం; ఒక+ఇంతభైైనన్‌= ఇంతైనా; లేదు; సంతసము= సంతోషం; అందితిన్‌= పొందాను; వరమున్‌; ఇత్తున్‌= ఇస్తాను; ఎద్దిఐనన్‌= ఏదైనా; వేండుము= కోరుకొమ్ము. తాత్పర్యం: “రాజా! నీకు నీ మనసు ఇం(ద్రియా లింతగా వశమైనాయా? ఆశ్చ్ళర్యమయ్యా! ఎంతో ఆలోచించిచూచినా. నీ వలన లోపమింతైనా లేదు వరం కోరుకొమ్ము. ఏదైనాసరే. ఇస్తాను. నీవంటే నాకు చాలా సంతోషంగా ఉన్నది. క. అనిన విని యగ్ని కల్పుండ । వనం జను “నీమది ప్రసన్నమగునట్టులుగా

మునిజనవంద్యా! కొల్వం 1 గను కంటెను మిగులమేలు గలదే కోరన్‌.'" 327 ('ప్రతిపదార్హం: అనినన్‌=ఐ అనగా; విని; మునిజనవంద్యా!= ముని సమూహంచేత పొగడదగినవాడా[ అగ్గి కల్పుండవువ అగ్నివంటివాడవు; అనన్‌ చను= అనదగ్గ: నీ మది= నీ మనస్సును; ప్రసన్నముజ ప్రశాంతం; అగునట్టుగాన్‌= అయ్యేటట్టుగొ; కొల్వన్‌= సేవించుట; కనుకంటెన్‌= పొందటంకంటే; కోరన్‌= కోరగా; మిగులన్‌= అధికమైన; మేలుకలదే!= శుభమున్నదా! తాత్పర్యం; మునులకే నమస్కరించదగిన నీవు అగ్నితో సమానుడవు. ఇట్టాంటి నీ మనస్సు ప్రసన్నమయ్యేటట్టు సేవించటం కంటె గొప్ప మ్‌ లేమున్న దని కోరనయ్యా! న అని పలికి కుశికుండు వెండియు. 3286

ఆనుశాసనికసర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 237 తాత్పర్యం: అని చెప్పి కుశికుడు ఇంకా (అంటున్నాడు). తే. 'ఒకటి యడిగెదం గృప చిగురొత్తం జెప్ప ।; వలయు; మీరు నూ యింటికి వచ్చి యొక్క ప్రక్క క్రిందుగ నిరువది యొక్క దినము । లనఘ;! నిద్రించి; తది మొదలైన నీదు. 329 ప్రతిపడార్హం: ఒకటి అడెదన్‌= ఒక టడుగుతాను; కృప=జ వయ: చిగురు+ఒత్తన్‌= చిగురింపగా; చెప్పన్‌ వలయున్‌= చెప్పాలి" మీరు; మాఇంటికిన్‌; వచ్చి; ఒక్క ప్రక్క= ఒకవైపు; క్రిందుగన్‌= క్రిందుగా చేసి; ఇరువదిఒక్క దినములు= ఇరవై యొక్క రోజులు: అనఘ!= పుణ్యాత్ముడా!; నిద్రించితి= ని(ద్రించావు; అది మొదలు+ఐన= అది మొదిలుగా; నీదు= నీ యొక్క తాత్పర్యం: “స్వామీ! ఒకటడుగుతాను. దయతో చెప్పాలి. మీరు మా ఇంటికి వచ్చి ఒకవైపే తిరిగి 21 రోజులు పండుకొన్నారు కదా! అది మొదలుకొని. (తరునాతి పద్యంతో అన్నయంు. క. చరితం బద్భతము మున్‌ । శ్వర! దీనికి. గారణము విచారమున కగో చర: మెటిండింపు' మనుడు నా । దరణీవల్లబునితో నతం డిట్లనియెన్‌. 330 ప్రతిపదార్థం: చరితంబు= కథ ప్రవర్తనా అద్వుంము= ఆశర్యం" మువి+ ఈ4ఇ్వవ!2 మునిచంద్రా ; దీనికిన్‌; కారణము= హేతువు; విచారమునకున్‌= ఆలోచనము' లోబకము= కంసించదు ఎటిగింపుము= తెలుస్తుము. అణుడున్‌ అతండు= ఆ ముని; ఆ ధరణీ విభునితోన్‌=ఐ రాజుతో. ఇట్లు అఏ౨యెొన్‌ తాచ్చర్యం: కథ చాలా అద్భుతం. మునీశ్వర! కారణం గోచరించటం లేదు. కనుక చెబ్బండి' అనగా రాజుతో ముని ఇట్లా అంమున్నాడు, వు... సురలు మునులు సురజ్యేష్టుం గొవిచియుండం బ్రసంగ వళశంబున నప్పరమేప్టి వారలతో భృగు కుశిక నంశంబులకు బ్రహ్మక్షత్రంబులు తడంబడి సంకరంబు వాటిల్లు నని చెప్పె: నప్పుడే నచ్చట నుండి వినుటం జేసి యాసంకరంబున కోర్వక మీ యన్వయంబు నిర్మూలంబు సేయువాండ నయి వ్రతంబు నెపంబిడి. భవద్భహంబు సొచ్చి యిన్ని పోకలం బోయితి; అలసి దస్సి యెవ్పుడేని మీర లద్ద మాడుదురు అప్పుడ శపింతు నిట్టిద నా యెత్తికోలు; మీ యందు ధైర్యహానియు శోకంబును గోపంబును లేమిని మెచ్చి వరం బిచ్చియుం దనివి సనక, తనువులతోడన మీరు నాకలోకం బాలోకించు నట్లుగా నీ గంగాతీరంబున సంఘటించితి;దానిం గని నరేంద్రత్వంబుదెస నుదాసీన భావంబు నొంది బ్రామ్మాణ్యంబునందు సస్వృహుంద వై తది యెటుంగుదు; నీకు మూండవవాండు బ్రహ్మతేజోదీస్తుం డయి జనియించు; వరంబు వేండు" మనుటయు నమ్మానవపతి దీనికంటెను గడచిన వరంబునుం గలదే? మదీయ సంతానంబు బ్రహ్మత్వప్రొప్త మహత్త్వ నిరూఢంబును, గాధధర్మ తత్పరంబునుంగా నను గ్రహింవు' మనిన నమ్ముని 'యట్లయయ్యెడు మూజఅడిల్లుము. నీదు మనుమండు త్రిలోక పూజనీయుండు' అని పల్కిన నప్పతి 'వాండేమి కతంబున బ్రాహ్మణుం డగు నత్తెఅంగెఖింగింపవే'యనవుడు నత్తాపసోత్తముండు'విను మస్మద్వంశంబున బుచీకుం డనువాండు జన్మించి నీ తనయుం డైన గాధి యనియెడు వానిపుత్రి భార్యగాంబరిగ్రహాంచు; నత్తపోధనుందు దననందనుం డగు జమదగ్నియందు సమస్త ధనుర్వేదంబును నావహించు. నవ్విశేషంబు తత్నుత్రునందు ఫలియించు; నది యంతయు సకల క్షత్రియ క్షయకారి యైన దైవంబు కృత్యంబు, దానివలన బుచీక, గాధి వధూజనానుష్టాన పరివర్తనంబు గలుగు; నది కొరణంబుగా నుగ్రధర్మక్తత్తుం దగు పరశురాముండు

238 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము జమదగ్శికిం, బరమ బ్రాహ్మణ్యగణ్యుం దయిన విశ్వామిత్రుందడు గాధికి జనియింతురు. బ్రహ్మ పలుకు సత్యంబ; యుష్మదన్వయంబు భార్గవ కులసంబంధంబున జనశ్లాఘనీయంబై వెలయం గలయది; యేను తీర్థంబునకుం జనియెద, నీవు సుఖివై యుందడుము' అని చెప్పుటయు, నప్పుడమిలేండు భార్యాసహితంబుగ నవిశేష వినయంబగు వందనం బాచరించి వీడ్కొని చనియె. జ్యననుండును నిజేళజ్చం జనియె; నిది పరశురామ విశ్వామిత్ర జన్మ ప్రకారంబు. | 331 ప్రేతిపదార్హం: సురలు మునులు; సురజ్యేష్టున్‌= దేవతలల్లో పెద్దవాడు బ్రహ్మను; కొలిచిఉండన్‌= సేవిస్తూ ఉండగా; (ప్రసంగవళంబునన్‌= మాటల వరుసలో; ఆ పరమేష్టి= ఆ (బ్రహ్మ; భృగు క్షేతంబులకు; బ్రహ్మక్షత్రంబులు= (బ్రాహ్మణ, క్షత్రియ వర్ణాలు! తడంబడి= తడబాటుపడి, తలక్రిందులై; సంకరంబ్దు= సాంకర్యం; పాటిల్టున్‌= జరుగుతుంది; అని చెప్పెన్‌ అప్పుడు ఏను అచ్చటన్‌+ఉండి వినుటన్‌+చేసి? ఆసంకరబునకున్‌: ఓర్వక= సహించక; మీ; అన్వయంబున్‌= వంశాన్ని; నిర్మూలంబు= నాశనం; చేయువాడనై= చేద్దామనుకొని; (వ్రతంబు నెపంబు+ఇడి=ఐ (వ్రతమిషతో: భవత్‌= మీ; గృహంబు= ఇల్టు: ఇన్ని! పోకలన్‌*పోయితిన్‌= నాటకా లాడాను; అలసి; డస్సి=ఐ తూలి; ఎప్పుడేని మీరలు; అడ్డము+ఆడుదురు= ఎదురు చెప్పుతారు; అప్పుడు+శపింతున్‌; ఇట్టిదనా; ఎత్తికోలు= పూనిక, ప్రయత్నం; ధైర్యహానియున్‌= కష్టాలలో చెదరకుండా ఉండే మనస్తత్వం: శోకంబును; కోపమును మెచ్చిన వరంబు ఇచ్చియున్‌; లేమిని= లేకపోవటం; తనివి చనక= తృప్తిపడక; తనువులతోడన; ఆలోకించునట్టుగాన్‌= చూచేటట్టు; సంఘటించితిన్‌= ఏర్పాటు చేశాను; నర+ఇం(ద్రత్వంబు దెసన్‌= రాజత్వంవైపు: ఉదాసీనభావంబున్‌= బౌదాసీన్యం, తక్కువ చూపు; ఒంది=పాొంది; (బ్రాహ్మణ్యంబునందున్‌= (బ్రాహ్మణ ధర్మంమీద; సస్పృహుండవు+ఐతి(వి)= కోరిక కలవడవైతివి; అది ఎజుంగుదు; నీకు మూడవవాండు= మూడవ తరంవాడు; బ్రహ్మతేజో దీప్తుండు= బ్రాహ్మణ తేజస్సులో (ప్రకాళించేవాడు; అయి జనించు; వరంబు వేడమనుయు; ఆ మానవపతి= ఆ రాజు; దీనికంటె; కడచినజఐ దాటిన, అధికమైన; (బ్రహ్మత్వ= (బ్రాహ్మణత్వ; (ప్రాప్త= పొందిన; మహత్య= మాహాత్మ్య; నిరూఢంబునున్‌= నాటింది; గాఢ= గట్టి; ధర్మ తత్పరంబు= ధర్మం మీద తాత్పర్యబుద్ది గలదిగా అనుగ్రహింపుము అనిన ఆ+ ముని, అట్ల అయ్యన్‌ ఊరడిల్లుము నీదు మునులు; భక్తీ (త్రిలోకపూజనీయుండుజ మూడు లోకాలకు పూజించదగ్గవాడు; ఆ+పతి= ఆ రాజు; ఏమికతంబునన్‌= ఏ కారణంవలన; (బ్రాహ్మణుండగు ఆ తెటంగు ఎటిగింపవే అనవుడు; అ+తాపస+ఉత్తముం౦ండువ= ఆ మునీశ్వరుండు; అస్మత్‌= నా; వంశంబునన్‌: బుచీకుండను వాడు జన్మించి నీ తనయుండైన గాధి ; పుత్రిన్‌= కూతురును;భార్యగా (గ్రహించు నత్తపోధనుండు; తననందనుండగు జమదగ్షియందు; సమస్త; ధనుర్వేదంబునున్‌= ధనుర్విద్య, విలువిద్యను; అవహించున్‌= కల్షించును; ఆ విశేషంబు= ఆ గొప్పదనం: చత్‌=ఐ అతడి;పుత్రికలందు ఫలియించు; క్షత్రియ క్షయకారి= రాజులను నాశనం చేసేవాడు; దైవంబు= దైవ; కృత్యంబు= పని, విధి ఘటన; దాని వలన బుచిక గాధి వధూజనానుష్థాన పరివర్తనంబు గలుగు అది కారణంబుగ; ఉ(గ్ర= (కూర; క్షత్ర ధర్ముండు= క్షత్రియ స్వభావం కలవాడు అగు పరశురాముండు జమదన్నికిన్‌;: పరమజ గొప్ప; బ్రాహ్మణ్య= బ్రాహ్మణ సమూహానికి; గణ్యుండు= లెక్కింపదగ్గవాడు అయిన; యుష్మత్‌= నీ; అన్న్మయంబు= కులం; సంబంధంబునన్‌=సంబంధం వలన, బంధుత్వంచేత: జన=జనులచేత; శ్చాఘనీయంబు=పొగడదగ్గది; వెలయన్‌ కలయదిజ= (ప్రకాశించకలదు; ఆ+ పుడమిజ=భూమికి; టేండు=రాజు; సవిశేషజ విశేషంతో కూడిన; వినయంబు=వినతిని ఆచరించి వీడ్కొాని చనియెన్‌; (వంగి నమస్కరించటం); నిజ+ఇచ్చన్‌=తన ఇష్టం వచ్చినచోటికి. తాత్పర్యం: దేవతలు మునులు బ్రహ్మదేవుడిని సేవిస్తున్న సమయంలో, ప్రసంగవశాత్తు (బ్రహ్మ వారితో ఇట్టా అన్నాడు. 'భవిష్యత్తులో భృగు, కుళిక వంశాలకు బాంధవ్య మేర్చడుతుంది'అని. అది విని వర్షసాంకర్యాని కిష్టపడక నీ వంశాన్ని నాళనం చేద్దామన్న తలంపుతో మీ ఇంటికి వచ్చి ఇన్ని పోకిళ్ళు పోయాను. కాని, మీలో కోపతాపాదు లేవీ నాకు గోచరించలేదు. దానికి సంతోషించి వరమిచ్చాను. అయినా నాకు తృప్తి తీరక స్వర్గలోకం చూపించాను.

ఆమశాసనికపర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 239 నీకు రాచరికంమీద కంటె (బ్రాహ్మణ్యం మీద మక్కువ. నీకు మూడో తరంలో బ్రహ్మతేజోమయుడు జన్మిస్తాడు. కొబట్టి వరం కోరుకొమ్ము రాజా! అను([గ్రహిస్తాను.' అంతా విని రాజన్నాడు 'నాకింతకంటె వర మేమి కావాలయ్యా! నా సంతానం (బ్రాహ్మణత్వం ధర్మపరత్వం పొందే వర మను[గ్రహించుము" అనగా ముని “నీ మనుమడు మూడులోకాలకు వందనీయు డౌతాడు' అని అన్నాడు. రా జన్నాడు 'నా మనుమడు బ్రాహ్మణు డెట్ట్లా కౌతాడో చెప్పుము” అనగా అత డన్నాడు. 'నా వంశంలో బుచీకు డనే వాడు జన్మించి నీ వంశాంకురుడైన గాధి కూతురును పెళ్ళి చేసికొనగా అతడికి జమదళ్ని జన్మిస్తే అతడు విలువిద్య నంతా పొందేటట్టు చేస్తాడు. ఆ ధనుర్విద్య అతడి కొడుకు పరశురాముడిలో ఫలిస్తుంది. ఈ విద్య సకల క్షత్రియ కుల నాశనం చేస్తుంది. ఇదంతా దైవఘటన. దానివలన బుచీక, గాధి వధువుల అనుష్టానాలు మార్పు పాంది జమదనగ్నికి క్రూరభావంకల నక్షత్ర ధర్మంతో పరశురాముడు జన్మిస్తాడు. గాధికి మహాబ్రాహ్మణ తేజోనిధి విశ్వామి(త్రుడు జన్మిస్తాడు. మీ కులాల కలయక లోకానికే కీర్తి పాత్రమౌతుంది. నేనిక తీర్హయాత్రలకు పోతాను. నీవు సుఖంగా ఉండుము" అంటూ ముని తన దారిన తాను పోయాడు. రాజు భార్యతోసహా అతడికి వినయంతో నమస్కరించాడు. విశేషం: ఈ కదను చెప్పుమని అడిగినప్పుడు ధర్మరా జన్నాడు 'మహాత్మా!' మదీయ చిత్తాయత్తంబుగా నత్తెజంగెటింగింపవే” యని. ఈ కధ నట్ట్లా మనస్సునకు హత్తుకొనేటట్టు చెప్పాడు మహాత్ముడైన కవిబ్రహ్మ. ఓర్చు, ఎంత శుభాన్ని చేకూరుస్తుందో పారకులు గమనించాలి. అచ్చమైన మనిషిని నిర్మించటం సాహిత్య ప్రయోజన మన్నారు చొల్లిటి పెద్దలు. ఇంతకంటె దాని కుదాహరణ మేమున్నది కనుక.

భీష్ముండు ధర్మజునకు దానవిశేషముల నెజింగించుట (సం. 13-92-28 (కుంభ)

క అని కురుపితామహుండు సె: ప్పిన విని, ధర్మాళ్మజుండు ప్రియమందుచు నా

తనితో 'దానవిశేషము ; లనఘా! యెటింగింపు" మనుడు నతం డిట్లనియెన్‌. 332 ప్రతిపదార్థం: అని; కురుపితామహుండు= కౌరవుల తాత, భీష్ముడు; చెప్పినన్‌= చెప్పగా, చెప్పితే: విని; ధర్మ+ఆత్మజుండు= యమధర్మరాజు కొడుకు; ప్రియమున్‌= ప్రీతిని; అందుచున్‌= పొందుతూ; అతనితోన్‌= ఆ భీష్ముడితో; అనఘా!= పుణ్మాత్ముడా!; దానవిశేషములు; ఎఅింగింపుము= చెప్పుము; అనుడున్‌= అంటే; అతండు; ఇట్టు: అనియెన్‌. తాత్పర్యం: అని భీష్ముడు చెప్పగా విని ధర్మరాజు సంతోషించి తాతగారిని దాన విశేషాలు చెప్పుమని అడిగాడు. నీ, ' కాంస్యోపదోహయుః గాంచన చారుశ్ళం ; గయు ధవళాంబర కలితయును, స

దక్షిణయును నయి తగుగోవుం బాత్రత్వ ; భవ్యవిప్రునకు సద్ధక్తితోద

నిచ్చిన దానికి నెన్ని రోముము లన్ని దివ్యవత్సరములుం త్రిదశలోక

మున వసింతురు; కులంబున యేడు తరముల । జనముల సుగతికి ననుతు రధిప! ఈ. కన్య, భూమి, గృహము, గనక, మన్నను, జల, ; మంబరంబు, శయన, మాసనంబు,

వాహనంబు, విప్రపరునకు నీగి లో । కముల రెంట సొఖ్యకారి యంధ్రు. పం3 ప్రతిపదార్హం: కాంస్య= కంచు; ఉపదోహయున్‌; కాంచన= బంగారు; చారు= అందమైన; శృంగయున్‌= కొమ్ములు కలది; ధవళజ= తెల్లని; అంబర= వ(స్తంతో; కలిత= కూడుకొన్నదియు; సదక్షిణయును= దక్షిణతో; అయి= కూడుకొన్నదై: తగుజ మంచి (గొడ్డుబోతు కానిది; గోవున్‌= ఆవును; పాత్రత్వ= అర్హతకల; భవ్య= (శ్రేష్టుడైన; విఫ్రునకున్‌= బ్రాహ్మణుడికి; సత్‌= మంచి; భక్తితోడన్‌=

240 శ్రీమదాం[్ర మహాభారతము భక్తితో; ఇచ్చినన్‌= దానమిస్తే: దానికిన్‌; ఎన్ని; రోమములు= వెండ్రుకలో అన్ని; దివ్య వత్సరములు= దేవతా సంవత్సరాలు: త్రి దశ లోకమునన్‌= దేవతల లోకంలో, స్వర్గంలో; వసింతురు= ఉంటారు; కులంబునన్‌= తనకులంలో; ఏడు తరముల; జనములన్‌= మనుష్యులను; సుగతికిన్‌= మంచిస్థితికి, స్వర్గానికి; అనుతురు= పంపిస్తారు; అధిప!= రాజా!; కన్య= వివాహం కాని ప్రీ: గృహము= ఇల్లు భూమి= పంటనేల; కనకము= బంగారం; జలము నీరు; అంబరంబుజ వస్త్రం; శయనము= మంచం; ఆసనంబు= కుర్చీ, పీట; వాహనంబు= (ప్రయాణ సౌకర్యానికి, గుర్రం మొదలగునవి; విప్రవరునకున్‌= (బ్రాహ్మణ (శ్రేస్టుడికి; ఈగి=ఐ దానమివ్సటం; లోకములరెంటన్‌= ఇహపరలోకాలందు: సౌఖ్యకారి= సుభాన్ని కలిగెస్తుందని; అండ్రు= అంటారు. తాత్పర్యం: రాజా! ఆలోచిస్తే కన్య, గృహం భూమి, నీరు, వస్త్రం ఇట్టాంటివాటి కంటె గోదానం గొప్పది. ఎందుకంటే దాని కెన్ని రోమాలో అన్ని దివ్య సంవత్సరాలు స్వర్గంలో ఉంటాడు. ఆ గోవు ఎట్టా ఉందాలంటే - కంచు, బంగారు కొమ్ములు, తెల్లని వస్త్రాలు, దక్షిణ కలదై ఉండాలి. విశేషం: దివ్యవత్సరాలు - ఆదునిక విజ్ఞాన, ఖగోళశా[స్త్రవేత్తలు కాంతి సంవత్సరాలు అన్నట్టు ఆనాడు మానవలోకకాలం దేవలోక కొల పరిగణన ముండేది.

భారతకర్తకు ఈ దాన విషయాలు చెప్పటం చాలా ఇష్టం. కనుక వీలైనా, కాకున్నా చెప్పుతూనే ఉంటాడు. ఇందుకే కథలో (క్రమత్వం, అనుస్యూతి లుప్త్రమౌతున్నది. సై కధ తరువాత ఇది చెప్పటంలో, అడగటంలో ఏం తర్కం, జాచిత్యమున్నదబో: జాచిత్యం కావ్య విమర్శకు సంబందించినది. తర్కం లోకానికీ, శా(స్తానికీ సంబంధించింది. పై కథ విన్న ధర్మరాజుకు దాన విషయ ్రశ్నే దేని కుదయించినట్టు? పరశురాను కథో, విశ్వామిత్ర కథో చెప్పుమనాలి. పైగా విశ్వామిత్రుడి కూతురు శరుంతల 1 2 వంాానికి మూలదేవత కదా! ఆ కథ ఆదిపర్వంలో ఉన్నా మేనకా విశ్వామిత్ర కథ తక్కువ కదా! కనుక విషయకవనంవ బం లెదు. క. అనిన విని పాందవాగ్రజుం ; 'డనఘా! యిన్నింటికంటె నధికంబగు దా

ని నెటింగెంపు' మనుడు, న । జ్ఞనపతి కిట్లను నతండు ప్రసన్నాత్యకుందై. పె ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌; విని; పాండవ+అఆ(గ్రజుండు= పాండవులలో ముందు పుట్టినవాడు, పెద్దవాడు: అనఘా[= సాసరటలువాచాన్‌ ఇన్నింటికంటెన్‌= వీటన్నిటిలో; ఆదికంబు= గొప్పది; అగుడానిన్‌= అయిన దానిని; ఎజింగింపుము= తెలియజేయుము; అనుచున్‌? ఆ+జనపతికిన్‌= ఆ రాజుతో; అతండు= భీష్ముడు; 'ప్రసన్నాఆత్మమందైన (ప్రశాంత న్యాచూాపం. కలవాడైన ఇట్లు; అనున్‌, తాత్పర్యం: విని ధర్మరా జన్నాడు: 'పాపంలేనివాడా! వీటన్నిటికంటె ౧౧౧ లం నమ న రంల లలి కతడు సంతోషించి (ప్రసన్నమైన మనస్సుతో. తే. “అర్ధి గోరిన వస్తువు లర్థితోడ : నీగి యెల్ల దానములకు నెక్కు డరయ;

నఖిల భూతమ్ములకు నభయంబు నిచ్చు; టంతకంటెను మే లందు రార్వజనులు.' సంక్‌

ప్రతిపదార్థం: అర్జి= యాచకుండు; కోరిన వస్తువులు= ఏది కోరితే అది; అక్థితోడన్‌= రేమతో; ఈగి= ఇవటన) ఎ పవ దానముల మిన్‌: ఎక్కుడు= ఎక్కువ; ఆరయవ్‌= ఆలోచిస్తే) అంతకంటెన్‌= దానికంటె కూడా; అఖిల భూఆఎఎలము సా ద్పువేపశాసులకు; అభయంబున్‌= భయం పోగొట్టటం, రక్షణ కల్పించటం; ఇచ్చుట: ఆర్యజనులు= ధర ఫైేత్తలు, వందిత... స. వాంనొప్తున బంరంము తాత్సర్యర: ఏది కోరి యాచకుడు తన దగ్గరకి వస్తాడో దాన్నే (ప్రేమతో ఇవ్వటం 2 మ దానాల ప ్రష్తంు న ంంంటె కూడా సర్వజీవులకు అభయ మివ్వటం చాలా గొప్పది. విశేషం: దీనికి ఉదాహరణగా ఇదే పర్వంలో నాలుగవ ఆళ్వాసం 314వ పద్యం నుండి (ప్రారంఖసైన జరుగు. కథ ప్రైహించాల్‌,

ఆనుశాసనికపర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 2జి] మహాభారతమంటే పురుగు దగ్గర నుంది శ్రీకృష్ణపరమాత్మ దాకా వ్యాపించి ఉన్న సనుస్త సృష్టి కధ. వ. 'అని చెప్పె వినుమని మజియు నిట్లనియె". 336 శో న ఆగ్యిళ జ తాత్పర్యం: అని ఆ విధంగా వివరించి, ఇంకా విను మని ఇట్టా చెప్పుతున్నాడు. తే. వీరశయనంబు మేలంద్రు వీనికంటె ; మళియు. గొన్నింటి కంటెను మనుజనాధ! దానముల కావు, వెదకిన దానిం బోల । లేవు, పుణ్య కర్మములలో నేవియైన.' 3౩7 (ప్రతిపదార్హం: వీనికంటెన్‌= ఈ చెప్పిన వాటికంటె: వీరశయనంబు= యుద్దంలో మరణించటం; మేలు+అం(డ్రు= గొప్పదంటారు; మనుజనాధ!= మానవులకు పాలకుడా!; కొన్నింటికంటెను; దానముల కావు= అసలు దానాలే లేవు; వెదకినన్‌= వెతికిచూచినా; క ఈ పుణ్యకర్మములలోన్‌= పుణ్య చేష్టలలో; ఎవి ఐనన్‌= ఏవైనాసరే. దౌనిన్‌=ఐ వీరశయనాన్ని; పోలన్‌ లేవు= పోలగా లేవు;

జ ను ను వన్న తాత్సర్యం:; వీరశయన మన్నిటికంటె గొప్పది. దానితో పోలిస్తే మిగిలిన వసలు దానాలే కావు. సర్వపుణ్య (వ్రతాలల్‌ ను, కర్మలలోను అదే గొప్పది."

ఆతి జ వ. అనుటయు ధర్మజుండు తమ్ముల దెసం గనుంగొనిన, వార లతని చిత్తం బెటిందె రణమరణ స్తుతి సేయ, నతండు సమరంబునం జచ్చిన బంధు, మిత్ర, జ్ఞాతి, జనంబుల వలని శోకంబు వదలి వాహినీ నందను 33౩86 వాక్యంబు లభినందించె; నా దేవప్రతుండు వెండియు. చు అతని శాల లటంవా వదా మనపహు ప్రతిపదార్థం: అనుటయు= అనగా, ధర్మజుండు =ధర్మరాజు; తమ్ముల దెసన్‌= తమ్ముళ్ళవైపు ఆతం ౬ ల వ ఎటీంగి=ఐ తెలిసికొని; రణః= యుద్దంలో; మరణజ= మరణించినవారి స్తుతి= ప్రశంస;చేయిన్‌=చేయ జతేఎం వ. “ దాయోచె జము వాని" 9 కింబువా యుదంటలో; చచ్చి,= మరణించిన; బంధు= చుటాలు; మి త= కీ సకాతులు” జ్‌ో జనంయిలతం2= య] యాం సనసచుూ వ్‌ ల టబ 5 న స్టే ఎంద సెగచినాడు దుఃఖము; వదలి జ=వదలి ; వాహినీ= నది; నందనుండు= కొడుకు; వాళ్యంబులు= మాటను ఆ గరా నాన ఆ దేవవ్రతుండు= ఆ భీష్ముడు; వెండియున్‌= మరలా, చ ఇ టచ్‌ తన్నా యు దింలొ చనవోయి” తాత్పర్యం: అనగానే ధర్మరాజు తమ్ముళ్ళవైపు చూచాడు. వారు ఆయిన మనసు ఎటసక్‌ ఎ యుజ్ద ౬ ఆలా ల టా క జ. నత వారిని స్తుతించారు. చచ్చి పోయిన బంధునులు, స్నేహితులు దాయాదువపై జ | స ఆ గంగాదేవికాడుకు చెప్పెన మాటలను స్తుతించాడు జీబ్యుడు ఎరలొ గంగ అన్నె క. 'అరియైన దీనుండై తను ।; శరణం బని వేండినం, బ్రసన్నాచ్మెత్‌ న త్తం ప్వురుషుని కోరిక వీర్షినం। బురుషోత్తముం చంది రతనిం బుతుషవరణ్యా! చా ష్‌ లా న జ ప ల లక జ లై వంతి, ప్రతిపదార్హం: సురుషనలేణాని= మనుష్యులలో వేషుదా! ఎరులం ఉందా. టం ఆంకా కలు మ మిం చె కు శ్‌ శ

న క్ష చై న భా. సశా' టుంది త: తనున్‌=ఐ తనను. శరణంబని= దిక్కు అని నే వన వైక్లిసే అసన్న+శఆచ్చాత నవా నమద్లై - మననం చ ౦౯ బుజాల ఆ ప్పురుషుని= ఆ పీరుడి, ఆ వ్వక్తియొకః వైర్‌ తకినే రు మత ముంయ+అంమమ=. వారాయిణుడు. అం అంటారు వ ఓ న ఇ. న జరు సో! పురుసులలో ఉత్తమునఐని అంటారు వ్‌ క తరాన వాడిని పుడువిస్తము డదంటారు తాత్పర్యం: శు వెట్తాంటివా డైనా దైన్గంతో శరణు కొకితే అతిడే కోరక తర్చున వాడిని పుడు బత్తి ంటాలు క. అడుగక యున్నను, నాలిం । గొడుకుల రక్షింప లేళ, కుతలపడుచు నె ప్పుడు బేదతనము గల నరు । నెడ రుడుపంవలయు నది మహితగుణ మనఘా,. వ:

242 శ్రీమదాంధ్ర నమువాభారతము ప్రతిపడార్థ: అనఘా! అడుగక ఉన్ననున్‌=ఐ అడగక పోయినా; అలిన్‌= భార్యను" కొడుకులనున్‌= సంతానాన్ని; రక్షింపలేక= ష్ష్‌ ప శ ళ్‌ నరునిః= మనిష్యుడి' ఎడరు= ఆపద, దుఃఖం సాక లేక; కుతిలపడుచున్‌= బాధపడుతూ; ఎప్పుడున్‌; పేదతనము= పేదరికం కల, నరుని= మనిష్యుడి- ఎడ ఉడుపథల వలయున్‌= పోగొట్టాలి; అది; మహిత= గొప్పు: గుణము= స్వభావం తాత్పర్యం: భార్యా పుత్రులను పోషించుకొనలేక పేదరికంతో బాధపడే మనిషి దుఃఖాన్ని పోగొట్టటం గొప్ప గుణమయ్యా! ధర్మజా! ఈ నిజదారపరులు సంతత |; యజనరతులుం గామరోషహంతలు నగు స ద్వైజుల నరసి ధన మిచ్చుట ; త్రిజగత్పూజ్య మగు నంధ్రు థీరవిచారా!' 341 ప్రతిసదార్థఠ: ధీరవిచారా! చెదరని మనస్సుతో అలోచించేవాడా!; నిజదారపరులు= స్వంత భార్యలయందే ప్రేమకలవారు; సంతత= నిత్యం; యజనరతులు= యాగంచేసే వారు; కామ= కామం; రోషం= కోపం; హంతలు= చంపినవారు అగు, :త్‌ద్విజులన్‌= మంచి బ్రాహ్మణులను; అరసి= పరిశీలించి; ధనమున్‌= డబ్బు; ఇచ్చుట" త్రిజగత్‌ పూజ్యము= మూడు లోకాలలో సూజించ దగ్గది; అండ్రుజ అంటారు. తాత్పర్యం: సమబుద్దితో విచారించేవాడా! స్వభార్యలయందే మనస్సు లగ్నమైనవారు, నిత్యమూ యజ్ఞయాగాదులు చేస్తూండేవారు, కామ రోషాలు లేనివారు, అయిన మంచి బ్రాహ్మణులను పరిశీలించి దానంచేయటం మూడు లోకాలలోను గొప్పవిషయం. లేదా, మూడు లోకాలకూ పూజించదగ్గది.' విశేషం; ధర్మపరుడైన మనిషి ఎవరు అంటే ఈ మూడు లక్షణాలు కలవాడు, 1. స్వభార్యారక్తుడు - ఇతర (స్త్రీలను ధర్మబుద్దితో చూచేవాడు; 2 యజనపరుడు _ స్వంత కర్మలు చేసేవాడు. ఏ పనీ చేయకుండా కూర్చుండే సోమరివాడు, 3. కామ - రోషహాూంతే అవి కలవాడు ఇట్లా ధర్మ - అధర్మ పరులుంటారు. ఈ పద్య రచన చాలా అందమైనది. మూడు గణాలను ముచ్చటగా సమంగా పద్యపాదాలలో మూడేసి వాక్యాలుగా సమవాక్యాలుగా చెప్పటం వలన పద్యరచనలో సమత్వం తూగు వచ్చాయి. వ వకచ దా వారూండు 'యాచనా యాచనంబులలో నెయ్యది చానార్హం బగు? నని యడిగిన నతని బితామహుం డిట్లనియె. 342 ప్రతిపదార్లం: = కక ర అనినమ్‌అనగా పాండవా[గ్రజుండు= ధర్మరాజు; యాచన= భిక్షాటన, దానమడగటం; అయాచన= దానం ౦ల; నా = పితామహా అదిజ ఏద్రి; దాన+అర్హంబుజ దానానికి తగింది; అని =అని; అడిగినన్‌=ఐ అడుగగా; అతనికిన్‌ = అతడికి* 0డు (బ్రహ్మ షట్టు+అనియెన్‌= ఈ వీధంగా జవాడు చెప్పాడు, వు ఎ , (౯ ధర్మరా జన్నాడు “అడిగిన వాడికి దొనం చేయటం మంచిదా? అడగనివాడి చేయటం 0చిదా?” దీనికి త్రాత న ్‌ వాడికి దానం గారు సమాధానం చెప్పుతున్నారు, చు. * లడ్రిగ్వి నిచ్చుకంటెను నయాచ్రకుం గాల నెజింగి యిచ్చు టె ఎటు ఫలమిబ్బ చానవిధికోవిద! వేడుట సావ్ఫు వేడ(ా యడిగ్వి వాసం దస్తున్స మగు దయారత్రిం గావంగం జాలు వాండేగున్ల ॥ ప్రతిపదార్థం: ఆడిగినన్‌= అడిగితేనే; ఇచ్చుకంటెను= ఇవ్యట పటి ఇచ్చుట; ఎక్కుడు= ఎక్కువ; ఫలము ఫలితం: ఇచ్చున్స్‌, వ క్‌ అయాచక్రున్‌+క్రాయన్‌్‌ అడగనివాడని; ఎతటింగిఐ తెలిస శి (1 4! గ్‌ా ఒబి (లూ! దే = దాన సంబంధమైన విధులు తెలిసినవాడా!; వేడుటళ

ఆనుశాననికపర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 243 కోరటం; చావుజ మరణం; వేండంగాంబడుట= (ప్రొర్జించబడటం; అది; పెద్దచావు= అన్సిటికంటె పెద్దదైన మరణం; తగు (ప్రార్ధనజ (8 నీ ది బి దఆజా (లై (వచ! అర్హమైన కోరికను" పూర్ణము= సంపూర్ణము, ఫలవంతం: చేయునాత(డు= చేసేవాడు; అడిగినవానిన్‌= వేడుకొన్నవాడిని; తన్నునున్‌= తనను; దయారతిన్‌= దయగల మనస్సుతో కావంగన్‌= రక్షించటానికి; చాలువాండు= సమర్భుడైనవాడు; అగున్‌= బౌతాడు. తొతరం: 'అడిగితే ఇవటం కంటె అడగనివాడు వీడు అని తెలిసి వాడికి ఇషటం చాలా గొపుదానం. దొనవిధులు (1 ఇవ్వ స్త తెలిసినవాడా! అసలు అడగట మన్నది చావువంటిది. అడగబడటం పెద్దచావు వంటిది. కనుక ఆడగని వాడి కివ్లటంవలన వాడినీ, పుచ్చుకొన్నవాడినీ, తననూ రక్షించేవ్నా డౌతాడు." వ. అనిన విని యుధిఫ్టిరుం దతని కిట్లనియ. పతక తాత్పర్యం: ఆ విధంగా భీష్ముడు చెప్పగా విని ధర్మరాజు ఇట్టా అన్నాడు. క్ర చానము యజ్ఞక్రియ నాం! గా నతులిత ధర్మవిధులు గల; వందు భరి త్రీ నాథోత్రమ! యథిక ఫ । లానూనంబై వెలుంగు నది యెయ్యదియో?' తడక ప్రతిపదార్హం: దానము; యజ్ఞక్రియ= యజ్ఞ కర్మ నాన్‌*కాన్‌ అనగా; అతులిత= సాటిలేని; ధర్మవిధులు= ధర్మపద్దతులు; నే ళ్‌ కలవుజ ఉన్నవి; ఆందున్‌= దానిలో: ధరిత్రీ నాధ!+ఉత్తమ!” రాజులలో (శ్రేష్టుడా[; అధికజ గొప్ప; ఫల= ఫలితం; అనూనంబు+ఐ= ఎక్కువై వెలుంగునది= (ప్రకాశించేది? ఎయ్యదియో?= ఏదో? తొత్పర్యం: 'దానం యజ్ఞంవంటిది. అందులోనే ధర్మవిధు లున్నాయి. మహారాజా! వాటిలోకల్లా అధికమైన ఫలితాల నిచ్చే దేదో? వ వినవలుతుం జెప్పవే యని యరిగిన వయ్యనిమిష నదీవందనుం దప్పాండు నందనాగ్రజన కీట్లనియె 346 ప్రతిపదారం: వినవలంతున్‌= వినటానికి ష్టపడుతున్నాను: వినాలమకొంటున్నాను; చెప్పవే!= చెప్పవా?; అని అడిగినన్‌; ఆ+అనిమిష= దేవతల; నదీజ వీరు; నందనుండు. కొడుకు: దేవతానది గంగ” ఆమెకొడుకు; ఆ పాండు నందన+అగ్రజునకు= పాండురాజు కొడ్రుక్సులలో పెద్దవాడు ధర్మరాజుకు ఇట్టు అనియెన్‌. ॥ షుడు ధర్శరాజుతో అంటున్నాడు. విశేషం: ఈ యజ విషయాలు భగవద్గీతలో అనేకం చెప్పబడినవి. జ్జ 32 దాకా అనేక యజ్ఞ విషయాలు ప్రస్తావించబడ్డాయి. 3వ అధ్యాయంలో 24వ ట్లోకంనుండి ర్‌ థ్‌ శల్తవాడూ వేల్చబడేది బ్రహ్మమే. (ఇది శ్రీ రమణ మహర్షి చెప్పిన ఆత్మవివేకం) నికి సంబ 9 25. దైవయజ్ఞం. దేవతారాధనలున్నూ రీ ను సంయమనమన్న అలలో వేపి 26, ఇంద్రియాలను రబీ ద్ద జ న్యమైన ఆత్మసంయమయోగాన్షిలో వేల్చటం. , కర్మల 27. ఇంద్రియ ప్రాణ ము తపోయబ్దం (తపస్సు) యోగయజ్ఞం స్వాధ్యాయ యజ్ఞం, 28. (ద్రవ్యయజ్ఞం (ధనా నొన్ని ప్రాణంలో వేల్చటం. ఇది (ప్రాణాయామ యజ్ఞం. 29. ప్రాణాన్ని అపానంలో అసౌ లో వేల్సటం (హోమం చేయ 30. నియమితాహారంతో పొ న అన్నం తినేవారు. 31. యజ్ఞంలో సమర్పించి

2క్షడ శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము

ఉ. భూసురకోటికిన్‌ వినయపూర్వనముగా ధన ధాన్య గో మణి

క్షా సలిలాన్న ముఖ్యములు సమ్మతి నీగి సుయజ్ఞి మానసో

ద్ధాసితసత్ర్రియన్‌ నడపు భవ్యుండు యజ్ఞములుం దపంబులుం

జేసిన పుణ్యముం బడయుం జేయును దానము లోపి నిత్యమున్‌.' 347 (ప్రతిపడార్హం: వినయపూర్వముగాన్‌= వినయపూర్వకంగా, నమస్కారపూర్వకంగా (వినతి= వినయం6 మనస్సులో, వాక్కులో శరీరంలో, వంగి నమస్కరించే లక్షణం, ఇచ్చేవాడికుండాలి); భూసురజ్న భూమిపై దేవతలు - (బ్రాహ్మణుడు కోటికిన్‌= సమూహానికి ధన= డబ్బు; ధాన్యం= పంట; గో= ఆవు; అన్న= భోజన; ముఖ్యము= మొదలైనవి; సమ్మ. “= కోర్కెలో; ఈగె= ఇవ్వటం; సు+యజ్ఞము= మంచి యిజ్ఞము; ఆసన= పీట; ఉత్‌+భాసిత= పైకి వెలుగొందే సత్కియన్‌= వంజపని ఆసనంపుద కూర్చుంది చేసే పని; నడపు= నడిపే; భవ్యుండు= (శ్రేష్టుడు; యిజ్ఞములున్‌; తపంబులున్‌; చేసిన పుణ్యమున్‌= చేసినంత పున్నాం; పడయున్‌= పొందుతాడు; దానములు; ఓపి= ఓర్పుతో; నిత్యమున్‌; చేయుము. తాత్వ్సర్యం: నిత్యము (బ్రాహ్మణులకు వినయపూర్వకంగా, ధనధాన్యాలు, ఆవు, రత్నం, భూమి, నీరు, అన్నాదులు సబ్బుద్దితో ఇవ్వటం యజ్ఞమే. కనుక దానం చేయుము. అది తపస్సు యజ్ఞం చేసిన ఫలితనుస్తుంది." క అనవుడు నాతనితో ని । ట్లనుం గుంతీతనయముఖ్యుం 'డనఘా! పెక్కుల్‌

వినయడు దానము లధికం । బునం దగియెడు దాన మెద్ది? యన్నిటిలోనన్‌." 348 (ప్రతిపదార్హం: అనవుడున్‌; అతనితోన్‌= భీష్ముడితో; ఇట్టు; అనున్‌" కుంతీ తనయ ముఖ్యుండు= కుంతి కొడుకులలో పెద్దవాడు" అనఘా!; దానములు; పెక్కుల్‌= అనేకం; వినంబడున్‌= చెప్పబడుచున్నవి" అన్నిటిలోనన్‌= వాటన్నిటిలో; అధికంబునన్‌= ఎక్కువ ఫలిత మివ్వటంలో అధికమైనది:; తగియెడు= తగినది; ఎద్ది?= ఏది? తొచ్చర్యం: అనగానే భీష్ముడితో ధర్మరాజు అన్నాడు. “అనేక దానాలు చెప్పబడుతున్నాయి. కదా! వాటితో ఉత్తమమైనది ఏది? వ. అని యడిగిన నయ్యాపగాసూనుం డమ్మానవపతి కిట్లనియె. 349 ప్రతిపదార్హం: అని, అడిగినన్‌్‌ ఆ+ఆపగాసూనుండు= నదీకుమారుడు, భీష్ముడు; మానవపతికి=ఐ రాజుకు; ఇట్టు, అనియెన్‌. తాచ్సర్యల: అని ప్రళ్నించిన ధర్మరాజుతో భీష్ముడు ఇట్టా అన్నాడు:

భూదాన మహిమాభివర్షనము (సం. 13-61-1) క. దానము లన్నిటికిని భూ । దానం బెక్కుడు సమస్త ధాన్యములు. బ్రభూ తానేక వస్త్ర ధన ర । త్నానూనత్వమును భూమి నవుట కతమునన్‌. 350

ప్రతిపదార్హం: సమస్త ధాన్యములు= అన్ని పంటలు; ప్రభూత= అధికమైన; వస్త్ర= గుడ్డ; ధన= డబ్బు; రత్నజ మణులు; అనూనత్వమును= అధికమైనవి; భూమిన్‌= భూమిలో; అవుట కతమునన్‌= అవుతున్నందువలన; దానములు; అన్నిటికిని= అన్నిటికంటె, భూదానంబు= నేలను దానం చేయటం; ఎక్కుడు= ఎక్కువ; తొత్చర్యం: దానాలన్నిటిలో భూదానమే (శ్రేష్టం. ధాన్యాలన్నిటికి నేలయే ఆధారం. అంతే కాదు. బట్టకు ప్రత్తి అక్కడే పండుతుంది. రత్నాలూ భూమిలోనే కదా దొరికేవి. కనుక అతిశయంగా డబ్బిచ్చేది నేలయే.

ఆనుశాసనికపర్వము - ద్వితియాశ్వాసము 245 క కనకము రజతము' వస్త్రం 1 బును ధాన్యము వివిధ రత్నములు నిచ్చిన య వ్వినుత ఫలంబుల నెల్లను । గను నుత్తమభూమి దానకర్త నరేంద్రా! 351 ప్రతిపదార్థం: నర+ఇంద్రా!= మానవనాధా! రాజా!; కనకము= బంగారం; రజతముజ= వెండి; వ(స్తంబును= గుడ్డా? ధాన్యము= పంట; వివిధ రత్నములు= అనేక రత్నాలు; ఇచ్చిన= దొనం చేసిన; ఆ+వినుత= ఆ పొగడ దగ్గ; ఫలంబులన్‌+ఎల్లను= ఫలితాలన్నిటినీ; ఉత్తమ భూమిజ మంచి భూమి; దానకర్త= దానం చేసినవాడు; కనున్‌= పొందుతాడు. తాత్సర్యం: బంగారం, వెండి, వ(స్తం, ధాన్యం, వివిధ రత్నాలు - ఇచ్చిన ఫలా లన్నిటినీ భూదానం చేసినవాడు పొందుతాడు. సీ. _ భూమి కెంతాయువు భూదానకర్తయు ; నంతకాలము సుఖ మందుచుండు నమరలోకంబున; నల్పమైనను భూమి । యిచ్చిన బహుభూమి యేలు నతండు; రాజు విశేషించి రణన్భుతి యొండెను । భూదాన కర్పత్వ పుణ్య మొండెం బదయంగవలయుం. బాపంగ నోపు బ్రహ్మ హ । త్యాది పాతకముల నైన భూమి తే. దాన మెంత పాపాత్ముచే నైన భూమిం గొనిన గల్మష మొందదు; వినుము మహిత మైన భూదానవిధియును నశ్వమేధ ; యాగమును సదృశంబులం ద్రాదిమునులు. 352 ప్రతిపదార్థం: భూమికిన్‌; ఎంత; ఆయువుజఐ ఆయుస్సో: భూదానక్తర్తయున్‌= భూదానం చేసినవాడున్నూ అమర లోకంబునన్‌= దేవతాలోకంలో అంత కాలమున్‌; సుఖమున్‌; అందుచున్‌; ఉండున్‌; భూమి; అల్పము+ఐననున్‌= కొంచమైనాసరే: ఇచ్చినన్‌= ఇస్తే) అతండు= ఇచ్చినవాడు; బహుభూమి= ఎక్కువ నేలను; ఏలును= పాలించగలడు; విశేషించి= వీరికంటె ఎక్కువగా: రణమృతి= యుద్దంలో చావు; ఒండెన్‌= ఐనా; భూదాన= భూమి నివ్వటం:; కరృత్వ పుణ్యము+ఒండెన్‌= కర్తయైన పున్నెమైనా సరే (భూమిని దానం చేసిన కర్త పున్నెమైనా; పడయంగన్‌ వలయున్‌= పొందవలెను; భూమిదానము; (బ్రహ్మహత్య= (బ్రాహ్మణ హత్య; అవి= మొదలైన; పాతకములను+ఐనన్‌= పాపాలనైనా? పాపంగన్‌= పోగొట్టగా; ఓపున్‌= సమర్ధమగును; ఎంత పాపాత్ముదే నైన్‌: భూమిన్‌ కొనినన్‌= భూమిని గ్రహిస్తే కల్మషము= పాపం; ఒందదు= తగులదు; వినుము; ఆది మునులు= ్రాదీన కాలబుషులు; మహితము+ఐన= గొప్పదైన: భూదాన విధియునున్‌= భూమిని దానంచేసే కర్మ; అశ్చమేధయాగమును= అశ్చమేధమన్న యాగమూ; సదృశంబులు= సమానములు; అండ్రు= అంటారు. తొత్సర్యం: భూమి ఎంత కాలం ఉంటుందో భూదానం చేసినవాడుసైతం స్వర్గలోకంలో అంతకాలం ఉంటాడు. కొంచెం నేలను దానంచేసినా ఎంతో నేలను పొందగలడు. రాజు రణమరణమైనా పొందాలి, భూదానమైనా చేయాలి. భూదానంవలన బ్రహ్మహత్యవంటి పాపాలు పోతాయి. భూదానాన్ని ఎంత పాపాత్ముడు చేసినా కల్మషం రాదు. భూదానం అశ్వమేధం సమాన మని ఆదిమునులు అంటారు. క. _ చదారిద్రముచేం గుందుచు ; నేరిని నడుగంగ6 బోవ కెంతయుం. గృశతం గూరిన విస్రున కుర్వర । వారని దయ నీగి ఫలము వాగ్లోచరమే? 353 ప్రతిపదార్థం: దారిద్యముచేన్‌= పేదరికంతో; కుందుచున్‌= బాధపడుతూ; ఏరినిన్‌= ఎవరినీ; అడుగంగన్‌= అడగటానికి; పోవక= పోకుండా; ఎంతయున్‌= మిక్కిలి; కృళతన్‌= లేమిలో: కూరిన= కూరుకొనిపోయిన: విప్రునకున్‌= బ్రాహ్మణుడికి; ఉర్వరన్‌= భూమిపై; వారని దయన్‌= ఎక్కువ దయతో; ఈగిజ దానముయొక్క; ఫలముజ= ఫలితం; వాక్‌+గోచరమే?= వాక్కున కందునా? అందదు. తొచ్చర్యం: దారి[ద్రంతో బాధపడుతూ, ఎవరినీ యాచించకుండా, కృశించిపోయే (బ్రాహ్మణుడికి దానంచేస్తే వచ్చే ఫలం వాక్కుతో చెప్పటానికి వీలుపడదు,

246 ట్రీమదాంధ్ర మహాభారతము విశేషం: అన్ని రకాల పైరులచే నిండిన నేల 'ఉర్వర'* తే. యాగకర్తయు శాంతుండు నైన యట్టి | విప్రం బ్రార్ధించి యైన నుర్వప్రఆ గ హంబు సేయించు టత్యధికంబు భూమి । దానవిధి విశేషంబులలోన నెల్ల. 354 వ్రతిపడార్థం: భూమిదాన విధి విశేషంబులు= భూదొన సంబంధమైన విశేష విధానాలు; లోనన్‌= లోపల; ఎబ్లన్‌= అన్నిటిలో; యాగకర్తయున్‌= యజ్ఞాలు చేసినవాడు; శంతుండునుజ సమత్వం కలవాడును; ఐన అట్టిజ అయినటువంటి; ఏప్రున్‌= (బ్రాహ్మణుడిని; ప్రార్టించియైవన్‌= మిక్కిలిగా వేడుకొనిఐనాసరే; ఉర్వీ= భూమి; 'ప్రతిగ్రహంబు= (గ్రహించటం; చేయించుటజ చేయించటం; అతి+అధికంబు= మిక్కిలి; అధికమైన, / తాత్పర్యం: భూదాన విధులలో విశేషమైన విధి ఏమంటే? యాగం చేసినవాడు శాంతుడైనవాడు అయిన (బ్రాహ్మణుడిని (ప్రార్హించయినాసరే భూమిని (గ్రహించేటట్టు చేయించటం గొప్ప విషయం. విశేషం: (ప్రతి పద్యంలోనూ వి్రశబ్దమే కనిపిస్తున్నది. ఇది చాలా విచారించదగ్గది. వేదంలో "ఎకం సత్‌ విప్రా బహుధా వదంతి” అని ఉన్నది. 'ఉన్న సత్య మొక్కటే దానినే విప్రు లనేక రకాలుగా వివరిస్తున్నారు' అన్నచోట విప్రశబ్దంలో విజ విశిష్టమైన; (ప్ర= అధికమైన; అన్న ఆర్హంలో ఉపసర్గలు. ఆనాటి కాలంలో శబ్దం నిజమైన అద్ధంలోనే వాడబడేది. రానురాను ఆ అర్ధం పోయి శబ్దం అరిగిన నాణెమై పోతుంది. కనుక తిక్కనగారు వాడే ఏప్ర శబ్దం వేదం చెప్పిన అర్హంలోనే (గ్రహించాలి. విప్ర= బుషి కః _ విను మర్షుణడైన విప్రున ।; కనఘా! గోచర్మనూత్ర యగు మేదిని ని చ్చిన బోని యట్టి పాపము : నినుపొడుపునం జెడని తమము నేందును గలవే? 355 ప్రతిపదార్థం: అనఘా!; వినుము; అర్హుండు+అయినజ తగినవాడైన విప్రునకున్‌; గోచర్మమా(త్ర= గోవు చర్మమంత మాత్రం; అగుజ అయిన; మేదినిన్‌= భూమిని; ఇచ్చినన్‌= దానమిస్తే; పోనిజ పోవని; అట్టిః అటువంటి; పాపము; ఇనుపొడుప్పునన్‌= సూర్యోదయంతో; చెడని= నాశంకాని:; తమమున్‌* చీకటి ఎందునున్‌= ఎక్కడైనా? కలవే?= ఉన్నాయా? తొచ్చర్యఆ: తగిన బ్రాహ్మణుడికి దానమ్లిస్తే పోని పాపంకానీ, సూర్యోదయంతో తొలగని చీకటికానీ ఎక్కడైనా ఉంటాయా? విశేషం: అలం: సహోక్తి ఈ. ఆజిప్రాప్త నృుతులు గురు ; పూజకులును, మజియు నెట్టి పుణ్యాత్మకులున్‌ రాజోత్తమ! భూదాన । భ్రాజిష్టునిం బోల, రంద్రు పరమమునీంద్రుల్‌ొ 356 (ప్రతిపదార్థం: రాజూఉత్తమ।॥= ఉత్తముడవైన రాజూ!; ఆజి= యుద్దంలి; (ప్రొప్త= పొందిన; మృతులు= చావుకలవారు; గురుః అచార్యుడును; పూజకులును= పూజించేవారును; మతియున్‌; ఎట్టి= ఎట్టాంటి; పుణ్య+ఆత్మకులున్‌= పుణ్యం చేసినవారున్నూ; రొజ+ఉత్తమణ ఉత్తముడవైన రాజా! పరమ= గొప్ప: ముని+ఇం[ద్రుల్‌= ముని శ్రేషులు; భూదానజ భూమిని దానంచేయటంవలన:; +బ్రాబిష్టునిన్‌= (్రకాళించేవాడిని; పోలరు= సరితూగరు; అండ్రుఐ అంటారు. తొత్పర్యం: యుద్ధంలో మరణించినవారు, గురువులను పూజించేవారు, మరి ఎట్లాంటి పుణ్యాత్ములైనా సరే భూదానంతో ప్రకాశించేవాడితో సరిపోలడు అంటారు. మునీశ్వరులు,

ఆమనుశాసనికనర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 247 వ అని చెప్పి భీష్ముండు వెండియు నిట్లను 'భూదేవి జనులకు హితంబుగా నాసకిచ్చిన వాక్యంబులు భూగీత లనంబరంగు; వాని విని పరశురాముండు భూదానవరుం డయ్యె నని విందుము. పాండవాగ్రజా! యవి నీ

వాకర్ణింపుము, 357 ప్రతిపదార్థం: హితంబుగాన్‌= మేలుకొరకు; వెండియన్‌=ఐ మరల; ఇట్టు +అను; భూదేవిజ భూదేవి; జనులకున్‌=జనులకు; హితంబుగాన్‌= మేలుకొరకుగా; ఆనతి+ఇచ్చిన= సెలవిచ్చిన; వాక్యంబులుక మాటలు; భూగీతలు= భూధేవి చెప్పిన మాటలు; భ్లూదోనపరుండు+ ఆయ్యెన్‌=భూమిని దానం చేసేవాడుగా; అయ్యెన్‌=అయ్యాడు; విందు= విందుము= విన్నాము; పాండవా([గ్రజా!= ధర్మోరాజా!, నీవు=నీవు; ఆకర్షింపుముజవినుము. తాత్పర్యం: పాండవులలో పెద్దవాడా! భూదేవి జనం శుభం కోరి చెప్పిన మాటలు భూగీత లనే పేరున లోకంలో పేరు పొందాయి. అవి విని పరశురాముడు భూదానంచేశాడు. నీవూ అవి వినాలి. విశేషం: గీత= పాడబడినది. పాటజ పరమాత్మ దర్శనంతో ఆనందావేళం పొందిన బుషి పొడినపాట గ్‌త. ఇదే ఉత్‌ గీత (ధర) లన్న పేరున ఉపనిషత్తులలో చెప్పబడ్డాయి. భగవద్గీత - భగవంతుడె పాట, మాట. 'బ్రహ్మగీత, దేవీగీతలు ఇట్లా అనేకం వచ్చాయి. ఆత్మోనందాన్ని అందించేకొరకు వ్యక్తమైన పాట. పూర్వం మాట లేదు. పాటీ ఉండేది. మాట మంత్రమైన పాటయిన దళ ఒకటే ఉన్నది. మాటయినా పాటవలె ఉంటుంది. మహాత్ముల వూక్యాలే గీతలు. కు. నను నిండు రెండు లోకము ; లను జెడని యశస్సుఖంబులం బదయంగం గో రినయట్లయినను దీనికి । నెన లేవు సుండీ! తలంప నే ధర్మములున్‌. 358 (ప్రతిపదార్థం: రెండు లోకములను= ఇహ పరలోకాలలో? యశస్సు కీర్తి: సుఖంభులున్‌= సుఖాల్లు; పడయంగన్‌= పొందటానికి" క్టొరినఅట్టు+అయిననున్‌= కోరేటట్టయితే; దీనికిన్‌= భూదానానికి: ననున్‌+ఇండు= నన్ను దొనం చేయండి; తలంపన్‌= ఆలోచింపగా; ఏ ధర్మములున్‌= ఏ ధర్మాలున్ను; ఎనలేవు సుండీ= సరిగావు సుమా! తాత్పర్యం: నన్ను దానంచేస్తే రెండు లోకాలలో మేలు కలుగుతుంది. ఈ లోకంలో కీర్తి ఆలోకంలో సుఖమూ కావాలనుకొంటే నన్ను దానం చేయండి. దీనికి సమాన మైన ధర్మాలేవీ లేవు. చ. ఇతరుల దాన మేనిం దను యీగియ యేనిని నన్ను మూచ్తురే మతి నరకాధివాసగతి మాన్నం దలంచుట గల్గినన్‌ సమం చితముగ భక్తి నిచ్చుట కుశీలత మార్చుట నాకు హర్ష భా సితము; బరాభవ వ్యథయు కేంత సుంఢడీ! యిదె ఛాటి చెప్పితిన్‌. 359 (ప్రతిపదార్థం: ఇతరుల దానము+వఏీనిన్‌= ఇతర్గుల ద్వానమైనా; తమజ స్వంత" ఈగియ ఏనిని= దానమైన్నా నన్నుమార్తురే?= నన్ను మారుస్తారా? మతి= అలోచనలో నరకజ నరకంలో; అధివాసగతి= ఉండేస్టితి: మాన్సన్‌= మానుకొనే; తలంచుట= తలంప్పు; కల్షినన్‌= కలిగితే; సమంచితముగ్గన్‌= చక్కగా; భక్తిన్‌= భక్తితో; ఇచ్చుట= దానంచేయ్టటం; కుశీలతన్‌ఇ చెడ్డస్వభావంతో; మార్చుట= మార్చటం; నాకు; హర్షభ్రాసితమున్‌= సంతోషంతో తృప్తిసివటం;పరాభవవ్యధయున్‌= అవమాన బాధ; చేత సుండీ= చేయటం సుమా!ఏ ఇదెజు ఇదుగో; చాటి= ఎల్తుగెత్తి; చెప్పితిన్‌= చెప్పాను. తాత్చర్యలు ఫరకంలో ఉండాలన్న కోరిక-లేకపోతె ఇతరుల దానమైనా"స్వదానమైనా నన్ను మార్చరు. సంతోషంగా

248 త్రీనుదాంధ్ర మవాభారతము నన్ను ఇస్తే నాకు చాలా ఆనందం కలిగించినట్టు దుష్టస్వభావంతో ఆ దానాన్ని మారిస్తే, హరిస్తే నాక్తు అవమానం కలిగించినట్టు. ఇదే వినండి అంతవరకు ఎలుగెత్తి చెప్పుతున్నాను. విశేషం: ఉద్గీత= ఉత్‌ గీత= ఎలుగెత్తి చెప్పినదే. అతి (ప్రాచీనకాలంలో భూమిపై ఎవరికీ హక్కుండేది కాదు. అంతా రాజాధీనంలోనే ఉండేది. రిజగ్ర్రేషన్‌ వ్యవస్థ అంగ్లేయులు (ప్రవేశపెట్టారు. ఈ గీతార్థం అతి (ప్రాచీనవ్యవస్థను చెప్పుతుంది. క - “వినుడుభయలోకముల మే । లొనరింతుం గీతకింతయును నిలువంగ నీ కనిరాసంబు నొనర్హును । నను నిచ్చిన నెట్టి దుర్గనములకు నైనన్‌.' 360 (ప్రతిపదార్హం: ననున్‌=నన్ను: ఇచ్చిన=ఇచ్చినటువంటి, ఎట్టీ= ఎట్టాంటి; దర్జునములకున్‌+ఐనన్‌=చెడ్డవారికైనను: ఉభయలోకములన్‌=ఇహపరలోకముల యందును; మేలు+ఒనరింతున్‌= శుభములు కలుగ జేస్తాను; కీడు+ఒకింతయును= అశుభం ఏమాత్రమయినా; నిలువనీయక= కలుగనీయక; నిరాసంబున్‌+*ఒనర్హున్‌= నిరసిస్తాను. తాచ్సర్యం: 'వినండి. ఎట్టి దుర్మార్గులకైనా నన్ను ఇస్తే నేను ఇహపరాలకు మేలు చేస్తాను. కీడు ఏమాత్రం కలుగకుండా నివారిస్తాను.” వ. అనియె'ననియవ్వాక్యంబు లుపన్యసించి దేవవ్రతుం డన్నర దేవోత్తమునకు మజియుం జెప్పు: 'నవ్విషయంబున నింద్రుం డడుగ బృహస్పతి సెప్పిన వచనంబులు వినుము' చెప్పెద, 361 (ప్రతిపదార్థం: ఆ+వాక్యంబులుఐ ఆ మాటలు; ఉపన్యసించి= వివరించి; దేవవ్రతుండు= భీష్ముడు; ఆ నరదేవ+ఉత్తమునకున్‌= ఆ రాజు్రేష్టుడికి; మజియున్‌; చెప్పు; ఆ+విషయంబునన్‌= ఆ సందర్భంగా; ఇంద్రుండు; అడుగన్‌: బృహస్పతి చెప్పిన; వచనంబులు = అభిప్రాయములు; వినుము= ఆలకించుము; చెప్పెద=చెప్పెదను. తొత్ప్సర్యం: అని చెప్పినట్టు భీష్ముడు ధర్మరాజుతో అన్నాడు. “ఆ విషయంలో ఇం(ద్రు డడిగితే బృహస్పతి చెప్పిన మాటలు ఉన్నాయి. వినుము చెప్పుతాను. ల 'భూమి రత్నగ్రర్ధ పురుహూత! యటు గాన | కలుగు భూమిదాన కర్త యైన వాని కశ్వ హస్తి వనితాది సర్వ ర । త్నములు నిచ్చునట్టి యమితఫలము. 362 ప్రతిపదార్థం: భూమి; రత్నగర్భజ రత్నాలు కడుపులో కలది (రత్నమంటే చెట్టూ, చేనూ, బొగ్గ్లూ, పంటా అన్ని రత్నాలే ధనాన్నిచ్చేవి కనుక); పురుహూత1= ఇంద్రా! అటుకొనన్‌= అట్టు కాబట్టి; భూమిదానకర్తఐన వానికిన్‌= భూమిని దానంచేసిన వాడికి; అశ్చడు గుర్రం; హస్తిజ ఏనుగు; వనిత= స్తీ; ఆది= మొదలైన; సర్వజ అన్ని; రత్నములు= మణులు; ఇచ్చునట్టి= దానం చేసినట్టి; అమిత= అధికమైన; ఫలము= ఫలితం; కలుగుతుంది. తాత్పర్యం: ఇంద్రా! భూదేవి రత్నగర్భ కాబట్టి భూదానం చేసినవాడికి గుర్రం, ఏనుగు, (స్త్రీ మొదలైన రత్నాలను ఇచ్చినటువంటి ఫలితం కలుగుతుంది. విశేషం: రాజనీతిశాన్త్రాలలో సప్తరత్నాలు చెప్పబడ్డాయి. అందులో కొన్ని ఈ పద్యంలో చెప్పబడ్డాయి. 1 గుర్రం, 2. ఏనుగు, 3. స్త్రీ= రాజశ్రీ, రాజు ఐళ్వర్యం. ఈ 7లో 3 రత్నాలు, రధం, ధర్మచక్రం సేనాపతి, మంత్రి మొదలైనవి. ఆ ఏడులో ఉన్నాయి. కనుకనే ఆది= అని చెప్పబడినది. రాజు రాజ్యపాలనం చేయటానికి ఆధారాలు. క. _ వసుదాయిని యైన వసుధ ; నొసంగి నతనిం దన్న తన్న యొసంగ ననుచు సం తసపడు భూతము లన్నియు ।; నసమానము భూమిదాన మమరాధీశా! 363

249 ఆనుశాసనికపర్వము = ద్వితీయాశ్వాసము (ప్రతిపదార్థం: అమర= దేవతలకు? అధి+ఈశా[= పాలకుడా!; వసుదాయినిజ= బంగారా న్నిచ్చేది; ఐన; వనుధన్‌= నేలను (వసువును ధరించేది): ఒసంినజ ఇచ్చిన; ఆతనిన్‌= అతడిని; తన్న తన్న= తనను, తననూ; ఒసగౌన్‌= ఇచ్చెను; అనుచున్‌= ఉంటూ: భూతములు= పంచభూతాలు (ఆకాళం, అన్ని, నిప్పు, నీరూ, నేల); అన్నియున్‌= అయిదూ; సంతసపడున్‌= సంతోషిస్తాయి; భూమిదానము; అసమానముః= సాటిలేనిది.

4 తాత్పర్యం: దేవరాజా! వసుధ బంగారా న్నిస్తుంది. కనుక సకల భూతాలు తనను, తనను దానంచేశాడని చేసినవాడిని చూచి సంతోషిస్తాయి. విశేషం: పంచభూతాలలో భూమి అట్టఅడుగున ఉన్నది. దీనిలో మిగిలిన నాలుగు ఉన్నాయి. కనుక అవి సంతోషిస్తాయి. కు విను రాజులకు నవశ్యం :; బును జేయంగవలయు'నధిక భూదానము; రా -

జనువాం దేఘముల కాకర : మనఘా! యది దక్కనొంట నది వ్యయ మగునే? పళ4 ప్రతిపదార్థం: అనఘా; విను; రాజులకున్‌; అవళ్యంబును= తప్పక; భూదానమున్‌; చేయంగ వలయునుజ= చేయాలి; రాజు; అనువాండు; అఘములకు= పాపాలకు; అకరముజ నిలయం, స్థానం; అది తక్కన్‌= భూదానం తప్పించి; ఒంటన్‌= మరొకదానితో; అది=ఆ పాపం; వయముజ నాశనం; అగునే?= కౌతుందా? తాత్సర్యం: అనఘా! రాజులకు భూదానం తప్పక చేయవలసిన విధి ఉన్నది. ఎందుకంటే రాజైనవాడు పాలనలో అనేక పాపాలు చేయవలసి వస్తుంది. అది పోవాలంటే భూదానమే మార్గం. విశేషం: రాజ్యాంతే నరకం (ధ్రువమ్‌ - రాజ్యపాలన చివర నరకం తప్పక కలుగుతుంది. అని పెద్దలమాట. పరిపాలనలో ఎన్ని అధర్మాలైనా కలిగే అవకాశమున్నది కనుక ఆ సూక్తి పుట్టింది. అది పోగొట్టుకొనటానికి మార్గ మొక్క భూదానమే. ఆ రోజులలో కోశాగారంలో మిగిలిన ధనాన్ని ప్రజలకు పంచి ఇచ్చే అలవా టుండేది. హర్షుడు మొదలగువారిట్టా చేశారని చరిత్ర చెప్పుతున్నది. (ప్రాచీన చక్రవర్తుల ధర్మపాలన కది గుర్తు. రాజు ప్రజలకు తండ్రి. ప్రజ అంటేనే సంతానమని అర్హం. తన సంతానాన్ని కాపాడుకొనవలసిన బాధ్యత తండ్రివంటి రాజుదే. కనుకనే రాజంటే ప్రజారంజనం, ఆనందం చేసేవాడని అర్హం. భారతం ఆ ధర్మచ్రవర్రి ఎట్టా ఉంటాడో చెప్పటానికే వ్రాయబడిన ఇతిహాసం, కనుకనే ధర్మరాజని భారత నాయకుడికి పేరు. కనుకనే ఇతడే ధర్మాలన్నిటికీ (శ్రోతగా చేయబడ్డాడు, ఇదొక రాజ శిక్షణ. (ధర్మరాజు రాజధర్మ స్వరూపుడు). క. _ పూర్వదత్త యైన భూమి నెన్వండు పుచ్చి; కొనియె, నతండు దనదు కులమువారి నిరువదొక్కతరము నరకవాసులం జేయు ; చాను నడుము గాంగ ధర్మనిరత! 365

ప్రతిపదార్థం: ధర్మనిరత!= ధర్మమునందు. నిష్టకలవాడా[ నిరంతరము ధర్మము నందు లగ్నమైన బుద్ది కలవాడా!; పూర్చదత్త+ఐన= పూర్వమే ఇవ్వబడిన; భూమినిన్‌? ఎవ్వండు; పుచ్చికొనియెన్‌= తీసికొన్నాడో; ఆతండు; తనదు= తన; కులమువారిన్‌; ఇరువదొక్క తరము; నరకవాసులన్‌= నరకంలో నివసించేవారిగా; చేయున్‌= చేస్తాడు; తాను; నడుము= కేం(ద్రం; కాంగన్‌= కాగా, తాత్పర్యం: ముందిచ్చిన భూమిని తిరిగి ఎవ్వడు (గ్రహిస్తాడో తిరిగి తీసికొంటాడో వాడు తన కులంలో 21 తరాల వాళ్ళను నరకంలో పడేటట్టు చేస్తాడు. మహో పాపానిక్తి తానుకేంద్రమౌతాడు. (ఈ పాపభారమంతా వాడే మోయాలి), క. మును దా విస్రున కిచ్చెద । నని భూమి యీ కుండుకంటె నధికపుం బాపం

బును నడుగ కిచ్చుటకు మిగి లివ పుణ్యము నెందు నరయ లేవండద్రు బుధుల్‌.' 366

250 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము

ప్రచిపదార్హల: మును= ముందుగా; తాన్‌=ఐ తాను; విఫ్రునకున్‌= (బ్రాహ్మణుడికి; ఇచ్చెదన్‌= ఇస్తాను; అని; భూమిన్‌= భూమిని;

-ఈక+ఉండు= ఇవ్వకుండా ఉండటం; కంటెన్‌= కంటే; అధిక్‌పున్‌= గొప్ప; పాపంబును= పాపం; అడుగకజ= అడగకుండానే;

ఇచ్చుటకున్‌= ఇవ్వటావికి; మిగిలిన అతిశయించిన; వుణ్యమున్‌; ఎందున్‌= ఎక్కడా; అరయన్‌= విచారిస్తే; లేవు;అని; బుధుల్‌=

పండితులు; అం/డ్రు= అంటారు

తాత్సర్యం: ఇస్తానని వాగ్దానం చేసిన భూమిని ఇవ్వకపోవటం కంటె మహాపాపం లేదు. అడక్కుండానే ఇచ్చినంత

మహాపుణ్యమూ లేదు - అని పండితులంటారు.”

వ. అనినవినియజుతశత్రుండు సురనదీపుత్రుతో 'చానీపరులయిన మానవులకు దాతవ్యంబులగువాని విశేషంబు లెజింగింపవే యనుటయు, నతం డన్న కనక పానీయ ప్రముఖంబులైన పదార్థంబుల విశేషంబులు గల;వవి యెఖింగించెద; ఒక్కనాం దన్నంబు విషయం బైన దానంబు ప్రకారంబు. 367

ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌; విని; అజాత= పుట్టని (లేని); శత్రుండు= శత్రువులు కలవాడు; సురనదీ= గంగా; పుతుతోన్‌= కొడుకుతో;

దానపరులుజ దాన బుద్ధికలవారు; మానవులకున్‌= మనుష్యులకు; దాతవ్యంబులు= ఈయదగిన; వాని= వాటియొక్క: విశేషంబులుజ విశేషాలు; ఎజింగింపవే= తెలుపవే; అనుటయున్‌? అతండు= భీష్ముడు; అన్న భోజనం; కనక= బంగారం; పానీయః=

('తాగదగ్గవి; ప్రముఖంబులు= మొదలైన; పదార్థంబులః= వస్తువుల; విశేషంబులు; కలవుజ ఉన్నాయి; అవి= వాటిని; ఎతింగించెదన్‌=

చెప్పుతాను; ఒక్కనాండు= ఒక్కరోజు; అన్నంబు విషయంబు+ఐ= అన్నానికి సంబంధించిన; దానంబు ప్రకారంబు= దానం పద్ధతి.

తాత్పర్యం: చెప్పగా విని ధర్మరాజు భీష్ముడితో 'దానస్వభావం కలవారికి దానం చేయటానికి తగిన వస్తువు లేవి? వాటి విశేషాలు చెప్పు'మని. అడుగగా భీష్ముడంటున్నాడు. “అన్నం, బంగారం, పానీయాలు మొదలైన పదార్దాల విశేషాలు ఉన్నాయి. వాటి సంగతి తరువాత చెప్పుతాను “ముందు ఒకరోజన్నదాన విషయం వినుము. విశేషం: ఎజింగించెద అన్న (క్రియలో వచనం పూర్తిమై 'ఒక్కనాడన్నంబు - ప్రకారంబు” వాక్యమనే వచనంలో రాకూడదు. కాని సంశోధిత ప్రతిలో అట్టాగే ఉన్నది. దానిని అట్టాగే ఉంచి ఇది తరువాతి విషయానికి సూచికగా ఇక్కడ (గ్రహించబడినదని గుర్తించాలి. పైగా ఈ వాక్యానికి క్రియ లేదు.

క ఏ నడుగంగ నారదముని । మానితముగం జెప్పినట్టి మాటలు సువ్వ క్తానూన వృడ్తిం జెప్పెద ।; భూనాయక! యేకచిత్తమున విను వానిన్‌. 368

ప్రతిపదార్థం: ఏనుజ నేను; అడుగంగన్‌= అడిగితే; మానితముగన్‌= ఆదరంగా నారదముని; చెప్పినట్టి మాటలు; సువ్యక్త= బాగా

తెలిసేటట్టు; అనూన= అధికమైన; వృత్తిన్‌= బుద్దితో; చెప్పెదన్‌; భూనాయక!= భూమిపాలకుడా! ఏకచిత్తమునన్‌= ఏకా(గ్రబుద్దితో; వానిన్‌= వాటిని; వినుజి వినుము.

తాత్పర్యం: నేనడిగితే నారదముని ఆదరబుద్దితో చెప్పిన మాట లున్నాయి. వాటిని స్పష్టపడేటట్టు చేయాలన్న

సంకల్గంతో రాజా! చెప 6

బె 1 చెప్పుతున్నాను; ఏకా(గ్రబుద్దితో వినుము.

విశేషం: సమ్యక్‌ శ్రవణం బుద్ధదేవుడి అష్టాంగ సూక్తులలో ఒకటి. గురువుల వాక్యాలను చక్కగా విని మననం చేయాలి దానికే

ఈ మాట.

క. _ మునులును దివిజులు నన్నను ; వినుతింతురు లోకతంత్రవిధిం గ్రతువులు ద క్కునుగల సర్వము నన్నం ; బున నడచుం గాన యన్నను విశిష్ట మిలన్‌. 369

ఆమశాసనికసర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము _ 251 ప్రతిపదార్థం: మునులును= మునులున్నూూ; దివిజులున్‌= దేవతలున్నూ; అన్నమున్‌; వినుతింతురు= స్తుతిస్తారు; లోకతంత్ర విధిన్‌= లోకయాత్రా పద్దతిలో; (క్రతువులు= యజ్ఞాలు; తక్కునుగల=, మిగిలిన; సర్వమున్‌= అన్ని; అన్నంబునన్‌= అన్నంతోనే; వనడమన్‌= నడుస్తాయి; కానజ కాబట్టి; అన్నము; ఇబన్‌= లోకలంలో; విశిష్టము= గొప్పుది, విశేషం. తాత్పర్యం; దేవతలు, బుషులు అన్నాన్ని పాగడుతున్నారు. లోకయాత్రలో యజ్ఞయాగాదులు మిగిలినవన్నీ అన్నంతోనే ప్రవర్రిస్తున్నాయి. కనుక అన్నంకంటె విశిష్టమైన దేదీ లేదు. విశేషం: వేదంలో అన్నం పరబ్రహ్మగా స్తుతించబడింది. గీతలోనూ అన్నంనుండి సకల భూతాలు పుట్టుతున్నాయని చెప్పబడ్డది. “అన్నాద్భవంతి భూతాని" - 3. 14. నేటి వేదవేత్తలు అన్నము అంటే పదార్ధ జగత్తు= భూదేవి అంటున్నారు.

ఆ. అన్నదాన సదృశ మగు దాన మెందు నె । న్నయను లేదు గావునను విధేయ

మన్నదాన మధిక యత్నపూతంబుగాం । బూని దానిచేత పుణ్యతమము. 370 ప్రతిపదార్థం: అన్నదాన సద్భృశము= అన్నడానంతో సమానము; అగు=జ అయిన; దానఘు; ఎందున్‌= ఎక్కడా; ఎన్నండును= ఎప్పుడు; లేదు; కావునను= కాబట్టి; అన్నదానము విధేయుము= విధిగా చేయదగింది; అధికయత్న= మిక్కిలి ప్రయత్న; పూతంబుగాన్‌= పవిత్రంగా; పూని= పూనుకొని; దానిచేంత= అన్నదానం చేయటం; వుణ్యతమము= మంచిపుణ్యం. తాత్పర్యం: అన్నదానంతో సమానమైనది లేదు. కనుక అది తప్పక చేయదగింది. ఎక్కువ ప్రయత్నంతో నైనా సరే పవిత్రంగా చేయటం ఎక్కువ పుణ్య మస్తుంది. సీ, ప్రాణంబులకు విధారక మన్న మింటి జ ; నంబుల కుడిది యైనను సుభక్తి

నతిథికిం బెట్టుట యధిక పుణ్యము శ్రాంతు | వృద్ధుం దొపసు బాలు వికలు వనిత6

గడపంగా దాంకలి గదిరి యర్థ్ధించిన ; గృహమేధి కవమతి గినుక దగదు

కాలంబుతో. గుక్కమాలండు దుదిగాంగ ; నాణొని వచ్చిన ననుగుణముగ

నన్నదాన విధుల నాదరంబుగం బ్రియ ; మొందం జేతంబోల వొండు విధులు. 371 ప్రతిపదార్థం: ప్రాణంబులకున్‌= (ప్రాణాలకు; విధారకము= చక్కని ధారకము, ధరింపచేసేది; అన్నము; ఇంటి జనంబులకున్‌= ఇంట్లోని మనుష్యులకు; ఉడిగి ఐననున్‌= మానుకొనైనా; సుభక్తిన్‌= మంచిభక్తితో; అతిధికిన్‌= తిధిలేకవచ్చేవాడికి: పెట్టుట: అధిక= పెద్ద; పుణ్యము= పవిత్రం; శ్రాంతున్‌= అలసిపోయినవాడిని; వృద్దున్‌= ముసలివాడినీ; తాపసున్‌= తపస్సు చేసికొనేవాడినీ; బాలున్‌= పసివాడినీ; వికలున్‌= అంగలోపం కలవాడినీ; వనితన్‌= 'స్రీనీ: ఆకలి కదిరి=ఐ ఆకలి వేసి; అర్హించినన్‌= అర్ధిస్తే: కడపన్‌ కాదు= పెట్టకుండా (త్రోసివేయరాదు; గృహమేధికిన్‌= గృహస్టుకు; అవమతిన్‌= దుష్టమనస్సుతో: కినుకజ కోపం; తగదు= మంచిది కాదు; ఆం కొనివచ్చినన్‌= ఆకలితో వస్తే కాలంబుతోన్‌= సకాలంలో; కుక్క మాలండు; తుదిగాగన్‌= చివరకాగా: అనుగుణముగన్‌= తగినట్టుగా; ఆహారకల్చనవ= భోజన సదుపాయం; ఆచరింపన్‌ వలయున్‌= చేసి తీరాలి; మునులన్‌= బుషులను; దేవ= దేవతలను; పితృసముత్కరములన్‌= పితృదేవతా సమూహాన్ని; అదరంబుగన్‌= భక్తితో; అన్నదావ విధులన్‌= అన్నం 'పెట్టటంతో; 'ప్రియము= (ప్రేమ; ఒందన్‌=ఐ పొందేటట్టు: చేంతన్‌= చేయటాన్ని; ఒండు= నురొక; విధులు= కర్మలు; పోలవు= సరికావు. తాత్పర్యం: అన్నం ప్రాణధారకం కనుక ఇంట్లో వాళ్ళకు మానుకొనైనా అతిధులకు పెట్టటం పుణ్యం. అందులోనూ అలసినవాడు, స్రీ బాలుడు, అంగవైకల్యం కలవాడు, ముసలి, తాపసి ఆంనవారి నసలే కాదనకూడదు, ఆకలితో వచ్చిన కుక్కను, మాలవాడిని గృహస్టు అన్నదానంతో తగినట్లు ఆదరించాలి. మునులు, పితృదేవతలు, దేవతలు

252 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము వీరిని అన్నదానంతో సంతోషపెట్టటం (్రేష్టకర్మ. విశేషం: ధారకమన్నమాటను మన మీనాటికీ ఇట్లాగే వాడుతున్నాము. “ధారకమేమీ లోపలకు పోవటంలేదు” రోగిని చూచి అనేమాట ధారకమంటే. (ప్రాణాన్ని నిలబెట్టేది. కుక్క, మాలడు - “శుని వైవశ్చపాకేచ పండితాస్సమదర్శ్భినః” అని గీత. పండితులంటే ఉత్తములతో పాటు, కుక్కనూ, మాలనూ, సమానంగా చూచేవాడని. కు కులమును, విద్యయు, వృత్తము ।; నలఘుమతీ! యన్న మిడుటకై యదడుగంగా వలవదు; విప్రుని నాదర । మలరంగా నిడుట లెస్సీ యడిగిన మాత్రన్‌.” 372

ప్రతిపదార్థం: అలఘుమతీ!= గొప్ప మనసు కలవాడా!: కులమున్‌= ఉత్తమకులం; విద్యయున్‌= చదువూ (సంస్కారాన్ని పెంచేది); వృత్తమున్‌= నడవడిక; అన్నమున్‌; ఇడుటకై= పెట్టటానికి; అడుగంగాన్‌ వలవదు= అడగకూడదు; ఆదరము= ఆదరణ; అలరంగాన్‌= వికసించగా; విఫ్రునిన్‌= బ్రాహ్మణుడికి; అన్నము; అడిగిన మాత్రన్‌= అడిగినంత మాత్రంతోనే; ఇడుట= పెట్టటం; లెస్స= గొప్పు. తాత్పర్యం: పెద్దమనసు కలవాడా! అన్నం పెట్టటానికి కులము, విద్యా, నడవడిక అడగరాదు. బ్రాహ్మణుడు అన్నం కావాలంటే చాలు. హృదయపూర్వకంగా పెట్టాలి.” విశేషం: అలఘుమతీ!= సంబోధన గీతలోని పండితళబ్దాన్ని తాకేది; సమదర్శనం కలవాడని భావం. వ అని వెండియు. 373 తొత్సర్యం: అని ఇంకా. తే. అజుడు కల్పాధియం దన్న మమృత మనియె । నన్న హాని బలాధికు నైన దుర్ద

లాత్ముంగాం జేయుం గావున నన్న భుక్తి ! సకలధాతు వృద్ధికినయి జనము గోరు.” 374 ప్రతిపదార్థం: అజుండు= జన శ్రైలేనివాడు (మనిషివలె పుట్టేవాడు కాడు) బ్రహ్మ కల్పవ= సృష్టికి; ఆది= మొదలు; అందున్‌= అప్పుడు; అన్నము; అమృతము= మృతిలేనిది; అనియెన్‌; అన్నహాని= అన్నంలేకపోవటం; బల+అధికున్‌= అధికబలం కలవాడిని; ఐనన్‌= అయినా; దుర్చల+ఆత్ముంగాన్‌= బలహీనుడిగా; చేయున్‌= చేస్తుంది; కావునన్‌= కాబట్టి; అన్నభుక్తి= అన్నం తినటం; సకలధాతు= అన్ని ధాతువుల; వృద్దికిన్‌= పెరుగుదలకు; అయిజ కొరకు; జనము= (ప్రజ; కోరున్‌= కోరుకొంటుంది. తాత్పర్యం: సృష్టి ప్రారంభంలో (బ్రహ్మ అన్నం అమృతమని చెప్పాడు. కనుకనే అన్నంలేనివా డెంత బలంకలవా డయినా బలహీను డౌతున్నాడు. ఎందుకంటే అన్నం సప్తధాతువులను పోషిస్తుంది కనుక.” విశేషం: అమృతశబ్దం వేదంల్లో పరబ్రహ్మ అన్న అర్హంలో ఉన్నది. లోకం మృత్యువనీ, తత్త్వం అమృతమనీ చెప్పబడింది. కనుకనే అన్నం తినకపోతే ఎంత బలం కలవాడయినా బలహీనపడిపోతున్నాడు.శరీరం సప్త ధాతువులతో నిర్మితమైనది. వస, నెత్తురు, మాంసం, మేదస్సు, ఎముక, మజ్జ, వీర్యం - అనేవి సప్తధాతువులు. క. _ అని యతయ వల్కెనవియును । విని యన్నము సవినయముగ విప్రాదులకున్‌

మనుజేశ! యిడుదు నీవును ।; మనమలర(గ6 బెట్టుమీ సమస్త జనులకున్‌, 3756 ప్రతిపదార్థం; అని; అతండు= (బ్రహ్మ;పల్కెన్‌= చెప్పాడు; అనియును విని; సవినయముగిన్‌=ఐ వినయంతో; విప్రశఆదులకున్‌= (బ్రాహ్మాణులు మొదలైనవారికి; అన్నమున్‌; మనుజ+ఈశ= రాజా! నీవునున్‌= నీవు కూడా; ఇడుదువు= పెట్టుతావు:

ఆమశాసనికపర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 253 సమస్రజనులకున్‌= మనుషులందరకూ" మనముజ= మనస్సు; ఆలరంగన్‌= సంతోషంతో వికసించేటట్టు; పెట్టుమీ[!= పెట్టవయ్యా! తాత్సర్యల: అని నారదుడు చెప్పిన మాట విని నీవున్నూ ధర్మరాజా! బ్రాహ్మణులు మొదలైనవారికి అన్నం సవినయంగా పెట్టుతున్నావు. కాని, అందరికీ అట్టాగే పెట్టుము ఆ. , అన్న మిడిన మణిమయావాసశయ్యాస । నములు నమృత భోజనంబు హృద్య

మాల్య లేపనములు మహనీయ మహిళాను / భవనము జరతనొందు దివమునందు.” 376 ప్రతిపదార్హిం; అన్నము; ఇడినన్‌= సెట్టితే!) మణిమయ+ఆవాస= మణులతో చేసిన సౌధం; శయ్యాజ మణులతో చేసిన మంచం; ఆసనములు= సింహాసనములు, అమృత భోజనంబుజ అమృతంతో సమానమైన అన్నం; హృద్య= అందమైన; మాల్య= పూలదండలు; లేపనములు= గంధం మొదలైన పూతలు; మహనీయజ మహత్హర: మహిళా+అనుభవమున్‌= స్త్రీలతో పొందే అనుభవం; దివమునందున్‌= స్వర్గంలో: చిరతన్‌= చిరకాలం; ఒందున్‌= పొందుతాడు.

తాత్పర్యం: అన్నదానంవలన స్వర్గసుఖాలు లభిస్తాయి. అవెట్లా ఉంటాయి? అంటే - మణిసౌధాలలో నివసించటం,

రత్నాల మంచాలపై శయినించటం, రత్నాల సింహాసనాలపై కూర్చొనటం, అందంగా పూలదండలతో, గంధంపూతలతో

మహత్తరమైన అప్పరసలతో విహరించటం - ఇవి చిరకాలం లభిస్తాయి."

విశేషం: ఈ ఫలాలు శ్రోత కాసక్తి కలిగించే లౌకిక సుఖాలు లేదా స్వర్గసుఖాలు, ఇది పురాణకదా పద్ధతి.

నక్ష్యతదాన మహిమాతిశయ నిరూపణము (సం. 13-63-1)

వ. అనిన విని యుధిష్టిరుండు 'నక్షత్ర విషయంబులైన దానంబుల తెఐంగెజింగింపవే యనుటయు' నిట్లు దేవకీదేవి యడుగ నన్నారీరత్నంబునకు నారదుందు సెప్పిన వాక్యంబుల యర్ధ్థంబు లుపన్యనించెద నాకర్ణింవుము." 377

ప్రతిపదార్దం: అనినన్‌; విని; యుధిష్టిరుండు= ధర్మరాజు; నక్షత్ర విషయంబులు+ఐన =నక్షత్రం దృష్టిగాగల దానంబులు=దానాలు;

తెరంగు+ఎజింగంపవె= విధానం తెలియబేయవే; అనుటయున్‌= అనగా ఇట్టు; దేవకీదేవి; ఆయనన్‌ అడుగగా; ఆ+నారీరత్నంబుజ ప్రీరత్నం - మహాత్మురాలైన (స్రీ (ఎందుకంటే శ్రీకృష్ణుడి కన్నతల్లి కనుక); నారదుండు; చెప్పిన = విశదీకరించిన; వాక్యంబుల+అర్హంబులు= మాటల తాత్పర్యం; ఉపన్యసించెదన్‌= వినిపిస్తాను.

తాత్పర్యం: యుధిస్టిరు డన్నాడు భీష్ముడితో 'ఏ నక్షత్రంలో ఏ దానం చేస్తే పుణ్యమో చెప్పుము” అని. భీష్ము

దన్నాడు దేవకీదేవి ఇట్లాగే అడిగితే నారదమహర్షి వివరించిన తాత్పర్యం చెప్పుతాను వినుము.

విశేషణ: నారదుడు - ప్రతికధలో వస్తాడు. చివరకు మొన్న మొన్నటి త్యాగరాజస్వామికి సంగీత (గ్రంధాన్నిచ్చి ప్రేరణ కలిగించినాడు

కదా! దీని కర్ణ మేమిటి? అంటే నారదుడు దివ్యజ్ఞానాన్ని ఇచ్చే వాడు అని అర్ధం. అజ్ఞానం (ప్రతిమనిషిలోనూ ఉంటుంది. నిద్రపోయేదాన్ని

కొందరు మేల్కొలుపుకొంటే కొందరు నిద్రపోతారు. ఆ జ్ఞానవృద్దుడు తెల్లనివాడు, వీణవాయించేవాడు. వీణ - నాదమాధుర్య సంకేతం- యోగభాషలో వెన్నుపాము. దానిలో నిద్రించే శక్తి యోగాభ్యాసంతో మేలొ సల్పబడగలిగితే ఆ శక్తి నిద్రలేస్తూ చేసే నాదమాధుర్యం వీణ. కనుక నారదుడికి చావు, పుట్టుకలు లేవు, నీలో ఉన్న జ్ఞానాని కతడు సంకేతం.

ప్రతిచోట యుధిష్టిరుడనే కవి వాడటం గమనించాం. రెండు రకాల యుద్దాలున్నట్టు భారతమే చెప్పింది.

రాజులు చేసేది, ఇక్కడ శత్రువు బైటివాడు.

254 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము 2. తనపై తాను చేసికొనేది. ఇక్కడ శత్రువులు - కామ, కక్రోధాదులు. తనకు శత్రువు తానే. ఇది అంతర్యుద్దం. అది

మిథ్యాయుద్ధమట. ఇది తధ్య యుద్దములు. తిక్కనగారన్న మాటలే. మొదటిది స్రీ పర్వంలో ముగిసి రెండవది శాంతితో ఆరంభమైనది. దీనిలోనూ జయం సాధించినవాడే ధర్మచక్రవర్తి అని భారతీయ రాజధర్మం చెప్పుతున్నది. యుధిస్టిరు డంటే ఈ అంతర్యుద్ధంలో ఉన్నవీరు డని తాత్పర్యం. సీ, కార్తె బాయస మబ్దగర్భునితార మా । షములు మాంసమ్ము నంజంగం గలుగు

నన్నంబు శశితారయందు గోవార్థ్ర న ; దితి తారం బులగంబు దీపుగలయు

నట్టులు గురుతార నధిప! సువర్హమా । శ్లేష రూప్యము మఖం జెల్లు నుప్పు

తిలలు భగుం దధిదేవత యగు తారం । జెణకుం దేనియ నుపాొసిక్త మైన తే. భక్త ముత్తరఫల్గునిం బాలతోడ ; పొఫ్టికాన్నంబు రవితార సకరిరధము

చిత్తనాండు శ్రీగంధపుం జెక్క స్వాతి; దనకు6 బ్రయమైన యది మేలు దానమునకు. 378 ప్రతిపదార్థం: కార్తెన్‌= కార్తెలో - కృత్తికా నక్షత్రంలో; పాయసము= పాలతో చేసిన అన్నం; అబ్జ్బగర్భునితారన్‌= (బ్రహ్మదేవతగల నక్షత్రంలో; మాషములు= మినుములు; శశితారయందున్‌= చంద్ర నక్షత్రంలో; మాంసమ్ము; నంజంగన్‌+కలుగు అన్నంబుజ నంజుకొనటానికి వీలైన అన్నం; ఆ(ర్రన్‌= ఆ(ర్హా నక్షత్రంలో; గోవు; అదితితారన్‌=ఐ ఆదితి నక్షత్రంలో: పులగంబు= పులగం అన్నం; తీపుగలయునట్టులుజ తీపికలిసిన పులగం అన్నం; అధిప!= రాజా!; గురుతారన్‌= బృహస్పతి నక్షత్రంలో; సువర్షము= బంగారం; ఆశ్షేషన్‌= అశేష నక్షత్రంలో; రూప్యము= వెండి; ఉప్పు; తిలలున్‌= నువ్వులు; మఖన్‌= మఖా నక్షత్రంలో; భగుండు= సూర్యుడు; అధి దేవతయగు తారన్‌= దేవతా కల నక్షత్రంలో; చెజకు( దేనియః= చెజకు రసం (లేదా చెజకురసం తీపితో కలిపి); ఉపాసిక్రముజ చక్కగా తడిసిన; భక్తము= అన్నం; ఉత్తర ఫల్లునిన్‌= ఆ నక్షత్రంలో; పాలతోడ: షాష్టికాన్నంబు; రవితారన్‌= సూర్యదేవతా నక్షత్రంలో; స+కరి+రధము= ఏనుగుతోపాటుగా రథం; చిత్తనాండుణ చిత్తా నక్షత్రంలో: శ్రీగంధవుంజెక్క= మంచి గంధంచెక్క; స్వాతిన్‌= స్వాతిలో; తనకు; ప్రియమైనఅది= ఏది ఎక్కువ ఇష్టమో అదీ; దానమునకున్‌; మేలు= మంచిది. తాత్పర్యం: కార్తెలో పాయసం, బ్రహ్మదేవతగాకల నక్షత్రంలో మినుములు, చంద్రతారలో మాంసాన్నం, ఆర్టలో ఆవూ, అదితిలో తీయని పులగం, బృహస్పతి నక్షత్రంలో బంగారం, ఆశ్లేషలో వెండి, మఖిలో ఉప్పు, నువ్వులు, భగునితారలో చెజుకు రసంతో వండిన అన్నం, ఉత్తర ఫల్గునిలో పాలతో వండిన పౌష్టికాన్నం, సూర్య నక్షత్రంలో ఏనుగూ, రధం, చిత్తలో మంచి గంధపు చెక్క; స్వాతిలో తనకిష్టమైన దేదో అది దానానికి మంచివి. . స్‌. అనఘ! విశాఖ నెద్దమరాధం బైబీర : విను జ్యేష్టం దగం గజివేము గూర్చి

ముల్లంగి మూల సమ్మూలఫలంబుం బూ ; ర్వాషాఢం బెరు వుత్తరాఖ్య యైన

యాషాధఢ మాక్షికార్హాన్నంబు హరివసు ।; జలతారకములం గంబళము గుజ్జు

లమరిన బండియు యవలుం బూర్వోత్తరా ; భాద్ర పొష్టాశ్విన్‌ భరణులందు తే. గ్రొవ్వుగల మేక నంజుండు గొజీయ యెజిచి ; కంచుకుండతో మొద వశ్వకలిత శకట

మతుల తిలధేను లీం బాడి; యఖిలతార : కముల నీగులు నూర్థ్యృలోకములం జేయు." 3౩79 ప్రతిసదార్థం: అనఘ! విను; విశాఖలో; ఎద్దు; అనురాధన్‌= ఆ నక్షత్రంలో; పై చీర= పైన వేసికొనే పంచె; జ్యేష్టలో; కటివేముజ కరివేప; కూర్చి= కలిసిన; ముల్లంగి; మూలన్‌= మూలలో; సన్మూల= మంచివేరు; ఫలంబు= పండు; పూర్వాషాడలో "పెరుగు; ఉత్తర+ఆఖ్య= ఉత్తర అన్న పేరుగల; ఆషాఢన్‌= ఆషాఢలో; ఉత్తరాషాఢలో; మాక్షిక= తేనెతో; ఆ(ర్షజఐ తడిసిన; అన్నంబు; హరి=

ఆనుశాసవికపర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 255 విష్ణు; వసుజ అష్టవసువులు; జల= నీరు - ఈ మూడు దేవతలుగాగల నక్షత్రాలలో వరసగా; కంబళముజ= గొరై ఉన్నితో నేసిన దుప్పటి - విష్ణు నక్షత్రంలో; గుజ్జులు= వసికొయ్యలు; అమరిన= ఏర్పాటైన; బండియున్‌; వసు నక్షత్రంలో; యవలున్‌= ధాన్య విశేషం (జలతారకలో); పూర+ఉత్తరా భాద్రలలో; పౌష్ట అశ్వినీ, భరణలు= ఈ నక్షత్రాలలో వరుసగా; క్రొవ్వుగల మేక నంజుండు= క్రొవ్వు పట్టిన మేక మాంసం (పూర్వాభాద్రలో దానంచేయాలి); గొజణియయెజీచి= గొరైమాంసం (ఉత్తరాభాద్రలో); కంచుకుండతో= మట్టికుండ కాకుండా కంచుతో చేసిన కుండతోపాటుగా; మొదవు= అవు (పౌష్ణంలో); అశ్వకలిత= గుర్రంతో కట్టిన; శఈకటము= బండి (అశ్వినిలో); అతులతిలధేనులు= సాటిలేని నువ్వులు, అవులు (భరణిలో); ఈన్‌= ఇవ్వటం; పొడి= న్యాయం; అఖిల= సమస్త; తారకములన్‌= నక్షత్రాలలో; ఈగులు= దానాలు; ఊర్హ్య తోకములన్‌= పైలోకాలలో; నిదానాన్ని; చేయున్‌= కలిగిస్తాయి. తాత్సర్యం: పుణ్యాత్ముడా! విశాఖలో ఎద్దును, అనూరాధ్యలో పై కండువా, జ్యేష్టలో కరివేపాకుతో కూడిన ముల్లంగి, మూలానక్షత్రంలో మంచి పేరుగల పండు, పూర్వాషాఢలో పెరుగు, ఉత్తరాషాఢలో తేనెతో తడిసిన అన్నం, 'శ్రవణంలో కంబళి, ధనిష్టలో వసికొాయ్యలుగల బండి, శతభిషంలో యవలు, పూర్వాభాద్రలో (క్రొవ్విన మేకనంజుడు, ఉత్తరాభా[ద్రలో గొరైమాంసం, రేవతిలో కంచుకుండతో ఆవు, అళ్వినిలో గుర్రపుబండి, భరణిలో మేలైన నువ్వులు, ఆవులు దానం చేయటం మేలు, అన్ని నక్ష్వత్రదానాలూ సద్గతులను కలిగిస్తాయి.

న. అని యెజింగించి యమ్మాననపతితో నమ్మాననీయుండిట్లనియె. 380 తాత్పర్యం: అని తెలిసి ఆ రాజుతో ఆ మననీయుడు ఈ విధంగా (ప్రసంగం కొనసాగించాడు. క. అలఘుతర సకల కామ్యం : బుల నిచ్చినయట్టి మహిత పుణ్యంబై తా

వెలుగుం గనక మిచ్చుట యని । పలికెం గర్శజ్ఞుం దత్రి పరహితచరితా! 381 ప్రతిపదార్థం: పరహిత= ఇతరుల మేలు కోరే; చరితా!= నడవడి కలవాడా! అలఘుతరః= మిక్కిలి గొప్పు; సకలజ= సమస్త; కామ్యంబులను= కోరికలను; ఇచ్చినఅట్టి= ఇచ్చునట్టి, ఇవ్వగల: మహిత= మహత్తర: పుణ్యంబు+ఐ= పుణ్యంకలదై; తాన్‌? వెలుంగున్‌= ్రకాళిస్తుంది; కనకము= బంగారం; ఇచ్చుట= ఇవ్వటం; అని; కర్మజ్ఞుండు= వేద కర్మలు (దొన విధులు) తెలిసిన; ఆఅత్రి= అ'త్రిముని; పలికెన్‌= అన్నాడు. తాత్పర్యం; ఇతరుల మేలుకొరకు జీవించేవాడా! చాలా గొప్పకోరికలను తీర్చగలిగేదీ పుణ్యమైనదీ, బంగారు దానమని అత్రి మహర్షి చెప్పాడు. తే, కనక మాయుఃప్రదంబు, పావనము, భావ । శుద్ధి నానరించు చాతకు; సుప్రతమున

వేడ్మతో దాని నిచ్చట వేల పొగడ । నేల? యనియె హరిశ్చంద్ర. డిద్ధతేజ! 382 ప్రతిపచార్హం: ఇద్ద= (ప్రకాశించే; తేజ!= క్షాత్ర తేజస్సు కలవాడా!; దాతకున్‌= దానం చేసినవాడికి; కనకము= బంగారం; ఆయుః ('ప్రదంబు= ఆయుస్సు నిచ్చేది; పావనముజ= పవిత్రం; భావశుద్దిన్‌= చిత్త శుభ్రతను; ఒనరించున్‌= కలిగిస్తుంది; సువ్రతమునన్‌= మంచి వ్రతంలో; వేడ్కతోన్‌= వేడుకతో; దానిన్‌= బంగారం; ఇచ్చుట; వేజజ వేరే; పొగడన్‌ ఏల= ఎందుకు (ప్రశంసించాలి; హరిశ్చం[ద్రు. డనియెన్‌. తొత్చర్యఆ: గొప్ప వెలుగు కలవాడా! (క్రీర్తి కలవాడా!) హరిశ్చంద్రు డిట్టా అన్నాడు. 'బంగారం దాతకు ఆయుస్సు నిస్తుంది. మనస్సును నిష్కల్మషం చేస్తుంది. ఏదైన మంచి(వ్రతంచేసే సమయంలో దానిని ఇవ్వటం చాలా మంచిదని వేరే చెప్పటం దేనికి?"

256 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము క పొనీయదాన ముత్తమ ; దానం బని యఖిల ధర్మతత్త దృథ పరి

జ్ఞానానూనుం డగు మను । మానవపతి సెప్పె నృపసమాజ వరేణ్యా! 383 ప్రతిపదార్హల: నృప సమాజ= రాజసమూహంలో; వరేణ్యా!= గొప్పవాడా!: మను మానవపతి= మనువన్న రాజు (మానవులకు పాలకుడు); అఖిలజ= సమస్త: ధర్మతత్త్య= ధర్మ రహస్య; దృడ= గట్టి; పరిజ్ఞాన= చక్కని జ్ఞానంతో; అనూనుండు= గొప్పవాడు; చెప్పెన్‌= అన్నాడు; పానీయదానము= (త్రాగదగినది, దానంచేయటం; ఉత్తమ= గొప్పు; దానంబు; అని. తొత్సర్యం: ఓయీ! రాజు(శ్రేష్టుడా! సకలమానవ లోకానికి ఆద్యుడైన మనువు సమస్త ధర్మ రహస్యాలను గట్టిగా తెలిసిన గొప్పవాడు. ఆయన అన్నాడు - 'త్రాగటానికి చేసేదానం ఉత్తమ'మని. విశేషం: మను శబ్దంనుండి మానవ శబ్ద మేర్చడింది. ఆంగ్లంలో మోన్‌ కూడా ఇదే. సకల మానవులకు ఆద్యుడైనవాడు మనువు. మానవజాతి కాయన మూలపురుషుడు. ఆయన (వ్రాసిందే మనుస్కృతి. వేల సంవత్సరాలుగా ఈ దేశంలో సకల ధర్మాల కదే (ప్రమాణం. అది జర్మన్‌ భాషలోనికి అనువదించబడింది. క కావునం జెలువులు నూతులు , బావులు. గొలంకులును నెపుడు. బౌరనవర్యా!

కావింపవలయు; నవి గదు; బావనములు పుణ్యలోక భాగిత నిచ్చన్‌. 384 (ప్రతిపదార్హం: పౌరవవర్యా!= పురువంశంలో (్రేష్టుడా!; కావునన్‌= కాబట్టి; చెజువులు; నూతులున్‌= చెలమలు; బావులున్‌= రాతి కట్టడంగల పెద్దనూతులు; కొలంకులునున్‌= కొలనులు; ఎపుడున్‌= సత్యం; కావింపవలయున్‌= నిర్మించాలి; అవి; కడున్‌= మిక్కిలి; పావనములు= పవి(త్రాలు: పుణ్యలోకజ స్వర్గలోకంలో; భాగిత= భాగవత్వాన్ని; ఇచ్చున్‌= ఇస్తాయి. తాత్పర్యం: చెరువులు, కొలనులు, నూతులు, బావులు (త్రవ్వించటం మంచిపని, స్వర్గలోక నివాసాన్ని కలిగించే ఈ పనులు దానకర్మలలో పవిత్రమైనవి. విశేషం: నూతి= ఇది చిన్న నీటి చెలమగుంట, బావి= పెద్ద నుయ్యి, (వాపీ సంస్కృతం, బావి వెలుగు); కొలను= చిన్న నీటి గుంట; చెలువుజఐ పెద్ద కొలను; కొలను (ఏకవచనం) - కొలకులు, బహువచనం

సప్త సంతానాలలో చెరువులు, బావులు త్రవ్వించం ఒకటి. నేటికీ రాయలసీమవంటి ప్రాంతాలలో ప్రాచీన రాజులు త్రవ్వించిన చెరువులే నీటి కాధారం. నడక (ప్రమాణంగాకల రోజులలో అట్లాగే బండ్లపై పోయే రోజులలో దారి ప్రక్క చెట్టు, బావీ ఏర్పాటు చేయటం గొప్ప పుణ్య కర్మగా భావించబడేది. ఎండన పడి వచ్చిన బాటసారి, బండి, ఎడ్డు, సేద, నీళ్ళుత్రాగి పోయేవి. ఒక మనిషికి, జంతువుకు, పిట్టకు, నీరు నీయటం కంటె గొప్ప మానవ సేవ ఏముంటుంది? ఈ నాటికీ ఇది మనం నేర్చుకొనదగిందే కదా! పట్టణాలలో కొళాయిలు వచ్చాక బాటసారికి నీరిచ్చేవారికి కరువైన దంటే నేటి దుస్త్రితి ఏమనాలి. మనకంటె నాటి మానవుడు మానవధర్శ్మవేత్త అనటాని కిదే సాక్ష్యం కదా! క. _ అనఘా! యెవ్వని కావిం ; చిన సలిలాశయమునందుం జెలంగుచు గోవుల్‌

గొను నీ రాతని వంశం । బున కవి గావించు నూర్ధ్వ్య భువన ప్రాప్తెన్‌. 385 ప్రతిపదార్థం: అనఘా! ఎవ్వని= ఎవడియొక్క; కావించిన నిర్మించిన; సలిల+ఆశయంబు= నీటి నిలయం, చెరువులు మొదలగునవి; అందున్‌= లోపల; గోవుల్‌= ఆవులు; చెలంగుచున్‌= ఆటలాడుతూ; నీరున్‌= నీటిని; కొనున్‌= (త్రాగునో, (గ్రహిస్తాయో; ఆతని= అతడియొక్క; వంశంబునకున్‌= కులానికి; అవి= ఆవులు; ఊర్హ్వభువన= పైలోకాలయొక్క: ప్రాప్తిన్‌= పొందుటను; కొవించున్‌= చేస్తాయి.

ఆనుశాసనికపర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 257 తాత్పర్యం: నాయనా! ఎవడు (త్రవ్వించిన చెరువులు మొదలైన వాటిలో ఆవులు ఆటలాడుతూ నీరు త్రాగుతాయో వాడి కులాని కవి స్వర్గాన్నిస్తాయి. విశేషం: గోలోకమని 14 లోకాలలో ఒకటి. దానికధ హరివంశంలో మనోహరంగా ఉన్నది. గోవు అంటే వెలుగు కిరణం. గోపతి= సూర్యుడు (కృష్ణుడు). చీకటిలోనుండి వెలుగురావటమే సృష్టి (ప్రళయం చీకటి.) కనుక గోవు అంటే విశ్వం (భూమి).సకల చరాచర జీవరాశికీ అది తల్లివంటిది. గోవు అంటే కదిలేది; జగుత్తు అన్నా కదిలేదనే అర్హం. కదలిక ప్రాణి లక్షణం. మృత్యు లక్షణం ఆ చేతనత్వం. ఇందుకని మనకు గోవు పూజింపదగింది. తే. ఆంకలేక యెవ్వాని జలాశయమున । మండు వేసవి యందును మనుజకోటి

యవభ్యృథస్నాన పానంబు లాచరించు ।; నతండు వొందండు వివిధ దుర్గాది గతులు. 386 ప్రతిపదార్థం: ఆంక లేక=ఐ అడ్డం లేకుండా; ఎవ్వాని= ఎవని; జల+ఆశయమునన్‌= నీటికి నిధిఅయిన చెరువులు మొదలగు వాటిలో; మండు వేసవి+అందునున్‌= మంటలు చెరిగే వేసవిలోనూ; మనుజకోటి= మానవ సమూహం; అవభృథస్నానము= యజ్ఞదీక్ష చివరలో చేసేన్నానం; పానంబులు= త్రాగటం; ఆచరించున్‌= చేస్తారో; అతండు= ఆ జలాశయం నిర్మించినవాడు; వివిధ= అనేక; దుర్గ+ఆదిగతులు= దుర్గతులు మొదలైనవి; పొందండు. తాత్పర్యం: ఎవడు త్రవ్వించిన జలాశయాలలో అడ్డం లేకుండా మండు వేసవిలో మానవులు, అవభృథస్నాన పానాలు చేస్తారో ఆ చెరువు (త్రవ్వించినవాడు దుర్గతులు పొందడు.

క యాగాది కర్మముల కుప। యోగింపంబడుటంేసి యుత్తమము, ఘృతం

బాగురు వస్తువు నిచ్చట ; యాగములకు నగ్నికిం బ్రయంబై యుందున్‌. వీ ప్రతిపదార్థం: యాగజ యజ్ఞం; ఆది= మొదలైన; కర్మములు= వేదం చెప్పిన విధులు; ఉపయోగింపన్‌+పడుటన్‌చేసి= ఉపయోగింపబడటం వలన; ఘృతంబు= నేయి; ఉత్తమము= ్రేష్టం; ఆ గురువస్తువు= ఆ గొప్ప పదార్ధం; ఇచ్చుటణ దానం చేయటం; యాగములకున్‌= యజ్ఞాలకున్నూ; అగ్నికిన్‌= అగ్షిదేవుడికీ: ప్రియంబు+ఐ= ప్రీతికలదై; ఉండున్‌= ఉన్నది. తొత్సర్యం: ఘృతదానం చాలా శ్రేష్టం. అది యాగాదులలో ఉపయోగిస్తుంది. కనుక అట్లాంటి వస్తువు నివ్లటం

వలన యాగాలకూ, అగన్నికీ ప్రీతి పాత్రమౌతున్నది. తే. గరగ లొసంగిన నరుండు భూసురు లొనర్చు |; నాచనమనముఖ కర్మంబులందు షష్ట

భాగఫల మొందు నెగడికిం బాచనమున ; కింధనము లిచ్చి ధనముల నెసక మెసంగు. 388 ప్రతిపదార్థం: గరగలు= కుండలు; ఒసంగిన= ఇచ్చిన; నరుండు= మనిషి భూసురులు= భూ దేవతలు (బ్రాహ్మణులు); ఆచరించు= చేసే; ఆచమన= ఆచమించటం; ముఖజ మొదలైన; కర్మంబులు= వేద విధుల; అందున్‌= లోపల; షస్ట్రజ ఆరవ; భాగః= అరక ఫలముజ ఫలితం; ఒందున్‌= పొందుతాడు; నెగడికిన్‌= నెగడునకు, నెగడు= పెద్దమంట; ఇంధనములు= కట్టెలు; ఇచ్చి= దానంచిణ; ధనములన్‌= డబ్బుతో; ఎసకము+ఎసంగున్‌=ఐ అతిశయంతో; తులతూగుతాడు, తాత్పర్యం: కుండలు దానం చేస్తే బ్రాహ్మణుడు చేసే ఆచమనాది వైదిక విధుల పుణ్యంలో ఆరవభాగం పుణ్యం పొందుతాడు. మంటకు కట్టె లిస్తే ధనంతో తులతూగుతాడు. విశేషం: అతి(ప్రాచీనమైన పాత్ర కుండ. అది చాలా పవిత్రంగా చూడటం ఒక్క ఆచారమైపోయింది. వివాహాలలో గరగముంత

శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము నేటికీ దాంపత్య పూర్షతకు సాక్షిగా మనకు మిగిలేఉన్నది. అదే ఇక్కడ గరగ. "ఆ. ఛత్ర మిచ్చి కాంచుం బుత్రులం బురుషుండు ; సకల కామ్య దానసమము శకట

మిచ్చు టనఘ! చెప్పు లిచ్చినం గంటకు.! లైన రిపులం ద్రొక్కి యతండు దిరుగు. 389 ప్రతిపదార్హం: పురుషుండు= మానవుడు; ఛత్రము= గొడుకు; ఇచ్చి; పుత్రులన్‌=ఐ కొడుకులను; కాంచున్‌= పొందుతాడు; శకటమున్‌= బండిని; ఇచ్చుట= ఇవ్వటం; సకల= అన్ని; కామ్య= కోరికలతో చేసే; దానసమముజ= దానాలతో సమానం; ఆనఘ!= పుణ్యాత్ముడా!? చెప్పులు; ఇచ్చినన్‌= ఇస్తే; కంటకులు= ముండ్డు (విరోధులు); ఐనజ అయినటువంటి; రిపులన్‌= శత్రువులను; 'లొక్కి= కాలరాచి; అతండు= దానంచేసినవాడు; తిరుగున్‌= సంచరిస్తాడు. తాత్పర్యం: మనిషి గొడుగును దొనంచేయటంవలన పు(త్రసంతానాన్ని పాందగలడు. బండిని దానం చేస్తే కామ్యదానాలలో చాలా ్రేష్టం. చెప్పు లిస్తే శత్రువులను కాలరాచి హాయిగా (బ్రతుకుతాడు. విశేషం: కామ్యదానం= స్వర్గాదిసుఖాలను కోరి చేసేదానం. అకామ్యదానం= ఏమీ కోరకుండా చేసేది.

కంటకంజ ఇది రాజనీతి శాస్త్రంలోని న్ధూట. రాజుకు అనేకమంది విరోధులు ఉంటారు. ఎవడు విరోధి? ఎవడు కొడు? తెలిసికొనటానికి వీలుగా కౌటిల్యుని అర్థశాస్త్రంలో కంటక శోధనాధ్యాయం వ్రాయబడింది. ఇక్కడ కంటకం రాజుకు సంబంధించింది కాదు. అదె అయితే రాజుకు చెప్పులు దానం చెయట మేమిటి? క తిలలు పిళ్ళభోజ్యములుగా ; జలజభవుండు సేసె. బితృనిచయ మలరం గడుం

దిల లిచ్చిన శుచు లగుదురు । దొల6గుం బర్వసురతాది దోషము లెల్లన్‌. 390 ప్రతిపదార్థం: జలజభవుండుజ పద్మంలో జన్మించినవాడు (బ్రహ్మ పితృనిచయము= పిత్భదేవతల సమూహం; అలరన్‌= సంతోషించేటట్టు: తిలలున్‌= నువ్వులు; పితృజ పితృదేవతలకు; భోజ్యముగాన్‌= తిన దగ్గవిగా; చేసెన్‌= విధించాడు; కడున్‌= ఎక్కువ; తిలలు= నువ్వులు; ఇచ్చినన్‌= ఇస్తే శుచులు= మలినం (పాపంలేనివారు); అగుదురు= అవుతారు; పర్వ= పండుగ (అమావాస్య, పౌర్ణమి); సురత= సంభోగం; ఆది= మొదలైన; దోషములు= పొపాలు; ఎల్లన్‌= అన్ని; తొలంగున్‌= తొలగిపోతాయి. తాత్పర్యం: పితృదేవతలకు ఆహారంగా నువ్వులను సృష్టించాడు (బ్రహ్మ. దానికి పితృదేవత లందరూ సంతోషించారు. కనుక తిలలను ఎవడు ఎక్కువ దానం చేస్తాడో వాడికి పర్వదినంలో సంభోగం చేసిన పాపాలవంటివి అన్నీ పోతాయి. విశేష: ఆ దినాలలో రతి నిషిద్ద మన్నమాట. తే. దివ్యముని యగు కాశ్యపు భవ్య గాత్ర । ముల జనించి భవ్యంబు లై తిలలు వెలయు;

నట్లు గావునం దత్మతయజన మఖిల । వస్తు యజనంబుతోసరివచ్చు నంధ్రు. 391 ప్రతిపదార్థం: తిలలు= నువ్వులు; దివ్యముని= దేవతల ముని; అగు; కాశ్యపు= కాశ్యపుడి యొక్క; భవ్యజ= మహత్తుగల:; గౌత్రములన్‌= అవయవాలనుండి, శరీరం నుండి; జనించి= పుట్టి; భవ్యంబులు+ఐజ= (్రేష్టములై; వెలయున్‌= (ప్రకాశిస్తాయి; అట్టు కావునన్‌= అందువలన; తత్‌= వాటితో; కృత= చేసిన; యజనము= యాగం; అఖిల= సమస్త; వస్తుజ పదార్థ; యజనంబుతోన్‌= యజ్ఞంతో; సరివచ్చును= సమానమౌతుంది; అండ్రుజ అని అంటారు. తొత్సర్యం:; దివ్యముని అయిన కాశ్యపుని శరీరాంగాలనుండి పుట్టాయి కనుక తిలలు శ్రేష్టము లయ్యాయి. కనుక వాటితో చేసే యజ్ఞకర్మ సమస్త వస్తువులతో చేసిన దానితో సమానం.

ఆనుశాసనికపర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 259 క తిలదాన మఖిల దానం । బుల కంటె విశిష్ట మెల మునులును నియతిం చిల లర్హనములగు పొత్రం ।; బుల కిచ్చియ కాదె పెంపు వొందిరి వత్సా!" 392 ప్రతిపదార్థం: వత్సా!= నాయనా!" తిలదానము= నువ్వులను దానంచేయటం; అఖిల= సమస్త; దానంబులకంటెన్‌= దానాలకంటె; విశిష్టము= గొప్పది; ఎల్లమునులును= మునులందరూ; నియతిన్‌= నియమంతో; తిలలు= నువ్వులను; అర్హములగు= యోగ్యులైన; పాత్రంబులకున్‌= వ్యక్తులకు ఇచ్చియకాదె= ఇచ్చే కదా; పెంపున్‌= అతిశయాన్ని, గొప్పదనాన్ని; పాందిరి= పొందినారు. తాత్పర్యం: నాయనా! తిలదానం సర్వథ్రేష్టం. ఇందుకే మునులంతా వీటిని అర్హులు, యోగ్యులైనవారికి దానం చేసి కదా అంతగొప్ప వారైనారు.! విశేషం: మన కనేక క్రతువులలో (వైదిక విధులలో) నువ్వులకు విశిష్ట స్థానం ఉన్నది. ఇది ఈనాటికీ ప్రసిద్దమే. వ. “అని చెప్పి యాపగాతనయుం డొక విశేషంబు వినిపింపవలసి ధర్మజున కిట్లనియె'. 393 ప్రతిపదార్థం: ఆపగా తనయుండుజ నది కొడుకు; ఒక; విశేషంబున్‌= ప్రత్యేక విషయాన్ని; వినిపింప వలసి= తప్పక వినిపించదలంచి; ధర్మజునకున్‌=ధర్మరాజుకు; ఇట్టు+అనియెన్‌= ఈ విధంగా చెప్పాడు. తాత్సర్యం: అని చెప్పి భీష్ముడు ఒక విశేషాన్ని వినిపించవలసి ధర్మరాజుతో ఇట్లా అన్నాడు: ఉ. 'దానము లాదిగాం గలుగు ధర్మము లెల్లను జేంతకున్‌ నిజా భీనపుం జోటు గావలయు దేవళలున్‌ మునులుం జతుర్ముఖుం గానంగం బోయి యజ్ఞముఖ కర్మ సమాచరణార్థ మై తద్‌ యానుమతిం దగం బడసి యయ్యయిచోటుల నాచరింపరే. 394 ప్రతిపడార్థం: దానములు; ఆదిగాన్‌; కలుగు= ఉన్న; ధర్మములు= ధర్మాలు; ఎల్లను= అన్నీ; చేంతకున్‌= చ్చే ఎరా తనకు; అధీనపుజ స్వాధీనమైన; చోటు కానలయున్‌= చోటు కావాలి; దేవతలున్‌: మునులున్‌= మునులున్నూ: చతుర్ము! మం నాలుగు మొగాలు కల (బ్రహ్మను; కానంగన్‌= దర్భ్శించగా; పోయి; యజ్జ్ఞముఖవ= యాగమూ మొదలైన; ర దః సమాచరణ+అర్థమైఐ చక్కగా చేయటం కొరకు; తదీయ= అతడి; అనుమతిన్‌= ఆజ్ఞను; తగన్‌= చక్కగా: పడసి= వాంల అయ్యయి= ఆయా చోటులన్‌, స్టలాలలో; ఆచరింపరే= చేయరా. తాత్చర్యం: దానాది కర్మలు చేయానికి తనకు లోబడిన చోటు కొవాలి. పూర్వం మునులూ, దేవతలూ, (బ్రహ్మను దర్శించి యజ్ఞం మొదఖైన వేద కర్మలు చేయటానికి ఆయన అనుమతి పొంది ఆయా చొట్ట చేశారు కదా! క, కాననము గిరులు నదులును । నానాతీర్ధములు భూజనంబుల కెల్లన్‌ భూనుత! సాధారణములు ; వానను ధర్మములు సేయవచ్చు నిజేచ్చన్‌, 395 ప్రతిపదార్థం: కాననమున్‌= అడవీ; గిరులునున్‌= కొండలున్నూ; నదులునున్‌= నదులూ; నానాః అనేక; తీర్ధములున్‌= తీర్చాలు; భూజ భూమిపై ఉన్న; జనంబులకున్‌= జనాలకు; ఎల్లన్‌= అందరకూ; భూనుత!= భూప్రజలచేత స్తుతింప దగ్గవాడా!; సాధారణములు= సొమాన్యాలు; వాననున్‌= వాటిలో; నిజ+ఇచ్చన్‌= స్వేచ్చతో; ధర్మములు= ధర్మాలు; చేయవచ్చున్‌= చేయవచ్చును.

260 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తాత్సర్యం: భూమిచేత అంటే రాష్ట్ర ప్రజలచేత పొగడదగ్గవాడా! అడవీ, కొండలూ, నదులూ అనేక తీర్జాలు దానధర్మాలు చేయటానికి యోగ్య స్థలాలు. అక్కడ భూప్రజ లంతా దానం చేయవచ్చును. విశేషం: తీర్ధం= నదీ, క్షేత్రం కలచోటు. పుణ్యక్షేత్రం ప్రక్కనున్న నది తీర్ధం. ఆ. అధిప! నా మనమునయందు€ దోంచినయది ।; యాచరింపవలయు నర్ధమగుటం

జేసి దీని నీకు జెప్పితి గో దాన । శస్త్రమహిమ వినుము విస్తరింతు. 396 (వ్రతిపదార్ధం: అధిప!= రాజా!; నా మనమునయందున్‌= నా మనస్సులో; తోంచినఅది= స్ఫురించినట్టిదీ; ఆచరింపన్‌= చేయవలసిన; అర్ధంబు= విషయం; అగుటన్‌చేసి= కావటంవలన; దీనిన్‌= ఈ విషయం; నీకున్‌; చెప్పితిన్‌; గోదాన= గోవులను దానం చేయటం; శస్త= (ప్రశస్త నుతింపదగ్గ;: మహిమ= మహత్యం; విస్తరింతున్‌= వ్యాఖ్యానిస్తాను. వినుము, చొత్సర్యం: రాజా! నా మనస్సునకు తోచిన దాన్ని ఆచరించదగ్గ విషయం కావటంవలన నీ కిది చెప్పాను. ఇక గోదాన మహిమను వివరిస్తాను వినుము. సీ. గోవు లెక్కుడు తపోభావితాత్ముల కంటె । ననినం దద్ధౌారవంబునకు మేర

గలదె? సత్యాఖ్య లోకంబున నవి సోను ।; సంగతత్వంబున సంచరించు

వినుత హోమముల కెల్లను బాలు బెరువు నే । యును నిచ్చు గర్చనంబునకు నొదవుం

దోలు శృంగంబులు వాలంబు రోమ చ । యము శకృన్నూత్రము లభఖీలవర్త ఆ. నముల కుపకరించు; శ్రమము శీతాతప ; వ్యథయు లేమి నెపుడు నతిభరంపుం

బమలు సేయు గోవు బ్రాహ్మణు. డన నేక , తత్త్వ మగుటం బరపదంబుం గాంచు. 397 ప్రతిపదార్థం: తపోభావితాత్ములకంటెన్‌= తపస్సుద్వారా భావించే ఆత్మలు కలవారికంటే; గోవులు= ఆవులు; ఎక్కుడు= ఎక్కువ; అనినన్‌= అంటే; తత్‌= వాటియొక్క; గౌరవంబునకున్‌= గొప్పదనానికి; మేరణ సరిహద్దు; కలదె?= ఉన్నదా?; సత్య+ఆఖ్య= సత్యమన్న పేరుగల; లోకంబునన్‌= లోకంలో; అవి= గోవులు; సోమ= చంద్రుడి; సంగతత్వంబునన్‌= స్నేహంతో; సంచరించున్‌= తిరుగుతాయి; వినుత= ప్రశస్త; హోమంబులకున్‌+ఎల్లనున్‌= అన్నిహోమాలకు; పాలున్‌; పెరువున్‌= పెరుగు; నేయునున్‌= నేయి; ఇచ్చున్‌= ఇస్తాయి; కర్సనంబునకున్‌= బాధకు; ఒందవు= తగిన; తోలున్‌=ఐ చర్మం; శృంగంబులున్‌= కొమ్మలూ; వాలంబున్‌= తోకా; రోమచయముజ వెండ్రుకల గుంపు; శకృత్‌= పేడ; మూ([త్రములున్‌= మూథత్రాలు; అభిల= సమస్త; వర్తనములకున్‌= పనులకు; ఉపచరించున్‌= ఉపయోగిస్తాయి; శ్రమము= (శ్రమా; శీత= చలి; ఆతపజ= ఎండ; వ్యధయున్‌= బాధా; లేమి= లేకపోవటంవలన!; అతి= మిక్కిలి; భరంపుజ బరువైన; పనులుజ కార్యములు; చేయున్‌; గోవుఐ ఆవు; బ్రాహ్మణుండున్‌= విప్రుడు; అనన్‌= అనగా; ఏకతత్త్యము= ఒకే సత్యం; అగుటన్‌= కావటంవలన; పరమజ= గొప్ప; పదంబు= స్థానం; కాంచున్‌= పొందుతాయి. తాత్పర్యం: తపస్సుద్వారా భగవంతుడిని భావించే వారికంటె ఆవులు గొప్ప- అని అంటే వాటి గౌరవానికి హద్దేమిటి? చంద్రుడితో కలిసి అవి సత్యలోకంలో సంచరిస్తాయి. హోమాలకు కావలిస పాలు, పెరుగు, నెయ్యి ఇస్తాయి. ఆవులు బాధించదగనివి. వాటి చర్మం, కొమ్ములు, తోకా, వెర్రడుకలు, పేడా, మూత్రం అన్ని పనులకు ఉపకరిస్తాయి. ఎండా, చలీ, (శ్రమా లేనివి కావటంవలన బరువైన పనులన్నిటికీ పనికి వస్తాయి. గోవన్నా (బ్రాహ్మణుడన్నా ఒకే తత్ష్యం కావటంవలన గోదానం చేసినవాడు ముక్తిపొందుతాడు.

ఆనుశాసనికపర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 261 క, _ గోవుల విస్రుల కిచ్చిన । నే విషమపు గతులం బొరయ కేరికి నరుగం గా వశము గానిలోకము : లావాసంబులుగ నిలుతు రతి సుఖవృత్తిన్‌, 398 ప్రతిపదార్హం: గోవులన్‌= ఆవులను; విప్రులకున్‌= (బ్రాహ్మణులకు; ఇచ్చినన్‌; ఏ విషమపు గతులున్‌= ఎట్టాంటి పాపమార్లాలు; పారయక= కలుగక, పొందక; ఏరికిన్‌= ఎవరికీ; అరుగంగాన్‌= పోవటానికి; వశముకాని= వీలుపడని; లోకములు= పుణ్యలోకాలు; ఆవాసంబుగన్‌= నివాసంగా; అతి= మిక్కిలి; సుఖవృత్తిన్‌= సుఖమయమైన మనస్సుతో; నిలుతురుజ ఉంటారు. తాత్పర్యం: ఆవులను (బ్రాహ్మాణులకు దానంచేస్తే ఎట్లాంటి పాపమార్గాలు పొందక, ఎవరూ పొందరాని పుణ్యలోకాలలో సుఖంగా ఉండగలరు. క. గోవుల పాలమృతం బని : దేవేంద్రుడు సెప్పెం గాన్‌ ధీరత్వనిథీ! స స గ్‌ 399 గోవు నొసంగ నమృతము స । ద్ధానంబున నిచ్చినట్టి ఫల మొడంగూడున్‌. ప్రతిపదార్థం: ధీరత్వనిధీ[= ధైర్యానికి నిలయమైనవాడా!; గోవుపాలుజ= ఆవుపాలు; అమృతంబు= కేవలం అమృతమే అని; గోవున్‌= ఒసంగన్‌= ఇవ్వటం; అమృతమున్‌; సద్భావంబునన్‌= మంచిమనస్సుతో; ఇచ్చినట్టి; ఫలము= ఫలితం; ఒడన్‌+కూడున్‌= లభించును. తొచ్చర్యం: ఆవుపాలు అమృతమేనని దేవేంద్రుడు చెప్పాడు కనుక గోవును ఇవ్వటంవలన అమృతాన్ని దానం చేసిన ఫలాన్ని పొందగలడు. విశేషం: ధీరత్వము= కష్టనష్టాలలో మనస్సు చెదరకుండా జీవించటం, ఆపదల నెదిరించ గలగటం. త్తే అనఘ! గోవులు ప్రాణంబు లని సమస్త ; మునులు సెప్పుదు; రట్లు గావునం దలంహ బ్రాణదాన విధాన సంప్రాప్త మైన ; ఫలము గోదానకర్తకుం గలుగు జూవె! 4006 ప్రతిపదార్థం: అనఘ!; గోవులు; 'ప్రాణంబులు= ప్రాణాలు; అని; సమస్తజ అందరు; మునులుజ బుషులు; వమైయురు? అట్టుకావునన్‌= అందువలన; తలంపన్‌= ఆలోచిస్తే; ప్రాణదాన= ప్రాణాన్ని దానం చేయటం; విధాన= పద్దతి; సం(ప్రాప్త్రమైనవ లభించిన; ఫలము; గోదానకర్రకున్‌= గోవును దానం చేసినవాడికి; కలుగున్‌ చూవె!= కలుగును సుమా! తాత్పర్యం: మునులు 'ఆవులంటే ప్రాణాలు" అని చెప్పుతారు. కనుక గోదాన మంటే ప్రాణదానమే. స కు విశేషం: ఆవు= (ప్రాణశక్తికి ప్రతీకగా వేద బుషులు భావించారు. సకల విశ్వానికీ అది ప్రతీక. సూర్య కిరణానికీ ప్రతీ క. క్రూరునకు నాస్తికునకు దు । రారంభున కిచ్చినం బరమ దుఃఖమునుం గూరును గో; వది దాతను । నారకిం జేయుం; బరీక్షణము గడు వలయున్‌. 401 ప్రతిపదార్థం: క్రూరునకున్‌= హింసించేవాడికీ; నాస్తికునకున్‌= దైవమంటూ ఎవరూ లేరని నమ్మేవానికి; దుర్‌+ఆరంభునకున్‌ా దుష్టబుద్దితో పనులు ప్రారంభించేవాడికీ; ఇచ్చినన్‌: గోవు; పరమ దుఃఖమునన్‌= మహా దుఃఖంలో; కూరును= కూరుకొనిపోతుండ నై; అది=ఐ దాని శోకం; దాతనున్‌= ఇచ్చిన వాడిని; నారకీన్‌ చేయున్‌= నరకంలో నివాసిగా చేస్తుంది; పరీక్షణముజ పరిశీలన; కడున్‌= చాలా; వలయున్‌= కావాలి, అశ య్‌, తాత్పర్యం; బాగా పరీక్షించి దానం చేయాలి. క్రూరుడికీ, నాస్తికుడికీ, చెడ్డపనులు చేసేవాడికీ ఇస్తే గోవు శోకిస్తుంది. ఆ శోకం దాతను నరకలోకంలో పడవేస్తుంది.

262 శ్రీముదొంధ్ర మహాభారతము అ. గొడ్డు బడుగుం దెవులు గొంటు. గ్రే పెడలిన । దాని నెచ్చటేని నూన మైన

యజట్దిదాని నొకట నాయాసపడి యున్న। దాని నీరు గోప్రదానవిదులు. 4౦02 (వ్రతిసదార్థం: గొడ్డున్‌= గొడ్డుబోతు, చూలు కలగనిది; బడుగున్‌= బక్కచిక్కినది; తెవులుగొంటున్‌= రోగాలు కలది (గొడ్లకు వచ్చే ఒక రకమైన వ్యాధి, దాటికుట్టు అని కూడా అంటారు); (క్రేపుజఐ దూడ; ఎడలిన= పోయిన, దూరమైన; దానిన్‌ (ఒకచూలు తరువాత మరలా చూలు దాల్బనిది); ఎచ్చటన్‌+ఏనిన్‌= ఎక్కడైనా? ఊనము= దోషం; ఐన అట్టి దానిన్‌= కలదానిని; ఒకటిన్‌= ఒకే విధంగా; ఆయాసపడిఉన్న దానిన్‌= రొప్పేదానిని; గోప్రదాన విదులు= ఆవులను దానంచేయటం తెలిసినవారు; ఈరు= ఇవ్వరు. తాత్పర్యం: గొడ్డుబోతుని, తెవులుగొంటును, బక్కచిక్సినదానిని ఎక్కడైనా సరే చెడ్డసుడి ఉన్న దానిని, ఒకేరీతిగా రాొవ్వు రోగం గల దానిని గోదానం కర్మ తెలిసినవా రివ్వరు. విశేషం: దొనం చేయట మంటే పనికిరాని దాని నివ్వట మనుకొనవచ్చును కనుక ఈ పద్యం చెప్పబడింది. కరోపనిషత్తులో తండ్రి ఇట్టాంటి ఆఅవులనే దానంచేస్తుంటే కొడుకు నచికేతుడు చూచి బాధపడ్డాడని కథ ఉన్నది. అది దానం కాదు - అని చెప్పటం ప్రధానం. క. _ విమ పుణ్యలోకముల కా । వనఘా! విప్రులకు గో చయంబులం బెక్కి

చ్చిన నవి దాతకు మోక్షం ; బును జేయంగం జాలు నంద్రు పూర్వాచార్యుల్‌.” 403 ప్రతిపదార్హం: విను; అనఘా!; పుణ్యలోకములకున్‌= స్వర్గాది లోకాలకును; ఆవు; విప్రులకున్‌; గో చయంబులున్‌= ఆవుల మందలను; పెక్కుజఐ ఎక్కువ; ఇచ్చినన్‌; అవి; దాతకున్‌= ఇచ్చినవాడికి; మోక్షంబునున్‌= మోక్షాన్ని; చేయంగన్‌ చాలును= కలిగించగలవు; పూర్వ= ముందరి; ఆచార్యుల్‌= గురువులు; అండ్రు= అంటారు. తాత్పర్యం: వినుము! స్వర్గం కావాలంటే (బ్రాహ్మణులకు ఆవుల మందను ఎక్కువగా దానం చేస్తే అవి మోక్షాన్ని కలిగిస్తాయని పూర్వాచార్యు లన్నారు. వు “ అని చెప్పి గాంేయుం డన్న పానీయ దానఫలాతిశయంబులు వెండియు వినిపింప వేడ్కసేసి యవ్విభున

కిట్లనియె” తీ౦శీ ప్రతిపదార్థం: అని చెప్పి; గాంగేయుండు= గంగకొడుకు; అన్న= అన్నం; పానీయజ (త్రాగేవి; దానఫల+అఆతిశయంబులు= దాన ఫలితాల మాహాత్మ్యం; వెండియున్‌= ఇంకా; వినిపింపన్‌= వినిపించాలని; వేడ్క+చేసి=ఐ వేడుకపడి; ఆ+విభునకున్‌= ఆ రాజుతో; ఇట్టు; అనియెన్‌. తాత్పర్యం; ఇట్టా వివరించి భీషు గడు అన్నపానీయ దానాల గొప్పదనం చెప్పాలని ముచ్చటపడి ధర శరొజుతో అన్నాడు: స్‌. “ అధిప! యింకను విను మన్నంబు జలమును : నిచ్చుట యీవుల ౩ల్ల నెక్కు

డగుట నేం జెప్పిద నమ్బుత సుధాస్వధా ।; నామముల్‌ సురలందు నాగకులము

నందును బితృకోటియందును వర్తిల్లు । నన్నంబునకు నోలినట్లుం గాక

యది ప్రాణ మంద్రు మహాత్ములు గావున : దానిం బెట్టుట ప్రాణదాన సమము; తే. విను విశేషించి తత్పాకమునకు జల ము । పాత్రయము చంద్రునకు బుట్ట బట్టునయ్యె

జలము చంద్రుండు గాండె యోషధులం బ్రోచుం ।! గాన యుత్తమ మన్నంబు కంటె జలము.” 405

ఆనుశాసవికపర్వము - ద్వితీయాశ్వానము . 263 ప్రతిపదార్థం: అధిప!= రాజా!; ఇంకను= ఇంకా; వినుము; అన్నంబు; జలమునున్‌= నీటిని; ఇచ్చుట; ఈవులకున్‌+ఎల్లన్‌= అన్ని దానాలకంటె; ఎక్కుడు= ఎక్కువ; అగుటన్‌+*చేసి= అయినందువలన; నేన్‌=ఐ నేను; చెప్పెదన్‌= చెప్పుతున్నాను విను; అమృతః= అమృతం; సుధా= అమృతం; స్వధా= అని; నామముల్‌= పేర్టు; సురలందున్‌= దేవతలలో; నాగకులమునందున్‌= సర్పజాతిలోను (పాతాళలోకంలో ఉండేది దేవతలు స్వర్గలోకంలో); పితృకోటియందునున్‌= పిత్సదేవతల సమూహంలో; వర్తిల్లున్‌= (ప్రవర్తిస్తాయి; అన్నంబునకున్‌= అన్నానికి; ఓలిన్‌= (క్రమంగా (అన్నాన్ని దేవలోకంలో అమృతమనీ, పాతాళంలో సుధ అనీ, పితృలోకంలో స్వధా అనీ అంటారు); అట్టున్‌కాకజ అంతేకాక; అది; ('ప్రాణము= ప్రాణశక్తి అని; మహాత్ములు; అం(డ్రు= అంటారు; కావునన్‌; దానినీ; పెట్టట= అన్నం పెట్టటం; (ప్రాణదానసమము= ప్రాణం దానంచేయటంతో సమానం; విశేషించి= విశిష్టంగా: జలము= నీరు; ఉప+ఆశ్రయంబు= ఉనికిపట్టు; తత్‌= దాని; పాతకమునకున్‌= పాపానికి; చంద్రునకున్‌= చంద్రుడికి; పుట్టన్‌= జన్మించగా; పట్టున్‌= స్థానంకూడా; అయ్యెన్‌= అయినది (అన్నపాకానికి జలస్టానం ఆదే చం(ద్ర స్టానం); చం(ద్రుండకాదె= చంద్రుడే కదా; ఓషధులున్‌= మొక్కలను; కాచున్‌= రక్షిస్తాడు; కానన్‌; అన్నంబుకంటెన్‌; జలము= నీరు; ఉత్తమము= శ్రేష్టం. తాత్పర్యం: 'రాజా! ఇంకా చెప్పుతాను వినుము. అన్నదానం అన్నింటికంటె చాలా గొప్పది. దాన్ని స్వర్గలోకంలో అమృతమనీ, నాగలోకంలో సుధ అనీ, పితృలోకంలో స్వధా అనీ అంటారు. దాన్నే మహాత్ములు (ప్రాణమంటారు. కనుక అన్నదానం ప్రాణదానంతో సమానం. ఇంకా విశేషించి చెప్పుతాను వినుము. అన్నంకంటె జలదానం గొప్పది. అది అన్నదోషానికి ఉపాశ్రయం. జలంలోనే చం(ద్రుడు పుట్టి సకల ఓషధులకు రక్షకుడయ్యాడు. కనుక అన్నంకంటె జలం గొప్పది. విశేషం: స్వాహా= దేవతలకు హోమం చేసే మంత్రాలు స్వాహాతో అంతమౌతాయి.

స్వధాజ పితృదేవతా మంత్రాలు దీనితో అంతమౌతాయి.

వు అని పలికి మజియును. 406 తాచ్చర్యం: అని చెప్పి ఇంకా, క. ' తనకుం గలయట్టి యన్నము ; నన సుర పితృపూజనములు నరునకు నడపం

జమ నతిథి తర్ప్షణము దా । నన తగ నొనరించు వాయ నరవరముఖ్యా!' 4౦7 ప్రతిపదార్థం: నరవరముఖ్యా॥= రాజుశ్రేష్టుడా!; తనకున్‌ కల అట్టి= తనకున్నటువంటి; అన్నమునన= అన్నంతోనే; నరునకున్‌= మనిషికి; సురజ దేవతల; పితృ= పితృదేవతల; పూజనములు= పూజలు; నడపన్‌= చేయగా; చనున్‌=ఐ వలయును; అతిథి= అతిథులన్యు తర్పణము= తృప్తిని; దాననజ అన్నంతోనే; వాండు;తగన్‌= చక్కగా; ఒనరించున్‌=చేస్తాడు. తాత్సర్యం: 'తనకున్న అన్నంతోనే దేవతల పితృదేవతల పూజలు చెల్లించాలి. అతిథులను దానితోనే తృష్తిపాందించాలి.” వు _అనినిర్దేశించి తిలదానం బత్యాదరణీయంబని ప్రసంగించి 'యది వినినది యైనను నేమి? తద్విషయంబున

కొక్క యితిహాసంబు గలదు; చెప్పెద విను'మని పలికి, యనిమిష నదీనందనుండు కుంతీనందనాగ్రజుతో

నిట్లనియె. 406 ప్రతిపదార్థం: నిర్దేశించి= నిరూపించి; తిలదానంబు= నువ్వులను దానం చేయటం; అతి+ఆదరణీయంబు= మిక్కిలి ఆదరించదగ్గది; అని; ప్రసంగించి= ప్రసంగం చేసి; అది వినినది +ఐననున్‌= అది విన్నదైనా; ఏమి= ఏముంది? (వింటే మాత్రమేమి?); తద్విషయంబునకున్‌= ఆ విషయానికి సంబంధించి; ఇతిహాసంబుజ కథ; అనిమిషజ దేవతలు; నదీ= గంగ; నందనుండుజ కొడుకు;

264 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము కుంతీనందన= కుంతి కొడుకులలో; అ(గ్రజుతోన్‌= పెద్దవాడితో. తొత్సర్యం: అని ఏర్పాటుచేసి చెప్పి తిలదానం చాలా ఆదరించదగ్గది అని వివరంచి ఆ విషయం నీవు విన్నదైనా మరలా ఒక కథ చెప్పుతాను వినుము. దానివలన నీకు నష్ట మేమిటి?” కనుక అని భీష్ముడు ధర్మరాజుతో అన్నాడు. తిలదాన విషయక. యమ (బ్రాహ్మణ సంవాదము. (సం. 13-67-1)

నీ. మధ్యదేశమున గ్రామంబు విద్వజ్ఞన ; బహులమై యొక్కటి పర్దశాల

యను పేర నొప్పారు నందుల విప్రుని ।; శర్మి నామునిం బ్రితి జముండు పెలువ

బనిచి దానముల కెల్లను దిలదాన మె । క్కుడు తిలలకు బితృకోటి వేడ్క

సేయుం బాపంబులు సెందవు తిలభక్షి.: బుణ్య కర్ఫత్వంబు బుద్ధిం గోరు తే. దేనిందిల లెప్పు విస్రుల కిమ్ము భక్తి ననియె వస్త్ర దీపము లీగి యతుల దాన

మనఘ! చీరల దివియల నమర పితృ స । మర్దనము సేంత పరమధర్య మని చెప్పె. 409 ప్రతిపదార్థం: పర్షశాలవ= ఆకులతో కప్పిన ఇల్టు; అనుపేరన్‌= అన్నపేరుతో; గ్రామంబు= ఊరు; మధ్యదేశమునన్‌= మధ్య(్రదేశంలో; విద్వత్‌*జన బహుళమైజ పండితుల సమూహంతో క్రిక్కిరిసి; ఒక్కటి; ఒప్పారున్‌= పేరు పొందింది; అందులన్‌= అక్కడ; శర్మి నామునిన్‌= శర్మి అన్న పేరుగల వాడిని; విఫ్రునిన్‌= (బ్రాహ్మణుడిని; జముండు= యముడు; ప్రీతిన్‌= (ప్రేమతో; పిలువన్‌ పనిచిజ పిలిపించి; దానములకున్‌+ఎల్లన్‌= అన్ని దానాలలో; తిలదానము; ఎక్కువ= గొప్పది; తిలలకున్‌= నువ్వులకు; పితృకోటి= పితృదేవతల సమూహం; వేడ్కసేయున్‌= ముచ్చటపడుతుంది; తిలభక్షిన్‌= నువ్వులు తినేవాడిని; పాపంబు= పాపాలు; చెందవు= పాందవు; పుణ్యకరృత్వంబున్‌= పవిత్ర కరృత్వాన్ని; బుద్దిన్‌= బుద్ధితో; కోరుదు+ఏని= కోరితే; విప్రులకున్‌= (బ్రాహ్మణులకు; తిలలు; ఎప్టున్‌= ఎప్పుడూ; ఇమ్ముజు ఇవ్వుము; భక్తిన్‌= భక్తితో; అని; అనియెన్‌; వస్త= వస్త్రం; దీపములు= దివ్వెలు; ఈగి= దానం; అతుల= సాటిలేని దానము; అనఘః!; చీరలన్‌= వస్త్రాలతో; దివియలన్‌= దీపాలతో; అమర= దేవతల; పితృ= పితృదేవతల; సమర్చనము= పూజించటం; పరమజ= గొప్ప; ధర్మము; అని; చెప్పెన్‌. తాత్పర్యం: మధ్యప్రదేశ్‌లో పర్షశాల అని ఒకగ్రామమున్నది. అందులో అనేక మంది పండితులు ఉండేవారు. వారిలో శర్మి అనే పేరుగలవాడిని పిలిచి యము డన్నాడు- 'అన్ని దానాలలో తిలదానం గొప్పది. పితృదేవతలు దానికొరకు వేడ్కపడతారు. నువ్వులు తిన్న వానిని పాపాలు పొందవు. కనుక నీవు మంచి పని చేయదలంచుకొంటే (బ్రాహ్మణులకు నువ్వులు దానం చేయుము. వ'స్తాలు దీపాలు దానం చేయటం గొప్పది. వస్త్రంతో దేవత, దీపంతో పితృదేవత సంతోషిస్తారు కనుక." వ. -అనియిటుయమబ్రాహ్మణ సంవాదంబు వినిపించి శాంతనవుం దమ్మహీకాంతు నాననంబు సవిశేషాదరంబున

నాలోకించి. 410 ప్రతిపదార్థం; అని; ఇట్టు; యమజ= యముడు; (బ్రాహ్మణ= శర్మి; సంవాదంబు= సంభాషణ; వినిపించి; శాంతనవుండు= శంతనుడి కుమారుడు; ఆ మహీకాంతు= ఆ రాజు; ఆననంబు= ముఖం; సవిశేష= విశిష్టమైన; ఆదరంబునన్‌= ఆదరణతో; ఆలోకించి= చూచి. తాత్సర్యం: అని ఈ విధంగా యమ శర్మి సంవాదం వినిపించి శాంతనవుడు ధర్మరాజును ఆదరణతో చూచి.

ఆనుశాసనికపర్వము - ద్వితియాశ్వానము 265 క, “విను పృథివియును సరస్వతి । యును గోవును దాన విధికి నొక్కంతలుగా విని యుండుదు వీనిం బో । లిన దాతవ్యములు నాొండు లేవని విందున్‌. త 1 (ప్రతిపదార్హం; పృధివియునున్‌= భూమి; సరస్వతియునున్‌= చదువు; గోవునున్‌= అవునూ; దాన విధికిన్‌= దానం చేయటానికి; ఒక్క+అంతలుగాన్‌= ఒకటేనని; వినియుండుదున్‌= విన్నాను; వీనిన్‌= వీటిని; పోలిన; దాతవ్యములు= ఇవ్వదగ్గవి; ఒండు= మరొకటి; లేవు; అని; విందున్‌= విన్నాను. తాత్పర్యం: దానం చేయదగ్గవి మూడే 1. భూమి, 2. చదువు, 3.గోవు. వీటికంటె గొప్పవి లేవు. ఈ. రాజముఖ్య! తగు సరస్వతి శిష్యున । కొసంగ, భూమి దాన మూర్దితముగం జేసినట్టి ఫలము సెద్ధించు, ధేనువు । నిచ్చుటయును భూమి నిచ్చినట్ల. 412 ప్రతిపదార్థం: రాజముఖ్య[= రాజుశ్రేష్టుడా!; శిష్యునకున్‌= విద్యార్థికి; సరస్వతి విద్యః ఒసంగన్‌= ఇవ్వటం: తగున్‌= యోగ్యం; భూమిదానము= భూదానం; ఊర్జ్చితముగన్‌= ఎక్కువగా; చేసినట్టి ఫలము; సిద్దించున్‌= కలుగుతుంది; ధేనువును= ఆవును; ఇచ్చుటయును= ఇవ్వటమూ; భూమినిన్‌= నేలను; ఇచ్చినట్ట= దానం చేసినట్టే. తాత్పర్యం: రాజముఖ్య! శిష్యుడికి తగునట్టుగా విద్యాదానం చేయటం భూదానం చేసినంత. గోవునివ్వుటం కూడా భూదానం చేసినంతే. క అనయముం. గొంచెపు వెలకుం గొనవచ్చును సారభూత గోవును దానం బున ఫల మధికము దానము । గొని నాతండు సుఖము దానం గొను. జేసేతన్‌. 413 (ప్రతిపదార్థం: అనయమున్‌= ఎప్పుడు; కొంచెపు= తక్కువ; వెలకున్‌= ధరకు; కొనవచ్చును= కొనుక్కొనవచ్చును: సారభూత= అన్నిటికి సారమగుతున్న లేదా పంచభూత సారమైన (గోవు విశ్చసంకేతం కనుక); గోవును= ఆవును; దానంబునన్‌= గో దానంవలో ఫలము= ఫలితం; అధికము= ఎక్కువ; దానము కొనినాతండు= దానం (గ్రహించినవాడూ; చేసేతన్‌= చేతులారా; సుఖమున= సౌఖ్యాన్ని; దానన్‌= గోదానంతో; కొనున్‌=ఐ (గ్రహిస్తాడు. తాత్పర్యం: పంచభూతస్వరూపిణి అయిన గోమాతను తక్కువ వెలకు కొనవచ్చును. గోదానఫలం ఇచ్చినవాడికీ, = తీసికొన్నవాడికీ కలుగుతుంది. ఆ, దేవ పితృ సమర్భనావాసములు గోశ | కృత్ర్రలేపనమునః గీర్తనీయ శుచితం బడయు ననిన సుప్రత! గోవుల ; భూరి మహిమ వేఐ పొగడ నేల? శిగతి (ప్రతిపదార్థం: సువ్రత!= వ్రతనిష్ట కలవాడా!; దేవ= దేవతల; పితృజ పితృదేవతల; సమర్చన= పూజా; ఆవాసములు= నివాసాలు, పూజా మందిరాలు; గోజ ఆవు; శకృత్‌= పేడ; ప్రలేపనమునన్‌= అలకటంవలన; క్రీర్తనీయజ పొగడదగ్గ: శుచితన్‌ పడయున్‌= శుచిత్వాన్ని పొందుతాయి; అనినన్‌= అనగా గోవుల; భూరిమహిమజ గొప్పమహిమ; వేఆజ వేరే; పొగడన్‌+ఏల?= పొగడటం దేనికి? తాత్పర్యం: ధర్మరాజా! దేవతలను, పీతృదేవతలను ఆరాధించే నివాసాలు ఆవులపేడతో అలకటం వలన పొగడదగిన పవిత్రత కలుగుతుం దనగా ఇక గోవుల గొప్ప మహిమ వేరే పొగడటం ఎందుకు? తే. కుదుపునకు ముందు రొద్దుల గోవునకు స । మంచిత గ్రాసముష్టి నిత్యంబు నేయ గాల మిచ్చిన నతం డెల్ల కామ్యములును ; బ్రాహ్మణుల కర్థి నొసంగిన ఫలము వదయు. తగర్‌

266 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతను ప్రతిపదార్థం: ఏండుకాలము= సంవత్సరకాలం; నిత్యముజ= (ప్రతిరోజు; కుడుపునకున్‌= తాను భుజించటానికి; ముందర= ముందే; ఒడ్డుల= మరొకరి; గోవునకున్‌= ఆవుకు; సమంచిత= చక్కని; (గ్రాసముష్టీ= పిడికెడు గడ్డి; ఇచ్చినన్‌= ఇస్తే; అతండు; ఎల్ల కామ్యములును= అన్ని కోరికలను; (బ్రాహ్మణులకున్‌= విఫ్రులకు; అర్ధిన్‌= ప్రేమతో; ఒసంగిన= ఇచ్చిన; ఫలము= ఫలితం; పడయున్‌= పొందుతాడు. తాత్పర్యం: తాను తినే ముందు ఆవుకు పిడికెడు గడ్డి సంవత్సరం పొడుగునా (ప్రతి దినమూ ఎవ డిస్తాడో వాడు (బ్రాహ్మణులకు కోర్కెలన్నీ తీర్చినంత ఫలం పొందుతాడు. క గోదాన విధము సుపథగ । మై దాతకు నెల్ల మేలు నాపాదించున్‌

వేదస్రియ! యది దురితో ; త్వాదక మగు నాతనికి విపథగతమైనన్‌. 416 ప్రతిపదార్థం: వేదప్రియ!= వేదాలపై ప్రీతికలవాడా!; గోదాన విధము= గోదానం పద్ధతి; సుపథగము+ఐ= మంచి మార్గం పొంది; దాతకున్‌= ఇచ్చినవాడికి; ఎల్లన్‌ మేలున్‌= శుభాన్నంతా (అన్ని శుభాలను); ఆపాదించున్‌= కలిగిస్తుంది; అతడికిన్‌= అతనికీ; విపథగతము+ఐనన్‌= చెడ్డమార్దాన పోతే; అవి; దురిత= పాపం; ఉత్పాదకము= పుట్టించేది; ఆగున్‌= జౌతుంది. తాత్పర్యం: గోదానపద్దతి సదుద్దేశంతో ఆయితే దాతకు మేలు చేకూరుతుంది. దురుద్దేశంతో అయితే కీడు కలిగిస్తుంది. విశేషం: వేదప్రియ సంబోధన రహస్యమేమంటే - సుపథ అన్నమాట ఈశావాస్యంలో మోక్షమార్గ మని భావం. విపథ= పాపమార్గం. కనుక వేదప్రియ అనే సంబుద్ది వాడబడింది.

వృగచరిత్రము (సం. 13-69-1)

తే. దుష్టమైన గోదానంబు గష్టవృత్తిం, దెచ్చె నృగనాముం డగు జగతీవిభునకు

వత్తెణం గితిహాసమై యవనిః బరంగు; ; వినుము సెప్పెద దాని వివేకధుర్య! తే ప్రతిపదార్థం: వివేకధుర్య!= బుద్దిమంతుడా!: గోదానంబు= గోదానం; దుష్టమై= చెడ్డదై: నృగనాముండు= నృగు డన్న పేరుగల; జగతీ విభునకున్‌= రాజునకు; కష్టవృత్తిన్‌= కష్టపాటు; తెచ్చెన్‌= కలిగించింది; ఆ తెఆంగు= ఆ విధానం; ఇతిహాసము+ఐ= పూర్వకధగా; అవనిన్‌= లోకంలో; పరంగున్‌= వ్యాప్తమైనది; దానిన్‌; చెప్పెదన్‌; వినుము. తాత్పర్యం: నృగుడన్నరాజు చెడ్డగా గోదానంచేసినందువలన కీడు కలిగిన విషయం ఒక పూర్వకథగా లోకంలో ప్రసిద్ధమైనది. అది నీకు చెప్పుతాను వినుము. క. _ద్వారవతి నొక్కమాతం : దోరపుం దను వక్కజమగు తొండ నొకటి న

ఛ్చేరువ మెలంసజనులు గని | నీ రిది గలంగించు విట్ల నిలిచెన యేనిన్‌. త18 ప్రతిపడార్థం:ద్వారపతిన్‌= ద్వారకలో: ఒక్క నూతన్‌= ఒక నూతిలో; తోరపు. దనువుజ పెద్ద శరీరంతో; అక్కజము= ఆశ్చర్యం; అగు= ఆయిన తొండన్‌= తొండను; ఒకటిన్‌= ఒకదానిని; ఆ చేరువ= ఆ దగ్గర; మెలంగు జనులు= మసలే మనుషులు; కని= చూచి; ఇది=ఐ ఈ తొండ; ఇట్టు= ఇట్లాగే: నిలిచిన ఏనిన్‌=ఐ ఉంటే; నీరున్‌= నీటిని; కల(గించున్‌= బురద చేస్తుంది. తాత్పర్యం: ద్వారకలోని ఒకనూతిలో ఒక పెద్ద శరీరం గల తొండ ఉన్నది. దగ్గరలో ఉన్న మనుష్యులు చూచి దీ న్నిట్లాగే ఉండనిస్తే నీరంతా పాడైపోతుంది. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). క. _ అని బలు మైకులు వేగను ; కొని వచ్చి తగిల్చి లావుగొని తిగువంగ నా

ఘనజంతు వచలితంబై ; యువికికి విషయము నొందు నుల్లంబులతోన్‌, 419

ఆమశాసనికపర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 267 ప్రతిపదార్దం; బలుజ= పెద్ద; మైోకులు= (తాళ్ళు; వేగము వెంటనే; కొనివచ్చి= తెచ్చి; తగిల్భి= దానికి తగిలించి; లావున్‌+కొనిజ= బలం పుంజుకొని; తిగువంగన్‌= లాగగా; ఆ ఘన జంతువు= ఆ పెద్ద జంతువు; అచలితంబు+ఐ= కదలకుండా; ఉనికికిన్‌= ఉండటానికి; విస్మయము= ఆశ్చర్యం పాండే; ఉల్లంబులతోన్‌= మనస్సులతో. తాత్పర్యం: ఆ విధంగా భావించి వారు బలమైన మోకులు తెచ్చి దానికి తగిలించి పైకి లాగటానికి యత్నించారు. కాని, ఆది కదల్లేదు. దానికి వారు ఆశ్చర్యపోయారు. తే. కృష్ణు పాలికిం బోయి యక్కీట మున్న; తెలంగు సేప్పినం జని దానిం దిగిచె వెడల

నమ్మహాత్ముం డెటింగియు నర్థితోడ । నడుగ నది 'యేను నృగుండం జిమ్మనియె ననఘ! 420 ప్రతిపదార్ధం; అనఘ![1= పుణ్యాత్ముడా!; కృష్ణుపాలికిన్‌= శ్రీకృష్ణుడి దగ్గరకు; పోయి; ఆ కీటము= ఆ పురుగు; ఉన్న తెజంగు= ఉన్న పద్దతి; చెప్పినన్‌= చెప్పగా; చని= పోయి; దానిన్‌= తొండను; వెడలన్‌= బయటకు వచ్చేటట్టుగా; తిగిచెన్‌= పైకి లాగాడు; ఆ+మహాత్ముడు= ఆ ఆ స్వామి; ఎతింగియున్‌= తెలిసికూడా; ఆర్జితోడన్‌= కోర్కెతో: అడుగన్‌= అడిగితే; అది; ఏను= నేను; నృగుండన్‌ చుమ్ము= నృగుడను సుమా! అనియెన్‌= అన్నది. తాత్పర్యం: వారు శ్రీకృష్ణుడికి విన్నవించగా ఆయన వచ్చి దాన్ని బయటకు వెళ్ళగొట్టాడు. ఆయన కదేదో తెలిసికూడా (ప్రశ్నించగా 'నేను నృగుడను సుమా! అని ఆ తొండ చెప్పింది.'

వ. అనిన విని యద్దేవుండు 'నీ వనేక గో సహస్రంబుల విప్రజనంబుల కిచ్చి తని విందు; మిట్టి దుర్గవ్యంబు నీకేల వాటిల్లె?" ననుటయు నమ్మనుజవల్లభుండు. ఉప]

ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌; విని; ఆ దేవుండు= ఆ శ్రీకృష్ణుడు; గోసహ(స్రంబులు= వేల గోవులు; విప్రజనంబులకున్‌= (బ్రాహ్మణులకు;

ఇచ్చితి అని విందున్‌జి ఇచ్చావని విన్నానే; ఇట్టి= ఇటువంటి; దుర్షన్మంబు= దుష్టమైన జన్మ; నీకున్‌; ఏలన్‌= ఎందుకు; వాటిలైన్‌?=

కలిగింది?; అనుటయున్‌= అనగా; ఆ మనుజవల్లభుండు= ఆ రాజు,

తొత్సర్యం; కృష్ణు డన్నాడు 'అరే! నీవు ఎన్నో గోవులను దానం చేశావని ఇన్నానే! నీకీ పాడు పుట్టుక ఎట్లా కలిగింది?"

అంటే అతడు.

స్‌, ఉత్తమ బ్రాహ్మాణుం దొకనికి నొక్క నాం; డొక గోవు నిచ్చితి నుల మలర

నతందును గొనిపోయె; నది మేంత కర్థి మా । కదుపుల లోపలం గలసి వచ్చె

గోవుల మజియును గోపాలకులు దాన , విధికినై తెచ్చుచో విధివశమున

వానిలో నదియును వచ్చిన నెలుంగక ; దానంబు సేసితి; దాని మున్న ఈ. _ గొనినయతండు దడవి కని 'యిది నాదు గో; వనియెం బిదపం గొనిన యతండు పెనంగి

“నాకు నృపతి యొసంె' నా నిద్దజకు వా ;దైన నన్ను. గాన నరుగుదెంచి. 422 ప్రతిపదార్థం: ఉత్తమజ= మంచి; (బ్రాహ్మణుండు; ఒకనికి; ఉల్లముజ మనస్సు; అలరన్‌= వికసింపగా; గోవున్‌; ఇచ్చితిన్‌; అతండును= వాడూ; కొనిపోయెన్‌= తీసికొనిపోయాడు; ఆది=ఐ ఆ గోవు; మేంతకున్‌= మేంతకొరకు; అర్జిన్‌= కోర్కెతో; మా కదుపులలోపలన్‌= మా ఆలమందలతో కలిసి; వచ్చెన్‌= వచ్చింది; గోపాలకులు= ఆలమేపరులు, ఆలమందలు మళ్ళవేసేవారు; దానవిధికిన్‌+ఐ= దాన విధానం కొరకు; గోవులన్‌ తెచ్చుచోన్‌= ఆవులను తోలుకొని వస్తున్నప్పుడు; విధివశమునన్‌= దైవవశాత్తు; దొనిలోన్‌=ఐ ఆ

268 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము గోవులతో కలిసి; ఆదియున్‌= ఇదివరకు దానం చేసిన; వచ్చినన్‌= రాగా; ఎజుంగక= తెలియక; దానంబు చేసితిన్‌= దొనం చేశాను; దానిన్‌; మున్ను= పూర్వం; కొనిన యతండు= తీసికొన్నవాడు; తడవి= పరిశీలించి; కనిజ చూచి; ఇది; నాదు= నా గోవ్న: అనియెన్‌= అన్నాడు; పిదపన్‌= తరువాత; కొనిన అతండు= తీసికొన్నవాడు; నాకున్‌; నృపతి= రాజు; ఒసంెన్‌= ఇచ్చాడు; నాన్‌=ఐ అనగొ; ఇద్దజకున్‌; వాదు= తగాదా; ఆయినన్‌= ఐతే; నన్నున్‌; కానన్‌= చూడటానికి; వచ్చి. తాత్సర్యం; ఒక ఉత్తమ (బ్రాహ్మణుడికి ఒక గోవును ఇచ్చాను. అది మేతకొరకు తిరిగి మా ఆలమందలలో చేరిరాగా, మావారు తెలియక దానంకారకు ఆవులను తెమ్మంటే దాన్ని వీటితోపాటు తెచ్చారు. దానిని మరొకరికి ఇచ్చాను. మొదటివా డా గోవును చూచి ఇది నాదంటే, రెండోవాడు నాకిది రాజుగారు ఇచ్చారన్నాడు. ఇద్దరకు వాదు కలిగితే నా దగ్గరకు వచ్చి. వ తనముందటి తెణం గెజింగించి. 423 తాత్సర్యం: తనయొక్క పూర్వస్థితి చెప్పి. క్ర ఇచ్చినవారల కొనంగా । వచ్చిన నడ్దంబు గలదె వసుధాధిప! యం

చిచ్చంగడు నొచ్చి పలికిరి । వెచ్చని నిట్టూర్పులడర విస్రులిరువురున్‌. ఉ424 ప్రతిపదార్థం: విఫప్రులు= బ్రాహ్మణులు; ఇరువురునున్‌= ఇద్దరూ; వెచ్చని= వేడి; నిట్టూర్చులు= నిళ్బ్వాసాలు; అడరన్‌= వ్యాపించగొ; ఇచ్చన్‌= మనస్సులో; కడున్‌= మిక్కిలి; నొచ్చి= బాధపడి; వసుధా+ఆధిప!= రాజా! (భూమి నేలేవాడా[); ఇచ్చినవారలు+అ= ఇచ్చినవారే? కొనగా వచ్చినన్‌= తీసికొనటానికి వస్తే అడ్డంబు కలదె?= అడ్డమున్నదా? తాత్చర్యల: రాజా! ఇచ్చినవాడే తీసికొంటే అడ్డ మేమున్నదని ఇద్దరు (బ్రాహ్మణులు మనస్సులో బాధపడి వేడి నిట్టూర్పులు విడుస్తూ అన్నారు. విశేషం: పద్యమంతా కోపం వచ్చినవాడు మాటాడే తీరును తెలుపుతున్నది. ద్విత్వ చ కారప్రాస దాని కూతం, వేడి నిట్టూర్పులు ఏమీ చేయలేని కోపాన్ని తెలియజేసేవి. వ. మథజియుం బొడము మాటల నమ్మెదవు పోకడ నాకుం దెల్లం బగుటయు. శీ25 ప్రతిపదార్థం: మజీయున్‌= ఇంకా, అనేకంగా; పొడముజ పుట్టిన; మాటలన్‌= మాటలవలన; ఆ మొదవుజ అఆ గోవు; పోకడ= విధానం, లేదా పోవటం; నాకున్‌; తెల్లంబు= స్పష్టం; అఆగుటయున్‌= కావటంతో. తాత్పర్యథ: వాళ్ళన్న మాటలనుబట్టి ఆ గో విదివరకే దత్తం చేయబడిందని నాకు స్పష్టం కావటంతో. ఉ. దానికి నేను జత్తమునం దాపము నొందుచు మున్ను గొన్నయ

మ్మూనితవిప్రు వేండికొని 'చుంచివి గోవులు నీకు నూఖువే

(మైనము నిచ్చెదన్‌ విడువవయ్య మహీసురవర్య! నెమ్మి న

ద్ధేనువు' నన్న నాస్యమున దీనత దోంయపంగ నాతం డిట్లనున్‌. 426 ప్రతిపదార్థం: దానికిన్‌= జరిగిపోయిన విషయానికి; నేను; చిత్తమునన్‌= మనస్సులో; తాపమున్‌= బాధను; ఒందుచున్‌= పొందుతూ; మున్నుః పూర్వ; కొన్న= దానం తీసికొన్న; ఆ+మానిత= ఆ గౌరవింపదగ్గ; విఫ్రున్‌= (బ్రాహ్మణుడిని; వేండికొని= (బ్రతిమాలి; గోవులు; మంచివి; నీకు; నూయి వేయిజు లక్ష; ఐననున్‌= ఐనాసరే; ఇచ్చెదన్‌= ఇస్తాను: మహీసురవర్య!= (బ్రాహ్మణ (శ్రేష్పుడా!; నెమ్మిన్‌=

ఆనుశాసనికపర్వము - ద్వితీయాశ్వానము 269 సంతోషంతో; ఆ+ధేనువున్‌= ఆ గోవును; విడువవయ్య]= దీన్ని వదలిపెట్టవయ్యా!; అన్నన్‌= అనగా; అతండు= ఆస్యమునన్‌= ముఖంలో; దీనత= దైన్యం; తోపంగన్‌= కనిపిస్తుండగా; ఇట్టు; అనున్‌, తాత్చర్యల: జరిగిపోయినదానికి మనస్సులో బాధపడి నేను మొదట తీసికాన్న విప్రుడితో 'స్వామీ! గోవును ఇమ్ము. దానికి బదులు నీకు మంచి గోవులు లక్ష ఇస్తా' ననగా - అతడు దైన్యంతో ఇట్టా అన్నాడు. తే. “పాలు గడుంబెక్కుదాని సబాము లెస్స । పెయ్య కర్షిలి గలదు మత్ర్రియ సుతుండు

పాల కేడ్డిన యపుద చన్పట్టనిచ్చు । నేది ప్రొద్దెన నట్టి గో వెందుం గలదు? 427 ప్రతిపదార్థం: పాలు; కడున్‌శపెక్కు= చాలా ఎక్కువ; సబాము లెస్స= స్వభావం మంచిది; పెయ్యకున్‌= దూడపై; అర్మిలి= ప్రేమ; కలదు= కలిగిఉన్నది; మత్‌= నా; ప్రియసుతుండు= కూర్మి కొడుకు; పాలకున్‌= పాలకారకు: ఏడ్చినఅవుడః= ఎప్పుడు ఏడిస్తే అప్పుడు; ఏది (ప్రొద్దు+శఐనన్‌= ఏ వేళనైనా? చన్‌= పొదుగు; పట్టన్‌+ఇచ్చున్‌= పట్టుకొననిస్తుంది; అట్టిగోవు: ఎందున్‌= ఎక్కడ; కలదు?= ఉన్నది? తాత్పర్యం: దానికి పాలెక్కువ. దాని దూడమీద మక్కువ ఎక్కువ. నా చిన్నారి కొడుకు ఏడ్చినప్పుడు ఏ వేళవైనా సరే పొదుగును పట్టుకొన నిస్తుంది. ఏ వేళనైనాసరే అట్లాంటి గోవు ఎక్కడ ఉంటుంది?

క, _ శ్రీవోలెనింటిలో నా; గోవుందంగం జూతుయాని కోటి మొదవులుం

గావు సరి చాని' కని భూ , దేవుండు వోవుటయు నేను దీనత దోయన్‌. 428 ప్రతిపదార్థం: శ్రీ= మహాలక్ష్మి: పోలెన్‌= వలె; ఆ గోవు; ఇంటిలోన్‌= ఇంట్లో: ఉండంగన్‌= ఉంటే చూతున్‌ కాని= చూడగలను కానీ; కోటి; మొదవులున్‌= ఆవులైనా; దానికిన్‌; సరికావుజ సమానం కావు; అని; భూదేవుండు= బ్రాహ్మణుడు; పోవుటయు పోగా; నేను; దీనతజ దైన్యం; తో/పన్‌= తోపగా. తాత్సర్యం: ఆది మహాలక్ష్మివలె ఇంట్లో ఉంటే చూడగలను కాని, కోటిగోవులైనా దానితో సమానం కావని ఆయన కోపంతో వెళ్ళిపోగా నేను దైన్యంతో. విశేషం: ఇందాక (బ్రాహ్మణుడు దైన్యంతో అంటే ఇప్పుడు రాజు దైన్యం తోపగా అంటున్నాడు.

చ. “కనకము ధేనువుల్‌ మణి నికాయము లిచెద; నేమి యైనంద క్మును మది కిష్టమైవ యది గోరుము గోవున' కంచు. బేరి త కిన ధరణీసుపర్వునకుం గీడ్పడి యెమ్మెయి వేండికొన్న 'నేం నం గొన భవదీయ రాజ్యమును; గుత్సితవృత్తికి నియ్యకొందునే?" ప్రతిపదార్థం: కనకము= బంగారం; ధేనువులు= గోవులో మణినికాయములుజ అనేక రత్నాలు; ఏమిఐనన్‌= వమైనాస: ఇచ్చెదన్‌ ఇస్తాను; తక్కునున్‌= మిగిలినది (ఏదైనాసరే); మదికిన్‌= మనస్సుకు; ఇష్టము= ఇష్టం; ఐనఅది= ఐనదాన్ని; గోవునకున్‌= ఆవున బదులు; కోరుము= కోరుకొమ్ము; అంచున్‌= అంటూ; చేరి= సమీపించి; తక్కిన= రెండవ: ధరణీ సుపర్వునకున్‌= భూదేవుడికి, (బ్రాహ్మణుడికి; కీద్పడి= దైన్యంఛో; ఎమ్మెయిన్‌= ఏ విధంగా; వేండికొన్నన్‌= వేడుకొనినా; ఏన్‌=ఐ నేను; భవదీయ నీ; రాజ్యమును= రాజ్యమైనా; కొనన్‌= తీసికొనను; కుత్సిత వృత్తికిన్‌= కుచ్చితపు ఆలోచనకు; ఇయ్యకొందువే?= ఇష్టపడతానా? తాత్పర్యం: బంగారం, మణులు,”ఆవులు ఏదైనా సరే కోరుకొమ్ము కానీ 'ఈ ఆవు నిమ్ము అని ఎంత దీనంగా

270 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము (బ్రతిమిలాడినా ఆ రెండవ (బ్రాహ్మణుడు అంగీకరించక 'నాకు నీ రాజ్యమైనా సరే వద్దు పొమ్ము. ఇంత కుత్సితబుద్ధిని నే నంగీకరించను.” త. అనియెంగాని నామాట గైకొనంద యాతం । డట్టి యెడం గాలవశగతి యావహిల్లి యముని కడ కేంగ నాతోడ నతండు ఐఏకచ । నలినలోచన! యిట్లని పలికె బ్రతి, 430 వ్రతిపదార్హం: ఆనియెన్‌=ఐ అన్నాడు తప్ప; నా మాటన్‌; కైకొనండ= వినిపించుకొనలేదు; ఆతండు; అట్టి+ఎడన్‌=ఐ ఆ సమయంలో; కాలవశగతి= మృత్యువు; ఆవహిల్లి= కలిగి, యముని; కడకున్‌= సమీపొనికి; ఏంగన్‌= పోగా; నాతోడన్‌= నాతో; అతండు= యముడు; వికచజ= విప్పారిన; నలినజ తామరపూవువంటి; లోచన!= నేత్రాలవాడా!; ఇట్లని= ఈ విధంగా; ప్రీతిన్‌= డ్రేమతో; పలికెన్‌= అన్నాండు. తాత్పర్యం: వికసించిన తామరపూలవంటి నేత్రాలున్నవాడా! ఆ ర0డవ (బ్రాహ్మణు డట్ట్లా అన్నాడు తప్ప నా మాట పట్టించుకొనలేదు. అప్పుడు మృత్యువు సంభవించి నేను యముని దగ్గరకు పోగా అతడు నాతో (ప్రేమగా ఇట్టా అన్నాడు. విశేషం: వికచ - లోచన= ఈ సంబోధన భగవంతుడి నేత్ర సౌందర్యాన్ని సూచించేదే. అయినా ఇక్కడ కధ విన్నాక కలిగే ఆశ్చర్యాన్ని సూచిస్తుంది. చ జనవర! పుణ్యకర్మము లసంఖ్యము లీవొనరించి తొక్కవి ప్రునిధన మజ్జ్ఞతం గొనుటం బొందె సకిల్చిషభావ మల్ప మి ట్లానరిన రెంట నయ్యెడు మహోన్నతి దుర్గతులందు మున్ను నీ చనునెద యొద్ది నావుడు న సౌఖ్యపు. జోటని సమ్మతించితిన్‌. వ్సిపు1 (ప్రతిపదార్థం: జనవర!= రాజా!; ఈవు= నీవు; పుణ్య కర్మములు= పుణ్య కార్యాలు అసంఖ్యములు= లెక్కలేనన్ని; ఒనరించితి= చేశావు; ఒక్క; విష్రుని ధనము= (బ్రాహ్మణుడి సొమ్ము? అజ్జతన్‌= తెలియక; కొనుటన్‌= (గ్రహించే: సకిల్చిష= పాపంతో కూడిన; భావము= సంస్కారం; అల్పము= కొంచెం; పొందెన్‌=ఐ కలిగింది; ఇట్టు; ఒనరిన= ఒనగూడిన, సంభవించిన; రెంటన్‌= రెంటితో; అయ్యెడు= కలిగే; మహా+ఉన్నతి= గొప్పదశ, సద్గతి; దుర్గతులు= చెడ్డదశళ; అందున్‌= అందులో; మున్ను= ముందుగా; నీ చనునెడజ నీవు వెళ్ళేలోకం; ఎద్ది= ఏది; నావుడున్‌= అంటే; అసౌఖ్యపుండోటు= సుఖంలేనిచోటు - నరకం; అని; సమ్మతించితిన్‌= అంగీకరించాను. తాత్పర్యం: 'రాజా! నీ వనేక పుణ్యకార్యాలు చేసినందున సద్గతి కలుగుతుంది. కాని, తెలియకుండా (బ్రాహ్మణుడి సొమ్ము నీకు చేకూరటంవలన పాప మింత అంటింది. కనుక సద్గతి, దుర్గతులలో నీ వేది ముందుగా అనుభవించా లనుకుంటున్నావో చెప్పు మని యముడు అనగా నేను దుర్గతినే ఎన్నుకొన్నాను. ఆ. అట్టు వియ్యకొనిన యా క్షణమాత్ర మ । స్తకము క్రిందు గాంగ ధరణిం బడంగ వలసె; నపుడు వింటి నలఘు కృపార్ణ వ । ర్థాలికలితమైన యముని పలుకు. 432 (ప్రతిపదార్థం: అట్టులు= ఆ విధంగా; ఇయ్యకొనినజ అంగీకరించిన; ఆక్షణమా(్రన్‌= ఆక్షణంలో; మస్తకము= తల;[క్రిందు+కాంగన్‌= (క్రిందై: ధరణిన్‌= భూమిమీద; పడంగన్‌ వలసెన్‌= పడవలసి వచ్చింది; అపుడు; అలఘుజ గొప్ప; కృపా+ఆ(ర్హ= దయతో తడిసిన; వర్ణ+ఆలి= అక్షరాల సమూహంతో; కలితమైన= కూడిన; యముని పలుకున్‌= యముడి మాటను; వింటిన్‌= విన్నాను. తాత్పర్యం: అట్లా అంగీకరించానో లేదో తలక్రిందులుగా భూమిపై పడ్డాను. పడుతుండగా దయగల ముని మాట వినిపించింది.

ఆనుశాసవికపర్వము - ద్వితియాశ్వానము 271 వ అది యెయ్యది యంటేని. 433 ప్రతిపదా ర్భం: అది; ఏ + అది=ఏది; అంటేని= అంటే శొత్చర్యం: అది ఏదంటే. తే. వాసుదేవుం డనేక సంవత్సరముల ; కధిప! నీ యున్న చోటికి నరుగుదెంచి యుద్ధరించు ని న్నట నిత్యసిద్ధ సౌఖ్య । మైన లోకేమునకుం జను దనఘ! నీవు. 4పశ ప్రతిపదార్థం: అధిప!= రాజా! నీ+ఉన్నచోటికిన్‌= నీవుండే దగ్గరకు; అనేక సంచత్సరములక్షున్‌= చాలా కాలం తరువాత; వాసుదేవుండుజ శ్రీకృష్ణుడు; అరుగుదెంచి= వచ్చి" నిన్నున్‌; ఉత్‌+హరించుజ పైకి తీస్తాడు; ఉత్‌+ధరించు= చక్కగా ఆదుకొంటాడు, రక్షిస్తాడు; అటన్‌= అక్కడ; అనఘ!= పుణ్యాత్ముడా[ ఆ తరువాత; నీవు; నిత్య= శాళ్యత; సిద్ద= ఉన్న; సౌఖ్యము= సుఖాలు కలది; ఐన= అయిన; లోకమునకున్‌= లోకానికి; చనుదు= వెళ్ళుతావు. తొత్చర్యం: రాజా! చాలా కాలం తరువాత భగవంతుడైన శ్రీకృష్ణుడు నీవున్న దగ్గరకు వస్తాడు. నిన్ను పైకి తీయటమే కాక సద్గతి నను(గ్రహిస్తాడు, తరువాత నీకు అతడి అను(గ్రహంతో శాశ్ళత సుఖాలు కల లోకం లభిస్తుంది. విశేషం: ఇది యముడి దయగల మాట. అతడికీ రాజుమీద జాలి కలిగింది. “అయ్యో! పాపం దానం చేసి పాపం కొనుక్కొన్నాడే? అని. వమ ఇట్లు వినుచు నిలాతలంబునం బడి కృకలాసత్వంబు నొంది చరియించుచుంది, నేయ దైవదత్తంబయిన చిత్హనర్తనంబునం జేసి యిక్కూపంబునకు వచ్చిన యపర క్షణంబునం గృకలాసంబులకు లేనిమేని పెం పావహిల్లిన నులంబు సవిషయం బగుచునుందయమప్రసాదంబున నెప్పుడును మాయని పరిజ్ఞానంబు వర్తిల్లనున్నంతంబరమ యోగీంద్ర భావ్యంబగునే భవ్యసన్నిధి దొరకొనియె' నని పలికె నప్పు డప్పుడమిలేనికిః బూర్వాచరిత పుణ్య కర్షానురూపం బగు రూసం బావిర్థనించిన దానికిం బ్రమోదభరితుం డై యతండు. ఉప్‌ ప్రతిపదార్థం: ఇట్టు వినుచున్‌= ఇట్టా వింటూ; ఇలా తలంబునన్‌+పడి= భూమిపై పడీ; కృకలాసత్వంబున్‌= తొండ స్వభావాన్ని, రూపాన్ని; ఒంది= పొంది; చరియించుచుండి= తిరుగుతూ. ఉండి; నేండు; దైవదత్తంబు+అయిన్లః దైవాను[గ్రహంవలన; చిత్తవర్తనంబునన్‌= మనసు సంకల్పంతో; ఈ+కూపంబునకున్‌= ఈ బావికి; వచ్చిన; అపర క్షణంబునన్‌= మరుక్షణంలో; కృకలాసంబులకున్‌= తొండలకు లేని; మేను పెంపుుఐ శరీర విస్తృతి; ఆవహిల్లినన్‌= కలిగితే; ఉల్లంబు= మనస్సు; సవిస్మయంబు+అగుచున్‌+ఉండన్‌= ఆశ్చర్యంపొందుచుండగా; యమ(ప్రసాదంబునన్‌= యముడి దయతో; ఎప్పుడున్‌ః నిత్యం; మాయని= మాసిపోని; పరిజ్ఞానంబు= గొప్ప తెలివి; వర్తిల్లన్‌= ప్రవర్రిస్తుండగా; ఉన్నంతన్‌= ఉన్నంతలో; పరమ= గొప్ప; యోగి+ఇంద్ర!= మహాయోగులకు; భావ్యంబుజ భావించ దగ్గ; నీ; భవ్య= మహా; నన్నిధి= సాన్నిధ్యం; దొరకొనియెన్‌= లభించింది; అని పలికెన్‌=ఐ అని చెప్పాడు; అప్పుడు; ఆ+పుడమి= ఆ భూమి; టేనికిన్‌= రాజుకు; పూర్వ+ఆచరిత= పూర్వజన్మంలో చేసిన; పుణ్య పవి(త్ర;కర్మ+అనురూపంబు= కర్మానుగుణమైన ఆకారం; అవిర్భవించినన్‌= కలిగినంత; దానికిన్‌= అ అదృష్టానికి? (ప్రమాద= సంతోషంతో; భరితుండై= నిండిన; అతండు= రాజు, తాత్పర్యం: ఇట్లా వింటూనే భూమిసై పడ్డాను, వెంటనే తాండరూపం వచ్చింది. ఇవ్వాళ దైవానుగ్రహంతో కలిగిన సంకల్పానుసారంగా ఈ బావి దగ్గరకు వచ్చిన మరుక్షణంలో శరీరం తొండవలె పెరిగిపోతే ఆశ్చర్యపోయాను.

272 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము యముడి దయతో నాకు మంచి జ్ఞానమున్నది కనుక ఈ రోజు యోగులకు లభించే నీ దివ్య సన్నిధి నాకు లభించింది” అని చెప్పాడు. పూర్వ జన్మకర్మానుగుణమైన రూపం కలిగింది. దాని కతడు సంతోషించి. వృగుండు శ్రీకృష్ణువలనం బాపవిముక్తుండై పుణ్యలోకమునకు. బోవుట (సం. 13-69-28)

తే. 'దేవ! నీ దగు కారుణ్య దృష్టి యమృత ; పూరమును బోలె నా మీందం బొలయుటయును

దీనదశ వాసి; భవదనుజ్ఞానిరూఢి ! నేను జనియెద నంచిత స్థానమునకు." తపం ప్రతిపదార్థం: దేవ!= స్వామీ!; నీ దగు= నీదైన; కారుణ్యదృష్టి= దయగల చూపు; అమృతపూరమును పోలెన్‌= అమృత ప్రవాహంవలె; నా మీందన్‌= నాపైన; పాలయుటయును= వ్యాపించటంవలన; దీనదళ పొసెన్‌= దైన్య దశ పోయింది; భవత్‌= నీ; అనుజ్ఞానిరూఢిన్‌= ఆనతి మేరకు; సంచితజ కర్మతో సంపాదించుకొన్న: స్టానమునకీన్‌= గతికి; నేనున్‌? చనియెదన్‌= పోతాను. తాత్పర్యం: 'స్వామీ! నీ దయ అమృత(్రవాహమై నాపయి పొంగి పారలినందువలన నా దీనత్వం తాలగిపోయి నీ ఆజ్ఞవలన సడద్గతికి పోతాను.” క. _ అని సవినయ ప్రణామం । బున నారాథధించి వృష్తిపుంగవుం దగ వీ

డ్కొని యా నృగుండు విమానం । బున నుత్తమలోకమునకు. బోయె నరేంద్రా! నీ ప్రతిపదార్థం: నరేంద్రా!= మానవులకు అధిపతీ!; అని; సశవినయ= వినయంతో కూడిన; 'ప్రణామంబునన్‌= నమస్కారంతో: ఆరాధించి= పూజించి; వృష్ణిపుంగవున్‌= వృష్ణివంశంలో (శ్రేష్టుడైన శ్రీకృష్ణుడిని; తగన్‌= అర్హమైన రీతిగా; వీడ్కొని= సెలవు క్రైకొని; విమానంబునన్‌= విమానంమీద; ఉత్తమ= (్రేస్టమైన; లోకమునకున్‌= లోకానికి; పోయెన్‌= వెళ్ళాడు. తాత్పర్యం: రాజా! ఈ విధంగా వినయంతో నమస్కరించి, శ్రీకృష్ణుడిని పూజించి, తగినట్టుగా వారి సెలవు గైకొని విమానంమీద ఉత్తమలోకాలకు నృగుడు వెళ్ళిపోయాడు. వ ఇవ్విధంబున. శప38 తాత్సర్యఠ:; ఈ విధంగా. క. భరితానందుం దగుచు నృగుం: దరిగిన, లోకహితకారియై కృష్ణుండు ని

ర్థర మధురతాతిహృద్యా ! క్షరంబుంగా నిట్టు లనియెం గౌరవముఖ్యా! 439 ప్రతిపదార్థం: నృగుండు= ఆ రాజు; భరిత= నిండిన; ఆనందుండు= అనందం కలవాడు; అగుచున్‌= అవుతూ; అరిగినన్‌= పోగా; కృష్ణుండు; లోకహితకారిఐజఐ లోకానికి మేలుకోరినవాడై; నిర్భర= నిండారిన; మధురతా= మాధుర్యంతో; అతి= మిక్కిలి; హృద్య= హృదయరంజకమైన; అక్షరంబుగాన్‌= అక్షరాలు కలిగినట్టుగా; కౌరవముఖ్యా!= కౌరవ(్రేషుడా!; ఇట్టులు; అనియెన్‌. తాత్పర్యం: నృగుడు ఈ విధంగా ఆనందభారంతో పోయిన తరువాత శ్రీకృష్ణుడు మాధుర్యం నిండారిన అక్షరాలతో ఇట్టా సెలవిచ్చాడు. క. *ధరణీసుర ధన హరణము ; దురితతనుము నృపున కధిక దోషము నృగగో

హరణ క్రియ విప్రస్వా, హరణము భూపాలనరున కాపదం దెచ్చున్‌.' 440 ప్రతిపదార్థం: నృపునకున్‌= రాజునకు; ధరణీసుర= (బ్రాహ్మణుల; ధనహరణముజ సొమ్ము నపహరించటం; దురిత తమముజ మిక్కిలి పాపం; అధిక దోషముజ అతిశయమైన తప్పు; నృగ గోహరణము [క్రియన్‌= నృగుడు గోవును హరించిన రీతిగా; భూపాలవర్తునకున్‌=

ఆనుశాసనికపర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 273 భూమిని పాలంచే ఏ రాజుకైనా; విప్ర= (బ్రాహ్మణుడి యొక్క; స్వశఆహరణము= తన సొమ్మును కాజేయటం; ఆపదన్‌ తెచ్చున్‌= ఆపదను కలిగిస్తుంది. తాత్చర్యం: “రాజునకు విప్రుని సొమ్ము అపహరించటం చాలా పాపం. కనుక విప్రుడి సొంత ధనాన్ని ఏ రాజూ హరించరాదు. అది మహాపాపం, నృగుడు విప్రుడి ఆవును అపహరించటం వలన కదా! అంత ఆపద పొందాడు.” వ. _అనియె; నివ్వాక్యంబులు నీకుం జెప్పవలవ దైన నిచిహాసాపసానువర్తి యగుటం జేసి వినిపించితి' నని చెప్పి

యప్పాండవాగ్రజుతో భీష్ముండు వెండియు. తశ] ప్రతిపదార్హం: -ఈ+వాక్యంబులు= ఈ వాక్యాలు; నీకున్‌= నీకు; చెప్పన్‌= చెప్పటం; వలవదు అక్కర్లేదు; ఐనన్‌= ఐనా; ఇతిహాస+అవసానజ= కథ చివరలో; వర్తి= ఉన్నది; అగుటం జేసి= అయినందువలన; వినిపించితిన్‌= వినిపించాను. తాత్పర్యం: ఈ వాక్యాలు నీకు చెప్పనక్కర్లేదు. కాని, ఈ పురాణ కథాంతంలో ఉన్నందున నీకు చెప్పవలసి వచ్చింది.” అని చెప్పి ధర్మరాజుతో భీష్ముడు ఇంకా. క. 'సత్పంగతి సజ్జనులకు । నుత్సవ మొనరించు నృగున కున్నతి6 ద్రిజగ

ద్వత్సలుం దగు కృష్ణుండు స । ముత్పుకతం జేరం జనుట యొసంగిన మాడ్కిన్‌.” 442 ప్రతిపదార్థం: సత్‌+జనులకున్‌= మంచివారికి: సత్‌+సంగతి= మంచివారి స్నేహం; ఉత్సవము= పండుగ ఒనరించున్‌= కలిగిస్తుంది; నృగునకున్‌= ఆ కథలోని రాజుకు; ఉన్నతిన్‌= సద్గతికిని; సముత్సుకతన్‌= మంచి ఉత్సాహంతో? చేరన్‌+చనుటన్‌= చేరుకొనటం; త్రిజగత్‌= ముల్లోకాలపై; వత్సలుండు= వాత్సల్యం కలవాడు; అగు; శ్రీకృష్ణుడు; ఒసంగినజ అనుగ్రహించిన; మాడ్కిన్‌= విధంగా. తాత్పర్యం: 'సత్సురుషులకు మహాత్ములతో కలియటం పండుగవంటిది. శ్రీకృష్ణాను[గ్రహంవలన కదా న్బగు డుత్తమలోకాలకు వెళ్ళాడు."

వ, అని పలికిమటియును. 44 తాత్పర్యం; అని చెప్పి ఇంకా. క. :దానము సమగ్రఫలదము | భూనాయక। గోవునెడ విబుద్ధిత్వము గీ న

దైనది గావున గోస । మ్మానన మేముఅక యుండు మది యేప్రొద్దున్‌.” ప్రతిపదార్థ్హల: భూనాయక!= రాజా!) దొనము; సమ(గ్ర= సమస్త ఫలదము= ఫలాన్నిస్తుంది? గో వునెడన్‌= ఆవు విషయంలో: విబుద్ధిత్వము= అజ్ఞానం; కీడు=ఐ ఆపద; ఐనది; కావునన్‌= కాబట్టి: ప్రొద్దున్స్‌=ఎప్పడును; గో సమ్మాననము= ఆవును ఆరాధించటం; మదిన్‌= మనస్సులో; ఏమజక= మరువక ఉండుము, తొత్పర్యం: 'రాజా! దానం అమిత ఫలదాయి. కనుక ఆవు విషయంలో అజ్ఞానం పనికిరాదు. దానిని గౌరవంతో నిత్యమూ పూజించుము వ. అనిన విని ధర్మజుండు 'గోవులయెడ విరుద్దాచరణంబున నయ్యెడు దురితంబు తెజంగెజింగించితి; గో దాన

ఖా ॥ ల ఫలవిశేషం బింకను విన వలతుం జెప్పవేే యనుటయు, ననిమిష నదీనందనుం 'డివ్విషయంబున నైనది యొక్క యితిహాసంబు గల దాకర్ణింపు' మని యతని కిట్లనియె. జ్స్‌జ్చేప్‌

274 శ్రీనుదాందధ్ర మహాభారతము ప్రతిపదార్థం: గోవుల ఎడన్‌= ఆవుల విషయంలో; విరుద్ద+ఆచరణంబునన్‌= వ్యతిరేక కర చేత; అయ్యెడు= కలిగే; దురితంబు:2= పాపం; తెణంగు= విధానం; ఎజింగించితి= స్పష్టం చేశావు; గోదాన ఫలవిశేషంబు= ఆవును దానం చేయటంవలన కలిగే విశేషఫలం; ఇంకనున్‌= ఇంకా; వినవలతున్‌= వినాలనిపిస్తున్నది; అనిమిష= దేవత (రెప్పపాటులేనివారు); నదీ= గంగ; నందనుండు= కొడుకు; ఇవ్విషయంబునన్‌= ఈ విషయంలో; ఆకర్షింపుము= వినుము. తాత్పర్యం: ఆవు విషయంలో వ్యతిరేకంగా చేయటంవలన కలిగే పాపం సమగ్రంగా చెప్పావు. గోవును దానం చేసినందువలన కలిగే విశేషఫలం వినాలని ఉన్నది. చెప్పుమని అడిగితే దేవతానది కొడుకు “ఈ విషయంగా ఒక కధ ఉన్నది చెప్పుతాను వినుము” అని ఇట్లా అన్నాడు. గో ప్రభావ విషయకం బగు నొౌద్దాలకి వుత్ర చరిత్రము (సం. 13-70-1)

న, 'అనఘుం డౌద్దాలకి యను మహాముని । దన తనయుని బిలిచి యిధ్మములు దర్ధ

కట్టయు జలపూర్ణ కలశంబుం బువ్వులు । మబిచి వచ్చితి నేటి మడం గుమార!

గొని రమ్ము వేగంబ చని” ;: యన్ననాచికేతాహ్వయుం డగు నతం దరుగునంత

వాహిని పొంగిన వళ్టోడి యవి వోయెం। గానక యాతండు క్రమ్మణంగ ఈ. నరుగుదెంచి కాన ననుటయు నాశలి । దనదు కర్మవైకృతంబు సైంహం

జాలకలిగి 'యోరి! జము జూడ బొమ్మని । శాప మిచ్చెం దండ్రి ధూపవర్య! 446 (ప్రతిపదార్హం: అనఘుండు= పుణ్యాత్ముడు; కౌద్దాలకి= ఉద్దాలకుడి కొడుకు: అను; మహాముని= గొప్ప బుషి నాచికేత+ఆహ్యయుండుజ నాచికేతు డన్న పేరుగల; తన; తనయునిన్‌= కొడుకును; పిలిచి; ఇధ్మములు= అస్లిలో వేసే సమిధలు; దర్భకట్టయున్‌= ధర్భలకట్ట; జలపూర్లకలశంబున్‌= నీరునిండా ఉన్న చెంబు; పువ్వులున్‌; మటచివచ్చితిన్‌: ఏటిమడన్‌= ఏటిరేవులో - ఒడ్డున; కుమార[!= నాయనా॥; కానిరమ్ము= తీసికొనిరమ్ము; వేగంబ చని= త్వరగా పోయి; అన్నన్‌; అతండు= వాడు; అరుగునంతన్‌= వెళ్ళేలోపేల; వాహిని= నది; పొంగినన్‌= పాంగగా; వజ్దుజ వరదపొంగు; ఓడి= పారి; అవి పోయెన్‌= తండ్రి చెప్పినవన్నీ నీటిలో కొట్టుకొనిపోగా? ఆతండు; కానక= చూడక; (క్రమ్మజఆంగన్‌= తిరిగి; ఆరుగుదెంచి= వచ్చి; కొనన్‌= వాటిని చూడలేకపోయాను; అనుటయున్‌= అనగా; ఆంకలి; తనదు తన; కర్మవైకృతంబు= కర్మ దుష్పలితం; సైవన్‌చాలకజ ఓర్చుకొనలేక; తండ్రి; ఓరీ= కోపంతోచేసిన సంబోధన; జమున్‌= యముడిని; చూడన్‌= చూడటానికి; పొామ్ముః పో; అని; అలిగి= కోపించి: శాపమున్‌; ఇచ్చెన్‌. తాత్పర్యం: ఉద్దోలకీ కౌడుకు కౌద్దాలకి. అతడి కొడుకు నాచికేతుడు. ఒకరోజు తండ్రి కొడుకుతో 'నాయనా! ఏటిరేవులో కుశలు, సమిధలు, కమండలువు, పూలూ అన్నీ మరచిపోయి వచ్చాను. త్వరగా పోయి తీసికొనిరమ్ము" అన్నాడు. కొడుకూ సరే నని పోగా, అంతకుముందే నది నీరు పొంగి వాటిని తనతోపాటు తీసికొనిపోయింది. కొడుకు కానక తిరిగివచ్చి తం'డ్రితో చెప్పగానే ఆయనకు ఆకలి, దుష్ట కర్మఫలం ఏకమై (క్రమ్ముకోగా కొడుకును “యముడి దగ్గరికి పొమ్ము (చావుము) అని శపించాడు. విశేష: ఇందులో తెలుగు మాటలు - ఏటిమడ, వజ్జు, ఓడి (నీరు ఓడటం) చాలా అందమైనవి.

ఈ జాద్దాలకి - నాచికేతుల కధ కఠోపనిషత్తులోనిది. ఇందులో తండ్రి ముసలి ఆవులను దానంచేస్తూ ఉంటే చూచిన

కొడుకు న న్నెవరికి దానం చేస్తా? వని ముమ్మా రడిగితే 'యముడికి' అని తండ్రీ కోపంతో విసుగుతో అంటాడు. వాడు యముడి దగ్గరకు వెళ్ళి ఆధ్యాత్మికవిద్య నెరిగి వస్తాడు. అదే కరోపనిషత్తు.

ఆనుశాసనికసర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 275

వ ఇట్లు శపియించిన నబ్బాలకుండు గేలు మోడ్డి ఫాలంబున మోపికొనుచుం 'బ్రసన్నుండ నగు' మని పలుకు

పలుకంగాం జేతనారహితుండై పడుటయు నమ్మునివరుండు. ఉ47 (వ్రతిపదార్హం: ఇట్టు; శపియించినన్‌; ఆ+బాలకుండు= ఆ పిల్లవాడు; కేలు= చేయి; మోడ్భిజ ముడిచి; ఫాలంబునన్‌= నుదుటిపై; మోపికొనుచున్‌= ఆనిస్తూ; (ప్రసన్నుండవు= ప్రశాంత మనస్కుడవు; అగుము= కమ్ము; పలుకు=జ మాట; పలుక6గాన్‌= అన్నంతలో; చేతనా= చైతన్యం, ప్రాణం; రహితుండైజ పోయినవాడై; పడుటయున్‌= క్రిందపడటంతో; ఆ మునివరుండు= ఆ మునిరాజు, తాత్పర్యం: తండ్రి శపించేసరికి కొడుకు నమస్కరించి భ్రండ్రీ నాపై దయ చూపించుమని అంటూ ఉండగానే అతడి (ప్రాణం పోయి (క్రింద పడ్డాడు. అప్పుడు తండ్రి. క. కనుంగొని పశ్చాత్తాపం । బున నుల్లం బెరియ విట్లు పుత్రకు నేనే

పనికై చేసితి విగతా । సునిగా నని మూర్చ మునుంగుచుం బడియె ధరన్‌. 44ితె ప్రతిపదార్థం: కనుంగొని= చూచి; పళ్చాత్‌= వెనుక కలిగే: తాపంబునన్‌= బాధకు; మనంబు= మనస్సు; ఎరియన్‌= మాడిపోగా, ఇట్టు; పుత్రకునిన్‌= కొడుకును; నేను; ఏ పనిగాన్‌= దేనికొరకు; విగత+అసునిన్‌ కాన్‌= పోయిన ప్రాణాలు కలవాడీనిగా; చేసితిన్‌= చేశాను; అని; మూర్చన్‌= మూర్చలో; మునుంగుచున్‌= మునుగుతూ; ధరన్‌= భూమిపై; పడియెన్‌= పడ్డాడు. తాత్పర్యం: చూచి తండ్రి పశ్చాత్తాపంతో కుమిలి 'అయ్యో! కొడుకును దేనికొారకు చంపుకొన్నా?'నని మూర్చపడ్డాడు. వ. పడి యొక్కింతసేపునకుం దేజి తనయుం దేఖి చూచి యశ్రులొలుక నబ్బాలకు నురంబున మొగంబు మోపి

చేష్ట దక్కి యుండ, నద్దినశేషంబును నయ్యామినియునుం జనియె సూర్యోదయ సమయంబున. 449 ప్రతోపదార్ధం: ఒక్కింతసేపునకున్‌= కొంచెం సేపటికి; తేథి= తేరుకొని; తనయున్‌= కొడుకును; తేటి చూచి= తేరిపార చూచి; అ(శ్రులు+ఒలుకన్‌= కన్నీరు పారగా; ఆ+బాలకు= ఆ కొడుకు; ఉరంబునన్‌= రొమ్ముపై; మొగంబు= మొగం; మోపి= ఆనించి; చేష్టన్‌ దక్కి చైతన్యంపోయి; ఉండన్‌= ఉన్నంతలో; ఆ+దినశేషంబును= మిగిలిన రోజు; ఆ+యామినియున్‌= ఆ రా(త్రి కూడా; చనియెన్‌= కడచింది; సూర్య+ఉదయ సమయంబునన్‌= తెల్లవారి (ప్రొద్దుపొడిచేవేళ. తాత్పర్యం: కొంతసేపటికి తేరుకొని కొడుకును చూచి ఏడ్చి, పిల్లవాడి రొమ్మున మొగంపెట్టి నిశ్చేష్టుడై ఉన్నంతలో మిగిలిన పగటితోపాటు రాత్రీ గడచిపోయింది. ప్రొద్దుపొడుస్తున్న వేళలో. అ. అతని కన్ను నీర నాఫ్లుతంబైన యా ; శవము చేతనించి చలన మొంది

యెలమి నత్తపస్వి యీక్షించుచుండం గ । న్టైజిచె; నట్లు మగుడ దెలివినొంది. 4క50 (ప్రతిపదార్హం; అతనికన్ను నీరన్‌= తండ్రి కన్నీటితో; అఫుతంబైన= అంతటా తడిసిపోయిన; ఆ శవము; చేతనించిఐవైతన్యం పొంది; చలనమొందిజ= కదలిక కలిగి; అత్తపస్వి= ఆముని, ఎలమిన్‌= సంతోషంతో; ఈక్షించుచుండంగన్‌= చూస్తుండగా; మగుడన్‌= తిరిగి; తెలివిన్‌_ఒంది= తెలివి కలిగి; కన్‌+తెఆచెన్‌= కన్ను విప్పాడు. తాత్పర్యం: తండ్రి కన్నీటిలో నానిపోయిన ఆ శవం క్రమంగా చైతన్యం పొంది తెలివి కలుగగా కళ్ళు తెరిచాడు. క, తనుం గనుంగొనియెది సుతుతో ; మునిపతి యి ట్లనియెం 'బుణ్యముల ప్రోవు నీ

వనఘ! చని పుణ్యలోకము. : గని మత్పుణ్యమున రాక గలిగెను మగుడన్‌. జ్చత్ర్‌శ ప్రతిపదార్థం; తనున్‌= తనను; కనుంగొనియెడు= చూచెడు; సుతుతోన్‌= కొడుకుతో; మునిపతి= మునిరాజు; ఇట్టు; అనియెన్‌,

276 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము పుణ్యముల ్రోంకవు= నా పున్నెముల రాళివి; అనఘ!; నీవు; చని= పోయి; పుణ్యలోకమున్‌= ఏ స్వర్ణలోకమునో; కనిజ చూచి; మత్‌= నా; పుణ్యమునన్‌= పుణ్యంతో; మగుడన్‌= తిరిగి; రాకజ రావటం; కలిగెను= సంభవించింది. తాత్పర్యం: తనను చూస్తున్న కొడుకుతో తండ్రి 'నా పుణ్యాలరాశీ! నాయనా! ఏ పుణ్యలోకమో పోయి తిరిగి నా అదృష్టంచేత తిరిగి రావటం కలిగిందిరా! క. _ నీదగు తనువున దివ్యా, మోదము సాంద్రమయి సోడు ముట్టెడు నత్యా హ్లాదమహాశ్చర్యసము : త్పాది యగుచు; నీగతాగతములం జెపుమా!" 452 ప్రతిపదార్థం: నీది+ఆగు= నీదైన; తనువునన్‌= శరీరంలో; దివ్య= దేవతా సంబంధమైన; ఆమోద= పరిమళం; సాంద్రము+అయిజ= దట్టమై; సోఢు= బ్రహ్మరం(ధ్రమును; ముట్టెడున్‌= తాకుతున్నది; అతీ= మిక్కిలి; ఆహ్ల్హాద= సంతోషం; మహా+ఆశ్చర్యం= గొప్ప అద్భుతం; సముత్సాది= కలిగించేది; అగుచున్‌=ఐ అవుతూ; నీ=ఐ నీయొక్క; గత= పోక; ఆగతములన్‌= రాకలను గురించి; చెపుమూ!= చెప్పరా! తాత్పర్యం: నీ శరీరం నుండి దివ్యమైన వాసనలేవో గుబులుకొంటూ నాసాగోళాలనంట తాకుతున్నవి. ఇది చాలా ఆహ్లాదంగా, ఆళ్ళర్యంగా ఉన్నది. కనుక నీ వెక్కడికి వెళ్ళావు? మరలా ఎట్టా తిరిగి రాగలిగావు? ఆ కథ చెప్పవయ్యా!” వ అనిన విని యమ్మునిపతికిం బ్రణమిల్లి యక్కునూరుం డిట్లనియె. 453 ప్రతిపదార్ధం: ఆ మునిపతికిన్‌= ఆ ముని'శ్రేష్టుడికి; ప్రణమిల్లిః నమస్కరించి; ఆ కుమారుండు= ఆ బాలకుడు. తాత్పర్యం: ఆ మాటలు విని కొడుకు తండ్రికి నమస్కరించి ఇట్లా అన్నాడు. సీ. 'నీ యాజ్జం జని కమనీయ విశాలమై ; మణిమయత్వంబున మహిత మగుచు " వెలింగండు సమవర్తి కొలువు కూటముం బ్రవే । శించితి నాతందు సేరం బిలిచి పరిపూజనముల సంభావించె నతనితో । *నే లోకమున వసియించువాండ తే. ననఘ।! యానతి యిమ్ము నా 'కంటి ననిన , 'నీవు సొవవు; నీ తండ్రి నిన్ను జమునిం జూదం బొమ్మని పనిచినం జూచి; తంద ; యరుగు మమ్ముని వగ పేద” ననియె నతండు. 454 ప్రతిపదార్థం: నీ యాజ్జన్‌= నీ అనతితో; చని= పోయి; కమనీయ= అందమైన; విశాలమై= విశాలమైన; మణిమయత్వంబునన్‌= మణులు నిండారి ఉన్నందున, మణులతో చేయబడినందున; మహితము= గొప్పది; అగుచున్‌= అవుతూ; వెలిగెడు= ప్రకాశించే; సమవర్తి= యముడి; కొలువుకూటమున్‌= సభాశాలలో; ప్రవేశించితిన్‌= ప్రవేశించాను; ఆతండు= ఆ యముడు; చేరన్‌ పిలిచి దగ్గరకు పిలిచి; అంచిత= అందమైన; ఆసనముజ పీఠం; పెట్టించి= భటులతో ఏర్పాటుచేసి; భవత్‌= నీపై నున్న; గౌరవ అతిశయంబునన్‌= అధిక గౌరన భావంతో; అర్హ్య= ఆచమించే నీరు; ఆది= మొదలైన; పరిపూజనములన్‌= గొప్పు పూజలతో; సంభావించెన్‌=ఐ గౌరవించాడు; అతనితోన్‌; అనఘ!= పుణ్యాత్ముడా!; ఏ లోకమునన్‌= ఏ లోకంలో; (నేను) వసియించువాండను= (ప్రస్తుతమున్నానోః నాకున్‌; ఆనతిఇమ్ము= ఆనతిమ్ము: అంటిన్‌= అన్నాను; అనినన్‌; నీవు; చావవు= చచ్చిపోలేదు; నీ తండ్రి; నిన్నున్‌; జీమునిన్‌= యముడిని; చూడన్‌+పామ్ము= చూడటానికి పొమ్ము; అని; పనిచినన్‌= ఆజ్ఞాపిస్తే చూచితిజ (వచ్చి నన్ను) చూచావు; ఆ+ముని= ఆ ముని; వగపు= దుఃఖం; ఏదన్‌= పోగా; అంద= అక్కడకే: అరుగుము= పొమ్ము; అతండు= ఆ యముడు; అనియెన్‌=అన్నాడు.

ఆనుశాపనికసర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 277 తొచ్చర్యం: నీ యానతితో నేను వెళ్ళి విశాలమై మణులు పొదిగిన అందమైన యముడి కొల్వుకూటంలో 'ప్రవేశించేసరికి ఆయన నీమీదున్న గౌరవభావంతో నన్ను సింహాసనం, అర్హ్యం మొదలైనవి ఇచ్చి గౌరవించాడు. నే నన్నాను అర్ధంగాక - (ప్రస్తుతం నేనున్న లోకమేదని, విని అత డన్నాడు “నీవు చావలేదురా! నీ తండ్రి యముడిని చూడరా" అని తిట్టాడు కదా! చూచావు. అక్కడికే పొమ్ము! పాపం మీ నాన్న ఏడుస్తున్నాడు" అని అన్నాడు. విశేషం: భవత్‌ గౌరవాతిశయంబునన్‌ - అని అనటం గొప్ప సంస్కార్ద ఫలితం. అది తన గొప్పతనమని (భ్రమించవచ్చునుగదా! కనుక నాచికేతుడి మర్యాదను సూచిస్తున్నది. యముడి మాటలు పెద్దవాడు చిన్నవాడితో ముద్దుగా అన్నట్టున్నాయి.

వ. అనుటయు '“నట్లకాక ! మగిడిపోయెద; నీ కథకు వచ్చితి, ధర్మమయుండవగు నిన్ను దర్శించితిం;

బుణ్యలోకంబులు దర్శింప వేడ్క వుట్టెడుం జూపవే' యని విన్నవించిన. 45క్‌ ప్రతిపదార్థం: అట్టకాకజ అట్టాగే) మగిడి= తిరిగి; పోయెదన్‌= పోతాను; నీ కడకున్‌= వీ దగ్గరకు; ధర్మమయుండవు= ధర్మస్వభావుడవు; అగునయిన; నిన్నున్‌=నిన్ను ( యమధర్మరాజును) దర్శించితిన్‌ః దర్భ్శించగలిగాను: పుణ్యలోకంబులు=స్వర్లాది పుణ్యలోకాలు; దర్శింపన్‌= చూడాలనే; వేడ్క+పుట్టెడున్‌=కోరిక కలుగుతున్నది; చూపవే జఐచూపించవా; అని =అని; విన్నవించినన్‌=విన్నపం చేయగా. తాత్పర్యం: “అట్లాగే తిరిగి వెళ్ళుతాను. ధర్మమూర్తివైన నిన్ను దర్శించాను. పుణ్యలోకాలని ఉంటాయట గదా! వాటిని దర్శించాలని కోరికగా ఉన్నది. చూపించవా!" అని విన్నవించుకొనగా! ఉ. అంచిత వాహనా కలిత యానము. దేరంగం బంచి నన్ను నె

క్కించి సహాధిరూఢుం డయి కేల్‌ దన కేల నమర్షి సత్మభా

సంచయవర్తనుం దగుచు. జారుముఖాబ్దవకాస మొప్ప వ

ర్షించుచు బుణ్యలోకములు ప్రీతి యెలర్వంగ నాకు6 జోపినన్‌. 456 (ప్రతిపదార్థం: అంచిత= అందమైన; వాహనాకలితజ గుర్రాలను పూంచిన; యానమున్‌= బండిని; తేరంగన్‌+పంచి= తెప్పించి; నన్నున్‌; ఎక్కించి; సహ+అధిరూఢుండు+అయి= నాతోపాటు కూర్చుండి; కేల్‌= నా చేతిని; తనకేలన్‌= తన హస్తంలో; అమర్చి పట్టుకొని; సత్‌=ఐ మంచి, దివ్య; కధా=ఐ కథల; సంచయ= సమూహం; వర్తనుండు+అగుచున్‌= చెప్పుతూ: చారు= అందమైన; ముఖ= ముఖం; అబ్బ తామరపూవు; వికాసము+ఒప్పన్‌= వికసించిన అందం 'ప్రకాశించగా; వర్తించుచున్‌= ప్రవర్తిస్తూ; పుణ్యలోకములు= స్వర్గాది లోకాలను; ్రీతిఐ ట్రేమ; ఎలర్బంగన్‌= తేటపడగా; నాకున్‌; చూపినన్‌= చూపించగా. తొచ్స్చర్యం: అందమైన గు(ర్రాలు కట్టిన రథం తెమ్మని ఆజ్ఞాపించి నన్ను ఎక్కించి (చేతితో పట్టి) తానూ నాతోపాటు కూర్చుండి తనచేతితో నాచేయి పట్టుకొని, మంచి కథలు చెప్పుతూ వికసించిన ముఖంతో నవ్వుతూ నాకు పుణ్యలోకా లన్నీ చూపించగా. తే. నయనములకుం జిత్తమున కానంద మొసయు ; నట్టి మణిగేహవాపికోద్యానములును

ఫ్‌ ఘనసరిత్తులును 457

బరమభక్ష్య భోజ్యాళ్మక గిరులు హృద్య । దుద్ధ ఘృతమయ క్తులును గంటి. (ప్రతిపదార్థం: నయనములకున్‌= కన్నులకు; చిత్తమునకున్‌= మనస్సుకు; ఆనందమున్‌= ఆనందం; ఒసంగునట్టి= కలిగించే; మణిగేహ= మణులు తాపీన ఇండ్డు; వాపికాజ దిగుడు బావులున్నూ; ఉద్యానములును= ఉద్యాన వనాలున్నూ; పరమ= గొప్ప;

278 శ్రీనుదాంధ్ర మహాభారతము భక్ష్య= నమిలి తినేవి; భోజ్య= ఆహారాలు; ఆత్మక= కల; గిరులు= కొండలు; హృద్య= ఆప్యాయమైన; దుర్ర= పాలు: ఘృతజ= నేయి; మయ= మయమైన; ఘనజ= గొప్పు; సరిత్తులును= నదులను; కంటిన్‌= చూచాను.

తాత్పర్యం: కళ్ళకూ మనస్సుకూ ఆహ్హాదాన్ని కలిగించే మణిసౌధాలు, దిగుడుబావులు, ఉద్యాన వనాలూ, కొండలవలె

ఉన్న భక్ష్యాలు, భోజ్యాలు, నదులై పారే పెరుగు, పాలు, నేయి చూచాను,

విశేషం: కొండలే భక్ష్యభోజ్యాలుగా ఉన్నాయి. పాలు, నేయి నదులుగా పారుతున్నాయి.

మ మఠియు గంధమాల్య దివ్యాంబరాభరణ ప్రముఖంబులగు భోగ యోగ్య పదార్థంబులు మహారాసులై యుంద నాలోకించితి; 'నీ లోకంబు లే పుణ్యంబులు సేసిన జనుల కనుభావ్యంబు? లని యడిగితి; నడిగిన ధర్మరా జిట్టిట్టి వారివని యెజింగించి 'యిం దధిక విభవంబులైన యట్టి మాననీయ స్థానంబులు గోదానంబు లాచరించిన వారలయవి; భక్ష్యభోజ్య గిరులును దుర్ధ ఘృతనదులును వారివి యని చెప్పి, వెండియు. 458

ప్రతిపదార్థం: గంధ= వాసనగల; మాల్యజ పూదండలు; దివ్యజ= దేవతా సంబంధమైన; అంబర= వస్త్రాలు; ఆభరణ= నగలు;

(ప్రముఖంబులు= మొదలైనవి; భోగయోగ్య= అనుభవించటానికి తగిన; పదార్థంబులున్‌= వస్తువులు; మహాజ గొవ్ప; రాసులై=

గుట్టలై: ఉండన్‌= ఉండగా; ఆలోకించితిన్‌= చక్కగా చూచాను; ఈ లోకంబులు= ప్రస్తుతం నేను చూస్తున్న ఈ లోకాలు; ఏ పుణ్యంబులు= ఎట్లాంటి పుణ్యాలు; చేసిన; జనులకున్‌; అనుభావ్యంబులు= భోగించ దగ్గవి; అని; అడిగితిన్‌; అడిగినన్‌; ధర్మరాజు; యముడు; ఇట్టిట్టివారివి= ఇట్టాంటి ఇట్టాంటి వారికి సబంధించినవని; ఎటింగించి= స్పష్టపరచి; ఇందున్‌; అధిక విభవంబులు= మిక్కిలి వైభవం కల; ఐనయట్టి; మాననీయజ= గౌరవింపదగ్గ న్థానంబులు= లోకాలు; గోదానంబులు; ఆచరించిన వారియవి= చేసినవారివి; భక్ష్యభోజ్య; గిరులును= భక్ష్యాల, భోజ్యాల రాసులు; దుగ్ట= పాలు; ఘృత= నేయి; వారివ=ఐ గోదానం చేసినవారివే. తాత్పర్యం: మంచివాసనలు, పూలదండలు దివ్య వ(స్త్రాభరణాదులైన భోగయోగ్యాలైన వస్తువులను చూచి ధర్మరాజుతో అన్నాను, “స్వామీ ఏ పుణ్యం చేసినవారి కివి లభిస్తాయని అనగా “ఇవన్నీ గోదాన ఫలా'లని ఆయన అన్నాడు. విశేషం: ధర్మరాజు - మంచివాడు, నోరులేనివాడు అడిగినది ఇచ్చేవా డన్న అర్హంలో ప్రయోగించేమాట. యము డన్న అర్ధం మామూలు, ఇక్కడ (శ్రోత ధర్మరాజుకూ తగిలే మాట. కు మానిత పాత్రము సద ను । ష్టానంబును జ్రీతి భక్తి సంపన్నతలున్‌

ధేనువు మేలిమియుం గల ।, దానముఫల మిట్టి దనంగం దరమె యజునకున్‌. 459 ప్రతిపదార్థం: మానిత= గౌరవింప దగ్గదీ; పాత్రము= యోగ్యమైనదీ; సత్‌+అనుష్టానమున్‌= మంచి కర్మానుష్టానానికి యోగ్యమైనదీ; ప్రీతి=ఐ ధ్రేమ; భక్తి సంపన్నతలున్‌= సంపదలును; ధేనువుజఐ అవే; మేలిమియున్‌= మేలు, ఆధిక్యం; కల=కలిగిన; దానము ఫలముజ దొనఫలం: అజునకున్‌=ో బ్రహ్మకు ఇట్టిది;ి అనంగన్‌= అనటానికి; తరమె!= శక్కమో!

ఖ్శ

తాత్పర్యం: గౌరవించ దగినదీ, యోగ్యమైనదీ, అనుష్టానం, (ప్రేమ, భక్తి సంపదల మేల్మిగలట్టి గోదాన ఫల మింతింతని చెప్పటానికి (బ్రహ్మకు శక్యం కాదు. త్త బలము లే-బ్రాయమును రూపుం గలుగునట్టి; గవపయెద్దు సద్ధర్మ వివ్రునకు నిచ్చి

నతండు సద్విధి గోదాన మాచరించి । నతని పడసిన గతిం గాంచు ననఘచరిత। 460

ఆనుళాసనికపర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 279 ప్రతివపదా రం: అనఘ చరిత!= పుణ్య ప్రవర్తన కలవాడా!; బలము; లేన్‌+'ప్రాయము= లేతవయస్సు; రూవుజ రూపం; గనపయెద్దు న్‌= ఎత్తైన, బలిసిన ఎద్దు; సత్‌+ధర్మ విప్రునకున్‌= మంచి ధర్మపరుడైన (బ్రాహ్మణుడికి; ఇచ్చినతండు= దానం చేసినవాడు; సత్‌+విధిన్‌= వేదోక్తంగా; గోదానమున్‌; ఆచరించినతని= చేసినవాడు; పడసిన గతిన్‌= పొందిన దశను; కాంచున్‌= పొందగలడు. తాత్పర్యం: బలం, రూపం, లేతవయసున్న గనపయెద్దును దానంచేస్తే వేదోక్తంగా గోదానం చేసినవాడు పొందే సద్గతి పొందగలడు.

క. గోవులు సూర్యుని యుజ్వుల : గోవులయ ట్లగుటం జేసి గోదానపరుల్‌

భూవినుతా! సూర్య సద్భశు । లై వెలుంగుదు; రిట్ల చెప్పు నాగమఫణితుల్‌." వ్‌! ప్రతిపదార్థం: గోవులుజ ఆవులు; సూర్యుని= సూర్యుడియొక్క; ఉల్‌+బ్బల= (ప్రకాళించే; గోవుల= కిరాణాలే; అట్టు; అగుటన్‌+చేసి= అయినందువలన; గోదానపరుల్‌= ఆవులను దానం చేసేవారు; భూవినుతా!= లోకంచేత పాగడబడేవాడా! సూర్యసదృశులు+ఐ= సూర్యుడివంటివారై; వెలుంగుదురు= (ప్రకాళిస్తారు: ఆగమ ఫణితుల్‌=ఐ వేదవాక్యాలు;! ఇట్టు చెప్పున్‌= ఇట్టా చెప్పుతున్నాయి. తాత్పర్యం: ఆవు లంటే సూర్యకిరణాలు. కనుక గోదానం చేసేవారు సూర్యుడివలె ్రకాళిస్తా రని ఆగమమార్లాలు చెప్పుతున్నాయి.” క అని పలికి వీడుకొలిపిన ; మునివర! యజ్ఞముని చరణముల కెజంగి ముదం

బున వచ్చితి' ననె జనకుని ;: మన మానందరసపూర మయతం బొంగన్‌. 462 (ప్రతిపదార్థం: అని పలికి; వీడుకొలిసినన్‌= సెలవిప్పించగా; మునివర!= మునిశ్రేష్టా!; ఆ+జముని= ఆ యముని; చరణములకున్‌= పాదాలకు; ఎటంగీ=ఐ “వమేష్టేంంి; ముదంబునన్‌= సంతోషంతో; వచ్చితిన్‌= వచ్చాను; అనెన్‌= అన్నాడు; జనరకునిజ తండ్రి మనముజ మనస్సు; ఆనందరస= ఆనందరసమనెడు; పూరజ (ప్రవాహ; మయతన్‌= స్వరూపంతో: పాొంగన్‌= పొంగులెత్తగా. తాత్పర్యం: అని చెప్పి నన్ను పొమ్మనగా ఆ యముడి పాదాలకు నమస్కరించి సంతోషంతో వచ్చాను" అని తండ్రి మనస్సులో ఆనంద రసం పొంగిపొరలేటట్టుగా వినిపించాడు.

ఇంద్రునకు బ్రహ్మ చెప్పిన గోదాన విషయక వాక్యము (సం. 13-71-5)

వ. అని చెప్పిన విని కుంతీతనయాగ్రజాండు 'గోదాన కర్త లెందేని వసింతు రాలోకం బెట్టి? దెతింగింపు'

మనిన నన్నరదేవునితో దేవవ్రతుందు 'దీనికి బ్రవ్మావాక్యంబులు గల; విట్ల యింద్రుం దడిగిన నతనికి

బ్రహ్మ యిట్లనియె. 463 ప్రతిపదార్థం: కుంతీతనయ+అ(గ్రజుండు=. కుంతి కొడుకులలో పెద్దవాడు; గోదానకర్తలు= ఆవులను దానంచేసినవారు; ఎందున్‌+ఏని= ఎక్కడ; అనన్‌జ అనగొ; వసింతురు= వాసం చేస్తారో; ఆలోకంబు=ఆ గోలోకం: ఎట్టిది, ఎట్లాంటిది; ఎణింగింపుముజ తెలియజేయుము; ఆ+నరదేవునితోన్‌= ఆ రాజుతో; దేవవ్రతుండు= భీష్ముడు; దీనికిని; బ్రహ్మ వాక్యంబులు= (బ్రహ్మవెప్పిన సమాధానములు; కలవు.= ఉన్నవి; ఇట్టుజ ఈవిధంగా; ఇంద్రుండు= ఇంద్రుడు; అడిగినన్‌ ఇ అడుగగా; అతనికిన్‌= ఇం(ద్రునికి; (బ్రహ్మ= బ్రహ్మ; ఇట్టు+ అనియెన్‌= ఈ విధంగా జవాబు చెప్పాడు.

280 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తొత్సర్యం: ఆ విధంగా భీష్ముడు చెప్పిన తరువాత ధర్మరా జన్నాడు 'గోదానం చేసినవా రేలోకాలకు పోతారో చెప్పుము' అని దానికి భీష్ముడు 'నీవలె పూర్వం ఇంద్రుడు బ్రహ్మ నడిగితే ఆయన చెప్పిన మాటలు వినిపిస్తాను విను" మని ఇట్టా అన్నాడు. ఆ. 'అడిగి మలు సేసి; తాలోక మెవ్వరు : నెలుంగ కునికి దెల్ల; మేను సువ్ర తాత్ములైన మునులు నతుల పాతివ్రత్య , సతులు నెలటుంగుదుము విశాలచిత్త! 464 ప్రతిపదార్హం: విశాలచిత్త!= గొప్ప మనస్సు కలవాడా! గొప్ప మనస్సు కలవాడా! అడిగి= ప్రల్నించి; మేలుచేసితి= మేలు చేశావు; ఆలోకమున్‌= ఆలోకాన్ని; ఎవ్వరున్‌=ఐ ఎవ్వరూ; ఎఅుంగక+ఉనికిన్‌= తెలియనందువలన; తెల్లము= స్పష్టం; ఏనున్‌= నేను; సు(వ్రత+ఆత్ములుజ గొప్ప (వ్రతాలు చేసే స్వభావం కలవారు; ఐన మునులు= ఐనటువంటి బుషులు; అతుల= సాటిలేని; పాతివ్రత్య సతులు= పతియే (భర్తీ దైవమని ఆరాధించే శీలవతులు; ఎటు(గుదుము= ఆ లోకం గురించి ఎరిగినవాళ్ళం; తాత్పర్యం: 'ఆలోకం తెలిసినవారు నేను, వ్రతనిష్టులైన మునులు, పతివ్రతలైన (స్రీలు మాత్రమే. కనుక నీ వడిగి లోకానికి మేలు చేశావు. నీ వడగకపోతే ఈ విషయం మాలోనే ఉండి ఎవరికీ తెలిసేది కాదు. క. _ విను మయ్యెడం గాలక్రను। మును డప్పియు రోగములును ముదిమియు లే; వ వ్విమత స్థానం బవ్యయ । మును గేవల సార సంప్రమోదకరంబున్‌. 465 ప్రతిపదార్థం: వినుము; ఆ+ఎడన్‌= ఆ చోటు; కాల= కాలంయొక్క: క్రమమును= (క్రమం; డప్పియున్‌= దప్పిక; రోగములునున్‌= రోగాలు; ముదిమియున్‌= ముసలితనం; లేవు; ఆ +వినుత= ఆ పొగడదగిన; స్టానంబు= చోటు; న+వ్యయమునున్‌= నాళనంలేనిది; కేవల= ముఖ్య; సార= సారవంతమైన; సం్రమోదకరంబున్‌= మంచి ఆనందం కలిగించేది. తాత్పర్యం: ఆ లోకంలో కాలక్రమ ముండదు. బుతువు లుండవు, దప్పి, రోగాలు, ముసలితనం లేవు. ఆ (ప్రశంసింపదగ్గ లోకం నాళనం లేనిది. స్వచ్చమైన ఆనందాన్ని కలిగించేది. న. దానిపేరు గోలోకంబు. 466 తాత్సర్యల: దాని పేరు గోలోకం. క. _ గురు శుత్రూషకులును, స: త్యరతులు శమదమ వినిర్మలాత్ములు దుర్గ క్ష్యరతులును నిల్లు రను । త్తర మగునచ్చోట గోప్రదానపరులతోన్‌, 467 ప్రతిపదార్థం: న+ఉత్తరము= అత్యుత్తమమైనది; అగు; ఆ +చోటన్‌= ఆ గోలోకంలో; గోప్రదాన పరులతోన్‌= ఆవులను దానం చేసేవారితోపాటుగా; గరీరు శుక్రూషకులునున్‌= గురువులను సేవించేవారున్నూ: సత్యరతులున్‌= నిజాన్నే చెప్పేవారున్నూ: శమ, దమ= బయటి "ఇంద్రియాలను, లోపలి ఇంద్రియాలను (జయించిన); వినిర్మల+ఆత్ములు= స్వచ్చమైన ఆత్మలు కలవారు; దుర్‌+భక్ష్య రహితులున్‌= చెడు తిండి తిననివారూ; నిల్తురుజ నివసిస్తారు. తాత్పర్యం: ఆ లోకంలో గోదానం చేసేవారితోపాటుగా, గురువులను సేవించేవారూ, సత్యమే చేప్పేవారూ, అంతరింద్రియ, బహిరిం(ద్రియ జయంద్వారా పరిశుద్ధమైన ఆత్మలు కలవారూ, అపవిత్రాహారం తిననివారూ నివసిస్తారు.”

ఆనుశాసనికపర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 281 వ, అని వెండియు. 468 తాత్పర్యం: అని చెప్పి, మరలా (ఇట్టా అన్నాడు). ఉ. 'దాయధనంబు సంగరవిధా సముపార్ణితమున్‌ సధర్మ కో పాయసమాహితంబును శుభప్రతిపాదనలబ్ధమున్‌ మరు న్నాయక।! వెండియుం గలుగు నాయపుం జొప్పుల ప్రొమ్ములుం దగన్‌ గో యజనార్థ సత్రియలకుం బెలిసొమ్మల నైనం దీడగున్‌. 469 ప్రతిపదార్హం: మరుత్‌?నాయక[!= ఇంద్రుడా! (దేవతలరాజా!); గోజ ఆవులు; యజన= యజ్ఞం; అర్ధ= విషయమైన; సత్‌ (క్రియలకున్‌= మంచికార్యాలకు; ఆవులను దానం చేయటమనే యజ్ఞరూపమైన మంచికర్మల కొరకు లేదా గోదాన యజ్ఞం మొదలైన మంచి పనులకొరకు; దాయ ధనంబు= దాయాదుల సొము టై సంగరవిధాజ యుద్ధ విధానంతో; సముపార్షితమున్‌= సంపాదించినది; స+ధర్మకశిఉపాయజ ధర్మంతో కూడుకొన్న ఉపాయం ద్వారా; సమాహితంబునున్‌= కూడబెట్టినదీ; శుభప్రతిపాదనః= శుభమైన వృత్తిమొదలైన చేష్టద్వారా; లబ్బమున్‌= లభించిందీ; వెండియున్‌= ఇంకా; కలుగు ఉన్న - చెప్పక వదలిన; ఆయపున్‌+చొప్పులు= ఆదాయం పద్దతులతో లభించిన; సొమ్ములున్‌= ధనం; తగున్‌= ఉచితమైనది; పెజ= ఇతరమైన; సొమ్ములను+ఐనన్‌= ధనంతో నయితే; కీడు+అగున్‌= హాని కలుగుతుంది. తాత్పర్యం; ఆవులను దానం చేయటానికి కావలసిన ధనం పవిత్రంగా సంపాదించినదై ఉండాలి. దాయల ధనం, యుద్దజయం ద్వారా, ధర్మసాధనలద్వారా, శుభవృత్తులద్వారా సంపాదించిన డబ్బే కావాలి. ఇంకా ఇట్లాంటి పవిత్ర కార్యాల ద్వారా లభించిన ధనం కావాలి తప్ప పెర సొమ్ములు పనికిరావు. దీనివలన కీడు తప్ప మంచి జరగదు. క విను గోలోకంబును గడ ; చిన లోకము గలుగ; దూంది చెప్పెదం బుణ్యం బును గోప్రదాన విధి మిగి। లిన యట్టిది వత్స! యొండు లే దదయంగన్‌. 470 ప్రతిపదార్థం: గోలోకంబును= గోలోకాన్ని; కడచిన= అతిక్రమీంచిన; లోకము= లోకం; కలుగదు= ఉండదు; ఊంది= నొక్కి; చెప్పెదన్‌= చెప్పుతాను; పుణ్యంబునున్‌= పవిత్రమైనది; గోప్రదాన విధిన్‌= ఆవులను దానంచేయటమన్న ధర్మాన్ని; మిగిలిన అట్టిది= అతిక్రమించిన ధర్మం; వత్స!= నాయనా!; అరయంగన్‌= విచారిస్తే ఒండు= మరొకటి; లేదు. తాత్పర్యం: నాయనా! గట్టిగా చెప్పుతున్నాను నమ్ముము. గోలోకాన్ని మించిన పుణ్యలోకం కానీ, గోదానంకంటె మించిన శుభమైన ధర్మం కానీ లేవు.. తే. ఆగమాధ్యయనంబు, వ్రతాభిరతియు, : నైజికర్య శీలము, గురుపూజనంబు, మాత్యృపితృ రక్షణముం బాత్ర మహిమ లప్ర। తర్క్య ఫలదాయి యైన గోదానవిధికి. 471 ప్రతిపదార్థం: ఆగమ= వేద; అధ్యయనంబు= చదవటం; వ్రతజ వ్రతాలలో; అభిరతియున్‌= మక్కువయు; నైజజ తన; కర్మ శీలమున్‌= కర్మలు చేసే స్వభావం; గురు= గురువులకు; పూజనంబు= ఆరాధన; మౌత్ప పితృ రక్షణమున్‌= తల్లిదండ్రులను రక్షించటయును; పాత్రమహిమలు= తగిన గొప్పదనాలు; గోదాన విధికిన్‌= గోదాన కర్మకు; అప్రతర్క్య్య= తర్కించటానికి వీలుకాని; ఫలదాయిడజ ఫలితాన్నిచ్చేవి, తాత్పర్యం: గొప్ప ఫలితాల నిచ్చే గోదాన క్రియ కర్షమైన మహిమలు గలవి, వేదాన్ని చదవటం, (వ్రతాలపై అభిలాష,

282 శ్రీమదాంధ్ర మవాభారతము స్వభావసిద్ధమైన కర్మల నైజం, గురువులను పూజించటం, తల్లిదండ్రులను పూజించట మన్నవి.” క, _ అని నిర్దేశించిన న; వృనరుహసంభవుని దివ్యవాక్యంబులు నె మ్మనమున నిడి గోయజ్ఞము । లమానవిధి నడపె నింద్రుం దమలచరిత్రా! 472 ప్రతిపదార్హం: అమల= పవిత్రమైన; చరిత్రా!= నడవడి కలవాడా!; అని= ఈ విధంగా; నిక్దేశించినన్‌= నిరూపించగా; వనరుహ= నీటిలో పుట్టిన పద్మం నుండి; సంభవుని= పుట్టినవాని - (బ్రహ్మ; దివ్యజ మహత్తరమైన; వాక్యంబులు= మాటలు; నెణ+మనమునన్‌= నిండైన మనస్సులో; ఇడి= ధరించి; గోయజ్ఞములు= గోదాన కర్మలు; ఇంద్రుండు; అమాన= అధికమైన; విధిన్‌= పద్దతిగా; నడపెన్‌= చేశాడు. తాత్ప్సర్యం: పవిత్ర ప్రవర్తన కలవాడా! బ్రహ్మ చెప్పిన దివ్య వాక్యాలు విని ఇంద్రుడు అదే విధంగా గోయజ్జం నిర్వహించాడు. క. _ నీవును నవధానముతో , గోవుల మన్నింపు పాత్రకోటి కొసంగు స త్వేవిత పుణ్య చరిత్రము ; లా వెరపునం బోల వెన్నియైనం గుమారా!" 473 ప్రతిపదార్థం: కుమారా! నాయనా; నీవును= నీవున్నూ; అవధానములోన్‌= ఏకాగ్రతతో; గోవులన్‌= ఆవులను; మన్నింపుము= గౌరవించుము; పాత్ర= అర్హులైన; కోటికిన్‌= జనసమూహానికి; ఒసంగు(ము)= దానంచేయుము; సత్‌+సేవిత= మంచివారిని సేవించేవారి; పుణ్య= పవిత్రమైన; చరిత్రములు= కథలు; ఎన్నిఐనన్‌= ఎన్నైనా; ఆ వెరవునన్‌= గోదానమునకు; పోలవుజ సరికావు; తాత్పర్యం: నాయనా! నీవూ నిష్టతో గోవులను పూజించుము. తగినవారికి దానంచేయుము. పుణ్యపురుషుల చరిత్రలు కూడా గోదానానికి సరికావు. కు అని యిట్లు గోవిశేషము । లనేక భంగులను బాందవాగ్రజునకు శం తనుసుతుండు సెప్పి నన విని । 'మునివర! యేభంది వాక్యములు మథీ సెల్లెన్‌?” త74 ప్రతిపదార్హం: గో విశేషములు= ఆవునకు సంబంధించిన విశేషాలు; అనేక భంగులనుజ అనేక విధాలుగా; పాండవజ పాండవులలో; అ(గ్రజునకున్‌= ముందుపుట్టిన ధర్మరాజునకు; శంతను సుతుండు= శంతనుడి కొడుకు = భీష్ముడు; చెప్పెను; అనన్‌= అనగా; విని; మునివర!= ముని శ్రేష్టుడా!; ఏ భంగి= ఏ తీరు; వాక్యములు: మాటలు; మజి= తరువాత, ఇంకా; చెల్లెన్‌= నడిచాయి. చాత్పర్యం; అని ఈ విధంగా గో విశేషా లెన్నో ధర్మరాజుకు భీష్ముడు చెప్పటం విని శ్రోతలైన వైశంపాయనాదులు సూతుడితో - 'మునివరా! ఇంకా ఏతీరు మాటలు చెల్టాయో వినిపించుము”. వ. అని యదుగుటయు. 475 ఛాత్సర్యం; అని అడుగగా, ఆశ్వాసాంతము శా. ధర్మాధర్మ విదూర నీతి పరవిద్వచ్చిత్తయోగీ! జగ నిర్మాణ స్థితి తంత్ర సంహరణధూర్నిర్వాహరాగీ! మహా శర్మాపాదనపాదపద్మ సుతపస్వ్వాధ్యాయసద్యా! మనోం తర్ముద్రాలతికా ఫలత్వలసితా! దాంతి స్ఫుటోద్ధాసితా! 476

ఆనుశాననికవర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము 283 ప్రతిపదార్హం: ధర్మ+అధర్మజ ధర్మము, అధర్మము రెంటికీ; విదూరజ చాలా దూరంగా ఉన్న; నీతిపర= నీతిపరులైన: విద్వత్‌= పండితుల; చిత్తజ మనస్సులలో ఉన్న; యోగీ!=ఐ మహాయోగీ; జగత్‌= లోక; నిర్మాణ= సృష్టించటం; స్టితితం(త్ర= సృష్టిని భద్రంగా రక్షించే ఉపాయం; సంహరణ= లయ కృత్యముల; ధూః= భారమును; నిర్వాహజ నిర్వహించే; రాగీ!= అనురక్తి కలవాడా[: మహా= గొప్పు: శర్మ= సుఖం; ఆపాదనజ కలిగించే; పాదపద్మ= తామరపూలవంటి అడుగులు కలవాడా! సు=ఐ మంచి; తపస్‌= తపస్సు; స్వ+అధ్యాయజ= వేదపఠనమే; సద్మా!ః= గృహంగా కలవాడా; మనః+అంతర్‌=- మనస్సు లోపల; ముద్రా= ఆనందం, లేదా యోగము(ద్రలన్న; లతికా= తీగకు (పడ్డ; ఫలత్వజ ఫలరూపంతోః అసితా!= అందమైనవాడా!; దాంతి= ఇంద్రియ ని[గ్రహంతో ఏర్పడ్డ మనళ్శాంతితో; స్పుటజ= స్పష్టంగా; ఉత్‌*భాసితా!= పైకి వ్రకాశించేవాడా! తాత్పర్యం: "స్వామీ! నీవు ధద్మాధర్మాలకు అతీతమైన దివ్యవిద్యాపరులైన పండితుల మనస్సులలో ఉన్న యోగీశ్వరుడవు! లేదా - యోగమంటే చిత్త వృత్తములను నిళోధించటం కనుక విద్వాంసుల చిత్త వృత్తులను నిరోధించే సాధనరూపమైన యోగమే నీవు. నీకూ యోగానికీ అభేదం. సృష్టి స్థితి సంహారాలన్న బరువును మోయటంలో అనురాగం, రక్తి కలవాడా! తపస్సులోనూ, వేదాధ్యయనంలోనూ, అంటే వాటిని ఆచరించే వారి హృదయాలే నివాసంగా కలవాడా! ముత్‌+రజ మోదమును సంతోషాన్ని తెచ్చేది (కలిగించేది) కనుక ముద్ర. చిన్ముద్ర అభయము(ద్ర ఇట్టాంటి యోగముద్రలన్న లతకు కాచిన పండువంటివాడా! ప్రశాంత మనస్కులైన యోగుల హృదయాలనుండి పైకి లోకంలోకి ప్రకాశం చిమ్మేవాడా! విశేషం: గతంలో శ్రీకృష్ణుడు యోగీశ్చరేశ్చ్వరుడుగా చెప్పబడ్డాడు. కనుక ఈ సంబోధన సార్దకమౌతున్నది.

పై వాక్యంలో విరక్తి స్వరూపుడైన యోగిగా పిలువబడ్డ భగవంతు. డిక్కడ రాగిగా స్తుతించబడుతున్నాడు. ఈ హరిహరస్తుతులన్నీ సమాస భూయిష్టమైన రచన కలవి. వేదాంత, యోగళాస్త సంబంధం కలవీ. హరుడు (శివుడు) యోగి హరి రాగి. హరి సగుణమూర్తి కనుక పాదపద్మాలు కలవాడు= (శరీరం ఉన్నవాడుగా స్తుతించబడుతున్నవాడు). మరలా తపస్వ్వాధ్యాయ స్వరూపుడంటే నిర్షణస్వరూపుడైన హరుడుగా స్తుతించటం. చివరి రెండు విశేషణాలూ కేవల జ్ఞానస్వరూప వర్షనలు. చిత్‌- ఆనంద స్వరూప వర్షనలు,

క, _ ప్రనుద విషాదాది ద్వం । ద్వమలావిహితాంతరంగవాసా! విశ్వా

గమవేద్య సముల్లాసా! | శమరమ్య విభాస! నియమ జనిత వికాసా! 477

(ప్రతిపదార్థం: 'ప్రమదజ సంతోషం; విషాద= దుఃఖం; ద్వంద్వజ రెండు; మలజ దోషం - మలినం; అవిహితః= లేని; అంతరంగణ అంతఃకరణం; వాసా!= నివాసంగా కలవాడా!; విశ్చ= 'ప్రపంచమనే; ఆగమజ వేదంద్వారా; వేద్య= తెలియదగిన; సముల్దాసా!= అనంద, ఉత్సాహ స్వరూపుడా!; శమః= అంతరింద్రియ ని(గ్రహం చేత; రమ్య= అందమైన; వి+భాస= విశిష్టమైన (ప్రకాశం కలవాడా! నియమజ యోగనియమాలతో; జనితజ పుట్టిన; వికాసా[=ఐ వికాసం కలవాడా!

తాత్సర్యం: సంతోష, దుఃఖాలు అనే ద్వంద్వం లేని మనసులే ఆవాసంగా కలవాడా! సృష్టి అన్నదే వేదం. దానిద్వారా సృష్టించటంద్వారా పరమేశ్చరుడి అనురాగస్వరూపమైన ఆనందోత్సాహాలు తెలుస్తున్నాయి. సృష్టిద్యారానే అతడి ఉనికి తెలుస్తున్నది కనుక అదే వేదం. శమాన్వితులైన మహాత్ములనుండి విశిష్టంగా (ప్రకాళిస్తున్నాడు. యోగ నియమాలనుండి వికసించే ఆనందమన్న తామరపూవు భగవంతుడు యోగసాధన లేనివారి హృదయాలలో ని(ద్రపోతున్నవాడు యోగులలో మేల్కొంటున్నాడు. ఇదే వికాస మంటే.

విశేషం: శ్రీ రామకృష్ణ పరమహంస వంటివారు లేకపోతే మనకు భగవంతుడి ఉనికి తెలిసేది కాదు. కనుక అట్టాంటివారే భగవంతుడన్న దీపం వెలిగిన గృహాలు. ఆ దీపపు వెలుగు కూడా రమ్యమైనది.

284 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము నూలిని. అకలుష హృదయాంతర్యాగ సంసిద్ధి మూర్తీ! వికృతి దశక షట్క స్వీకృతి ప్రాధవర్తీ! సకృపలసదపాంగోత్సార్యమాణాశ్రితార్తీ! సకల నిగమచూడదా చారురంగైక వర్తీ! 478 (ప్రతిపదార్థం: అకలుషూ నిష్కల్మషమైన; హృదయజ= హృదయాలలోన్ది; అంతర్యాగ= లోపలియజ్ఞంద్వారా; సంసిద్దిమూర్తీ!= సిద్ధించిన ఫల స్వరూపం కలవాడా!; దశకవ= పది; షట్క= ఆరు; వికృతి= వికారాలు; స్వీకృతి= స్వీకరించటంచేత; (ప్రాధ= పరిపక్పతతో; వర్తీ!= (ప్రవర్తించేవాడా!; స+కృపజ దయాసహితత్వంతో; లసత్‌= (ప్రకాశించే; అపొంగజ కడకంటి చూపుతో; ఉత్సార్యమాణ= నశింపచేస్తున్న: అ(శ్రిత= ఆ(్రితులైన భక్తుల; ఆర్తీ! దుఃఖం కలీవాడా!: సకల నిగమ= వేదాలన్నిటియొక్క; చూడాజ= శిరస్సులే? చారు= అందమైన; రంగజ నాట్యరంగస్థలంమీద; ఏక=ఐ ముఖ్యమైన; వర్రీ! నటకుడా! తాత్పర్యం: అంతర్యాగం, బహిర్యాగమని ఉపాసనలు రెండు రకాలు. బయటచేసే షోడశోపచారపూజలు బహిర్యాగం; జ్ఞానం, వివేక దృష్ట్యా సర్వపూజలు మనస్సులో భావించివేయటం అంతర్యాగం. ఇదే సిద్ధిని కలిగించేది. కనుక సంసిద్దిమూర్తీ - అంతర్యాగ ఫలమే సంసిద్ధి ముక్తి. అదే ఆకారంగా కలవాడా! 16 వికారాలను స్వీకరించి కూడా, చెదరకుండా (ప్రవర్తించేవాడా! (ఆకాశం, వాయువు, అగ్ని, జలం, భూమి, పంచ భూతాలు(5), జ్ఞానేంద్రియాలు -5, కర్మేంద్రియాలు-5, మనస్సు-1). దయతో తొణికిసలాడుతున్న కడగంటి చూపుతో ఆభశ్రితుల దుఃఖాలను చెదరగొట్టేవాడా! సకల వేదాల శిరస్సులనే నాట్యరంగంమీద నాట్యం చేసే ప్రధాన నటకుడైనవాడా! హరిహరనాధా! విశేషం: శివుడి నాట్యాన్ని ఇట్లా వ్యాఖ్యానించటం చాలా అందంగా ఉన్నది. ఆశ్వాసాంతాలన్లీ అంత్యాను[ప్రాసాలంకారంతో అంతమయ్యే సంబోధనలు కలవి. ప్రతి వాక్యము ఒక సంబోధన. ఈ ఆంత్యాను (ప్రాసవలననే వాక్యాలు ఎక్కడకు తెగిపోతున్నాయో, ఎంత వరకు సంబోధనో తెలుస్తుంది. లేకపోతే అర్ధం చెప్పటం సాధ్యం కాదు. ఒక సంబోధన హరునకు తరువాతిది హరికి అన్వ్నయించేవిగా ఉంటాయి. కొన్నిచోట్ల మొదటిదీ, చివరిదీ హరునకు అన్వయిస్తూ మధ్యలో రెండూ హరి కన్వయిస్తాయి. ఏది ఏదో తెలిసికొనటం పండితులకూ ఇబ్బందిగానే ఉంటుంది. ఉదాహరణకు చివరి పద్యంలో మొదటి వాక్యం, చివరివాక్యం హరుని సంబోధనలు. మధ్యలోవి రెండు వరి కన్వయించేవి. లేదా అన్ని భగవత్సంబోధనలే. ఈ ఏర్పాటున్నదా అంటే ఉన్నది. లేదా అంటే లేదు. స్పష్టంగా ఉండదు కనుక మూర్తి వర్షనమున్న సంబోధన సగుణతత్ష్యమైన హరికీ, కానిది నిర్ణణతత్య్యమైన హరునకూ అన్వయించి తీరాలి. ఎందుకంటే విరాటపర్వ అవతారికలో హరిహరనాధ మూర్తినట్ట్లా వరించాడు కనుక, పీ. *“ కరుణారసము పాంగి పారలెడు చాడ్పున | శశిరేఖ నమ్ఫృతంబు జాలువాటు హరినీలపాత్రిక సురభి చందవ మున్న ః గతి వాభి ధనళసంకణము మెఆయ.' అన్న ఆ పద్యంలో మొదటిచరణం శివవర్షన, మూడోచరణమూ శివునకే అన్వయిస్తుంది. 2, శ చరణాలూ హరి కన్వయించేవి. కాబట్టి ఆశ్వాసాంతాలలోనూ ఇదే పద్దతి అన్వ్నయిస్తుంది. మాలిని వృత్తలక్షణానికి అను. 1 388 పద్యం చూడండి. గద్యము. ఇది శ్రీమదుభయ కవిమిత్ర కొమ్మనామాత్య పుత్ర బుధారాధన విరాజి తిక్కన సోమయాజి ప్రణీతంబైన శ్రీ మహాభారతంబున నానుశాసనిక పర్వంబునందు ద్వితీయాశ్వాసము. తాత్పర్యం: ఇది మంగళకరమైనదీ, ఉభయ కవిమి(త్రుడని ప్రశస్తిని పొందిన కొమ శనామాత్యపుత్రుడూ, పండితులను సవించటం వలన ప్రకాశించేవాడూ అయిన తిక్కన సోమయాజి రచించిన శ్రీ మహాభారతంలో ఆనుశాసనిక పర్వంలో రెండన ఆళ్వాసం. ఆనుశాసనిక పర్వంలోని రెండవ ఆశ్వాసం సమాప్తం.

శ్రీరస్తు ్ష్‌ ము శ్రీమదాంధ్ర మహాభారత ఆనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము శ్రీ మహిమ దానకరుణా భూమోద్ద్భాసి బహునామ! పుణ్యస్తోమా రామహృదయధామనమ! విత ; ర్యామేయ విభూతిసీమ హరిహరనాధా! ఇ

(ప్రతిపదార్హం: హరిహరనాథా!= ఓ హరిహరనాధస్వామీ!; శ్రీ=ఐ సంపద; మహిమజ= గొప్పదనం; దానజ దానం; కరుణా= దయ

అనే వాటి; భూమ= ఎక్కువతనాన్ని; ఉద్భాసి=ఐ బాగుగా (ప్రకాశింపజేసే; బహునామ![= పెక్కుపేరులు గలవాడా! పుణ్య= పుణ్యాల;

స్తోమ= సముదాయానికి; ఆరామజ పూలతోటవంటి; హృదయజ= హృదయమే; ధామ= నివాసమైనవాడా!; వితర్క= గొప్ప ఊహలకు; అమేయ= అందని; విభూతి= మహిమయొక్క: సీమ!=ఐ హద్దు గలవాడా!

తాత్పర్యం: ఓ హరిహరనాథ స్వామీ! నీ పేర్లన్నీ నీలోని ఐశ్వర్యం, గొప్పతనం, దానం, దయ అనే గుణాలను

చక్కగా (ప్రకటిస్తూ ఉంటాయి. ఎన్నో పుణ్యాల పూలతోట లయిన హృదయాలలో నీవు నివసిస్తూ ఉంటావు. ఏ

తర్కమూ నీ మహిమను అందుకోలేదు.

విశేషం: భగవంతుడికి బహునామాలు. ఏ నామమైనా ఆయన మహాగుణాలయిన దాన దయాదులను ప్రకటిస్తూ భక్తులను

ఆకట్టుకొంటుంది. అంటే ఆయనపేరేదీ నేతిబీరకాయవంటిది కాదన్నమాట. ఆ పేరు స్మరిస్తే సంపదో, మహిమో, మహావస్తువో,

ఆపదలు తాలగటమో సిద్దిస్తుందని తాత్పర్యం, ఆయన పుణ్యాత్ముల హృదయాలలో కాపురం ఉంటాడు. అంటే అట్టివారి హృదయాలే నిజమైన దేవాలయా లన్నమాట! కాబట్టి మానవులందర్లూ పుణ్యకార్యాలు చేసి భగవంతుడిని గుండెలలో నిలుపుకొనాలని నూచన. ఆయన మహిమ తర్కానికి అందదు. కనుక తర్కంతో లలు బ్రద్దలు కొట్టుకొనటంవలన మానవుడు భగవంతుడికి దూరమవుతున్నాడని హెచ్చరిక. ఇందులో నామకీర్తనా, పుణ్యసాధనా, భగవత్రాప్తీ అనేవి ఒకదానికొకటి సాధనాలుగా మనం సంభావించాలి. ం ధర్మజునకు భీష్కుం డనుష్టేయంబుల జెప్పుట (నం. 13-74-1)

న. దేవా! వైశంపాయనుందడు జనమేజయున కిట్లనియె: నట్లు గోవుల మహానుభావంబు విని పాండవాగ్రజుండు భీష్మునితో'ధర్మంబులు తేటపడ ననుగ్రహించుచుం బుయిలోట వాపి నన్నుం గలిపికొని కృపకు భాజనంబుగా6 జేయుటం జేసి కొంకక యింకను నడిగెద6 దాత్పర్యంబున ననుష్టింపవలయునవి యెయ్యవి యెటింగింపవే!' యనుటయు నతనితో నతండు. 2

ప్రతిపదార్హం; దేవా!= (ప్రభూ!; వైశంపాయనుండుజ వైశంపాయనుడనే ముని; జనమేజయునకున్‌= జనమేజయ మహారాజునకు;

ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనియెన్‌= అన్నాడు; అట్టుఐ ఆ విధంగా; గోవుల మహానుభావంబున్‌= ఆవుల గొప్పతనాన్ని; విని= విని; పాండవ+అ(గ్రజుండు= పాండురాజు కొడుకులలో పెద్దవాడైన ధర్మరాజు; భీష్మునితోన్‌= భీష్ముడితో; ధర్మంబులు= ధర్మాలు; తేటపడన్‌= చక్కగా తెలిసేవిధంగా; అను[గ్రహించుచున్‌= దయచూపుతూ; పుయిలోట= సంకోచభావాన్ని; పాఫి= తొలగించి;

286 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము నన్నున్‌= నన్ను; కలిపికొని= మీలోని వాడినిగా చేసికొని; కృపకున్‌= దయకు, భాజనంబుగాన్‌= పాత్రమయ్యే విధంగా; చేయుటన్‌+చేసి=ఐ చేయటంవలన; కొంకక= వెనుకాడకుండా; ఇంకనున్‌= ఇంకా, అడిగెదన్‌= అడుగుతాను" తాత్పర్యంబునన్‌= శ్రద్ద సడలకుండా అనుష్టింపవలయునవి= చేయవలసినవి; ఏ+అవి= ఏవి; ఎజింగింపవే= తెలుపవా?, అనుటయున్‌= అనగా; అతనితోన్‌= ఆ ధర్మరాజుతో; అతండు= ఆ భీష్ముడు. తాత్పర్యం: ప్రభూ! వైశంపాయనుడు జనమేజయుడికి ఇట్లా చెప్పుతున్నాడు: ధర్మరాజు గోవుల గొప్పతనాన్ని ఆలకించి భీష్ముడితో ఇట్లా అంటున్నాడు. 'తాతా! నే నడిగిన ధర్మాలన్నీ స్పష్టంగా తెలిసేవిధంగా దయతో చెప్పుతున్నావు. నా మనస్సులోని సంకోచాన్ని తొలగించి నన్ను నీ దయకు పొత్రం చేసికొన్నావు. కనుక సందేహం వదలి ఇంకా అడుగుతాను. (శ్రద్దతో చేయదగిన పను లేవో నాకు చెప్పుము” అనగా భీష్ముడు ధర్మరాజుకు ఇట్లా చెప్పుతున్నాడు. విశేషం: శాస్త్రాలలో పరిప్రశ్న అని ఒకటి ఉన్నది. మహావిషయాలు తెలిసికొనదలచినవాడు వినయపూర్వకంగా తనకు కావలసిన విషయాలను పెద్దవారిని అడుగుతూ ఉండాలి. 'అడగందే చెప్పరాదు" అని కూడా ధర్మశాస్త్రం శాసిస్తున్నది. కాబట్టి ధర్మరాజు భీష్ముడి దయను కొనియాడుతూ ప్రసన్నుడిని చేసికొంటున్నాడు. పుయిలోటవాపి - మహాయుద్దంలో పాండవులు భీష్ముడిని కూడా చిత్ర హింసకు గురిచేశారు. ఇప్పుడు ఆయననే అడ్డుగవల్తసి వచ్చిందే అని ధర్మరాజు గుండెగుబులు. దానిని భీష్ముడు తొలగించాడు. నన్నుం గలిపికొని - యుద్దం ముగిసేవరకు భీష్ముడూ ధర్మరాజూ పగవారు. భీష్ముడు దానిని పట్టించుకొనక ధర్మరాజును హృదయానికి దగ్గరగా తీసికొన్నాడు. | సీ. విను నియమంబును వేదపాఠంబుం ద । ద్ధరణంబు దమము నధ్యాపనంబు

నప్రతిగ్రహమును నాత్మీయకర్మని । ష్టయు సకలేంద్రియ జయము సత్య

నిరతియు శ్రుతదాన పరతయు బ్రహ్మ చ । ర్యము. బితృశుశ్రూషణమును మాతృ

శుశ్రూషణము గురుశుశ్రూషణము నను ।; కంపయు గోవ్రత సంపదయును ఆ. వత్స! యాచరింపవలయునట్టివిి యని । పలుకుటయును నా నృపాలనరుండు

గో ప్రదానవిధి యకుంరిత కృప నాకు । నెలుంగం జెప్పవే సమిద్ధబుద్ధి.” 3 ప్రతిపదార్థం: వత్స్చ!= నాయనా!; విను= వినుము; నియమంబును= నియమమున్నూ' వేద పారంబున్‌= వేదాలను నేర్చుకొానటమూ; తత్‌+ధరణంబు= వానిని వదలకుండా పట్టుకొనటమూ; దమము= మనస్సును అదుపులో పెట్టుకొనటమూ;: అధ్యాపనంబున్‌= వేదాలను బోధించటమూ; అప్రతిగ్రహమునున్‌= దాశాలు పట్టకపోవటమూ; ఆత్మీయ కర్మ నిషస్టయున్‌= తన కర్తవ్యాలయందు (శద్దాః సకల+ఇంద్రియ జయమున్‌= అన్ని ఇం(ద్రియాలనూ గెలవటమూ; శ్రుత దాన పరతయున్‌= చదువునందూ దానమునందూ ఆసక్తి ఉండటమూ; బ్రహ్మచర్యమున్‌= (బ్రహ్మమునందు ప్రవర్తిస్తూ ఉండటమూ; పితృ శుక్రూషణమును= తండ్రిని సేవించటమూ; మాతృశుశ్రూషణమున్‌= తల్లిని సేవించటమూ. గురుశు([క్రూషణమున్‌= గురువులను సేవించటమూ; అనుకంపయున్‌= దయకలిగి ఉండటమూ; గో వ్రత సంపదయును= ఆవులను సేవించటం అనే సంపదా; ఆచరింపవలయునటివి= చేయదగినట్లివి; అని= అని పలుకుటయునున్‌= చెప్పగా? ఆ నృపాలవరుండు= ఆ రాజ(శ్రేష్టుడు; సమిద్దబుద్ది!= చక్కగా వెలుగొందుచున్న బుద్దిగల ఓతాతా!? గో ప్రదానవిధి= గోవులను దానంచేసే కార్యాన్ని; నాకున్‌= నాకు; అకుంరితకృపన్‌= ఏ మాత్రమూ చెడని దయతో; ఎణుంగన్‌+చెప్పవే!= తెలిసే విధంగా చెప్పవయ్యా! తాత్పర్యం: 'నాయనా! వినుము. నియమమూ, వేదాలను చదవటం, వాటిని హృదయంలో నిలుపుకొనటం, మనస్సును అదుపులో పెట్టుకొనటం, వేదాలను ఇతరులకు నేర్పటం, దానాలు పట్టకపోవటం, తన కర్తవ్యాన్ని శ్రద్దతో

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము 287 చేయటం, ఇంద్రియాలన్నింటినీ గెలవటం, సత్వంపై ఆసక్తి ఉంచటం, బ్రహ్మచర్యాన్ని పాటించటం, తల్లిదండ్రులను చ గంట ఆనా (బ్రవ్యాలర్యాన్న న్త్‌ాంట గురువులను సేవించటం, దయగలిగి ఉండటం, గోవులకు సంబంధించిన వ్రతాలను సమృద్రిగా చేయటం - ఇవి ఈ ద్ర చేయదగిన పనులు” అని భీష్ముడు చెప్పగా విన్న ధర్మరాజు 'తాతా! నీది మంచి వెలుగొందుతున్న బుద్ది. గోవులను దానమిచ్చే పద్ధతిని గూర్చి నాకు మిక్కిలి దయతో తెలియజెప్పుము” అన్నాడు. విశేషం: ఇవన్నీ ఉత్తమ మానవుడు తప్పక చేయవలసిన పనులు. వేదం ధర్మమూలం కాబట్టి దానిని చదవాలి. చదివించాలి. తా నాచరించాలి. ఇతరులచేత ఆచరింపజేయాలి. దానాలు పుచ్చుకొనటంవలన ఇచ్చేవారి పాపాలు సంక్రమిస్తాయి. ఆ కారణంగా పుచ్చుకొనకూడదు. బ్రహ్మచర్యం పాటించాలి. అంటే కామాదిభావాలను దగ్గరకు రానీయరాదు. పితృశు(శ్రూషణం - వేదం మాతృదేవోభవ, పితృదేవోభవ, ఆచార్యదేవోభవ, తల్లీదం[డ్రీ గురువూ దైవమైనవాడవు కావాలి అని శాసిస్తున్నది. అనుకంప సర్వభూతాలయందు దయగలిగి ఉండటం. ఎందుకంటే అన్లింటియందూ భగవంతుడే కదా నిండి ఉన్నాడు. వ. _ అని యడిగిన యక్కురుపతికిం గురుపితామహుం డిట్లనియె. తి ('ప్రతిపదార్హం: అని; అడిగిన; ఆ+కురుపతికిన్‌= ఆ కౌరవమహారాజునకు; కురు పితామహుండు= కురువంశంవారికి తాత అయిన భీష్ముడు; ఇట్టు= ఈ విదంగా; ,అనియెన్‌= చెప్పాడు. తాత్పర్యం: ధర్మరాజు ఇట్లా అడుగగా భిష్ము డిట్టా చెప్పాడు. ఆ. 'తనియ మేసి నీరు ద్రావి మందకు వచ్చి; సోఖ్య మెసంగం బసులు శయన మొంది యుండ నచట నియతి నుండి మాంధాతృండు ; పరమభక్తి నమరగురునిః దలంచి. క్‌ ప్రతిపదార్హం; పసులు= పశువులు; తనియన్‌= తృప్తిపడేటట్టుగా; మేసి= మేసి; నీరు= నీటిని; (త్రావి= (త్రాగి; మందకున్‌= గోశాలలోనికి; వచ్చి; సౌఖ్యము= సుఖం; ఎసంగన్‌= ఎక్కువయ్యేటట్టుగా; శయనము+జఒంది= పడుకొని; ఉండన్‌= ఉండగా: అచటన్‌= అక్కడకు; నియతిన్‌= నిష్టతో; ఉండి= నిలిచి; మాంధాతృండు= మాంధాత అనే రాజు; పరమభక్తిన్‌= గొప్పు భక్తితో; అమరగురునిన్‌= దేవతలకు గురువైన బృహస్పతిని; తలంచి= తలపోసి. తాత్పర్యం: “ఆవులు కడుపారా మేత మేశాయి. నీరు త్రాగాయి. గోశాలకు వచ్చి సుఖంగా పడుకొన్నాయి. అప్పుడు మాంధాత అక్కడ నిష్టతో ఉండి గొప్ప భక్తితో బృహస్పతిని తలచుకొన్నాడు. విశేషం: మాంధాతకు పశువులమీద ఎంత భక్తి ఉన్నదో దీనివలన తెలుస్తున్నది. మహారాజు అంతఃపురంలో హంసతూలికాతల్సాలమీద సుఖనిద్ర పొందవలసినవాడు, మందలో నిష్టతో ఉన్నాడు. అంటే అతడి భక్తి ఎంత గొప్పదో మనం ఊహించుకొనవచ్చును. వ. ఇట్టయడుగం గలవాండై కరంబులు మొగిచి బహువిధంబులం బ్రస్తుతించిన, నా పురుహూత పురోహితుండు ప్రత్యక్ష్యం బగుటయు, న ప్పుడమిటేం దమ్మహాత్ముని పాదంబులకుం బ్రణమిల్లి యడిగిన నద్దేవగురుం డన్నర దేవోత్తమున కిట్లనియె. 6 ప్రతిపదార్థం: ఇట్ల ఈ విధంగానే; అడుగన్‌ కలవాండు+ఐ=ఐ అడగదలచినవాడై: కరంబులు= చేతులు; మొగిచి= మోడ్చి; బహువిధంబులన్‌= పెక్కురీతులతో; ప్రస్తుతించినన్‌= కొనియాడగా; ఆ పురుహూత పురోహితుండు= దేవేంద్రుడి పురోహితుడైన ఆ బృహస్పతి, ప్రత్యక్షంబు+అగుటయున్‌= సాక్షాత్కరించగా' ఆ+పుడమిటేండుఐ అ రాజు; ఆ+శమహాత్ముని పాదంబులకున్‌= ఆ మహాత్ముడి కాళ్ళకు; ప్రణమిల్లిజ దండ నమస్కారం చేసి; అడిగినన్‌= అడుగగా; ఆదేవగురుండు= దేవతలకు గురువైన ఆ బృహస్పతి; ఆ+నరదేవ+ఉత్తమునకున్‌= రాజులలో శ్రేష్టడయిన ఆ మాంధాతకు; ఇట్టుఐ ఈ విధంగా; అనియెన్‌= చెప్పాడు

288 శ్రీనుద్నాంధ్ర మహాభారతము తాత్సర్యం: నీ వడిగినట్లే అడుగధలఛి చేతులు మోడ్చి ఎన్నో విధాలుగా స్తోత్రాలు చేయగా ఆ బృహస్పతి (ప్రత్యక్షమయ్యాడు. ఆ రాజు అతడి కాళ్ళమీద పడి నమస్కరించాడు. అప్పుడు అడిగాడు. బృహస్పతి ఆ రాజు కిట్లా చెప్పాడు. ప్‌ విశేషం: మహా విషయాలు తెలిస్‌కొనదలచినవాడు ఎట్లా మహాత్ములను ప్రసన్నం చేసికొనాలో ఇందులో కవి సూచిస్తున్నాడు. “తద్విద్ది ప్రణిపాతేన పరి'్రశ్నేన సేవయా” అని గీత. కాళ్ళమీద పడటం ప్రణిపాతం. అడగటం పరిప్రశ్న. ఈ రెంటివలన సేవకూడా చేశాడని మనం ఊహించుకొనవచ్చును. చక్కని సంప్రదాయం పొటిస్తున్నాడు కనుకనే రాజు నరదేవులలో ఉత్తము డయ్యాడు. కనుకనే దేవగురువు వంటివాడు (ప్రసన్నుడై అడిగిన విషయాన్ని వివరించి చెప్పటానికి సుముఖుడయ్యాడు. బృహస్పతి మాంధాతకు+ దెలిపిన గోదానవిధి ప్రకారము (సం. 13-75-4)

ఆ. పుణ్యదినమునందు భూసురానుజ్ఞతో , నుపవసించి గోవు లున్న మంద

కరిగి పరమ నియతి నయ్యహోరాత్ర మ । గ్లోష్టమున వసించి నిష్టతోడ. 7 ప్రతిపదార్దం: పుణ్యదినమునందున్‌= తిధివార నక్షత్రాదులు బాగా ఉన్న రోజున; భూసుర+అనుజ్జ్ఞతోన్‌= (బ్రాహ్మణుడి, పురోహితుడి అనుమతితో; ఉపవసించి= ఉపవాసం చేసి; గోవులు+ఉన్న మందకున్‌= ఆవులున్న శాలకు; అరిగి=ఐ వెళ్ళి; పరమ నియతిన్‌= గొప్ప నియమంతో; ఆ+అహోరాత్రముజ ఆ పగలూ రాత్రీ; నిష్టతోడన్‌= దీక్షతో; ఆ+గోష్టమునన్‌= ఆ గోవుల శాలలో; వసించి ఉండి. తాత్పర్యం: గోదానం చేయదలచినవాడు మంచి రోజు చూచుకొని పురోహితుడి అనుమతి పొంది ఉపవాసం చేసి

(| న

గోవులున్న శాలకు వెళ్ళి గట్టి నియమంతో ఒక రోజల్లా నిష్టతో అక్కడ గడపాలి. విశేషం: ఏ శుభకార్యానికైనా మంచిరోభా అవసరం, అదె తప్పక ఫలా న్నిస్తుంది. పురోహితుడు రాబోయే కష్టసుఖాలు ముందే విచారించి తెలియజేస్తాడు. అందుకని అతనితో సంప్రతించటం అవసరం. వ్రతానికి నియమాలు చాలాముఖ్యం. అవి లేకపోతే ఫలం దక్కదు. ఉపవాసంవలన దేహమూ, ఇం(ద్రీయాలూ స్వాధీనమవుతాయి, దానివలన నిష్ట చెడకుండా ఉంటుంది. వ మలునాండు. గవ! తాచ్చర్యం: ఆ తరువాతి దోజున. ఆ, సంగవాభిధాన సత్య్కాలమునం దన ।; యిచ్చుగోవుం బేర నెలమి. బిలిచి

" యజుండు కరుణం జెప్పెనట్టి యవ్వాక్య ర । త్నముం బఠించునది యుదాత్తచరిత! 9 ప్రతిపదార్థం: ఉదాత్త చరిత! గొప్ప నడవడి కల ఓ రాజా! సంగవ+అభిధాన సత్కాలమునన్‌= సంగవమనే పేరుగల మంచి వేళలో; తనశ+ఇచ్చు గోవున్‌=ఐ తా నీయదలచిన ఆవును; పేరన్‌= పేరుతో; ఎలమిన్‌= ప్రీతితో; పిలిచి; అజుండు= బ్రహ్మ; కరుణన్‌= దయతో; చెప్పిన+అట్టి= చెప్పిన; ఆ+వాక్యరత్నమున్‌= ఆ గొప్ప వాక్యాన్ని; పరించునది= చదవాలి. తాత్పర్యం: మంచివాడా! సంగవం అనే పేరుగల మంచి సమయంలో తాను ఇవ్వదలచిన ఆవును ప్రీతితో పేరుపెట్టి పిలిచి బ్రహ్మదేవుడు దయతో చెప్పిన, మహావాక్యాన్ని పరించాలి. విశేషం: పగటిని ఆరు భాగాలుగా భావిస్తారు. 1. ఉషస్సు, 2, సంగవం, 3, మధ్యాహ్నం, 4. అపరాహ్ల 5. సాయరకాలం, 6.నిశాముఖం, ఇందులో రెండవ భాగం అయిన సంగవ కాలం దానయోగ్యమని బృహస్పతి 'వేప్పుతున్నాడు. ఆవులను పాలుపితికే సమయం,

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము 289 అవులు దూడలతో కలిసి ఉండే కాలం అని దీనికర్టం. సూర్యోదయం అయిన తరువాత మూడు ముహూర్తాల కాలం సంగ వవ 0 పేరన్‌ - పెంపుడు జంతువులకు పేరు పెట్టటం చాలా ప్రాచీనకాలం నుండీ ఉన్నదన్నమాట. ఆ. _ తల్లి గోవు, వృషమ్తు దండ్రి, గర్భప్రడీ , శంబు దివము, ధరణి సంప్రతిష్ట యని పరించి యోగ్యుందగు విఫ్రు నర్దించి ।; పలుకవలయు నీగి కలిమి దెలియ. 10 ప్రతిపదార్థం: గోవు= ఆవు; తల్లి= మా అమ్మ; వృషము= ఎద్దు; త౦'డ్రిజ మా నాయన; దివముజు స్వర్గం; గర్భ(ప్రదేశంబు= కడుపు; ధరణి= భూమి; సం'ప్రతిష్టజ (నాకు) నిలుకడ; అని; పఠించి= చద్నివి; యోగ్యుండు+అగు విపఫ్రున్‌= అర్హతగల విద్యావంతుడిని; అర్చించి= పూజించి; ఈగి కలిమి= ఇచ్చే సంకల్పం; తెలియన్‌= తెలిసేవిధంగా;: పలుకవలయున్‌= పలకాలి. తాత్పర్యం: “ఆవు నా తల్లి, ఎద్దు నా తండ్రి, స్వర్గం వీని+గర్భ'ప్రదేశం, ఇది నిలిచి ఉన్న తావే నాకు నిలుకడ ఇచ్చేతావు' అని చదివి దానం (గ్రహించటానికి అర్హతగల విద్యగలవాడిని అర్చించి దానమిచ్చే సంకల్పం తనకున్నదని తెలిసే విధంగా పలకాలి. విశేషం: మూలంలో (బ్రహ్మ పలికిన వాక్యం ఈ విధంగా ఉన్నది. “గార్మేమాతా వృషభ; సితా మే దివం శర్మ జగతీ మే ప్రతిష్ట అను . 76. 7 'దివంశర్మ" అనే దానికి నీలకంఠులు - అవు, ఎద్దు అనేవి నాకు స్వర్గాన్ని, ఇహసుఖాన్ని ఇచ్చుగాక అని వ్యాఖ్యానించారు. దీనిని బట్టి 'గర్భ(ప్రదేశంబు దివము” ఆవు ఎద్దుల గర్భప్రదేశం స్వర్గంలోని సుఖంవంటి సుఖాన్నిస్తుందని సంభావించాలి. అట్లాగే జగతీ

అనే పదానికి 'గోవు' అనే అర్జాన్ని నీలకంరులు చెప్పారు. గోవే నాకు ప్రతిష్ట అని అక్హం. కాగా తిక్కన గారు ధరణి అనే పర్యాయ పదం వాడారు. కనుక ఆవు నిలుచున్న తావు నాకు స్థిరత్వాన్ని కూర్చే భూమి అనే అర్జాన్ని ఆయన సంభావించినట్టుగా ఊహించాలి. యోగ్యుడగు విప్రున్‌= బ్రాహ్మణ పర్యాయ పదాలలో వి(ప్రశబ్దం విద్యావంతుడిని తెలుపుతుంది. “విద్యయా యాతి విప్రత్వమ్‌” అని లోకరూఢి, విద్య అంటే పరమార్ద విద్యయే. వ, తదనంతరంబ. 11 తాత్సర్యం: ఇట్లా పరించి చెప్పిన వెంటనే. క, సారములగు గోవులు మ ; ద్లోర సకల కబ్మషములం ద్రుంచును సౌమ్య త్వారూఢంబులు శాశ్వత ; సారోదారపద మిచ్చి సౌఖ్యముం జేర్చున్‌. 12 ప్రతిపదార్దం: సారములు+అగు గోవులుజ చక్కని శక్తి కల ఆవులు; మత్‌*ఘోర సకల కల్మషములన్‌= నా భయంకరాలైన అన్ని పాపాలనూ; త్రుంచును= ముక్కలు చేస్తాయి: సౌమ్యత్వ+ఆరూఢంబులు= సాధువర్తనంలో పేరుగొన్న ఆవులు; శాశ్వత సార+ఉదారపదమున్‌= అంతం లేని స్థిరమైన గొప్పస్టానాన్ని; ఇచ్చి= కలిగించి: సౌఖ్యమున్‌= సుఖాన్ని; చేర్చున్‌= చేరుస్తాయి. తాత్పర్యం: మంచి సత్తువ గల ఆవులు నా భయంకర పాపాలన్నింటినీ రూపునూపుతాయి. మంచి సాధుశీలం గల ఆవులు శాశ్వతమూ, సారమూ, మహిమగలదీ అగు స్థానాన్ని ఇచ్చి సుఖాన్ని కూరుస్తాయి. విశేషం: పాపాలు మనిషిని నరకానికి చేరుస్తాయి. అవులు ఆ పాపాలను పటాపంచలు చేస్తాయి. శాశ్వత, సార, ఉదారపదం అంటే మోక్షం. కనుక అక్కడి సౌఖ్యం (బ్రహ్మానందం అని భావం.

290 -త్రీమదాం(ధ్ర మహాభారతము క. అని పలికి గోవు నిచ్చితి।; ననుచు నుదకధారం బ్రీతి నవ్విప్రుకరం బునం బోయవలయు నర్ధ్యం । బని చెప్పుదు రజ్జలంబు నాదిమున్‌ంద్రుల్‌. 13 (ప్రతిపదార్హం: అని; పలికి= చెప్పి; గోవున్‌= ఆవును; ఇచ్చితిన్‌= ఇచ్చాను; అనుచున్‌= అంటూ; ఉదకధారన్‌= నీటిధారను; ప్రీతిన్‌= ప్రీతితో ఆ+విప్రు కరంబునన్‌= ఆ విద్యావంతుడి చేతిలో; పోయవలయున్‌= విడవాలి; ఆది ముని+ఇంద్రుల్‌= తొలుళటి మునివర్యులు; ఆ+జలంబున్‌= ఆ నీటిని; అర్హ్యంబు+అని= పూజకు పనివచ్చే పవిత్రమైనదని; చెప్పుదురు= చెప్పుతారు. తాచ్చర్యం: ఇట్లా అని గోవు నిచ్చాను అని ఆ విద్యావంతుడి చేతిలో ప్రీతితో నీటిధార వదలాలి. అట్లా వదలిన నీరు అర్హ్యం అని తొలుతటి మునిడ్రేష్టులు చెప్పుతారు. "విశేషం: ఇచ్చితి - ఇది భూతకాలక్రియ. ఇది దీని మీది మమకారాన్ని ఇంతకుముందే కోసివేశాను. అన్న స్ఫురణ కలిగిస్తుంది. దానం ధారాపూర్వకంగా చెయ్యాలి. చేతిలోనుండి వదలిన నీరు మళ్ళీ తనకు అందని విధంగా దానం ఇచ్చిన వస్తువు మళ్ళీ తనదగ్గరకు చేరకూడదు అనే స్ఫూర్తి ఇందులో ఉన్నది. అర్హ్యం అంటే పవిత్రజలం. ఆదిమునీంద్రులు చాలా ప్రామాణికులు. వారు చెప్పిన మాటలలో పొల్టు ఉండదు అని భావం. క. విను శిష్యుడు వ్రతశీలుం ; డనఘుండు శాంతుండు దాంతు డక్రోధనుం డీ వినుత ప్రదాన విధికిని । జననాధవరేణ్య! యెజటు6గు సత్వాత్రంబుల్‌. 14 ప్రతిపదార్హల; జననాథవరేణ్య!= రాజోత్తమా!; విను= వినుము; ఈ వినుత ప్రదాన విధికిని= కొనియాడ దగిన ఈ దాన కార్యానికి; శిష్యుండు= విద్యనేర్చుకొనే స్వభావం కలవాడూ; (వ్రతశీలుండు= పుణ్యకార్యాలు చేయటం శీలంగా ఉన్నవాడూ; అనఘుండు= పాపాలు లేనివాడు; శాంతుండు= కామమూ, క్రోధము మొదలగు వికారాలు లేనివాడు; దాంతుండు= ఇం(ద్రియాలమీద అదుపుగలవాడు; అక్రోధనుండు= క్రోధం లేనివాడు; సత్పాత్రంబుల్‌= మంచి యోగ్యత కలవారు; ఎటుంగుజ తెలిసికొనుము. తాత్పర్యం: నాయనా! రాజథ్రేష్టా! గోవులను దానం పుచ్చుకొనటానికి విద్యావంతుడూ, పుణ్యకార్యాలు చేసేవాడూ, పాపాలు లేనివాడూ, శాంతమైన మనస్సు కలవాడూ, ఇంద్రియాల వికారాలు లేనివాడూ, (క్రోధం లేనివాడూ యోగ్యులు. విశేషం: శిష్యుడంటే గురుశాసనానికి లోబడి (ప్రవర్తించేవాడు. ఎన్ని (వ్రతాలు చేసినా ఒక్కపాపం ఆ పుణ్యాన్నంతటినీ కొట్టివేస్తుంది. కనుక వ్రతాలు చేసినా పాపాల జోలికి పోనివాడై ఉండాలి. 'శాంతుండు' అన్న దానిలోనే (క్రోధం లేకపోవటం ఉన్నది. మరల 'అక్రోధనుడు' అని అనటం ఎందుకంటే ఎంత శాంతుడైనా క్రోధానికి బలిత్రైపోయే ప్రమాదం ఎక్కువ. కనుక హెచ్చరిక కొరకు పునరుక్తి ఆ. _ ఇవ్విధమున గోవు నిచ్చిన యాతండు । చంద్రలోక వసన సౌఖ్య మొందు " నని సురేంద్ర మంత్రి యమ్మహీపాలుతో , నాదరమున నిట్టు లననియె మజియు. 15 (ప్రతిపదార్థం: ఈ+విధమునన్‌= ఈ విధంగా; గోవున్‌= ఆవును; ఇచ్చిన+ఆతండు= ఇచ్చిన వ్యక్తి; చం(ద్రలోక వసన సౌఖ్యము= చం(ద్రలోకంలో నివాసం పొందిన సుఖాన్ని; ఒందున్‌= పొందుతాడు; అని= అనీ పలికి; సురేంద్రమంత్రి= దేవేంద్రుడి మంత్రి ఆయిన బృహస్పతి ఆ+మహీపాలుతోన్‌= ఆ రాజు మాంధాతతో; ఆదరమునన్‌= ఆదరంతో; మజియున్‌= ఇంకా; ఇట్టులు= ఈ విధంగా; అనియెన్‌= అన్నాడు. తాత్సర్యం: ఈ విధంగా గోవును దాన మిచ్చిన వ్యక్తి చంద్రలోకంలో నివసించే సుఖం పొందుతాడు' అని చెప్పి బృహస్పతి ఆ మాంధాతతో ప్రీతితో ఇంకా ఇట్టా అన్నాడు.

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము 209] విశేషం: మాంధాత అడిగిన విషయం బృహస్పతి చెప్పాడు. కానీ విషయంమీద ఉన్న ప్రీతితో అడక్కపోయినా బృహస్పతి మరికొంత విషయాన్ని చెప్పుతున్నాడు.

ఉ. _మానవుం దోపి యాశ్వయుజ మాసము రెండవు నష్టమిం దగం బూని దినత్రయంబు పరిపూజిత గోష్టతలంబునన్‌ వ్రతా ధీనత6 బెంద యన్నమును ధేనువు మూత్రముం బాలు6 బానముం గా నియతిన్‌ వసించి బహు కామ్యఫలంబులం బొంధ్రు భూవరా! 16

(ప్రతిపదార్హం: భూవరా!= రాజా! మానవుండుజ మనుష్యుడు; ఓపి= సమర్జుడై; ఆశ్చయుజ మాసము రెండు+అవు+అష్టమిన్‌=

ఆశ్చయుజ మాసం కృష్ణపక్షం అష్టమినాడు; తగన్‌= చక్కగా? పూని= సంకల్పించి; దినత్రయంబు= మూడు రోజులు;

గోప్రలంబునన్‌= గోశాలలో; (వ్రత+ఆధీనతన్‌= (వ్రతానికి పూర్తిగా వశమయి; పెండ పేడ; అన్నమును= అన్నము; ధేనువు మూదత్రమున్‌= ఆవు పంచితం; పాలున్‌= పాలూ; పానమున్‌= (త్రాగేదీ; కాన్‌= కాగా; నియతిన్‌= నిష్టతో: వసించి= ఉండి; బహు కామ్య ఫలంబులన్‌= పెక్కు కోరిన ఫలాలను; పాొందున్‌= పొందుతాడు.

తాత్పర్యం: రాజా! మానవుడు ఆశ్చయుజ మాసం కృష్ణపక్షం అష్టమి మొదలుకొని మూడు రోజులు గొడ్ల సావిడిలో

'వ్రతనిష్టతో ఉండాలి. పేడనే అన్నంగా, మూత్రమూ పాలూ నీరుగా నిష్టతో నివసించాలి. ఆ విధంగా కోరిన కోర్కెలు

ఎన్నింటినో పొందుతాడు.

విశేషం: ఓపి తగన్‌ పూని అనే మాటలు ఏ కొంచెమూ ఏవగించుకొనరా దనే హెచ్చరికను సూచిస్తాయి. నిజానికి ఆవుల పేడా

మూ[త్రమూ రోగాలన్నీ రూపుమాపే పదార్జాలుగా ఇప్పటి శాస్త్రవేత్తల కూడా గుర్తిస్తున్నారు.

వ. అని చెప్పె నట్లు బృహన్పతి నిర్దేశించిన తెఅంగున మాంధాత్యండు మహీసురులకు గోవుల నిచ్చి యుభయలోకంబులను వినుతుండయి వెలింగె; నవ్విధం బెటింగి గో ప్రదానపరులైన భరతచిలీప భగీరథ దాశరథి ప్రభృతి భూపతులు పుణ్యలోకంబులు వడసిరి; పాండవాగ్రజా! నీవును దేవగురూపదిష్టంబు లయిన యివ్వాక్యంబులు భావగతంబులు సేసికొని గో విషయ విధిజ్ఞుండవై విప్రోత్తములకు నుత్తమ గో ప్రచయంబుల ని'మ్మనిన నమ్మనుమండు తాతకుం బ్రీతిం బ్రణామంబు సేసిన, నమ్మహాత్ముండు వెండియు నవ్విభున కిట్లనియె. 17

ప్రతిపదార్థం: అని; చెప్పెన్‌= చెప్పాడు; అట్టు= ఆ విధంగా; బృహస్పతి నిర్రేశించిన తెణంగునన్‌= బృహస్పతి చెప్పిన పద్దతి (ప్రకారం;

మాంధాతృండు= మాంధాత; మహీసురులకున్‌= బ్రాహ్మణులకు; గోవులన్‌= ఆవులను; ఇచ్చి=ఐ దానంచేసి; ఉభయలోకంబులను=

ఈ లోకంలోను, పరలోకంలోనూ; వినుతుండు+అయి= ప్రశంసలు పొందినవాడై; వెలింగెన్‌= ప్రకాశించాడు; ఆ+విధంబు= ఆ పద్దతిని;

ఎజింగి= తెలిసికొని; గో ప్రదానపరులు+అయిన= ఆవులను దానమిచ్చే ఆసక్తికల; భరత, దిలీప, భగీరధ, దాశరధి. ప్రభృతి, భూపతులు=

భరతుడు, దిలీపుడు, భగీరథుడు, రాముడు మొదలైన రాజులు; పుణ్యలోకంబులు= పుణ్యలోకాలను; పడసిరి= పొందారు; పాండవ+అ(గ్రజా[= పాండవులలో పెద్దవాడైన ధర్మరాజా!; నీవును= నీవుకూడా; దేవగురు+ఉపదిష్టంబులు+అయిన= దేవగురువు బృహస్పతి చెప్పిన; ఈ+వాక్యంబులు= ఈ మాటలు; భావగతంబులు= భావంలో నిలిచినవిగాః చేసికొని; గో విషయ విధి జ్ఞాండవు+అయి= ఆవులకు సంబంధించిన కర్తవ్యాలను తెలిసికొన్నవాడవై; విప్ర+ఉత్తములకున్‌= (్రేష్టులూ, విద్యావంతులూ అయిన

(బ్రాహ్మణులకు; ఉత్తమ గో ప్రచయంబులన్‌= మేలైన ఆవుల మందలను; ఇమ్ము= ఇవ్వుము; అనినన్‌= అని పలుకగా; ఆ+మనుమండుజ

ఆ మనుమడు; తొతకున్‌=ఐ తాతకు; ట్రీతితోన్‌= ధ్రేమతో; ప్రణామంబు+చేసినన్‌= మొక్కగా; ఆ+మహాత్ముండు= గొప్పహృదయ

ధర్మంగల ఆ భిష్ముడు; వెండియున్‌= ఇంకా; ఆ+విభునకున్‌= ఆ రాజునకు; ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనియెన్‌= చెప్పాడు.

292 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తాత్సర్యం: అని చెప్పాడు. మాంధాత బృహస్పతి మాట (ప్రకారం 'శ్రేష్టులైన బ్రాహ్మణులకు ఆవులను దానంచేసి ఇహపరలోకాలలో (ప్రసిద్దిపొందాడు. ఆ విధానం తెలిసికొని భరతుడు, దిలీపుడు, భగీరథుడు, రాముడు మొదలైన ౨ _ ఎు కూడా (శ్రద్దతో గోదానాలు చేసి పుణ్యలోకాలు చేరుకొన్నారు ధర్మరాజా! నీవు కూడా బృహస్పతి చెప్పిన మాటలను హృదయంలో పదిలపరచుకొని ఆవులకు సంబంధించిన శాస్త్రవిషయాలను చక్కగా తెలిసికొని (బ్రహ్మవిద్యలో ఆరితేరిన (బ్రాహ్మణులకు మేలైన ఆవులను మందలకొలదీ దానమిమ్ము” అన్నాడు. ఆ మాటలకు ధర్మరాజు ఎంతో ఆనందపడి తాతకు సాష్టాంగ దండప్రణామ్టం చేశాడు. అప్పుడు భీష్ముడు అతనికి ఇంకా ఇట్టా చెప్పాడు. విశేషం: మాంధాతతోపాటు మరికొందరు పురాతన రాజులను చెప్పటం భావం దృడపడటంకొరకు వి(ప్రోత్తములకు అనటంవలన 'విద్యయా యాతి విప్రత్వం” - విద్యచేతనే విప్రత్వం కలుగుతుంది అన్నమాటలనుబట్టి విద్య అంటే పరమాఠర్ధ విద్యయే కనుక అట్టి వారిలో ఉత్తములకు దానమిస్తే దానఫలం ఉత్తమంగా ఉంటుందని సూచన. ఉత్తమ గోవులను అనటంవలన పనికిమాలిన వాటీని వదలించుకొనటానికి దానం ఇవ్వరాదని హెచ్చరిక, ధర్మరాజు (ప్రణామం చేయటంవలన కలిగిన సంతోషం ఎంత గొప్పదో చెప్పటానికి భీష్ముడిని మహాత్ముడనటం తన అంతు చూడటానికి యుద్దంచేసిన ధర్మరాజుమీద కల్పాకపటం లేకుండా ధర్మభోధ చేస్తున్నాడు కాబట్టి. క. _ రేపకడ నీరు ద్రావక। మేపు గొనక మున్న గోవు మిక్కిలి భక్తిన్‌

భూపొల యిచ్చునది ది । వ్యాపార సుఖంబుం బడయ నాత్మం దలంచినన్‌. 18 ప్రతిపదార్హం: భూపాల!= రాజా!; దివ్య+అపార సుఖంబున్‌జు స్వర్గంలోని అంతులేని సుఖాన్ని; పడయన్‌= పొందటానికి; ఆత్మన్‌= హృదయంలో: తలంచినన్‌= తలచినట్రైతే; రేపకడన్‌= (ప్రొద్దునే; నీరు= నీటిని; (త్రావకజ (త్రాగకుండా; మేపుకొనక మున్న= అన్నం తినకముందే; మిక్కిలి భక్తిన్‌= గొప్ప భక్తితో; గోవున్‌= ఆవును; ఇచ్చునది= ఇమ్ము. తాత్పర్యం: రాజా! స్వర్లసుఖాలు అక్షయంగా పొందాలి అనే కోరిక మనసులో ఉంటే (్రాద్దుననే నీరుత్రాగకుండొ అన్నం తినకుండా గొప్పభక్తితో అవును ఇమ్ము. విశేషం; దానం ఒక పవిత్రమైన ఉపాసనవంటిది. అది చేయదలచినవాడు తన శరీరావసరాలను కూడా చూచుకొనకూడదు. దేహసుఖం మీద అపేక్ష పరమార్థ దృష్టిని పాడు చేస్తుందని భావం. క మొదవులలో నెల్లం గపిల ; మొదవు వరిష్టంబు రాజముఖ్య! నియతిమై

నది విప్రున కిచ్చు టరయం ః దుది దానంబులకు నఅకు దురితాటవులన్‌.' 19 ప్రతిపదార్థం: రాజముఖ్య!= రాజ(్రేష్టా!; మొదవులలోన్‌ ఎల్లన్‌= ఆవులన్నింటిలో; కపిల మొదవుజ పుల్దావు; వరిష్టంబు= మేలైనది; నియతిమ్రైన్‌= నిష్టతో; అది=ఐ దానిని; వి'ప్రునకున్‌ః విద్యలో ఆరితేరిన వాడికి; ఇచ్చుట ఇవ్వటం; అరయన్‌= పరిశీలిస్తే; దానంబులకున్‌= దానాలకు; తుది=ఐ చివరిది; దురిత+అటవులన్‌= సాపాలనే అడవులను; నఖజకున్‌= నరికివేస్తుంది. తాత్పర్యం: రాజా! ఆవులలో పుల్లావు చాలా మేలైనది. దానిని నిష్టతో విప్రుడికి దానం చేయటం దానాలకు చివరిమెట్టు. అది పాపమనే అడవులను నరికివేస్తుంది.' విశేషం: గోరోజనం రంగుగల ఆవులను పుల్దాపు లంటారు. 'తుది” అంటే మరొకదానం చేయనక్కరలేదని భావం, 'దురిత మనే అటవి" అన్నరూపకంవలన పాపాల చెడ్డఫలితాలు ఎంత గాఢంగా ఉంటాయో భావనకు వస్తుంది.

ఆమశాసనికవర్వము - తృతీయాశ్వాసము 293 వు _అనినవిని కౌంశేయాగ్రజుండు 'కపిలగోవున కీ విశేషం బెట్లు గలిగె నెజింగింపవే యనుటయు గాంగేయుం దతని కిట్లనియె. 20 ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌= అనగా; విని= ఆలకించి; కొంతేయ+అ(గ్రజుండు= కుంతికొడుకులలో పెద్దవాడు; కపిల గోవునకున్‌= పుల్లావుకు; ఈ విశేషంబు= ఈ గొప్పతనం; ఎట్టు= ఏ విధంగా; కలిగెన్‌= కలిగింది; ఎతింగింపవే= తెలియజేయుము; అనుటయున్‌= అనగా; గాంగేయుండు= గంగకొడుకు భీష్ముడు; అతనికిన్‌= ఆ ధర్మరాజుకు; ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనియెన్‌= అన్నాడు. తాత్పర్యం: ఆ మాట విని ధర్మరాజు 'తాతా! పుల్లావుకు ఆ మహిమ ఎట్లా వచ్చిందో చెప్పుము" అంటే భిష్ము డతడితో ఇట్టా అన్నాడు. గోవులకు గపిలత్వంబు పిద్ద్ధించివ ప్రకారము (సం. 13-76-21) సీ. ' దేవత లాంకొని దేవతాజ్యేష్టునిం। గానంగం బోవ నా కమలజన్ముం దమృత మిచ్చిన ముదమార-ంగాం ద్రావం ద । త్పురభిత్వ సంపద సురభి వుట్టె; నది సౌరభేయుల నధిప! యుత్సాదించె; । నొక యప్పు హిమగిరి యుపరితల మ లంకరించుచు నవి శంక యించుక లేక । యున్నెద వానిలో నొకటి లేంగ ఆ. చన్నుగుడువం దదాస్య నిష్యంద మాన ; మైన దుద్ధ ఫేనము పవమాన నిహతిం దూలి తప ముగ్రముగం జేయు శూలి మౌళిం। బడిన నద్దేవు. దధికకోపంబు-గదుర. 21 (ప్రతిపదార్థం: దేవతలు= దేవలోకంవారు; ఆంకొని= ఆకలిపాంది; దేవతాజ్యేష్టునిన్‌= బ్రహ్మను; కానంగన్‌= చూడటానికి; పోవన్‌= పోతే; ఆ కమలజన్ముండు= కమలంలో పుట్టిన ఆ బ్రహ్మ; అమృతమున్‌= అమృతాన్ని: ఇచ్చినన్‌= ఇవ్వగా: ముదము+ఆరంాన్‌= తృప్తితీరేటట్ట్లు; త్రావన్‌= త్రాగగా; తత్‌ సురభిత్వ సంపదన్‌= దాని వాసన ఎక్కువతనానికి; సురభి= కామధేనువు; పుట్టెన్‌= పుట్టింది: అధిప!= రాజా!; అది= ఆ కామదేనువు; సౌరభేయులన్‌= ఆవులను; ఉత్పాదించెన్‌= పుట్టించింది; ఒక+అప్టు= ఒక సమయంలో; అవి= ఆ ఆవులు; హిమగిరి ఉపరితలము= మంచుకొండ పై భాగాన్ని అలంకరించుచున్‌= అందగింపజేస్తూ; శంక= జంకు; ఇంచుక= కొంచెం కూడా; లేక ఉన్న+ఎడన్‌= లేకుండా ఉన్నపుడు; వానిలోజఐ ఆ ఆవులలో; ఒకటి= ఒక్కటి; లేంగ= దూడ; చన్ను కుడువన్‌= పొదుగులో పాలు (త్రాగుతూ ఉంటే; తల్‌ ఆస్య నిష్యందమానము+ఐన= దాని మోమునుండి జారుచున్న; దుగ్ధ ఫేనము= పాలనురుగు; పవమాన నిహతిన్‌= గాలిదెబ్బకు; తూలి= చెదరి; తపము= తపస్సు; ఉగ్రముగన్‌= తీవ్రంగా; చేయు= చేస్తున్న; ఖాలి= శివుడి; మౌళిన్‌= తలమీద; పడినన్‌= పడగా; ఆ+దేవుండుజ ఆ ్రభుడు; అధిక కోపంబు= ఎక్కువ కోపం; కదురన్‌= కలుగగా. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). తాచ్చర్యం: దేవతలకు ఆకలి వేసింది. బ్రహ్మ దగ్గరకు వెళ్ళారు. ఆయన అమృత మిచ్చాడు. వారు తనివితీరా (తాగారు. ఆ అమృతపు సువాసనకు కామధేనువు పుట్టింది. దానికి ఆవులు పుట్టాయి. అవి ఒకప్పుడు హిమాలయం పైభాగాన అలంకారంగా తిరుగుతున్నాయి. వానిలో ఒక ఆవు లేగ పాలుత్రాగుతూ ఉంటే దానినోటి దగ్గరి నురుగు గాలివాటానికి ఎగిరి అక్కడ తీవ్రంగా తపస్సు చేస్తున్న శివుడి నెత్తిమీద పడింది. శివుడికి చాలా కోపం వచ్చింది. విశేషం: 'శూలి' అనే పదం సాభిప్రాయం, అది ఆయనకోపానికి అనుగుణంగా వచ్చి పడింది. క. _ చిచ్చబకన్నదరు లెగయ ; విచ్చినం గపిలత్వ మొందె విబుధప్రకరం బచ్చెరు వందుచుం గన్లొన । నచ్చేరువ సౌరభేయు లమలచరిత్రా! 22

294 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ప్రతిపదార్దం: అమల చరిత్రా!= స్వచ్చమైన ప్రవర్తనగల ఓ రాజా. చిచ్చజ కన్ను= నిప్పులు 'క్కే (మూడవ) కన్ను; అదరులు= నిప్పు కణికలు; ఎగయన్‌= ఎగిరి పడేటట్టుగా; విచ్చినన్‌= తెరువగా, ఆ+చేరువ సౌరభేయులు= ఆ దగ్గరలో ఉన్న ఆవులు; విబుధ 'ప్రకరంబు= దేవతల సముదాయం" అచ్చెరువు+అందుచున్‌= ఆశ్చర్యపడుతూ; కన్లానన్‌= చూస్తూ ఉండగా; కపిలత్వము= గోరోచనం వన్నెను; ఒందెన్‌= పొందాయి. తాత్పర్యం: శివుడి అగ్నిమయమైన మూడవ కన్ను నిప్పులు (గ్రక్కుతూ తెరుచుకొనేసరికి ఆ (ప్రాంతంలో ఉన్న ఆవులన్నీ, దేవతలు ఆశ్చర్యపడుతూ ఉండగా, ఎర్రని రంగ్గును పొందాయి. విశేషం: పద్యం చిన్న ప్రమాణం కలది. అది హరాత్తుగా జరిగిన సంఘటనకు వ్యంజకంగా రూపొందింది. 'చిచ్చు” అనే చిన్న శబ్దంలో మూడు చకారాలు ఉన్నాయి. అవి అన్ని చిటపటలను సూచిస్తాయి. క, _ అవి బిట్టు బెదరం దక్కటి।; యవియు నదరి బెదరె; నిట్టు లగ్గోవులు వా

వె వెసను సోముని పాలికి । నవనీశ్వర! దాని నెటింగి యజు డేతెంచెన్‌. 23 ప్రతిపదార్థం: అవనీ+ఈశ్వర!= రాజూ! అవి= అట్లా శ్రొత్త రంగు వచ్చిన ఆవులు; బిట్టు= పెద్దగా; బెదరన్‌= భయపడగా; తక్కటి అవియున్‌= మిగిలినవి కూడా; అదరి= హడలి; బెదరెన్‌= భయపడిపోయాయి:; ఇట్టులు= ఈ విధంగా, ఆ+గోవులు= ఆ ధేనువులు; పాథెన్‌= పారిపోయాయి; వెసను= వెంటనే; దానిన్‌= ఆ సంగతిని; ఎటింగి= తెలిసికొని: అజుండు= (బ్రహ్మ; సోమునిపాలికిన్‌= శివుడి దగ్గరకు; ఏతెంచెన్‌= వచ్చాడు. తాత్పర్యం: అట్లా రంగుమారిన ఆవులు బెదరేసరికి తక్కిన అన్ని ఆవులు బెదరి పారిపోయాయి. ఆ సంగతి తెలిసికొని బ్రహ్మదేవుడు శివుడి దగ్గరకు వచ్చాడు. విశేషం: తాను సృజించిన గోవులు శివుడి కోపానికి గురి అయ్యాయి కనుక ఆ కోపాన్ని పోగొట్టటం (బ్రహ్మ బాధ్యత. సీ. తెంచి నిభృతిమై నీశ్వరు చరణాంబు । జములకు నెజంగి హస్తములు మొగిచి

యమృతసిక్తుండ వైతి వఖిలేశ! గోవుల ।; కెంగిలి లే; దిందు. డెట్టు లమృత

మొసంగు నట్టుల గోవు లొసంగు దుద్ధంబులం ; దద్వత్స పీత దుద్ధంబు శుచియ

కాన కోపము దక్కి కరుణింపు' మని యొక్క; కమనీయ వృషభంబుం గప్ప మిచ్చై; ఆ. శివుండు ప్రియమంది దాని గేతువును-వాహ ; నంబుగాం జేసె సకలజనంబు నెలమి

వృషభకేతనుం డనియును, వృషభవాహ । నుం డనియు౦ బేర్కొనంగ నొప్పియుండె నధిప! 24 ప్రతిపదార్థం: అధిప!= రాజా! ఏతెంచి= వచ్చి; నిభృతిమైన్‌= నిండుదనంతో; ఈశ్చరు చరణ+అంబుజములకున్‌= శివుడి పాదములనే పద్మాలకు; ఎజంగిజ మొక్కి; హస్తములు= చేతులు; మొగిచి= మోడ్చి; అఖిల+-ఈశ!= సర్వ(ప్రభూ!' అమృత సిక్తుండవు= అమృతంతో తడీసినవాడవు; ఐతివి= అయ్యావు; గోవులకున్‌= ఆవులకు; ఎంగిలి= నోటినుండి జారిన దాని దోషం, లేదు; ఇందుండు= చంద్రుడు; ఎట్టులుజ ఏ విధంగా; అమృతము= అమృతాన్ని; ఒసంగున్‌= ఇస్తాడో; అట్టులన్‌= ఆ విధంగానే; గోవులు= అవులు; దుగ్దంబున్‌= పాలను; ఒస(గున్‌= ఇస్తాయి; తద్‌ వత్స పీత దుగ్ధంబున్‌= వాటి దూడలు (త్రావిన పాలు కూడా; శుచి+అ= నిర్మలమే; కాన= కనుక; కోపము= కోపాన్ని; తక్కి= వదలి; కరుణింపుము= దయజాడుము; అని= అని పలికి; ఒక్క కమనీయ వృషభంబున్‌= ఒక అందమైన ఎద్దును; కప్పమున్‌= కానుకగా; ఇచ్చెన్‌= ఇచ్చాడు; శివుండు= ఈశ్చరుడు; ప్రియము+అంది= సంతోషం పొంది; దానిన్‌= ఆ ఎద్దును; కేతువును= జెండామీద గుర్తుగా; వాహనంబుగాన్‌= ఎక్కిరింతగా; చేసి ఏర్పరచి; ఎలమిన్‌= (ప్రీతితో;

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము 295 సకలజనులు= జనులంతా; వృషభకేతనుండు= ఎద్బుటెక్కెంగా కలవాడు; అనియును= అనీ; వృషభ వాహనుండు= ఎద్దు వాహనంగా కలవాడు; అనియున్‌= అనీ; పేర్కొనంగన్‌= పేరు పెట్టి వ్యవహరిస్తూ ఉంటే; ఒప్పెన్‌= చక్కగా ఉన్నాడు. తాత్చర్యం: రాజా! బ్రహ్మ అట్టా వచ్చి ఈశ్వరుడి కాళ్ళకు మొక్కాడు. చేతులు జోడించి స్వామీ! 'నీవు అమృతంతో తడిశావు. ఆవులకు ఎంగిలి లేదు. చం(ద్రు డమృతం ఇచ్చినట్లు ఆవులు పొలిస్తాయి. కాబట్టి వాటి దూడలు త్రావిన

బ్రంట్టు క అ

పాలు కూడా పరిశుద్దాలే. కనుక కోపం వదలి మమ్మల్ని కరుణించుము' అని ఒక చక్కని ఎద్దును కానుకగా

ఇచ్చాడు. శివుడు ప్రీతిపొంది దానిని ధ్వజంమీద గుర్తుగా వాహనంగా చేసికొని వృషభకేతనుడు, వృషభవాహనుడు

అని అందరూ పిలుస్తూ ఉంటే సంతోషంతో ఉన్నాడు.

విశేషం: శంకరుడు బోళావ్యక్తి కదా! వెంటనే కోపం పోగొట్టుకొన్నాడు. ఉచ్చిష్టం అంటే తింటున్న పదార్ధం వెలుపలికి రావటం.

అది ఎంగిలి. దానిని ఆచారనిష్ట కలవారు అంటరు. (బ్రహ్మ ఆవుపాలకు ఆ దోషం లేదని శివుడికి చెప్పాడు. పైగా ఆవు పాలూ

అమృతమూ ఒకే రకమైనవి అని కూడా చెప్పాడు.

న. ఇట్లుప్రసన్నుండయిగో సంచారం బెందుమం గలుగునట్లుగా ననుగ్రహించిన నా సౌరభేయా సముదయంబు మగుడ నన్నగంబునకు వచ్చి విచ్చలవిడి వర్తింపం జూచి, తన చూపునం గపెల లయిన గోవులకుం దక్కిన వర్ణంబుల కంటె నుత్తమత్వంబు గలుగ వరం బుచ్చి విరించిని వీడ్కొలిపె; నట్లు గావునం | గోప్ర గోదాన కల్చంబున కంతకు నధికం బని చెప్పి, 25

ప్రతిపదార్థం: ఇట్లు ఈ విధంగా; ప్రపన్నుండు+అయి= కోపం పోయినవాడై; గో సంచారంబు= ఆవులు తిరగటం; ఎందునున్‌ ఎక్కడయినా; కలుగు+అట్టు+*కాన్‌= కలిగే విధంగా; అను[గ్రహించినన్‌= వరంగా ఇవ్వగా? ఆ సౌరభేయీ సముదయంబు= ఆ ఆవుల మంద; మగుడన్‌= తిరిగి; ఆ+నగంబునకున్‌= ఆ కొండకు; వచ్చి: విచ్చలవిడిన్‌= ఇష్టం వచ్చినట్టుగా; వర్తింపన్‌= తిరుగుతూ ఉంటే; చూచి= కనుగొని; తన చూపునన్‌= తన దృష్టిచేత: కపిలలు అయిన గోవులకున్‌= కపిలవర్షం పొందిన ఆవులకు; తక్కిన వర్షంబుల కంటెన్‌= తక్కిన రంగుల అవులకంటె; ఉత్తమత్వంబు= (శ్రేస్టత్వం; కలుగన్‌= కలిగేటట్టు, వరంబు= వరాన్ని; ఇచ్చి; విరించిని=జ (బ్రహ్మను; వీడ్కొలిపెన్‌= పంపించాడు; అట్టు+కొవునన్‌= ఆ తీరు అయినది కనుక; కపిల గో 'ప్రదొనంబు= పుల్దావులను దానం చేయటం; గో దాన కల్పంబునకున్‌= గోవులను దానం చేయటమనే విధానానికి; అంతకున్‌= మొత్తానికి; అధికంబు= మిన్న; అని; చెప్పి.

మరల ఆ కొండకు వచ్చి స్వేచ్చగా తిరగటం చూచి, తన చూపునకు కపిలవర్షం పొందిన ఆవులు తక్కిన రంగుల

ఆవులకంటె గొప్పవిగా వర మిచ్చి బ్రహ్మను అతడి లోకానికి పంపాడు. కనుక గోదాన పద్దతిలో కపిలగోవులను

దానం చేయటం గొప్ప విషయం అని చెప్పి.

విశేషం: మహానుభావుల కోపం కూడా విశేషఫలాన్ని ఇస్తుం దటానికి ఇది ఒక దృష్టాంతం.

క. ఈ కపిలాఖ్యానము సు , త్లోకము; దీని పరనంబు శ్రుతము గలిమలో ద్రేకంబు. బాచి సుతుల న । నేక ధనంబులను బెంపు నిచ్చు నరేంద్రా!" 26

ప్రతిపదార్థం: నరేంధద్రా!= రాజా]; ఈ కపిలా+ఆఖ్యానము= ఈ కపీలగోవు కథ; సుశ్లోకము= మిక్కిలి పవిత్రమైనది; దీని పరనంబు= దీనిని చదవటమూ; [శ్రుతమున్‌= వినటమూ; కలిమల+ఉద్రేకంబున్‌= కలి కల్మషం పెచ్చు పెరగటాన్ని; పాచి= తొలగించి; సుతులన్‌= కుమారులను; అనేక ధనంబులను= పెక్కు ధనాలను; పెంపున్‌= గొప్పతనాన్నీ: ఇచ్చున్‌= ఇస్తుంది.

296 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము

చాత్సర్యం: రాజా! ఈ కపిల గోవుల కథ చాలా పవిత్రమైనది. దీన్ని చదివినా, విన్నా సకల పాపాల విజృంభణం

అణగి పోతుంది. మంచి సంతానాన్ని, గొప్పు ధనాలను ఇది ఇస్తుంది.”

విశేషం; మానవుడు వివేకంతో కోరవలసినవి అనిష్టాన్ని తొలగించుకొనటం, ఇష్టాన్ని కూర్చుకొనటం. అందుకే ఈ పద్యంలో ముందు

పాపాలు పటాపంచ లవటాన్నీ, తరువాత సుతధనలాభాన్నీ చెప్పాడు.

వ అనిన విని ధర్మపుత్తుండును దమ్ములును సమ్మోదంబు నొంది భీష్మునకుం బ్రణమిల్లి గోప్రదానంబులు విధి సంపన్నంబులుగా6 జేయువారై మనంబులం బూని; రప్పితామహుం డప్పాండవాగ్రజు నుద్దేశించి వెండియు నిట్లనియె. 27

ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌= అనగా; విని= ఆలకించి; ధర్మపుత్రుండును= ధర్మరాజున్నూ: తమ్ములును= తమ్ముళ్ళూ; సమో, శదంబున్‌+ ఒంది= ఎంతో ఆనందపడి; భీష్మునకున్‌= భీష్ముడికి; ప్రణమిల్లి= సాష్టాంగ దండం చేసి; గో [ప్రదానంబులు= గోవులను మంచి బుద్దితో ఇవ్వటాలను: విధి సంపన్నంబులుగాన్‌= శా(స్త విధానం నిండుగా ఉండే విధంగా; చేయువారు+ఐ= చేసేవారై; మనంబులన్‌= హృదయాలలో; పూనిరి=ఐ సంకల్పించారు; ఆ+పితొామహుండు= ఆ తాత; ఆ+పాండవ+అ(గ్రజున్‌= పాండుకుమారులలో పెద్దవాడైన ధర్మరాజును; ఉద్దేశించి= చూచి; వెండియున్‌= ఇంకను; ఇట్టు= ఇట్లా: అనియెన్‌= అన్నాడు.

తాత్పర్యం: తాత ఇట్టా చెప్పగా ధర్మరాజూ, తమ్ములూ పరమానందం పొందారు. భీష్ముడికి సాష్టాంగ నమస్కారం

చేశారు. గో దానాలను శా(స్తవిధానంతో ఏ లోపం లేకుండా చేయాలని సంకల్పించారు. ఆ తాత మళ్ళీ ధర్మరాజును

చూచి ఇట్టా అన్నాడు.

విశేషం: తమ్ములును అనటంవలన మంచిపనులు చేయటంలో వారు ధర్మరాజువంటివారే అనే అర్హం స్ఫురిస్తుంది. (ప్రణమిల్లి

ఒక్కొక్క మహా విషయం విన్నప్పుడల్లా వారికి భీష్ముడిమీద గౌరవం ఇనుమడిస్తున్నదని తాత్పర్యం. పితామహుడు - తాతకు

మనుమల మీద విశేషానురాగం ఉంటుంది.

సీ. సౌదాసుం డనంగ నిక్ష్వాకు కులంబున । జనియించె; నాతండు మునివరేణ్యుం డైన వసిష్టుని నాత్మపురోహితు ; వినతుం డై యడిగెం బవిత్ర మెద్ది? యని దాని కాదర మతిశయిల్లంగ నమ్మ ; హాత్ముం డిట్లనియె. 'బుణ్మాత్మ! వినుము గోవు పవిత్రంబు గోవు హవిర్దన్మ । భూమి గో వరయంా భూతములకు

ఆ. నెల్ల నాధారభూతమౌ నీద్యవస్తు , వతుల లక్ష్మికి మూల; మత్యంత దురిత జలనిధికి నోడ; నిర్జర సద్య్మమునకు ।; నవఘ! నిచ్చెన సురలకు మనికిపట్టు.” 28

ప్రతిపదార్థం: ఇక్ష్వాకు కులంబునన్‌= ఇక్ష్యాకుడి కులంలో; సొదాసుండు అనంగన్‌= సొదాసుడనే పేరుతో; జనియించెన్‌= (ఒక

రాజు) పుట్టాడు; ఆతండు= ఆ రాజు; మునివరేణ్యుండు+అయిన= మునులలో (్రీష్టుడైన; వసిష్టునిన్‌= వసిష్టుడిని; ఆత్మ పురోహితున్‌= తన పురోహితుడిని; వినతుండు+అయి= వినయం కలవాడై; పవిత్రము పవిత్రమైనది; ఎద్దిజ ఏది?; అని; అడిగెన్‌= అడిగాడు; ఆ+మహాత్ముండు= దొడ్డబుద్ధిగల ఆ వసిష్టుడు; దానికిన్‌; ఆదరము= (ప్రీతి; అతిశయిల్ల(గన్‌= పెంపొందగా; ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనియెన్‌= అన్నాడు; పుణ్య+ఆత్మ= ఓయి పుణ్య హృదయుడా!; వినుము; అనఘ॥!= పాపాలు లేనివాడా!; గోవు= ఆవు; పవిత్రంబు= పవిత్రం అయినది; గోవుజ ఆవు; హవిస్‌+జన్మభూమి= హోమపదార్జాలకు పుట్టిన ఇల్టు;: అరయంగాన్‌= మెలకువతో చూస్తే; గోవు= ఆవు; భూతములకున్‌+ఎల్లన్‌= అని (ప్రాణులకు; ఆధార భూతము+బా=ఐ ఆధారంగా అయిన; ఈడ్య వస్తువు= పూజించదగిన

ఆనుశాపనికపర్వము - తృతీయాశ్వానము 297 వస్తువు; అతుల లక్ష్మికిన్‌= సాటిలేని సంపదకు; మూలము= కుదురు;అత్యంత దురిత జలధికిన్‌= మిక్కిలి ఘోరమైన పాపాలనే సముద్రానికి; ఓడ; నిర్ణరసద్మమునకున్‌= దేవతల నెలవైన స్వర్గానికి; నిచ్చెన= నిచ్చెన; సురలకున్‌= దేవతలకు; మనికిపట్టు= నివసించే చోటు. తాత్పర్యం: ఇక్ష్యాకువంశంలో సౌదాసుడనే రాజు ఉండేవాడు, మునులలో ఉత్తముడూ, తన పురోహితుడూ అయిన వసిష్టుడిని ఆ రాజు వినయంతో “స్వామీ! పవిత్రమైన దేది?' అని అడిగాడు. ఎంతో ప్రీతి పొంది ఆ మహాత్ముడు ఇట్టా అన్నాడు. 'పుణ్యాత్ముడా! వినుము గోవు పవిత్రమైనది గోవు హోమద్రవ్యాలకు పుట్టినిల్లు. అన్ని ప్రాణులకూ గోవే ఆధారం. అది పూజ్యమైనది. సాటిలేని సంపదలకు మూలం, మహాపాపా లనే సముద్రాన్ని దాటటానికి ఓడ. స్వర్గానికి నిచ్చెన, దేవతలకు నివాసస్టలం. విశేషం: మునివరేణ్యుడు, ఆత్మ పురోహితుడు కనుక తా నడిగే ప్రశ్నకు సరియైన సమాధానం చెప్పగలడని రాజునకు నమ్మకం. మంచి ప్రశ్న అడిగినందుకు వసిష్టుడికి ఎంతో (ప్రీతి కలిగింది. అందుకనే పుణ్మాత్మ' అని సంబోధిస్తున్నాడు. పుణ్యాత్ములకు కాని ఇటువంటి జిజ్ఞాస కలుగదని భావం. వ్యవసాయానిక్తీ, పాడిపంటలకు, యజ్ఞద్రవ్యాలకు గోవే ఆధారం కనుక దానివలననే మానవులకు సుఖశాంతులు వర్దిల్లుతాయి కనుక ఈ ప్రశంస అస్టాన పతితం కాదు.

వ. అని చెప్పి మఖజియును. 29 తాత్పర్యం: వసిష్టు డిట్టా చెప్పి మరికొన్ని విషయాలు చెప్పుతున్నాడు. క, 'పదియును నూజును వేయును ; మొదవులు గలవారు దానములుగా నొకటిం

బదియింటి నూటి నిచ్చిన ; నదియు నదియు నదియు సద్భశేమగు ఫలము నెదన్‌. 3౦ ప్రతిపదార్థం: పదియును= పదిన్నీ; నూజును= వందా; వేయును= వేయీ; మొదవులు= ఆవులు; కలవారు= ఉన్నవారు: దానములుగాన్‌= దానాలుగా; ఒకటిన్‌= ఒక దానినీ; పదియింటిన్‌= పదింటినీ; నూటిన్‌= నూరింటినీ; ఇచ్చినన్‌= ఇస్తే; అదియున్‌= ఆ ఒక్కటి నిచ్చినదానమూ; అదియున్‌= ఆ పదింటి నిచ్చినదానమూ: అదియున్‌= ఆ నూరింటి నిచ్చిన దానమూ; ఫలము+ఎడన్‌= అందించే ఫలం విషయంతో; సదృశము= సమానం; అగున్‌= అవుతుంది. తాత్పర్యం: 'పది ఆవులున్నవారు ఒకదానినీ, వంద ఆవులున్నవారు పదింటినీ, వేయి ఆవులున్నవారు నూరింటినీ దానం చేస్తే ఆ మూడు దానాల ఫలమూ సమానం అవుతుంది. విశేషం: దానం అనేది శక్తినిబట్టి చేయాలి. దానం ముఖ్యం. కానీ ఎంత? అనేది ప్రధానం కాదు. ఆ విధంగా ఫలితం సమానం అవుతుంది, క. _ విను గోవులను బ్రభాతం । బునం దలంచుట, తద్గుణములు వొగడుట, భక్తిం

గనుంగొనుట యధిక పుణ్యము : లని యెథిండించు జనములకు నాగమఫణితుల్‌. ప ప్రతిపదార్థం: వినుము; ఆగమ ఫణితుల్‌= వేదవాక్యాలు; జనములకున్‌= జనాలకు; గోవులను= ఆవులను; ప్రభాతంబునన్‌= ప్రొద్దున; తలంచుట= స్మరించటమూ; తత్‌గుణములు= వాని గుణాలను; పాగడుట= కొనియాడటమూ:; భక్తిన్‌= భక్తితో; కనుంగొనుట= (ఆవులను) చూడటమూ; అధిక పుణ్యములు= ఎక్కువ పుణ్యాలు; అని; ఎజీంగించున్‌= తెలియజేస్తాయి. తాత్సర్యం: ఉదయకాలంలో ఆవులను తలవటమూ వాటి గుణాలను కొనియాడటమూ, భక్తితో వాటిని చూడటమూ

298 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము గొప్ప పుణ్యకార్యాలని వేదవాక్యాలు జనాలకు తెలియజేస్తున్నాయి. విశేషం: “ఆగమం' అంటే శబ్ద ప్రమాణం. అది అన్ని ప్రమాణాలకంటె మిన్న అయినది. కాబట్టి దీనిలో సంశయించవలసిన దేమీ లేదని భావం. ప్రభాతంబున= అంటే దినారంభంలో, పుణ్యకార్యాలతో రోజుపని ప్రారంభిస్తే రోజంతా పుణ్యంతో నిండుతుందని భావం. 'విను' అనే మాట (శ్రద్దను సూచిస్తుంది. ఆ. కిల్టిషంబు గోశకృన్ణూత్రముల కేవ ।; పడుట సకలమాంసభక్షి కైన

ఘోరపాప మంద్రు గోమాంస భక్షణ ; మబ్బసంభవాదు లైన సురలు. 32 ప్రతిపడార్హం: గో శకృత్‌+మూ(త్రంబులకున్‌= ఆవు పేడ, పంచఛితములకు; ఏవపడుట= రోతపడటం:; కిల్చిషంబు= పాపం; అబ్ద్బసంభవ+ఆదులు+ఐన= (బ్రహ్మమొదటగా ఉన్న; సురలు= దేవతలు" సకల మాంస భక్షికిన్‌+ఐనన్‌= అన్ని జంతువుల మాంసొలు తినేవానికి కూడా; గో మాంస భక్షణము= ఆవుల మాంసం తినటం; ఘోర పాపము= చాలా భయంకర మైన పాపం; అండ్రు= ఆంటారు. శ తాత్పర్యం; ఆవుల మలమూ(త్రాలకు రోతపడటం పాపం. అన్ని జంతువుల మాంసాల్ను తినే వారికైనా ఆవు మాంసం తినటం చాలా ఘోరమైన పాపం అని బ్రహ్మ మొదలైన .దేవతలు 'అంటారు. క జనములు దుస్వ్వపష్పంబులు | గని గో కీర్తనము సేయగాం దద్దురితం

బునం బొరయరు గోమయయుత । వినుతాంబు స్నాన మతిపవిత్రం బనఘా! 33 ప్రతిపదార్థం: అనఘా!= పుణ్యాత్ముడా!? జనములు= మానవులు; దుస్‌ స్వష్నంబులు= పీడకలలు, కనిజఐ పొంది; గో క్షీర్తనము= ఆవులను పొగడటం; చేయంగాన్‌= చేస్తే: తత్‌ దురితంబునన్‌= ఆ పాపాన్ని; పారయరు= పొందరు: గోమయ యుత వినుత+అంబు స్నానము= ఆవుపేడతో కలిసి ప్రశస్తమైన నీటితో (చేసే స్నానం; అతి పనిత్రంబు= మిక్కిలి పరిశుద్రమైనది. తాత్పర్యం: మానవులు పాడుకలలు కన్నప్పుడు ఆవులను గురించి మంచి మాటలు పలికితే ఆ పాపాలను పొందరు. ఆవుపేడ కలిసిన నీటి స్నానం ఎంతో పరిశుద్ది నిస్తుంది. చు. సురభులు, సారభేయులును సుస్థితి నాకడ నుండు. గాత మేం

గరము వినీతి గోగణముం గన్గొనుచుండెద నర్ధి గో సము

త్మరమును నన్ను నెప్పుం గనుం గావుత మం చెద గోవులం దలం

తురు బుధబోధితుల్‌ భయము దోంచిన చోటులం దత్ర్రృశాంతికై." 34 ప్రతిపదార్థం: బుధబోధితుల్‌= పండితుల ఉపదేశాలు పొందినవారు; భయము= భీతి; తోంచినచోటులన్‌= ఏర్పడిన తావులలో; తత్‌ (ప్రశాంతికై= అది అణగిపోవటానికి:; సురభులు= ఆవులు; సౌరభేయులును= ఎద్దులున్నూ (ఆవుదూడలున్నూ); సుస్టితిన్‌= మంచి నిలుకడతో; నాకడన్‌= నా దగ్గర; ఉండున్‌+కాతన్‌= ఉండుగాక; ఏన్‌= నేను; కరము= మిక్కిలి; వినీతిన్‌= వినయంతో; గోగణమున్‌= ఆలమందను; అర్జిన్‌= కోరికతో; కన్గానుచుండెదన్‌= చూస్తూ ఉంటాను; గో సముత్కరమును= ఆవులమందకూడా; నన్నున్‌= నన్ను; ఎఫ్లున్‌= ఎల్లవేళలా; కనున్‌ కావుతన్‌= చూచుగాక; అంచున్‌= అంటూ; ఎదన్‌=ఐ హృదయంలో; గోవులన్‌= ఆవులను; తలంతురు= భావిస్తూ ఉంటారు. తాత్పర్యం: పండితులు భయాందోళనలు పొందేటప్పుడు వాటిని ఉపశమింపజేసికొనటానికి ఆవులను, దూడలను తమవద్ద సుస్థిరంగా ఉండాలని కోరుకొంటారు. వినయంతో వాటి యోగక్షేమాలను చూస్తూ ఉంటామని భావిస్తుంటారు."

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము 299 విశేషం: 'సురభి'ని పేర్కొని మరల 'సౌరభేయి' పదాన్ని (గ్రహించారు కనుక దూడలను గానీ, ఎద్దులనుగానీ దానికి అర్ధంగా (గ్రహించాలి. తాను గోవులను చూస్తాననుకొనటం భక్తికి గుర్తు ఆవి చూడాలి అనుకొనటం ్రసన్నతకు అనురాగానికి గుర్తు. 'బుధబోధితులు' అనటంవలన ఇది (ప్రమాణంగా (గ్రహించాలి అని సూచన,

వ. అని నిర్దేశించి వెండియు నమ్మునీంధ్రుం డా నరేంద్రున కిట్లనియె. ఏక్‌ వ్రతిపదార్ధం: అని= ఈ విధంగా; నిర్దేశించి= చెప్పి; వెండియున్‌= ఇంకా; ఆ+ముని+ఇంద్రుండుజ ఆ మహర్షి శ్రేష్టుడు: ఆ నరేంద్రునకున్‌= ఆ రాజునకు; ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనియెన్‌ఇ్ల చెప్పాడు. తాత్పర్యం: ఇట్లా చెప్పి ఆ వసిష్ట మహాముని సౌదాస మహారాజుతో ఇంకా ఇట్టా అంటున్నాడు. క. ' అరుణ ధవళ మేచక ధూ । సరవర్ధాకలిత గో విషయదానంబుల్‌

ఖరకర సురపాగ్ని పవన ।; వరలోక సుఖముల నిచ్చు వసుధాధీశా! 36 ప్రతిపదార్హం: వసుధా+అధీశా!= రాజూ! అరుణ= ఎరుపు; ధవళ= తెలుపు; మేచకజ నలుపు; ధూసరజ= బూడిదరంగు; అనే; వర్ష= వన్నెలతో; ఆకలిత= చక్కగా కూడుకొన్న; గో ఆవుల; విషయ= సంబంధమైన; దానంబుల్‌= దొనాలు; ఖరకర= సూర్యుడి; సురప= ఇంద్రుడి; అగ్నిజ అగ్నెదేవుడి; పవనజ వాయుదేవుడి; వర= శ్రేష్టమైన" లోక=ఐ లోకములందలి: సుఖములన్‌= సుఖాలను; ఇచ్చున్‌న= ఇస్తాయి. తాత్స్చర్యం: రాజా! ఎర్రని ఆవుల దానం సూర్యలోక సుఖాన్నీ, తెల్ల ఆవుల దొనం ఇం(ద్రలోక సుఖాన్నీ, నల్ల గోవుల దానం అగ్నిలోక సుఖాన్నీ, బూడిదరంగు ఆవుల దానం వాయులోక సుఖాన్నీ ఇస్తుంది. విశేషం: నాలుగురంగులూ, నాలుగు లోకాలూ క్రమంగా అన్వయించే విధంగా చెప్పటంవలన ఇందులో క్రమాలంకారం (యధాసంఖ్యాలంకారం) గోచరిస్తున్నది. ఏ రంగు గోవు ఉన్నా దాని దానం ఏదో ఒక పుణ్యలోకాన్నిస్తుంది అనే అర్ధం ఇక్కడ ఈ అలంకారంవలన స్ఫురిస్తుంది కనుక 'అలంకారకృత వస్తుధ్యని' రూపంగా ఈ అలంకారం కొచిత్యాన్ని సాధించుకొంటున్నది. ఆ లోకాలుకూడా వట్టివికావు 'వరా'లు అంటే కోరదగినవి. క. _ విను తక్కిన నర్హంబులు । జనవర గంధర్వ సిద్ధ సాధ్యాది నివా 7

స నితాంత సౌఖ్యదము లగు । ననిమిష యోషి త్రియత్వ మన్నియు నిచ్చున్‌. తె ప్రతిపదార్థం: జనవర[= రాజా[; విను= వినుము; తక్కిన వర్ణంబులు= తక్కిన రంగుల ఆవులు (దానాలు); గంధర్వ= గంధర్వులు; సిద్ధవ= సిద్దులు;సాధ్య= సాధ్యులు; ఆది= మొదలైనవారి; నివాస= ఉనికిపట్టుల; నితారతక ఎడతెగని; సౌఖ్యదములు= సుఖములను ఇచ్చేవి; అగున్‌= అవుతాయి; అన్నియున్‌= అన్నిరకాల ఆవులు (ఆవుల దానాలు); అనిమిషయోషిజ్‌ ప్రియత్వము= దేవతా కాంతలకు ప్రియుడయ్యే భావాన్ని; ఇచ్చున్‌= ఇస్తాయి. తాత్పర్యం; రాజా! తక్కిన వర్ణాల ఆవుల దానం గంధర్వ, సిద్ద సాధ్యనామాలుగల దేవజాతుల్ల లోకాల సుఖాన్ని అనంతంగా ఇస్తాయి. అన్ని రకాల గోవులదానాలు అప్పరఃకాంతలకు వల్లభుడయ్యే భాగ్యాన్ని కలుగజేస్తాయి. విశేషం; గంధర్వులు, సిద్దులు, సాధ్యులు - వీరిని దేవయోనులు అంటారు. వీరు అటు దేవతలంత మహిమగలవారు కారు. కేవలం మనుష్యులవంటి అల్పశక్తిమంతులూ కారు. అనిమిషులు - రెప్పపాటులేనివారు. అది దేవతల కొక గుర్తు, 'నితాంత' అన్నారు కనుక కొన్ని తరగతుల వారికి అదికూడా అపేక్షణీయమే అవుతుంది.

300 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము కు ధేను ప్రమాణ యగు తిల ; ధేనువు నిచ్చిన నరుండు దీస్తండగుం బు ణ్యానూన లోక సంవా । సానందోన్నతిం జరించు నప్రతిహతుండై. 38 (ప్రతిపదార్హం: ధేనుప్రమాణ అగుజ= ఆవు తూకానికి సరిపడే; తిలధేనువున్‌= నువ్వుల ఆవును; ఇచ్చిన నరుండు= ఇచ్చే మానవుడు; దీప్పుండు= (ప్రకాశించేవాడు; అగున్‌= అవుతాడు; అప్రతిహతుండు+అయి= ఏ అడ్డూ లేనివాడై; పుణ్య పుణ్యంతో; అనూనజ ఏ తక్కువతనమూ లేని; లోక=ఐ లోకంలో; సంవాస= చక్కగా ఉండటంవలన కలిగిన; ఆనంద= ఆనందంయొక్క; ఉన్నతిన్‌= ఎక్కువతనంతో; చరించున్‌= తిరుగుతూ ఉంటాడు, తాత్పర్యం: ఆ వెత్తు నువ్వుల ఆవును దానం చేసిన మానవుడు మంచి తేజస్సుతో ఒప్పారుతూ ఉంటాడు. పుణ్యం ఏ మాత్రమూ తక్కువ కాని లోకాల నివాసంవలన కలీగే ఆనందాతిశయంతో విహరిస్తూ ఉంటాడు. విశేషం: ఇది ప్రత్యామ్హాయ పద్దతి అంటారు. ఆవులు దానమివ్వటానికి లేనివాడు పుణ్యలోకాలకు అనర్హుడా? అన్న (ప్రశ్నకు ఇది సమాధాన మిస్తుంది. 'తిలధేనువు' అంటే నువ్వులతో ఆవు బొమ్మ చీయాలని తొత్ప్సర్యం. 'అనూన' 'ఉన్నతి' అనే పదాలచేత 'ప్రత్యాన్నూయపద్ధతి అయినా ఫలం విశేషంగానే ఉంటుందనే సూచన వ్యక్తమవుతుంది. క, బహురూప విశ్వరూపక ; మహిత సురూపత్వ దివ్యమహిమ గలుగు గో మహనీయమూర్తి మన్మతి । సహిత మగుం గాత మనుట సంపద లొసంగున్‌.' 39 ప్రతిపదార్థం: బహురూప= పెక్కురూపాలు గల; విశ్చరూపక= సమస్తమైన రూపాలుగల; మహిత= గొప్పతనంగల; సురూపత్వ= చక్కని ఆకారంగల; దివ్యజ దేవలోకపు; మహిమ కలుగు= మహిమ ఉన్నట్టి: గోఐ ఆవులయొక్క; మహనీయమూర్తి= గొప్ప ఆకృతి; మత్‌+మతి సహితముజ నా బుద్దితో కూడినది; అగున్‌ కాతన్‌= అగుగాక; అనుట= అని పలకటం; సంపదలు= సంపదలను; ఒసంగున్‌= ఇస్తుంది. తాత్పర్యం: ఎన్నో రూపాలు, అన్ని రూపాలు కలిగి గొప్పతనం కల చక్కని ఆకారంతో దేవలోకపు మహిమ కలిగి ఉండే ఆవుల మహనీయ రూపం నా బుద్దిలో నిలిచి ఉండుగాక అనుకొనటం సంపదల నిస్తుంది." విశేషం: “విశ్చరూపకి - అనే పద(ష్షయ్రోగంవలన గోవునకు విరాట్స్వరూపంతో సామ్యం స్ఫురిస్తుంది. క. అని ముని చెప్పిన సౌదా । స నరేంద్రుండు గో ప్రదాన సక్తాత్ముందై యనితర సులభావ్యయ సుఖ ; జనకస్థానంబు వదసె జనసంస్తుత్యా! 40 ప్రతిపదార్థం: జనసంస్తుత్యా!= జనులచేత స్తుతింప బడే ఓ రాజా[; అని= ఆ విధంగా; ముని= వసిష్టముని; చెప్పినన్‌= చెప్పగా; సౌదాస నర+ఇం(ద్రుండు= సౌదాస రాజు; గో ప్రదాన సక్త+ఆత్మురడు+ఐ= ఆవులను (శ్రద్ధతో దానమివ్వటంలో లగ్నమైన మనస్సు కలవాడై; అనితరసులభ= ఇతరులకు తేలికగా దొరకని; అవ్యయజ= తరుగులేని; సుఖ= సుఖానికి; జనక స్థానంబు= పుట్టిన చోటును; పడసెన్‌=ఐ పొందాడు. తాత్పర్యం: రాజా! ఆ వసిష్టు డట్ట్లా చెప్పగా సౌదాస మహారాజు గోవులను (శ్రద్ధగా దానం చేసే పనిలో మనస్సును లగ్నం చేసి ఇతరుల కందని నాశనంలేని సుఖం పుట్టేస్తానాన్ని సంపాదించాడు. విశేషం: దీన్ని ఆఖ్యాయిక అంటారు. అంటే ఒక పుణ్యకార్యం చేసినవాని కధ. దీనివలన మానవులకు గోదాన విషయంలో ప్రచోదన కలుగుతుంది, 'ప్ర', 'సక్త' అనే పదాలు దానంలో ఉన్న విశిష్టతను వ్యక్తం చేస్తున్నాయి. కనుకనే 'అనితర సులభ, 'అవ్యయ' అనే పదాలకు సార్ధకత సిద్దిస్తుంది.

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము 301 క. _ అని గంగాపుత్రుండు గో; వినుత మహిమం దెలియ జెప్ప విని ధర్మసుతుం “ దనఘచరిత్రా! యిట్లుం : డునె గోవుల పెంపు?” నావుడుం దగ మఖియున్‌. శ (ప్రతిపదార్దం: అని; గంగాపుత్రుండు= భీష్ముడు; గో వినుత మహిమన్‌= గోవుల కొనియాడ దగిన గొప్పతనాన్ని; తెలియన్‌= తెలిసే విధంగా; చెప్పన్‌= చెప్పగా; విని; ధర్మసుతుండు= ధర్మరాజు; అనఘ చరిత్రా!= పాపాలులేని నడవడి కల ఓ మహానుభావా!; గోవులపెంపు= ఆవుల గొప్పతనం; ఇట్టుజ ఈ విధంగా; ఉండునె= ఉంటుందా?; నావుడున్‌= అని పలుకగా; తగన్‌= తగునట్టుగా; మజియున్‌= ఇంకా. తాత్పర్యం: ఇట్టా భీష్ముడు గోవుల గొప్పతనాన్ని తెలియజెప్పగా విన్న ధర్మరాజు పుణ్యచరిత్రా! గోవుల మహిమ ఇంత గొప్పదా? అన్నాడు. అప్పుడు మళ్ళీ. (తరువాతి 'వచనంతో అన్వయం). విశేషం: “ఇట్టుండునె' అనే పదబంధం ధర్మరాజు హృదయంలో కలిగిన ఆనందాశ్చర్యాలను అభివ్యక్తం చేస్తున్నది. శ్రోత ప్రీతితో వింటుంటే వక్తకు మరింత ఉత్సాహం కలుగుతుంది. అందుకనే భీష్ముడు ఇంకా చెప్పాలని ఉబలాట పడుతున్నాడు. వ. అమ్మహాత్తుం దమ్మహీపతితో 'గో విశేషం బింకను విను" మని యిట్లనియె. 42 ప్రతిపదార్హం: ఆ+మహాత్ముండు= దొడ్డబుద్ధిగల ఆ భీష్ముడు; ఆ+మహీపతితోన్‌= ఆ రాజుతో; గో విశేషంబు= గోవుల గొప్పతనం: ఇంకను= ఇంకా; వినుము; అని; ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనియెన్‌= చెప్పాడు. తాత్పర్యం: దొడ్డబుద్ది గల భీష్ముడు ధర్మరాజుతో ఆవుల గొప్పతనం ఇంకా వినుము అని ఇట్లా చెప్పుతున్నాడు. వేదవ్యాసముని శుకునకు( దెలిసిన గో ప్రభావ ప్రకారము (సం. 13-80-6)

సీ ' సర్వజ్ఞుం దగు పరాశరనందనుని పొద ; పద్మంబులకు దృఢభక్తి నెలంగి

యతని నందనుందు సమంచిత మతియును , నవు శుకుం డెల్ల వస్తువులకంటె

నధికతమంబును యజ్ఞమూలంబును ; నగు నది యెయ్యది? యతులకరుణ

నా కెటింగింపవే' నావుడు నమ్మహి । తాత్తుం డివ్విధము మహానుభావ; తే. మనఘ! యెందు నెక్కాలము నన్యవస్తు। వులకు లేదరయంగ గోవులకు దక్కణ

బుణ్యతమతయు యాగవిభూతి మూల । కారణత్వంబు వానిక కాక కలవె? ఉప ప్రతిపదార్థం: సర్వజ్ఞుండు+అగు= అంతయు తెలిసినవాడైన; పరాశరనందనుని= పరాళశరుడి కుమారు డగు వ్యాసుడి; పాద పద్మంబులకున్‌= తామరపూలవంటి అడుగులకు; అతని నందనుండు= అతని కొడుకు; సమంచిత మతియును= మన్నింపదగిన బుద్ది కలవాడు; అవు= అయిన; శుకుండు= శుకుడు; దృఢభక్తిన్‌= పట్టు గల భక్తితో; ఎఆంగి= మొక్కి: ఎల్ల వస్తువులకంటెన్‌= అన్ని వస్తువులకన్నా; అధికతమంబును= మిక్కిలి గొప్పదీ; యజ్జ్ఞమూలంబును= యజ్ఞాలకు ఆధారమూ; అగునది= అయినది; ఏ+అది?= ఏది?; అతులకరుణన్‌= సాటిలేనిదయతో; నాకున్‌= నాకు; ఎజీంగింపవేజ దయతో తెలుపుమా!; నావుడున్‌= అన్నంతనే: ఆ+మహిత+ఆత్ముండు= దొడ్డబుద్దిగల ఆ వ్యాసుడు; అనఘ!= పాపరహితుడా!; ఈ+విధము= ఇట్టిదైన; మహానుభావము= గొప్ప (ప్రభావం: ఎందున్‌= ఎక్కడా; ఏ+కాలమున్‌= ఏ కాలంలోనూ; అరయంగన్‌= పరీక్షించిచూడగా; గోవులకున్‌= ఆవులకు; తక్కన్‌= కాక; అన్య వస్తువులకున్‌= వేరు పదార్దాలకు; లేదు; పుణ్యతమతయున్‌జ అన్నింటికంటె ఎక్కువ పుణ్యం కలది కావటమూ; యాగ విభూతి మూల కారణత్వంబున్‌= యజ్ఞాల ఐశ్వర్యానికి మొదటి హేతువు కావటమూ; వానికజ ఆ ఆవులకే; కాక; కలవె?= ఉన్నాయా?

302 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తాత్పర్యం: సర్వమూ ఎరిగిన వ్యాసుడి పాదాలకు చెదరని భక్తితో మొక్కి అతడి కుమారుడూ, మంచి బుద్ది విశేషం కలవాడూ అయిన శుకుడు 'అన్ని వస్తువుల కంటె గొప్పదీ, యజ్ఞాలకు మూలమైనదీ ఏది? దయతో నాకు తెలుపుమూ!' అని ప్రార్ధించాడు. అప్పుడు వ్యాసుడు “ఈ విధమైన గొప్ప ప్రభావం ఎక్కడా ఎప్పుడూ ఆవులకు తప్ప మరొకదానికి లేదు. పుణ్యం తుదిమెట్టు అనదగిన లక్షణమూ, యజ్ఞాల సంపదకు మూలకారణం కావటమూ ఆవులకే తప్ప మరొకదానికి కలవా?” (అని చెప్పాడు). విశేషం: దృఢభక్తి నెణంగి - ఏదైనా తెలియ దగిన విషయాన్ని పెద్దల దగ్గర నేర్చుకొనటానికి ప్రణిపాతం - కాళ్ళకు మొైక్కటం ఒక సముదాచారం. ఎజింగింపవే - తెలిసికొనటంలో శుకున కున్న గాఢవాంఛ నిది అభివ్యక్తం చేస్తుంది. అతుల కరుణ - అనేది దీనికి బలా న్నిస్తుంది. క. _ అని చెప్పి మజియు నిట్లను 'విను గోవులు పరమ నియతి వేధం గొలువ నె

మ్మన మలర నతండు గనుంగొని , మును వానికి లేని శృంగములు కల్పించెన్‌. ప! ప్రతిపదార్థం: అని= ఆ విధంగా; చెప్పి= తెలియజేసి; మకియున్‌= ఇంకా; ఇట్టు= ఇట్టా; అనున్‌= చెప్పాడు; విను= శ్రద్దతో ఆలకించుము; గోవులు= ఆవులు; పరమనియతిన్‌= గొప్ప నిష్టతో; వేధన్‌= (బ్రహ్మదేవుడిని; కాలువన్‌= పూజించగా; అతండు= బ్రహ్మ; నెజ+మనముజ= నిండు హృదయం; అలరన్‌= ప్రీతి పొందగా: కనుంగొని= చూచి; మును= ముందు; వానికిన్‌= ఆ ఆవులకు; లేని= లేనట్టి; శృంగములు= కొమ్ములను; కల్పించెన్‌= పుట్టించాడు. తాత్పర్యం; వ్యాసు డిట్లా చెప్పి ఇంకా ఈ విధంగా పలికాడు. నాయనా! వినుము. ఆవులు బ్రహ్మను గొప్పనిష్టలో సేవించగా అతడు గుండెనిండుగా సంతోషపడి పూర్వం వాటికి లేని కొమ్ములు సృష్టించాడు. వ. అట్లు కొమ్ము లొసంగి సురముని లోకంబు నాలోకించి. 45 ప్రతిపదార్థం: అట్టు= ఆ విధంగా; కొమ్ములు= కొమ్ములను; ఒసంగి= ఇచ్చి; సుర ముని లోకంబుచ్‌= దేవతల మునుల సముదాయాలను; ఆలోకించి= చూచి. తాత్పర్యం: ఆ విధంగా కొమ్ము లిచ్చి దేవతల సముదాయాన్నీ మునుల సముదాయాన్నీ చూచి (ఇట్టా అన్నాడు). చ. 'పరమ పవిశ్రముల్‌ యజన భాజనముల్‌ దము విన్న జూచినన్‌

దురితచయంబులం దొలంగ ద్రోవంగ జాలుం ప్రధానకర్త కు

త్తరగతి లాభవైభవము తంగెటి జున్నుగ6 జేయు గోవు లె

వ్వరు దగ వీనిం గొల్లు రనివారణ. జొత్తురు వారు నాకమున్‌.” తం ప్రతిషదార్థం: పరమపవిత్రముల్‌= మిక్కిలి పావనమయినవీ; యజనభాజనముల్‌= యజ్ఞాలకు పాత్రమయినవీ అయిన గోవులు; తమున్‌= తమను; విన్నన్‌= విన్నా; చూచినన్‌= కన్నా; దురిత చయంబులన్‌= పాపాల రాసులను; తొలంగన్‌= తొలగిపోయే విధంగా; (త్రోవంగన్‌+చ్చాలున్‌= త్రోసివేయగలవు; గోవులు= ఆవులు; ప్రధానకర్తకున్‌= యజ్ఞకార్యంలో ముఖ్యుడైన యజమానునకు; ఉత్తరగతి లాభ వైభవము= ఉత్తర లోకాలకు పోవటం అనే లాభపు సంపదను; తంగెటి జున్నుగన్‌= తంగేటి చెట్టుకు బట్టిన తేనె పట్టువలె; చేయున్‌=.చేస్తాయి; ఎవ్వరు= ఎవరు; తగన్‌= చక్కగా; వీనిన్‌= ఈ ఆవులను; కొల్తురు= పూజిస్తారో; వారు= ఆ మనుష్యులు; అనివారణన్‌= అడ్డులేకుండా; నాకమున్‌= స్వర్గాన్ని; చొత్తురు= ప్రవేశిస్తారు.

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము 303 తాత్పర్యం: 'ఆవులు పరమపవిత్రమైనవి. యజ్ఞాలకు మూలకారణం అయినవి. వాటిని గూర్చి విన్నా, వాటిని చూచినా పాపాలను పటాపంచలు చేస్తాయి. యజమానులకు ఉత్తర లోకాలకు పోవటం అనే గొప్పతనాన్ని తంగెటిజున్నుగా కూరుస్తాయి. వాటిని (వ్రద్దతో పూజించినవారు అడ్డులేకుండా స్వర్గానికి చేరుకొంటారు. విశేషం: పరమపవిత్రాలు కనుకనే యజ్ఞభాజనాలు అవుతున్నాయి. తంగెటిజున్ను సులభప్రాప్రికరమూ, రుచికరమూ హితకరమూ కనుక అందరూ అడేక్షిస్తారు. గోవులను సేవించటంవలన ఉత్తరగతి ఆ విధంగా సిద్దిస్తుంది. అనివారణన్‌ - స్వర్గం వారి సాంత ఇల్టువంటి దవుతుం దని భావం. ర వ. _అనియె గోవుల పావనత్వంబు విశేషించి చెప్పెద వినుము. శ ప్రతిపదార్థం: అనియెన్‌= బ్రహ్మ ఈ విధంగా చెప్పాడు; గోవుల -పావనత్వంబు= ఆవుల పవిత్రతను గూర్చి: విశేషించి= ఇంకా ఎక్కువగా; చెప్పెదన్‌= చెప్పుతాను; వినుము. తాత్పర్యం: అని బ్రహ్మ చెప్పాడు. వ్యాసుడు గోవుల పావనత్వాన్ని గురించి మరికొన్ని విశేషాలు చెప్పుతాను వినుము” అన్నాడు. , సీ. అమలాత్మ! గోవు మూత్రముం బాలు నేయిని । బానార్హమగు పెండతోన వరుస

మూండు దినంబులు మును ద్రావి మజఖి మూండు । దివసంబులందు వాయువు భుజించి

యవలు నుగ్గుగ ధేనునివహంబు ద్రొక్కించి । వెలవ నత్తెజంగు నూకలన కాంచి

నెలలు మూ. డత్యంత నియతి నాహారంబు । గొన బ్రహ్మాహత్యం బోలినవి యైన6 తే. బాయుం బాపముల్‌ దివిజు లరీపావన క్రి; యా విధానంబునన కాదె యసురగణము

గెలిచి రావులనేయి విప్రులకు నీగి దాని వేల్చుట ద్రావు టుదాత్తతరము. శ ప్రతిపదార్థం: అమల+ఆత్మ!= నిర్మలమైన హృదయం కలవాడా!; గోవు మూత్రమున్‌= ఆవు మూత్రాన్నీ: పాలున్‌= పాలను: నేయిని= నేతినీ; పాన+అర్హము+అగు= త్రాగుటకు యోగ్యం ఆయిన; 'పెండతోన= పేడతో; వరుసన్‌= వరుసగా; మును= ముందు; మూండు దినములు మూడు రోజులు; త్రావి= త్రాగి; మటే మూండు దివసంబులందున్‌= తరువాతి మూడు రోజులలో; వాయువున్‌= గాలిని; భుజించి= తిని; యవలు= యవలనే ధాన్యాన్ని; నుగ్గుగన్‌= రవ్వగా అయ్యేవిధంగా; ధేను నివహంబున్‌= ఆవులమందతో; 'త్రాక్కించి; ఆ+తెజంగు నూకలన= ఆ విధంగా అయిన నూకలతోనే; వెలవన్‌= గంజిని; కాంచి= కాచి; నెలలు= మాసాలు; మూండు= మూడు; అత్యంతనియతిన్‌= ఎక్కువ నిష్టతో; ఆహారంబున్‌= అన్నంగా; కానన్‌= తీసికొంటే; (బ్రహ్మహత్యన్‌= (బ్రాహ్మణుడిని చంపటాన్ని పోలినవిజ పోలేవి; ఐనన్‌=ఐ అయినా; పాపముల్‌= పాపాలు; పాయున్‌= పోతాయి; దివిజులు= స్వర్గంలో పుట్టిన దేవతలు: ఈ పావన (క్రియా విధానంబునన= ఇట్టి పవిత్రమైన పని తీరుననే; కాదె= కదా; అసురగణమున్‌= రక్కసుల గుంపును; గెలిచిరి= గెలిచారు; ఆవులనేయి= ఆవుల నేతిని; విప్రులకున్‌= వేద విద్యగల (బ్రాహ్మణులకు; ఈగి= ఇవ్వటమూ:; దాని వేల్చుట= దానిని హోమం చేయటమూ; త్రావుటజ (త్రాగటమూ; ఉదాత్త తరము= చాలా గొప్పది. తాత్పర్యం: నిర్మలాత్ముడా! ఆవుమూతత్రాన్నీ, పాలనూ, నేతినీ, పేడను కలిపి ముందు వరుసగా మూడు రోజులు త్రాగాలి. తరువాత మూడు రోజులు ఉపవాసం ఉండాలి. ఆ తరువాత మూడు నెలలు అవులు (త్రొక్కిన 'యవలనూకలతో కాచిన గంజిని భోజనంగా (గ్రహించాలి. ఇట్లా చేస్తే బ్రహ్మహత్యవంటి పాపాలు కూడా రూపుమాసిపోతాయి. దేవతలు ఈ పని చేసే కదా రాక్షసులమూకలను గెలిచారు. ఆవులనెయ్యిని విద్యావంతులకు దానం చేయటమూ హోమం చేయటమూ, (త్రాగటమూ చాలా గొప్పు విషయం.

30+ శ్రీామడాంభ్ర మహాభారతము విశేషం: వాయువు భుజించి - ఉపవాసం ఉండి అని భావం. మహాపొపాలు పోవటం మాత్రమే కాదు స్వర్గసుఖం కూడా లభిస్తుంది. అంటే ఒక పనితో రెండు (ప్రయోజనాలు సిద్దిన్తాయని భావం. దృష్టాంతంగా దేవతల విజయాన్ని చెప్పుతున్నారు. త విమలాంబువుల నుప స్ప, రము నిర్వర్తించి గో ప్రయ మధ్యమునన్‌

దమయుతముగ గోమతి చి । త్తమున జపించిన శుచిత్వ ధన మొడంగూడున్‌. తి ప్రతిపదార్హం: విమల+అంబువులన్‌= స్వచ్చమైన నీటితో; ఉపస్పర్భము= ఆచమనం; నిర్వర్తించి= చేసి; గో ప్రచయ మధ్యమునన్‌= అవులమంద నడుమ; దమయుతముగన్‌= ఇంద్రియాలను అదువుచేసికొనటంతో పాటుగా; గోమతి= గోమతి అనే మంత్రాన్ని; చిత్తమునన్‌= హృదయంలో; జపించినన్‌= జపిస్తే; శుచిత్వ ధనము= పరిశుద్దత అనే సొమ్ము; ఒడంగూడున్‌= సిద్ధిస్తుంది. తొచ్చర్యం: స్వచ్చమైన నీటితో ఆచమనం చేసి ఆవులమ్‌ందనడుమ ఇంద్రియ ని(గ్రహంతో 'గోమతి* మంత్రాన్ని హృదయంలో జపిస్తే మానవుడికి పవిత్రత అనే ధనం చేకూరుతుంది. విశేషం: ఉపస్పర్శం అంటే ఆచమనం. లోపల ఉన్న సూక్ష్మశరీర శుద్దికొరకు భగవన్నామం మూడు మారులు అంటూ నీటిని కొంచెంగా లోపలికి పుచ్చుకొనటాన్ని ఆచమనం అంటారు. ఉపస్పర్భం అంటే స్నానం అని కూడా అర్ధం ఉన్నది. కాబట్టి స్వచ్చమైన నీటిలో స్నానం చేసి" అని కూడా అర్హం చెప్పుకొనవచ్చును. 'దమయుతముగన్‌* - ఇంద్రియాల అదుపులేకుండా చేసే జపాదులు ఫలాన్నివ్వువు అని భావం. చిత్తమునన్‌ - జపం మూడు విధాలు. మంత్రాన్ని పైకి, ఇతరులకు వినపడే విధంగా ఉచ్చరిస్తూ జపం చేయటం మొదటి పద్ధతి. పెదవుల కదలిక లేకుండా నోటిలో శబ్దం సైకిరాకుండా చేసే జపం రెండవ పద్దతి. మంటత్రాన్నీ, మం(త్రార్వాన్నీ హృదయంలో మాత్రమే భావన చేయటం మూడవది. వీటిలో మూడవది సర్వ్రేస్టమైనది. ఈ పద్యంలో “చిత్తమున'* అనే మాటద్వారా దానినే చెప్పారు. “శుచిత్వధనము' - మానవుడు సాధారణంగా లోపలా, వెలుపలా ఎన్నో మలినాలతో కూడి ఉంటాడు. అవి అతనిని పాప కూపానికి లాగుతూ ఉంటాయి. స్నానాదులచేత వెలుపలి మలాన్నీ. జపాదులచేత లోపలిమలాన్నీ (మనస్సు మొదలైన సూక్ష్మదేహపు మలాన్నీ) పోగొట్టుకొంటే అతడు పరమార్దానికి సన్నిహితుడవుతాడు. అందుకని అది ఒక మహాధనంగా ఈ పద్యంలో చెపుతున్నాడు. తే. అగ్ని సన్నిధి గోనిచయంబు నడుము , బ్రాహ్మణుల పాల గోమతీపరన మాచ

బ్రావ్మాణుల

రించినను విన్న గోర్కి సిద్ధించు: గోవుం: గడచినట్టిది లేదు జగత్రయమున. 50 ప్రతిపదార్థం: అగ్ని సన్నిధిన్‌= అగ్ని సమీపంలో; గోనిచయంబు నడుమన్‌= ఆవుల మంద మధ్యలో; బ్రాహ్మణుల పాలన్‌= (బ్రహ్మజ్ఞానం కలవారి దగ్గర; గోమతీ పఠనము= గోమతి మంత్రాన్ని చదవటం; ఆచరించినను= చేసినా; విన్నన్‌= విన్నా; కోర్కి= కాంక్ష సిద్దించున్‌= నెరవేరుతుంది; జగత్‌'త్రయమునన్‌= మూడు లోకాలలో; గోవున్‌= ఆవును; కడచినట్టిది= మించినట్టిది; లేదు. తాత్పర్యం: అగ్ని దగ్గరా, ఆవులమందలోనూ, (బ్రహ్మజ్ఞానం కలవారిదగ్గరా గోమతీమంత్రాన్ని పరించినా, విన్నా కోరిన కోరిక నెరవేరుతుంది. మూడులోకాలలో ఆవును మించినది మరొకటి లేదు. విశేషణ: అగ్ని, ఆవు, [బ్రాహ్మణుడు పరమ పవిత్ర స్వరూపాలని భావం. వారి దగ్గర చదివిన మంత్రం శీఘ్రంగా ఫలాన్నిస్తుందని భావన, స్వయంగా చదవలేనివారికి కూడా గతి ఉన్నది. అది (శ్రవణం ద్వారా సిద్ధిస్తుంది. జగత్రయం - స్వర్గం, మర్యం, పాతాళం, క. _ అని యి ట్లుపన్యసించిన | జనక వచన రచనం గల్గు సార మఖిలముం

గని శుకుండు గోసమారా । ధన తత్సరచిత్తుం డయ్యె ధర్మతనూజా!" 51

అనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము 305

'ప్రతిపదార్హం: ధర్మతనూజా!= ధర్ముడి కుమారా! అని= ఇట్టని; ఇట్టు= ఈ విధంగా; ఉపన్యసించినన్‌= ప్రమాణపూర్వకంగా

చెప్పగా; జనక వచన రచనన్‌= తండ్రి మాటల కూర్పులో; కల్లు ఉన్న; సారము నిగ్గు; అఖిలమున్‌= మొత్తంగా; కని= తెలిసికొని:

శుకుండు= శుక మహర్షి గో సమారాధన తత్పర చిత్తుండు= ఆవులను చక్కగా పూజించటంలో చెడని (శ్రద్రగల హృదయం గలవాడు; అయ్యెన్‌= అయ్యాడు.

తాత్పర్యం: ధర్మరాజా! వ్యాసు డిట్లా ప్రీతితో నిరూపించి చెప్పగా తండ్రి మాటలలోని సారమంతా (గ్రహించి శుకుడు

గోవులను చక్కగా ఆరాభించటంలో ఆసక్తిగల మనస్సుకలవా డయ్యాడు."

విశేషం: సారము - ఒక విషయాన్ని ప్రతిపాదించటానికి సంబంధించిన అనేక విషయాలు ప్రస్తావనకు వస్తాయి. అందులో శ్రోత

సారాన్ని (గ్రహించాలి. తత్పర, చిత్తుండు - అందే లగ్నమైన మనస్సు కలవాడు. మనస్సు లగ్నమైతే తక్కిన రెండు కరణాలు

మాటా, చేష్టా - తప్పక లగ్న మవుతాయి. అప్పుడే ఆరాధన ఫలదాయక మవుతుంది, ఉపన్యసించటం - అంటే ఉప= దగ్గర,

న్యసించటం= ఉంచటం, హృదయానికి హత్తుకొనేటట్టు చెప్పటం అని భావం,

వ. అనిన విని పాండవాగ్రజుందు 'బ్రహ్మ విశ్వంబునకు విభుండు తదీయస్థానంబునకు మీందు గోలోకంబని విందు; నట్లు గా. గతంబేమి?' యని యడుగుటయు నాపగాతనయుం దతని నాదర భరితుం డగుచు నాలోకించి 'వినుము వినరించెద; విశ్వకర్మ తపో నియతుండయి యజ్ఞార్ధంబును మోక్షార్థంబునుంగా నమృతమయ మూర్తియు6 గామరూపిణియు నగు సురభి యను కన్యకం దన మనోవృత్తిం గల్పించి మహాతేజోమయుండగు నొక్కవురుషుని సృజియించిన, దేదీప్యనూనుం డగు నాతం దతి మనోహరాకృతి యగు నయ్యతివం గనుంగొని కామమోహితుం డయి యార్తి నొందుటయు నఖిల లోక పావనుండైన చతురాననుండు సన్నిహితుందై 'మార్తో భవి యని పలికి యతని యార్తత్వం బుడిపి తన పల్కు కారణంబుగా మార్తాండ నామం బొసంగి యన్నారీ రత్నంబు నిచ్చి, యన్నెలంతకు నీకును జనియించిన యపత్యంబులు యాగాపవర్గార్థ క్షీర జనకంబులై మదీయ లోకంబునకు నుపరిభాగంబున వర్తింప వరం బిచ్చితి ననియె; నట్లొందిన యయ్యిరువురకుం బ్రభవంచిన సౌరభేయీకులం బా కమలానసను నిర్దేశించినట్టిదై సురాసుర ప్రముఖ నిఖిల జనంబులకు నమస్కార్యంబును సపర్యాభాజనంబును నయి రాజిల్లు నని చెప్పి వెండియు. 52

(ప్రతిపదార్హం: అనినన్‌= ఇట్టు చెప్పగా; విని= ఆలకించి; పాండవ+అ(గ్రజుండు= పాండుకుమారులలో పెద్దవాడు ధర్మరాజు; బ్రహ్మ=

(బ్రహ్మదేవుడు; విశ్శంబునకున్‌= సమస్తానికి; విభుండు= ప్రభువు; తదీయ స్టానంబునకున్‌= అతనిదైన నెలవునకు; మీందు= పైది:

గోలోకంబు= గోవుల లోకం; అని; విందును= వింటున్నాను; అట్టు కాన్‌= ఆ విధంగా అవటానికి; కతంబు= కారణం; ఏమి;

అని; అడుగుటయున్‌= అడిగినంతనే; ఆపగా తనయుండు= నది కొడుకు భీష్ముడు; అతనిన్‌= ఆ ధర్మరాజును; ఆదర భరితుండు= ప్రీతి నిండినవాడు; అగుచున్‌= అవుతూ; ఆలోకించి= చూచి; వివరించెదన్‌= వివరిస్తాను; వినుము; విశ్చకర్మ= దేవతల శిల్పి; తపస్‌+నియతుండు+అయిజ= తపస్సునందు నిష్ట కలవాడై: యజ్ఞ+అర్థంబునుఐ యజ్ఞాల కొరకున్నూ: మోక్ష+అర్హంబునున్‌+కాన్‌= మోక్షంకొరకున్నూ; అమృతమయమూర్తియున్‌= అమృతమే అంతా అయిన ఆకారం కలదీ; కామ రూపిణియున్‌= ఇచ్చవచ్చిన రూపం పొందగలదియు; అగు=జ అయిన; సురభి అను కన్యకన్‌= సురభి అనే బాలికను; తన మనస్‌+వృత్తిన్‌= తన సంకల్పాన్ని బట్టీ; కల్పించి= ఏర్పాటు చేసి (సృష్టించి); మహత్‌+తేజస్‌+మయుండు+అగు= గొప్ప తేజస్సుతో నిండిన స్వరూపంగల; ఒక్క పురుషునిన్‌= ఒక్క మగవాడిని; సృబియించినన్‌= పుట్టించగా; దేదీష్యమానుండు+అగు ఆతండు= కాంతితో ఎక్కువగా విరాజిల్లుతున్న ఆ పురుషుడు; అతి మనస్‌+హర+ఆకృతి అగుజ మిక్కిలిగా మనస్సును ఆకర్షించే రూపంగల; ఆ+అతివన్‌=

306 శ్రీమదాంధ్ర నుహాభారతము ఆ ఇంతిని; కనుంగొని= చూచి; కామ మోహితుండు+అయి= కామంతో ఒడలెరుగనివాడై; ఆర్తిన్‌= దుఃఫాన్ని; ఒందుటయున్‌= పొందగా; అఖిల లోక పావనుండు+ఐన= అన్ని లోకాలలో పవిత్రుడయిన; చతుర్‌+ఆననుండు= నాలుగు మోముల దేవర; సన్నిహితుండు+ఐ= సమీపానికి వచ్చినవాడై; మా+ఆర్త:+భవ= దుఃఖము కలవాడవు కాకుము; అని; పలికి; అతని ఆర్తత్వ్యంబు= అతడి దుఃఖాన్ని; ఉడిపి= పోగొట్టి; తన పల్కుజ తన మాట (మార్తో అన్న తన మాట); కారణంబుగాన్‌= హేతువుగా; మార్తాండ నామంబు= మార్తాండు డనే పేరు; ఒసంగి= ఇచ్చి; ఆ+నారీ రత్నంబున్‌= స్త్రీలలో (శ్రేష్ట అయిన ఆ ఇంతిని; ఇచ్చిజఐ భార్యగా ఇచ్చి; ఆ+నెలంతకున్‌= ఆ స్రీకీ; నీకున్‌= నీకూ; జనియించిన+అపత్యంబులు= పుట్టిన సంతానాలు; యాగ+అపవర్గ+అర్హ క్షీర జనకంబులు+ఐ= యజ్ఞాలకూ, మోక్షానికి పనికివచ్చే పాలను పుట్టించేవి అయి; మదీయ లోకంబునకున్‌= నాదైన సత్యలోకానికి; ఉపరిభాగంబునన్‌= పై భాగంలో; వర్తింపన్‌= ఉండటానికి; వరంబు= వరాన్ని; ఇచ్చితిన్‌= ఇచ్చాను; అనియెన్‌= అన్నాడు; అట్టు= ఆ విధంగా; ఒందినజ ఏర్పడ్డ; ఆ+ఇరువురకునున్‌= ఆ ఇద్దరికీ; ప్రభవించిన= పుట్టిన; సౌరభేయీ కులంబు= సురభి సంతానం అలరుుంన ఆవుల సముదాయం; ఆ కమలాసను నిర్దేశించిన+అట్టిది+ఐ= ఆ (బ్రహ్మచెప్పిన విధంగా అయినదై;: సురశఆసుర (ప్రముఖ నిఖిల జనంబులకున్‌= దేవతలు, రాక్షసులు మొదలగు సకల జనాలకూ; నమస్కార్యంబును= నమస్కరించదగినదీ; సపర్యా భాజనంబును= పూజకు యోగ్యమైనదీ:; అయి; రాజిల్లున్‌= ఒప్పుతున్నది; అని చెప్పి= అని తెలియడేసి; వెండియున్‌= ఇంకా. తాత్పర్యం: ఆ మాట విని ధర్మరాజు భీష్ముడిని ఇట్టా అడిగాడు. (బ్రహ్మ ఈ సమస్త లోకాల సముదాయానికీ ప్రభువు కదా! గోలోకం ఆయన లోకానికి కూడా పైన ఉంటుందని విన్నాను. దానికి కారణం ఏమిటి?" అంటే భీష్ముడు నిలువెల్లా ఆదరంతో మనుమడిని చూచి “విను వివరిస్తాను. పూర్వం దేవతల శిల్పి యజ్ఞంకొరకని, మోక్షంకొరకని అమృతమే అయిన స్వరూపంగలదీ, ఇష్టరూపం ధరించగలదీ అయిన సురభి అనే కన్యకను మనస్సుతీరు కనుగుణంగా సృష్టించాడు. అట్లాగే గొప్పతేజోవంతు డయిన ఒక్కమగవాడిని కూడా సృష్టించాడు. తేజస్సుతో వెలిగిపోతున్న ఆ పురుషుడు మనస్సును మరపించివేసే ఆకారంగల ఆ యింతిని చూచి కామభావన పొంది చెప్పరాని వేదన పొందాడు. లోకాలన్నింటిని పవిత్రం చేయగల (బ్రహ్మ అతని దగ్గరకు వచ్చి 'మార్తోభవ' (ఆర్తుడవు కావద్దు) - అని పలికి అతడి దుఃఖం పోగొట్టాడు. తానన్న మాట కారణంగా అతడికి “మార్తాండుడు” అని పేరు పెట్టి ఆ చక్కని యింతిని భార్యగా ఇచ్చి ఈమెకూ నీకూ పుట్టిన సంతానం యాగాలకూ, మోన్షాలకూ కావలసిన పాలను సృష్టిస్తూ నా లోకానికి పై భాగాన ఉండే వరం ఇచ్చాను అన్నాడు. ఆ విధంగా కలిసిన వారిద్దరికీ పుట్టిన సంతానం (బ్రహ్మశాసనం మేరకు దేవతలు, రాక్షసులు మొదలైన వారందరికీ నమస్కార యోగ్యమూ, పూజకుపాత్రమూ అయి ఒప్పుతున్నది' అని చెప్పి ఇంకా ఇట్టా అంటున్నాడు. విశేషం: ఆదర భరితుండు - శిష్యుడు మంచి ప్రశ్నవేస్తే గురువు ఆనందం పొందుతాడు. తపోనియతుండయి తపస్సు అంటే తీవ్రభావన, అది దేన్నయినా సాధిస్తుంది. ఆమె అమృతమయమూర్తి, ఆతడు మహా తేజోమయుడు కనుక వారి సంతానం అత్యున్నత స్రితి నందటం మహా ఫలసాధనకు కావలసిన వస్తువును అందించటం సంభవించింది. యజ్ఞము కర్మకాండకు సంబంధించినది. దానివలన యజమానుని మూడు కరణాలు _- చునస్సు, వాక్కు, చేష్ట అనేవి పరమ పవి(త్రాలవుతొయి. అప్పుడు అవి జ్ఞాననిస్టకు యోగ్యాలై ముక్తికి కోరణా లవుతాయి. కాబట్టి. 'యాగాపవర్ణార్థ క్షీరజనకములు" అనటం, గోవులు సురలకే కాదు అసురులకు కూడా పూజూస్టానాలు. అంటే గోవులను హింసించేవారు రక్కసులకంటే హీనులని భావం. క. "అది కారణముగ గోవులు । తుది ముట్టిన పెంపు గలిగి దురితహరగుణా స్పదమయి తమ్ము సభక్తిక ।; హృదయు లగుచుం గొలుచు వారి కిష్టము లొసంగున్‌.' క్‌3

ఆనుశాననికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము 307 ప్రతిపదార్హం: అది= ఆ బ్రహ్మదేవుడి ఏర్పాటు; కారణముగన్‌= హేతువుగా; గోవులు= ఆవులు; తుది ముట్టిన పెంపు= చిట్టచివరకు చేరిన గొప్పతనం; కలిగి= పొంది; దురిత హర గుణ+ఆస్పదము+అయి= పాపాలను పోగొట్టే గుణానికి తావు అయి; తమ్మున్‌= వానిని, సభక్తిక హృదయులు+ఆగుచున్‌= భక్తితో .కూడిన భావం కలవారగుచూ; కొలుచువారికిన్‌= సేవించేవారికి; ఇష్టములు= కోరిన కోర్కెలను; ఒసంగున్‌= ఇస్తాయి.

అక్షి ఆ ఎట్‌, తాత్పర్యం: '(బ్రహ్మచేసిన కట్టడినిబట్టి ఆవులు గొప్పతనపు తుదియంచు చేరుకొని పాపాలను పటాపంచలు చేసే గుణానికి స్టానమై, భక్తితో నిండిన హృదయంతో సేవించే వారికి కోరిన కోర్కెలను ఇస్తున్నాయి." విశేషం: గోవుల గొప్పతనం సృష్టికర్త ఏర్పాటువలన సిద్ధించింది. ఆ గొప్పతనం కూడా కడముట్టా లభించింది. కాబట్టి అవి పాపాలను పటాపంచలు చేస్తాయి. కోరిన కోర్కెలను తీరుస్తాయి. 'అగుచున్‌*, అనటంవలన భక్తి నిరంతరంగా సాగుతూనే ఉండాలి అనేది సూచన. క, _ అని చెప్పినం బాందునృపతి ; తనయుండు మార్తాండ సురభి దాంపత్యమునన్‌

మును పుట్టిన ప్రజ యెయ్యది? । విననలతు మహాత్మ చెప్పవే నా' కనుడున్‌. 54

ప్రతిపదార్థం: అని= ఇట్లని; చెప్పినన్‌= భీష్ముడు చెప్పగా; పాండు నృపతి తనయుండు= పాండురాజు కొడుకు యుధిష్టిరుడు; మహాత్మ!= ఓ మహానుభావా!; మార్తాండ సురభి దాంపత్యమునన్‌= మార్తాండుడు సురభి అనే వారి సంసార ధర్మంవలన; మును= ముందుగా; పుట్టిన ప్రజ= పుట్టిన సంతానం; ఏ+అది= ఏది?; వినన్‌ వలతున్‌= వినగోరుతున్నాను; నాకున్‌= నాకు; చెప్పవే!= చెప్పుమా!; అనుడున్‌= అనగా. తాత్పర్యం: అని చెప్పగా ధర్మరాజు 'మహాత్మా! ఆ మార్తాండుడూ సురభీ సంసారధర్మం నిర్వహించగా ముందుగా పుట్టిన సంతానం ఏదో వినగోరుతున్నాను. దయతో నాకు చెప్పుము" అన్నాడు.

స _ అని విశేషం: దాంపత్యానికి సంతానమే ఉత్తమ ఫలం, అందుకే 'ప్రజాభ్రై గృహమేధినామ్‌ = సంతానం కొరకే గృహమేధులు నో కాళిదాసు అంటాడు. కనుకనే ధర్మ విషయ జిజ్ఞాసగల ధర్మరాజుకు అది తెలియదగిన అంశం అయింది. మహాత్మ! అనేసం సరనా చెప్పవే! అనే ప్రార్దనార్హక క్రియా అతని జిజ్ఞాసను చక్కగా అభివ్యక్తం చేస్తున్నాయి. 'నాకు' అనే పదం ఇక్కడ వ్యంజకం. ఎం ఆసక్తిగల" నాకు అని దాని వ్యంగ్యార్హం. దీన్ని 'అర్హాంతర సంక్రమిత వాచ్యర్వని' అంటారు.

ర్‌5్‌ వ భీష్మం డిట్లనియె. తాచ్చర్యం: భీష్ముడు ఇట్లా చెప్పాడు. తే. “తపము పెంపున సురభి మార్తాండు వలన ; ధరణినాథ! యేకాదశాత్మజులం బదసె కం నిగమ సంకీర్తనీయులు నిఖిలలోక । పతులు వారు బ్రాహ్మణులకు. బ్రకృతి సుమ్ము ॥ న్‌= ప్రతిపదార్హం: ధరణినాథ!= రాజా!; సురఖి= సురభి అనే ఆ వనిత; తపము పెంపునన్‌= తపస్సు గొప్పతనంచేత; మార్తాండువలన మార్తాండుడి నుండి; ఏకాదశ+ఆత్మజులన్‌= పదకొండు మంది కొడుకులను; పడసెన్‌= పొందింది; నిగమ సంకర్త, లా ల ం నా లు; వేదాలకును కొనియాడ దగినవారు; నిఖిల లోక పతులు= అన్ని లోకాలకు ఏలికలు అయిన; వారు= ఆ కు (బ్రాహ్మాణులకున్‌= (బ్రాహ్మణులకు; (ప్రకృతి= మూలకారణం; సుమ్ము!= సుమా! తాత్పర్యం: ఆ సురభి తపస్సు గొప్పతనంతో మార్తాండుడివలన పదకొండు మంది కొడుకులను పొందింది. వారిని వేదాలు కూడా కొనియాడతాయి. లోకాలన్నింటికీ వారు పాలకులు. (బ్రాహ్మణులకు మూలకారణం అయిన వారు సుమా!

308 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము విశేషం: కుమారులు లోకసామాన్యంగా పుట్టినవారు కాదు. తపస్సు మహిమవలన కలిగారు. కనుకనే వేదాలు వారిని కొనియాడుతున్నాయి. లోకాలన్నింటికీ పాలకులయ్యారు. అంతేకాదు బ్రహ్మజ్ఞాన సంపన్నులైన వారికి వీరు (ప్రకృతి. వ వారల నేకాదశ రుద్రులంగా నెణుంగుము. 57 ప్రతిపదార్థం: వారలన్‌= ఆ కుమారులను; ఏకాదశ రుద్రులన్‌+కాన్‌= పదకొండు సంఖ్యతో ఒప్పారే రుద్రులనుగా; ఎజుంగుము= తెలిసికొనుము. చాత్సర్యం: వారే ఏకాదశ రుద్రులని తెలిసికొనుము. తరువోజ. అనఘాత్మ! యజపాదుం డన, నహిర్చుధ్య్యుం । డనం గడు విలసిల్లి, త్యంబకుం డీతం దడనంగ, వృషాకపి యన నొప్పి, శంభు, డను పేరి పెంపున, నమరి కపాలి యనంగ, రైవతుం డన నతులానుభావ ; మతిశయిల్లంగ, హరుం డన బహురూపుం డనం గీర్తిం గని, యుగ్రుం డన విశ్వరూపుం। డనం బేరి యా రుద్రు లర్టితు లైరి. 58 ప్రతిపదార్థం: ఆనఘ+ఆత్మ!= పాపము లేని ఆత్మ కలవాడా!; అజపాదుండు+అనన్‌= అజపాదు డనగా; అహిర్చుధ్బ్యుండు+అనన్‌= అహిర్చుధ్చ్యుడు అనగా; కడున్‌= మిక్కిలి; విలసిల్లి= ఒప్పారి; త్యంబకుండు= (త్యంబకుడు; ఈతండు= ఇతడు; అనంగన్‌= అనగా; వృషాకపి; అనన్‌= అనగా; ఒప్పి= ఒప్పారి; శంభుండు అను పేరి పెంపునన్‌= శంభుడనే నామము యొక్క మహిమతో; అమరి= ఒప్పి; కపాలి అనంగన్‌= కపాలి అనగా; రైవతుండు+అనన్‌= రైవతు డనగా; అతుల+అనుభావము= సాటిలేని గొప్పతనం; అతిశయిల్లంగన్‌= పెంపొందగా; హరుండు+అనన్‌= హరుడనగా; బహురూపుండు+అనన్‌= బహురూపుడనగా; కీర్తిన్‌ కని= కీర్తి పొంది; విశ్చరూపుండు+అనన్‌= విశ్చరూపు డనగా; పేర్చిఐ అతిశయించి; ఆ రుద్రులు= రుద్రులు అను పేరుగలవారు; అర్చితులు= పూజబజించబడేవారు; ఐరి= అయ్యారు. తాచ్చర్యణ: పుణ్యాత్మా! అజపాదుడు, అహిర్చుధ్చ్యుడు. (త్యంబకుడు, వృషాకపి, శంభుడు, కపాలి, రైవతుడు, హరుడు, బహురూపుడు, ఉగగ్రుడు, విశ్వరూపుడు అని ్రసిద్దికక్కి ఆ రుద్రులు లోకాలకు పూజ్యులయ్యారు. వ. తదనంతరంబ సౌరభేయీ ప్రచయంబు ప్రభవించె; నగ్గోకులంబు విశేషం బాకర్ణింపుము. గ! (ప్రతిపదార్జ్హల: తత్‌+అనంతరంబు+అ= ఆ తరువాతనే; సౌరభేయీ ప్రచయంబు= ఆవుల సముదాయం; ప్రభవించెన్‌= పుట్టింది; ఆ+గోకులంబు విశేషంబు= ఆ ఆవుల సముదాయం విశిష్టత; ఆకర్షింపుము= వినుము. తాత్పర్యం: ఆ తరువాతనే ఆవుల సముదాయం పుట్టింది. ఆ ఆవుల సముదాయం ప్రత్యేకతను వినుము. సీ. ఆననంబునను జిహ్వను శృంగముల బల : వైరి, రంధ్రంబుల మారుతుండు, కకుదంబునందు శ్రీకంరుండు, పదముల । యందు మరుద్గణ మనఘ! కుక్షి వహ్ని చన్నుల సరస్వతి, పెండం బంచిత । మున లక్ష్మియును, గీర్తియును గ్రమమున రుధిరంబునందు. జంద్రుండు, హృాదయంబున , భగుండను దేవత, పొల వేధ తే. వెంద్రుకలయం దనుష్టాన వితతి, దోంక । ధర్ముం డక్షుల సూర్యుండు, చర్మమునం ద పంబు సిద్ధి తేజము సంధిపట్ల సిద్గు । లునికి గల దటె; గోవు నేమనంగవచ్చు! 60

ఆనుళశాసనికసర్వము - తృతీయాశ్వానము 309 ప్రతిపదార్హం: ఆననంబునను= మోమునందు; జిహ్వను= నాలుకయందు:; శృంగములన్‌= కొమ్ములందు; బలవైరి= ఇంద్రుడు; రంద్రంబులన్‌= ఇంద్రియ ద్వారాలలో; మారుతుండు= గాలి; కకుదంబునందున్‌= మూపురంలో; శ్రీకంఠుండు= శివుడు; పదముల అందున్‌= కాళ్ళ్యయందు; మరుత్‌*గణము= దేవతల సముదాయం; అనఘ!= పుణ్యాత్మ!; కుక్షిన్‌= కడుపునందు; వహ్ని= అగ్ని; చన్నులన్‌= పొదుగులో; సరస్వతి= చదువులతల్లి; క్రమమునన్‌= క్రమంగా: పెండన్‌= పేడయందు; పంచితమునన్‌= మూ(త్రంలోను; లక్ష్మియును= లక్ష్మీదేవీ; క్షీర్రియును= కీర్తి! రుధిరంబునందున్‌= రక్తంలో; చంద్రుండు= చంద్రుడు; హృదయంబునన్‌= హృదయంలో: భగుండు+అనుదేవత= భగుడనే "పేరుగల దేవతా: పొలన్‌= పాలలో; వేధ= బ్రహ్మ; వెండ్రుకలయందున్‌= వెండ్రుకలలో; అనుష్టాన వితతి= ఆచారాల సముదాయమూ; తోళకన్‌= తోకయందు; ధర్ముండు= యమధర్మరాజు; అక్షులన్‌= కన్నులలో; సూర్యుండు= భాస్కరుడూ; చర్మమునన్‌= తోలునందు; తపంబు= తపస్సు; సిద్ధి= కార్యాలు నెరవేరటమూ; తేజము= తేజస్సూ; సంధిపట్టన్‌= కీళ్ళచోటులందు; సిద్దులు= అణిమ మొదలైన అష్ట సిద్దులూ; కలవు+అటె= ఉన్నాయట; గోవున్‌= ఆవును; ఏమి+అనంగన్‌ వచ్చు= ఏమనవచ్చును! తాత్పర్యం: పుణ్యాత్మా! ఆవు మోములో, నాలుకలో, కొమ్ములలో ఇం(ద్రుడున్నాడు. ఇంద్రియద్వారాలలో వాయుదేవు డున్నాడు. మూపురంలో శివుడు, పాదాలలో దేవతల సముదాయం, కడుపులో అగ్ని ఉన్నారు. పొదుగులో సరస్వతీ, పేడలో లక్ష్మీ మూత్రంలో కీర్తి రక్తంలో చంద్రుడూ ఉన్నారు. హృదయంలో భగుడనే దేవతా, పాలలో బ్రహ్మ ఉన్నారు. వెండ్రుకలలో ఆచారాల సముదాయమంతా ఉన్నది. తోకలో యముడూ, కన్నులలో సూర్యుడూ ఉన్నారు. చర్మంలో తపస్సు, సిద్దీ, తేజమూ ఉన్నాయి. కీళ్ళలో అష్టసిద్దులు ఉన్నాయి. ఇట్టివి గల గోవు. మహిమ ఇంతటిది అని చెప్పటం ఎట్లా సాధ్యమవుతుంది? విశేషం; ఈ పద్యం (ప్రకారం గోవు అంటే విశ్వమూ, విశ్వకర్తా, విశ్చ్శభర్తా మొదలైన సర్వమునకూ నివాస భూమి అని తెలుస్తున్నది. అంటే సమస్త విశ్వమూ సూక్ష్మరూపంలో గోవుగా ఉన్నదని భావం. సిద్దులు - అణిమ, మహిమ, గరిమ, లఘిమ, (ప్రాప్తి, (ప్రాకామ్యం, ఈశత్వం, వశిత్వం అని ఎనిమిది, 'ఏమనంగవచ్చు' = గోమహిమ మాటల కందనిది అని భావం.

వ, మఖియు నొక్కటి యక్కజం బగునది గో మహానుభావ ప్రకటంబయిన యితిహాసంబు సెప్పెద వినుము.6 ప్రతిపదార్థం: మజియున్‌= ఇంకా; ఒక్కటి= ఒకటి; అక్కజంబు+అగునది= ఆశ్చర్యకరమైనది; గో మహానుభావ ప్రకటంబు+అయిన= గోవుల గొప్పతనాన్ని తెలియజేసేదయిన; ఇతిహాసంబు= ్రాతగాధ; చెప్పెదన్‌= చెప్పుతాను; వినుము. తాత్సర్యం: ఇంకా గోవుల మహిమను తెలియజేసే ఆశ్చర్యకరమైన ఇతిహాసం ఒకటి ఉన్నది. చెప్పుతాను వినుము. విశేషం: ధర్మరాజు (ప్రత్యేకించి అడుగకపోయినా భీష్ముడు ఉత్సాహంతో చెప్పబూనుకొన్నాడు. అంటే విషయం చాలా శ్రద్దగా వినదగినదని తాత్పర్యం. ఇతిహాసం - తాల్లిటి కధ - ఇతిహాసాలు చెప్పదలచిన విషయానికి (ప్రామాణ్యాన్ని సంపాదిస్తాయి. సుమిషత్రుం. డను మునిచే. బోషింప(బడిన గోవుల ప్రభావము (సం. 13-120-1 (కుంభ))

తే. త్రిశిఖరం బనుపేరి ధాత్రీధరము ను । పాంతమున రుద్ర కల్పితంబైన కూల

హాభిధాన కల్లోలిని శోభితోప । కంరయై యొప్పుం దత్తీర కాననమున. 62 ప్రతిపదార్థం: త్రిశిఖరంబను పేరి ధాత్రీధరము+ఉపాంతమునన్‌= త్రిశిఖరం అనే పేరుగల కొండ దగ్గర; రుద్ర కల్సితంబు+ఐన= రుద్రుడిచేత సృష్టింపబడిన; కూలహా+అభిధాన కల్గోలిని= కూలహ అను పేరుగల నది; శోభిత+ఉపకంర+ఐ= శోభతో కూడిన ప్రాంత ప్రదేశాలు కలదై; ఒప్పున్‌= విరాజిల్లుతూ ఉండేది; తత్‌+తీర కాననమునన్‌= దాని ఒడ్డున ఉన్న అడవిలో.

310 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తాత్సర్యం: త్రి శిఖరం అని" కొండ ఉండేది. దాని సమీపంలో రుద్రుడు సృష్టించిన 'కూలహ' అనేనది చక్కని అందమైన పరిసరాలతో అలరారుతూ ఉండేది. దాని ఒడ్డున ఉన్న అడవిలో. (తరువాతి వచనంతో అన్వయం). వు భృగు వంశ సంభవులగు సంయమీశ్వరులు గొంద అాశ్రమంబులు గావించుకొని తపఃపరులై యుండుదు; రందు సుమిత్ర్రుం డను పేరం బర6గి పరమాచారభవ్యుం డగు నొక్క భార్గవునకు నంగిరసుం దను నొక్క మహాద్విజుండు సఖ్యంబునను సౌజన్యంబునను గో శర్మర యొసంగిన నమ్ముని తన గోవు నయ్యోషధి మేపి పాషంచిన నది సుపుష్టయు సుస్వరయు సురూపయునై యొక్క వృషభంబు పొందు వడసి గర్జిణియై మిధునంబు నీనిన. 63 ప్రతిపదార్హం: భృగు వంశ సంభవులు+అగుజ= భృగువు అనే మహర్షి వంశంలో పుట్టినవారగు; సంయమి+ఈశ్వ్చరులు= గొప్ప నిగ్రహంగల వారిలో (శ్రేష్టులు;: కొందటజు= కొంతమంది; ఆ(శ్రమంబులు= పర్షశాలలు; కావించుకొని= ఏర్పాటు చేసికొని; తపఃపరులు+ఐ= తపస్పే ప్రధానమైన పనిగా గలవారై; ఉండుదురు= ఉండేవారు; అందున్‌= వారిలో; సుమిత్రుండు+అను= సుమి(త్రుడనే; పేరన్‌= పేరుతో; పరంగి= ఒప్పి; పరమ+ఆచార భవ్యుండు+అగు+ఒక్క భార్గవునకున్‌= గొప్ప ఆచారంచేత శుభాలుగల ఒక్క భృగువంశ వ్యక్తికి; అంగిరసుండు=అను+ఒక్క మహాద్విజుండు= అంగిరసుడనే ఒక గొప్ప (బ్రాహ్మణుడు; సఖ్యంబునను= చెలిమివలన; సౌజన్యంబునను= మంచితనంచేతనూ; గో శర్కర= గోశర్కర అనే ఒక తీగను; ఒసంగినన్‌= ఇవ్వగా; ఆ+ముని= ఆ మహర్షి సుమిత్రుడు; తన గోవును= తన ఆవును; ఆ ఓషదధిన్‌= ఆ తీగను; మేపి=ఐ తినిపించి; పోషించినన్‌= పెంచగా; అది= ఆ ఆవు; సుపుష్టయున్‌= చక్కగా బలిసినదీ; సుస్వరయున్‌= మంచి నాదం కలదీ; సురూపయున్‌= మంచి రూపం కలదీ; ఐ= అయి; ఒక్క వృషభంబు పొందు= ఒక ఎద్దు సంపర్కాన్ని; పడసి= పొంది; గర్భిణి+ఐ= గర్భం ధరించినదైై మిధునంబున్‌= జంటను; ఈనినన్‌= కనగొ. తాత్పర్యం: భృగువంశంలో పుట్టిన కొందరు మహామునులు పర్షశాలలు వేసికొని తపస్సునందు శ్రద్ధతో ఉండేవారు. వారిలో సుమి(త్రుడని ఒక ముని గొప్ప ఆచార నిష్టతో ఉండే ఒక భార్గవుడికి అంగిరసుడనే గొప్ప బ్రాహ్మణుడు గోశర్కుర అనే పదార్దం చెలిమివలనా, మంచితనం వలనా ఇచ్చాడు. ఆ పదార్జాన్ని ఆయన తన ఆవుకు మేపగా అది మంచి బలమూ, నాదమూ, రూపమూ పొంది ఏపుగా పెరిగింది. ఒక ఎద్దుతో కలిసి గర్భం తాల్బి పెయ్యను, కోడెదూడను కనింది. విశేషం: సంయమి+ఈశ్చరులు= 'యమం' అంటే ఇంద్రియ నిగ్రహం. ఇది ఉపలక్షణంగా ఎనిమిది అంగాల యోగమార్గంలో వారు సిద్ది పొదిన వారని భావించాలి. అందుకే ఈశ్వరులు - (్రేష్టులు, ఆచారభవ్యుడు, విష్ణుసహ(స్రనామం ధర్మం ఆచారం నుండి పుడుతున్నదని చెప్పుతున్నది. “ఆచార (ప్రభవో ధర్మః” దానిచేత అతడు భవ్యుడు, శ్రేష్టుడు అవుతున్నాడు. అందుకనే మహాద్విజుడు చెలిమిచేశాడు. మంచితనాన్ని భావించాడు. కానుక ఇచ్చాడు. సురూప, రూపం అంటే ఏ విధమైన అలంకారాలు లేకపోయినా అలంకారాలవలన కలిగ్లే'సౌందర్యం ఉన్నట్టు భాసింపజేసే లక్షణం. “ఆవేధ్యా రోపష్య విక్షేష్య బన్దనీయై రభూషితమ్‌, యేన భూషిత వద్భాతి తద్రూసమితి కథ్యతే” క. అమ్మిథునము బహుసంతా ;,నమ్మయ్యెం బెరింగి క్రముమునను గో నిచయం బిమ్మెయిం బెక్కు సహస్రము ; లమ్మునికిం గల్గె గోవు లతండును వానిన్‌. 64 (ప్రతిపదార్థం: ఆ+మిధునము= ఆ జంట; బహు సంతానమ్ము= పెక్కు బిడ్డలు గలది; అయ్యెన్‌= అయింది; ఈ+మెయిన్‌= ఈ విధంగా? క్రమమునను= (క్రమంగా; గో నిచయంబు= ఆవులమంద; పెరింగిఐ వృద్దిపొంది; పెక్కు సహ(స్రములు= చాలా

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము క! కొలదిగా గోవులు= ఆవులు; ఆ+మునికిన్‌= ఆ సుమిత్రుడనే మునికి; కల్గెన్‌= ఏర్పడ్డాయి; అతండును= ఆ ముని; వానిన్‌= ఆ ఆవులను. తాత్పర్యం: ఆ జంట (క్రమ(క్రమంగా పెరిగి పెక్కు వేల ఆవులు ఆ మునికి సొమ్ముగా ఏర్పడ్డాయి. అతడు కూడా వాటిని. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం), తే. వేడ్క్మంజూచుచు నెప్పుడు వెనుకం దిరిగి ; మేపు నీరును గలచోటి కోపి వెలిచి

పాలు గ్రేపులు గుడువ సప్రమదుం డగుచు€। దాను గోస్తన ఫేనంబు ద్రావియుందు. 65 'ప్రతిపదార్దం. వేడ్కన్‌= ప్రీతితో; చూచుచున్‌= చూస్తూ; ఎప్తుడున్‌= ఎల్లవేళలా; వెనుకన్‌= వెనుకవైపుగా; తిరిగి; మేపుజ గడ్డీ; నీరువ నీళ్ళూ. కల చోటికి= ఉన్ని తావునకు; ఓపీ= కష్టాలకు తట్టుకొని; వెలిచి= త్రిప్పి; పాలు= పాలను; శ్రేపులు= దూడలు; కుడువన్‌= (త్రాగుతుంటే; సపమదుండు= నిండైన ఆనందంతో కూడినవాడు" అగుచున్‌= అవుతూ; తాను; గో స్తన ఫేనంబు= ఆవు చన్నుల దగ్గరి నురుగును" త్రావి= త్రాగి" ఉండున్‌= ఉండేవాడు. తాత్పర్యం: ఆ ముని వాటిని ప్రీతితో పరామరిక చేస్తూ ఉండేవాడు. వాటివెంట తిరుగుతూ మంచి పచ్చికా నీరూ కలచోటులలో ఓపికతో (త్రిప్తుతూ, దూడలు తల్టుల పాలు త్రాగుతూ ఉంటే పరమానంద పడుతూ తాను మాత్రం ఆ పాలు త్రాగేటప్పుడు వచ్చే నురుగును త్రాగుతూ ఉండేవాడు. విశేషం; ఉన్నవి కొన్నివేల ఆవులు. వాటికి కావలసిన పచ్చికా నీరూ ఉన్నచోటనే దొరకవు అయినా అవి పుష్టిగా ఉండటమే తన కానందం కనుక పచ్చికా, నీరూ, ఎక్కడ దొరికితే అక్కడకు శ్రమకోర్చి వేళ్ళేవాడు అని 'ఓపి' అన్నమాటకు భావం. ఆవుల పాదుగులలో దూడలు పాలు త్రావటం ఒక మనోజ్ఞమైన దృళ్యం. స్వార్టంలేని వాడికి అది మరింత ఆనంద కారణమవుతుంది. అందుకనే 'సప్రమదుండు' తన పుష్టికి నురుగు చాలు, అంటీ దూడల నోట్లో దుమ్ముకొట్టే బుద్ది ఏ మాత్రమూ లేదని భావం.

క. దానన చేసి యతనికిన్‌ , ఫేనపుం దను నామ మొసంగెం బ్రియమున ముని స

మ్మానితుం దగు గౌతముం డి ట్లా నిర్మలబుద్ధి గోసమారాధకుందై, 66 'ప్రతిపదార్హం;: ముని సమ్మానితుండు= మునుల మన్ననగొన్నవాడు; అగు= అయిన; గౌతముండు= గౌతముడనే బుమి దానన చేసి= ఆ కారణంచేతనే; అతనికిన్‌= ఆ సుమి(త్రుడికి; ఫేనపుండు అను నామము= ఫేనపుడనే పేరును: 'ప్రియమునన్‌= ప్రియంతో; ఒసలౌన్‌= ఇచ్చాడు: ఇట్టు= ఈ విధంగా? ఆ నిర్మల బుద్ది= ఆ స్వచ్చమైన బుద్దిగల సుమిత్రుడు; గో సమారాధకుండు+ఐ= గోవులను చక్కగా భక్తితో పూజించేవాడై. తాత్పర్యం: మునుల మన్ననగొన్న గౌతముడనే మహర్షి ఆ సుమి(త్రుడికి ఆ కారణంచేతనే (పాలనురుగు (త్రాగే కారణం చేతనే) అదే అర్హంగల "ఫేనపుడు' అనే సేరు పెట్టాడు. ఇట్లా నిర్మలమైన బుద్ధిగల ఆ ముని గోవులను చక్కగా ఆరాధిస్తూ, (తరువాతి వచనంతో అన్వయం), విశేషం: ముని సమ్మానితుడు కనుక అతని పెద్దతనంవలన ఆతడు పెట్టిన పేరు అంధరికీ ప్రీతిపాత్రమైనదని ధ్వని, బిరుదువంటి ఆ పేరు సుమిత్రుడి స్వభావాన్ని కలుషితం చేయలేదు. కాబట్టే అతడు 'నిర్మలబుద్ధి*

వ. _ వర్తిల్లుచుండ నొక్కనాండు కామరూపిణు లగు గోవులు కొన్ని కాంతాకారంబులు గైకొని కమనీయంబగు కొలన జలక్రీడలు సలుపుచుండం దోడిధేనువు లచ్చట మెలంగి కనుంగొని 'మీ రెవ్వ? రని మానుష

భాషణంబుల నడిగిన నయ్యంగనా జనంబులు. 67

312 శ్రీమదాంధ్ర మవాభారతము ప్రతిపదార్హం: వర్తిల్హుచుండన్‌= కాలం గడుపుతుండగా; ఒక్కనాండు= ఒక రోజున; కామరూపిణులు+అగు గోవులు= కోరిన రూపం ధరించగల ఆవులు; కొన్ని; కాంతా+ఆకారంబులు= మంచి రూపవతులైన (స్త్రీల రూపాలను; కైకొనిజ ధరించి; కమనీయంబ్ను+అగు= మనోహరమైన; కొలనన్‌= ఒక కొలనిలో; జల(క్రీడలు= నీటి యాటలు; సలుపుచున్‌+ఉండన్‌= చేస్తూ ఉండగా; తోడి దేనువులు= తమతోపాటుగా ఉండే అవులు; అచ్చటన్‌= ఆ తావులో; మెలంగి= తిరుగుతూ; కనుంగొని= చూచి; మీరు; ఎవ్వరు; అని; మానుష భాషణంబులన్‌= మనుష్యుల మాటలతో; అడిగినన్‌= అడుగగా; ఆ+అంగనా జనంబులు= ఆ సుందర కాంచలు.

తాత్పర్యం: ఆయన అట్టా (ప్రవర్తిస్తూ ఉండగా ఒక రోజున కోరిన రూపం ధరించగల కొన్ని ఆవులు చక్కని మగువల

రూపాలను ధరించి ఒక అందమైన కొలనులో జలకాలాడుతూ ఉండగా తోడి ఆవులు 'మీ రెవ్వరు?” అని మనుష్యుల

మాటలతో అడుగగా ఆ కాంతలు. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం).

విశేషం: అంగనలు- అంటే మంచి అందంగల, అంగం= దేహం కలవారు.

తే. “పము గోవుల మనవుడు 'నిట్టి యద్దు; తానుభావంబు మీ కెట్టు లావహిల్లి?' ననిన విని వానితోడ నయ్యతివ లిట్టు । లనిరి 'మూ తెజం గేర్పడ వినుండు మీరు. 68 శ

ప్రతిపదార్థం: ఏముజ మేము; గోవులముజ= అవులం; అనవుడున్‌= అనగా; ఇట్టి= ఈ విధమైన; అద్భుత+అనుభావంబు= అచ్చెరువు

శఖొల్చే మహిమ; మీకున్‌; ఎట్టులు= ఏ విధంగా; ఆవహిల్లెన్‌?= కలిగింది?; అనినన్‌=ఐ అనగా; విని; వానితోడన్‌= ఆ ఆవులతో;

ఆ+అతివలు= ఆ సుందర్‌ వనితలు; ఇట్టులు= ఈ విధంగా; అనిరిజఐ పలికారు; మీరు; మా తెజుంగు= మా పద్రతి; ఏర్పడన్‌= చక్కగా తెలిసే బైధంగా; విన్గుండువ= వినండి,

తాత్పర్యం; 'మేము ఆవులం” అన్నాయి. అంటే “మీకీ ఆశ్చర్యకరమైన గొప్పతనం ఎట్లా కలిగింది? అని గోవు

లడుగగా వాటితో ఆ కాంతలు ఇట్టా అన్నారు. 'మా తిరు తేటతెల్లంగా వినండి”.

విశేషం: 'మీకు' మేము గోవులమే కదా! మాకు లేని మహిమ మీ కెట్లా కలిగింది. అనే జిజ్ఞాసను ఈ పద్యం వ్యక్తం చేస్తుంది.

మీరు - అనేది కూడా వ్యంజకమే. మమ్ములను గూర్చి ఆసక్తితో వినగోరుతన్న మీరు అని అర్థం. అర్జాంతర సం(క్రమిత వాచ్యధ్వని

అంటారు.

వ _హవ్య కవ్యంబులకు నతిధిపూజనంబులకు నిజాహారంబులకు సద్దిజావలి సంతోషింప నింపారు పాలు వారికిం గురియుదుము, కృషిక్రియా సర్వ నిర్వర్తనంబులకు మా పుత్రులం బనుతు; మా సుకృతంబుల వివ్విశేషంబు గలిగె; మాకును గోలోకంబును సులభంబు; మీ రా సుకర్మంబులు సూచి యసూయసేయుదురు

ప్రతిపదార్థం: హవ్య కవ్యంబులకున్‌= హవ్యానికీ, కవ్యానికీ (హవ్యం= దేవతలకిచ్చే పదార్ధం; కవ్యం= పితృదేవతలకిచ్చే పదార్థం);

అతిథిపూజనంబులకున్‌= ఆతిధుల మన్నించటానికీ; నిజ+ఆహారంబులకున్‌= తమ భోజనాలకూ; సత్‌+ద్విజ+ఆవలి= ఉత్తమ

(బ్రాహ్మణుల సముదాయం; సంతోషింపన్‌= చక్కని తృప్తిపొందే విధంగా; ఇంపు+ఆరు పాలు= (శ్రేష్టమైన పాలను; వారికిన్‌= ఆ

(బ్రావ్మాణులకు; కురియుదుము= ఎక్కువ (ప్రమాణంలో అందిస్తాం; కృషి క్రియా సర్వ నిర్వర్తనంబులకున్‌= వ్యవసాయం మొదలైన

అన్ని పనులకు; మా పుత్రులన్‌= మా సంతానాన్ని; పనుతుముజ పంపుతాం; ఆ సుకృతంబులన్‌= ఆ పుణ్యాలవలన; ఈ+విశేషంబులు=

ఈ గొప్పతనాలు:; కలిగెన్‌= కలిగాయి; మాకునుజ మాకుకూడా; గోలోకంబును= గోవుల లోకం; సులభంబు= తేలికగా అందుతుంది;

మీరు; ఆ సుకర్మంబులు= మంచి పనులు; చూచి; అసూయ+చేయుదురు= అసూయ పొందుతారు; కావునన్‌= కాబట్టి.

ఆముశాసనికవర్వము - తృతీయాశ్వాసము 313 తాత్పర్యం: హవ్యకవ్యాలకూ, అతిథిపూజలకూ, ఆహారానికీ చక్కగా తృప్తిగా వినియోగించుకొనటానికి వీలుగా పాలు సమృద్దిగా ఉత్తమ (బ్రాహ్మణులకు ఇస్తాం. మా సంతానాన్ని వ్యవసాయం మొదలైన పనులు చేయటానికి పంపుతాం. ఆ పుణ్యాలవలన మా కీ విశేషాలు కలిగాయి. మాకు క్లూడా గోలోకం తేలికగా సిద్దిస్తుంది. మా పుణ్యకార్యోలు చూచి మీరు అసూయపడతారు. కనుక విశేషం; మానవుడు ఎన్నో బుణాలతో పుడతాడు అవి తీర్చుకొనటానికి అయిదు యజ్ఞాలు ప్రతిదినమూ చేస్తూ ఉండాలి. అవి: (బ్రహ్మయజ్ఞం, పితృయజ్ఞం, దేవయజ్ఞం, మనుష్యయజ్ఞం, భూతయజ్ఞం అనేవి ఇందులో ఇంచుమించుగా అన్నింటికీ కావలసిన పదార్ధం గోవులు సమర్పిస్తాయి. కనుక ఉత్తమ (బ్రాహ్మణులు చేసిన 'కర్మముల ఫలితాలు అవి కూడా పొందుతాయి. ఇక పురుష సంతానం వ్యవసాయానికి ఉపయోగపడుతూ అందరినీ కాపాడుతున్హుది. అసూయ అంటే గుణాలను దోషాలుగా భావించి చెప్పటం. 'అసూయాతు దోషారోపో గుణేష్పుపి' - ల్తమః కురియుదుము - క్రియ వ్యంజకం. చర్మం కురిస్తే జలం ఎంత పమృద్రిగా ఉంటుందో అంత సమృద్ధిగా పాలు ఇస్తాము అని ధ్ధుని.

క, _క్రేపులుతో రా దుర్గతిం। బ్రాోపింపం గల్మార యిట్టి భావిచరిత ము

ద్దీపిత బోధమునం గని । మీపై కృపం జెప్పవలసె మీకుం దెలియన్‌. 70 ప్రతిపదార్థం: '్రేపులు=ఐ దూడలు; తోన్‌= వెంటనంటి; రాన్‌= రాగ్యొ దుర్గతిన్‌= దుఃఖపు గతిని; 'ప్రాపింపంగలార= పొందుతారు; ఇట్టి= ఈ విధమైన; భావిచరితము= రాబోయే స్థితిని; ఉద్దీసిత బోధమునన్‌= ప్రకాశించే జ్ఞానంతో; కని= చూచి; మీపై కృపన్‌= మీమీది అనుగ్రహంతో; మీకున్‌= మీకు; తెలియన్‌= తెలిసే విధంగా; చెప్పవలసెన్‌= చెప్పవలసి వచ్చింది. తాత్పర్యం: మీ దూడలు మీతో రాగా మీరు చెడుదశను పొందుతారు. మా హృదయాలలో వెలుగొందే జ్ఞానం ఆధారంగా ఈ విషయాన్ని మేము ముందుగా తెలిసికొని మీ మీది దయతో మీకు తెలిసే విధంగా చెప్పవలసి వచ్చింది. విశేషం: ఉద్దీపిత బోధము - సాధారణంగా భవిష్యత్తు ఎవరికీ తెలియదు. కాని, మహాపుణ్యాత్ములకు తపస్సంపన్నులకూ అది తెలుస్తుంది. ఇది కూడా ఆ కాంతారూప గోవులు చేసికొన్న పుణ్య ఫలమే. రాబోయే అనర్జాన్ని ముందుగా తెలియజెప్పటం పరిహారమార్గాలను అన్వేషించి పాటించటంకొరకు. అదే ఇక్కడ కృప. వ. అనుటయు నగ్గోవులు దీనాననలై. శ్రే ప్రతిపదార్థం: అనుటయున్‌= అన్నంతనే; ఆ+గోవులు= ఆ ఆవులు; దిన+ఆననలు+ఐ= జాలిగొలిపే మోములు గలవై. తాత్సర్యం: అన్నంతనే ఆ గోవులు దీనమైన మొగాలు కలవై, (తరువాతి పద్యంతో అన్వ్నయం,) క. ' గోవులకును గోవులు గతి । గావున మీ రరసి సుగతి గలుగు తెరువు మా

కే విధి నైనను జెప్పం । గా వలదే' యనిన నట్ల కా” కని వారల్‌. 72 (ప్రతిపదార్థం: గోవులకును= అవులకు; గోవులు= అవులు; గతి దిక్కు; కావునన్‌= కాబట్టీ; మీరు; అరసి= చక్కగా పరిశీలించి; సుగతి కలుగు తెరువు= మంచి గతి గలిగే మార్గం; మాకున్‌; ఏ విధిన్‌ ఐననుజ ఏ విధంగానైనా; చెప్పంగాన్‌ వలదే= చెప్పవద్దా?; అనినన్‌= అంటే; అట్ట కాక= సరే అట్లాగే; అని; వారల్‌= ఆ కాంతలు. తాత్పర్యం: “గోవులకు గోవులే దిక్కు కనుక మీరు మెలకువతో ఆలోచించి మాకు మంచి గతి కలిగే మార్గం ఎట్టాగైనా చెప్పాలి కదా! అంటే “సరే అట్టాగే అని ఆ కాంతలు. (తరువాతి పద్యంతో అన్వ్నయంి.

తెక్షే4 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతనుు విశేషం: మీరు, మాకు అనేవి అర్జాంతర సంక్రమిత వాచ్యాలు. మాతో సమానజాతి అయి, మా యందు కృపగల మీరు, దిక్కుతోచక దుఃఖపడుతున్న మాకు - అని వ్యంగ్యార్థం. ఏ విధినైనను ఇది ఒత్తిడితో కూడిన (ప్రార్జనను తెలియజేస్తుంది. తే. రంతిదేవుండు వేవత్సరములు సేయు : నధ్వరమునకు. బశువులై యరుగు4 దతండు విశసనము సేయ గోలోక విభవ మొందం | గాంతు' రని నెమ్మం బల్మిన సంతసిల్లి, 73

ప్రతిపదార్హం: రంతిదేవుండు= రంతి దేవుడనే రాజు; వే వత్సరముల్నుజ వేయి యేండ్డు; చేయు+అధ్వరమునకున్‌= చేసే యజ్ఞానికి; పశువులు+ఐ= పశువులుగా; అరుగుంుజ= వెళ్ళండి? అతండు= ఆ రాజు; విశసనము+చేయన్‌= చంపగా; గోలోక విభవము= గోవుల లోకపు మహిమ; ఒందన్‌+కాంతురు= పొందగలుగుతారు; అని; నెమ్మిన్‌= ప్రీతితో; పల్కినన్‌= పలుకగా; సంతసిల్లి= సంతోషించి, తాత్పర్యం: “రంతిదేవుడు వేయి యేండ్లు చేసే యజ్ఞంలో మీరు పశువులుగా వెళ్ళండి. ఆ రాజు మిమ్ములను యజ్ఞంలో బలియిస్తే మీకు గోలోకంలో ఉండే మహిమ కలుగుతుంది” అని ప్రీతితో చెప్పగా ఆ గోవులు సంతోషించి. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). సీ. అగ్లోవు లవ్విభు నధ్వరంబునకు6 బో ; నుత్సహించుటయు నం దొక్క గోవు

*“ మనము సుమిత్రుని ధన; మాత. డనుమతి , సేయక యెట్లు వో జెల్లు?” ననిన

నాతనిం జంపుద మతండును గోలోక । మున కేంగుదెంచుగా?! కని కడంగి

చని మునిం దేభిచూడను జూల కంతంత ; నతిభితిం గ్రమ్మజీ యరుగుటయును

తే. గొన్ని కపిలధేనువు లతి క్రూరచిత్త , 'లేము వధియించెదము మాకు నేమి మేలు

సేయు వారలు దగ మీరు సెప్పుం డనిన । నన్ని మొదవులు నేకవాక్యత్వ మొంది. 74 (ప్రతిపదార్థం: ఆ+గోవులు= ఆ ఆవులు; ఆ+విభు+అధ్వరంబునకున్‌= ఆ రాజు రంతిదేవుడి యాగానికి; పోన్‌= పోవటానికి; ఉత్సహించుటయున్‌= వేడుక పడగా; అందున్‌= వాటిలో; ఒక్కగోవు= ఒక ఆవు; మనముజ= మనం; సుమి(త్రుని ధనముజ సుమి(త్రుడి సొమ్ము; ఆతండు= ఆ సుమిత్రుడు; అనుమతి+చేయక= ఒప్పుకొనకుండా; ఎట్టు= ఏ విధంగా; పోన్‌= పోవటం; చెల్లును?= కుదురుతుంది?; అనినన్‌= అంటే; ఆతనిన్‌= ఆ సుమిడత్రుడిని; చంపుదముజ చంసివేద్దాం; అతండును= అతడు కూడా; గోలోకమునకున్‌= గోవుల లోకానికి; ఏంగుదెంచున్‌+కాకజ వస్తాడు; అని; కడంగి=ఐ పూనుకొని; చని= వెళ్ళి; మునిన్‌=ఐ మునిని; తేజి చూడను+చాలకజ= నిబ్బరంగా చూడను కూడా శక్తిలేక; అంతన్‌+అంతన్‌=దవ్వులనుండియే; అతిభీతిన్‌= ఎక్కువ భయంతో; (క్రమ్మజణి= మరలి; ఆరుగుటయును= పోగా కొన్ని కపిల ధేనువులు= కొన్ని పుల్లావులు; అతి క్రూరచిత్తలు= మిక్కిలి (క్రూరమైన హృదయం కలవి; ఏముజ= మేము; వధియించెదము= చంపుతాము; మాకున్‌= మాకు; ఏమిజ ఏ విధమైన: మేలు= మంచిని; చేయువారలు?= చేస్తారు? తగన్‌= తగువిధంగా; మీరు; చెప్పుండు= చెప్పండి; అనినన్‌= అనగా; అన్ని మొదవులుజ ఆవులన్నీ; ఏకవాక్యత్వము= ఒక అభిప్రాయం కలగటం; ఒంది= పొంది. తాత్పర్యం: ఆ ఆవులన్నీ రంతిదేవుడి యాగానికి వెళ్ళటానికి సిద్ధ్రపడ్డాయి. అందులో ఒక ఆవు 'మనం సుమి(త్రుడి ధనం కదా! అతడ్ని అంగీకారం లేకుండా పోవటం ఎట్లా కుదురుతుంది?” అన్నది. “అయితే అతడిని చంపుదాం అతడు కూడా గోలోకానికి వస్తాడు" అని నిర్ణయించుకొని ముని దగ్గరకు బయలుదేరాయి. కాని అతడిని సూటిగా చూడను కూడా చూడ లేక దూరం నుండియే తిరిగి వెళ్ళిపోయాయి. కొన్ని పుల్హావులు హృదయంలో [క్రూరత్వం నింపుకొని మేము అతడిని చంపుతాం. మాకు మీ రేమి మేలు చేస్తారు? తగు విధంగా చెప్పండి" అనగా ఆవులన్నీ కూడబలుకుకొని ఒకమాటకు వచ్చీ. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం).

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము 325 విశేషం: 'చంపుదము” - ఇది కృతఘ్నతగాదు. వాటిని విడిచి అతడూ, అతడిని విడిచి అవీ ఉండలేవు. కనుక తాము పాందే సద్గతికి అతడుకూడా చేరుకొనాలని మాత్రమే వాటి భావన, దీనిని కవి ముందు స్పష్టం చేస్తాడు. 'తేజిచూడను చాలక' - అతడి "ఫేనపునితనం ఒక మహా తపస్సు. దానితో తాము చంపటమనే చెడు తలంపుతో (లోక సామాన్య దృష్టితో) దరికి చేరలేకపోయాయి. కనీసం కన్నులతో సూటిగా చూడటం కూడా సాధ్యంకాలేదు. 'అతి 'క్రూరచిత్తత్వం' - సంకల్పం మంచిదయినా చేష్టలోకం చూపునకు విరుద్దమైనది. కాబట్టి గుండెలో దయలేకుండా చూచుకొనాలి. కనుక అవి గుండెను బండ చేసికొన్నాయి అని భావం.

ఆ. “సకల వర్ణ ధేను సమితికి నెల్లను ; గపిల గోవు శ్రేష్ట గాంగం గపిల నీగి గో శతంబు నిచ్చిన యట్లుగా ; వరము మీకు నిచ్చు వారి మనియె. 75

ప్రతిపదార్ధం: సకల వర్ష ధేను సమితికిన్‌= అన్ని రంగుల ఆవుల సముదాయానికి; ఎల్లను= అంతా; కపిలగోవు= గోరోచన వర్షంగల

ఆవు; శ్రేష్ట అన్నింటికంటె మిన్న; కా(గన్‌= అయ్యేవిధంగాను; కపిలను= పుల్దావును; ఈగి= దానంచేయటం; గోశతంబున్‌= నూరు ఆవులను; ఇచ్చిన+అట్టుగాన్‌= ఇచ్చినదానితో సమానం అవునట్టుగాను; మీకున్‌= మీకు; వరము= వరాన్ని; ఇచ్చువారము= ఇస్తాము; అనియెన్‌= అన్నాయి.

తాచ్చర్యం: 'అన్ని రంగుల ఆవులన్నింటిలో కపిలవర్తం గలవి మిక్కిలి గొప్పవి అయ్యే విధంగానూ, ఒక కపిలగోవును

దానంచేస్తే అది వందగోవుల దానంతో సమానం అయ్యేవిధంగానూ మీకు వరమిస్తాం' అన్నాయి.

వ. _అనినవినికరంబు ప్ర్రయంబునంగామరూపిణులైన యగ్లోవులు రూపాంతరంబులు గైకొని యా భృగువంశవర్యు పాలికిం బోయి 'యేము గోమాతలము; నీదగు గో సమారాధనంబునకు మెచ్చి వరంబిచ్చువారమై వచ్చితి; మిష్టం బెయ్యదియడుగు' మనుటయు నమ్ముని'యిప్పటి యట్ల యెల్లప్పుడును గోవులవలన భక్తి స్నేహంబులు గలుగ నిం' డనియె నమ్మాటకు నవి 'యట్ల యయ్యెడుం?క!' యని పలికి వెండియు నిట్లనియె. 76

ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌=ఐ అనగా; విని= ఆలకించి; కరంబు= మిక్కిలి; ప్రియంబునన్‌= ఇష్టంతో; కామరూపిణులు+ఐన= ఇచ్చవచ్చిన

రూపం పొందగల; ఆ+గోవులుజ ఆ టవులు; రూప+అంతరంబులు= వేరు రూపాలు; కైకొని= ధరించి; ఆ భృగువంశవర్యు పాలికిన్‌= భృగువంశంలో ఎన్నదగినవాడైన ఆ సుమిద్రుడి దగ్గరకు; పోయి= వెళ్ళి; ఏము= మేము; గోమాతలము= ఆవుల తల్టులము; నీది+అగు= నీదైన; గోసమారాధనంబునకున్‌= అవుల భక్తితోడి పూజకు; మెచ్చి= ఆనందపడి; వరంబు= వరాన్ని; ఇచ్చువారము+ఐ= ఇచ్చేవారమైః

వచ్చితిమి= వచ్చాము; ఇష్టంబు= ఇష్టమైనది; ఏ+అది= ఏదో; అడుగుము= కోరుకొనుము; అనుటయున్‌= అనగా: ఆ+ముని= ఆ

ముని; ఇప్పటి+అట్టు+అ= ఇప్పటివలెనే; ఎల్ల+అప్పుడున్‌= సర్వకాలాల లో; గోవులవలనన్‌= ఆ గోవుల విషయంలో: భక్తి స్నేహంబులు=

భక్తీ చెలిమీ; కలుగన్‌= కలిగేటట్టుగా; ఇండు= వరం ఇవ్వండి; అనియెన్‌= అన్నాడు; ఆ+మాటకున్‌= ఆ మాటకు: అవి= ఆ ఆవులు; అట్ట= అట్టాగే; అయ్యెడున్‌+కాక= అవుతుంది; అని; పలికి= మాట్లాడి; వెండియున్‌= ఇంకా; ఇట్టున ఈ విధంగా; అనియెన్‌= అన్నాయి. తాత్పర్యం: ఆ ఆవులు అట్లా చెప్పగా పుల్లావులు విని ఎంతో ప్రీతితో కోరినరూపాలు ధరించగలిగినవి కనుక వేరు రూపాలు పొంది ఆ సుమిత్రుడి కడకరిగి 'అయ్యా! మేము గోమాతలం. నీవు చేసే ఈ గో పూజకు సంతోషం కలిగి నీకు వరమివ్వటానికి వచ్చాం. నీ కేది ఇష్టమో దాన్ని కోరుకొనుము" అన్నాయి. అప్పు డా ముని ఇప్పటివలెనే నాకు ఆవులమీద భక్తి స్నేహాలు ఎప్పటికీ ఉండేవరం ఇవ్వండి" అన్నాడు. దానికి అవి “అట్టాగే అవుతుంది" అని ఇంకా ఇట్టా అన్నాయి.

క “ఈలోకం బేటికి? మన । గోలోకంబునకు రమ్ము కులవర! యనుడుం

“ జాలుదునే మదో ర । త్నాలి విడిచి యందు రాక' కని ముని పల్కెన్‌. క్‌

316 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము

ప్రతిపదార్థం: కులవర!= కులంలో (్రేష్టుడా!; ఈ లోకంబు= ఈ లోకం; ఏటికిన్‌=ఐ ఎందుకు?; మన గో లోకంబునకున్‌= మనదైన

ఆవుల లోకానికి; రమ్ముజ రా; అనుడున్‌= అన్న వెంటనే; మత్‌ గో రత్న+ఆలిన్‌= నా గోవులనే రత్నాల వరుసను; విడిచిజ వదలి;

అందు=జ ఆ గోలోకం; రాకకున్‌= రావటానికి; చాలుదునే?= శక్తికలవాడనా?; అని; ముని; పల్కెన్‌= పలికాడు. తాత్పర్యం: 'కుల్రేష్టుడా! ఈ లోకంతో పనియేమి? మన గోలోకానికి రము శ" అన్నంతనే నేనీ గో రత్నాల వరుసను వదలి అక్కడికి రాగలనా?" అని ముని పలికాడు.

విశేషం: “ఈ లోకంబు ఏటికి' - ఇది విశిష్టమైఛదీ, కోరదగినదీ కాదని తాచ్చర్యం. 'మన' = నీవు మాతో ఏ మాత్రమూ భేదంలేనివడవని

భావం. చాలుదునే - ఆ లోకం ఎంత గొప్పదయినా నా (ప్రాణానికి ఈ గోవులే సర్వస్వం అని అతని అభిప్రాయం.

క, వినియా ధేనువు లాతని। తను వాకసమునకు నేత్తి శమ యోగబలం బున జైతన్యముం బాపి య । వని మీందం గళేబరంబు వైచి రయమునన్‌. 78

'ప్రభిపద్గార్థం: విని= ఆలెకించి; ఆ ధేనువులు= ఆ ఆవులు; ఆతని తనువు= ఆ సుమి(త్రుడి దేహాన్ని; ఆకసమునకున్‌= ఆకాళానికి;

ఎత్తి: తమ యోగ బలంబునన్‌= తమ యోగశక్తిచేత; చైతన్యమున్‌= (ప్రాణాన్ని; పాపి= పోగొట్టి; కళేబరంబున్‌= ప్రాణంలేని దేహాన్ని;

అవనిమీ(దన్‌= నేలమీద; వైచి= వేసి; రయమునన్‌= వేగంతో,

తొత్సర్యం: ఆ మాట విన్న ఆవులు అతని దేహాన్ని ఆకాశానికి ఎత్తి తమ యోగబలంవలన (ప్రాణాలు పోగొట్టి

దేహాన్ని (క్రిందవేసి వేగంతో. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). విశేషం: ఆకాశానికి ఎత్తటం అంటే ఊర్ష్యగతి - ఉత్తమగతి కల్పించటం. యోగబలంచేత (ప్రాణశక్తిని దేహంనుండి వేరు చేశాయి. కనుక ఆ (ప్రాణశక్తి అంత్యకాలంలో చికాకు పొందలేదు - అనే అంశం ఊహకు వస్తుంది.

కు కొమ్ములం గాళ్ళం జిండిగం । గ్రుమ్మి మగిడిపోయి పూసగ్రుచ్చిన గతి మున్‌ తమ్ముం బనిచిన గోవుల | కమ్ముని తెజం గెల్లం జెప్పి హర్ష మొనర్దెన్‌. 79

ప్రతిపదార్హం: కొమ్ములన్‌= కొమ్ములతో; కాళ్ళన్‌= కాళ్ళతో; పిండిగన్‌= పిండి అయ్యేటట్టు: క్రుమ్మి= పొడిచి; మగిడి పోయి=

తిరిగి వెళ్ళి; పూస[గ్రుచ్చినగతిన్‌= పూస(గ్రుచ్చినట్టుగా; మున్‌= ముందు; తమ్మున్‌= తమ్ము; పనిచిన గోవులకు= పంపిన ఆవులకు; ఆ+ముని తెజంగయు= ఆ ముని తీరును; ఎల్లన్‌= అంతా; చెప్పి= వివరించి; హర్షము= ఆనందం; ఒనర్చ్బెన్‌=ఐ కలిగించాయి. తాత్పర్యం: కొమ్ములతో కాళ్ళతో ఆ దేహాన్ని పిండి పిండి అయ్యేవిధంగా పొడిచి తిరిగివెళ్ళి మునుపు తమ్ము పంపించిన ఆవులకు ఆ ముని తీరును పూస(గ్రుచ్చినట్టుగా చెప్పి ఆనందం కలిగించాయి.

విశేషం: కొమ్ముల. . . క్రుమ్మి - ఇది ప్రాణం పోయిన తరువాత దేహానికి చేసే సంస్కారం వంటిది. 'పూస(గ్రుచ్చిన గతినొ

ఇది ఒక జాతీయం - ఏ చిన్న అంశాన్నీ వదలకుండా అని దీని భావం. "

వ. గోలోకంబునకు ముఖ్యలగు గోమాత లంతయు నెజింగి తమ కడకుం జనుదెంచిన సుమిత్రు నాదరించి సుదతులై విహరించిన గోవులు మొదలుగా సకల గోవుల తెణంగు నతని కెజింగించి 'నీకు నిది మేల కాక' యని పలికి యతనిం జబ్రీతునిం జేసి బ్రహ్మ ఘాతిక లయిన యన్ని గోవులకును 'మీ వంశం బశుచి వదనం" బయ్యెడు నుని శాపం బిచ్చిన నాధేనువులు రంతిదేవు పాలికిం బోయి సుగతి వేండి తమ్ముం బశువులుంగా విశసింపు మని మానుష భాషణంబులం బ్రార్జించుటయు. ౭0

ఆఅనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము 3ష్షే?

ప్రతిపదార్హం: గోలోకంబునకున్‌= గోవుల లోకానికి; ముఖ్యలు+అగు= (ప్రధాన వ్యక్తులయిన; గోమాతలు= గోవుల తల్టులు (గోమాతలనబడే వారు); అంతయున్‌= ఆ విషయమంతా; ఎటింగి= తెలిసికొని; తమ కడకున్‌= తమ దగ్గరకు; వచ్చిన సుమి(త్రున్‌= వచ్చిన సుమిత్రుడిని; ఆదరించి= మన్నించి; సుదతులు+ఐజ ఆడవాం(డై; విహరించిన గోవులు= తిరిగిన ఆవులు: మొదలుగాన్‌= అదిగా; సకల గోవుల తెజంగున్‌=ఐ అన్ని ఆవుల తీరును; అతనికిన్‌= ఆ సుమి్యత్రుడికి; ఎటింగించి= తెలిపి; నీకున్‌= నీకు; ఇది= ఇట్టాంటి స్టితి; మేలు+అ= మేలే; కాకజ అగుగాక; అని; పలికి; అతనిన్‌= అతడిని; ప్రీతునిన్‌= ప్రీతికలవాడినిగా; చేసిఐ ఒనర్చి; (బ్రహ్మఘాతికలు= (బ్రాహ్మణుడిని చంపినవి; అయిన అన్ని గోవులకునుజ అయిన ఆవులన్నింటికీ: మీ వంశంబు= మీ కులం; అశుచి వదనంబు+అయ్యెడున్‌= శుచిలేని మొగం కలదవుతుంది; అని; శాపంబు= శాపాన్ని; ఇచ్చినన్‌= ఇవ్వగా; ఆ బేనువులుజ ఆ ఆవులు; రంతిదేవు పాలికిన్‌= రంతిదేవుడి దగ్గరకు; పోయిజ వెళ్ళి; సుగతి= మంచిగతిని; వేండిజఐ కోరుకొని; తమ్మున్‌= తమను; పశువులు+కాన్‌= యజ్ఞ పశువులుగా; విశసింపుము= కోయుము; అని; మానుష భాషణంబులన్‌= మనుష్యుల మాటలతో; (ప్రార్టించుటయున్‌= వేడినంత.

తాత్పర్యం: గోలోకంలో ప్రధానస్టితిగల గోమాతలు ఆ విషయమంతా తెలిసికొని తమ దగ్గరకు వచ్చిన సుమి(త్రుడిని (ప్రేమతో లాలించి స్త్రీలై తిరిగిన ఆవులు మొదలుకొని తక్కిన అన్నింటి తీరును అతడికి తెలిపి 'నీకిది మేలే అవుతుంది" అని అతడికి ప్రీతి కలిగించాయి. తరువాత ఆ (బ్రాహ్మణుడిని హత్యచేసిన ఆవులన్నింటికీ మీముఖం నల్లగా అవుతుంది. అని శాపం పెట్టాయి. ఆ ఆవులు రంతిదేవుడి దగ్గరకు పోయి 'మాకు మంచిగతి కలిగించుము. మమ్ము నీ యజ్ఞంలో పశువులగా బలి ఇమ్ము" అని మనుష్యుల మాటలతో [ప్రార్ధించాయి. అట్లా ప్రార్ధించగా.

విశేషం: ఇక్కడ కపిల గోవులకు పాపం ఎట్లా వచ్చింది? అని సందేహం కలుగుతుంది. మేము ఈ పాపం చేశామనే భావన ఉన్న వాటికి - అంటే అహంకారభావన ఉన్నవాటికి పాపం అంటుతుంది. అది లేనివాటికి అంటదు. “యస్య వాహంకృతో భావో బుద్దిర్యన్య నలిష్యతే, హత్వా పి ప ఇమాన్‌ లోకాన్‌ న హంతి న విబధ్యతే” అన్న గీతావాక్యం దీనికి ప్రమాణం. ఎవనికి అహంకారభావన ఉండదో, బుద్ది చేసినపనియందు అంటులేకుండా ఉంటుందో వాడు ఈ లోకాలను రూపుమాపినా చంపినవాడు కాడు. అతడికి పాప బంధం ఉండదు. పశువులుగా యజ్ఞంలో పశువులను బలియివ్వటం పాప పరివారార్థమని ఇందు సూచన.

క. ' మిమ్ము. దెగం జూచి సద్గతి : కెమ్మెయి. బోవంగ నేర్తు నే నని వినయా

ర్థమ్ముగ మైక్కుచు. బలికిన । నమ్మానవపతికి నిట్టులను నగ్గోవుల్‌. 81

ప్రతిపదార్థం: నేను; మిమ్మున్‌= మిమ్ములను; తెగన్‌+చూచి= చంపి; సద్గతికిన్‌= ఉత్తమ స్థితికి; ఏ+మెయిన్‌= ఏ విధంగా: పోవంగన్‌ నేర్తున్‌?= పోగలను?; అని; వినయ+ఆ(ర్రమ్ముగన్‌= వినయపు చెమ్మ కలిగే విధంగా; (మొక్కుచున్‌= పాదాలకు నమస్కరిస్తూ; పలికినన్‌= పలుకగా; ఆ+మానవపతికిన్‌= ఆ రాజునకు (రంతిదేవునకు); ఆ+గోవుల్‌= ఆ ఆవులు: ఇట్టులు= ఈ విధంగా; అనున్‌= తాత్పర్యం: 'మిమ్మల్ని చంపి నేను ఉత్తమగతి ఎట్టా పొందుతాను?” అని వినయం ఉట్టిపడే విధంగా మొక్కుతూ పలుకగా ఆ ఆవులు ఆ రాజుతో ఇట్టా అన్నాయి.

విశేషం: వినయ్యార్రమ్ముగన్‌ - వినయం అణువణువునా నిండినట్టు అని భావం; మొైక్కటం అంటే సాధారణంగా సాష్ట్రాంగదండ (ప్రణామం చేయటం అని అర్ధం. మిమ్మున్‌, నేనె - అనే పదాలు అర్జాంతర సంక్రమిత వాచ్యాలు - పరమ పూజ్యాలైన మిమ్ములను, ప్రాణాలు ఒడ్డి అయినా రక్షించుకొనదగిన మిమ్ములను ఇత్యాద్యర్థం వ్యంగ్యం. అట్టాగే 'గోవులయందు పరమఖభక్తిగల' నేను అనే అర్ధం ఇక్కడ స్పురిస్తుంది.

318 శ్రీమదొంధ్ర నుహాభారతము శం మొ క్ర జ్ఞానుల యీ పనికై నినుం: గానంగం బుత్తెంచి; రట్లు గావున సుమనో మానితగతి నీకును నగు । భానునిభా! నీయశంబుం బరంగు జగములన్‌. 82 ప్రతిపదార్థం: భానునిభా!= సూర్యుడి వంటివాడా!; జ్ఞానులు+అ= జ్ఞానం కలవారే; ఈ పనికై= ఈ పనికొరకు; నినున్‌= నిన్ను; కానంగన్‌= చూడటానికి; పుత్తెంచిరి= (మమ్ములను) పంపారు; అట్లు కావునన్‌= కాబట్టి; సుమనస్‌+మానితగతి= దేవతలు గౌరవించే స్థితి: నీకునున్‌= నీకు కూడా; అగున్‌= అవుతుంది; నీ యశంబున్‌= నీక్తీర్తకూడా; జగములన్‌= లోకాలలో; పరంగున్‌= వ్యాపిస్తుంది. తాత్పర్యం: సూర్యసమానుడా! ఈ పనికారకు జ్ఞానులే నిన్ను చోడవలసినదిగా మమ్మల్ని పంపారు. కాబట్టి దేవతలు కూడా గౌరవించే గతి నీకు సిద్దిస్తుంది. నీ క్తీర్తి లోకాలలో వ్యాపిస్తుంది. విశేషం: భానునిభా! - అనటంవలన సూర్యుడివలె నీవు తత్కాలంలో మమ్ములను బాధించినా అది ఉత్తర కాలంలో సతృలదాయకమే అవుతుంది అన్న అర్ధం ('గ్రతీయమానం అవుతుంది. నీకును - గోహత్య చేసిన నీకును - అని భావం. యశస్సు లోకాలలో ఎంతక్షాలం ఉంటుందో అంతకాలం ఆవ్యక్తి పుణ్యలోకాలలో ఉంటాడని శాస్త్రజ్ఞులు చెప్పుతున్నారు. జ్ఞానులు 'జ్ఞానీత్వాత్మైవ మేవమతమ్‌”' - జ్ఞాని ఆత్మయే అని నా అభిప్రాయం అన్న గీతా వాక్యం ప్రమాణంగా జ్ఞానులు - అందులోను పెక్కండ్రు చెప్పారంటే అది పరమాత్మ పలుకువలె అనుల్లంఘనీయం అని తాత్పర్యం. క. _ నావుడు మీలోపల నొక । గోవైనను మోహవశతం గూరుటయు మఖం బావేళం బరిసమాప్తము । గావలయును వినుండు సమయ కల్పన దెలియన్‌.' 83 ప్రతిపదార్థం: నావుడున్‌= అనగా; మీలోపలన్‌= మీలో; ఒక గోవుశఐనను= ఒక్క ఆవైనా; మోహవశతన్‌= మోహానికి లొంగటం; కూరుటయున్‌= పాందినట్టైతే; మఖింబు= యజ్ఞం; ఆ వేళన్‌= ఆ సమయంలో; పరిసమాప్తము= పూర్తిగా; ముగిసినది; కావలయునుజ అవ్వాలి; సమయ కల్చన= ఈ ఒడంబడిక వీర్పాటు; తెలియన్‌= చక్కగా తెలిసే విధంగా; వినుండు= వినండి. తాత్పర్యం: అని ఆ ఆవులు అంటే ఆ రాజు మీలో ఒక్క ఆవైనా చావుకు వెనకాడితే వెంటనే నా యజ్ఞం ముగిసిపోవాలి. ఈ ఒడంబడికను మీరు చక్కగా వినండి." విశేషం: మోహవశతం గూరుట - అయ్యో! నాకీ ఘోరమైన చావు వచ్చిపడిందే అని బాధపడటం. క. _ అని యవ్విభుండు వలికిన ; విని గోవులు సమ్మతింప విశసించుచు వే లై నతండు యజ్ఞానలమున । ననేక గోచయములం గ్రమాకలనమునన్‌. 84 ప్రతిపదార్థం: అని= ఇట్టా అని; ఆ+విభుండుజ ఆ రాజు; పలికినన్‌= పలుకగా; విని= ఆలకించి; గోవులు= ఆవులు; సమ్మతింపన్‌= ఒప్పుకొనగా; అతండు=జ ఆ రంతిదేవుడు; క్రమ+ఆకలనమునన్‌= శాస్త్ర విధి పద్దతిలో: అనేక గోచయములన్‌= పెక్కు ఆవుల మందలను; విశసించుచున్‌= చంపుతూ; యజ్ఞ+అనలమునన్‌= యజ్ఞాగ్నిలో; వేల్చెన్‌= హోమం చేశాడు. తాత్పర్యం: రా జిట్లా పలుకగా ఆ అవులు ఒప్పుకొన్నాయి. ఆ రంతిదేవుడు పెక్కు ఆవుల మందలను విధి ననుసరించి చంపి యజ్ఞపు అగ్నిలో హోమం చేశాడు. విశేషం: క్రమ+ఆకలనంబునన్‌= అతడు చేసిన పని శాస్త్ర సమ్మతం అనే విషయాన్ని ఈ పదం వ్యక్తం చేస్తుంది. యజ్ఞాలను దేవతలకూ, మనుష్యులకూ పరస్పరం ఉపరకాలుగా భగవంతుడు సృష్టించాడని భగవద్గీత చెప్పుతున్నది.

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతియాశ్వానము 319

క. _ ఒకనాండు గో వొకటి లేం: గకుం జన్నిచ్చుచును దానిః గనులొని నీ విం కకటా! యెక్కడం జేరెద । వకృపులు వచ్చెదరు చంప' నని పల్కుటయున్‌. 85

ప్రతిపదార్ధం: ఒకనాండు= ఒక దినాన; గోవుజ ఆవు; ఒకటి= ఒక్కటి; లే/కున్‌= చిన్న దూడకు; చన్ను+ఇచ్చుచున్‌= పాలిస్తూ:

దానిన్‌= ఆ దూడను; కనుంగొని= చూచి; అకటా!= అయ్యో; నీవు; ఇంకన్‌= ఇటుపై:; ఎక్కడన్‌= ఏ తావునందు; చేరెదవు?= చేరుతావు?; అకృపులు= దయలేనివారు; చంపన్‌= చంపటానికి; వచ్చెదరు= వస్తారు; అని; పల్కుటయున్‌= పలుకగా. తాత్పర్యం: ఒకరోజున ఒక ఆవు తన చిన్ని దూడకు పాలిస్థూ 'అయ్యో బిడ్డా! దయలేనివారు చంపటానికి వస్తారు. నీ వెక్కడకు పోతావు?" అని పలుకగా. (తరువాతి వచనంతో అన్వయం).

విశేషం: నిజానికి చావు కోరింది తామే అయినా ఆ అవుకు కర్మబద్దతవలన చావుభయం, దానివలన దుఃఖం కలిగాయి.

గోవులు రంతిదేవు యజ్ఞ పళువులై గోలోకంబునకు( బోవుట (సం. 13-123-26 (కుంభ))

వ. మహానుభావుండు గావున నప్పలుకులు విని రంతిదేవుం దయ్యాగంబు సుప్రయోగంబుగా సమాప్తంబు గావించెం; గొన్ని గోవులు కదమవడి పుడమిన నిలిచె; నధ్వరోపయోగంబు వడసిన గోగణంబులు గోలోకంబునకుం బ్రమోదంబునం బోయె6 దదీయ చర్మాస్థి శ్రేణులు తటంబులై తనరం బ్రభూత రక్తమేదః క్లేదంబు లేజై పాటి చర్మణ్వతి యను పేరం బరంగె; నా రంతిదేవ భూపతియును యజ్ఞ సమృద్ద్ధుందై వృద్ధత్రవుని తోడి సఖ్యంబునం బొలిచి యక్షయ నాకంబున సుశ్లోకుండై యుందె; ఫేనపాఖ్యుందును గోలోకంబున వాశ్వతుండై వసించె' నని చెప్పి భీష్ముండు వెండియు. ౭86

ప్రతిపదార్హం: మహా+అనుభావుండు= గొప్ప ప్రభావం కలవాడు; కావునన్‌= కాబట్టి; రంతిదేవుండు= రంతిదేవుడు; ఆ+పలుకులు:=

ఆ ఆవు మాటలు; విని= ఆలకించి; ఆ+యాగంబు= ఆ యజ్ఞం; సుప్రయోగంబు+కాన్‌= చక్కగా చేసినదయ్యే విధంగా; సమాప్తంబు=

ముగిసినదానిని; కావించెన్‌= చేశాడు; కొన్ని గోవులు= కొన్ని ఆవులు; కడమ+పడి= మిగిలిపోయి; పుడమిన్‌+అ= భూమియందే;

నిలిచెన్‌= ఉండిపోయాయి; అధ్వర+ఉపయోగంబు= యజ్ఞంలో ఉపయోగాన్ని; పడసిన= పొందిన; గోగణంబులు= ఆవులమందలు; గోలోకంబునకున్‌= గోలోకానికి; ప్రమోదంబునన్‌= మంచి ఆనందంతో: పోయెన్‌= పోయాయి; తదీయ చర్మ+అఆస్టి (శ్రేణులు= వానివైన తోళ్ళు, ఎముకలు అనే వాటి వరుసలు; తటంబులు= ఒడ్డులు; ఐ= అయి, తనరన్‌= ఒప్పుగా; ప్రభూత రక్త మేదః+క్షేదంబులుజ చాలా ఎక్కువ అయిన నెత్తురు, మెదడు అనేవాటి తడులు; ఏయు+ఐ= నది అయి; పాజి= ప్రవహించి;

చర్మబ్వతి+అను పేరన్‌= చర్మణ్వతి (చర్మములు గలది) అనే పేరుతో; పరణౌన్‌= ఒప్పింది; ఆ రంతిదేవ భూపతియునూ గ

రంతిదేవ మహారాజున్నూ; యజ్ఞ సమృద్దుండు+ఐ= యజ్ఞాల నిండైన సంపద కలవాడై; వృద్దశ్రవునితోడి సఖ్యంబునన్‌= ఇంద్రుడి ఇ

చెలిమితో; పాలిచి= ఒప్పి; అక్షయ నాకంబునన్‌= తరుగు లేని స్వర్గంలో; సుక్టోకుండు+ఐ= అందరి పొగడ్తలు అందినవాడై; ఉండెన=

ఉన్నాడు; ఫేనప+ఆఖ్యుండును= ఫేనపుడన్న పేరుగల ఆ సుమి(త్రుడున్నూ: గోలోకంబునన్‌= గోలోకంలో; శాశ్చ్సతుండు+ఐ= ఎల్లవేళల ఉండేవాడై; వసించెన్‌= ఉన్నాడు; అని= ఇట్లా అని; చెప్పి; భీష్ముండుజ భీష్ముడు; వెండియున్‌=ఐ ఇంకా. తాత్పర్యం: గొప్ప మహిమగలవాడు కనుక ఆ రంతిదేవుడు ఆ ఆవు మాట విని ఆ యాగాన్ని ఏలోపం లేకుండా ముగించాడు. ఆ విధంగా కొన్ని ఆవులు మిగిలిపోయి భూమిమీదనే నిలిచిపోయాయి. యజ్ఞంలో వినియోగం పొందిన ఆవుల మందలు ఆనందంతో గోలోకానికి వెళ్ళాయి. వాటి చర్మాలూ, ఎముకలూ ఒడ్డులు కాగా వాని నెత్తురు, మెదడులలోని తడి ఏనై ప్రవహించి చర్మణ్వతి అనే పేరున ఒప్పింది. రంతిదేవ మహారాజున్నూ యజ్ఞపుపంట పండించుకొని ఇండద్రుడితోడి చెలిమితో సుఖంగా చెడని స్వర్గంలో మంచి కీర్తి పొందుతూ ఉన్నాడు. ఫేనపుడున్నూ గోలోకంలో శాశ్వతంగా నివసించాడు" అని చెప్పి భీష్ముడు ఇంకా ఇట్లా అంటున్నాడు.

320 త్రీనముదాంధ్ర మహాభారతము విశేషం: ఇందులో యజ్ఞంలో మిగిలిన ఆవులు తప్ప తక్కిన వారంతా సుఖస్టితి పాందటాన్ని వివరించారు. దీనివలన యజ్ఞం సతృ్సలదాయకమే అన్న భావం తెలియవస్తున్నది. సీ “మానవనాధ! యీ ఫేనపాఖ్యానంబు । బదరికాశ్రమమున బాదరాయ

ణుండు ప్రీతి నారాయణునకు. జెప్పిన నమ్మ హాత్ముండు గో యజనార్ది యగుచు

నిది గొనియాడంగ విదితమై జగమునం । బరంలగెం బుఖ్యతమంబు పావనంబు

దీనిం బరించిన వీనుల నించిన ।; దురిత వర్ష్ణంబులం బొరయ వలదు; తే. పూరు నృపకుల భూషణ! పూత చరిత! । నీవు నతిభక్తి గలుగుము గోవులందు

బరమనియతి నీ తంత్రంబు పఠన విధియు । నేత చాకర్దనంబును నెపుడుం జలుపు." 87 ప్రతిపదార్థం: మానవనాధ!= రాజా! ఈ ఫేనప+ఆఖ్యానంబున్‌= ఈ ఫేనపుని కధను; బదరికా+ఆ(శ్రమమునన్‌= బదరికాశ్రమంలో; బాదరాయణుండు= శ్రీ వ్యాసుడు; ట్రీతిన్‌= ప్రీతితో) నారాయణునకున్‌= నారాయణుడనే మునికి? చెప్పినన్‌=ఐ చెప్పగా; ఆ+మహాత్ముండు= ఆ దొడ్డబుద్దిగలవాడు; గో యజన+అర్జి= గోవుల యజ్ఞం కోరినవాడు; అగుచున్‌= అవుతూ; ఇదిజ= దీనిని; కొని+ఆడంగన్‌=. ప్రీతితో పలుకగా; జగమునన్‌= లోకంలో; విదితము+ఐ= అందరికీ తెలిసినదై; పరలొన్‌=ఐ ఒప్పింది; పుణ్యతమంబు= అన్నింటికన్నా పుణ్యమైనదీ; పావనంబు= పవిత్రం చేసేదీ అయిన; దీనిన్‌= దీనిని, ఈ ఫేనపుని కథను; పరించినన్‌= (శ్రద్దతో చదివినా; వీనులన్‌= చెవులయందు; నించినన్‌= నింపుకొన్నా; దురిత వర్గంబులన్‌= పాప సముదాయాలలో; పొరయన్‌= కలిసిపోవటం; వలదు= కలుగదు; పూరు నృప కులభూషణ!= పూరుడు అనే రాజు కులానికి అలంకారమైనవాడా!; పూతచరిత!= పవిత్రమైన చరిత్ర కలవాడా!; నీవును నీవుకూడా; గోవులందున్‌= గోవుల విషయంలో; అతిభక్తిన్‌= మిక్కిలి భక్తిని; కలుగుముజ= పొందుము; పరమనియతిన్‌= గొప్పనిష్టతో; ఈ తం[షత్రంబు= ఈ (క్రియయొక్క; పరన విధియున్‌= చదవటమనే పనినీ; ఏతత్‌+ఆకర్షనంబును= దీనిని వినటాన్నీ; ఎపుడున్‌=ఐ ఎల్లవేళలా; చలుపు= చేస్తూ ఉండుము, తొత్సర్యం: 'రాజా! ఈ ఫేనపుని కథను బదరికాశ్రమంలో శ్రీ, వేదవ్యాసుడు నారాయణమునికి ప్రీతితో చెప్పాడు. ఆ మహానుభావుడు గో యజ్ఞం చేయగోరి దీనిని గూర్చి అందరకూ తెలుపుతూ ఉండగా అది లోకంలో (క్రమంగా అందరికీ తెలిసింది. ఎంతో పుణ్యమైనదీ, పావనమైనదీ ఆయిన దీనిని చదివినా, విన్నా పాపాల సంగతి కలుగదు. నీవుకూడా గోవుల విషయంలో గొప్ప భక్తి కలిగి ఉండుము. గోవులను సేవించిన విధానాన్ని చదవటం, వినటం ఎప్పుడూ చేస్తూ ఉండుము." విశేషం; బాదరాయణుడు నారాయణుడికి బదరికాశమంలో చెప్పాడంటే నరనారాయణులనే మునులలో నారాయణుడు అనుకొనాలి. ఇది మానవులలో రుచి పుట్టటానికి దోహదం చేస్తుంది. పూరున్నప కులభూషణ। పూతచరి(త్ర! - అనే రెండు సంబోధనలు సాభి[ప్రాయాలు. పూరుడు స్వార్ధం ఏ మాత్రమూ లేకుండా తండ్రికి యౌవనం ఇచ్చి ఆతడి ముదిమి గొన్నవాడు - ఆ విధంగా వంశకర్త అయినవాడు. నీవు కూడా అటువంటి వాడవు కనుక సత్కార్యాచరణ నీవు తప్పక చేయగలవాడవే - అనే భావం ఇందులో స్ఫురిస్తుంది. గోవులందు అతిభక్తి కలుగుము - ఈ (క్రియా ప్రయోగం ఇప్పుడు వ్యవహారంలో కనబడదు. తం్య్రంబు పరనవిధి

తంత్రంయొక్క పఠనవిధి అని షష్టీ తత్పురుషం. క. _ అనిన విని 'యట్ల చేసిద -ననఘా! గోమహిమ యిట్టు లాకర్లింపం

గనియును దనివి సనదు నా । మన; మింకను జెప్పు నీ విమల వాక్యములన్‌.' 88

ఆనుళాసనికసర్వము - తృతీయాశ్వాసము తె2షే ప్రతిపదార్హం: అనినన్‌= అని చెప్పగా; విని= ఆకర్షించి (ధర్మరాజు); అనఘా!= పుణ్యాత్ముడా!; అట్టు+అవ= అట్లాగే; చేసెదన్‌= చేస్తాను. గోమహిమ= ఆవుల గొప్పతనం; ఇట్టులు= ఈ విధంగా; ఆకర్షింపన్‌ కలిగియును= వినగలిగి కూడా; నా మనము= నా హృదయం; తనివిశచనదు= తృప్రిపాందదు: నీ విమల వాక్యములన్‌= స్వచ్చమైన నీ మాటలతో; ఇంకను= ఇంకా? చెప్పు= చెప్పుము. తొత్పర్యఆ: భీష్ము డట్టా చెప్పిన దానిని విని ధర్మరాజు పుణ్యాత్మా! గోవుల మహిమ ఈ విధంగా వినగలిగినా ఇంకా నా మనస్సు తృప్తి పొందలేదు. స్వచ్చమైన నీ మాటన్రితో మరింతగా నాకు దయతో చెప్పుము" (అని (ప్రార్జించాడు). విశేషం: అనఘా! అన్న సంబోధనా, నీ విమలవాక్యములన్‌' అన్నమాటా ధర్మరాజు జిజ్ఞాస ఎంత ఘనమైనదో అభివ్యక్తం చేస్తున్నాయి. త నీ % క, _ అని ధర్మతనయుం డడిగిన |; ననయంబు. బ్రియంబుం బొంది యమరనదీనం దనుం డిట్లను 'సత్యవతీ ; తనయుని వాక్యములు సెప్పెదను వినుము నృపా! 89 ప్రతిపదార్హం: అని= ఇట్టని; ధర్మతనయుండు= ధర్మరాజు; అడిగినన్‌= అడుగగా; అమరనదీ నందనుండు= దేవనది అయిన గంగ కొడుకు భీష్ముడు; అనయంబున్‌= మిక్కిలి ఎక్కువగా; ప్రియంబున్‌= ప్రీతిని; పొంది; ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనున్‌= అన్నాడు; నృపా!= రాజా[; సత్యవతీ తనయుని వాక్యములు= సత్యవతి కుమారుడైన వ్యాసుడి పలుకులు; చెప్పెదను= చెప్పుతాను; వినుము. తాత్పర్యం: ఈ విధంగా ధర్మరాజు అడుగగా భీష్ముడు పట్టరాని సంతోషం పొంది ఇట్టా అన్నాడు. నాయనా! వ్యాసుడి మాటలు చెప్పుతాను వినుము. విశేషం: అమరనదీనందనుడు, సత్యవతీనందనుడు అనే పదాలు ఆ ఇరువురి ఆజన్మ శుద్దతను తెలియజేస్తాయి. ఆ. _ గోవిశేష మర్ధి నీవు నన్నడిగిన ; యట్ల శుకుండు దండ్రి నడిగె; దాని | కాత్మం బ్రియముం బొంది యా మహాసంయమి । యా సుబుద్ధి కిట్టు లనియె నధిప! 9 న = నన్వు; ప్రతిపదార్థం: అధిప1= రాజా! నీవు; అర్థిన్‌= కోరికతో గో విశేషము= ఆవుల గొప్పతనాన్ని గురించి: నన్నున్‌: ను సై అడిగిన+అట్టు+అజ అడిగిన విధంగానే; శుకుండువ= శుకమహర్షి తండ్రిన్‌= తండ్రి అయిన వ్యాసుడిని; అడిగెన్‌= అడిగాడు; ర న్‌ అట్లా అడిగిన దానికి; ఆత్మన్‌= హృదయంలో; ప్రియమున్‌= ప్రీతిని; పొంది; ఆ మహాసంయమిః= ఆ గొప్ప నిగ్రహవంతుడుః ఆ సుబుద్దికిన్‌= మంచిబుద్దిగల ఆ శుకునకు; ఇట్టులు= ఈ విధంగా: అనియెన్‌= చెప్పాడు. తొత్సర్యం; రాజా! నీవు కోరికతో గోవుల గొప్పతనాన్ని గూర్చి నన్నడిగినట్టే శుకుడు తన తండ్రి నడిగాడు. దాని ల్‌ న కాయన ఎంతో ప్రీతి పొంది ఆ మహర్షి ఆ సుబుద్ధికి ఇట్లా చెప్పాడు. విశేషం: మహాసంయమి అనటంవలన అతడు చెప్పే విషయం యొక్క ప్రామాణ్యం స్ఫురిస్తుంది. సుబుద్ధికి అనటంచేత సుబుద్దులు మౌత్రమే చెప్పిన దానిని సార్ధకం చేస్తారు అన్నభావం తెలియవస్తున్నది. సీ. స్థావర జంగమాత్మకమైన భూత జా ; లంబు సుస్థితి గోగణంబు నాత్ర యమునన తత్సంభవమును గోవులయంద; ।; యవి మూల సంతాన మజున; కట్లు గాక సిద్ధుల సాధ్యగణముల మాత లి । ట్లగుట యెటింగిన యతండు బ్రహ్మ లోక గోలోకాది లోకాంతరములకు6; దనయింటి కరుగు చందమున నరుగు

322 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తే. బరమగతిం గోరువారలు పాదముష్టి ।; యప్టి వాక్షిత్తముల గోవు నభిభవింప

కుండ వలయు నివ్విద్యః బద్మోద్ధవుందు । సెప్పె నది యాత్మపావన శిష్ట సేవ్య. 91 'ప్రతిపదార్ధ్థల: స్టావర జంగమ+ఆత్మకము= కదలనివి, కదిలేవి అన్న సుస్టితి గలది; ఐన =అయిన; భూతజాలంబు సుస్టితి= వస్తువుల (ప్రాణుల సముదాయపు చక్కని స్థితి; గోగణంబు+ఆశ్రయంబుననజ గోవుల సముదాయం యొక్క ఆధారం మీదనే; తత్‌ సంభవంబును= వాని పుట్టుకకూడా; గోవులయందు+అ= ఆవులయందేన అవి= ఆ ఆవులు; అజునకున్‌= బ్రహ్మకు; మూలసంతానము= మొదటి బిడ్డలు; అట్టున్‌ కాకజ అంతేకాక; సిద్దు సాధ్యగణముల మాతలు= ఆవులు సిద్దులు సాధ్యుల సముదాయాలు అనే దేనజాతి వారి తల్లులు; ఇట్టు= ఈ విధంగాన అగుట= అవటం; ఎతింగిన+అతండు= తెలిసికొన్నవాడు; (బ్రహ్మలోక గోలోక+ఆది లోక+అంతరములకున్‌= బ్రహ్మలోకమూ, గోవుల లోకమూ మొదలైన ఇతరలోకాలకు; తన ఇంటికిన్‌= సొంత ఇంటికి; అరుగుచందమునన్‌= వెళ్ళేవిధంగా; అరుగున్‌ఇ వెళ్ళుతాడు; పరమగతిన్‌= మిక్కిలి ఉత్తమమైన లక్ష్యాన్ని; కోరువారలు= కోరే మనుష్యులు; గోవును= ఆవును; పాద ముష్టి యష్టి వాక్‌ చిత్తములన్‌= కాలితో, పిడికిలితో, కర్రతో, మాటతో, మనస్సుతో; అభిభవింపకజ తిరస్కరించక; ఉండవలయున్‌= ఉండాలి; ఈ+విద్యన్‌= ఈ విద్యను; పద్మ+ఉదృవుండు= బ్రహ్మ చెప్పెన్‌= ఉపదేశించాడు; అది= ఆ విద్య; ఆత్మపావన= ఆత)ను పవిత్రం చేసేది; శిష్ట సేవ్యజ ఉత్తమ (ప్రవృత్తి కలవారికి సేవించ దగింది. తాత్పర్యం: నాయనా! సృష్టిలో ఉన్న కదలని పదార్దాలు, కదిలే ప్రాణులు అనే అన్నింటి చక్కని స్థితీ గోవులను ఆ(శ్రయించినందువలననే కలుగుతున్నది. వాటి పుట్టుకకూడా వాటివలననే ఏర్పడుతున్నది. ఆవులు (బ్రహ్మకు తొలిబిడ్డలు. అంతే కాదు; సిద్దులు, సాధ్యులు మొదలైన దేవయోనిగణాలకు కూడా అవులు తల్లులు. ఈ విషయం తెలిసినవాడు బ్రహ్మలోకం, గోలోకం మొదలైన లోకాలకు సొంత ఇంటికి వెళ్ళినట్టు వెళ్ళుతాడు. అత్యుత్తమగతిని కోరేవారు కాలితో, పిడికిలితో, కర్రతో, మాటతో, మనస్సుతో ఆవును తిరస్కరించరాదు. ఇది (బ్రహ్మ చెప్పిన విద్య- ఆత్మను పవి(త్రం చేసేది, ఉత్తములు సేవించవలసినది. విశేషం: 'తన ఇంటి కరుగుచందమున' - అంటే సర్వ స్వతం(త్రతా భావంతో అని భావం, ఇది ఒక మంచి జాతీయం. పాదముష్టి = వీటివలన గోవును ఏ విధంగానూ హింసింపరాదని సూచన. 'పద్మోద్భవుండు చెప్పెన్‌' - అంటే ఇది తిరుగులేని శాసనం. దీనిని ధిక్కరించినవాడు దిక్కులేని వాడవుతా డని తాత్పర్యం. ఆత్మపావన, శిష్టసేవ్య అనేవి “విద్య' అనే 'ప్రీలింగ శబ్దానికి విశేషణాలు కావున (స్తీ లింగరూపాలు. క, _ పావనమని శ్రుతి సెప్పిన । యే వస్తువు నాశ్రయించి యెక్కుడయిరి భూ

తావలులకు సుర లట్టిది । గోవు; తదీయ మగు మహిమకున్‌ గుజిగలదే? 92 “ప్రతిపదొర్థల: పావనము= పవిత్రం; అని; శ్రుతి=ఐ వేదం; చెప్పిన ఏ వస్తువున్‌= చెప్పిన ఏ వస్తువును; ఆ(శ్రయించి= ఆధారం చేసికొని; సురలు= దేవతలు; భూత+ఆవలులకున్‌= (ప్రాణుల సముదాయాలకు; ఎక్కుడు= అధికులు; అయిరి= అయ్యారో, అట్టి+అది= ఆ విధమైనది; గోవు=ఐ ఆవు; తదీయము= దానిది; అగుజ అయిన; మహిమకున్‌= గొప్పతనానికి; గుజీ= హద్దు; కలదే?= ఉన్నదా? తోత్పర్యం: వేదం పవిత్రమని చెప్పి గోవు నాశ్రయించి దేవతలు తక్కిన అన్ని ప్రాణికోటులకంటె గొప్పవారయ్యారు. కాబట్టి గోవుల మహిమకు హద్దు ఉన్నదా? క, _ వీణా కాహళవేణు క్వాణ ప్రతిమములు ధేనువర్గధ్వను ల

క్షీణ సుకృతంబు నిర్మల ; వాణి తదాకర్ణనంబు వర్ణన విధమున్‌. 93

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వానము 323 ప్రతిపదార్దం: ధేనువర్గధ్వనులు= ఆవుల జాతుల నాదాలు; వీణా కాహళ వేణు క్వాణ ్రతిమములు= వీణ, బూర, వేణువు అనేవాటి నాదాలకు సాటి వచ్చేవి; నిర లవాణి= ఆవుల నిర్మలమైన నాదం; తత్‌+ఆకర్షనంబు= దానిని వినటమూ; వర్షన విధమున్‌= వర్షించటమూ" అక్షీణ సుకృతంబు= తరగని పుణ్యం. తాత్పర్యం: ఆవుల కంరనాదాలు వీణా, కొాహళ, వేణు నాదాల వంటివి. ఆ ధ్వని అతి స్వచ్చమైనది. దానిని వినటమూ, చెప్తుకొనటమూ తరగని పుణ్యాన్ని ఇస్తాయి. విశేషం; కాహళ= నాలుగు అయిదు లోహపు గొట్టాలు ఒకదానితో ఒకటి బిగించి ఏర్పాటు చేసికొనటానికి వీలుగా ఉండే ఒక వాద్యం. క. క్షీరము దధియును ఘృతము సు । ధా రూపము లగుట దేవతా ప్రీణన య

జ్ఞారంభంబులు విమలా । చారా! గో దోహ నైక సాధ్యము లయ్యెన్‌. 94 ప్రతిపదార్హం: విమల+ఆచారా!= మాలిన్యంలేని (ప్రవర్తన కలవాడా!) క్షీరము= పాలు; దదియును= పెరుగును; సుధా రూపములు= అమృతం రూపాలు; అగుటన్‌= కావటంవలన; దేవతా ప్రీణన యజ్ఞ+ఆరంభంబులు= దేవతలను ప్రీతిపరచే యజ్ఞాలు అనే కార్యాలు; గో దోహన+ఏక సాధ్యములు= ఆవుల పాలు అనే ఒక్కదానిచేతనే సాధించదగినవి; అయ్యెన్‌= అయ్యాయి. తొత్సర్యం: విమలాచారా! పాలు పెరుగు అమృతస్వరూపాలు కనుక దేవతలను తృప్తిపరచే యజ్ఞ కార్యాలు ఆవుల నిశేషం: విమలాచారా! అనే సంబోధన తాను పెక్కు మంచి విషయాలు యోగ్యతకు తెలియజేస్తున్నాయన్న స్ఫూర్తిని కలిగిస్తుంది. ఆ, శ్రుతులు నౌపనిషద సూక్తులు గో స్వరూ । పంబు లని సరోజభవుండు సెప్పె

ధర్మపరత పరమతపము మహాథ్వర ; మనంగం బరంగు గో సమర్దనంబు. 95 ప్రతిపదార్దం: సరోజభవుండు= పద్మంలో పుట్టిన (బ్రహ్మ; శ్రుతులును= వేదాలు; కౌపనిషద సూక్తులు= ఉపనిషత్తులకు సంబంధించిన మంచి మాటలు; గో స్వరూపంబులు= గోవుల స్వరూపాలు; అని; చెప్పెన్‌= చెప్పాడు; గో సమర్భనంబు= ఆవులను భక్తితో పూజించటం; ధర్మపరతః= ధర్మమే తుది మెట్టు కావటం; పరమతపము= గొప్పతపస్సు; మహా+అఆధ్వరము= గొప్ప యజ్ఞం; అనంగన్‌= అనటానికి: పరంగున్‌= ఒప్పును. తొత్చర్యం; వేదాలూ, జ్ఞాన విషయాలైన ఉపనిషత్తులూ గో స్వరూపాలే అని బ్రహ్మ చెప్పాడు. ఆవులను భక్తితో పూజించటం ధర్మం తుది మెట్ట, గొప్పతపస్సు, మహిమగల యజ్ఞం అనటానికి ఒప్పుతుంది. విశేషం: శ్రుతులు - వేదాలు నాలుగు భాగాలుగా ఉన్నాయి. అందులో సంహిత, (బ్రాహ్మణం, ఆరణ్యకం అనేవి ఒక విభాగంగా, ఉపనిషత్తులు ఒక విభాగంగా చెప్పుతారు. మొదటి విభాగానికి కర్మకాండ అనీ, చివరిదానికి జ్ఞానకాండ అనీ పేరు. (బ్రహ్మ చెప్పాడు కనుక తప్పక విశ్శసించాలి అని భావం.

క _ ఈ వాళ్యంబులు భూదే। వావలి సన్నిధిం. బరించు నాతండు పుణ్యుం

డై వెలయు; విన్నవారలు ।; పావనగుణ! తత్య్మణంబ పాతు రఘములన్‌. 96 ప్రతిపదార్థం: పావనగుణ!= పవిత్రగుణాలుగల శుకా!; ఈ వాక్యంబులు= ఈ మాటలను; భూదేవ+ఆవలి సన్నిధిన్‌= బ్రాహ్మణుల సముదాయం దగ్గర; పరించు+ఆతండు= (శ్రద్దతో చదివేవాడు; పుణ్యుండు+ఐ= పుణ్యంకలవాడై; వెలయున్‌= ఒప్పుతాడు; విన్నవారలు= విన్న మనుష్యులు; తత్‌ క్షణంబు+అ= అప్పటికప్పుడు; అఘములన్‌= పాపాలను; పాతురు= పోగొట్టుకొంటారు.

32 శ్రీనుదాంధ్ర మవాభారతము తాత్ప్సర్యల: పావనగుణా! ఈ వాక్యాలు బ్రాహ్మణుల సమీపంలో చదివేవాడు పుణ్యమూర్తి అవుతాడు. విన్నవారు అప్పటి కప్పుడు పాపవిముక్తి పొందుతారు. తే... గో ఘృతంబు ప్రాశించియు గోకఠీసష ; సువిహిత స్నానుం డయ్యు భూదివిజు డధిక

భక్తి నిత్యంబు గోమతీపరన మాచ ; రించియును గల్మషముల నిర్జించు ననఘ।! 97 ప్రతిపదార్హం: అనఘ!= పుణ్యాత్ముడా!; భూదివిజాండువ= (బ్రాహ్మణుడు; గో ఘృతంబు= ఆవు నేయి; (ప్రాశించియున్‌= లోపలికి పుచ్చుకొనీ; గోకరీష సువిహిత న్నానుండు= ఆవుపేడ కలిసిన నీళ్ళతో చక్కగా చేయబడిన స్నానం కలవాడు; అయ్యున్‌= అయిన్నీ; అధికభక్తిన్‌= ఎక్కువ భక్తితో; నిత్యంబు= ప్రతిదినము; గోమతీపఠనము= గోమతీమంత్రాన్ని చదవటం; ఆచరించియును= చేసిన్నీ; కల్మషములన్‌= పాపాలను; నిర్జించున్‌= పూర్తిగా గెలుస్తాడు [త్రోసి వేస్తాడు). తాత్పర్యం: పుణ్యాత్మా! ఆవు నెయ్యి లోపలికి పుచ్చుకొనీ, ఆవుపేడ కలిసిన నీళ్ళతో స్నానంచేసీ, మహాభక్తితో ప్రతిదినమూ గోమతీ పఠనం గావించే బ్రాహ్మణుడు పొపాలన్నింటినీ (త్రోసి పారవేస్తాడు. విశేషం: గో ఘృతం ్రాశించటం వగైరా కాయిక నిష్ట 'భక్తి మానసనిష్ట్రు గోమతీ పరనం= వాచికనిష్ట ఇట్టా మూడు నిస్టలూ కలవటమే (త్రికరణశుద్ది. అది తప్పక సత్బలితాన్ని సాధిస్తుంది. చ. అనిమిషులున్‌ మహామునులు నయ్యయి పెంపులు గోనుతిం బరిం

చిన సుకృతంబునం గీనిరి శ్రీయును శత్రుజయంబుం బేర్మియుం

దనయ సమృద్ధియుం గలుగుం దత్పఠనంబున బంధుకోటి బం

ధనమునం బాయు; మార్గమున దప్పు మృగార్తియుం జోరబాధయున్‌." 98 ప్రతిపదార్హం: అనీమిషులున్‌= దేవతలూ; మహామునులు గొప్ప మునులూ; ఆ+అయి పెంపులు= ఆయా మహిమలు; గోమతిన్‌= గోమతిని; పరించిన సుకృతంబునన్‌= పారాయణ చేసిన పుణ్యంవలన; కనిరి= పొందారు; తత్‌ పరనంబునన్‌= దాన్ని చదవటంవలన; శ్రీయును= సంపదా; శత్రుజయంబున్‌= పగవారి మీద గెలుపూ; పేర్మియున్‌= పెద్దదనమూ; తనయ సమృద్దియున్‌= బిడ్డల సంపదా; కలుగున్‌= కలుగుతుంది; బంధుకోటి= పరించిన వారి చుట్టాల సముదాయంకూడా; బంధనమునన్‌= బంధాలనుండి; పాయున్‌= విడివడుతుంది; మార్గమునన్‌= దారిలో; మృగ+ఆర్తియున్‌= (క్రూరజంతువుల పీడా; చోర బాధయున్‌= దొంగలబాధా; తప్పున్‌=ఐ కలగకుండా ఉంటుంది. తాత్సర్యం: దేవతలు, మహామునులు గోమతిని పరించిన పుణ్యం వలననే ఆయా గొప్పు స్టితులను పొందారు. దానిని పఠించటంవలన సంపదా, పగవారిని గెలవటం, అభివృద్దీ, పుత్రులు ఎక్కువగా కలగటం సిద్దిస్తాయి. వారి చుట్టాలకు కూడా బంధాలు నశిస్తాయి. ప్రయాణాలలో (క్రూరమృగాల బాధా, దొంగలబాధా తప్పిపోతాయి.' విశేషం: చదివినవాడు తనవారికి కూడా మేలు కూర్చగల సామర్థ్యం పొందటం ఇక్కడ గొప్పు విశేషం. వు అనిన విని యమ్మునిపతికి శుకుం డిట్లనియె. 99 ప్రతిపదార్థం; అనినన్‌= అని చెప్పగా; విని= ఆలకించి; ఆ+మునిపతికిన్‌= మునులలో గొప్పవాడైన ఆ వ్యాసుడికి; శుకుండుజ కొడుకైన శుకమహర్షి ఇట్టుఐ ఈ విధంగా; అనియెన్‌= అన్నాడు. తొత్సర్యం; అని చెప్పగా వ్యాసుడితో శుకు డిట్లా అన్నాడు.

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వానను 325 వేదవ్యాసముని శుకునకు. జెప్పిన కపిల గో మహవానుభావము (సం. 13-126-2 (కుంభ) క. _ తమజాతికిం దగుకర్మ । క్షముతలు లేకున్న్మయట్టి జనములు కపిలా సమధిక పూజన తద్దా ! నము లొనరింతు; రవి వాచు నా దురితంబుల్‌. 100 ప్రతిపదార్థం: తమజాతికిన్‌= తమ పుట్టుకకు; తగు= తగిన; కర్మక్షమతలు= కర్మం చేసే యోగ్యతలు; లేక+ఉన్న+అట్టి జనములు= లేనట్టి మానవులు; కపిలా సమధిక పూజన తత్‌+దానములు= పుల్చావుల గొప్ప పూజలూ, వాటి దానాలు; ఒనరింతురుజ చేస్తారు; అవి= ఆ పూఖిలు దానాలు; ఆ దురితంబుల్‌= ఆ పాపాలను; పాచున్‌= పోగొట్టుతాయి. తాత్పర్యం: తాము పుట్టిన జాతికి తగిన కర్మల యోగ్యతలు లేని మానవులు కపిల గోవులను మిక్కిలిగా పూజిస్తారు. దానం చేస్తారు. అవి వారి పాపాల నన్నింటినీ పోగొట్టుతాయి. సీ, అనుటయు 'సందియం బది యేల? కపిల€ బూ । జించినం బ్రీతి నిచ్చినను జెదని యఘములు గల్గునే” యనియెం బరాశర ; తనయుం దవ్వాక్యంబు విని శదీయ తనయుండు '“గపిల కంతటి పెంపురాం గతం ; బేమి?' నావుదు నమ్మునీశ్వరుండు విను మని యిట్లను 'ననిమిష సంఘంబు ; నొక కారణమునం బావకుండు మొఅంగి తే యరిగి తనదుగుప్తి యర్ధించి గోవుల । నాశ్రయించె ననియు నగ్ని గోప

నంబు సేసె నవ్విధంబున శిఖభియున్మ్కి: సుర లెఖింగి రెల్లచోటు నరసి, 101 ప్రతిపదార్థం: అనుటయున్‌= అని శుకు డనగా; పరాశర తనయుండు= పరాళరుడి కొడుకు వ్యాసుడు; సందియంబు= సందేహం; ఏల?= ఎందుకు?; కపిలన్‌= పుల్చావును; పూజించినన్‌= పూజించినో; ప్రీతిన్‌= ప్రేమతో; ఇచ్చినను= దానమిచ్చినా; చెడని+అఘములుజ నొశనం కాని పాపాలు; కల్లునే?= ఉంటాయా?; అనియెన్‌= అన్నాడు; ఆ+వాక్యంబున్‌= అ మాటను; విని; కపిలకున్‌= కపిల గోవునకు; అంతటి పెంపు=జ అంతటి గొప్పతనం; రాన్‌= రావటానికి; కతంబుజ కారణం; ఏమి?= ఏమిటి?; నావుడున్‌= అనగా? ఆ+ముని+ఈశ్వ్చరుండుఃజ మునులలో (శ్రేష్టుడైన ఆ వ్యాసుడు; వినుము; అన్ని; ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనున్‌= చెప్పాడు; పావకుండుకడ=ు అగ్నిదేవుడు; ఒక కారణమునన్‌= ఒక కారణంగా; అనిమిష సంఘంబున్‌= దేవతల సంఘాన్ని; మొజంగి= కనుగప్పీ; అరిగి= వెడలి; తనదుగుప్తి= తన్ను దాచటాన్ని; అర్ధించి= కోర; గోవులన్‌= ఆవులను; ఆశ్రయించెన్‌= చేరుకొన్నాడు; అవియున్‌= ఆ ఆవులున్నూ; అగ్నిన్‌= అగ్నిని; గోపనంబు+చేసెన్‌= దాచాయి; సురలు= దేవతలు; ఎల్లవోటున్‌= అన్ని తావులందునూ; ఆరసి= వెదకి? శిఫి= అగ్ని; ఆ+విధంబునన్‌= ఆ విధంగా; ఉన్కి= ఉండటం; ఎజింగిరి=ఐ తెలిసికొన్నారు. . తాత్పర్యం: కుమారు డిట్టా పలుకగా వ్యాసుడు 'నాయనా! నీకు సందేహ మెందుకు? కపిలను పూజించినా దానమిచ్చినా పోనిపాపాలు ఉంటాయా?” అన్నాడు. అప్పుడు శుకుడు తండ్రి మాటలు విని పుల్లావుకు అంతటి మహిమ రావటానికి కారణం ఏమిటి? అని అడిగాడు. అప్పు డా ముని'శ్రేష్టుడు వినుము పూర్వం అగ్నిదేవు డొక కారణంగా దేవతల కన్నుగప్పి తనను దాచుమని గోవుల నాశ్రయించాడు. అవి దాచాయి. దేవతలు అన్నితావులూ వెదకి అన్ని ఆ విధంగా ఉన్న సంగతి తెలిసికొన్నారు. విశేషం: శిఖి - శిఖలంటే జ్యాలలు, అవి కలవాడు అని, నిమిషం అంటే రెప్పపాటు, అదిలేనివారు అనిమిషులుజ దేవతలు.

326 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము వ. ఎటింగి కూడుకొని గోవులకడకు వచ్చి వానితో 'నగ్ని దాంచయట యఖిలజగజ్ఞ్జ్ఞనంబులకు నహితంబు సేయుట గాదె! చూపకుండుట దగ దని పలుకుటయు. బుయిలోడి గోవు లస్వావకుం జూపిన, నాసుపర్వులు సంతోషించి వానికి వరం బీవలయునని యవ్వాయు సఖుం బ్రార్థించిన నతండు నగ్గోవుల యందు డాంగి యుండ నవి కపిలచ్చాయం బ్రాపించి యునికిం గనుంగొని గోవుల కెల్లను గపిల యెక్కుడగుటయుం, దదీయారాధనంబునుం దద్దానంబునుం బుణ్యతమంబులై దురితంబుల దమియించి యుత్తమలోకంబుల నిచ్చుటయు వరంబులుగా నిచ్చెనని చెప్పి వెండియుం 102 ప్రతిపదార్థం: ఎజీంగి= తెలిసికొని; కూడుకొని= గుంపుగా అయి; గోవులకడకున్‌= ఆవుల దగ్గరకు; వచ్చి; వానితోన్‌= ఆ అవులతో; అగ్నిన్‌= అగ్నిని; దాంయట= కనపడకుండా ఉంచటం; అఖిల జగతీ+జనంబులకున్‌= సమస్తమైన లోకపు జనాలకు; అహితంబు= కీడు; చేయుట+కాదె!= చేయటం కదా! చూపకశ+ఉండుటవ= కనిపింపచేయకుండటం; తగదు= చెల్లదు; అని; పలుకుటయున్‌= పలుకగా; గోవులుజ ఆవులు; పుయిలోడి= సంకోచించి; ఆ+పావకున్‌= ఆ అన్షిదేవుడిని; చూపినన్‌=ఐ చూపగా; ఆ సుపర్వులు= ఆ దేవతలు; సంతోషించి= ఆనందించి; వానికిన్‌= ఆవులకు; వరంబు= వరం; ఈవలయును= ఇవ్వాలి; అని; ఆ+వాయుసభఖిన్‌= వాయువునకు చెలి అయిన అగ్నిదేవుడిని; ప్రార్ధించినన్‌= వేడుకొనగా; అతండు= ఆ అగ్ని; తాను; ఆ+గోవులయందున్‌= గోవులమధ్య; డాంగి= దాగి; ఉండన్‌= ఉండగా; అవి= ఆ ఆవులు; కపిల+ఛాయన్‌= గోరోచనపు రంగును; (ప్రాపించి= పొంది; ఉనికిన్‌= ఉండటాన్ని: కనుంగొని= చూచి; గోవులకున్‌+ఎల్లను=ఐ అన్నిగోవులకంటె; కపిల= పుల్లావు; ఎక్కుడు= మిన్న: అగుటయున్‌= కావటాన్నీ; తదీయ+ఆరాధనంబునున్‌= అట్టి ఆవును పూజించటమూ; తత్‌*దానంబున్‌= దానిని దానమివ్వటమూ; పుణ్యతమంబులు+ఐ= గొప్పు పుణ్యాలై; దురితంబులన్‌= పాపాలను; దమియించి= అణగగొట్టి; ఉత్తమ లోకంబులన్‌= పుణ్యలోకాలను; ఇచ్చుటయున్‌= ఇవ్వటమూ; వరంబులుగాన్‌= వరాలుగా; ఇచ్చెన్‌= ఇచ్చాడు; అని; చెప్పి; వెండియున్‌= ఇంకా. తాత్పర్యం: దేవతలు తెలిసికొని గోవుల దగ్గరకు వచ్చి వాటితో “అగ్నిని దాచటం అన్ని లోకాల జనానికీ కీడు చేయటం కదా! చూపకుండటం తగదు' అని అంటే గోవులు చిన్నబుచ్చుకొని అగ్నిని చూపాయి. దేవతలు సంతోషించి ఆవులకు వరమివ్వాలని అగ్నిని ్రార్జించగా అతడు ఆ గోవులలో దాగి ఉన్నప్పుడు అవి కపిలవర్షం పొందటం చూచి 'గోవులన్నింటిలో కపిల మిన్న' అనీ, “దానిని పూజించటం, దానమివ్వటం గొప్ప పుణ్యకార్యాలై పాపాలను అణగగొట్టి ఉత్తమలోకాలను పొందజేస్తా' యనీ వరాలుగా ఇచ్చాడు అని చెప్పి, ఇంకా, (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). విశేషం: 'పుయిలోడటం' అంటే చేసిన తప్పు గురించి సిగ్గుపడటం అని ఇచ్చట అర్ధం. ఈ సందర్భంలో అన్ని అనటానికి శిఖి పావకుడు వాయుసఖుడు అనే పదాలు వాడటం గమనించాలి. ఇవన్నీ పవిత్రార్హకాలు. కాబట్టే అన్ని వరమివ్వగలిగాడని కవి హృదయం. తే. కపిల యిచ్చిన వానిన కాదు నిజమ ; కొన్నవానిని బుణ్యాత్మకుందుగం జేయు; నీవుం గపేలా సమర్దనొ నిరత మాన ; సుండ వగు టెంతయును మేలు సువ్రతాత్య!' 103 ప్రతిపదార్థం: కపిల= పుల్దావు; ఇచ్చినవానిన్‌+అవ ఇచ్చినవాడినే; కాదు; నిజము+అ= సందియంలేని నిజం; కొన్నవానిని= దొనం పుచ్చుకొన్నవాడిని కూడా; పుణ్య+ఆత శకుండుగన్‌+చేయున్‌= పుణ్యంగల హృదయం కలవాడినిగా చేస్తుంది; సువ్రత+ఆత్మ!= మంచి నిష్టగోల హృదయంగలవాడా!; నీవున్‌= నీవు కూడా; కపిలా సమర్భనా నియత మానసుండవు= పుల్హావు పూజలో చెదరని మనస్సు కలవొడవు; అగుటజ కావటం; ఎంతయున్‌= ఎంతైనా; మేలు= మంచిది. తాత్సర్యం: కపిలగోవును దానమిచ్చిన వాడినే కాదు. పుచ్చుకొన్నవాడిని కూడా పుణ్యాత్ముడిని చేస్తుంది. మంచి నియమ నిష్టలుగల కుమారా! నీవు కూడా కపిల గోవులను శ్రద్దతో పూజించే హృదయం కలవాడవు కావటం మేలు.

ఆమశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము 327 విశేషం: కొన్ని దానాలు పుచ్చుకొన్నవాడు ఇచ్చినవారి పాపాలను కూడా ([గ్రహించవలసి వస్తుంది. అందుకే తిలదానం మొదలైనవి కొందరు స్వీకరింపరు. ఇక్కడ అటువంటిది లేకపోగా కపిలగోవును పుచ్చుకొన్నవాడు కూడా పుణ్యాత్మకుడు కావటం వలన దాని మహిమ మరింత గొప్పదిగా నిరూపణకు వచ్చింది.

వ, అని చెప్పుటయు నప్పరమమునీశ్వరుతో నమ్ముని కుమార వరుండు 'కపిలా లక్షణం బెజిందింపవౌ యనిన

నతం డతని కిట్లనియె. 104 ప్రతిపదార్థం: అని= అట్టు; చెప్పుటయున్‌= చెప్పగా; ఆ+పరమ మేని+-ఈశ్చరునితోన్‌= ఆ మహర్షి శ్రేష్టుడితో; ఆ+ముని కుమార వరు౦డు= ముని కుమారులలో మిన్న అయిన ఆ శుకుడు; కపిలా లక్షణ౦బు= కపేల తీరును; ఎజింగింపవే= తెలియజేయుమా!: అనినన్‌= అంటే; అతండు= ఆ వ్యాసుడు; అతనికిన్‌= ఆ శుకునకు; ఇట్టుఐ ఈ విధంగా; అనియెన్‌= చెప్పాడు. తాత్సర్యం: వ్యాసు డిట్టా చెప్పితే ఆ ముని(శ్రేష్టుడితో ఆ కుమారథ్రేష్టుడు 'నాయనా! కపిల లక్షణం నాకు దయతో తెలియజెప్పుము” అని అడిగాడు. అప్పు డత డతడితో ఇట్టా అన్నాడు. త్త కర్ణ శృంగాక్షి ఖుర నాసికా పుటములు ; గపిలములు, గుత్తుకయును ముష్కనులు గవిల

పట్టు లొందు నెందే నొకపట్టు కపిల ! మైనం గపిలాత్వ గుణమున కదియ చాలు, 105 ప్రతిపదార్థం: కర్ష= చెవులు; శృంగ= కొమ్ములు; అక్షి= కన్నులు; ఖురజ గిట్టలు; నాసికాపుటములు= ముక్కుల లోపలిభాగాలు; కపిలములు= గోరోచనం రంగు కలవి; కుత్తుకయును= మెడా; ముష్కములు= అండాలు; కవిలపట్టులు= కపిలవర్షం స్థానాలు; ఒందును= ఒప్పుతాయి; ఎందేన్‌= ఎక్కడైనా? ఒకపట్టు= ఒక్కచోటు: కపిలముజ గోరోచనం రంగు; ఐనన్‌= అయినా; కపిలాత్వ గుణమునకున్‌= కపిల అయ్యే స్పితికి; అది+అ= అదే; చాలున్‌=ఐ చాలును. తాత్పర్యం: చెవులు, కొమ్ములు, కన్నులు, గిట్టలు, ముక్కులు, మెడ, అండాలు కపిలవర్షంలో ఉండాలి. వీటిలో ఏ ఒక్కచోటున ఆ రంగు ఉన్నా 'కపిలి అవటానికి అదే చాలు. క. _ మేనెల్లంగపిల మైనను , దానిం జెప్పంగ నేల? తగదు కపిలలన్‌

మానితగుణ! పిదికి కుడువం। గా నే బలిక్రైనం గాక కట్టం బెటికకున్‌. 106 ప్రతిపదార్థం: మేను= దేహం; ఎల్లన్‌= అంతా; కపిలము= గోరోచనం రంగు; ఐనను= అయితే; చెప్పంగన్‌+ఏల?= (దాని గాప్పను గూర్చి) చెప్పనేల?; మానితగుణ[= మన్నన పొందిన గుణాలు గలవాడా!; కపిలలన్‌= పుల్లావులను: పెదికి= పాలు పిండి; కుడువంగాన్‌= త్రాగటం; తగదు= కూడదు; ఏ బలికిన్‌= ఏ విధమైన బలికి; ఐనన్‌= అయినా; తగదు= కూడదు; కాక= మరియును; పెటికకున్‌= బరువునకు; కట్టన్‌= కట్టటం: తగదు= కూడదు, తాత్పర్యం: ఇక ఒడలంతా కపిలవర్షమే అయితే దాని మహిమను గూర్చి చెప్పటమెందుకు? గుణవంతుడా! కపిలలను పాలుపిండి త్రావరాదు. ఏ బలికీ ఉపయోగించరాదు. బరువులు వానిమీద వేసి కట్టరాదు. విశేషం: పెటిక అంటే ఎద్దుల నడ్డిమీద అటు ఇటూ బరువుతో నింపిన గోనె మూట. కపిల పూజించదగింది కనుక పాలుతీయటం వంటి సాధారణ కార్యాలు చేస్తే దానినవమానించటం౦ అవుతుందని తాత్పర్యం. ఆ కాలం గేలం గోలం గపిల దండించిన । నరకవాసమునకు నరుగవలయుం

బూరి నీరు లెస్స యారసి యగ్గోవు । సత్మవింప సుగతి సంభవించు. 107

328 శ్రీనుదాంధ్ర మహాభారతము ప్రతిపదార్థం: కాలన్‌= కాలితో; కేలన్‌= చేతితో; కోలన్‌= కర్రతో; కపిలన్‌= పుల్దావును; దండించినన్‌= కొడితే; నరకవాసమునకున్‌= నరకలోకంలో ఉండటానికి: అరుగన్‌*వలయున్‌= వెళ్ళవలసి వస్తుంది; పూరి గడ్డి! నీరుఐ నీళ్ళు; లెస్స= బాగుగా? ఆరసి= చూచుకొని; ఆ+గోవున్‌= ఆ ఆవును; సత్కరింపన్‌= మన్నిస్తే) సుగతి=ఐ మంచిగతి; సంభవించున్‌= కలుగుతుంది. తాత్సర్యం: కపిలగోవును కాలితో చేతితో బెత్తంతో కొడితే నరకానికి వెళ్ళవలసి వస్తుంది. మంచిమేతా, నీరు తగిన సమయాలలో చూచుకొంటూ మన్ననతో కాపాడితే స్వర్గం లభిస్తుంది. క. _ అనఘ! కపిలా ప్రదానం , బునకు ఫలం బిట్టి దనంగంోలునె! కమలా

సనుండు మహానంద ప్రదమని వెజచుచు. జెప్పు దాని నట యే మందున్‌?” 1086 (ప్రతిపదార్ధం: అనఘః!= పుణ్యాత్ముడా!; కపిలా 'ప్రదానంబునకున్‌= కపిలను గొప్పుగా దానమివ్వటానికి; ఫలంబు ఫలం; ఇట్టిది= ఇంత మాత్రమైనది; అనంగన్‌ పోలునె?= అనవచ్చునా?; కమల+ఆసనుండు= పద్మం కూర్చునే చోటుగా ఉన్న (బ్రహ్మదేవుడు; దానిన్‌= ఆ దానాన్ని; మహా+ఆనంద ప్రదము+అని= పరమానందాన్ని ఇచ్చేదని; వెణచుచున్‌= భయపడుతూ; చెప్పెన్‌= చెప్పాడు; అట= ఆ విషయంలో; ఏమి+అందున్‌?= ఇక ఏమి చెప్పగలను? తాత్పర్యం: పుణ్యాత్ముడా! కపిలలను దానం చేయటంవలన కలిగే ఫలం ఇంతమా(త్రంగా ఉంటుందని చెప్పరాదు. (బ్రహ్మదేవుడు కూడా భయపడుతూ అది మహానందాన్ని కలిగించేది అని చెప్పాడు. ఇంక నే నేమి చెప్పగలను? విశేషం: 'ప్రదానం' - అత్యంతభక్తి (శ్రద్దలతో చేయవలెనని సూచన. వెజచుచున్‌= సరిగా చెప్పగలుగుతున్నానా? అని భయం, అంటే నిజానికి మహానందంకంటె గొప్ప ఫలం సిద్దిస్తుందని భావం. బ్రహ్మదేవుడు కూడా ఆ ఫలాన్ని నిష్కర్షచేసి చెప్పలేదని తాత్పర్యం. వ. అని వెండియు. 109 తాత్సర్యం: వ్యాసు డిట్టా చెప్పి ఇంకా ఇట్టా అంటున్నాడు. క." వసుధామర గాయత్రీ ।; వసంతములు సత్య గోసువర్ణంబులు నే

కసముద్ధవంబు లని తా । పస వర్యులచేత విందు బావనచరితా! 110 ప్రతిపదార్థం: పావనచరితా!= పవిత్రమైన నడవడి కలవాడా!; వసుధా+అమర గాయత్రీ వసంతములు= (బ్రాహ్మణులు గాయత్రీ వసంతర్హువు; సత్య గో సువక్షంబులు= సత్యం ఆవులు బంగారం; ఏక సముద్భవంబులు= ఒక్కదాని నుండే పుట్టాయి; అని; తాపసవర్యులచేతన్‌= గొప్ప తపస్పంపద కలవారినుండి; విందున్‌= వింటూ ఉంటాను. తాత్సర్యం; మంచి నడవడి కల ఓ శుకా! (బ్రాహ్మణులు, గాయత్రి, వసంత కాలం, సత్యం, గోవులు, బంగారం అనేవి ఒకదాని నుండియే పుట్టాయని గొప్ప భావనాపటిమ గలవారు చెప్పగా వింటూ ఉంటాను. విశేషం: (బ్రాహ్మణులు మొదలైనవి ఒక చోట పుట్టటంవలన ఆ అన్నింటికీ మహిమ సమానం అని చెప్పినట్టయింది. తాపసవర్యులచేత అనటంవలన ఈ మూటను ప్రమాణంగా స్వీకరించాలి అనే అర్హం స్ఫురిస్తుంది. 'ల చేత' అనే బహువచన ప్రయోగం ఈ భావాన్ని మరింత గట్టి చేస్తుంది. “విందును' అనే తద్ధర్మార్థక క్రియవలన అ మాట 'ఎప్పటిదో' అని త్రోసివేయరాదన్న సూచన తెలియవస్తుంది. పావన చరితా! అన్న సంబోధన ఇట్టి మహా విషయాలు పావన చరితులకే వినవస్తాయి అన్న అర్జాన్ని స్ఫురింపజేస్తుంది.

ఈ పద్యంలో 'వసంతములు” అనుదానికి 'వసుమతులు' అనే పారాంతరం ఉన్నది. వసుమతి అంటే భూమి.

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము 329 క. _ కావున భూమియు6 గనకము , గోవును దానార్దనస్తు కోటికి నెల్లన్‌ ధీవినుతా! యెక్కుడగుట , నీ విమలోదాత్త బుద్ధి నెలవు కొలుపుమీ!' శ11 ప్రతిపదార్హం; ధీవినుతా!= బుద్ధిచేత కొనియాడదగినవాడా!; కావునన్‌= కాబట్టి; భూమియున్‌= భూమీ; కనకమున్‌= బంగారమూ; గోవును= ఆవూ; దాన+అర్హ వస్తుకోటికిన్‌= దానమివ్వదగిన వస్తువుల సుముదాయానికి; ఎల్లన్‌= అన్నింటికీ: ఎక్కుడు+అగుటః గొప్పది కావటం; నీ విమల+ఉదాత్త బుద్దిన్‌= నీదైన స్వచ్చమూ, ఉన్నతమూ అయిన బుద్ధిలో; నెలవు కొలుపుమీ= నిలిపి ఉంచుకొనుము. తాత్పర్యం: కాబట్టి భూమీ, బంగారమూ, ఆవూ దానమివ్వుదగిన వస్తువులన్నింటికంటె గొప్పవి అని నీ దొడ్డబుద్దిలో చెదరకుండా నిలుపుకొనుము.” విశేషం: ధీవినుతా, విమలోదాత్తబుద్ధిన్‌ - అన్న పదాలచేత ఈ విషయంలో మరొక భావన రావటం బుద్ది జొన్నత్యాన్ని చెడగొట్టుతుంది అన్న స్పూర్తి కలుగుతుంది. క. _ అని మునిపతి సెప్పినం ద | త్తనయుండు ప్రియమందె' ననుడు ధర్మసుతుం డే వినియుందడుదు సిరి గో మయ ; మున నుండుట; దాని కెద్ది మూల మగునొకో? 112 ప్రతిపదార్హం: అని= ఈ విధంగా; మునిపతిజ ముని శ్రేష్టుడు (వ్యాసుడు); చెప్పినన్‌= చెప్పగా? తత్‌ తనయుండు= ఆతడి కుమారుడు (శుకుడు); ప్రియము+అందెన్‌= తృప్తి చెందాడు; అనుడున్‌= అనగా; ధర్మసుతుండు= ధర్మరాజు; ఏన్‌= నేను; సిరి= లక్ష్మి గోమయమునన్‌= ఆవుపేడయందు; ఉండుటన్‌= ఉండటాన్ని; విని ఉండుదున్‌= విని ఉన్నాను; దానికిన్‌= అట్టా ఉండటానికి; మూలము= మొదటి కారణం; ఎద్దిజ ఏది; అగునొకో[!= అయి ఉంటుందో కదా! తాత్పర్యం: వ్యాసుడు ఇట్లా చెప్పగా శుకుడు తృప్తి చెందాడు - అన్నమాట విని ధర్మరాజు 'ఆవుపేడలో లక్ష్మి ఉంటుందని నేను విన్నాను. దానికి కారణం ఏమిటో?” అని అడిగాడు. గో శ్రీ సంవాదము' (సం. 13-81-2) వ. అనుటయు గాంగేయుండు 'గో శ్రీ సంవాదం బను నితిహాసంబు విను; మయ్యర్థంబు దేట్తపడు " నని పలికి యిట్లనియె, 113 ప్రతిపదార్హం: అనుటయున్‌= అని పలుకగా; గాంగేయుండు= గంగ కొడుకు భీష్ముడు; గో శ్రీ సంవాదంబుూ "ఆవులకు, లక్ష్మికి అయిన సంభాషణ; అను ఇతిహాసంబు= అనే పూర్వగాధను; వినుము; ఆ+అర్థంబు= నీ వడిగిన ఆ విషయం; తేటవడును= స్పష్టం అవుతుంది; అని పలికిజఐ అని చెప్పి; ఇట్టుజ ఈ విధంగా; అనియెన్‌= అన్నాడు. తాత్పర్యం: ధర్మరాజు అట్టా అడుగగా భీష్ముడు (గో శ్రీ సంవాదం' అనే పూర్వగాథను వినుము. నీ వడిగిన విషయం చక్కగా తెలుస్తుంది" అని ఇట్లా చెప్పాడు. సీ. "సిరి ధేనువులలోని కరిగిన 'నెవ్వత?' : వని యవి యడిగిన నమ్మహాత్మ

శ్రీ నేను మీలో వసింపంగా వచ్చితి" । ననవుడు6 'జంచల వైన నిన్ను నొల్లము మాలోన నునుపగా ననియె న : గ్లోవులు' దాని కద్దేవి వగచి “యేను బాసిన సర్వదానవకులను గీ । దృడియెం బొందిన సురల్‌ ప్రభుత నొంది;

330 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తే. రేను వచ్చుట గోరి కాదే తపంబు । లాచరింతురు; నన్నిట్టు లభిభవించు

టుణవె మీ?" కన్న 'నధ్రువ మొల్ల మనుట |; యభిభవమె? నీకు బోలిన యచటి కరుగు." శశ ప్రతిపదార్హం: సిరి= లక్ష్మి; ధేనువులలోనికిన్‌= ఆవుల లోనికి; అరిగినన్‌= పోగా; అవి= ఆ ఆవులు; ఎవ్వతవు?= నీవు ఎవ్వరవు?; అని; అడిగినన్‌= అడుగగా; ఆ+మహాత్మ= దొడ్డబుద్దిగల ఆమె; ఏను= నేను; శ్రీన్‌=ఐ లక్ష్మిని; మీలోన్‌= మీలో; వసింప(గాన్‌= ఉండుటకు; వచ్చితిన్‌= వచ్చాను; అనవుడున్‌= అన్న వెంటనే; ఆ+గోవులుజ ఆ ఆవులు; చంచలవు+ఐన నిన్నున్‌= చపలస్వభావం కల నిన్ను; మాలోనన్‌ ఉనుపంగాన్‌= మాలో ఉంచానికి; ఒల్లముకై ఇష్టపడము; అనియెన్‌= అన్నాయి; దానికిన్‌= ఆ విషయానికి; ఆ+దేవి= ఆ అలక్ష్మీ దేవి; వగచి= దుఃఖపడి; ఏను= నేను; పాసినన్‌= వదలిపోగా; సర్వదానవ కులమున్‌= రాక్షసుల కులమంతా; కీడ్పడియెన్‌= చెడిపోయినది; పొందిన సురల్‌= నన్ను పొందిన దేవతలు; ప్రభుతన్‌= గొప్పతనాన్ని; ఒందిరి= పొందారు; ఏను= నేను; వచ్చుటజు రావటాన్ని; కోరి కాదే=ఐ కోరియే కదా; తపంచులు= తపస్సులు; ఆచరింతురు= చేస్తారు? నన్నున్‌= అట్టి నన్ను; ఇట్టులు= ఈ విధంగా: అభిభవించుటజ అవమానం చేయటం; మీకున్‌= మీకు; ఉజవె?= తగునా?; అన్నన్‌= అనగా; అద్రువము= చంచలమైన దానిని; ఒల్లము= ఇష్టపడటం; అనుట= అనటం; అభిభవమె?= అవమానమవుతుందా?; నీకున్‌=ఐ నీకు; పోలిన అచటికిన్‌= ఇష్టమైన చోటికి; అరుగు= వెళ్ళుము. తాత్సర్యం: ఒకప్పుడు లక్ష్మి గోవుల మందలోనికి వెళ్ళింది. ఆవులు 'నీ వెవరవు?' అని అడిగాయి. ఆమె నేను లక్ష్మిని; మీతో కలిసి ఉందామని వచ్చాను" అన్నది. అప్పు డవి 'నీవు చంచలస్వభావం కలదానవు కనుక మాలో ఉంచుకొనటానికి ఇష్టపడం” అని చెప్పాయి. దానికి ఆమె దుఃఖపడి నేను వదలిపోతే రాక్షసులంతా చెడిపోయారు. నేను చేరటంవలన దేవతలు ప్రభుత్వం పొందారు. నా రాకను కోరేకదా మనుజులంతా తపస్సులు చేస్తారు. అట్టి న న్నిట్లా అవమానించటం తగునా? అని అడిగింది. అప్పు డవి 'స్టిరత్వం లేని దానిని మేమిష్టపడం అనటం అవమానమా? నీకు తోచిన చోటికి వెళ్ళుము" అన్నాయి. విశేషం: లక్ష్మికి చంచల, చపల అనే పేర్చు ఉన్నాయి. “సిరి దా వచ్చిన వచ్చును. సలలితముగ నారికేళ సలిలము భంగిన్‌; సిరి దాం బోయిన బోవును, గరిమింగిన వెలగపండు కరణిని సుమతి.” అని సూక్తి క అని గోవులు వలికిన సిరి । విని 'మీచే నిట్లు పరిభవింపంగంబడి యేం

జనిన నను నెవ్వరును గై । కొనరు; శరణ మగుందు వేండికొనియెద మిమ్మున్‌. 415 ప్రతిపదార్థం: అని= ఆ విధంగా; గోవులుజ ఆవులు; ఫలికినన్‌= పలుకగా; విని; సిరి= లక్ష్మి; మీచేన్‌= మీచేత; ఇట్టు= ఈ విధంగా; పరిభవింపంగన్‌ పడిజఐ అవమానం పొంది; ఏన్‌= నేను; చనినన్‌= పోతే; ననున్‌= నన్ను; ఎవ్వరును= ఎవరుకూడా; కైకొనరు= ఆదరించరు; మిమ్మున్‌= మిమ్ములను; వేండికొనియెదన్‌= (ప్రారిస్తాను; శరణము+అగుండు= ఆశ్రయం ఇవ్వండి. తొత్ప్సర్యం: అని ఆవులంటే లక్ష్మిదేవి విని 'మీరిట్లా నన్ను అవమానిస్తే నేను ఎక్కడికి వెళ్ళినా నన్నెవ్వరు తీసికొనరు. మిమ్ములను వేడుకొంటున్నాను నాకు ఆశ్రయం ఇవ్వండి" అన్నది. తే. మీ సమీపంబునం దున్మి మేలు; దాని | నిండు నా' కని యడిగిన నెంత యేని

నాదరంబున నగ్గోవు లంతవట్టుం। గూడి యిట్లను లక్ష్మికి గురువరేణ్య! 116 ప్రతిపదార్థం: కురువరేణ్య!= కురు(్రేష్టుడా!; మీ సమీపంబునందున్‌= మీ దగ్గరః ఉన్కిజఐ ఉండటం; మేలు= శుభం; దానిని= అట్లా ఉండటాన్ని; నాకున్‌= నాకు; ఇండు= అను(గ్రహించండి; అని అడిగినన్‌= అని అడిగితే; ఎంతయేనిన్‌= ఎంతో; ఆదరంబునన్‌= ప్రీతితో: ఆ+గోవులు= ఆ ఆవులు; అంతవట్టున్‌= అన్నీ; కూడి కలిసి; లక్ష్మికిన్‌= లక్ష్మీదేవితో; ఇట్లు ఈ విధంగా; అనున్‌=ఐ అన్నాయి.

ఆనుశాసనికవర్వము - తృతీయాశ్వాసము 331 తాత్పర్యం: మీదగ్గర ఉండటం మేలు. నాకది అను([గ్రహించండి' అని అడిగితే ఆ గోవులన్నీ ఒక్క అభిప్రాయంతో ఎంతో ఆదరంతో లక్ష్మీదేవితో ఇట్లా అన్నాయి.

క. 'మా మూత్ర పురీషంబులు । భామా! వేదంబు లెలబుంగుం బావనములు నీ

వీ మేలి వస్తువులం బ్రియ ; ధామమ వై యుండు మ్లింపు దలకొన మాకున్‌." 117 ప్రతిపదార్హం: భామా!= ఓ ఇంతీ!; మా మూత్ర పురీషంబులుజఐ మా మూత్రం, మలం అనేవి; పావనములు= పవిత్రమైనవి; వేదంబులు= వేదాలు; ఎటుంగున్‌=ఐ (ఈ సంగతిని) తెలిసికొన్నాయి; నీవు; ఈ మేలి వస్తువులన్‌= ఈ గొప్ప వస్తువులందు: ప్రియధామమవు+ఐ= ప్రియమైన నివాసం కలదానవై; మాకున్‌= మాక్షు; ఇంపు= ప్రీతి; తలకొనన్‌= కలిగే విధంగా; ఉండుము. తాత్పర్యం: “లక్ష్మీ! మా మల మూత్రాలు పరమ పవిత్రాలని వేదాలకు తెలుసు. నీవు ఈ గొప్ప వస్తువులలో మాకు ప్రీతి కలిగే విధంగా మంచి నివాసం కలదానవై ఉండుము.” విశేషం; 'మా మూత్ర పురీషములు పావనములు” అనే వాక్య గర్భంలో 'వేదంబు లెజు0గి అనే వాక్యాంతరం ఉండటం ఒక విశేషం. అట్లాంటి వాక్యనిర్మాణంవలన చెప్పదలచిన అంశానికి ఒక దార్జ్యం ఏర్పడటం వ్యవహారంలో మనం చూస్తాం. త్తే అనుటయును సిరి 'నాదు పుణ్యమునం జేసి; కంటిం బదయంగ మీ యనుగ్రహము' ననుచు

నట్లు వసియించె నిది గో మయ ప్రభావ । మూల మిట్టిది గోవు నమోఘ నహిమ. 116 ప్రతిపదార్థం: అనుటయును= అని పలుకగా; సిరి లక్ష్మి; నాదు పుణ్యమునన్‌ చేసీ= నా పుణ్యంవలన; మీ అనుగ్రహము= మీ దయ; పడయంగన్‌= పొందగా; కంటిన్‌= కన్నాను; అనుచున్‌= అంటూ; అట్టు= ఆ విధంగా; వసియించెన్‌= ఉన్నది; ఇది; గోమయ ప్రభావ మూలము= ఆవుపేడ గొప్పతనానికి మొదటి కారణం; గోవు+అమోఘ మహిమ= ఆవుయొక్క చెడని మహిమ; ఇట్టి+అది=ఐ ఇటువంటిది, తాత్పర్యం; ఆవులు ఆ విధంగా చెప్పగా లక్ష్మి 'నా పుణ్యంచేత మీదయ పాందగలిగాను' అంటూ వాటి మలమూత్రాదులయందు నివసించింది. ఇది ఆవుపేడ గొప్పతనానికి మొదలు. ఆవుల చెడని మహిమ ఇటువంటిది. వ, మఠియు నొక్క విశేషంబు సెప్పెద నాకర్ణింపుము. 119 ప్రతిపదార్థం: మతియున్‌= ఇంకా; ఒక్క విశేషంబు= ఒక అసాధారణ విషయాన్ని; చెప్పెదన్‌= చెప్పుతాను; ఆకర్షింపుము= శ్రద్దతో వినుము. చొత్చర్యం: ఇంకా ఒక గొప్ప విషయం చెప్పుతాను వినుము. ఆ, సురభి తపము సేయ సరసిజాసనుండు ప్ర । త్యక్షమై 'మనోరథంబు సెప్పు

మిచ్చు కౌతుకమున వచ్చితి ననవుడు । నిట్టు లనియె నది మహీశవర్య! 120 ప్రతిపదార్థం: మహి+ఈశ వర్య[= రాజవరేణ్యా!; సురభి= కామధేనువు; తపము+చేయన్‌= తపస్సు చేయగా; సరసిజ+ఆసనుండుజ= పద్మం ఆసనంగా గల (బ్రహ్మ; ప్రత్యక్షము+ఐ= కన్నుల కగపడి; మనస్‌+రధంబుజ కోరిక; చెప్పుము= తెలియబేయుము; ఇచ్చుకౌతుకమునన్‌= ఇచ్చే వేడుకతో; వచ్చితిన్‌= వచ్చాను; ఆనవుడున్‌= అనగా: ఆది= ఆ కొమధేనువు; ఇట్టులు= ఈ విధంగా; అనియెన్‌= అన్నది.

332 శ్రీమదాంధ్ర నుహాభారతము తాత్పర్యం: రాజా! కామధేనువు తపస్సు చేస్తే బ్రహ్మ కానవచ్చి 'నీ కోరిక ఏమిటో చెప్పుము; ఇచ్చే వేడుకతో వచ్చాను" - అంటే అది ఇట్టా అన్నది. విశేషం: “చ్చు కౌతుకమున' అనటం కామధేనువుకు వరమివ్వగలగటం (బ్రహ్మదేవునంతటి వాడికి కూడా ప్రమోద కారణం అన్న సంగతిని సూచిస్తుంది. క. 'మీరిట్లు ప్రసన్నమతిన్‌ ।; గారవమున వచ్చినంతకంటెను మే లేం

గోరంగ వలయువట్టిది । కారుణిక ప్రథమగణ్య! కలదే నాకున్‌?” 121 ప్రతిపదార్హం;: కారుణిక ప్రథమగణ్య!= దయగల వారిలో మొదటి ఎన్నదగిన మహాత్మా! మీరు= తమరు; ఇట్టు= ఈ విధంగా; (ప్రసన్నమతిన్‌= కలత లేని బుద్ధితో; గారవమునన్‌= నా మీది మన్దనతో; వచ్చిన+ఆంతకంటెను= వచ్చినదానికంటె; ఏన్‌= నేను; కోరంగన్‌ వలయు+అట్టి+ఆది= కోరదగినదైన; మేలు= శుభము; నాకున్‌= నాకు; కలదే?= ఉన్నదా? తాత్పర్యం: గొప్పదయగల మహాత్మా! మీరు ఈ విధంగా స్వచ్చమైన బుద్దితో మన్ననతో రావటం కంటె నేను కోరదగిన శుభం మరొకటి ఉన్నదా? విశేషం: కారుణిక (ప్రథమగణ్య! అన్న సంబోధన (బ్రహ్మదేవుడి వాత్సల్యాతిశయాన్నీ, సురభి ఆనందాతిశయాన్నీ సూచిస్తుంది. వ అనిన నత్యంత సంతుష్ట స్వాంతుండై సురజ్యేష్టుందు సురభిం జూచి 'సురలోకాది దివ్య లోకంబుల కెల్లను

గోచరం బగుటయు. 122 ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌= అని పలుకగా; సురజ్యేష్టుండు దేవతలకెల్ల పెద్ద అయిన బ్రహ్మ; అత్యంత సంతుష్ట స్వాంతుండు+ఐ= మిక్కిలి తృప్తి పొందిన మనస్సు కలవాడై; సురభిన్‌= కామధేనువును; చూచి; సురలోక+ఆది దివ్యలోకంబులకున్‌= దేవతలలోకం మొదలైన దివ్యలోకాలకు; ఎల్లను=ఐ అన్నింటికంటె; గోలోకంబుజ గోవుల లోకం; మీందు= సై నుండేది; కాన్‌= అయ్యేటట్టుగా; వరంబున్‌= వరాన్ని; ఇత్తున్‌ కాకజ ఇస్తాను; అని; తలంచి= భావనచేసి; ఆ+విశేషంబు= ఆ గొప్పతనం; మున్ను+అ= ఇంతకుముందే; తనవలనన్‌= తనచేత; సిద్దంబు+అగుట= ఏర్పడింది కావటం; సంస్కృతి గోచరంబు= స్మరణకు తోచటం; అగుటయున్‌జ కొగొ. తాత్పర్యం: ఆ మాటకు పరమానందం పొంది (బ్రహ్మ సురభిని చూచి దేవలోకం మొదలైన ఊర్హ్యలోకాల కన్నింటికీ గోలోకం పైన ఉండేదిగా వరమిస్తాను అనుకొని, ఆ విషయం ఇంతకుముందే తనచేత ఏర్పడి ఉండటం గుర్తుకు రాగా, విశేషం: భూలోకము, భువర్ణోకము, సువర్గోకము, మహర్థోకము, జనలోకము, తపోలోకము, సత్యలోకము అనేవి ఊర్హ్యలోకాలు. 'గోలోకం' ఈ అన్నింటికంటె పైగా నిలపటం (బ్రహ్మ సంకల్పం. దీనివలన గోవు సర్వలోక పూజ్య అన్న మర్యాద ఏర్పడుతుంది. త

గోవులకు మేలు సేయంగం గోరు నాదు ; చిత్తమున మద్వరంబున సిద్ధమైన

తెజంగ యొలసె దైవికమయి దీనిపెంప |; యావహించెద నని యిచ్చె నవ్వరంబు. 123 (ప్రతిపదార్హం: గోవులకున్‌=ఐ ఆవులకు; మేలు= శుభం; చేయంగన్‌= చేయటానికి; కోరు= కోరుతున్న: నాదు చిత్తమునన్‌= నా మనస్సులో; మత్‌+వరంబునన్‌= నా భావనయందు; సిద్ధము= ఏర్పడి ఉన్నది; ఐన తెటంగు+అజ అయిన విధమే; దైవికము+అయి= పరమాత్మ కూర్చుగా; ఒలసెన్‌= కలిగింది; దీని పెంపు+అజ= దీని గొప్పతనమే; ఆవహించెదన్‌= కలుగబేస్తాను; అని; ఆ+వరంబున్‌= ఆ వరాన్ని; ఇచ్చెన్‌= ఇచ్చాను.

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము 333 తాత్పర్యం: గోవులకు శుభం కూర్చాలన్న కోరిక కల నా హృదయంలో నా వరానికి ఇంతకుముందే ఏర్పడి ఉన్న తీరు అనుకూలంగా అమరి ఉన్నది. ఈ మహిమనే కలుగజేస్తాను అని ఆ వరం ఇచ్చాడు. విశేషం: 'దైవికము” - లోకాలనన్నింటినీ సృష్టిచేసే మహవామహిమగల (బ్రహ్మకూడా దైవికం అనుకొన్నాడంటే ఆతడికి కూడా ఒక నియామక శక్తి ఉన్నదన్న విషయం తెలియవస్తుంది. అదే పరమాత శై గోవులు సర్వలోకాలకు పూజ్యలు కావటం పరమాత్మ సంకల్పంగా ఈ పద్యం తెలియజేస్తున్నది.

క. _ వనరుహ సంభవుం దత్తెజం , గునం దనలోకంబు కంటె గోలోకము స జ్ఞన వినుతచరిత! మీందై : యునికి వెలుంగంజేసి; నద మహోజ్వల మయ్యెన్‌.' 124 ప్రతిపదార్థం: సత్‌*జన వినుతచరిత!= మంచివారు కొనియాడదగిన నడవడి కల ఓ ధర్మరాజా!; వనరుహ సంభవుండు= పద్మంలో పుట్టినవాడగు 'బ్రహ్మ; ఆ+తెజంగునన్‌= ఆ విధంగా; గోలోకమున్‌= ఆవుల లోకాన్ని; తన లోకంబు కంటెన్‌= తనదైన సత్యలోకం కంటె; మీంద్యూవఐ= పైదై: ఉనికి= ఉండటం; వెలు6గన్‌ చేసెన్‌= ప్రకాశింపజేశాడు; అది=- ఆ గోలోకం; మహా+శఉజ్జలము= గొప్ప చేజస్సు కలది; అయ్యెన్‌= అయింది. తాత్పర్యం: ధర్మరాజా! బ్రహ్మ ఆ విధంగా గోలోకం తన సత్యలోకంకంటె పైన ఉండి ప్రకాశించేదిగా చేశాడు. ఆ గోలోకం దీనివలన ఎంతో గొప్పతనం పొందింది." వ అని చెప్పి 125 తాత్పర్యం; అట్టా చెప్పి. క. _ గోవిషయ వాక్యపరన । శ్రవణ సంశ్రవణములు ధరావర యాయు శ్మీవిభవకీర్తి సుగతి స ।; మావహములు దత్వరుండ వగు మిక్కధలన్‌. 126 ప్రతిపదార్థం: ధరావర!=జ రాజా; గో విషయ వాక్య పరన (శ్రావణ సంశ్రవణములు= ఆవులకు సంబంధించిన మాటలు చదవటం, వినిపించటం చక్కగా వినటం అనేవి; ఆయుః శ్రీ విభవ కీర్తి సుగతి సమావహములు= ఆయువును సంపదను ప్రభుత్వాన్నీ, కీర్తినీ సద్గతినీ కలిగించేవి; ఈ+కథలన్‌= ఈ కధలయందు; తత్పరుండవు+అగుము= (శ్రద్ధకలవాడవగుము. తాత్పర్యం: ధర్మరాజా! గోవులకు సంబంధించిన వాక్యాలను చదవటం, వినిపించటం, వినటం అనేవి ఆయువునూ, సంపదనూ, అధికారాన్నీ, కీర్తన, మంచిగతినీ కలుగజేస్తాయి. కాబట్టి ఈ కథలందు (శ్రద్దను పెంపొందించుకొనుము. విశేషం: తాను చదవాలి, తాను పొందే మహా ప్రయోజనాన్ని ఇతరులకు అందించటంకొరకు చదవలేని వారికి వినిపించాలి (సంశ్రావణం) తనకంటె గొప్పవారు మరికొన్ని గొప్ప విషయాలు చెపితే ఆసక్తితో వినాలి (సంశ్రవణం) ఇది భారతీయుల “సర్వే జనా; సుఖినో భవస్తు" అన్న భావానికి సంబంధించిన సంప్రదాయం. వ. అనిన విని కౌంతేయాగ్రజుండు శాంతనవుతో "మహాత్మా! గోవుల మాహాత్త్వ్యంబు దేటపడం బెక్కుభంగులం జెప్పినన్నుం గృతార్జ్థుం జేసితి; సర్వయజ్ఞంబులందును దాతవ్యం బత్యంతంబు సుపర్దంబని విందు; వేదంబులు 'సువర్ద దక్షిణేతి వై యని చెప్పెడు; భూమియు గోవులు గాంచనంబును నీ విషయంబులైన దానంబులు నుత్తమంబు అని వేదవ్యాసు వచనంబు కలిమి నీవ చెప్పితి; సువర్ణ విశేషంబు వినవలతుం జెప్పవే" యనుటయు నతం డతని కిట్లనియె, 127

శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము _ ప్రతిపదార్హం: అనినన్‌= అనగా; విని= ఆలకించి; కౌంతేయ+అ(గ్రజుండు= కుంతి కొడుకులలో పెద్దవాడైన ధర్మరాజు; మహాత్మా!= దొడ్డబుద్దిగలవాడా!; గోవుల మాహాత్మ్యంరబు= ఆవుల మహిమ; తేటపడన్‌= స్పష్టమయ్యే విధంగా; పెక్కు భంగులన్‌= పలు విధాలుగా; చెప్పి; నన్నున్‌= నన్ను; కృత+అర్జున్‌= నెరవేరిన (ప్రయోజనం కలవాడినిగా; చేసితి=ఐ చేశావు; సర్వ యజ్ఞంబులందును= అన్ని యజ్ఞాలలో; దాతవ్యంబు= ఇవ్వదగినది; అత్యంతంబు= మిక్కిలి అయినది; సువర్షంబు= బంగారం; అని; విందున్‌= వింటూ ఉంటాను; వేదంబులు= వేదాలు; సువర్త దక్షిణేతి వై=ఐ బంగారు కానుక కలదియే అని; చెప్పెడున్‌= చెపుతూ ఉంటాయి; భూమియున్‌= భూమి; గోవులున్‌=ఐ ఆవులూ; కాంచనంబునున్‌= బంగారమూ; ఈ విషయములు+అయిన= దానంబులున్‌= వీటికి సంబంధించిన దానాలూ; ఉత్తమంబులు= మేలైనవి; అని; వేదవ్యాఘు వచనంబుజ= వేదవ్యాసుడి పలుకు; కలిమి= ఉండటాన్ని: నీవు+అ= నీవే; చెప్పితి= చెప్పావు; సువర్ల విశేషంబున్‌= బంగారం గొప్పతనాన్ని; వినవలతున్‌= వినగోరుతున్నాను; చెప్పవే= చెప్పువూ; అనుటయున్‌= అంటే; అతండు= ఆ భీష్ముడు; అతనికిన్‌= ఆ ధర్మరాజుకు; ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనియెన్‌= చెప్పాడు. తాత్ప్సర్యల: భీష్ముడిట్టా చెప్పగా విని ధర్మరాజు అతడితో 'మహాత్మా! ఆవుల మహిమ చక్కగా తెలియవచ్చే విధంగా ఎన్నో తీరులతో చెప్పి నన్ను ధన్యుడిని చేశావు. యజ్ఞాలన్నింటిలో మిక్కిలి శ్రేస్టంగా ఇవ్వదగినది బంగారం అని వింటూ ఉంటాను. వేదాలు కూడా సువర్హ దక్షిణను కొనియాడుతూ ఉంటాయి. భూమి, ఆవులూ, బంగారమూ, వీటికి సంబంధించిన దానాలూ మిక్కిలి మేలైనవని వేదవ్యాసుడి మాట ఉన్నట్టుగా నీవే చెప్పావు. బంగారం గొప్పతనాన్ని వినాలని ఉన్నది. నాకు దయచేసి చెప్పుము. అంటే అతడి కతడు ఇట్లా అన్నాడు. విశేషం: కౌంతేయా(గ్రజుండు - పెద్ద కొడుకుకు తక్కిన వారికంటె ఎక్కువ బాధ్యత ఉంటుంది. శాస్త్రాలు మొదటి కొడుకును ధర్మసంతానం అనీ, తక్కిన వారిని కామసంతానం అనీ చెబుతున్నాయి. వేదాలూ, వేదవ్యాసుడు చెప్పినమాట పొల్టుపోవటానికి వీలులేదు. వాటిని అనాదరం చేయరాదు. కాబట్టి వినాలనే కోరిక ధర్మరాజుకు మిక్కుటంగా కలిగింది. భీష్ముండు ధర్మజునకు సువర్ల దాన మహిమాతిశయంబు సెప్పుట (సం. 13-83-6)

సీ. శంతను నృపతి లోకాంతరగతుండైన । విను తదీయశ్రాద్ధ విధి యొనర్పం

బూని గంగాద్వారమున కేంది మా తల్లి ; గంగ సాహాయ్యంబు గారవమున

నాచరింపంగం గ్రియాకలాపం బెల్ల । నడపం బిండ ప్రదానంబు సమయ

మగుటయు దర్భ విన్యాస మొనర్ప నం ; దంగుళీయక కంకణాంగదములం ఆఅ. గాంతమైన యొక్క కరము వొడమి యట చేయి సాంచుటయును జిత్త మద్దు

తంబుం బొంద దానిం దప్పక చూచి య । య్యథధిపు బాహు నగుట యాత్మ నెజింగి. 128 ప్రతిపదార్దం; శంతను నృపతి= శంతను మహారాజు; లోక+అంతర గతుండు+ఐనన్‌= మరొక లోకం పొందినవాడు కాగా; తదీయ 'శ్రొద్దవిధిజ ఆయన శశ్రాద్దం పని; ఒనర్చన్‌= చేయటానికి; పూని= సంకల్పించి; గంగా ద్వారమునకున్‌= గంగ ఒడ్డుకు; ఏంి= వెళ్ళి మా తల్లి= మా అమ్మ; గంగ; సాహాయ్యంబున్‌= సాయాన్ని; గారవమునన్‌= (ప్రేమతో; ఆచరింపంగన్‌= చేయగా; (క్రియాకలాపంబు= 'శ్రాద్ద్రపు పనుల సముదాయము; ఎల్లన్‌= అంతటినీ; నడపన్‌= చేయగా; పిండ ప్రదానంబు సమయముజ పిండాలిచ్చే వేళు అగుటయున్‌= కాగా; దర్భవిన్యాసము= దర్భలయందు ఉంచటం; ఒనర్చన్‌= చేస్తే: అందున్‌= ఆ ప్రదేశంలో; అంగుళియక కంకణ+అంగదములన్‌= ఉంగరాలు, చేతి వలయము, బాహుపురి అనే వాటితో; కాంతము= సుందరం; అయిన ఒక్క కరము= అయిన ఒక్క చేయి; పొడమి= కన్పట్టి; అఅచేయి= అరచేయి; చాచయటయును= చాపగొ; చిత్తము= హృదయం; అద్భుతంబు+పాందన్‌= అబ్బురమందగా; దానిన్‌; తప్పక= కన్నార్పకుండా; చూచిజ కనుగొని; ఆ+అధిపు బాహువు+అగుటన్‌= ఆ రాజు చేయి కావటాన్ని; ఆత్మన్‌= హృదయంలో; ఎజింగి=ఐ తెలిసికొని,

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము 335 తాత్పర్యం: మా తండ్రి శంతను మహారాజు చనిపోయినపుడు పరలోక 1క్రియలు చేయటానికి గంగ ఒడ్డుకు వెళ్ళి మా అమ్మ ప్రేమతో సాయం చేస్తూ ఉంటే ఆ క్రియాకలాపమంతా చేస్తున్నప్పుడు పిండాలు పెట్టే సమయంలో ఉంగరాలూ, కంకణమూ, అంగదమూ అనే ఆభరణాలతో మనోహరమైన ఒక హస్తం కన్పట్టి అరచేయి చాచింది. అది చూచి ఆశ్చర్యపడి దానిని రెప్పలార్పకుండా చూచి అది- ఆ రాజు చేయియే అని తెలిసికొని. (తరువాతి పద్యంతో అన్సయం). విశేషం: లోకాంతరగతుడు - మరొక లోకానికి వెళ్ళినవాడు, చనిపోవుట అనే మూటలో ఇక్కడ. నుండి బయలుదేరి మరొక చోటికి పోయాడనే అర్హం. భారతీయుల విశ్వాసానికి సంబంధించినది. 'శ్రాద్దవిడి - శ్రద్దతో చేసేపని 'శ్రాద్దం - ఈ పదం చనిపోయినవారి ఉత్తమ గతిని కోరి చేసే ప్రక్రియ అనే అర్ధంలో రూఢి పొందింది. పిండ (ప్రదానంబు - శ్రాద్ధంలో ఇది ఒక అంగం. చనిపోయిన వారిని మొదలు పెట్టి మూడు తరాల వరకు ఉన్న వారికి మూడ్ము అన్నపుముద్దలు దర్భల మీద ఒక గక్రమంతో ఉంచుతారు

అంటే చనిపోయిన వ్యక్తికీ (చనిపోయి ఉంటే) అతడి తండ్రికీ, అట్టాగే అతడి తండ్రికీ - అన్నమాట. అట్టాగే తల్లి అయితే, తల్లికీ ఆమె అత్తగారికీ, ఆమె అత్తగ్రారికీ - వీరిలో ఎవరైనా (బ్రదికి ఉంటే వారికి పిండం పెట్టరాదు. వీరికి క్రమంగా వసు రుద్ర ఆదిత్య రూపాలని వ్యవహారం.

క జనకు(డు వేడుక జే సాం। చిన యంతన సంతసిల్లి చేతం బిండం

బనుమానింపక యేంబె । ట్లిన శాస్త్రవిధాన గతి ఘటింసమి వచ్చున్‌. 129 ప్రతిపదార్హం: జనకుండుజ తండ్రి; వేడుకన్‌= కోరికతో; చే= చేయి; చాంచిన+అంతన= చాచినంతనే; సంతసిల్లి= మురిసిపోయి; ఎన్‌= నేను; చేతన్‌= చేతిలో; పిండమున్‌= పిండాన్ని; అనుమానింపక= అనుమానం పొందక; పెట్టినన్‌= పెట్టితే; శాస్త్రవిధాన గతి= శాస్త్రం విధించిన తీరు; ఘటింపమి= కుదరకపోవటం; చచ్చున్‌= వస్తుంది. తాత్పర్యం: తండ్రి వేడుకపడి చేయి చాచాడు. నేను మురిసిపోయి అనుమానించకుండా చేతిలో పిండం పెడితే శాస్తం ఒప్పుకోని స్థితి కలుగుతుంది. విశేషం: శ్రాద్ధం శాస్తాన్ననుసరించి పెట్టాలి. అనుమానింపక శాస్త ప్రమాణాన్ని పట్టించుకొనకుండా. శాస్త్ర పద్దతికి విరుద్దంగా చేస్తే వ్యర్థం అవుతుంది. అప్పుడది శ్రాద్ధమే కానిదవుతుంది. తే. పితృకరంబునం బిండంబు పెట్టు మనదు , శాస్త్ర మంచిత మగు కుశాస్తరణమునన

పెట్టం జెప్పు: నట్లగుట “నేం బెట్టం జేత' ; నని మనంబున దలంచి వచనము సేసి. 130 ప్రతిపదార్థం: శాస్త్రము; పిండంబున్‌= పిండాన్ని; పితృకరంబునన్‌= తండ్రి చేతిలో; పెట్టుము= పెట్టు; అనదు= అని చెప్పలేదు; అంచితము+అగు= చక్కనిదైన; కుళశ+ఆస్తరణమునన్‌+అ= దర్భల పరపుపైనే; సెట్టన్‌= పెట్టటాన్ని; చెప్పున్‌= విధించింది; అట్టు+అగుటన్‌= కాబట్టి; నేన్‌ఐ నేను; చేతన్‌= చేతిలో; పెట్టన్‌= పెట్టను; అని; మనంబునన్‌ః౯ హృదయంలో; తలంచిజ భావించి; వచనము+చేసి= ఆ మాటనే పలికి, తాత్పర్యం: శాస్తం పిండాన్ని తండ్రిచేతిలో పెట్టమని చెప్పదు. చక్కని దర్భలు పరచిన చోటనే ఉంచాలని చెప్పుతున్నది. కాబట్టి చేతిలో పెట్టను అని నిశ్చయించుకొని ఆ మాటనే పలికి. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). విశేషం: ఇక్కడ పితృ శబ్దానికి కేవలం తండ్రి అని అర్థం కాదు. ఎవరి నుద్దేశించి (శ్రాద్ధం పెడుతున్నారో వారు అని అర్థం. వారిని పితృదేవతలు అంటారు. ఆస్తరణం పరచిన చోటు, వచనముచేసి సాధారణంగా వైదిక ప్రక్రియలో చేయబోయే పనిని మనసులో భావన చేయాలి. మాటతో చెప్పాలి. (క్రియ చేయాలి. దానినే త్రికరణశుద్ది అంటారు.

336 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము క, _ అమలంబగు కుశసంస్తర । ణమునం బిండంబు వెట్టినం దోంచిన హ

స్త మదృశ్యమయ్యె: మత్పితృ ! సమితి ముదము మోములం దెస6గం బొడ సూపెన్‌. 131 ప్రతిపదార్హం: అమలంబు+అగు= పరిశుద్దమైన; కుశసంస్తరణమునన్‌= దర్భలు పరచినచోట; పిండంబు= పిండాన్ని; పెట్టినన్‌= పెట్టగా; తోంచిన హస్తము= కన్పట్టిన చేయి; అదృశ్యము+అయ్యెన్‌= కనపడకుండా పోయింది; ముదము= ఎక్కువ అయిన ఆనందం; మోములన్‌= మొగాలలో; ఎసంగన్‌= వ్యాస్తిచెందగా; మత్‌ పితృ సమితి= నా పితృదేవతల సముదాయం; పొడ+చూపెన్‌= కన్పట్టింది. తాత్పర్యం: పరిశుద్ధమైన దర్భలు పరచినచోటనే పిండం పెట్టాను. అప్పుడు కనపడిన చేయి అదృళ్యమైపోయింది. సంతోషంతో విప్పారిన ముఖాలతో మా పితృదేవతలు నా ముందు సాక్షాత్కరించారు. విశేషం: ధర్మాత్ములు శాస్తమార్గాన్ని అవలంబించటమే ఇష్టపడతారు. చేయి చాచటం ఇక్కడ పరీక్షగా మనం భావించాలి, అందులో భీష్ముడు కృతార్చుడయ్యాడు. ఆనందం తాణికిసలాడుతున్న ముఖాలతో పిత్చసమితి ముఖ్యంగా తండ్రి, తాత, ముత్తాత కనిపించారు. అమలంబు ఏ దోషమూ లేనిదిగా దర్భాసనాన్నీ, తక్కిన వారిని చూచుకొనటం 'శ్రాద్ధం' లో ఒక సూక్ష్మాంశం. క. _ పొడసూపి ధర్మమార్గం ; బెడపక 'నీ విట్లు పిండ మిడుటకు హర్షం

బడరినం జనుదెంచితి మె । క్కుడు తృప్తేం బొందితిమి ప్రగుణ్యచరిత్రా!' 132 ప్రతిపదార్థం: పొడ+చూపి= కనిపించి; ప్రగుణ్య చరి(త్రా!= మిక్కిలిగా మన్నించదగిన నడవడి కలవాడా!; నీవు; ధర్మమార్గంబు= ధర్మపద్దతిని; ఎడపక= చెడగొట్టక; ఇట్టు= ఈ విధంగా; పిండము= పిండాన్ని; ఇడుటకున్‌= ఇవ్వటంవలన; హర్షంబు= సంతోషం; అడరినన్‌= మిక్కటంగా కలుగగా; చనుదెంచితిమి= వచ్చాము: ఎక్కుడు తృప్తిన్‌= చాలా ఎక్కువైన తృప్తిని; పొందితిమి= పొందాము. తాత్పర్యం: అట్టా కనిపించి ఆ పితృదేవతలు ఇట్టా అన్నారు. ఎంతో మన్నింపదగిన ప్రవర్తనగల ఓ రాజా! నీవు ధర్మమార్లాన్ని చెరపకుండా పిండం పెట్టావు కనుక మాకు పరమానందం కలిగింది. వచ్చాము ఎక్కువ తృప్తిని పొందాము." విశేషం: 1ప్రగుణ్య చరిత్రా!” గుణింపదగినది గుణ్యము - గుణించటమంటే అధికం చేయటం. 'ఎక్కువగా మన్నించదగిన' అని తాత్పర్యం. వ. అని పలికి వెండియు. 133 ప్రతిపదార్థం: అని= ఈ విధంగా; పలికి= మాటాడి; వెండియున్‌= మరలా. తాత్పర్యం: వా రిట్లా పలికి ఇంకా (ఇట్టా అన్నారు). క. “భూమికి గోవులకునువై ।; హేమమిడుట యన్మదీయ హితమును దేవ

స్తోను ప్రియముం బావన ।; తా మహనీయంబు. జుమ్ము ధర్మవిధిజ్ఞా! 134 ప్రతిపదార్దం: ధర్మవిధిజ్ఞా!= ధర్మవిధులను చక్కగా తెలిసినవాడా!; భూమికిన్‌= భూమికొరకు; గోవులకునున్‌+ఐ= అవులకొరకూ; ఇట వామము= బంగారాన్ని; ఇడుట= ఇవ్వటం: అస్మదీయ హితమును= మాకు మేలొనరించేదీ; దేవ స్తోమ ప్రియమున్‌= దేవతల సముదాయానికి ప్రియమైనదీ; పావనతా మహనీయంబున్‌= పవిత్రతతో గొప్పదైనదీ; చుమ్ముజ సుమా! తొత్పర్యం: 'ధర్మక్రియలు చక్కగా తెలిసిన ఓ భీష్మా! భూదాన గోదానాల సమయంలో నీవు సువర్శ దానమే చేయటం మాకెంతో మేలు కూర్చేదీ. దేవతలకు (ప్రీతిని కూర్చేదీ, పవిత్రతతో గొప్పదైనదీ అయిన పని సుమా!

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము 337 విశేషం: దానాలలో భూదానమూ, గోదానమూ మొదలైనవి ఎన్నో ఉన్నాయి. సాధారణంగా ఆయా సందర్భాలలో వాటినే దానం చేయాలి. గతి లేకపోతే ప్రత్యామ్నాయాలు - బదులుగా చేసేవి ఉంటాయి. కానీ సువర్షదానం గతిలేనప్పుడు చేసేది కాదు. దాన మహిమను ఇనుమడింప జేసేది అని ఈ పద్య భావం. పితృదేవతలు, స్వర్గలోక వాసులైన దేవతలకంటె కొంచెం తక్కువ స్టాయివారు. వీరి నుద్దేశించి ఇచ్చే సువర్షదానం పై స్థాయివారికి కూడా ట్రీతి కలిగించిందంటే దాని మహిమ ఎంతటిదో ఊహించాలి. భూమికిన్‌, గోవులకును ఇక్కడ షష్టి దానికి బదులుగా అనీ అర్జాన్నిస్తుంది.

క. _ పావనము సువర్ణము వం । శావలికిం దనకు నిర్మలాత్మత నిచ్చున్‌; నీ వది యెటింగి సకలయ :; జ్ఞావసరములను సువర్ధ యాజివ యగుమీ! 135 ప్రతిపదార్థం: పావనము= పవిత్రమైన; సువర్హము= బంగారం; * వంశ+ఆవలికిన్‌= వంశాల వరుసకూ; తనకున్‌= తనకూ; నిర్మల+ఆత్మతన్‌= దోషం లేని బుద్దిని; ఇచ్చున్‌= ఇస్తుంది; నీవు; అది= ఆ విషయాన్ని: ఎజింగి= తెలిసికొని: సకల యజ్ఞ+అవసరములన్‌= అన్ని యజ్ఞాల సమయాలలో; సువర్ష యాజివి+అ= బంగారు దక్షిణలతో యజ్ఞం చేసేవాడవు; అగుమీజ= కమ్ము. తాచ్చర్యం: సువర్షం పరమ పవిత్రమైనది. అది ఇచ్చిన వాడినే కాదు తరతరాలుగా ఉన్న వంశంవారందరికీ కల్మషంలేని బుద్ధినిస్తుంది. నీ వది తెలిసికొని అన్ని యజ్ఞాలలో సువర్షదానం చేస్తూ ఉండుము. విశేషం: సువర్షం సృష్టిలో అందరికీ అపేక్షించదగిన వస్తువు, అట్టిదానిని దానం చేయటమంటే మమకారదోషాన్ని చంపుకొనటమన్నమాట. అన్ని అనర్జాలకూ మూలకారణమైన మమకారాన్ని చంపుకొనటానికి అవకాశం ఇస్తున్నది కాబట్టి దానివలన నిర్మలాత్మత సిద్దిస్తుంది. క అని చెప్పి చనిన నాదగు । మనము సువర్ణ ప్రదాన మహిమ కెలయం ద ద్వినుతా నుష్టానపర । త్వ నిరూఢుండ నైతి నేను ధర్మతనూజా!' 136 ప్రతిపదార్థం: ధర్మతనూజా!= ధర్మనందనా!; అని చెప్పి= ఇట్లా చెప్పి; (పితృదేవతలు) 'చనినన్‌= వెళ్ళగా; నాది+అగు మనంబుజ= నా హృదయం; సువర్ల (ప్రదాన మహిమకున్‌= బంగారం గొప్పగా దానం చేయటంలోని గొప్పతనానికి; ఎలయన్‌= ఆసక్తివడగా; ఏనుజ నేను; తద్‌+వినుత+అనుష్టాన పరత్వ నిరూఢుండను= దాని మేలైన ఆచరణలో (శ్రద్ద కలవానితనమునందు గట్టిగా నిలుకడ కలవాడిని; అయితిన్‌= అయ్యాను, తాచ్చర్యం: ధర్మనందనా! నా పితృదేవతలు ఇట్లా బోధించి వెళ్ళిన తరువాత నా హృదయం సువర్లదానం విషయంలో ఆరాటపడసాగింది. దానిని నిశ్చలబుద్దితో చేసే దీక్ష కలవాడ నయ్యాను.” విశేషం: పెద్దలు చెప్పిన గొప్ప విషయాన్ని ధర్మబుద్ధి కలవాడు (శ్రద్ధాసక్తులతో ఆచరించాలి అనేది ఇందులో ధ్వని. వ. అని పలికి యా భూవల్లభునితో భిష్ముండు వెండియు నిట్లను 'నిది యేను గనినది సువర్దదాన మహిమ; మటియును వినినదియుం గల దాకర్ణింపుము. 137 (ప్రతిపదార్థం: అని; పలికిజ మాటాడి; భీష్ముండు= భీష్ముడు; ఆ+భూవల్లభునితోన్‌= ఆ రాజుతో; వెండియున్‌= ఇంకా; ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనున్‌= అన్నాడు; ఇది= ఈ సంగతి; ఏను= నేను; కనినది=ఐ చూచింది; సువర్ష దానమహిమజ బంగారాన్ని దానం చేయటంలోని గొప్పతనం; మటియును= ఇంకా; వినినదియున్‌= విన్నది కూడా; కలదు= ఉన్నది; ఆకర్షింపుము= వినుము. తాత్పర్యం: ఇట్లా చెప్పి భష్ము డా రాజుతో ఇంకా ఇట్లా అన్నాడు. 'ఇది నేను చూచిన విషయం. సువర్త దాన మహిమ ఇంకా విన్నది ఉన్నది. వినుము.

338 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము సీ. పరశురాముండు గిన్క నిరువది యొక్క మా ।; అదయుండై రాజుల వెదకి వెదకి

వధియించి, కృపపుట్టి వాజిమేధంబు ప్రా । యశ్చిత్తముగం జేసి, యంత దనివి

సనక పసిష్టాది మునివరేణ్యులం గూర్చి : 'కల్మష పంకంబు గడిగి పురుషు

నత్యంత విమలుం జేయంగ నెయ్యది యోపు?' , ననిన వసిష్ట. డిట్లనియె నతని ఆ. 'కనఘ;! విను సువర్హ మగ్నిమయము దే; వతలు నగ్నిమయత నతిశయిల్లు

వారు గావునను సువర్దదానంబు దే । వతల నీగి యట్ల శ్రుతులు సెప్పు. 138 ప్రతిపేదార్థం: పరశురాముండు; కిన్కన్‌= కోపంతో; అదయుండు+ఐఇ దయమాలినవాడై; రాజులన్‌= రాజులను; ఇరువది+ఒక్కమాయి= ఇరవై ఒక్కమార్జు; వెదకి వెదకి= బాగా వెదకి; వధియించి= చంపి; కృప+పుట్టి= దయకలిగి; వాజిమేధంబు= అశ్వమేధయాగాన్ని; 'ప్రాయశ్చిత్తముగన్‌= పాపం పోవటానికి చేసే కర్మ విశేషంగా; చేసి= ఆచరించి; అంతన్‌= ఆ మాత్రంతో; తనివి+చనక= తృప్తి పొందక; వసిష్ట+ఆది మునివరేణ్యులన్‌= వసిష్టుడు మొదలైన మహర్షి శ్రేష్టులను; కూర్చి= సమావేశపరచి: కల్మష పంకంబున్‌= పాపమనే బురదను; కడిగి; పురుషున్‌= మానవుడిని, అత్యంత విమలున్‌= మిక్కిలి పరిశుద్దుడినిగాః చేయంగన్‌= చేయటానికి; ఏ+అది= ఏది; ఓపున్‌= చాలును; అనినన్‌= అంటే; వసిష్టుండు= వసిష్ట మహర్షి అతనికిన్‌= ఆ పరశురాముడికి" ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనియెన్‌= అన్నాడు; అనఘ!= పుణ్యాత్ముడా!; వినుఐ వినుము; సువర్షము= బంగారము; అగ్బిమయము= అగ్నితో నిండింది; దేవతలును= దేవతలు కూడా; అగ్నిమయతన్‌= అన్నియే స్వరూపంగా ఉండటంతో; అతిశయిల్టువారుజ గొప్పతనం పొంది ఉండేవారు; కావునన్‌= కనుక; సువర్షదానంబు= బంగారం దానం చేయటం; దేవతలన్‌= దేవతలను; ఈగి= ఇవ్వటం; అట్టు+అ= ఆ విధంగానే; (శ్రుతులు= వేదాలు; చెప్పున్‌= చెప్పుతాయి. తాత్పర్యం; పరశురాముడు కోపంతో రాజులను ఇరువది ఒక్కసార్జు వెదకి వెదకి చంపాడు. చివరకు జాలి పుట్టింది. (ప్రాయశ్చిత్తంగా అశ్వమేధయాగం చేశాడు. అయినా తృప్తి కలగలేదు. వసిష్టుడు మొదలైన మహర్షులనందరినీ సమావేశపరచి “అయ్యలారా! పాపపు బురదను కడిగివేసి పురుషుడిని మిక్కిలి పరిశుద్దుడినిగా చేయగలది ఏది? అని అడిగాడు. వసిష్టుడు - ఓ పుణ్యాత్ముడా! బంగారం అగ్నిమయం. దేవతలూ అగ్ని స్వరూపులే కనుక బంగారాన్ని దానమిస్తే దేవతల విచ్చినట్లే. వేదాలు కూడా ఇట్లాగే చెప్తుతున్నాయి. విశేషం: వెదకి వెదకి" ఎవ్వరినీ వదలరాదన్న కసితో కూడిన పట్టుదలను ఈ పదం వ్యక్తం చేస్తుంది. 'మునివరేణ్యులన్‌' తపశ్చక్తిచేత మహా విషయాలను దర్శించిన వారని, అట్టివారే ఇటువంటి నిర్ణయాలు చేయగలరు, అన్నిమయత నతిశయిల్లు - అగ్ని సర్వాన్ని కాల్ఫివేస్తుంది. కనుక పాపాలను కూడా నామరూపాలు లేకుండా చేస్తుందని భావం. 'దేవతలు” పాపపుణ్యాల అంటు సొంటులు లేనివారు, కేవలం పుణ్యఫలం అనుభవించేవారు; (శ్రుతులు సెప్పు - శబ్ద ప్రమాణం కనుక సందేహించరానిదని వ్యంగ్యం. తే. కావున సువర్ణ మసదృశ । పావనతాస్పదము; దాని భక్తిమెయిన్‌ వి

ప్రావలి కిచ్చిన యతనికిం।; పావనతం గొజంత గలదె పావనమూ్తీ! 139 (ప్రతిపదార్థం; కావునన్‌= కాబట్టి; పావనమూర్తీ!= పవిత్ర స్వరూపం కలవాడా!; సువర్షముజ బంగారం; అసదృశ పావనతా+ఆస్పదము= సాటిలేని పవిత్రతకు చోటు; దానిన్‌= ఆ సువర్గాన్ని; భక్తిమెయిన్‌= భక్తితో; విప్ర+ఆవలికిన్‌= విప్రుల సముదాయానికి; ఇచ్చిన+అతనికిన్‌= ఇచ్చినవాడికి; పావనతన్‌= పవిత్రత విషయంలో; కొటి(త= లోటు; కలదే?= ఉన్నదా? తాత్పర్యం: ఓ పవిత్రమూర్తి! బంగారం ఆ విధంగా పవిత్రతకు నిలయమైనది. దానిని భక్తితో వేదవిద్యలో ఆరితేరిన వారికి ఇచ్చేవాడికి పవిత్రత విషయంలో లోపం ఉంటుందా?

ఆనుశాసవికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము 339 విశేషం: పద్యంలో పావనశబ్దం మూడు పర్యాయాలు అవృత్తమై కలిగే పవిత్రతయొక్క మహిమను నొక్కి చెప్పుతున్నది. ఇందులో విప్రశబ్దాన్ని వాడటం ్రత్యేకంగా గుర్తించదగింది. “విద్యయా యాతి విప్రత్వమ్‌” విద్యచేత విప్రత్వాన్ని పొందుతాడని పెద్దలమాట. విద్య అంటే ముక్తి నిచ్చే జ్ఞాన విద్యయే.

(క్రిందటి పద్యంలో అనఘ! అనే సంబోధనా, ఈ పద్యంలోని పావనమూర్తీ! అనే సంబోధనా గుర్తించదగినవి, నిజానికి నీ పాపం అశ్వమేధయాగంతోనే నశించింది. నీవు పుణ్యాత్ముడవే, పవిత్రుడవే. అయినా నీ బెంగ పోవటానికి ఉపాయం చెప్పుతున్నాం అనే తాత్పర్యాన్ని ఈ సంబోధనలు వ్యంజింపజేస్తాయి.

భక్తి మెయిన్‌ - అనేది (శ్రద్దా విషయకంగా తీసికొనదగిన జా(గ్రత్తను గూర్చి హెచ్చరిస్తుంది.

వసిష్టుడు పరశురామునకు( జెప్పిన సువర్ణ మహిమము (సం. 13-83-40)

వ, ఏను బ్రహ్మముఖంబున వినిసది సువర్హ విషయంబైన విశేషం బొక్కటి యెటింగించెద; నవహితుందవై విను"

మని పలికి యమ్మునిపతి యమ్మహాత్మున కిట్లనియె. 140 ప్రతిపదార్దం: ఏనుజ నేను; 'బ్రహ్మముఖంబునన్‌= (బ్రహ్మదేవుడి ముఖం నుండి; వినినది= విన్నది; సువర్ష విషయంబు+ఐన= సువర్ష సంబంధమైన; విశేషంబు= విశేషం; ఒక్కటి; ఎటింగించెదన్‌= తెలుపుతాను; అవహితుండవు+ఐ= పరాకుతనం లేనివాడవై; వినుము; అని పలికి; ఆ+మునిపతి= మునులలో (శ్రేష్టుడైన ఆ వసిష్టుడు; ఆ+మహాత్మునకున్‌= దొడ్డబుద్దిగల ఆ పరశురాముడితో; షట్టు= ఈ విధంగా; అనియెన్‌= అన్నాడు. తాత్పర్యం: నేను బ్రహ్మనోటినుండి విన్న విషయం సువర్ధానికి సంబంధించినది ఒకటి నీకు తెలుపుతాను చెదరని మదితో వినుము. అని ఆ ముని(శ్రేష్టుడు ఆ మహాత్ముడితో ఇట్లా చెప్పాడు. విశేషం: (బ్రహ్మముఖంబునన్‌ ఇది వేదవాక్యంవలె ఏ కొంచెమూ సందేహం లేకుండా నమ్మదగినదని భావం. క _ గిరిజయు గిరీశుండును నొం , డొరువులకై తప మొనర్ది యొకళు లొకళ్లన్‌

బెరయం బడసి సరమసుఖ ; భరితాత్మకు లైరి జగము ప్రమదం బందన్‌. శత] ప్రతిపదార్థం; గిరిజయున్‌= పార్వతీదేవీ; గిరి+ఈశుండును= పరమేశ్చరుడున్నూ; ఒండారువులకైజ ఒకరికొకరికై; తపము+ఒనర్చి= తపస్సు చేసి; ఒకళులు= ఒకరు; ఒకళ్ళన్‌= ఒకరిని; బెరయన్‌+పడసి= పొంది; జగముజ లోకము; ప్రమదంబు+అందున్‌= పరమ సంతోషం పొందునట్టుగా; పరమ సుఖ భరిత+ఆత్మకులు= మహాసుఖంతో నిండిన హృదయాలు కలవారు; ఐరి= అయ్యారు. తాత్చర్యం: పార్వతీపరమేశ్ళరులు ఒకరికొరకు ఒకరు తపస్సు చేసి ఒకరినొకరుగొా పొందారు. లోకమంతా మహానందం పొందగా వారు పరమసుఖంతో నిండిన హృదయాలు కలవారయ్యారు. విశేషం: పార్వతి తపం పంట పరమేళ్ళరుడు. పరమేశ్చరుడి తపస్సు పంట పార్వతి. సృష్టిలో మరెక్కడా ఇట్టి స్థితి కానరాదు. ఇక్కడ పరమసుఖం అంటే దాంపత్యసుఖం. ఆ ఆదిమ దంపతుల కామసుఖం జగత్తు కంతటికీ ఆనందాయకం కావటం కూడా

గమనించదగింది. అంటే ఆ దంపతులు జగదానందానికే సమాగమం పొందుతారు తప్ప స్వసుఖాపేక్షతో కాదని భావం.

న కొండొక కాలంబునకు నయ్యాదిమ గృహస్టుని తేజం బాపరమగ్భహిడి నిమిత్తంబుగా రేతో ధాతు రూపంబునం బ్రసన్నంబై యమ్మహేశ్వరు మానస వృత్తిం జేసి యగ్నియందు నిలిచియుంద, నత్తతిం దారకుం దను నొక్క రక్కసుచేతం బెక్కు విధంబులం బాధలంబడి యనిమిషులును నునులును గమలయోనిం గానంజని

3౩40 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము

యద్దానవుందు తముం బఅచిన పొట్లిల్ల నెజింగించిన, నడ్దేవుండు వారితో 'దీని నెజింగి యేను మున్నమీకు

శోభనం బయ్యెడు తెఖంగు సమకట్టినవాండ; మీ రగ్ని నాశ్రయించి మాకు శుభంబు సేయవలయునని

సంప్రార్ధనంబు సేయునది; యతండు కర్తవ్యం బెలుంగు; నరుగుం' డని నియోగించిన సంతోషించి 'యట్లు

చేసిది మని యవ్విధాత వీడ్యొని వార లగ్నికడకుం బోవ నుత్సహించి. 142 ప్రతిపదార్థం: కొండొక కాలంబునకున్‌= కొంత కాలానికి; ఆ+ఆదోమ. గృహస్థుని తేజంబు= మొట్టమొదటి సంసారి అయిన ఆ ఈశ్చరుడి వీర్యం; ఆ పరమ గృహిణి నిమిత్తంబుగాన్‌= ఆ గొప్ప ఇల్దాలు కారణంగా; రేతస్‌ ధాతు రూపంబునన్‌= రేతస్సు అనే మూల పదార్హ రూపంతో; ప్రసన్నంబు+ఐ= జారినదై; ఆ+మవా+శఈశ్చరు. మానస వృత్తిన్‌*చేసి= ఆ పరమేశ్చరుడి భావనచేత; అబ్టాయందున్‌= అగ్నిదేవుడి యందు: నిలిచి+ఉండన్‌= నిలిచి ఉండగా; ఆ+తజేన్‌= ఆ సమయంలో; తారకుండు+అను ఒక్కరక్కసు చేతన్‌= తారకుడనే ఒక రాక్షసుడిచేత; పెక్కు విధంబులన్‌= చాలా విధాలుగా? బాధలన్‌= బాధలను; పడి= పొంది; అనిమిషులును= దేవతలూ; మునులును= మునులున్నూ; కమలయోనిన్‌= కమలం జన్మస్టానంగా గల (బ్రహ్మను; కానన్‌= చూడటానికి; చని= వెళ్ళి; ఆ+దానవుండు= ఆ రాక్షసుడు; తమున్‌= తమ్ము; పఆచిన పాట్టు+ఎల్లన్‌= పెట్టిన కష్టాలన్నింటినీ; ఎజింగించినన్‌= తెలుపుకొనగా; ఆ+దేవుండు= ఆ బ్రహ్మదేవుడు; వారితోన్‌= వారితో; దీనిన్‌= ఈ సంగతిని; ఎజీంగి=ఐ తెలిసికొని; ఏము= నేను; మున్ను+అ= పూర్వమే; మీకున్‌= మీకు; శోభనంబు= మేలు; అయ్యెడు తెజంగు= అయ్యే పద్దతిని; సమకట్టిన వాండన్‌= ఏర్పాటు చేశాను; మీరు; అగ్జిన్‌= అన్షిదేవుడిని; ఆశ్రయించి= చేరుకొని; మాకు; శుభము= మంచి; చేయవలయునుజ చేయాలి; అని; సం(ప్రార్థనంబు+చేయునది= చక్కగా వేడుకొనండి; అతండు= ఆ అగ్గిదేవుడు; కర్తవ్యంబు= చేయదగినదానిని; ఎజుంగున్‌= ఎరుగును; అరుగుండు= వెళ్ళండి; అని; నియోగించినన్‌= ఆజ్ఞాపించగా; సంతోషించి= ఆనందం పొంది; అట్టు+అ= ఆ విధంగానే; చేసెదము చేస్తాము; అని; ఆ+విధాతన్‌= ఆ (బ్రహ్మ దగ్గర; వీడ్కొని= సెలవు తీసికొని; అనకడకున్‌= అగ్ని దగ్గరకు; పోవన్‌= వెళ్ళటానికి; ఉత్సహించి= వేడుకపడి. తాత్పర్యం: కొంతకాలానికి ఆ మొదటి సంసారికి ఆ దొడ్డ ఇల్బాలు కారణంగా వీర్యం వెలువడింది. అతడు దానిని భావన శక్తిచేత అన్నియందు నిలిపి ఉంచాడు. ఆ సమయంలో తారకాసురు డనే ఒక రాక్షసుడివలన ఎన్నో బాధలు పడిన దేవతలు మునులు (బ్రహ్మదగ్గరకు పోయి తాము వాడివలన పడిన బాధలన్నీ చెప్పుకొన్నారు. ఆ దేవుడు దీని సంగతి తెలిసికొని మీకు శుభమయ్యే పద్దతి ముందే చేసి ఉంచాను. మీరు అగ్లి దగ్గరకు వెళ్ళి వేడుకొనండి. అతడికి ఏమి చేయాలో తెలుసు. వెళ్ళండి" అని చెప్పగా వారెంతో సంతోషపడి అట్టాగే చేస్తాం అని బ్రహ్మదగ్గర సెలవు తీసికొని అన్ని దగ్గరకు పోవటానికి ఉత్సాహపడ్డారు. విశేషం: 'ఆదిమగృహస్టుడు” - పరమేశ్వరుడు జగత్తునకంతటికీ తండ్రి కనుక తాలి గృహస్టు. 'సరమగృహిణి' తన తపళ్ళక్తిచేత పరమేశ్వరుడి దేహంలో సగభాగం పొందగలిగిన ఇల్లాలు. రేతస్సు శుక్లం, ధాతువు, మూలపదార్ధం - ఇవి శరీర సంబంధంగా ఏడు. చర్మము, మాంసము, మజ్ఞు అస్థి వస, మేదస్సు, శుక్షము. (బ్రహ్మదేవుడు భూతం, వర్తమానం, భవిష్యత్తు అనే మూడు కాలాలకు సంబంధించిన ఏర్పాట్లన్నీ ముందే చేసి ఉంచుతాడు. సీ. ఆతని యున్నెడ యారసికొని చను । నప్పు డాతండు నిద్రాతిశయము

మాని ప్రచ్ధన్ను[డై యుండుట వారలు । గానక యున్నంతం గప్ప యొకటి

యగ్ని పాతాళంబునం దున్మి యెజింగింప ; నప్పావకుండు డాంగి పిప్పలమున

కేగెడు నెడ శాపమిచ్చై జిహ్వాస్సూర్తి । లేక రసాలి వివేక మెడలి తే. యుందెడుమ కప్ప లని బొక్కలెండ నెండి । చచ్చియును నీరు వచ్చినం జావు బొంకు

సేసి యెలుంయగులు సెలంగం56 జెలంగ వరము : వారు కప్పల కిచ్చి రవార్యతేజ! 443

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వానను 341 ప్రతిపదార్థం: ఆతని ఉన్న+ఎడూ ఆ అన్ని ఉన్నతావు; ఆరసికొని= వెదకికొని; చను+అప్పుడువ వెళ్ళే ససుయంలో; ఆతండు= ఆ అగ్జిదేవుడు; నిద్రా+అతిశయమున్‌= నిద్దురముంపును; ఊని= పాంది; ప్రచ్చన్నుండు+ఐ= తెలియరానివాడై ఉండుటన్‌= ఉన్నందువలన; వారలు= ఆ దేవతలు మునులు: కానక ఉన్నంతన్‌= గుర్తింపకున్నంతలో; కప్ప ఒకటి= ఒక కప్ప; అగి= వహ్నిదేవుడు; పాతాళంబునందున్‌= పాతాళలోకంలో; ఉన్కి= ఉండటం; ఎటింపన్‌= తెలుపగా; ఆ+పావకుండు= ఆ అన్లి; డాంగి= దాగుకొని; పిప్పలమునకున్‌= రావిచెట్టుకు; ఏలెడు+ఎడన్‌= వెళ్ళ సమయంలో; జిహ్వా స్పూర్తి=ఐ నాలుక కదలిక; లేక= లేకుండా; రస+అలి వివేకము= రుచుల సముదాయపు ఏర్పాటు; ఎడలి= నశించి; కప్పలుఐ మండూకములు; ఉండెడుము= ఉండుగాక; అని; శాపము+ఇచ్బెన్‌= శాపమిచ్చాడు; అవార్యతేజ= అడ్డుకొనరాని వర్చస్సు కలవాడా!; వారు= ఆ దేవతలు, మునులు; బొక్కలు= నేలలోన్ని బొరియలు; ఎండన్‌= ఎండచేత; ఎండి= వేడెక్కి; (కప్పలు): చచ్చియును= చచ్చికూడా; నీరు= నీళ్ళు: వచ్చినన్‌= వస్తే: చావుజు చావును; బొంకుచేసి= కల్లచేసి? ఎలుంగులువ= చప్పుళ్ళు; చెలగంగన్‌= పిక్కటిల్లేటట్టుగా: చెలంగన్‌= విబృంభించునట్టు: వరము వరాన్ని: కప్పలకున్‌= కప్పలకు: ఇచ్చిరి= ఇచ్చారు. తాత్పర్యం: అగ్నిదేవుడు ఉన్నచోటికి వారు వెదుక్కొంటూ వచ్చారు. అప్పు డతడు నిద్రముంచుకొనిరాగా ఎవ్వరికి కనపడకుండా ఉండటంవలన వారికి కనపడలేదు. ఒక కప్ప అగ్ని దేవుడు పాతాళంలో ఉన్న సంగతిని వారికి తెలియచేసింది. ఆ అన్నిదేవుడు గుట్టుగా రావిచెట్టు దగ్గరకు పోతూ. “కప్పలకు నాలుక కదలిక ఉండదు. రుచులు తెలియరావు' అని శాపమిచ్చాడు. దేవతలు, మునులు 'కప్పలు బొరియలలో ఎండలకు ఎండి చచ్చినా నీరు రాగానే చావును అబద్ధంచేసి బెకబెక చప్పుళ్ళతో విజృంభిస్తాయి" అని వరమిచ్చారు. విశేషం: జిహ్వాస్ఫూర్తి అంటే రుచి (గ్రహించే శక్తి అని గ్రహించాలి.

వ. ఇవ్విధంబున విబుధులు మునులు నమ్మందూకంబు మజుకువ యుడిపి మజియును. 144

ప్రతిపదార్థం: ఈ+విధంబునన్‌= ఈ విధంగా; విబుధులు= దేవతలు; మునులు= మునులున్నూ: ఆ+మండూకంబు మయటుకువజ

ఆ కప్ప దుఃఖాన్ని; ఉడిపి= తొలగించి; మజియును= ఇంకా.

తాత్పర్యం: ఇట్లా ఆ దేవతలు మునులు ఆ కప్ప దుఃఖాన్ని పోగొట్టి ఇంకా. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం).

క. _ అనలుని నన్వేషింపంగ ।; వనగజ మొక్కండు రావివలను చతురతం గనుగీటి చూపవార । వ్వనస్పతిం జేరంజన6గ వారని యలుకన్‌. 145

(ప్రతిపదార్థం: అనలునిన్‌= అగ్నిని; అన్వేషింపంగన్‌= వెదకగా; వనగజము= అడవి ఏనుగు; ఒక్కండు= ఒకటి; రావివలను= రావిచెట్టు

వైపు; చతురతన్‌= నేర్చుతో; కనుగీటి= కన్ను కదలజేసి; చూపన్‌= చూపగా; వారు= ఆ దేవతలూ మునులూ; ఆ వనస్పతిన్‌=

ఆ చెట్టును; చేరన్‌+చనలన్‌= సమీపించగా; వారని అలుకన్‌= తగ్గని కోపంతో.

తాత్సర్యల: అగ్నిని వెదుకుతూ ఉంటే ఒక అడవి ఏనుగు ఒడుపుగా కనుసైగతో రావిచెట్టువైపు చూపింది. వారు

ఆ చెట్టును సమీపించారు. (అన్ని) పట్టరాని కోపంతో. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం).

విశేషం: పువ్వులు లేకుండా కాయలు కాచే చెట్టును వనస్పతి అంటారు.

వ. అయ్యగ్నిదేవుండు గజంబులకు జిహ్వ దిరుగం బడ శపించుచు శమీగర్థ నివాసి యయ్యె; నది మొదలుగా నగ్నికి శమీగర్థంబునం దుత్వత్రి కలిగె; నద్దివిజులును దాపసులును గజంబులు ప్రతీపజిహ్వాంబు లయ్యును సర్వరసజ్ఞానంబు గలిగి మాననీయంబులగు వరంబులంటేసి రాజితంబు లగునట్లుగా ననుగ్రహించి యగ్గజంబు విషాదంబు మార్చి; రంత నొక్క శుకం బెజింగింప శమీగర్థంబున నగ్ని యునికి యెలింగి యందలుం గ్రందుకొనం గడువేగంబునం బొదివికొనిన, నిదుర సెడుటకుం గోపించి. 146

3క2 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ప్రతిపదార్థం: ఆ+అగ్నిదేవుండు= ఆ అగ్నిదేవుడు; గజంబులకున్‌= ఏనుగులకు; జిహ్వ= నాలుక; తిరుగన్‌+*పడన్‌= తిరగబడే విధంగా; శపించుచున్‌= శాపమిస్తూ; శమీ గర్భ నివాసి= జమ్మికడుపులో ఉండేవాడు; అయ్యెన్‌=ఐ అయ్యాడు; అది మొదలుగాన్‌= అది మొదలుకొని; అగన్నికిన్‌= వహ్షికి; శమీగర్భంబునందున్‌= జమ్మికడుపులో; ఉత్పత్తి= పుట్టుక; కలిగెన్‌= ఏర్పడింది; ఆ దివిజులునుజ ఆ దేవతలున్నూ; తాపసులును= మునులూ; గజంబులు= ఏనుగులు; (ప్రతీప జిహ్వంబులు= తిరుగబడిన నాలుక కలవి; అయ్యునుజ అయికూడా; సర “పజ్ఞానంబు= అన్ని రుచుల తెలివి; కలిగి= ఉండి; మాననీయంబులు+అగు వరంబులన్‌+చేసి=ఐ మన్నింపదగిన వరముల వలన; రాజితంబులు= ఒప్పారేవి; అగు+అట్టుగాన్‌= అయ్యే విధంగా; అను(గ్రహించి= దయచూపి; ఆ+గజంబు విషాదంబున్‌= ఆ ఏనుగు దుఃఖాన్ని; మాన్చిరి= పోగొట్టారు; అంతన్‌= తరువాత; ఒక్కశుకంబు= ఒక చిలుక; ఎజీంగింపన్‌= తెలుపగా; శమీగర్భంబునన్‌= జమ్మి గర్భంలో; అన్ని+ఉనికి= అగ్ని ఉండటం; ఎటింగి=ఐ తెలిసికొని; అందణున్‌= అందరూ; (క్రందుకొనన్‌= చెలరేగగా; కడు వేగంబునన్‌= గొప్ప వేగంతో; పొదివికొనినన్‌= (క్రమ్ముకొనగా; నిదుర= నిద్ర; చెడుటకున్‌= పాడైనదానికి; కోపించి= కోపం పొంది. తాత్పర్యం: ఆ అగ్జి ఏనుగులకు నాలుక తిరగబడిపోయే విధంగా శపించాడు. జమ్మిగర్భంలో ప్రవేశించి నివసించాడు. దేవతలూ మునులూ ఏనుగులు తిరగబడిన నాలుకలు కలవి అయినా అన్ని రుచులనూ చక్కగా (గ్రహించగలిగి మంచి వరాలతో ఒప్పారే విధంగా వరమిచ్చి ఆ ఏనుగు చింత పోగొట్టారు. అప్పుడొక చిలుక తెలుపగా అస్టి జమ్మికడుపులో ఉన్న సంగతి తెలిసికొని అందరూ ఒక్క పెట్టున చుట్టుముట్టారు. అగ్ని నిద్ర చెడినందుకు కోపం పొందింది. విశేషం: “శమీగర్భంబునం దుత్పత్తి కలిగెన్‌” - జమ్మికొయ్యలను ఒరిపిడి చేస్తే నిప్పు త్వరగా పుట్టుతుంది. ఆ. జిహ్వ మరలం బడంగ6 జిలుకల నగ్ని శ: పించె; సురలు సెవుల కించునట్టి

పలుకు వాని కొసంగి చిలుక నానందింపం: జేసి యా కృశాను6 జేరం జనిన. 147 ప్రతిపదార్ధల; అగ్ని= అగ్నిదేవుడు; చిలుకలను; జిహ్వ= నాలుక; మరలంబడంగన్‌జ తల|(క్రిందులలయ్యేటట్టుగా; శపించెన్‌= తిట్టాడు; సురలు= దేవతలు; చెవులకున్‌= చెవులకు; ఇంచు+అట్టి= రుచించునట్టి; పలుకు మాట; వానికిన్‌= ఆ చిలుకలకు; ఒసంగి= ఇచ్చి; చిలుకన్‌= ఆ చిలుకను; ఆనందింపన్‌*బేసి=ఐ సంతోషపరచి; ఆ+కృశానున్‌= ఆ అగ్నిదేవుడిని; చేరన్‌ చనినన్‌= సమీపించగా. తాత్పర్యం: అన్ని చిలుకలకు నాలుక తిరుగబడే విధంగా శపించాడు. దేవతలు చెవుల కింపైన పలుకు కలిగే విధంగా అను([గ్రహించి ఆ చిలుకల సంతాపాన్ని పోగొట్టారు. అగ్నిని చేరుకొన్నారు. వ. అతండు వారి నాలోకించి 'మీ వచ్చిన కార్యం బేమి?” యని యడిగిన వారు దారక దైత్యు చేయు బాధ

లెజింగించి, వాండేమి యుపాయంబునం దెగటాబు నత్తెణఖం గాపాదింపు' మని నిన్నుం బ్రార్ధింప వచ్చితి

నుని పలికి వెండియు. 148 ప్రతిపదార్థం: అతండు= ఆ అన్ని; వారిన్‌= ఆ దేవతలను, మునులను; ఆలోకించి= చూచి; మీ వచ్చిన కార్యంబు= మీరు వచ్చిన పని; ఏమి; అని; అడిగినన్‌=ఐ అడుగగా; వారును; తొరక దైత్యు చేయు బాధలు= తారకు డనే రాక్షసుడు కలిగిస్తున్న బాధలను; ఎజింగించి= తెలిపి; వాండు= ఆరక్కసుడు; ఏమి ఉపాయంబునన్‌= ఏ ఉపాయంతో; తెగటాటున్‌= చస్తాడో; ఆ+తెజంగు= ఆ విధానాన్ని; ఆపాదింపుము= ఆచరించుము; అని; నిన్నున్‌= నిన్ను; (ప్రార్ధింపన్‌= వేడుకొనటానికి; వచ్చితిమి= వచ్చాం; అని; పలికిఐ చెప్పి; 'వెండియున్‌= ఇంకా, తాత్పర్యం; అన్ని ఆ మునులనూ దేవతలనూ చూచి “మీరు వచ్చిన పని ఏమిటి?” అని అడిగాడు. వారు తారకాసురుడు పెట్టుతున్న బాధలను తెలిపి, 'వా డే ఉపాయంతో చస్తాడో అది నీవు ఆచరించాలి - అని నిన్ను వేడకొనటానికి వచ్చాం” అని పలికి ఇంకా.

ఆఅనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము 343

క. 'మాకుం గుశలము గోరుము; । నీకును మే; లివ్విధంబు నీదు మహిమ యీ

లోకంబు లెల్ల మనములం । జేకొని కీర్తించునట్లు సేయుము కరుణన్‌."” 149 ప్రతిపదార్హం: మాకున్‌= మాకు; కుశలముజ క్షేమం; కోరుము= ఆకాంక్షించుము; ఈ+విధంబు= ఈ పద్రతి; నీకును= నీకుకూడా; మేలు= మంచిది; నీదు మహిమ నీ గొప్పతనం: ఈ లోకంబులు+ఎల్లన్‌= ఈ లోకాలన్నీ; మనములన్‌=ఐ మనస్సులలో; చేకొని= (గ్రహించి; కీర్తించు+అట్టు= కొనియాడే విధంగా; కరుణన్‌= దయను; చేయుము. తాత్పర్యం: “మా క్షేమాన్ని నీవు కోరుము. ఇది నీకు కూడా మంచిదే. లోకాలన్నీ నీ మహిమను మనస్సులలో నిలుపుకొని కొనియాడే విధంగా దయచూపుము. సీ. అనినం బ్రసన్నత 'నట్టులు చేసిద ।; నూఅడుం' డని వారి నూఅడించి

తనయందు వెలుంగు శంభుని వీర్య మిడియె గం । గా గర్జరూపంబు గాంగ నాతః

డది యతి పరివృద్ధ మగుటయు ధరియింప ; నోర్వక నిర్జర పర్వతంబు

తటమున శరవణస్థంబుగా గంగ యు । త్వ్యష్ట మొనర్ప నాశిఖరి సతరు తే. వల్లరీగుల్మకముగ సువర్మమయత : వెలుంగ బాలుండై వెలింగె నవ్వీరగర్ధ;

మచ్చటికి వచ్చి కృత్రిక లార్వురును మ । దీయ పుత్రకుం దనుచు నెత్తికొని రనఘ! 150 (ప్రతిపదార్ధం: అనఘ1= పుణ్యాత్ముడా!; అనినన్‌= అంటీ; ఆతండు= ఆ వహ్ని; ప్రసన్నతన్‌= దయతో; అట్టులు= ఆ విధంగా; చేసెదన్‌=ఐ చేస్తాను; ఊఅడుండు= శాంతి పొందండి; అని; వారిన్‌ఐ అ దేవతలను, మునులను; ఊఆడించి= శాంతపరచి; తనయందున్‌= తనలో; వెలుంగు ప్రకాశించే; శంభుని వీర్యము= శివుడి రేతస్సును; గంగా గర్భరూపంబు కాంగన్‌= గంగకు పిండరూపంగా”" ఇడియెన్‌= ఉంచాడు; అది= ఆ గర్భరూపం; అతిపరి వృద్దము అగుటయున్‌= మిక్కిలి ఎక్కువగా పెరిగిపోయింది కావటంవలన; గంగ= గంగానది; ధరియింపన్‌+ఓర్వక= పట్టుకొనలేక; నిర్జర పర్వతంబు తటమునన్‌= దేవతలకొండ ఒడ్డున; శరవణస్ట్రంబు= రెల్లుతోటలో నిలుచునది; కాన్‌= అయ్యేటట్టు; ఉత్సృష్టము ఒనర్పన్‌= జార్చివేయగా; ఆ శిఖరి=జఐ ఆ కొండ; సతరు వల్లరీ గుల్మకముగన్‌= చెట్లతో, తీవెలతో, పొదలతో పాటుగా; సువర్షయతన్‌= బంగారుతో నిండినదై; వెలుంగన్‌= కాంతులు చిమ్మగా; ఆ+వీరగర్భము= వీరుడిదైన ఆ గర్భం; బాలుండు+ఐ= కుమారుడై; వెలిగెన్‌= (ప్రకాశించింది; అచ్చటికిన్‌= ఆ తొవునకు; వచ్చిజఐ ఏతెంచి; కృత్తికలు ఆర్వురును= కృత్తికలన్న పేరుగల ఆరుగురు స్రీలు; మదీయ పుత్రకుండు= నా కొడుకు; అనుచున్‌= అంటూ” ఎత్తికొనిరి= ఎత్తికొన్నారు. తాత్పర్యం: పుణ్యాత్ముడా!; వా రట్లా అన్న వెంటనే అసి అట్టాగే చేస్తాను. మీరు శాంతి పొందండి అని వారిని శాంత పరచి తనలో వెలుగుతున్న శివుడి రేతస్సును గంగలో గర్భరూపంగా వదిలాడు. అది చాలా పెద్దగా పెరిగిన కారణంగా గంగ దానిని మోయలేక మేరుపర్వతం ఒడ్డున ఉన్న ఒక రెల్లు తోటలో నిలిపింది. ఆ పర్వతం చెట్లతో, తీగలతో, పొదలతో బంగారు వన్నెతో మిలమిలలాడింది. ఆ వీరగర్భం ఒక బాలరూపంగా (ప్రకాశించింది. అప్పు డక్కడకు వచ్చిన కృత్తిక లారుగురు నా కొడుకంటే నాకొడుకంటూ ముద్దుతో ఆ బాలుడిని ఎత్తుకొన్నారు. విశేషం: 'నిర్జరపర్వతంబు” - మేరు పర్వతానికి 'సురాలయ' మని పేరు. కనుక అది దేవతల కొండ. శరముల వనము - శరవణము

రెల్సు తోట; వీర గర్భము - వీరుడైన శివుడి రేతస్సుతోనైన గర్భం లేక వీరరూపమైన గర్భం. కృత్తికలు - ఆరు నక్షత్ర రూపాల సముదాయం.

తెడ్తడ్త శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము మ _ ఇత్తెలుంగున నొక్కట నెత్తికొనుటయు నక్కుమారుండును షణ్ముఖుండై యొక్కపెట్ట సకలకృత్తికా స్తన్యపానం బాచరించె; న ట్లగ్నిసంభవ గాంగేయ కార్తికేయత్వంబు లొందిన యయ్యిందుమౌళితేజింబు పదంపడి బ్రహ్మాదిదేవతలు పూజింప దేవసేనాధిపతిత్వంబు బేర్డి యర్దిర్మహిత యయిన మహాశక్తిం దారకుం బరిమార్చి బృందారక ముని బృందంబుల కానందం బొనర్జె' నని యిట్లప్పరమముని పరశురామునకుం జెప్పి పురహరుం డగు నప్పురుషుండు హిరణ్యయుం డగుటయు' నద్దేవదేవుండు దాన తనూభవుండై తోంచుటయుం దథావిధ రేతోధారణంబున వహ్ని హిరణ్యాత్మకరేతో మూర్తియై హిరణ్యరేతుం దనం జనుటయు, నతండు తద్రేతః కలనంబునం దన్మయుం డగుటంజేసి పురహరునకు వహ్నిరేతుం డేను నభిధానంబు గలుగుటయుం దేటపఅచి, యవ్విధంబున రూపవంతంబైనది కావున సువర్హంబు జాతరూప నామకంబై పరంగుటయు నెటజింగించి. 151 ప్రతిపదార్దం: ఈ+తెజంగునన్‌= ఈ విధంగా; ఒక్కటన్‌= ఒక్క విధంగా; ఎత్తికొనుటయున్‌= ఎత్తుకొనగా; ఆ+కుమారుండును= ఆ బాలకుడునూ; షణ్ముఖుండు+ఐ= ఆరుమొగాలు కలవాడై: ఒక్కపెట్ట= ఒక్క మారే; సకల కృత్తికా స్తన్య పానంబు= కృత్తిక లందరి చనుబాలు (త్రాగటం; ఆచరించెన్‌= చేశాడు; అట్టు= అట్టా? అన్ని సంభవ గాంగేయ కార్తికేయత్వంబులు= అగి పుత్రుడు గంగ కొడుకు కృత్తికల తనయుడు కావటం; ఒందిన ఆ+ఇందుమౌళి తేజంబు= పొందిన ఆ చంద్రశేఖరుడి వీర్యం; పదంపడి= తరువాత; (బ్రహ్మ+ఆది దేవతలు= (బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలు; పూజింపన్‌= కొలువగా; దేవసేనా+అధిపతిత్వంబునన్‌= దేవతలసేనకు నాయకుడవటం ద్వారా; పేర్చీ= విజృంభించి; అర్చిర్‌ మహిత= జ్వాలలతో గొప్పగా వెలుగొందేది; అయిన మహాశక్తిన్‌= అయిన గొప్ప శక్తి అనే ఆయుధంతో; తారకున్‌= తారక రాక్షసుడిని; పరిమార్చి= చంపి; బృందారక ముని బృందంబులకున్‌= దేవతల, మునుల సముదాయాలకు; ఆనందంబు+ఒనర్చెన్‌= ఆనందాన్ని కలిగించింది; అని; ఇట్టు= ఈ తీరున; ఆ పరమమునిజ గొప్ప ముని అయిన ఆ వసిష్టుడు; పరశురామునకున్‌= పరశురాముడికి; చెప్పి తెలియజేసి; పురహరుండు= (త్రిపురాసురులను రూపుమాపినవాడు; అగు= అయిన; ఆ+పురుషుండు= ఆ పరమేశ్వరుడు; హిరణ్మయుండు= బంగారమే స్వరూపమైైనవాడు; అగుటయును= కావటమూ; ఆ+దేవదేవుండు= దేవులకు దేవుడైన ఆ శివుడు; తాను+అ= తొనే; తనూభవుండు+ఐ= కుమారుడై; తోయటయును= కన్నట్టటమూ; తథావిధ రేతస్‌ ధారణంబునన్‌= ఆ విధమైన శుక్షాన్ని ధరించటంచేత; వహ్ని= అగ్ని; హిరణ్య+ఆత్మక రేతప్‌ మూర్తిశఐ= స్వర్ణ్షమయ మైన రేతస్సు ఆకారంగా గలవాడై; హిరణ్యరేతుండు= హిరణ్యరూపమైన రేతస్సు కలవాడు; అనన్‌+చనుటయున్‌= అనటానికి వీలైనవాడు కావటమూ; అతండు= ఆ అగ్షి; తద్‌ రేతస్‌+*కలనంబునన్‌= ఆ రేతస్సు సంబంధంచేత; తద్‌+మయుండు= ఆ రేతస్సే స్వరూపమైనవాడు; అగుటన్‌+చేసి=ఐ కావటంవలన; పురహరునకున్‌= శివుడికి; వహ్నిరేతుండు= అగి రేతస్సుగా కలవాడనే; అభిధానంబు= పేరు; కలుగుటయున్‌= రావటమూ; తేట పజచి= స్పష్టంచేసి; ఆ+విధంబునన్‌= ఆ తీరున; రూపవంతంబు= రూపం కలది; ఐనది=ఐ అయింది; కావునన్‌= కాబట్టి: సువర్షంబు= బంగారం: జాతరూప నామకంబుజ పుట్టిన రూపం కలది అన్న అర్హంతో 'జాతరూపం' అనే పేరుకలది; ఐ= అయి; పరంగుటయునుజ ఒప్పారుటయూ; ఎజింగించి= తెలిపి. తాత్పర్యం: ఈ విధంగా ఒకేమారు ఆ ఆరుగురూ ఎత్తుకొనటంవలన ఆ కుమారుడు ఆరుముఖాలు ధరించి ఒకేమారు ఆ ఆరుగురు కృత్తికల చనుబాలు (త్రాగాడు. ఆ విధంగా అగ్ని పుత్రుడు, గంగాపుత్రుడు, కృత్తికాపుత్రుడు అనే పేర్లు పొందిన ఆ శివుడి తేజస్సు తరువాత (బ్రహ్మమొదలైన దేవతలు పూజింపగా దేవసేనకు నాయకుడై జ్యాలలతో వెలుగొందుతున్న మహాశక్తి అనే ఆయుధంతో తారకుడిని చంపివేశాడు. దేవతలకూ, మునులకూ ఆనందాన్ని కలిగించాడు" అని ఆ వసిషస్టమహర్షి పరశురాముడికి చెప్పాడు. ఇంకా త్రిపురాసురులను మట్టుపెట్టిన ఆ పరమపురుషుడు బంగారమే స్వరూపంగా గలవాడు కావటమూ, ఆ దేవదేవుడు తానే కుమారరూపంతో

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము తక్షక పుట్టటమూ, అట్టి శుక్షాన్ని ధరిచంటంచేత అగ్నిదేవుడు బంగారు రూపమైన రేతస్సు కలవాడై హిరణ్యరేతుడు కావటమూ, అట్టి రేతస్సే అతడి స్వరూపం కనుక ఆ అగ్గి శివుడిని రేతోరూపుడు కనుక శివుడికి వహ్షిరేతుడనే "పేరు కలగటమూ చక్కగా వివరించి స్పష్టం చేశాడు. బంగారానికి ఆ విధంగా రూపం ఏర్పడింది. కనుక దానికి జాతరూపమనే పేరు గలగటం కూడా చెప్పాడు. విశేషం: నిజానికి సువర్ల మహిమను వసిష్టుడు చెప్పినా ఇందులో కుమారస్వామి కధ రమణీయంగా ఇమిడి ఉన్నది. పరమేశ్చరుడే కుమారస్వామి. భారతీయులు పురుషుడే స్రీయందు పుత్రరూపంలో ఉద్ధయిస్తాడని నమ్ముతారు. అగ్ని నుండి పుట్టటంవలన అగ్నిభవు డనీ, గంగయందు పుట్టటంవలన గంగాతనయు డనీ, కృత్తికల స్తన్యం (కోలటంవలన వారికి పుత్రుడై కార్తికీయుడనీ, శరములవనంలో పుట్టటంవలన శరవణభవుడనీ, ఆరుముఖాలతో ఏకకాలంలో పాలు (త్రాగటంవలన షణ్ముఖు డనీ ఎప్పుడూ కుమార స్వరూపంతో ఉండటంవలన కుమారస్వామి" అనీ అనేక పర్యాయాలు గర్భరూపంగా జారినవాడు కనుక స్కందుడనీ పేర్ము వచ్చాయి.

క. మహితాత్మక।! యేతాద్భశ ; మహిమంబు సువర్ణ మది సమంచిత తేజో మహనీయము తద్దానము ।; మహత్వ మా శివుండ యెటుంగు మాకుం జూడన్‌. 152

ప్రతిపదార్థం: మహిత+ఆత్మక!= దొడ్డది అయిన బుద్దికలవాడా!: సువర్షముజ బంగారం; ఏతాదృశ మహిమంబు= ఇటువంటి

గొప్పతనం కలది; అది; సమంచిత తేజస్‌+శమహనీయము= చక్కగా ఒప్పారే కాంతితో మన్నన కెక్కింది; తద్‌+దానము మహత్ష్యము= దానిని దానమివ్వటంలోని గొప్పతనాన్ని; మాకున్‌= మాకు; చూడన్‌= చూడగా; ఆ శివుండు+అ= ఆ సర్వము నెరిగిన శివుడే; ఎబుంగున్‌= తెలియును.

తాచ్చర్యం; మహానుభావా! బంగారం మహిమ ఇటువంటిది. దాని కాంతి అపురూపమైనది. దాని దా నంలోని

గొప్పతనం సర్వజ్ఞుడైన శివుడికే తెలుసు అని భావన.

విశేషం: శివుడు అనటంవలన తక్కిన ఎవ్వరికీ పూర్తిగా తెలియదని భావం.

వ. అవ్విశేషంబున నశేష కల్మషంబులం బాసి నరుండు విధూమత్వంబున వెలుంగు శుచియునుం బోలె శుచిత్వ సంపద సొంపారం బెంపారు నని యుపదేశించి నవ్వసిష్ట మునివరు వచనంబు లూంది యమందాదర వర్ణనీయుందై సువర్దదాన పరంపర లాచరించి. 153

ప్రతిపదార్థం: ఆ+విశేషంబునన్‌= ఆ గొప్పతనంచేత; అశేష కల్మషంబులన్‌= అన్ని విధాలైన పాపాలనూ; పాసి= వదలి; నరుండు= మానవుడు; విధూమత్వంబుగన్‌= పొగలేనితనంతో; వెలుంగు శుచియునున్‌+పోలెన్‌= ప్రకాశించే అన్నివలె; శుచిత్వ సంపద= నిర్మలత్వం అనే సంపద; సొంపారన్‌= ఇంపులు నింపగా; పెంపారున్‌= గొప్పతనంతో వృద్ది పొందుతాడు; అని; ఉపదేశించెన్‌= బోధించాడు: ఆ+వసిష్టమునివరు వచనంబులు= ఆ వసిస్థమహర్షి మాటలు; ఊంది= గట్టిగా పట్టుకొని; అమంద+ ఆదర వర్ణ్షనీయుండు+ఐ= గొప్ప ఆదరంతో కొనియాడదగినవాడై; సువర్ష దాన పరంపరలు= బంగారం దానాల వరుసలను; ఆచరించి= చేసి.

తాత్పర్యం: ఆ దానమహిమవలన సర్వపాపాలను పోగొట్టుకొని నరుడు పొగలేని నిప్పువలె పరిశుద్ద సంపదతో

ఒప్పుతా డని బోధించాడు. పరశురాముడు 'ఆ వసిష్టమహర్షి మాటలను గట్టిగా హృదయంలో నిలుపుకొని ఎంతో

ఆదరంతో సువర్షదానాలు చేసి. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం).

విశేషం: అగ్నికి శుచి అని ఒక పేరు. మాలిన్యం ఏ మాత్రమూ లేనివాడని భావం. అట్లాగే సువర్షదానాలు చేసినవాడు పాపాలనే

మలినాలు ఏ మాత్రమూ లేనివాడై స్వచ్చతతో (ప్రకాళిస్తాడని తాత్పర్యం.

తెడ6 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము క. ఆరాముండు శుచిత్వ। శ్రీ రాజతుండయ్యె: నట్లు సేయుము నీవుం

గౌరవముఖ్యా! యది భవ । పారావారఘన యానపాత్రము సుమ్మీ! 154 ప్రతిపదార్హం: ఆ రాముండు= ఆ పరశురాముడు; శుచిత్వ శ్రీ రాజితుండు= పరిశుద్ది అనే సంపదతో విరాజిల్లేవాడు; అయ్యెన్‌= అయ్యాడు; కౌరవముఖ్యా!= కురువంశం వారిలో (శ్రేష్టుడా!; నీవున్‌= నీవు కూడా; అట్టు= ఆ విధంగా; చేయుము= ఆచరించుము; అది=ఐ ఆ పని; భవ పారావార ఘన యానపా(షత్రము= సంసారమనే సముద్రానికి గొప్ప నావ; చుమ్మీ!= సుమా!

ర

తాత్పర్యం: పరశురాము డా విధంగా పాపాలులేనివాడై శుచిత్వ సంపదతో విరాజిల్హాడు. కురువరా! నివు కూడా అట్టా ఆచరించుము. అది సంసారమనే సముద్రానికి పెద్దనావ సుమా!” విశేషం: అలం: రూపకం. సంసారం అంటే పుట్టటం చావటం అనే రెండు చట్రాలలో తిరుగుతూ ఉండటం. అది అనంతంగా ఉంటుంది. కముక సము(ద్రంతో పోలిక. ఘన యానపా(త్రము అనటంవలన పప్రమాదంలేకుండా దాటిస్తుంది అన్న అర్హం వ్యక్తమౌతుంది. కు అని యనిమిష తటిన్‌ ప్రియ ; తనయుండు సెప్పుటయు ధర్మతనయుండు హృదయం

బున బ్రమదము నిండార న । తనితో నతిభక్తి వినయ ధామం బగుచున్‌. 155 (ప్రతిపదార్థం: అని= అట్లా? అనిమిష తటినీ ప్రియ తనయుండు= దేవతల నది అయిన గంగ ముద్దుల కొడుకు: చెప్పుటయున్‌= చెప్పినంతనే; ధర్మతనయుండు= ధర్మరాజు; హృదయంబునన్‌= హృదయంలో: ప్రమదముజ ఆనందం; నిండారన్‌= నిండి ఉండగా; అతనితోన్‌= ఆ భీష్ముడితో; అతిభక్తిన్‌= మిక్కిలి భక్తితో; వినయ ధామంబు= వినయానికి నెలవు; అగుచున్‌= అవుతూ. తాత్పర్యం: భీష్ము డిట్టా చెప్పగా ధర్మరాజు హృదయంలో సంతోషం పొంగిపొరలింది. అతడు గొప్ప భక్తితో తన ఒడలెల్హా వినయమే కాగా. విశేషం: ఏదైనా ఒక మహా విషయాన్ని తెలిసికొనగోరేవాడికి ఉండవలసిన లక్షణాలు భక్తి వినయం, సంతోషం అనే వాటిని ఇక్కడ సూచిస్తున్నారు. 'అనిమిషతటినీ ప్రియతనయుడు' గంగవలె ఆ(శ్రయించినవారిని పవిత్రులను చేయగలవాడని భావం. వ. “పితృ యజ్ఞ ప్రకారం బెటింగింపవే యనుటయు నక్కురువరు. దన్నరనాథున కిట్లనియె. 156 ప్రతిపదార్థం: పితృ యజ్ఞ ప్రకారంబు= పితృదేవతల పూజా పద్దతిని; ఎటింగింపవే?= తెలుపుమూ?; అనుటయున్‌= అన్నంతనే; ఆ+కురువరుండు= కౌరవులలో (శ్రేషుడైన ఆ భీష్ముడు; ఆ+నరనాధునకున్‌=ఐ ఆ రాజునకు; ఇట్టుక= ఇట్టా; అనియెన్‌= అన్నాడు. తాత' ర ॥ శ 4 ఆల శి ల

స్రేర్యం: “తాతా! దయచేసి పితృయజ్ఞం ఎట్లా చేయాలో చెప్పవూ?" అని అడుగగా భీష్ముడు ధర్మరాజునకు ఇట్లా

చెప్పాడు. విశేషం: (బ్రహ్మయజ్ఞం, పిత్చ్భయజ్ఞం, దేవయజ్ఞం, భూతయజ్ఞం, మనుష్యయజ్ఞం - అనే వాటిని పంచమహాయజ్ఞాలు అంటారు. మానవుడు వీటిని చేస్తూ ఉండాలి - అని ధర్మశాస్త్రం శాసిస్తున్నది. అందులో పితృయజ్ఞం ఎట్లా చేయాలో ధర్మరాజు తెలిసికొనగోరుతున్నాడు. క. _' పితృపూజ సమగ్ర్యము దై, వత పూజనమునకు మనుజవల్లభ! పితృ దే

వతలం గొనియాడుదురు దే । వత లాదిగం గల్లు నెల్లవారును భక్తీన్‌. 157 ప్రతిపదార్థం: మనుజవల్లభ!= రాజా!; దైవత పూజనమునకున్‌= దేవతల ఆరాధనకంటె; పితృపూజ= పితృదేవతలను పూజించటం; సమ([గ్ర్యము= మిన్న; దేవతలు+ఆదిగన్‌= దేవతలు మొదలుగా; కల్లు+ఎల్లవారును= ఉన్న అందరూ; భక్తిన్‌= భక్తితో; పితృదేవతలన్‌= పితృ రూపంలో ఉన్న దేవతలను; కొనియాడుదురు= ప్రశంసిస్తారు.

ఆనుశొసనికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము త్త తాత్పర్యం: రాజా! పితృదేవతలను పూజించటం దేవతలను పూజించటం కన్నా మిన్న అయిన పని. ఎందుకంటే దేవతలు మొదలైనవారందరూ భక్తితో పితృదేవతలను స్తుతిస్తూ ఉంటారు. విశేషం: తరచుగా 'మనుజవల్లభ!' వంటి సంబోధనలు కవి వాడుతూ ఉంటాడు. ఇందులో ఒక సూక్ష్మార్హం ఉన్నది. రాజు అన్నీ చక్కగా తెలిసికొని ఆచరిస్తే ప్రజలు అతడిని అనుసరించి మంచిమార్గంలో నడుస్తారు. “యథా రాజా తధా ప్రజాః అని గదా సూక్తి న. _ విశేషించి మనుష్యులకుం బితృ సమారాధనంబు సర్వశుభ సాధనంబు. 158 ప్రతిపదార్థం: విశేషించి= మిక్కిలిగా; మనుష్యులకున్‌= మానవులకు; పిత్స సమారాధనంబు= పితృదేవతలను చక్కగా కొలవటం; సర్వ శుభ సాధనంబు= అన్ని శుభాలకు సాధనం. తాత్పర్యం: (ప్రత్యేకించి మనుష్యులకు పితృపూజ అన్ని శేభాలకూ సాధనం. విశేషం: ఈ ఘట్టంలో 'పితృ' శబ్దానికి మరణించిన తన వంశంవారని అర్థం. భీష్ముండు ధర్మజునకు. బిత్చపూజా విధానం బెణింగించుట (సం. 13-87-3)

క అమవస నమవసం జతృ్ఫయ : జ్ఞము దగ బిండ ప్రదాన సహితముగా భ

క్తి మెయిం జేయు నతండు ని । త్యనుం జేసిన వాండ యగు సమంచితచరితా! 159 ప్రతిపదార్థం: సమంచిత చరితా!= చక్కగా ఒప్పారు నడవడిగల ఓ ధర్మరాజా!; అమవసన్‌ అమవసన్‌= ప్రతి అమావాస్యనాడును; పిండ ప్రదాన సహితముగాన్‌= పిండములు పెట్టటతోపాటుగా; తగన్‌= పద్దతి ననుసరించి; భక్తిమెయిన్‌= భక్తితో; పితృ్భయజ్ఞమున్‌= శ్రాద్దమును; చేయు+అతండుజ చేసేవాడు; నిత్యమున్‌= ప్రతిదినమును; చేసినవాండు+అ= చేసినవాడే; అగున్‌= జాతాడు. తాత్పర్యం: చక్కని నడవడిగల ఓ ధర్మరాజా! ప్రతి అమావాస్యనాడూ భక్తితో పిండప్రదానంతో కూడా విధి ననుసరించి (శ్రాద్ధం చేసేవాడు నిత్యమూ చేసినవాడే అవుతాడు. విశేషం: అమావాస్య పితృప్రీతికరమైన దినం. పిండము లంటే మంత్రపూర్వకంగా ఒక్కొక్కరికి ఒక్కొక్కటి చొప్పున దర్భలపై

ల ఆడ్‌,

ఉంచే అన్నపు ముద్దలు. నిజానికి పితృయజ్ఞం (ప్రతిదినమూ చేయాలి. నెల కొక్కమారు వచ్చే అమావాస్యనాడు చేస్తే నిత్యమూ చేసినట్లే అని చెప్పటంవలన మానవులకు ఆ కార్యం మీద అనురక్తి కలుగుతుంది. వ. పితృయజ్ఞంబునకుం దిథి విశేషంబు సెప్పెద. 160 ప్రతిపదార్హం: పితృయజ్ఞంబునకున్‌= శ్రాద్దానికి; తిథి విశేషంబు= ప్రశస్తమైన తిధులను; చెప్పెదన్‌= చెప్పుతాను. తాత్పర్యం: (శ్రాద్దానికి సంబంధించిన తిధుల విశేషాలను చెప్పుతాను. విశేషం: 'తిధి' అంటే స్థూలంగా 6216 అని అర్ధం. ఇవి పదునైదు. మనం ఇప్పుడు అనుకునే తేదీవంటిదే. అయితే భారతీయుల తిధి సూర్యోదయంతో మొదలై సూర్యోదయం వరకు అనే లెక్కతో ఉండదు. మొత్తానికి రోజులో ఎక్కడో (ప్రారంభమై 24 గంటలకు కొంచెం హెచ్చుతగ్గులుగా సాగుతూ ఉంటుంది. సీ. పాద్యమిం బిత్భయజ్ఞపరుందైనం జారుకాం । తాపతి; విదియం గాంతలకుం దండ్రి

తదియన జవితిని చా వాజిధనికుండు । పశుభాగి పంచమి బహుసుతుండు,

షష్టి భానాత్తుండు, సప్తమిం గృషిభాగి, ।; యష్టమి వాణిజ్య పుష్టుండు, వసు

గజ ధర్మవిష్ణు చిత్తజ తిథులం । దేకశత జంతువులను గోచయముం గుష్య

348 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తే. ములును దగ బ్రహ్మ వర్టస్వి పుత్రకులును । ధనము గలవాండు విను చతుర్దశి రజైక భాగి పున్ననము నమవస భవ్య సర్వ ; కామ్య ఫలభాగి యగుం జువ్వె కౌరవేంద్ర! 161

ప్రతిపదార్హం: పాడ్యమిన్‌= పొడ్యమి తిధినాడు; పిత యజ్ఞ పరుండు= శ్రాద్ధంపై ఆసక్తి కలవాడు; ఐనన్‌= అయితే; చారు కాంతాపతి= అందమైన భార్యకు భర్త (అవుతాడు); విదియన్‌= రెండవ తిథినాడు; కాంతలకున్‌= అందమైన స్త్రీలకు; తండ్రి= జనకుడు (అవుతాడు); తదియనుజ= మూడవ తిధినాడునూ; చవితిని= నాల్ముగన తిధియందూ; తాన్‌= తాను; వాజిధనికుండు= గుర్రాలు ధనంగా కలవాడు; పశుభాగి= పశుసంపద కలవాడు; పంచమిన్‌= ఖయిదవ తిధి; బహుసుతుండు= పెక్కండ్రు కొడుకులు కలవాడు; షష్టిన్‌= ఆరవ తిధియందు; భానాత్ముండు= ప్రకాశించే ఆత్మ కలవాడు; సప్తమిన్‌= ఏడవ తిధియందు; కృషిభాగి=ఐ వ్యవసాయం కలవాడు; అష్టమిన్‌= ఎనిమిదవ తిధియందు; వాణిజ్య పుష్టుండు= వర్తకపు పుష్టి కలవాడు; వసు గజ ధర్మ విష్ణు చిత్రజ తిధులందున్‌= నవమి, దశమి, ఏకాదశి, ద్వాదశి, త్రయోదశి అనే పేరుగల తొమ్మిదవిపదియవ, పదునాకండవ, పం(డైండవ, పదమూడవ తిథులందు: ఏక శతజంతువులను= ఒక వంద చొప్పున జంతువులను (ఏక శఫజంతువులను అని పొఠం - ఒంటి గిట్టగల జంతువులను అని అర్హం); గోచయమున్‌= ఆవుల మందలను; కుష్యముబును= లోహ సంపదలను; తగన్‌= తగినంత; బ్రహ్మవర్చస్వి పుత్రకులును= బ్రహ్మతేజస్సు గల కొడుకులును; ధనము గలవాండు= సంపద కలవాడును; విను= వినుము; చతుర్షశిన్‌= చతుర్షళి అనే పదునాలుగవ తిధియందు; రణ+ఏక భాగి= యుద్ధం మాత్రమే పొందేవాడు; పున్నమన్‌= పూర్ణిమయందు; అమవసన్‌= అమావాస్యయందు; భవ్య సర్వ కామ్య ఫలభాగి= (శ్రేస్టములైన అన్ని కోర్కెల ఫలాన్ని పొందేవాడు; అగున్‌= అవుతాడు; చువ్వె= సుమా!

తాత్పర్యం: పాడ్యమినాడు శ్రాద్దాన్ని ఆసక్తితో పెడితే అందమైన అతివకు భర్త అవుతాడు. విదియనాడు కన్యలకు తండ్రి అవుతాడు. తదియనాడు గుర్రాల ధనంకలవాడూ, చవితినాడు గోధనం కలవాడూ అవుతాడు. పంచమినాడు ఎక్కువమంది కొడుకులు కలవాడు, షష్టినాడు చక్కగా ప్రవేశించే బుద్ధికలవాడు, సప్తమినాడు వ్యవసాయ దారుడు, అష్టమినాడు వ్యాపారపుష్టి కలవాడూ అవుతాడు. దశమినాడు ఒంటిగిట్టల పశువుల సంపద కలవాడు, ఏకాదశినాడు ఆవులమందలు కలవాడు, ద్వాదశినాడు, లోహ సంపదలు కలవాడు, త్రయోదశినాడు (బ్రహ్మతేజస్సు గల పుత్రులు కలవాడు భాగ్యవంతుడూ అవుతాడు, పూర్షిమ, అమావాస్య తిధులందు శ్రేష్టమైన కోర్కెలు తీరిన వాడూ అవుతాడు. విశేషం: ప్రతి తిధికి ఒక్కొక్క అధి దేవత ఉన్నది. నవమికి వసువులు, దశమికి - ఏనుగులు, ఏకాదశికి యముడు, ద్వాదళికి భృగువు, త్రయోదశికి - మన్మథుడు. ఈ పద్యంలో ఈ తిధులను అధిదేవతల పేర్లతో వ్యవహరించారు. కుష్యమంటే వెండి బంగారం కాక తక్కిన లోహం.

క. అపరంబగు పక్షంబును । నపరాహ్థాము మేలు పితృసమర్ట్చనమున కా

ద్యపుం దిథి దశమి చతుర్దశి ; నృపవర! యప్పక్షమునను నింద్యతం బొరయున్‌.' 162

ప్రతిపదార్థం: నృపవర!= రాజోత్తమా[; పితృసమర్చనమునకున్‌= పితృదేవతల పూజకు; అపరంబు అగు పక్షంబును= రెండవదైన కృష్ణ పక్షమూ; అపరాష్లాము= పగటిని అయిదు భాగాలుగా చేస్తే అందులో నాలుగవ భాగమైన కాలమూ; మేలు= (శ్రేష్టమైనవి; ఆ పక్షమునను= ఆ కృష్ణ పక్షంలో; ఆద్యము+తిథి= మొదటిదైన పాడ్యమి తిధీ; దశమిజ పదో తిధీ; చతుర్దశి= పదునాలుగోతిథీ: నింద్యతన్‌= చెడ్డ స్థితిని; పొారయున్‌= పొందుతాయి. స

తాత్పర్యం: రాజా! కృష్ణపక్షమూ, అపరాహ్లమూ (శ్రాద్దానికి మంచి సమయాలు. కృష్ణపక్షంలో పాడ్యమి, దశమి, చతుర్హళి తిధులు మంచివి కొవు.

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము 3డ్త9 విశేషం; అపరాహ్లము: అహస్సు అంటే పగటిభాగం. సుమారు పం(డైండు గంటలనుకొని మూడు భాగాలు చేస్తే మూడవ భాగాన్ని అపరాహ్లం అంటారు. అంటే సూర్యోదయం ఆరుగంటలకు అయితే మధ్యాహ్నం రెండుగంటల తరువాత కాలం. మరొక విధంగా పగటిని అయిదు భాగాలు చేస్తే ఒక్కొక్కభాగం సుమారు రెండు గంటల ముప్పైఆరు నిమిషాలు అవుతుంది. ఈ భాగాలు మూడు గడవగా నాలుగవ భాగం అపరాహ్లం అవుతుంది. ఈ లెక్క (ప్రకారం కూడా మధ్యాహ్నం రెండు గంటల తరువాతి కాలము అపరాహ్లాం. అపరపక్షమంటే కృష్ణపక్షం. పూర్ణిమ తరువాతి పాడ్యమి మొదలుకొని అమావాస్యదాకా ఉండే పదునైదు రోజుల కాలం. ఇది నెలలో రెండవ భాగం కనుక 'అపరపక్షం' అంటారు. క అనిన విని ధర్మసూనుం ః 'డనఘా! యెద్దానం బితృ్ససమర్ట్చన మొనరిం చిన నధిక ఫలంబగు న । వ్వినుత ద్రవ్యములం జెప్పవే తెలియంగన్‌. 163 ప్రతిపదార్థం; అనినన్‌=ఐ అని చెప్పగా? విని= శ్రద్దతో ఆలకించి; ధర్మసూనుండు= ధర్ముడి కొడుకు యుధిష్టరుడు; అనఘా!= పుణ్యాత్ముడా!; ఏ+దానన్‌= దేనితో; పితృసమర్చనన్‌= పితృదేవతలపూజ; ఒనరించినన్‌= చేస్తే; అధిక ఫలంబు= ఎక్కువ ఫలం; అగున్‌= కలుగుతుందో; ఆ+వినుత (ద్రవ్యంబులన్‌= మేలైన ఆ పదార్థాలను; తెలియంగన్‌= తెలిసే విధంగా; చెప్పవే దయతో తెలియజేయుము. తాత్సర్యం: భీష్ముడు చెప్పినది విని ధర్మరాజు 'పుణ్యాత్ముడా! ాద్దం ఏ వస్తువులతో చేస్తే ఎక్కువ ఫలం వస్తుందో ఆ మేలైన పదార్దాలను తెలియజెప్పుము అన్నాడు. వ. అనుటయు దేవవ్రతుం డతని కిట్లనియె. 164 ప్రతిపదార్థం: అనుటయ్యున్‌= అన్నంతనే; దేవవ్రతుండు= భీష్ముడు; అతనికిన్‌= ధర్మరాజుతో; ఇట్టుజ ఈ విధంగా; అనియెన్‌= అన్నాడు. కొత్సర్యల: అనగా భీష్ముడు "భర్మరాజుకు ఈ" విధంగా చెప్పాడు. కు *తిలపాయస ఘృతములు పితృ | కలనములకు నుత్తమములు; గవ్యంబు మహా ఫల; మెదియైనన్‌ మత్స్యం । బులు మాంసము విహితవిధిం బ్రభూత ఫలంబుల్‌: శ65 (ప్రతిపదార్హం: తిల పాయస ఘృతములు= నువ్వులు, పరమాన్నము, నేయి; పితృ కలనములకున్‌= (శ్రాద్ధములకు; ఉత్తమములు= (శ్రష్టములైనవి; గవ్యంబు= ఆవులనుండి ఏర్పడేది; ఎది+ఐనన్‌= ఏదైనా; మహాఫలము= గొప్ప ఫలం కలది అవుతుంది; మత్య్యంబులు= చేపలు; మాంసముజ మాంసమున్నూ; విహిత విధిన్‌= శాస్తం (ప్రకారం; ప్రభూత ఫలంబుల్‌= దొడ్డ ఫలం కలవి, తాత్పర్యం; నువ్వులు, పాయసమూ, నేయి శ్రాద్దాలకు మేలైన వస్తువులు. ఆవులనుండి ఏర్పడేది ఏదైనా గొప్ప ఫలాన్నిస్తుంది. చేపలు, మాంసమూ శాస్త్రం విధించిన తీరు ననుసరించి దొడ్డఫలా న్నిస్తాయి. విశేషం: గవ్యము - గోవునుండి వచ్చేది; పాలు, పెరుగు, నేయి, పేడ, మూత్రం - వీటిని పంచ గవ్యాలంటారు. చేపలు, మాంసము

అవి ఆహారంగా ఉపయోగించేవారు మాత్రమే శ్రాద్దములలో వాడాలి. అందరూ కాదు. తే. గొజీియనంజుడు ఖద్దంబు నెజచి గండ | మృగమునందలి పలలంబు మేశమాంస మొక్కండొకటికి ఫలమున నెక్కు డండ్రు । పితృ సమర్దన విదులైన పెద్ద లధిప! 166 ప్రతిపదార్థం: అధిప!= రాజూ!; పితృ సమర్భన విదులు= పితృదేవతల పూజలను గూర్చి చక్కగా తెలిసినవారు; ఐన పెద్దలు= అయిన వృద్దులు; గొటియ నంజుడు= గొర్రై మాంసం; ఖడ్గంబు+ఎఆచి= ఖడ్గమృగం మాంసం; గండమృగము నందలి పలలంబు=

350 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము గంఢభేరుండం అనే దాని అందలి మాంసం; మేంక మాంసము= మేక మాంసమూ; ఒకటికి= ఒకదానికంటే; ఒకండు= ఒకటి; ఫలమునన్‌= ఫలం విషయంలో; ఎక్కుడు= మిన్న; అండ్రు= అంటారు. తాత్పర్యం: గొర్రె, ఖడ్గమృగం, గండ భేరుండం, మేక అనేవాటి మాంసం ఒకదానికంటె ఒకటి మేలైనదని (శ్రాద్దతత్త్యం తెలిసిన పెద్దలు చెప్పుతూ ఉంటారు. విశేషం: గండ మృగం - నిఘంటువులో దీనికి ఖడ్గమృగం అని అర్ధం చూపారు. పద్యంలో అది ముందే ఉన్నది. కనుక గండమృగం అంటే గండ భేరుండ పక్షిగా (గ్రహించాలి. నిజానికి దీనిని పక్షి అంటున్నా అది మృగజాతికి చెందినదే అని శబ్దరత్నాకరం చెప్పుతున్నది. ఈ పద్యంలో మాంస పర్యాయ వాచకాలు నంజుడు, ఎజచి, పలలము అనే వాటిని కవి ప్రయోగించటం విశేషం. వ. నక్షత్ర విశేషం బాకర్ణింపుము. 167 ప్రతిపదార్థం: నక్షత్ర విశేషంబు= నక్షత్రాలకు సంబంధించిన ప్రత్యేకతను; ఆకర్లింపుము= వినుము. తాత్సర్యల: (శ్రాద్ధం విషయంలో ఏ నక్షత్రం ప్రత్యేకత ఏమిటో చెప్పుతాను వినుము. సీ. కార్తె-బైతృక మగు కర్మ మొనర్వ్ప ని । శృత్రుత, రోహిణిం బుత్ర లబ్ధి,

శశితారకమున నోజు ప్రాప్తి; యార్ధం గ్రూ । రపు వర్తనము, పునర్వసువు నందు6

గృషి ఫలోదయ, మనిమిష గురుతార సు । పుష్టి, యాశ్లేష నుత్కష్ట వీర

తనుజ లాభము, మఖం దనకులమున పెంపు, । పుబ్బ సౌభాగ్య విస్పూర్తి సిద్ధి, తే... యర్యమునితారం బెక్కపత్వములు పుట్టు, ; హస్తమునం గర్మసఫలత, యవులతార

సుందరాకార యుతులగు సుతులం గనుట, ।; యనిలతార వాణీజ్య వర్ధనము గలుగు. 168 ప్రతిపదార్థం: పైతృకము= పితృదేవతలకు సంబంధించినది; అగు కర్మము= అయిన పని (శ్రాద్దం); కార్తెన్‌= కృత్తికా నక్షత్రమున్న రోజున; ఒనర్చన్‌= చేస్తే) నిశ్శ్ళత్రుత= పగవారు లేనిస్టితి (కలుగుతుంది); రోహిణిన్‌= రోహిణియందు; పుత్రలబ్ధి= కొడుకులు కలగటం; శశితారకమునన్‌= మృగశిర నక్షత్రంలో; ఓజస్‌+ప్రాప్తి= బలం కలగటం; ఆ(ర్టన్‌= ఆర్రలో; క్రూరము+వర్తనము= దయలేని నడవడి; పునర్వసువునందున్‌= పునర్వసు నక్షత్రంలో; కృషి ఫల+ఉదయము= సేద్యపు ఫలం పుట్టటం; అనిమిషగురుతారన్‌= దేవతలగురువు బృహస్పతి నక్షత్రం; పుష్యమిలో; సుపుష్టిజ మంచి దేహబలం; ఆశ్షేషన్‌= ఆశ్లేష నక్షత్రంలో; ఉత్కృష్ట వీర తనుజలాభముజ గొప్ప వీరులైన కొడుకులు కలగటం; మఖన్‌= మఖ అనే నక్షత్రంలో; తన కులమున పెంపు= తన కులంలో అభివృద్ధి, పుబ్బన్‌= పూర్వఫల్లుని నక్షత్రంలో: సౌభాగ్య విస్ఫూర్తి సిద్దిజ గొప్ప భాగ్యం పెరగటం అనే సిద్ది; అర్యమునితారన్‌= సూర్యుడు దేవతగాగల ఉత్తర ఫల్నునీ నక్షత్రమునందు; పెక్కు= ఎక్కువ మంది; అపత్యములు= సంతానములు; పుట్టున్‌= కలుగును; హస్తమునన్‌=ఐ హస్త అనే నక్షత్రంలో; కర్మసఫలత= పనులు ఫలించటం; అవులతారన్‌= తరువాతిదైన చిత్త అనే నక్షత్రంలో; సుందర+ఆకార యుతులు= అందమైన రూపంతో కూడినవారు; అగు సుతులన్‌= అయిన కొడుకులను; కనుట= పొందటం; అనిలతారన్‌= వాయువు దేవతగాగల స్వాతియందు; వాణిజ్య వర్టనము= వర్తకం 'పెంపొందటం; కలుగున్‌= కలుగుతాయి. తొత్పర్యం: పితృకర్మ కృత్తికలో చేస్తే పగవారులేని స్థితీ, రోహిణిలో కొడుకులు కలగటం, మృగశిరలో దేహబలం, ఆర్టలో క్రూరత్వం, పునర్వసువులో సేద్యపు ఫలం దక్కటం, పుష్యమిలో మంచి పుష్టి ఆశ్లేషలో గొప్ప శక్తి కల కుమారులు కలగటం, మఖలో వంశాభివృద్ది; పుబ్బలో సౌభాగ్యం పెరగటం, ఉత్తరలో సంతానం పెంపొందటం, హస్తలో కార్యసిద్ది, చిత్తలో సుందర పుత్రులు కలగటం, స్వాతిలో వర్తకం అభివృద్ది అనే ఫలాల నిస్తుంది.

ఆనుళాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము 351 విశేషం: ఒక్కొక్క నక్షత్రానికి ఒక్కొక్క అధిదేవత ఉంటుంది. ఈ పద్యంలో కొన్నింటిని ఆ అధిదేవతల పేర్లతో వ్యవహరించారు. మృగశిర - చంద్రుడు; పుష్యమి - బృహస్పతి; ఉత్తర - సూర్యుడు; స్వాతి - వాయువు. 'పూర్వఫల్నుని' లో మొదటి అక్షరాలను (గ్రహించి 'పూఫ' అనటం అది క్రమంగా పుబ్బగా మారటం గుర్రించదగినది. (ఫల్లుని, ఫాల్గునము ఫల్లునుండు అనే పదాలలో న కారమే కాని ణ కారం కాదన్నది బాగా గుర్తించాలి, సీ. _ వినుము విశాఖ సత్తనయ బహుత్వ, ము । నూరాద్ర రాజాధికార, మైంద్ర

మున. బ్రభుత్వము పెంపు; మూలం బూర్వాషాఢ ; నారోగ్యమును నుత్తమాతిశేయము, నుత్తరాషాఢ శోకోదయ రహితత్వ, ; మభిజిత్మునందు విద్యాభియుక్తి, శ్రవణ కాలమున బరమ గతి సిద్ధి, ధ | నిష్ట రాజ్యము, జలనిధిపతార తే. మొదలుగాం దారకంబులు మూంట నఖిల । కార్యఫలములు, సదజావికములు గోవు, లవుల మూంటను గుష్య వృద్ధ్యశ్వకాయు ; వులు శుచి శ్రాద్ధకర్తకుం గలుగు నధిప!' 169 ప్రతిపదార్థం; అధిస!= రాజా!; వినుము= (శ్రద్ధతో ఆలకించుము; విశాఖన్‌= విశాఖనక్షత్రంలో; సత్‌ తనయ బహుత్వము= మంచి కొడుకుల పెక్కువ; అనూరాధన్‌= అనూరాధయందు; రాజ+అధికారము= ప్రభుత్వం; ఐం(ద్రమునన్‌= ఇంద్రుడు దేవతగాగల జ్యేష్టయందు; ప్రభుత్వము సపెంపుజ అధికారం పెరగటం; మూలన్‌= మూలా నక్షత్రంలోను; పూర్వాషాడన్‌= పూర్వాషాఢ అనే నక్షత్రంలోను (వరుసగా); ఆరోగ్యమును= రోగాలు లేనితనమూ; ఉత్తమ+అతిశయముజ గొప్ప అభివృద్ది; ఉత్తరాషాఢన్‌= ఉత్తరాషాఢ నక్షత్రంలో; శోకళ+ఉదయ రహితత్వము= దుఃఖం కలగటం అనేది లేకపోవటం; అభిజిత్తునందున్‌= అభిజిత్తులో; విద్యా+అభియ్యుక్తి= మంచి విద్య అలవడటం; శ్రావణ కాలమునన్‌= (శ్రవణ నక్షత్రం ఉన్న వేళయందు; పరమగతి సిద్ది= మోక్షం సిద్దించటం; ధనిష్టన్‌= ధనిష్టలో; రాజ్యము; జలనిధి ప తార= జలములకు రాజైన వరుణుడి నక్షత్రం శతభిషం; మొదలుగొన్‌= మొదలుకొని; తారకంబులుజ నక్షత్రములు; మూంటన్‌= మూడింటియందు; అఖిల కార్య ఫలములు= అన్ని పనులు నెరవేరటం; సత్‌ అజ+అవికములు= మంచి మేకలు, గొ(రైలు (అనువాటి లాభం); గోవులు= ఆవులు (లభించటం); అవుల మూంటను= తరువాతి మూడు నక్షత్రాలలో ఫి కుష్యవృద్ధి+అశ్చక+ఆయువులు= లోహముల సంపద పెరగటం, గుర్రాలు లభించటం, ఆయువు పెరగటం; శుచిశ్రాద్ధ కర్తకున్‌= పరిశుద్దుడైన 'శ్రాద్ద కర్తకు; కలుగున్‌= కలుగుతాయి. తాత్పర్యం: రాజా! వినుము. విశాఖయందు మంచి పుత్రులు కలుగటం, ఆనూరాధయందు ప్రభుత్వం, జ్యేస్టలో అధికారం పంపొందటం, మూలయందు ఆరోగ్యం, పూర్వాషాఢయందు గొప్ప అభివృద్దీ, ఉత్తరాషాఢయందు శోకం తొలగిపోవటం, అభిజిత్తునందు విద్వాభివృద్ది, (శ్రవణంలో మోక్షం, ధనిషస్టయందు రాజ్యం, శతభిషంలో కార్యఫలం, పూర్వాభాద్రలో మేకలు గొర్రెలు వృద్ది పాందటం, ఉత్తరాభాద్రలో గోసంపద వృద్ది పొందటం, శేవతి యందు లోహసవమృద్ది, అశ్వినియందు గుర్రాల లాభం, భరణియందు ఆయువు అనే ఫలాలు నిర్మలుడైన శ్రాద్ధకర్తకు లభిస్తాయి.” విశేషణ: ఐం[ద్రము - ఇంద్రదేవతాకము = జ్యేష్టు అభిజిత్తు - నక్షత్రాలు ఇరువదియేడు మాత్రమే. కాని కొందరు ఉత్తరాషాఢ, (శ్రవణాలకు మధ్య 'అభిజిత్తు' అనే మరొక నక్షత్రాన్ని కూడా లెక్కిస్తారు. ఆ లెక్కన ఇరవై ఎనిమిది. జలనిధి - సముద్రము ప దాని రాజు వరుణుడు అతడు దేవత అయిన నక్షత్రం శతభిషం అది మొదలుకొని మూడు అంటే శతభిషం, పూర్వాభాద్ర, ఉత్తరాభాద్ర తరువాతి మూడు తారలు రేవతి, అశ్విని, భరణి. 'నక్షత్రీష్టి' అని ఒక మంత్రభాగం ఉన్నది. అందులో నక్షత్రాల వరుస కృత్తికతో (ప్రారంభమైనది. ప్రస్తుతం అశ్వినితో మొదలవుతున్న వ్యవహారం ఉన్నది. వైదిక సంప్రదాయా న్ననుసరించి ఈ సందర్భంలో కృత్తికతో (ప్రారంభించినట్టు భావించాలి.

352 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము 'కుష్యం' అంటే వెండి, బంగారు కాక తక్కిన లోహాలు. శుచిశ్రాద్దకర్త - అనటంవలన 'శాద్దానికీ, పవిత్రతకూ గట్టి సంబంధం

ఉన్నదని తెలియవస్తున్నది. వ. అనిన వప్పుడమిజేం డప్పురుషవరునిం 'బితృ పూజనంబులకుం బాత్రంబు లెట్టివి గావలయు?' నని యడిగిన

నయ్యమరనదీనందనుం డిట్లనియె, 170 ప్రతిపదార్ధం: అనినన్‌= అని చెప్పగా; ఆ+పుడమిటేండు= ఆ రాజు; ఆ+పురుషవరునిన్‌= పురుషులలో (శ్రేష్టుడైన ఆ భీష్ముడిని; పిత్సపూజనంబులకున్‌= పిత్చదేవతల ఆరాధనలకు; పాత్రంబులు= యోగ్యతకలవి; ఎట్టి+అవి= ఏవిధమైనవి; కావలయునుజ= కావాలి; అని; అడిగినన్‌= అడుగగా; ఆ+అమరనదీ నందనుండు= ఆ గంగకొడుకు; ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనియెన్‌= చెప్పాడు. తాత్పర్యం: ఇట్టు చెప్పగా ధర్మరాజు భీష్ముడితో పితృదేవతల ఆరాధనకు యోగ్యులు ఎవరు?" అని అడిగితే భీష్ము డిట్ట్లా చెప్పాడు. కు దైవిక కృత్యంబులకును : భూవర! భూసురుల సూక్ష్మముగ శోధింపం

గా వలదు గాని పితృ పూ । జావిధికిం బరీక్ష వలయు సమ్యగ్థంగిన్‌. శ71 ప్రతిపదార్థం: భూవర!= రాజా!; దైవిక కృత్యంబులకును= దైవ సంబంధమైన కార్యాలకు; భూసురులన్‌= (బ్రాహ్మణులను; సూక్ష్మముగన్‌= నిశితంగా; శోధింపంగాన్‌= పరీక్షించటం; వలదు= వద్దు; కాని; పిత్చ పూజా విధికిన్‌= (శ్రాద్ధపు పనికి; సమ్యక్‌+భంగిన్‌= చక్కని తీరున; పరీక్షణ గుణ దోషాలను పట్టిచూడటం; వలయున్‌= కావాలి. తాత్పర్యం: రాజా! దేవతాసంబంధమైన పనులలో బ్రాహ్మణులను అణువణువుగా పరీక్షించ నక్కరలేదు. కాని, (శ్రాద్దాలకు మాత్రం చాలా గట్టిగా పరీక్ష చేయాలి. విశేషణ: ఇచట భూసురులంటే ఆయా పనులలో మం(త్ర తంత్రాలను ప్రయోగించేవారని భావం. (బ్రాహ్మణుడిలోని ఏ చిన్న లోపమైనా 'శాద్దాన్ని నాశనం చేస్తుందని ధ్వని. వ. కావున నీ వడిగి మేలు చేసి తాకర్ణింపుము. 172 ప్రతిపదార్థం: కావునన్‌= కనుక; నీవు; అడిగి= ప్రశ్నించి; మేలు చేసితిజఐ మంచిపని చేశావు; ఆకర్షింపుము= వినుము. తాత్పర్యఆ: కనుక నీవు ఈ విషయం అడిగి మంచి చేశావు వినుము. తే. కులవయో రూపశీల విద్యల నుదాత్తు । లనంగం దగువారు పంక్తి పావనులు తద్గు

ణమ్ము లారయ లేని జనములు పంక్తి ; దూషకులు పైతృకమునకు దోషదూర! 173 (ప్రతిపదార్థం: దోషదూర!1= తప్పుడు గుణాలకు దూరమైన ఓ ధర్మరాజా! పైతృకమునకున్‌= (శ్రాద్దానికి కుల వయస్‌ రూప శీల విద్యలన్‌= కులం, వయస్సు, రూపం, మంచి స్వభావం, గొప్పచదువు అనువాటిచేత; ఉదాత్తులు= గొప్పవారు; అనంగన్‌+తగువారు= అనటానికి యోగ్యత కలవారు; పంక్తి పావనులు= భోజనంచేసేవారి వరుసను పవిత్రం చేయగలవారు; ఆరయన్‌= పరిశీలించి చూడగా; తత్‌+గుణమ్ములు= ఆ గుణాలు; లేనిజనములు= లేని మనుష్యులు; పంక్తి దూషకులు= బంతిని (వరుసను) చెడగొట్టువారు. తాత్పర్యం: మంచికులం, ప్రాయం, అందచందాలు, స్వభావం, విద్య అనే వాటిచేత ఉన్నతులనదగినవారు శ్రొద్దకత్రియలో పంక్తిని పవిత్రం చేసేవారు. ఈ గుణాలు లేనివారు పంక్తిని పాడుచేసేవారు.

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము 353 విశేషం: 'దోషదూర' అనే సంబోధనలో ఎన్నడూ దోషాలను దగ్గరకు రానివ్వకుము అన్న సూచన తోస్తున్నది. రూపం ఉన్నచోట మంచిగుణాలు ఉంటాయని ఒక భావన. "యత్రాకృతి స్తత్ర గుణాః” శీలం' అంటే అభ్యాసాదులవలన రావటం, పోవటం లేని స్వభావం. ఇచట 'సచ్చీలం' అనే అర్జాన్నే (గ్రహించాలి. 'ఆరయన్‌' అనే పదం చేత ఆ గుణాలు లేనితనాన్ని జాగ్రత్తగా పరిశీలించి తెలిసికొనాలని భావం.

వ. మజియును బంక్తి దూషకులం జెప్పెద నాకర్ణింపుము. శ 74 ప్రతపదార్హం: మజేయును= ఇంకొ; పంక్తిదూషకులన్‌= వరుసను పాడుచేసేవారిని;: చెప్పెదన్‌= చెప్పుతాను; ఆకర్షింపుము= వినుము తాత్పర్యం: ఇంకా పంక్తిని పాడుచేసేవారిని తెలుపుతాను వినుము. విశేషం: కలిసి మెలగరానివారు - పంక్తిదూషకులు. సీ. జూదరి గరదుండు వేదంబు సదువని । వాండు వడ్డికి నిచ్చువాండు గాయ కుండు గ్రామము పనిం గుడుచునాతండు గృహా । దాహి కుష్టము గల తనువు నాత6 డలుం దెవుల్‌ గొన్నాతం డఖీల వస్తువులును । నమ్మెదు నతండు సోమమ్ము విక్ర యించిన యత డబ్ది సంచార లాభోప । జీవకుం డుర్వీశ సేవకుండు తే. భార్యయును దాను బుత్రులం బంచికొన్న। వాడు పసులం బెక్కేలెడువాండు కపట కృత్యములు మ్రుచ్చిమిని శిల్పకృతుల బ్రదుకు । వారు పంక్తిదూషకు లంద్రు పారవేంద్ర!' 175 ప్రతిపదార్థం: పౌరవేం[ద్ర!= పురువంశరాజా!; జూదరి= జూదగాడు; గరదుండు= విషం పెట్టేవాడు; వదంబు+చదువనివాండు= వేదాధ్యయనం చేయనివాడు; వడ్డికిన్‌= ధనాన్ని వడ్డికి; ఇచ్చువాండు= ఇచ్చేవాడు; గాయకుండు= పాటలు పాడి పొట్టగడపుకొనేవాడు; (గ్రామము పనిన్‌= ఊరి పనితో; కుడుచు+ఆతండు= జీవనం చేసేవాడు; గృహదాహి= ఇళ్ళకు నిప్పు పెట్టేవాడు; కుష్టముగల తనువు+ఆతండు= కుష్టు రోగంగల శరీరం ఉన్నవాడు; అలు+తెవుల్‌ కొన్న+ఆతండు= క్షయరోగం కలవాడు; అఖిల వస్తువులను= అన్ని దినుసులను; అమ్మెడు+అతండు= అమ్మేవాడు; సోమమ్ము= యజ్ఞంలో ఉపయోగించే సోమరసాన్ని; విక్రయించిన+అతండు= అమ్మినవాడు; అబ్బి సంచార లాభ+ఉపజీవకుండు= సముద్ర ప్రయాణాలతో కలిగిన లాభంతో బ్రతికేవాడు; ఉర్వీ+ఈళ సేవకుండు= రాజు కొలువులో ఉన్నవాడు; భార్యయును= పెండ్డామును; తాను; పుత్రులన్‌= బిడ్డలను; పంచికొన్నవాండు= పంచుకొన్నవాడు; పసులన్‌= పశువులను; పెక్కు= ఎక్కువగా; ఏలెడువాండు= పాలించేవాండు; కపట కృత్యములన్‌= వంచన పనులతోన్‌; ('మ్రుచ్చిమిని= దొంగతనంతోను; శిల్పకృతులన్‌= నేర్పుగల పనులతోను; బ్రదుకువారు= జీవించేవారు; పంక్తిదూషకులు= పంక్తిని చైరచేవారు; అం(డ్రు= ఆంటారు. తాత్సర్యం: రాజా! జూదగాడు, విషం పెట్టేవాడు, వేదం చదవనివాడు, వడ్డీవ్యాపారి, గాయకుడు, కరణం, ఇళ్ళుకాల్ఫేవాడు, కుష్టురోగి, క్షయరోగి, అన్ని వస్తువులు అమ్మేవాడు, సోమం అమ్మేవాడు, సముద్రవ్యాపారి, రాజోద్యోగి, భార్యా తనూ కన్నకొడుకులను పంచుకొన్నవాడు, వ్యాపారంకొరకు పశువులను పెద్ద సంఖ్యలో పెంచేవాడు, మోసం పనులు, దొంగతనం, శిల్పపు పనులు వీటితో (బ్రదుకు సొగించేవారూ పంక్తి దూషకులు అంటారు." విశేషం: యజనం, యాజనం, అధ్యయనం, అధ్యాపనం, దానం, (ప్రతిగ్రహం అని బ్రాహ్మణుడికి వేదం నిర్ణయించిన కర్మలు ఆరు వీటికి విరుద్దమైన వన్నీ ఆతడికి దుష్టగుణాలుగా లెక్క. గాయకుడు, శిల్పి ఎట్టా దుష్టులు? అనే అనుమానం కలుగవచ్చును.

354 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము కేవలం ఆత్మానందంకొరకు, ఇతరుల ఆనందంకొారకు మాత్రమే అయితే అవి దోషాలు కావు. అవి బ్రతుకు తెరువులయితే వాటివలన విహిత కర్మలు చెడతాయి కనుక అవి దోషాలు. భార్యా, తనూ, కొడుకులను పంచుకొనటం అంటే నిత్యమైన దాంపత్య ధర్మాన్ని చెరచటం. అది దోషం. వ. లని చెప్పి వెండియు. 176 తాత్పర్యం: ఇట్టా చెప్పి ఇంకా అంటున్నాడు. క. “తలం జీరసుట్టియును జె, ప్పులు దొడిగియు. జేసినట్టి భోజనము ఫలం

బలఘుచరిత! పద్మజుం డసు । రల భాగం బని విధించెం బ్రకటఫణితులన్‌. 177 ప్రతిపదార్హం: అలఘు చరిత!= గొప్పదైన ప్రవర్తన కలవాడా!; పద్మజుండు= బ్రహ్మ తలన్‌= నెత్తికి; చీర= వస్త్రము; చుట్టియును= చుట్టుకొని; చెప్పులు= పాదరక్షలు; తొడిగియును= ధరించీ; చేసిన+అట్టి భోజనము ఫలంబు= చేసిన భోజనం ఫలం; అసురల భాగంబు= రాక్షసులకు చెందేది; అని; ప్రకట ఫణితులన్‌= స్పష్టమైన తీరులతో; విధించెన్‌=ఐ శాపించాడు. తాచ్చర్యం: దొడ్డ నడవడికల రాజా! తలకు గుడ్డచుట్టి చెప్పులు వేసికొని చేసిన భోజనం ఫలం రాక్షసులకు చెందుతుందని బ్రహ్మ స్పష్టమైన పద్దతులతో: శాసించాడు. విశేషం: (ప్రధానంగా సందర్భాన్నిబట్టి పిత కర్మలయందు అని సంభావించాలి. ఇతర సమయాలలోకూడా ఇది దోషమే. తే. పలుదెజంగుల వంటకంబులం బ్రమాద । జాతమై యశుచిత్వంబు సంభవించి

నప్పు డసురులు గొండద్రు క్రియా ఫలంబు6 ; దిలలు పై6 జల్ల నశుచిత దొలంగు నంద్రు. 178 ప్రతిపదార్థం: పలు+తెజంగులన్‌= పెక్కు విధాలుగా; వంటకంబులన్‌= (శ్రాద్ధంకొరకు ఉంచిన భోజన పదార్థాలమీద; (ప్రమాద జొాతము+ఐ= పొరపొటువలన పుట్టినదైై అశుచిత్వంబు= మైల; సంభవించిన+అప్పుడు= కలిగినప్పుడు; క్రియా ఫలంబున్‌= అట్టీ వంటకాలతో చేసిన (శ్రాద్ధ కర్మల ఫలితాన్ని; అసురలు= రాక్షసులు; కొం(డ్రు= (గ్రహిస్తారు; పైన్‌ మీద; తిలలుజ నువ్వులు; చల్లన్‌= చల్లితే; అశుచిత= అశుభభత; తొలంగును= పోతుంది; అండ్రు= అంటారు. తాత్పర్యం: వంటకాలమీద ఎన్నో విధాలుగా మైల సోకవచ్చు. అట్టి వాటితో పితృకర్మచేస్తే ఆ ఫలం రాక్షసులు దక్కించుకొంటారు. ఆ వంటకాలమీద నువ్వులు చల్లితే ఆ అశుచిత్వం పోతుం దంటారు. విశేషం: మైలపడ్డ వంటకాలతో శ్రాద్ధం చేయటం వ్యర్హమే కాదు అనర్ధదాయకం కూడా అవుతుందని భావం. క. _ శాంతుండు సువ్రతశీలుండు , దాంతుం డధ్యాపకుండు దయగలవాం డ

త్యంత ప్రబోధ సంప । ద్వంతుండు పావనులు భూపవర! పంక్తులకున్‌. 179 (ప్రతిపదార్థం: భూవర!= రాజా!; శాంతుండు= మనస్సును నిలువరించినవాడు; సువ్రతశీలుండు= చక్కని (వతములుచేసే స్వభావం కలవాడు; దాంతుండు= ఇంద్రియాలపై అదుపు గలవాడు; అధ్యాపకుండు= వేదం చదివించేవాడు; దయగలవాండు= ప్రాణులయందు జాలిగలవాడు; అత్యంత (ప్రబోధ, సంపద్వంతుండు= మిక్కిలి ఎక్కువ అయిన జ్ఞానమనే సంపదగలవాడు; పంక్తులకున్‌= (శ్రొద్ద భోజనపు వరుసలకు; పొవనులు= పవిత్రులు. తొత్సర్యం: రాజా! శాంతుడు, వ్రతశీలుడు, దాంతుడు, వేదం బోధించేవాడు, 'ప్రాణులయందు జాలిగలవాడు, పండిన జ్ఞానసంపద గలవాడూ శ్రాద్ధభోజన పంక్తులలో పవిత్రులు.

ఆనుశాసనికపర్వ్యము - తృతీయాశ్వాసము క విశేషం; అంతరింద్రియ ని(గ్రహం శాంతి, బహిరింద్రియ నిగ్రహం దాంతి; (ప్రబోధం అంటే జానం. మోక్ష విషయకమైన బుద్ధ. క. _ వ్యాకరణ ధర్మశాస్త్ర వి । వేకములుం బురాణజాత వేదిత్వము బ్ర

హ్యైకత్వ బోధనము నధి । పా! కలిగినవారు పంక్తిపావనులు గడున్‌. 180 (ప్రతిపదార్థం: అధిపా!= రాజా! వ్యాకరణ ధర్మశాస్త వివేకములు= శబ్దశాస్త్రం, ధర్మశ్యోస్తం అన్తయొటిలో ప్రజ్ఞా? పురాణజాత వేదిత్వము= పురాణాల సముదాయం తత్త్యపూర్వకంగా తెలిసి ఉండటమూ; (బ్రహ్మ+ఏకత్త్యుసధనము= బ్రహ్మం ఒక్కటే అనే జ్ఞానమూ; కలిగినవారు= ఉన్నవారు; కడున్‌= ఎక్కువగా; పంక్తి పావనులుజ పంక్తిని పవిత్రం చసీవారు. తాత్పర్యం: వ్యాకరణజ్ఞానమూ, ధర్మశా(స్తజ్ఞానమూ, పురాఖిజ్ఞానమూ, పరమీీిసజాసవహై కలవారు మిక్కిలిగా పంక్తి పావనులు. విశేషం: వ్యాకరణం శబ్ద బ్రహ్మమును గురించి చెప్పుతుంది. ధర్మశాస్త్రం చేయదగినవాటిన్షీ శచేయరానివాటినీ తెలుపటం ద్వారా ఉత్తమత్వాన్ని కలిగిస్తుంది. పురాణాలు వేదార్జాలను చక్కగా వివరిస్తాయి. ఇవి క్రమంగా జక దానిద్వారా మరొకటి పుష్టిని పొంది (బ్రహ్మజ్ఞానానికి సహకరిస్తాయి. బ్రహ్మజ్ఞానం తుదిమెట్టు తక్కినవి వరుసగా దానికి పూర్వంలో ఉండే "సోపానాలు. తే. మేలి గుణములు గనియు నమిత్రజనము : శ్రాద్ధ పాత్రంబుః జేయంగం జన దమిత్ర

దత్తమైనది భస్మహుతంబుం జౌట ; నిడిన విత్తును బోలెనై చెడు నృపాల! 181 ప్రతిపడార్హం: నృపాల1= రాజా!; మేలిగుణములు= ఉత్తమ గుణాలు; కనియును= చూచికూడా; అమి(త్రజనమున్‌= మై(్రిలేని జనాన్ని; 'శ్రాద్ద పాత్రంబున్‌= పితృకర్మలో తగినదిగా; చేయంగన్‌+చనదు= చేయరాదు; అమిత్రదత్తము= పగవారికి ఇచ్చింది; ఐన+అది అయిన వస్తువు; భస్మహుతంబున్‌= బూడిదలో వేసిన హోమ (ద్రవ్యమున్నూ: చౌటన్‌= చవిటినేలలో; ఇడిన విత్తును పోలెన్‌= పెట్టిన విత్తనంవలె; ఐ; చెడున్‌= చెడిపోతుంది. తాత్పర్యం: రాజా! మంచిగుణాలు ఉన్నా పగవారిని 'శ్రాద్దంలో పాత్రం చేయరాదు. పగవారికి ఇచ్చినది బూడిదలో వేసిన హోమ(ద్రవ్యంవలె చవిటినేలలో విత్తిన బీజంవలె చెడిపోతుంది. విశేషం: అలం: ఉపమ. “ఏకక్రియం భవేన్మిత్రమ్‌” - ఒకే విధమైన పనులతో కలిసిమెలిసి ఉండేవారిని మిత్రము అంటారు. పనులలో విరుద్దంగా నడచేవారు అమి(త్రులు. వారు (శ్రాద్ధంలో పంక్తికి పనికిరారు.

క. _ మును ముట్ట నెజింగి శ్రాద్ధం । బునకుం గైకొనుట మేలు భూసురునిం గై

కొని యరసి కాం డనిన నా । తని యుమ్మలికంబు సెలుచు ధార్మికు నైనన్‌. 182 ప్రతిపదార్థం: భూసురునిన్‌= (బ్రాహ్మణుడిని; మును= ముందుగానే; ముట్టన్‌= పూర్తిగా; ఎజింగి= తెలిసికొని; 'శాద్దంబునకున్‌= పితృయజ్ఞానికి; కైకొనుట= (గ్రహించటం; మేలు= మంచిది; కైకొని= (గ్రహించి; అరసి= తరువాత పరీక్షించి; కాండు= పనికిరాడు: అనినన్‌= అంటే; ఆతని+ఉమ శలికంబు= ఆ బ్రాహ్మణుడి గుండెదిగులు; ధార్మికుని+ఐనన్‌= ధర్మం తప్పక నడుచుకొనే వాడినైనా; చెటుచున్‌= చెడగొట్టుతుంది. తాత్పర్యం: యోగ్యతను ముందే కడదాకా పరీక్షించి (బ్రాహ్మణుడిని నియోగించటం మంచిది, అట్టాకాక నియోగించిన తరువాత పరీక్షించి పనికిరాడంటే అతడి వేదన ఎంత ధర్మాత్ముడినైనా పాడుచేస్తుంది. విశేషం: ఇది చాలా సుకుమారమైన విషయం. షిలిచి అవమానిస్తే ఆ దోషం తనకే త్రిప్పికొడుతుందని గుర్తించి జా(గ్రత్త పడాలి.

తె56 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము

క. ఈ తెజంగు లెల్ల నెజీంది సు । నీతంబుగ శ్రాద్ద మధిక నియతి నడపు ని రూత దురితుండు నడచుం బ్ర; యాతిశయం బెసంగ దేవయానమున నృపా!" 183

ప్రతిపదార్థం: నృపా!= రాజు! ఈ తెజంగులు= ఈ పద్దతులు; ఎల్లన్‌= అన్నింటినీ; ఎఆింగి= తెలిసికొని; శ్రాద్ధముః= పిత్సృయజ్ఞాన్ని;

అధిక నియతిన్‌= ఎక్కువ నిష్టతో; సునీతంబుగన్‌= చక్కగా; చేసిన దానినిగా; నడపు నిర్జూత దురితుండు= నడపునట్టి పూర్తిగా తొలగిపోయిన పాపాలు కలవాడు; ప్రియ+అతిశయంబు= సంతోషం యొక్క ఎక్కువతనం; ఎసంగన్‌= వృద్దిపాందగా; దేవయానమునన్‌= దేవతల దారిలో; నడచున్‌= (ప్రయాణిస్తాడు.

తాత్సర్యం: రాజా! ఈ పద్దతులన్నీ చక్కగా తెలిసికొని గొప్ప నిష్టతో (శ్రాద్ధం చక్కగా ఆచరించే పాపరహితుడు

సంతోషం ఉప్పాంగుతుండగా దేవమార్గంలో ప్రయాణిస్తాడు.

విశేషం: సునీతము, అధిక నియతి అనే పదాలు శ్రద్ద సడలనీయని లక్షణానికి వ్యంజకాలు.

వ. అని చెప్పి శాంతనవుండు కౌంతేయాగ్రజునితో మజియు నిట్లను 'బ్రహ్మమానస పుత్తుందగు నత్రిమునీంధ్రు నంశంబునకుం దొడవగు దత్తాత్రేయ నందనుండు నిమినామధేయుండగు సంయమి కొడుకు శ్రీ మంతుండను పేరివాండు మృతుం డగుటయు. 184

ప్రతిపదార్ధం: అని= ఈ విధంగా; చెప్పిఐ తెలియజేసి; శాంతనవుండు= శంతనుడి కొడుకు భీష్ముడు; కొంతేయ+అగ్రజునితోన్‌=

కుంతి కొడుకులలో పెద్దవాడైన ధర్మరాజుతో; మజియున్‌= ఇంకా; ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనున్‌= చెప్పుతున్నాడు; (బ్రహ్మ మానస పుత్రుండు= (బ్రహ్మమనస్సునుండి పుట్టిన కొడుకు; అగు అత్రి ముని+ఇం(ద్రు వంశంబునకున్‌= అయిన అత్రి మహర్షి వంశానికి; తొడవు+అగు= ఆభరణం; అగు దత్తాత్రేయ నందనుండు= అయిన దత్తాత్రేయుడి కొడుకు; నిమినామధేయుండు= నిమి అనే

'పేరుగలవాడు; అగు సంయమి కొడుకు= అయిన మహర్షి పుత్రుడు; శ్రీమంతుండు+అను పేరివాండు= శ్రీమంతుడనే పేరుగలవాడు;

మృతుండు= చనిపోయినవాడు; అగుటయున్‌= కాగా.

తాత్పర్యం; ఈ విధంగా చెప్పి భీష్ముడు ధర్మరాజుతో ఇంకా ఇట్లా అన్నాడు: (బ్రహ్మదేవుడి మానసపుత్రుడు

అత్రిమహర్షివంశానికి అలంకారం అనదగిన దత్తాత్రేయుడి కుమారుడు నిమి. అతడి కొడుకు శ్రీమంతు డనేవాడు

చనిపోయాడు.

విశేషం: మానసపుత్రుడు - సంకల్పమాత్రంచేత పుట్టినవాడు సనక సనందనాదులు కూడా ఇట్టివారే.

ఇతిహాస్తాలు ధర్మవిషయాలను సూటిగా చెప్పుతాయి. అవి హృదయంలో చక్కగా నాటుకొనటానికి కొన్ని కథలమీద సమన్వయించి చూపుతాయి. ఇది అట్టి కధలలో ఒకటి, క. _ నిమి యక్కునూరునకు శ్రా ద్ధము సేయుచు నుండి భక్తిం దలంచినం గృప న

త్రిమునీంద్రుండు వచ్చి క్రియా । సమీక్షణము సేసె మది నెసయ నర్శిలితోన్‌, 185

ప్రతిపదార్థం: నిమి= నిమిమహర్షి ఆ+కుమారునకున్‌=ఐ ఆ చనిపోయిన కొడుకునకు; (శ్రాద్దము= పితృయజ్ఞం; చేయుచున్‌= చేస్తూ ఉండి; భక్తిన్‌= భక్తితో) తలంచినన్‌= భావించగా; కృపన్‌= దయతో; అత్రి ముని+ఇంద్రుండు= అత్రి మహర్షి వచ్చి= ఏతెంచి; మదిన్‌= హృదయంలో; ఎసంగు= వృద్దిపాందే; అర్మిలితోన్‌= (క్రేమతో; క్రియా సమీక్షణము= కర్మయొక్క బాగోగుల పరీక్షను; చేసెన్‌= చేశాడు.

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము 85్‌7 తాత్పర్యం: నిమి ఆ కొడుకుకు (శ్రాద్దం చేస్తూ భక్తితో తలచినంతనే అత్రి మహర్షి దయతో వచ్చి పెరుగుతున్న (ప్రేమతో కార్యకలాపాన్ని చక్కగా పరికించాడు. వ అట్లు పావక క్రియా కలాపం బనుసంధించి యా సంరయమివరుందు. 186 ప్రతిపదార్థం: అట్టు= ఆ విధంగా; పావక (క్రియా కలాపంబు= పవిత్రం చేసే పనుల సముదాయాన్ని; అనుసంధించి= చక్కగా సమన్వయించి; ఆ సంయమి వరుండు= బుషిశ్రేష్టుడైన ఆ అత్రి తాత్పర్యం: ఆ పవిత్ర క్రియా సముదాయాన్నంతా చక్కగా భావించి యా మహర్షి శ్రేష్టుడు. అత్రిమహాముని నిమి కెజింగించిన శ్రాద్దీక్రియా విశేషము (సం. 13-91-3) ఆ. 'పరిగృహీతు లైన బ్రాహ్మణుల్‌ పంక్తి పా । వన వరిష్ణు లగుట, వారి కిడిన దర్భ విష్టరములు దక్షిణావర్తంబు ; లగుటం గ్రియలు దిలసమగ్ర లగుట. 187 ప్రతిపదార్థం: పరిగృహీతులు= (శ్రాద్దమునకు ఎన్నుకొని తెచ్చినవారు; ఐన (బ్రాహ్మణుల్‌= అయిన విప్రులు; పంక్తి పావన వరిష్టులు= వరుసను పవిత్రం చేసేవారిలో మిక్కిలి గొప్పవారు; అగుటన్‌= కావటాన్నీ; వారికిన్‌= వారికై ఇడిన= పెట్టిన దర్భ విష్టరములు= దర్భల ఆసనాలు; దక్షిణ+ఆవర్తంబులు= కుడివైపు మలగినవి; అగుటన్‌= కావటాన్ని; (క్రియలు= ఆయా కర్మ విశేషాలు; తిల సమ(గ్రలుజ నువ్వులు నిండుగా కలవి; అగుటన్‌= కావటాన్నీ, తాత్పర్యం: ఎన్నుకొని తెచ్చిన బ్రాహ్మణులు పంక్తి పావనులలో మిక్కిలి (శ్రేష్టులు కావటం, వారికై పెట్టిన భే ఆసనాలు కుడివైపు మలగినవి కావటం, క్రియలన్నీ నువ్వులతో నిండుదనం కలవి కావటమూ (190వ పద్యంల్‌ ని 'ఉగ్గడించి సంభావించెన్‌ అనే దానితో అన్నయం),

క. అమలినతర దర్ధన్యా। సము లెందును దక్షిణంబు సాంగ నిడిన య కక గ్రములు గలిగి యుండుట మం । త్రము లయై విధుల కంచితముగ నడచుటన్‌. శ ప్రతిపదార్థం: ఆమలిన తర దర్భ న్యాసములు= మిక్కిలి స్వచృములైన దర్భలు ఉంచుటలు; ఎందును= అన్ని చోట్ల; దక్షిణంబుం కుడివైపుగా; సా(గన్‌=ఐ వ్యాపించేటట్టు ఇడిన+ఆ(గ్రములు= ఉంచిన చివళ్ళు; కలిగి+ఉండుట= కలిగి ఉండటాన్ని; మంత్రములు

వేదమంత్రాలు; ఆ+ఆ విధులకున్‌= ఆయా శాస్త విధానములకు; అంచితముగన్‌= చక్కగా కుదిరేటట్టుగా: వర్తించటాన్ని, తాత్పర్యం: స్వచ్చమైన దర్భలు ఉంచిన పద్దతి కుడివైపు సాగిన చివళ్ళు కలిగి ఉండటాన్నీ, మంత్రాలు ఆయా పనులకు తగినట్టుగా నడవటాన్నీ. ఈ. మునగ యుల్లి యడవి మునగ దుర్మాంసము । లానుగమ్ము మలినమైన యుప్పు

కజీయ జీలకల్ణి కటీవేము గురుజ యిం । గువ ప్రవర్ణనీయ కోటి యగుట. 189 ప్రతిపదార్థం: మునగజ మునగకూర; ఉల్లి= ఎర్రగడ్డలు; తెల్ల గడ్డలు; అడవి మునగ= అడవి మునగ అనే శాకము; దుర్మాంసములు= చెడిన మాంసములు; ఆనుగము ఖా సొరకాయ; మలినము+ఐన ఉప్పు చెడిన ఉప్పు; కజియ జీలకజ్ణవ= నల్లని జీలకర్ర; కటివేము= కరివేపాకు; గురుజజ ఉత్తుండి అనే ఆకుకూర; ఇంగువ= ఇంగువ అనేవి; (ప్రవర్దనీయ కోటిజఐ బొత్తుగొా విడువదగిన వస్తువుల సముదాయం; అగుటన్‌= కావటాన్ని.

358 శ్రీమదాంధ్ర మవాభారతము

తాత్పర్యం: ఆ (శ్రాద్ధంలో మునగ, ఉల్లి, అడవిమునగ, చెడుమాంసాలు, సొరకాయ, మలినమైన ఉప్పు, నల్లజీలకగర్ర,

కరివేపాకు, గురజాకు, ఇంగువ అనే వస్తువులు పూర్తిగా విడచి వేసిన సంగతిని (సంభాషించాడు).

క. _ శునకంబు రజస్వల యగు | వనిత పతితుం దంత్యజాతి వాండా క్రియ ప ట్టున కెయిది తవుల€ జేరక ।; చనం జేయుట నుగ్గడించి సంభావించెన్‌. 190

ప్రతిపదార్హం: శునకంబుజ కుక్క; రజస్వల+అగు వనిత= ముట్టైన స్తీ పతితుండు= చెడునడవడి కలవాడు; అంత్యజాతివాండు=

శూద్రుడు; ఆ (క్రియ పట్టునకున్‌ః ఆ శ్రాద్ధకర్మ జరుగుతున్న చోటికి; ఎయిది= వెంటబడి; తవులన్‌+చేరకజ సమీపించక; చనన్‌+చేయుటన్‌= పోయేటట్టు చేయటాన్నీ; ఉగ్గడించి= వివరించి చెప్పి; సంభావించెన్‌= కొనియాడాడు.

తాత్పర్యం: కుక్క, ముట్టుత, (భ్రష్టుడు, శూద్రుడు, ఆ శ్రాద్ధం జరిగే తావులో తిరుగకుండా చూచుకొనటాన్ని

వివరించి చెప్పి కొనియాడాడు.

విశేషం: ఇవన్నీ అక్కడ ఉన్నవి ఉండవలసిన తీరులో ఉండటం, ఉండరానివి ఉండకపోవటం అనే విషయాలను మనం ఉపదేశాలుగొా

(గ్రహించాలి. (187-190).

క. _ కావున శ్రాద్ధక్రియలకు , భూవట్లభ! యట్టి భంగి పూజ్యత నిచ్చుం దా వినిపించెం బితృదే । వావలి నత్రి నిజవంశుం డగు నిమికిం దగన్‌. 191

ప్రతిపదార్థం: కావునన్‌= కనుక; భూవల్లభ!= రాజా!; (శ్రొద్ద క్రియలకున్‌= పితృదేవతల అర్చన పనులకు; అట్టి భంగి= ఆ పద్దతి; పూజ్యతన్‌= మన్ననను; ఇచ్చున్‌= ఇస్తుంది; అత్రి= అత్రి మహర్షి. తాన్‌= తాను; నిజవంశళ్యుండు= తనవంశంలోనివాడు; అగు నిమికిన్‌= అయిన నిమికి; తగన్‌= చక్కగా; పితృదేవ+ఆవలిన్‌= పితృదేవతల వరుసను గూర్చి; వినిపించెన్‌= వినిపించాడు. తాత్పర్యల: కాబట్టి భూపాలా! (శ్రాద్దక్రియలకు ఇట్టి విధానం ఎంతో మన్నన నిస్తుంది. అత్రి మహర్షి తనవంశంవాడైన నిమికి పితృదేవత లెవరెవరో ఇట్టా తెలియజేశాడు.

వ. _అత్తెణం గెజింగించెద నత్రి నిమితో నిట్లను శ్రొద్ధంబున నర్యమవరుణ సోమాగ్నులకు భాగంబులు బ్రహ్మ కల్పించె;విశ్వలగు దేవతలు పెితృదేవతలతో.గూడం దత్రియోప యోగ్యతం దోంతురు వారలకును భాగకల్పనం బొనరించె; దేనతలయందుం గొందణ నూష్మపులయిన మహాభాగులం బితృత్వ నిర్దేశంబున నేర్పరించె: నవ్విరించి వివరించిన నామంబులు సెప్పెద వినుము; బలుండు ధృతి విపాప్యుండు పుణ్యకృత్తు పావనుండు పార్చి క్షముండు సమూహుండు దివ్యసానువు వివస్వంతుండు వీర్యవంతుండు హ్రీోమంతుండు కీర్తిమంతుండు, కృతుండు విద్యుద్వర్దసుండు సోమవర్దసుండు సూర్యశ్రీ సోమపుండు సూర్యసావిత్రుండు దత్తొత్ముండు పుండరీయకుం డుస్టినాభుండు నభోదుండు విశ్వాయువు దీప్తి చమూహరుందు సురేశుండు వ్యోచూరి శంకరుండు భవుం డీశుండు కర్తకృతి దక్షుండు భువనుండు దివ్యకర్మకృత్తు గణితుండు పంచవీర్యుం డాదిత్యుండురశ్ళిమంతుండు సప్తకృత్తు సోమపూర్వుండు విశ్వకృత్తు కవి యనుగోప్త సుగోప్తనప్తయీశ్వరుండు జితాత్ముండుమునివీర్యుండు దీప్తరోముండు భయంకరుం డనుకర్ముండు ప్రతీతుండు. ప్రదాతయంశుమంతుండు వైలాభుండు పరమక్రోధి ధీరోస్టి భూపతి స్రజుండు వజ్రి వరి వీరలు భాగార్హులని చెప్పి వెండియు. 192

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము 359 ప్రతిపదార్థం: ఆ+తెజంగు= ఆ పద్దతి; వివరించెదన్‌= వివరిస్తాను; అత్రి= అత్రి మహర్షి నిమితోన్‌= నిమితో; ఇట్టుజ ఈ విధంగా? అనున్‌= అన్నాడు; (బ్రహ్మ= సృష్టికర్త శ్రాద్దంబునన్‌= (శ్రాద్దంలో; అర్యమ వరుణ సోమ+అగ్నులకున్‌= సూర్యుడు. వరుణుడు, చంద్రుడు, అసి అనేవారికి; భాగంబులు= పాళ్ళు; కల్పించెన్‌= ఏర్పాటు చేశాడు; విశ్చలు= విశ్చలనే పేరుగల (విశ్శశబ్దానికి సర్వులు అనే అర్ధం కూడా ఉన్నది); అగు దేవతలు= దీవిజులు; పితృదేవతలతోన్‌= పితృదేవతలతో: కూడన్‌= కలిసి; తత్‌+క్రియా+ఉపయోగ్యతన్‌= ఆ (శ్రాద్దపుపనిలో ఉపయోగింపబడటంతో; తోంతురు= కానవస్తారు; వారలకును= ఆ విశ్వేదేవులనే వారికి కూడా; భాగకల్పనంబు= పాళ్ళ ఏర్పాటు; ఒనరించెన్‌= చేశాడు; దేవతలయందున్‌= దేవతలలోను; ఊపష్మపులు= వేడిని పీల్ళేవారు; అయిన మహాభాగులన్‌= అయిన గొప్పవారిని; కొందజన్‌= కొందరిని; పితృత్వ నిర్దేశంబునన్‌= పితృదేవతలనే పేరుతో; ఏర్పరించెన్‌= ఏర్పాటు చేశాడు; ఆ+విరించి= ఆ బ్రహ్మ; వివరించిన నామంబులు= తెలిపిన పేరు; చెప్పెదన్‌= చెప్పుతాను; వినుము; బలుడు, ధృతి, విపాప్ముడు, పుణ్యకృత్తు, పావనుడు, పార్టిక్షేముడు, సమూహుడు, దివ్యసానువు, వివస్వంతుడు, వీర్యవంతుడు, హ్రీమంతుడు, కీర్తిమంతుడు, కృతుడు, విద్యుద్వర్భసుడు, సోమవర్చసుడు, సూర్యశ్రీ, సోమపుడు, సూర్యసావిత్రుడు, దత్తాత్ముడు, పుండరీయకుడు, ఉప్టినాభుడు, నభోదుడు, విశ్వాయువు, దీప్తచమూహరుడు, సురేశుడు, వ్యోమారి, శంకరుడు, భవుడు, ఈశుడు, కర్తకృతి, దక్షుడు, భువనుడు, దివ్యకర్మకృత్తు, గణితుడు, పంచవీర్యుడు, ఆదిత్యుడు, రశ్మిమంతుడు, సప్రకృత్తు. సోమపూర్వుడు, విశ్శకృత్తు, కవి, అనుగోప్త, సుగోప్త, నప్త, ఈశ్వరుడు, జితాత్ముడు, మునినీర్యుడు, దీప్తరోముడు, భయంకరుడు, అనుకర్ముడు, 'ప్రతీతుడు, ప్రదాత, అంశుమంతుడు, శైలాభుడు, పరమశ్రోధి, ధీరోష్టి భూపతి, ్రజుడు, వజ్రి, వరి= ఈ పేర్లున్న వారు; వీరలు= ఈ చెప్పినవారు; భాగ+అర్హులు= శ్రాద్దవలంలో భాగం పొందటానికి; అర్హత కలవారు; అని; చెప్పి వివరించి; వెండియున్‌= ఇంకా. తాత్పర్యం: ఆ విధానం చెప్పుతాను అని అత్రి నిమితో ఇట్టా అన్నాడు. (బ్రహ్మ సూర్యుడికి, వరుణుడికి, చంద్రుడికి, అగ్నికి (శ్రాద్ధఫలంలో భాగాలు ఏర్పరచాడు. విశ్వేదేవతలు పితృదేవతలతో కలిసి ఆ పనిలో ఉపయోగ పడతారు. కనుక వారికి కూడా పాళ్ళు ఏర్పాటు చేశాడు. దేవతలలో కూడా ఊపష్మపులనే దొడ్డవారున్నారు. వారిని కూడా పితృదేవతలుగా విభాగం చేశాడు. (బ్రహ్మ వివరించిన ఆ పేర్చు చెప్పుతాను వినుము. బలుడు, ధృతి, విపాప్ముడు, పుణ్యకృత్తు, పావనుడు, పార్టిక్షేముడు, సమూహుడు, దివ్యసానువు, వివస్వంతుడు, వీర్యవంతుడు, హ్రీమంతుడు, కీర్తిమంతుడు, కృతుడు, విద్యుద్వర్భసుడు, సోమవర్చసుడు, సూర్యశత్రీ, సోమపుడు, సూర్యసావి(త్రుడు, దత్తాత్ముడు, పుండరీయకుడు, ఉప్టినాభుడు, నభోదుడు, విశాయువు, దీప్రిచమూహరుడు, సురేశుడు, వ్యోమారి, శంకరుడు, భవుడు, ఈశుడు కర్తకృతి, దక్షుడు, భువనుడు, దివ్యకర్మకృత్తు గణితుడు, పంచవీర్యుడు, ఆదిత్యుడు, . రళ్మిమంతుడు, సప్తకృత్తు, సోమపూర్వుడు,విశ్వకృత్తు, కవి, అనుగోప్తు సుగోప్త, నప్తు ఈశ్వరుడు, జితాత్ముడు[- మునివీర్యుడు, దీప్తరోముడు, భయంకరుడు, అనుకర్ముడు, ప్రతీతుడు, ప్రదాత, అంశుమంతుడు, శైలాభ్ళుడు, పరమశక్రోధి, ధీరోప్టి భూపతి, (్రజుడు, వజ్ర, వరి - వీరుకూడా పితృయజ్ఞ ఫలంలో భాగం పొందువారని చెప్ప ఇంకా ఈ విధంగా చెప్పాడు. క్ర గిరివన దుర్గము లందును । సరి దుళ్హరణంబు నవుడు శ్రాద్ధ విధి సమా

చరణ సమయమున వీరిం । బరికీర్తిరచిన యతండు వదయు శుభంబుల్‌, 193

ప్రతిపదార్థం: గిరి వన దుర్గము లందును= కొండలలో, అడవులలో, పోరానితావులలో; సరిత్‌+ఉత్తరణంబు+అపుడు= నదులు దొటే వేళలలో: శ్రాద్ధవిధి సమాచరణ సమయమునన్‌= పితృయజ్ఞం చేసేవేళలలో; వీరిన్‌= ఈ ఊపష్మపులనే దేవతలను; పరికీర్తించిన+అతండు= చక్కగా స్తుతించినవాడు; శుభంబుల్‌= శుభాలను; పడయున్‌= పొందుతాడు. తాత్చర్యం: కొండలలో అడవులలో పోవశక్యంగాని తొవులలో నదులు దాటే వేళలలో (శ్రాద్రసమయాలలో వీరిని

360 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము స్తుతించిన నరుడు శుభాలను పొందుతాడు. విశేషం: వీరి అనుగ్రహంవలన (ప్రమాదాలు రాకుంటాయి అని భావం. ఈ. పూరిపంట ప్రాలు నారుగబియ్యంబు ; జంబువున ఫలంబు తౌొద్ధ కృతికిం

గావు తుమ్మ నేడ్వగాదు శ్రాద్ధ క్రియా ! చరణ సమయములం బ్రశాంతివలయు.' 194 ప్రతిపదార్హం: పూరిపంట (ప్రాలు= పూరిపంట బియ్యం; ఆరుగ బియ్యంబు= ఆరుగల బియ్యం; జంబువున ఫలంబు= నేరేడు పండు; (శ్రాద్దకృతికిన్‌= శ్రాద్ధం పనికి; కావు= పనికి రావు; శ్రాద్ధ (క్రీయా+ఆచరణ సమయములన్‌= (శ్రాద్దకర్మ చేసే సమయాలలో; తుమ్మన్‌= తుమ్మటం; ఏడ్వన్‌= ఏడవటం; కాదు= కూడదు; ్రశాంతి= చక్కని శాంతి; వలయున్‌= కావాలి. తాత్పర్యం: గడ్డిపంటల ధాన్యాలు, ఆరుగలు, నేరేడు వేండు (శ్రాద్దానికి పనికిరావు. (శ్రాద్రసమయంలో తుమ్మటం, ఏడవటం కూడదు. ప్రశాంతి కావాలి." నిశేషం: 'తుమ్మటం' అప్రయత్నంగా వస్తుంది. దానిపై అదుపు ఉండకపోవచ్చు. అట్టి సందర్భంలో శ్రాద్ధ స్టానం నుండి దూరంగా వెళ్ళి ఆ పని చేసి మరల రావలసి ఉంటుంది. (ప్రశాంతి ఉద్వేగం, ఆరాటం మొదలైన లక్షణాలు లేకుండా ఉండటం. కోపతాపాలను రాకుండా చూచుకొానటం మొదలగునవి, వ. అనియునుం జెప్పె నని చెప్పి, సరిత్సూనుండు ధర్మజుతో నుజియు నిట్లనియె. 195 ప్రతిపదార్థం: అనియునున్‌= అనికూడా; చెప్పెన్‌= (అత్రి నిమితో) చెప్పాడు; అని; చెప్పి= తెలియజేసి; సరిత్‌+సూనుండు= నదికొడుకు భీష్ముడు; ధర్మజుతోన్‌= ధర్మరాజుతో; మణీయు; ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనియెన్‌=ఐ అన్నాడు. చాత్సర్యం: అత్రి ఈ విషయాలు కూడా చెప్పాడని భీష్ముడు ధర గరాజుతో ఇంకా ఇట్టా అన్నాడు. సీ. ' ఒకతటి మునివర్యు లొక్కటం బెక్కండ్రు । శ్రొద్ధముల్‌ సేయ భోజ్యములు పెక్కు

లనుభవించుటం దమ కలుగమి పుట్టుట । యును, బితృదేవతల్‌ సనిరి సోము

కడ; కట్లు సని తమ కాణియ సెప్పిన । నతండు 'పద్మజుపాలి కరుగుం డనియె:

వా రట్ల కా కని బోరన నరిగి ప । ద్యజునిం గాంచి యజీర్ణ దశ యెజుంగ తే. _విన్నవించినం దనయొద్ద వెలుంగుచున్న । యగ్ని. జూపి *“యిక్కీ డితం డపహరించు"

ననిన నగ్ని 'మత్సహితులై కొనిన నజుంగం। జేయువాళడ నాహారముల్‌ సిద్ధ మదియు, 196, ప్రతిపదార్థం: ఒకతటీన్‌= ఒకప్పుడు; మునివర్యులు= మునిశ్రేష్టులు; పెక్కండ్రు= చాలమంది; ఒక్కటన్‌= ఒకేసారి; శ్రాద్ధ్దముల్‌= పిత్చయజ్ఞాలు; చేయన్‌= చేయగా; భోజ్యములు= ఆహారపదార్జాలు; పెక్కులు= చాలా; అనుభవించుటన్‌= తినగా; తమకున్‌= తమకు; అజుగమి= అరగకపోవటం; పుట్టుటయును= పుట్టగా; పితృదేవతల్‌= పితృదేవతలు; సోము కడకున్‌= చంద్రుడి దగ్గరకు; చనిరి= వెళ్ళారు; అట్టుజ= ఆ విధంగా; చని= వెళ్ళి; తమ కాణియ= తమ వేదనను; చెప్పినన్‌= చెప్పగా; అతండు= ఆ చంద్రుడు; పద్మజు పాలికిన్‌= బ్రహ్మదగ్గరకు; అరుగు6ండు= వెళ్ళండి; అనియెన్‌= అన్నాడు; వారు= ఆ పితృదేవతలు; అట్టు+అ= అట్లే: కాక= అగుగాక; అని; బోరనన్‌= గబగబా; అరిగి=ు వెళ్ళి పద శదొనిన్‌= (బ్రహ్మను; కాంచిజఐ చూచి; అజీర్ణదశ= అరుగని స్థితిని; ఎయలుంగన్‌= తెలిసే విధంగా; విన్నవించినన్‌= మనవిచేయగా; తన+ఒద్దన్‌= తనకడ; వెలుంగుచున్న+అగ్నిన్‌=ఐ (ప్రకాశిస్తున్న అన్నీ దేవుడిని; చూపి= చూపించి; ఈ+కీడు= ఈ ఆపదను; ఇతండు= ఈ అగ్లి; అపహరించున్‌= తొలగిస్తాడు; అనినన్‌=ఐ అంటే; అగ్ని=ఐ అగ్నిదేవుడు; మత్‌+సహితులు+ఐ= నాతో కలిసి ఉన్నవారై; కొనినన్‌= ఆహారం తీసికొన్నట్టయితే; ఆహారముల్‌= భోజనాలను; ఆజుగన్‌+చేయువాండన్‌= జీర్లంచేస్తాను; అదియున్‌= అది; సిద్దము= ఏర్పాటు,

ఆనుళాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము 36కే తొత్పర్యం: ఒకసారి చాలమంది మునులు ఒకే సమయంలో (శ్రాద్దాలు చేశారు. భోజన పదార్దాలు ఎక్కువగా తినటంవలన పితృదేవతలకు అగ్నిమాంద్యం (అజీర్షం అనే జబ్బు) కలిగింది. వారంతా చంద్రుడి దగ్గరకు పోయి తమగోడు విన్నవించుకొన్నారు. చంద్రుడు “మీరు బ్రహ్మ దగ్గరకు పొండి అన్నాడు. వా రట్లాగే అని వడివడిగా వెళ్ళి బ్రహ్మను చూచి తమ అజీర్తి విషయం చెప్పారు. ఆయన తన దగ్గర నున్న అగ్నిని చూపి ఈ ఆపదను ఇతడు తొలగిస్తాడు" అన్నాడు. అగ్ని 'ఇకపైన మీరు ఆహారాలను నాతో కలిసి తీసికొంటే నేను వాటిని అరిగిస్తాను. ఇది సిద్ధమైన మాట" అన్నాడు. విశేషం: చంద్రుడికి ఓషదీశుడని పేరు. ఓషధులు రోగాలను తొలగిస్తాయి. అందుకని ముందు పితృదేవతలు అతడి దగ్గరకు వెళ్ళారు. చంద్రుడు బహుళః శాశ్ళతమైన ఏర్పాటుకొరకు (బ్రహ్మ దగ్గరకు పంపి ఉంటాడు. క. _ అని పలికినం బితృదేవత । లనలుండు ముఖ్యుడుగ నెపుడు నాహారంబుల్‌ గొని సుఖ జీర్ణానందం ; బు నొందుదురు సూవె భరతభూపవరేణ్యా! 197 ప్రతిపదార్థం: భరత భూపవరేణ్యా!= భరతవంశపు రాజులలో ఎన్నదగినవాడా!; అని; పలికినన్‌= అనగా; పితృదేవతలు; అనలుండు= అగ్ని; ముఖ్యుండుగన్‌= ప్రధానుడుగా; ఎపుడున్‌= ఎల్లవేళలా; ఆహారంబుల్‌= భోజనాలను; కొని= (గ్రహించి; సుఖ జీర్ల/ఆనందంబున్‌= సుఖంగా అరగటంవలన కలిగే ఆనందాన్ని; ఒందుదురు= పొందుతున్నారు; చూవె!= సుమా! తాత్పర్యం; రాజా! అగ్ని ఇట్లా అంటే పితృదేవతలు అగ్నిని ముందుంచుకొని భోజనాలు చేసి సుఖంగా జీర్లించుకొని ఆనందం పొందుతున్నారు. విశేషం: “అహం వైశ్వానరో భూత్వా ప్రాణినాం దేహమాథ్రితః ప్రాణాపాన సమాయుక్తః సచామ్యవ్నం చతుర్విధమ్‌” అని గీత - పరమాత్ముడే అగ్నిరూపంతో సర్వప్రాణులలో వైశ్వానరాగ్ని రూపంలో ఉండి నాలుగు విధాలైన పదార్దాలను జీర్ణం చేస్తున్నాడన్న భావాన్ని ఇక్కడ అనుసంధించుకొనవచ్చును. అనలుడు అంటే అలమ్‌ చాలు అననివాడు. ఎంత పదార్జాన్నైనా కాల్చి వేయగలవాడని ఇక్కడ ఈ శబ్దాన్ని సాభిప్రాయంగా వాడారు. కు కావున సాగ్నికుండయి తగ ; నే వాండొనరించు శ్రాద్ధ మీడ్యం బది; సం భావింతురు పెద్దయుం బితృ । దేవత లసురులకు రాదు తేజియుం జూడన్‌. 198 (ప్రతఉపదార్హం: కావునన్‌౯= కనుక; ఏవాండుజ ఎవ్వడు; స+అగ్షికుండు+అయి= అగి కలవాడై; (శ్రాద్ధము= పితృయజ్ఞం; ఒనరించున్‌= చేస్తాడో; అది= అట్టా చేసిన ఆ పని; ఈడ్యంబు= కొనియాడదగింది; పితృదేవతలు; 'పెద్దయున్‌= మిక్కిలిగా? సంభావింతురు= మన్నన చేస్తారు; అసురులకున్‌= రక్కసులకు; తేజియున్‌= నెమ్మదితో; చూడన్‌+రాదు= చూడ వీలుకాదు. తాత్పర్యం: కనుక శ్రాద్ధం అన్ని పూజతో కలిపి చేస్తే అది ఎంతో ప్రశస్తమవుతుంది. పితృదేవతలు పరమానందం పొందుతారు. రాక్షసులు అటువైపు కన్నెత్తి చూడనుకూడా రారు. విశేషం: తద్దినాలలో ముందుగా విచ్చిన్నాగ్షిని పునస్సంధానించి ఉపాసిస్తారు. ఆ. అనఘ! పితృపితామహ ప్రపితామహ । పూజనములు శిష్ట పూర్వకముగం జేయనలయు నియతి దాయ దొడ్గిన జన్ని।; దంబుతోడ భక్తిధామ మగుచు. 199

362 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ప్రతిపదార్హం: అనఘ!= పుణ్యవంతుడా!; పితృ పితామహ ('ప్రపితామహ పూజనములు= తండ్రి, తాత, ముత్తాతల పూజలు; శిష్టపూర్వకముగన్‌= సదాచారం ముందు ఉండే విధంగా; నియతిన్‌= నిష్టతో; దాయ తొడ్డిన జన్నిదంబుతోడన్‌= తిరుగబడేటట్టు ధరించిన జందెంతో; భక్తిధామముజ భక్తికి నెలవు; అగుచున్‌= అవుతూ; చేయవలయున్‌= చేయాలి. - తాత్పర్యం: చక్కని ఆచారంతో, నిష్టతో, కుడి భుజానికి మార్చుకొన్న జందెంతో భక్తికి నివాసమా అన్నట్టున్నవాడై తండ్రి, తాత ముత్తాతలకు పూజలు చేయాలి. విశేషం: జందెం సంధ్యావందనం, యజ్ఞం మొదలైన పనులప్పుడు ఎడమ్‌ భుజం మీదుగా ధరించాలి. దీనిని 'ఉపవీత స్టితి' అంటారు. పిత్సక్రియలలో కుడిభుజానికి మార్చుకొనాలి. దీనిని 1ప్రాచీనావీత స్ట్రితి' అంటారు. దేహధర్మాలైన మలమూత్ర విసర్జనాది (క్రియభ సమయంలో దండలా వేసికొనాలి. దీనిని 'నివీతస్టితి' అంటారు. ఇక్కడ దాయ దొడ్లిన జన్నిదంబుతోడ అంటే 'ప్రాచీనావీత స్థితి అని భావం. పితృ పితామహ (ప్రపితామహులు' మరణించినవారికే శ్రాద్ధ (క్రియ. తే. పిండ సంబంధమునం బాయు. బ్రేతభావ । మది సుగతి నిచ్చు: గయ బిండ మట్లు గాన

నరుగునో గయ కొకం డైన నని కదా య । నేక పుత్తులం గోరుదు రిద్ధచరిత! 200 ప్రతిపదార్హం: ఇద్ద చరిత!= పరిశుద్ద్రమగు నడవడి కలవాడా!; ప్రేత భావముజ ప్రాణుల చావు తరువాత స్టితి; పిండ సంబంధమునన్‌= పిండం పెట్టిన కారణంగా; పాయున్‌= పోతుంది; గయన్‌= గయా ్వేత్రంలో; పిండముజ పెట్టిన పిండము; అది; సుగతిన్‌= మంచి గతిని; ఇచ్చున్‌= ఇస్తుంది; అట్టు కానన్‌= ఆ కారణంగా; గయకున్‌= గయకు; ఒక్కండు+ఐనన్‌= ఒక్కడైనా; అరుగునో?= వెళ్ళునేమో?; అని కదా!= అన్న భావంతో కదా!; అనేక పుత్రులన్‌= ఎక్కువ మంది కొడుకులను; కోరుదురు= పొందగోరుతారు. తాచ్చర్యం: మాన్యచరి(త్రుడా! చనిపోయిన జీవికి ప్రేతభావం పిండ సంబంధంవలన నశిస్తుంది... గయలో పెట్టిన పిండం (ప్రేతభావాన్ని పోగొట్టటమే కాదు పుణ్యగతిని కూడా ఇస్తుంది. అందుకనే ఒక్క కొడుకైనా గయకు వెళ్ళి పిండం పెడతాడన్న ఆశతో మానవులు ఎక్కువమంది కొడుకులను కోరుకాంటారు. విశేషం: 'గయకు నరుగునో” అంటే పిండ ప్రదానంకారకు అనే అర్జాన్ని సంభావించాలి. మరణించిన జీవి ప్రేత రూపంలో నరకం అనుభవిస్తాడని మనవారి నమ్మకం, ఆ నరకం నుండి విముక్తి పిండ (ప్రదానం ద్వారా కలుగుతుంది. గయలో పిండం పెట్టితే పుణ్యలోకాలు కూడా లభిస్తాయి అని కూడా విశ్వాసం. క _ గౌరియగు కన్య వరదా । నా రూఢం జేంత; నీలమైన వృషభమున్‌

గారవమున విడుపు ముదం । బారంగాం జేయు. బితృచయము చిత్తములన్‌, 201 ప్రతిపదార్థం: గౌరిశఆగు కన్యన్‌= రజస్వల కాని కన్యను; వరదాన+ఆరూఢన్‌= వరుడికి ఇచ్చుటలో లక్ష్యమైనదానినిగా; చేంత= చేయటం; నీలముజ= నల్లని వన్నెకలది; ఐన వృషభమున్‌= అయిన ఎద్దును; గారవమునన్‌= దొడ్డబుద్దితో; విడుపుఐ వదలుట; పిత్స్చచయము చిత్తములన్‌= పితృదేవతల హృదయాలను; ముదంబు= సంతోషం; ఆరంగాన్‌=ఐ అధికమయ్యేటట్టుగా; చేయున్‌= తార్చర్యం: రజస్వల కాని కన్యను వరుడికి భార్యగా ఇవ్వటం, నల్లని యెద్దును ఆబోతుగా వదలటమ్లూ అనేవి పితృదేవతలకు ఎంతో ఆనందం కలిగిస్తాయి. క. శ్రాద్ధంబు ప్రకారంబును | వృద్ధా చార్యోక్తభంగి వివరించితి; నీ

బుద్ధిం దోంచినదాని స । మిద్ధ గుణోదార! యడుగు మెయ్యది యైనన్‌.” 262

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము తె63

ప్రతిపదార్హం; సమిద్ధగుణ+ఉదార[!= చక్కగా ఫ్రకాశించు గుణములతో గొప్పవాడా! వృద్ద+ ఆచార్య+ఉక్త భంగిన్‌= వృద్దులైన ఆచార్యులు చెప్పిన తీరున; 'శాద్ధంబు ప్రకారంబునుజ (శ్రాద్ధం చేయవలసిన విధానాన్ని; వివరించితిన్‌= తెలిసే విధంగా చెప్పాను; నీ బుద్దిన్‌= నీ బుద్ధిలో; తోంచిన దానిన్‌= తట్టిన దానిని; ఏ+అది ఐనన్‌= దేనినైనా; అడుగుము. తాత్పర్యం: మేలిగుణాలతో గొప్పవాడవైన రాజా! పెద్దలైన ఆచార్యులమాటల ననుసరించి (శ్రాద్ధవిధానాన్ని నీకు వివరించాను. నీ బుద్దికి తోచిన ఏ విషయమైనా అడుగుము చెప్పుతాను.” విశేషం: వృద్దా చారో, కృభంగిన్‌ య వృద్దులంటే అనుభవంతో కౌగాములనట నిర్ణయించుకొనగలవారు; ఆచార్యులు + శాస్తవిషయాలను చక్కగా (గ్రహించి శిష్యులతో ఆచరింపజేస్తూ తాము ఆచరించేవారు. ఈ సందర్భంలో 'అత్రి' వంటివారు. కనుక ఈ విషయంలో సందేహించరాదని భావం. క అని నిర్ణరాపగానం ।; దనుండు పలుకుటయుం బ్రియము దళుకొత్తంగం బాం

డు నృపాలు నగ్రనందను€ ; దనూన వినయమున నమ్మహామతి తోదన్‌. 203 ప్రతిపదార్థం: అని; నిర్ణర+ఆపగా నందనుండుజ దేవతల నదికొడుకు భీష్ముడు; పలుకుటయున్‌= పలికినంతనే; పాండు నృపాలు+అ[గ్రనందనుండు= పాండురాజు పెద్దకొడుకు; ప్రియము= ట్రీతి; తళుకొత్తంగన్‌= అధికం కాగా; అనూన వినయమునన్‌= ఎక్కువ వినయంతో; ఆ+మహామతితోడన్‌= దొడ్డబుద్దిగల ఆ భిష్ముడితో. తాత్పర్యం; భీషు శ డిట్లా అన్నంతనే ధర్మరాజు (ప్రీతి రెట్టింపు కాగా అధికమైన వినయంతో ఆ మహాజ్ఞానితో ఇట్లా అన్నాడు. విశేషం: నిర్దరాపగానందనుడు - పవిత్రత, జ్ఞానం మొదలైన ఉదాత్త లక్షణాలను ఈ పదం స్పురింపటేస్తుంది. “(ప్రియము తళుకొత్తంగన్‌' - ధర్మరాజుకు ఎన్నో విషయాలు తెలిసికొనాలని పట్టరాని ఉత్కంఠ: అయినా పెద్దవాడు, తా నతడితో యుద్ధంచేసి నొప్పించాడు మొదలైన సంకోచా లెన్నో మదిలో ఉన్నాయి. ఈ దశలో ఆ మహానుభావుడే ఏది అయినా అడుగుము - అని 'ప్రచోదన చేస్తున్నాడు. కనుక ప్రీతి అతిశయించింది. మహామతి - ఏది అడిగినా చెప్పగల సామర్థ్యాన్ని ఇది అభివ్యక్తం చేస్తుంది. క. '*'తప మని యార్యులు సెప్పుదు ; రుపవాసవ్రతము; నదియె? యొండు గలదా సా

రపు దపము తెజంగు నాకుం ; గృప నెటింగింపుము విధూతకిల్టిష! యనుడున్‌. 204 ప్రతిపదార్థం: ఆర్యులు= పూజ్యులు; ఉపవాస వ్రతమున్‌= ఉపవాసమనే నియమాన్ని; తపము= తపస్సు; అని; చెప్పుదురు= తెలుపుతారు; అదియె?= అదేనా?; ఒండు= మరొకటి; కలదొ?= ఉన్నదా? సారము+తపము తెజయ= చేవగల తపస్సు తీరు; విధూత కిల్చిషు= చక్కగా తొలగించుకొన్న పాపాలు కలవాడా!; నాకున్‌= నాకు; కృపన్‌= దయతో; ఎటీంగింపుమువఐ తెలుపుము; అనుడున్‌= అనగా. తాత్పర్యం: 'పాపాలను పటాపంచలు చేసికొన్న మహానుభావా! ఉపవాస నియమాన్నే తపస్సు, అని ఆర్యులు అంటూ ఉంటారు. నిజానికి అదేనా, మరేదైనా ఉన్నదా? చేవగల తపస్సు పద్ధతిని నాకు దయతో తెలుపుము" అంటే. విశేషం: ఆర్యులు - తమ సత్ర్రవర్తనతో ఇతరులకు మన్నించదగినవారు. 'నాకు' - తెలిసికొనాలనే ఉత్కంఠ అధికంగా ఉన్న నాకు

అని ఇది అర్జాంతర సంక్రమిత వాచ్యధ్వని. కృప, నాకు, విధూతకిల్చిష అనే పదాలు గీత చెప్పిన 'పరిప్రళ్ళ'ను అభివ్యక్తం చేస్తాయి. ఈ. _ అమ్మహాత్ము.డిట్టు లను. 'బెక్కు దివసంబు । లుపవసించి యునికి తపము చొప్పె

దాన విను తపస్వి గానేరం డది యాత్మ ।; ఘాత మగుట నరుడు గౌరవేంద్ర! 205

364 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ప్రతిపదార్థం: ఆ+మహాత్ముండు= దొడ్డబుద్దిగల ఆ భీష్ముడు; ఇట్టు= ఇట్లా; అనున్‌= అన్నాడు; కౌరవ+ఇం(ద్ర!= కురువంశంవారిలో గొప్పవాడా!; పెక్కు దివసంబులు= ఎక్కువ దినములు; ఉపవసించి ఉనికి=ఐ పస్తులు ఉండటం; తపము చొప్పుశఎ?= తపస్సు పద్దతియా?; విను= (శ్రద్దగా ఆలకించుము; దానన్‌= దానిచేత; నరుండు= మానవుడు; అది= అట్టా ఉండటం; ఆత్మ ఘాతము= ఆత్మను హింసించటం; అగుటన్‌= కావటంవలన; తపస్వి= తపస్సు కలవాడు; కానేరండు= కాజాలడు. తాత్పర్యం: అప్పుడు మహానుభావుడైన భిష్ము డిట్లా చెప్పాడు. 'కురువరా! ఎన్నో రోజులు పస్తులుండటం తపస్సు కానే కాదు. అది ఆత్మను హింసించటం. కనుక దానివలన నరుడు తపస్వి కాజాలడు. విశేషం: పాండురాజు కొడుకులు, ధృతరా్రుడి కొడుకులు అందరూ కురువంశంలోనివారే కనుక కౌారవులే. కానీ ఈ పదం ధృతరాష్త్రుల కుమారులకు విడిగా రూఢమైనది. తపము చొప్పె? అన్న ప్రళ్న వ్యతిరేకార్డాన్ని తెలుపుతుంది. కానేకాదని భావం. “ఆత్మఘాతం కనుక' అని కారణం కూడా చెప్పాడు. ఇక్కడ ఆత్మ అంటే ధర్మసాధనమైైన దేహం అనే అర్జాన్ని (గ్రహించాలి. “విను అనే మాట (శ్రద్ధను ద్యోతకం చేస్తున్నది. క సత్యంబు బ్రహ్మచర్యము ,; నిత్యశుచిత మౌన మతుల నియమము దయ శు ద్ధ త్యాగంబు. దపస్వం : పత్తాాకృతు లంద్రు బుధులు పొరవముఖ్యా!” 206 (ప్రతిపదార్హం: పౌరవముఖ్యా!= పురువంశంవారిలో గొప్పవాడా!; బుధులు= తత్ప్యమెరిగినవారు; సత్యంబు= సత్యం: బ్రహ శ్రచర్యము= (బ్రహ్మమునందు ప్రవర్తించటం; నిత్య శుచిత= ఎడతెగని పరిశుద్ధత; మౌనము= మాటలయందు నిగ్రహం; అతుల నియమము= సాటిలేని నిష్ట దయజ= భూతములయందు జాలి; శుద్ద త్యాగంబున్‌= దోషం లేని దానగుణం; తపస్‌+సంపత్తి+ఆకృతులు= తపస్సృనే మహాభాగ్యపు రూపాలు; అండ్రుజ అంటారు. తాత్చ్సర్యం: సత్యం, (బ్రహ్మచర్యం, ఎడతెగని పరిశుద్దత, మౌనం, సాటిలేని నిష్ట భూతదయ, మచ్చలేని త్యాగం అనేవి తపస్సంపదయొక్క ఆకారా లని తత్త్యమెరిగినవారు చెప్పుతారు.” విశేషం: సత్యము - పరతత్త్యానికి విరుద్ధం కానిది; బ్రహ్మచర్యము - బ్రహ్మమంటే వేదం, తత్మ్యం - వానియందు ప్రవర్తించటం; శుచిత - బాహ్యళుద్ది, అంతళ్ళుద్ది; మౌనము - కేవలం వాక్కును నిలిపివేయటం అని అర్జం కాదు. ముని ధర్మాన్ని - పరమాత చింతనం చేస్తూ దానికి విరుద్ధమైనది పలుక కుండటం; శుద్ద త్యాగము - వదలివేసిన దానియందు ఏ మాత్రమూ మమకారభావన లేకు౦డొ ఉండటం. సత్యం పలకటం, బ్రహ్మచర్యం పాటించటం ఇత్యాదిగా ఆచరణ సంబంధమైన పదాలను ఇక్కడ కలుపుకొనాలి. వ. అనిన విని కురుపతి కురుపితామహునితో “మహాత్మా! దానశీలుని యప్రతిగ్రాహకుని విశేషం బెట్టిది? యెఖింగింపు' మనవుడు నా దేవవ్రతుం 'డీ విషయంబునకు సప్తర్షి వృషాదర్భి సంవాదం బను నితిహాసంబు గల దని చెప్పి యమ్మనుజపతి కిట్లనియె. 207 ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌= అని చెప్పగా; విని= ఆలకించి; కురుపతి= కురురాజు; కురుపితామహునితోన్‌= కౌరవుల తాత అయిన భీష్ముడితో; మహాత్మా!; దానశీలుని= ఇవ్వటమే శీలంగా కలవాడియొక్క; అప్రతిగ్రాహకుని= ఇతరులనుండి దేనినీ దానరూప౦గొ పుచ్చుకొననివాడియొక్క; విశేషంబు= (ప్రత్యేకత; ఎట్టి+అది?= ఏ విధమైనది?; ఎటింగింపుము= తెలుపుము; అనవుడున్‌= అనగొ; ఆ దేవవ్రతుండు= ఆ భీష్ముడు; ఈ విషయంబునకున్‌= ఈ సంగతికి; సప్తర్షి వృషాదర్భి సంవాదంబు= సపష్తబుషులకు, వృషాదర్శ్భి అనే వాడికిని ఆయిన సంభాషణ; అను+ఇతిహాసంబు= అనే పూర్వపు గాథ; కలదు= ఉన్నది; అని; చెప్పి; ఆ+మనుజపతికిన్‌= ఆ రాజునకు; ఇట్టు= ఇట్టా అనియెన్‌= చెప్పాడు.

ఆమశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము కెళ5్‌ తాత్పర్యం: భీష్ము డట్టా చెప్పగా విని ధర్మరాజు తాతతో “మహానుభావా! దానశీలుడి విశేషమూ, దానం పుచ్చుకొననివాడి ప్రత్యేకతా ఎట్టిదో నాకు తెలుపుము' అన్నాడు. అప్పుడు భీష్ముడు “ఈ విషయానికి సప్తర్షి వృషాదర్శ్భి సంవాదం అనే పూర్వపు గాధ ఒకటి ఉన్నది" అని ఇట్టా చెప్పాడు.

విశేషం: ప్రతి[గ్రాహకుండు - దానం పుచ్చుకొనేవాడు. కొందరు ఆ పనిచేయరు. వారు అప్రతి[గ్రాహకులు; దేవవ్రతుడు భీష్ముడి

వ్యవహారనామం. ఇతిహాసం - “ఇది ఇట్టా ఉండటం' అని ఈ శబ్దానికి అర్హం. పూర్వకాలంలో జరిగిన వృత్తాంతం. కొన్ని ధర్మాలను

కధా రూపంతో బోధించటం పురాణేతిహాసాలలో ఒక పద్ధతి. దానిని ఇక్కడ అవలంబిస్తున్నాడు. సప్తర్షి వృషాదర్భి సంవాదం జను నితిహాసంబు ప్రకారము (సం. 13-94-4)

తే. * కశ్యపాత్రి విశ్వామిత్ర గౌతములును । విను భరద్వాజ జమదగ్నులును వసిష్టం డును జగంబుల నెల్లం బేర్కొనిన బుషులు । వారి సప్తర్నిగణ మండ్రు కౌరవేంద్ర! 206

ప్రతిపదార్హం: కౌరవ+ఇంద్ర!= కురువంశవరేణ్యా!: కళ్యప+అత్రి విశ్వామిత్ర గౌతములును= కశ్యపుడు, అత్రి, విశ్వామిత్రుడు.

గౌతముడు అనువారూ; వినుజ వినుము; భరద్వాజ జమదగ్నులును= భరద్వాజుడూ, జమదగ్నీ: వసిష్టుండును= వసిష్టుడూ; జగంబులన్‌= లోకములందు; ఎల్లన్‌= అంతటా; పేర్కొనిన బుషులు= (ప్రసిద్ది పొందిన మునులు; వారిన్‌= వారిని; సప్త్ర+బుషి గణము= సప్తర్జ్గుల సముదాయం; అంఢడ్రు= అంటారు.

తాత్పర్యం: 'రాజా! కశ్యపుడు, అత్రి, విశ్వామిత్రుడు, గౌతముడు, భరద్వాజుడు, జమదగ్ని, వసిష్టుడు అని అన్ని

లోకాలలో (ప్రసిద్ది పొందిన ఏడుగురు బుషులు ఉన్నారు. వారిని పస్తర్షిగణం అంటారు.

వ. వసిష్ణుని దేవియగు నరుంధతి యెందును నతనితోడన తిరుగు; నయ్యందణకుం బరిచారికయై గంద యను చేడియవర్తించుం దద్వబ్లభుండగు పశుసఖుండునువారలకుం బరిచారకత్వం బాచరించు; నప్పదుంద్రును దపశ్చరణ పరులై ధరణిం జరించుచుండ నత్యంతఘోర యగు ననావృ్ఫష్టి దోంచి జీవసాధనంబు లగు పదార్ధంబులు దుర్లభంబులై జనంబులకుం బ్రాణంబులు రక్షించుకొనుట దుష్కరంబై చెల్లెం; గశ్యపాదులు నతిక్షుధార్తులై యాహారం బన్వేష్షించు నెడ శిబినూనుం దైన యాజ్య నామధేయుండు తొల్లి యజ్ఞదక్షిణార్థంబుగా6 దన కొడుకు నీలుండును వాని బుత్విగ్గనంబుల కిచ్చినం దద్వశగతి నుండి కాలం బగుటయు మృతి నొందినం దదీయ శవంబు. 209

ప్రతిపదార్థం: వసిష్టునిదేవి= వసిష్టుడి పత్ని: అగు అరుంధతి= అయిన అరుంధతి; ఎందును= ఎప్పుడు, కొన్ని తావులను; అతని

తోడన్‌+అ= అతడితోనే; తిరుగున్‌= సంచరిస్తుంది; ఆ+అందటకున్‌= వారందరికీ; పరిచారికళఐజ సేవకురాలై; గండ అను చేడియ= గండ అనే వనిత; వర్తించున్‌= తిరుగుతుంది: తద్‌*వల్లభుండు= ఆమె భర్త; అగు పశుసఖుండును= అయిన పశుసఖు డనేవాడు; వారలకున్‌= ఆ బుషులక్షు; పరిచారకత్వంబు= సేవ; ఆచరించున్‌= చేస్తూ ఉండేవాడు; ఆ+పదుండ్రును= ఆ పదిమంది: తపస్‌+చరణపరులు+ఐ= తపస్సు చేయటంలో ఆసక్తికలవారై; ధరణిన్‌= భూమియందు; చరించుచున్‌+ఉండన్‌= తిరుగుతుండగా: అత్యంతఘోరజ మిక్కిలి భయం గొలిపేది; అగు+అనావృష్టి= అయిన వానలు లేనిదశు తోంచి= ఏర్పడి; జీవనసాధనంబులు=

(బ్రదకటానికి కావలసినవి; అగు పదార్థంబులు= అయిన వస్తువులు; దుర్లభంబులు+ఐ= ఎంత కష్టపడ్డా దొారకనివై; జనంబులకున్‌=

మనుష్యులకు; ప్రాణంబులు= (ప్రాణాలు; రక్షించుకొనుట= కాపాడుకొనటం; దుష్కరంబు+ఐ= సాధ్యంకానిదై; చెల్లెన్‌= సాగింది;

కళ్యప+ఆదులు= కశ్యపుడు మొదలైనవారు; అతి క్షుధా+ఆర్హులు+ఐ= మిక్కిలి ఆకలితో పీడనాందినవారై; ఆహారంబు= అన్నం; అన్వేషించు+ఎడన్‌= వెదకే సందర్భంలో; శిబి సూనుండు= శిబి కొడుకు; ఐన యాజ్యనామదేయుండు= అయిన యాజ్యుడనే

366 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము 'పేరివాడు; తాల్లి= మునుపు; యజ్ఞదక్షిణంబుగాన్‌= యజ్ఞంలో కానుకగా: తనకొడుకు= తన కుమారుడైన; నీలుండు అనువానిన్‌= వీలు డవే వాడిని; బుత్విక్‌+జనంబులకున్‌= యజ్ఞం చేయించే (బ్రాహ్మణులకు; ఇచ్చినన్‌= ఇవ్వగా; తద్‌+వశగతిన్‌= వారి అధీనంలో; ఉండి;"కాలంబు+అగుటయున్‌= ఆయువు చెల్లగా; మృతిన్‌= చావును; ఒందినన్‌= పొందగా* తదీయశవంబు= వాడి మృతదేహం, తొత్సర్యం: వసిష్టుడి ధర్మపత్ని అరుంధతి అన్నివేళలా అతడితోడనే తిరుగుతుంది. వారందరికీ 'గండ* అనే ఆమె, ఆమె భర్త పశుసఖుడనే వాడూ బుషులకు సేవచేస్తుండేవారు. ఆ పదిమందీ తపస్సు చేస్తూ ఉంటారు. ఈ విధంగా ఆ పదిమందీ తపస్సు చేసికొంటూ భూమిమీద తిరుగుతూ ఉండగా మహాభయంకరమైన అనావృష్టి ఏర్పడింది. (బ్రతకటానికి తగిన పదార్థాలు దొరకక (ప్రజలకు (ప్రాణాలు రక్షించుకొనటం కూడా అసొధ్యమై పోయింది. కళ్యపుడు మొదలైనవారు ఆకలి పీడించగా అన్నంకొరకు వెదకుతున్నారు. శిబికొడుకు యాజ్యు డనేవాడు మునుపు యజ్ఞ దక్షిణగా తన కొడుకు నీలు డనే వాడిని బుత్విక్కులకు ఇచ్చాడు. వాడు వారి అధీనంలో ఉండి కాలం కావటంవలన మరణించాడు. వాడి శవం. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). క సౌొదపై నుందంగ వారలు । పదుండద్రునుం జూచి దాని భక్షింపంగా మది గోరి చేరి చుట్టుం ; బొదివిన సమయమున. గాటి పొంత తెరువునన్‌. 210 +ప్రతిపదార్హం: సొదపైన్‌= కాల్బటానికి పేర్చిన కట్టెలమీద: ఉండంగన్‌= ఉండగా; వారలు= ఆ కశ్యపుడు మొదలైనవారు; పదుండ్రునున్‌= పదిమందినీ; చూచి= కనుగొని; దానిన్‌= ఆ శవాన్ని; భక్షింపంగాన్‌= తినటానికి; మదిన్‌= మనస్సులో; కోరి= వాంఛించి; చేరి= దరి కరిగి; చుట్టున్‌= అన్ని వైపులా; పొదివిన సమయమునన్‌= మూగిన సమయంలో; కాటి పొంత తెరువునన్‌= వల్లకాటి దగ్గరి దారిలో. తొత్సర్యం: ఆ శవం కట్టెల మీద ఉండగా ఆ పదిమందీ దానిని చూచి తినటానికై దానిచుట్టూ మూగి ఉన్న సమయంలో వల్లకాటి దగ్గరి దారిలో. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). తే. వేంట వోయి మరలి విభు డొక్కరుండు వృషా దర్ధినాము దతుల దానపరుండు పోయి పోయి కాంచి, పోవక నిలిచి, య । మ్మునులతోడ నధిక వినయ మెసంగ. 211 ('ప్రతిపదార్ధం: వేట= వైటకై; పోయి= వెళ్ళి; మరలిజ= తిరిగి; విభుండు= రాజు; ఒక్కరుండు= ఒకడు; వృషాదర్శి నాముండుజు వృషాదర్భి అనే పేరుగలవాడు; అతుల దాన పరుండు= సాటిలేని దానాలయందు ప్రీతికలవాడు; పోయి పోయి= చాల దూరంపోయి; కాంచి= చూచి; నిలిచి=ఐ ఆగి; అధిక వినయము= ఎక్కువ వినయం; ఎసంగన్‌= ఒప్పుగా? ఆ+మునులతోడన్‌= ఆ మునులతో, తాత్పర్యం; వేంటకు వెళ్ళి తిరిగి వస్తున్న వృషాదర్భి అనే రాజు - గొప్ప దానాలు ప్రీతిగా చేసేవాడు - వారిని చూచి ముందుకు పోవక ఆగి మిక్కిలి వినయంతో ఆ మునులతో ఇట్టా అన్నాడు. విశేషం: 'అతులదాన పరుండు" - ఇది ముందు కధకు సూచన. అధిక వినయము - ఇది అతని గుర్తింపును సూచిస్తుంది. వారు మహానుభావులన్న విషయం దర్భ్శనంచేతనే తెలిసికొన్నాడని భావం, క 1మీరాఢశలి పెల్లున నా। హారంబుగ శవనముం గొనుట కడరితి; రిట్లే లా? రం డిచ్చెద మీ కా; హారంబులు వలసినట్టి' వని తా మణియున్‌. 212 ప్రతిపదార్థం: మీరు; ఆంకలిపెల్టునన్‌= ఆకలి ఎక్కువకు; ఆహారంబుగన్‌= భోజన పదార్ధంగా; శవమున్‌= (ప్రాణంలేని దేహాన్ని; కొనుటకున్‌= తినటానికి; అడరితిరి= సిద్ధపడ్డారు; ఇట్టు= ఈ విధంగా; ఏలా?= ఎందుకు?; రండు= నాతో రండి; మీకున్‌=

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము 367 మీకు; వలసిన+అట్టి+అవి= కావలసినవైన; ఆహారంబులు= భోజనాలు; ఇన్ఫెదన్‌= ఇస్తాను; అని= అని పలికి; తాన్‌= తాను; మజీయున్‌= ఇంకా. తాత్సర్యం: “మీరు ఆకలి ఎక్కువ కావటంవలన శవాన్ని తినటానికి సిద్ధపడ్డారు. మీకు కోరిన భోజనాలు ఇస్తాను రండి" అని ఇంకా ఇట్టా అన్నాడు. విశేషం: మీరు - అర్జాంతర సంక్రమితవాచ్యధ్వని - మహర్షులూ తపస్సు చేస్తున్నవారూ అయిన మీరు అని భావం,

క. బహువిధముల ధాన్యములును | బహు రసవర్గములు మికు భక్తి నొసంగెదన్‌

బహుతురగ శకట గోగణ ।; బహుళ బహుగ్రానుములును బహుమతి నిత్తున్‌," 213 'ప్రతిపదార్దం: మీకున్‌= మీకు; బహువిధముల ధాన్యములును= పెక్కు విధాలైన తిండిగింజలు;: బహురసవర్గములున్‌= పెక్కు రుచుల పదార్థాల సముదాయాలను; భక్తిన్‌= భక్తితో; ఒసలౌదన్‌= ఇస్తాను; బహు తురగ శకట గోగణ బహుళ బహు (గ్రామములును= పెక్కు గుర్రాలు బండ్లు, ఆలమందలు చాలా +ఎక్కువగా ఉన్న పెక్కు ఊళ్ళను; బహుమతిన్‌= మన్ననతో: ఇత్తున్‌= ఇస్తాను. తాత్పర్యం: ఎన్నో ధాన్యాలు, రుచిగల పదార్దాలు, గుర్రాలు, బండ్లు, ఆవులు అధికంగా ఉన్న పెక్కు ఊళ్ళు మీకు భక్తితో మన్ననతో ఇస్తాను." విశేషం: పద్యంలో “బహు"శబ్దం అనేక పర్యాయాలు వాడటం రాజు దానంలోని ఉత్సాహాతిశయాన్ని సూచిస్తుంది. జీవితకాలంలో మీరు ఇట్టి శవభోజనం గురించి ఆలోచనకూడా చేయనక్కరలేని స్టితి కల్పిస్తాననే అతని హృదయం ఇక్కడ వ్యక్తమవుతున్నది. భక్తిన్‌ బహుమతిన్‌ అన్న మాటలు, అతనిమంచితనానికి నిదర్శనంగా నిలుస్తాయి. వ. అనిన వార లతని కిట్లనిరి. 214 ప్రతిపదార్హం: అనినన్‌= అంటే; వారలు=ఐ ఆ బుషులు; అతనికిన్‌= ఆ వృషాదర్శికి; ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనిరి= అన్నారు. తాత్పర్యం: అని చెప్పగా ఆ బుషులు అతడితో ఇట్టా అన్నారు. తే. *“రాజవర! రాజుదెసం బ్రతిగ్రహము విషము. । గల్లుగాం జూతు మిట్టులు గాంచి యున్న

యట్టి మాకు నీవిచ్చెదనుట మా వి । ధం బెలటుంగమి యింతియ; తప్పు గాదు." 215 ప్రతిపదార్థం: రాజవర!= రాజగ్రేష్టా.; రాజుదెసన్‌= రాజువపునుండి' ప్రతిగ్రహమున్‌= పుచ్చుకొనుటను; విషమున్‌= విషమును; కల్టు[గాన్‌= కల్లుగానూ; చూతుముజ భావిస్తాము; ఇట్టులు= ఈ విధంగా; కాంచి ఉన్న అట్టి మాకున్‌= భావించి ఉన్న మాకు; నీవు; ఇబ్బెదన్‌= ఇస్తాను: అనుట= అనటం; మా విధంబు= మా పద్దతి; ఎయుంగమి= తెలియకపోవటం: ఇంతియజ ఇంతే; తప్పు= దోషం; కాదు, తాచ్చర్యం: 'రాజా! రాజునుండి పుచ్చుకొనటం విషంగానూ, కల్టుగాను భావిస్తాం. ఇట్టి భావన కల మాకు నీవు ఏదో ఇస్తాననటం మా సంగతి తెలియకపోవటం మాత్రమే. నీ తప్పు కాదులే." విశేషం: విషంతో కల్లుతో సమానంగా రాజు ఇచ్చిన దానిని భావిస్తాం. అంటే (ప్రతిగ్రహం ప్రాణాలు తీసేదిగా, ఒకవేళ పప్రాణాలున్నా వివేకాన్ని హరించివేసేదిగా మా భావన అని భావం. క. _ అనుడు విషాదము తోదం । జని కృత్రిమ వన ఫలములు సమకట్టి తగన్‌

జనపతి మంత్రుల బుషులకు€ । గొనిపొండని పంప వా రకుంఠిత భక్తిన్‌, 216

368 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము వ్రతిపదార్ధ్హల: అనుడున్‌= అన్నంతనే; జనపతి= రొజు; విషాదము తోడన్‌= దుఃఖంతో; చని= వెళ్ళి: కృత్రిమ వన ఫలములు= మాయతో ఏర్పడిన అడవి పండ్డు; సమకట్టి= సిద్ధంచేసి; తగన్‌= తగు విధంగా; మంత్రులన్‌= మం(త్రులను; బుషులకున్‌= ఆ పదిమంది బుషులకొరకు; కొనిపొండు= తీసికొని వెళ్ళండి; అని; పంపన్‌= పంపగా; వారు= ఆ మంత్రులు; అకుంఠిత భక్తిన్‌= మొక్కవోని భక్తితో. తాత్పర్యం: బుషు లట్లా అనగా రాజు విచారంతో వెళ్ళిపోయి కృత్రిమమైన అడవి పండ్లను చక్కగా సిద్ధంచేసి మంత్రులను “వీటిని ఆ బుషులకొరకు తీసికొని వెళ్ళం' డని ప్టంపాడు. వారు చక్కని భక్తితో. (తరువాతి వచనంతో అన్వయం). వ, వానిం దెచ్చి యమ్మృహాచ్ములకు సమర్పించిన. 217 ప్రతిపదార్థం: వానిన్‌= ఆ పండ్లను; తెచ్చి; ఆ+మహాత్ములకున్‌= దొడ్డబుద్ద్రిగల అ మహర్షులకు; సమర్పించినన్‌= ఇవ్వగా. తాత్పర్యం: ఆ పండ్డు తెచ్చి ఆ మహానుభావులకు సమర్చించగా. ఆ వారుపట్టి చూచి వానివ్రేగున హేమ । గర్ధకంబు లగుట గాంచి నవ్వి

పుచ్చుకొనక యున్నం బోయి భూపతికి న : త్తెలిం గమాత్యకోటి యెలుంగం జెప్పె. 218 ప్రతిపదార్థం: వారువ= ఆ బుషులు; పట్టి చూచి= పరీక్షించి; వాని వ్రేంగునన్‌= వాటి బరువునుబట్టి: హేమ గర్భకంబులుజ బంగారం కడుపులో ఉన్నవి; అగుటన్‌= అవటం; కాంచి= తెలిసికొని; నవ్వి; పుచ్చుకొనక+ఉన్నన్‌= ([గ్రహించకుంటే; అమాత్యకోటి=ఐ మంత్రుల సముదాయం; పోయి= వెళ్ళి; భూపతికిన్‌= రాజుకు; ఆ తెఅంగు= ఆ విషయం; ఎయిగన్‌ చెప్పెన్‌=ఐ తెలియ జెప్పింది. చొత్పర్యం: ఆ బుషులు ఆ పండ్లను పట్టుకొని చూచి వాటి బరువునుబట్లి వాటి కడుపులో బంగారం ఉండటం తెలిసికొని నవ్వి పుచ్చుకొనలేదు. మంత్రులు వెళ్ళి రాజుకు ఈ విషయం తెలియజెప్పారు. నిశేషం: నవ్వి - రాజు ఎత్తు గ్రహించగలిగినందుకు, రాజు జౌదార్యం గుర్తించినందుకు, తమ నిష్ట చెడనందుకు కలిగిన ఆనందం. క. _ విని యళయడ రాజసంబున ; గనలు వొడమి కృత్తి వేల్వంగా. దగువారిం

బనిచివ నప్పుడు హోమం । బున రాక్షసి యోర్తు వుట్టి భూపవరేణ్యా! 219 ప్రతిపదార్దం; భూపవరేణ్యా!= చాజ'(శ్రేష్యా!; విని= ఆ సంగతి ఆలకించి; అతండుఃణ ఆ వృషాదర్శి; రాజసంబునన్‌= రజోగుణ 'ప్రభావంవలన; కనలు+పొడమిజ కోపం కలిగినందువలన; కృత్తిన్‌= కృత్తి అనే రాక్షసిని; వేల్వంగాన్‌= హోమంద్వారా తెప్పించటానికి; చగువారిన్‌= తగిన వారిని; పనిచినన్‌= ఆజ్ఞాసించగా; అప్పుడు= ఆ సమయంలో, హోమంబునన్‌= హోమంలో; రాక్షసి= రక్కసి; ఓర్దుఐ ఒకతె; పుట్టెన్‌= పుట్టింది. తొత్పర్యం: రాజా! ఆ సంగతి తెలిసికొన్న వృషాదర్భికి రాజసంవ్యలన కోపం వచ్చింది. "కృత్తి'ని హోమం ద్వారా తెప్పించగలవారిని నియోగించాడు. అప్పుడు హోమంలో ఒక రక్కసి పుట్టుకొని వచ్చింది. విశేషం: రాజసం - రజోగుణ విలక్షణం. ఇది నిష్కారణమైన కోపతాపాలను పుట్టించి చివరకు ఆత్మ వినాశానాకి కారణం అవుతుంది. కృత్తి వేల్యన్‌ - ఇది ఒక క్షుద్ర విద్య. తాంత్రిక ప్రయోగం.

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము 369

వ. _ పుట్టియప్పుడమిటేనిముందటనిలిచి'పనియేమి పనుపు'మనిన నతండు ప్రీతుండై 'కశ్యపాదులం గనుపుగొట్టు'

మని పనిచిన, నది వార లున్నెడ రోసిపోయె; నంతకు మున్న వారు వనంబున మూలంబులు ఫలంబులు

వెదకి తిరుగుచుండ శునస్పఖుందను పరివ్రాజకుండు వచ్చి వారిం గని వందనంబు సేసిన వారలభినందించి;

రతండు నమ్మునులం గలిసి యేకార్భుండై సంచరించె; నట్లు చరించు నమ్మహాత్ము లతిక్షుధాన్వితులై

తామరతూండద్లు పుచ్చుకొని నమలుటకై యొక్క నలినాకరంబునకు సత్వరగతి నరుగుచు నున్న నా రక్కసి

యక్కొలని కద్దంబుగా బోయి పొడసూపి నిలిచిన, 220 ప్రతిపదార్హం:; పుట్టి; అ+పుడమిజేని ముందటన్‌= ఆ రాజుముందర; నిలిచి= నిలబడి; పని= కార్యం; ఏమి; పనుపుముః= ఆనతివ్వుము; అనినన్‌= అనగా, అతండు= ఆ రాజు? ్రీత్తుండు+ఐ= ప్రీతిపొందినవాడై;: కళ్ళప+ఆదులన్‌= కళ్యపుడు మొదలైనవారిని; కనుపు+కొట్టుము= ముక్కలుగా నరుకుము; అని; పనిచినన్‌= పంపగా; అది= ఆ కృత్తి; వారలు+ఉన్న+ఎడన్‌= వారున్నచోటును; రోసి పోయెన్‌= వెదకుతూ పోయింది; అంతకు మున్ను+అ= అంతకుముందే: వారు= ఆ మహర్షులు: వనంబునన్‌= అడవిలో; మూలంబులుఃజ= దుంపలు; ఫలంబులు= పండ్డు; వెదకీ= అన్వేషించి; తిరుగుచున్‌+ఉండన్‌= తిరుగుతూ ఉండగా; శునస్సఖుండు అను పరిద్రాజకుండు= శునస్సఖుడనే సన్న్యాసి? వచ్చి' వారిన్‌= వారిని; కని= చూచి; వందనంబు+చేసినన్‌= నమస్కరించగా* వారలు= వారు; అభినందించిరి= వ్రీతితో మంచిమాటలు పలికారు; అతండును= ఆయనకూడా; ఆ+మునులన్‌= ఆ మునులతో; కలసి= కూడుకొని; ఏక+అర్జుండు+ఐ= ఒకే ప్రయోజనం కలవాడై సంచరించెన్‌= తిరుగాడాడు; అట్టుజ ఆ విధంగా; చరించు+ఆ+మహాత్ములు+అయి= పిక్కటిల్లిన ఆకలితో కూడిన వారై; తామరతూండ్డు= తామర కాడలలోపలి మెత్తని పదార్జాలను; పుచ్చికొని= తీసికొని; నమలుటకున్‌+ఐ= నమలటానికై, ఒక్క నలిన+ఆకరంబునకున్‌= ఒక తామరకొలనుకు; సత్వరగతిన్‌= వేగంగల నడకతో: అరుగుచున్‌+ఉన్నన్‌= పోతూ ఉండగా: ఆ రక్కసి= కృత్తి అనే ఆ రాక్షసి; ఆ+కొలనికిన్‌= ఆ చెజువుకు; అడ్డంబుగాన్‌= అడ్డంగా; పోయి= వెళ్ళి; పాడ+చూపీ=జ వారికి కనపడి; నిలిచినన్‌=ఐ నిలువగా.

॥ న్‌ తాత్పర్యం: కృత్తి పుట్టి ఆ రాజు ముందర నిలిచి పని ఏమిటో సెలనివ్వుము" అన్నది. అతడు ప్రీతి పొంది “కశ్యపాదులను ముక్కలు ముక్కలుగా నరుకుము' అని పంపాడు. అంతకు ముందే మునులు అడవిలో దుంపలూ, పండ్డు వెతుక్కుంటూ తిరుగుతూ ఉండగా శునస్సఖుడనే సన్న్యాసి వారిని చూచి వందనం చేశాడు. వారు అతడిని మంచిమాటలతో ఆదరించారు. అతడు కూడా ఆ మునులతో తిరుగుతున్నాడు. అట్లా తిరుగుతున్న ఆ మహాత్ములు కడుపు కాల్చివేసే ఆకలితో తామరతూండ్డు అయినా నమలుదామని ఒక సరస్సు దగ్గరకు వడివడిగా వస్తున్నారు. అప్పు డా కృత్య వారి కడ్డంగా వచ్చి నిలిచింది. విశేషం: కనుపుగొట్టు అనేమాట 'కసి' ని వ్యక్తంచేస్తుంది. ప్రేగులు కాల్చివేసే ఆకలిలో కూడా వారు ఒక నియమానికి కట్టుబడి ఉండటం వారి మహాత్మత్వాన్ని నిరూపిస్తుంది.

క, _ ఈ కమలవనము చేరువ ; నే కార్యము సేయం జూచె? దీ వెన్వత?' వం

చా కొలను సొర6గ నమ్ముని । లోకము సేరుటయు నచ్చెలున యెలుం గెసంగన్‌. 221 ప్రతిపదార్హం: ఆ మునిలోకము=జ ఆ మునుల సముదాయం; ఈ కమల వనము చేరువన్‌= ఈ తామర కొలను దగ్గర; = కార్యముజ= ఏ పని చేయన్‌+*చూచెదు?= చేస్తావు?; ఈవుజ నీవు ఎవ్వతవు= ఎవతెవు; అంచున్‌= అంటూ; ఆ కొలను= ఆ చెరువును" చొరంగన్‌= ప్రవేశించటానికి; చేరుటయున్‌= రాగా, ఆ+చెలువ= ఆ యింతి; ఎలు(గు+ఎసంగన్‌= పెద్ద గొంతులో తాత్పర్యం: ఆ మహర్షులు ఈ తామరకొలను దగ్గర ఏమి చేస్తున్నావు? అంటూ చెరువులో (ప్రవేశించబోగా ఆమె పెద్ద గొంచుతో (ఇట్టా అన్నది).

370 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము విశేషం: 'ఏం పని" అంటూ కాలనిలోనికి దిగబోయారు - అంటే ఆమె సమాధానం మీద వారికి పెద్ద ఆసక్తి లేదు, వృషాదర్భి పుత్తెంచిన కృత్తి శునస్సఖునిచే మృతి. బొందుట (సం. 13-95-48)

న. “ప నెవ్వత నైతి నేమి? యిక్కొలని కావలియున్న దాని ననుటయు నమ్మునులు వెల్లనై 'యాకట నలందురి యుపజీవింప నొండేమియు లేమింజేసి యీ సరోవరంబున బిసంబులు వెటికికొని భక్షించు వారమై వచ్చితి” మనిన నవ్వనిత 'మీ మీ పేళ్ళు సెప్పి పద్మవనంబ్బు ప్రవేశించువా' రని పలికిన నప్పరమమును లన్నాతి యాతుధాని యగుటయుం గృత్తియగుటయు వధింప వచ్చినది యగుటయు నెఠింగి కశ్వపాదులగు పదుండ్రును దానికి దుర్జోధత్వంబు దోంచునట్టుగా నిర్వచనసహితంబుగాం దమనామంబులు సెప్పి; రస్పాపవర్తన వెజంగు పడియుంద శునస్పఖుండు దన యభిధానం బభివ్యక్తంబుగా నుగ్గడించినం గృత్తి 'నీ పేరు దెలియం జెప్పు విదియేమి?” యనవుడు నతండు 'తేటపడం జెప్పియుండం జెప్పవనియెద; విట్లంట తప్పుగాదె? యిట్టి యుద్దండవు మంత్ర దండంబు పాలు వడు మని బ్రహ్మదండ నిభంబగు నిజహస్తగత దండంబున దానిశిరంబు బెట్టు వ్రేయుచు6'బాపకర్షురాలా! పడు' మని నిష్టురాక్షరంబుగా నిర్దేశించిన దుర్దశ యగుచుం బడి యారక్కసి భష్మ్రభూతయయ్యె, నప్పు దప్పదునొకంద్రునుం బ్రమోదంబునం బయోజషందంబు సొచ్చి. 222

(ప్రతిపదార్థం: ఏను= నేను; ఎవ్వతను= ఎవర్తిని; ఐతిని= అయితే; ఏమి?; ఈ+కొలని కావలి+ఉన్నదానన్‌= ఈ సరస్సుకు కావలిగా

ఉన్నదానను; అనుటయున్‌= అనునంతనే; ఆ+మునులు= ఆ మహర్ష్డులు; పెల్టు= ఎక్కువ ఐన ఆంకటన్‌= అయిన ఆకలిచేత;

అలందురి= కటకటపడి; ఉపజీవింపన్‌= బ్రతుకుటకు; ఒండు= మరొకటి; ఏమియున్‌= ఏదియును; లేమిన్‌+చేసి= లేకపోవటంవలన;

ఈ సరోవరంబునన్‌= ఈ చెరువులో; బిసంబులు= తామరతూండ్డు; పెటికికొని= త్రుంచుకొని; భక్షించువారము+ఐ= తినేవారమై;

వచ్చితిమి= వచ్చాము; అనినన్‌= ఆనగా: ఆ+వనిత= ఆ ఆడది; మీ మీ పేళ్ళు= మీ మీ పేరులు; చెప్పి; మజి=ఐ తరువాత; పద్మవనంబున్‌= తామరలున్న తోటను; ప్రవేశించువారు= చొరగలరు; అని; పలికినన్‌= పలుకగా; ఆ+పరమ మునులు= ఆ మహర్షులు; ఆ+నాతి= ఆ స్రీ యాతుధాని= రక్కసి; అగుటయున్‌= కావటమూ; కృత్తి అగుటయున్‌= కృత్తి అనే మృత్యుదేవత కావటమూ; వధింపన్‌ వచ్చినది= చంపటానికి వచ్చింది; అగుటయున్‌= కావటమూ; ఎటింగి= తెలిసికొని; కళ్ళప+ఆదులు= కశ్యపుడు మొదలగు; అగు; పదుండ్రును= పదిమందీ; దానికిన్‌= ఆ రక్కసికి; దుర్పోధత్వంబు= అర్హంకాకపోవటం; తోయనట్టుగాన్‌= వ్యక్తమయ్యేతీరున; నిర్వచన సహితంబుగాన్‌= అర్ధ వివరణతోపాటుగా? తమ నామంబులు= తమ 'ేర్టు: చెప్పిరి= చెప్పారు; ఆ+పాపవర్తనవ= పాపపు నడవడిగల ఆ ఇంతి; వెటుంగుపడి+ఉండన్‌= ఆశ్చర్యపడి ఉండగా; శునస్సఖుండు= శునస్సభుడనే సన్న్యాసి; తన అభిధానంబు= తన పేరు; అభివ్యక్తంబుగాన్‌= చక్కగా తెలిసే విధంగా; ఉగ్గడించినన్‌= చెప్పగా: కృత్తి; నీ పేరుజ నీ నామం; తెలియన్‌= చక్కగా తెలిసే విధంగా; చెప్పవు= చెప్పలేదు; ఇది; ఏమి?= ఎందుకు?; అనవుడున్‌= అన్నంతనే; అతండు= ఆ ముని; తేటపడన్‌= స్పష్టమయ్యే విధంగా; చెప్పి ఉండన్‌= చెప్పి ఉండగా; చెప్పవు= చెప్పలేదు; అనియెదవుజ అంటావు; ఇట్టు= ఈ విధంగా; అంట= అనటం; తప్పు కాదె[= దోషం కదా!; ఇట్టి ఉద్దండవు= ఇట్టి పాగరుబోతువు; మంత్ర దండంబు= మంత్రశక్తిగల కర్రకు; పాలు పడుము= వశం కమ్ము; అని; బ్రహ్మదండ నిభంబు= (బ్రహ్మ దండంవంటిది; అగు నిజహస్తగత దండంబునన్‌= అయిన తన చేతిలో ఉన్న కర్రతో; దాని శిరంబు= ఆ కృత్తి తలను; బెట్టుజ గట్టిగా; వ్రేయుచున్‌= కొడుతూ; పాపకర్మురాలా!= పాపపు పనులు చేసేదానా!; పడుము= పడిపో; భస్మంబవు= బూడిదవు; అగుము= అయిపామ్ము; అని; నిష్ట్ణుర+అక్షరంబుగాన్‌= పరుషమైన అక్కరాలు ఉండేవిధంగా; నిర్దేశించినన్‌= పలుకగా; దుర్హశ+అగుచున్‌= చెడ్డ స్టితికలది జొతూ; పడి= (క్రిందకు దొరలి; ఆ+రక్కసి= ఆ రాక్షసి; భస్మీభూత= బూడిదగా అయినది; అయ్యెన్‌= అయింది; అప్పుడు= ఆ సమయంలో; ఆ పదునొకండ్రునున్‌= ఆ పదునాకండుమందీః ప్రమోదంబునన్‌= మిగుల ఆనందంతో; పయోజషండంబున్‌= తామర వనంలోనికి; చొచ్చి= ప్రవేశించి.

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము త్ర తాత్పర్యం: నే నెవరైతే నేమి? ఈ కొలనుకు కావలిదాన్ని' అనగా ఆ మునులు 'మిక్కిలి ఆకలితో కష్టపడి తినటానికి మరేమీ లేకపోవటంవలన ఈ తామరతూండ్డు తీసికొని తినగోరినవారమై వచ్చాం" అన్నారు. అప్పు డా ఇంతి “మీ మీ పేర్డు చెప్పిన తరువాతనే కొలనులోనికి ప్రవేశించాలి అంటే ఆ మహర్షులు ఆమె రాక్షసి అనీ, కృత్తి అనీ, తమను చంపటానికి వచ్చిందనీ తెలిసికొని కశ్యపుడు మొదలైన పదిమంది తమ పేరు దానికి తలియరాకుండేటట్టుగా నిర్దచనాలతో కూడ కలిపి చెప్పారు. ఆమె అది తెలిసికొనలేక నిశ్చేష్టురాలైంది. శునస్సఖుడు మాత్రం తన పేరు కన సూటిగా చెప్పాడు. కృత్తి 'నీ పేరు తెలిసే విధంగా చెప్పవేం?" తన్నది. అప్పు డతడు నేను చక్కగా తెలిసే విధంగా చెప్తే చెప్పవు అంటావు. ఇది తప్పు కదా! నీవు చెడిపెపు. ఇదిగో మం(త్రదండానికి వశం కమ్ము! అని బ్రహ్మదండం వంటి తన చేతి కర్రతో దాని నెత్తిమీద గట్టిగా కొట్టుతూ “పోపాత్మురాలా! బూడిదైపో” అని పరుషంగా పలికాడు. దానితో అది భస్మమై కూలి పోయింది. అప్పు డా పదునాక్కండ్రు ఆనందంతో తామరల కొలనులోనికి ప్రవేశించారు. విశేషం: నిర్వచనం అంటే ఆ అర్హం ఏధాతువుమూలంగా వచ్చిందో వివరించటం. ఉదాహరణకు కళ్యపుడు అంటే పళ్యకుడు అన్నింటినీ సూక్ష్మదృష్టితో చూచేవాడు అని అర్ధం. ఇది ఒక మహా శాస్త్రం చెప్పిన విద్య కనుక ఆ రక్కోసికి అర్ధం కాలేదు. పనస్ప్రఖుడు సూటిగా తన పేరు చెప్పగా ఇతరుల ధోరణికంటె భిన్నంగా ఉన్నందువలన నిర్వచనం లేకపోవటం కారణంగా అర్థం నా దు. 'శ్రేయస్కాముడు తన పేరు చెప్పరాదని శాస్తం “ఆత్మనామ గురోర్నాను నామాతికృపణస్య చ శ్రేయస్కామో న గృ గెయాత్‌ ్యప్టాపత్య కళత్రయోఃొ అని అనుశాసనం. కనుక కృత్తి వారు పేర్టు చెబితే దోషాన్ని నిరూపించి చంపాలనుకొన్నది. అది బెడిసికొట్టటం కొరకు అసలు పేర్టు చెప్పక నిర్భచన సహితంగా చెప్పారు. తే. బిసము లాదట నందలుం బెటికి రొంపి । వోవ నీటం దెమల్చి మోపుగ నమర్చి త తీరమునం బెట్టి నియమముల్‌ దీర్చంజొచ్చి | తీర్చి యాశలి దముం గోసి తినంగం గూడి. 22 కి ః వు ననీ న్‌= ప్రతిపదార్థం: అందయిన్‌= వారంతా; ఆదటన్‌= ప్రీతితో; పెటీకి= (త్రుంచి; రొంపి=ఐ బురద; పోవన్‌= పోయే ఎరగా ట అవల , =స పూజ నీటిలో; తెమల్భి= జాడించి; మోపుగన్‌= కట్టగ; అమర్చిజ ఏర్పరచి; తీరమునన్‌= ఒడ్డున: పెట్టి= ఉంచి; నియమము: ల మొదలైన విధులను; తీర్చన్‌+చొచ్చి= చేయబూని; తీర్చిఐ ఆచరించి; ఆ(కలి= క్షుధ; తమున్‌= తమను; కోసి తినంగన= కొసి తింటూ ఉండగా; కూడి= కలిసి. పుగా తాత్పర్యం: అందరూ ప్రీతితో ఆ తామరతూడులను పెకలించి బురద పోయేవిధంగా నీటిలో జాడించి మోపు కి, ౦. కల్టి ఒడ్డునబెట్టి విధులు తీర్చుకొని ఆకలి తమను తినివేస్తుంటే అందరూ కలిసి. (తరువాతి పద్యంత్‌ొ అన్న మ కలితో "విశేషం: ఆకలి వారిని తినివేస్తున్నది - అంటే ఆకలితో ప్రేగులు కాలిపోతున్నాయన్నమాట. ఇక్కడ విశేషం ఏమంటే అంత ఆ ఉన్నా నియమాలు తీర్చుకొన్న తరువాతనే తినబోయారు. ఇది వారి ధర్మనిస్టను నిరూపిస్తుంది. క కొలను వెడలి బిసము లిడిన । నెలవునకుం బోయి యచట నిగిడించిన చూ దుల కవి దోంపక యున్నను ; గలయం బరికించి యెట్లుం గానక తమలోన్‌. 224 జు ఆఎటిన (ప్రతిపదార్థం: కొలను= సరస్సునుండి; వెడలి= వెలుపలికి వచ్చి; బిసములు+ఇడిన నెలవునకున్‌= తామరతూండ్డు పెట్టి చోటికి; పోయి= వెళ్ళి, అచటన్‌= అందు; నిగిడించిన చూడ్కులకున్‌= పరగించిన చూపులకు; అవి= ఆ తూండ్డు; తోయక+ఉన్నను= కనపడకపోగా; కలయన్‌= అన్నివైపుల; పరికించిజ జూగ్రత్తగా చూచి; ఎట్టున్‌= ఏ విధంగానూ; కానక= చూడక; తమలోన్‌= తమలో.

372 త్రీనుదాంధ్ర మహాభారతము తాత్పర్యం: వారంతా కాలనునుండి బయటికి వచ్చి తూడులమోపు పెట్టినచోట దృష్టి సారించారు. అవి కనపడకపోగా అన్నివైపులా జా([గ్రత్తగా చూచారు. అయినా కనపడలేదు. అప్పుడు వారు తమలో. (తరువాతి వచనంతో అన్సయం). వ జండొరుల శంకించి శపధంబులు పలుకుదును గాక యని నిశ్చయించి శునస్సఖుని వినువానింగాం

జేసికొని; రప్పు డత్రి యిట్లనియె. 226 (ప్రతిపదార్హం: ఒండొారులన్‌= ఒకరినొకరు; శంకించి= అనుమానించి; శపధంబులు= ఒట్టులు; పలుకుదుము కాక= పలుకుదాం; అని; నిశ్చయించి= తీర్మానించి; శునస్పఖునిన్‌= శునస్పఖుడిని; వినువొనిన్‌+కాన్‌= వినేవాడినిగా; చేసికొనిరి= చేసికొన్నారు; అప్పుడు= ఆ సమయంలో; అత్రి= అత్రి మహర్షి ఇట్టుజ ఈ విధంగా; అనియెన్‌= అన్నాడు. తాత్పర్యం: వారు ఒకరినొకరు అనుమానించారు. ఒట్టుపెట్టుకొని తమ తప్పులేనితనం నిరూపించుకొందామని నిర్ణయించుకొన్నారు. శునస్పఖుడిని మధ్యవర్తిగా వినటానికి (ప్రార్దించారు. అప్పుడు అత్రి మహర్షి ఇట్టా అన్నాడు. విశేషం: ఇట్లా ఒట్టు పెట్టుకొనే పద్దతి అన్నిదేశాలలో అన్ని కాలాలలో ఉన్నట్టు తెలియవస్తున్నది. పాపభీతి ఉన్నవారు తప్పుచేసి ఒట్టుపెట్టుకొనరు. తే. *మొదవుం దన్నుట, రవియభిముఖత దనకు । గలుగ మూత్ర పురీష మోక్షణము సేంత,

యధ్యయన మనధ్యయనమునందు నడపు । టగు బిసంబులు మ్రుచ్చిలి నట్టు లైన.” 226 1ప్రతిపదార్థం: (నేను) బిసంబులు= తూడులు: (మ్రుచ్చిలిన+అట్టులు+ఐనన్‌= దొంగిలించినట్టైతే; మొదవున్‌= ఆవును; తన్నుటజ కన్నటం; తనకున్‌= తనకు: రవి+అభిముఖత= సూర్యు డెదురుగా ఉండటం; కలుగన్‌= కలుగగా? మూత్ర పురీష మోక్షణము= ఘూ్యత్రమును, మలమును వదలటం అనే పని; చేంత= చేయటం; అనధ్యయనము నందున్‌= వేదం చదువరాని దినాన; ధ్యయనము= చదవటం; నడపుట= సాగించటం; అగున్‌= అవుతుంది. కౌచ్సర్యం: నేను తామరతూండ్డు దొంగిలిస్తే ఆవును తన్నిన పాపం, సూర్యుడి కెదురుగా మలమూత్రాలను విడచిన పాపం, అనధ్యయన దినం నాడు వేదాలు చదివిన పాపమూ నాకు కలుగుతాయి. )శేషం: ఇవన్నీ మహాపాపాలు. పాడ్యమి, అష్టమి, పూర్ణిమ, అమావాస్య అనే తిధులు అనధ్యయన దినాలు, అట్లాగే పూజ్యులెవరైనా ఏరుకులానికి వస్తే ఆ దినాన్ని శిష్టానధ్యయనంగా పరిగణిస్తారు. ఏ. అనుటయు వసిష్టుండు. 227 ప్రతిపదార్థం: అనుటయున్‌= అన్నంతనే; వసిష్టుండు= వసిష్ట మహర్షి దాచ అ న! ఇడ్లి

నృర్యం: అప్పుడు వసిష్ట డిట్టా అన్నాడు.

క. శ్రుతి సదువమి; సన్వ్యాస । స్థితిం గాముకుం డగుట; గుక్కం జేకొని తిరుగన్‌

మతి రోయమి నయ్యెడు దు । ర్లతి; తూండులు మ్రుచ్చిలించు కష్టునకు నగున్‌. 228 ప్రతిపదార్థం: తూండులు= కాడలు; (ముచ్చిలించు కష్టునకున్‌= దొంగిలించిన నీచుడికి; (శ్రుతి వేదం; చదువమి= చదవకపోవట౦; సన్బ్యాస స్టితిన్‌= సన్ఫ్యసించిన దశలో; కాముకుండు= స్రీ మోహం కలవాడు; అగుటః= కావటం; కుక్కన్‌= కుక్కను; చేకొని= పట్టుకొని; తిరుగన్‌= తిరుగగా; మతిన్‌= బుద్ధిలో; రోయమిన్‌= ఏవగించుకొనకపోవటంవలన; అయ్యెడు దుర్గతి= కలిగే నీచదళ: అగున్‌= కలుగుతుంది.

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వానము 373 తాత్సర్యం: తామరతూడులు దొంగిలించిన నీచుడికి వేదం చదవకపోయిన పాపం, సన్ఫ్యసించి కామభావన పాందినవాడి పాపం, కుక్కను పట్టుకొని తిరుగుతూ అసహ్యించుకొననివాడికయ్యే దుర్గతీ కలుగుతాయి. విశేషం: (బ్రాహ్మణుడు నిష్కారణంగా ఆరు అంగాలతో కూడిన వేదం చదవాలని స్పృతి చెప్పింది. కనుక చదవకపోవటం పాపం, 'సన్న్యాసం' అంటే కామక్రోధాది భావాలను పూర్తిగా అవతల ఉంచటం, ఆ స్టితి పొంది కామభావనకు లోబడితే అది రెండింటికీ చెడిన స్టితి అవుతుంది.

వ అని వెండియు. 229 తాత్సర్యం; అని పలికి వసిష్టుడు ఇంకా ఇట్టా అంటున్నాడు. క. '*'సుత నమ్మికొనుట, శరణా । గతుం జేకొనకునికి, నిచ్చు కారుణికు దరి

ద్రతం జూచియు వేయట నగు ; గతి బిసములు దాంచికొనుట గల్గినం గల్గున్‌." 230 ప్రతిపదార్థం: సుతన్‌= బిడ్డను; అమ్మికొనుటజ అమ్ముకొనటం; శరణ+ఆగతున్‌= రక్షణ కోరి వచ్చినవాడిని; చేకొనక+ఉనికి= కైకొనకుండటం; ఇచ్చు కారుణికు దరిద్రతన్‌= ఇచ్చే దయగలవాడిలేమిని; చూచియున్‌= చూచికూడా; వేండుటన్‌= యాచించటంవలన; అగుగతి= అయ్యే దళ; బిసములు= తామరతూండ్డు; దాంచికొనుటజ దోచుకొనటం; కల్లినన్‌= కలిగితే: కల్లున్‌= కలుగుతాయి. తాత్సర్యం: 'కన్న కూతురిని అమ్ముకొనటం, శరణుకోరి వచ్చినవాడిని రక్షించకపోవటం, దాత దరిద్రుడు కావటం చూచికూడా అడుగుకొనటం అనే పాపాలు తూడులు దాచిన వాడికి కలుగుతాయి. వ. _అనియెం! దదనంతరంబ. 231 ప్రతిపదార్థం: అనియెన్‌= అన్నాడు; తత్‌*అనంతరంబు+అ= ఆ వెంటనే. తాచ్చర్యల: వసిష్టు డిట్టా అన్నాడు. ఆ తరువాత, చ. ' పలలవృ్భథోపభుక్తి, సభం బక్షముం బల్కుట, దుష్టదాన, ము

గలి దివసంబునం గవయు కష్టత, విప్రజనంబు లుబ్ధతా

కులితముం జేంత, యెల్లసరకుం గొని యమ్ముట కాదె తూంయడ ఈ

గలపాొది మ్రుచ్చిలించు' టని కశ్వపసంయమి వల్కె భూనరా! 232 ప్రతిపదార్థం: భూవరా[= రాజా!; కళ్యపసంయమి= కళ్యపుడనే మహర్షి పలల వృథా+ఉపభుక్తి= మాంసం వ్యర్థంగా తినటం; సభన్‌= న్యాయస్థానంలో; పక్షమున్‌= ఒకడివైపు: పల్కుటజ మాటాడటం; దుష్టదానము= చెడుదానం; ఉగ్మలిన్‌= ప్రీనీ (భార్యేను); దివసంబునన్‌= పగటియందు; కలియు కష్టత= సంగమించే నీచత్వం; విప్రజనంబున్‌= చక్కని విద్యగలవారిని; లుబ్బతా+ఆకులితము= లోభగుణంతో కలత పొందిన వారినిగా; చేంత= చేయటం; ఎల్లనరకున్‌= సరుకునంతా; కొని; అమ్ముట= అమ్మటం; కాదె= కదా; తూండుతీ(గల పొదిన్‌= తామరతూడు తీగల మోపును; (మ్రుచ్చిలించుటజ దొంగిలించటం; అని; పల్కెన్‌= పలికాడు. తాత్సర్యం: కళ్యపమహర్షి ఇట్లా అన్నాడు: 'మాంసం వ్యర్థంగా తినటం, న్యాయస్థానంలో అన్యాయంగా ఒకడివైపు సాక్ష్యం పలకటం, చెడుదానం, స్త్రీని పగటిపూట కలిసే నీచత, విద్యగల బ్రాహ్మణులను లోభగుణంచేత ఏడిపించటం, సరకంతా నిలువచేసి ఎక్కువ లాభాలకు అమ్ముకొనట౦ం ఈ తామరతూడుల మోపు దొంగిలించటం అవుతుంది.

37డ్ష శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము విశేషం: “విద్యయా యాతి విప్రత్వమ్‌” - మోక్షవిద్యవలననే (బ్రాహ్మణుడు వి'ఫ్రుడవుతాడు. ఆ పాపాలు చేసినవాడి కేగతి కలుగుతుందో ఈ దొంగతనం చేసినవాడి కదేగతి అని తాత్పర్యం. వ పదంపడి. 233 తొత్సర్యం: తరువాత. కు జ్ఞాతులయెద గోవులయెడ :; గోతులయెడ ధర్మ మెడదలి క్రూరుం దగుట కా

ర్యాతుర విప్రోపేక్షా ; నీతి బిసము లపహరించు నిపుణత యరయన్‌. 234 ప్రతిపదార్హం: బిసములు= తామరతూండ్డు అపహరించు నిపుణత= దొంగిలించే నేర్పు; అరయన్‌= పరిశీలించగా; జ్ఞాతులయెడన్‌= బంధువుల విషయంలో; గోవులయెడన్‌=ఐ ఆవుల విషయంలో; గోతులయెడన్‌= స్త్రీల విషయంలో; ధర్మముజ ధర్మాన్ని; ఎడలి= వీడి; (మ్రూరుండు= దయలేనివాడు; అగుట= కావటం; కార్య+ఆతుర విప్ర+ఉపేక్షా నీతి= పని తాందరతో దిగులుగల విద్యావంతులగు (బ్రాహ్మాణులయెడ ఉదాసీనత పాటించటం అనే నీతి. తొత్సర్యం: ఈ తామరలను దొంగిలించే నేర్పు ఎటువంటిదంటే బంధువుల విషయంలో, ఆవులవిషయంలో, (స్త్రీల విషయంలో ధర్మం తప్పి దయలేనివాడు కావటం, పనిపడి దిగులుగా ఉన్న విప్రులను గూర్చి పట్టించుకొనని నీతివంటిది."

_ విశేషం: జ్ఞాతులు, గోవులు, స్త్రీలు, విప్రులు - వీరి యందు చిన్నపాటి దోషాలున్నా పట్టించుకొనకూడదని విదురనీతిలో చెప్పారు.

(సం. 5, 36. 62. తెలుగు. ఉ. 2.68). క అని పలికి భరద్వాజుం ।; దను మఖియు 'హవిస్సు గ్రంప నగ్ని నిడుట, యొ

జ్ఞ నధఃకరించి చదువుట ।; యను నివి సరియౌ బిసాసహరణంబునకున్‌." 2365 ప్రతిపదార్ధం: అని= ఇట్టని; పలిక్రి= మాట్టాడి; భరద్వ్యాజుండుజ భరద్వాజ మహర్షి; మణజియున్‌= ఇంకొ; అనున్‌= అన్నాడు; హవిస్సు= వేల్చే పదార్డాన్ని; 'క్రంపన్‌= కంపయందలి;' అగ్నిన్‌= నిప్పునందు; ఇడుట= ఉంచటం; ఒజ్జన్‌= గురువును; అధఃకరించి= (క్రిందుచేసి; చదువుటజ= చదవటం; అను+ఇవిజ అనే ఈ పనులు; బిస+అపహరణంబునకున్‌=ఐ తామరతూండ్డు దొంగిలించటానికి; సరి= సాటి; బాన్‌=ఐ అవుతాయి. తాత్సర్యం: ఇట్లా పలికి భరద్వాజ మహర్షి ఇంకా ఇట్లా అన్నాడు. 'మంటత్రంతో పవిత్రమైన పదార్థాన్ని కంపలోని అగ్నిలో పోయటం, గురువును తక్కువచేసి విద్య నేర్వటం అనే పనులు తామరతూండ్ల దొంగతనానికి సాటి అవుతాయి." విశేషం: హవిస్సును (ప్రత్యేకంగా ఏర్పరచిన ధార్యాన్టలోనే ఉంచాలి. లేకపోతే అది పనికిమాలిన దవుతుంది. వ. అని పలుకుటయు. 236 తాత్పర్యం: అత డట్టా పలికిన తరువాత, త “ముట్టునను భార్య. గవయుట, మూత్రమును బు । రీషమును నీర విడుపు, విద్వేషయుక్తి

యోషి దుపజీవనము మృణాళోత్కరంబు । మ్రుచ్చిలుటం బోలు కల్మషములె తలంప.” 237

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము 375 ప్రతిపదార్హం: ముట్టునను= చెరగుమాసినపుడు; భార్యన్‌= పెండ్లమును; కవయుటజ కలియటం; మూత్రమును= మూత్రాన్ని; పురీషమును= మలాన్ని: నీరన్‌= నీటిలో; విడుపుజ విడవటం; విద్వేషయుక్తి= పగతోకూడి ఉండటం: యోషిత్‌+ఉపబీవనము= ఆడదానిపై ఆధారపడి (బ్రతకటం; తలంపన్‌= ఆలోచిస్తే మృణాళ+ఉత్కరంబు (మ్రుచ్చిలుటన్‌= తామరతూడుల మోపును దొంగిలించటాన్ని; పోలు కల్మషములు+ఎ?= పోలిన పాపాలా? తాత్పర్యం: 'ముట్టైన భార్యను కలవటం, మలమూత్రాలను నీటిలో వదలటం, పగగాని ఉండటం, (స్రీపై ఆధారపడి (బ్రతకటం ఈ తామరతూడుల దొంగతనానికి సాటిమైన పాపాలా!” విశేషం: ఆ పాపాలకన్నా ఇది మిక్కిలి ఘోరమైన దని భావం,

క, _ అని జమదగ్ని మటియు ని , ట్లను 'నన్నోన్యాతిథిత్వ మసహాయపువై రనిరూఢి, పొండి మొదవుం ; గనలి యడుచు టీడె బిసనికర చోరతకున్‌." 238 ప్రతిపదార్థం: అని= ఇట్టా పలికి; జమదగ్ని= జమదగ్ని మహర్షి మతశియున్‌= ఇంకా? ఇట్టు= ఇట్టా అనున్‌= అన్నాడు; అన్యోన్య+అతిధిత్వము= ఒకడి కొకడు అతిధి కావటమూ; అనహాయము+వైర నిరూఢి= తోడులేని పగను గట్టిగా నిలువుకొవటమూ; పాండిమొదవున్‌= పొడి ఆవును; కనలిజ కోపగించి; అడుచుట= కొట్టటం; బిస నికర చోరతకున్‌= తామతూండ్ల మోపు దొంగిలింతకు; ఈడు+ఎ?= సాటియా? తాత్పర్యం: ఇట్లా చెప్పి జమదగ్ని ఇంకా ఇట్టా అన్నాడు: 'ఒకరి కొకరు అతిథులు కావటం, సాయంలేని పగను యా?" నిలుపుకొనటం, పాడి ఆవును కోపించి కొట్టటం అనే పాపాలు ఈ తామరతూండ్ల దొంగతనానికి సొటి అవుతా విశేషం: ఆ పాపాలన్నింటిని మించిన పాపం ఇది అని భావం, వ్‌ 239 వు అనవుడు గౌతముండు. తాత్పర్యం: అన్న తరువాత గౌతము డిట్లా పలికాడు. క. ' ధృతవేద త్యజనానల । వితతి నృథాత్యాగ సోమ విక్రయ వృషలీ బం గ్‌ ?ి పతితా దుర్రామాజీ । వితలు బిసస్తేయ కష్టవృత్తికి నెనయే? ః గ్‌ా ఫ్‌ = వ్యర్త౦గా; ప్రతిపదార్థం: ధృత= చేపట్టిన; వేదజ వేదాలను; త్యజన= వదలటం; ఆనల= అగ్నుల; వితతి సముదాయాన్ని కేక ట్‌ ఠి యు త్యాగజ వదలివేయటం; సోమ వి(క్రయజ సోమరసాన్ని అమ్మటం; వృషరీపతితా=ు శూద్ర స్త్రీకి మగడు కావటం; దు(్రా ళల చెడ్డ ఊరిలో బ్రతుకుతూ ఉండటం అనే పాపాలు; బిసస్తేయ కష్ట వృత్తికిన్‌= తూండ్ల దొంగతనమనే నీచపు నడవడికి; 9 సాటియా? టం, తాత్పర్యం: 'చేపట్టిన వేదవిద్యను వదలివేయటం, అగ్నిహోత్రపూజను నిష్కారణంగా మానటం, సోమం అమ్మ, ౦ యా?” శూడద్రస్త్రీకి మగడు కావటం, చెడ్డ ఊరిలో జీవించటం అనే పాపాలు తామరతూండ్ల దొంగతనానికి సాటి అవుతా గే వ. అని నిర్దేశించిన విశ్వామిత్రుం డిట్లనియె. 24 ప్రతిపదార్థం: అని= ఇట్లా అని; నిర్దేశించినన్‌= పలుకగా; విశ్వామిత్రుండు= విశ్వామిత్ర మహర్షి ఇట్టు= ఇట్టా అనియెన్‌= పలికాడు. తాత్పర్యం: అని పలుకగా విశ్వామి[త్రు డిట్టా అన్నాడు.

376 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము క. ' తగు భృత్యులం బ్రోవకువికి ; దగని భటులం బ్రోపు కపటధార్మికవృత్తిన్‌

జగతీపతిం గొల్టుట లె, స్పగం బోలంగ నేర్చునే బిసస్తైన్యంబున్‌?” 242 ప్రతిపదార్థం: తగు భృత్యులన్‌= యోగ్యతగల బంటులను; (ప్రోవక+ఉనికి= కాపాడకుండటమూ; తగని భటులన్‌= పనికిరాని బంటులను; (ప్రోపుజఐ రక్షించటం; కపట ధార్మిక వృత్తిన్‌= మోసపు ధర్మానికి సంబంధించిన నడవడి గల; జగతీపతిన్‌= రాజును; కొల్చుట= సేవించటం; బిసస్తైన్యంబున్‌= తామరతూడుల దాంగతనాన్ని; లెస్సగన్‌= మంచిగా; పోలంగన్‌+నేర్చునే?= సాటిరాగలదా? తాత్పర్యం: పనికి వచ్చే సేవకులను ఏలక పోవటమూ, పనికిరాని సేవకులను ఏలే మోసపు ధర్మంతో నడవటమూ, కపట ధార్మికుడైన రాజును సేవించటం అనే పాపం తామరతూడుల దొంగతనానికి సాటి రాగలదా?” విశేషం: విశ్వామిత్రుడు ఒకప్పుడు రాజర్షి కనుక భట సంరక్షణ విషయకంగా పలకటం సముచితంగా ఉన్నది. వ _ నావుడు నరుంధతి యల్ల నవ్వుచు. 243 ప్రతిపదార్హం: నావుడున్‌= అని పలికిన తరువాత; అరుంధతి= వసిష్టుడి ధర్మపత్ని అయిన అరుంధతి; అల్లన్‌= మెల్లగా; నవ్వుచున్‌= నవ్వుతూ. తాత్పర్యం: అప్పుడు అరుంధతి మెల్లగా నవ్వుతూ (ఇట్టా అన్నది. విశేషం: ఇక్కడ నవ్వు హృదయంలోని నిర్మలత్వానికి గుర్తు, క. *'సతతంబు నత్త దూలుటం |; బతియెడ దుశ్చిత్త యగుటం బరమాన్నము నొ

కృత సేవించుట నగు దు ; గ్లతి బిసములు డాంచికొన్న కష్టకుం గలుగున్‌.” 244 ప్రతిపదార్థం: పతతంబున్‌= ఎల్లవేళలా; అత్తన్‌= అత్తను; దూజుటన్‌= తిట్టటంవలన; పతి ఎడన్‌= మగని విషయంలో; దుళ్చిత్త= చెడు భావాలు గలది; అగుటన్‌= కావటంవలనా; పరమ+అన్నమున్‌= (శ్రేష్టమైన అన్నం; ఒక్కతః= ఒకతే; సేవించుటన్‌= తినటంవలన; ఆగు దుర్గతి= అయ్యే పాడుగతి; బిసములు= తామరతూడులు; దాచికొన్న కష్టకున్‌= దాచుకొన్న నీచురాలికి; కలుగున్‌= వస్తుంది, తాత్సర్యం: 'ఎప్పుడూ అత్తను తిట్టటంవలనా, భర్తవిషయంలో చెడు భావాలు గలది కావటంవలనా, మంచిభోజనం ఒక్కతే తినటం వలనా కలిగే పాడుగతి తామరతూడులు దాచుకొన్న నీచురాలికి వస్తుంది." విశేషం: 'అత్త' ఇక్కడ ఉపలక్షణం మగని బంధువులందరినీ (గ్రహించాలి. స్త్రీ పుట్టిల్లు విడిచి మెట్టినిల్లు చేరిన పిదప అక్కడివారి నందరినీ ఆత్మీయులుగా భావించి ర్రుేమించకపోతే ఆ ఇల్లు నరకప్రాయం అవుతుందని భావం. 'పతియెడ?” భార్యాభర్తలు ఒకరి విషయంలో ఒకరు (త్రికరణ శుద్దిగా మంచి భావంతో ఉండాలి. లేకపోతే అది సంసారాన్ని నరకకూపం చేస్తుంది. 'పరమాన్నము' 'స్ర మాతృ స్వరూపిణి. ఆమె ఆహారాన్ని తనవారికందరికీ పెట్టిన తరువాతనే భుజిస్తుంది. అంతేకాదు. “ఏకః స్వాదు న భుజ్జీతా అన్న సూక్తి కూడా రుచిగల పదార్థాన్ని ఒక్కడై తినకూడదని చెప్పుతున్నది. ఒక్కతే తినటం మాతృధర్మానికి విరుద్దం. అందుకే ఆమె కష్ట - నీచురాలు.

అరుంధతి స్త్రీ ధర్మసంబంధమైన పలుకులు పలకటం ఉచితం.

ఆనుశాననికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము 377

సీ. అనుడు 'నంటకము సేసిన యింతి తా మున్ను: గుడుచుట, పనియెడం గుటిల యగుట,

బొంకులు పలుకుట, పుత్రిక వెలగొని ।; యిచ్చుట, సుజనుల కెగ్గు సేంత,

యెట్టి దుర్గతి దెచ్చు నట్టిద కల్గు బి । సావలి మ్రుచ్చిలి నట్టులైన;

నిట్లు గాకయుం బుట్టువెల్ల దాస్యంబు నీం। గకపోవు వక్కీడు గల నికృష్ట" తే. యనియె గండ; 'యసంతానుం డగుట, గర్భ । దాసుం డగుట దరిద్రత్వ తప్తం డగుట

చెందు. దూండులకట్ట మ్రుచ్చిలిన కష్ట ; నరుని కని పత్యెం బశుసఖనాముం డధిప! 245 ప్రతిపదార్హం: అనుడున్‌= అన్నంచనే; గండజ= గండ అనే సేవకురాలు; బిస+ఆవలిన్‌= తూడుల కట్టను; (ముచ్చిలిన+అట్టులు+ఐనన్‌= దొంగిలిస్తే: వంటకము చేసిన ఇంతి=ఐ పాకంచేసిన ఆడది; తాన్‌= తానీ; మున్ను= ముందుగా; కుడుచుట= తినటమూ; పనియెడన్‌= చేసే పనివిషయంలో; కుటిల= చిత్తశుద్ది లేనిది; అగుట= కావటమూ; బొంకులు= కల్లపలుకులు; పలుకుట= పలకటమూ; పుత్తికన్‌= కన్నబిడ్డను; వెల+కొని= మూల్యం తీసికొని; ఇచ్చుట= ఇవ్వటమూ; సుజనులకున్‌= మంచివారికి; ఎగ్గు కీడు; చేంత= చేయటమూ; ఎట్టి దుర్గతిన్‌= ఎటువంటి పాడుగతిని; తెచ్చున్‌= తెస్తాయో: అట్టి+అది+అ= అట్టి పాడు గతియే; కల్గున్‌= కలుగుతుంది: ఇట్టు+కాకయున్‌= ఇంతే కాక; ఆ+కీడు కల నికృష్ట ఆ దోసం ఉన్న నీచురాలు; పుట్టువు+ఎల్లన్‌= బ్రతుకంతా; దాస్యంబున్‌= బానిస తనాన్ని; ఈంగకపోవున్‌= తొలగించుకొనలేక పోతుంది; అనియెన్‌= అన్నది; అధిప!= రాజా!) పళుసఖనాముండు= పశుసఖుడనే పేరుగలవాడు; తూడులకట్టన్‌= తూండుల మోపును; 'ముచ్చిలిన కష్ట నరునికిన్‌= దొంగిలించిన నీచ మానవుడికి; అసంతానుండు= బిడ్డలు లేనివాడు; అగుట= కావటమూ; గర్భదాసుండు= తల్లి గర్భంలో ఉండినప్పటినుండీ బానిస; అగుటజ కావటమూ; దరి(ద్రత్వ తప్తుండు= లేమితో కాలిపోయినవాడు; అగుటజ కావటమూ; చెందున్‌= పొందుతాడు; అని; పల్కెన్‌= పలికాడు. తాత్సర్యం: గండ అనే సేవకురాలు 'తామరతూడులు దొంగిలించిన నీచురాలికి వంటచేసి ముందుగా తినటం, పనులలో వంచనచేయటం, అబద్దాలు పలకటం, పుత్రికను సొమ్ముకు అమ్ముకొనటం, మంచివారికి కీడు చేయటం అనే పాపాలు తెచ్చే-దుర్లతి తెస్తుంది. ఇంతే కాక (బ్రతుకంతా దాస్యం వదలని స్తితి ఆ నీచురాలికి కలుగుతుంది" అని పలికింది. పశుసఖుడు తామరతూడులు దొాంగిలించినవాడు, సంతానం లేనివాడు, గర్భదాసుడు, కూడుగుడ్డలకు చెడినవాడూ అవుతా" డని పలికాడు. విశేషం: ఇక్కడ సేవకవృత్తిలో ఉన్న ఈ దంపతులు తదనుగుణంగా పలకటం గమనించదగింది. బుషి ఈ నెపంతో ఆయా వ్యక్తుల ధర్మాలను వ్యంగ్యమార్షంలో సూచించారు. వ. అఖ యిట్లందణుం దన కభిముఖులై పలికిరి; వారితో శునస్సఖుం డీట్లనియె. 246 ప్రతిపదార్థం; అని: ఇట్టుఐ ఈ విధంగా; అందలున్‌= వారందరూ; తనకున్‌= తనకు; అభిముఖులు= ఎదురుమొగం కలవారు; ఐ= అయి; పలికిరిజఐ పలికారు; వారితోన్‌= వారితో; శునస్సభుండు=జ శునస్సఖుడు; ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనియెన్‌= అన్నాడు. తాత్చర్యల: ఇట్లా వారందరూ తనవైపు మొగం పెట్టి పలికారు. అప్పుడు శునస్సఖుడు వారితో ఇట్టా అన్నాడు. క. _'ఛందోజ్ఞున కైనను, దన । నందన నధ్వర ధురీణునకు నైనను నా

నందముగ నిచ్చుటం బో । లుం దూండులకట్ట మ్రుచ్చిలుట దలపోయన్‌.' 247 ప్రతిపదార్థం: తలసోయన్‌= ఆలోచింపగా; తూండులకట్టన్‌= తామరతూడుల మోపును; (మ్రుచ్చిలుటఐ దొంగలించటం; తననందనన్‌= తన బిడ్డను; ఛందోజ్ఞునకున్‌+ఐనన్‌= వేదా లెరిగిన వాడికిగానీ; అధ్వర ధురీణునకున్‌= యజ్ఞాలలో ఎక్కువభారం వహించేవాడికి; ఐననున్‌= కానీ; ఆనందముగన్‌= సంతోషంగా? ఇచ్చుటన్‌= దానంచేయటంతో; పోలున్‌=ఐ సాటి అవుతుంది.

378 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తాత్పర్యం: 'బాగా ఆలోచిస్తే తామరతూడుల మోపును దొంగిలించటం తన కూతురిని మంచి వేదవేత్తకో, యజ్ఞభారాలు వహించేవాడికో ఇవ్వటంతో సమానం అవుతుంది.” విశేషం: ఛందోజ్ఞుడు - ఛందస్సు అంటే వేదం. ఇష్టప్రాప్తికీ, అనిష్ట పరిహారానికీ అలౌకికమైన ఉపాయం చెప్పే మహావాజ్బయం. దానిని తత్త పూర్వకంగా తెలిసికొనటం చాలా గొప్ప విషయం. అట్టివాడు కోటికొకడు ఉండవచ్చును. అతడికి కన్యను ఇవ్వటమంటే అది అనంత పుణ్యఫలాన్నిస్తుంది. యజ్ఞ ధురీణుడు - యజ్ఞం చేయాలంటే అంగబలం, అర్హబలలి, బుద్ధిబలం, మం(త్రాలబలం మొదలైనవి ఎన్నో పుష్కలంగా ఉండాలి. భారతంలో సభాపర్వంలో రాజసూయయాగం ధర్మరాజు చేసిన ధోరణిని చక్కగా వివరించారు. దానిని అనుశీలిస్తే దీని సంగతి తెలుస్తుంది. యజ్ఞం సక్రమంగా నిర్వహిస్తే మహాఫలా న్నిష్టుంది. నిర్వహించకపోతే మహాప్రమాదం ముంచుకొని వస్తుంది. కాబట్టి 'ధురీణుడు' - (ప్రమాదంలేకుండా గట్టెక్కించగలవాడు - దుర్లభుడు. అట్టివాడికి కన్య నివ్వటం మహాపుణ్య ఫలాన్నిస్తుంది. శునస్సఖుడు ఇప్పటి దొంగతనాన్ని దానితో పోలుస్తున్నాడు! తే. అనిన నయ్యందటలును “'బుణ్యకర్మ ; మనఘ! శపధంబునకు విషయముగ నీవు పలికి; తటుగాన బిసలతా ప్రతతి సపహ । రించినాండవు; మమ్ము. గారింప కిమ్ము 248 ప్రతిపదార్హం: అనినన్‌= అనగా? ఆ+అందజును= వారందరూ; అనఘ!= పుణ్యాత్ముడా!; నీవు; పుణ్యకర్మము=పుణ్యమైన పనిని; శపథంబునకున్‌= ఒట్టునకు; విషయముగన్‌= విషయంగా; పలికితి= పలికావు; అటు+కానన్‌= కాబట్టి; బిసలతా ప్రతతిన్‌= తామరతూడుల కట్టను; అపహరించినాండవు= దొంగలించినవాడవు; మమ్మున్‌= మమ్ములను; కారింపకజ బాధింపక; ఇమ్ముజ ఇచ్చివేయుము. తాత్పర్యం: అత డట్టా అంటే వారంతా 'అయ్యా! నీవు పుణ్యకాలాన్ని ఒట్టుకు సంగతిగా చేసి మాటాడుతున్నావు. అంటే తామరతూడులు దొంగిలించా వన్నమాట. మమ్ములను బాధించక వాటిని మాకిచ్చివేయుము” అన్నారు. విశేషం; ఆ బుషులూ, సేవక దంపతులు పొపాలమీద ఒట్టుపెట్టుకొన్నారు. శునస్సఖుడు పుణ్యంతో పోల్చాడు. అంటే అతడే దొంగిలించాడని నిర్ణయం చేయటానికి అవకాశం కల్పించాడు. న్‌ అనిన 'నిక్కం బిది యందటు నొంధొరు ; నేమనియెదరొ? వీ రీబిసముల ' పొది యేను దాంచి చూచెద నని చాంచితి; । నిదె కొనుం దని దాని నిచ్చి, మీకు నలిగి వధించుటకై హోమవహ్నిః బు , ట్టించి వృషాదర్ధి పంచెం గృత్తి: నది మున్న కాంచి రక్షార్ధినై వచ్చి యా । రక్కసిం జంపితి; నిక్కమునకు ఆ. _వాసవుంద; లోభవర్ణనముఖ భవ , త్వద్ద్గుణములం జేసి శాశ్వతంపు నెలవు గలిగి; రండు నెగయుండు పుణ్యలో ; కముల' కని సమాదరమునః. బలికె. 249 (ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌=ఐ అని వారు పలుకగా; ఇది= ఈ విషయం; నిక్కంబు= నిజం; వీరు= ఈ బుషులు; అందయున్‌= అందరూ; ఒండొరున్‌= ఒకరినొకరు; ఏమి; అనియెదరొ= భావిస్తారో: ఈ బిసముల పొది= ఈ తూడుల మోపును; ఏనుజ నేను; దాంచి= దాచి; చూచెదన్‌= చూస్తాను; అని; దాంచితిన్‌= దాచాను; ఇదె= ఇదిగో; కొనుండు= తీసికొనండి; అని; దానిన్‌= ఆ మోపును; ఇచ్చి; మీకున్‌= మీ మీద; అలిగి= కోపించి; వధించుటకున్‌+ఐ= చంపటానికి; వృషాదర్భి= వృషాదర్భి అనే రాజు; కృత్తిన్‌= కృత్య అనే రక్కసిని; హోమున్నహ్నాన్‌= హోమపు అగ్నిలో; పుట్టించి; పంచెన్‌= పంపాడు; అది= ఆ విషయం; మున్ను+అజ ముందే; కాంచి=

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము ౩79 తెలిసికొని; రక్షా+అర్హిని+ఐ= రస్టిచేయగోరినవాడినై; వచ్చి; ఆ రక్కసిన్‌* ఆ రక్కసిని; చంపితిన్‌=ఐ చంపివేశాను; నిక్కమునకున్‌= నిజానికి; వాసవుండన్‌= దేవేంద్రుడను; లోభ వర్దన ముఖ భవత్‌ సద్దుణములన్‌+చేసి= దురాశవదలటం మొదలైన మీ మంచి గుణాలవలన; శాశ్యతము+నెలవు= ఎన్నటికినీ చెడని చోటు; కలిగెన్‌= సిద్ధించింది; రండు= రండి; పుణ్యలోకములకున్‌= పుణ్యలోకాలకు; నెగయుండుః= పైకి లేవండి; అని; సమాధానమునన్‌= మిక్కిలి ఆదరంతో: పలికెన్‌= పలికాడు. తాత్పర్యం; ఆ బుషులు ఆ విధంగా పలుకగా అతడు “నిజమే ఈ తూడుల విషయంలో మీలో మీరు ఎట్టా సంభావిస్తారో చూడాలని వాటిని నేనే దొంగిలించాను. ఇవిగో తీసికొనండి" అని వాటిని వారి కిచ్చి 'వృషి దర్శి మీమీద కోపంతో మిమ్ములను చంపటానికి హోమాగ్నిలో కృత్యను పుట్టించి పంపాడు. దానిని ముందే తెలిసికొని మిమ్ములను కాపాడటానికి వచ్చి యా రక్కసిని చంపాను. నేను నిజానికి దేవేంద్రుడను. లోభం వదలటం మొదలైన మీ మంచిగుణాలవలన మీకు శాశ్వతలోకాలు సిద్దించాయి. రండి ఆ పుణ్యలోకాలను అధిరోహించండి' అని ప్రీతితో పలికాడు, విశేషం: 'ఏమి+అనియెదరో!' - సాధారణంగా ఇటువంటి సందర్భాలలో ఒకరినొకరు శంకిస్తారు. సత్యం తెలిసికొనలేక ఇతరులయందు ద్వేషం పెంచుకొంటారు. అది మానవనైజం. దేవేంద్రుడు దానిని పరీక్షించాడు. “లోభవర్టనముఖ' - లోభం మహాపాపగుణం. అది వదలితే ఫలం శాశ్వత లోకటప్రాప్తి. మనుజుడు దీనిని గుర్రించాలి.అల్పవస్తువులమీది లోభవంవలన శాశ్ళతంగా పాపలోకాలలో నివసించాలి. ఆ కాస్త దుర్గుణాన్ని ప్రయత్నంతో వదలగలిగితే అక్షయపుణ్య లోకాలు లభిస్తాయి. ఇది ఈ కధలోని ఉపదేశం,

వ. అట్లు పలుకుటయు. 250 తాత్సర్యం: అత డట్టు పలికినంతనే. చ. అనయము. బ్రీతియొంది మును 'లట్టుల చేసిద మంచు నింద్రు ప

జ్ఞన తగ నేంగి దేవపరిషత్పరిపూజ్యపదస్థులై వెలిం

గి నిఖిలలోక నిత్యపరికీర్తితమూర్తుల నొప్పి; రింతయు

న్విను మపరిగ్రహంబు మహనీయత నైనది సూవె భూవరా! 251 (ప్రతిపదార్థం: మునులు= ఆ మహర్షులు; అనయమున్‌= మిక్కిలి; (ప్రీతిన్‌= ప్రీతిని; పొంది; అట్టులు+అ= అట్టే: చేసెదము= చేస్తాం: అంచున్‌= అంటూ; ఇంద్రు పజ్జన్‌+అ= ఇంద్రుడి ప్రక్కగానేః తగన్‌= చక్కగా; ఏంగి= వెళ్ళి; దేవ పరిషత్‌ పరి పూజ్య పదస్పులు= దేవతల సభలో మిక్కిలి పూజించదగిన స్థానంలో ఉన్నవారు; ఐ= అయి; వెలింగి= (ప్రకాశించి; నిఖిలలోక నిత్య పరికీర్తిత మూర్తులన్‌=ఐ అన్ని లోకాలలో ఎప్పుడు కొనియాడబడే ఆకారాలతో; ఒప్పిరి= ఒప్పారారు; భూవరా!= రాజా! వినుము= (శ్రద్దగా ఆలకించుము; ఇంతయున్‌= ఇదంతా; ఆపరి[గ్రహంబు మహనీయతన్‌= ఇతరుల సొమ్మును దానరూపంలో కూడా (గ్రహించని గొప్పతనంవలన;: ఐనది= అయింది; సూవె!= సుమా! తాత్పర్యం: ఆ మునులందరూ ఎంతో ప్రీతి పొంది అట్లాగే చేస్తామని పలికి దేవేంద్రుడి ప్రక్కగా చక్కగా అరిగి దేవలోకంలో పూజించదగిన స్థానాలలో ప్రకాశిస్తూ లోకాలన్నీ మన్నించి కొనియాడే రూపాలతో మెరిసిపోయారు. రాజు! వినుము ఇదంతా పుచ్చుకొనకపోవటం అనే గుణపు గొప్పతనంవలన కలిగింది సుమా!

380 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము విశేషం: దేవపరి...పదస్టులై: నిఖిల....మూర్తులన్‌ - అనే దీర్హ సమాసాలు వారి గొప్పతనపు ఆధిక్యాన్ని సూచిస్తున్నాయి. సాధారణంగా ఒకడు దానాదులను తన పాపాలను పోగొట్టుకొనటానికి చేస్తాడు. అంటే అవి పుచ్చుకొనే వాడికి సంక్రమించే

ప్రమాదం ఉన్నది. తన పాపాలే తనను పట్టి పల్లారుస్తూ ఉండగా ఇతరుల పాపాలు చుట్టుకొంటే కలిగీ నరక యాతన ఎట్టిదో మనం ఊహించవచ్చును. కనుక “అపరిగ్రహం' మహాపుణ్యంగా చెప్పారు. క. _ కావున లోభము విడుచుట , కేవియు సరిగావు గుణము; లీగుణము మహీ

దేవునకు వలయు బెద్దయు । నీ విధమున కమరస్తంఘ మెంతయు మెచ్చున్‌.' 252 ప్రతిపదార్దం: కావునన్‌= కాబట్టి; గుణములు= ఇతర గుణాలు; ఏవియున్‌= ఏవి కూడా; లోభము విడుచుటకున్‌= లోభాన్ని విడవటానికి; సరి కావుజ సాటి కావు; ఈ గుణము= ఈ లోభం వదీలట మనే గుణం; మహీదేవునకున్‌= బ్రాహ్మణుడికి; పెద్దయున్‌= చాలా ఎక్కువగా; వలయున్‌= కావాలి; ఈ విధమునకున్‌= ఈ పద్దతికి; అమరసంఘముజ= దేవతల సముదాయం; ఎంతయున్‌= ఎంతో; మెచ్చున్‌= మెచ్చుతుంది. తాత్పర్యం: కాబట్టి లోభాన్ని విడవటానికి మ రేగుణాలూ సాటి రావు. అందునూ (బ్రాహ్మణుడు దీనిని మరింత (శ్రద్ధతో పాటించాలి. దీనిని దేవతలెంతో గొప్పగా భావిస్తారు." విశేషం: బ్రాహ్మణుడి బ్రతుకు తక్కిన వర్ణాలవారికంటె ఎంతో కఠోరనియమాలతో కూడింది. తక్కిన వారికి అల్బప్రయత్నంతో కలిగే ఉత్తమ ఫలాలు అతడికి మహా ప్రయత్నంతో గానీ సిద్దించవు. వ. అని చెప్పి భీష్ముండు వెండియు. 253 ప్రతిపదార్హల: అని; చెప్పిజఐ వివరించి; భిష్ముండు= భీష్ముడు; వెండియున్‌= ఇంకా. తాత్సర్యం: భీష్ము డిట్లా చెప్పి ఇంకా (వివరిస్తున్నాడు). ఉ. "ఈ యితిహాస మార్యసభ నెవ్వడు సమ్మతిం జెప్పువాండు దీ

ర్హాయువు శ్రీయు ధర్మము సమంచితకీర్తియు వృద్ధి. బొంద సౌ

ఖ్యాయతనాత్ముండై మను; సురావలియుం జితృకోటియుం బ్రియ

శ్రీ యలరార6గీ డతనిం జెందక యుండంగం జేయు నెయ్యెడన్‌.' 254 ' ప్రతిపదార్థం: ఎవ్వండు= ఏ నరుడు; ఈ ఇతిహాసము= ఈ మునుపటి కధను; ఆర్యసభన్‌= మంచినడవడిగల వారి సభలో; సమ్మత్సిన్‌= మంచిబుద్ధితో; చెప్పున్‌= చెప్పుతాడో; వాండు= అట్టివాడు; దీర “ఆయువున్‌= ఎక్కువ ఆయుర్హాయమూ; శ్రీయున్‌= సంపదా; ధర్మము=జ ధర్మమూ; సమంచిత క్షీర్తియున్‌= మంచి కొనియాడదగిన కీర్తి వృద్దిన్‌*పొందన్‌= పెంపొందగా; సౌఖ్య+ఆయతన+ఆత్ముండు+ఐ= సౌఖ్యానికి నెలవైన హృదయం కలవాడై; మనున్‌= బ్రతుకుతాడు; సుర+ఆవలియున్‌= దేవతల సముదాయమూ; పితృకోటియున్‌= పితృదేవతల సముదాయమూ; ప్రియశ్రీ= (ప్రీతి సంపద; అలరారన్‌= చక్కగా కలిగేటట్టుగా; ఏ+ఎడన్‌= ఎక్కడనూ; క్షీడుజఐ ఆపద; అతనిన్‌= అట్టివాడిని; చెందక ఉండంగన్‌+చేయున్‌= రాకుండా చేస్తుంది. తాత్పర్యం: 'ఈ పాతకధను ఆర్యుల సభలో ప్రవచించేవాడు దీర్ధమైన ఆయువూ, సంపదా, ధర్మమూ, దొడ్డ కీర్తి పెంపొందగా సౌఖ్యానికి నెలవైన బుద్దిగలవాడైై జీవిస్తాడు. దేవతలూ, పితృదేవతలూ ఎంతో ప్రీతితో అతడి కే ఆపదా ఎటువైపునుండీ రాకుండా చేస్తారు.”

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము 381 నిశేషం: ఇది ఈ కధకు ఫలశ్రుతి. ్రతికార్యానికి ఒక ఫలం ఉంటుంది. ఫలాన్ని అపేక్షించి పనికి నరుడు ఉపక్రమిస్తాడు. కనుక బుషులు ఫలాన్ని గూర్చి చెప్పుతూ ఉంటారు. ఆ ఫలం ఉదాత్త మనుష్యులను మరింతగా ఆకర్షిస్తుంది. ఈ కధ చాలా గొప్పది. అ(ప్రతిగ్రహం, లోభం లేకపోవటం అనే మహాగుణాల మహిమను ఇది వక్కాణించింది. విన్నవారు ఆ గుణాలను అలవరచుకొంటారు. ఇక చెప్పినవారి సంగతి చెప్పనక్కర లేదు గదా!

ఇందులో ఇంచుమించు సగానికి పైభాగంలో సుఖలాభాన్ని గురించీ, మిగిలిన దానిలో దుఃఖనాశాన్ని గురించీ చెప్పారు. కేవలం సుఖం లభిస్తే చాలదు. అది లభించిన తృప్తిని చెడగొట్టే కీడుకూడా నశించాలి. అప్పుడే పూర్ణఫలం దక్కినట్టవుతుంది. ఉపానద్దాన విషయక సూర్య జమదగ్ని సంవాదము (సం. 13-97-3)

ప. అనిన విని యజాతశత్రుండు శంతనువుత్రుతోం జతృ కార్యాదులయందు గొడుగులు. జెప్పులు నిడుట యుత్తమ ప్రకారం బని చెప్పుదురు; వాని విశేషంబు తెజం గెటింగింపవే!' యనుటయు నమ్మహాత్ముం డమ్మహీపతి కిట్లను; 'సూర్యజమదగ్ని సంవాదంబను నితిహాసంబు వినుము; దాన నీయడిగినయది తేటపడు, జమదగ్ని మహాముని క్రీడార్ధియై శరాసనంబు ధరించి రేణుకాదేవి బాణంబులకట్టం గొని తనతోడం జనుదేర నివాసంబు వెదలి యొక్కబయల నయ్యంపపాొది నిలువ వైపించికొని దూరాపాతనం బాచరింప నిక్కుసుమకోమలి సని యమ్ము లేజికొని వచ్చి యిచ్చుచుండు. 255

ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌= అన్న తరువాత; విన" అజాతశత్రుండు= ధర్మరాజు; శంతను పుత్రుతోన్‌= శంతనుడి కొడుకు భీష్ముడితో; పితృకార్య+ఆదులయందున్‌= 'శ్రొద్దం మొదలైన పనులయందు; గొడుగులు= గొడుగులున్నూ; చెప్పులున్‌= చెప్పులూ; ఇడుట= దానంచేయటం; ఉత్తమ ్రకారంబు= మంచిపద్దతి; అని; చెప్పుదురు= చెప్పుతారు; వాని విశేషంబు తెజంగు= ఆ గొడుగు చెప్పుల మహిమ పద్దతిని; ఎటింగింపవే?= చెప్పవా? అనుటయున్‌= అనగానే; ఆ+మహాత్ముండు= ఆ నువాబుద్ధిశాలి; ఆ+మహీపతికిన్‌= ఆ రాజునకు; ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనున్‌= చెప్పాడు" సూర్య జమదన్షి సంవాదంబు= సూర్యుడికి జమదగ్షి మహర్షికి అయిన సంభాషణం; అను ఇతిహాసంబు= అనే ప్రాతకాలపు కధను; వినుము; దానన్‌=* దానివలన; నీశఅడిగిన+అది= నీ వడిగింది; తేటపడున్‌= స్పష్టమవుతుంది: జమదగ్ని మహాముని= జమదగి అనే ఒక గొప్ప ముని: ్రీడా+అర్టి+ఐ= వినోదించగోరినవాడై: శర+ఆసనంబున్‌= వింటిని; ధరించి= పట్టుకొని; రేణుకాదేవి= భార్యఅయిన రేణుకాదేవి; బాణంబులకట్టన్‌= బాణాల పొదిని; కొని= పట్టుకొని; తనతోడన్‌= తనతోపాటు; చనుదేరన్‌= రాగా; నివాసంబున్‌= ఇంటినుండి; వెడలి= వెలుపలికి వచ్చి; ఒక్కబయలన్‌= ఒక బయలు ప్రదేశంలో; ఆ+అమ్ము+పాదిన్‌= ఆ అమ్ములకట్టను; నిలువన్‌= ఉండేటట్టుగా; వైపించుకొని= వేయించుకొని; దూర+ఆపాతనంబు= దూరంగా పడవేయటం; ఆచరింపన్‌= చేయగా; ఆ+కుసుమకోమలి= పూవులవలె సుకుమారి అయిన ఆమె; చని= వెళ్ళి, అమ్ములు= బాణాలు, ఏజీకొని= ఏరుకొని; వచ్చి= అతడి దగ్గరకు వచ్చి; ఇచ్చుచున్‌+ఉండున్‌= ఇస్తూ ఉన్నది. తాత్పర్యం: తరువాత ధర్మరాజు భీష్ముడిని “తాతా! శ్రాద్దాదులలో గొడుగులు, చెప్పులు దానం చేయటం చాలా మంచి పనిగా చెప్పుతారు. వాటి సంగతి చెప్పుము' అని ప్రార్ధించాడు. అప్పు డా దొడ్డబుద్దిగల భీష్ముడు ఆ రాజుతో ఇట్లా అన్నాడు: 'సూర్యజమదస్లి సంవాదం అనే పురాతన కధ వింటే నీ వడిగిన విషయం చక్కగా తెలుస్తుంది వినుము. జమదన్ని ఒకనాడు వినోదంకొరకు విల్లు పుచ్చుకొని, బాణాల పొది తీసికొని భార్య రేణుక వెంటరాగా ఇల్టు వెడలి ఒక బయలులోనికి వచ్చి ఆ కట్టను ఒకచోట నిలువజేసి, దూరంగా బాణాలు పడవేస్తూ ఉన్నాడు. ఆమె ఆ బాణాలను ఏరి తెచ్చి మరల అతడికి అందిస్తూ ఉన్నది.

విశేషం: క్రీడార్టి - హింసకొరకు కాదని సూచన. కుసుమ కోమలి - ఇది రాబోయే కధాంశాన్ని సూచించే విశేషగుణం. బయలు

విశాలమైన (ప్రదేశం = పొరపాటున ఎవ్వరికీ బాణాలు తగిలే అవకాశం లేదనటాన్ని సూచిస్తుంది.

382 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తే. ఇవ్విధమున వినోదింప నినుండు గగన ।; మధ్యగతుం దయ్యె నప్పు డమ్మగువ యమ్మ్ము

లేజి తేరంగంచబోయి యొక్కింత దడసి ।; యరుగుదెంచిన నాతం డయ్యబలతోడ. 256 ప్రతిపదార్థం: ఈ+విధమునన్‌= ఈ విధంగా; వినోదింపన్‌= (క్రీడిస్తూ ఉండగా; ఇనుండు= సూర్యుడు; గగన మధ్య గతుండు= నడిమింటికి వచ్చినవాడు; అయ్యెన్‌= అయ్యాడు; అప్పుడు= ఆ సమయంలో; ఆ+శమగువ= ఆ కాంత; అమ్ములు= బాణాలు; ఏతజి= ఏరుకొని; తేరంగన్‌= తేవటానికి; పోయి= వెళ్ళి; ఒక్క+ఇంత= కొంచెం సేపు; తడసి= ఆలస్యం చేసి; అరుగుదెంచినన్‌= వస్తే: ఆతండు= ఆ జమదగ్ని; ఆ+అబలతోడన్‌= ఆ ఇంతితో, తాత్పర్యం: ఈ విధంగా ఆడుకొంటూ ఉండగా సూర్యుడు నడిమింటికి వచ్చాడు. అప్పుడు ఆ రేణుక బాణాలు ఏరి తేవటానికి పోయి కొంచెం జాగుచేసి వస్తే అతడు అమెతో (ఇట్లా అన్నాడు). విశేషం: అబల - ఇది సాభిప్రాయ విశేషణం. మధ్యాహ్న సూర్యుడి వేడిమికి తట్టుకొనలేకపోయిం దన్న భావాన్ని సూచిస్తుంది క. "“లోలాక్షి యచట నిమ్మరి। యేల తడసి? తనుడుం బేర్చు నినతేజమునన్‌

నేలకు వేండిమి దనికినం , జాలన వెస ద్రొక్కం దలయుః జాలం దపించెన్‌. 257 ప్రతిపదార్థం: లోల+లఅక్షి!= త్రిప్పు కనులదానా! అచటన్‌= అక్కడ: ఈ+మరి= ఇంతసేపు; ఏల?=ఐ ఎందుకు?; తడసితి= జాగుచేశావు; అనుడున్‌=ఐ అనగానే; పేర్చు*ఇన తేజమునన్‌= ఎక్కువ అయిన సూర్యుడి వేడిమిచేత; నేలకున్‌= భూమికి; వేండిమి= వేడి తనికినన్‌= సోకగా; వెసన్‌= వేగంగా; (్రాక్కన్‌= త్రాక్కుటకు; చాలను+అ= చాలలేక పోయాను; తలయున్‌= నెత్తికూడా; చాలన్‌= ఎక్కువగా; తపించెన్‌= కాలింది. తాత్సర్యం: 'లోలాక్షీ! అక్కడ ఇంత జాగుచేశావేమి?' అని అంటే 'సూర్యుడి తేజస్సు తీవ్రమైన కారణంగా నేల వేడెక్కింది. వడివడిగా కాళ్ళాన్సి నడవలేకపోయాను. తలకూడా వేడి ఎక్కింది. విశేషం: లోలాక్షి! _- ఏకాంతంలో భార్యను భర్త సరసంగా పిలిచిన పిలుపు. అంతేకాదు ఆమె పొందిన (శ్రమవలన కన్నులు నిశ్ళలతను కోల్పోయిన అంశంకూడా ఇక్కడ ఈ పదంచేత తెలియవస్తుంది. (క్రింద కాళ్ళు, పైన తలా రెండు వేడివలన వివశం అయ్యాయి అని భావం. క. _ ఇమ్మెయి నలంగి యొక వృ । క్షమ్మున క్రీనీడ నిలిచి చనుదెంచుట నా

కిమ్మరి దడయ వలసె' నని ।; యమ్ముద్దియ సెప్పెం. జమట యడరంగ మేనన్‌. 258 (ప్రతిపదార్థం: ఈ+మెయిన్‌= ఈ విధంగా; నలంగి= అలసీపోయి; ఒక వృక్షమ్మున క్రీనిడన్‌= ఒక బెట్టు (క్రింద నీడలో; నిలిచి= నిలుచుండి; చనుదెంచుటన్‌= రాగా; నాకున్‌= నాకు; ఈ+మరి= ఇంతసేపు; తడయన్‌ వలసెన్‌=ఐ జాగుచేయవలసి వచ్చింది; అని; ఆ+ముద్దియజ ఆ ముద్దరాలు; మేనన్‌= ఒడలిపై: చెమట= స్వేదం; అడరంగన్‌= వ్యాప్తి పొందగా; చెప్పెన్‌= చెప్పింది. తాత్పర్యం: ఈ విధంగా నొచ్చి ఒక చెట్టు క్రింది నీడలో కొంతసేపు నిలిచి రావటంవలన నా కింతసేపు జాగు చేయవలసి వచ్చింది" అని చెమట ఓడుతున్న దేహం గల ఆ ముద్దరాలు చెప్పింది. విశేషం: ముద్దియ - ముద్దరాలు, కష్టాన్ని తట్టుకొనలేనితనం దీనివలన వ్యక్తమవుతుంది. చెమట దానికి సాక్ష్యం. క. _విని'యే మేమీ! నొంచెనె, యినుండు నినుం; దత్సలంబు నిప్పుడ కుడువం

గనియెడు6 గా కస్తానల । మునం బొదివెద నతని' ననియె ముని కోపమునన్‌. 259

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతియాశ్వాసము 383 ప్రతిపదార్హం: విని= ఆ మాట విని; ముని=ఐ ఆ జమదన్ని మహర్షి కోపమునన్‌= కోపంతో; ఏమి+ఏమీ= ఏమిటేమిటీ; ఇనుండు= సూర్యుడు' నినున్‌= నిన్ను; నాంచెనె?= కష్టపెట్టాడా?: తత్‌+ఫలంబు= దానిఫలం: ఇప్పుడు+అ= ఇప్పుడే; కుడువన్‌+కనియెడున్‌+కాక= అనుభవింపచూస్తాడు కాక[; అతనిన్‌= వాడిని; అ(స్త్రశఅనలమునన్‌= అస్త్రాల అన్లిలో; పొదినెదను= ముంచి వేస్తాను; అనియెన్‌= అన్నాడు. తాత్స్చర్యం: ఆ మాట విని ముని కోపంతో 'ఏమేమీ సూర్యుడు నిన్ను బాధించాడా? ఈ ఫలం ఇప్పుడే అనుభవిస్తాడు. నా అ(స్త్రాలమంటలో (క్రమ్మివేస్తాను' అన్నాడు. విశేషం: ఏమేమీ - అనేచోట సంరంభం; ఇప్పుడు - అన్నచోట ఈలస్యం చేయరాదన్న తీవ్రతా మొదలైన భావాలు స్ప్ఫురిస్తూ (కోధమనే భావాన్ని చక్కగా రూపుకట్టిస్తున్నది ఈ రచన. ఆ మహర్షి తపశళ్ళక్తి సూర్యుడిని కూడా నిర్జూమధామం చేయగలదిగా దీనిని బట్టి తెలియవస్తున్నది.

ఉ దాని నెజింగి భూసురతం దాల్చి వెసం జనుదెంచి యర్కుండ

మ్మానిత సంయమిం గని యమత్సరభాపము దో6ప 'రోషమున్‌

మానుము' నావుడుం 'బలుకు మానుము; నీవటు వాయు; మేసెదన్‌

భానుని నేలం గూల' నని పల్కె మునీంద్రుండు శోణితాక్షుందై. 260 ప్రతిపదార్థం: అర్కుండు= సూర్యుడు; దానిన్‌= ఆ సంగతిని; ఎటింగి= తెలిసికొని; భూసురతన్‌= బ్రాహ్మణత్వాన్ని; తాల్భి= ధరించి; వెసన్‌= వేగంగా; చనుదెంచి= వచ్చి; ఆ+మానిత సంయమిన్‌= మన్నించదగిన ఆ మహర్షిని; కని= చూచి; అమత్సరభావము= (ప్రశాంత లక్షణం; తోంపన్‌= కనపడే విధంగా; రోషమున్‌= (క్రోధాన్ని; మానుము= వదలుము: అనుడున్‌= అనగానే; పలుకు= మాట; మానుము= చాలించుము; నీవు; అటు= అవతలకు; పాయుముజ= తొలగుము; నేలన్‌= నేలమీద; కూలన్‌= కూలేటట్టుగా; భానునిన్‌= రవిని; ఏసెదన్‌= కొట్టుతాను; అని; ముని+ఇందద్రుండు= మహర్షి శ్రేష్టుడు: శోణిత+లఅక్షుండు+ఐ= ఎరుపెక్కిన కనులు కలవారై; ఫల్కెన్‌= పలికాడు. తాత్పర్యం: ఈ సంగతి తెలిసికొని సూర్యుడు బ్రాహ్మణ వేషం ధరించి వచ్చి మన్నించదగిన ఆ సంయమిని చూచి శాంతస్వభావం కనపడే విధంగా (క్రోధం చాలించుము” అన్నాడు. అప్పుడు మునివర్యుడు కెంపెక్కిన కనులతో 'చాలించు నీ మాటలు; ప్రక్కకు తొలగుము; ఆ సూర్యుడిని నేలపై కూల నేస్తాను' అన్నాడు. విశేషం: అమత్సరభావము - వచ్చినది సూర్యుడు. మహర్షి నిష్కారణంగా తనమీద కోపం '్రదర్శిస్తున్నాడు. అయినా తాను కోపం పొందలేదు. అంటే అతడు సూర్యచంద్రాది దేవతలకు కూడా మన్నింపదగిన మహాత్ముడని భావం. దానినే 'మానితసంయమి” అనే పదం చేత కవి స్పష్టం చేస్తున్నాడు. శోణితాక్షుండు - కన్నులెరుపెక్కినాయి. ఇది సాత్యికభావం. రౌద్రరస స్ఫూర్తి కిది దోహదం చేస్తుంది. చ. పలికిన బ్రాహ్మణుం డొదుగ(బాఅక నిల్చి మునీంద్ర! యిట్టు లి

ట్టల మగు క్రూరవృత్తికిం గడంగుదురే? సవిత్భందు రశ్ళులన్‌

జల మొసంగంగ నోషధుల సంపద హవ్యమహత్త్వ మొంది వే

ల్పులకు బలంబు నిచ్చునది లుప్తము గాదె యతండు నొచ్చినన్‌.' 261 ప్రతిపదార్హం: పలికినన్‌= అట్టు పలుకగా; బ్రాహ్మణుండు= బ్రాహ్మణవేషధారిఅయిన సూర్యుడు; ఒదుగన్‌+పాణక= ప్రక్కకు తప్పుకొని పరుగెత్తక; నిల్చి= అక్కడనే ఉండి; ముని+ఇంద్ర!= ముని(శ్రేష్టా!? ఇట్టులుఐ ఈ విధంగా; ఇట్టలము= ఎక్కువ: అగు

384 శ్రీనుదాంధ్ర మహాభారతము అయిన: క్రూరవృత్తికిన్‌= దయలేని నడవడికి; కడంగుదురే?= పూనుకొంటారా?; సవితృండు= సూర్యుడు: రశు శ్రైరిన్‌= కిరణాలతో; జలము= నీటిని; ఒసలంగన్‌= ఇవ్వగా? ఓషధుల సంపద= ధాన్యాల సంపద; హవ్య మహత్ష్యము= హోమపదార్హపు మహిమను' ఒంది= పొంది; వేల్పులకున్‌= దేవతలకు; బలంబున్‌= సత్తువను: ఇచ్చున్‌= ఇస్తుంది; అతండు= సూర్యుడు; నొచ్చినన్‌= బాధపడితే; అది= ఆ పని; లుప్తము= నశించేది; కాదె!= కాదా! తాత్సర్యం: జమదగ్ని ఇట్లా అంటే ఆ (బ్రాహ్మణుడు ప్రక్కకు తప్పుకొని వెళ్ళిపోక నిలిచి 'మునీర్రదా! ఇంత అధికమైన 'కూరపు నడవడికి (మీ వంటివారు) పూనుకొంటారా? సూర్యుడు నీరు ఇస్తే ఓషధులసంపద హవ్యపదార్ధపు మహిమను పొంది దేవతలకు బలాన్నిస్తున్నది. అట్టి సూర్యుడు బాధపడితే ఆ బలం లోపిస్తుంది కదా! విశేషం: వేసవికాలంలో ఎండతీ(వత లోకం మేలుకొరకే. ఆ తీవ్రతఛలననే మేఘాలు ఏర్పడతాయి. వర్షాలు కురుస్తాయి. పంటలు పండుతాయి. తిండి కలిగి మనుష్యులు కండగలవారవుతారు. ఇక్కడ వేల్పులబలం భూమి మీద ప్రాణికోటి బలానికి మూలకారణమని మనం గుర్తించాలి. వేల్పులంటే నింగి, గాలి, నిప్పు, నీరు నేల అనే పంచభూతాలే అని కూడా గుర్తించాలి. అవి సమస్టితిలో ఉంటే అన్నీ సమస్తితిలో ఉంటాయనేది శాస్త్రీయ నిరూపణకు సంబంధించిన విషయం. చ. అనినను శాంతిలేమికి భయం బెద6 గూరంగ మొక్కి యాతం “దే

నినుండ సహింపు నావలన నెగ్గులు గల్గినయేని; నీకు నె

మృనము దయామయం బని సమస్త జగంబులు సంస్తుతింపంగా

విని ముదమందుదున్‌; శరణు వేండెదం గావుము న న్మునీశ్వరా!" 262 ('ప్రతిపదార్హం: అనినను= ఇట్టా చెప్పినా; శాంతి లేమికిన్‌=ఐ శాంతి కలుగకపోవటానికి; భయంబు= భయం; ఎదన్‌= హృదయంలో; కూరంగన్‌= ఏర్పడగా; ఆతండు= ఆ బ్రాహ్మణుడు; మైక్కి= మోకరిల్లి; ఏన్‌= నేను; ఇనుండన్‌= సూర్యుడను; నావలనన్‌= నానుండి; ఎగ్గులు= కీడులు; కల్గిన ఏని= కలిగితే; సహింపు= సైపుము; నీకున్‌= నీకు; నెణ+మనముః= నిండు మనస్సు; దయామయంబు= దయతో నిండింది; అని; సమప్తజగంబులు= అన్ని లోకాలు; సంస్తుతింపంగాన్‌= చక్కగా కొనియాడుతుండగా; విని= ఆలకించి; ముదము= సంతసం; అందుదున్‌= పొందుతూ ఉంటాను; ముని+ఈశ్చరా[= మహర్షి శ్రేష్టుడా!; శరణు= రక్షణం; వేండెదన్‌= కోరుతాను" నన్‌= నన్ను; కావుముజ కాపాడుము. తాత్పర్యం: ఇంత చెప్పినా జమదగ్ని శాంతి పొందలేదు. సూర్యుడు హృదయంలో భయపడి 'మునీశ్వరా! నేను సూర్యుడను. నా వలన నీకు ఏ కీడులు కలిగినా సహించుము. నీ హృదయం దయతో నిండిన దని అన్ని లోకాలు కొనియాడగా విని సంతోషం పొందుతూ ఉంటాను. నిన్ను శరణు కోరుతున్నాను. నన్ను రక్షించుము” (అన్నాడు). విశేషం: కల్లినయేని - కలిగి ఉంటే, నిజానికి నేను ఏ దోషమూ చేయలేదని ధ్వని. మరి భయ మెందుకు అంటే మహర్షుల మహిమ అటువంటిది. నారు సకారణంగానైనా అకారణంగానైనా కోపగిస్తే ప్రళయభీకరు లవుతారు- అనే విషయం ఇక్కడ ఉపదేశం. చ. అనిన బ్రశాంతుండై తపను నా భృగుముఖ్యుండు ప్రీతి గారవిం

చినం బ్రమదంబునన్‌ గొడుగుం జెప్పులు మానసవ్ఫత్తిం దెచ్చి య

మ్ముని కడం బెట్టి, యత్తరణి ము న్నిని లేవని పల్కి దీన మై

దనుకదు, వీనం బాదములం దాంకదు నాదగు వేండి యేమియున్‌. 263

ఆనుశాసవికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము 385 'ప్రతిపదార్ధం; అనినన్‌= అంటే; ఆ భృగుముఖ్యుండు= భృగువంశంలో శ్రేష్టుడైన ఆ జమదగ్ని: ప్రశాంతుండు+ఐ= కోపం మొదలైన వికొరాలు లేనివాడై తపనున్‌= సూర్యుడిని; ప్రీతిన్‌= ప్రీతితో; గారవించినన్‌= మన్నింపగా; ఆ+తరణి= ఆ సూర్యుడు; 'ప్రమదంబునన్‌= ఆనందంతో; మానసవృత్తిన్‌= సంకల్ప మాత్రంచేత; గొడుగున్‌= గొడుగునూ; చెప్పులు= చెప్పులనూ; తెచ్చి; ఆశ+మునికడన్‌= ఆ మహర్షి దగ్గర; పెట్టి= ఉంచి; మున్ను= ఇంతకు పూర్వం; ఇవి= ఈ గొడుగూ, చెప్పులూ: లేవు; అని; పల్కి= పలికి; నా దగు వేండి= నాదైన వేడి; ఏమియున్‌= ఏ మాత్రమూ; దీనన్‌=ఐ ఈ గొడుగువలన; మైన్‌=ఐ ఒడలియందు; తనుకదు= కలుగదు; వీనన్‌= ఈ చెప్పులవలన; పాదములన్‌= కాళ్ళను; తాకదు= అంటదు. తాత్పర్యం: సూర్యు డిట్టా అనగా ఆ జమదన్షి శాంతించాడు. అతడిని మన్నించాడు. అప్పుడు సూర్యుడు సంకల్పమా(త్రంచేత గొడుగూ చెప్పులూ సృష్టించి తెచ్చి ఆతడి దగ్గర ఉంచి “ఇవి పూర్వం లేవు. ఈ గొడుగువలన శ నా వేడి ఏ మాత్రమూ శరీరానికి తాకదు. ఈ చెప్పుల వలన కాళ్ళకు తాకదు” (అన్నాడు). విశేషం: సూర్యుడి మన్నన బుషి కోపాన్ని పోగొట్టింది. అతడి ప్రశాంతత సూర్యుడికి సంతోషం కలిగించింది. అందుకే అడగకపోయినా గొడుగు, చెప్పులూ సృష్టించి ఇచ్చాడు. వాటి (ప్రయోజనాలను వివరించాడు. మ. నయ మిట్లారంగ నాతపత్రము నుపానద్వంద్వముం జూపి చె ప్పి యపూర్వంబగు సృష్టిఖేలనమునం బెంపారు నవ్వస్తువుల్‌ దయ సద్విఫ్రున కీగి యైహిక సుఖౌదాత్తంబు నాముష్మిక ప్రియమున్‌ దాతకు సుస్థిరంబులుగం గల్పించున్‌ మున్‌ంద్రోత్తమా! 264 ప్రతిపదార్థం: ముని+ఇంద్ర+ఉత్తమా!= మునివర్యులలో (్రేష్టుడా!; ఇట్టుజ ఈ విధంగా; నయము= నేర్పు; తరంగన్‌ః= కలుగునట్టుగా; ఆతపత్రమున్‌= ఎండనుండి రక్షించే గొడుగునూ; ఉపానత్‌+ద్వంద్వమున్‌= చెప్పుల జతనూ; చూపి; చెప్పి= వాటిని గూర్చి వివరించి; అపూర్వంబు+అగుజ మునుపులేని; సృష్టిఖేలనమునన్‌= సృజన విలాసంతో; పెంపు+ఆరు= మహిమతో విరాజిల్లు; ఆ+వస్తువులో ఆ గొడుగూ, చెప్పులూ అనే వస్తువులను (ఈ వస్తువుల్‌= అన్న పారం మేలైనది); దయన్‌= దయతో; సత్‌*విఫ్రనకున్‌= దోషంలేని విద్యావంతుడికి; ఈగి= ఇవ్వటం; ఐహిక సుఖ+బాదాత్త్యంబున్‌= ఈ లోకసంబంధమైన సుఖపు గొప్పతనాన్నీ; ఆముష్మిక ప్రియమున్‌= పరలోకంలో ఇష్టమైన సుఖాన్నీ; దాతకున్‌= ఇచ్చేవాడికి; సుస్టిరంబులుగన్‌= చెడక నిలిచేవాడినిగా; కల్పించున్‌= కలిగిస్తుంది. తాత్చర్యం: మహర్షివరేణ్యా! ఇట్లా నేర్పు మీరగా గొడుగునూ చెప్పుల జతనూ చూపి వాటి విశేషాన్ని వక్కాణించి, అపూర్వమైన సృష్టివిలాసంతో ఏర్పడి వెలుగొందుతున్న ఈ వస్తువులను దయతో మంచి వేదవిద్యావేత్తకు దానం చేయటం దాతకు ఇహలోకపు సుఖాధిక్యాన్నీ, పరలోకంలో ప్రియమైన సుఖాన్నీ సుస్థిరంగా చేస్తుంది (అని చెప్పాడు. విశేషం: ఆతపదత్రం - ఎండనుండి రక్షించేది; ఉపానత్‌ - పాదములయందు బంధింపబడేది, విప్రుడు - 'విద్యయా యాతి విప్రత్వమ్‌"

విద్యచేత ఏప్రత్వాన్ని పొందుతాడు. విద్యావంతుడిని లోకం రక్షించుకొంటే అతడు లోకరక్షణకు మార్గం కనుగొని చెప్పుతాడు. కనుక విష్రున కివ్వాలనటం. అందునా సద్వి(ఫ్రునకు - లోకహితైక కాంక్ష కలవాడే సద్విఫ్రుడు. సుస్టిరంబులుగన్‌ - దాత లోకరక్షకుడిని రక్షించే పనిచేశాడు కనుక అతడికి ఇహపరసుఖాలు శాశ్ళతంగా ఉంటాయి. మ. _అనినన్‌ మో మలరన్‌ దినేశ్వరుని దా నామంత్రితుంజేసి య మ్మునిశార్జూలుండు వల్లభాసహితుండై మోదంబునం దేలుచుం జనియెన్‌ నాయ జనంబు లెల్లను బ్రహర్నం బందుచున్‌ వానిం గై కొని రవ్వస్తువు లిట్టి వేర్చ్పడంగ వీకుం జెప్పితిన్‌ భూవరా! 265

తెకి6 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము (ప్రతిపదార్థం: భూవరా!= రాజు!; అనినన్‌= అని పలుకగానే; ఆ+ముని శార్జూలుండు= మునులలో గొప్పవాడగు ఆ జనుదన్షి; మోముజ= మొగం; అలరన్‌= ్రకాళించగా; దిన+ఈశ్చరునిన్‌= సూర్యుడిని; ఆమంత్రితున్‌*చేసిఐ మర్యాదతో మంచిమాటలతో పంపి; వల్లభా సహితుండుశఐ= ప్రియురాలితో కూడినవాడై; మోదంబునన్‌= సంతోషంతో; తేలుచున్‌= తేలిపోతూ; చనియెన్‌= వెళ్ళాడు; జనంబులు+ఎల్లను= ప్రజలందరూ; నాండు= అప్పుడు; (ప్రహర్షంబు+అందుచున్‌= పరమానందం పొందుతూ; వానిన్‌= ఆ గొడుగు, చెప్పులు అనేవాటిని; కైకొనిరి= తీసికొన్నారు: ఆ+వఘ్తువులు= ఆ వస్తువులు; ఇట్టివి= ఈవిధమైనవి; నీకున్‌= నీకు; ఏర్పడ/గన్‌= చక్కగా తెలిసే విధంగా; చెప్పితిన్‌= చెప్పాను. తాత్పర్యం: ఓ రాజా! సూర్యు డట్టా చెప్పగా ఆ మహర్షిశ్రేష్టుడు మొగం వికసించగా సూర్యుడిని మంచిమాటలతో సాగనంపి, భార్యతోపాటు పరమానందంతో తన తావునకరిగాడు. అది మొదలు జనులంతా ఆ వస్తువులను గొప్ప సంతోషంతో కైకొన్నారు. ఈ వస్తువుల సంగతి నీకు స్పష్టంగా తెలిసే విధంగా చెప్పాను. విశేషం: మోమలరన్‌ - కృతజ్ఞతను (ప్రకటించటం ఆ కాలంలో అంతమాత్రమే. నిజానికి కృతజ్ఞత బయటకు చెప్పదగినది కాదు. గుండెలో పదిలపరచుకొనదగినది. ఈ విషయాన్ని ఈ పదబంధం సూచిస్తుంది. సూర్యు డంతటివాడు (ప్రత్యక్షదైవంగా భావనకు వచ్చేవాడు ఎందుకు భయపడ్డాడో 'మునిశార్జూలుడు' అనే పదం వ్యక్తం చేస్తుంది. అట్టి వారి ని[గ్రహాను[గ్రహాలమీద లోకవృత్తి సాగుతుందని భావం. చ. దినకరచిత్తసృష్టములు దివ్యమునీశ్వరలాలితంబు లీ

వినుత పదార్థముల్‌ గరుణ విప్రునకున్‌ యతి సాధువృద్ధ స

జ్ఞనులకు నిమ్ము నీ; వది సుసారపు ధర్మము సూవె! దానం గ

ల్లును విను! గోకులాకలితలోకము లోనగు పుణ్యలోకములే్‌. 266 ప్రతిపదార్థం: దినకరచీత్త స్పష్టములు= సూర్యుడి మనసుతో సృజింపబడినవి; దివ్య ముని+-ఈశ్చర లాలితంబులు= గొప్ప మహర్షిదేత మన్నింపబడినవి (అయిన); ఈ వినుత పదార్హముల్‌= ఈ కొనియాడదగిన వస్తువులను; కరుణన్‌= దయతో! విప్రనకున్‌= గొప్ప విద్యావంచుడికి; యతి సాధు వృద్ధ సజ్‌+జనులకున్‌= యతులకు, సాధువులకు, ముదుసలులకు, మంచివారికి; నీవు; ఇమ్ము= దానము చేయుము; అది= ఆ దానం; సుసారము+ధర గము= గొప్ప సారంగల ధర్మం; చూవె= సుమూ!; దానన్‌= దానిచేత; విను= వినుము; గోకుల+ఆకలిత లోకములు= అవులమందలతో కూడిన లోకాలు; లోనగుజ మొదలైన; పుణ్యలోకములీ= వుణ్యంగల లోకాలు; కల్గును= లభిస్తాయి. తాత్పర్యం: రాజా! సూర్యుడు మనస్సుతో సృష్టించినవీ, మహర్షి మన్నించినవీ అయిన ఈ మంచి వస్తువులను విద్యావంతుడికి, యతలకూ, సాధువులకు, పెద్దవయస్సువారికీ, మంచి మానవులకు దానం చేయుము. అది మిక్కిలి సారంగల ధర్మం సుమా! దానితో గోలోకం మొదలైన పుణ్యలోకాలు లభిస్తాయి. విశేషం: సృష్టించినది లోకబాంధవుడు సూర్యుడు. అదికూడా కేవలం సంకల్పమాత్రంచేత. మొదట (గ్రహించి ప్రేమతో ఉపయోగించినది ఒక మహర్షివరేణ్యుడు. తమంత తాము (ప్రయోజనాన్నిబట్టి కొనియాడదగినవి. కనుక అనంతపుణ్యాన్ని దాతకు ఇస్తాయి - అని భావం. యతులు - పరమాత్మానుభవంకొరకు యత్నంచేసేవారు; సాధువులు - పరుల మేలును సాధించటానికి (ప్రయత్నించేవారు; వృద్దులు - అశక్తులు, అందుకనే ఇతరులకు ఏ అపకారమూ చేయనివారు. సత్‌+జనులు- - మంచివారు. ఇట్లా వీరిని పేర్కొనటంవలన దానం పాత్రత ఎరిగి చేయాలి - అనే విషయం ప్రతీయమానం అవుతుంది. అపాత్రదానం దాతకు పాతకాన్ని కలిగిస్తుంది. 'చూవె' - ఇది నిశ్చయార్హకం. సందేహించవద్దని హెచ్చరిక చేస్తుంది. విను - తాను చెప్పుతున్న విషయం (శ్రద్ధాసక్తులతో వినదగిన దన్న భావాన్ని సూచిస్తుంది.

ఆనుశాసవికపర్వము - తృతీయాశ్వానము 387 క దాన ప్రవణ! యుపాన ; ద్దానంబును నాతపత్ర దానము సురస మ్మాననభాజనములగుట ।; నానాబుధజనులచే వినంబడు నెపుడున్‌. 267 ప్రతిపదార్థం: దానప్రవణ!= దానమునందు నిష్టకలవాడా!: ఉపానత్‌+దానంబును= చెప్పులను ఇవ్వటమూ; ఆతపదత్రదానము= గొడుగు నివటమూ; సుర సమ్మానన భాజనములు= దేవతల మన్ననకు పా(త్రములు; అగుట= కావటం; నానా బుధ జనులచేన్‌= ఎందరో పండిత జనులవలన; ఎపుడున్‌= ఎల్లవేళల; వినన్‌+పడున్‌= వినబడుతున్నది. తాత్పర్యం: దాననిష్టగల ఓ రాజా! చెప్పులను, గొడుగును డ్ధానమివ్వటం దేవతల మన్ననకు యోగ్యమైనదని ఎందరో పండితవరేణ్యులు చెప్పగా ఎప్పుడూ వింటూ ఉంటాము. విశేషం: దాన ('ప్రవణ! - సంబోధన సాభిప్రాయం. 'ఇచ్చే స్వభావం ఉన్నవాడవు కనుక దేవతలు కూడా మన్నించే దానం చేయుము” అని ఇక్కడ అభిప్రాయం. నానాబుధ - ఎవరో ఒకరు చెపితే ప్రమాణం కాకపోవచ్చును. అనేకులు - అందులోను బుధులు, జ్ఞానసంపన్నులు చెప్పుతున్నారు. వినంబడున్‌ - తద్దర్మార్థకక్రియ సార్వకాలికత్వాన్ని సూచిస్తున్నది. 'ఎపుడున్‌ అనేది దానిని మరింత దృఢపరుస్తున్నది. క, _ అనిన విని పాండుభూవర! తనయోత్తము. డిట్టు లనియెం దాతకు శూద్రుం డనఘా! యెమ్మెయిచరితం | బున'నిహపర పరమసౌఖ్యములం జెందంగనున్‌? 268 ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌= అని చెప్పగా? పాండుభూవర తనయ+ఉత్తముండు= పాండురాజు కొడుకులలో శ్రేష్టుడగు ధర్మరాజు; విని= ఆలకించి; తాతకున్‌= తాత అయిన భీష్ముడికి; ఇట్టులు= ఇట్టా అనియెన్‌= అన్నాడు; అనఘా!= పుణా, సత్ముడా!; శూద్రుండు= నాలుగవ జాతివాడు; ఏ+4మెయి చరితంబునన్‌= ఏ విధమైన నడవడితో? ఇహ పర పరమ సౌఖ్యములన్‌= ఈ లోకపు సుఖాన్నీ, పరలోకపు సుఖాన్నీ, పరమసుఖాన్నీ; చెందన్‌+కనున్‌?= పొందగలుగుతాడు? తొత్పర్యం: భీష్ము డిట్లా చెప్పిన తరువాత ధర్మరాజు తాతను ఇట్టా అడిగాడు. పుణ్యాత్మా! శూద్రు డెటువంటి నడవడితో ఈ లోకపు, పరలోకపు సుఖాలనూ పరమసుఖాన్నీ పొందుతాడు?” విశేషం: 'పాండుభూవర తనయోత్తముండు' - భీముడు మొదలైన తక్కిన నలువురకు మహాధర్మాలు తెలిసికొనాలన్న గొధవాంఛ గానీ, ఏ ప్రశ్న, ఏ సమయంలో, ఏ మహానుభావుడిని ఎట్లా, ఎందుకు అడగాలన్న వివేకంగానీ ఉన్నట్టు దాఖలాలు లేవు. ధర్మరాజు ఆ అయిదుగురిలో ఇట్టి జిజ్ఞాసావివేకాలు సమృద్ధిగా ఉన్న కారణంచేత ఉత్తము డవుతున్నాడు. ధర్మరాజు ప్రశ్నలో ఒక తపన కనిపిస్తుంది. నాలుగవ జాతివాడు ఈ లోకంలో సుఖం పొందాలి, పరలోకంలో సుఖం పొందాలి, పరమసుఖం - అంటే మోక్షసుఖం పొందాలి. దానికి దారిప్హీదో చెప్పుము - అని తాతను అడుగుతున్నాడు. చివరి జాతివాడికి ఇహపర పరమసౌఖ్యాలను ఆతడు అపేక్షిస్తున్నాడంటే సర్వమానవ సుఖాపేక్ష అతడికి హృదయంలో నిగూఢవాంఛగా మనం గుర్తించాలి. ప్రశ్నలో ఇంత లోతైన భావం ఉన్నది కనుకనే ముందుగా కవి అతడి ఉత్తమత్వాన్ని పేర్కొని (ప్రశంసించాడని మనం గుర్తించాలి. వ అనుటయు నతం డతని కిట్లనియె. 269 ప్రతిపదార్థం: అనుటయున్‌= అనునంతనే; అతండు= ఆ భీష్ముడు; అతనికిన్‌= ఆ ధర్మరాజునకు; ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనియెన్స్‌ చెప్పాడు. తాత్పర్యం: ఆ మాట విని తాత ధర్మరాజుతో ఇట్టా అన్నాడు.

388 త్రీమడొంధ్ర మవాభారతము శూద్రున కవశ్యానుస్టేయంబైన ధర్మంబు నిరూపించుట (సం. 13-164-4)

క. లోక హితార్థంబుగ ముని । లోకోత్తముం దాత్మశిష్యలోకమునకు సు

శ్లోకుండు పరాశరుండు ధ । ర్మాకారము లెజటు6ంగం జెప్పె నంచితచరితా! 270 (ప్రతిపదార్థం: అంచితచరితా!= కొనియాడదగిన నడవడి కలవాడా! ముని లోక+ఉత్తముండు= మునుల సముదాయంలో శ్రేష్టుడు; సుక్లోకుండు= మంచికీర్తి కలవాడు; అగు; పరాశరుండు= పరాశరమహర్షి లోకహిత+అర్హంబుగన్‌= సర్వజనుల మేలే ప్రయోజనంగా; ఆత్మ శిష్య లోకమునకున్‌= తన శిష్యుల సముదాయానికి; ధర్మ+ఆకాళములు= ధర్మస్వరూపాలను; ఎజుంగన్‌= తెలిసే విధంగా; చెప్పెన్‌= ఉపదేశించాడు. తాత్పర్యం: సాధువర్తనా! మహర్షిశ్రేష్టుడు, మంచి కీర్తిగలవోడూ అయిన పరాశరుడు లోకపు మేలే ప్రయోజనంగా తన శిష్యసముదాయానికి ధర్మస్వరూపాలను తెలియజెప్పాడు. విశేషం: ఇందులో చెప్పగల అర్హత 'ముని లోకోత్తముండు, సుశ్టోకుండు” అనే విశేషణాలచేత తెలియవస్తున్నది. ఈ చెప్పటంలో వంచనగానీ, స్వార్ధంగానీ లేదనే అంశం “లోకహితార్హంబుగ” అనే పదంచేత వ్యక్తమవుతున్నది. 'ఆత్మశిష్యలోకమునకు' - అనే పదంచేత విద్యాసంప్రదాయం చెప్పినట్టయింది. “ఎజు6గన్‌ అనే పదంవలన బోధకుడి ప్రజ్ఞ తెలియవస్తున్నది. ఇట్లా విద్యాసమ(గ్రత, స్వార్థం లేకపోవటం, బోధకతాసామర్థ్యం, సంప్రదాయపరిజ్ఞానం అనే నాలుగు అంశాలు విద్యలో ఏ స్థాయిలో ఉండాలో ఈ పద్యం ప్రతిపాదిస్తున్నది. వ అవ్వాక్యంబులు సెప్పెద నందు భవత్రశ్చవిషయంబయిన యర్థంబు నవగతంబగు నాకర్ణింపుము. 271 ప్రతిపదార్హం: ఆ+వాక్యంబులుజ ఆ మాటలు; చెప్పెదను= చెప్పుతాను; అందున్‌= వాటిలో; భవత్‌+ప్రశ్న విషయంబుజ నీవు అడిగిన విషయం; అయిన అర్థంబును= అయిన అంళం కూడా; అవగతంబు= తెలియవచ్చేది; అగున్‌= అవుతుంది; ఆకర్షింపుము= వినుము. తాత్పర్యం: ఆ మాటలు చెప్పుతాను అందులో నీ (ప్రశ్న విషయం ఆర్ధం కూడా తెలియవస్తుంది, వినుము. సీ. కరుణాఢ్యుండగు పరాశరమునివరుండు శి । ష్యులకు నిట్లను నింద్రియోత్కరంబు

గెలిచి యంతశ్శత్రుకులమైన కామాది । వర్గంబు నోర్టి గర్వంబు వదలి

ఖ్రైవర్లికులయెడ భావంబు భక్తిమ ।; యంబుగా శుశ్రూష యాచరించి

శూద్రుల డైహెక సుఖసుగతులం బదయు వే : దాధీతితపముల నాచరించె తే. నేని నుభయలోక హీనాత్ముండగు భూమి । సురనృపాల వైశ్య శూద్రులకును

నధ్యయనము, బలసమగ్రత, వాణిజ్య ।; మనుచరత్వ మధిక ధనము లరయ. 272 ప్రతిపదార్థం: కరుణా+ఆఢ్యుండు= దయచేత గొప్పవాడు; అగుజ అయిన; పరాశరమునివరుండు= పరాశరుడనే ముని(శ్రేష్టుడు; శిష్యులకున్‌= తనవద్ద అధ్యయనం చేసేవారికి; ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనున్‌= చెప్పాడు; శూద్రుండు= నాలుగవ జాతి వర్షంవాడు; ఇంద్రియ+శఉత్కరంబున్‌= ఇంద్రియాల గుంపును; గెలిచి= అదుపులో ఉంచుకొని; అంత:+శత్రు కులము= లోపలి శత్రువుల సముదాయం; ఐన= అయిన; కామ+ఆది వర్గంబున్‌= కామం మొదలైన వాటి సముదాయాన్ని; ఓర్చిజ ఓడించి; గర్వంబున్‌= గర్వాన్ని; వదలి= వదలిపెట్టి; శ్రైవర్షికుల ఎడన్‌=ఐ మూడు వర్ణాలవారి విషయంలో, భావంబు= హృదయం; భక్తిమయంబు= భక్తితో నిండినది; కాన్‌= అయ్యేవిధంగా; శుత్రూషజ సేవ; ఆచరించి= చేసి; ఐహికసుఖ సుగతులన్‌= ఈ లోకపు సుఖాన్ని, ఉత్తమ గతినీ;

ఆమశాసనికవర్వము - తృతీయాశ్వానము 389 పడయున్‌= పొందుతాడు; వేద+అదీతి తపములన్‌= వేదం చదవటం, తపస్సు అనేవాటిని; ఆచరించెను+ఏని= చేస్తే: ఉభయలోక హీన+ఆత్ముండు= రెండు లోకములు పోయిన ఆత్మ కలవాడు; అగున్‌= అవుతాడు; భూమిసుర నృపాల వైశ్య శూద్రులకును= (బ్రాహ్మణుడు, క్షత్రియుడు, వైశ్యుడు, శూద్రుడు అనే వారికి; అరయన్‌= చూడగా; అధ్యయనము:= వేదం చదవటం; బలసమ(గ్రత= బలం నిండుగా ఉండటం; వాణిజ్యము= వ్యాపారము; అనుచరత్వము= 'సేవకత్వం; అధిక ధనములు= గొప్ప ధనాలు. తాత్సర్యం: దయతో గొప్పవాడైన పరాశరముని శిష్యులకు ఇట్లా చెప్పాడు: 'శూద్రుడు ఇంద్రియములపై పట్టు గలిగి, లోపలి శత్రువులైన కామం మొదలైనవాటిని గెలిచి, గర్వం వదలి తక్కిన మూడు వర్గాలవారిపట్ట హృదయం భక్తిమయం చేసికొని సేవ చేసినట్టయితే ఈ లోకపు సుఖాన్నీ, ఉత్తమ గతినీ పొందుతాడు. వేదం చదవటం గానీ తపస్సు గానీ చేస్తే రెండు లోకాలనూ కోల్పోతాడు. బ్రాహ్మణుడికి అధ్యయనము, రాజునకు బలము నిండుగా ఉండటమూ, వైశ్యునకు వాణిజ్యమూ, శూద్రునకు సేవకత్వమూ గొప్పధనాలు. విశేషం: అంతళ్ళ్శత్రువులు - కామము, క్రోధము, లోభము, మోహము, మదము, మాత్సర్యము. భైవర్షికులు - (బ్రాహ్మణ వైళ్య, శూద్రులు; ఈ పద్యంలో “సేవ' అంటే ఆంగ్లంలోని '561/106 - వృత్తులు అని అర్ధం. వృత్తిధర్మాలు అయిన కమ్మరం, కుమ్మరిపని మొదలైనవాటితో వ్యవసాయాదులకు కావలసిన వస్తుసముదాయాన్ని సమాజానికి అందించటమే సేవ.

సుగతి అనేచోట స్వర్గసుఖము, మోక్షసుఖము - రెంటినీ (గ్రహించాలి.

క. ఇవి శాస్త్రదృష్టమార్గము । లవనిసురప్రభృతు లీ సదాచారంబుల్‌

సువిహితములుగా నదపిన । భువనద్వయమునను బడయం బోలుం బెంపుల్‌. 273 ప్రతిపదార్థం: ఇవి= ఈ ధర్మాలు; శాస్త్ర దృష్ట మార్గములు= శాస్త్రం చూపిన పద్ధతులు; అవనిసుర ప్రభృతులు= బ్రాహ్మణులు మొదలైనవారు; ఈ సత్‌+ఆచారంబుల్‌= ఈ మంచి ఆచారాలను; సువిహితములుగాన్‌= చక్కగా అనుష్టింపబడినవిగా; నడపినన్‌= సాగజేస్తే, భువనద్వయమునను= రెండు లోకాలలోను; 'పెంపుల్‌= మహిమలను; పడయన్‌+పోలున్‌= పొందవచ్చును.

ఒకి ల,

తాత్పర్యం: ఇవి శాస్తం చూపిన మార్గాలు, బ్రాహ్మణులు మొదలైనవారు ఈ సదాచారాలను చక్కగా పాటిస్తై రెండులోకాలలోను గొప్పతనం పొందవచ్చును. విశేషం: శాస్త్రం - ఏది కార్యము, ఏదికాదు అనే నిర్ణయానికి శాస్త్రమే (ప్రమాణమని గీత చెప్పింది. తే. ఇట్లు గా కాత్మధర్మంబు లెడల విడిచి । వర్ధములు నాలుగింట నెవ్వారలైన

దొలంగం ద్రొక్కినం బాటిల్లు దుష్టగతులు । మన్నకాలంబు పదపడి చన్నయపుడు. 274 ప్రతిపదార్థం: ఇట్టుజఐ ఈ విధంగా; కాకజ కాకుండా; వర్షములు= వర్జాలు; నాలుగింటన్‌= నాలుగింటిలో; ఏ+వారలు+ఐనన్‌= ఎవరైనా; ఆత్మధర్మంబులు= తమ ధర్మాలను; ఎడలన్‌+విడిచి= తప్పునట్టుగా వదలి; తాలంగన్‌*్రాక్కినన్‌= తొలగునట్టు నడిస్తే; మన్నకాలంబున్‌= బ్రతికినంత కాలమునూ; పదపడి= తరువాత; చన్న్మయపుడున్‌= మరణించినపుడూ; దుష్టగతులుజ చెడుగతులు; తొత్చర్యం: ఇట్లా కాక నాలుగు వర్ణాలలో ఎవరైనా'వారి స్వధర్మాలను విడిచిపోతే (బ్రతికినప్పుడు, చచ్చిన తరువాత వారికి చెడుగతులు కలుగుతాయి.

390 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము విశేషం: బ్రతికినపుడు చెడుగతి అంటే - సమాజం మన్నింపకపోవటం మొదలైనది. దానివలన పాపకార్యాలు చేయవలసివస్తే నరకం కలగటం మొదలైనవి పరత్ర చెడుగతులు, వ. అని పలికి శౌచవిధి యెజింగింపం దలంచి యిట్లనియె. 275 ప్రతిపదార్థం: అని; పలికి= చెప్పి; శౌాచవిధి= శుచిత్వం ఏర్పడే విధానం; ఎతింగింపన్‌= తెలపటానికి; తలంచి= తలపోసి; ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనియెన్‌= అన్నాడు. తాత్పర్యం: భీష్ముడు ఇట్టా చెప్పి, శుచిత్వపు విధానం చెప్పగోరి ఇట్టా అన్నాడు. విశేషం: శాచం అంటే - దేహంలోపలా, వెలుపలా కలిగే మాలిన్యం పోవటం. “శుచి అంటే పరిశుద్దుడు, పరిశుద్దము అని అర్ధం. అట్టివాని/దాని భావం శౌచం. అది ఎట్టా ఏర్పడుతుందో ఆ పద్ధతిని 'శౌచవిధి' అంటారు. మానవజాతి సర్వకాల సర్వావస్థలలో శాచాన్ని అపేక్షిస్తుంది. క. మూత్ర పురీషోత్సష్టెకి । రాత్రి పగలు దక్షిణోత్తర దిశాముఖతా

సూత్రణము వలయునది సం | ధ్యా త్రయమును నుత్తరంబ యగు నప్పనికిన్‌. 276 ప్రతిపదార్థం: మూత్ర పురీష+ఉత్సృస్టికిన్‌= మూత్రము, మలము అనువాటిని విసర్జించటానికి; రాత్రి= రాత్రి సమయమున; పగలు= పగటి సమయమున; దక్షిణ+ఉత్తర దిశా ముఖతా+ఆసూ(త్రణము= దక్షిణం, ఉత్తరం దిక్కులవైపు ముఖం ఉంచటం అనే విధానం" వలయునదిజ అచరించాలి; సంధ్యాత్రయమును= సంధ్యలు మూడింటియందూ; ఆ+పనికిన్‌= ఆ పనికి; ఉత్తరంబు+అజ= ఉత్తర దిక్కే; అగున్‌= కావాలి. తాత్సర్యం: మానవుడు మలమూత్రాలు వదిలేటప్పుడు రాత్రివేళ దక్షిణదిక్కుగా, పగటివేళ ఉత్తర దిక్కుగా ముఖం ఉంచి చేయాలి. మూడు సంధ్యలలో ఉత్తరంవైపే ముఖం ఉంచటం ఆ పనికి తగినది. విశేషం: ప్రకృతిలో కొన్ని సనముయాలలో కొన్ని ప్రదేశాలలో విశేషశక్తులు ఉండటం మనం గమనిస్తున్నాం. గాలి సాధారణంగా ఒక వైపునుండి వీచటం, సూర్యచంద్రులు ఒకవైపున కొన్ని సమయాలలో కనబడటం మొదలైనవి ప్రత్యక్షవిషయాలు. ఈ వాయువు, సూర్యచం(ద్రులు మొదలైనవి మనకు ఎన్నో (ప్రయోజనాలు - మరెక్కడా లభించనివాటిని ఇస్తున్నాయి. కనుక వాటిని దేవతలుగొ భారతీయులు భావిస్తున్నారు. అందువలన వాటివైపు తిరిగి మలమూత్రాలు విడవటం దేహానికి ప్రమాదం కలిగిస్తుంది కాబట్టి ఈ పనికి దిక్కులు నిర్దేశించారు,

సంధ్యాత్రయం - 'సంధ్య" అంటే రెండు కాలాల కలయిక, రాత్రినీ, పగటినీ కలిపేది 'ప్రాతస్సంధ్య, పగటినీ, రాత్రినీ కలిపేది సాయంసంధ్య, పగలు పూర్వాహ్హాన్నీ, అపరాహ్లాన్నీ కలిపేది మధ్యాహ్నసంధ్య. క సలుకవలదు శౌచక్రియ ; సలుపక మును, సలుపునపుడు జలములు దొదలం

జిలుకుట యొప్పుదు మృత్తిక ।; వలయు నపానంబునం ధ్రివారంబు లిడన్‌. 277

ప్రతిపదార్థం: శౌచక్రియ= శుచిత్వపు పని; చలుపక మును= చేయకముందు; పలుకవలదు= మాటాడరాదు; చలుపు+అపుడు= ఆ పనిచేసే సమయంలో; జొడలన్‌= తొడలమీద; జలములు= నీళ్ళు; చిలుకుటజ= కొంచెంగా చల్లటం; ఒప్పదు= తగదు; అపానంబునన్‌= పృష్టభాగంలో; మృత్తికన్‌= మట్టిని; త్రివారంబులు= మూడుసార్లు; ఇడన్‌+వలయున్‌= ఉంచాలి.

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము 391 తాత్పర్యం: మలమూత్రాలు వదలిన తరువాత శుద్దిచేసికొనకుండా మాటాడరాదు. శుద్దికారకు తొడలమీద నీళ్ళు చిలకటం పనికిరాదు. ముడ్డిని మూడుసార్లు మట్టితో తోమాలి: విశేషం: 'అపానంబునన్‌' - అనటంవలన ఇది మలవిసర్జనకు సంబంధించినదిగా గుర్తించాలి. ఊరక నీళ్ళు చల్లితే 'అచశుద్రం' కణాలు అక్కడే ఉండి పోతాయి. అది తనకూ, తన సమీపంలో ఉన్నవారికీ జుగుప్పును కలిగిస్తుంది. అందుకని మట్టితో మూడుసార్లు శుద్ది చేసికానాలి,

క. _ గుదతలము నొవ్వం దోమినం | గదురును రోగంబూలేపగంధాపగమ

ప్రదమగు కొలందిన శౌచము ; సదురుగ నా చెప్పినట్ల సలుపంగ వలయున్‌. 278 ప్రతిపదార్థం: గుదతలముజ ముడ్డి పైభాగం; నొవ్వన్‌= నొప్పిపుట్టే విధంగా; తోమినన్‌= తోమితే; రోగంబుజ= జబ్బు; కదురును= కలుగుతుంది; లేప గంధ+ఆపగమప్రదముజ సైపూతగల గంధంతో పోవటం అనే దాన్ని కలుగజేయటం; కొల(దిన్‌*అ= కొంచెం దానితోనే; అగున్‌= ఏర్పడుతుంది; శౌచము= శుచిత్వపు పని; చదురుగన్‌= చక్కగా; నా చెప్పిన+అట్టు+అ= నేను చెప్పినట్టే; చలుపంగ వలయున్‌= చేయాలి. తాత్పర్యం: అపానప్రదేశాన్ని నొప్పిపుట్టే విధంగా తోమరాదు. అట్లా చేస్తే రోగం కలుగుతుంది. కాస్తలో దానికి పైపూత అయిన గంధం పూస్తేనే కానీ తొలగని స్థితి ఏర్పడుతుంది. అందుకని సుకుమారంగా నేను చెప్పిన పనిని చేయాలి. విశేషం: మట్టితో తోమే సమయంలో తీసికొనవలసిన జాగ్రత్తలు చెప్పుతున్నారు. పుండయ్యే - విధంగా తోమరాదు. అట్టా తోమితే దానికొరకు మళ్ళీ పూతలు పూయవలసి వస్తుంది. చదురుగన్‌ అంటే సుకుమారంగా - ఎట్లా తోమితే పుండు కాదో, శుద్ది ఏర్పడుతుందో అట్లా అని భావం. తే. అంబరంబున శౌచజలంబు వడుట । చెట్టు శొచ మల్లల్లన చేంత మేలు;

వామకరశుద్ధి దొల్త ద్రివార మృత్తి । కా కలనమునం దద్ద సేయంగ వలయు. 279 ప్రతిపదార్థం: శెచజలంబు= శుద్దికొరకు వాడిన నీరు; అంబరంబునన్‌= ఆకాశంలో; పడుట= పడటం; చెట్ట= చెడ్డది; శాచము= శుద్ధి; అల్లన్‌+అల్లన్‌+అజ= మెల్లమెల్లగానే; చేంత= చేయటం; మేలు= మంచిది; తొల్తన్‌= మొదట; వామకరశుద్ది= ఎడమచేతిని కడుగుకొనటం; డ్రివార మృత్తికా+ఆకలనమునన్‌= మూడుసార్లు మట్టిని పట్టించటంచేత; తద్దన్‌= అత్యంతమూ; చేయంగన్‌= తాత్పర్యం: పృష్టం కడిగే నీళ్ళు చిందరవందరగా పడటం మంచిది కాదు. కడుగుకొనటం మెల్లమెల్లగా చేయటం మంచిది. ముందు ఎడమచేతిని మూడుసార్లు మట్టితో చక్కగా కడుగుకొనాలి. ం విశేషం: కడిగిన నీళ్ళు మలంతో నిండి ఉంటాయి కదా! అవి అన్నివేపులా చిందే విధంగా చేస్తే ఆ మల అణువులు పరిసరాలలో వ్యాపించి కాలుష్యాన్ని కలిగిస్తాయి. ఈనాడు మనం ఎక్కువగా అనుకొంటున్న వాతావరణకాలుపష్యనివారణకు ఇతిహాసకర్త మార్గాలు సూచిస్తున్నారు. పృష్టశుద్ది అయిన తరువాత, ముందు ఎడమచేతిని మూడుసార్జు మట్టితో తోమాలి. మలం పోవటం, మలకణాలు పోవటం, దుర్వాసన పోవటం అనేవాటికై కావచ్చును - మూడు పర్యాయాలు తోమటం,. క. _ కుడిచేతం బిదప డా చే, గడిగి పొరిన్‌ సప్తమృత్తికా కలనమునం

గడుగునది కరయుగము; మథి ; కడుగవలయు గుహ్య మల్పక మృదాకలనమునన్‌. 280

392 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ప్రతిపదార్థం: పిదపన్‌= పిమ్మట: కుడిచేతన్‌= కుడిచేతితో; డాచేన్‌= ఎడమచేతిని; కడిగి= శుద్దిచేసి; పారిన్‌= మరల; సప్తమృత్తికా కలనమునన్‌= ఏడు మట్టిముద్దలను ఉపయోగించటం ద్వారా; కరయుగమున్‌= రెండు చేతులను; కడుగునది= కడగాలి; మటీ= తరువాత; అల్బక మృత్‌+ఆకలనమునన్‌= కాంచెపు పాటి మట్టిని ఉపయోగించటంతో; గుహ్యమున్‌= అపానస్టలాన్ని; కడుగవలయున్‌= కడగాలి. తాత్పర్యం: తరువాత కుడిచేతితో ఎడమచేతిని కడగాలి. తరువాత ఏడు మట్టిముద్దలను ' ఉపయోగించి రెండుచేతులను శుద చేసికొనాలి. తరువాత మళ్ళీ అపానస్షలాన్ని కొంచెం మటితో కడగాలి. నే డు యట్‌

క. ఇమ్మెయి గుహ్యతలము శు ద్ధమ్ముగ నొనరించి కేల్‌ పదంపడి జలధౌ

తమ్ముగం జేసి సముత్తా । నమ్ము పిదపం బాదశోధనము సేయందగున్‌. 281 ప్రతిపదార్హం: ఈ+మెయిన్‌= ఈ విధంగా; గుహ్యతలమున్‌= గుదం పై భాగాన్ని; శుద్రము శ్రగన్‌+ఒనరించి= శుభ్రంచేసి; పదంపడి= తరువాత; కేల్‌=ఐ చేతిని; జలధౌతమ్ముగన్‌= నీటితో కడుగబడిన దానిని; చేసి; సముత్హానమ్ము పిదపన్‌= లేచిన తరువాత; పాదశోధనము= కాళ్ళు కడుగుకొనటం; చేయన్‌+దగున్‌= చేయాలి. తాత్పర్యం: ఇట్టా గుదతలం శుభ్రం చేసికొన్న తరువాత చేతులు నీటిలో చక్కగా కడుగుకొని, లేచి నిలబడి, పాదాలు శుభ్రంగా కడుగుకొనాలి. విశేషం: మలవిసర్జన చేసిన ప్రాంతమంతా అశుద్దంగా ఉంటుంది. కనుక ఆ సూక్ష్మక్రిములు పాదాలనుండి దేహంలోకి (ప్రవేశించకుండా పాదాలు కడుగుకొనటాన్ని ఇక్కడ ఆదేశించారు. క జనములు సూచుచునుండంగ । జనదు మలము మూత్రమును విసర్జింపంగ, న

ప్పనులకు శౌచాచరణం । బునకు నవశ్యంబు నోలములు గావలయున్‌. 282 ప్రతిపదార్థం: జనములు= జనాలు; చూచుచున్‌+ఉండగన్‌= చూస్తూ ఉండగా; మలమున్‌= మలాన్ని; మూత్రమునుజ మూత్రాన్నీ: విసర్జింపంగన్‌= వదలటం; చనదు= కూడదు; ఆ పనులకున్‌= ఆ రెండు పనులకున్నూ; శౌాచ+ఆచరణంబునకున్‌= శుద్ది పనికీ; అవశ్యంబున్‌= తప్పనిసరిగా; ఓలములు= మరుగు తావులు; కావలయున్‌= ఉండాలి. తొత్చర్యం: బహిరంగ స్థలాలలో మలమూత్రాలు వదలరాదు. ఆ పనులకూ, వాటి శుద్ది పనికీ చెట్టు మొదలైనవి గల మరుగుతావులు ఉండాలి. విశేషం: ప్రీ పురుషుల లింగాలకు “గుహ్యం” అని ఒక వ్యవహారం. అంటే గుట్టుగా ఉంచవలసినది అని అర్దం. మలమూట్రాలు జనాలు చూస్తూ ఉండగా చేస్తే అది చూచేవారికి జుగుప్పు పుట్టిస్తుంది. శుచికర్మకూడా మరింత ఏవగింపు కలిగిస్తుంది. కనుక మరుగుచోట్టను నిర్దేశించారు. చెట్టనడుమ తావులైతే వాతావరణకాలుష్యం తగ్గిపోయే అవకాశం ఉంటుంది. క. _ అపత్సమయంబున శౌ । చాపాదన మిట్టి భంగి నబ్బమి మలసం

లేపన గంధము వోనం గ్రి; యాపరుండై చేయునది మృదాకలనంబున్‌. 283 (ప్రతిపదార్థం: ఆపత్సమయంబునన్‌= ఆపదవేళలో; శౌచ+ఆపాదనము= శుద్దిని కలిగించటం; ఇట్టి భంగిన్‌= ఈ విధంగా; అబ్బమిన్‌= కుదరకపోవటంచేత; మల సంలేపన గంధముజ మలం అంటటంవలన అయిన వాసన; పోవన్‌= పోయే విధంగా;

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతీయాళ్వానము 393 మృత్‌+ఆకలనంబున్‌= మట్టిని అంటించటంచేత; (క్రియాపరుండు+ఐ= సనియందు శ్రద్ద కలవాడై; చేయునది= చేయాలి. తాత్పర్యం: ఆపదవేళలో ఇంతగా శుద్ది కుదరకపోతే మలం అంటిన వాసన పోయే విధంగా (శ్రద్దతో మట్టితో కడుగుకొనాలి. విశేషం: ప్రాచీన బుషులు ధర్మాలు బండగా నిర్ణయతో చెప్పరు. పరిస్థితులు అన్నీ అనువుగా ఉంటే ధర్మలోపం చేయరాదు. అనుకూలించని వేళలో ధర్మం పేరుతో శరీరాన్నీ, మనస్సునూ హ్రింసించకూడదు. ఇది బుషిమార్గం, ఆపదసమయం అంటే చెప్పినవిధంగా శుద్దిక్రియ చేయటానికి అనువుకాని వేళ అని భావం, (క్రియాపరుడు పనిలో (శ్రద్రలోపించనివాడు. సీ. _ బుద్దుదవిరహితంబుగ వారిం గరమున । గొనకొని పొరి డెందమునకుం జేరు

నట్లుగ నిశ్శబ్దమై యుండ ముమ్మాబు : ద్రావి యిన్మాలు తిర్యగ్విధమున

నాస్యంబు దొడసి నీ రంఘ్రుల శిరమునం : బ్రోక్షించి యోష్ట సంపుటము ముట్టి నాసికాపుటములు నయనముల్‌ సెవులు మూ: పులు హృదయను నాభిశలము మౌళి

ఆ. ముట్టవలయు హస్తములు పాదయుగమధ్య : గతములుగ నుదజ్ముఖత్వ మొండెం

బ్రాజ్ముఖత్వ మొండెం బ్రాపించి యిమ్మెయి ; నాచమనము సేయు టార్యమతము. 284 (ప్రతిపదార్హం: బుద్చుద విరహితంబుగన్‌= బుడగలు లేకుండునట్టుగా; వారిన్‌= నీటిని; కరమునన్‌=ఐ చేతితో; గొనకొని= (ప్రయత్నించి; పాొరిన్‌=ఐ (క్రమంగా; డెందమునకున్‌= గుండెకు; చేరు+అట్టు+కన్‌= చేరే విధంగా; నిళ్ళబ్దము+ఐ= చప్పుడు లేనిదై ఉండన్‌= ఉండగా; మూడు+మాటు= మూడు సారులు; (త్రావి= (త్రాగి; ఇన్‌+*మాటు= రెండుమార్జు; తిర్యక్‌+విధమునన్‌= అడ్డంగా; ఆస్యంబున్‌= మొగమును; తొడసి= తుడిచి; నీరు= నీళ్ళు; అంఘ్రులన్‌= కాళ్ళమీదా; శిరమునన్‌= తలసైవా; (ప్రోక్షించి= చిలుకరించి; ఓష్ట సంపుటమున్‌= పెదవుల మొగ్గవంటి స్తితిని: ముట్టి= తాకి; నాసికాపుటములు= ముక్కురంద్రములు; నయనముల్‌= కన్నులు; చెవులు; మూయులు= భుజాలు; హృదయము వక్షస్సు; నాభితలము= బొడ్డు; మౌళి= తల; ముట్టవలయున్‌= తాకాలి; హస్తములు= చేతులు; పాదయుగమధ్యగతములుగన్‌= కాళ్ళజంటనడుమ ఉన్నవిగా; ఉదక్‌+ముఖత్వము= ఉత్తరపు మోము అగుట; ఒండెన్‌= కానీ; (ప్రాక+ముఖత్వము= తూర్పు మొగం కానటం; ఒండెన్‌ఐ= కానీ, ప్రాపించి= పొంది; ఈ+మెయిన్‌= ఈ విధంగా; ఆచమనము= ఆచమనం అనే క్రియను; చేయుట= చేయటం; ఆర్యమతముజ ఆర్యులకు సమ్మతమైనది. తాత్పర్యం: బుడగలులేని నీరు చేతిలో చక్కగా (గ్రహించి మెల్లగా గుండె దగ్గరకు చేరేవిధంగా చప్పుడు లేకుండా మూడుమారులు (గ్రహించాలి. రెండుసార్లు అడ్డంగా నోటిని తుడుచుకొనాలి. నీళ్ళు కాళ్ళమీద, తలమీద చిలుకరించుకొనాలి. నోటిని బేతితో తాకాలి. ముక్కు, కన్నులు చెవులు భుజాలు, హృదయం, బొడ్డు, శిరస్సు- వీటిని తాకాలి. చేతులు రెండు కాళ్ళకు మధ్య ఉంచుకొని, ఉత్తరవు మొగంగా గానీ తూర్పు మొగంగాగానీ కూర్చుండి ఈ విధంగా ఆచమనం చేయాలి. ఇది ఆర్యులు సమ్మతించిన పద్దతి. విశేషం: ఇంతవరకు బాహ్యశౌచం చెప్పారు. ఇప్పుడు అంతరశౌచం చెప్పుతున్నారు. అందులో మొదటిది ఆచమనక్రియ. ఇదిమూడు విధాలు. శ్రౌతం, స్మార్తం, పౌరాణం అని వాటి పేర్లు, మూడు విధాలలో (ప్రక్రియ ఇంచుమించుగా ఒక్కటే. ఉచ్చరించే మంత్రాదులలోనే మార్పులు.

తిర్యగ్విధమునన్‌ - పెదవులసై ఒక అంచునుండి మరొక అంచువరకు అడ్డంగా చుడవటం, ఆచమనం చేసేటప్పుడు ఉత్తర

29క శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము దిక్కుగా గానీ, తూర్పుదిక్కుగా గానీ మొగంపెట్టి కూర్చోవాలి. ఈ (ప్రక్రియవలన ఫలాలు తరువాతి పద్యంలో చెప్పుతున్నారు.

సీ. ముమ్మాటి జలపొనమున నోలి బుగ్యజు : స్పామవేదంబులు సంతసిల్లుం

దొలితొలి వక్తంబు దొడయ నధర్వ హ । ర్నంబును రెండవుసారె ధర్మ

శాస్త్ర తోషేతిహాస ప్రమోద పురాణ సంప్రీతులును గల్గు. జరణయుగముం

బ్రోక్షింపం బుండరీకాక్షుండు ప్రేయమందు |; నయసనంబు లంటిన నలినహితుండు తే. సమ్మదంబునం దేలు నాచమన సంప్ర । యోగ మిట్టిది వస్తయజ్ఞోపవీత

ధరణముల నన్నపానతంత్రముల మున్ను; సేసి పిదపను నిది యనుష్టింపవలయు, 285 ప్రతిపదార్దం; ముమ్మాటి జలపానమునన్‌= మూడుమారులు నీరు 'త్రావటంచేత; ఓలిన్‌= వరుసగా; బుక్‌+యజుస్‌+సామవేదంబులు= బుక్కు, యజుస్సు, సామము అనే వేదాలు; సంతసిల్లున్‌= సంతోషిస్తాయి; తొలితొలిన్‌= మొదటిసారి; వక్త్రంబు= నోటిని; తొడయన్‌= తుడువగా? అధర్వ హర్షంబునున్‌= అధర్వవేదం ఆనందించటమూ; రెండవుసారెన్‌= రెండోమారు; తొాడయన్‌= తుడువగా; ధర్మశాస్త తోష ఇతిహాస ప్రమోద పురాణ సంట్రీతులును= ధర్మశాస్త్రం సంతోషించటం, ఇతిహాసం ఆనందించటం, పురాణం ప్రీతి పొందటం; కల్గున్‌= కలుగుతాయి; చరణయుగమున్‌= కాలిజంటను (పై: ప్రోక్షింపన్‌= నీటిని చిలుకరింపగా;: పుండరీక+అక్షుండు= పద్మములవంటి కన్నులుగల శ్రీమహావిష్ణువు; ప్రియము+అందున్‌= ప్రీతి పొందుతాడు; నయనంబులుజ కనులు; అంటినన్‌= తాకితే; నలినహితుండు= పద్మముల బంధువు - సూర్యుడు; సమ్మదంబునన్‌= పరమానందంతో; తేలున్‌= తేలిపోతాడు; ఆచమన సంప్రయోగము= ఆచమనపు చక్కని విధానం; ఇట్టిది= ఇటువంటిది; వస్త్ర యజ్ఞోపవీత ధరణములన్‌= బట్టలు, జందెము తాల్చుటను; అన్నపాన తం(త్రములన్‌= భోజనము, నీరు పుచ్చుకొనటం మొదలైన పనులను; మున్ను= ముందు; చేసి; పిదపనుజ తరువాత; ఇది= ఈ అచమన కార్యం; అనుష్టింపవలయున్‌= ఆచరించాలి. తాత్పర్యం: మూడు మారులు నీరు పుచ్చుకొనటంవలన (క్రమంగా బుక్కు, యజస్సు, సామం అనేవేదాలు సంతసిస్తాయి. మొదటిసారి నోరు తుడవటంవలన అధర్వవేదం హర్షం పొందుతుంది. రెండవసారి తుడవటంవలన ధర్మశా[స్తం, ఇతిహాసం, పురాణం అనేవి పరమానందం పొందుతాయి. కాళ్ళపై నీళ్ళు చిలుకరించటంవలన విష్ణువు, కనులను తాకటంవలన సూర్యుడు ఆనందిస్తారు. ఆచమన విధానం ఇటువంటిది. వ(స్తాలు, జందెము తాల్ఫ్చినప్పుడు అన్నపానాల వేళలలోను ముందు ఆ పనులు చేసి తరువాత ఈ ఆచమనకార్యం చేయాలి. విశేషం: ఆచమనం నాలుగు వేదాలకు, ధర్మశాస్త్రాలకు, విష్ణుసూర్యులకు ఆనందం కలిగిస్తుందని ఈ పద్యం చెప్పుతున్నది. ఇట్లా చెప్పటంవలన ఆ పనియందు ఆదరం కలుగుతుంది. ఆచమనప్ర(క్రియ (శ్రమలేకుండా ఒకటి రెండు నిమిషాలలో చేయవచ్చును. ఫలితం అనంతంగా ఉంటుందని ఈ పద్యం (ప్రతిపొదిస్తున్నది. సాధారణంగా సూక్ష్మక్రిముల వ్యాప్తిని నిరోధించే ఒక ప్రక్రియగా, అంతళ్ళుద్ద్ధికొరకు దీనిని ఆచరించవచ్చును. తే. ఆస్యశుద్ధి యొనర్చిన యపుడు వోక । భక్ష్యభోజ్య లవంబులు పండ్ల నడుమ

నిలిచి పదపడి పోవుట గలిగెనేని ; నాచమన మాక్షణంబ చేయంగవలయు. 280౮

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము 395 ప్రతిపదార్థం: ఆస్యశుద్ది= నోటి శుభ్రత; ఒనర్చిన అపుడు చేసినప్పుడు; పోకజ పోవక; భక్ష్య భోజ్య లవంబులు= కొరికి నమిలి తిన్న పదార్థాల కణాలు; పండ్ల నడుమన్‌= పండ్ల మధ్య; నిలిచి= ఉండి; పదంపడి= తరువాత; పోవుట వెడలిపోవటం; కలిగెన్‌+ఏని= కలిగితే; ఆ క్షణంబు+అ= అప్పటికప్పుడు; ఆచమనము= ఆచమనం అనే పనిని; చేయంగవలయున్‌= చేయాలి. తాత్పర్యం: నోటిని శుభ్రం చేసికొన్నప్పుడు అంతకుముందు తినిన పదార్థాలు పండ్లమధ్య నిలిచిపోయి తరువాత బయటకు వస్తే ఆ క్షణంలోనే ఈ ఆచమనకార్యాన్ని చేయాలి.

వ, శౌచవిధి సమస్త వర్ణసామాన్య ధర్మంబు, శూద్రునకు వ్రాచమనం బోష్టపుటం బొకమరి ప్రోక్షించుకొనుటయు,

దానిం గరంబున నద్దం బొకమరి దొదయుటయు నింతియ. 287 ప్రతిపదార్హం: శాచవిధి= శుచిత్వపు పని; సమస్త వర్ష సామాన్య ధత్మంబు= అన్ని వర్ణాలకు సమానంగా ఉండే ధర్మం; శూద్రునకున్‌= శూద్రవర్గం వాడికి; ఆచమనంబు= ఆచమనపు పని; ఓష్టపుటంబు= పెదవుల దొప్పను; ఒకమరి= ఒకమారు; ప్రోక్షించుకొనుటయున్‌= నీరు చల్లుకొనటం; దానిన్‌= నోటిని; కరంబునన్‌= చేతితో; ఒకమరి= ఒకమారు; అడ్డంబు= అడ్డంగా; తొాడయుటయు:= తుడవటం; ఇంతియజ= ఇంతే. తాత్పర్యం: పైన తెలిపిన శౌచకార్యం అన్ని వర్గాలవారు సాధారణంగా ఆచరించవలసిన ధర్మం, శూ(ద్రునకు ఆచమనం అంటే పెదవులమీద నీరు ఒకమారు చిలుకరించుకొనటమూ, నోటిని అడ్డంగా చేతితో ఒకమారు తుడుచుకొనటమూ - ఇంతే. క, _ తాను శుచిత్వం బేమిట | నైనను నేమజక నియతి నతులితశుత్రూ

షానిరతుండై శూద్రుండు । మానిత విస్రులకు నోడి మనగా వలయున్‌. 288 ప్రతిపదార్థం: శూద్రుండు= నాలుగవ వర్లపు వ్యక్తి: ఏమిటన్‌+*ఐనను= ఏ విధంగానైనా? తాను; శుచిత్వంబు= శౌచాన్ని; ఏమటజక= ఉపేక్షించక; నియతిన్‌= నిష్టతో; అతులిత శుశ్రూషా నిరతుండు+ఐ= సాటిలేని సేవాభావంలో (శ్రద్ధ కలవాడై; మానిత విఫ్రులకున్‌= మాన్యతగల విద్యావంతులకు; ఓడి= వినయం కలిగి; మనంగావలయున్‌= జీవించాలి. తాత్పర్యం: శూద్రుడు ఏ విధంగానైనా శుచిత్వాన్ని నిష్టతో సాధించి సాటిలేని సేవాభావంతో గొప్పవిద్యావంతులయెడ వినయం కలిగి జీవిస్తూ ఉండాలి. విశేషం: “విద్యయా యాతి విష్రత్వం” = విఫ్రుడంటే గొప్ప విద్యలను (శ్రద్దతో ఆర్షించి బుద్దితో జగత్‌ క్షేమానికై వినియోగించేవాడు. సంఘంలో తక్కిన వ్యక్తులు అట్టివారికి తోడ్పడటంవలన మేలు జరుగుతుంది. ఇక్కడ “శుశ్రూషా” శబ్దాన్ని ఆ విధంగా సమన్వయం చేసికొనాలి, జాతిమాత్రంచేత ఆరాధించనక్కరలేదనే విషయాన్ని 'విప్ర" శబ్దం సూచిస్తున్నది. అందులోని విశేషార్దాన్ని సంభావించారి అంతేకాదు. శుశ్రూష అంటే సేవ. అంటే వృత్తి ధర్మాలు: కమ్మరి, కుమ్మరి, వడ్రంగం మొదలైనవి అనికూడా (గ్రహించాలి. £.- అంటే అహంకార లక్షణం లేకుండా అని భావం. సీ. అవనీసురుంయ జపయజ్డుం డధ్యయనోప ; జీవి తపశ్మోభి; భూవరుండు

ప్రారంభయజ్ఞుండు పరమదందోప జీ । వకుండు పాలనశోభి; వైశ్యుంయమల

హవ్యయజ్ఞుండు విక్రయాజీవి యాతిథ్య। పరిశోభి, శూద్రుండు పరిచరత్వ

యజ్ఞండు శుశ్రూషణాజీవి దక్షత్వ । శోభి; యట్టులు గాని చొప్పు లబిల

396 శ్రీనుదొం(ధ్ర మహాభారతను ఆ. వర్థజాతులకు నవశ్యంబు; నాలవ : వాని కమ్మెయిం ద్రివర్హభక్తి వలయు నడప యతులవలన విశేషించి । నిత్యభజనపరత కృత్య మరయ. 289

ప్రతిపదార్హం: అవనీసురుండు= (బ్రాహ్మణుడు; జపయజ్ఞుండు= జపరూపమైన యజ్ఞం కలవాడు; అధ్యయన+ఉపజీవి= వేదాలను అర్ధంతోపాటు (గ్రహించటమే బ్రదుకుతెరువుగా గలవాడు; తపస్‌+శోభి= తపస్సుతో ప్రకాళించేవాడు; భూవరుండు= రాజు; ప్రారంభయజ్ఞుండు= పూనికయే యజ్ఞంగా గలవాడు; పరమదండ+ఉపజీవి= శ్రేష్టమైన దండనీతియే (బ్రతుకుతెరువైనవాడు; పాలనశోభి= ఏలటంతో రాణించేవాడు; వైశ్ళుండు= మూడవ వర్తంవాడు; అమల హవ్యయజ్ఞాండు= దోషంలేని హోమద్రవ్యం యజ్ఞంగా గలవాడు; విక్రయ+ఆజీవి= అమ్మకం (బ్రదుకుతెరువైనవాడు; ఆతిథ్య పరిశోభి=ఐ అతిథుల పూజతో ప్రకాశించేవాడు: శూద్రుండు= నాలుగవ వర్షంవాడు; పరిచరత్వ యజ్ఞుండు= సేవకభావం యజ్ఞంగా గలవాడు; శుత్రూషణ+ఆజీవి= సేవయే బ్రదుకుతెరువుగా గలవాడు; దక్షత్వశోభి= సమర్హతతో విరాజిల్లేవాడు; అట్టులుజ ఆ విధము; కాని చొప్పులు= కాని విధానాలు; అఖిల వర్ష జాతులకున్‌= అన్ని వర్ణాలలో పుట్టినవారికి; అవళ్యంబు= వశముకానివి; నాలవవానికిన్‌= నాలుగవ వర్షంలో పుట్టిన వ్యక్తికి; అరయన్‌= భావిస్తే! ఏ+మెయిన్‌= ఎట్టాగయినా; (త్రివర్షభక్తిజ మూడు వర్ణాలవారియందు అనురాగం; నడపన్‌= సాగించటం; వలయున్‌= కొవాలి; విశేషించి= మీదు మిక్కిలి; యతులవలనన్‌= పరమార్థం కొరకు యత్నం చేసే వారియెడల; నిత్య భజన పరత= ఎల్లప్పుడు సేవచేసే ఆసక్తి; కృత్యము= చేయదగిన పని. తాత్సర్యం: (బ్రాహ్మణుడికి జపమే యజ్ఞం. అధ్యయనమే (బ్రదుకుతెరువు, తపస్సు శోభ తెస్తుంది. క్షత్రియుడికి ప్రయత్నం యజ్ఞం, దండనీతి బ్రదుకుతెరువు, పాలనం శోభ తెస్తుంది. వైళ్యుడికి హవ్యం యజ్ఞం. అమ్మకం (బ్రదుకుతెరువు, ఆతిధ్యం శోభ తెస్తుంది. శూద్రుడికి సేవలందించటం యజ్ఞం. సేవలే అతడి బ్రతుకుతెరువు, పనిలో సామర్థ్యం వన్ని తెస్తుంది. వీటికంటె వేరై విధానాలు ఆయావర్థాలవారికి వశంకానివి. నాలుగవవర్హం వాడు తక్కిన మూడు వర్ణాలవారియందు అనురాగం కలిగి నడుచుకొనాలి. ప్రత్యేకించి యతుల విషయంలో ఎల్లప్పుడు అనురాగం కలిగి ఉండటం అతడి కర్తవ్యం. విశేషం: జపయజ్ఞుడు - మంత్రాన్ని పలుమారులు నిష్టతో హృదయంలో ఆవృత్తి చేయటం జపం. యజ్ఞమంటే పరమ(శ్రద్దతో చేసే పవిత్ర కార్యం. జపయజ్ఞం: ఇది పరమార్థ సాధనకు ఉపకరిస్తుంది. దీనికి అధ్యయనమూ తపస్సూ విశిష్టతను చేకూరుస్తాయి. కాబట్టి బ్రాహ్మణుడు ఐహికసుఖాపేక్ష లేనివాడై తనకు, తన పరిధిలో ఉన్నవారికి పరమసుఖం కలిగే సుకృత్యాలు - జప అధ్యయన తపస్సులు చేస్తూ ఉండాలి.

రాజ, వైశ్య, శూద్రులు తమ నియతధర్మాలద్వారా ఐహికసుఖం అందరికీ సాధించాలి. ఈ విధంగా నాలుగు వర్ణాలవారు అనో ఫన్యభావనతో ఇహపరాలను సాధించటం ఆర్షధర్మం కాంక్షించిన విషయం,

హవ్యయజ్ఞుడు - అంటే హోమ(ద్రవ్యాలను యజ్ఞాలను చేసేవారికి అందించటమే యజ్ఞంగా కలవాడని భావన చేయవచ్చును.

పరిచరత్వం, శుశ్రూషణ - ఇవి వృత్తిధర్మాలు. చాకలి, మంగలి కమ్మరి, కుమ్మరి మొదలైనవారి పనులు.

యతులు - యత్నశీలం కలవారు. లౌకికమైన ప్రవృత్తి లేక పరమార్ధమందే ప్రయత్నం కలవారు. వారి విషయంలో సర్భవర్థాలవారు భక్తికలిగి ఉండాలి. కు యతి సర్వాశ్రమ చరణ । స్థితులకు నుతృష్టుం డతని తెరువూందిన శ

క్తత కలిగినవారు శ్రుతి । స్యతి విహితాచారులగుట మే లరయంగన్‌. 290

ఆనుశాసవికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము 397 ప్రతిపదార్హం: అరయంగన్‌= పరికింపగా; యతి= సన్బ్వాసి?; సర్వ+ఆశ్రమ చరణ స్టితులకున్‌= అన్ని ఆశ్రమాల పనుల దశలకంటిె; ఉత్కృష్టుండు= అధికమైన స్టితికలవాడు; అతని తెరువుఐ= అతడి మార్గం; ఊందిన శ్తక్తత కలిగినవారు= అవలంబించిన శ్షక్తికలవారు; శ్రుతి స్పృతి విహిత+ఆచారులు= వేదాలు, ధర్మశా॥స్తాలు బోధించిన ఆచారాలు కలవారు; అగుట= కావటం; మేలు= మంచిది. తాత్పర్యం: యతి అన్ని అ(శ్రమాలవారికంటె మిన్న అయినవాడు. ఆ మార్గం అవలంబించిన సమర్ధతతో నిర్వహింపదలచినవారు వేదాలు, ధర్మశాస్త్రాలు చెప్పిన ఆచారాలను పాటించటం మేలు. విశేషం: యతిధర్మాలు చాలా క్షిష్టమైనవి. అవి పాటించలేకపోతే ఆ ఆశ్రమం స్వీకరించటం మంచిది కాదని హెచ్చరిక సీ, ప్రియవాదితయును శాంతియును దాంతియు,ననా । లస్యంబు నతుల శీలంబు గలిగి

నా కిది వలయు దీన సుదుస్తరంబును ; ఘోరంబు నైన సంసారజలధిం

గడతు నేనని భిక్షుకజనంబులకు నెవ్వి।! హితము లప్పనులు సంతతముం జేయు

చడుగులొత్తుచు నిష్ట మడుగుచు నీచత । ననుచరించుచు ధర్మమున నుపార్ణి ఆ. తంబులైన యట్టి ద్ర్య్యసంచయములం | దృప్తి సేసి దేహగుప్తి నడపి

పగలు రేయు నాక పరిచర్య నొనరించి । శూద్రుండిహపరముల సుఖము వడేయు. 291 ప్రతిపదార్హం: ప్రియవాదితయునున్‌= ప్రియంగా పలకటమూ; శాంతియునున్‌= కామ(క్రోధాదులు లేకుండటమూ; దాంతియున్‌= ఇంద్రియముల అదుపు కలిగి ఉండటం; అనాలస్యంబున్‌= సోమరితనం లేకుండా ఉండటం; అతుల శిలంబున్‌= సాటిలేని మంచి నడవడి; కలిగి; నాకున్‌= నాకు; ఇది= ఈ వస్తువు; వలదు= అక్కరలేదు; దీనన్‌= దీనిచేత; సుదుస్తరంబును= మిక్కిలిగా దాట శక్యం కానిదీ; ఘోరంబున్‌= భయంకరమైనదీ; ఐన= అయినట్టి; సంసొరజలధిన్‌= సంసారమనే సముద్రాన్ని; నేను; కడతున్‌= దాటుతాను; అని; భిక్షుక జనంబులకున్‌= బిచ్చమెత్తుకొని జీవించే జనులకు; ఎవ్వి= ఏవి; హితములుజ మేలయినవో; ఆ+పనులు= ఆ కార్యాలు; సంతతము= ఎల్లప్పుడు; చేయుచున్‌= చేస్తూ; అడుగులు+ఒత్తుచున్‌= మహాత్ముల పాదసేవ చేస్తూ; నిస్టన్‌= నిష్టతో; మడుగుచున్‌= శుద్దుడవుతూ; నీచతన్‌= తక్కువతనంతో; అనుచరించుచున్‌= అనుసరిస్తూ: ధర్మమునన్‌= ధర్మమార్గంతో; ఉసార్జితంబులు= సంపాదించినవి; ఐన అట్టి (ద్రవ్య సంచయములన్‌= అయిన వస్తువుల సముదాయాలతో; తృప్రిచేసి= తృప్తిపడి; దేహగుప్తిన్‌= దేహరక్షణను: నడపి= ్రవర్తింపజేసి; పగలు రేయుజ ఇది పగలు, ఇది రాత్రి; నాకా అనక పరిచర్యన్‌= సేవను; ఒనరించి= చేసి; శ్న్లూద్రుండు= నాలుగవ వర్షం వ్యక్తి: ఇహపరములన్‌= ఈ లోకంలోనూ, పరలోకంలోనూ; సుఖము= సుఖాన్ని; పడయున్‌= పొందుతాడు. తొత్సర్యం: ప్రియమైన మాటా, శాంతీ, ఇంద్రియని[గ్రహమూ, సోమరితనం లేకపోవటం, మంచి శీలమూ కలిగి దేనియందూ మమకారం లేక, దానిచేత ఈ దాట శక్యంకాని, భయంకరమైన సంసారం దాటుతానన్న భావంతో భిక్షుక:జనాలకు ఏవి కర్తవ్యాలో అవి నిరంతరం చేస్తూ మహాత్ములకు పాదసేవ చేస్తూ నిష్టతో శుద్దుడై అహంకారంలేనివాడై ధర్మంతో సాధించిన వస్తువులతో దేహపోషణ చేసికొంటూ, పగలనక, రాత్రి అనక పరిచర్య చేస్తూ శూద్రుడు ఇహపర సుఖాలు పొందుతాడు. విశేషం: అనాలస్యంబు - అలసభావం లేకపోవటం. ఆలసుడంటే పనుల విషయంలో శ్రద్ద లేనివాడు. నాకిదివలదు - ఇది మమకారాన్ని నశింపజేసే పద్దతి, నీచత - ఇది అహంకారాన్ని చంపే పద్ధతి, నీచత అంటే తన్ను గురించి గొప్పగా భావించకుండటం. పగలు, రేయు నాక - సర్వకాలాలలో అవసరాన్నిబట్టి, ఆయా పనులకు సిద్ధంగా ఉండాలని తొత్పర్యం.

398 శ్రీమదాంధ్ర నుహాభారతము క. దానోపవాసముల స! న్మానితగతి లేదు శూద్రునకు యతి దెసస

మ్మూననమునం దత్పూజా । ధీనరతిం గాని యెన్ని తెరువులం జూదన్‌. 292 (ప్రతిపదార్థం: శూద్రునకున్‌=ఐ శూద్రుడికి; ఎన్ని తెరువులన్‌= ఎన్ని మార్గాలతో; చూడన్‌= చూచినా; యతిదెసన్‌= యతిపట్ట; సమ్మాననమునన్‌= మన్ననతోనూ; తత్‌+పూజా+అధీనరతిన్‌= అతడిని పూజించటానికి వశమవటంలోని ప్రీతితోను; కాని= కొక; దాన+ఉపవాసములన్‌= దానమూ, ఉపవాసమూ అనే వాటితో; సత్‌+మానిత గతి= చక్కని మన్నింపబడిన గతి; లేదు. తాత్పర్యం: శూద్రుడికి యతిపట్ల గౌరవమూ, అతడి పూజకు వళమైన ప్రీతీ అనే వాటితోనే కానీ ఎన్నివిధాలుగా చూచినా దానమూ, ఉపవాసమూ అనే వాటితో మంచి మన్నన పాందే అవకాశం లేదు. వివేషం: యతికి సమ్మానమూ, పూజ అంటే పరమార్దానికి, పరమాత్మకూ సేవ చేయటం అని భావం. తే. తెరువు దప్పి తూంగాడుచు నరుగుదెంచు ।; యతిం గనుంగొని మనమున నడరు పొదమ

నెదురుకొని దప్పి దీర్జి సమ్మదముసేంత । శూద్రునకు ధర్మవిధి యని శ్రుతులు చెప్పు. 293 ప్రతిపదార్థం: తెరువున్‌= దారిని; తప్పి; తూంగాడుచున్‌= అలసతతో తూగిపోతూ; అరుగుదెంచు యతిన్‌= వచ్చే సన్న్వాసీని; కనుంగొని= చూచి; మనమునన్‌= హృదయంలో; అడరు= తొందర; పొడమన్‌= కలుగగా; ఎదురుకొనిఐ ఎదురువెళ్ళి; డప్పి తీర్చి= దాహంతీర్చి; సమ్మదము చేంత= ఆనందం కలిగించటం; శూద్రునకున్‌= శూద్రుడికి; ధర్మవిధి= ధర్మంతో కూడిన కర్తవ్యం; అని;[శ్రుతులు= వేదాలు; చెప్పున్‌= చెప్పుతున్నాయి. తొత్సర్యం: దారితప్పి అలసతతో తూగిపోతూ వస్తున్న అతడిని చూచి హృదయంలో తాందర పుట్టగా ఎదురేగి అతడి (శ్రమను పోగొట్టి సంతోషపెట్టటం శూద్రునకు ధర్మపు కర్తవ్యం అని వేదాలు చెప్పుతున్నాయి. విశేషం: అడరు పొడమన్‌ - ఆలస్యంచేస్తూ ఏమై పోతాడో అనే భీతితో కూడిన తొందరతో ఆదరించాలి అని భావం, డప్పి - దాహం, (శ్రమ; తెరువు తప్పాడు కనుక దేహ(శ్రమ. మనణ్హేశం రెండూ ఉంటాయి. ఆదరణవలన అమితానందం కలుగుతుంది. చు యతి రుజంబొందినం దొజంగ నౌషధ కృత్యము బథ్యమై సమం

చితమగు నట్టి భోజనము సేర్చుటయున్‌ మలమూత్రముల్‌ జుగు

ప్పితములు గాని భంగిగల చిత్తముతో జలకార్య మోపి వ

ర్లితముగం జేతయుం గల చరిత్రము శూద్రున కిచ్చు సద్ధతిన్‌. 294 (ప్రతిపదార్థం: యతి= సన్నాసి; రుజన్‌= జబ్బును; షాందినన్‌= పొందితే; తాజు(గన్‌= పోవటానికి; బొషధ కృళ్యమున్‌= మందు ఇవ్వటమూ; పథ్యము+ఐ= దేహానికి హితంచేసేదీ; సమంచితము= మంచిదీ; అగు అట్టి భోజనము= అయినట్టి ఆహారము; చేర్చుటయున్‌= అందివ్వటమూ; మలమూ(త్రముల్‌= మలము, మూత్రము; జుగుప్పితములు= ఏవగింపు కలిగించేవి; కాని భంగి కల చిత్తములతోన్‌= అయిన హృదయంతో; జలకార్యము= నీటిపని (శుద్దిచేయటం౦); ఓపి= సహించి; వర్షితముగన్‌= జనాలు కొనియాడే విధంగా; చేతయున్‌= చేయటమూ; కలచరిత్రము= కలనడవడి; శూడద్రుడికి; సద్గతిన్‌= మంచిగతిని; ఇచ్చున్‌= ఇస్తుంది. తాత్సర్యం: యతికి జబ్బుచేస్తే మంచి మందు ఇవ్వటం, హితమైన మంచి భోజనం పెట్టటం, మలమూటత్రాలను ఏవగించుకొనకుండా నీటితో శుద్దిచేయటం జనాలు కొనియాడే విధంగా చేయగల నడవడి శూద్రుడికి సద్గతిని కూరుస్తుంది.

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వాననము 399 విశేషం: “చిత్తముతో, ఓపి, వర్షితములుగా' అనే పదాలు సేవలోని (త్రికరణశుద్దిని అభివ్యక్తం చేస్తున్నాయి. కేవలం మెప్పుకారకు చేయరాదనే హెచ్చరికను కూడా ్రతీయమానం చేస్తున్నాయి.

సర్వసంగపరిత్యాగం చేసిన యతికి అవశదశలో సేవకు మరొక దిక్కు ఉండదు కనుక దీనిని ఇంత నొక్కి చెప్పుతున్నారు. నరసేవ నారాయణసేవగా భారతీయ బుషులు భావించారనటానికి ఇది నిదర్శనం. కు ఏ విధమున నోపిన యతి ; భావము దుఖంబు వాపుపని సాదర చే తోవృత్తిం బూని చేయం ; గావలయును శూద్రుందది సుగతి నొందించున్‌. 295 ప్రతిపదార్థం: శూద్రుండు= శూద్రుడు; ఏ విధమునన్‌= ఏ విధంగా; ఓపీనన్‌= శక్తి ఉంటే (ఆ విధంగా); యతి భావము దుఃఖంబు= యతి యొక్క హృదయంలోని దుఃఖాన్ని; పాపు పని= పోగొట్టే పనిని; సాదరచేతస్‌+వృత్తిన్‌= ఆదరంతో కూడిన మనస్సు ప్రవర్తనతో; పూని= యత్నపడి; చేయన్‌*కాన్‌+వలయునుజ చేయాలి; అది= అట్టా చేయటం; సుగతిన్‌= మంచిగతిని; పొందించున్‌= పొందిస్తుంది. తాత్పర్యం: శూద్రుడు శక్తి ఉన్న విధంగా యతి హృదయంలోని దుఃఖాన్ని పోగొట్టే పనిని ఆదరంగల బుద్దితో చేయాలి. అది సుగతిని కలిగిస్తుంది. నర్వవర్ల సామాన్యధర్మ నిరూపణ ప్రకారము (సం. 13-152-1 (కుంభ) వ అని చెప్పి సర్వడాతి సామాన్యంబులగు ధర్మంబు లెజింగించు నాదరంబున నమ్మునివరుం డిట్లనియె.296 ప్రతిపదార్హం: అని; చెప్పి= తెలియజేసి; అఆ+శమునివరుండుజ ఆ ముని'శ్రేష్టుడు (పరాశరుడు); సర్సజాతి సామాన్యంబులు= అన్ని జాతులకు సమానంగా ఉండేవి; అగు ధర్మంబులు= అయిన ధర్మాలు; ఎటింగించు+ఆదరంబునన్‌= తెలిపే కుతూహలంతో; ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనియెన్‌= పలికాడు. తాత్పర్యం: ఇట్టా చెప్పి, అన్ని జాతులవారికి సమానంగా ఉండే ధర్మాలు చెప్పాలనే వేడుకతో ఆ ముని'శ్రేష్టుడు పరాశరు డిట్టా చెప్పాడు. సీ పరధనంబుల కాసపడక యొద్లను ; దనయట్ల కాజూచు నఖిల వస్తు వులుం దోంచయు నడయ వీచుల చందమున మెలుం గులభంగి నని కనుంగొనుచు నెందు నాసక్తిలేక భూతాలిపై దయ కల్లి । నదచుట హితము తోనడచు. జేసి నది మేల చేయుట చదురు కీ దవశతం । దొడరం బ్రాయశ్చిత్త దోహలమున తే వేగ తొలంగించు టొప్పెడు వెరవ యెమ్ము: లేని జంతువు. జంపి త్రిస్నానములను ద్వాదశ ప్రాణసంయమ నాదరమున । నొక్క యుసవాసమునం బాపయుక్తి వాయు, 297 ప్రతిపదార్థం: పరధనములకున్‌= ఇతరుల సొమ్ములకు; ఆసపడక= ఆశపొందక; ఒడ్డను= ఇతరులను; తనఅట్టు+అ+కాన్‌= తనవలెనే; చూచుచున్‌= భావిస్తూ; అభిలవస్తువులున్‌= సమస్తమైన వస్తువులూ; తోం; అడగు వీచుల చందమునన్‌జ స్పైకి కనిపిస్తూ అడగిపోయే తరంగాల విధంగా; మెటుంగులభంగిన్‌= మెరుపులలాగా; అని; కొనుగొనుచున్‌= పరికిస్తూ: ఎందున్‌= దేనిమీదా; ఆసక్తి తగులుపాటు; లేక; భూత+ఆలిపైన్‌= ప్రాణుల సముదాయంమీద; దయ కల్లి= దయపెట్టుకొని; నడచుట= ప్రవర్తించటం; హితము= మేలు; తోన్‌= తనతోపాటు; నడచున్‌= వస్తుంది; చేసిన+అదిజ చేసే పని; మేలు+అ= ఇతరులకు శుభమైనదే: చేయుట= చేయటం; చదురు= సరియైనది; అవశతన్‌= తన వశం తప్పటంవలన; కీడు= తప్పు పని; తొడరన్‌= కలిగితే; ప్రాయళ్ళిత్త

400 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము దోహలమునన్‌= (ప్రాయశ్చిత్తం మీది ఉత్సాహంతో; వేగజ= వెనువెంటనే; తొలంగించుట= పోగొట్టుకొనటం; ఒప్పెడు వెరవు+అ= ఒప్పునట్టి కార్యము; ఎమ్ము లేని జంతువున్‌= ఎముకలేని జంతువును; చంపి= చంపిన కారణంగా; (త్రిస్నానములను= మూడు స్నానాలచేత; ద్యాదశ(ప్రాణ సంయమన+ ఆదరమునన్‌= పం(డైండు మారు ప్రాణాయామం చేసే ఆదరంచేత; ఒక్క ఉపవాసమునన్‌= ఒక రోజు భోజనం మానివేయటంచేత; పాపయుక్తి= పాపపు తగులును; పాయున్‌=ఐ తొలగించుకొంటాడు. తాత్పర్యం: ఇతరుల సామ్ముల కాసపడరాదు. ఇతరులను తనతో సమానంగా భావించాలి. కనపడే వస్తువులన్నీ వచ్చిపోయే తరంగాలవంటివి, మెరుపులవంటివి - అని భావించి వాటిపై మమకారం వదలాలి. (ప్రాణులన్నింటిమీదా దయకలిగి ఉండాలి. చేసిన మేలే మనతో వస్తుంది. చేసే పని ఇతరులకు మేలైన దైతేనే చేయాలి. పొరపాటున చెడుపని చేస్తే వెనువెంటనే ప్రాయశ్చిత్తం చేసికొని తొలగించుకొనాలి. ఎముకలులేని జంతువును చంపితే మూడుస్నానాలూ, పం(ైండు (ప్రాణాయామాలూ, ఒక ఉపవాసమూ చేస్తే ఆ పాపం పోతుంది. విశేషం: తరంగం, మెరుపు క్షణంలో పుట్టి క్షణంలో నశిస్తాయి. సృష్టిలో సర్వవస్తువులూ అటువంటివే. కాబట్టి అనిత్యాలైన వాటిమీద ఆసక్తి తొలగించుకొని నిత్యమైన పరతత్త్యంమీద దృష్టి నిలుపాలనే ఉపదేశం ఇక్కడ తోస్తుంది. కీడు అవశతన్‌ తొడరన్‌ - దీనివలన బుద్ధిపూర్వకంగా చేసే పాపాలకు ప్రాయళ్ళిత్తం లేదని చెప్పినట్టయింది. స్నానం బాహ్యశుద్దినీ, (ప్రాణాయామాలు నాడీమండలశుద్దినీ, ఉపవాసం - అంతశ్ళుద్దినీ కలిగిస్తాయని భావం. ఆ. అస్థి కలిగి హీనమగుజంతు వైనం ద । ద్వీగుణవృత్తి వలయు. బ్రగుణజంతు వునకు నలుమడించుకొనునది నరమాత్ర ।; హింస యష్టగుణ కృతీహం బాయు. 298 ప్రతిపదార్హం: అస్టిజ ఎముక; కలిగి= ఉండి; హీనము= తక్కువది; అగు జంతువు= అయిన జంతువు; ఐనన్‌= అయితే; తత్‌+ద్విగుణవృత్తి= దానికి రెట్టింపు పని; వలయున్‌= కావాలి; (ప్రగుణజంచతువునకున్‌= ఇంకా ఎక్కువ గుణంగల జంతువు విషయంలో; నలుమడించుకొనునది= నాలుగు రెట్టు చేసికొనాలి; నరమాత్రహింసన్‌= సాధారణ మానవుడి హింస; అష్టగుణ కృతి+-ఈహన్‌= ఎనిమిదిరెట్ల్ట ప్రాయళ్చిత్తపు పని యందలి కోరికతో; పాయున్‌= పోతుంది. తాత్సర్యం: ఎముక ఉండిన తక్కువ జాతి జంతువును చంపితే (ప్రాయశ్చిత్తం రెండు రెట్టు చేసికొనాలి. పెద్ద జంతువైతే నాలుగు రెట్టు, మానవమాత్రుడిని హింసిస్తే ఎనిమిదిరెట్టు ప్రాయశ్చిత్తంతో ఆ పాపం పోతుంది. విశేషం: ఎముకలేని జంతువు విషయం మొదటి పద్యంలో చెప్పారు. ఎముక ఉన్న జంతువును చంపితే దానికి ప్రాయళ్ళిత్తం రెండు స్నానాలు, 24 (ప్రాణాయామాలు, రెండు ఉపవాసాలు, పెద్ద జంతువైతే నాలుగు స్నానాలు, నలభై ఎనిమిది (ప్రాణాయామాలు నాలుగు ఉపవాసాలు, మానవహింసచేస్తే ఎనిమిది స్నానాలు, తొంభై ఆరు (ప్రాణాయామాలు, ఎనిమిది ఉపవాసాలు ప్రాయశ్చిత్తం, అయితే ఇవన్నీ పొరపాటున జరిగిన పాపానికి మాత్రమే. బుద్దిపూర్వకమైన హింసకు మహానరకయాతన అనుభవించవలసినదే, క. హీననరునట్ల గుల్టము : నేనుగును మనుష్యవధ మనేకాబ్దికభి క్షానిరతి ప్రభృతి సుక । ర్మానుష్టానములం గాని యలుగ దలంచతులన్‌, 299 ప్రతిపదార్థం: గుజ్జమును= గుర్రమూ; ఏను(గును= ఏనుగునూ; హీననరు+అట్టు+అ= సాధారణ మానవుడివలెనే; మనుష్యవధముజ

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వానము స! గొప్ప మనుష్యుడిని చంపటం; అనేక+ఆబ్టిక భిక్షా నిరతి ప్రభృతి సుకర్మ+అనుష్టానములన్‌= "పెక్కు ఏండ్లకు సంబంధించిన, బిచ్చమెత్తుకొనుట మొదలైన మంచి పనులను చేయటంవలన; కాని; అలంతులన్‌= తక్కువ వాటిచేత; అజుగదు= నళించదు. తాత్పర్యఆ: గు(ర్రాన్నీ ఏనుగునూ చంపిన పాపానికి ప్రాయశ్చిత్తం సాధారణ జనుడిని చంపిన దానికి వలెనే చేసికొనాలి. విశిష్టలైన మనుజులను చంపితే కలిగే పాపం ఎన్నో ఏండ్లు బిచ్చమెత్తటం మొదలైన సత్కర్మాలవలననే కానీ తక్కువ రకపు (ప్రాయళ్చిత్తాలతో పోదు. విశేషం: ఆబ్లిక- అబ్బ సంబంధమైన, ఏండ్లకు సంబంధించిన అని భావం. బిచ్చమెత్తుకొని దేహాన్ని పోషించుకొనటం ఒక విధమైన (ప్రాయశ్చిత్తం, బిచ్చమెత్తుకొనటమంటే మానాభిమానాలను సర్వదా సర్వధా వదలివేసికొనటమన్నమాట. అది మనిషి హృదయంలో గొప్ప సంస్కారాన్ని సమకూరుస్తుంది. తే. కల్లు ద్రావుట గురుతల్పగమన మధిక । పాతకము లివి ప్రాణముల్‌ వాయయెట్టి

చేయు ప్రతికారములం గాని చెడవు గోధ । రాద్యధిక దానములనైన నజుగ నంధ్రు. 300 (ప్రతిపదార్థం: కల్టు= మద్యము; త్రొవుట= (త్రాగటము; గురుతల్ప గమనముజ గురువు భార్యను పొందటం; అధిక పాతకములు= మిక్కిలి దొడ్డ పాపాలు; ఇవి; ప్రాణముల్‌= ప్రాణాలను; పాయన్‌+పెట్టి= పోవటానికైనా సిద్ధంచేసి; చేయు ప్రతికారములన్‌= చేసే 'ప్రాయశ్చిత్తాలతో; కాని; చెడవు= నశింపపు; గో ధరా+ఆది+అధిక దానములన్‌+*ఐనన్‌= గోవులను, భూమిని, ఇంకా గొప్పు వస్తువులను మొదలైన వాటిని దొనంచేయటంవలన కూడా; అణుగవుజ నళింపవు; అండ్రు= అంటారు. తాత్పర్యం: మద్యపానమూ, గురుభార్యను కలియటం అనేవి మహాఘోరపాపాలు. ప్రాణాలనైనా బలిపెట్టి చేసే (ప్రాయశ్చిత్తాలతోగానీ అవి నశింపవు. గోదాన భూదానాదులతో కూడా అవి నళింపవంటారు. విశేషం: మద్యపానంవలన మనిషిలో యుక్తాయుక్షవివేకజ్ఞానం అంతరిస్తుంది. దానివలన అతడు ఎంత పాడుపనిచేయటానికైనా సంకోచించడు. గురుపత్ని తల్లికంటె మన్నింపదగినది. ఆమెతో రమించటమంటే తల్లి భావనయే హృదయంనుండి తొలగించివేయటం,. కనుక ఇవి మహాపాతకాలు. (ప్రాయళ్చిత్తవిధిలో (ప్రాణాలు పోయే స్థితి ఉన్నా సంకోచపడక చేసికొంటేనే ఈ పాపాలు పోతాయి. ఆ ప్రయత్నం లేకపోతే మానవత్వమే లేనివాడని భావం.

క, _ ఇవి యెటింగి యెపుడు పరలో | కవిభీతి మనంబునందు. గల్లి సకలభూ

తవిషయదయ నూనిన య । ట్టి వాండు కీడెల్లం బోనడిచి మేలొందున్‌. 301 ప్రతిపదార్హం: ఇవి= ఈ విషయాలు; ఎజింగి= తెలిసికొని; ఎపుడున్‌= సర్వకాలాలలో: పరలోక విఖితిజఐ పరలోక సంబంధమైన పెనుభయం; మనంబునందున్‌= హృదయంలో; కల్లి= ఉంచుకొని; సకల భూత విషయ దయన్‌= అన్ని ప్రాణుల యెడలను దయను; ఊనిన అట్టివాండు= గట్టిగా పదిలపరచుకొన్నవాడు; కీడు+ఎల్లన్‌= పాపమంతటినీ; పోన్‌= పోవునట్టు: అడిచి= అణగగొట్టి; మేలు= శుభాన్ని; ఒందున్‌= పొందుతాడు. తాత్పర్యం: ఈ విషయాలు తెలిసికొని, హృదయంలో పరలోక సంబంధమైన భయాన్ని నిలుపుకొని, ఎల్లవేళలా అన్ని ప్రాణుల యెడల దయ కలిగి ఉండేవాడు పాపాల నన్నింటినీ పోగొట్టుకొని శుభం పొందుతాడు. విశేషం: పరలోకం ప్రత్యక్షం కాదు కనుక చాలామందికి అది లేదని వె[ర్రి భావన, కాని కొంచెం ఆలోచిస్తే ఇందులోని (భ్రమ తొలగి పోతుంది. భవిష్యత్తు అంతా అప్రత్యక్షమే కదా! కాని దానికొరకు లక్షలు, కోట్టు సంపాదిస్తాడు మానవుడు. అట్టాగే ప్రత్యక్షం కాకపోయినా పుణ్యఫలాలను, పాపఫలాలను అనుభవించవలసిన పరలోకం ఉందని నమ్మినవాడు 'వి' భీతితో ఉంటాడు. ఇది

శీ02 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము విశేషభయం, ఎందుకంటే ఫలితం ప్రతీకారం లేనిదై ఉంటుంది. కనుక ముందే జాగ్రత్త పడాలి అని 'వి' అనే ఉపసర్ల ఉపదేశిస్తుంది. “సకల భూత...” పాపాలన్నీ స్వార్ధం కారణంగా ఏర్పడతాయి. భూతదయ స్వార్ధాన్ని రూపుమాపుతుంది. కనుక అది పాపాలు చేయకుండా ఉండటానికి గొప్ప సాధనం. “ఎపుడు' - జీవితకాలమంతా పుణ్యం చేసినా ఒక్క క్షణంలో చేసిన పాపం కుండెడు పాలలో చిన్న విషపు బొట్టువలె సర్యనాశనం చేస్తుంది. కనుక “చిన్న పాపమే కదా! క్షణకాలమే కదా!" అనే ఊరట్ల పాపం విషయంలో పనికిరాదని హెచ్చరిక, ళ్‌ క. _ ఈ నెటిం గైకొని శూద్రుం । డైనను గ్రమవ్ఫత్తి నవ్యయంబగు పదముం గానం బడయుట గల్గును । వానికి నియమముల త్రోవ వలవక యునికిన్‌. 302 ప్రతిపదార్థం: వానికిన్‌= అతడికి; నియమముల (త్రోవ= నియమాల మార్గం; వలవక ఉనికిన్‌= ఏర్పడని కారణంగా; ఈ నెటీన్‌ఐ ఈ ధర్మసూక్ష్మాన్ని; కైకొని= చేపట్టి; శూద్రుండు+ఐనన్‌= శూద్రుడైనా; ('క్రమవృత్తిన్‌= (క్రమ'ప్రవర్తనతో; అవ్యయంబు= నాశనము కాని; అగు= అయిన; పదమున్‌= స్టానాన్ని; కానన్‌*పడయుట= పొందగలుగుట; కల్లును= కలుగుతుంది. తాత్పర్యం: శూద్రుడికి అతి కఠోరమైన నియమనిష్టలు విధించని కారణంగా ఈ చెప్పిన ధర్మసూక్ష్మాన్ని అతడు ఆచరించి, (క్రమపద్ధతిలో శాశ్వతమైన పదాన్ని పొందే అవకాశం ఉంది. వివేషం: పూర్వం చెప్పిన ధర్మాలను జాగ్రత్తగా పాటించిన శూద్రుడు క్రమంగా సై వర్ణాలలో పుట్టి తుదికి పరమపదాన్ని పాందగలుగుతాడని పద్యభావం. అంటే పై వర్ణాలవారు ఎంతో ప్రయాసతో అధిక నియమనిష్టలతో పొందే మహాప్రయోజనాన్ని శూద్రుడు ఈ ఆచారనిస్టచేత పొందగలుగుతాడని అభిప్రాయం. వ. అని నిర్దేశించి యరిష్టంబు లెజింగింప ననుకంప పుట్టుటయు. 303 ప్రతిపదార్థం: అని= ఇట్టని; నిల్దేశించి= చక్కగా తెలియజేసి; అరిష్టంబులు= కీడులు; ఎజింింపన్‌= తెలుపటానికి; అనుకంప= దయ; పుట్టుటయున్‌= కలుగగా. తాత్పర్యం: ఇట్టా చెప్పి, ఆ పరాశరుడు కీడులను గూర్చి చెప్పాలనే దయపుట్టి (ఇట్టా చెప్పాడు). విశేషం: అరిష్టాలంటే ఇక్కడ రాబోయే అశుభాలను సూచించే శకునాలవంటివి. సీ. పురుషు హిరణ్మయు నరుండెవ్వం డుత్తర । మునం గాంచు దక్షిణముఖత నుండ నతనికి వర్ష్ర్రయమున మృత్యువు వచ్చు; ! రవి మండలంబు నిస్త్ప్రభము గాంగం గనిన రెండేండుల6 గౌముదిం దననీడం ।; దూంటు చూచిన నొక్కయేంట; నదివి మౌళియై యున్న షణ్మాసమాత్రంబున6 । గర్హముల్‌ గరములం గధియ మూసి ఆ. _ కొనిన యపుడు మైంత వినకున్న నెలనాళ్ళం గర్హములును నాసికయును బట్టు కదల విక్ళత వర్దకత పంధ్లం గన్నులం । గలుగ నాండ మరణ మొలయునంద్రు. 304 ప్రతిపదార్థం: నరుండు= మనిషి ఎవ్వండు= ఎవడు; హిరణ శ్రయున్‌= బంగారు రూపంగల; పురుషున్‌= పురుషుని; దక్షిణముఖతన్‌= దక్షిణమువైపు మొగం ఉంచినవాడై; ఉండన్‌= ఉండగా; ఉత్తరమునన్‌= ఉత్తరదిక్కున; కాంచున్‌=చూస్తాడో; అతనికిన్‌= అట్టి మనిషికి; వర్షత్రయమునన్‌= మూడేండ్లలో; మృత్యువుజ చావు; వచ్చున్‌= వస్తుంది; రవిమండలంబు= సూర్యబింబం; నిషష్ప్రభము కాంగన్‌= వన్నెలేనిదై యుండగా; కనినన్‌= చూస్తే; రెండేండయలన్‌= రెండు సంవత్సరాలలో (మృత్యువు వస్తుంది); కౌముదిన్‌= వెన్నెలలో;

ఆమశాసనికపర్వనము - తృతీయాశ్వాసము 403 తననీడన్‌= తన నీడలో; తూంటు= రంధ్రాన్ని; చూచినన్‌= చూస్తే, ఒక్క+శవీంటన్‌= ఒక్క సంవత్సర కాలంలో (మృత్యువు వస్తుంది); అది= తననీడ; విమౌళి+ఐ ఉన్నన్‌= తలలేనిదై ఉంటే; షట్‌+మాస మాత్రంబునన్‌= ఆరు నెలల కాలంలోనే (మృత్యువు వస్తుంది); కర్ణముల్‌=చెవులు; కరములన్‌= చేతులతో; కదియన్‌= బిగించినట్టు: మూసికొనిన+అపుడు= మూసుకొన్నప్పుడు; (మైంత= ఒక విధమైన నాదం; వినక+ఉన్నన్‌= వినకుంటే; నెలనాళ్ళన్‌= నెలరోజులలో (మృత్యువు వస్తుంది): కర్షములును= చెవులునూ; నాసికయును= ముక్కున్నూ; పట్టుజ బిగింపు; కదలన్‌= కదిలితే; పండ్లన్‌= దంతాలలో; కన్నులన్‌= కన్నులలో; వికృత వర్షకత= వికారపు రంగు కలగటం; కలుగన్‌= ఏర్పడితే? నాడు+అ= ఆ రోజుననే; మరణము= చావు; ఒలయును= కలుగును; అండ్రు= అంటారు. తాత్పర్యం; నరుడు హిరణ్మ్యయపురుషుడు దక్షిణంవైపు మొగం పెట్టి ఉత్తరందిక్కున ఉండటం చూస్తే మూడేండ్లలో మరణిస్తాడు. సూర్యబింబం కాంతి తప్పి ఉండటం చూస్తే రెండేళ్ళలో మృతి పొందుతాడు. వెన్నెలలో తన నీడలో రంధ్రాన్ని చూస్తే ఒక ఏడు కాలంలో ఆయువుతీరినవాడవుతాడు. తననీడ తలలేనిదై కనపడితే ఆరు నెలలలో వెళ్ళిపోతాడు. చెవులను చేతులతో గట్టిగా మూసికొన్నప్పుడు నాదం వినకపోతే నెలనాళ్ళలో చావు పొందుతాడు. చెవులు, ముక్కు పట్టు సడలి, పండ్లలో, కన్నులలో వికారపు వర్ణం కానవస్తే ఆ రోజే మరణిస్తాడు అంటారు. విశేషం: హిరణ శ్రయపురుషుడంటే సూర్యబింబంలో ఉండే శ్రీమన్నారాయణుడు. సూర్యుడు ఉత్తరాన ఉదయించటం అనర్ధదాయకం కదా!

వ. అట్లు వర్తిల్లు నరిష్టంబులం దెయ్యవి దోంచినం గలంకం బొరయని యంతరంగంబుతోడం దృష్టాకలితంబైన సంసారంబునందలి వ్యాసంగంబు వదలి హృదయం బేకాగ్రంబు గావించి మున్‌ంద్ర నిర్దిష్ట నిర్మలధ్యాన కర్మంబులం దగిలి యుండె నేనిం గాలాంతకప్రసాదంబు పడయుం దెలివికొాఅంతం గాలగోచరత్వంబు నాంది వైశ్యరాజన్య విప్రకులంబులం దత్తద్విధ సంపత్సమృద్ధంబులుం బ్రబుద్ధంబులు నగు వంశంబులం ల్రమంబున జనించి. 305

ప్రతిపదార్థం: అట్టు= ఆ విధంగా; వర్తిల్లు+అరిష్టంబులందున్‌= (ప్రవర్తించే అరిష్టాలలో; ఏ+అవి= ఏవైనా; తోంచినన్‌= కనపడితే;

కలంకన్‌= కలత; పారయని అంతరంగంబుతోడన్‌= పొందని హృదయంతో: తృష్టాకలితంబు= ఆశలతో కూడినది: ఐన= అయినట్టి; సంసారంబునందలి వ్యాసంగంబు= సంసారంలోని తగులాన్ని; వదలిజ విడిచి; హృదయంబు మనస్సును; ఏక+అ(గ్రంబు= చెదరని దానిని; కావించిజ చేసి; ముని+ఇండద్ర నిర్దిష్ట నిర్మల ధ్యాన కర్మంబులన్‌= ముని(శ్రేష్టులు తెలియజెప్పిన మచ్చలేని ధ్యానవు కార్యములలో; తగిలి ఉండెను+ఏనిన్‌= ఆసక్తుడై ఉంటే; కాల+అంతక ప్రసొాదంబు= కాలాన్ని అంతంచేసే దైవంయొక్క అను(గ్రహాన్ని: పడయున్‌= పొందుతాడు; తెలివి కొణ౦తన్‌= తెలివితక్కువచేత; కాల గోచరత్వంబున్‌= కాలుడికి కనపడటం (మరణించటం); ఒందిజు పొంది; వైశ్య, రాజన్య విప్ర కులంబులన్‌= కోమటుల, క్షత్రియుల, విప్రుల కులాలలో; తత్‌+తత్‌+విధ సంపత్‌ +సమృడ్డంబులున్‌= ఆయా విధాల సంపదలతో నిండుతనం కలవీ; ప్రబుద్ధంబులున్‌= జ్ఞానసంపద కలవీ;? అగు వంశంబులన్‌= అయిన వంశాలలో;

'క్రమంబునన్‌= వరుసగా; జనించి= పుట్టి.

తాత్సర్యం: ఆ విధంగా ఉండే అరిష్టాలలో ఏవైనా కానవస్తే మనుజుడు కలత పొందని హృదయంతో ఆళల దాహం

కలదైన సంసారంమీది లంపటాన్ని వదలివైచి మనస్సును కుదుటపరచుకొని మునివర్యులు చెప్పిన నిర్మలధ్యాన

కార్యాలలో ఆసక్తి కలిగి ఉంటే కాలరూప పరమాత్ముడి అను(గ్రహం పొందుతాడు. ఒకవేళ దానికి వలసిన తెలివి చాలకపోతే మరణించి వైశ్య, క్షత్రియ, బ్రాహ్మాణ కులాలలో ఆయా విధాల సంపదల నిండుతనమూ, జ్ఞానసంపదా

క్ష04 శ్రీనుదాంధ్ర మహాభారతము కల వంశాలలో (క్రమంగా పుట్టి (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). విశేషం: అంతకాలంలో చేసిన ధ్యానఫలంగా ఉత్తమవంశాలలో ఉన్నత సంపదలు కలచోట జన్మిస్తాడు. “శుచీనాం శ్రీమతాం గేహి యోగ భ్రమ్టాజఖధిజాయతే” అనే భగవద్వాక్యాన్ని ఇక్కడ సమన్వయం చేసికొనాలి. కు అయ్యె కర్మంబుల దెస ; నెయ్యం బెసలారం గలిగి నియమ నిరూఢుం దియ్యన యన సుకృతంబుల । నయ్యెడు సౌఖ్యంబు నిహమునందు6 బరమునన్‌. 306 ప్రతిపదార్హం: ఈ+అన= ఈతడు; ఆ+ఆ+కర్మంబుల దెసన్‌= ఆయా పనులయెడ; నెయ్యంబు= (ప్రేమ; ఎసలారన్‌= అతిశయించగా; కలిగి= ఏర్పడి; నియమ నిరూఢుండు= నియమములతో చెక్కుచెదరనివాడు; అనన్‌= అనునట్టుగా; సుకృతంబులన్‌= పుణ్యములతో; అయ్యెడు సౌఖ్యంబున్‌= అయ్యే సుఖాన్ని; ఇహమునన్‌= ఈ జన్మలోను; పరమునన్‌= పరంలోను. తాత్సర్యఆ: ఆయా కార్యవిశేషాలలో ప్రేమ అతిశయించగా ఏర్పడి అతడు నియమాలయందు దృఢమైన ఆదరం కలవాడన్న ప్రతిష్ట పొంది, పుణ్యకార్యాలవలన ఏర్పడే సుఖాన్ని ఇహపరలోకాలలో (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). తే. అనుభవించుచు గమనంబు నాగమనము । నాచరించుచు బ్రహ్మసభాంతమైన పుణ్యలోక నికాయంబుం బొంది యెల్ల । నెజిండి యూహించి యిట్లని యెడం దలంచు. 307 (ప్రతిపదార్థం: అనుభవించుచున్‌=ఐ అనుభవిస్తూ; గమనంబున్‌= పోవటమూ; ఆగమనమున్‌= రావటము; ఆచరించుచున్‌= చేస్తూ; (బ్రహ్మసభా+అంతము= (బ్రహ్మయొక్క సభ తుదిగా? ఐన= అయిన; పుణ్యలోక నికాయంబున్‌= పుణ్యలోకాల సముదాయాన్ని: పాంది= చేరుకొని; ఎల్లన్‌= అంతటినీ; ఎజింగి= తెలిసికొని; ఊహించి= భావించి; ఇట్టు+అని= ఈ విధంగా; ఎడన్‌= హృదయంలో; తలంచున్‌= భావిస్తాడు. తాత్పర్యం: (ఇహపర సుఖాలను) అనుభవిస్తూ బ్రహ్మసభ చివరగా ఉన్న పుణ్యలోకాల కన్నింటికీ రాకపోకలు గావిస్తూ నిండైన జ్ఞానం పొంది. తన భావనతో ఈ విధంగా హృదయంలో తలపోస్తాడు. క. ' ఇవి యెల్ల నశాశ్వతములు ।; భవమరణాకలితములును; బటుసంసారో ద్ధవదుఃఖఖయుక్తములు; సుఖ ; లవయుతములు వీని యందు లౌల్యంబేలా?' 308 ప్రతిపదార్థం: ఇవి= ఈ లోకాలు; ఎల్లన్‌= అన్నీ; అశాశ్చతములు= నిత్యములు కానివి; భవ మరణ+ఆకలితములును= పుట్టుక, చావులతో కూడినవి; పటు సంసారశఉద్భవ దుఃఖ యుక్తములు= గట్టిదైన అజ్ఞానంవలన పుట్టిన దుఃఖంతో కూడినవి; సుఖ లవ యుతములు= సుఖంయొక్క లేశంతో కూడినవి; వీనియందున్‌= ఇట్టి వీటిమీద; లౌల్యంబు= ఆస; ఏలా?=ఐ ఎందుకు? తాత్పర్యం: 'ఇవన్నీ ఎప్పటికైనా నశించేవి. పుట్టుక చావు అనే వాటితో కూడినవి. గట్టిదైన అజ్ఞానంతో ఏర్పడే దుఃఖాన్ని అంటిపెట్టుకొని ఉండేవి. కొంచెంపాటి సుఖం మాత్రం కలవి. వీటిమీద మమకారం ఎందుకు?" విశేషం: ఇక్కడ నాలుగు దోషాలను పేర్కొన్నారు. 1. అనిత్యత: 2. చావుపుట్టుకలుండటం; 3, దుఃఖ బహుళత; 4. సుఖస్వల్పత్వం. వివేకం కలవాడు ఈ దోషాలలో ఏ ఒక్కటి ఉన్నా అపేక్షించడు. అన్నీ కలిసి ఉంటే ఇక చెప్పనేల? “ఆబ్రహ్మ భువనాల్లోకాః పువరావర్తినో2 ధ్పున” అని భగవద్వాక్యం. “అర్జునా! బ్రహ్మలోకం వరకు సర్వలోకాలు మరల తిరిగి రావలసినవే' దీనిని ఇక్కడ అనుసంధించికొనాలి. వివేకధనుడు అపేక్షించేది పునరావృత్తిరహిత శాశ్వత ఆనందైకధామం,

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వానము శ్త౦5

వ. అనితలంచి యపునర్థవకారియు నన ధికంబును నచలంబును నగు ధర్మంబు కోరుచుండు నకృతకర్మఫలంబు

నొందను గృతకర్మ ఫలంబు తొజంగను నెవ్వరికి వశంబు కామి ధ్రువం బగుటం జేసి కృతకర్మవిశేషంబున

నతండు వాసవాది వరిష్ట్టహవాసంబున వర్తించి. 309 ప్రతిపదార్థం: అని= ఇట్లు: తలంచి= భావించి; అపునర్‌+భవ కారియున్‌= తిరిగి పుట్టటం కలిగించనిదిన్నీ; అనధికంబును= తనకంటె మిన్న అయినది లేనిదీ; అచలంబును= ఊగిసలాట లేనిదియ్లు:; అగు= ఆయిన; ధర్మంబు= ధర్మాన్ని; కోరుచుండున్‌వ= కోరుతూ ఉంటాడు; అకృత కర్మఫలంబున్‌= చేయని పని ఫలాన్ని; పొాందను= పొందటానికీ; కృతకర్మఫలంబున్‌= చేసీన పనుల ఫలాన్ని; తాఆంగను= వదలటానికీ; ఎవ్వరికిన్‌=ఐ ఎట్టివారికినీ; వశంబు కామి= సాధ్యం కాకపోవటం; (ధ్రువంబు= నిశ్చయం; అగుటన్‌+చేసి= కావటంవలన; కృతకర్మ విశేషంబునన్‌= చేసిన పుణ్యకర్మలవలన; అతండు= అట్టి జనుడు; వాసవ+ఆది వరిష్ట సహవాసంబునన్‌= దేవేంద్రుడు మొదలైన మహాత్ములతో కలిసి ఉండటంతో; వర్తించి= మెలగి. (తరువాతి వద్యంతో అన్వయం). తాత్సర్యం: ఇట్టు తలపోసి మరల పుట్టుక కలిగించనిదీ, తన కంటె మిన్న అయినది లేనిదీ, మిక్కిలి స్టిరమైనదీ

లా అ

అయిన ధర్మాన్ని కోరుతూ ఉంటాడు. చేయని పనికి ఫలం పొందటంగానీ, చేసిన కర్మఫలం పాందకపోవటానికి గానీ ఎవరికీ సాధ్యం కాదనేది నిశ్చయం కనుక, చేసిన పుణ్యకర్మంవలన అతడు దేవేంద్రుడు మొదలైన మహాత్ముల సహవాసంతో కొంత కాలం ఉంటాడు. తే. పుణ్యఫలకాలమున యంతమున నితాంత । సంప్రబుద్ధ జనంబు నంశమునం బుట్టి

బ్రహ్మాసంస్కారముల నెల్లం బడసి యతిథి దేవ పితృకోటులకు6 బరితృప్తి చేసి. 310 (ప్రతిపదార్ధం; పుణ్యఫలకాలమున అంతమునన్‌= పుణ్యముల ఫలం అనుభవించే కాలం చివర; నితాంత సంప్రబుద్ర్ద జనంబు వంశమునన్‌= చాలా అధికమైన జ్ఞానం గల జనాల వంశంలో; పుట్టి= జన్మించి; బ్రహ్మ సంస్కారములన్‌= (బ్రాహ్మణ సంస్కారములను; ఎల్లన్‌= అన్నింటినీ; పడసి= పొంది; అతిధి దేవన పితృ కోటులకున్‌= అతిథులు, దేవతలు, పిత్సదేవతలు అను వారి సముదాయములకు; పరితృప్తిచేసి=ఐ మిక్కిలి తృప్తి గావించి. తాత్పర్యం: పుణ్యఫలం ముగిసే సమయంలో గొప్ప జ్ఞానసంపద గలవారి వంశంలో పుట్టి, (బ్రహ్మవేత్తలు పొందే సంస్కారాలన్నీ పొంది, అతిథులకు, దేవతలకు, పితృదేవతలకు మిక్కిలి తృప్తి కలిగించి. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం), విశేషం: ఇందులో విప్రుడు ఆచరించవలసిన పంచమహాయజ్ఞాలను సూచించారు. 'బ్రహ్మసంస్కారములు' అనటంవలన (4) బ్రహ్మయజ్ఞం (2) భూతయజ్ఞం అనేవి; అతిధి తృప్తివలన; (3) మనుష్య యజ్ఞం దేవతృప్తివలన; (4) దేవయజ్ఞం, పితృతృప్తివలన; (5) పితృయజ్ఞం అనేవి సిద్దిస్తున్నాయి. భారతీయులు తల్లి గర్భంలో బీజం పడకముందు నుండి శరీరం బూడిదయ్యేనరకు వేసే సంస్కారాలు అనేకం ఉన్నాయి. గర్భాధానము, పుంసవనము, సీమంతము, జాతకర్మ; నామకరణము, చూడాకర్మ, కేశఖండనము, ఉపనయనము, వివాహము మొదలైనవి. తే. భార్య పుత్రు లాదిగం గల పాశసంచ । యంబు నిరసించి యతిధర్మ మాచరించి

యిలు వెడలి గురుశుత్రూష నలఘు సాంఖ్య ।; యోగ శాస్త్ర రహస్వైకయోగ మొంది. 311 ప్రతిపదార్దం: భార్య= పెండ్లము; పుత్రులుజ సంతానం; ఆదిగన్‌= మొదలుగా; కల= ఉన్న; పాశసంచయంబుజ పాశాల సముదాయాన్ని; నిరసించి= (త్రోసివేసి; యతి ధర్మము= సన్ఫ్యాసి ధర్మాన్ని; ఆచరించి= చక్కగా నిర్వహించి; ఇలు= ఇంటినుండి;

406 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము వెడలి= బయటకు వచ్చి; గురు శు(శ్రూషన్‌= గురువుల సేవతో; అలఘు సాంఖ్య యోగ శాస్త్ర రహస్య+ఏక యోగము= గొప్పవైన సాంఖ్యము, యోగము అనే శాస్త్రాల గుట్టలను ఒక్కటిగా కలిపి అనుభవించటాన్ని; ఒంది= సాధించి. తాత్పర్యం: భార్యాపుత్రులు మొదలైన బంధాల నన్నింటిని తెగగోసి వేసికొని, సన్న్యాసి ధర్మాన్ని చక్కగా పాటించి, ఇంటినుండి బయటపడి, గురువుల సేవతో గొప్పవైన సాంఖ్యయోగశా(స్తాల రహస్యాలను ఒక్కటిగా చేసికొని అనుభవించి. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). విశేషం: భార్య మొదలైనవారు పొశాలు - కట్టి పడవేసే (త్రాళ్ళవంటివాయ్‌. ఎందుకంటే వారి రక్షణ, పోషణ భారంతోనే కాలమంతా గడచిపోతుంది. ఆ పనులతోనే పుణ్యపాపాల బంధాలు పెరిగిపోతాయి. పరమార్హచింతనకు అవకాశం ఉండదు. యతిధర్మం - సంగం త్యజించటం. సమ్‌+న్యాసం= చక్కగా తీసి అవతల ఉంచటం. దేనిని అంటే సంగాన్ని. అదే సర్వానర్థ్హ మూలకారణం. 'సతిన్యాసః" అని కూడా మరొక అర్ధం చెప్పుతారు. సత్స్వరూపుడైన భగవంతుడియందు అన్నింటినీ - తను, మనో, ధన, (ప్రాణాదులను చక్కగా అర్పణ చేయటం అని దానికర్హం. శుశ్రూష - (శ్రవణం మీది ఇచ్చ. పరమార్ధం వినాలనే కోరిక - (క్రమంగా ఆ కోరికతో చేసే సేవ శుశ్రూష అయింది. సాంఖ్యం - సంఖ్యా సంబంధమైనది. తత్తాలలెక్క అని స్ట్రూలంగా అర్ధం. పంచభూతాలు, పంచ ఇంద్రియాలు, పంచ తన్మాత్రలు, పంచ కర్మేంద్రియాలు, మనస్సు, బుద్ది, చిత్తము, అహంకారం అనే ఇరవై నాలుగు తత్తాల చక్కని జ్ఞానం సాంఖ్యం. యమ, నియమ, ఆసన, (ప్రాణాయామ, ప్రత్యాహార, ధ్యాన, ధారణ, సమాధులనే ఎనిమిది అంగాలతో కూడిన చిత్తవృత్తి నిరోధరూపమైన విద్య యోగం. ఈ రెంటి సమన్వయం ఏకయోగం - దీనివలన నరుడు జననమరణరూప సంసారచ(క్రం నుండి ముక్తి పొందుతాడు. ఇది భారతీయుల తత్తవిద్య- అయితే ఈ సాధన శరీరం రాలిపోయేవరకు సాగాలి. సీ. పుణ్యంబులైన యరణ్యంబులను శూన్య । గృహముల దేవతాగ్భహములందు గుహలను నిలుచుచుం గుడుపు భిక్ష నొనర్జి; యొకచోట మరగక యొల్లమియును వలపును నెడలి నిర్వంద్వత పాటించి ; మమత యహంకృతి మాని నిత్య తృప్తాత్ముండును జనాధీనత్వరహితుండు ; నై గమ్యదిశ యొక్క దనంగ లేక అ. మెలంగుచుండి పక్వఫలము తొడిమ బాయు । పగిది గుణచయంబు. బాసి యక్ష యంబు నచలమును నిరామయంబును నగు ।; పదము. జెందు శుద్ధభావ మెసంగ. ఏ12 ప్రతిపదార్థం: 'పుణ్యంబులు= పవిత్రములు; ఐన= అయినట్టి; అరణ్యంబులను= అడవులయందు; శూన్య గృహములన్‌= జనాలు లేని పాడుబడ్డ కొంపలందు; దేవతాగృహములందున్‌= దేవాలయాలయందు; గుహలను= కొండగుహలలోను; నిలుచుచున్‌= ఉంటూ; కుడుపుజ తిండిని; భిక్షన్‌= బిచ్చంతో; ఒనర్భి= చేసి; ఒక చోటన్‌= ఒక తావున; మరగకజ అలవాటు పడక; ఒల్లమియును= ఇష్టపడకపోవటాన్ని; వలపును= ఇష్టపడటాన్ని; ఎడలి= వదలివేసి; నిర్ద్యంద్వత= ఇష్టానిష్టాలు, రాగద్వేషాలు మొదలైన జంటలు లేనితనాన్ని; పాటించి= ఆచరించి; మమతజ= మమకారాన్ని (వస్తువులు మొదలగువాటియందు నాది అనే భావాన్ని); అహంకృతి= అహంకారాన్ని (నేను - అనే భావాన్నీ); మాని= వదలి; నిత్య తృప్త+అత్ముండును= ఎల్లవేళల తృప్తి పొందిన హృదయం కలవాడును; జన+అధీనత్వ రహితుండునుజ జనులకు వశం కావటంలేనివాడును; ఐజ అయి; గమ్యదిశజ వెళ్ళదగిన దిక్కు; ఒక్కండు= ఇది; అనంగన్‌= అనటానికి; లేక=ఐ లేకుండా; మెలంగుచుండి= తిరుగుతూ; పక్తఫలముజ బాగా పండిన పండు; తొడిమన్‌= తొడిమను; పాయు పషగిదిన్‌= వదలి రాలిపోయే విధంగా; గుణచయంబున్‌= గుణముల సముదాయాన్ని; పాసి= వదలి; అక్షయంబున్‌=

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము శ౦07 నాశనంకానిదీ; ఆచలమును= కదలికలేనిదీ; నిరామయంబును= ఏ రోగమూ లేనిదీ; అగు= అయిన; పదమున్‌= స్టానాన్ని; శుద్దభావము= నిర్మలత్వం; ఎసంగన్‌= అతిశయింపగా; చెందున్‌= పొందుతాడు. తాత్పర్యం: పవి(త్రాలైన అడవులలో, జనాలులేని ఇండ్లలో, దేవాలయాలలో, కొండ గుహలలో ఉంటూ భిక్షమెత్తిన తిండి తింటూ ఒకచోటికి అలవాటుపడక రాగద్వేషాలను వదలివేసి ద్వంద్వాలను తొలగించుకొని, అహంకార మమకారాలను రూపుమాపి, నిత్యతృప్తిగల హృదయంతో జనులకు వశంకాని స్థితితో ఒక గమ్యం అనేది లేకుండా తిరుగుతూ బాగా పండిన పండు తొడిమనుండి రాలిపోయిన విధంగా సత్యరజస్తమోగుణాల నెలవైన దేహాన్ని వదలివేసి, శుద్దభావంతో నాశనంకానిదీ, స్టిరమైనదీ, ఏ తెగులూ లేనిదీ అయిన శాశ్ళతపదాన్ని పొందుతాడు. విశేషం: సన్న్యాసి ధర్మాన్ని ఇందులో వివరించి చెప్పారు. నెలవుఘీద, తిండిమీద, మనోభావాలమీద ఏ విధమైన (ప్రవృత్తి ఉండాలో వివరించారు. “ఒకచోట మరగకి - ఒక స్థావరం ఎన్నుకుంటే ఒక సంసారం (ప్రారంభమవుతుంది. గమ్యం కూడదు. ఇది గమ్యం అనుకొంటే ఏదో ఫలాభిలాష ఉంటుందన్న మాట. “గుణచయంబున్‌ పాసి” - గుణాతీత స్థితిని పొంది. గుణాలు బంధరా ం కాబట్టి వాటికి లోబడకుంటేనే ముక్తి, అక్షయశబ్దాన్ని సత్తుకు, 'అచల' శబ్దాన్ని చిత్తుకూ, నిరామయశబ్దాన్ని ఆనందాని సూరా యుగ భావించి సచ్చిదానందాత్మక శాశ్వత పదం పాొందుతాడనే అర్జాన్ని ఇక్కడ (గ్రహించాలి. అది పరమాత్మ సాయుజ్యరూపమైనది.

13 వ. అని చెప్పి తె ప్రతిపదార్థం: అని= ఇట్లా చెప్పి= బోధించి, తాచ్చర్యం: అని బోధించి. (తరువాతి పద్యంతో అన్నయరు. క. భిక్షుకుం డిమ్మెయి నీడముం । బక్షి విడుచునట్లు మాయయాసి యభేద్యం కశడ బక్షర మమ తత్తంబును ; సాక్షాత్యతిం గూర్ది నిలుచు శాశ్వత పదవిన్‌. జు ; = విడిచే విధంగా;

ప్రతిపదార్హం: భిక్షుకుండు= సన్న్యాసి; ఈ+మెయిన్‌= ఈ విధంగా; పక్షి నీడమున్‌= గూడును: విడుచు+అట్టు అను మాయన్‌= మాయను; పాసి= వదలి; అభేద్యంబుజ భేదింపరానిది; అక్షరము= నాశనము కానిదను అర్హముగల ఆజ న సానంలో: అనే; తత్ష్యంబును= తత్త్వాన్ని; సాక్షాత్భతిన్‌= ప్రత్యక్షం కావటాన్ని; కూర్చిన ఏర్పరచుకొని; శాశ్చతపదవిన్‌= నిత్యమైన స్టానంల్‌; నిలుచున్‌= ఉంటాడు. తాత్పర్యం: సన్న్యాసి ఈ విధంగా గూడు వదలిన పక్షివలె మాయను వదలివైచి, భేదింపరాని అక్షరం అనే తత్త్వాన్ని ప్రత్యక్షం చేసికొని, శాశ్సతపదవిలో నిలుస్తాడు. విశేషం: మాయ - ప్రకృతి అనే తత్త్వాన్ని మాయ అని వ్యహరిస్తారు. అక్షరము అను తత్త్యంబును - పరమాత్మతో అభిన్నంగా అయిన స్థితిని. దీనినే ముక్తి అంటారు. వ. అమ్మహానుభావుండు సంసార సొగరంబు గదచుటయు కాదాశ్రితులనుం గడపం జూలియుందు. 315 ప్రతిపదార్థం: ఆ+మహానుభావుండు= అట్టి గొప్ప అనుభావంకల వ్యక్తి సంసారసాగరంబు= సంసారమనే మహాసముద్రాన్ని; కడచుట+అజ దాటటమే; కాదు; ఆశ్రితులనున్‌= తన్ను చేరినవారిని; కడపన్‌= దాటించుటకు; చాలి ఉండున్‌= సమర్భుడై ఉంటాడు. తాచ్చర్యం: ఆ మహాత్ముడు సంసారసముద్రాన్ని దాటటమే కాదు, తన్నాశ్రయించిన వారిని కూడా దాటించగలుగుతాడు.

408 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము విశేషం: సంసారము - జననమరణ రూపమైన తిరుగుడు వ్యవహారం. ఇది మహా దుస్తరం కనుక సము(ద్రంతో పోలుస్తారు. “స్వయం తీర్చా పరాంస్తారయతి” అని శా(స్త్రవాక్యం. తాను దాటి ఇతరులను దాటిస్తాడు - దీనిని ఇక్కడ సమన్వయించుకోవాలి. నిజానికి సంసారసాగరం నుండి దొటింపజేయగలవాడు పరమాత్మ ఒక్కడే. మళ్ళీ ఆ సామర్థ్యం సంపూర్త జ్ఞానసంపదగల గురువునకు మాత్రమే ఉంటుంది. అందుకే “గురు(రహ్మా గురుర్విష్టు ర్లురు ర్లేవో మహేశ్చరః । గురుః సాక్షాత్‌ పరం (బ్రహ్మ తస్మై శ్రీగురవే నమః” అని భారతీయులు విశ్వసించి స్తుతిస్తారు. ళు. కావున భిక్షు. జెంది ప్రియకారిత శూద్రుండు గొల్లునేని సం భావితుం డైన యాతని కృపారసమాని తదీయ సంగ వి ద్రావిత కల్మషుండయి చిరక్రమవృత్తిత నూయి గ్షొచ్చి నీ ర్వావిరి గన్న్మయట్టులు శినంబగు తత్త్వము గాంచు నెమ్మెయిన్‌. 316 ప్రతిపదార్హల: కావునన్‌= కనుక; శూద్రుండు= నాలుగవజాతివాడు; 'ప్రీయకారితన్‌= ప్రియములు చేసే ప్రవృత్తితో; భిక్షున్‌= సన్యాసిని; చెంది= ఆశ్రయించి; కొల్చున్‌+ఏని= సేవిస్తే: సంభావితుండు= మన్నింపబడినవాడు; ఐన= అయిన; ఆతని= ఆ సన్వ్యాసియొక్క; కృపారసము= దయ అనే రసాన్ని; ఆని= పుచ్చుకొని; తదీయ సంగ విద్రావిత కల్మషుండు= అతనిదైన సంబంధంచేత దూరంగా తరిమివేయబడిన పాపాలు కలవాడు; ఐ= అయి; చిర(క్రమ వృత్తితన్‌= బహుకాలం (క్రమమైన (ప్రవర్తనతో; నూయిజ= బావి; (గ్రొచ్చి= (త్రవ్వి; నీర్‌= నీటిని; వావిరి= సమృద్దిగా; కన్న+అట్టులుజ పొందే విధంగా; ఏ+మెయిన్‌= ఎట్టాగైనా (తప్పక); శివంబు= మంగళప్రదము; అగు= అయిన; తత్త్యమున్‌= తత్త్వమును; కాంచున్‌= పొందుతాడు. తాత్పర్యం: కనుక శూద్రుడు ప్రియములుచేస్తూ సన్యాసిని సేవిస్తే గొప్ప మన్ననగల అతని దయారసం ఆస్వాదించి అతడి సంగంవలన పాపాలన్నీ పటాపంచలు కాగా ఎంతో కాలం కష్టపడి నూయి (త్రవ్వి నీరు సమృద్దిగా పొందిన విధంగా తప్పక శివతత్తాన్ని (శాశ్ళతపదవిని) పొందుతాడు. విశేషం: ఇది పరమసులభమైన మార్గం. సన్బ్వ్యాసి అష్టకష్టాలు పడి పొందిన మహాఫలాన్ని శూద్రుడు తత్సేవవలన పొందుతున్నాడు. శివంబగు తత్త్వము - అక్షయశాశ్చతమోక్ష సామ్రాజ్యం. చిరక్రమవృత్తితన్‌ - (క్రమంగా వైశ్యాది జన్మలు అనే సోపానాలను విజయవంతంగా కడచి - అని భావం. తే... అఖిల జనులకుం బరమ పదాభిలాష వృత్తి సామాన్య; యది యొండు వెంట శూద్ర జనములకు నెట్లు వొరలిన సఫల గాదు , దాని భిక్షుకసేవ సత్వలతం గూర్చు. 317 ప్రతిపదార్థం: అభిల జనులకున్‌= అన్ని వర్ణాల వారికీ; పరమ పద+అభిలాష వృత్తి= శాశ్వతమైన మోక్ష స్థానం కోరిక ఉండటం; సామాన్యజ సాధారణమైనది; ఎట్టుజఐ ఏ విధంగా; పారలినన్‌= తిరుగుళ్ళు పడినా? ఒండు వెంటన్‌= మరొక విధంగా; అది=ఐ ఆ పరమ పదంపైన కోరిక; శూద్రజనులకున్‌= శూద్రవర్తంవారికి; సఫల= ఫలంతో కూడినది; కాదు; భిన్తుకసేవ= సన్వ్యాసులను సేవించటం; దానిన్‌= ఆ కోరికను; సత్ఫలతన్‌= మంచిఫలం పొందటాన్ని; కూర్చున్‌= కలిగిస్తుంది. ఛాత్సర్యం: పరమపదంమీద వాంఛతో ఉండటం జనులందరికీ సమానవిషయమే. ఎంత కష్టపడినా శూద్రులకు అది మరొక మార్గంలో సఫలం కాదు. సన్బ్యాసిసేవ దానిని సఫలం చేస్తుంది. పరాశరమునిప్రణీత ధర్మవిశేషంబు భీష్ముండు ధర్మజునకుం జెప్పుట (సం. 13-153-1 (కుంభ) త నర్దములకెల్ల నింద్రియ వ్యాప్తి నిగ్ర।; హంబు వలయు నియ్యది గన్నయంతం. దృప్తం బొంది యొండాసపడకున్న నొందు సాధు । జనులు వెదకు ననామయ సత్సదంబు. 318

ఆనుశాపనికపర్వను - తృతీయాశ్వాసము 409 ప్రతిపదార్హం: వర్షములకున్‌= జాతులకు; ఎల్లన్‌= అన్నింటికీ; ఇంద్రియ వ్యాప్తి నిగ్రహంబుజ ఇంద్రియముల వ్యాప్తిని అరికట్టటం; వలయున్‌= కావలి; ఈ+అది= ఇది; కన్న+అంతన్‌= పొందినంతనే; తృష్తిన్‌= తనివిని; ష్య; ఒండుజ మరియొకటి; ఆసపడక= ఆళింపక; ఉన్నున్‌= ఉంటే; సాధుజనులు= సన్వ్యాసులు; వెదకు అనామయ సత్‌ పదంబు= వెదకే ఏ జూడ్యమూ లేని బ్రహ్మపదం; ఒందున్‌= పొందుతాడు.

ణే తాత్పర్యం: అన్ని వర్ణాలవారికీ ఇంద్రియాలు వ్యాపించటాన్నీ అరికట్టటం కర్తవ్యం. దానిని సాధించి మరొకటి కోరకుండేవాడు సాధుజనులు వెదికే తెవులులేని బ్రహ్మపదాన్ని పొందుతాడు. విశేషం: ఇంద్రియాలు - చర్మము, కన్నులు, చెవులు, ముక్కు నాలుక - ఇవి (క్రమంగా స్పర్శ, రూపం, శబ్దం, గంధం, రసం- అనే వాటి కొరకు వెంపరలాడుతూ ఉంటాయి. అవి సక్రమంగా లభించకపోతే అ(క్రమంగానైనా సాధించటానికి ప్రయత్నిస్తాయి. ఆ విధంగా ఇంద్రియాలు విషయాలపై ప్రసరించటం బంధకారణం అవుతుంది. వాటిని సాగకుండా నిలుపటం (బ్రహ్మప్రాప్తి కారణం అవుతుంది. అనామయసత్పదంబు - బ్రహ్మపదం - పరమాత్మలో ఐక్యం కావటం, ఇవికాక తక్కిన (బ్రహ్మలోకాదులన్నీ రాకపోకలతో

అనిత్యాలు కావటంవలన దోషం కలవి. వివేకవంతుడు వాటికొరకు వెదకడు. తే, పరమమైన యీ ధర్మంబు వట్టి పాప । యోనులగు కామినులు వైశ్యులును శూద్రు

లును సుగతి గాంతు రనిన సజ్జనతం బరంగు। బ్రాహ్మణులకు రాజులకును బ్రాళతె సుగతి? 319 (ప్రతిపదార్థం: పరమముజ= మిక్కిలి గొప్పది; ఐన ఈ ధర్మంబు= అయిన ఈ ధర్మాన్ని; పట్టి= ఆధారంగా (గ్రహించి; పాప యోనులు= షాపపు జన్మకారణం కలవారు; ల్లగుజ అయివ;ః కామినులు= స్త్రీలు; వైళ్యులు= మూడవ వర్షంవారు; హాద్రులునుణా నాలుగవ వర్తం వారును; సుగతి= మంచిగతిని; కాంతురు= పొందుతారు; అనినన్‌= అంటే; సత్‌+జనతన్‌= మంచి జనుడి భావం + పరంగుణ ఒప్పే; (బ్రాహ్మాణులకున్‌= (బ్రాహ్మణులకూ; రాజులకున్‌= క్షత్రియులకున్నూ:; సుగతి= మంచిగతి; (బ్రాంతి+ఎ= దుక్షభమా?

" " /

తాచ్చర్యర్హై ఎంతో (శ్రేష్టమైన ఈ ధర్మాన్నీ అవలంబించి పాపపు జన్మకారణాలుగల 'స్త్రీలు, వైశ్యులు, శూద్రులు కూడా సుగతి పొందుతారంటే సజ్జనులైన (బ్రాహ్మాణులకు, క్షత్రియులకు సుగతి దుర్లభమా? విశేషం: ప్రలు, వైళ్యులు, శూద్రులు = పూర్వజన్మంలో ని పాపకర్మలవలన ఆ స్థితిని పొందారని కర్మసిద్దాంత భావన. అట్టాగే మునుపటి జన్మలందలి పుణ్యకర్మఫలంగా మొదటి రెండు వర్ణాలలో జన్మిస్తారని భావన. ఈ విధంగా ఈ పాప్టపుణ్యాలు జన్మకు యోనులు కారణాలు. అంతేకానీ ఇప్పుడు వారు పాపాత్ములు, వీరు పుణ్యాత్ములు అని విభాగం చేయటం సరికాదు. వ. అని చెప్పి వెండియు. 320 తాత్చర్యం: పరాశరు డిట్టా చెప్పి, ఇంకా విశేషించి బోధిస్తున్నాడు. సీ. బోధ మక్షీణపాపునకుం గల్లదు సద్దు । రుండు సెప్పంగ సంత్రుతములైన

పనులం బాపంబులు వాసిన నిర్మల'। జ్ఞానోదయం బగు దాన గర్వ

ముదయింప వచ్చిన నుడుపంగవలయు గ । ర్వంబున గురుసమారాధనంబు

క ల

వదలిన నా బోధవైభవ మెడలిన ।! యంతటం బోక కీ డావహిల్లుం ఈ _ బరమబోధమునకు ఫల ముపశాంతిగా : నెటి/గి యెంతబోధ మెక్కు దయ్యె

నంతశాంతుం డగుచు ననవరతంబును । గురునిం గొలిచి మేలు పురుషు. డొందు. 321

శృ10 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ప్రతిపదార్ధం: అక్షీణ పాపునకున్‌= నశించని పాపాలు కలవాడికి; బోధము= జ్ఞానం; కల్లదు= ఏర్పడదు; సత్‌+గురుండు= ఉత్తముజైన గురువు; చెప్పంగన్‌= బోధింపగా? సంక్రుతములుజ చక్కగా వినవచ్చినవి; ఐన పనులన్‌= అయిన కార్యములతో; పాపంబులు= పాపాలు; పాసినన్‌= నశిస్తే నిర్మల జ్ఞాన+ఉదయంబు= స్వచ్చమైన జ్ఞానం పుట్టటం; అగున్‌= అవుతుంది; దానన్‌= దానిచేత; గర్వ్యము= పొగరు; ఉదయింప వచ్చినన్‌= పుట్టబోతే: ఉడుపంగవలయున్‌= మానాలి; గర్వంబునన్‌= పొగరుతో; గురు సమారాధనంబుజ గురువుల చక్కని పూజ; వదలినన్‌= మానివేస్తే ఆ బోధ వైభనము= ఆ జ్ఞానపు మహిమ; ఎడలిన అంతటన్‌= పోయినంతటితో; పోకజ పోవక; కీడు= ఆపద; ఆవహిల్ట్లున్‌= కలుగోతుంది: పరమబోధమునకున్‌= గొప్పదియైన జ్ఞానానికి; ఫలము= ప్రయోజనం; ఉపశాంతి= మిడిసిపాటు లేకపోవటం; కాన్‌= కావటం; ఎటింగి= తెలిసికొని; బోధము= జ్ఞానము; ఎంత= ఎంతగా; ఎక్కుడు= అధికం; అయ్యెన్‌= అవుతుందో; అంతవ= అంతగా; శాంతు6డు= ఓర్పుగలవాడు; ఆఅగుచున్‌= అవుతూ; అనవరతంబును= ఎల్లప్పుడు; గురునిన్‌= జ్ఞానబోధ చేసిన వ్యక్తిని; కొలిచి= సేవించి; పురుషుండు= మనుజుడు; మేలు= శుభాన్ని; ఒందున్‌= పొందుతాడు. తాత్పర్యం: పాపం తరుగనివాడికి జ్ఞానం కలుగదు. సద్గురువు బోధించిన పనులు చక్కగా ఆచరిస్తే పాపాలు పోతాయి. అప్పుడు నిర్మలమైన జ్ఞానం కలుగుతుంది. అయితే దానివలన గర్వం ఏర్పడితే దానిని రూపుమాపాలి. గర్వంతో గురుపూజ మానితే ఆ జ్ఞానం నళించటమే కాదు, ఆపద కూడా కలుగుతుంది. గొప్పజ్ఞానానికి ఫలం మిడిసిపడకుండటం అని తెలిసికొని, జ్ఞానం ఎంతగా పెరుగుతుందో శాంతి నంతగా పెంచుకొనాలి. కనుక ఎల్లప్పుడు “గురుసేవ చేస్తూ నరుడు మేలు పొందుతాడు. విశేషం: తెలివివలన గర్వం పొందటం మానవుడి పెద్ద బలహీనత. దాని దుష్ఫలితాన్ని ఈ పద్యంలో చక్కగా తెలియజేశారు. భారతీయ సంప్రదాయంలో గురువు తెప్పవంటివాడు. గురువు సాక్షాత్తు పరబ్రహ్మ. అతడిని పట్టుకొనటం, వదలిపెట్టటం అనేవి ఉండవు. ఈ రహస్యాన్ని ఇందులో మనం చక్కగా (గ్రహించాలి. సీ. రక్షించునది యుదరంబు శిశ్నము ధృతిం। బాణిపాదములు దృక్సాటవములు

వినుం డింద్రియంబుల మనమును మనమున । బుద్ధి నిట్టైనం బ్రబోధవికచ

హృదయస్థుండై ధూమ మెడలిన శిఖివోలె : వెలుంగు దేవుని జూచు వెరవు గలుగు

యుక్తుండు గాకేల యొదవు మహీశ్వరు. ? గనుట? యుక్తాత్ముండు గనును భక్తి తే. నట్టి భంగికి. జాలిన యట్టిండైన ; వికృతిషోడశకంబును ప్రకృతి సప్త

కంబు మూలప్రకృతి. జిత్తకలన నరయ , వికృతియు. బ్రకృతియుం గాని విభుని గాంచు. 322 ప్రతిపదార్థం: ఉదరంబు= పొట్టను; శిశ్ళమున్‌= గుహ్యమును; ధృతిన్‌= బుద్దిశక్తితో; రక్షించునది= కాపాడాలి; పాణిపాదములు= చేతులు, కాళ్ళు; దృక్‌+పాటవములు= చూపునందలి పటుత్వాలను; రక్షించునది= కాపాడాలి; వినుండు= ఆలకించండి; ఇంద్రియంబులన్‌= ఇంద్రియాలతో; మనమును= మనస్సును; మనమునన్‌= మనస్సుతో; బుద్దిని; రక్షించునది= చెడకుండ చూచుకొనాలి; ఇట్టుజఐ ఈ విధంగా; ఐనన్‌= అయితే; (ప్రబోధ వికచ హృదయస్సుండుజ గొప్ప ఉపదేశంచేత వికసించిన హృదయంలో ఉన్నవాడు; ఐ= అయి; ధూమముజ= పొగ; ఎడలిన= పోయిన; శిఖిపోలెన్‌= అగ్నివలె; వెలుంగు దేవునిన్‌= (ప్రకాశించే పరమాత్మను; చూచు వెరవుజ చూచే అవకాశం; కలుగున్‌= కలుగుతుంది; యుక్తుండు= యోగముకలవాడు; కాకజ కాకుండా; మహేశ్వరున్‌= పరమాత్మను; కనుట= పొందటం; ఏల= ఎందుకు; ఒదవున్‌?= కలుగుతుంది?; యుక్త+ఆత్ముండు= యోగం సిద్ధించిన హృదయం కలవాడు; భక్రిన్‌= భక్తిని; కనమునుజ= పొందుతాడు; అట్టి భంగికిన్‌= అట్టి పద్దతికి; చాలిన అట్టియ= సమర్జుడు; ఐనన్‌=ఐ ఆయితే; వికృతిషోడళకంబును= వికారముల పదునారింటిని; ప్రకృతి సప్తకంబున్‌= ప్రకృతుల ఏడింటిని; మూల(ప్రకృతిన్‌=ఐ మూలమైన

ఆనుశాసనికవర్వను - తృతీయాశ్వాసము శ21

ప్రకృతిని; చిత్తకలనన్‌= చిత్తపు కూడిక చేత; అఆరయన్‌= పరీక్షింపగా; వికృతియున్‌= వికృతిస్వ్తరూపుడు; (ప్రకృతియున్‌= ప్రకృతిస్వరూపుడును; కానిజఐ కానట్టి; విభునిన్‌= పరమాత్మను; కాంచున్‌= దర్శిస్తాడు.

తాత్పర్యం: వినండి మానవుడు కడుపును, లింగాన్నీ, కాళ్ళు చేతులను, దృష్టిశక్తులనూ కాపాడుకొనాలి. ఇంద్రియాలతో మనస్సును, మనస్సుతో బుద్ధినీ రక్షించుకొనాలి. ఇట్లా అయితే సుజ్ఞానంతో వికసించిన అతడి హృదయంలో నెలకొని ఉన్నవాడు, పొగలేని అగ్నివలె వెలుగొందుతున్నవాడు అయిన పరమాత్మను దర్శించే అవకాశం కలుగుతుంది. యోగసిద్ధి పొందనివాడికి మహేశ్చరుడిని కనుగొనటం ఎట్లా సాధ్యమవుతుంది? యోగసిద్ధిపొందిన వాడికి భక్తి ఏర్పడుతుంది. ఆ విధానానికి సమర్హుడైన వాడు పదహారు వికారాలను, ఏడు ్రకృతులను మూలప్రకృతినీ చిత్తంలో చక్కగా కూర్చుకొని, వికృతి కానివాడు, ప్రకృతి కానివాడు అయిన పరమాత్మను సందర్శిస్తాడు. విశేషం: ఇది అధ్యాత్మవిద్య, కడుపు, శిశ్నము మొదలైన వాటిని రక్షించుకొనటమంటే భుక్తి విషయంలో, రక్తి విషయంలో లౌల్యం లేకుండా ఉండటం, అట్టాగే అకృత్యాలు చేయకుండటం, అగమ్యస్టలాలకు పోకపోవటం, పాణిపాదాలను రక్షించుకానటం. ఇం(ద్రియాలను విచ్చలవిడిగా ప్రవర్తించనీయకపోతే నునస్సు అదుపులోనికి వస్తుంది. అంటే సంకల్పవికల్పాలు నళిస్తాయి. మనస్సు అదుపులోనికి వస్తే బుద్ది తన అధీనంలో ఉంటుంది. అంటే పరమార్ధ సంబంధమైన నిర్ణయాలే చేస్తుంది. కానీ ఇహసుఖసంబంద నిర్ణయాలు చేయదు. ప్రబోధం అంటే గురువు ఉపదేశించిన జ్ఞానం. దానిచేత అంతవరకు హృదయంలో ఉన్నా, ఉన్నట్టు తెలియరాని పరమాత్మ ఉనికి తెలుస్తుంది. దానికి ఉపమానం పొగపోమిన శిఖి. పొగ దట్టంగా 'క్రమ్మితే అని సరిగా కనపడదు కదా! ఇక్కడ జ్ఞానాన్ని అటువంటిది. వికృతి షోడశకంబు - అంటే పంచ ఇంద్రియాలు, పంచ కర్మేంద్రియాలు, పంచతన్మాత్రలు - శబ్ద స్పర్వ, రూప, రస, గంధాలు. మనస్సు ఈ పదునారింటి సముదాయం. ప్రకృతి సప్తకం అంటే పంచభూతాలు - ప్పథివి, నీరు, నిప్పు, గాలి, నింగి. మహత్తు, అహంకారం అనేవి. మూలప్రకృతి - ఈ అన్నింటికీ మూలకారణమైన హిరణ్యగర్భుడు. ఈ మొత్తం ఇరవైనాలుగు తత్త్వాలు భక్తితో వికసించిన హృదయం కలవాడికి చిత్తంలో విస్పష్టంగా భాసిస్తాయి. 16+8గా అయిన వికృతి (ప్రకృతులకు అతీతంగా ఉన్న పరమాత్మ దర్శనం అప్పుడు సిద్ధిస్తుంది.

క ఇది సాంఖ్యానము దీనిని ; మది కలవడం జేసికొనుచు మఅవక గురు ని

ర్మదుండై కొలువంగం గేవల ; పదము నతని కరుణ పెంపు ప్రకటము సేయున్‌. 323

ప్రతిపదార్థం: ఇది; సాంఖ్యానము= జ్ఞానము; దీనిని= ఈ జ్ఞానాన్ని; మదికిన్‌= మనస్సునకు; అలవడన్‌+చేసికొనుచున్‌= అభ్యాసం ద్వారా గట్టి చేసికొంటూ; గురున్‌= గురువును; మఅవక= మరచిపోక; నిర్మదుండు+ఐ= పొగరులేనివాడై; కొలువంగన్‌= సేవింపగా; అతని కరుణ పెంపు= అతడి దయయొక్క ఎక్కువతనం; కేవల పదమున్‌= కైవల్యం అనే స్థానాన్ని; 'ప్రకటము*+చేయున్‌= వెల్లడి చేస్తుంది.

తాత్పర్యం: ఇది జ్ఞానమార్గం. దీనిని హృదయంలో పదిలపరచుకొంటూ గురువును మరచిపోక, పొగరులేనివాడై సేవిస్తూ ఉంటే అతడి దయ కైవల్యాన్ని చక్కగా తెలుపుతుంది.

విశేషం: సాంఖ్యానము - సమ్యక్‌ఖ్యానం చక్కని తెలివి అని అర్ధం. అంతేకాక సంఖ్యాసంబంధమైనది. తత్ష్యముల సంఖ్యను వివరించటం ద్యారా తెలివిని ప్రసాదిస్తుంది కనుక సాంఖ్యం. కేవలుడు అంటే ఎ విధమైన అంటుసాంటులు, ద్వంద్వాలు లేకుండా తనకు తానే స్వతంత్రుడు, శుద్దుడు, బుద్దుడు, ఆనందస్వరూపుడు అయిన పరమాత్మ. అతడి పదం కేవలపదం. అంటే జీవ (బ్రహ్మైక్యరూపమైన పరమగతి - అని తాత్పర్యం. గురువు అను[గ్రహం లేకపోతే అది తెలియరాదు. గురువే సాక్షాత్తు పరబ్రహ్మము. కనుక గురువును మరవరాదు. గురువు విషయంలో గర్వాదులను పొందరాదు - అని ఈ పద్యంలో హెచ్చరిక చేస్తున్నారు.

త్తకే2 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తే. భిక్షుభావంబుం బొంది యీ శిక్ష యూంది , మెలంగు నర్బత్ర త్రైవర్దికులకుం గలదు

శూద్రునకు భిక్షుసంసర్గ సులభ మమల । పదము వానికి భిక్షుతం బరంగం జనదు. 324 ప్రతిపదార్హం: భిక్షు భావంబున్‌= సన్న్యాసితనాన్ని; పొంది= అవలంబించి; ఈ శిక్ష= ఈ అభ్యాసం; ఊంది= గట్టిగా పట్టుకొని; మెలంగు+అర్హత= ప్రవర్తించే యోగ్యత; (భైవర్షికులకున్‌= మొదటిమూడు వర్జ్ణాలవారికి?; కలదు= ఉన్నది; శూద్రునకున్‌= నాలుగవ వరంవాడికి; అమల పదముజ= స్వచ్చమైన కైవల్యపదం; భిక్షు సంసర్గ సులభము= సన్న్యాసుల సహవాసంచేత తేలికగా లభించునది; వానికిన్‌= ఆ శూ్రుడికి; భిక్షుతన్‌= సన్ఫ్యాసి ధర్మంతో; పరంగన్‌=ఇ ప్రవర్తించటం; చనదు= కూడదు. తాత్పర్యం: సన్బ్యాసిభావాన్ని పొంది ఈ అభ్యాసాన్ని గట్టిగా పట్టుకొని (ప్రవర్తించే అర్హత మూడు వర్ణాలవారికి ఉన్నది. శూద్రుడికి ఆ కైవల్యపదం సన్బ్యాసినంటిపెట్టుకొని ఉండటం వలననే తేలికగా లభిస్తుంది. ఆతడు సన్న్యాసి ధర్మాన్ని స్వీకరించనక్కరలేదు. క. _ పరమజ్ఞానుల యొద్దను । బరంగిన నజ్ఞుడును బోధభరితుండగు నిరం

తర మేరుసమీపస్థితి ; హిరణ్యరుచిం గాక మెసకమెసంగిన పగిదిన్‌. 325 ప్రతిపదార్హం: నిరంతర మేరు సమీప స్టితిన్‌= ఎల్లవేళల మేరుపర్వతం దగ్గర ఉండటం చేత; కాకముజ కాకి; హిరణ్యరుచిన్‌= బంగారు వన్నాతో; ఎసకము= అతిశయము; ఎసంగిన పగిదిన్‌= పెంపొందిన విధంగా; పరమ జ్ఞానుల+జఒద్దను= గొప్ప జ్ఞానం కలవారికడ; పరగింనన్‌= మెలగితే; అజ్ఞ్జుండును= ఏమియు తెలియయనివాడు కూడా; బోధభరితుండు= జ్ఞానంతో నిండినవాడు; అగున్‌= అగును. తాత్పర్యం: ఎల్లవేళల బంగారు కొండ దగ్గర ఉండటంచేత కాకి కూడా బంగారు వన్నెతో మిలమిలలాడిన విధంగా గొప్ప జ్ఞానం కలవారిదగ్గర మెలగిన తెలియనివాడు కూడా జ్ఞానపూర్చు డవుతాడు. విశేషం; ఇది ('భ్రమరకీటకన్యాయం వంటిది. పరుసవేది ఇనుమును బంగారు చేయటం వంటిది. ఆరు నెలలు కలిసి ఉంటే వారు వీరవుతారనే తెలుగు సామెత కూడా దీనిని నిరూపిస్తుంది. క. _ గురు శుశ్రూషా మహిమం । గరుణ6 జతుర్వర్ద హితముగా నిమ్మాడ్కిం

బరివర్ణితంబు సేసెం ।; బరాశర మునీశ్వరుండు పారవముఖ్యా! 326 ప్రతిపదార్హం; పౌరవముఖ్యా!= పురువంశ (శ్రేష్టుడా[; పరాశర ముని+ఈశ్చరుండు= పరాశరుడనే మునిగ్రేష్టుడు; ఈ+మాడ్కిన్‌= ఈ విధంగా; కరుణన్‌=ఐ దయతో; చతుర్‌*వర్ష్ల హితంబుగ్గాన్‌= నాలుగు వర్ణాలవారికి మేలు కలిగే తీరున; గురు శు(శ్రూషా మహిమన్‌= గురువులను సేవించటంవలన కలిగే గొప్ప స్థితిని; పరివర్షితంబు= నిండుగా చెప్పబడిన దానినిగా; చేసెన్‌= చేశాడు. తాత్పర్యం: ధర్మరాజా! పరాశరమహర్షి ఈ విధంగా కరుణతో నాలుగు వర్ణాల వారికి మేలు కలిగే విధంగా గురుసేవ గొప్పతనాన్ని వివరించి చెప్పాడు. విశేషం: మునీశ్ళరుడు అనటంచేత అతడి మాట ప్రమాణంగా తీసికొనదగినదని సూచన. 'కరుణన్‌ అనటంవలన ఇట్టా చెప్పటంలో స్వార్ధచింతన లేదనటం తెలియవస్తుంది. 'హితంబు' అనటంవలన ఒకవేళ పైకి ఇది కటువుగా ఉన్నా, జొషధంవలె ఆచరిస్తే మేలు చేసేది - అన్న స్ఫూర్తి కలుగుతుది, పరివర్షితము అన్నచోట ఉపసర్ల 'పరి" అనేది - 'ఇది తుదిమాట. దీనికి వికల్పాలు లేవు' అనటాన్ని స్ఫురింపజేస్తుంది. ఇట్టా ఈ చిన్న పద్యం వ్యంగ్యార్హపుష్టమై కావ్యధర్మశోభితమై అలరారుతున్నది.

ఆమశాసనికపర్వము - తృతియాశ్వానను త్త13

వ. _అనిసకలధభ్మోపదేశధుర్యుండైన భీష్ముండు పరాశర మునివర్యువాక్యసంచయంబు సెప్పినం బరితుష్టుందయి

పరమ వినయంబునం బాండవాగ్రజుం డక్కురుకులాగ్ర గణ్యుతో 'నరులు సురలకు వంద్యులగు వారును

గలరని విందు వారల వర్తనంబెట్టి దెటింగింపు' మనిన నతం దతని కిట్లనియె. 327 (ప్రతిపదార్హం: అని= ఇట్టు: సకల ధర్మ+ఉపదేశధుర్యుండు= అన్ని ధీర్మాలను ఉపదేశించటంలో సమర్జ్చుడు; ఐన భిష్ముండు= అయిన భీష్ముడు; పరాశర మునివర్యు వాక్య సంచయంబు= పరాళశరమహర్షి యొక్క వాక్యాల సముదాయాన్ని; చెప్పినన్‌= చెప్పగా; పరితుష్టుండు+ఐ= మిక్కిలి ఆనందించినవాడు అయి; పాండవ+అ(గ్రజుండు= పాండుకుమారులలో పెద్దవాడు అయిన ధర్మరాజు; పరమ వినయంబునన్‌= మిక్కిలి వినయంతో; ఆ+కురు కుల+అ(గ్రగణ్యుతోన్‌= కురువంశంలో మొదట లెక్కింపదగిన ఆ భీష్ముడితో; సురలకున్‌= దేవతలకు కూడా; వంద్యులు= మన్నింపదగినవారు; నరులు= మానవులు; కలరు= ఉన్నారు; అని; విందున్‌= వింటున్నాను; వారల వర్తనంబు= అట్టివారి నడవడి; ఎట్టిది?= ఏ విధమైనది?; ఎజింగింపుము= తెలియజేయుము; అనినన్‌= అంటే; అతండు= ఆ భీష్ముడు; అతనికిన్‌= ఆ ధర్మరాజునకు; ఇట్టు= ఇట్టా, అనియెన్‌= అన్నాడు. తాత్పర్యం: ధర్మాలన్నింటిని చక్కగా తెలియజెప్పటంలో నేర్పుగల ఆ భీష్ముడు ఈ విధంగా పరాశరమునీం(ద్రుడి వాక్యాలను తెలుపగా పరమానందం పొంది ధర్మరాజు మహా వినయంతో భీష్ముడితో 'ఆర్యా! దేవతలు కూడా 'మొక్కదగిన నరులుంటారని వింటాను. అట్టివారి నడవడి యెటువంటిదో తెలియజెప్పుము.' అంటే భీష్ము డతనితో ఇట్టా అన్నాడు. విశేషం: సురలు నరులకు వంద్యులు. ఇది సహజవ్యవహారం. కాని, సురలకు కూడా వంద్యులయిన నరులున్నారట. ఇది విశేషవ్యవహారం. ధర్మరాజుకు అట్టివారి నడవడిని గురించి తెలిసికొనాలనిపించింది. సీ. 'ఇట్లు మాతలి యమరేంధ్రుని నడిగిన । ధర్మార్ధ కామముల్‌ ధర్మచరిత

వర్తనం జెల్లించువారు, వామాక్షులు ; గోరంగాం దగు రూపగుణ సమృద్ధి

గలిగియు వర్ణితకాము లయ్యెడు వారు విద్యాధనైశ్వర్యవిషయ గర్వ

విరహితులగువారు విజితేంద్రియులు నిజ । దారతృప్తులుం దపోధనము గాఢ తే. తత్ప్సరతం గూర్జు ఘనులు సత్యవ్రతులును । బరమశౌచులు బహుకార్యపరత లేని

గూఢధర్హులు సన్వ్యాస కోవిదులును ; దనకు నభివంద్యు లగుట యతండు సెప్పె, 326 ప్రతిపదార్థం: ఇట్టు= ఇదే విధంగా: మాతలి= ఇంద్రుడి సారథి అయిన మాతలి; అమర+ఇం(ద్రునిన్‌= దేవేంద్రుడిని; ఆడిగినన్‌= అడిగితే; అతండు= ఆ ఇంద్రుడు; ధర్మ+అర్ధ కామముల్‌= ధర్మము, అర్ధము; కామము అనే పురుషార్జాలను; ధర్మచరిత వర్తనన్‌= ధర్మమును నడిపే ప్రవర్తనతో; చెల్లించువారు= సాగింపజే సేవారు; వామ+అక్షులు= చక్కని సుందరమైన కనులుగల సుందరాంగులు; కోర(గాన్‌= వాంఛింపగా; తగు రూప గుణ సమృద్ధి= తగిన అందమూ, చందమూ, సంపదా, కలిగియున్‌= ఉండి కూడా; వర్జిత కాములుజ వదలిన కామం కలవారు; అయ్యెడువారు= అయ్యేవారు; విద్యా ధన+ఐశ్వర్య విషయ గర్వ విరహితులు= చదువు, సంపద ప్రభుత్వము అనే విషయాలవలన ఏర్పడే గర్వంలేనివారు; అగువారుఐ అయినవారు; విజిత+ఇం(ద్రియులు= గెలువబడిన ఇం(ద్రియములు గలవారు; నిజ దార తృప్తులుజ తమ భార్యలతో తృప్తి చెందేవారు; గాఢ తత్పరతన్‌= చెదరని పట్టుదలతో; తపోధనమున్‌= తపస్సు అనే ధనాన్ని; కూర్చు ఘనులు= కూడబెట్టే గొప్పవారు; సత్యవ్రతులును= సత్యమునందు నిష్ట కలవారు; పరమశౌచులు= గొప్ప పరిశుద్ధత కలవారు; బహు కార్యపరత= సెక్కు కార్యాలలో ఆసక్తి: లేని గూఢ ధర్ములు= లేకుండా గుట్టుగా

డ్తీక్షేడ శ్రీమదాంధ్ర నుహాభారతము ధర్మం ఆచరించేవారు; సన్బ్యాస కోవిదులును= సన్బ్యాస ధర్మంలో సర్వమూ తెలిసి ఆచరించేవారు; తనకున్‌= తనకు; వంద్యులు= నమస్కరింపదగినవారు; ఆగుటన్‌= కావటం; చెప్పెన్‌= చెప్పాడు. తొత్ప్సర్యం: “ఇదే విధంగా మాతలిని దేవేంద్రుడిని అడిగాడు. అతడు ఇట్లా చెప్పాడు: ధర్మ, అర్ధ, కామ పురుషార్థాలను ధర్మం తప్పని నడవడితో ఆచరించేవారు, సుందరాంగులు స్వయంగా కోరినా, తమకు తగిన రూపము, శక్తి సంపదలు ఉన్నా కామాన్ని వదలి మెలిగేవారూ, విద్యాగర్వం, ధనగర్వం, (ప్రభుత్వగర్వం మొదలైనవి లేనివారు, ఇంద్రియములపై గట్టి అదుపు కలవారు, తమ భార్యలతో తృప్తిపొందేవారు, దృఢమైన పట్టుదలతో తపస్సు అనే ధనాన్ని కూడబెట్టే మహాత్ములు, సత్యనిష్ట కలవారు, వెలుపలిలోపలి పరిశుద్ధతను సాధించేవారు, అనేక కార్యాల శ తగులం లేక గుట్టుగా ధర్మం ఆచరించేవారూ, నిజమైన సన్చ్యాసధర్మాలను నేర్పుతో పాటించేవారు తనకు (మొైక్కదగినవారు. విశేషం: వీటికి క్రమంగా రఘువంశరాజులు, అర్జునుడు లేక ప్రవరుడు, జనకుడు, హరిశ్చంద్రుడు, శిబిచ[క్రవర్తి శ్రీరామచంద్రుడు మొదలగువారు ఉదాహరణ (ప్రాయులు. "వ. లఅనివవినిధర్శతవయుండు'తటాకనిర్మాణరూపంబగు ధర్మంబు విశేషంబు వినవలతుం జెప్పవేయనుటయు నవిమిషనదీనందనుం డాదరభరితుండదై. 329 ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌= అంటే; విని= ఆలకించి; ధర్మతనయుండు= ధర్ముని కుమారుడు; తటాక నిర్మాణ రూప ధర్మంబు విశేషంబు= చెరువును నిర్మించటం అనే ధర్మంలోని గొప్పతనం; వినవలతున్‌= వినటానికి ఇష్టపడుతున్నాను; చెప్పవేజ దయతో వివరించుము; అనుటయున్‌= అంటే; అనిమిష నదీనందనుండు= దేవతల నది అయిన గంగ కొడుకు; ఆదర భరితుండు+ఐ= ఆదరంతో నిండినవాడై. తాచ్చర్యల: తరువాత ధర్మరాజు 'చెరువు త్రవ్వించటం అనే ధర్మంలోని గొప్పతనం తెలిసికొనాలని ఉన్నది తాతా! కళళ చెప్పుతావా?” అంటే భీష్ముడు నిండైన ఆదరంతో ఇట్లా అన్నాడు. విశేషం: తటాకం - నీటికి సంబంధించినది. భీష్ముడు నదీనందనుడు. నది నీటికి నెలవు కదా! అందుకని ఆయనకు ఈ ప్రళ్ళే మరింత ఆదరాన్ని కలిగించింది. భీష్ముండు ధర్మజువకు. దటాక నిర్మాణ ఫలవిశేషంబు సెప్పుట (సం. 13-92-1) సీ. దేవ తిర్యజ్న్బరస్థావరాశ్రయము త : టాకంబు వినుమట్లుం గాక యందు గోకులంబులు నీరు గొని చావని కర్తకు ; లము నెల్ల బుణ్యలోకమున కనుచు నీ లోకమున శ్రీయు నెక్కుడు కీర్తియు । నతనికిం జేయు వర్నాగముమున సీతున వేసవిం జెలువులో నీరున్న నగ్నిహోత్రాదిమయజ్ఞ వాజి ఆ. పేయఫలములోలి నాయన కగుం గట్టం : దగిన తరువు లిడిన సుగతి గలుగు నిహసుఖంబు. బొందు విహగాది బహుభూత । వాససౌఖ్య మతండు సేసె గావ, 330 ప్రతిపదార్థం: వినుము= ఆలకించుము; తటాకంబు= జలాశశ్రయం (చెరువు); దేవ తిర్యక్‌+*నర స్టావర+ఆశ్రయము= దేవతలకు, పశువులకు, పక్షులకు, నరులకు, కదలికలేని వస్తువులకు ఆశయము; అట్టున్‌+కాకజ అంతేకాక; అందున్‌= దానిలో; గోకులంబులు= ఆవుల మందలు; నీరు= నీటిని; కొని=ఐ త్రావి; దాని కర్త కులమున్‌= ఆ చెరువు త్రవ్వించినవాడి కులమును; ఎల్లన్‌= అంతటినీ;

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము శక్‌

పుణ్యలోకమునకున్‌= పుణ్యలోకానికి; అనుచున్‌= పంపుతాయి; ఈ లోకమునన్‌= ఈ లోకంలో; శ్రీయున్‌= సంపదను; ఎక్కుడు క్రీర్షియున్‌= అధికమైన కీర్తిని; అతనికిన్‌= ఆ కర్తకు; చేయున్‌= కలిగిస్తాయి; వర్ష్వాఆగమమునన్‌= వానకాలము రాకయందూ; సీతునన్‌= చలికాలంలోనూ; వేసవిన్‌= వేసవికాలంలోనూ; చెజువులోన్‌= తటాకంలో; నీరు=ఐ జలం; ఉన్నన్‌= ఉంటే; ఆయనకున్‌= త్రవ్వించిన ఆ వ్యక్తికి? అగ్బిహోత్ర+ఆదిమ+యజ్ఞ వాజిపేయ ఫలములు= అగ్ని హోత్రం మొదలుగాగల యజ్ఞాలూ, వాజపేయ యాగం మొదలైన వాని ఫలాలు; ఓలిన్‌=ఐ వరుసగా; అగున్‌= సిద్దిస్తాయి; కట్టన్‌= కట్టమీద; తగిన తరువులు=ఐ యోగ్యమైన చెట్టు: ఇడినన్‌= నాటితే; అతండు= ఆ కర్త విహగ+అది బహు భూత వాస సౌఖ్యము= పక్షులు మొదలైన పెక్కు (ప్రాణుల నివాసం అనే సుఖాన్ని; చేసెన్‌=ఐ చేశాడు; కానన్‌=ఐ కనుక (అతడికి)ఐసుగతి= పరంలో మంచిగతి; కలుగున్‌= కలుగుతుంది; ఇహసుఖంబున్‌= ఈ లోకపు సుఖాన్ని కూడా (అతడు); పొందున్‌=ఐ పొందుతాడు.

తాత్సర్యం: వినుము. చెరువు దేవతలకు, పశువులకు, పేక్తులకు రాయి రప్పలవంటి స్టావరాలకు నెలవైనది. అంతేకాదు. అందులో నీరు త్రావి ఆవులమందలు దాని కర్త కులాన్నంతటినీ పుణ్యలోకాలకు పంపుతాయి. ఈ లోకంలో గొప్ప సంపదనూ, చెడని కీర్తినీ కలిగిస్తాయి. వానకాలంలో, చలికాలంలో, ఎండకాలంలో చెరువులో నీళ్ళుంటే మహాయజ్ఞాలు చేసిన ఫలం ఆ కర్తకు లభిస్తుంది. కట్టమీద తగిన చెట్టు నాటితే పక్షులు మొదలైన (ప్రాణికోటికి నిలువనీడనిచ్చి సుఖం కూర్చినవాడు కనుక అతడికి ఇహపర సుఖాలు కలుగుతాయి.

విశేషం: ఈనాడు మనం ఎక్కువగా అనుకొంటున్న పర్యావరణ సమతౌల్యభావన ఇందు చూడవచ్చును.

క. సలిలాశయములు చేసిన । నలఘుప్రియ మందుం బితృ్శచయము లూర్థ్వగతుల్‌

గలుగును దానం దమ కను । తలపున నది గోరుచుండు ధర్మతనూజా! 331

ప్రతిపదార్హం: ధర్మతనూజా!= ధర్మనందనా!; పితృ్చచయములు= పితృదేవతలు: సలిల+ఆశయములు= నీటి కొలకులు; చేసినన్‌= నిర్మిస్తే, అలఘు ప్రియము= మిక్కిలి ప్రియమును; అందున్‌= పొందుతారు; దానన్‌= దానివలన; తమకున్‌= తమకు; ఊర్హ్వ్యగతుల్‌= పైలోకపు గమనములు; కలుగును= సిద్దిస్తాయి; అను తలథునన్‌= అనే భావనతో; అది= తటాక నిర్మాణాన్ని: కోరుచుండున్‌= కోరుతూ ఉంటారు.

తాత్పర్యం: ధర్మరాజా! పితృదేవతలు తమ వంశంవారు చెరువులు త్రవ్విస్తే పరమానందం పొందుతారు. దానివలన తమకు ఉత్తమ లోకాలకు పోయే వీలు కలుగుతుందని దాని నెప్పుడూ కోరుతూ ఉంటారు.

తే... ఛాయ నతిథి వర్గంబుం బుష్పముల సురగ । ణంబుం బండులం బితృనివహంబుం బ్రమద

మందం జేయు వృక్షంబు లట్లగుట వృక్ష; రోపణ క్రియ మేటి ధర్మువు కుమార! 332

ప్రతిపదార్థం: కుమార!1= నాయనా; వృక్షములు= చెట్టు; ఛాయన్‌= నీడతో; అతిథివర్గంబున్‌=ఐ అతిధుల సముదోయాన్ని; పుస్పములన్‌= పూవులతో; సురగణంబున్‌= దేవతల సముదాయాన్ని; పండులన్‌= పండ్లతో; పితృ నివహంబున్‌= పితృదేవతల గణాన్నీ; ప్రమదము= అధికానందం; అందన్‌+*చేయున్‌= కలిగిస్తాయి? అట్టు= ఆ విధం; అగుటన్‌= కావటంవలన; వృక్షరోపణ (క్రియజ= చెట్టు నాటటం అనే పని; మేటి ధర్మువుజ గొప్ప ధర్మం.

తాత్పర్యం; నాయనా! చెట్టు నీడతో అతిధులకూ, పువ్వులతో దేవతలకు, పండ్లతో పితృదేవతలకూ పరమానందం కలిగిస్తాయి. కనుక చెట్టు నాటటమనే పని గొప్ప ధర్మం.

ఉ్‌షేర శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము విశేషం: ఒక చెట్టు నాటితే మూడు లోకాలవారు తృప్తి పొందటాన్ని బుషులు భావించిన సంగతిని మనం అనుక్షణం స్మరించాలి, ఈనాటి వృక్షరక్షణతత్పరతతో పోల్చి చూడవచ్చును. క. అనిన విని ప్రీతుండై య । జ్ఞన విభుండు గృహస్థధర్శ సాకల్యజ్ఞా

న నిరూఢి నాదు చిత్తం । బున నొలయింపు భవదీయ పుణ్యఫణితులన్‌. 333 ప్రతిపదార్హం: అనినన్‌= అని చెప్పగా; విని= ఆలకించి; ప్రీతుండు+ఐ= ఆనందించినవాడై; ఆ+జనవిభుండు= ఆ రాజు, ధర్మజుడు; గృహస్త్ర ధర్మ సాకల్య జ్ఞాన నిరూఢిన్‌= గృహస్పుడి ధర్మపు సమ(గ్రమైవ జ్ఞానంయొక్క ప్రసిద్దిని; భవదీయ పుణ్యఫణితులన్‌= నీవైన పవిత్ర హక్కులతో; నాదు చిత్తంబునన్‌= నా హృదయంలో; ఒలయింపుము= (ప్రవేశపెట్టుము. చాత్సర్యం: ఆ మాటలు విని ఆనందించిన ధర్మరాజు' 'గృహస్త్ర ధర్మానికి సంబంధించిన నిండైన ్రసిద్దిని వ పుణ్యవాక్యాలతో నా హృదయంలో (ప్రవేశపెట్టుము' అని అడిగాడు. క అనవుడుం దాత యలరి య ; మృనుమనితో నిట్టు లనియె మహియును విష్ణుం

డును జేసిన సంవాదము । విను మది నీ కోర్కిం దీర్టు విశ్రుత కీర్తీ! 334 ప్రతిపదార్థల: అనవుడున్‌= అన్నంతనే; తాత; అలరి= సంతోషపడి; ఆ+మనుమనితోన్‌= మనుమడైన ఆ ధర్మరాజుతో; ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనియెన్‌= అన్నాడు; విశ్రుత కీర్తీ!= ప్రసిద్ధికెక్కిన క్షీర్తిగలవాడా!; మహియును= భూదేవియు; విష్ణుండును= విష్ణువును; చేసిన సంవాదము= చేసిన సంభాషణము; వినుము; అది= ఆ (ప్రసంగం; నీ కోర్కిన్‌= నీ కోరికను; తీర్చున్‌= తీర్చుతుంది, తాచ్చర్యం: అన్నంతనే తాత ఆ మనుమడితో ఇట్లా అన్నాడు. “ప్రసిద్దమైన క్రీర్తగల ధర్మరాజా! మునుపు భూమికి విష్ణువుకు అయిన సంవాదం వినుము. అది నీ కోరికను తీరుస్తుంది. విశేషం: భూవిష్ణు సంవాదరూప ఇతిహాసప్రకటన ఆదరాతిశయంకొరకని గుర్తించాలి. తే. నన్నునీ వడిగిన యట్లు వెన్ను. డర్థి; బుజ్జవంబులు మున్నుగ భూమిదేవి

నడిగె; చానికి. బ్రయమంది యమ్మహాను । భావ యిట్లని చెప్పెం దద్ధావ మలర, 335 ప్రతిపదార్థం: నన్నున్‌= నన్ను; నీవు; అడిగిన+అట్టు= అడిగిన విధంగా; వెన్నుండు= కృష్ణుడు; అర్జిన్‌= కోరికతో; బుజ్జవంబులుజ లాలనలు; మున్నుగన్‌= ముందు కలుగునట్ట్లుగా; భూమిదేవిన్‌= భూదేవిని; అడిగెన్‌=ఐ అడిగినాడు; దానికిన్‌=ఐ ఆ అడగటానికి; ('ప్ర్రయము+అంది= సంతోషపడి; ఆ+శమహానుభావజ గొప్ప ప్రభావంగల ఆ భూమి; తత్‌+భావము= ఆ విష్ణుడి హృదయం; అలరన్‌= బ్రతి పొందగా; ఇట్టు+అని= ఈ విధంగా; చెప్పెన్‌= చెప్పినది. తాత్పర్యం: నన్ను నీవడిగినట్టుగా కృష్ణుడు ముందు (ప్రేమవాక్యాలతో బుజ్జగించి భూదేవిని అడిగాడు. దానికి (ట్రతిచెంది ఆ .మహానుభావ అతడి హృదయం ప్రీతిపొందే విధంగా ఇట్టా చెప్పింది. విశేషణ: బుజ్జ్ఞవంబులు - విష్ణువు సర్వమూ తెలిసినవాడు. (ప్రేమతో భూదేవితో చెప్పించాలని అతడికి కోరిక కలిగింది. అందుకని లాలన మాటలు చాలా పలికాడు. క. “దేవా! హుతవహపరిచ , ర్యావిధి యొనరించి బలిసమాచరణము భ

క్వావేశంబునం జేయంగ । దైవతసంఘంబు సమ్మదంబునం దేలున్‌. 336

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వానము 417 ప్రతిపదార్థం: దేవా!= ప్రభూ!; హుతవహ పరిచర్యా విధి= అగ్నిసేవ అనే కార్యం; ఒనరించి= చేసి; బలిసమాచరణము= బలివేయటం అనే మంచి పనిని; భక్తి+ఆవేశంబునన్‌= భక్తి ఒడలంతయు నిండునట్టుగా; చేయన్‌= చేస్తే: దైవత సంఘంబు= దేవతల సముదాయం: సమ్మదంబునన్‌= మిక్కిలి ఆనందంతో; తేలున్‌= తేలుతుంది. తాత్పర్యల: 1ప్రభూ! గృహస్థుడు అన్ని ఆరాధన చేయాలి. భూతాలకు బలిని ఒడలంతా నిండిన భక్తితో చేయాలి. దానివలన దేవతల సముదాయం పరమానందంలో తేలుతుంది. విశేషం: అస్లి అర్భన శాస్త్రీయమైన ప్రక్రియ. అన్నిలో హుతమైన మంచి పదార్దాల శక్తి వాతావరణంలో లీనమై పరిసరాలను కాలుష్యం నుండి రక్షిస్తుంది. ఆ వాసన పీల్చిన ప్రాణులన్నింటికీ ఆ శక్తి సంక్రమిస్తుంది.

భారతీయులు చిన్ని నా పొట్టకు శ్రీరామరక్ష అనే భావం కలవారు కారు. అందరూ అన్నీ సుఖంగా ఉంటేనే తనకు సుఖం అనే భావన వారిది. ఆ దృష్టితో చీమలు మొదలుకొని వీలైనంత ఎక్కువ పరిధిలో ప్రాణులకు ఆహారం అందించి తాము తింటారు. దీనికే 'భూతదయ' అని పేరు. “నితాంతాపారభూతదయ” ప్రసాదించుమని భాగవత్రార్థన. అన్నింటిలో పరమాత్మను చూసే లక్షణం కూడా ఇందులో గోచరిస్తుంది. పైగా ఇచట పలుకుతున్నది భూమాత - అన్ని జీవుల ఆకలి తీరటమే ఆమె ప్రగాఢ వాంఛ. తే. అన్నమున దుర్ధమునం బండ్లనైన మూల ; కోటి నైనను దనుపారు నీటనైన

నిత్యమును జేయునది పితృకృత్య మోపి । వైశ్వదేవ మవశ్య నిర్వాహ్య మనఘ! 33/7

ప్రతిపదార్థల: అనఘ![= పుణ్యాత్ముడా!; అన్నమునన్‌= అన్నంతో గానీ; దుగ్రమునన్‌= పాలతోగానీ; పండ్లన్‌+ఐనన్‌= ఫలాలతోగానీ; మూలకోటిన్‌= దుంపల సముదాయంతో; ఐనన్‌= కానీ; తనుపారు నీటన్‌= మంచి చల్లని నీటితో; ఐనన్‌= కానీ; ఓపి= సహించి; పితృకృత్యముజ పితృదేవతల పని అయిన తర్పణం; నిత్యమును= ప్రతిదినమూ; చేయునది= చేయాలి: వైశ్వదేవము= వైశ్వదేవమనే కర్మ; అవశ్య నిర్వాహ్యము= తప్పని సరిగా చేయవలసినది. తాత్పర్యం: అన్నం, పాలు; పండ్డు, దుంపలు, చల్లని నీరు - అనే వీటిలో దేనితోనైనా ప్రతిదినము పితృదేవతలకు తర్పణం చేయాలి. 'వైశ్ళదేవం” అనే కర్మ తప్పని సరిగా ఆచరించాలి. విశేషం: పితృకృత్యము - పితృయజ్ఞం. ఇది ప్రతిదినం చేయవలసిన అయిదు యజ్ఞాలలో ఒకటి. 'వైళ్చదేవం' - విశ్చేదేవులనే వారికి ప్రీతి కలిగించే ఒక వైదికకార్యం. ఇది దేవయజ్ఞంలో భాగం.

ఈ యజ్ఞాలన్నీ ఆధునికదృష్టితో శాస్రీయప్రయోజనాలను కలిగించటం పరిశీలించటం పరిశిలించవచ్చును. వాతావరణ సమతౌల్యసాధనకు, త్యాగబుద్దిని పెంపొందించటానికి ఇవి నిమిత్తాలుగా మనం సంభావించాలి. క. ఆ చేంత పిదప దానం । బాచరణీయంబు శక్తి కనుగుణముగ భి

క్షాచర్య సేయు విప్రుల 1 వేచి యిడంగవలయు నెపుడు వేగమ భిక్షల్‌ 338

ప్రతిపదార్థం: ఆ చేంత పిదపన్‌= ఆ పని తరువాత; శక్తికిన్‌= తన ఓపికకు; అనుగుణముగన్‌= తగినట్టుగా; దానంబు= ఈి; ఆచరణీయంబు= చేయదగినది; ఎపుడున్‌= ఎల్లవేళల; భిక్షాచర్య= బిచ్చమెత్తుకొనటం: చేయు విఫ్రులన్‌= చేసే విద్యావంతులను; వేచి= కనిపెట్టుకొని ఉండి; వేగము+అ= ఆలస్యం చేయకుండా; భిక్షల్‌= భిక్షలను; ఇడంగవలయున్‌= ఇవ్వాలి. తాత్చర్యం:; వైశ్ళదేవం తరువాత తన శక్తి మేరకు దానాలు చేయాలి. బిచ్చమెత్తుకొనే విద్యావంతులైన (బ్రాహ్మణులను ఎదురుచూచి వేగంగా భిక్షలివ్వాలి.

తేరి శ్రీిమదాం(ధ్ర మహాభారతము విశేషం: దీనిని మనుష్యయజ్ఞం అంటారు. ఇది ఒక విధమైన “సోషలిజం”. 'అందరూ సుఖపడాలి' అనే తత్త్వం ఇందులో మనకు గోచరిస్తుంది. ఇతరులకు పెట్టకుండా తినే తిండి అతి నికృష్టమైనదిగా భారతీయ బుషులు భావించటంలోని సామాజికదృష్టిని మనం గుర్తించి “అతిసంచయేచ్చ” వదలుకొనటం కర్తవ్యమని ఇటువంటి అంశాలవలన తెలిసివస్తుంది.

“దానే నారాతీనపానుదన్త” అని మహానారాయణోపనిషత్తు చెప్పుతున్నది. దానంతో శత్రువులు తొలగిపోతారట. త అప్పటికి వారు లేకున్న నగ్రమగ్ని।; ముఖమునందైన నిడునది సఖుల బంధు

జనుల నతిథుల గురుల భోజనవిధాన : తృప్తులుగం జేసీ బలివిధిం దీర్వవలయు. 339 ప్రతిపదార్హం: అప్పటికిన్‌= ఆ సమయానికి; వారుజఐ యాచకులైన అఆ విప్రులు; లేక+ఉన్నన్‌= లేకపోతే; అగ్రము= అన్నంలో మొదటి భాగాన్ని; అన్ని ముఖమునందున్‌= హోమంలో; ఐనన్‌= అయినా; ఇడునది= ఉంచాలి; సఖులన్‌= మిత్రములను; బంధు జనులన్‌= చుట్టాలను; అతిథులన్‌= భోజనం వేళకు వచ్చిన అన్నార్భులను; గురులన్‌= గురువులను; భోజన విధాన తృప్తులుగన్‌= అన్నం పెట్టటంచేత తృప్తిపడిన వారినిగా; చేసిజఐ కావించి; బలివిధిన్‌= బలికార్యాన్ని; తీర్వవలయున్‌= తీర్చాలి. తాత్పర్యం: భోజనసమయానికి విద్యావంతులైన బ్రాహ్మణోత్తములు రాకపోతే వండిన పదార్జాలలో ముందు భాగాన్ని హోమకుండంలోనైనా వేయాలి. తరువాత మిత్రులను, చుట్టాలను, అతిథులను, గురువులను అన్నంపెట్టి తృప్రిపరచాలి. పిదప బలికార్యం చేయాలి. విశేషం; బలికార్యం అంటే పక్షులకు, పశువులకు అన్నంలో కొంతభాగం ఇవ్వాలని భావన. దీనిని తరువాత వివరిస్తున్నారు. వు బలు లుభయ ప్రకారంబులు ; వానియందు ధర్మాధర్యౌషధి వనరక్షోజనాది విషయంబైన శ్రౌతబలి యేను

మున్ను నిర్దేశించినది; యిప్పుడు చెప్పినయది పశుపక్షి చండాల ప్రభృతి గోచరంబగు స్మార్తబలి' యని

నిర్దేశించి వెండియు. 340 ప్రతిపదార్హల: బలులు= 'బలి” అనేది; ఉభయ ్రకారంబులు= రెండు విధాలైనది; వానియందున్‌= వానిలో; ధర్మ+అధర్మ+ఓషధి= ఓషధులు, అడవులు, రక్షస్సులనే జనాలు మొదలైన వాటికి సంబంధించినవి; ఐన= అయిన; (శ్రాతబలి= (శ్రుతి - వేదం చెప్పిన బలి; ఏనుజ నేను; మున్ను= ముందు; నిర్దేశించినది= చెప్పినది: ఇప్పుడు; చెప్పినయది= చెప్పినది; పశు పక్షి చండాల ప్రభృతి గోచరంబు= జంతువులు, పక్షులు, చండాలురు, మొదలైన వారికి సంబంధించినది; అగుజ అయిన; స్మార్తబలి= స్మృతి, ధర్మశాస్త్రం చెప్పిన బలి; అని; నిర్టేశించి= చెప్పిన; వెండియున్‌= ఇంకా, తాత్పర్యం: బలులు రెండు రకాలు, వాటిలో ఇది వరకు నేను చెప్పినది (శ్రాతబలి. అది ధర్మానికి, అధర్మానికి, ఓషధులకు, ఆడవులకు, రక్షస్సులకు మొదలైన వారికి సంబంధించినది. ఇప్పుడు చెప్పినది సా శ్ర్తబలి. ఇది పశువులకు, పక్షులకు, చండాలురకు మొదబైన వారికి సంబంధించినది - అని వివరించి ఇంకా ఇట్టా చెప్పింది. విశేషలి: వైశ్చదేవానికి పూర్వం ఒక బలి తరువాత ఒక బలీ చెప్పారు. వాటి విభాగం విషయాన్ని ఇక్కడ చక్కగా వివరించారు. ఆ. _ విను గృహస్థధర్మవిధ మిది యీ భంగి ; నడపి పేదప భోజనంబు సేయ

వలయు విఫ్రుం డిట్టి వాండొందు నిహపర । సౌఖ్యసంపదల. బ్రశస్తచరిత! 341 ప్రతిపదార్థం: ప్రశస్రచరిత!= కొనియాడబడిన ప్రవర్తన కలవాడా!; వినుజ నినుము; గృహస్థ ధర్మ విధము గేస్తుని ధర్మపు పద్దతి; ఇది; ఈ భంగిన్‌=ఐ ఈ పద్ధతిని; నడపి= సాగించి; పిదపన్‌= పిమ్మట; విఫ్రుండు= విద్యావంతుడు; భోజనంబు+చేయవలయున్‌=

ఆనుశాసనికపర్వము - తృతీయాశ్వాసము శం

భోజనం చేయాలి; ఇట్టివాండు= ఇటువంటివాడు; ఇహ పర సౌఖ్య సంపదలన్‌= ఈ లోకపు పరలోకపు సుకాల సంపదలను; ఒందున్‌= పొందుతాడు. తాత్పర్యం: సత్ర్రవర్తన కల ఓ కృష్ణా! ఇది గృహస్టధర్మం. ఈ పద్దతిని సాగించి వి(ప్రుడు భోజనం చేయాలి. ఇట్టివాడు ఇహపరసుఖాలను పొందుతాడు.” విశేషం: ఇది భూదేవి కృష్ణుడికి చెప్పినమాట, తరువాతి పద్యంలో కృష్ణు డట్టా చేశాడని చెప్పుతున్నారు. కాబట్టి ఇక్కడ విప్రశబ్దం విశేషార్ధ్థంలో - *“ఉత్తమ జ్ఞానవృద్దుడు' - అనే అర్హంలో వాడినట్టు భుర్తించాలి. క. _ అని చెప్పినం గృష్టుండు నె। మ్మన మలర గృహస్థవిధి సమాచరణము ని

ష్ట నడపెం గర్మ శ్రద్ధా! ఘన! నీవును నట్ల నడపు ఫౌర్చస్థ్రంబున్‌. 342 ప్రతిపదార్హం: అని; చెప్పినన్‌= చెప్పగా; కృష్ణుండు= శ్రీకృష్ణుడు; నెజ+మనము= నిండు హృదయం; అలరన్‌= సంతోషింపగా; గృహస్ట్ర విధి సమాచరణము=జ యజమానధర్మపు ఆచారాలను; నిష్టన్‌= పట్టుదలతో; నడపెన్‌= నడిపాడు; కర్మ (శ్రద్దాఘన!= కర్మములయందు (శ్రద్ధచేత గొప్పవాడా! నీవును నీవు కూడా; అట్టు+అ= అట్టాగే; గార్హస్య్యంబున్‌= గృహస్ట్రధర్మాన్ని; నడపు= సాగించుము. తాత్పర్యం: అని చెప్పగా కృష్ణుడు హృదయంలో ఎంతో సంతోషించి గృహస్ట్రధర్మ ఆచారాలను నిష్టతో నిర్వహించాడు. ధర్మరాజా! నీవు కూడా కర్మశ్రద్ద అధికంగా కలవాడవు కనుక గృహస్ట్రధర్మాన్ని చక్కగా నిర్వహించుము. విశేషం: నిజానికి కృష్ణుడికి ఈ లౌకికధర్మాలతో పని లేదు. కాని లోకసం[గ్రహంకొరకు, లోకులకు ప్రమాణబుద్ధి ఏర్పడటం కొరకు ఆచరించినట్టు చెప్పినారని మనం (గ్రహించాలి. “యద్యదాచరతి శ్రేష్ట స్తత్రదేవేతరో జనః” అనే గీతావాక్యం ఇట స్మరించాలి. క. _ అది దురితనిరాసము న । భ్యుదయానందంబు జేయు. బుణఖ్యయశస్పం

పద నిచ్చు నూర్ధ్వలోక । ప్రదమగు దానిం గొనియాడు భరతవరేణ్యా!' 343 ప్రతిపదార్థం: భరతవరేణ్యా!= భరతవంశంలో (క్రేష్టుడా!; అది= ఆ గృహస్ట్రధర్మం; దురిత నిరాసముజ పాపాలను సోగొ ట్లేది; అభ్యుదయ+ఆనందంబున్‌= శుభంతో కూడిన అనందాన్ని; చేయున్‌= కలిగిస్తుంది; పుణ్య యశన్‌+సంపదన్‌= పుణ్యమైన కీర్తి అనే సంపదను; ఇచ్చున్‌= ఇస్తుంది; ఊర్ష్య లోక ప్రదము పై లోకాలను భద్రంగా ఇచ్చేది; అగున్‌= అవుతుంది; దానిన్‌=ఐ అట్టి గృహస్టధర్మాన్ని; కొనియాడు= మనస్సులో (ప్రశంసించుము. తాత్పర్యం: ధర్మజా! గృహస్థధర్మం పాపాలను పటాపంచలు చేస్తుంది; ఈ లోకంలో శుభాలన్నీ కూర్చి ఆనందం కలిగిస్తుంది. పవిత్రమైన కీర్తి అనే సంపదను (ప్రసాదిస్తుంది. పుణ్యలోకాలను చక్కగా కూరుస్తుంది. కనుక దానిని గొప్పగా భావించుము. విశేషం: నాలుగు ప్రయోజనాలను ఇక్కడ చెప్పుతున్నారు. 1. పాపాలు పోవటం; 2, ఐహిక ఆనందం కలగటం; 3. పుణ్యకీర్తి కలగటం; 4. ఉత్తమలోకాలు సిద్ధించటం. ఇవి ఒక దానికొకటి కారణకార్యసంబంధం కలవి. కొనియాడటమంటే దాని మహిమను ఎల్లప్పుడు భావిస్తూ ఆచరిస్తూ ఉండటం అనే అర్జాన్ని భావించాలి. వ. _అనియిట్లుభీష్ముండుభీమాగ్రజునకు గృహస్థధర్మప్రకారం బెలింగించె నని చెప్పుటయు నప్పారవ కులోత్తముల

సంప్రశ్నోత్తరంబులు మటి యెత్తెఖంగునం జెలైెం? జెప్పవే యనుటయు, 344

420 శ్రీమదాంధ్ర నుహాభారతము ప్రతిపదార్ధం: అని; ఇట్టు= ఈ విధంగా? భీష్ముండు= భీష్ముడు; భీమ+అ(గ్రజానకున్‌= భీముడి అన్న అయిన ధర్మరాజునకు; గృహస్ట్రధర్మ ('ప్రకారంబు= గృహస్సుడి ధర్మపు విధానం; ఎజింగించెన్‌= తెలిపాడు; అని; చెప్పుటయున్‌= చెప్పగా? ఆ+పౌరవ కుల+ఉత్తముల సంప్రశ్శ+ఉత్తరంబులు=పూరువంశంలో అతిగ్రేష్టులగు ఆ ధర్మరాజ శాంతనవుల మంచి ప్రశ్నలు, సమాధానములు; మజణి= ఇంకా; ఏ+తెఅంగునన్‌= ఏ విధంగా; చెల్లెన్‌?= సాగెను?; చెప్పవేజ దయచేసి చెప్పుము; అనుటయున్‌= అనగా. తాత్పర్యం: అని ఈ విధంగా భీష్ముడు ధర్మరాజునకు గృహస్థాశ్రమ ధర్మవిధానం చెప్పాడని చెప్పగా జనమేజయుడు ఇంకా ఆ పూరువంశ (్రేష్టుల (ప్రశ్చసమాధానాలు ఏ విధంగా సాగాయో చెప్పుమని కోరాడు. విశేషం: అది పౌరవకులం - పూరు చక్రవర్తి చాలా గొప్ప వ్యక్తి అతని కులం. అందులో ఉత్తములు - అనటంచేత పాఠకుడు ఎంత అవధానబుద్దితో వినాలో హెచ్చరిక చేసినట్టయినది. అవి వట్టి ప్రశ్చలు కావు. 'సు” ప్రశ్నలు - మానవ సమాజం చక్కగా భావించదగిన ప్రశ్ళలు. చెప్పవే” అనేది పరిప్రశ్నరూప (ప్రార్ధన. ఆశ్వాసాంతము

చు అపగత కామరోష హృదయాంతర ఖ్లోలన కల్య! నిర్ణపా

జప మహిత వ్రతైక పర సంగధురాధిక లౌల్య! చంద్రమ

స్తపవమయాక్ష! కౌస్తుభనితాంతరుచి స్పురితాస్థిదామ దీ

ప్రి పటల చారువక్ష! మునిధీస్సుట భావిత! దేవ సేవితా! 345 ప్రతిపదార్థం: అపగత కామరోష హృదయ+అంతర ఖేలన కల్య!= తుడిచి పెట్టుకొనిపోయిన కామం, క్రోధం గల హృదయం లోపల ఆడుకొనటంలో నేర్పరీ!; నిర్ణపా జప మహిత (వ్రత+ఏక పర సంగ ధురా+అధిక లౌల్య[= 'అజపా' మంత్రం జపంచేయటమనే గొప్ప దీక్షలో గొప్ప ఆసక్తికలవారికి సంబంధించిన భారం విషయంలో గొప్ప ఆసక్తి కలవాడా!? చంద్రమస్‌+*తసన మయ+అక్ష= చంద్రుడు, సూర్యుడు అనే రూపాల కన్నులు కలవాడా!; కౌస్తుభ నితాంతరుచి స్ఫురిత అస్టిదామ దీప్తి పటల చారువక్ష!= కౌస్తుభమణే యొక్క గొప్ప కాంతితో విరాజిల్లే ఎముకలదండ దీప్తుల సముదాయంతో అందమైన ఎదురొమ్ము కలవాడా!; ముని థీ స్ఫుట భావిత!= మహర్షుల బుద్ధిచేత స్పష్టంగా భావింపబడే దేవా!? దేవ సేవితా[= దేవతలచేత సేవింపబడే (ప్రభూ! తాత్పర్యం: స్వామీ! కామ'క్రోధాదులు లేని హృదయాలలో (శ్రీడించటంలో నీవు నేర్పరివి. అజపా గాయతప్రీమంత్రం జపించటమే గొప్ప వ్రతంగా గలవారి సర్వభారాలు వహించటంలో ఆసక్తి కలవాడవు. చంద్రుడు, సూర్యుడు నీ కన్నులు. కౌస్తుభమహాకాంతులలో తళతళలాడే అస్టిమాల కాంతులతో అందమైన వక్షస్‌స్టలం నీది. మహర్షుల బుద్దులు నిన్ను చక్కగా భావిస్తాయి. దేవతలందరు. నిన్ను సేవిస్తూ ఉంటారు. విశేషం: ఈ విశేషణాలు హరికీ, హరుడ్‌కీ సమంగా సరిపోతాయి. కౌస్తుభమణి హరిది, అస్టిమాల హరుడిది. తత్మ్యగృష్టితో రెండూ ఒకటే.

'అజపొ గాయత్రీ అని ఒక మంత్రం. అది పరమాత్మను వర్లిస్తుంది. ఆ జపం చేసేవారి సర్వభారాలను - యోగక్షేమాలను భగవంతుడు ఆసక్తితో వహిస్తాడు.

మునులంటే కేవలం భావనామయంగా భగవంతుడిని దర్శించేవారు. వాక్కులు, మనస్సు అతడిని అందజాలవని శ్రుతి చెప్పుతున్నది కదా!

ఆనుశాపనికవర్వము - తృతీయాశ్వాసము త్న క, _ సత్వాధిష్టాన కృత శు । భత్త ప్రకటాభిధాన! భక్తాధీనా! తత్త్వం పదార్ధరూపా! ; తత్త సదవదీప! ధూత దైత్యాటోపా! 346 ప్రతిపదార్హం: సత్త్వ= సత్వగుణానికి; అధిష్టానజ ఆధారం కాబట్టి; కృత= చేయబడిన; శుభత్వ= మంగళాన్ని; ప్రకట= తెలియజేసే; అభిధాన!= పేరుగలవాడా!; భక్త+ఆధీనా[!= భక్తులకు వళమైనవాడా!; తత్‌+త్వం పదార్ధరూపా!= అది నీవు అనే పదాల అర్ధమైనవాడా![ తత్త్యసదనదీప!= బ్రహ్మభావమనే మహాగృహానికి దీపమై నవాడా!: ధూత దైత్య+ఆటోపా[= ఎగురగొట్టమడిన దైత్యుల గర్భం కలవాడా! తాత్పర్యం: స్వామీ! నీ పేర్టు సత్త్యగుణానికి ఆధారాలు. వాటివలన మానవులకు కలిగే శుభాలను స్పష్టం చేస్తూ ఉంటాయి. నీవు భక్తులకు వశం అయినవాడవు. “తతో “త్యం” అనే పదాలకు అర్ధమైనవాడవు నీవు. బ్రహ్మభాన భవనానికి నీ వొక మహాదీపం, దైత్యుల మిడిసిపాటును తుక్కుదూగరగా కొట్ట్‌వేస్తావు. విశేషం; భగవంతుడి పేర్లన్నీ - శివనామాలుగానీ విష్ణునామాలుగానీ సత్త్యగుణంతో నిండారి, శుభాన్ని కలిగిస్తూ ఉంటాయి. అందుకే ఆ నామాలను పారాయణ చేస్తూ ఉంటారు. అటువంటి భక్తులకు భగవంతుడు వశమై పోతాడు. నిజానికి భగవంతుడు మహావిషయం. భక్తుడు అల్పవిషయం, అయినా “గవంతుడు భక్తుడి వశంలో ఉండటానికి ఇష్టపడతాడు. వాచ్చల్యపూర్ణుడైన తండ్రి సర్వసమర్హుడై ఉండి కూడా కుమారుడీని

మీద ఎక్కించుకొని మోసినట్లు ఈ అంశాన్ని సంభావించాలి. తత్‌ - ఆ పరమాత్మ: త్వమ్‌ - నీవు - జీవుడు, ఈ గెండూ జ్ఞానానికి ఒకటే. నీవే (బ్రహ్మవు అని వేదాలు ఘోషిస్తూ ఉన్నాయి. “తత్‌ అంటే (బ్రహ్మపదార్థం - 'తత్త్యం' అంటే బ్రహ్మపదార్థ భావన. దానికి పరమాత్మ దీవం - అంటే (బ్రహ్మము సంగతి నరుడికి తెలియజెప్పే జ్ఞానం కలవాడని భావం. దైత్యులు - అటే అఖండ చైతన్యాన్ని గుర్తించలేక ఖండబుద్దితో అల్పాత్ములైనవారు. వారి గర్వాన్ని నాశనంచేయటమంటే అల్పజ్ఞానాన్ని ముక్కలుగా చేసీ వేయటం. మాలిని; జగదవన వినోధా! సత్యజాత ప్రమోదా! సగుణ విగుణ భంగీ! సంరయమారాను సంగీ! విగత వికృత మూర్తీ! విశ్వభూత ప్రవర్తీ! సుగమగహన భూమా! సోమపింఛాభిరామా! 3శ్‌2 ప్రతిపదార్దం: జగత్‌*అవన వినోదా[= లోకాల రక్షణం చేయటమే వినోదం అయినవాడా!; సత్య జాత ప్రమోదా!= పత్యం ముండి పుట్టిన పరమానందం కలవాడా!: సగుణ విగుణ భంగీ!= సగుణం, విగుణం అనే రెండు పద్దతులు కలవాడా! సంయమ+అరామ సంగీ1= ఇంద్రియ నిగ్రహం అనే ఉద్యానవనంతో (సంగం) సంబంధం కలవాడా! విగత వికృత మూర్తీ!= పోయిన వికారాలుగల స్వరూపం కలవాడా! విశ్చ భూత 'ప్రవర్తి సమస్త భూతములను ్రవర్తింపదేయువాడా!; సుగమగహన భూమా! తేలికగా పొందదగినదీ, పాందరానిదీ ఆయిన మహిమ కలవాడా!) సోమ పీంఛ+అభిరామా!= చంద్రుడు, నెమలి పింఛములతో అందమైనవాడొ! తాత్పర్యం: దేవా! నీకు లోకాలను రక్షించటమే వినోదం. సత్యగుణం నుండి పుట్టిన ఆనందం నీ స్వరూపం. సగుణం, విగుణం అనే రెండు పద్దతులు నీకు ఉన్నాయి. ఇం(ద్రియాలపై నిగ్రహం అనే పూలతోట నీ నెలవు. నీకు ఏ వికారాలూ లేవు. సర్వ(ప్రాణులు, స్థావరాలు నీవలననే ప్రవర్తిస్తున్నాయి. సీ మహిమ కొందరకు సులభం,

శ్షీ22 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము కొందరకు దుర్లభం, నీవు చంద్రుడిని, నెమలి పింఛాన్ని ధరించి సౌందర్యంతో విరాజిల్హుతున్నావు. విశేషం: అవనం - రక్షణ. ఇందులో సృష్టి పోషణ, వినాశం అన్నీ ఉన్నాయి. సృష్ట్యాదులు పరమాత్మకు వినోదాలు.

సత్యజాత (ప్రమోదా!- వస్తూ పోతూ ఉండే ఆనందం అసత్యజ్ఞానంవలన కలుగుతుంది. అది అనిత్యం కనుక అపేక్షణీయం కాదు. ఇక పరమాత్మవలన కలిగే జ్ఞానం సత్యంనుండి ఏర్పడుతుంది. 'సత్యం' అంటే సర్వకాల సర్వావస్టలలో సర్వులకూ ఏకా కారంగా ఉండేది.

సగుణవిగుణ భంగ్‌! - పరమాత్మ నిజానికి నామరూపాదులులేనివాడు. నామరూపాదులే గుణాలు. అవి లేని భంగి నిర్గుణం. కానీ లీలామాత్రంగా అవతారాలు ధరించి నామరూపాదులతో వ్యవహారం చేస్తాడు. అది సగుణభంగి. ఇంద్రియాలు ఐహీక విషయాలనే అందిస్తాయి. అది సుఖదుఃఖాత్మకం. ఇక్కడి సుఖం కూడా కేవలం తాత్కాలికం. కాబట్టి నిత్యానందం కావాలంటే ఇంద్రియాలను విషయాలపై ప్రసరింపనివ్వకూడదు. అటువంటి నిగ్రహం కలవారి హృదయమే భగవదారామం. పుట్టటం, పెరగటం, మార్పులు పొందటం, పరిక్షయం పొందటం, నశించటం మొదలైన వికారాలన్నీ జీవలక్షణాలు. దేవుడి కవేవీ ఉండవు. అవి ఉండటం దుఃఖలక్షణం లేకపోవటం ఆనందలక్షణం.

సుగమగహన భూమా! - పరమేశ్చరుడి మహిమ జ్ఞానం కలవారికి సులభం, అది లేనివారికి దుర్లభం.

స్వామి హరిహరరూపుడు - హరిభై నెమలి పింఛాన్ని శిరస్సుమీద అలంకారంగా ధరిస్తాడు. హరుడై చంద్రకళను ధరిస్తాడు. నెమలి పింఛంలో ఎన్నో రంగులు, మురిపించే ఆకారాది విశేషాలు ఉన్నాయి. కనుక అది సృష్టిలో ఉండే సౌందర్యానికి ప్రతీక. అట్లాగే చంద్రరేఖ. అట్టి మహాసౌందర్య ప్రతీకను పరమాత్మ అనంతమైన తన దేహంలో ఒక్క చిన్న ప్రదేశంలో ధరిస్తాడు. అంటే విశ్చ్శసొాందర్యమంతా ఆయనకు ఒక చిన్న ఆభరణంవంటిదని భావం. ఆ ఆభరణంతో ఆ పరమాత్మ సమస్త ప్రాణికోటికి ఆనంద (ప్రదాత అవుతాడు. గద్యము

ఇది శ్రీమదుభయ కవిమిత్ర కొన్మునామాత్యపుత్ర బుధారాధన విరాజి తిక్కనసోమయాజి ప్రణీతంబైన శ్రీమహాభారతంబున నానుశాసనిక పర్వంబునందు. దృతీయాశ్వాసము. తాత్పర్యం; ఇది మంగళకరమైనది. ఉభయకవిమిత్ర బిరుదాంకితుడు, పండితులను ఆరాధించుట చేత ప్రకాళించేవాడు అయిన తిక్కన సోమయాజి చేత రచింపబడిన శ్రీ మహాభారతంలో ఆనుశాసనిక పర్వంలో మూడవ ఆళ్వాసం. ఆనుశాసనికపర్వంలోని మూడన ఆశ్వాసం సమాప్తం.

శ్రీరస్తు ష్ష్‌ ము శ్రీమదాంధ్ర మహాభారత ఆ అలసి జ ఆనుశాసనిక పర్వము - చతుర్థాశ్వాసము

శ్రీ పరమ మహిమనిశ్చల । తాపాదనకేళి కౌతు కాతిశయ నునో

వ్యాపారనిరూఢ స్తు; త్యాపాంగవిలాస లలిత! హరిహరనాథా! శ ప్రతిపదార్దం: శ్రీ= లక్ష్మి, విషం అనేవాని; పరను= గొప్పదైన; మహిమ= అతిశయం చేత కలిగిన; నిశ్చలతాజ కదలిక లేనితనాన్ని; ఆపాదన= కలిగించునట్టి; కేళి=ఐ ఆటయందు; కౌతుక= వేడుకయొక్క; అతిశయః= ఎక్కువతనం గల; మనస్‌, వ్యాపారజ భావన అనే పనిచేత; నిరూఢజ సుస్తిరమైన; స్తుత్య= కొనియాడదగిన; అపాంగ= కడగంటి చూపుయొక్క; విలాస= లీలచేత; లలిత= మనోహరమైన వాడా!; హరిహరనాధా= హరిహరనాధదేవా! తాత్పర్యం: స్వామీ! లక్ష్మిని, విషాన్ని ధరించి నీవు మోహం(నిశ్చలత) పొందావు. అది నీకొక క్రీడ. దానివలన నీ మనోవ్యాపారం ఏ కొంచెమూ చలనం లేనిదయింది. దానితో నీ కడగంటి చూపులలో ఏదో వర్షింపరాని సౌందర్య విలాసం తాండవిస్తున్నది. విశేషం: అలం: శ్లేష సగం మూసిన పరమాత్మ కన్నులు పరమ మనోహరంగా ఉన్నాయి. ఆ మనోహరతకు కారణం ఆయనకు కలిగిన స్తబ్దతగా కవి ఉత్రేక్షిస్తున్నాడు. ఆ స్తబ్దత హరి లక్ష్మిని, హరుడు కాలకూటాన్ని ధరించిన కారణంగా ఏర్పడినట్లు కూడా ఊహిస్తున్నాడు. అయితే ఇది భగవంతుడికి (ప్రమోదం. అదే సాధారణ మానవుడికైతే ప్రమాదం.

ధూపదీపనైవేద్యంబుల ఫలవిశేషము భీష్ముడు ధర్మజునకు జెప్పుట (సం. 13-155-1(కుంభ))

వ. దేవా! వైశంపాయనుండు జనమేజయున కిట్లనియె. 2 ప్రతిపదార్దం: దేవా!= ప్రభూ; వైశంపాయనుండు= వైశంపాయనుడు; జనమేజయునకున్‌= జనమేజయ మహారాజునకు; ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనియెన్‌= అన్నాడు. తాత్పర్యం: ప్రభూ! వైశంపాయన మహర్షి జనమేజయుడితో ఇట్లా చెప్పాడు. తే... అట్లు గృహమేధి ధర్మతత్వావగమము । దనకు గలుగంగం జేసిన తాత కెజంగి

మనుమం డూర్దితభక్తియు వినయగౌర , వంబు సమధికతావైభవంబుం బొంద. 3 ప్రతిపదార్థం: అట్టుజ ఆ విధంగా; తనకున్‌= తనకు; గృహమేధి; ధర్మ, తత్త్య+అవగమముజ= గృహస్టుడి ధర్మాల తత్త్వం చక్కగా తెలియటం; కలుగంగన్‌+చేసిన తాతకున్‌= కలుగజేసిన తొత భీష్ముడికి; ఎఆంగి=ఐ మొక్కి; మనుమడు= మనుమడైన ధర్మరాజు; ఊర్జిత భక్తియున్‌= గొప్పదైనభక్తీ: వినయ గౌరవంబున్‌= వినయంతో కూడిన గౌరవమూ; సమధికతా వైభవంబున్‌= మిక్కిలి ఎక్కువ కావటంలోని గొప్పతనాన్నీ: పొందన్‌=ఐ పొందగా,

శ2డ శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము

తాచ్చర్యం: ఆ విధంగా తనకు గృహస్థధర్మంయొక్క నిజస్వరూపం చక్కగా తెలియజేసిన తాతకు (మొక్కి

మనుమడు ధర్మరాజు మహాభక్తీ వినయగౌరవమూ చాలా ఎక్కువ కాగా (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం).

విశేషం: ఎఆంగి - ప్రణిపాతం శాస్త్రం విధించిన మర్యాద, జ్ఞానదాతలకు సమయానుగుణంగా మొైక్కటం కర్తవ్యం, 'తద్విద్ధి

(ప్రణిపాతేన పరి(ప్రశ్నేన సేవయా' - 'జ్ఞానాన్ని ప్రణిపాతంచేతా, పరిప్రశ్నచేతా, సేవచేతా తెలిసికొమ్ము.' అంటుంది గీత.

న. ' మహాత్మా! సుమనోధూపదీప నైవేద్యంబు లుత్తమం బులగు పూజాసాధనంబు లని వానింగొని దేనతలం బూజింతురు; తద్విశేషం బెజింగింపవే యని యడుగుటయు నతం డాదరభరితుం డయి 'దీని శుక్రుండు బలిదానవేంద్రునకు బలి మనువునకు, మనువు సువర్జ్హుండను తపోధనునకు సువర్జుండు నారదునకుం జెప్పి రప్పరమమనుని నాకుం జెప్పె నత్తెఖంగు సెప్పెద సాకర్షింపు' మని పలికి యప్పుడమిజేని కిట్లనియె. 4

ప్రతిపదార్హం: మహాత్మా!= గొప్ప బుద్ది విశేషం గల మహానుభావా!: సుమనస్‌+ధూప, దీప, నైవేద్యంబులు= పూలు, పొగ వేయటమూ, దీపమూ, ఆహారం సమర్పించటమూ; ఉత్తమంబులు= మేలయినవి; అగు పూజాసాధనంబులు= అయిన పూజా వస్తువులు; అని; వానిన్‌= వానిని; కొని= (గ్రహించి; దేవతలన్‌= దేవతలను; పూజింతురు= పూజ చేస్తారు; తత్‌ఇవిశేషంబు= వాని మహిమను; ఎజింగింపవే= దయతో చెప్పుము; అని; అడుగుటయున్‌= అడుగగా; అతండు= ఆ భీష్ముడు; ఆదరభరితుండు= ఆదరంతో విండినవాడు; అయి; దీనిన్‌= ఈ విషయాన్ని; శు(క్రుండు= రాక్షసగురువైన శుక్రాచార్యుడు; బలి, దొానవ+ఇంద్రునకున్‌= బలి అనే రాక్షసరాజుకూ; బలి= ఆ బలిచక్రవర్తి; మనువునకున్‌= మనువునకూ; మనువు= ఆ మనువు; సువర్డుండు= సువర్జుడు; అను= అనే; తపస్‌+ధనునకున్‌= తపస్సు ధనంగా గల ఒక బుపషికీ; సువర్జ్హుండు= సువర్హుడు; నారదునకున్‌= నారదమహర్డికీ; చెప్పిరి= ఉపదేశించారు; ఆ+సరమముని= ఆ మహర్షి నాకున్‌= నాకు; చెప్పెన్‌= బోధించాడు; ఆ+తెజంగు= ఆ విధానాన్ని; చెప్పెదను= చెబుతాను; ఆకర్షింపుము= (శ్రద్దగా చెవులొగ్గి వినుము; అని; పలికి= మాట్లాడి; ఆ+పుడమి టేనికిన్‌= ఆ రాజుకు; ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనియెన్‌= అన్నాడు.

తాచ్చర్యం; “మహాత్మా! పూలు, ధూపమూ, దీపమూ, నైవేద్యమూ మేలైన పూజా సాధనాలని వానితో దేవతలను

పూజిస్తారు. వాటి విశేషం చెప్పవా?" అని ధర్మరాజు అడిగితే భీష్ముడు ఆదరంతో నిండినవాడై “ఈ విషయాన్ని

శుక్రుడు బలికీ, అతడు మనువునకూ, అతడు సువర్దుడనే తాపసిక్షీ అతడు నారదుడికీ చెప్పారు. ఆ మహర్షి నాకుచె ప ల్‌ ప్పొడు. అది నీకు చెప్పుతాను. శ్రద్ధగా వినుము" అని ఆ రాజునకు ఇలా చెప్పాడు.

విశేషం: ఈ విషయాన్ని ఎవరు ఎవరికి చెప్పారో ఇక్కడ చెబుతున్నారు. దీనినే సంప్రదాయం అంటారు. ఇందులో బలి - రాక్షసుడు,

మమవు - మానవమూల పురుషుడు, సువర్జ్హుడు తపోధనుడు అంటే మానవులలో అతిశ్రేష్టుడు. నారదుడు దేవర్షి - అంటే ఇది

అన్ని జాతులవారికి, అన్ని లోకాలవారికీ మానవులలో సామాన్యులకూ, సర్వశ్రేష్టులకూ సంబంధించిన మహావిషయం - అనే హెచ్చరిక తెలియవస్తున్నది, ॥

స్‌, “ఓషధు లమృత మయ్యుత్తమ వస్తు సం । తతిలోనం బుష్పపంతములు మేలు; పుష్పముల్‌ గొని సురపూజ లొనర్జిన ।; మానవులకు మంచి మనసు గలుగు; నట్లు గావున సుమనో౭భిధానము పుష్ప । ములకయ్యెం దద్ధవ్యపూజ లిచ్చు నరుల కోర్ములు సుమనస్కతం దీర్చుట ; నమరులు సుమనస్స్కు లనంగం జనిరి;

అ. కంపు రూపుం దెలుపుం గలిగి యకంటక ; భూరుహాదులందుం బుట్టినట్టి పుష్పముల బ్రయంబుం బొంది కైకొండ్రు, ని । ర్లరులు పూజనములం గురువరేణ్య! క్‌

అనుళాసవిక పర్వము - చతుర్జాశ్వానము శీ25్‌ ప్రతిపదార్థం: కురువరేణ్య[= కురువంశములో ఎన్నదగినవాడా!; ఓషధులు= ఒకజాతి చెట్టు; అమృతము= అమృతం వంటివి; " ఆ+ఉత్తమ వస్తు సంతతిలోనన్‌= ఆ మేలైన వస్తు సముదాయంలో; పుష్పవంతములువ పూలు కలవి; మేలు= గొప్పవి; పుష్పముల్‌= పూవులను; కొని= (గ్రహించి; నురపూజలు= దేవతల పూజలు; ఒనర్చినన్‌= చేస్తే) మానవులకున్‌= మనుష్యులకు; మంచి మనసు= మంచిదైన హృదయం; కలుగున్‌= కలుగుతుంది; అట్టుజ ఆ విధం; కావునన్‌= అవటంచేత; పుష్పములకున్‌= పూవులకు; సుమనస్‌+అభిధానముజ సుమవస్సు' అనే పేరు; అయ్యెన్‌= ఏర్పడింది; తత్‌+ద్రవ్య, పూజలుజ ఆ వస్తువులతో పూజలు; ఇచ్చు, నరుల, కోర్కులు= ఇచ్చీ మానవుల కోరికలను; సుమనస్కతన్‌= మంచి కునస్సు ఉండటంతో; తీర్చుటన్‌= తీర్చటంచేత; అమరులు= దేవతలు; సుమనస్కులు= మంచి మనస్సు కలవారు అనే అర్ధంగల సుమనస్కులు; అనంగన్‌+చనిరిక అన్న 'పేరు కలవారయ్యారు: కంపు= మంచి వాసనా; రూపున్‌= చక్కని అందమూ; తెలుపున్‌= తెల్లదనమూ; కలిగిః= కలిగి; అకంటక, భూరుహ+ఆదులందున్‌= ముళ్ళులేని చెట్టు మొదలగు వానియందు; పుట్టిన+అట్టి, పుష్పములన్‌= పుట్టిన పూవులతో; ప్రియంబున్‌= (ప్రేమను; పొంది; నిర్ణరులు=జ దేవతలు; పూజనములన్‌= పూజలను; కైకొండ్రుజ (గ్రహిస్తారు. తాత్పర్యం: 'కురువరా! ఓషధులు అమృతం వంటివి. ఆ మేలిజాతి వస్తువులలో పూలు పూచే చెట్టు మరింత మేలైనవి. పూలతో దేవతలను పూజించే నరులకు మంచి మనస్సు కలుగుతుంది. కనుకనే వూలకు 'సుమనస్సులు” అనే పేరు కలిగింది. ఆ వస్తువులతో పూజించే మానవుల కోర్కెలను మంచి బుద్దితో తీరుస్తారు కనుక దేవతలకు కూడ సుమనస్కులు'* అనే పేరు కలిగింది. మంచి వాసనా, మంచి రూపమూ, తెల్లదనమూ కలిగి ముళ్ళు లేని చెట్లనుండీ, తీగెలనుండీ పువ్వులను (గ్రహించి పూజ చేస్తే దేవతలు ప్రియమంది ఆ పూజలను (గ్రహిస్తారు. విశేషం: ఓషధులు అంటే మందుచెట్టు. పువ్వులలో జౌషధగుణాలు చాలా ఉంటాయి. అందుకనే ఇప్పుడు ఫ్టోరల్‌. మెడిసిన్స్‌ వ్యాప్తిలోకి వచ్చాయి. ప్రాచీనులు పూలలోని ఓషధీయగుణాలను కనిపెట్టి, మనుష్యులకు వాటితో ఎక్కువ సాంగత్యం కలగటం కోసం పూజా(ద్రవ్యాలుగా నిర్ణయించారు. పుష్పంలో వికసించే గుణాన్నీ, వాసననూ, అందాన్ని చూస్తూ ఉండే మనిషి ఎల్లప్పుడూ వాటినే భావించటం చేత మంచి గుణాలు కలవాడవటం సహజం. ఆ దృష్టితో పూలను 'సుమనస్సులు' అనటం చాలా గొప్ప విషయం. 'కంపు" అనే పదాన్ని ప్రాచీన కాలంలో 'సువాసన' అనే అర్థంలో వాడారు. ఇప్పుడు అది దుర్వాసనకు పర్యాయపదం అయింది. భూరుహ ఆదులలో తీగలు, చిన్నచెట్టు ఉంటాయి. సాధారణంగా శరీరం లోపలికి వెళ్ళకుండా ఆరోగ్యాన్నీ, తుష్టినీ, పుష్టినీ కలిగించే పూలు గొప్పవనటంలో ఆశ్చర్యం లేదుకదా! క, నలినంబులు జాజులునుం । దులసీదళములుం బ్రభూతతోషము గీర్వా

ణులకుం జేయును, యక్షా । దులకు జలోద్ధవము లెల్ల దుష్టి యొనర్చున్‌. 6

ప్రతిపదార్థం: నలినంబులు= తామరపూలూ; జాజులునున్‌= జూజిపూలూ; తులసీదళములున్‌= తులసిదళాలు; గీర్వాణులకున్‌= దేవతలకు; (ప్రభూత తోషమున్‌= మిక్కిలి ఎక్కువ ఆనందాన్ని; చేయును= కలిగిస్తాయి; యక్ష+ఆదులకున్‌= యక్షులు మొదలైనవారికి; జల+ఉద్భవములు= నీటిలో పుట్టిన పూలు; ఎల్లన్‌= అన్నీ; తుష్టిజ ఆనందాన్ని; ఒనర్భున్‌= చేస్తాయి. తాచ్చర్యం: తామరలూ, జాజులూ, తులసీదళాలు దేవతలకు పరమానందం కలిగిస్తాయి. నీటిపూలు యక్షులు మొదలగు వారికి సంతోషం కూరుస్తాయి. విశేషం: తులసీదళములు - సాధారణంగా మూడు ఆకుల సముదాయంగా ఉన్నవానిని 'దళాలు" అంటారు. జలోద్భవములు- నీటిపూలు - పైన తామరలను చెప్పారు కనుక తక్కిన నీటి పూలను ఈ పదంచేత (గ్రహించాలి. యక్ష+ఆదులు - యక్షులు, కిన్నరులు, కింపురుషులు రక్షస్సులు, భూతములు, విద్యాధరులు, అప్పరసలు, గంధర్వులు మొదలైనవారిని దేవయోనులు అంటారు. 56021 2069 అని వీరికి వ్యవహారం. మనుజులకంటె కొంచెం సై స్థాయికి, దేవతలకంటె క్రింది స్థాయికి చెందినవారు.

శ26 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము క అరుణంబులును సకంటక ।; తరుభవములుల€ గటుకగంధధామనులు నొన ర్తురు శాత్రవాభిచారిక ; కరణమున నధర్వమాంత్రికతం గుసుమంబుల్‌. 7 ('ప్రతిపదార్హం: అరుణంబులును= ఎగర్రనివీ; సకంటక, తరు, భవములున్‌= ముళ్ళుగల చెట్లనుండి పుట్టినవీ; కటుకగంధ ధామములు= ఘాటైన వాసనలకు తావు అయినవీ; అయిన; కుసుమంబుల్‌= పూవులను; అధర్వమాంత్రికతన్‌= అధర్వవేదపు మంత్రాల సంబంధంతో; శాత్రవ+అభిచారిక, కరణమునన్‌= పగవారిని పరిమార్చే ప్రయోగాలలో; ఒనర్హురుజ ఉపయోగిస్తారు. తాత్పర్యం: ఎ|ర్రనివీ, ముళ్ళచెట్లనుండి పుట్టినవీ, ఘ్మాటైన వాసన కలవీ అయిన పువ్వులను క్షుదప్రయోగాలలో అధర్వ్యమంటత్రాల కూర్పుతో ఉపయోగిస్తారు. విశేషం: అభిచారిక కరణము - చేతబడి మొదలైన క్షుద్రప్రయోగాలు. పగవారిని రూపుమాపే క్షుద్రమంటత్రాలు అధర్వవేదంలో ఉన్నాయని చెప్పుతారు. క్షుద్రప్రయోగాలలో ఉపయోగించేవాటిని దేవతాపూజలకు వినియోగించరాదని ఇక్కడ సూచన. తే. భూతరక్షోగణములకు భూపవర్య! । తీక్షణగంధపుపష్పంబులు తృృప్తిజణేయు నలుపుందెలుపుం గలిగి పరిమళసుకాంతి । భరితములు నగు పుప్వులు నరుల మెచ్చు. 8 ప్రతిపదార్హం: భూపవర్య!= రాజా!; తీక్షణ, గంధ, పుష్పంబులు= ఘాటైన వాసన గల పూలు; భూత, రక్షస్‌+గణములకున్‌= భూతముల, రక్షస్సుల గణాలకు; తృప్తిన్‌ చేయున్‌= తృప్తిని కలిగిస్తాయి: నలుపున్‌= నల్లదనమూ; తెలుపున్‌= తెల్లదనమూ; కలిగి= ఉండి: పరిమళ, సుకాంతి, భరితములు= మంచివాసనా, చక్కని కాంతీ అనే వాటితో నిండినవి; అగు, పువ్వులు= అయిన పూలు; నరులమెచ్చు= నరులకు ఇష్టమైనవి. తాత్సర్యం: రాజా! ఘాటైన వాసనగల పూలు భూతాలకు, రక్షస్సులకూ ప్రీతిగొలుపుతాయి. నలుపు, తెలుపూ గలిగి మంచి వాసనా, కాంతి ఉన్న పూలు మనుష్యులకు ఇష్టం అయినవి. విశేషం: పూవులయందలి ఇష్టానిష్టాలను బట్టి మనుష్యులలోనే ఎవరు ఏ వర్గానికి చెందిన వారో నిర్హయించవచ్చును. క. _ విను దేవాలయమునం బితృ। వనమున బుట్టు కుసుమములు వలదు వివాహం బునకును శాంతికపాష్టిక ।; వనితాజనరంజనాది వర్తనములకున్‌. 9 ప్రతిపదార్థం: విను=ఐ వినుము; దేవ+ఆలయమునన్‌= గుడియందూ; పిత్సవనమునన్‌= వల్లకాటియందూ; పుట్టు కుసుమములు= పుట్టే పువ్వులు; వివాహంబునకును= పెండ్డికీ; శాంతిక, పౌష్టిక, వనితా, జన, రంజన+ఆది, వర్తనములకున్‌= శాంతికర్మలకు, పుష్టికర్మలకూ; (స్త్రీలను ఆనందపరచటం మొదలైన పనులకూ; వలదు= వద్దు. చాత్పర్యం: రాజా! వినుము. దేవాలయంలో, వల్లకాటిలో పుట్టిన పూలను పెండిండ్లకూ, శాంతికర్మలకు, పుష్టికర్మలకూ, (స్త్రీలను ఆనందపరచే పనులకూ ఉపయోగించవద్దు. విశేషం: దేవాలయంలో పువ్వులు దేవతల సొమ్ము. అవి మనం తెచ్చుకుంటే దైవద్రోహం చేసినట్టు. శ్మశానం సర్వాసహ్యనిధానం, అందుకోసం అక్కడి పూలు మనస్సునకు ఉద్వేగం పుట్టిస్తాయి. దేవతలకు, (గ్రహాదులకు కోపతాపాలు రాకుండా చేసేవి శాంతిక కర్మలు. ఆయువు, ధనము, ఆరోగ్యమూ మొదలైన వాటి పుష్టికోసం చేసే కర్మలు పౌష్టికాలు. తే. కుసుమముల గంధమున దేవకోటి, వాని । దర్శనంబున యక్షులు; దదుపభోగ మున భుజంగప్రతాన మీమూండు దెజంగు , లను మనుష్యులు ప్రెయమందు టనఘ! కలుగు, 10

ఆనుశాసనిక పర్వము = చచుర్జాశ్వాసము తై? (ప్రతిపదార్హం: అనఘ!= పుణ్యాత్ముడా!; కుసుమముల గంధమునన్‌= పూలవాసనతో; దేవకోటి= దేవతల సముదాయమూ; వాని, దర్శనంబునన్‌= వానిని చూడటం చేత; యక్షులు= యక్టులనే దేవబాతివారూ; తత్‌+ఉపభోగమునన్‌= వాని అనుభవంచేత; భుజంగ, (ప్రతానము= నాగులనే వారి సముదాయమూ; ఈ మూండు తెజంగులను= ఈ మూడు పద్దతులద్వారా; మనుష్యులు= మానవులూ; 'ప్రియము+అందుట= ప్రీతి పొందటం; కలుగున్‌= సంభవిస్తుంది. తాత్స్చర్యం: అనఘా! పూలవాసనలతో దేవతలు, వాటి దర్శనంతో యక్షులూ, వాటి అనుభవంతో సర్పములూ, ఈ మూడు పద్దతులతో మానవులు ప్రీతి పొందుతారు. న! విశేషం: పువ్వులు సర్వజాతులనూ ఏదో ఒక రూపంతో సంతృప్తి పరుస్తాయని భావం. [క్రూరతలో పేరుగొన్న పాములు కూడా పూవులవలన (ప్రీతి పొందుతాయంటే తక్కిన వాటి సంగతి చెస్పనేల? ఈ విధంగా అర్జాపత్తి అలంకార ద్వని ఇక్కడ ఉన్నది. క దేవత లర్హకుసుమ పూ । జావిధిం బ్రియ మంది యపుడ జనులయెడల సం భావించి వారి కోర్కులు గావింతురు సఫలనులుగ గౌరవనాథా! శ ప్రతిపదార్థం: కౌరవనాధా!= కౌరవుల రాజా! దేవతలు= స్వర్గంలో ఉన్నవారు: అర్హ కుసుమ, పూజా, విధిన్‌= తగిన పూల పూజ అనే పనితో; ప్రియము+అంది= ్రీతిచెంది; అపుడు+అ= అప్పుడే; జనుల ఎడలన్‌= జనుల విషయంలో; సంభావించి=జ మంచి తలపులు ఏర్పరచుకొని; వారి కోర్కులు= వారి కోరికలను; సఫలములుగన్‌= ఫలవంతాలుగా; కావింతురు= చేస్తారు. తాత్పర్యం: రాజా! దేవతలు తగిన పూలతో చేసిన పూజలతో ప్రీతిచెంది, అప్పటికప్పుడు ఆ జనుల విషయంలో మంచిమనసు కలవారై, వారి కోరికలను ఫలవంతాలుగా చేస్తారు. విశేషం: అపుడ, సంభావించి - అనే పదాలను జాగ్రత్తగా గమనించాలి. పూలపూజ సద్యఃఫలదాయకం అని భావన. తే. సల్లకీజాత నిర్యాస మెల్ల దేవ । తలకు మే లంతకంటె గుగ్గిలము లెస్స యగరు గంధర్వ యక్షోరగాదులకుం బ్రి ।; యంబు ధూపదానము నెడ నధిపవర్య! 12 ప్రతిపదార్థం: అధిపవర్య!= రాజవరేణ్యా!: ధూపదానము+ఎడన్‌= పొగవేయటం విషయంలో; ఎల్ల దేవతలకున్‌= దేవతలందరికీ; సల్లక్షీ, జాత, నిర్యాసము= అందుగు చెట్టునుండి తీసిన పొడి; మేలు= మంచిది; అంతకంటెన్‌= దానికంటె; గుగ్గిలము= గుగ్గిలం అనే ధూపం పొడి; లెస్సజ మేలైనది; అగరు= అగరు; గంధర్వ, యక్ష+ఉరగ+ఆదులకున్‌= గంధర్వులు, యక్షులు, నాగులు మొదలగువారికి; ప్రియంబు= ప్రీతికరం. తాత్పర్యం: రాజా! ధూపం ఇచ్చే విషయంలో అందుగు చెట్టు నుండి తీసిన పొడి దేవతలందరికీ మేలైనది. దానికంటె గుగ్గిలం మరింత మంచిది. అగరు గంధర్వులకు, యక్షులకు, నాగులకు ప్రీతికరమైనది. వ, ధూపదానంబులయందు నధికతరంబు కర్న్చూరధూపం' బని చెప్పె నుఖియును. 13 ప్రతిపదార్థం: ధూపదానంబులయందున్‌= పాగవేయటంలో; అధికతరంబు= మిక్కిలి ఎక్కువ అయినది; కర్పూరధూపంబు= కప్పురపు పొడి పొగ వేయటం; అని; చెప్పి=ఐ తెలిపి; మజియును= ఇంకా, తాత్పర్యం: పొగవేసే విషయంలో అన్నింటికంటె మిన్న అయినది కర్ఫూరధూపం' అని చెప్పి ఇంకా ఇట్టా అన్నాడు. క. సమధురమును గటువును దీ । క్ష్‌ణమునగు గంధముల ధూపకలన వరుస హృ చ్యములు సురయక్ష రక్ష । స్పమితులకును దత్షృకారజాతులకు నృపా! 14

త28 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ప్రతిపదార్హల: నృపా[= రాజా; సమధురమును= తీయదనం కలదీ; కటువును= కారం కలదీ; తీక్ష్‌ణమున్‌= చాలా ఘ్మాటైనదీ; అగు గంధముల, ధూపకలన= అయిన వాసనల పొగ పొడి సంబంధం; వరుసన్‌= వరుసగా; సుర, యక్ష, రక్షస్‌+సమితులకును= దేవతల, యక్షుల, రక్షస్సుల సముదాయాలకు; తత్‌, ప్రకార, జాతులకున్‌= అటువంటి జాతుల వారికినీ; హృద్యములు= మనోహరం అయినవి. తాత్సర్యం: రాజా! తీపి, కారం, ఘాటు అయిన ధూపాలు వరుసగా దేవతలకు, యక్షులకు, రక్షస్సులకు, అటువంటి జాతులవారికి ప్రీతికరమైనవి. త. తగినయట్టి ధూపము దేవతలకు నిచ్చి; పరమస్శుపష్టియు నాయువుం బదడయుం గర్త

యక్ష గంధర్వపన్నగ రాక్షసులును ।; ధూపమున మెచ్చి కోర్కు లిత్తురు కుమార! 15 ప్రతిపదార్హం: కుమార!= నాయనా!; కర్త - ఆయా పూజలు చేసే వ్యక్తి; దేవతలకున్‌= దేవతలకు; తగిన+అట్టి, ధూపము= వారివారికి తగిన ధూపం; ఇచ్చి= సమర్పించి; పరమ పుష్టియున్‌= గొప్ప దేహపాటవాన్నీ; ఆయువున్‌= ఆయువునూ; పడయున్‌= పొందుతాడు; యక్ష గంధర్వ, పన్నగ, రాక్షసులునుజ యక్షులు, గంధర్వులు, నాగులు, రాక్షసులూ; ధూపమునన్‌= వారివారికి నిర్దేశించిన ధూపంచేత; మెచ్చి= సంతోషించి; కోర్కులు= కోరికలను; ఇత్తురు= ఇస్తారు. తాత్పర్యం: నాయనా! తగిన ధూపం దేవతలకు వేసి కర్త మిక్కిలి పుష్టినీ, ఆయువునూ పొందుతాడు. యక్షులు, గంధర్వులు, నాగులూ, రక్షస్సులూ ధూపంవలన మెచ్చి, కోర్కెలను సఫలం చేస్తారు. విశేషం: ధూప(ద్రవ్యాలలో ఉండే విశిష్టమైన జొషధగుణం వేసినవాడికీ, పరిసరాలలో ఉన్నవారికీ సంక్రమించి వారిలో రోగనిరోధకశక్తిని పెంచటం మొదలైన వానిచేత పుష్టినీ ఆయువునూ పెంపొందిస్తుందని శాప్రీయంగా భావన చేయవచ్చును. క మలయజము నగరు మజియుం ; గలుగు సురభివస్తువులు నికామప్రియదం

బులు వైహారికధూపం ।, బులయెడ మానవులచిత్తములకు నరేంద్రా! 16 ('ప్రతిపదార్థ: నర+ఇంద్రా!= మానవాధీశా!; నైహారిక ధూపంబుల యెడన్‌= వేడుకగా వేసుకొనే ధూపాల విషయంలో; మలయజమున్‌= మంచిగందమూ; అగరు= అగరు; మజియున్‌= ఇంకా; కలుగు వస్తువులు= ఆ విధంగా ఉండే వస్తువులు; మానవచిత్తములకున్‌= మనుష్యుల హృదయాలకు; వికామ, ప్రియదంబులు= మిక్కిలి ప్రీతిని కలిగించేవి. చతొత్సర్యచ: రాజా! గంధపుపొడి, అగరు, సాంబ్రాణి వంటి వస్తువులు వేడుకకోసం ధూపం వేసుకొనేవారి పృాదయాలకు ఎంతో ప్రీతిని కలిగిస్తాయి. విశేషం: ధర్మం అతిక్రమించని భోగదృష్టి ప్రాచీనుల అభిప్రాయంతో త్యజింపదగినది కాదని దీనివలన గుర్తించవచ్చును. ఆ. దైవతార్ద లపుడు తొామసభూత ర క్షోముఖంబు లైన కుత్సితంపు

జాతులెల్ల దీపసన్నిధి నడంగు న ; ట్లగుట దీపదాన మధికఫలము. 17 ప్రతిపదార్థం: దైవత+అర్చ్భల+అపుడు= దేవతలను పూజించే సమయాలలో; తామస, భూత, రక్షస్‌+ముఖంబులు= తమోగుణం వ్‌ భూతాలు, రక్షస్సులు మొదలయినవి; ఐన= అయిన; కుత్సితము+జాతులు= చెడు బుద్దులుగల జాతులు; ఎల్లన్‌= అన్నీ:

పసన్నిధిన్‌= దీపం దగ్గర; అడంగున్‌= నశించిపోతాయి; అట్టుజ ఆ విధం; అగుటన్‌= కావటం వలన; దీపదానముజ దీపం దేవుడికి

ఇవ్వటం; అధికఫలము= ఎక్కువ ఫలం (ఇచ్చేది).

ఆమశాసనిక సర్వము - చతుర్జాశ్వావము శ29

తాత్పర్యం: దేవతల పూజలు చేసే సమయాలలో తమోగుణం గల భూతాలు మొదలైన చెడు బుద్దులతో ఉండే జాతులన్నీ దీపందగ్గర నశించిపోతాయి. కాబట్టి దీపదానం ఎంతో ఎక్కువ ఫలం కలది అవుతుంది. విశేషం: దేవతలు సత్త్యగుణ ప్రధానులు, రజస్తమోగుణాల విజ్బంభణగల రక్ష్యపిశాచాదులు వారికి ద్రోహం చేయటానికి సిద్ద్రపడుతూ ఉంటాయి. అవి వినాశం పొందటానికి దీపం వెలిగిస్తాం. దీపం జ్ఞానానికె ప్రతీక. చీకటి అజ్ఞానానికి ప్రతీక. క. _ ఆలోకదాన మన భూ । పాల! పరంగు దీప మీగి భావము సద్ధ

ర్మాలోకనశీలంబగు ; నా లెస్స యొనర్చినట్టి యతనికి 'నధిపా! 18 ప్రతిపదార్థం: భూపాల!= రాజా!; దీపము= దీపాన్ని; ఈగి= ఇవ్వటర్య ఆలోకదానము= వెలుగును ప్రసాదించటం:; అనన్‌= అనగా; పరంగున్‌= ఒప్పుతుంది; అధిపా[= రాజా! ఆ, లెస్స= ఆ మంచిపని; ఒనర్చిన+అట్టి+అతనికిన్‌= చేసిన వ్యక్తికి; బావము= హృదయం; సత్‌+*ధర్మ+ఆలోకన; శీలంబు= మంచిధర్మాలను చేసే స్వభావం కలది; అగున్‌= అవుతుంది. తాత్పర్యం: రాజా! దీపం ఇవ్వటమంటే వెలుగును ప్రసాదించటం అన్నమాట. ఆ మంచిపని చేసిన వ్యక్తికి హృదయం గొప్పవైన పరమాత్మధర్మాలను చూచే స్వభావం కల దవుతుంది. విశేషం: 'సత్‌ పరమాత్మ లక్షణం. దానికి నంబంధించిన ధర్మాలను చూడటమే శీలంగా గల దవుతుంది. తే. ఘృతము సాలమి వర్తి నికృష్ణ యగుట । దగ సమర్పించి పెంచుట ధరణినాథ!

కాని యవి దీపదాన విధానమునం బ్ర । కాశవస్తువు దృథదీప్తికముగ వలయు.” 19 ప్రతిపదార్దం: ధరణినాథ[= రాజా!; ఘృతము= నెయ్యి; చాలమి= చాలకపోవటం; వర్తి =వత్తి? నికృష్టజ హీనమైనది; అగుట కావటం; దగజ= తాపము? సమర్పించి= ఏర్పరచి; పెంచుట= పెంచటమూ; దీపదానవిధానమునన్‌= దీపం ఇచ్చే విధానంలో; కాని+అవి= కూడని పనులు; ప్రకాశవస్తువుజ వెలుగు అనే వస్తువు; దృఢ, దీప్తికముగన్‌= గట్టి జ్వాల కలదిగా; వలయున్‌= ఉండాలి, తాత్పర్యం: రాజా! నేయి తక్కువగా ఉంచటం, వత్తి బలంలేనిదికావటం, కొంచెం వెలిగించి పెట్టటం - దీపం పెట్టటంలో కూడని పనులు. వెలుగు గట్టి జ్వాల కలదై ఉండాలి. (ప్రతిపదార్థం: అని; వెండియున్‌=ఐ ఇంకా. తాత్సర్యం: అని భీష్ము డింకా ఇట్టా చెప్పాడు. క. '*జరు లిచ్చినదీపం బప । హరించి తత్వాతకమున నంధుందగు భూ

వర! రథ్యాసభ గుడిపై గిరి దీపంబిడి విభూతికిం బాత్రమగున్‌. 21 ప్రతిపదార్థం: భూవర! = రాజా!; ఒరులు= ఇతరులు; ఇచ్చిన దీపంబుజ దేవుడికి సమర్పించిన దీపాన్ని; అపహరించి= దొంగిలించి; తత్‌?పాతకమునన్‌= ఆ పాపంచేత; (ఆ పని చేసినవాడు); అంధుండు+అగున్‌= గ్రుడ్డివాడవుతాడు; రథ్యాసభన్‌= బాటలోని చావడిలో; గుడిసైన్‌= గుడిపైన; గిరిన్‌= కొండమీద దీపంబు+ఇడి= దీపాన్ని ఉంచి; విభూతికిన్‌= ఐశ్వర్యానికి: పాత్రము+అగున్‌= యోగ్యుడౌతాడు. తాత్పర్యం: రాజా! ఇతరులు దేవుడి కిచ్చిన దీపం దొంగిలించితే ఆ పాతకంవలన నరుడు (గ్రుడ్డివాడవుతాడు. బాటలోని చావడిలో, దేవాలయంమీదా, కొండమీదా దీపం పెట్టిన వ్యక్తి ఐశ్యర్యానికి పాత్రుడౌవుతాడు.

430 శ్రీమదాంధ్ర నుహాభారతము విశేషం: దీపం హరించట మంటే దొంగిలించటం, ఆర్పివేయటం - అని రెండర్జాలు (గ్రహించవచ్చును. వెలుగును తిరస్కరిస్తున్నాడన్నమాటి. అది (గ్రుడ్డివాని చేష్ట కాబట్టి అంధుడవుతాడని భావం, చావడి మొదలైన చోట్ల పెట్టిన దీపం ఎక్కువమందికి ఉపయోగపడుతుంది. తే. ఆలనేయి ముఖ్యము; మహిషాదిమేష ; జనిత ఘృతములు€ దైలంబు మనుజనాధ!

మధ్యమము లగు; మేదో౭ స్థి మాంసరసము । లరయ నింద్యముల్‌ దీపసమర్పణమున. 22 ప్రతిపదార్హం: మనుజనాధ!= రాజా!; దీపసమర్ప్చణమునన్‌= దీప పెట్టటంలో; ఆలనేయి= ఆవులనెయ్యి; ముఖ్యము= అతి్రేష్టము; మహిష+అఆది, మేష జనిత, ఘృతములు= గేదె మొదలయినవానినుండి, గొర్రెనుండి పుట్టిన నేతులు; త్రైలంబు= నువ్వులనూనె; మధ్యమములు= మధ్యరకానివి; అగున్‌= అవుతాయి; మదస్‌+లస్టి, మాంస, రసములు=జ మేదస్సు, ఎముకలు, మాంసము అనువాని రసములు; ఆరయన్‌= పరిశీలించగా; నింద్యముల్‌= తుచ్చములు. తాత్పర్యం: రాజు! దీపం పెట్టటానికి ఆవునెయ్యి చాలా మంచిది. గేదె, మేక, గొర్రె మొదలగువాటి నేతులు, నువ్వుల నూనె రెండవపద్దతివి. (క్రొవ్వు మొదలైన రసాలు పనికిమాలినవి. విశేషం: (క్రొవ్వొత్తులు దేవతార్భనలో వాడరాదని ఇది చెబుతున్నది. క. _ జ్యోతి స్పాలోక్య కులో । ద్యాతన మహిత ప్రకాశయోగంబులు, పు

త్రా! తెచ్చు దీపదానము । దాత కొసంగు నమరపూజిత సుఖత్వంబున్‌, 23 ప్రతిపదార్హం: పుత్రా!= కుమారా! జ్యోతిస్‌+సాలోక్యజ జ్యోతిర్లోకాలతో సమానలోకాలను పొందటం; కుల+ఉద్ద్యోతన= కులాన్ని వెలుగొందజేయటం; మహిత, ప్రకాశ యోగంబులు= గొప్ప వెలుగు - జ్ఞానం పొందే యోగం కలగటం అనేవాటిని; దీపదానము దీపం పెట్టటం; తెచ్చున్‌= తెస్తుంది; దాతకున్‌= దీపం ఇచ్చినవానికి; అమరపూజిత సుఖత్వంబున్‌= దేవతలచేత పూజింపబడే మహాసుఖాన్ని; ఒసంగున్‌= ఇస్తుంది. తాత్పర్యం: నాయనా! దీపదానం జ్యోతిర్లోకాల సమానస్థితిని, కులం వెలుగొందటాన్నీ, మహాజ్ఞానాన్నీ ప్రసాదిస్తుంది. దీపదానం చేసినవాడికి దేవతలు ' పూజించటం అనే సుఖం కలుగుతుంది. క. _ దేవతలకు నగ్రపుసం । భావన మపహార మిచ్చి పదపడి కుడువం

గా వలయు నట్టు సేయని । ధీవిరహితు6 డసుర యగుట దెల్లం బధిపా! 24 ప్రతిపదార్థం: అధిపా!= రాజూ[; దేవతలకున్‌= దేవతలకు; అ(గ్రము+సంభావనన్‌= మొట్టమొదటి మర్యాదతో; ఉపహారము= నైవేద్యము; ఇచ్చి; పదపడి= తరువాత; కుడువన్‌*కాన్‌+వలయున్‌= తాను భుజించాలి; అట్టు ఆ విధంగా; చేయని ధీ విరహితుండు= చేయని బుద్ధి లేనివాడు; అసుర= రక్కసుడు; అగుట= కావటం; తెల్లంబు= స్పష్టం. " తాత్పర్యం; రాజా! దేవతలకు మొదట గౌరవంతో నైవేద్యం ఇచ్చి, తరువాత తాను అన్నం భుజించాలి. అట్లా చేయని బుద్దిహీనుడు రాక్షసు డవటం తథ్యం. విశేషం: 'జైర్హత్తా న ప్రదాభైభ్యో యో భుంక్తే స్తేన ఏవ సః" - 'వారిచ్చినవి వారికి పెట్టకుండా తినేవాడు దొంగయే' అని గీత చెప్పుతున్నది. మానవుడు తినే, అనుభవించే సర్వపదార్థాలు దేవతల వలన వచ్చినవే. ఆ కృతజ్ఞతను నివేదించుకోవటమే నివేదనలోని ఆంతర్యం. . వ. కావున. 25

ఆనుశాసనిక వర్వము - చతుర్దాశ్వాసనము షప]

తాత్పర్యం; కనుక, క. తనయింటం గలుగు నన్నము । మును దేవతలకు నివేద్యముగం జేసి ప్రణా

మనియమసహిత సమర్పణ ; మున గృతకృత్యుయగ వలయుం బురుషుం డనఘా! 26 ప్రతిపదార్థం: అనఘా!= పుణ్యాత్ముడా!; పురుషుండు= మానవుడు; తనయింటన్‌= తన గృహంలో; కలుగు+అన్నమున్‌= ఉన్న అన్నాన్ని; మును= ముందుగా; దేవతలకున్‌= దేవతలకు; నివేద్యముగన్‌= సమర్పించబడినదానినిగా; చేసి=ఐ ఒనర్చి: ప్రణామ నియమ సహిత సమర్పణమునన్‌= 'మైక్కటం అనే నియమంతో కూడినో చక్కని అర్బణతో; కృతకృత్యుండు= నెరవేరిన పని కలవాడు; కన్‌+వలయున్‌= కావాలి. తాచ్చర్యం; రాజా! నరుడు తన యింటిలో చేసికొన్న అన్నాన్న ముందు దేవతలకు నమస్కారపూర్చకంగా సమర్పించి కృతకృత్యుడు కావాలి. విశేషం: (ప్రణామనియమం భక్తిపూర్వక సమర్పణను తెలియజేస్తుంది. వ. పూజకుండు శక్తి సంపన్నుం దయి యొనర్టిన. 27 ప్రతిపదార్థం: పూజకుండు= అర్చన చేసేవాడు; శక్తి సంపన్నుండు= శక్తి అనే సంపద నిండుగా కలవాడు; అయి; ఒనర్చిన= చేసినట్టి, తాత్చ్సర్యం; అర్భన చేసే వ్యక్తి శక్తి నిండుగా వినియోగించి చేసినట్టి. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). క. తిలపిష్టము దధిదుర్ధం । బులు మజియును ధూపములును బుణ్యపరిమళం

బులువగు పదార్థములు విబు । ధులకుం బ్రియ మొసంగు బలివిధులం గురుముఖ్యూ! 26 ప్రతిపదార్థం: కురుముఖ్యా!= కౌరవవంళంలో ్రేష్టుడా!; బలివిధులన్‌= నైవేద్యం పనులలో: తిలపిష్టము= తెలకపిండి; దధి. దుగ్ధంబులుజ పెరుగు, పాలు; మజియును= ఇంకా; ధూపములునుజ ధూసాలు: పుణ్య, పరిమళంబులునుజ పవిత్రమైన సువాసనలు కలవీ; అగు పదార్థములు= అయిన వస్తువులు; విబుధులకున్‌= దేవఛలకు; ప్రియము= ప్రీతిని; ఒసంనున్‌= కలిగిస్తాయి. తొత్పర్యం: కురువరా! నివేదనక్రియలలో నువ్వులపిండి, పెరుగు, పాలు, ఇంకా మంచి సువాసన గల వస్తువులు దేవతలకు ప్రీతిని కలిగిస్తాయి. క. ఉపహారసమర్దకుండగు । సుపురుషు గృహదైవతములు శుభముల గూర్చున్‌

నృపవర! తత్మర్మరహితుం । గృపలేక నితాంతవిఫలకృత్యుం జేయున్‌. 29 ప్రతిపదార్థం: నృపవర!= రాజ(్రేష్టా; ఉపహార సమర్భకుండు= నైవేద్యంతో చక్కగా పూజ చేసేవాడు; అగు సుపురుషున్‌= అయిన మంచి మనిషిని; గృహదైవతములు= ఇలవేల్పులు; శుభములన్‌= శుభములతో; కూర్చున్‌=ఐ కూడినవాడినిగా చేస్తారు; తత్‌+కర్మ రహితున్‌= ఆ పని లేనివానిని; కృపజ దయ: లేకజు లేకుండా; నితాంత విఫల కృత్యున్‌= ఎల్లవేళల చెడిన పనులు గలవానినిగా; చేయున్‌= చేస్తారు. తొత్సర్యం: రాజా! నివేదనతో అర్చించే వ్యక్తికి ఇంటి దేవతలు సకలశుభాలు కలిగిస్తారు. ఆ పని చేయనివాడిని దయమాలి ఎల్లవేళలా చెడిన పనులు కలవాడినిగా చేస్తారు.

త్త్వ2 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము విశేషణ: 'దేవతలు ఇంత రాగద్వేషాలతో ఉంటారా?" అని మనం శంకించనక్కరలేదు. నిజానికి శుభములు కలగటం, పనులు చెడటం అనేది మన మనళ్ళక్తి మీద ఆధారపడి ఉంటుంది. భక్తిపూర్వక దేవతార్చన ఆ మనళ్ళక్తికి పుష్టినిస్తుంది. ఆ. రక్తమాంస సహిత భక్త పిందముల ను । ఖబసితలోహితాక్త లాజములను

సురను బలియొనర్ప్చ నురగయక్షాసుర ; ప్రముఖ భూతములు శుభంబు లొసంగు. 30 ప్రతిపదార్హం: రక్త మాంస, సహిత, భక్త, పిండములన్‌= నెత్తుటితో, మాంసంతో కూడిన అన్నపుముద్దలను; ఉల్లసిత, లోహిత+అక్త లాజములనుజ చక్కగా ్రకాశించేవి, ఎరుపుతో కూడినవి అయిన్‌ పేలాలను; సురను= కల్టును; బలి ఒనర్బన్‌= నివేదన చేస్తే ఉరగ, యక్ష అసుర, (ప్రముఖ, భూతములుజ= పాములు, యక్షులు, రక్షస్సులు మొదలైన భూతాలు, శుభంబులు= మేళ్ళను; ఒసంగున్‌౯= ఇన్తాయి. తాత్పర్యం: రక్తం, మాంసం అనే వాటితో కూడిన అన్నపుముద్దలను, బాగా మెరిసిపోతున్న ఎర్రదనంతో కూడిన 'పేలాలను, కల్టును ఉపహారంగా ఇస్తే నాగులు, యక్షులు, రాక్షసులు మొదలైన భూతాలు మేలు నిస్తాయి. విశేషం: ఈ విధమైన బలులు నింద్యాలు. అయినా లోకుల మనస్తత్వాని కనుగుణంగా ఇక్కడ చెప్పినట్టు భావించాలి. క సౌమ్యాసౌమ్యబలులు విను ।; సామ్యాసౌమ్య ప్రకార జనకృత్యంబుల్‌

సౌమ్యనృపోత్తమ! యయ్యై । కామ్యముం దత్తత్ర్రపూజ్య కరణిం జేయున్‌. 3 ప్రతిపదార్ధ్హం: సౌమ్య నృప+ఉత్తమ![= మంచి హృదయం గల రాజవరేణ్యా!; వినుజ ఆలకించుము; సౌమ్య+అసొౌమ్యబలులు= మంచివి, చెడ్డవి ఆయిన నివేదనలు; సౌమ్య+అసొమ్య ప్రకార జన కృత్యంబుల్‌= మంచివారు, చెడ్డవారు అయిన జనులు చేసే పనులు; తత్‌+తత్‌+ప్రపూజ్య కరణిన్‌= ఆయా పూజలందుకొనేవారి విధంగానే; ఆ+ఆ+కొామ్యమున్‌= ఆయా కోరికలను; చేయున్‌= స్పిద్దింపజేస్తాయి. తొత్సర్యం: ఉత్తమనృపా! మంచి ప్రవృత్తికలవారు మంచి బలులను, దుష్ట్రప్రవృత్తి కలవారు ఉగ్రమైన బలులను ఆయా దేవతల ధోరణిలోనే చేస్తూ ఉంటారు. దానికి అనుగుణంగానే ఫలితాలను పొందుతారు. విశేషం; "పైన చెప్పిన తిలపిష్టము మొదలైనది సౌమ్యబలి. రక్తమూంస సహితమైనది అసౌమ్యబలి. సత్ష్యగుణసంపన్నులు మొదటిదానిని, అది లేనివారు రెండవరకపు బలిని వారివారి దేవతల స్వభావాలకు అనుగుణంగా ఇస్తారు. అయా దేవతాదులు తదనుగుణంగొనే ఫలితాలను (ప్రసాదిస్తారు. అంటే సొమ్యబలినే మానవుడు ఆదరించాలి అని సూచన, క. _ అగ్రప్రదాయి వర్ణస ; మక్రుడు బలయుతుండు బుద్ధిమంతుండు లోకా

నుగ్రహ పాత్రము శాత్రవ । విగ్రహశక్తుండు. దత్త్వనిష్టుండు నగున్‌.' 32 ప్రతిపదార్హం: అ(గ్రప్రదాయి= మొదటిదైన సౌమ్యబలిని దేవతలకు సమర్సించేవాడు; వర్షసమ॥గ్రుండు= చక్కని వన్నె నిండుగా గలవాడు; బలయుతుండుజ గొప్పబలంతో కూడినవాడు; బుద్దిమంతుడు= (శ్రేష్టమైన బుద్ధి కలవాడు; లోకశఅను[గ్రహ, పాత్రము= లోకుల దయకు పట్టయినవాడు; శాత్రవ నిగ్రహ శక్తుండున్‌= పగవారిని నిలువరించటంలో సమర్జుడూ; తత్త్యనిష్టుండున్‌= పరమాత్మతత్త్వంలో నిష్ట కలవాడూ, అగున్‌=ఐ అవుతాడు. తాత్పర్యం: సౌమ్యబలిని ఇచ్చేవాడు మంచి వన్ని కలవాడూ, బలం కలవాడూ, బుద్ధి కలవాడూ, లోకాను(గ్రహానికి పాత్రమయిన వాడూ, పగవారిని అణచివేసే సమర్ధత కలవాడూ, పరతతంలో నిష్ట కలవాడూ అవుతాడు."

అనుశాసనిక పర్వము - చతుద్దాశ్వాసము తప

విశేషం: సౌొమ్యబలి ఫలితాలను వర్షించారు. అంటే మనుజులు దానియందే ఆదరం కలవారు కావాలని హెచ్చరిక. అసౌమ్యబలి ఈ ఫలితాలకంటె వేరైన దుష్టఫలితాల నిస్తాయని కూడా సూచన. కనుక జంతుబలి భారతధర్మం కాదని మనం గుర్తించాలి. వన. అనిన విని యజాతశత్రుండు గంగాపుత్రుతో 'సుమనోధూపదీపబలిప్రదానంబుల ఫలవిశేషంబు లింకను

వినవలతుం జెప్పవే యనుటయు నప్పురుషవరుం డా కురువంశవరున కిట్లను 'నహుషువృత్తాంతంబున నది

విస్పష్టంబగు వినుము చెప్పెద. 33 ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌= అని చెప్పగా; వినిః ఆలకించి; అజాతశస్రండు= పుట్టనిశ్వతువులు కల ధర్మరాజు; గంగాపు(త్రుతో న్‌ు గంగకొడుకైన భీష్ముడితో; సుమనస్‌+ ధూప, దీప, బలి, ప్రదానంబుల, ఫల విశేషంబులు= పూలు, ధూపము, దీవము, నైవేద్య మివ్వటం అనే వాటి ఫలాల మహిమలను; ఇంకను= ఇంకా; వినవలేతున్‌= వినటానికి కోరుతున్నాను; చెప్పవే= చెప్పవా; అనుటయున్‌= అన్నంతనే; ఆ+పురుషవరుండు= పురుషులలో శ్రేష్టుడైన ఆ భీష్ముడు; ఆ కురువంశవరునకున్‌= కురువంశంలో (శ్రేష్టుడైన ఆ ధర్మరాజునకు; ఇట్టు= ఈ విధంగా; లఅనున్‌= చెప్పాడు; నహుషువృత్తాంతంబునన్‌= నహుషుడి కథలో; అది= ఆ విషయం; విస్పష్టంబు= తేటతెల్లం; అగున్‌= అవుతుంది; వినుము= శ్రద్ధతో వినుము; చెప్పెదన్‌= చెప్పుతాను. తాత్పర్యం: అనగా విని ధర్మరాజు భీష్ముడితో 'పూలూ, ధూపమూ, దీపమూ, నివేదనా అనేవాటి మహాఫలితాలను ఇంకా వినాలని ఉంది. తాతా! చెప్పవా" అని అడిగితే ఆ మహాపురుషుడు ఆ కురువంశశ్రేష్టుడితో ఇట్లా అన్నాడు 'నహుషుడి కథలో ఆ విషయం తేటతెల్లం అవుతుంది. వినుము చెప్పుతాను. విశేషం: అడిగేవాడు అజాతళత్రుడు. చెప్పేవాడు గంగాపుత్రుడు. విషయం ఎంత ప్రమాణభూతమయినదో పరిశీలించండి అని పాఠకుడికి ఒక హెచ్చరిక. వినుము అనే మాటలో అవధానబుద్దితో అనే ధ్వని ఉంటుంది.

భీష్ముండు ధర్మజునకు నహుషుని ధూపదీపదానవిశేషంబు చెప్పుట (సం. 13-156-1 (కుంభ) సీ. నహుషుయ భూపాలనము సేయుచుండి రా । జస మించుకయు లేక సత్త్వనిష్టం

బుష్పంబులను ధూపముల దీపముల నివే । ద్యంబుల నమరుల కర్ట లిచ్చుం

బితృసంతతికి దీనం బ్రీతి యొనర్చు రా । క్షస యక్షభూతభుజంగమాది

తర్పణంబులు నర్దత్రానిరూధములు గా । నివి గొని యొనరించు నిట్లు నిత్య తే. నిరతిం జెల్లించి తత్సలపరిణతి ప్ర। దీప్త తేజోవిశేష సంప్రాప్తదేవ

రాజ్యందై సురమునిగణ పూజ్యభావ ; మహిమం బొందియు దీనింా మజన6 దడధిప! 3౩4 ప్రతిపదార్థం: అధిప!= రాజా! నహుషుండు= నహుషవక్రవర్తి; భూపాలనము= భూమిని పాలించుటను; చేయుచున్‌+ఉండి= చేస్తూ ఉండి; రాజసముజ= పొగరు; ఇంచుకయున్‌= కొంచెమైనా; లేక; సత్వ్వనిష్టన్‌= సత్వ్వృగుణంలో చెదరుపాటు లేనితనంతో; పుష్పంబులనుజ పూలతో; ధూపములన్‌= ధూపములతో; దీపములన్‌= దీపాలతో; నివేద్యంబులన్‌= నైవేద్యాలతో; అమరులకున్‌= దేవతలకు; అర్భలు= పూజలు; ఇచ్చున్‌= ఇచ్చేవాడు; దీనన్‌= దీనితో; పిత్ససంతతికిన్‌= పితృదేవతలకు; (ప్రీతి+ఒనర్చ్భున్‌= ప్రీతి చేసేవొడు; రాక్షస, యక్ష భూత, భుజంగమ+ఆది తర్చణంబులుజ రక్షస్సులు, యక్షులు, భూతములు, నాగదేవతలు మొదలగు వాని తర్పణాలను (తృప్తి కలిగించే క్రియలను); అర్హతా నిరూఢములు కాన్‌= యోగ్యతకు చక్కగా సరిపడేవిగా; ఇవి= పూలు మొదలైన వానిని; కొని=ఐ తీసికొని; ఒనరించున్‌=ఐ చేస్తూ ఉండేవాడు; ఇట్టుజ ఈ విధంగా; నిత్యనిరతిన్‌= (ప్రతిదినపు నిష్టతో; చెల్లించి= ఆచరించి; తత్‌ ఫల పరిణతి ప్రదీప్త, తేజస్‌+విశేష సంప్రాప్త దేవ రాజ్యుండు= దాని ఫలపు పాకం చేత మిక్కిలి వెలుగొందే

శీప్రడ శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తేజస్సుయొక్క మహిమచేత పొందబడిన దేవతల రాజ్యం గలవాడు; ఐ= అయి; సురముని గణ పూజ్య భావ మహిమన్‌= దేవతలు మునులు = అనువారి సముదాయాలకు గౌరవించబడే భావపు మహిమను; పొందియున్‌= పొంది కూడా; దీనిన్‌= ఈ పూజావిధానాన్ని; తాన్‌= తాను; మజువండు= మరచిపోలేదు. తాత్సర్యం: రాజా! నహుషుడు భూమినేలుతూ పొగ రేమాత్రమూ లేకుండా సత్యనిష్టతో పూలు, ధూపమూ, దీపములూ, నైవేద్యాలు అనేవాటితో దేవతలకు పూజలు చేస్తూ ఉండేవాడు. అట్టాగే పితృదేవతలకు, రాక్షసులకు, యక్షులకు, భూతాలకు, సర్పాలు మొదలైనవాటికి తర్పణాలు, యోగ్యత ననుసరించి పూలు మొదలైనవాటితో చేస్తూ ఉండేవాడు. ఇది ఏనాడూ మానకుండా చేసి, దాని ఫలంగా పొకానికి వచ్చిన గొప్ప తేజస్సుతో దేవరాజ్యాన్ని పొందగలిగాడు. దేవతలు, మునులు అతడిని పూజించే ' మహిమను పొంది కూడా అతడు దీనిని మరువలేదు. విశేషం: నిత్యనిరతి - మనం ఆహారం ఏ విధంగా ప్రతిదినమూ తీసుకుంటామో ఆ విధంగానే దేవతలకు అందించాలని భావన. తాను తింటూ దేవతలను పస్తుంచరాదని హెచ్చరిక. పొందియున్‌ - సాధారణంగా సిద్ధిపొందినవాడు సాధన చేయనక్కరలేదు. లేదా సిద్దిపొందిన తరువాత గర్వం తల కెక్కుతుంది. ఈ రెండు కారణాలుగా మరచే అవకాశం ఉన్నా మరువలేదని భావన. క. _ సురలం బితృదేవతలం ద । త్స్పరతను మున్నెట్టు లట్ల పన్నుగ సమ్య కృరిత్భస్తులంగాం జేయుం ।; బరమకుసుమధూపదీప బలిదానములన్‌. 35 ప్రతిపదార్హం: సురలన్‌= దేవతలను; పిత్చదేవతలన్‌= పితరులు అనే దేవతలను: తత్పరతను= వారియందే భావం నిలిచే విధంగా (శ్రద్దతో); మున్నుజ= ముందు; ఎట్టులువ ఎట్లో; అట్టు+అ= అట్లే? పన్నుగన్‌= చక్కగా; పరమ కుసుమ, ధూప, దీప, బలి, దానములన్‌= (శ్రేష్టమైన పూలు, ధూపములూ, దీపములూ, నైవేద్యములూ అనేవాటి దానాలతో; సమ్యక్‌ పరితృస్తులన్‌ కాన్‌= చక్కగా, నిండుగా తృప్తి పొందినవారినిగా? చేయున్‌= చేస్తూ ఉండేవాడు. తాత్పర్యం: దేవతలను, పితరులను (శ్రద్దతో దేవరాజ్యం పొందక ముందు చేసినట్టుగానే మంచిపూలు, ధూపాలు, దీపాలు, నైవేద్యాలు అనేవాటితో చక్కగా నిండుగా తృప్తి పరచేవాడు. తే... దానంజేసి తదీయ మహానుభావ । మంత కంతకు నగ్గల మగుటకతనం దగియె మునివరవాహనత్వంబు నమ్మ ।; హాద్యుతిక వేయునేల యవద్యరహిత! 36 ప్రతిపదార్దం: అవద్యరహిత!= దోషాలు లేనివాడా[ దానన్‌?చేసి= దానివలన; తదీయ, మహా+అనుభావము= ఆతడి గొప్పమహిమ; అంతకున్‌+అంతకున్‌= ఇంకా ఇంకా; అగ్గలము= అధికం; అగుట కతనన్‌= అయిన కారణంగా; ఆ+మహాద్యుతికిన్‌= ఆ గొప్ప తేజళ్ళాలికి; మునివరవాహనత్వంబు= మునిశ్రేష్టుల వాహనం కలగటం; తగియెన్‌= ఏర్పడినది; వేయున్‌= వేయి మాటలు; ఏల?= ఎందుకు? తాత్పర్యం: నిర్మలచిత్తుడా! దానిచేత ఆతడి గొప్ప మహిమ అంతకంతకూ పెరిగిపోయింది. ఆ కారణంగా ఆ మహాతేజశ్ళాలి మునులు మోసే వాహనం కలవా డవటం సమకూడింది. వేయి మాటలేల? విశేషం: అవద్యం - పలుకరానిది - దోషం - అది లేనివాడు అవద్యరహితుడు. 'మునివరవాహనత్వంబు' అన్నచోట “వర” శబ్దం మరింత ్రకృతార్జాన్ని పుష్టం చేస్తున్నది. క. విను మనుజేంద్రుల కెవ్వరి , కిని లేని విశేష మతనికిం గలుగుట గ ర్వనిరూఢి నొంది దుర్వ : ర్తనపరుండై యాత. దజగరత్వము. బొందెన్‌, 37

ఆనుశాసనిక పర్వము - చతుర్జాశ్వానము 435 ప్రతిపదార్థం: విను=ఐ వినుము; మనుజ+ఇంద్రులకున్‌= రాజులకు; ఎవ్వరికిని= ఎవరికీ; లేని విశేషము= లేని మహిమ; అతనికిన్‌= ఆ నహుషునకు; కలుగుటన్‌= కలగటంచేత; గర్వ నిరూఢిన్‌= పొగరు సడలని స్టితిని; ఒంది= పొంది;-ఆతండు= ఆ నహుషుడు; దుర్వర్తనపరుండు= చెడు నడవడియందు పట్టుదల కలవాడు; ఐ= అయి; అజగరత్వమున్‌= 'పెనుబాము అవటం; పొందెన్‌= పొందాడు. తాత్పర్యం: రాజా! వినుము. ఏ రాజుకూ లేని గొప్పతనం అతడికి కలిగిన కారణంగా చెదరని గర్వం పొంది ఆతడు తప్పుదారిని బట్టి పెనుబామై పోయాడు. విశేషం: దుర్వర్తన - ఇంద్రుడి భార్య శచిని కోరటం అనేది; పరుండు= బృహస్పతి వంటి మహానుభావులు ఎంత బోధించినా తలకెక్కని మొండి పట్టుదల గలవాడు.

వ. అట్టియెడం బూర్వంబునం జేసిన పుష్పాదిదాన పుణ్యవిశేషంబుల మహానుభావంబువలన నవ్వసుమతీశ్వరు శపించిన మునీశ్వరుండు సదయుండయి శాపమోక్షంబు నిర్దేశించెం 'దత్సలవిశేషంబునన యశేషదోష నిరసననిపుణుండ వగు నీవప్పుణ్యానుష్టానంబున కొదవి' తని చెప్పి వెండియు. 38

ప్రతిపదార్థం: అట్టియెడన్‌= అట్టి సందర్భంలో; పూర్వంబునన్‌= మునుపు; చేసిన= చేసినట్టి; పుష్ప+ఆది, దాన పుణ్యవిశేషంబుల=

పూవులు మొదలగు వాటి దానంవలన అయిన పుణ్యమహిమల; మహా+అనుభావంబువలనన్‌= గొప్ప శక్తివలన; ఆ+వసుమతీ+ఈప్రరుకా

ఆ భూప్రభువును; శపించిన; ముని+ఈశ్చరుండు= శపించిన మునిశ్రేష్ప్టుడు; సదయుండు+అయి= దయ్‌ క్‌ి / మై

శాపమోక్షంబున్‌= శాపం విడుదలను; నిర్దేశించెన్‌=ఐ చెప్పాడు; తల్‌*ఫల విశేషంబునన్‌+*అ= ఆ ఫలంయొక్క విశేషం [ ? ం

దోష నిరసన నిపుణుండవు= సమస్తమైన దోషాలను 'తోసివేయటంలో నేర్చుగలవాడవు; అగు ఖో ముక ఆ+పుణ్య+అనుష్టానంబునకున్‌= ఆ పుణ్యకార్యం ఆచరణకు; ఒదవితి(వి)= సిద్దపడ్డావు; అని; చెప్పి= తెలియబెస;

ఇంకా,

ల శక్తిచేత ఆ తాత్పర్యం: ఆ పరిస్థితితో అంతకుమునుపు చేసిన పూలు మొదలైన దానాల పుళ్యమహిమల గొప్ప ఇన క్‌ ళీ అల జి కే (ల

రాజును శపించిన మహర్షి దయగలవాడై శాపం తీరే విధానాన్ని సూచించాడు. 'ఆ ఫలవిశేషంచేతనే సమస్త న

దూరం చేసే నేర్పుగల నీవు ఆ పుణ్యకార్యం ఆచరించటానికి పూనుకున్నావు" అని చెప్పి ఇంకా ఇట్టా అన్నాడు.

గించిందనీ విశేషం: శాపమోక్ష (ప్రదానం చేయటానికి వీలులేనంత మహాపాపం చేసినా చేసిన పుణ్యవిశేషం వలన అది ప్రయోజనం కలిగించిం చెప్పటం వలన పుష్పాదిదానాల మహిమకు సాటిలేనితనం చెప్పినట్టయింది.

తే. పాండవాగ్రజ! నహుషుండు బ్రహ్మసభకు । నాత్మగ్భృహమున కరిగినయట్ల యరిగె; నట్టే పెంపును జనవిభుం డవ్విశిష్ట ; దానఫలమునం జూవె పొందంగం బడసె. 39

ప్రతిపదార్థం: పాండవ+అ(గ్రజ!= పాండుకుమారులలో పెద్దవాడా!; నహుషుండు= నహుషవక్రవర్తి: బ్రహ్మసభకున్‌= 'అహ్మదేవుడి

సభకు; ఆత్మగృహమునకున్‌= తనయింటికి; అరిగిన+అట్టు+అ= వెళ్ళినట్టే; అరిగెన్‌= వెళ్ళాడు; జనవిభుండు= ఆ రాజు; అట్ట పెంపును= అట్టి గొప్పతనాన్ని; ఆ+విళిష్ట దాన ఫలమునన్‌= ఆ గొప్పదాన ఫలంచేతనే: పొందంగన్‌ పడసెన్‌= పొందగలిగాడు: చూవె= సుమా!

థి, తాత్పర్యం: ధర్మరాజా! నహుషుడు బ్రహ్మసభకు సొంత ఇంటికి వెళ్ళినట్టుగా వెళ్ళాడు. ఆ రాజు ఆ మహిమను

ఆ మహా దాన ఫలంచేతనే కదా పొందగలిగాడు!

కం శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము విశేషం: బ్రహ్మసభకు వెళ్ళటమంటే భూలోకం మొదలైన ఆరు లోకాలు దాటి ఏడవదైన సత్యలోకానికి వెళ్ళటం. అంటే స్వర్గం పొందటానికి చేసిన పుణ్యానికి సుమారు ఆరురెట్ల పుణ్యం చేస్తే అది లభిస్తుంది అందులోను బెరుకుతో, జంకుతో కాకుండా సొంత ఇంటికి వెళ్ళినట్టు అంటే ఆ పుణ్యం ఇంకా ఎంత గొప్పది కావాలో ఆలోచింపదగిన విషయం. అంత పుణ్యాన్ని దేవతలకు పుష్పాదిదానంచేత మానవుడు సంపాదిస్తాడని కథాతాత్పర్యం. క అని పలికి భీష్ముండిట్లను ; “విను మెందును దీపదానవిధి మే లనిశం

బును జేయ నూర్ధ్వలోకం । బును గర్తకుం బరమదివ్య బోధము నిచ్చున్‌. కి! ప్రతిపదార్థం: అని; పలికి; భీష్ముండు; ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనున్‌= చెప్పాడు; వినుముజ ఆలకించుము; ఎందును= అన్నింటిలో; దీపదాన విధి= దీపం ఇవ్వటం అనే పని; మేలు= (శ్రేష్టమైనది; అనిశంబును= ఎల్లవేళల; చేయన్‌= చేయగా; కర్తకున్‌= చేసినవాడికి; ఊర్ష్యృలోకంబును= ఫైలోకాన్నీ; పరమ దివ్య బోధమున్‌= మిక్కిలి గొప్పదైన జ్ఞానాన్నీ; ఇచ్చున్‌= ఇస్తుంది. తాత్సర్యం: ఇట్టా చెప్పి భిష్ము డింకా ఇట్లా అన్నాడు: 'అన్ని విషయాలలో దీపదానం చాలా (శ్రేష్టమైనది. అది చేసినవాడికి పై లోకాలను, గొప్పది, మహిమగలదీ అయిన జ్ఞానాన్ని ప్రసాదిస్తుంది. విశేషం: ఊర్హృలోకం పుణ్యానుభవానికి సంకేతం. జ్ఞానం కైవల్యాన్ని ప్రసాదిస్తుంది. దీపం ఇచ్చే వెలుగు భగవత్తత్వాన్ని ప్రస్ఫుటం చేస్తుందని తాత్పర్యం. అంతేకాక “తమసోమా జ్యోతిర్లముయ' అన్న ఉపనిషద్వాక్యం కూడా ఇక్కడ సమన్వయిస్తుంది. క. _ ఎన్ని నిమిషములు దైవత । సన్నిధి వెలుం గంగం జేయు జనుండు ప్రదీపం

బన్ని సురవత్సరములు సు ; ఖోన్నతి సన్నుతుల నాత. డొప్పు దివమునన్‌. శ్‌1 ప్రతిపదార్థం: జనుండు= మనిషి '్రదిపంబు= పెద్దదీపాన్ని; దైవతసన్నిధిన్‌= దేవత సమీపంలో; ఎన్ని నిమిషములు= ఎన్ని నిమిషములకాలం; వెలుగంగన్‌+*చేయున్‌= వెలుగునట్టు చేస్తాడో; అన్ని సుర వత్సరములు= అన్ని దేవతల ఏండ్లు; ఆతండు= ఆ మనిషి సుఖ+ఉన్నతిన్‌= సుఖంయొక్క పెక్కువతో; సన్నుతులన్‌= మంచి ప్రశంసలతో; దివమునన్‌= స్వర్గంలో; ఒప్పున్‌= 'వెలుగొందుతాడు. తాత్పర్యం: మనిషి దేవుడిదగ్గర ఎన్ని నిమిషాలు పెద్దదీపం వెలిగించి ఉంచుతాడో అన్ని దేవసంవత్సరాల కాలం స్వర్గంలో అధికసుఖంతో చక్కని ప్రశంసలతో ప్రకాశిస్తాడు. విశేషం: మనుజుల సంవత్సరం దేవతల కొకరోజు. అంటే మనుషుల మూడువందల అరవై ఏండ్లు దేవతలకొక సంవత్సరం అన్నమాట. క. అనిన విని ధర్మజుడు శం; తనుతనయుని తోద విప్రధనము హరిం

చిన యాతండే గతిం జను? ; ననుటయు నత. డిట్టు లనియె నన్నరపతికిన్‌. త2 ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌= అని చెప్పగా; విని= ఆలకించి; ధర్మజుండు= ధర్మరాజు; శంతనుతనయునితోడన్‌= శంతనుడి కొడుకైన భీష్ముడితో; విప్రధనము= మహావిద్యావంతుడి సొమ్ము; హరించిన+ఆతండు= దొంగిలించిన వ్యక్తి ఏ గతిన్‌= ఏ దారిలో; చనున్‌?= పోతాడు?; అనుటయున్‌= అన్నంతనేే ఆతండు= ఆ భీష్ముడు; ఆ+నరపతికిన్‌= ఆ రాజునకు; ఇట్టులు= ఈ విధంగా; అనియెన్‌= అన్నాడు. తొత్ప్సర్యం; ధర్మరాజు ఆ మాట విన్న తరువాత భీష్ముడితో ఇట్టా అన్నాడు 'విఫ్రుడి సొమ్ము దాంగిలించినవాడి

( $ి జబ

గతి ఏమిటి?" అంటే భీష్ము డా రాజుతో ఇట్టా అన్నాడు. _ విశేష: 'విద్యయా యాతి విప్రత్వమ్‌" అన్న వాక్యాన్ని బట్టి పరమార్థజ్ఞానం పుష్కలంగా కలవాడే వి'్రుడు.

ఆనుశాసనిక పర్వము - చతుర్థాశ్వాసము త్త? క. _ దురితము లనేకములు గల ।; వరయంగ లోకమున వాని యన్నిటికంటెన్‌ ధరణిసురధనము పాపపు. దెరువునం గొనుటధిక మండ్రు థీరవిచారా! వం ప్రతిపదార్హం: ధీరవిచారా!= బుద్ది విశేషంతో కూడిన వివేకం కలవాడా!; ఆరయంగన్‌= పరిశీలించి చూడగా; లోకమునన్‌= లోకంలో; _దురితములు= పాపాలు; అనేకములు పెక్కులు; కలవుజ ఉన్నాయి; వాని; అన్నిటికంటెన్‌= ఆ అన్నింటికంటె; ధరణిసుర ధనము= (బ్రాహ్మణుడి సొమ్ము; పాపము+తెరువునన్‌= పాపపుపద్దతిలో; కొనుట= (గ్రహించుట; అధికము= పెద్దది; అం(డ్రు= ఆంటారు. తాత్పర్యం: వివేకంతో కూడిన విచారం కల ఓ ధర్మరాజాగ పరిశీలిస్తే లోకంలో పాపాలు లెక్కలేనన్ని ఉన్నాయి. ఆ అన్నింటిలో బ్రహ్మజ్ఞానసంపన్నుడి సొమ్ము పాపపు పద్దతిలో దొంగిలించటం చాలా పెద్దది అంటారు. విశేషం: 'థీరవిచారా!' ఆనే సంబోధనలో 'ఇది చాలా సూక్ష్మబుద్దితో విచారించి నిర్ణయించవలసిన ఆంశం" అనే సూచన వ్యక్తం అవుతుంది. క. భూసుర ధనాపహరణము । చేసినం గులనాశమగుట సిద్ధము; దానం జేసి యగును జండాల ।; త్వాసంగము నపరభవము నందు నరేంద్రా! న! ప్రతిపదార్హం: నరేంద్రా!= రాజా! భూసుర, ధన+అపహరణము= (బ్రాహ్మణుడి సొమ్ము దొంగిలించటం; చేసినన్‌= చేస్తే; కులనాశము= కులమంతా నళించటం; అగుట= కావటం; సిద్ధము= తప్పక జరుగుతుంది; దానన్‌+చేసి=ఐ దానివలన్ము అపరభవమునందున్‌= మరు పుట్టుకలో; చండాలత్వ+ఆసంగముజ= చండాలుడగుటతోడి దృఢమైన సంబంధం; అగును= అవుతుంది, తాత్సర్యం: రాజా! బ్రహ్మజ్ఞానం కలవాడి సంపదను దొంగిలిస్తే కులనాశం తప్పక జరుగుతుంది, అంతేకాదు- మరు పుట్టుకలో తప్పనిసరిగా చండ్రాలు డయ్యే స్థితి కలుగుతుంది. విశేషం: తన పాపం తనతో ఆగదు. తనతో చుట్టరికం గల వారినందరినీ ఆంత మొందిస్తుంది. అంటే అది ఎంత ఘోరకృత్యమో సంభావించాలి. న. ఒక్కయితిహాసంబు సెప్పిద నాకర్ణింపుము. 45 ప్రతిపదార్హం: ఒక్క+ఇతిహాసంబు= ఒక పురాతన కధను; చెప్పెదను= చెబుతాను; ఆలకింపుము=జ వినుము. 1 తాత్పర్యం: దీనికి సంబంధించిన ఒక (ప్రాతకాలపు వృత్తాంతాన్ని వివరిస్తాను వినుము. అ. క్షత్ర బంధుం డనంగం గలం డొక్కనరపతి ।; యతడు మాలవాని నధికదుణు భాగిం గాంచె గాలి బజచు విప్రక్షేత్ర। తలము రేణువునకుం దలంది చనంగ, శ్‌6 ప్రతిపదార్థం: క్షత్రబంధుండు+అనంగన్‌= క్షత్రబంధు డనే పేరుగల; ఒక్క, నరపతి= ఒకరాజు; కలండు= ఉన్నాడు; అతండు= ఆ రాజు; అధిక దుణభాగిన్‌= మిక్కిలి దుఃఖం అనుభవిస్తున్న; మాలవానిన్‌= చండాలుని; గాలిన్‌= గాలిచేత; పఆచు వి'ప్రక్షేతతలము రేణువునకున్‌= ఎగిరి వచ్చుచున్న (బ్రాహ్మణుడి పొలంలోని దుమ్ము కణానికి; తలంగి= తప్పుకొని; చనంగన్‌= పోతూ ఉండగా; కాంచెన్‌=ఐ చూచాడు, తాత్పర్యం: క్షత్రబంధుడనే రాజొకడు ఉన్నాడు. ఒకనా డతడు (బ్రాహ్మణుడి పాలంనుండి గాలికి ఎగిరి వస్తున్న రేణువును తప్పుకొని వెళుతున్నవాడు, మహాదుఃఖంతో ఉన్నవాడు అయిన ఒక మాలవాడిని చూచాడు,

ఢ3రి శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము క కని యీ ధూళికిం గడు రో , సిన కారణమేమి? యనుడుం జెప్పి నతనికి

ట్లని యమ్మాలండు 'దొలుబా । మున నేనొక విప్తుకొడుక మునులు నుతింపన్‌. తా ప్రతిపదార్థం: కని= చూచి; ఈ ధూళికిన్‌= ఈ దుమ్మునకు; కడున్‌= ఎక్కువగా; రోసిన కారణము= రోతపడిన హేతువు; ఏమి?= ఏమిటి?; అనుడున్‌= అనగా; ఆ+మాలండు= ఆ మాలవాడు; అతనికిన్‌= ఆ క్షత్రబంధునకు; ఇట్టు+అని= ఈ విధంగా; చెప్పెన్‌= చెప్పాడు; తొలుబామునన్‌= పూర్వజన్మలో; నేను; ఒక్కవి(ప్రుకొడుక(ను)= ఒక (బ్రాహ్మణుడి కుమారుడిని; మునులుజ మహర్షులు; నుతింపన్‌= కానియాడునట్టుగా, తాత్సర్యం: చూచి, ఆ రాజు 'ఆ ధూళికి అంతగా రోతపడుతున్నావు కారణమేమి” టని అడిగాడు. అప్పుడతడు ఇట్టా చెప్పాడు 'నేను పూర్వజన్మలో ఒక (బ్రాహ్మణుడి కుమారుడిని. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం) ఆ. పరమనిష్టతోడ బ్రహ్మచర్యవ్రత ।; మాచరింతు; భిక్షితాన్న మొక్క

నాండు వేడ్కం బుణ్యనది తీరమున భుజిం । పంగం దలంచి చనంగం బాప మడరి. 48 ప్రతిపదార్థం: పరమనిష్టతోడన్‌= గొప్ప నిలుకడతో; బ్రహ్మచర్య (వ్రతము= బ్రహ్మమునందు (ప్రవర్తించటం అనే (వ్రతాన్ని; ఆచరింతున్‌= చేస్తూ ఉన్నాను; ఒక్కనాండు= ఒకరోజున; పుణ్యనది తీరమునన్‌= పుణ్యమైన నది ఒడ్డున; భిక్షిత+అన్నమున్‌= బిచ్చమెత్తిన అన్నాన్ని; భుజింపంగన్‌+తినటానికి; తలంచి= సంకల్పించి; చన(గన్‌= వెళ్ళగా? పాపము= పాపం; అడరి= పండి. తాత్పర్యం: (మునులు కొనియాడే విధంగా) బ్రహ్మచర్యవ్రతం ఆచరిస్తున్నాను. ఒకరోజున పుణ్యమైన నది ఒడ్డున బిచ్చమెత్తిన అన్నం తినటానికి సంకల్పించి వెళ్ళాను. ఇంతలో నా పాపం పండింది. విశేషం: వెనుకటి పద్యంలోని 'మునులనుతింపన్‌" అనేది ఈ పద్యంలోని 'బ్రహ్మచర్య(వ్రతం' - బ్రహ్మమంటే వేదం. దాని అధ్యయనంలో (ప్రవర్తించటం. అందులో అనేక నియమాలు ఉన్నాయి. భిక్షమెత్తిన అన్నం భుజించటం అందులో ఒక నియమం. క. _ ధరజీదేవక్షేత్రము । పరాగపటలంబు బహుళ పవనంబుగతిం

బరంగి నరనాధ! నాదగు । కరంబు నన్నమునం బట్టెం గదుసాంద్రముగన్‌. 49 ప్రతిపదార్హం: నరనాధ!1= రాజా!; ధరణీ దేవ క్షేత్రము, పరాగ, పటలంబు= బ్రాహ్మణుడి పొలంలోని ధూళి సముదాయం; బహుళ పవనంబుగతిన్‌= ఎక్కువ అయిన గాలివాటంచేత; పరంగి= వ్యాపించి; నాది+అగు= నాదైన; కరంబు+అన్నమునన్‌= చేతిలోని అన్నంమీద; కడుసాంద్రముగన్‌= చాలా దట్టంగా; పట్లెన్‌= పట్టింది. తాత్పర్యం: రాజా! నా పాపం పండి (బ్రాహ్మణుడి భూమిలోని ధూళి గాలివాటానికి ఎగిరివచ్చి, నాచేతిలో ఉన్న అన్నంమీద మిక్కిలి దట్టంగా పట్టింది. విశేషం; కరంబు నన్నమున - చేతినే పాత్రగా ఉపయోగించటం కూడా ఒక విధమైన (బ్రహ్మచర్య వ్రత నియమం. ఈ సందర్భంలో కరపా(త్ర స్వాములవారిని స్మరించవచ్చును. క ఆధూళితోడం గుడిచిన , నీ దుర్దవ్మంబు వచ్చె: నిది యెజిలెడు సం

వేదనము పూర్వపుణ్య ఫ ; లోదయమునం గలిగె; నిన్న యొక కలగంటిన్‌. కం

ఆమశాసనిక పర్వము - చతుర్జాశ్వానము త్తం ప్రతిపదార్జ్దం: ఆ ధూళిలోడన్‌= ఆ దుమ్ముతోపాటు; కుడిచినన్‌= తినగా; ఈ దుర్దన్మంబు= ఈ పాడు పుట్టుక; వచ్చెన్‌= వచ్చినది; ఇదిజఐ దీనిని; ఎతిలౌడు సంవేదనముజ= తెలిసికొనే జ్ఞానము; పూర్వ పుణ్య ఫల+ఉదయమునన్‌= తొలి పుట్టువులోని పుణ్యఫలం పుట్టుకవలన; కలిగెన్‌= ఏర్పడింది; నిన్నజ నిన్నటిరోజున; ఒక కలన్‌= ఒక కలను; కంటిన్‌= కన్నాను. తాత్పర్యం: ఆ ధూళితోపాటు అన్నం తినగా ఈ పాడు పుట్టుక నాకు కలిగింది. ఇది తెలిసికొనే జ్ఞానం మునుపటి జన్మలోని పుణ్యం పండిన కారణంగా కలిగింది. నిన్న నాక్టొక కల వచ్చింది. విశేషం: సాధారణంగా పూర్వజన్మ జ్ఞానం ఉండటం అరుదు. అందునా పాపఫలానుభవంలో ఉన్న వాడికి కలగటం మరీ వింత. అందుకే మునులు మెచ్చే విధంగా (బ్రహ్మచర్యవ్రతం నడపిన విషయాన్ని ముందు ప్రస్తావించారు. ఆ అంశాన్ని ఇక్కడ అనుసంధించుకోవాలని సూచించారు.

1 ప. _దానిం జెప్పెిద నవధరింపును. క్‌ ('ప్రతిపదార్ధల;: దానిన్‌= కలను; చెప్పెదను= చెబుతాను; అవధరింపుము= దయతో వినుము. తాత్సర్యం: ఆ కలను గురించి వివరిస్తాను. దయతో వినుము. క. _ ఒక విప్రవరుండు ననుంగని ।; 'యకటకటా! యనుచు నిలిచి యడలకు మీ దుః క్‌ ఖకలాప మెల్లి వాయును ; సకలంబును క్షత్రబంధుసంవాదమునన్‌."

; = అయ 1; అనుచున్‌= ప్రతిపదార్హం: ఒక విప్రవరుడుజ ఒక (బ్రాహ్మణ(శ్రేష్టుడు; ననున్‌= నన్ను; కని= చూచి; అకటా+అకటా!= అ యో అను రా అంటూ; నిలిచి; అడలకుముజ కుమిలిపోకుము; ఈ దుఃఖకలాపము= ఈ ఏడ్పుల సముదాయం; ఎకలంలు క్‌ + నాట్య రేపు; క్షత్రబంధు సంవాదమునన్‌= క్షత్రబంధుడితో చేసే ప్రసంగం చేత; పాయును= తొలగి ం

న గ్‌ రే త్రబంధు తాత్పర్యం: ఒక బ్రాహ్మణశశ్రేష్టుడు నన్ను చూచి 'అయ్యయ్యో! దుఃఖపడకుము. ఈ దుఃఖమంతా రపు న్‌ సంవాదంతో నశించిపోతుంది."

క. _ అనియె ననిచెప్పి వీడ్యొని। చని మృతుందై తొంటి బహుళసతృర్మంబుల్‌ క దను నుత్తను పదమునకుం | గొనిపోయిన నిత్యసౌఖ్యకుందై యుందెన్‌.

; న్‌ నవాడై; ప్రతిపదార్థం: అనియెన్‌=ఐ అన్నాడు; అని; చెప్పి: వీడ్కొని= సెలవు తీసికొని; చని= వెళ్ళి; మృతుండు+ బా చనిపోయినవారు తొంటి బహుళ సత్‌+కర్మంబుల్‌= పూర్వజన్మలలోని పెక్కు పుణ్యకార్యాలు; తనున్‌= తనను; ఉత్తమపద్యము జు = ఉత్తెబున్థానాణ ౫, కొనిపోయినన్‌= తీసికొనిపోగా; నిత్య, సౌఖ్యకుండు+ఐ= శాశ్వతమైన సౌఖ్యం కలవాడై; ఉండెన్‌= ఉన్నాడు.

ప్ల కర్మలు తాత్పర్యం: అని చెప్పాడు" అని పలికి అతడి దగ్గర సెలవు తీసుకొని వెళ్ళి మరణించి, పూర్వపు పుణ్యకర్మ తనను ఉత్తమపదానికి కొనిపోగా శాశ్ళ్యతసుఖం కలవాడై ఉన్నాడు. విశేషం: నిత్యసౌఖ్యం - పునరావృత్తిలేని మోక్షసుఖం. వ. అనినవినియజాతశక్రుండు గంగాపుత్తుతో 'నాకలోకం బేకప్రకార మనోహరియై యుండునో? బహుప్రకార భి ప్రమోదియై వెలుంగునో? యెళింగింపవే! యనుటయు నతండు 'వుణ్యకర్మంబు లనేకవిధంబులు గావే? కావునం దత్త దనురూపానేకస్థానంబై నాకంబు నిశ్శోకంబును నస్తోకసుఖకరంబును నై కరంబొప్పుచుందు

440 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము గౌతమశతక్రతుసంవాదం బను నితిహాసంబు విను మది భవదీయ ప్రశ్నంబునకు. బ్రాదేశవిశదీకరణం బగు నుత్తరంబై యుండెడు; గౌతముండను మహాద్విజుండు వనంబునం దపంబు సేయుచుండి శుండాల శిశువుం దల్లిలేనిదాని నొక్కెడం గని కారుణ్యంబు వొడమి పుత్రునింబోలెం బెనిచె; నయ్యేనిక కొదమ కాలక్రమంబున మేటి యేనుంగయి మెలంగుచుండె; నక్కాలంబున భూపాలనంబు సేయు ధృతరాష్తుండను రాజు నాకారంబు దాల్చి నాకపతి యయ్యెడకు వచ్చి యవ్వారణపతిం బట్టి తనకుం గొనిపోవువాందై దీని నాకిమ్మని యమ్మునిపతి నడుగుటయు నతండు. 54 ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌= అంటే; విని; అజాతశత్రుండు= ధర్మరాజు; గంగాపుత్రుతోన్‌= భీష్ముడితో; నాకలోకంబు= స్వర్గలోకం; ఏక (ప్రకార మనస్‌+హారి= ఒకే విధంగా మనస్సును ఆకర్షించేది; ఐ= అయి; ఉండునో?= ఉంటుందా?; బహు్రకార: ప్రమోది పెక్కుతీరుల ఆనందం కలిగించేది; ఐ= అయి; వెలుంగునో?= ప్రకాశిస్తుందో?: ఎటింగింపవే!= తెలుపుమూ!; అనుటయున్‌= అంటే; ఆతండు= ఆ భీష్ముడు; పుణ్యకర్మంబులు= పుణ్యఫలాన్నిచ్చే పనులు' అనేకవిధంబులు= పెక్కుతీరులైనవి; కావే?= కావా?; కావునన్‌= కాబట్టి; తత్‌, తత్‌, అనురూప+అనేక స్టానంబు= వాని వానికి తగిన పెక్కు తావులు కలది; ఐ= అయి; నాకం౦ంబు= స్వర్గం; నిస్‌+శోకంబును= శోకంలేనిదీ; అస్తోక సుఖ కరంబును= మిక్కిలి అధికమైన సుఖాన్ని కలిగించేదీ; ఐ= అయి; కరంబు= మిక్కిలిగా; ఒప్పుచున్‌*ఉండున్‌= ఒప్పుతూ ఉంటుంది; గౌతమ, శత(క్రతు, సంవాదంబు= గౌతముడికి, దేవేంద్రుడికి అయిన సంభాషణం; అను+ఇతిహాసంబు= అనే పురాతన కధ; వినుము; అది; భవదీయ ప్రశ్శంబునకున్‌= నీదైన (ప్రశ్నకు: (ప్రాదేశ విశదీకరణంబు= కొంతభాగం స్పష్టం చేసేది; అగు+ఉత్తరంబు= అయిన సమాధానం; ఐ= అయి; ఉండెడున్‌= ఉంటుంది; గౌతముండు+అను, మహా ద్విజుండు= గౌతముడనే గొప్ప (బ్రహ్మవేత్త; వనంబునన్‌= అడవిలో; తపంబుజ= తపస్సు; చేయుచున్‌+ఉండివ చేస్తూ ఉండి: శుండాల శిశువున్‌= ఏనుగుపిల్లను; తల్లి లేనిదానిని; ఒక్క+ఎడన్‌= ఒకచోట; కని= చూచి; కారుణ్యంబు= జాలి; ఒడమిజ పుట్టి; పు'త్రునిన్‌+*పోలెన్‌= కొడుకునువలె; పెనిచెన్‌= పెంచాడు; ఆ+ఏనిక కొదమ= ఆ గున్న ఏనుగు; కాలక్రమంబునన్‌= కాలం గడుస్తూ ఉండగా; మేటి ఏనుంగు= పెద్ద ఏనుగు; అయి; మెలంగుచున్‌+ఉండెన్‌= తిరుగుతూ ఉంది; ఆ+కాలంబునన్‌= ఆ కాలంలో; భూపాలనంబు= భూమినేలటం; చేయు ధృతరా్టుండు= చేసే ధృతరాష్ట్రుడు; అనురాజు+ఆకారంబు= అనే రాజు ఆకారం; తాల్చి= ధరించి; నాకపతి= స్వర్గపు ఏలిక - ఇంద్రుడు; ఆ+ఎడకున్‌= ఆ చోటికి; వచ్చి= ఏతెంచి; ఆ+వారణపతిన్‌= ఆ ఏనుగురాజును; పట్టి= పట్టుకొని; తనకున్‌= తనకోసం; కొనిపోవువాండు= తీసికొని పోయేవాడు; ఐ= అయి; దీనిన్‌= దీనిని; నాకున్‌= నాకు; ఇమ్ము ఇవ్వు; అని; ఆ+మునిపతిన్‌= ఆ ముని్రేష్టుడిని; అడుగుటయును= అడుగగా; అతండు= ఆఅ గౌతముడు. తాత్పర్యం: అని చెప్పగా విని ధర్మరాజు భీష్ముడితో 'స్వర్లము ఒకే విధమైన ఆనందం కలదియా? పెక్కుతీరుల ఆనందం కలిగించేదై 'ప్రకాశిస్తుందా?' అని అంటే భీష్ముడు 'పుణ్యకర్మలు పెక్కుతీరులైనవి కదా! కనుక ఆయా కర్మలకు తగిన పెక్కుతావులు కలదై స్వర్గం దుఃఖం లేనిదీ అమితమైన సుఖాన్ని కలిగించేదీ అయి ఎంతో ఒప్పుతూ ఉంటుంది. గౌతమదేవేంద్ర సంవాదం అనే ఒక ఇతిహాసం చెప్పుతాను వినుము. అది నీ ప్రశ్నను కొంతవరకు స్పష్టం చేసే సమాధానం అవుతుంది. గౌతముడనే ఉత్తమబ్రాహ్మణుడు అరణ్యంలో తపస్సు చేస్తూ ఉన్నాడు. ఆయనకు ఒకనాడు తల్లిలేని ఏనుగు పిల్ల ఒకటి కానవచ్చింది. దానిమీద జాలిపుట్టి దానిని తన కొడుకువలె పెంచాడు. ఆ ఏనుగుగున్న కాలక్రమాన శ్రేష్టమైన ఏనుగై తిరుగుతూ ఉంది. ఆ కాలంలో భూమి నేలుతున్న ధృతరాష్ట్ర దనే రాజు రూపం ధరించి దేవేంద్రుడు ఆ చోటికి వచ్చి ఏనుగును పట్టి తనకొరకు తీసికొని పోయ్‌ తలపుతో “దీనిని నా కి' మ్మని మునివరుడిని అడిగాడు. అప్పుడతడు.

ఆమనుశాసనిక పర్వము - చతుర్జాశ్వాసము డవ నిశేషం: (ప్రాదేశము - చూపుడు గ్రేలిని, బొటన ద్రేలిని చాచి పట్టిన కొలత. జాన వంటిది. ఇక్కడ కొంతభాగానికి సంబంధించిన- అని అర్ధం. స్వర్గం = శోకం లేనిది - అంతమాత్రమే కాదు. గొప్ప సుఖాన్ని కూర్చీది, తే. * ఇద్మములు దెచ్చి యిచ్చు నే నిచట లేని; సమయమున గాంచు నీ పర్ణశాల మర్త్య బుద్ధియుత మిది యీ దంతిం బుత్తుంబోలెం । బెనిచినాండ నీకీంజాల మనుజనాథ! క్‌5 ప్రతిపదార్హం: మనుజనాథ!= రాజా!; ఇది= ఈ ఏనుగు; ఇధ్మములు= అగ్నిహోత్రపు పుడకలను; తెచ్చి ఇచ్చున్‌= తెచ్చి ఇస్తుంది; నేను; ఇచటన్‌= ఇక్కడ; లేని సమయమునన్‌= లేని వేళలో; ఈ పర్లశాలన్‌= ఈ గుడిసెను; కాయన్‌= రక్షిస్తుంది? మర్త్య, బుద్ది, యుతము= మనిషిబుద్ది వటి బుద్దితో కూడినది; ఈ దంతిన్‌= ఈ ఏనుగును; వుత్రున్‌ పోలెన్‌= కన్న కొడుకును వలె; పెనిచినాండన్‌= పెంచినవాడను; నీకున్‌= నీకు; ఈన్‌+చాలన్‌= ఇవ్వలేను. తాత్పర్యం: రాజా! ఈ ఏనుగు నాకు అగ్నిహోత్రం చిదుకులను తెచ్చి ఇస్తుంది. నేనిక్కడ లేని వేళలలో ఈ పర్షశాలను కాపాడుతూ ఉంటుంది. దీని బుద్ధి మనుష్యుల బుద్ది వంటిది. దీనిని నా కన్నకొడుకువలె పెంచాను. నీ కివ్వలేను. విశేషం; మనుజనాథ! అనే సంబోధనలో రెండు భావాలు స్పురిస్తాయి. నీవు మహారాజువై యుండి నా సొమ్ముకు ఆశపడరాదు అని ఒక భావం. 'రత్నహారీ తు పార్థివః - అని ఉన్నా దయచేసి నన్ను నిర్బంధించకుము. దానిపై నా మమకారం అటువంటిది- అని రెండవ భావం. ఇంద్రునకు గౌతమునితో వైన సంవాదము (సం. 13-159-11 (కుంభ)) వ. అనుటయు నా కృత్రిమజనవిభుందు. 56 ప్రతిపదార్థం: అనుటయున్‌= అన్నంతనే; ఆ కృత్రిమ జనవిభుండు= మారురూపం గల ఆ రాజు. తాత్పర్యం: అన్నంతనే మారురూపం గల ఆ రాజు. చ. ' మునులకు నేనుం గేటికి? నమూల్యపుగోవులం బుచ్చికొమ్ము వే యనఘ! పసిండి నీ వలసినంతయు నిచ్చెద' నన్న 'వైశవం బున నీది తల్లి లేకునికిం బుట్టిన యక్కటికంబు పెంపునం బెనుచుటం జేసి దీనిపయి. బ్రేమము నామది6గల్గు భూవరా! క్‌ ప్రతిపదార్హం: అనఘ!= పుణ్యాత్ముడా!; మునులకున్‌= వైరాగ్యంతో ఉండవలసిన మునులకు; ఏను6గు= ఏనుగు; ఏటికిన్‌?= ఎందుకు?; అమూల్యము+గోవులన్‌= వెలకట్టరాని; ఆవులను; వేయి= వేయింటిని; పుచ్చికొమ్ము= తీసికొమ్ము: పసిండిన్‌= బంగారమును; అ ఇంకి 6. ఈవలసిన+అంతయున్‌= ఇవ్వవలసినదంతా; ఇచ్చెదన్‌= ఇస్తాను; అన్నన్‌= అంటే; భూవరా!= రాజా; శైశవంబునన్‌= పసితనంలో; ఇది= ఈ ఏనుగు; తల్లి లేక+ఉనికిన్‌= తల్లిలేకుండటం వలన; పుట్టిన+అక్కటికంబు; పెంపునన్‌= పుట్టిన జాలియొక్క ఎక్కువతనంతో; పెనుచుటన్‌+చేసి= పెంచటంవలన; దీనిపయిన్‌= దీనిమీద; ప్రేమముజ వాత్సల్యము; నామదిన్‌= నా హృదయంలో; కల్లున్‌= ఉన్నది. తొత్చర్యం: 'పుణ్యవంతుడా! మునులకు ఏనుగెందుకు? వెలలేని ఆవుల నిస్తాను. నీకు ఇవ్వదగినంత బంగారం ఇస్తాను. తీసికొమ్ము' అనగా 'రాజా! పసితనంలో ఇది తల్లి లేకుండటంవలన కలిగిన జాలితో దీనిని పెంచిన కారణంగా దీనిమీద వాత్సల్యం నా హృదయంలో కలిగింది.

డ్తడ్తే2 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము విశేషం: మునులకు ఏనుల్లోటికి - అంటే ఏనుగులు రాజైన నావంటివానికి ఉండాలి అని భావం. ముని అంటే మోక్షపరాయణుడు. ఏనుగు దానికి విఘ్నకారి కావచ్చును. అయితే గోవులు, బంగారం కావా? అంటే అవి ఆశ్రమ నిర్వహణకు ఏనుగుకంటె మిన్నగా ఉపకరిస్తాయనే భావంతో పలుకుతున్నాడు. క _ కావున నొల్లను బదివే । ల్లోవుల నిచ్చినను నిష్కకోటి యొసంగినం బోవయ్య యేను మొజయిడం ; గా వావిరిం గొనంగం దగునె కరిపతి నీకున్‌?" 58 ప్రతిపదార్హం: కావునన్‌= కనుక; పదివేల్‌= పదివేల; గోవులన్‌= ఆవులను; ఇచ్చినను= ఇచ్చినా; నిష్కకోటి= కోటిబంగారు నాణాలు; ఒసంగినన్‌= ఇచ్చినా? ఒల్లను= ఇష్టపడను; పోవయ్య; ఏను= నేను; మొణు ఇడగాన్‌= మొత్తుకుంటూ ఉంటే; వావిరిన్‌= ఒత్తిడి చేసి; నీకున్‌= నీకు; కరిపతిన్‌= ఏనుగును; కొనంగన్‌+తగునె?= (గ్రహింపదగునా?; తాత్పర్యం: పదివేల ఆవులనిచ్చినా, కోటి బంగారు నాణాల నిచ్చినా నేనిష్టపడను. వెళ్ళుము. నేను మొత్తుకొంటుంటే నీవు ఒత్తిడి చేసి ఏనుగును తీసికొని పోవటం తగునా? క. అని మునిపతి పలికిన న । జ్ఞనపతి 'వాహనము గాంగ సామజముం గై కొనందగదె రాజునకు ని ; ట్లనందగునే నీకు? విడువు హస్తిం బ్రియమునన్‌.” 59 ప్రతిపదార్హం; అని; మునిపతి= మునివర్యుడు; పలికినన్‌= పలికితే; ఆ+జనపతి= ఆ రాజు; వాహనముజ ఎక్కిరింత; కాంగన్‌= కావటానికి; సామజమున్‌= ఏనుగును; కైకొనన్‌= (గ్రహించటం; రాజునకున్‌= రాజునకు; తగదె?= కూడదా?; రాజునకున్‌= రాజుతో; ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనన్‌= పలకటం; నీకున్‌= నీకు; తగునే?= తగునా?; హస్రిన్‌=ఐ ఏనుగును; 'ప్రియమునన్‌= ఇష్టపూర్వకంగా; విడువు= వదలుము. తాత్పర్యం: అని ముని అంటే రాజు 'వాహనంగా ఏనుగును (గ్రహించటం రాజుకు తగని పనియా? రాజుతో ఇట్టా అనటం నీకు తగునా? ఇష్టంతో ఏనుగును వదలిపెట్టుము' అన్నాడు. విశేషం: 'రత్నహారీ తు పార్టివః' అని న్యాయం, (శ్రేష్టమైన వస్తువులను రాజు (గ్రహించవచ్చునని దీని తాత్పర్యం. ఈ న్యాయాన్ని హృదయంలో భావిస్తూ “రాజునకు కైకొన తగదా? రాజుతో ఇట్లా పలుకవచ్చునా?' అని అంటున్నాడు. నా విష్ణు పృథివీపతిః! విష్ణంశలేనివాడు రాజు కాజూలడు - అన్న న్యాయాన్ని కూడ ఇక్కడ అనుసంధించుకోవాలి. ప్రియమునన్‌ - ఇష్టంతో - ఇష్టపడి ఇవ్వకపోతే బలాత్కరించవలసి వస్తుందన్న సూచన ఇక్కడ వ్యంగ్యం. తరువాతి పద్యంలో దీనిని కవి మరింత స్పష్టం చేస్తున్నారు. వ. అని రాజసంబు దోపం బలుకుటయు నప్పరమద్విజుండు పుయిలోట దక్కి యిట్లనియె. 60 (ప్రతిపదార్థం: అని; రాజసంబు= పొగరు; తోంపన్‌= తెలియునట్టుగా; పలుకుటయున్‌= పలికితే; ఆ+పరమద్విజుండు= ఆ ఉత్తమ (బ్రాహ్మణుడు; పుయిలోట= సంకోచం; తక్కి= వదలి; ఇట్టుజఐ ఈ విధంగా; అనియెన్‌= అన్నాడు. తాత్పర్యం; అని పొగరు తెలిసే విధంగా పలికితే ఆ ఉత్తమ(బ్రాహ్మణుడు సంకోచం వదలి ఇట్టా అన్నాడు. విశేషం: రాజసం - రజోగుణంవలన ఏర్పడినది. సందర్భాన్ని బట్టి 'పొగరు'. దీనివలననే వెనుకటి పద్యంలో “'జెదరింపు' ను ఊహించాము. తే. ' పుణ్యకర్ములు హర్షంబుం బొందంగనుట । పాపకర్ములు శోకార్తి పాలుపడుట యెచటం గల్గు నజ్జముసభ కేంగుదెమ్ము; దంతి నచ్చట నిచ్చెద ధరణినాథ!' 61

ఆనుశాసనిక పర్వము - చతుర్జాశ్వాసము త్త ప్రతిపదార్థం: ధరణినాధ= రాజా!; ఎచటన్‌= ఎక్కడ; పుణ్యకర్ములు= పుణ్యమైన కర్మలు గలవారు; హర్షంబున్‌= సంతోషమును; పొందన్‌+కనుట= పొందగలుగుట; పాపకర్ములు= పాపపు పనులు చేసేవారు; శోక+ ఆర్తి పాలుపడుట= దుఃఖపు పీడకు పాలుకావటమూ; కల్గున్‌= అవుతుందో; ఆ+జము సభకున్‌= అట్టి యముడి లోకానికి; ఏంగదెమ్ము= రమ్ము: అచ్చటన్‌= ఆ తావున; దంతిన్‌= ఏనుగును; ఇచ్చెదన్‌= ఇస్తాను. తాత్పర్యం: 'పుణ్యకర్మలు చేసేవారు ప్రమోదాన్నీ, పాపపుపనులు చేసేవారు పరమదుఃఖాన్నీ పొందే చోటు యమలోకం ఉన్నదే - అక్కడకు రమ్ము నీకీ ఏనుగు నిస్తాను. విశేషం: యముడు మానవుల పాపపుణ్యాలను నిర్హయించి శోకాన్నీ సంతోషాన్నీ తగిన ప్రమాణంలో (ప్రసాదిస్తూ ఉంటాడు. అక్కడ నీనా" పుణ్యపాపాలు తేలుతాయని తాత్పర్యం. వ, అనుటయు నతండు. 62 తాత్పర్యం: అనగా ఆ ఇంద్రుడు. సీ. ' వినుము నాస్తికు లగు జనులు బాపాత్మకు । లునుగాక యేను వత్తునె మునీంద్ర! యచటికి?' నన్న 'నయ్యముయడ పుణ్యుండు తదీ ।; యాదరం బొప్పదే?” యనియె విప్రం డమ్మాట కవ్విభుం 'డప్పం బ్రోచునతండుం । దల్లికిం దండ్రి కత్యంతభక్తి గలవాండు నమ్మేలు గనునందు రా నొల్లి । నని పల్కెం బల్కిన నత్తపస్వి తే. “రమ్ము మందాకినికి- దత్తటమ్ము పొంత । హస్తి విడిచెద' ననుమాట యాడ నాతం " డతిథిశిష్టాన్నభోజులు న ప్రతిగ్ర।; హులును గం ద్రది సరకు సేయుదునె యచటు” 63 ప్రతిపదార్థం: ముని+ఇంద్ర!= మునివరా!; వినుము; నాస్తికులు= పరలోకము లేదనువారు; అగు జనులున్‌= అయిన జనులూ; పాప+ఆత్మకులును= పాపపు హృదయం కలవారూ; కాకజ తక్క; ఏను= నేను; అచటికిన్‌= ఆ తావునకు; వత్తునె?= వస్తానా?; అన్నన్‌= అంటే; విషప్రుండు= జ్ఞానవంతుడైన ఆ ముని; ఆశయముండు= ఆ యమధర్మరాజు; పుణ్యుండు= పుణ్యం కలవాడు; తదీయ+ఆదరంబు= అతడిదైన ఆదరం; ఒప్పదే?= చెల్లదా?; అనియెన్‌= అన్నాడు; ఆ+మాటకున్‌= ఆ మాటకు; ఆ+విభుండు= ఆ రాజు; అతండు= ఆ యముడు; అప్పన్‌= అక్కను; ప్రోచున్‌= రక్షిస్తాడు; తల్లికిన్‌= అమ్మకు; తం్రికిన్‌= తండ్రికీ! అత్యంతభక్తి= మిక్కిలి ఎక్కువ భక్తి: కలవాండు= ఉన్నవాడు; ఆ+మేలు= దానివలన అయ్యే మంచిని; కనున్‌= పొందుతాడు; అందున్‌= అచటికి; రాన్‌= రావటానికి; ఒల్లను= ఇష్టపడను; అని; పల్కెన్‌= పలికాడు; పల్కినన్‌= పలుకగా; ఆ+తపస్వి=ఐ ఆ తాపసుడు; మందాకినికిన్‌= ఆకాశగంగ దగ్గరకు; రమ్ము= రా; తత్‌+*తటమ్ముపొంతన్‌= దాని ఒడ్డు దాపున; హస్తిన్‌= ఏనుగును; విడిచెదన్‌=ఐ వదలుతాను; అనుమాట= అన్న పలుకు; ఆడన్‌= పలుకగా; ఆతండువ= ఆ రాజు; అది= ఆ గంగ ఒడ్డును; అతిథి శిష్ట అన్న, భోజులు= అతిథులు తినగా మిగిలిన అన్నాన్ని తినేవారు; అప్రతి[గ్రహులును= దానం సొమ్ము పుచ్చుకోనివారున్నూ; కం్యడ్రుజ పొందుతారు: అచటు= ఆ తావు; సరకు+చేయుదునె?= లెక్క చేస్తానా? తాచ్చర్యం: మునీంద్రా! వినుము. నాస్తికులు, పాపాత్ములు అక్కడకు పోతారుగానీ నేను వస్తానా? అన్నాడు. అప్పుడు బుషి 'ఆ యముడు పుణ్యాత్ముడు గదయ్యా! అతడిని ఆదరింపవద్దా? అంటే ఆ మాట విని రాజు ఆ యముడు అక్కను కాపాడుతూ ఉంటాడు. తల్లిదండ్రులంటే ఎంతో భక్తి కలవాడు. ఆ పుణ్యం పొందుతాడు. కనుక అతడి దగ్గరకు రా” నన్నాడు. అప్పుడు ఆ తాపసి 'పోనీ గంగ ఒడ్డుకు రమ్ము! అక్కడ ఏనుగును నీకు వదలుతాను'

డ్తడ్తడ్ష శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము అంటే 'అతిథులు తినగా మిగిలిన భోజనం తినేవారు, దానాలు ముట్టనివారూ అక్కడకు పోతారు. నేను దానిని లెక్కచేస్తానా?” అన్నాడు. విశేషం: యముడి విషయంలో పాపపుణ్యాలు రెండూ చెప్పారు. యముడి అక్క కాళింది. తల్లిదండ్రులు ఛాయాసూర్యులు. తల్లివంటి అక్కను, తల్లిదండ్రులను భక్తితో సేవించటం అనే మహాపుణ్యం వలన అతడికి యమత్వం సిద్దించిందని సూచన. అతిధులు తినగా మిగిలిన అన్నాన్ని 'విఘసం' అంటారు. దానిని భుజించటం మహాపుణ్యంగా పరిగణించారు. క అనినను ముని 'మేరు వనం । బున నీ కొప్పింతు గజము. బోద' మనుడు న

జ్ఞననాథవరేణ్యుండా । తని మోమునం జూడ్కి నిగుడ దరహాసముతోన్‌. 64 ప్రతిపదార్థం: అనినను= అంటే; ముని= ఆ మహర్షి మేరువనంబునన్‌= మేరుపర్వతపు తోటలో; నీకున్‌= నీకు; గజమున్‌వ= ఏనుగును; ఒప్పింతున్‌= అప్పగిస్తాను; పోదము= పోదాము; అనుడున్‌= అనగా; ఆ+జననాధ, వరేణ్యుండు= ఆ రాజ్రేష్టుడు; ఆతని మోమునన్‌= అతడి మొహం మీద; చూడ్కిఐ చూపు; నిగుడన్‌= నిలుచునట్టుగా; దరహాసముతోన్‌= చిరునవ్వుతో. తాత్పర్యం: అప్పుడు ఆ గౌతమముని మేరుపర్వతం తోటలో నీకు ఏనుగు నిస్తాను పోదాము" అంటే ఆ రాజు

ద, రీ 9, ల

అతడి మోముపై చూపు నిలిపి, చిరునవ్వుతో ఇట్టా అన్నాడు: క. “మృదువులు సత్యోపేతులు ।; సదయులు భూతహితు లందు జనుజనములు నా

కది యేల వేడ్కనిదె వ । చైద నొండొకమంచి చోటు సెప్పు మనవుడున్‌. 65 ప్రతిపదార్హం: అందున్‌= అచ్చటికి; చను జనములు= వెళ్ళే జనులు; మృదువులు= మెత్తని మనస్సు కలవారు; సత్య+ఉపేతులు= సత్యవ్రతంతో కూడినవారూ; సదయులు= దయతో కూడినవారు; భూతహితులు= (ప్రాణులకు మేలు చేసేవారు; నాకున్‌= నాకు; అది= ఆ చోటు; ఏల?= ఎందుకు?; ఒండొక మంచిచోటు= మరొక్క ఉత్తమస్థలాన్ని; చెప్పుము= పేర్కొనుము; వచ్చెదన్‌= వస్తాను; అనవుడున్‌= అన్నంతనే. తాత్పర్యం: అక్కడికి వెళ్ళే జనాలు మెత్తటి హృదయం, సత్యవ్రతం, దయ, ప్రాణులయందు హితబుద్దీ కలవారు. అది నా కెందుకు? ఇంకేదైనా మంచిచోటు చెప్పుము. వస్తాను. అనగా (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం), విశేషణ: నాకు - ఇది వ్యంగ్యంగా 'అది చాలా తక్కువ పుణ్యం. నేను దానికంటె మహోన్నత పుణ్యం చేసినవాడను” అనే భావాన్ని తెలుపుతున్నది... క. 'నారదమునినాయకుని వి । హారస్థలమైన వనమునం దిచ్చెద నీ

వారణము నచటు కిన్నర । ధీరమ్యం బప్పరో మతి ప్రెయ మనఘా!' 66 ప్రతిపదార్థం: అనఘా!= పుణ్యాత్మా!; నారదముని నాయకుని= నారదుడనే ముని'్రేష్టుడి యొక్క; విహారస్థ్టలముజ తిరుగాడే చోటు; ఐన వనమునందున్‌= అయిన ఉద్యానంలో; ఈ వారణమున్‌= ఈ ఏనుగును; ఇచ్చెదన్‌= ఇస్తాను; అచటు= ఆ తావు; కిన్నర ధీ రమ్యంబు= కిన్నరుల బుద్దితో మనోహరమైనది; అప్పరస్‌ మతి ప్రియము= అప్పరసల హృదయానికి ఇష్టమైనది, తాత్పర్యం: 'పుణ్యాత్మా! నారదుడు విలాసంగా తిరిగే పూదోటలో ఈ ఏనుగు నిస్తాను. అది కిన్నరుల బుద్దికి రమణీయమైనది. అప్సరసల హృదయానికి ప్రియమైనది."

ఆనుశాసనిక సర్వము - చతుర్జాశ్వానము శడర్‌

సీ. అనిన గౌతము పల్కువిని 'గీతనృత్యాది ; చతురులై దేవతా సన్మునీంద్ర

హర్షంబు గావించునట్టి వారచ్చటి । కరుగుదు రేనొల్ల నచ్చటనియె

నరపతి; 'యుత్తరకురుభూము లనిమిష । కమనీయములు సర్వకామ్యనర్ని

యగునందు వాసవుం డట వచ్చి కరినొప్పం: గొను" మని పలికె నమ్మునివరుండు తే. *కామహింసా రహితులకు. గాక నాకు ధరమె తత్ర దేశం? బని దర్పఫణితి

నాడెం బతి; దాని కాభూసురాగ్రగణ్యుం । 'డిందుగ్భహమున నిత్తు రమ్మిభము' ననుడు. 67 ప్రతిపదార్థం: అనిన గౌతము పల్కున్‌= ఇట్టా అనిన గౌతముడి మాటను; విని= ఆలకించి; నరపతి= రాజు; గీత నృత్య+ఆది చతురులు= పాట, ఆట మొదలైనవాటిలో నేర్పు కలవారు; ఐ= అయి; దేవతా సత్‌+ముని+ఇంద్ర హర్షంబున్‌=ఐ దేవతలకు, మంచి మునులకు ఆనందాన్ని; కావించు+ అట్టివారు= కలిగించేవారు; అచ్చటికిన్‌= ఆ (ప్రదేశానికి; అరుగుదురు= వెళ్తారు; ఏను= నేను; అచ్చటుజ ఆ చోటు; ఒల్లను= ఇష్టపడను; అనియెన్‌= అన్నాడు; ఆ+మునివరుండు= ఆ ముని'(శ్రేష్టుడు; ఉత్తర కురుభూములు= ఉత్తరదిక్కుగా ఉన్న కురుదేశాలు; అనిమిషు కమనీయములు= దేవతలు కూడ కోరునట్టివి; ఆందున్‌= ఆ చోట; వాసవుండు= ఇంద్రుడు; సర్వ కామ్య వర్షిజ అన్ని కోరికలను వర్షించేవాడు; అగున్‌= అవుతాడు; అటన్‌= అక్కడకు; వచ్చి= ఏతెంచి; కరిన్‌= ఏనుగును; ఒప్పన్‌= ఒప్పునట్టుగా; కొనుము== స్వీకరించుము; అని; పలికెన్‌= చెప్పాడు; పతి= రాజు; తత్‌+*ప్రదేశంబు= ఆ తావు; కామ హింసా రహితులకున్‌= కామము, హింస లేనివారికి; కాక= తక్క; నాకున్‌= నాకు; తరమె?= యోగ్యమా?; అని; దర్భపణితిన్‌= గర్వపు ధోరణిలో; ఆడెన్‌= పలికాడు; దానికిన్‌= దానికి; ఆ భూసుర+అ(గ్రగణ్యుండు= ఆ బ్రాహ్మణవరేణ్యుడు; ఇందుగృహమునన్‌= చంద్రుడి ఇంటిలో; ఇభమున్‌= ఏనుగును; ఇత్తున్‌= ఇస్తాను; రమ్ము= రా; అనుడున్‌= అనగా. తాత్పర్యం: అనిన గౌతముడి పలుకు విని రాజు 'ఆటపాటలలో నేర్చుగలిగ్‌ దేవతలకు, గొప్ప మునులకు ఆనందం కలిగించే వారు అచ్చటికి వెళ్తారు. ఆ చోటు నేనిష్టపడను" అన్నాడు. అప్పుడు ముని 'ఉత్తరకురుభూములు దేవతలకు కూడా ఇష్టమైనవి. దేవేంద్రుడు అక్కడ అందరి కోరికలను తనివితీరా తీరుస్తాడు. అచటికి వచ్చి ఏనుగును తీసికాము శ్ర అన్నాడు. రాజు 'అది కామము, హింస లేనివారికే కానీ నాకు కాదు' అని గర్వపు ధోరణిలో పలికాడు. అప్పుడు గౌతముడు “పోనీ. చంద్రుడి ఇంటిదగ్గర ఏనుగునిస్తాను రమ్ము అన్నాడు. విశేషం: దర్పఫణితి అనేమాటచేత ముని పేర్కొంటున్న పుణ్యలోకాలన్నీ తన పుణ్యానికి లొచ్చు అన్నభావం స్పురిస్తుంది. క. '“'దానరతులు సక్షము లా । దానవిముఖు లందు. బోవు తరము జనులు నా

కానెలవు నెలవు కా' దని , మానవపతి పలుక ముని సమధురవచను.(ై. 68 ప్రతిపదార్థం: దానరతులు= దానంపై మిక్కిలి ప్రీతి కలవారు; సక్షములు= సహనం కలవారు; ఆదానవిముఖులు= దానం పుచ్చుకొనటం ఇష్టంలేనివారు; అందున్‌= అచటికి; పోవు తరము జనులు= పోయే అర్హతగల జనాలు; నాకున్‌= నాకు; ఆ నెలవు= ఆ చోటు; నెలవుకాదు=నివాసయోగ్యం కాదని; అని; మానవపతిజ రాజు, పలుకన్‌= పలుకగా; మునిజ మహర్షి సమధురవచనుండు= తీయని మాటలు కలవాడు; ఐ=ఐ అయి. తాత్పర్యం: 'దానం మీద ప్రీతి, గొప్ప ఓర్పుకలవారు, దానం పుచ్చుకొనటంమీద అనిష్టం కల వారు అనగా అపరి([గ్రహులు అందు పోయే అర్హత కలవారు. నా కా చోటితో పనిలేదు' అని పలుకగా; ముని తీయని మాటలతో.

4కేర శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతను వ. అన్నరనాధుతోడ. 69 తొచ్చర్యం: ఆ ముని ఆ రాజుతో ఇట్టా అన్నాడు: సీ. ' రవిపాల నిచ్చెద రమ్ము కుంజరము. జే! కొనుటకు' ననిన నజ్జనవిభుండు *" నుతతపస్‌స్వాధ్యాయరతులకు గంతవ్య ; మచ్చోటు నాకేల” యనుడు 'వరుణు

పురిం గుంభిం గైకొను పొద' మన్న మునిం జూచి । 'యగ్నిహోత్రము నిష్టెయజనములును

గలవా రరుగుదురు గాక యన్నెలవొల్ల' ।; ననియాడె; భూపతి యతని కాతం తే. ' డింద్రుకడ మర్త్య కోటికి నిష్టమచట : గౌరు నీకిత్తు నని' చెప్పె 'శూరయాజి

వేదిశతవర్షపురుషులు వోదురందు । దాని నేంగోర' నని పల్కె ధరణివిభుండు. 70 ప్రతిపదార్హం: రవిపాలన్‌= సూర్యుడివద్ద; ఇచ్చెదన్‌= ఇస్తాను; కుంజరమున్‌= ఏనుగును; చేకొనుటకున్‌= తీసికొనటానికి; రమ్ము; అనినన్‌= అనగా? ఆ+జనవిభుండు= ఆ రాజు; ఆ+చోటు= ఆ స్టలము; నుత తపస్‌+స్వాధ్యాయ రతులకున్‌= మెచ్చదగిన తపస్సు, వేదములను పరించుట అను వాటియందు ప్రీతి కలవారికి; గంతవ్యము= పోదగినది; నాకున్‌= నాకు; ఏల?= ఎందుకు?; అనుడున్‌= అన్నంచనే; వరుణుపురిన్‌= వరుణుడి పట్టణంలో; కుంభిన్‌= ఏనుగును; కైకొను= (గ్రహించుము; పొదముజ పద; అన్నన్‌= అంటే; మునిన్‌=ఐ మునిని; చూచి; అగ్నిహోత్రమునుజ అన్నిదేవత ఆరాధనము; ఇష్టియజనములును= యజ్ఞయాగాదులు; కలవారు= ఉన్నవారు; అఆరుగుదురు కాకజు వెల్తారుగానీ; ఆ+నెలవు= ఆచోటు; ఒల్లను= ఇష్టపడను; అని; భూపతి రాజు; ఆడెన్‌=ఐ పలికాడు; ఆతనికిన్‌= ఆ రాజునకు; ఆతండు= ఆ ముని; ఇం(ద్రుకడన్‌= దేవేంద్రుడియొద్ద; మర్త్యకోటికిన్‌= మానవుల సముదాయానికి; ఇష్టము= ప్రీతి; అచటన్‌= అక్కడ; గౌరున్‌= ఏనుగును; నీకున్‌= నీకు; ఇత్తున్‌= ఇస్తాను; అని; చెప్పెన్‌= చెప్పాడు; ధరణిఎభుండుజ రాజు; అందున్‌= అచటికి; శూరు యాజి, వేది, శతవర్షప్రురుషులు= శూరులు, యజ్ఞాలు చేసేవారు, వేదములను అధ్యయనం చేసినవారు, నూరేండ్డు జీవించిన జనులు; పోదురు= వెళ్తారు; దానిన్‌= దానిని; నేన్‌= నేను; కోరను= ఇష్టపడను; అని; పల్కెన్‌= పలికాడు. తాత్పర్యం: ఆ మునిరాజుతో రావయ్యా! సూర్యుడి దగ్గర నీకు ఏనుగునిస్తాను. తీసికొమ్ము' అంటే రాజు 'మెచ్చదగిన తపస్సు, వేదాధ్యయనము ప్రీతిగా చేసేవారికి అది వెళ్ళదగినచోటు. అది నాకెందుకు?” అన్నాడు. 'పోనీ వరుణుడి నగరంలో ఏనుగును తీసికొమ్ము' అంటే 'అన్నిహోత్రము, యజ్ఞాలు కలవారు అక్కడకు పోతారు. ఆ చోటునా కిష్టం లే' దన్నాడు. 'అయితే ఇంద్రుడి నెలవు మనుష్యుల కందరికీ ఇష్టం. అచట ఏనుగునిస్తాను' అని ముని అంటే శూరులు, 'యాజులు, వేదాధ్యయనపరులు, నూరేండ్లు జీవించినవారు అక్కడకు పోతారు. అది నేను కాంక్షించను” అన్నాడు రాజు. విశేషం; వేది - వేదము కలవాడు. వ. అని పలికిన నప్పరమతపోధనుండు. 71 ప్రతిపదార్థం: అని; పలికినన్‌= పలుకగా; ఆ+పరమతపస్‌+ధనుండు= మహాతపస్సే ధనంగా గల ఆ గౌతముడు. తొత్సర్యల: అని పలుకగా ఆ మహర్షి క. "“రదింగొను మచ్చోటను వే, పొద ప్రాజాపత్యలోకమున' కనవుడు *నా

కది యేల? యశ్వమేధుల ।; పది మనియెం బతి తపస్విపతి యాతనితోన్‌. 72

అనుశాసనిక పర్వము - చతుర్జాశ్వాసము డ్తశ్త7

ప్రతిపదార్ధం: రదిన్‌= ఏనుగును; ఆ+చోటను= ఆ ప్రదేశంలో; కొనుము= (గ్రహించుము; (ప్రాజాపత్యలోకమునకున్‌= (ప్రజాపతి(బ్రహ్మ) దైవలోకానికి; పాద= పద; అనవుడున్‌= అన్నంతనే; పతి= రాజు; అది= ఆ లోకము; అశ్వమేధుల పదము= అశ్చమేధాలు చేసేవారి స్టానం; నాకున్‌= నాకు; ఏల?= ఎందుకు?; అనియెన్‌= అన్నాడు; తపస్విపతి= మునివరుడు; ఆతనితోన్‌= అతడితో, తాత్పర్యం: 'పోనీ బ్రహ్మలోకానికి పద, ఏనుగును తీసికొమ్ము" అన్నాడు. 'అది అశ్వమేధాలు చేసేవారికి నెలవయ్యా! నాకెందుకు?” అన్నాడు రాజు. చ. ' అపగత మోహశోక మగునట్టిది గోగణలోక మిత్తు మ

ద్విపవరు నందు నీ కనిన. 'దీర్ధనిషవులు గోప్రదానపు

ణ్యపరులు బ్రహ్మచర్యనియమాధ్యులు నచ్చటి కేంగువారు దా-

ని పయిం బ్రియంబు నాదు మది నెక్కొన దక్కడ కేల వచ్చెదన్‌? 73 ప్రతిపదార్థం: అపగతమోహ శోకము= పోయిన అజ్ఞానము దుఃఖము కలది; అగు+లఅట్టిశఅదిజ అఆయినట్లిది; గోగణ లోకముజ గోవుల సముదాయం ఉండే లోకం; అందున్‌= అక్కడ; మత్‌ ద్విపవరున్‌=ఐ నా ఏనుగును; నీకున్‌= నీకు; ఇత్తున్‌= ఇస్తాను: అనినన్‌= అంటే; అచ్చటికిన్‌= అక్కడకు; ఏంగువారు= వెళ్ళేవారు; తీర్ధ, నిషేవులు= పుణ్యస్టలాలను (శ్రద్ధతో సేవించేవారు: గో (ప్రదాన పుణ్యపరులు= ఆవులను గొప్పగా దానం ఇచ్చే పుణ్యంమీద ఆసక్తి కలవారు; బ్రహ్మచర్యం: నియమ+ఆఢ్యులుజ (బ్రహ్మచర్యం నియమాలు పాటించి ఘనత కెక్కినవారు; దానిపయిన్‌= దానిమీద; నాదు మది= నా మనస్సు; నెక్కొనదు= తగులదు; అక్కడకున్‌= ఆచోటికి; ఏల= ఎందుకు; వచ్చెదన్‌?= వస్తాను? చాత్పర్యం: ఆ ముని, రాజుతో “అయ్యా! శోకంగాని మోహంగానీ ఇసుమంత కూడా లేని గోలోకంలో నీకు గౌ యేనుగు నిస్తాను రమ్ము" అన్నాడు. రాజు 'తీర్చాలు "సేవించేవారు, గోదానపుణ్యం మీద గొప్పు ఆసక్త కలవారు. (బ్రహ్మచర్యవ్రతం నియమంతో నుతికెక్కినవారూ అక్కడకు పోయేవారు. దానిమీద నా మనస్సు (బ్రతి పడదు. అక్కడి కెందుకు వస్తాను?” అన్నాడు. సీ అని ధృతరాష్తుం డొడిన ముని “శీతోష్ణ; సుఖదుణు మిత్రారి ముఖములైన

బహువిధద్వంద్వముల్‌ పర(గవు బ్రహ్మలో । కమున నయ్యెడ సామజము హరింతు

గాని రి మ్మనుడు నమ్మానవపతి 'యసం । గులు గృతాత్ములు వ్రతాచలితమతులు

నధ్యాత్మనిరతులు నందు. బోదురుగాక ;: యచ్చటు గాన శక్యంబె నాకు తే. నవని సురవర్యగి యన రాజు నతంయడ సూచి ముని మహత్తరుండే 'నిన్ను ననిమిషేంద్రుం

గా నెజింగితి నెల్లలోకముల 6 దిరుగు । దెచటనైనం బొందదు గదా యెగ్గు నిన్ను 74 ప్రతిపదార్థం: అని= ఇట్టు; ధృతరాష్ట్రుండు= ధృతరాష్ట్ర మహారాజు; ఆడినన్‌= పలుకగా; ముని= మహర్షి 'బ్రహ్మలోకమునన్‌= (బ్రహ్మదేవుడి లోకంలో; శీత+ఉష్ణ సుఖ దుఃఖ మిత్ర+అరిముఖములు= చలి-వేడి, సుఖం-దుఃఖం, చెలి-పగవాడు మొదలైనవి; వన, బహువిధ ద్వంద్వముల్‌= అయిన పెక్కుతీరుల జంటలు; పరంగవు=కలుగవు; ఆ+ఎడన్‌= ఆ తావున; సామజమున్‌= ఏనుగును; హరింతు కాని= తీసికొందువుగాని; రమ్ము; అనుడున్‌= అంటే; ఆ+మానవపతి= ఆ రాజు; అసంగులు= సంగము లేనివారు; కృత+ఆత్ములు=ఐ ఆత్మను సాధించినవారు; వ్రత+అచలిత మతులు= (వ్రతములయందు ఏ కొంచెం కదలని బుద్ది కలవారు; అధ్యాత్మ నిరతులు= పరమార్థ విద్యయందు నిష్టకలవారు; అందున్‌= అచటికి; పోదురుకాకజ పోతారు; అచ్చ్సోటు= ఆ తావు;

డడ్తర్ర శ్రీమదాంధ్ర నుహాభారతము కానన్‌=ఐ చూడటానికి; నాకున్‌= నాకు; శక్యంబు+ఏ?= సాధ్యమా?:; అవనిసురవర్య!= (బ్రాహ్మణోత్ర్తమా!; అనన్‌= అనగా: రాజున్‌= రాజును; అతండు= ఆ గౌతముడు; చూచి; మునిమహత్తరుండు= మునులలో మిక్కిలి గొప్పవాడయిన గౌతముడు; నిన్నున్‌= నిన్ను; అనిమిష+ఇండద్రున్‌కాన్‌= దేవతల ప్రభువుగా: ఎజింగితిన్‌= గుర్తించాను; ఎల్లలోకములన్‌= అన్ని లోకాలలో తిరుగుతూ సంచరిస్తూ ఉంటావు; ఎచటన్‌ ఐనన్‌= ఎక్కడవైనా; నిన్నున్‌; ఎగ్గు కీడు; పొందదు కదాజ= చేరదు కదా! తాత్సర్యం: అని ధృతరా(ష్ట్ర డనగా ముని శీతోష్టాలు, సుఖదుఃఖాలు, మి(త్రశత్రువులు అని ఈ తీరైన పెక్కు జంటభావాలు లేని తావు (బ్రహ్మలోకం. అక్కడ ఏనుగును తీసికొమ్ము రమ్ము? అన్నాడు. అప్పుడు ఆ రాజు 'సంగం లేనివారు, ఇం(ద్రియని[గ్రహం కలవారు, (వతాలయందు నిష్ట కలవారు, అధ్యాత్మవిద్యయందు పరమాసక్తి కలవారు అచటి కరుగువారు. అది చూడటం నాకు సాధ్యమా?" అన్నాడు. అంత రాజును ముని పరిశిలించి చూచి 'నిన్ను దేవేంద్రుడిగా గుర్తించాను. నీ వన్ని లోకాలు తిరుగుతూ ఉంటావు. నిన్నే కీడూ పొందదు గదా!” అన్నాడు. నిశేషల: అసంగులు - సంగం అంటే వస్తువులు మొదలైనవాటి యందు ప్రీతి. లంపటం. ఇది మమకారాన్ని కలిగించి సర్వానర్జ్థాలకు మూలకారణం అవుతుంది. సంగం వలన కామం, దానివలన (క్రోధం, దానివలన సమ్మోహం, దానివలన స ప్రతి నళించటం, బుద్దినాశం కలుగుతాయని భగవద్గీత చెప్తున్నది. అట్టి పరమనీచమైైన 'సంగం' లేనివారు అసంగులు. కృతాత్ములు - ఆత్మను సాధించినవారు. ఇంద్రియాలను, మనస్సును స్వాధీనపరచుకొని పరమాత్మజ్ఞానం చక్కగా పొందినవారు. ద్వంద్వములు - విరుద్ధ భావాల జంటలు = వీటిలో ఒకటి కలిగినపుడు శోకాన్నీ, మరొకటి కలిగినప్పుడు ఆనందాన్నీ మానవుడు పొందుతూ ఉంటాడు. ఈ రెండూ లేని స్టితి పరమోత్తమమైనది. అట్టి ద్వంద్వాలు (బ్రహ్మలోకంలో ఉండవు. చ. అనవుడు మొక్కి యింద్రుండు 'మహాత్మ! మతంగజ హేతు వాదవ

ర్తను ననుం బంపు నీ పనుపు దక్కొని చేసిద' నన్నం 'బుత్రుం దీ

వనకరి నాకు సాధుజనవత్ప్సల! యిమ్ము కరంబు నెమ్మి దీ

ని' ననియె సాంత్వనంబుగ మునిప్రవరుండు గులప్రదీపకా! 75 ప్రతిపదార్హం; అనవుడున్‌=ఐ అన్నంతనే; ఇందద్రుండు= దేవరాజు; (మొక్కి: నమస్కరించి; మహా+ఆత్మ!= దొడ్డబుద్ది కలవాడా!: మతంగజ, హేతు, వాద, వర్తనున్‌= ఏనుగు నిమిత్తంగా వాదాన్ని నడపిన; ననున్‌= నన్ను; పంపు= ఆజ్ఞాపించుము; నీ పనుపున్‌= నీ ఆదేశాన్ని; తక్కొనిజ ప్రయత్నపడి; చేసెదన్‌= చేస్తాను; అన్నన్‌= అంటే; మునిప్రవరుండు= మునివర్యుడు; సాధుజనవత్సల!= మంచివారియందు పుత్రక్రేమ కలవాడా!; కులప్రదీపకా!= కులాలను చక్కగా (ప్రకాశింప చేసేవాడా[ ఈ వనకరి= ఈ అడవి ఏనుగు; నాకున్‌= నాకు; పుత్రుండు= కొడుకు; కరంబు నెమ్మిన్‌= మిక్కిలి (ప్రేమతో; దీనిన్‌= దీనిని; ఇమ్ము; అని; సాంత్వనంబుగన్‌= బతిమాలుతూ; అనియెన్‌= అన్నాడు. తాత్పర్యం: ముని అట్లా అన్నంతనే దేవేంద్రుడు 'మహాత్మా! ఏనుగు నెపంగా వాదాన్ని ప్రవర్తింపజేసిన నన్ను ఆజ్ఞాపించుము. నీ ఆజ్ఞను దలదాల్చి నిర్వహిస్తాను.' అంటే “ఈ అడవి ఏనుగు నా బిడ్డ. దీనిని మిక్కిలి ప్రేమతో నాకిమ్ము అని బతిమాలుతూ మునివరేణ్యుడు అడిగాడు. విశేషం: సాధు జనవత్సల, కుల్రదీపకా! - అనే సంబోధనలు సాభిప్రాయాలు., నావంటి సాధువునందు వాత్సల్యం తప్పక చూపాలి, ఏనుగును నా కివ్వటం ద్వారా నా కులాన్ని ప్రకాశింపజేయాలి అనేవి ఇక్కడ వ్యంగ్యాలు.

ఆనుశాసనిక సర్వము - చతుర్జాశ్వాసము కథకి వ. అనిన విని యింద్రుం డిట్లనియె. 76 ప్రతిపదార్హం: అనినన్‌= అనగా; విని= ఆలకించి; ఇంద్రుండుజ దేవేంద్రుడు; ఇట్టు= ఇట్లా? అనియెన్‌= అన్నాడు. తాత్పర్యం: అనగా విని ఇంద్రు డిట్టా అన్నాడు: తే. “కరి చెలంగి నీమీందం బుష్కరము సొంచి ; మూరుకొనియెడు నడుగుల మ్రల నిల్ది ముద్దు గురియుచు6 బలుమబు మొక్కు నిట్టి । దాని నిన్నేల పావుదు మాననీయ! 77 ప్రతిపదార్థం: మాననీయ!= మన్నించదగినవాడా!: కరి= ఏనుగు; చెలంగీ= పొంగిపోయి; నీ మీందన్‌= నీపై; పుష్కరము= తొండాన్ని; చాచి= ప్రసరింపచేసి; మూరుకొనియెడున్‌= తలము వాసన చూస్తున్నది; అడుగుల మైలన్‌= పాదాల దగ్గర; నిల్చి= నిలబడి; ముద్దు కురియుచున్‌= (ప్రేమను ఒలకపోస్తూ; పలుమయున్‌= పెక్కుమారులు; మైక్కున్‌= మైక్కుతున్నది; ఇట్టిదానిన్‌= ఇట్టిదానిని; విమ్నవ్‌= విమ్నుః ఏల= ఎందుకు; పొప్పుడున్‌= విడదీస్తాను? తొత్సర్యం; 'మాననీయా! ఈ ఏనుగు ఆనందంతో పొంగిపోతూ నీమీద తొండం చాచి మూర్చాఘ్రాణం చేస్తున్నది. దుకు పాదాలదగ్గర నిలిచి ప్రేమను ఒలకబోస్తూ నీకు పెక్కుసార్లు మైక్కుతున్నది. ఇట్టి దీనిని, నిన్నూ నేను ఎం విడదీస్తానయ్యా? మ. ననునే డాంచెద నన్న నేబుధులుం గానంజాల రక్షీణబో ధన సంపత్తి నెలింగీ తేర్చద మునీంద్రా! రండు నీవున్‌ భన త్తనయుండీ కరియున్‌ నితాంతసుఖ నిత్యంబైన నాకంబునం 78 దనపాయస్థితి మత్సఖత్వమునం బెంపారం బ్రవర్తింప6గన్‌."

జర్నల ః 2 టే; ప్రతిపదార్హం; ముని+ఇం(ద్రా!= ముని'్రేష్టుడా!; ననున్‌్‌= నన్ను; వేన్‌= నేను; డాచెదను= గుప్త్రపరచుకుంటాను; అన్నన్‌ అంట ఏ బుధులు ఏ దేవతలు; కానన్‌, చాలరు= తెలిసికొనలేరు; అక్షీణ బోధన సంపత్తిన్‌= తరుగని జ్ఞానం అనే సధ నను న క స్పష్టంగా; ఎటింగితి(వి)= తెలిసికొన్నావు; నీవున్‌= నీవూ; భవత్‌ తనయుండుజ ని కొడుకు; ఈ కరియు = రం ఎను నితాంతసుఖ నిత్యంబు= చెడని సుఖంతో శాళ్ళతం; ఐన నాకంబు+నందున్‌=ఐ అయిన స్వర్గంలో; అనపాయ స = ఉండటానికి: (ఎడబాటు) లేని స్టితితో; మత్‌ సథత్వమునన్‌= నా చెలిమితో; పెంపు+ ఆరన్‌ మన్నన కలుగునట్టుగా; (ప్రవర్తింపంగన= " రండు= రండి,

న తాత్పర్యం: మునివర్యా! నన్ను నేను గోప్యం చేసికొనదలచితే ఏ దేవతలు కనుగొనలేరు. కాని నీవు తరగని జన

తి, సంపదతో నన్ను గుర్తుపట్టావు. నీవూ నీ కొడుకైన ఈ ఏనుగూ. స్వర్గంలో మరల తిరిగి రానక్కరలేని స్థితి నా చెలిమితో మన్ననగా ్రవర్తించటానికి రండి. విశేషం: నితాంతసుఖ నిత్యము - దుఃఖం మందుకైనా ఉండదని భావం. అనపాయస్టితిన్‌ క్‌ క్షీణీపుణ్యే మర్త్యలోకం వ పుణ్యం క్షీణిస్తే జనులు మరల భూలోకానికి వస్తారు - అని గీత, 'మీకు అట్టి స్వర్గపు ఎడబాటు ఉండదు" అని తాత్పర్యం. మల్‌ సఖత్వమునన్‌ - స్వర్గంలో తక్కినవారివలె నిన్నోక సామాన్య వ్యక్తిగా చూడను. నాకు సమహ్రాణుడిగా చూస్తాను అని వక్కణ. సమహ్రాణః సఖా మతః” - తన ప్రాణంతో సమానంగా ఎవరిని పరిగణించి వ్యవహరిస్తాడో అతడే సఖుడు. ఈ. _ అనుడు సంతసిల్లి యట్ల కాకనిన న । మ్ముని వరుండు6 గరియు మున్ను గాంగ నేలె దివమునకు మహేంద్రుండు సమ్మోద । భరితుండగుచు. గురున్ఫపాల వర్య! 79

50 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ప్రతిపదార్థం: కురున్నపాలవర్య= కురు రాజోత్తమా!; అనుడున్‌= అన్నంతనే; సంతసిల్లి= ఆనందించి; అట్టు+అజ= అట్టే? కాక= అగుగాక॥[ అనినన్‌= అనగా; మహేంద్రుండు= దేవరాజ్యాధిపతి; ఆ+మునివరుండున్‌= ఆ ముని(్రేష్పుడునూ; కరియున్‌= వీనుగున్నూ; మున్నుజ ముందు; కాంగన్‌= అగునట్టుగా; దివమునకున్‌= స్వర్గానికి; సమ్మోద భరితుండు= పరమానందంతో నిండినవాడు; అగుచున్‌= అవుతూ; ఏలోన్‌= వెళ్ళాడు. తాత్పర్యం: అప్పుడా ముని అట్లాగే అనగా దేవేంద్రుడు, ఆ మహర్షినీ, ఏనుగును ముందు పెట్టుకొని పరమానందం నిండినవాడై స్వర్గానికి వెళ్ళాడు. విశేషం: మున్ను కాగన్‌ - ఇది అత్యంత గౌరవాన్ని ప్రస్ఫుటీకరిస్తుంది. సమ్మోదభరితుడు - నిజంగా పరమానందం పాందవలసినవారు మునీ, ఏనుగూ. ఎందుకంటే వారి పుణ్యం పండి శాశ్చతసుఖ లోకాలకు పయనిస్తున్నారు. కాని తీసికొని వెళుతున్న సర్వసుఖదొత ఇంద్రుడు పరమానందం పొందుతున్నాడంటే మహాపుణ్యాత్ముల రాకవల్లనే దేవలోకం సుస్టిరమవుతుంది, తన పదవి భద్రంగా ఉంటుంది - అన్న భావం అతడికి కలిగిందనే అర్ధం ఇక్కడ వ్యక్తమవుతుంది. క. _ అవిన విని భీష్ముతో న । జ్ఞనపతి యిట్లనియెం 'దపము సాౌరపు ధర్మం

బని యూంది మీరు సెప్పదు । రనఘా! లేకుండునే తదధికం బొకండున్‌? 80 (ప్రతిపదార్థం; అనినన్‌=ఐ అని చెప్పగా; విని=ఐ ఆలకించి; అ+జనపతిజ ఆ ధర్మరాజా; ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనియెన్‌=ఐ అన్నాడు: అనఘా[= పుణ్యాత్మా[ తపము= తపస్సు; సారము+ధర్మంబుజ అన్ని ధర్మాల సారం వంటి ధర్మం; అని; మీరు= తమరు; ఊంది= నొక్కి; చెప్పుదురుజ చెపుతూ ఉంటారు; తత్‌శ౭అధికంబు= దానికంటె ఎక్కువ అయినది; ఒకండున్‌= ఒక్కటి కూడా? లేక+ఉండునే= లేకుండా ఉంటుందా? తాత్పర్యం: అని చెపితే విని ధర శ్రైరాజా భిషు డితో ఇట్టా అన్నాడు: 'మహాత్మా! మీరు తపస్సును సారమైన ధర్మంగొ నొక్కి చెప్పుతూ ఉంటారు. దానిని మించిన ధర్మం మరొకటి లేదా?" వ. అనుటయు నా దేవవ్రతుం డానరదేవోత్తము నర్శిలి నాలోకించి. 81 ప్రతిపదార్థం: అనుటయున్‌= అనగానే; ఆ దేవవ్రత్తుండు= ఆ భీష్ముడు; ఆ నరదేవ+ఉత్తమున్‌= రాజులలో (్రేషుడ్రైన ఆ ధర్మరాజును; అర్మిలిన్‌= ప్రేమతో; ఆలోకించిజ= చ్రోచి. _ తాత్పర్యం: అనగా ఆ దేవవ్రతుడు ఆ రాజు'(్రేష్టుడిని (ప్రేమతో చూచి (ఇట్టా చెప్పాడు) విశేషం: దేవవ్రతుడు భిష్ముడి పుట్టుపేరు; అర్మిలిన్‌ - ఉత్తమ(ప్రశ్న అడిగినందుకు కలిగిన ఆనందాన్ని ఇది అభివ్యక్తం చేస్తుంది.

భగీరథభునకు బ్రహ్మతో నైన సంవాదప్రకారము (సం. 13-160-1 (కుంభ))

సీ. వినుము ధర్మము లెల్ల వినుతకృత్యంబుల । తప మెన్ని యెన్నంగా ధర్మ మెందు

గలదు?; తపం బనంగా నియతాశన : త్వము; భగీరధుండు పద్మజుని సభకు

నరిగిన నతనితో నద్దేవుం డిందుల । కతుల నిర్మలతపమాచరింప

కరుగుదేరంగ నెవ్వరికిని రాదెట్లు । వచ్చితో? యనిన నవ్వసుమతీశుం తే. డేను గోదానములును భూదానములును : గన్యకాదానములు. దీర్థకలనములును

రాజసూయాశ్వమేధాధ్వరములుం బెక్కు: సేసినాయ వచ్చుట దానళశేసి కాదు. 82

ఆనుళాసనిక పర్వము - చతుర్జాశ్వానను 451 ప్రతిపదార్హం: వినుము; ధర్మములు= ధర్మాలు; ఎల్లన్‌= అన్నీ; వినుత కృత్యంబులు+అ= కొనియాడదగిన పనులే తపముజ తపస్సును; ఎన్ని= పరిగణించి; ఎన్నంగాన్‌= లెక్కించుటకు; ధర్మము= ధర్మం; ఎందున్‌= ఎక్కడ; కలదు?= ఉంది?: తపముజ= తపస్సు; అనంగాన్‌= అంటే; నియత+అశనత్వము= నియమంతో కూడిన భోజనం తీసికొవటం: భగీరథుండు= భగీరథుడనే రాజు; పద్మజుని సభకున్‌= (బ్రహ్మసభకు; అరిగినన్‌= పోగా; అతనితోన్‌= అతడితో; ఆ+దేవుండుఐ ఆ (బ్రహ్మదేవుడు; ఇందులకున్‌=ఇక్కడికి; అతుల నిర్మల తపము= సాటిలేని దోషములేని తపస్సు; ఆచరింపకజ= చేయక; అరుగుదేరంగన్‌= రావటానికి; ఎవ్వరికిని= ఎట్టివారికైనా; రాదు= కాదు; ఎట్టు= ఏ విధంగా; వచ్చితి+ఓ?= వచ్చావో?; అనినన్‌= అంటే; ఆ+వసుమతీ+ఈశుండు= ఆ రాజా; ఏనుజనేను; గోదానములునుజ గోవుల దొనాలూ; భూదానములునుఖ భూముల దానాలూ; కన్యకాదానములున్‌= కన్యకల దానాలూ; తీర్చ కలనములును= తీర్జాలకు పోవటం అనే పనులూ; రాజసూయ+అశ్చమేధ+అధ్వరములున్‌= రాజసూయము, అశ్చమేధము అనే యజ్ఞాలూ; పెక్కు= ఎక్కువ; చేసినాండన్‌= చేసినవాడినిష వచ్చుట= ఇక్కడికి రావటం; దానన్‌ చేసి= దొనివలన; కాదు. తాత్సర్యం; వినుము. ధర్మాలన్నీ కొనియాడదగిన కార్యాలే. తపస్సును చెప్పి చెప్పగల ధర్మం ఎక్కడ ఉన్నది? తపస్సు అంటే నియమంతో భోజనం (గ్రహించటం. భగీరథుడనే రాజు బ్రహ్మసభకు పోతే ఆ బ్రహ్మదేవుడు “ఇక్కడకు సాటిలేనిదీ, స్వచ్చమైనదీ అయిన తపస్సు చేయకుండా రావటం ఎవ్వరికీ సాధ్యంకాదు. నీవు ఎట్టు వచ్చావో?” అన్నాడు. అపు డా రాజు 'నేను గోదానాలూ, భూదానాలూ, కన్యాదానాలూ, తీర్ణ్జయా(త్రలూ, రాజసూయయాగాలూ, అశ్చమేధయజ్ఞాలూ ఎన్నో చేశాను. కాని ఇక్కడకు రావటం వాటివలన కాదు.

మ. _అవనీదేవత లొక్కెడం గ్రతువిధి వ్యాసక్తు లై యుండం ద

త్సవిఘాతంబులు దోంచె నేను రణసంరంభంబునన్‌ వారి కు

తవమొందించితి వానియాపి ముదమొందన్‌ వారు నన్‌ బ్రహ్మపా

ల వరిష్టావ్యయ సౌఖ్య మొందు మని లీలం జెప్పినన్‌ వచ్చితిన్‌. 83 ప్రతిపదార్థం: అవనీదేవతలు= (బ్రాహ్మణులు; ఒక్క+ఎడన్‌= ఒకచోట; (క్రతు విధి వ్యాసక్తులుణ యజ్ఞం పనిలో మిక్కిలి ఆసక్తి కలవారు; ఐ= అయి; ఉండన్‌= ఉండగా; తత్‌ ప్రవిఘాతంబులు= దానికి మహావిఘ్నాలు; తోంచెన్‌= కన్చట్టాయి; నేను; రణసంరంభంబునన్‌= యుద్ధపు ఆర్భాటంతో; వానిన్‌= ఆ విఘ్నాలను: పొపి= తొలగించి; వారికిన్‌= ఆ బ్రాహ్మాణులకు; ఉత్సవముజ ఆనందము; ఒందించితిన్‌= కలిగించాను; నారు= ఆ (బ్రాహ్మణులు; ముదము+ఒందన్‌=సంతోషం కలుగగా; నన్‌= నన్ను; బ్రహ్మ పాలన్‌= (బ్రహ్మదేవుడి దగ్గర; వరిష్టశఅవ్యయ సౌఖ్యముజ మిక్కిలి శ్రేష్టమైన నాశనములేని సుఖాన్ని; , ఒందుము= పొందుము; అని; లీలన్‌= విలాసంగా; చెప్పినన్‌= చెప్పితే; వచ్చితిన్‌= వచ్చాను. తొత్పర్యం: బ్రాహ్మాణులంతా ఒకచోట యజ్ఞకార్యంలో నిమగ్నులై ఉన్నారు. అప్పుడు ఆ పనికి ఎన్నో అవరోధాలు కలిగాయి. నేను యుద్ధం ఉదృతంగా బేసి, ఆ ఆటంకాలను తొలగించి, వారి కొనందం కలిగించాను. వారు నన్ను (బ్రహ్మదగ్గర మిక్కిలి ఉత్తమం అయినదీ, ఎన్నటికీ తరిగిపోనిదీ అయిన ఆనందం పూర్షసౌఖ్యంతో పొందవలసిందిగా లీలతో చెప్పారు, వచ్చాను. విశేషం: లీలన్‌= ('బ్రహ్మదగ్గర సుఖం పొందుమని వారు విలాసంగా చెప్పారు. అనగా వారు (బ్రహ్మను కూడా శాసింపగల మహిమగల వారని భావం. తే. ఆశలియు నీరువట్టును నాదరింప ; కేను విఫ్రులపని సేసి యిట్టిమహిమ

గంటి నియతాశనత్వన కాక తప మ । నంగ వేశొందె? ధర్మాభినంద్యహృదయ!' 84

ఢ్తీప్‌2 శ్రీమదాం(ద్ర మహాభారతము ప్రతిపదార్థం: ధర్మ+అభినంద్య హృదయ!= ధర్మంచేత కొనియాడబడిన హృదయం కల మహానుభావా! ఆంకలియున్‌= ఆకలినీ; నీరువట్టును= దాహాన్నీ; ఆదరింపక= లెక్కచేయక; ఏను= నేను; విప్రుల పని= బ్రాహ్మణోత్తముల పనిని; చేసి; ఇట్టి మహిమన్‌= ఇటువంటి గొప్పతనాన్ని; కంటిన్‌= పొందాను; నియత+అశనత్వము+అ= నిగ్రహించబడిన భోజనం కలతనమే; కాక; తపముజు తపస్సు; అనంగన్‌= అనగా; వేటు= ఇతరము; ఒండు+ఎ?= ఒకటి కలదా? తాత్చర్యం; మహానుభావా! ఆకలినీ, దప్పినీ లెక్కచేయక వి(ప్రవర్యుల కార్యాన్ని నిర్వహించి ఇట్టి మహిమ పొందగలిగాను. తపస్సు అంటే ఆహారంలోని నియమం్శ కాక మరొకటి ఉన్నదా? నీ హృదయాన్ని ధర్మాలన్నీ కొనియాడుతాయి కదా! చ. అనుటయు బ్రహ్మ యవ్విభున కర్టన లిచ్చి తగంగ గారవిం

చె నధిప! నీవు విప్రుల భజింపుము సంయమితాశనుండవై

యని దివిజాపగాసుతుండు సాదరభాషణ వృత్తిం జెప్పిన

న్విని ముదమంది ధర్మజుండు నెమ్మి దలిర్చంగ నమ్మహాత్ముతోన్‌. 85 'ప్రతిపదార్దం: అధిప!= రాజా[ అనుటయున్‌= అని చెప్పగా; బ్రహ్మ; ఆ+విభునకున్‌= ఆ రాజునకు; అర్భనలు= పూజనలు (మన్ననలు); ఇచ్చి= ఒసగి; తగంగన్‌= తగు తీరున; గారవించెన్‌= మర్యాద చేశాడు; నీవును= నీవుకూడా; సరయమిత+అశనుండవుజ నిండుగా అదుపుగల భోజనం కలవాడవు; ఐ= అయి; విప్రులన్‌= ఉత్తమవిద్యావంతులగు బ్రాహ్మణులను; భజింపుము= సేవించుము; అని; దివిజ+ఆపగాసుతుండు= దేవలోకంలో పుట్టిన నదియొక్క కొడుకు; సాదర భాషణ వృత్తిన్‌= ప్రీతితో కూడిన మాటల ప్రవర్తనతో: చెప్పినన్‌=ఐ ఉపదేశించగా; ధర్మజుండు= ధర్మరాజు; విని; ముదము= సంతోషము; అంది= పొంది; నెమ్మి (ప్రేమ; తలిర్చంగన్‌= పుట్టగా; ఆ+మహాత్ముతోన్‌= మహాత్ముడైన ఆ భిష్ముడితో. తాత్పర్యం: భగీరథు డట్లా చెప్పగా బ్రహ్మ ఆ రాజును గొప్పగా మన్నించి తగు విధంగా గౌరవించాడు. రాజా! నీవు కూడా భోజనవిషయంలో చెడని నిష్ట కలవాడవై విప్రులను సేవించుము' అని భీష్ముడు ఆదరపూర్వకంగా చెప్పితే విని, పరమానందం పొంది, ధర్మరాజు (ప్రేమ చిగురించగా ఆ మహాత్ముడితో ఇట్లా అన్నాడు: విశేషం: దివిజాపగాసుతుడు - అతడు చెప్పే విషయాలన్నీ అతడి తల్లి అమృుతహృదయంవలె అమృుతాయమానంగా ఉన్నాయని స్ఫురించే అర్జం. సాదరభాషవావృత్తిన్‌ - భీష్ముడి మాటలలో అనాదరభావం వెదకిచూచినా లేదు. అందుకనే ఇంకా ఇంకా ధర్మరాణా అడగగలుగుతున్నాడు. క, 'పురుషుండు శతాయు వనుశ్రుతి । పురుషవరా! బాలురైనం బొందుదురు మృతిం

జిరమగు నేమిట నాయు వ। చిరమగు నెద్దానంా దెలియంజెప్పము కరుణన్‌.' 86 ప్రతిపదార్థం: పురుషవరా!= పురుషశ్రేష్టా!; (శ్రుతి= వేదం; పురుషుడు= మానవుడు; శత+ఆయువు= నూరేండ్లు ఆయువు కలవాడు; అనున్‌= అంటున్నది; బాలురుజ చిన్నవయస్సువారు; ఐనన్‌= కూడా; మృతిన్‌= చావును; పొందుదురుజ పొందుతూ ఉంటారు; ఏమిటన్‌= దేనిచేత; ఆయువు= జీవితకాలం; చిరముజ ఎక్కువకాలం కలది; అగున్‌= అవుతుంది?; ఏ+దానన్‌= దేనిచేత; అచిరము= తక్కువకాలం కలది; అగున్‌= అవుతుంది; కరుణన్‌=ఐ దయతో; తెలియన్‌=నాకు తెలిసేటట్లుగా; చెప్పుము.

ళా

తొత్చర్యం: 'మహాత్మా! వేదం పురుషుడు నూరేండ్ల (బ్రదుకు కలవాడని అంటున్నది. కానీ చిన్నతనంలోనే కొందరు మరణిస్తున్నారు. దేనిచేత ఆయువు వృద్ది పొందుతుంది? దేనిచేత తరిగిపోతుంది? దయతో నాకు తెలియజెప్పుము."

ఆనుశాసనిక పర్వము - చతుర్జ్ధాశ్వాసను డ5్‌3

వ _ అనుటయు నయ్యభిలధర్మవేది యవ్విభున కిట్లనియె. 87 ప్రతిపదార్హం: అనుటయున్‌= అనగా; ఆ+అభఖిలధర్మవేది= సమస్త ధర్మాలు తెలిసిన ఆ దేవవ్రతుడు; ఆ+విభునకున్‌= ఆ రాజునకు; ఇట్టు= ఇట్టా? అనియెన్‌=ఐ చెప్పాడు. తాత్సర్యం: అని అడిగితే సర్వధర్మాలు తెలిసిన ఆ శంతనుకుమారుడు ధర్మరాజుతో ఇట్లా అన్నాడు: తే. 'అనఘ! ఆచార మాయువుం బెనుచు నదియ , కాదు శ్రీయును గీర్తియుం గలుగం జేయు

విను దురాచారు6 డాయువు పెనుపు. బొంద: డతనీ సర్వభూతంబులు నభిభవించు.' 88 ప్రతిపదార్థం: అనఘ!= పుణ్యాత్మా!: ఆచారము= సత్ర్రవర్తనమ్భు; ఆయువున్‌= జీవితకాలాన్ని; పెనుచున్‌= పెంచుతుంది; అది+అజ అదే; కాదు; శ్రీయును= సంపదను; క్తీర్తియున్‌= కీర్తినీ; కలుగన్‌+చేయున్‌= కలిగేటట్టు చేస్తుంది? వినుజఐ వినుము? దురాచారుండు= చెడు నడవడి కలవాడు; ఆయువు పెనుపున్‌=ఐ ఆయువు వృద్దిని; పొందండు= చెందడు; అతనిన్‌= అట్టివాడిని; సర్భభూతంబులు= అన్నీ భూతాలు; అభిభవించున్‌= ఛీ కొట్టుతాయి. తాత్పర్యం: 'పుణ్యాత్ముడా! ఆచారం ఆయువును పెంచుతుంది. అంతేకాదు - సంపదను, కీర్తినీ కలిగిస్తుంది. ఇక దురాచారుడు ఆయుర్చృద్దిని పొందలేడు. సర్వభూతాలూ వాడిని తిరస్కరిస్తాయి. విశేషం; ఆచారమంటే శాస్త్రం చెప్పిన విధంగా నడచుకానటం, సర్వభూతాలు - భూమి మొదలైన పంచభూతాలు, లేక నర్వప్రాణులు, పదార్దాలు. అభిభవించు - అవి తిరస్కరిస్తే బ్రదుకు లేదని భావం, క్ర కావున నాచారపరత :; భూవర।! మేల్‌ సాధుజనులు వోవు తెరువు సం

భావించుట యాచారము , దా వర్ధాశ్రమ సమర్హతం బరంగు నృపా! ౭9 ప్రతిపదార్థం: భూవర!= రాజా!; కావునన్‌= కాబట్టి; ఆచారపరత= ఆచారంలో నిష్ట: మేల్‌= మంచిది; సాధుజనులు= ఉత్తములైన మనుష్యులు; పోవు తెరువు=ఐ నడచే దారిని; సంభావించుటజ చక్కగా తెలిసికొని ప్రవర్తించటం; ఆచారము=జ ఆచారం: నృపా!= రాజా!; తాన్‌= అది; వర్ష+ఆ(శ్రమ సమర్హ్మతన్‌= వర్షములు, ఆశ్రమములు అనువాని కనుగుణ మైనదై; పరంగున్‌= ఒప్పుతుంది. తాత్పర్యం: రాజా! కనుక ఆచారం గట్టిగా పాటించటం మంచిది. ఉత్తమపురుషులు పోయే మార్గాన్ని చక్కగా తెలిసికొని నడచుకొనటమే ఆచారం. అది వర్షధర్మాలకు, ఆ(శ్రమధర్మాలకు అనుగుణమై ఉంటుంది. విశేషం; ధర్మాలన్నీ స్వయంగా తెలిసికొనటం తేలికకాదు. అందుకని వురాణీతిహాసొలలో మహానుభావులైన వారు ఆయా సందర్భాలలో ఎలా ప్రవర్తించారో చక్కగా తెలిసికొని ఆ విధంగా ఆచరించాలని ఇక్కడ సూచన, వేదం అథ యదితే కర్మ విచికిత్సా, వృత్తి విచికిత్సా స్యాత్‌ - నీకు కర్మములో గానీ, నడవడిలో గానీ సందేహం కలిగితే - ఇత్యాదివాక్యాలలో ఈ అంశాన్ని చక్కగా నిరూపించింది. ఆ. _గురునిమాట సరకు గొనమి దుశ్శీలత , పిట్ట పుడుక గోరు పిసుకం ద్రుంపం

గజవ మరుగు టుదయకాలాస్తమయ సమ ।; యముల భాను. జూచు టాయు వడంచు. 9౦ ప్రతిపదార్థం: గురునిమాట= గురువు వాక్యాన్ని: సరకు+కొనమి= లెక్కచేయక పోవటం; దున్‌+శీలత= చెడు నడవడి కలిగి ఉండటం; పిట్ట= పక్షిని; పుడుక= పుడకనూ; గోరున్‌=ఐ గోటినీ; పిసుకన్‌= పిసుకగా; (త్రులప్లిన్‌= త్రుంచగా; కజవన్‌= కొరకగా; మరుగుట= అలవాటుపడుతూ; ఉదయకాల+అస్తమయ సమయములన్‌= సూర్యుడు ఉదయించే కాలంలోనూ, అస్తమించే కాలంలోనూ; భానున్‌ః= సూర్యుడిని; చూచుట= చూడటమూ; ఆయువు= జీవితకాలాన్ని; అడంయన్‌= అణచివేస్తుంది.

డ్రన్‌&ీ శ్రీనుదొంధ్ర మహాభారతము తాత్పర్యం: గురువులమాటను లెక్కచేయకపోవటం, చెడు నడవడితో మెలగటం, పిట్టను పిసకటానికీ, పుడకను (త్రుంచటానికీ, గోళ్ళను కొరకటానికీ అలవాటు పడటం; ఉదయ అస్తమయ కాలాలలో సూర్యుడిని చూడటం ఆయువును హరించివేస్తాయి. విశేషం: పిట్ట. ఇక్కడ క్రమాన్సయం, పిట్ట. పిసుకన్‌, పుడుక.. ద్రుంపన్‌, గోరు - కజవన్‌ - మరుగుట అని అన్వయం, క. _ విను క్రోధంబును హింసయు | ననృతంబును లేమి సంధ్య లైనం దదుపా

సనము సురపూజనము రే; పానరించుట చిరతళలాయు వానరించు నృపా! 91 (ప్రతిపదార్థం: నృపా!= రాజా! విను= జాగ్రత్తగా ఆలకించుము; (క్రోధంబును= తీవ్రమైన కోపమూ; హింసయున్‌= ఇతరులను పీడించటమూ; అన్ఫతంబును= అసత్యమూ; లేమిజ లేకపోవటం; సరిధ్యలు= సంధ్యాకాలాలు; ఐనన్‌ కలిగినప్పుడు; తత్‌+*ఉపాసనము= ఆ పంధ్యాదేవినిపూజించటము; రేపుఐు (ప్రతి ఉదయకాలమునందు; సురపూజనము= దేవతలను అర్భించటము; చిరతర+ఆయువుజ “మిక్కిలి ఎక్కువ ఆయువును; ఒనరించున్‌= కలిగిస్తాయి. తొత్ప్సర్యం: రాజూ! జా(గ్రత్తగా వినుము. (క్రోధం, హింస, అసత్యం అనే వాటిని లేకుండా చూచుకొనాలి. సంధ్యాకాలం వచ్చినప్పుడు సంధ్యను ఉపాసించాలి. (ప్రతి ఉదయం దేవతలను అర్చించాలి. ఈ పనులు ఆయువును "పెంపొందిస్తాయి. క. .పరదారగమన మొప్పదు, ; పురుషున కది యెల్ల పాపములకంటె నరే

శ్వరవర! యాయుస్పంక్షయ : కరంబు దద్వర్ణనంబు గదు మే లరయన్‌. 92 'వ్రతిపదార్ధం: నర+ఈళశ్చర వర।[= రాజవరేణ్యా!; పురుషునకున్‌= మానవుడికి; పరదార గమనము ఇతరుల భార్యలను పొందటం; ఒప్పుదు= తగదు; అది= పరదారగమనం; ఎల్ల పాపముల కంటిన్‌= అన్ని పాపాలకంటె; ఆయుస్‌+సంక్షయ కరంబు= ఆయువును మిక్కిలిగా నాశనం చేసేది; తత్‌+వర్జనంబు= దానిని వదలటం; అరయన్‌= పరికించితే; కడున్‌= మిక్కిలి; మేలు= శ్రేష్టము. తాత్పర్యం: రాజా! ఇతరుల భార్యలను పొందటం కూడదు. అది అన్ని పాపాలకంటే ఎక్కువగా ఆయువును కుదించి వేస్తుంది. దానిని వదలటం ఎంతో మంచిది. విశేషం: పురుషపరంగా పరదారగమనం గురించి చెప్పారు. అట్లాగే (స్రీపరంగా పరపురుషగమనం కూడా ఉపలక్షణంగా ఇక్కడ (గ్రహించవచ్చును. క్త పరదారలయందును సఖీ గురువృద్ధ నృపాలబాలకుల బాంధనభూ

సుర వైద్య భృత్య బుధ నా: గరికుల సతు లాయువునకుం గడుం జే టనఘా! 93 ప్రతిపదార్థం; అనఘా[!= పాపరహితుడా[ పరదారలయందునుజ ఇతరుల సతుల విషయంలో కూడా; సఖి= మిష్రుడు; గురు= ణు ౫ ణా కి నా ఇ నా 4 తి నా

రువు; వృద్ద పెద్దవాడు; నృపాల= రాజు; బాలకులజు పిన్నవారి యొక్క; బాంధవజ చుట్టాలు; భూసుర= (బ్రాహ్మణులు; వైద్యజ

వైద్యులు; భృత్య= సేవకులు; బుధజ పండితులు; నాగరికుల=జ నగరాధికారులు (నగరంలో ఉండేవారు) అనే ఇట్టివారియొక్క; సతులు= భార్యలు; ఆయువునకున్‌= (బ్రదుకునకు; కడున్‌= మిక్కిలిగా; చేటు= కీడు. తాత్పర్యం: పరభార్యలలో కూడా మిత్రుడు, గురువు, పెద్దవాడు, రాజు, బాలుడు, చుట్టము, బ్రాహ్మణుడు, వైద్యుడు, సేవకుడు, పండితుడు, నాగరికుడు అనువారి భార్యలు మరింత ఎక్కువగా ఆయువునకు కీడు చేస్తారు.

ఆనుశాసనిక పర్వము - చతుర్జాశ్వాసము క్షర్‌ర్‌

విశేషం: ఇది ఊరకే 'హెచ్చరికకొరకు చెప్పినమాట. ఎవరి సంపర్కమైనా అట్టిదే. వు అని చెప్పి 94 తాత్పర్యం: ఇట్టా వివరించి. క. _ మేలివి గీడివి యని భూ । పాలక! యేం జెప్పినట్టి పను లెబుంగుము నీ

పోలిన యాయువు పెనుపం । జాలు ననియు నపహరింస శక్తము లనియున్‌. 95 ప్రతిపదార్థం: భూపాలక!= రాజా! ఇవి; మేలు= (శ్రేస్టములు; ఇవి; కీడుజఐ చెడ్డవి; అని; ఏన్‌= నేను; చెప్పిన+అట్టి, పమలు= చెప్పన కార్యములు; నీ పోలిన ఆయువున్‌= నీవు భావించిన ఆయ్యువును; పెనుపన్‌= పెంచుటకు; చాలున్‌= చాలును; అనియున్‌= అనీ; అపహరింప్థన్‌= తగ్గించివేయుటకు; శక్రములు= సమర్థములు; అనియున్‌= అనీ; ఎతుంగుము= తెలిసికొనుము. తాత్పర్యం: రాజా! నేను చెప్పినట్టి పనులలో మంచివి ఆయువును పెంచేవి అనీ, కీడైనవి ఆయువును డత్రుంచేవి అనీ తెలిసికొనుము. తే. తగనియది యొద్దియైన వ్రతంబు పూని । మాన నోచిన నాయువు మాల్పకుండు

నంతటన పోవ దాయు వత్యంతవృద్ధిం। జేయు. దగినది సేసినం జెప్పనేల? 96- ప్రతిపదార్దం: తగని+అది= కూడనిది; ఎద్ది= ఏది; ఐనన్‌= అయినా; వ్రతంబు= (వ్రతము; పూని= సంకల్పించి; మానన్‌= మానినా; నోచినన్‌= నోచినా;: ఆయువున్‌= ఆయువును; మాల్పకజ చెడగొట్టక; ఉండున్‌= ఉంటుంది; అఆంతటన్‌+అఆ= అంత మాత్రాన; పోవదు= పోదు; ఆయువు= బ్రదుకును; అత్యంత వృద్ధిన్‌= మిక్కిలి పెరిగినదానిని; చేయున్‌= చేస్తుంది; తగిన+అది= తగినది; చేసినన్‌= చేస్తే చెప్పన్‌ ఏల?= చెప్పటం ఎందుకు? తాత్పర్యం: తనకు కూడనిదైనా ఒక (వ్రతాన్ని సంకల్పించి మానినా, నోచినా ఆయువును చెడకుండా చూస్తుంది. అంతే కాదు, ఆయువును ఎక్కువగా పెంపొందిస్తుంది. అంటే ఇక తగిన (వ్రతం చేస్తే కలిగే ఫలం ఏమిటో చెప్పనేల వ, అని పరిభాషించి. ం్ర7 తాత్పర్యం; అని పలికి, క. దేవగ్భృహము కడ వీధిని; గోవాటమునందు రచ్చకొట్టము పొంతన్‌

భూవర! సస్యములను వి : ష్టావిస్టజన మొప్పదంద్రు చారిత్రవిదుల్‌. 98 ప్రతిపదార్థం: భూవర1= రాజా!; చారిత్రవిదుల్‌= నడవడిని గూర్చి ఎరిగినవారు; దేవగృహము కడన్‌= దేవాలయం దగ్గర; వీథిని= నలుగురు నడిచే బాటలో; గోవాటమునందున్‌= గోవుల శాల సమీపంలో; రచ్చకొట్టము పొంతన్‌= రచ్చ సావడి దరిని; సస్యములను= పంటలదగ్గరా; విష్ణావిస్సజనముజ మలం వదలటం; ఒప్పుదు= కూడదు; అండ్రు= అంటారు. తాత్పర్యం: ఆచారం తెలిసినవారు దేవాలయం దగ్గరా, వీధిలోను, గోశాల దగ్గరా, రచ్చసావడి దరినీ, పంటలమీదా మలవిసర్దనం చేయరాధని చెప్పుతారు. " ఆ. _ప్రాజ్ముఖుండు నార్ధపాదుండు నై భోజ; నంబు సేంత మే లనంగ విందు

నిలిచియుండి కుడువు నింద్య మమ్మెయి మూత్ర । సర్దనంబు6 బాపసరణి యండ్రు. 99

శీ56 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ప్రతిపదార్హం: ప్రాక్‌ముఖుండున్‌= తూర్పుదిక్కు మొగమైనవాడు; ఆ(ర్రపాదుండున్‌= తడికాళ్ళు కలవాడును; ఐ= అయి; భోజనంబు+చేంత= అన్నం తినటం; మేలు= శ్రేష్టము; అనంగన్‌= అని చెప్పగా; విందున్‌= వింటూ ఉన్నాను; నిలిచి ఉండి= నిలబడి; కుడుపు= తినటం; నింద్యముజ దోషము; ఆ+మెయిన్‌= అదే విధంగా; మూత్ర సర్దనంబున్‌= మూ(త్రం వదలటం కూడా: పాపసరణి= పాపపు పద్దతి; అంఢడ్రు= అంటారు. తాత్పర్య: తూర్పుమొగం అయినవాడు, కడుగుకొన్న కాళ్ళు కలవాడునై భోజనం చేయటం చాలా మంచిదని విన్నాను. నిలిచియుండి భోజనం చేయటం తప్పు. అట్లాగే నిలిచి మూ(త్రం వదలటం కూడా పాపపు పద్దతి అని చెప్పుతారు. విశేషం: ఆ(ర్రపాదుడు. - తడికాళ్ళు కలవాడు - అంటే భోజనానికి ముందు కాళ్ళు కడుగుకొనాలని అర్ధం. క. అనలమనీ గోవును బ్రాహ్మణు. । జన దెంగిలితోద ముట్ట జంద్రార్కులం జూ

డను వమ్మెయిం దగ దాసన । మును గాంస్యము ననఘః! భిన్నములు వర్ట్వ్యంబుల్‌. 100 ప్రతిపదార్థం: అనఘ!= పాపరహితుడా!; అనలమున్‌= అగ్నిని; గోవును= ఆవును; (బ్రాహ్మణున్‌= బ్రహ్మజ్ఞానము కలవాడీని; ఎంగిలితోడన్‌= ఎంగిలితో; ముట్టన్‌= తాకుట: చనదు= కూడదు; ఆ+మెయిన్‌= అదే విధంగా; చంద్ర+అర్కులన్‌= చంద్రుడినీ, సూర్యుడినీ; చూడను= చూడటం కూడా; తగదు= పనికిరాదు; ఆసనమును= పీటా; కాంస్యము= కంచుపాత్రా; భిన్నములు= పగిలిపోయినవి; వర్ష్యంబుల్‌= విడువదగినవి. తాత్పర్యం: అగ్జిని, ఆవును, బ్రాహ్మణుడిని ఎంగిలితో ముట్టరాదు. అట్టాగే ఎంగిలితో చంద్రుడిని, సూర్యుడిని చూడరాదు. పగిలిపోయిన ఆసనాన్నీ, కంచుపా(త్రను విడిచివేయాలి. ఠా వృద్ధు వచ్చునపుడు విను బాలు ప్రాణంబు । లెగయంజూచి యతని కెదురు లేచి

ప్రణతిం జేసెనేనిం బాదునయిడి యవి । దొంటి యట్ల నిలుచు దురితదూర! 101 ప్రతిపదార్దం: దురితదూర!= పాపాలకు దూరమైనవాడా!; విను వినుము; వృద్దు= పెద్దవాడు; వచ్చు+అపుడు= వచ్చే సమయంలో; బాలు (ప్రాణంబులు= చిన్నవాని (ప్రాణాలు; ఎగయన్‌= పైకి లేచుటకు; చూచి; అతనికీన్‌= ఆ పెద్దవానికి; ఎదురుజఐ ఎదురుగొ; లేచి; ప్రణతిన్‌= నమస్కారమును; చేసెన్‌, ఏనిన్‌= చేసినట్రైతే; పాదునన్‌= మూలస్టానంలో; పడి; తొంటి+అట్టు+అ= ముందటి విధంగానే; నిలుచున్‌= నిలుస్తాయి. తాత్పర్యం: దురితదూరా! పెద్దవాడు ఎదురుగా వస్తున్నప్పుడు చిన్నవాడి (ప్రాణాలు పైకి లేచిపోవటానికి చూచి, అతడికి ఎదురుగా లేచి వెళ్ళి నమస్కారం చేస్తే మళ్ళీ అవి తమ కుదుళ్ళలో మునుపటివలె చేరుకొని నిలిచి ఉంటాయి. విశేషం: దీనినే (ప్రత్యుత్హానం అంటారు. పెద్దవారికి లేచి ఎదురువెళ్ళటం, అభివాదనం కూడ ఇటువంటిదే. నామగోత్రాలు చెప్పి "పెద్దవారికి నమస్కరించటం. తే. అధ్యయనమున మస్తకం బంటుటయును । నిద్రయును నశుచితతోడ నింద్యకోటి

శిరము గోకంగం దగ దిరుచేత మస్త । కంబు తైలంబుం. బూయంాం గాదు మేన, 102 ప్రతిపదార్థం: ఆధ్యయనమునన్‌= వేదాలు చదివే సమయంలో; మస్తకంబు= తలను; అంటుటయును= తొకుట; అశుచితతోడన్‌= శౌచము లేకుండా; నిద్రయునుజు నిద్రించటమూ; నింద్యకోటి= దోషసముదాయంలోనివి; ఇరుచేతన్‌= రెండు చేతులతో; శిరమున్‌=

ఆమశాననిక పర్వము - చతుర్జాశ్వాసము డ్ష5్‌7

తలను; గోకంగన్‌= గీరటం; తగదు= కూడదు; మస్తకంబు తైలంబు= తలమీది నూనెను; మేనన్‌= ఒంటిమీద; పూయయాన్‌ః= పూయటం; కాదు= కూడదు. తాత్సర్యం; వేదం చదువుతూ తలను తాకరాదు. పరిశుభ్రత లేకుండా ని(ద్రపోరాదు. ఇవి దోషాల వరుసలోనివి. రెండు చేతులతో తల గోకరాదు. తలమీది నూనెను ఒంటికి పూసుకోరాదు. సీ. _ వైరనిర్దంధంబు వలవదు గురునితో ; నతండు కోపించిన ననుసరించి

తేర్చుట మేలు నిందించుట గురునెడ । ననృతమాడుట యాయు వపహరించు

విప్రగోక్షత్రియ వృద్ధ దుర్టల భార ; వహ గర్భిణులకు నీవలయు.. దెరువు

మాన్యభూదేవుని మంగళంబుల వన । స్పతులను వలగొని చనంగవలయుం తే బంచదశిని జతున్టశిం బధ్యమిత్త ; వసుతిథుల జన్మతిథులందు వలయు బ్రహ్మ

చర్య మడుగు లొండొంటితో. జనదు తోమ ; దోషములు గొండియముం గ్రూరభాషణంబు. 103 ప్రతిపదార్దం: గురునితోన్‌= గురువుతో; వైరనిర్బంధంబు= పగతోడి పట్టుదల; వలవదు= వద్దు; అతండు= గురువు; కోపించినన్‌= కోపం చెందినా; అనుసరించి= వెంటపడి; తేర్చుట= ప్రసన్నుడిని చేయటం; మేలుజ మంచిది; నిందించుట= తిట్టటం; గురు+ఎడన్‌= గురువు విషయంలో; అనృతము= అబద్ధం; ఆడుట= పలకటం; ఆయువున్‌= జీవితకాలాన్ని; అపహరించున్‌= తొలగిస్తుంది; విప్ర= (బ్రాహ్మణులకు; గోజఐ ఆవులకు; క్షత్రియజ దేశాలనేలే రాజులకు; వృద్ధజ పెద్దవారికి; దుర్చల= ఒడలియందు సత్తువలేని వారికీ; భారవహ= బరువులు మోస్తున్నవారికి; గర్భిణులకున్‌= గర్భవతులైన ప్త్‌లకు; తెరువున్‌= దారిని; ఈన్‌*వలయున్‌= ఇవ్వాలి; మాన్యభూదేవునిన్‌= పూజింపదగిన (బ్రాహ్మణుడిని; మంగళంబులన్‌= మంగళం కలిగించే గోవు మున్నగువానిని; వనస్పతులను= మంచి చెట్లను; వలగొని= ప్రదక్షిణం చేసి; చన(గన్‌ వలయున్‌= వెళ్ళాలి; పంచదశిని= పూర్లిమ అమావాస్య దినాలలో; చతుద్దశిన్‌ా చతుర్హశి తిధియందు (పక్షంలో పదునాలుగవ దినం); పద్మమిత్ర వసు తిథులన్‌= ద్వాదశి, అష్టమి తిథులందు; జన గతిథులందున్‌= పుట్టిననాటి తిధులందు; (బ్రహ్మచర్యము= భార్యాసంగమం చేయకుండటం మొదలైన (బ్రహ్మచర్యధర్మం; వలయున్‌= పాటించాలి; అడుగులు పాదాలను; ఒండొంటితోన్‌= ఒకదానితో మరొకదానిని; తోమన్‌= తోముట; చనదు= కూడదు; కొండియమున్‌= పితూరీలు చెప్పటం; (క్రూరభాషణంబు= పరుషంగా పలకటం; దోషములు= తప్పుడు పనులు, తాత్పర్యం: గురువుతో వదలని శత్రుభావం కూడదు. అతడు కోపించినా అనుసరించి (ప్రసన్నుడిని చేసికొనటం మంచిది. గురువును నిందించటం, అతడి విషయంలో అబద్దాలు చెప్పటం ఆయువును బాగా తగ్గించి వేస్తాయి.

న ర్‌

దారిలో నడుస్తున్నప్పుడు ఎదురుగా ఉత్తమబ్రాహ్మణులు, ఆవులు, క్షత్రియులు, ముసలివారు, బలవానులు,: బరువు మోసేవారు, గర్భవతులు వస్తుంటే తాను తప్పుకొని వారికి దారి ఇవ్వాలి. పూజింపదగిన (బ్రాహ్మణుడు, మంగళవస్తువులు, చెట్టు కనబడితే వాటికి ప్రదక్షిణం చేసి వెళ్ళాలి. పూర్ణిమ అమావాస్యలలో, చతుర్షశినాడు, తిథులలో, జన్మతిథినాడూ (బ్రహ్మచర్యం పాటించాలి. కాళ్ళు ఒకదానితో ఒకటి తోమరాదు. కొండెం చెప్పటం, పరుషంగా పలకటం దోషాలు, విశేషథి: పద్మమిత్రుడంటే సూర్యుడు - ద్వాదశాదిత్యులు కనుక పద్మమిత్రతిథి అంటే ద్వాదశి; వసువు లెనమండుగురు. కనుక అష్టమి. తే, అంగహీను దరిద్రు విద్యావిహీను ।; రూపహీనునిం దెగడుట పాప మండ్రు

వేద దేవతానిందలు వేతనార్థ ; కముగ జోస్యంబు నదపుట కల్మషములు. 104

458 శ్రీమదాంధ్ర నుహాభారతము ప్రతిపదార్ధం: అంగహీనున్‌= అవయవాలు పోయినవాడిని; దరిద్రున్‌= బీదవాడిని; విద్యావిహినున్‌= చదువులేనివాడిని; రూపహీనునిన్‌= అందచందాలు లేనివాడిని; తెగడుట= నిందించటం; పాపము= పాపం; ఆం(డ్రు= అంటారు; వేద దేవతానిందలు= వేదాలను, దేవతలను నిందించటం; వేతన+అర్హకముగన్‌= బత్తెం కోసం; జోస్యంబు= జ్యోతిషమును; నడపుట= సాగించటం ' కల్మషములు= పాపాలు. తొత్పర్యం: అవయవాలు లోపించినవాడినీ, లేమితో బాధపడేవాడిని, చదువురానివాడినీ, అందచందాలు లేనివాడినీ నిందించటం పాపం. వేదాలను, దేవతలను తూలనాడటిం, బత్తెంకోసం జోస్యం చెప్పటం పాపాలు. విశేషం: 'అంగహీనున్‌ ఇత్యాది - సాధారణంగా 'ఆ కుంటివాడు, ఈ (గ్రుడ్డివాడు, దరిద్రపుగొట్టు వెధవ, చదువూ సంధ్యాలేని మూర్చుడు, వాడి మొహం చూడు - పగలు చూస్తే రాత్రి కలలో వచ్చేటట్టు ఉన్నది. ఇత్యాదిగా మాటలు వింటూ ఉంటాం. ఈ వైఖరి పాపంగా భారతం చెబుతున్నది. నిజానికి ఆ అవలక్షణాలు వారు స్వయంగా అప్పుడు చేసుకున్న తప్పులు కావు. పూర్వజన్మపు పాపఫలాలు. అట్టివాడిని నిందిస్తే అట్టి తప్పే తానూ చేసినట్టు అవుతుంది. అట్టి ఫలాలనే అనుభవించ వలసి వస్తుంది. స్‌. దంతధావనము మూత్రపురీష సర్జ్దనం । బులు మౌనియై చేయవలయు; నుభయ సంధ్యల నిద్రింపం జనదు; తండ్రికి రేపు । మొక్కి యాచార్యవిప్తులకు వరుస మతి మొక్కునది; వీరి కెజిగయట దక్కదే । వార్ర్తనంబునకు మున్నన్యుకడకుం జవంగాదు; గర్జిణీసంయోగ మొప్పదు । పరిణయంబునకు మున్‌ సురతసుఖము త్తే ననుభవించిన నవకీర్ణ యందు రట్టి;: యఘము వోవుం బ్రాయశ్చిత్త మాచరింప నుత్తరము పడేమర దలయుంగ శయింపం । దగదు శీర్ణతల్పంబు నిద్రయును గీడు. 105 ప్రతీపదార్హం: దంతధావనము= పండ్లు తోముట: మూత్రపురీష సర్దనంబులు= మూత్రం, 'మలం వదలటాలు; మౌని= మౌనం , కలవాడు; ఐ= అయి; చేయవలయున్‌= చేయాలి; ఉభయ సంధ్యలన్‌= రెండు సంధ్యవేళలలోను; ని(ద్రింపన్‌+చనదుజ ని(ద్రపోరాదు; రేపుఐ ఉదయకాలంలో; తండ్రికిన్‌= తండ్రికి; యమైక్కి= నమస్కరించి; ఆచార్య విఫ్రులకున్‌= వేదవిద్యలు నేర్పే గురువునకు; ఉత్తమ విద్యగల (బ్రాహ్మణుడికి; వరుపన్‌= క్రమంగా; మటి= తరువాత; మైక్కునది= నమస్కరించాలి; వీరికిన్‌= వీరికి; ఎజంగయట= నమస్కరించటం; తక్కజ తప్ప; దేవ+అర్భనంబునకున్‌= దేవతల పూజకు; మున్ను ముందు; అన్యుకడకున్‌= ఇతరుల యొద్దకు; చనన్‌+కాదు= పోరాదు; గర్భిణ్‌ సంయోగము= గర్భవతియైన భార్యను కలవటం: ఒప్పదు= కూడదు; పరిణయంబునకున్‌= పెండ్డికి; మున్‌=ఐ మునుపు; సురతసుఖమున్‌= రతిసుఖాన్ని?; అనుభవించినన్‌= అనుభవిస్తే; 'అవకీర్ణా అందురు= 'అవకీర్ల' అని పిలుస్తారు; అట్టి అఘము= అటువంటి పాపం; ప్రాయశ్చిత్తము+ఆచరింపన్‌= (ప్రాయశ్చిత్తం చేసుకుంటే; పోవున్‌= పోతుంది: ఉత్తరము= ఉత్తరం వైపు; పడమరజ పడమటి దిక్కుగాను; తలయున్‌+కన్‌= తల ఉండే విధంగా; శయింపన్‌ తగదు= పడుకొనరాదు:; శీర్ణతల్పంబు, నిద్రయును= శిథిలమైన (ప్రక్కగల నిద్రకూడా? కీడు= చెడ్డది, తాత్పర్యం: పండ్డు తోముట, మలమూ(త్రాలను వదలటం మౌనంతో చేయాలి. రెండు సంధ్యలలో ని(ద్రపోరాదు. ప్రతిదినం ఉదయకాలంలో తండ్రికి, ఆచార్యుడికీ, ఉత్తమ (బ్రాహ్మణుడికి నమస్కరించాలి. ఇట్టా నమస్కరించటం తప్ప దేవతార్చనకు ముందు ఎవరి దగ్గరకూ వెళ్ళరాదు. గర్భవతితైన భార్యతో సంగమం పొందరాదు. సెండ్డికి ముందు స్త్రీ సుఖం పొందితే అట్టి వ్యక్తిని అవకీర్ణ ఆంటారు. ఆ పాపానికి ప్రాయశ్చిత్తం చేసికొనాలి. ఉత్తరంవైపు పడమటివైపు తలపెట్టి పడుకొనరాదు. కుక్కి మంచంమీద నిద్రపోవటం చేటు. విశేషం: తండ్రికి - దీనిని ఉపలక్షణంగా తీసికొని “తల్లికి కూడా నమస్కరించటం విధి అని (గ్రహించాలి. అవకీర్ష - ఇది స్త్రీ పురుషు లిద్దరికీ వర్తిస్తుందని (గ్రహించాలి.

ఆనుశాసవిక పర్వము - చతుర్థాశ్వానము 459

క. సిత పీతంబులు ధార్యము ; లతులమతీ! కుసుమకోటియందుం గృతస్నా

నత రే పాపము శుచితా । చ్యుతుండగు సుస్నాతుందేని నొడలు దొడసినన్‌, 106 ప్రతిపదార్హం: అతులమతీ!= సాటిలేని బుద్ది విశేషం కల ఓ ధర్మరాజా!; కుసుమకోటియందున్‌= పూలసముదాయంతోః సిత, పీతంబులు= తెల్లనివి, పసుపు వన్నె కలవీ; ధార్యంబులు= ధరింపదగినవి; రే=ఐ రాత్రియందు; కృతస్నానత= స్నానం చేసినవాడు కొవటం; పాపము= పాపం; సుస్నాతుండు ఏనిన్‌=ఐ చక్కగా స్నానం చేసినవాడైనా; ఒడలు= దేహాన్ని; తొడసీనన్‌= నీటితో తుడిచినా; శుచితాచ్యుతుండు= పరిశుద్దతనుండి జారినవాడు; అగున్‌= అవుతాడు. తాత్పర్యం: పువ్వులలో తెల్లనివీ, పచ్చని వన్నె కలవీ ధరింపదగినవి. రాత్రివేళ స్నానం పాపం. స్నాభంచేసి ఒళ్ళు నీటితో తుడిచినా శుచిత్వం నుండి జారినవాడవుతాడు. తే, నీళ్ళ నాదక మును పూంత నిందితంబు; । సీర తడితో విదిర్చుట సెట్టు యొరులు

గట్టి విడిచిన వస్త్రంబు గట్టం గాదు । మడత మార్టు టొప్పదు కడుమాపు డైన, 107 ప్రతిపదార్హం: నీళ్ళన్‌+ఆడక మును= స్నానం చేయకముందు; పూంత (మేనికి సుగంధ (ద్రవ్యాలు) పూసుకొనటం: నిందితంబు= దోషం; చీరజ వస్త్రాన్ని; తడితోన్‌= తడితో; విదిర్చుటజ విదిలించటం; చెట్ట= చెడుపని; ఒరులు= ఇతరులు; కట్టి= ధరించి; విడిచిన వస్త్రంబున్‌= విడిచిన బట్టను; కట్టన్‌= కట్టటం; కాదు=ఐ కూడదు; కడు మాపుడు+ఐనన్‌= బాగా మాసిపోయినదైనా; మడతన్‌= మడిబట్టను; మార్చుట=. మార్చటం; ఒప్పదు= పనికిరాదు. తాత్చర్యం: స్నానం చేయకుండా మైపూతలు వాడటం దోషం. బట్టను తడితో విదిలించటం చెడ్డపని. ఇతరులు కట్టినబట్టను కట్టరాదు. బాగా మాౌసినా మడిబట్టలను మార్చరాదు. విశేషం: మడత - ఇత్యాది. (ప్రత్యేకించి దేవతాపూజ మొదలైన పనులకొరకు తడిపి ఆరవేసిన వస్త్రాలను మడతలు అంటారు. అవి మాసినాయని వాటిని తీసివేసి మామూలు వస్త్రాలు ధరించి పూజాదికాన్ని చేయరాదని భావం. క _ వలవదు వటపిప్పలముల ।; ఫలములు నమలంగ మేడిపండ్లును దగ; దా

వుల మేకల నెమిళకుల యెజ । చులుం గానివి యవిహితంపుం జోటుల నధిపా! 108 ప్రతిపదార్హం: అధిపా!= రాజా!; వట పిప్పలముల ఫలములు= మర్రి, పిప్పలి పండ్లు; నమలంగన్‌= నమలటం; వలవదు= కూడదు; మేడిపండ్డును= మేడిచెట్టు పండ్డు కూడా; తగదు= తినరాదు; అవుల, మేంకల, నెమిళుల+ఎఆచులున్‌= ఆవుల, మేకల, నెమళ్ళ మాంసాలు; అవిహితము+చోటులన్‌= పగ ఉన్న తావులలో; కొనివి= చేయరానివి, తొత్సర్యం: రాజా! మర్రిపండ్డు, పిప్పళ్ళు, మేడిపండ్లు తినరాదు. శత్రుస్టానాలలో ఆవుల, మేకల, నెమళ్ళ మాంసాలు వనికి రానివి. క. వినుమొరుమూ చూ । చిన భోజ్యము నింద్య మన్యచిత్తము తోదడం

గొనందగ దాహారము; పొ । త్తునం గుదుచుట యఘము గూడు దూషించుటయున్‌. 109 ప్రతిపదార్హం: వినుము విను; ఒరు మూ చూచిన భోజ్యము= ఇతరుడు వాసన చూచిన ఆహారపదార్ధము; నింద్యము= చెడినది (గా భావింపదగినది); ఆహారము= భోజనం; అన్యచిత్తముతోడన్‌= పరధ్యానంతో; కొనన్‌= తీసికొనటం (తినటం); తగదు= కూడదు; పొత్తునన్‌= ఒక్కపంక్తిలో; కుడుచుట= తినటము; కూడున్‌= తినే పదార్జాన్ని; దూషించుటయున్‌= నిందించటమూ; అఘముజ పాపం,

460 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తాత్పర్యం: ఇతరులు వాసన చూచిన భోజనం (గ్రహించటం మంచిది కాదు. ఏవో భావనలు చేస్తూ అన్నం తినరాదు, సహపంక్తి భోజనమూ, అన్నాన్ని నిందించటమూ పాపాలు.

విశేషం: మూ చూచిన ఇట్టి పదార్థాన్ని ఉచ్చిష్టం అంటారు. పరుడు వాసన చూచిన అన్నంలో వాడి అంతర్గత శరీరదోషాలు దానితో సంక్రమించే అవకాశం ఉంటుంది. అన్యచిత్తము - అన్నం మనస్సును, దేహాన్నీ చక్కగా పెంచుతుంది. పరధ్యానంతో తింటే ఆ (ప్రయోజనాలు చెడిపోతాయి. పొత్తునం గుడుచుట - పంక్తిభోజనం - ఇతరులతో మాటాడవలసి రావటం, దానివలన ఉద్వేగాలు పెరగటం, వారి శరీరదోషాలు వీరికీ, వీరి దోషాలు వారికీ సం(క్రమించే అవకాశాలు ఉండటం మొదలైన కారణాలను బట్టి పంక్తిభోజనాన్ని నిషేధించినట్టు భావించాలి. అన్నాన్ని పరబ్రహ్మస్వరూపం అంటారు. దానివలననే స్టూలసూక్ష్మ దేహాలు చక్కగా రూపొందుతున్నాయి. కనుక అన్నాన్ని నిందిస్తే ఆ ప్రయోజనాఖు చెడిపోతాయి.

క. _ చేతంగొని యుప్పు నమలుట, | రాతిపయిని నుప్పు గొనుట, రాత్రి దధిమధూ

పేతంబుగం గుడుచుట, ధ ర్యేతరములు; రేయి సక్తు వెగ్లు నరేంద్రా! 110

ప్రతిపదార్దం; నరేంద్రా!= రాజా[; ఉప్పున్‌= లవణాన్ని; చేతన్‌= చేతితో; కొని= తీసికొని; నమలుట= నమలటం; రాతిపయినిన్‌; ఉప్పున్‌= రాతిమీద ఉన్న ఉప్పును; కొనుట= తినటం; రాత్రి=ఐ రేయి వేళు దధి, మధు+ఉపేతంబుగన్‌= పెరుగు, తేనెలతో కలిసి ఉండునట్టుగా? కుడుచుట= తినటం; ధర్మ+ఇతరములు= అధర్మాలు; రేయి= రాధత్రిపూట; సక్తువుజ పేలపిండి; ఎగ్గు= కీడు చేస్తుంది.

తాత్పర్యం: చేతితో ఉప్పును (గ్రహించి నమలటమూ, రాతిమీద ఉన్న ఉప్పును తినటమూ, రాత్రిపూట పెరుగు, తేనెలతో భుజించటమూ దుష్టకార్యాలు. రాత్రివేళ పేలపిండి కీడు చేస్తుంది.

విశేషం: ఉప్పు చాలా శీఘ్రంగా రోగక్రిములను ఆకర్షిస్తుంది కనుక ఇతరుల చేతినుండి, బాగా సూక్ష్మక్రిములు వ్యాపించే రాయి మొదలైన వాటినుండీ తీసికొనవద్దని నిషేధించి ఉంటారు. పెరుగు, తేనెలు తేలికగా జీర్ణం కాని పదార్దాలు, కాబట్టి వాటిని రాత్రివేళ తింటే అజీర్షరోగం రావచ్చును.

క ఒకళులు సూచినయది వా : రికి బెట్టక నమలుటయును జ్రీతిం దన పం

క్తికిం దెచ్చిన చుట్టలు వే । జొక భంగిం గుడువం గుడుపు నులు విషభుక్తిన్‌. శ11

ప్రతిపదార్హం: ఒకళులు= ఇతరులు; చూచిన+అది= చూచిన ఆహారపదార్థాన్ని: వారికిన్‌= వారికి; పెట్టక= పెట్టకుండా; నమలుటయున్‌= తినటమూ; (ప్రీతిన్‌=ఐ ప్రేమతో; తన పంక్తికిన్‌= తన వరుసకు; తెచ్చిన చుట్టలు= తెచ్చిన చుట్టాలు; వేజు+ఒక భంగిన్‌= మరొక పద్దతిలో; కుడువన్‌= తింటూ ఉంటే; కుడుపున్‌= తాను తినటమూ; విషభుక్తిన్‌= విషం తినటాన్ని; ఉలున్‌= పోలుతుంది.

తాత్సర్యం: ఇతరులు చూచిన పదార్థాన్ని వారికి పెట్టకుండా తానొక్కడే తినటమూ, ప్రేమతో తన పంక్తికి వచ్చిన

వ్‌

చుట్టాలు హీనమైన పదార్థాలు తింటూ ఉండగా తాను మేలి పదార్థాలు తినటమూ విషం తినటంతో సమానం అవుతాయి.

విశేషం: ఈ భారతధర్మం చాలా సూక్ష్మంగా ఆలోచింపదగినది. చిన్ని నా పొట్టకు శ్రీరామరక్ష' అన్న భావాన్ని భారతధర్మం ఎన్నటికీ అంగీకరించదు. “అందరి సుఖమే ఆత్మసుఖం' అనే ధోరణి భారతీయులది.

ఆనుశాసవిక పర్వము - చతుర్జాశ్వాసము శర1 క నేయు మధువు సక్తువు దధి ; పాయసము జలంబు భుక్తపరిశిష్టము భూ నాయక! యేరికి నిడం దగ । బాయువు పెంపారం గోరు టాత్మం గలిగినన్‌. 112 ప్రతిపదార్హం: భూనాయక!= రాజా! ఆయువు= బ్రదుకు కాలం; 'పెంపారన్‌= అభివృద్ధి చెందటం; కోరుట= కోరటం; ఆత్మన్‌= బుద్దిలో; కలిగినన్‌= కలిగితే; నేయున్‌= నేతిని; మధువున్‌= తేనెనూ; సక్తువున్‌= పేలపిండినీ; దధి= పెరుగునూ; పాయసమున్‌= పరమాన్నాన్నీ; జలంబు= నీటినీ; భుక్తపరిశిష్టమున్‌= తినగా మిగిలిన వీటిని; ఏరికిన్‌= ఎవరికీ; ఇడన్‌ తగదు= పెట్టరాదు. తాత్సర్యం: రాజా! ఆయువును పెంచుకొనే కోరిక ఆత్మలో ఉంటే నేయి, తేనె, పేలపిండి, పెరుగు, పాయసం, నీరు - అనే వస్తువులలో తినగా మిగిలినవాటిని ఎవరికీ పెట్టరాదు. విశేషం: తాను తినగా మిగిలినదానిని 'ఉచ్చిష్టం' అంటారు. ఎంగిలిఅని కూడా దానికి వ్యవహారం. దానిలో తన శరీరరోగ దోషాలు సంక్రమిస్తాయి. పైన పేర్కొన్న పదార్హాలతో ఆ దోషం మరింత ఎక్కువగా ఉండే లక్షణాన్ని సంభావించి ఈ నిషేధం చెప్పి ఉంటారు. తే. అంగుళాగ్రముల్‌ చిటికెనలందు మొదళు । లనఘ! దేవర్షి తీర్ధము లనంగం బరయ వరుస వలకేలి యుప్పలవాయి పైత్య ! కంపుందీర్ధంబు తర్పణకార్యమునకు. 113 (ప్రతిపదార్దంవ అనఘ!= పుణ్యాత్మా! తర్చణ కార్యమునకున్‌= తర్పణం అనే పనికి; అంగుళ+శఅ(గ్రముల్‌= (వ్రేళ్ళకొనలు; చిటికెనలందున్‌= చిటికెన ్రేళ్ళ్యయందు; మొదళులు= మొదటి. భాగాలు; వరుసన్‌= వరుసగా; దేవ+బుషి తీర్ధములు= దేవతీద్ధములు, బుషి తీర్థములు; అనంగన్‌+పరంగున్‌= అన్న పేరుతో ఒప్పుతాయి; వలకేలి= కుడిచేతి; ఉప్పలవాయి= చూపుడు వ్రేలికి; బొటన్రేలికి మధ్యనున్న భాగం; పైతృకము+తీర్థంబు= పితృదేవతల తీర్థం. తాత్పర్యం: పుణ్యాత్మా! తర్పణకార్యాలలో ద్రేళ్ల తుదలను దేవతీర్థం అంటారు. చిటికెనవ్రేళ్ళ మొదటి భాగాలను బుషితీర్ధాలంటారు. కుడిచేతిలో చూపుడు, బొటన (వ్రేళ్ళ మధ్యభాగాన్ని పీతృతీర్హం అంటారు. విశేషం: దేవతలకు తర్భణం చేసేటప్పుడు ర్రేళ్ళ చివళ్ళమీదుగా నీళ్ళు వదలాలి. బుషులకు తర్పణం జేసే సమయంలో చిటికెన (వ్రేళ్ళ మొదటి కణుపుల మీదుగా నీళ్ళు వదలాలి, పితృదేవతల తర్పణంలో బొటన(్రేలికి చూపుడు (వ్రేలికి నడుమ ప్రదేశంనుండీ నీళ్ళు వదలాలి అని పద్యం తాత్పర్యం. తీర్ణం అంటే పవిత్రస్థలం. క. ఆచమనపూర్వకంబుగ । నాచరణీయంబు సర్వ మగుతర్పణమున్‌ వాచః పరుషత క్రోధం । బాచార విధిజ్జ లఘము లంద్రు కుమారా! 114 (ప్రతిపదార్థం: కుమారా!= నాయనా!; సర్వము= అన్నివిఢములది; అగు తర్చణమున్‌= అయిన తర్పణమూ; ఆచమన పూర్వకంబుగన్‌= 'ఆచమనం' అనే కార్యం ముందు కలిగేటట్టుగా; అఆచరణీయంబు= చేయదగింది; ఆచార విధిజ్ఞులు= ఆచారం విధానాలను చక్కగా తెలిసినవారు: వాచఫరుషత= మాటలలో పరుషత్వమూ; (క్రోధంబుజు కోపము; అఘములుజ పాపములు; అండ్రు= అంటారు. తాత్పర్యం: అన్ని విధములైన తర్పణాలనూ ఆచమనం చేసిన తరువాతనే చేయాలి. ఆచారాల విధానాలు ఎరిగినవారు మాటలలో కటువుతనమూ, కోపమూ పాపాలని అంటారు. విశేషం: ఆచమనం - కేశవాది నామాలు ఉచ్చరిస్తూ మూడు మారులు చిన్న ప్రమాణంలో నీరు పుచ్చుకోవటం. ఆచమనం చేసిన తరువాతనే తర్పణం చెయ్యాలి - అని తాత్పర్యం, పరుషంగా పలకటం, (క్రోధం తాల్చ్బటం ఎప్పుడూ పాపాలే కానీ సందర్భాన్ని బట్టి తర్పణాది కార్యాల సమయంలో వాటిని ఏ మాత్రమూ దరిచేరనీయరాదన్న సూచన తెలియవస్తున్నది.

తర2 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము క దినమున సురతం బెయ్యెడం ; జనదు; చెడిపం గన్యం గవయం జనదు; పతిత నం

టని దాని నగ్నం జూడం ; జన దుమిసిన వార్పకునికి సక్షుతుందైనన్‌. 115 ప్రతిపదార్హం: దినమునన్‌= పగటివేళ సురతంబు= భార్యను కలియుట; ఏ+ఎడన్‌= ఎన్నటికినీ; చనదు= కూడదు; చెడిపన్‌= చెడిపోయినదానిని; కన్యన్‌= వివాహము కానిదానినీ; కవయన్‌= కూడటం; చనదు= పనికిరాదు; పతితన్‌= శీలం చెడిన కాంతను; ఆంటనిదానిన్‌= ముట్టయినదానిని; నగ్నన్‌= బట్టలు లేనిదానిని; చూడన్‌+చనదు= చూడరాదు; ఉమిసినన్‌= ఉమ్మివేసినా; సక్షుతుండు= తుమ్ము కలవాడు: ఐనన్‌=ఐ అయినా; వార్చక+ఉనికి= ఆచమనం చేయకపోవటం; చనదు= కూడదు. తాత్పర్యం: పగటివేళ భార్యను కలియరాదు. శీలం చెడిన స్త్రీని, కన్యను కూడరాదు. పతితను, రజస్వలను, నగ్నంగా ఉన్న స్త్రీని చూడరాదు. ఉమ్మినప్పుడు, తుమ్మినప్పుడు ఆచమనం చేయకపోవటం తప్పు. ఆ. అట్టియెదలం దనకు నాచమనము దొర । కొనకయున్న సూర్యు గనుచు6 బ్రణవ

కలనతోడం గూడ వలచెవి ముట్టుట ;। శుచిత నిచ్చు నంద్రు సూరిజనులు. 116 ప్రతిపదార్హం: అట్టి+ఎడలన్‌= అటువంటి సందర్భాలలో; తనకున్‌= తనకు; ఆచమనము= ఆచమనం చేయటం; దొరకొనక+ఉన్నన్‌= కుదరకపోతే; సూర్యున్‌= సూర్యుడిని; కనుచున్‌= చూస్తూ; ప్రణవకలనతోడన్‌= ఓంకారం పలుకటంతో; కూడన్‌= కూడగా; వలచెవి= కుడిచెవి; ముట్టుటఐ తాకటం; శుచితన్‌= పవిత్రతను; ఇచ్చున్‌= ఇస్తుంది; అని; సూరిజనులు= పండితులు; అం(డ్రు= అంటారు. తాత్పర్యం: అటువంటి సందర్భాలలో ఆచమనం చేయటం సాధ్యం కాకపోతే సూర్యుడిని చూస్తూ , ఓంకారాన్ని పలుకుతూ, కుడిచెవిని తాకటం పవిత్రతను కలిగిస్తుందని పండితులు చెప్పుతారు. ఆ. _ భగిని గురుని మిత్తుం బండితు వంశజుం ; బేదనడిన' దెచ్చి ప్రియముతోడం

దనగ్భహమున కల్మి కనురూపముగం బ్రోపు : పెనుపు సేయు నాయువునకు సిరికి. 117 ప్రతిపదార్దం: భగినిన్‌= సోదరిని; గురునిన్‌= గురువునూ; మిత్రున్‌= చెలికానినీ; పండితున్‌= పాండిత్యము కలవాడినీ; వంశజున్‌= తన వంశంలో పుట్టినవాడినీ; పేదవడినన్‌= పేదతనం పొందితే; ప్రియముతోడన్‌= ప్రీతితో; తెచ్చి= తీసికొని వచ్చి; తన గృహమున కల్మికిన్‌= తన ఇంటిలోని సంపదకు; అనురూపముగన్‌= తగినవిధంగా; (ప్రోపుజ పోషించటం; ఆయువునకున్‌= ఆయుస్సునకూ; సిరికిన్‌= సంపదకూ; పెనుపుఐ వృద్దిని; చేయున్‌= చేస్తుంది. తాత్చర్యం: సోదరి, గురువు, చెలికాడు, పండితుడు, జ్ఞాతి - అనేవారు దిక్కులేనివారయితే వారిని తీసికొని వచ్చి (ప్రేమతో తన సంపద కనురూపంగా పోషించటం ఆయువునూ, సంపదనూ వృద్ది చేస్తుంది. విశేషం: ఈ పనివలన ఆయువే కాదు. సంపద కూడా వృద్ది పొందటం విశేషం. చాలామంది మరొకరిని పోషించవలసి వస్తే సంపద తరిగిపోతుందనుకుంటారు. కానీ అది నిజం కాదు. సౌజన్యసంపదవలన ఆక్టిక సంపద కూడా అభివృద్ది అయ్యే అవకాశాలు ఎన్నో ఉంటాయి, క. _పారావతములు శుకములు ; శారికలును బుష్పలతలు జనవర! పసిండిం

దారమున నైన ముట్టులు ।; నారయ గృహమంగళంబు లాదర్శములున్‌. 118 ప్రతిపదార్హం: జనవర!= రాజా! పారావతములు= పావురాలు; శుకములు= చిలుకలు; శారికలును= గోరువంకలు; పుష్పలతలు= పూలతీగలు; పసిండిన్‌ దారమునన్‌= బంగారు తీగతో; ఐన ముట్టులు= ఏర్పడిన వస్తువులు; ఆదర్శములున్‌= అద్దాలు; ఆరయన్‌= పరిశీలించగా; గృహమంగళంబులు= ఇంటికి శుభం కలిగించే వస్తువులు.

ఆనుళాపవిక పర్వము - చతుర్జాశ్వానము 463 తాత్పర్యం: రాజా! పావురాలు, చిలుకలు, గోరువంకలు, పూలతీగెలు, బంగారు తీగల వస్తువులు, అద్దాలు ఇంటిలో మంగళవస్తువులు.

త గ్రువ్వగ్రద్ద దివ్యారుపు. బ్రువ్వు గూబ ; యిల్లు సొచ్చిన శాంతి సేయింప పలయుం

జదువుం గుడుపును సందెలం జనదు రాత్రి; యైనం బితృకార్యములు సేయు టఘముం జేయు. 119 ప్రతిపదార్హం: (గ్రువ్వ= అడవి పావురము; (గ్రద్దజ (గ్రద్ద; దివ్యారుపు+ఫ్రువ్వు= దీపం ఆర్పే పురుగు; గూబజ గుడ్డగూబ; ఇల్లు= ఇంటిలోనికి; చొచ్చినన్‌= ప్రవేశొస్తే శాంతి= మం(త్రపూర్వకమైన కీడ్డు తొలగే క్రియను; చేయింపన్‌ వలయున్‌= చేయించాలి; చదువున్‌=ఐ పరనమును; కుడుపును= భోజనము; సందెలన్‌= సంధ్యాసమయాలలో; చనదు= చేయరాదు; రాత్రి; ఐనన్‌= ఆయితే; పీతృకార్యములు - 'శ్రాద్దములు; చేయుట= చేయటం; అఘమ్మున్‌= పాపాన్ని: చేయున్‌= చేస్తుంది. తాత్పర్యం: గువ్వ, (గ్రద్ద, దీపం ఆర్పే పురుగు, గూబ ఇంటిలో (ప్రవేశిస్తే శాంతి చేయించాలి. సంధ్యలలో చదవటం, తినటం పనికిరాదు. రాత్రివేళ (శ్రాద్దాలు చేయటం పాపం కలిగిస్తుంది.

లా

క. _ కులమును రూపము శీలముం । గల కన్య వరించి యందు గనిన యపత్యం

బులకు6 దగ నడపునది మం ; గళములు గృతదైవపైతృక క్రియు దగుచున్‌, 120 ప్రతిపదార్హం: కులమును= మంచి వంశము; రూపమున్‌= చక్కని అందచందాలు; శీలమున్‌ః ఉత్తమమైన నడవజీ; కల కన్యన్‌= ఉన్న కన్నెను; వరించి= ఎన్నుకొని వివాహం ఆడి; అందున్‌= ఆమెయందు; కనిన+అపత్యంబులకున్‌= కన్న సంతానానికి; కృత, దైవ, పైత్చక క్రియుండు= దైవకార్యాలు, పితృకార్యాలూ నిర్వహించినవాడు; అగుచున్‌= అవుతూ; మంగళములు= శుభకార్యములు; తగన్‌= తగువిధంగా; నడపునది= చేయాలి. తాత్స్చర్యం; మంచి కులమూ, రూపము, శీలమూ గల కన్యను వరించి ఆమెయందు పొందిన సంతానానికి, ముందు దైవకార్యాలు, పితృకార్యాలు ఆచరించినవాడైై, శుభకార్యాలు నిర్వహించాలి. విశేషం: మంగళములు - వివాహం మొదలైనవి, అపత్యం ఎ 'న పతన్తి అనేన పితరః నరకే అని ఈ శబ్దానికి వ్యుత్పత్తి, పితరులు దీనిచేత నరకంలో పడరు. తే. వలయుం బ్రాజ్ముఖోదజ్ముఖత్వముల నోకటి । తారకంబులుం దిథులును వారములును

జోస్యు లేజింగించినని మేలు సువ్రతైక ; లోల! మంగలి పనికిని దైలమునకు. 121 (ప్రతిపదార్ధం: సు(వ్రత+ఏకలోల1= శ్రేస్టములైన వ్రతములయందు మాత్రమే ఆసక్తి కల ఓ ధర్మరాజా! మంగలిపనికిని= క్షౌరమునకు; జైలమునకున్‌= తలంటుపనికిని; ప్రాక్‌+ముఖ, ఉదక్‌+ముఖత్వములన్‌= తూర్పుమొగం, ఉత్తరపుమొగం కావటములలో; ఒకటి= ఒక్కటి; వలయున్‌= ఉండాలి; తారకంబులున్‌= నక్షత్రాలు; తిథులును= తిథులును; వారములును= వారాలూ; బోస్యులు= జ్యోతిళ్ళాస్త్ర వేత్తలు; ఎటింగించినవి= తెలిపినవి; మేలుఐ మంచివి. తాత్సర్యం; రాజా! నీవు మంచివ్రతములయందు మాత్రమే మిక్కిలి ఆసక్తి కలవాడవు. కముక వినుము. క్షురకర్మ, అభ్యంగనస్నానం అనే పనులకు తూర్పునకు గానీ, ఉత్తరానికి గానీ మొగంపెట్టి కూర్చొనాలి. ఏ నక్షత్రాలు, తిథులు, వారాలు మేలైనవో జ్యోతిష్కులు చెప్పిన వాటిని తెలిసికొని పాటించాలి. క, _ వినుము సపిండీకరణ । మ్మున నేకోద్దిష్టమునను భోజనవిధి వ

ర్హన మొప్వు: నామతింపక । చన దామెతం గుడువం బోవ సజ్జనవినుతా! 122

తరశ్తి శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ప్రతిపడార్దం: సజ్జన వినుతా!= సజ్జనుల మంచి నుతికల ఓ ధర్మరాజా! వినుము= విను; సపిండీకరణమ్మునన్‌= సపిండీకరణం అనే క్రియ జరిగిన రోజున; ఏక+ఉద్దిష్టునను= ఏకోద్దిష్టశ్రాద్దం చేసిన రోజున; భోజనవిధి వర్దనము= భోజనం పనిని మానటం; ఒప్పున్‌= మేలవుతుంది; ఆమతింపకజ పిలునకుండా; ఆమెతన్‌= విందును; కుడువన్‌= తినటానికి; పోవన్‌=ఐ పోవటం; చనదు= కూడదు. తాత్పర్యం: రాజా! వినుము. సపిండీకరణం, ఏకోద్దిష్టశ్రాద్దం చేసిన రోజులలో భోజనం మానటం మంచిది. పిలువకుండా విందుభోజనాలకు పోరాదు. విశేషం: సపిండీకరణం - (క్రొత్తగా చనిపోయినవారికి "పెట్టిన పార్వణపు పిండాన్ని (అన్నపుముద్దను) వారి పూర్వులు, చనిపోయినవారు ఆయన తండ్రి, తాతలకు ఉద్దేశించిన పిండాలతో కలపటం అనే (శ్రాద్దక్రియ. వారిని క్రమంగా వసు, రుద్ర, ఆదిత్యరూపాలు అంటారు. ఏక+ఉద్దిష్టశ్రాద్దం అంటే ఒక వ్యక్తి మరణించిన పదవరోజున అతడిని మాత్రం ఉద్దేశించి చేసే (శ్రాద్దం. సాధారణంగా ఇతర (శ్రాద్దాలలో వర్గానికి (శ్రాద్దం పెట్టుతారు. వర్గం అంటే పితృ, పితామహ, (్రపితామహులు ఇత్యాది. క. తల్లికిం దండ్రికి సుతులకు , నెల్ల విధంబులను వలయు హితములు సెప్పన్‌

మల్లకుండు గాక కర్ణము , సల్లభ్యము గాంగం జూచి సౌజన్యనిధీ! 123 వ్రతిపదార్దం: సౌజన్యనిధీ!= మంచితనపు గనియైన ఓ ధర్మరాజా!; మల్లకుండు= కరినచిత్తం కలవాడు; కాక= కాకుండా; కర్టము= కార్యము; సత్‌+లభ్యము= చక్కగా పొందదగినది; కాంగన్‌= అయ్యేటట్టుగా; చూచి= పరీక్షించి; తల్లికిన్‌= అమ్మకు; తంగ్రికిన్‌= తండ్రికి; సుతులకున్‌= కొడుకులకు; ఎల్లవిధంబులను= అన్ని తీరులలో; హితములు= మంచిమాటలు; చెప్పన్‌ వలయున్‌= తెలుపదగును. తాత్సర్యం; కరినహృదయుడు కాకుండా, కార్యాన్ని చక్కగా సాధించే తలపుతో, తల్లికైనా, తండ్రికైనా, కొడుకులకైనా నులైన ఉపదేశాలు చేయవచ్చు. విశేషం: సుతులకు అన్నద్రానిలో అవసరాన్ని బట్టి సుతలను కూడ కలుపుకొనాలి. స్‌. క్షత్రియుం దశ్వంబు గజమును రథమును ; నెక్కు నేర్పులు గను బెక్కు గజచి

నానాయుధాభ్యాస వైపుణంబునం బొల్జి । యుద్ధతంత్రములకు నోహటింప

కుండెడు మదిం బేర్చి దందనీతికి బోధ ।; కంబగు నట్టి శాస్త్రంబు మొదలు

గాంగ గాంధర్వంబు గామతంత్రంబు లో ; నుగ శాస్త్రముల నెల్లం దగిన భంగి ఆ. నలపరించి మున్న యధ్యయనంబునం ; జొరవ గలిగి ధర్మచరణవేది

(మై ప్రజాభిరక్ష యధ్వరకరణంబు ; వలను మెఅసి నడవవలయు నధిప! 124 వ్రద్రిసదార్దం: అధిప!= రాజా!; క్షత్రియుండు= క్షతజాతివాడు; అశ్చంబున్‌= గుర్రాన్నీ; గజమును= ఏనుగును; రథమునుజడ రధాన్నీ;

క్కు నేర్పులుజ ఎక్కేనేర్పులను; కనున్‌= పొందుతాడు; పెక్కుజ అనేకములను; కజుచి= నేర్చుకొని; నానా+ఆయుధ+అభ్యాస

వైపుణంబునన్‌= పెక్కైన ఆయుధాల ప్రయోగాల యందలి పాండిత్యంతో; పొల్చి= రాణించి; యుద్దతంత్రములకున్‌= పోరులలోని మెలకువ పనులకు; ఓహటింపకజ వెనుదీయక; ఉండెడు మదిన్‌= ఉండే బుద్దితో; పేర్చిఐ అతిశయించి; దండనీతికిన్‌= రాజనీతికి (శిక్షాస్టృతికి); బోధకంబు= ఉపదేశం చేసేది; అగు+అట్టి శాస్త్రంబు= అయిన శాస్త్రం; మొదలుకాంగన్‌= మొదటిది అయ్యేటట్టుగా; గాంధర్భంబు= సంగీతాన్ని; కామతం(త్రంబు= కామశాస్త్రము; లోనుగన్‌= మొదలుగా; శాస్త్రములన్‌, ఎల్లన్‌= సకల శాస్త్రాలను;

ఆనుశాననిక పర్వము - చతుర్జాశ్యానము 465 తగినభంగిన్‌= ఉచితమైన పద్దతిలో; అలవరించి= పట్టుకొని; మున్ను+అ= ముందే; అధ్యయనంబునన్‌= వేదం నేర్వటంలో; చారవ= మంచి ప్రవేశం; కలిగి= పొంది: ధర్మ చరణ వేది= ధర్మపు ప్రవర్తనను చక్కగా తెలిసినవాడు; ఐ= అయి; ప్రజా+అభిరక్ష= ప్రజలను నిండుగా కాపాడుట; అధ్వరకరణంబుజ యజ్ఞాలు చేయటం అనువాటిలో; వలను= నేర్పు; మెజసి= అతిశయించి; నడవవలయున్‌= నడవాలి. తాచ్చర్యం: రాజా! క్షత్రియుడు గుర్రాన్నీ, ఏనుగును, రథాన్నీ ఎక్కే నేర్చులను సాధించాలి, ఎన్నా విద్యలు నేర్చి సర్వాయుధాల ప్రయోగంలోని ప్రావీణ్యంతో ప్రకాశించాలి. శతువుల యుద్ధతంటత్రాలకు బెదరిపోకుండా గుండెను దిటవు చేసికొనాలి. దండనీతికి మొదలైన అర్ధశాస్త్రం వంటి శా(స్తాలను, సంగీతవిద్యను, కామళా'స్తాన్నీ ఇంకా తక్కిన సర్వశాస్తాలనూ తగిన విధంగా అభ్యాసం చేయాలి. వేదం చదవటంలో చక్కని నిపుణతను సాధించి, ధర్మప్రవృత్తిని బాగుగా ఎరిగినవాడై, ప్రజలను చక్కగా ఏలటం, యజ్ఞకార్యాలను మెలకువతో చేయటం అనే పనులలో ప్రావీణ్యం గడించాలి. విశేషం: ఒక్క మాటలో క్షత్రియుడు సర్వవిషయాలలో అందరికంటె మిన్న అయిన పాండిత్యం గడించాలని భావం. అప్పుడు అతడు ఇతరులపై ఆధారపడవలసిన అనవసరం ఉండదు. ఇతరుల వంచనకు లోబడని స్టితి, దానివలన స్టిరత్వమూ సిద్దిస్తాయి. క, _ విను వర్ణాచారంబుల । ననఘ! యిచటం దెలుపం దొడంగ నైనను మును లీ

పను లాయుర్వృద్ధికరము : లనుట కతన వలసె నీకునె చెప్పంగన్‌. 125 ప్రతిపదార్హం: అనఘ!1= పుణ్యాత్ముడా!; విను= ఆలకించుము; ఇచటన్‌= ఇక్కడ; వర్ల+ఆచారంబులన్‌ః= వర్షముల ఆచారాలను; తెలుపన్‌= తెలుపటానికి; తొడంగను= సిద్దపడను; ఐనను= అయినా; మునులు= మహర్షులు; ఈ పనులుజ పైని చెప్పిన పనులు; ఆయుర్‌ వృద్ధికరములు= ఆయువును పెంపాొందించునవి; అనుట కతనన్‌= అనటం కారణంగా: నీకున్‌+ఐ= నీకోసం; చెప్పంగన్‌ వలసెన్‌=ఐ చెప్పవలసి వచ్చింది. తాత్పర్యం: రాజా! ఇక్కడ వర్థాచారాలను చెప్పటం నా తలపు కాదు. అయినా మునులు పై చెప్పిన క్షత్రియధర్మాలు ఆయువును వృద్ది పరచేవి అని చెప్పటంవలన వీటిని నీకోసం చెప్పవలసి వచ్చింది. సీ, అధిప! రజస్వల నంటుట కల్మష । మాచరితస్నాన యైన సతిం జ

తుర్ధదినంబున దోషాసమయమునం । జెందంగం దగు నంద్రు గొందఠజార్యు

లేనవునాం డొంద నింతియు షష్టాహ ; మున బొంద మగవాండు బుట్టు వినుము

మజటియును సమవిషమములగు దివసంబు ; లందోలి. బురుషుండు నంగనయును తే. సంభవింతు లట్టులు షోదడశంబు చాంక : నెల్లనాండును బుతుశక్తి యెదలకుండ

నెట్టి కార్యము గల్గిన బుతుమతీస ।! మాగమము దప్పనీకున్న నాయువెక్కు 126 ప్రతిపదార్హం: అధిప= రాజా!; రజస్వలన్‌= ముట్టయిన స్త్రీని (భార్యను); అంటుట= తాకుట; కల్మషము= పాపము; కాందణటువ కొందరు; ఆర్యులు= పూజ్యులు; ఆచరితస్నానజ చేసిన స్నానం కలది; ఐన సతిన్‌= అయిన భార్యను; చతుర్థదినంబునన్‌= నాలుగవరోజున; దోషా సమయమునన్‌= రాత్రివేళ; చెందంగన్‌= పొందటం; తగును= కూడును; అండ్రు= అంటారు; ఏనవునాండు= ఐదవరోజున; ఒందన్‌= కలసినట్లయితే; ఇంతియున్‌= స్త్రీ శిశువు; షష్టశఅహమునన్‌= ఆరవరోజున; పొందన్‌= పొందితే: మగవాండున్‌= మగళిశువూ; పుట్టున్‌= పుట్టుతారు; వినుము= ఆలకించుము; మజియును= ఇంకనూ; సమవిషమములు= సరి,

జర6 శ్రీమదొంధ్ర మహాభారతము బేసి సంఖ్యలు; అగు దివసంబులందున్‌= అయిన రోజులలో; ఓలిన్‌= (క్రమంగా; పురుషుండున్‌= మగవాడు; అంగనయునుజ ప్రేయు; సంభవింతురు= పుట్టుతారు; ఇట్టులు=ఐ ఈ విధంగా; షోడళంబుదాంకన్‌= పదునారవ రోజువరకు; ఎల్లనాండును= ప్రతిదినమూ; బుతుశక్తి= రజస్సుయొక్క శక్తి; ఎడలక+ఉండన్‌= పోకుండా; ఎట్టి కార్యము ఎటువంటి పని; కల్లినన్‌= కలిగినా; బుతుమతీ సమాగమముజ= బుతువుగల భార్యతోడి కలయికను; తప్పనీక+ఉన్నన్‌= తప్పిపోకుండా ఉంటే; ఆయువు= జీవితకాలం; ఎక్కున్‌= వృద్ది పొందుతుంది. తొత్సర్యం: రజస్వల నంటటం పాపం. స్నానం చేసిన భార్యను నాల్లవదినాన రాత్రివేళ పొందాలి అని కొందరు పూజ్యులు అంటారు. అయిదవనాడు భార్యతో సమాగమం పొందితే స్త్రీ శిశువూ, ఆరవనాడు పొందితే మగ శిశువు కలుగుతారు. ఇంకా వినుము. సరిరోజులలో భార్యను కలిసినట్టెతే మగపిల్లవాడూ, బేసి రోజులలో స్త్రీ శిశువూ కలుగుతారు. ఈ విధంగా పదహారవ రోజు వరకు స్త్రీ బుతువు వ్యర్ధం కాకుండా, ఎన్ని పనులున్నా పురుషుడు బుతువుగల భార్యను పొందుతూ ఉంటే ఆయువు పెరుగుతుంది. క. విను మాచార మవశ్యం । బును నడపంగ వలయు ధర్మ్శ్మమున కదిమూలం

బనఘా! ధర్మం బాయువుం । బెనుచును లక్ష్మిని యశంబు బెంపొందించున్‌. 127 ప్రతిపదార్హం: అనఘా!= పుణ్యాత్ముడా!; వినుము= ఆలకించుము; ఆచారము= చక్కని (క్రమబద్దమైన నడవడిని; అవళ్యంబును= తప్పనిసరిగా? నడపంగన్‌ వలయున్‌= ప్రవర్తింపజేయాలి; అది= ఆ ఆచారం; ధర్మమునకున్‌= ధర్మానికి; మూలంబు= కుదురు; ధర్మంబు= ధర్మము; ఆయువున్‌= (బ్రతికే కాలాన్ని; పెనుచునుజఐ వృద్ది చేస్తుంది; లక్ష్మిని= సంపదను; యశంబున్‌= కీర్తిని; 'పెంపొందించున్‌= పెరిగేటట్టు చేస్తుంది. తాత్సర్యల: అనఘా! వినుము. ఆచారాన్ని తప్పనిసరిగా నడిపించాలి. అది ధర్మానికి కుదురు. ధర్మం ఆయువును పెంచుతుంది. సంపదను, కీర్తిని వృద్ది చేస్తుంది. తే. ఇన్ని యాచారములలోన నెక్కు డండ్రు ।; సకలభూతంబు లందును సదయు డగుట

యాదిమును లట్లు గావున నఖిలవర్ణ ; ములకు దయకల్శి పెద్దయు వలయుగుణము. 128 వ్రతిపదార్థం: ఆదిమునులు= మొట్టమొదటి జ్ఞానసంపన్నులు; ఇన్ని+ఆచారములలోనన్‌= ఈ అన్ని ఆచారాలలో; సకలభూతంబులందును= సమస్త 'ప్రాణులయందు; సదయుండు= దయతో కూడినవాడు; అగుట= కావటం; ఎక్కుడు= మిన్న, అండ్రు=ఐ అంటారు; కావునన్‌= కనుక; అఖిలవర్షములకున్‌= అన్ని వర్ణాలవారికి; దయకల్మి= దయకలిగి ఉండటం; పెద్దయున్‌= మిక్కిలి పెద్దదైన; వలయు గుణము= ఉండవలసిన గుణం. తాత్సర్యం: ఆదిమునులు ఆచారాలన్నింటిలో సర్వ్భభూతాలపై దయ మిన్న అయిన దంటారు. కాబట్టి అన్ని వర్ణాల వారికీ దయ కలిగి ఉండటం పెద్దగా ఉండవలసిన గుణం. క, ఈ యాచారాధ్యాయం :; బాయ్యుశ్తీకీర్తికారి యగుం బాపంబుల్‌

వాయం జేయును బృథివీ ।; నాయక! సర్ధక్తి జదివినను దగ వినినన్‌. 129 (ప్రతిపదార్ధం: పృథివినాయక!= రాజా! ఈ ఆచార+అధ్యాయంబు= ఈ ఆచారసంబంధమైన (గ్రంధవిభాగం; సత్‌+భక్తిన్‌= మంచి భక్తితో; చదివినను= చదివినా; తగన్‌= బాగుగా; వినినన్‌= విన్నా; ఆయుస్‌, శ్రీ, కీర్తి కారి ఆయువును, సంపదను, కీర్తిని కలిగించేది; అగున్‌= అవుతుంది; పొపంబుల్‌= పాపాలను; పాయన్‌ చేయన్‌= పోగొట్టుతుంది.

అనుశాసనిక పర్వము = చతుర్జాశ్వానము 467 తాత్సర్యం: రాజా! ఈ ఆచారాధ్యాయమును మంచి భక్తితో చదివినా, తగువిధంగా విన్నా ఆయువు, సంపద, కీర్తీ కలుగుతాయి. పాపాలను పోగొట్టుతుంది. తే. అనిన బ్రీతుండై పాండున్నపాగ్రతనయు.। డమరతటినీతనూజుతో నన్నదమ్ము

లేమివిధమునం దమలోన నెనసి నడచు । వార? లెజింగింపు' మనుటయు గారవమున. 130 (ప్రతిపదార్హం: అనినన్‌= అని చెప్పగా; పాండు నృప+అగ్రతనయుండుజ పాండురాజు పెద్దకొడుకు; ప్రీతుండు ప్రీతి పొందినవాడు; ఐ= అయి; అమరతటినీ తనూజుతోన్‌= దేవనది కుమారుడగు ఖీష్ముడితో; అన్నదమ్ములు= సోదరులు; ఏమి విధమునన్‌= ఏ తీరున; తమలోనన్‌= తమలో; ఎనసీ= పొందిక కలిగి; నడచువారలు?= (ప్రవర్తిస్తారు?; ఎజింగింపుము= తెలుపుము; అనుటయున్‌= అంటే; గారవమునన్‌= (ప్రీతితో. తాత్పర్యం: అని చెప్పగా ధర్మరాజు (్రీతిపొంది, భీష్ముడితో 'అన్నదమ్ము లేవిధంగా తమలో తాము పొందిక కలిగి (ప్రవర్తిస్తారో తెలుపుమా!” అనగా భీష్ముడు (ప్రేమతో.

వ. _అతం డతని కిట్లనియె. 1131 ప్రతిపదార్థం: అతండు= భిష్ముడు; అతనికిన్‌ఐ ధర్మరాజుకు; ఇట్టు+అనియెన్‌= ఇట్టా అన్నాడు.

తాత్పర్యం; భీష్ముడు ధర్మరాజుతో ఇట్టా అన్నాడు:

క _ విను భక్తియు వెజపుం గలిగి; యనుజన్ములు పెద్దవాని నారాధింపన్‌

జనవర! యతండుం దమ్ములం। గొనియాదన్‌ సిరికిం బ ట్టగుదు రుజ్వలులై. 132 ప్రతిపదార్థం: జనవర!= రాజా!; వినుజ ఆలకించుము; అనుజన్ములు= తమ్ములు; భక్తియున్‌= గౌరవభావము; వెజపున్‌= భయము; కలిగి; పెద్దవానిన్‌= అన్నను; ఆరాధింపన్‌= కొలువగా; అతండున్‌= అన్న కూడా; తమ్ములన్‌= తమ్ములను; కొనియాడన్‌= మన్నించగా; ఉజ్జులులు= చక్కని ప్రకాశము కలవారు; ఐ= అయి: సిరికిన్‌= సంపదకు; పట్టు= స్థానం; అగుదురు= అవుతారు. తాత్పర్యం: 'రాజా! వినుము. తమ్ములు అన్నయెడ భయభక్తులు కలిగి ఆరాధించాలి. అన్న తమ్ములను మన్నిస్తూ ఉండాలి. ఇట్లా అయితే ఆ అన్నదమ్ములు లోకంలో (ప్రకాశిస్తూ సంపదకు స్టానం అవుతారు. విశేషం: భక్తి వెటుపు - 'పెతృసమో జ్యేష్ట” -పెద్దవాడు తండ్రితో సమానుడు - కనుక తండ్రియందువలె భక్తి ఏ తప్పుచేస్తే ఏ విధమైన కోపం వస్తుందో అన్న భయమూ, అన్నయెడల కలిగి ఉండాలని తాత్పర్యం.

క. అనుజు. డొకండు వెంగలియై : నను దప్పెడుం గాని పెద్దనకుం గార్యజ్ఞా

ననిరూఢి లేక తక్కిన ; ననుజన్ములు సిక్కువడుదు రవనీనాథా! 133 ప్రతిపదార్థం: అవనీనాథా!= రాజా!; అనుజుండు= తమ్ముడు: ఒకండుజ= ఒక్కడు: వెంగలి= బుద్ధిలేనివాడు; ఐనను+ అయినా; తప్పెడున్‌= తప్పిపోతుంది; కాని=ఐ కానీ; పెద్దశఅనకు= చ్యేష్టుడికి; కార్య జ్ఞాన, నిరూఢి= పనులకు సంబంధించిన చక్కని తెలివి స్థిరంగా ఉండటం; తక్కినన్‌= చెడితే; అనుజన్ములు= తమ్ములు; చిక్కు+పడుదురు= ఇబ్బందుల పాలవుతారు. తాత్పర్యం: రాజా! తమ్ము డొకడు బుద్దిహీనుడైనా పెద్ద ప్రమాదం లేదు. కానీ అన్న కార్యజ్ఞానం దృఢంగా లేనివాడైతే తమ్ముళ్ళు ఇబ్బందుల పాలవుతారు.

468 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము విశేషం: అన్న నాయకుడు - నడపువాడు, తమ్ముళ్ళు - నేయులు నడపబడేవారు. నాయకుడు బుద్దిహీను డయితే నడపబడే వారికి నాశనమే గతి - అని తాత్పర్యం. చ. జనవర! యన్నదమ్ములు ప్రసన్ననుతిం గలకల్షి పంచి కు డిన వినుతించు లోకములు; శ్రీయు. బొరింబొరిం బెంపు నొందు; లో భనిరతిం బెద్ద కాసపడి పాడి దొణంగినం బ్రాణగొడ్డపుం బనులగు నవ్విధంబు మనపడ్దది కాదె జగం బెజుంగ్టంగన్‌! 134 ప్రతిపదార్ద్హల: జనవర!= రాజా!; అన్న+తమ్ముడు= అన్నయును, తమ్ముడును; ప్రసన్నమతిన్‌= దుష్టభావాలు లేని బుద్దితో; కల కల్మెన్‌= ఉన్న సంపదను; పంచి= చక్కగా విభాగించుకొని; కుడ్చినన్‌= అనుభవిస్తే; లోకములు= లోకాలు (జనులు); వినుతించున్‌= కొనియాడుతాయి; పారిన్‌ పారిన్‌= క్రమంగా; శ్రీయున్‌= సంపద కూడా; పెంపున్‌= వృద్దిని; ఒందున్‌= పొందుతుంది; లోభనిరతిన్‌= పిసినిగొట్టుతనపు పట్టుదలతో; పెద్దకున్‌= అధికభాగానికి; ఆసపడి= కోరిక పొంది; పాడి= న్యాయం; తొఅంగినన్‌= వదలివేస్తే; ప్రాణగొడ్డము+పనులు= (ప్రాణానికి ముప్పుతెచ్చే పనులు; అగున్‌= అవుతాయి; ఆ+విధంబు= ఆ తీరు; జగంబు= లోకము; ఎయుంగన్‌= తెలియునట్టుగా; మన పడ్డ+అది, కాదె![= మనం అనుభవించినదే కదా! తాత్పర్యం: రాజా! అన్నదమ్ములు కలతలు లేని బుద్దితో ఉన్న సంపదను చక్కగా పంచుకొని అనుభవించాలి. అప్పుడు లోకులు మెచ్చుతారు. సంపద కూడా (క్రమంగా వృద్ది పొందుతుంది. అట్ట్లాకాక ఒకడు అత్యాశతో ఎక్కువ భాగాన్ని అపేక్షిస్తే ప్రాణాంతకపు పనులు ఏర్పడుతాయి. లోకమంతా ఎరిగినవిధంగా అది మనం అనుభవించిందే కదా! విశేషం: ఇక్కడ వ్యంగ్యంగా భీష్ముడు ధృతరాష్ట్రుడి తప్పిదాన్ని సూచిస్తున్నాడు. ప్రసన్నమతి - ఉన్న సంపదలో ఒకడు నిష్కారణంగా ఎక్కువభాగాన్ని అపేక్షించటం కుళ్ళుబుద్ది. నాకెంత అధికారం ఉన్నదో వాడికి కూడా అంతే ఉంది అనుకోవటం సనుబుద్ధి, తే. తండ్రి పిమ్మట నన్నయ తండ్రి పిన్న। వారలకు నెల్ల నాతనివనిత తల్లి తల్లికడచన్న నని చెప్పి తాత మఖియు, । మనుమనికి నిట్టులను నభిమన్యుపొత్ర! 135 ప్రతిపదార్థం: తండ్రి పిమ్మటన్‌= తండ్రి తరువాత; అన్న+అ= అన్నయే; పిన్నవారలకున్‌= తమ్ములకు; ఎల్లన్‌= అందరికీ; తం(డ్రి= నాయన; తల్లి కడచన్నన్‌= అమ్మ చనిపోతే; ఆతని వనిత= అన్న భార్య; తల్లిః అమ్మ; అని; చెప్పి= బోధించి; అభిమన్యుపౌత్ర[= అభిమన్యుడి మనుమడవగు ఓ జనమేజయా!; తాత= తాత అయిన భీష్ముడు; మజియున్‌= ఇంకా; మనుమనికిన్‌= మనుమడైన ధర్మరాజునకు; ఇట్టులు= ఈ విధంగా; అనున్‌= చెబుతున్నాడు. తాత్పర్యం: జనమేజయా! తండ్రి తరువాత అన్నయే తమ్ము లందరికీ తండ్రి. తల్లి చనిపోయిన పిమ్మట అన్న భార్యయ్‌ వారికి తల్లి అని చెప్పి, జనమేజయా! తాత ఆ మనుమడికి ఇంకా ఇట్టా బోధించాడు. విశేషణ: ' ం వేషం: అభిమన్యు పౌద్ర! ఇది జనమేజయుడికి వైశంపాయనుడు చేసిన సంబోధన. అభిమన్యుడు లోకోత్తరవీరుడు. అతడి పౌ(త్రుడిగా తనను పిలిస్తే జనమేజయుడికి పరమానందం, క మానవనాయక! యగ్రజుం। డైనను ననుజన్సుం డేని నన్యాయంబుం బూని సహోదరులకుం గీ । డైన నతండు దండ్యుం డందు రవనీపతికిన్‌. 136

ఆనుశాసనిక పర్వము - చతుర్జాశ్వానము శీ59

(ప్రతిపదార్థం: మానవనాయక!= జననాయకా! రాజా[ అగ్రజాండు= అన్న; ఐనను= అయినా; అనుజన్ముండు= తమ్ముడు: ఏనిన్‌= అయినా; అన్యాయంబున్‌= న్యాయవిరుద్ధం అయిథదానిని; పూని= పట్టుకొని; సహ+ఉదరులకున్‌= అన్నదమ్ములకు; కీడు= (ప్రమాదం చేసేవాడు; ఐనన్‌= అయితే; అవనీపతికిన్‌= రాజునకు; దండ్యుండు= దండింప బడదగినవాడు; అందురు= అంటారు. తాత్పర్యం; రాజా! అన్న గానీ తమ్ముడు గానీ న్యాయం తప్పి అన్నదమ్ములకు కీడు చేస్తే వాడు రాజునకు శిక్షార్హుడవుతాడు. విశేషం: 'మానవనాయక!' అన్న సంబోధనలో ఇది చక్కగా గుర్తించి నీ ఏలుబడిలో ఇట్టి వాటిని పరిశిలించాలి అని సూచన. వ. అని సహోదరప్రకారంబు సెప్పి వెండియు. 137 ప్రతిపదార్థం: అని; సహోదర (ప్రకారంబు= అన్నదమ్ముల తీరుః చెప్పి తెలిపి; వెండియున్‌= ఇంకా, తాచ్స్చర్యం: అని అన్నదమ్ములు వ్యవహరించవలసిన విధానాన్ని బోధించి, ఇంకా ఇట్టా అంటున్నాడు: క. _ విను మప్పం దల్లియట్లుగం : గొని నదపంగ వలయుం జన్ను గుడిపి పెనిచె నె

వ్వనిత యదియు నాతనికిని : జననీసమ యంధ్రు బుధులు సౌజన్యనిధీ! 138 ప్రతిపదార్దం: సౌజన్యవిధీ!= మంచితనపు గనిమైన వాడా!; వినుము= ఆలకించుము; అప్పన్‌= అక్కను; తల్లి+అట్టుగన్‌= తల్లివలెనే; కొని= భావించి; నడపంగన్‌+వలయున్‌= చెల్లించాలి; ఏ+వనిత= ఏ స్తీ చన్ను కుడిపి=ఐ చనుపాలుత్రావించి; పెనిచెన్‌= పెంచినదో; అదియున్‌= ఆ స్రీ కూడా; అతనికిన్‌= ఆ పాలు (త్రావినవాడికి?; జననీసమ= తల్లితో సమానురాలు; అని; బుధులు= జ్ఞానము కలవారు; అం(డ్రుజఐ అంటారు. తాత్పర్యం: సుజనుడా! అక్కను తల్లివలె భావించి మన్నించాలి. అట్టాగే పసితనంలో చన్నిచ్చి పెంచిన స్త్రీ కూడా తల్లితో సమానురాలే అని పండితులు చెప్పుతారు. విశేషం; స్థూలంగా ధర్మరాజు అన్నదమ్ముల సంగతి అడిగినా ఆ వరుసలోని వారినిగూర్చి కూడా భీష్ముడు చెప్పటం భావగ్రాహి లక్షణం. క, జనకుం దధికుం డుపాధ్యా। యునకుం బదిమడుంగు లెక్కు డుర్వీనాథా!

జనకునకు దశ గుణంబులు । జనని గురుత్వమున నిది ప్రశస్తము శ్రుతులన్‌. 139 ప్రతిపదార్థం: ఉర్వీనాధా[౯ రాజా!; జనకుండు== కన్నవాడు; ఉపాధ్యాయునకున్‌= చదువుచెప్పువాడికంటె; పది మడుంగులు= పదిరెట్టు; అధికుండు= ఎక్కునవాడు; జనని= తల్లి; జనకునకున్‌= తం(్రికంటె; గురుత్వమునన్‌= గొప్పతనంలో; దశగుణంబులు= పదిరెట్టు: ఎక్కుడు= మిన్న అయినది; ఇది= ఈ సంగతి; (శ్రుతులన్‌= వేదాలలో; (ప్రశస్తము= (ప్రశంసకు నచ్చింది. తాత్పర్యం: రాజు! ఉపాధ్యాయుడికంటె తండ్రి పదిరెట్టు ఎక్కువ మాన్యుడు. తండ్రికంటె తల్లి పదిరెట్టు గౌరవంలో మిన్న అయినది. వేదాలు ఈ విషయాన్ని ('ప్రశంసించాయి. క, _ జననీజనకులచే నగు । జననం బాగమము దను విషయ మని చెప్పన్‌

విను మాచార్యు వలన నొం ; దిన పు టజరామరంబు దివ్యంబునగున్‌, 140

క్ష70 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ప్రతిపదార్థం: ఆగమముజ= వేదము; జననీజనకులచేన్‌= తల్లిదం(డ్రులచేత; అగు జననంబు= అయిన పుట్టుక; తను విషయముః= దేహమునకు సంబంధించినది: అని; చెప్పున్‌= చెప్పుతున్నది; వినుము= ఆలకించుము; ఆచార్యునివలనన్‌= గురువువలన; ఒందిన పుట్టుక కలిగిన జన్మ; అజరామరంబుజ ముదిమి, చావు లేనిది; దివ్యంబున్‌= దేవలోక సంబంధం కలది; అగున్‌= అగును. తొత్సర్యం: రాజా! తల్లిదం[డ్రులవలననైన జన్మ దేహసంబంధి అని వేదం చెప్పుతున్నది. ఆచార్యుడివలన నైన పుట్టుక ముసలితనమూ, చావులేనిది, దివ్యమైనది. విశేషం: ఆచార్యుడు - శా(స్తార్జాల నన్నింటినీ తనలో నింపుకొని వాటిని శిష్యుడితో ఆచరింపజేస్తూ స్వయంగా ఆచరించేవాడు ఆచార్యుడు. “ఆచివోతి హి శాస్త్రాణి ఆచారే షప్పాషయత్యపి, స్వయ మాచరతే యమన్తు స ఆచార్య ఇతి నృత? “ఆచార్యవాన్‌ వురుషో వేద' అని (శ్రుతి, ఆచార్యుడు గల పురుషుడే తత్త్వాన్ని తెలిసికొనగలడు. తల్లిదండ్రులు బంధహేతువైన దేహాన్నిస్తున్నారు. ఆచార్యుడు ఆ జేహసంబంధం లేని స్థితిని - మోక్షాన్ని ప్రసొదిస్తున్నాడు. కనుక ఆ పుట్టుక అజరామరమూ,

దివ్యమూ “అవుతున్నది. వ. కావున గౌరవంబున నాచార్యుండు సర్వాధికుందు. 1141 వ్రతిపదార్హం; కొవునన్‌= కనుక; గౌరవంబునన్‌= మాన్యతలో; ఆచార్యుండు= గురువు; సర్వ+అధికుండు= అందరికంటె ఎక్కువ అయినవాడు. తాత్పర్యం: కనుక గౌరవంలో ఆచార్యుడు అందరికంటె మిన్న. విశేషం: 139వ పద్యంలో చెప్పిన ఉపాధ్యాయుడు, 140వ పద్యంలో చెప్పిన ఆచార్యుడు ఒకరే అనుకోరాదు. ఉపాధ్యాయుడంటే లోకపు చదువులను చెప్పేవాడనీ, ఆచార్యుడు పరమార్థాన్ని బోధిస్తాడనీ తెలిసికోవాలి. లేకపోతే 'జనకుడు ఉపాధ్యాయునకు పది మడుంగులు' అన్న వాక్యానికీ 'గారవంబున ఆచార్యుండు సర్వాధికుండు' అన్న మాటకూ సరస్పరవైరుద్ద్యం సిద్దిస్తుంది. క. _అవియిట్లు సుప్రసంగం , బున గురుజన తారతమ్యములు సెప్పినం దా విని శంతనుతనయువ కి 1 ట్లనుం బాండు నృపాగ్రతనయుం డతులిత భక్తిన్‌. 142 ప్రతిపదార్థం: అని; ఇట్టు=జ ఈ విధంగా; సుప్రసంగంబునన్‌= మంచి ప్రసంగాన్ని బట్టి; గురుజన తారతమ్యంబులు= మన్నించ దగిన జనములలోని ఎక్కువతక్కువలను; చెప్పినన్‌= చెప్పగా; తాన్‌= తాను; విని= ఆలకించి; పాండు, నృప+అ(గ్ర తనయుండుజ ండురాజు పెద్దకొడుకు ధర్మజుడు; శంతనుతనయునకున్‌= శంతనుడి కుమారుడైన భీష్ముడితో; అతులితభక్తిన్‌=ఐ సాటిలేని భక్తితో; ఇట్టుణ ఈ విధంగా; అనున్‌= అన్నాడు. తొత్ప్సర్యం: అని మంచి'ఫ్రసంగంలో గురుజనుల ఎక్కువతక్కువలను గూర్చి చెప్పగా ధర్మరాజు సాటిలేని భక్తితో భిష్ముడితో ఇట్టా అన్నాడు: విశేషం: అతులిత భక్తిన్‌ - సర్వాధికుడైన ఆచార్యుడి స్టానంలో భీష్ముడిని ధర్మరాజు సంభావించిన తీరు దీనివలన తెలియ వస్తున్నది.

అనుశాసనిక పర్వము - చతుర్జాశ్వాసము త్త7ాషే క. *భూసురులకు నృపులకు నుప । వాసము దగు€ గాని యన్యవర్దులకుం దదీ యాసక్తి కలిమి పెద్దయు । దోసంబని విందు ధర్మధుర్యస్వాంతా! 143 (ప్రతిపదార్హం: ధర్మ ధుర్య స్వాంతా[!= ధర్మమును భరించు హృదయంగల ఓ తాతా! భూసురులకున్‌= (బ్రాహ్మణులకు; నృపులకున్‌= రాజులకు; ఉపవాసము= పస్తు ఉండటం; తగున్‌= చెల్లుతుంది; కాని; అన్యవర్జులకున్‌= వేరు వర్గాల వారికి; తదీయ+ ఆసక్తి కలిమి= దానిదైన తగులం ఉండటం; పెద్దయున్‌= అధికమైన; దోసంబు= తప్పు; అని; విందున్‌= వింటూ; ఉంటాను. తాత్పర్యం: బ్రాహ్మణులకు, క్షత్రియులకు ఉపవాసము మంచిది. తక్కిన వర్గాల వారికి కాదు. ఉపవాసాలమీద ఆసక్తి ఉండటం సెద్దదోషం అని నేను వింటూ ఉంటాను. విశేషం: కృషి గోరక్ష, వాణిజ్యమూ, వృత్తులూ చేసికొనే జాతులవారు ఉపవాసాదుల జోలికిపోత్‌ అది వృత్తిధర్మానికి అడ్డుగా నిలుస్తుందని భావం. భిష్ముండు ధర్మరాజున కుపవాసవిధివిశేషంబు సెప్పుట (స. 13-163-3 (కుంభ) వ. ఉపవాసవిధియోగ్యతయును దత్సల విశేషంబును వినవలతుం జెప్పవే యనుటయు నప్పరుషవరుందప్పడమి వేనితో'దీని నీవు నన్నడిగినట్ల యే నంగిరసు నడిగిన నమ్మునిపతి నాకుం జెప్పె నత్తెలంగుం జెప్పెద నాకర్ణింపు' మని పలికి యిట్లనియె. 144 ప్రతిపదార్ధం: ఉపవాసవిధి యోగ్యతయును= ఉపవాస నియమానికి తగినతనాన్ని; తద్‌ ఫల వోేషంబును= దాని ఫలంయొక్క గొప్పతనాన్నీ: విన వలతున్‌= వినగోరుతున్నాను; చెప్తువే= దయతో చెప్పుము; అనుటయున్‌= అనగా; ఆ+పురుషవరుండుజ ఆ మనుజ(మ్టుడు; ఆ+పుడమిటేనితోన్‌= ఆ రాజుతో; దీనిన్‌= దీనిని; నీవు; నన్నున్‌: అడిగిన+అట్టు+అవ= అడిగిన విధంగానే; ఏను= నేను; అంగిరసున్‌= అంగిరసుడనే మహర్షిని; అడిగినన్‌= అడిగితే: ఆ+మునిపతి= ఆ మహర్షి నాకున్‌= నాకు; చెప్పెన్‌= బోధించాడు; ఆ+తెఆంగున్‌= ఆ పద్దతిని; చెప్పెదన్‌= చెప్పుతాను; ఆకర్షింపుము= చెవు లొగ్గి వినుము; అని; పలికి; ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనియెన్‌= అన్నాడు. తాత్సర్యలం: ఉపవాస విధికి యోగ్యత, దాని గొప్పఫృలము అనే వాటిని గూర్చి వినగోరుతున్నాను. చెప్పవూ!” అని అడిగితే భిష్ము డా రాజుతో ఇట్లా అన్నాడు: “ఈ విషయం గురించి నీ వడిగినట్లే నేను అంగిరసు డనే మహర్షి నడిగాను. ఆయన నాకు చెప్పిన సంగతి నీకు వినిపిస్తాను. వినుము" అని ఇట్టా అన్నాడు: క. రాత్రిత్రయంబు బ్రహ్మ । క్షత్రియులకు నుపవసింపం జను దదధికమున్‌ గాత్రస్థితిం దప్పింపని । మాత్ర నయిన మేలు కురుసమాజవరేణ్యా! 145 ప్రతిపదార్థం: కురుసమాజ వరేణ్యా!= కురువంశంలో గొప్పవాడా!; బ్రహ్మక్షత్రియులకున్‌= (బ్రాహ్మణులకు, రాజులకు; రాత్రిత్రయంబు= మూడు రాత్రులు; ఉపవసింపన్‌= పస్తు ఉండటం; చవున్‌= తగును; తద్‌+ఆధికమున్‌= అంత కెక్కువ కూడా; గాత్ర స్థ్రితిన్‌= దేహము స్థితిని; తప్పింపని మా(త్రన్‌= చెడగొట్టని ప్రమాణం; అయినన్‌= అయితే; మేలు= మంచిది. తాత్సర్యం: ధర గరాజా! బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు మూడు రాత్రులు ఉపవాసం చేయదగును. శరీరస్థితి చెడకుండా ఉంటే అంతకంటె ఎక్కువ చేసినా మంచిదే. విశేషం: రాత్రిత్రయంబు అంటే మూడు పగళ్ళూ, మూడు రాత్రులూ అని భావం. గాత్రస్థితి - 'శరీరమాద్యం ఇలు ధర్మసాధనమ్‌' శరీరం మొదటి ధర్మసాధనం కదా!' అన్నారు, కనుక ఏ వ్రతమూ శరీరాన్ని భంగించేది కారాదు.

శ72 శ్రీమదాంధ్ర నువాభారతము క విను వైశ్వులకును శూద్రుల ; కును నాలుగు కుడుపు లుడుగు కొలందికి మిగులం

జన దుపవసింప నుసవా : సనిరూధత పెంపు కల్మషము వారలకున్‌. 146 (ప్రతిపదార్హం: విను= వినుము; వైశ్యులకున్‌= కోమటివారికిని; శూ(ద్రులకున్‌= శూ(ద్రులకునూ; నాలుగు కుడుపులు=జ నాలుగు భోజనాలు; ఉడుగు'కొలందికిన్‌= వదలే లెక్కకు; మిగులన్‌= మించేటట్టుగా; ఉపవసింపన్‌ చనదు= ఉపవాసం ఉండరాదు; ఉపవాన, నిరూఢత పెంపుఐ ఉపవాసమునందలి పట్టుదలను పెంచుకొనటం; వారలకున్‌=ఐ ఆ రెండు వర్గాలవారికి; కల్మషము= పాపం, చొత్ప్సర్యల: వైశ్యులు, శూద్రులు నాలుగు భోజనాల వరకోమానవచ్చును. అంతకుమించి ఉపవాసపు పట్టుదలను "పించుకొనటం వారికి పాపం. విశేషం: నాలుగు కుడుపులు ఉడుగుట అంటే రెండు పగిళ్ళూ రండు రాత్రుళ్ళు ఉపవాసం ఉండవచ్చునని భావం, ఆ. పొర్టమాసిం బూర్వపక్షాష్టమీ చతు : రృశుల నుభయపక్ష వశత వచ్చు

షష్టి బంచమిని సునిష్టమై నుసవాస ; మున్న వివిధశుభము లొలయు నంద్రు. 447 ప్రతిపదార్థం: పౌర్లమాసిన్‌= పూర్ణిమనాడు; పూర్వపక్షశ+అష్టమీ, చతుర్హశులన్‌= శుక్షపక్షంలోని అష్టమినాడు, చచుర్హశినాడూ; ఉభయపక్షవశతన్‌= రెండుపక్షాలకు వశమై; వచ్చు షస్టిన్‌= వచ్చే షష్టినాడు; పంచమిని= పంచమితిధియందు; సునిష్టమైన్‌= దృఢమైన నిష్టతో; ఉపవాసము పస్తు; ఉన్నన్‌= ఉంటే; వివిధశుభములు= పెక్కు రకాల మేళ్ళు; ఒలయునుజ కలుగును; అండ్రు= అంటారు. తాత్పర్యం: పూర్లిమనాడు, శుక్షపక్ష అష్టమి, చతుర్దశి తిథులయందు, శుక్షకృష్ణ పక్షాలలో షష్టి పంచమి తిధులయందూ, చెదరని నియమంతో ఉపవాసం ఉంటే ఎన్నోవిధాల శుభాలు కలుగుతాయని అంటారు. విశేషం: సునిష్టమైన్‌= ఉపవాసం విషయంలో చాలామంది సర్దుబాటు ధోరణిలో ఉంటారు. దంభంకొరకు ఉపవాసాలు చేస్తారు. అవి పనికి మాలిన వని ఈ పద్యం హెచ్చరిస్తున్నది. సీ. ఏకభుక్తవ్రత మెంతయు నిష్ట మా । సం బెల్ల నదపిన సద్ద్విజుండు

సుభగాకృతియు రూపశోభితాంగనయు స । త్సుతులును ధనధాన్యతతులు భోగ

ములు సద్గుణంబులు భూరియశంబును । మొదలైన బహుశుభంబులకుం బాత్ర

మగు నేండుకాల మయ్యతులప్రతము సల్పి ; యఖిల భూలోకసాఖ్యములు. ద్రిదివ త్తే మోదమును గండ్రు రెండును మూండు నాల్లు ; నీ క్రమంబువ నోపిన ట్లెక్కినట్టి

దినము లెడ పెట్టి కుడుచుచు ధృతి నొకేండు । నడపువారల తెజంగు లేర్చడంగ వినుము. 148 ప్రతిపదార్థం; ఏకభుక్త (వ్రతముజ ఒక పూట భోజనం చేసే (వ్రతాన్ని; ఎంతయున్‌= మిక్కిలి; నిష్టన్‌=ఐ నియమంతో; మాసంబుజ వల ఎఖనా అంతా; నడపిన సత్‌ ద్విజుండు= చేసిన ఉత్తమ(బ్రాహ్మణుడు; సుభగ+ఆకృతియున్‌= అందమైన ఆకారం; రూప

+అంగనయున్‌= గొప్ప సౌందర్యంతో విరాజిల్లే భార్య; సత్సుతులునుజ మంచి పుత్రులు; ధన ధాన్య తతులు= ధనములు,

ధాన్యాలు అనేవాటి రాశులు; భోగములు= సుఖాలు; సత్‌+గుణంబులు= మంచి గుణాలు; భూరి యశంబునుజ అధికమైన కీర్తి; మొదలు+ఐన=జ మొదలైన; బహుశుభంబులకున్‌= పెక్కు మంగళములకు; పాత్రము= యోగ్యతకలవాడు; అగున్‌= అగును; వీండుకాలముడ ఒక్క సంవత్సరకాలం; ఆ+అచుల (వ్రతం= సాటిలేని ఆ (వ్రతాన్ని; సల్పి= ఆచరించి; అభిల భూలోక సౌఖ్యములు= సమస్తములైన భూలోకమందలి సుఖాలనూ; (త్రిదివ మోదమును= స్వర్గంలోని ఆనందాన్నీ; కండ్రు= పొందుతారు; రెండును రెండు రోజులు; మూండునుజఐ మూడు రోజులు; నాల్గున్‌= నాలుగు దినములు; ఈ (క్రమంబునన్‌= ఈ వరుసలో; ఓపిన+అట్టువ=

ఆనుశాసనిక పర్వము - చతుర్దాశ్వాసము త్తాప

శక్తి ఉన్న విధంగా; ఎక్కిన+అట్టి దినములు= పెరిగిన రోజులు; ఎడ పెట్టి= వ్యవధానం ఉంచి; కుడుచుచున్‌= తింటూ; ధృతిన్‌= ధైర్యగుణంతో; ఒక+ఏండు= ఒక్క ఏడాదికాలం; నడపువారల తెఆంగులు= జరిపేవారి విధానాలు; ఏర్పడంగన్‌= స్పష్టమయ్యే విధంగా; వినుము= వినుము.

తాత్సర్యం: రోజుకు ఒకమారు మాత్రమే భుజించటం అనే వ్రతాన్ని ఎంతో నిష్టతో ఒక నెలరోజులు చేసిన ఉత్తమ (బ్రాహ్మణుడు మంచిరూపమూ, అందచందాలు గల భార్య, గుణవంతులైన కొడుకులు, ధనధాన్యాలు, సుఖాలు, మంచిగుణాలు, గొప్ప కీర్తీ మొదలైన పెక్కు మంగళాలకు పాత్ర మవుతాడు. ఈ సాటిలేని (వ్రతాన్ని ఒక్క సంవత్సరకాలం చేసి భూలోక సుఖాలన్నింటినీ, స్వర్లసుఖాతిను పొందుతారు. అట్టాగే రెండురోజులు, మూడురోజులు, నాలుగు రోజులు, ఇంకా శక్తిమేరకు (క్రమంగా ఎక్కువ రోజులు ఉపవాసం ఉంటూ థైర్యంతో ఒక సంవత్సరం (వ్రతం చేసేవాళ్ళ పద్దతులు వివరిస్తాను వినుము

విశేషం: రూపశోభిత+అంగన= ఆవేధ్యము= ఆరోపష్యము, విక్షేష్యము, బంధనీయము = అని నాలుగు విధాలైన ఆభరణాలు ధరించకపోయినా, ధరించినట్టుగా ప్రకాశించే అందాన్ని రూపం అంటారు. (ఆవేధ్యారోప్యవిక్షేష్య బంధనీరై రభూషితం, యేన భూషితవద్భాతి త(ద్రూపమితి కథ్యతే) అంగన - అన్న శబ్దంకూడా శ్రేష్టమైన అంగములు కలది అనే అర్జాన్నిస్తుంది.

క. _ ఎక్కుడు దినముల శుభములు : నెక్కు నఖిలవైభవములు నెక్కు దినమునం

దక్కక యుండెడు కాలము ; నెక్కు మహాత్మతయు నెక్కు నిభపురనాథా! 149

ప్రతిపదార్థం: ఇభపురనాథా!= హస్తిపురప్రభూ!; ఎక్కుడు దినములన్‌= అధికమైన దినములతో; శుభములున్‌= మంగళములునూ; ఎక్కున్‌= అధికం అవుతాయి; అఖిల వైభవములున్‌= సమస్తమైన భోగభాగ్యాలు కూడా; ఎక్కున్‌= మెండవుతాయి; దినమునన్‌= రోజులో; తక్కక+ఉండెడు కాలమున్‌= వ్యర్థమై పోకుండే కాలం; ఎక్కున్‌= పెరుగుతుంది; మహాత్మతయున్‌= గొప్ప ఆత్మ కలిగే తనంకూడా; ఎక్కున్‌= వృద్ది అవుతుంది.

తొత్సర్యం: ధర్మరాజు! ఉపవాసదినాలు పెరిగిన కొలదీ శుభములు పెరుగుతాయి. సమస్తవైభవాలు అధికమవుతాయి. దినములో వ్యర్థం కాకుండా పోయేకాలం వృద్ది అవుతుంది. మహాత్మత కూడా అతిశయం అవుతుంది. విశేషం: తక్కక ఉండెడు కాలము - తక్కుట - తప్పిపోవటం - అంటే వ్యర్ధం కావటం - అట్లా కాకుండా ఉండేకాలం పెరుగుతుంది. తే. వత్సరం బెల్లం బక్షోపవాసనియతిం । గదపు నతనికి6 బుణ్యలోకంబు లెల్ల

వాసభూములు మాసోపవాసవృత్తి ! యైన బ్రహ్మలోకంబు సౌఖ్యంబు గలుగు. 150

ప్రతిపదార్థం: వత్సరంబు= ఒక ఏడు; ఎల్లన్‌= అంతా; పక్ష+ఉపవాస నియతిన్‌= పదునైదు రోజులకాలం ఉపవాసనియమంతో; కడపు+అతనికిన్‌= సాగించేవాడికి; పుణ్యలోకంబులు= ఉత్తమలోకాలు; ఎల్లన్‌= అన్నీ; వాసభూములు= నివాసం ఉండే తావులు; మాస+ఉపవాస వృత్తి నెలరోజులు ఉపవాసం చేసేవాడు; ఐనన్‌= అయితే; బ్రహ్మలోకంబు సౌఖ్యంబు= (బ్రహ్మలోకంలో ఉండే పరమసుఖం; కలుగున్‌= కలుగుతుంది.

తాత్పర్యం: ఒక ఏడాది పక్షం రోజుల చొప్పున ఉపవాస నిష్టతో గడిపేవాడికి పుణ్యలోకాలన్ని నివాసభూము లవుతాయి. నెలరోజులు చొప్పున ఉపవాసం చేసేవాడికి బ్రహ్మలోకపు సుఖం లభిస్తుంది.

విశేషం: పక్షోపవాసం అంటే నెలలో ఒక పదునైదు రోజులు ఉపవసించటం, పదునైదురోజులు భోజనం చేయటం అన్న వరుస అనీ, మాసోపవాసం అంటే ఒక నెల ఉపవాసం ఉండి తరువాతి నెల భుజించటం అనే (క్రమాన్ని పాటించటం అనీ భావించాలి.

ల! శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము మొదటిదానిలో 12 పక్షాలు ఉపవాసం 12 పక్షాలు భోజనం, రెండవదానిలో 6 మాసాలు ఉపవాసం 6 మాసాలు భోజనం అని తాత్పర్యం. ఆ. ఎంత నిష్ట గలిగె నేనియు మాసంబు ; లోనియంద యెక్కుడైన దినము లధిప! యుపవసింపనగు. గాని మాసాధి ; కోపవాసవృత్తి పాపమంద్రు. 151 ప్రతిపదార్హం: అధిప!= రాజా!; ఎంతనిష్ట= ఎంతటి నిలుకడ (పట్టుదల); కలిగెన్‌+ఏనియున్‌= కలిగినప్పటికీ; మాసంబులోని+అందు+అ= మాసంలోపలనే; ఎక్కుడు+ఐన దినములు= ఎక్కువ రోజులు; ఉపవసింపన్‌= భోజనం మాని ఉండటం; అగున్‌ కాని=ఐ తగునుకానీ; మాస+అధిక+ఉపవాస వృత్తిజ నెలకుమించి ఉపవాసం ఉండటం; పాపము= పాపం: అండ్రు= అంటారు. తాత్సర్యం: ఎంత కఠిననిష్ట ఉన్నా నెలకులోబడిన కాలంలో ఎక్కువ రోజులు ఉపవసించాలి. నెలకు మించిన రోజులు ఉపవాసం ఉండటం పాపం అంటారు. వ. యుగసామర్థ్యంబుననుం బురుషుమహానుభావవిశేషంబుననుంజేసి యుపవాసవ్రతంబు మహాధికకాలకృతం బయినను గీడుం జేయక యత్యంతఫలప్రదంబై యుండు. 152 ప్రతిపదార్థం: యుగ సామర్థ్యంబుననున్‌= కృతం మొదలైన యుగాల శక్తివలనా; పురుషు మహా+అనుభావవిశేషంబుననున్‌ాచేసి= వ్యక్తియొక్క గొప్ప ప్రభావపు మహిమవలనా; ఉపవాసవ్రతంబుజ= ఉపవాసం అనే వ్రతం; మహా+అధిక కాల కృతంబు= చాలా ఎక్కువ కాలం చేయబడినది; అయినను= అయినా; కీడున్‌= ఆపద; చేయకజ= చేయక; ఆత్యంత ఫల '్రదంబుజ చాలా ఎక్కువ ఫలాన్ని ఇచ్చేది; ఐ=ఐ అయి; ఉండున్‌= ఉంటుంది. తాత్పర్యం: యుగాలశక్తినిబట్టి, మనిషి సామర్థ్యంలోని విశేషాన్నిబట్టీ ఉపవాసవ్రతం చాలా ఎక్కువకాలం చేసేది అయినా (ప్రమాదం చేయక అత్యధికఫలాన్ని ఇచ్చేదై ఉంటుంది. విశేషం: యుగాలకు సంబంధించి కాల(ప్రమాణము, శక్తి 'ప్రమాణమూ, ఆయుఃప్రమాణమూ వేర్వేరుగా ఉంటాయి. ధర్మరాజాదులు 125 సంఃలు బ్రదికినట్టుగా భారతంలో ప్రమాణాలు ఉన్నాయి. అది ద్వ్యారసయుగం. తే. మాతకును వేదమునకు ధర్మంబునకును , బరములగు గురుశాస్త్ర లాభములు లేవు; తపము లే దుపవాసవ్రతంబుకంటె । నధిక మైనది యంద్రు మహాత్ము లనఘ! 153 ప్రతిపదార్థం: అనఘ[= పుణ్యాత్మా[; మహాత్ములు= దొడ్డబుద్ధికలవారు; మాతకును= తల్లికీ; వేదమునకున్‌= (శ్రుతికీ; ధర్మంబునకునుం ధర్మానికీ; పరములు= మించినవి; అగుజ అయిన; గురు శాస్త్ర లాభములు= గురువు, శాస్త్రము, లాభము అనేవి; లేవు; ఉపవాసవ్రతంబు కంటెన్‌= ఉపవాసం అనే నియమం పాలించటం కంటె; అధికము= గొప్పది; ఐనది=ఐ అయినట్టిది; తపము= తపస్సు; లేదు; తండ్రు= అంటారు. తాత ఫి ఏర్యం: పుణ్యాత్మా! మహాత్ములు తల్లిని మించిన గురువూ, వేదాన్ని మించిన శాస్త్రమూ, ధర్మాన్ని మించిన లాభమూ అట్టాగే ఉపవాస(పవ్రతాన్ని మించిన తపస్సూ లేదని చెప్పుతారు. విశేషం: తల్లి మున్నగు వారి వరుసలో చెప్పటం వలన ఉపవాసద్రతం తల్లినీ, వేదాన్నీ, ధర్మాన్నీ గౌరవించిన స్థాయిలో గౌరవించ దగినదనే అర్ధం స్ఫురిస్తుంది. తుల్యయోగితాలంకారాన్ని భావించాలి. ;: పావనంబులలో ( తే నెల్ల బ్రాహ్మాణుందు ; పరమపావన మను శ్రుతి పారవేంద్ర! యట్లు గావున భూదేవతార్చనంబు : భక్తి సంభృతముగ నడపంగ వలయు, 154

ఆనుకాసనిక సర్వము వా చతుర్జాశ్వాసము శ్రా (ప్రతిపదార్థం: పౌరవ+ఇం(ద్ర!= పురువంశమువారిలో గొప్పవాడా!; పావనములలోన్‌= పవిదత్రమైన వాటిలో; ఎల్లన్‌=ఐ అన్నింటికంటి; (బ్రాహ్మణుండు= బ్రహ్మజ్ఞానం చక్కగా కల వ్యక్తి: పరమపావనము= మిక్కిలి పవిత్రమైన విషయము; అని; (క్రుతి= వేదం; అనున్‌= చెప్పుతున్నది; అట్టు= ఆ విధం; కావునన్‌= కావటంచేత; భూదేవతా+అర్భనంబు= (బ్రహ్మజ్ఞానసంపద కలవాడిని పూజించటం; భక్తి సంభృతముగన్‌= భక్తితో నిండిన తీరులో; నడపంగన్‌ వలయున్‌= చేయాలి. తాత్పర్యం: రాజా! పవిత్రములైన అన్నింటిలో బ్రాహ్మణుడు పరమపవిద్రం అని వేదం చెప్పుతున్నది. కనుక అట్టి బ్రాహ్మణుడిని మన్నించటం నిండైన భక్తిభావంతో చేయాలి? విశేషం: ఇట్టి పట్టులలో కేవల జన్మభావంచేతనే సవిత్రత కలుగుతుందని అనుకోరాదు. (బ్రాహ్మణ, విప్ర, శ్రోత్రియ మున్నగు శబ్దాలకుండే విశిష్టార్దాన్ని భావించి ఆ లక్షణాలున్న వ్యక్తినే (గ్రహించాలి. వ అప్రసక్తం బైనను నీయర్థంబు వినవలయు వట్టిది గావువం జెప్పితి' నని పలికి వెండియు. 155 ప్రతిపదార్థం: అప్రసక్తంబుజ (ప్రసంగానికి సంబంధించినదికానిది; ఐనను= అయినప్పటికీ; ఈ+అర్ధంబు= ఈ విషయం; వినవలయు+అట్టి+అది= వినవలసింది; కావునన్‌= కనుక; చెప్పితిన్‌= నీకు చెప్పాను; అని; పలికి= చెప్పి; వెండియున్‌= ఇంకా, తాత్పర్యం: ఇది సందర్భానికి తగినమాట కాదు అయినా వినదగినది కనుక నీకు తెలిపాను” అని ఇంకా ఇట్టా అన్నాడు: విశేషం: ఇది వక్త జాగరూకతను పట్టి ఇచ్చే వైఖరి. ఇక్కడ సందర్భం ఉపవాస(వ్రత విషయం. కనుక ఇది అ(్రస్తుతప్రసంగం. అయినా వెనుకటి పద్యంలో తల్లి, వేదం, ధర్మం, ఉపవాసం - అనే వాటిని మహావిషయాలుగా చెప్పిన కారణంగా ఆ వరుసలో పరమపవి(త్రుడు బ్రాహ్మణుడు అని చెప్పవలసి వచ్చింది. చు 'అనశననిష్టంేసి సుర లాదిముసుల్‌ మహితామభావులై రనఘ! సహస్రవర్ష సమనంతర కల్పితమైన యేకభు క్రనియమతంత్రమున్‌ నడపి గాధితనూజుండు బ్రాహ్మణత్వముం గనియె మహోపవాసములం గాని ఫలంబులు లేవు భూవరా! 156 ప్రతిపదార్థం: అనఘ[1= ఉత్తముడా!? సురలు= దేవతలు: ఆదిమునుల్‌= ఆదికాలపు మహర్షులు; అనశననిష్టన్‌చేసి= ఆహారం తీసికొనకపోవటం (ఉపవాసం) అనే నిష్టతో; మహిత+అనుభావులు= మిక్కిలి గొప్ప ప్రభావం కలవారు; ఐరి= అయ్యారు; గాధి తనూజాండు= గాధి కొడుకైన విశ్వామిత్రుడు; సహస్ర వర్ష సమనంతర కల్పితము= వేయి ఏండ్డు అడ్డులేనిదిగా చేసికొనబడినది; ఐన ఏక భుక్త నియమ తంటత్రమున్‌= అయిన ఒక పూట భోజనం అనే నియమంతో కూడిన విధానాన్ని? నడపి= సాగించి; 'బ్రాహ్మాణత్వమున్‌=_ బ్రాహ్మణుడు కావటాన్ని; కనియెన్‌= పొందాడు; భూవర!= 'రాబా!; మహా+ఉపవాసములన్‌= గొప్ప ఉపవాసాలతో; .కొని ఫలంబులు= సిద్దింపని ప్రయోజనాలు; లేవుఐ లేవు. తాత్పర్యం; పుణ్యాత్మా! దేవతలు, ఆదిమునులు, తీపవాసనియమంచేతనే గొప్ప ప్రభావం కలవా రయ్యారు. విశ్వామిత్రుడు వేయి ఏండ్లు ఒక్కరోజు కూడా విఘాతం లేకుండా ఒక పూట భోజనం అనే నియమవిధిని నిర్వహించి (బ్రాహ్మాణత్వాన్ని పొందగలిగాడు. కనుక, రాజా! గొప్ప నిష్టతో కూడిన ఉపవాసాలవలన పొందరాని (ప్రయోజనాలు లేవు. విశేషం: సాధారణంగా మానవుడు ధర్మసూ(త్రాలకు దృష్టాంతాలను దర్శింపగోరుతాడు. ఆ మనస్తత్వాన్ని గుర్తించిన వ్యాసభగవానులు ఉపవాసనిష్టకు విశ్వామి(త్రుడి దృష్టాంతాన్ని అనుసంధించారు.

డ్త7ర శ్రీనుదాంధ్ర మహోభారతము కు కావున నుపవాసవ్రత ; సేవనము శరీరమునకు. జిత్తంబునకుం బావన మైహిక మహిమయు । దేననిలయ సుఖము నివ్విధిన్‌ సమకూరున్‌. 157 ప్రతిపదార్థం: కావునన్‌= కనుక; ఉపవాస (వ్రత సేవనము= ఉపవాసం అనే వ్రతాన్ని సేవించటం; శరీరమునకున్‌= దేహానికీ; చిత్తమునకున్‌= మనస్సుకూ; పావనము= పవిత్రతను కలిగించేది; ఈ+విధిన్‌= ఈ పనివలన; ఐహిక మహిమయున్‌= ఈ లోకపు గొప్పతనమూ; దేవ నిలయ సుఖమున్‌= దేవలోకపు సుఖమున్నూ; సమకూరున్‌= సిద్దిస్తుంది. తాత్పర్యం: కనుక ఉపవాస(వ్రతాన్ని ఆచరించటం శరీరానీకీ, మనస్సుకూ పవిత్రతను కూరుస్తుంది. దీనివలన ఈ లోకంలో గొప్పతనమూ, దేవలోకపు సుఖమూ అబ్బుతాయి. విశేషం: ఇది శాస్త్రీయంగా నిరూపణ పొందిన విషయం. ఈనాడు యోగ అభ్యాసం చేసి ఆరోగ్య పరిరక్షణ చేసికొనగోరే వారంతా వారానికి ఒకరోజు ఉపవాసం ఉంటున్నారు. దానివలన శరీరం తేలిక కావటం, హృదయంలో మంచి భావాలు కలగటం అనుభవంలో ఉన్నట్టు వ్యక్తం చేస్తున్నారు. మంచి భావాలు కలగటమే సౌమనస్యం - దేవత్వం, క. _ పరమగు నీవ్రతమున కం ; గిరసుండు దర్శకుండు దత్సుగీత విధమునన్‌ నరు లెవ్వరు దర్శకులగు । దురు వారిం బొరయ వేమి దుఃఖములు నృపా! 156 ప్రతిపదార్థం: నృపా!= రాజా; పరముజ మిక్కిలి గొప్పది; అగు+ఈ ('వ్రతమునకున్‌= అయిన ఈ ఉపవాస (వ్రతానికి; అంగిరసుండుజ అంగిరసుడనే మహాముని; దర్శకుండు= (ద్రష్ట (మొదట భావించి లోకానికి తెలియజెప్పినవాడు); తద్‌+సుగీత విధమునన్‌= అతడు చక్కగా తెలియజెప్పిన తీరున; నరులు= మానవులు; ఎవ్వరు= ఎవ్వరైతే; దర్శకులు= (ప్రవర్తకులు; అగుదురు= అవుతారో; ఏమి దుఃఖములు= ఎటువంటి దుఃఖాలు; వారిన్‌= వారిని; పారయవుక= అంటవు. తొత్పర్యం: రాజా! మిక్కిలి శ్రేష్టమైన ఈ ఉపవాస(వ్రతానికి అంగిరసుడు ద్రష్టు అతడు చక్కగా వివరించిన తీరున దీనిని ప్రవర్తింపజేసే వారిని ఏ దుఃఖాలూ అంటవు. విశేషం: దర్శకుడు - బుషి అని భావించాలి 'బుషిశ్ళ కిల దర్శనాతో - ఒక మహా విషయాన్ని కనిపెట్టి ప్రచారంలోనికి తెచ్చే వ్యక్తిని దర్శకుడు, 1ద్రష్ట్ర బుషి అంటారు. కు ఈ తంత్రంబు పరించినం ; బ్రీతి వినినం బాయు బహుదురితనులు దిర్య గ్హాతుల భాష లెజింగెడు । నాతెలి వగు నపరభవమునందు నరులకున్‌. 159 ప్రతిపదార్థం: ఈ తండత్రము= ఈ కార్యవిధానము; పరించినన్‌= చదివినా; ప్రీతిన్‌= ప్రీతితో; వినినన్‌= విన్నా: బహుదురితములు= పకనోములు; పాయున్‌= పోతాయి; నరులకున్‌= మానవులకు; అపరభవమునందున్‌= మరుజన్మలో; తిర్యక+జాతుల భాషలు= ఎళువుల, పక్షుల జాతులభాషలు;, ఎతింగెడు+ఆ తెలివి= తెలిసికొనే ఆ జ్ఞానం; అగున్‌= కలుగుతుంది. చాత ; సే ర్యల: ఈ కార్యవిధానం చదివినా విన్నా అన్ని పాపాలు నశిస్తాయి. మానవులకు మరుజన్మలో పశువుల, పక్షుల భాషలు తెలిసికొనే తెలివి అబ్బుతుంది. విశేషం: దీనిని ఫలశ్రుతి అంటారు. ఇది (ప్రాచీన పురాణాదులలో ఒక్కొక్క ఘట్టం ముగిసిన తరువాత సాధారణంగా అనుసంధిస్తూ ఉంటారు. దీనివలన పారకుడిలో తెలిసికొనాలనే కుతూహలం పెరుగుతుంది. ఆచరణకు దోహదం కలుగుతుంది. పశుపక్ష్యాదుల భాషలలో కొన్ని ప్రత్యేకతలు ఉన్నాయి. భవిష్యత్తు, నష్టవస్తుప్రశ్న మొదలైనవాటికి శకునాలను చూడటం అనాదిగా అన్ని దేశాలలోనూ ఉన్నది.

ఆమశాసవిక వర్వము - చతుర్జాశ్వాసము తగా

వ. అనిన విని ధర్మజుండు సర్వధర్శజ్ఞానమాననీయునితో 'యజ్ఞకర్త యగుట మేలని మీరు పెక్కెడలం జెప్పితిరి;

యజ్ఞంబు ధనధాన్యవిభవ సహాయసంపన్ములకుం దక్కం దక్కటివారలకుం జేయ శక్యంబు గామి దెల్లం

బెల్లవారికి ననుస్టింపనయ్యెడు నట్టి పుణ్యకర్మం బెయ్యది యుపదేశింపవే యనుటయు నమ్మహీవతికి

నమ్మృహితాత్ముం డిట్లనియె. 4160 ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌= అని చెప్పగా; వినిజ ఆలకించి; ధర్మజుండు= ధర్ముడి కొడుకు యుధిస్టిరుడు; సర్వ ధర్మ జ్ఞాన మాననీయునితోన్‌= అన్ని ధర్మాల తెలివిచేత గౌరవం పొందదగిన భీష్మూడితో; యజ్ఞకర్త= యజ్ఞాలు చేసేవాడు; అగుట= కావటం; మేలు= మంచిది; అని; మీరు=ఐ తమరు; పెక్కు+ఎడలన్‌= చాలా తావులలో; చెప్పితిరి= చెప్పి ఉన్నారు; యజ్ఞంబు= యజ్ఞం అనేది; ధన ధాన్య విభవ సహాయ సంపన్నులకున్‌= ధనము, ధాన్యము, వస్తువులు పుష్కలంగా ఉండటం, తోడుపడేవారు అనే సంపదలు కలవారికి? తక్కన్‌= కాక; తక్కటివారలకున్‌= మిగిలినవారికి; చేయన్‌= ఆచరించటం; శక్యంబు+కామి= సాధ్యం కాకపోవటం; తెల్లంబు= స్పష్టము; ఎల్లవారికిన్‌= అందరికీ; అనుష్టింపన్‌*అయ్యెడు+అట్టి పుణ్యకర్మంబు= ఆచరించదగిన పుణ్యకార్యం; ఏ+అది= ఏదో; (దానిని) ఉపదేశింపవే= తెలుపువూ; అనుటయున్‌= అన్నంతనే; ఆ+మహీవతికిన్‌= ఆ రాజును; ఆ+మహిత+ఆత్ముండు= దొడ్డబుద్దిగల ఆ భీష్ముడు; ఇట్టుఐ ఈ విధంగా; అనియెన్‌= అన్నాడు. తాత్పర్యం: అని చెప్పగా విని ధర్మరాజు 'సర్వధర్మాల జ్ఞానంతో మన్నించ దగినవాడైన భిష్ముడితో ఇట్టా అన్నాడు: యజ్ఞకర్త కావటం ఉత్తమం అని మీరు పెక్కుచోట్ల చెప్పారు. యజ్ఞం ధనము, ధాన్యమూ, ఐశర్యమూ, సహాయులు అత్యధికంగా ఉన్నవారికి తప్ప తక్కినవారికి చేయటం సాధ్యం కాదనే విషయం అందరకూ తెలిసినదే. మరి అందరూ చేయదగిన పుణ్యకర్మం ఏదో నాకు బోధింపరూ!' అనగా ఆ రాజునకు ఆ మహాత్ము డిట్లా చెప్పాడు: విశేషం: దీనివలన ధర్మరాజు హృదయౌన్నత్యం తెలియవస్తున్నది. సర్వమానవ ఉద్దరణతాత్పర్యం అతడికి కలదని తెలియవస్తున్నది. ఇది ఒక విధంగా భారతకర్త హృదయతాత్సర్యం. ఆ పుణ్యకార్యం యజ్ఞం ఇచ్చే ఉత్కృుష్టఫలం వంటి ఫలాన్ని ఇవ్వాలని కూడా సందర్భాన్ని బట్టి అడిగేవాడి తాత్సర్యం, క. _ 'నరవర! యర్ధంబులునుం । బరివారము లేకయును శుభస్థితిం జేయన్‌

దొరకొని యుండుట గని యం ; గిరసుం డుపవాసముం బ్రకీర్తించెం దగన్‌. 4161 ప్రతిపదార్థం: నరవర!= రాజా]; అర్హంబులున్‌= ధనాలు, వస్తువులూ; పరివారము సేవకుల సముదాయము; లేకయును= లేకున్నా; శుభస్టితిన్‌= శుభమైన స్థితితో; చేయన్‌= ఆచరించటానికి; దొరకొని+ఉండుటజ అనువై ఉండటం; కని= భావించి; అంగిరసుండు= అంగిరసుడనే మహాముని; ఉపవాసమున్‌= ఉపవాసాన్ని; తగన్‌= చక్కగా; ప్రకీర్తించెన్‌= బాగా కొనియాడాడు. తొత్సర్యం: “రాజా! అర్ధబలమూ, అంగబలమూ లేకున్నా ఏ లోపమూ లేకుండా చేయటానికి కుదురుతుందని గమనించి, అంగిరసుడు ఉపవాసాన్ని మిక్కిలిగా కొనియాడాడు. విశేషం; ఉపవాసం అతి సులభంగా చేయదగినది, యజ్ఞఫలంవంటి ఫలాన్నిచ్చేదీ అని ఫలితార్హం. క, ఉపవాసాయాసంబును । నృపముఖ్యా! దుస్సహముగ నీవు దలంచి య

జ్ఞపరత్వము దుర్ధట మను । నెపమిడి యి ట్లడిగి తని మనీషం గంటిన్‌. 162 ప్రతిపదార్థం: నృపముఖ్యా!= రాజోత్తనూ!; ఉపవాస+ఆయాసంబునుజ పస్తు ఉండటంలోని (శ్రమను; దుస్సహముగన్‌= ఓర్వశక్యం కాని దానినిగా; నీవు; తలంచి=ఐ భావించి; యజ్ఞపరత్వం= యజ్ఞాలపై శ్రద్ద కలిగి ఉండటం: దుర్‌ ఘటము= కూర్చరానిది; అను

శ్త78 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము నెపము= అను మిషను; ఇడి= పెట్టి; ఇట్టు= ఈ విధంగా; అడిగితి(విి= అడిగినావు; అని; మనీషన్‌= భావనాబలంతో; కంటిన్‌= గుర్తించాను. తాత్పర్యం: పస్తు ఉండటంలోని శ్రమ సహింపరానిది కదా! అని - యజ్ఞం చేయటం ఎంతో కష్టంతో సాధ్యమయ్యే పని అనే నెపం పెట్టి ఇట్టా అడిగావని నేను భావనతో తెలిసికొన్నాను. విశేషం: ప్రత్నించేవారి హృదయం తెలిసికొనటం వక్తయొక్క మహాగుణం. అట్టివారినే ఇంగితజ్ఞాడు ఆంటారు. భీష్ముడు సరమవివేకం కలవాడు కనుక ధర్మరాజు ఇంగితాన్ని పట్టుకొనటమే కాదు బట్టబయలు కూడా చేశాడు. వ అనశనవ్రతంబు లందును జులుకని తెజం గెజింగించెద. 163 ప్రతిపదార్థం: అనశనజ ఆహారం మానటం; (వ్రతంబులందును= (వ్రతాలలో కూడా; చులుకనిజ తేలిక; తెజంగు= పద్దతి; ఎఆజింగించెదన్‌= తెలుపుతాను. తొత్సర్యం: ఉపవాసవ్రతంలో కూడా తేలిక పద్దతిని తెలుపుతాను. విశేషం: ఇది శ్రీవ్యాసుల అపారకరుణకు మచ్చు తునుక. చ. పగలును రేయుం గుడ్డి జలపానము లోనుగం గుద్దునప్పు తు ప్టెగ నొనరించి మర్వుం దోకటిన్‌ నడుమన్‌ మణి యెప్టు నంటకే మిగతిని బాపముం బొరయమిం దలకొల్పుచు హోమకార్యముం దగుమెయిం జేయుచున్న విను తంగెటిజున్నగు నూర్వ్వలోకములే. 164 ప్రతిపదార్థం: మర్షుండు= మానవుడు; పగలును= పగటి భాగంలోను; రేయున్‌= రాత్రియందు; కుడ్చి= భుజించి; జలపానము లోనుగన్‌= నీరు (త్రావుట మొదలుగ; కుడ్చు+అప్హు= తినే సమయంలో; తుష్టిగన్‌= తృప్తిగ; ఒనరించి= చేసి; నడుమన్‌= ఆ రెండు భోజవాలకు మధ్య; ఒకటిన్‌= ఏ ఒక్కదానినీ; మణి= ఇక; ఎఫ్టున్‌ఐ ఎప్పుడూ; అంటకజ ముట్టక; ఏమి గతినిన్‌= ఏవిధంగానూ; పాపమున్‌= పాపమును; పొరయమిన్‌= పొందకపోవటాన్ని; తలకొల్పుచున్‌= చేస్తూ; హోమకార్యమున్‌= అన్దిహోత్రపు అర్భనను; తగు మెయిన్‌= తగు విధంగా; చేయుచున్‌= చేస్తూ: ఉన్నన్‌= ఉంటే; విను= ఆలకించుము; ఊర్హ్యలోకముల్‌= పై లోకాలు; తంగెటి జున్ను= తంగెటి జున్నువంటివి; అగున్‌=ఐ అవుతాయి. తాత్పర్యం: పగలు ఒకమారు, రాత్రి ఒకమారు నీటితో పాటు తృప్తిగా భుజిస్తూ మధ్యలో మరి ఏమీ ముట్టుకొనకుండా, ఏ విధమైన పాపం అంటకుండా చూచుకొంటూ హోమకార్యం తగిన విధంగా చేస్తూ ఉంటే పుణ్యలోకాలు తంగెటిజున్నువలె అందుతాయి. విశేషం: తంగేటి చెట్టుమీది తేనె పెర ఎంత తేలికగా అందుబాటులో ఉంటుందో అంత సులభంగా పుణ్యలోకాలు అందుతాయని క్‌ చ్చర్యం. దివానిక్‌ నియతసమయాలలో రెండు భోజనాలు చేయటం, మధ్య నీటితో సహా ఏమీ ముట్టకపోవటం, పాపపు పనులు వటం, అగ్నిహోత్రాన్ని అర్చించటం - అనే ప్రవర్తన కూడా ఉసవాసం వంటిదే అవుతుందని భావం. వ. ఇది మేలితెణంగు గొందజు దుష్మరంబుగాం దలంతు రట్టివారలు దమయోపినభంగుల నంగిరసుం డుపదేశించిన యుపవాస ప్రతవిశేషంబు లనుష్టించు వా రని చెప్పిన నపష్పారవోత్తముం దయ్యుత్తమ బోధనిధికి నమస్కరించి యధ్యాత్మక విద్యాబోధక ప్రకారంబులగు వాక్యసంచయంబులు పెక్కెడలం

ఆనుశాననిక పద్వము - చతుర్జాశ్వాసము త్త79

గృష్టద్వైపాయనాది మునీంద్రులును గృప్పుందును నాకర్ణింప నుపన్యసించితిరి కృష్ణశ్రోత్చృత్వంబు మహార్హతమంబు

గృష్టుని యున్న రూ పెలుంగుటయు నత్యంతసంభావనీయంబు. 165 ప్రతిపదార్దం: ఇది= ఇప్పుడు చెప్పినది; మేలితెజంగు= ఉత్తమపద్ధతి; కొందజు= కొందరు; దుష్కరంబుగాన్‌= చేయశక్యముకానిదిగా; తలంతురు= అనుకొంటారు; అట్టివారలు= ఆ విధమైన మనుష్యులు; తమ ఓపిన భంగులన్‌= తమకు చేతనైన పద్ధతులతో; అంగిరసుండు= అంగిరసుడనే ముని; ఉపదేశించిన ఉపవాస (వ్రత విశేషంబులు= ఉపవాసం అనే వ్రతంలోని ఇతర పద్దతులను; అనుష్టించువారు= ఆచరించవలసిన వారు; అని; చెప్పినన్‌= చెప్పగా? ఆ+పౌరవ+ఉత్తముండు= పురువంశంలో (శ్రేవుడైన ధర్మరాజు; ఆ+ఉత్తమబోధ నిధికిన్‌= మిక్కిలి మేలైన జ్ఞానపురాశి అయిన భిష్ముడికి; నమస్కరించి= ప్రణామం చేసి; అధ్యాత్మక విద్యా బోధక (ప్రకారంబులు= తత్త్యసంబంధమైన విద్యను తెలియపరచే విధానాలు కలవి; అగు వాక్య సంచయంబులు= అయిన మాటల సముదాయాలను; పెక్కు+ఎడలన్‌= పలుతావులలో; కృష్ణ ధ్వైోపాయన+ఆది ముని+ఇంద్రులను= శ్రీ వేదవ్యాసుడు మొదలగు ముని'శ్రేష్టులూ; కృష్ణుండును= వాసుదేవుడునూ; ఆకర్షింపన్‌= వింటూ ఉండగా; ఉపన్యసించితిరి=ఐ వివరించి చెప్పారు; కృష్ణశ్రోతృత్వంబు= కృష్ణుడు వినేవాడు కావటం; మహా+అర్హతమంబు= మిక్కిలి యోగ్యమైన విషయం; కృష్ణుని ఉన్నరూపు= శ్రీకృష్ణుడి యధార్థతత్త్యం; ఎజుంగుటయున్‌= తెలిసికొనటం కూడా; ఆత్యంత సంభావనీయంబు= మిక్కిలి చక్కగా భావించదగింది. తాత్పర్యం: ఇది ఉత్తమపద్దతి. కొందరు దీనిని కూడా కష్టమైనదిగా భావిస్తారు. అట్టివారు తమ శక్తి ననుసరించి అంగిరసుడు చెప్పిన ఉపవాస(వ్రత పద్దతులను ఆచరించాలి. అని చెప్పగా ఆ ధర్మరాజు ఉత్తమజ్ఞానఖని ఆయిన భీష్ముడికి నమస్కరించి 'తత్త్యవిద్యను చక్కగా తెలిపే వాక్యాలను 'పెక్కుతావులలో వేదవ్యాసుడు మొదలైన మహామునులు, శ్రీకృష్ణుడు వింటూ ఉండగా వివరించారు. శ్రీకృష్ణుడు శ్రోత కావటం మిక్కిలి యోగ్యమైన విషయం. కృష్ణుడి నిజతత్త్యం తెలిసికొనటం కూడా మిక్కిలి భావించదగిన విషయం. ఆ. ఎవ్వం దెబుంగయడిన నెబుంగంగం బాలివి : యైన యెల్ల యవియు నవగతంబు

లగుట యీ పరాశరాత్మజుం దాశ్రిత : కోటి కర్థిం గృష్టు గుటిచి చెప్పె 166 ప్రతిపదార్థం: ఈ పరాశర+ఆత్మజుండు= పరాశరుడి కుమారుడైన ఈ వేదవ్యాసుడు; ఎవ్వండు= ఎవరైతే; ఎజుగయిడినన్‌= తెలియబడితే; ఎలు౮1౦గన్‌= తెలియటానికి; పాలివి= లక్ష్యమైనవి; ఐన ఎల్ల+అవియున్‌= ఆయినవన్నీ; అవగతంబులు= తెలియబడినవి; అగుట= కావటం; ఆథశ్రితకోటికిన్‌= తనను ఆశ్రయించిన వారి సమూహాలకు; అర్థిన్‌= కోరికతో; కృష్ణున్‌*గులిచి= కృష్ణుడి గూర్చి; చెప్పెన్‌= బోధించాడు. తాత్పర్యం: ఈ వేదవ్యాసుడు 'ఎవరిని తెలిసికొంటే సృష్టిలోని తెలియదగిన విషయాలన్నీ తెలుస్తాయో అట్టివాడు శ్రీకృష్ణుడు" అని ఆశ్రయించిన వారికందరికీ తెలియచెప్పాడు. విశేషం: 'ఏకవిజ్ఞానేన సర్వవిజ్ఞానమ్‌' అని ఉపనిషత్తు. ఒకదాని ఎజుకచేత అన్నింటి జ్ఞానం కలుగుతుంది. ఆ ఒకటి పరమాత్మ తత్ష్యం. అది కృష్ణరూపంలో ఉన్నదని వ్యాసతాత్పర్యం. క. _ కావున నధ్యాత్మక వా । క్యావలికిం జేరుగడ మహామహిమపదం

బై విలసిల్లెడుం గృప్టుండ । యే వినగా వలతు నమ్మహితవాక్యంబుల్‌.” 167 ప్రతిపదార్థం: కావునన్‌= కనుక; కృష్ణుండు+ అ= కృష్ణుడే; అధ్యాత్మక వాక్య ఆవలికిన్‌= తత్ష్యం తెలిపే వాక్యాల పంక్తులకు: చేరుగడణ చివరిలక్ష్యమూ; మహామహిమపదంబు= గొప్ప ప్రభావంతో కూడిన స్టానమూ; ఐ= అయి; విలసిల్లైడున్‌= (ప్రకాశిస్తున్నాడు; ఆ+మహిత వాక్యంబుల్‌= అట్టి పూజ్యతగల వాక్యాలను; ఏన్‌= నేను; వినంగాన్‌ వలతున్‌= వినగోరుతున్నాను.

కీ80 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము

తాత్పర్యం: కాబట్టి కృష్ణుడే జ్ఞానం బోధించే వాక్యాలకు చివరి లక్ష్యం. అతడే గొప్ప మహిమకు స్టానం అయి

విరాజిల్దుతున్నాడు. అట్టి తత్వజ్ఞాన వాక్యాలను నేను వినగోరుతున్నాను.'

విశేషం: ఆత శ అంటే శరీరం - అధ్యాత్మ అంటే శరీరంలో ఉన్న తత్త్వం. అతడినే 'దేహి' అంటారు. పరమాత్మ - దానికి సంబంధించినది

అధ్యాత్మకం.

వ. అని పలికి యింకను నధ్యాత్మవిద్యావివరణంబు లగు వాక్యంబు లనుగ్రహింపపలయు నని సంప్రార్థనంబు సేసిన నప్పార్థివాగ్రగణ్యుతో నక్కురువరేణ్యుండు హీరసనత్కుమార సంవాదంబు సెప్పెద నది యధ్యాత్మ విద్యోపకార ప్రకారంబు లైన యుపన్యాసంబుల నొప్పియుండు విను మని యిట్లనియె. 168

ప్రతిపదార్దం: అని; పలికి= మాట్టాడి; ఇంకనున్‌= ఇంకా; అధ్యాత్మవిద్యా వివరణంబులు= పరమార్ధవిద్యను స్పష్టం చేసేవి; అగు

వాక్యంబులుజ అయిన వచనాలను; అను[గ్రహింపవలయును= నాకు దయతో బోధించాలి; అని; సం(ప్రార్థనంబు+చేసినన్‌=ఐ వినయంతో అడుగగా; ఆ+పార్ధివ+అగ్రగణ్యుతోన్‌= రాజుగ్రేష్టుడగు ఆ ధర్మజుడితో; ఆ+కురువరేణ్యుండు= కురువంశంలో ఉత్తముడైన ఆ భీష్ముడు; హరసనత్కుమార సంవాదంబు= శివుడికి? సనత్కుమారుడికి అయిన సంభాషకాన్ని; చెప్పెదన్‌= చెప్పుతాను; ఆది= ఆ ఘట్టం; అధ్యాత్మ విద్వ్యా+ఉపకార 'ప్రకారంబులు= పరమార్దాన్ని తెలిపేవిద్యకు పనికివచ్చే తీరులుగలవి; ఐన ఉపన్యాసంబులన్‌= అయిన ప్రసంగాలతో; ఒప్పిజ అలరారి; ఉండున్‌= ఉంటుంది; వినుము= ఆలకించుము; అని; ఇట్టు=

ఈ విధంగా; అనియెన్‌= అన్నాడు.

తాత్సర్యం: అని ఇంకా పరమార్దాన్ని వివరించే వాక్యాలను నాకు దయచేయుము - అని చక్కగా (ప్రార్టిస్తే ఆ

రాజుతో ఆ భీష్ముడు 'హరసనత్కుమార సంవాదం అనే విషయం వివరిస్తాను. అది పరమార్ధవిద్యకు ఉపకరించే

తీరులు గల ప్రసంగాలతో అలరారి ఉంటుంది. వినుము' అని ఇట్లా చెప్పాడు:

విశేషం: భీష్ముడు పరమార్దాన్నిగురించి తనకు తోచిన దానిని చెప్పటానికి పూనుకొనలేదు. హరసనత్కుమార సంవాదం

చెప్పుతానన్నాడు. అంటే మహావిషయాలు పరమ(ప్రామాణికుల వాక్యాలుగా ఉంటే తప్ప (గ్రాహ్యాలు కావని తాత్పర్యం, దీనినే శబ్ద

ప్రమాణం అంటారు. హరసనత్కుమూరసలనాదప్రకారము (సం. 13-165-5(కుంభ))

చు హరుండు సనత్మునూరుకడ కర్థిమెయిం జమదేర నమ్మునీ శ్వరుడుచితాసనాదు లుపచారవిధిజ్ఞతం దా నొనర్టి యా దరభరితాత్ముండై 'యభిమతం బగు కార్య మనుగ్రహింపు త త్పరమతి నిర్వహింతుం దగ ధానిం ద్రిలోచన! మృత్యుమోచనా! 169

ప్రతిపదార్దల: హరుండు= శివుడు; సనత్కుమారు కడకున్‌= సనత్కుమారుడనే ముని దగ్గరకు; అర్హిమెయిన్‌= కోరికతో; చనుదేరన్‌= రాగా; ఆశముని+ఈశ్వ్చరుండు= ఆ ముని'శ్రేష్టుడు: ఉపచార విధిజ్ఞతన్‌= సేవలవిధానం చక్కగా తెలిసిన భావంతో; ఉచిత+ఆసన+ఆదులు= తగిన ఆసనం మొదలైన వాటిని; తాన్‌=ఐ తాను; ఒనర్చి= చేసి; ఆదరభరిత+ఆతు శ్రైడు+ఐి= ఆదరంతో నిండిన హృదయం కలవాడై; త్రిలోచన[= ముక్కంటీ; మృత్యు మోచనా!= మృత్యువునుండి విడిపింపజేయువాడా!; అభిమతంబు= ఇష్టము; అగు కార్యము= అయినపని; అను([గ్రహింపుజ దయతో చెప్పుము; తత్పరమతిన్‌= అదేపరమ లక్ష్యం అన్న బుద్దితో; తగన్‌= తగినవిధంగా; దానిన్‌= దానిని; నిర్వహింతున్‌= చేస్తాను.

ఆనుశాసనిక పర్వము - చతుర్థాశ్వాసము ల! తాత్సర్యం; శివుడు సనత్కుమారుడి దగ్గరకు రాగా ఆ మహర్షి అతిథిమర్యాదలు చక్కగా తెలిసినవాడు కనుక తగు విధమైన ఆసనాదులను కూర్చి ఆదరంతో నిండిన బుద్దితో 'త్రిలోచనా! మృత్యుమోచనా! నీకేది ఇష్టమో దానిని దయతో చెప్పుము. దానియందు పరమ(శ్రద్దగల బుద్దితో చక్కగా చేస్తాను" అన్నాడు. విశేషం: హరుడు (త్రిలోచనుడు - సూర్యచం'ద్రాన్ని రూపనే'త్రాలు కలవాడు. అంటే సర్వకాలాలలో సర్వవిషయ కదర్భనజ్ఞానం కలనాడు. మృత్యుమోచనుడు - మృత్యువంటే అధ్యాత్మపరిభాషలో అజ్ఞానం. ద్దానిని విడిపించేవాడు. అంటే అన్నింటిని దర్శిస్తూ అన్నింటి జ్ఞానం సమ(గ్రంగా కలిగినవాడని భావం, సనత్కుమారుడు తత్త్వజ్ఞాని కనుక ఆర్జాలు స్ఫురించే విధంగా సంబోధించాడు. తే. అనిన 'నీతోడ గోప్టికి వర్థిపుట్టి; యరుగుదెంచితి.దమ్ముండ!' యని ప్రమోద

మెసంగం బల్కి యప్పరమేశు. డిట్టు లనియె । నఖిలలోకార్చితుం డగు నతనితోడ, 170 ప్రతిపదార్థం; అనినన్‌= అంటే; ఆ+పరమ+-ఈశుండు= ఆ మహేశ్చరుడు; తమ్ముండ[!= ఓయి తమ్ముడా! నీతోడన్‌= నీతో; గొప్టికిన్‌= మంచిమాటలు మాట్లాడుకొనటానికి; అర్జి= కోరిక; పుట్టి= కలిగి: అరుగుదెంచితిన్‌= వచ్చాను; అని: ప్రమోదము= పరమానందం; ఎసగన్‌= అతిశయించే విధంగా; "పల్కి= పలికి; అఖిలలోక+అర్చితుండు= సమస్తలోకాల మన్ననగొన్నవాడు; అగు+అతనితోడన్‌= అయిన ఆ సనత్కుమారుడితో; ఇట్టులుఐ= ఈ విధంగా; అనియెన్‌= అన్నాడు: తాత్పర్యం: అని ముని పలికితే పరమేశ్వరుడు “తమ్ముడా! నీతో ప్రసంగం చేయాలనే కోరిక పుట్టి వచ్చాను' అని పరమానందం అతిశయించే విధంగా పలికి, సర్వలోకాలు పూజించే ఆ సనత్కుమారుడితో ఇట్లా అన్నాడు: విశేషం: తమ్ముడ! - మహాత్వరుడికి రుద్రుడనే పేరు ఉన్నది. ఆ దశలో అతడు బ్రహ్మ సృష్టించిన బాలుడు. సనకుడు, సనందనుడు, సనత్కుమారుడు, సనత్సుజాతుడు అనే పలువురు బ్రహ్మమానసపు(త్రులు - కనుక సోదరసంబంధం. అఖిలలోకార్చితుడు - తనకు తమ్ముడైనా జ్ఞానవిశేషాన్ని బట్టి సర్వలోకాలూ అర్చించే మహిమ కలవాడు కనుక సర్వజ్ఞుడైన పరమేశ్చరుడు కూడా స్వయంగా వచ్చాడని హేతుదర్శనం.

క *" ధ్యానమున దర్శనీయం ; బైనది యే వస్తు? వెన్న యనఘచరిత! స

మ్మూనితతత్తంబులు? సం । ఖ్యానము యోగంబు నెట్టి గతులం జెల్లున్‌? 71 ప్రతిపదార్థం: అనఘచరిత!= పుణ్యప్రవర్తన కల ఓ మునీ!; ధ్యానమునన్‌= ధ్యానంలో; దర్శనీయంబు= చూడదగినది; ఐనది= ఆయినది; ఏ వస్తువు?; సమ్మానిత తత్త్వ్రంబులు= చక్కగా భావించదగిన తత్త్వాలు; ఎన్ని?; సంఖ్యానము= జ్ఞానము; యోగంబు= యోగమూ; ఎట్టి గతులన్‌= ఏ పద్దతులతో; చెల్టున్‌= ప్రవర్తిస్తాయి? తాత్పర్యం; పుణ్యాత్మా! ధ్యానంలో చూడదగిన వస్తు వేది? చక్కగా భావించదగిన తత్త్వాలు ఎన్ని? జ్ఞానమూ, యోగమూ ఏ విధంగా (ప్రవర్తిస్తాయి?

వ. చెప్పుము. మటియు నధ్యాత్మవిషయంబులగు విశేషంబులును వివరింపు" మనుటయు నయ్యంభోజసంభవుం

డయ్యభవున కిట్లనియె. 122 ప్రతిపదార్థం: చెప్పుము= తిలియచెప్పుము; మజియున్‌= ఇంకా; అధ్యాత్మవిషయంబులు= తత్త్వానికి సంబంధించినవి: అగు విశేషంబులుజ అయిన ప్రత్యేకించి తెలిసికొనదగిన విషయాలు; వివరింపుము= తెలియచెప్పుము; అనుటయున్‌= అన్నంతనే; ఆ+అంభోజ సంభవుండు= పద్మంలో పుట్టినబ్రహ్మ (కుమారుడగు సవత్కుమారుడు); ఆ+అభవునకున్‌= ఆ రుద్రుడికి; ఇట్టుజ ఇట్టా; అనియెన్‌= అన్నాడు.

త్త్ర్ర2 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము చాత్సర్యం: చెప్పుము. ఇంకా తత్త్యవిషయాలు తెలియచెప్తుము' అనగా సనత్కుమారుడు శివుడితో ఇట్లా అన్నాడు: విశేషం: అధ్యాత్మం - ఆత్మ అంటే ఇక్కడ దేహం. దేహంలో ఉన్నతత్త్యం అధ్యాత్మం. వక్త అంభోజ సంభవుండు - అనగా (బ్రహ్మ - అతడి మానసపుత్రుడైన సనత్కుమారుడు 'ఆత్మా వై పుత్రనామాసి' అనే న్యాయంచేత అతడే అవుతున్నాడు. శ్రోత అభవుడు - పుట్టుకలేనివాడు - వారి వాక్యాలు పరమాదరంతో (గ్రహించదగిన వని సూచన. (ప్రమాణ బుద్దిని కలిగించటం కోసం ఇటువంటి పదాలను ప్రయోగించారు. క అరయంగం దత్వము లనునవి । యిరువది నాల్గండ్రు గొంద జిభదనుజహరా!

యిరువది మూం డనుటయు. గల । దిరువది యేనంద్రు వానినే యెట్లనినన్‌. 173

క

ప్రతిపదార్ధ్హం: ఇభదనుజహరా![!= ఏనుగు రక్కసుడి రూపుమాపిన ఓ శివా!; కొందణజు= కొంతమంది; తత్త్వ్యములుజ భావములు; అనునవి= అనేవి; ఇరువదినాల్లు= ఇరవై నాలుగు; అం(డ్రు= అంటారు; ఇరువదిమూండు= ఇరవైమూడు; అనుటయున్‌= అనటం కూడా; కలదు= ఉన్నది; వానిన్‌+ఏ= ఆ తత్తాలనే; ఇరువదియేను= ఇరవై అయిదు; అండ్రు= అంటారు; ఎట్టువ ఏ విధంగా; అనినన్‌=ఐ అనగా. తాత్సర్యల: శివా! తత్త్వాలు ఇరవై నాలుగని కొందరూ, ఇరవై మూడని కొందరు, ఇరవై అయిదని కొందరూ అంటారు. ఎట్టాగంటే., విశేషం: దీనిని సాంఖ్యం అంటారు. ఇందులో లెక్క ఉంటుంది కనుక. తత్త్యం అంటే 'దానితనం'” అని శబ్దార్థం. అయితే ఇక్కడ ఇది ఒక పరిభాష ఆ శబ్దంతోనే దానిని వ్యవహరించటం మంచిది. క. _ ఇరువది మూ డనువార । ల్లిరిజేశ్వర! ప్రాకృతుల్‌ మలీమసవిధ మ

త్తైెరువు మనోబుద్ద్ధులు వా ।; రరయంగ నొక్కండ యండు రది యట్లుందెన్‌. శ74 ప్రతిపదార్హల: గిరిజా+-ఈశ్చర!= గిరిజానాధా!; ఇరువదిమూండు= ఇరవైమూడు; అనువారల్‌= అనేవారు; (ప్రాకృతుల్‌= నిండు జ్ఞానం లేని పామరులు; ఆ+తెరువు= ఆ పద్ధతి; మలీమసవిధము= మలినమైనదారి; వారు= ఆ మార్గంవారు; అరయఃగన్‌= పరికింపగా; మనస్‌+బుద్దులు= మనస్సు, బుద్ది అనేవి; ఒక్కండు+అ= ఒక్కటే; అండురు= అంటారు; అది; అట్టు ఆ విధంగా; ఉండెన్‌= ఉన్నది. తాచ్చర్యం: శివా! తత్త్వాలు ఇరవైమూడు అనేవారు పామరులు. అది మలినమైన పద్దతి. వారు మనస్సు, బుద్ది ఒక్కటే అంటారు. అది అట్టా ఉండనిమ్ము. విశేషం; మనస్సు - సంకల్పవికల్పాల రూపమైనది, బుద్ది - నిశ్చయాత్మకమైనది. ఇట్టా చక్కగా రెండింటిస్టితి తెలుస్తూ ఉంటే ఒక్కటే అనటం సరికాదు. అందుకనే అది మలినమైన మార్గం. పామరమార్ల్గం, క ఇరువది నాల్గనువారలు ; నరసి మనశ్ళుద్ధి బుద్ధి యను కాన్పున న

ప్పరుసునం బలికెద రేం గను । తెరువున విను తత్త్వవిధము దేపస్తుత్యా! 175 ప్రతిపదార్థం: దేవస్తుత్యా!= దేవతల చేత కొనియాడబడే పరమేశ్వరా!; ఇరువదినాల్లు+అనువారలు= తత్త్వాలు ఇరవై నాలుగు అనేవారు; మనస్‌+శుద్ది= మనస్సు నిర్మలంగా ఉండటం; బుద్ది; అను కాన్నునన్‌= అనే దృష్టితో; ఆ+పరుసునన్‌= ఆ విధంగా; పలికెదరు= చెప్పుతారు; ఏన్‌= నేను; కను తెరువునన్‌= చూచేదారిలో; తత్త్యవిధము= తత్త్వాలస్ట్రితిని గూర్చి; విను= ఆలకించుము.

అనుశాసనిక పర్వము - చతుర్దాశ్వాసము క్ష83 తొత్సర్యల: పరమేశ్వరా! ఇరవై నాలుగు అనేవారు మనస్సుయొక్క పరిశుద్దతయే బుద్ది అనే దృష్టితో అట్లా అంటారు. నేను చూచే మార్గంలో తత్తాల సంగతిని వివరిస్తాను. వినుము. విశేష: మనస్సు నిరంతరం చలనశీలం అయింది. అది ఒకటి. అది నిశ్చయాన్ని పొందినప్పుడు చలనరూసమైన దోషం ఉండదు కనుక అప్పుడు దానికి 'బుద్ది' అనే మరొక స్థితి ఏర్పడుతుంది. ఈ విధంగా మనస్సు వేరు, బుద్ది వేరు అని పరిగణించేవారు తత్త్యాలు ఇరవై నాలుగంటారు అని పద్యతాత్పర్యం. త్తే పంచవింశ మధిష్టానభావ మొంది : విలసనము నిచ్చుం దగం జతుర్వింశతికిని; దన్నకని తనయంద డిందంగం జేయు ; దాన నప్పిండు గలయది లేనియదియు. 176 ప్రతిపదార్థం: పంచవింశము= ఇరవై అయిదోతత్త్యము; అధివ్రాన భావము= అన్నింటికీ ఆధారం అయ్యే భావాన్ని; ఒంది= పొంది; తగన్‌= తగువిధంగా; చతుర్‌వింశతికిని= ఇరువది నాల్లింటి సముదాయానికి; విలసనమున్‌= (ప్రకాశాన్ని; ఇచ్చున్‌= ఇస్తుంది; తన్నున్‌+అజ తననే; కని= చూచి; తనయందున్‌+అఆ= తనయందే; డిందంగన్‌= లీనమ్రైపోయే విధంగా; చేయున్‌= చేస్తుంది; దానన్‌= ఆ కారణంగా; ఆ+పిండు= ఆ ఇరవై నాల్గింటి సముదాయం; కల+అది= ఉన్నదీ; లేని+అదియున్‌= లేనిదీ (అవుతుంది). తాత్సర్యం; “అధిష్టానం” అనే రూపంతో ఇరవై అయిదవ తత్త్యం ఉన్నది. అది తక్కిన ఇరవైనాలింటికీ ఒక స్థితిని కల్పిస్తుంది. ఆ ఇరవై నాలుగూ దానిని చూచి దానియందే లీనమై పోయేటట్టుగా అది చేస్తుంది. కనుక అవి ఉండటమూ, లేకపోవటమూ రెండూ సంభవమే. విశేషం: అధిష్టానం అంటే ఆధారం. ఇరవై నాలుగింటినీ పట్టి నిలొపేది అని భావం. కనుకనే ఆ తక్కిన ఇరవైనాలిగింటికీ అది 'ఉనికి -లేక- ప్రకాశం' అనే స్టితిని కల్పిస్తుంది. అయితే ఈ ఇరవైనాలుగూ దానిని చూచి దానిలో 'లీనం' అయిపోతాయి. లీనం అయిపోవటమంటే నామరూపాలు లేకుండా పోవటం. ఒక నది సముద్రంలో కలవటానికి ముందువరకు నది. సముద్రంలో కలిసిన తరువాత ఆ పేరుగాని, దాని గుణాలుగానీ ఏమీ మిగలవు. ఆ స్థితికి లీనం అనటం అని వ్యవహారం. ప్రస్తుతం ఇరవైనాలుగు తత్త్వాలు విడిగా ఉన్నంతవరకూ అవి “ఉన్నట్టు; ఇరవై అయిదవ తత్వంలో "లీని మయినప్పుడు అవి లేనట్టు ఈ ఇరవై అయిదవ తత్త్యాన్నే పరమాత్మ" అంటారు. వ. చతుర్వింశతి తత్త్వంబులు వివరించెద. 177 ప్రతిపదార్థం: చతుర్‌+వింశతితత్త్యంబులు= ఇరవై నాలుగు తత్త్యాలను; వివరించెదన్‌= తెలియచెప్పుతాను. తాత్సర్యం: ఇరవై నాలుగు తత్త్వాలను వివరిస్తాను. తే, అవధరింపుము భూతంబు లయిదుం దద్గు । ణములుం బది యింద్రియములు మనంబు బుధ్ధి యును మహేశ! యహంకారమును బ్రకృతియు । నాంగం దత్త్వంబు లిరువది నాల్గు వొలుచు. 178 ప్రతిపదార్థం: మహా+-ఈశ= పరమేశా? అవధరింపుము= దయతో వినుము; భూతంబులు= భూతము అనే సపేరుగలవీ; మనస్సు; బుద్దియును+బుద్దీ; అహంకారమును= అహంకారమూ; 'ప్రకృతియున్‌= ప్రకృతీ; నాగన్‌= అనగా; తత్త్యంబులు= తత్త్వాలు; ఇరువదినాల్లుజఐ ఇరవ్వై నాల్గు; పొలుచున్‌= ఒప్తుతూ ఉంటాయి. తాత్పర్యం: పరమేశ్చరా! అయిదు భూతాలు, అయిదైన వాటి గుణాలు, పది ఇం(ద్రియాలూ, మనస్సు, బుద్ది, అహంకారమూ, (ప్రకృతి ఇవి ఇరవై నాలుగు తత్హ్వాలు.

శీర శ్రీనుదొంధ్ర మహాభారతము విశేషం: 1. నేల, 2. నీరు, ౩. నిప్పు, ఓ గాలి, 5. నింగి ఇవి అయిదు భూతాలు - భూతం అంటే ఉన్నది. అనాదిగా ఉన్నది అని సూలంగా అర్హం వాటి గుణాలు: 1. గంధం (నేల), 2. రసం (నీరు), 3. రూపం (నిప్పు, 4 స్పర్శ (గాలి), 5. శబ్దం (నింగు పది ఇంద్రియాలు: అయిదు కర్మేంద్రియాలు+అయిదు జ్ఞానేంద్రియాలు.

వాక్కు, 2. చేతులు, 3. కాళ్ళు, 4, మలం విసర్జించే అవయవం, 5, జననేం(ద్రియం. ఇవి ఆయా పనులను చేస్తూ ఉంటాయి కనుక కర్మేంద్రియాలు అంటారు.
చర్మము, 2. కన్ను, 3. చెవి, 4. నాలుక 5, ముక్కు ఇవి వెలుపలి పదార్జాదుల స్పర్శాది లక్షణాలను జీవికి తెలియజేస్తాయి కనుక జ్ఞానేంద్రియాలు, 545+5+5= 20, ఇవికాక 1. మనస్సు, 2. బుద్ధి, 3. అహంకారము, 4, ప్రకృతి - అనేవి నాలుగు (20+4= 24) కలిపితే ఇరవైనాలుగు. అయి దయిదుగా ఉన్న వాటికి క్రమసంబంధం చూచుకోవాలి. అంటే ఒక భూతం, ఒక గుణం, ఒక జ్ఞానేంద్రియం పరస్పర సంబంధం కలిగి ఉంటాయి, అది ఈ క్రింది విధంగా అనుంసంధించుకొొనాలి, భూతం గుణం బ్లావేంద్రియం క్ష నేల గంధం ముక్కు 2 నీరు రసం నాలుక త ప ప నిప్పు రూపం కన్ను శీ గాలి స్పర్శ చర్మం . ర్‌ నింగి శబ్దం చెవి కర్మేంద్రియాలు ఈ అన్నింటికీ తగిన విధంగా సహకరిస్తూ తమ పనులు చేసికొంటాయి. (21%) మనస్సు: వచ్చే భావాలు, పోయే భావాలు అనేవాటి సముదాయరూపమైనది. (22) బుద్ధిః నిశ్చయాత్మిక - అంటే ఒక పనికి నిర్ణయం కుదిరిన దశలో దానిని బుద్ది ఆంటారు. (23) అహంకారం: 'నేను' అనే భావం. నేను చేస్తున్నాను, నేను చూస్తున్నాను - అనే భావం దేనివలన ఏర్పడుతున్నదో దానిని 'అహంకారం' అంటారు. (2ట ప్రకృతి: పై అన్నింటికీ మూలకారణమైన తత్వం. దీనినే 'చూయ'” అని కూడా అంటారు. పు ఆ చతుర్వింశతి తత్వంబుల నధిష్టించి యుండు తత్త్వంబు నిర్దేశించెద. 179 తొత్పర్యల: ఆ ఇరువది నాలుగు తత్తాలను మించి ఉండే తత్చ్వాన్ని చెప్పుతాను, త్త దేహం బనియెడ నెరవున ; మాహించును బుధు దాననుండుం గాష్ట స్వాహాప్రియు క్రియం బురుషుండు । సో౭హ మనిన కాన్పు రుద్ర! యతనిం గను టగున్‌. 180 ప్రతిపదార్థం: బుధుండు= జ్ఞానం కల పండితుడు; దేహంబు శరీరం; అని; ఎడన్‌= ఒక తావును; నెరవునన్‌= సముదాయరూపంలో; ఊహించును= భావిస్తాడు; దానన్‌= ఆ దేహంలో; కొష్ట స్వాహాప్రియు క్రియన్‌= కట్టెలోని అన్నివలె; పురుషుండు= పురుషు డనబడే ఇరవై అయిదవ తత్ష్యం; ఉండున్‌= ఉంటుంది, రుద్ర।= ఓ పరమేశ్చరా[; సః+అహమ్‌= అతడే నేను; అనిన కొన్సుజ అనే దృష్టి ఆఅతనిన్‌=ఐ ఆ పురుషుడిని; కనుటజ దర్శించటం; అగున్‌= అవుతుంది.

ఆనుళాసనిక సర్వము - చతుర్థాశ్వాసము శ85్‌

తాత్పర్యం: రుద్రా! జ్ఞాని పై ఇరువదినాల్లింటి సముదాయాన్ని దేహం అని భావిస్తాడు. అందులో పురుషుడు” కట్టెలో నిప్పు ఉన్నట్టు ఉంటాడు. అతడే 'నేను' అనే జ్ఞానం పొందటమే ఆ పురుషుడిని దర్శించే విధానం. విశేషం: శ్రీ శంకరులు నిరూపించిన అద్వైతసిద్దాంత రహస్యమంతా ఈ పద్యంలో మనకు స్పష్టం అవుతుంది. పైన చెప్పిన ఇరవైనాలుగు తత్తాల సముదాయాన్ని దేహం అంటారు. పురుషుడు" అనబడే ఇరవై అయిదవ తత్వం అందులోనే ఉంటుంది. ఆత్మని+అధి= 'చేహమును ఆధారంగా చేసికొని ఉండేది - ఆధ్యాత్మమ్‌ అని అధ్యాత్మ శబ్దాని కర్హం. దేహంలో పురుషుడు ఉండే స్థితిని చక్కగా తెలియటం కోసం ఒక ఉపమానం ద్వారా తెలియజేస్తున్నారు. దేహం కట్టెవంటిది. అందులో ఉండే పురుషుడు అగ్నివంటివాడు. అగ్లికి రెండుదశలు 1. వ్యక్తదశ. కట్టె కాలుతున్నప్పుడు అగ్ని కంటికి తెలియవస్తుంది. 2. అవ్యక్త దశ కచ్టెలో గూఢంగా అన్ని ఉండే దశ కనుకనే ఒక కట్టెను మరొక కట్టెతో మధిస్తే అన్షి పుట్టుతున్నది. ఈ విధంగా పైకి కనపడకుండా ఉన్నట్టు తెలియవచ్చే దశను అవ్యక్తదశ అంటారు. పురుషుడు దేహంలో ఈ రెండు స్టితులతో దేవానికి ఆధారమై ఉంటాడు. అనగా ఆ 'పురుషతత్త్రం' ఉన్నది కనుకనే (ప్రకృతి మొదలైన ఇరవైనాలుగు తత్త్యాల సముదాయం ఉన్నది. అది లేకపోతే ఇది లేదు - అన్న స్థితిలో ఉన్నాడు. జీవుడు ఆ పురుషుడిని సంసారబంధం లేకపోవటం అనే పరమ్రయోజనాన్ని అపేక్షించి తెలిసికొనాలి. దానికి మార్గాన్ని ఇక్కడ సులభపద్ధతిలో చెప్పుతున్నారు. 'అహమ్‌' అంటే నేను - అంటే ఇరవై నాలుగు తత్తాల సముదాయరూపమైన జీవుడు. 'సః - అంటే ఇరువది మైదవ తత్వంగా ఉండే పరమాత్మ అది నేనే. నేనే అది - అన్న వివేకం పొందటమే పరమాత్మను చూడటం. దానివలన జీవుడికి పరమాత్మతో ఒక్కటి అయ్యే స్థితి కలుగుతున్నది. దానినే మోక్షం అంటారు. అద్వైతసిద్ది అంటే ఇదే. ద్వి - రెండు. 'ద్వితా' - రెండు ఉండటం. దాని భావం = ద్వైతం. అది లేని స్థితి - అద్వైతం - ఇక్కడ రెండు అంటే (1) జీవుడు, (2) పరమాత్మ. క. _ ఈ నెలి నిలుచుట గలుగదు । మానేర్వ్యానంతు లైన మానవులకు ని

ష్టానూన తపోవర్తకు ; లైనను గార్బస్థ్రబహుముఖాత్మకు లగుటన్‌. 181 ప్రతిపదార్థం: నిష్టా+అనూన తపస్‌+వర్తకులు= ఏ కొంచెం చెదరని తక్కువకాని తపస్సును ప్రవర్రింపజేసేవారు; ఐనను= అయినా; గార్హస్ట్య బహుముఖ+ఆత్మకులు= గృహస్ట్రధర్మంలో పెక్కురీతులైన భావాలు కలవారు; అగుటన్‌= కావటంవలన; మాన+-ఈర్వావంతులు = అభిమానమూ, ఈర్ష్య అనే భావాలు కలవారు; ఐన మానవులకున్‌= అయిన మనుష్యులకు? ఈ నెజి= ఈ వివేకం; నిలుచుట= స్థిరంగా ఉండటం; కలుగదుజ కలగదు. తాత్పర్యం: గృహస్థులు పెక్కుభావాలు కలవారు కావటంవలన చెడని దీక్షగల తపస్సులో ప్రవర్తిస్తున్నవారైనా ఈర్ష్య,

రా

దురభిమానం గల మానవులకు ఈ వివేకం ఎక్కువకాలం నిలవదు. విశేషం: “అతడే నేను" అనుకొన్నాం కదా! మరి మనకు మోక్షం సిద్రించటం లేదేమి? - అనే ప్రశ్నను సంభావించి సమాధానం చెప్పుతున్నారు. మోక్షం ఈ వివేకం స్థిరంగా సర్వకాల సర్వావస్థలలో చెడకుండా ఉన్నవారికి మాత్రమే సిద్ధిస్తుంది. దీనికి 'విక్షేపాలు- భంగం కలిగించేవి - పెక్కులు. 1. గొర్హస్త్య్రబహుముఖాత్మకత - గృహస్త్రధర్మంలో ఉండటం వలన అనేకభావాలను చూడవలసి రావటం 2. మానం - అంటే అహంకారం. దురభిమానం, నేనే సర్వానికీ కర్తను - అనే దుష్టమైన ఆలోచన, 3. ఈర్ష్య - ఇతరుల విశిష్టతను చూచి సహింపలేకపోవటం మొ వి. ఇవన్నీ తననుతాను లయం చేసికొని పరమాత, 1లో కలిసిపోవటానికి అడ్డుపడే లక్షణాలు, ఇవి తాలగాలంటే 'నిష్టానూన తపస్సు" కావాలి, అది సొధన, కానీ సాధన ఉన్నా ప్రతిబంధకాలైన ఈర్య్యాదులను తొలగించుకొనకపోతే సాధన బూడిదలో పోసిన పన్నీరువంటి దవుతుంది. ఎందుకంటే 'సోజహమ్‌' అనే వివేకం 'నిలుచుట కలుగదు” కనుక. వ. _ శ్రుతి పురుషు నమృతార్థ తత్త్వంబనియు బ్రహ్మం బనియు నిర్దేశించు. 182 ప్రతిపదార్థం: శ్రుతి= వేదం; పురుషున్‌= పురుషు డనే తత్వాన్ని; అమృత+అర్హ తత్త్యంబు= అమృతం అనే అర్ధంగల తత్ష్యం; అనియున్‌= అనీ; (బ్రహ్మంబు= (బ్రహ్మము; అనియున్‌= అనీ; నిర్దేశించున్‌= తెలియచేస్తున్నది.

486 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తాత్సర్యల: వేదం 'పురుష తత్త్వాన్ని అమృతార్థతత్త్యమనీ బ్రహ్మమనీ తెలియజేస్తున్నది. విశేషం: “అమృతం' అంటే చావు లేనిది. ఆ అర్హంగల తత్త్యం అమృతార్హతత్త్వం - 'అవినాశితు తద్విద్ది' అని భగవద్గీత. బ్రహ్మము అనగా పెద్దది అని శబ్టార్దం. దీనికంటె మించినది, పెద్దది వ్యాపించినదీ మరొకటి లేదు కనుక (బ్రహ్మము' అనే పదం సార్ధకమైనది. (శ్రుతి అనగా శబ్ద(ప్రమాణం, అనగా ఇతర (ప్రమాణాల ద్వారా తెలియరాని అంశాలను తెలియజెప్పేది. అది తిరుగులేని ప్రమాణం. తే. అన్ని తత్వంబులకు నమృతార్థతత్త / మెక్కుడేది ఈశ్వరంబు ననీశ్వరంబు

సత్యపాకంబు నతిరహస్యంబు చాని€ । గనిన మృత్యుడాలము చిక్కు గదవవచ్చు. 183 ప్రతిపదార్థం: అమృత+అర్హతత్చ్యంబు= అమృతం అనే అర్హం గల తత్ష్యం; అన్ని తత్ప్యంబులకున్‌= ముందు చెప్పిన ఇరవై నాలుగు తత్త్యాలకంటె; ఎక్కుడు= గొప్పది; ఆది=ఐ ఆ తత్త్వం; ఈశ్వరంబుజీ అన్నింటికీ ప్రభువు; అనీశ్చరంబు= మరియొక ప్రభువు లేనిది; సత్యపాకంబు= సత్యం పండిన రూపం; ఆతి రహస్యంబు= మిక్కిలి గోప్యమైనది; దానిన్‌= ఆ తత్త్వాన్ని; కనినన్‌= కనుగొంటే; మృత్యుజాలము చిక్కు=జ మరణం అనే వలలో చిక్కటం; కడవన్‌ వచ్చున్‌= దాటవచ్చును. తాత్ప్సర్యర: ఈ అమృతార్హతత్త్యం అన్ని తత్వాలకు మించినది. అది అన్నింటినీ శాసించేది. దానికి మరొకళాసకుడు లేడు. సత్యం పండిన స్వరూపం. మిక్కిలి రహస్యమైనది. దానిని తెలిసికొంటే మృత్యువు వలనుండి దాటవచ్చును. విశేషల: ఈశ్చరము - తక్కిన ఇరవై నాలుగు తత్త్వాలు దీని అధీనంలో (ప్రభువువద్ద సేవకుడివలె (ప్రవర్తిస్తాయి అని భావం. అనీశ్చరంబు - దీనిని శాసించే మిన్న అయిన తత్త్యం మరొకటి లేదని భావం. సత్యపాకంబు - పరమసత్యం అని భావం. అంటే మూడు కాలాలలో, సర్వదేశాలలో ఏ ఇతర ప్రమాణం చేతనూ త్రోసివేయరానిది అని భావం. అతి రహస్యం - దీని గుట్టు తెలిసికొనటం ఎంతవారికీ సాధ్యం కాదని భావం. ఇక్కడ మృత్యు వంటే అజ్ఞానము, సంసారము అనే పేర్లతో వ్యవహరించబడే దశ, దాని తగులం చీనివలన రూపుమాసిపోతుందని భావం. క _ అనఘ! యనులోమమునం దో: పును బ్రతిలోమమున లయము వొందుటయును గ

ల్లును సర్వతత్త్వముల కవి ; యెనయిక బ్రహ్మమును గలయు టేకత్వ మగున్‌. 184 ప్రతిపదార్థం: అనఘ!= పుణ్యాత్ముడా!: సర్వతత్త్యములకున్‌= తత్త్వాలన్నింటికీ: అనులోమమునన్‌= పైనుండి క్రిందికి అనే విధానంచేత; తోంపును= కన్నడటం అనే స్టితి (సృష్టి; ప్రతిలోమమునన్‌= (క్రిందినుండి 'పైకి పోవుట అనే విధానంచేత; లయము= ఒకదానిలో ఒకటి కలిసిపోవటం; పొందుటయునుజ పొందటమూ; కల్గును= ఏర్పడుతున్నది; అవిజ ఆ తత్త్వాలు; ఎనయిక్షజ ఒక్కటి కావటం; బ్రహ్మమునుజ= “బ్రహ్మము” అనే ఇరవై అయిదన తత్త్వాన్ని; కలయుటః= కలిసిపోవటం; ఏకత్వముజ ఒక్కటి కానటం; అగున్‌= అవుతుంది. తొత్సర్యం; అనఘా! తత్త్వాలన్నీ పైనుండి క్రిందికి అనే తీరులో ఏర్పడితే 'సృష్టి' అంటారు. కక్రిందినుండి సైకి అనే పద్దతిలో కలిసిపోతే “లయం' అంటారు. అవి అన్నీ కలిసి (బ్రహ్మమును చేరుకొనటమే 'ఏకత్వం' 'అవుతుంది. విశేసం; అనులోమం - అంటే - (బ్రహ్మము - ప్రకృతి - అహంకారం - బుద్ది - మనస్సు - పంచభూతాలు - పంచగుణాలు

పంచేంద్రియాలు - అనే వరుసలో ఏర్పడటం. దీనిని సృష్టి అంటారు. ఇంద్రియాలు గుణాలలో, అవి భూతాలలో, అవీ మనస్సులో, అది బుద్ధిలో, అది అహంకారంలో, అది (ప్రకృతిలో అది (బ్రహ్మంలో క్రమంగా లీనం కాటం ప్రతిలోమ విధానం. దీనినే 'లయ్ర్రియ” అంటారు. ఇట్లా చివరకు (బ్రహ్మము ఒక్కటే ఉండే స్థితిని ఏకత్వం' అని వ్యవహరిస్తారు. దీనిని సాధకుడు అంతరంగంలో సాధించి చెదరకుండా నిలుపుకొనటం మోక్షం.

ఆనుశాసనిక వర్వము - చతుర్థాశ్వాసము శై? త్తే ఉత్తమశ్రద్ధ లేకున్నం జిత్త మేక ; ముఖము గాకున్న నింద్రియముల జయింస కున్న వేదంబు చదువకయున్న నతని । కీ పరిజ్ఞాన మీ దగ దిద్ధచరిత! 185 ప్రతిపదార్థం: ఇద్దచరిత!= చక్కగా ప్రకాశిస్తున్న నడవడికలవాడా!; ఉత్తమ(శ్రద్ద= శ్రేష్టమైన హృదయసమర్పణ; లేక+ఉన్నన్‌= లేకుంటే; చిత్రమువ= మనస్సు; ఏకముఖము= ఆ ఒక వస్తువునందు లగ్నం అయినది; కాకున్నన్‌= కాకపోతే, ఇంద్రియములన్‌= ఇంద్రియాలను; జయింపక+ఉన్నన్‌= గెలువకపోతే; వేదంబుజ (శ్రుతిని; చదువక+ఉన్నన్‌=ఐ చదవకపోతే; అతనికిన్‌= అట్టివాడికి;

ఈ పరిజ్ఞానమున్‌= ఈ సమగ్రమైన జ్ఞానాన్ని; ఈన్‌ తగదు= ఇవ్వర్ధాదు.

తొత్పర్యం: పరమేశ్వరా! శ్రేష్టమైన (శ్రద్ధ లేనివాడికీ, చిత్తాన్ని ఏకాగ్రంగా నిలుపలేనివాడికీ, ఇం[ద్రియాలను గెలువని

వాడికీ, వేదం చదువనివాడికీ ఈ మహాజ్ఞానాన్ని ఇవ్వరాదు.

విశేషం: 'శ్రద్దావాన్‌ లభతే జ్ఞానం, తత్పరః నంయతే(న్షియః' అని భగవదనుశాసనం. (శ్రద్ధకలవాడూ, తత్పరుడు, ఇం(ద్రియ నిగ్రహం

కలవాడూ జ్ఞానం పొందుతాడు. ఈ పద్యంలో ఈ అంశాలను (క్రమంగా పేర్కొన్నారు, తత్పరత్వమే ఏకా(గ్రత. శ్రద్ద అంటే హృదయాన్ని

లక్ష్యంమీదనే ఉంచటం. ఈ మహాజ్ఞానాన్ని ఇవ్వరాదు అనటంలో జ్ఞానం విలువ తెలియచెప్పటం (ప్రధానలక్ష్యం.

న. అని చెప్పితదనంతరంబయధ్యాత్మంబుల నధిభూతం బుల నధిదైవంబుల నుపన్యసించె నా సనత్క్ముమూరుండు దత్ర్రపంచంబు నారదునకుం జెప్పుట యేను నీకెజింగించియప్పరిపొటి నిన్నుమున్నవినిపించితి ధర్మనందనా! యమ్మునిపతి మజియు నప్పశుపతితో నిట్లనియె. 186

ప్రతిపదార్థం: అని; చెప్పి= తెలిపి; తద్‌+అనంతరంబు+అ= ఆ పిమ్మట; అధ్యాత్మంబులన్‌= దేహాన్ని ఆశ్రయించిన వాటిని

గూర్చి; అధిభూతంబులన్‌= (ప్రాణులనా(శ్రయించి ఉన్నవాటిని; అధిదైవంబులన్‌= దేవతల నాశ్రయించి ఉన్నవాటిని; ఉపన్యసించెన్‌= చక్కగా వివరించాడు. ఆ సనత్కుమారుండు= ఆ సనత్కుమారుడు; తద్‌+ప్రపంచంబున్‌= విషయాల విస్తరాన్ని; నారదునకున్‌= నారదమహర్డికి; చెప్పుట; ఏనుజ నేను; నీకున్‌= నీకు; ఎజింగించి= తెలిపి; ఆ+పరిపాటిన్‌= ఆ క్రమాన్ని: నిన్నున్‌= నీకు; మున్ను+అ=

ఇంతకుముందే; వినిపించితిన్‌= తెలియచెప్పాను; ధర్మనందనా!= ధర్మరాజా! ఆ+మునిపతి= మునులలో ఉత్తముడైన ఆ

సనత్కుమారుడు; ఆ+పశుపతితోన్‌= ఆ పరమేశ్వరుడితో; ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనియెన్‌ఇ అన్నాడు.

తౌత్పర్యం: తరువాత సనత్కుమారుడు అధ్యాత్మములనూ, అధిభూతాలను, అధిదైవాలను గురించి వివరించి

చెప్పాడు. ధర్మరాజా! ఆ సనత్కుమారుడు ఆ వివరాలనన్నింటినీ నారదుడికి తెలియజెప్పా డని ఆ (క్రమమంతా

ఇంతకుముందే నీకు చెప్పాను. తరువాత ఆ ముని'శ్రేష్పుడు పరమేశ్వరుడితో ఇట్టా అన్నాడు:

నిట్లు గాంగ నెలుంగు టిలుంగుట యొందుమైం |! గనుట యెలుక గాదు కామదమన! 187 ప్రతిపదార్హం: కామదవమన!= కాముడిని అణచిన ఓ శంకరా!; సకలజంతువులకున్‌= అన్ని ప్రాణులకు; అధ్యాత్మము+ఆదిగాంగన్‌= ఆధ్యాత్మము మొదలుగా; కల్గు+అంతవట్టున్‌= ఉన్న అది అంతా; సామాన్యము= సమానంగా ఉండేదే? ఇట్టు= ఈ విధంగా; కొంగన్‌= ఆవటం; ఎజుంగుట= తెలిసికొనటం; ఎటు(గుట= నిజమైన తెలివి; ఒండుమైన్‌= మరొకవిధంగా; కనుట= చూడటం; ఎణుక= జ్ఞానము; కాదు.

తాత్పర్యం: శంకరా! అధ్యాత్మం మొదలైనది సర్వ'ప్రాణులకు సమానంగా ఉండేది. ఇట్టా తెలిసికొనటమే టీజమైన

జ్ఞానం. మరొకవిధమైనది జ్ఞానం కాదు.

488 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము విశేషం: ఇంతవరకు చెప్పిన అధ్యాత్మజ్ఞానం ఎవరికో ఒకరికి సంబంధించినది కాదు. సమస్తప్రాణికోటికీ సంబంధించినది - అని తెలిసికొనటమే నిజమైన జ్ఞానం. దీనివలన సర్వ(ప్రాణికోటియందూ ఆత్మతత్వం నిండి ఉన్నది అనే మహా విషయం స్పష్టం చేసినట్టయింది. క. _ విను మధ్యాత్మప్రభృతులు ; గనిరే? మున్నమరదనుజ గంధర్వులునుం గనుటయుం గల్గునె? బ్రహ్మం । బున నున్న నిజంబు తత్రబోధం బసదే? 188 ప్రతిపదార్హం: వినుము; అమర దనుజ గంధర్వులునున్‌= దేవతలు, రాక్షసులు, గంధర్వులు; మున్ను= పూర్వం; అధ్యాత్మ (ప్రభృతులు= అధ్యాత్మం మొదలైన విషయాలను; కనిరే?= తెలిసికొన్నారా?: (బ్రహ్మంబునన్‌+ఉన్న నిజంబు= (బ్రహ్మములో ఉన్న సత్యాన్ని; కనుటయున్‌= ఇకముందు తెలిసికొనటమూ; కల్గునె?= కలుగుతుందా?; తద్‌+ప్రబోధంబు= దానిని తెలియజెప్పటం; అసదు+ఏ?= తక్కువదియా? తాత్పర్యం: ఓయి సర్వజ్ఞా! దేవతలుగానీ, రాక్షసులుగానీ, గంధర్వులు గానీ మునుపు ఈ అధ్యాత్మం మొదలైన విషయాలు తెలిసికొనగలిగారా? బ్రహ్మముయొక్క నిజతత్త్యం తెలిసికొనటం సాధ్యమా? దానిని తెలియజెప్పటం తేలిక పనియా? విశేషం: బ్రహ్మజ్ఞానం అనంతమైనది. దేవతాదులకు కూడా తెలియదగినది కాదు. తెలిసికొనటం, తెలియజెప్పటం రెండూ దుష్కరాలే అని తాత్పర్యం. దేవతలు సత్త్వగుణానికీ, రాక్షసులు తమోగుణానికీ, గంధర్వులు రజోగుణానికీ ప్రతీకలుగా భావిస్తే పరమాత్మతత్త్యం గుణాతీతమైనది అనే భావన సిద్ధిస్తుంది. క ఓం కారవాచ్య మది యన ; హంకార నిరూఢ భావనారాధ్యము ని ప్పంక మశీత మనుష్టము ; శంకర మఖిలంబునకుం దృషాహరము శివా! 189

ప్రతిపదార్థం: శివా= శంకరా!; అది= ఆ (బ్రహ్మము తత్త్వం; ఓంకారవాచ్యము= 'ఓమ్‌' అనే ప్రణవముచేత చెప్పదగినది; అనహంకార నిరూఢ భావనా+ఆరాధ్యము= అహంకారం పూర్తిగా నశించిన భావనకు ఆరాధించదగినది; నిష్పంకముజ ఎట్టి మాలిన్యము లేనిది; అశీతము= చల్లదనము లేనిది; అనుష్ణముజ వేడి లేనిది; అఖిలంబునకున్‌= సృష్టిలో సమస్తమైన దానికి; శంకరము= శుభాన్ని కలిగించేది; తృషాహరము= దాహాన్ని తొలగించి వేసేది. తాత్పర్యం: శివా! ఆ (బ్రహ్మతత్త్వం ఒంకారంచేత మాత్రమే చెప్పదగినది. అహంకారం బొత్తిగా లేని వారి భావనచేత మాత్రమే ఆరాధించబడేది. ఏ మాలిన్యమూ లేనిది. ద్వంద్వాలకు అతీతమైనది. సర్వమునకు శుభాన్ని కలిగించేది. అందరి దాహాలు తీర్చునట్టిది. విశేషం: “ఓంకారం' దీనిని ప్రణవం అంటారు. ఇది పరబ్రహ్మమునకు వాచకం. అకార ఉకార మకారాల సముదాయం ఓంకారం. దీని పరిపూర్మమైన అర్జాన్ని మాండూక్యోపనిషత్తు వివరిస్తున్నది. అహంకారం ఉన్నవాడికి తానూ, ప్రపంచమూ మాత్రమే కనిపిస్తాయి. పరమాత్మ ఉనికినే అతడు పసికట్టలేడు. సృష్టిలోని సర్వ్భపదార్థాలలో ఏదో దోషం ఉండనే ఉంటుంది. చివరకు హరిహరబ్రహ్మలు కూడా పరమాత్మ తంట్రానికి లోబడినవారే కావటం గుర్తిస్తే వారిలో అస్వతంత్రత అనే దోషం ఉన్నది. ఇక తక్కిన జీవకోటి సంగతి చెప్పనేల? కానీ పరమాత్మకు అట్టిదోషమేమీ లేదని 'నిష్టంకము” అనే శబ్దం తెలియచేస్తున్నది.

అశీతము, అనుష్ణము - అనే పదాలలోని శీతత్వ ఉష్ణత్వాలు ద్వంద్వాలకు సంకేతాలు. సుఖదుఃఖాలు, రాగద్వేషాలు, లాభనష్టాలు మొదలయినవి ద్వంద్వాలు. అవి సుఖంతోపాటు దుఃఖానికి కూడా కారణాలవుతాయి. పరమాత్మ ద్వంద్వాతీతుడు కనుక ఆనందైక ఘనుడని ఉపనిషత్తులు చెప్పుతున్నాయి.

ఆనుశాసనిక పర్వము - చతుర్జాశ్వానము 489 శంకరము - సమస్తప్రాణికోటికీ శుభాన్ని కూర్చేది. ఇక్కడ '“ళమ్‌' అంటే దేశకాల పాత్రములకు అతీతమైన పరమానందం అనే అర్దం (గ్రహించాలి. తృషాహరము - జ్ఞానలాభం పొందిన సాధకుడు మరి దేనినీ అపేక్షించడు. అపేక్ష దుఃఖానికి కారణం. ఆనపేక్షత పరమసుఖదాయకం. ఇట్లా ఈ పద్యంలో పరమాత్మ లక్షణాలను ్రపంచించారు. తే. అప్రమేయ మవిజ్టేయ మచల మాది । విరహితంబు నితాంతంబు విమల మవ్య యంబు పుండరీకాక్ష మనక్షవిషయ ; మచ్యుతము సదసత్వరమైక్యభాసి. 190 ప్రతిపదార్థం: అప్రమేయము= ఊహకందనిది; అవిజ్టేయము= తెలియ శక్యముకానిది; అచలము= కదలికలేనిది; ఆది విరహితంబు= మొదలులేనిది; నితాంతంబు= అన్నింటికంటె మిన్న అయినది; విమలము= దోషములు లేనిది; అవ్యయంబు= ఎట్టిమార్పులు లేనిది; పుండరీకశఅక్షము= పద్మములవంటి కన్నులు కలది; అనక్షవిషయము= ఇంద్రియములకు విషయముకానిది; అచ్యుతము= జారుపాటు లేనిది; సత్‌+అసత్‌ పరమ+ఐక్య భాసి= ఉన్నది లేనిది అనువాటి గొప్ప ఏకత్వముచేత ప్రకాళించేది. తాత్పర్యం: ఆ (బ్రహ్మము ఊహ కందనిది. తెలియ శక్యము కానిది. కదలిక లేనిది, మొదలు లేనిది, అన్నింటికంటె మిన్న అయినది, దోషములు లేనిది, ఎట్టిమార్పులు లేనిది, పద్మములవంటి ఇంద్రియములు కలది, ఇంద్రియములకు: తెలియరానిది, చ్యుతి లేనిది. సదసత్తుల గొప్ప కలయికలో భాసించేది. విశేషం; అప్రమేయము - మేయము అనగా కొలవదగినది. ప్రమేయము - గొప్పగా కొలవదగినది - అది కానిది అప్రమేయ. ). పాడవు, ఎత్తు, వెడల్పు, మొదలైన ప్రమాణాలు చెప్పరానిది అని భావం. అవిజ్టేయము: ఇతరమైన అనుమానాది ప్రమాణాల ద్వారా తెలిసికొన జాలనిది, అచలము: స్టిరమైనది. చలనం ఉంటే ఉన్నచోటు, పోయే చోటు మొదలైన భావాలు ఉంటాయి. ఉంటే కొలతలు మొదలైనవి ఏర్పడుతాయి. అవి లేవు కనుక అచలము. ఆదివిరహితంబు: ఆదిశబ్దం మధ్య, అంతళబ్దాలను కూడ సూచిస్తున్నది. ఆది,మధ్య, అంతం అనే దేశకాలభేదాలు లేనిది. నితాంతంబు: అన్నింటికంటె అధికమైనది. అందుకనే దానిని 1బహ్మము'" అంటారు. విమలము: స్వచ్చమైనది. మలం (దోషం) లేనిది. ఉత్పత్తి స్థితి, వినాశం మొదలైన వికారాలే మలాలు. అవి లేనిది. అవ్యయంబు: వ్యయం అనగా తరుగుదల. ఏదో ఒక కారణంగా స్థితిలో వచ్చే క్షీణత - అది లేనిది, పుండరీక+అక్షము= పుండరీకం అనగా హృదయం అనే పద్మం. అందులోనికి వ్యాపించి ఉండేది. వేదమం(త్రం హృదయకుహరంలోని సన్ననిరంధ్రంలోని అతిసూక్ష్మమైన అగ్లిజ్వాల నడిమి (ప్రదేశం పరమాత్మ స్థానమని అభివర్షించింది, అనక్షవిషయము: ఇంద్రియాలకు విషయం కానిది అంటే ఇం(ద్రియాలచేత తెలియరానిది. ఇంద్రియాలంటే కన్ను, ముక్కు మొదలైనవి రూపగంధాదులను (గ్రహిస్తాయి. ఆ అన్నింటికీ అతీతమైనది కనుక ఆత్మతత్వం ఇం(ద్రియాతీతమైనది. అచ్యుతము: చ్యుతి అంటే జారుపాటు మార్పు అట్టిదేమీ లేనిది. సత్‌+అసత్‌+పరమ+ఐక్యభాసి: సత్‌ అంటే ఉన్నది, అసత్‌ అంటే లేనిది. ఉన్నది పరమాత్మతత్ష్వం, లేనిది జగత్తత్ష్యం. ఈ రెంటియొక్క పరమమైన - అత్యుత్కృష్టమైన ఐక్యం - ఏకత్వం - ఒక్కదానితనం - దానితో (ప్రకాళించేవాడు. జీవాత్మ పరమాత్మల ఏకత్వం పరిపూర్ణంగా సిద్ధించినపుడు కొంతకాలం ఆ ఏకత్వం లేకుండా దానికోసం సాధనచేసిన వ్యక్తికి (ప్రకాశరూపంలో తెలియవచ్చేది.

తం౦0 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము

ఈ పద్యం ఉపనిషదాదులు అనేకయుక్తులతో నిరూపించటానికి ప్రయత్నించే పరమాత్మతత్త్వాన్ని అక్షరరూపంలో వ్యక్తం చేస్తున్నది. క. అది నారాయణు. దొకనికి ; విదిత మతనివలన సురలు వివిధమునులు ని

ర్మదసిద్ధసాధ్యగణములు । మొదలగు నర్హుల సుబోధముల పొలమయ్యెన్‌. 191

ప్రతిపదార్థం: అది= ఆ పరతత్త్యం; నారాయణుండు= శ్రీమన్నారాయణుడు; ఒకనికిన్‌= ఒక్కడికి; విదితము= తెలిసినది; అతనివలనన్‌= ఆ నారాయణుడివలన; సురలుజ దేవతలు; వివిద మునులుజ వేరువేరు విధాలకు చెందిన మునులు; నిర్మద సిద్ద సాధ్య గణములు= మదంలేని సిద్దులు సాధ్యులు అనేవారి సముదాయాలు; మొదలగు+అర్హుల సుబోధముల పొలము= మొదలైన యోగ్యత గల జ్ఞానములకు సంబంధించిన క్షేత్రం; అయ్యెన్‌= అయినది. తాత్పర్యం: ఆ పరతత్త్యం నారాయణుడి కొక్కడికే మొదిట తెలిసింది. అతడివలన దేవతలు, మునులు, సిద్దులు, సాధ్యులు మొదలగు యోగ్యతగలవారి జ్ఞానపు పాలం అయింది. విశేషం: నారాయణుడు - పరమాత్మ స్వరూపంయొక్క సగుణరూపం మొదటి వెలుగు నారాయణుడు. అంటే పరమాత్మ నిర్షణబ్రహ్మం. నారాయణుడు సగుణబ్రహ్మం అని భావం. సగుణం” అనగా సాధకుల తెలివికారకు నామరూపాదులు పొందిన తత్త్వం. సురలు అనగా (బ్రహ్మాదులు. వివిధమునులు - (బ్రహ్మాది లోకాలకు సంబంధించిన సనత్కుమారుడు, నారదుడు మొదలైనవారు.

నిర్మద, అర్హులు అనే మాటలవలన కేవలం సిద్దాది పరిగణనకు వచ్చినవారందరికీ ఆ తత్త్యం తెలియవచ్చేది కాదన్న అర్థం తెలియవస్తున్నది.

దీనినే సంప్రదాయం లేదా గురుపరంపర అంటారు. ఈ రెండూ లేని విద్యలు అనాదివిద్యలు కావు. ఆత్మతత్త్యం అనాదివిద్య ఆనంతవిద్యలు కావు. ఆత్మతత్త్యం అనాదివిద్య. అనంతవిద్య అని నిరూపించటానికి ఈ పరంపరను చెప్పటం పరిపాటి. వ. అట్లయిన నా తత్ప్వ్వంబు దృశ్యత్వంబు నిరూఢంబుగా దెట్లనిన వినుము బంధ విముక్తుందు కదా

కనువాండు. 192

ప్రతిపదార్థం: అట్టుఐ ఆ విధంగా; అయినను= అయినా; ఆ తత్త్వ్యంబు: దృశ్యత్వంబు= ఆ పరమాత్మ తత్త్వం కనపడేతనం; నిరూఢంబు= స్పష్టంగా తెలియవచ్చేది; కాదు; ఎట్టుజ ఏ విధంగా; అనినన్‌= అనగా; వినుము= వినుము; బంధవిముక్తుండు= బంధంనుండి విడివడినవాడు; కదా; కనువాండు= చూచేవాడు. తాత్చర్యం; అట్టా అయినా ఆ తత్త్వం కనపడేది కావటం జరుగదు. వినుము. ఎందుకంటే, బంధంనుండి విముక్తి పాందినవాడే కదా చూచేవాడు. విశేషం: నారాయణుడు మొదలుకొని మహాజ్ఞానసంపన్నుల చక్కని తెలివికి పాలమైనా ఆ పరతత్త్త్యం కంటికి కనబడదు. ఎందుకంటే అది శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రసం, గంధం వంటి విషయం కాదు. ఇంద్రియాలు వాటిని వాటి వికారాలను మాత్రమే చూస్తాయి ఇక్కడ చూచువాడు” అనగా పరతత్త్యదర్శనం చేయగలవాడు అని అర్ధం. 'పైన చెప్పిన ఇరవైనాలుగు తత్త్వాలలో చిక్కటమే బంధం. దానినుండి బయటపడటమే విముక్తి, ఇరవైనాలుగు తత్త్యాలలో చిక్కుకొన్నవాడికి అవే కనిపిస్తాయి కాని వాటి కతీతంగా "పెంజీకటి కవ్వల నెవ్వం డేకాకృతియై' అన్నట్టు ఉన్నది కనిపించదు. దానికి బంధవిముక్తి సాధనం - అని భావం, ఈ భావాన్ని మరింత స్పష్టంగా చెప్పుతున్నారు.

ఆనుశాసనిక పర్వము - చతుర్దాశ్వాసము క! చ. స్మరహర! పొందు నింద్రియసమాజయుగంబు మనంబు బుద్ధియుం బరువడిమై నహంకరణబంధము వాసిన జీవుం దత్సము తృ్మరసహితంబుగా నతండు దాం బరతత్వమునందు లీనతం బొరయును, దాని నెవ్వరు ప్రబోధముగా. గనువారు? సెప్పునూ! 4193 ప్రతిపదార్హం: స్మరహర!= మన్మథుడిని హరించిన ఓ శంకరా!; పరువడిమైన్‌= మిక్కిలి వేగంతో; అహంకరణ బంధము= అహంకారం అనే బంధం; పాసిన బీవున్‌= వదలిన జీవుడిని; ఇం(ద్రియసమాజయుగంబు= ఇంద్రియాల సముదాయపు జంట; మనంబు= మనస్సు; బుద్దియున్‌= బుద్ధీ; పొందున్‌= పొందుతాయి (జీవుడిలో చేరుకొంటాయి); అతండు= ఆ జీవుడు; తద్‌+సముత్కర సహితంబుగాన్‌= ఆ సముదాయంతో పాటు; స్ట్థరతత్యమునందున్‌= అన్నింటికంటె వేరుగా మిన్నగా ఉండే పరమాత్మ తత్త్యంలో; లీనతన్‌= కలిసిపోవటాన్ని; పారయును= పొందుతాడు; దానిన్‌= అట్టి పరతత్త్వాన్ని; ఎవ్వరు= ఎవరు; 'ప్రబోధముగాన్‌= చక్కగా తెలియవచ్చే విధంగా; కనువారు?= చూచేవారు?; చెప్పుమా?= చెప్పుము. తాత్పర్యం; శివా! అహంకారాన్ని వదలిన జీవుడిలో రెండు విధాలైన ఇంద్రియాలూ, మనస్సూ, బుద్దీ లీనమైపోతాయి. అట్లా లీనమైన ఆ అన్నింటితోపాటు జీవుడు పరతత్ష్వ్యంలో లీనమైపోతాడు. ఇక ఆ పరతత్త్వాన్ని చూచేదెవరో చెప్పుము. విశేషం: చూడటం” అంటే చూచేవాడు (రష్టు చూడబడేది (దృళ్యం) కన్ను (ప్రసరించటం (దర్శనం) అనే మూడు ఉండాలి. పరతత్త్యం విషయంలో ఈ మూడూ ఉండే అవకాళం లేదని ఈ పద్యం చెప్పుతున్నది. ఎట్లా గంటే పరతత్త్వ విషయంలో మొదట 'నేను' అనే భావం (అహంకారం) జారిపోతున్నది. దానితో జీవుడియందున్న రెండు విధాలైన ఇంద్రియాల గుంపులు, మనస్సు, బుద్దీ అనే పండ్రెండు తత్త్వాలు తను ఉనికిని కోల్పోతాయి. అనగా నీళ్ళల్లో వేసిన ఉప్పురాయివలె కలిసిపోతాయి. అహంకారం+పదిఇం(ద్రియాలు+మనస్సు+బుద్ది అనే పదమూడు. కలిసిపోయిన ఆ జీవుడు. సముద్రంలో చేరిన నదివలె ప్రత్యేకస్థ్రితి లేకుండా పరతత్ష్యంలో కలిసిపోతాడు. అనగా అక్కడ నిశ్చలంగా, నిలకడగా, నిర్వికారంగా, నిరంజనంగా ఉండేది పరతత్ష్యం ఒక్కటే, అప్పుడు చూచేవాడూ, చూడబడేది, చూడటమూ అంతా ఆ పరతత్త్యమే. కాగా దానికంటె ఇతరుడు చూచేవాడు ఉండటం ఎట్లా సాధ్యం? అని పద్యతాత్పర్యం. ఇం(ద్రియ సమాజయుగంబు - అయిదు జ్ఞానేంద్రియాలు, అయిదు పంచేం(ద్రియాలు. ఇం(ద్రియాల లయం చెప్పుటవలన ఇంద్రియగుణాలు, వాటి కాధారభూతాలైన పంచభూతాలు అనేవాటి లయం కూడా చెప్పినట్టే అయింది. క. _ భూతము లన్నియు నడంగిన ।; యాతథిం దను దాన కనుచు నంజనరహిత త్వాతిశయ మెసంగ వెలింగెడు | నాతెలి వాతత్వమునకు నమరు మహేశా! 194 ప్రతిపదార్హం: మహా+ఈశా!= పరమేశ్చరా!; భూతములువ= నేల మొదలైన భూతములు; అన్నియున్‌= అన్నీ; అడళ€గిన+ఆ తటీన్‌= లీనమై పోయిన ఆ సమయంలో; తనున్‌= తనను; తాను+అజ తానే; కనుచున్‌= చూస్తూ; అంజన రహితత్వ+అఆతిశయము= అంటులేనితనంవలన అయ్యే మహిమ; ఎసంగన్‌= ఒప్పగా; వెలిలెడు+ఆ తెలివి= (ప్రకాశించే ఆ జ్ఞానం; ఆ తత్మ్యమునకున్‌= ఆ విధంగా లీనమైన జీవుడనే తత్త్వానికి; అమరున్‌= ఏర్పడుతున్నది. తాత్పర్యం: పరమేశ్వరా! ఈ విధంగా పంచభూతాలు మొదలుకొని మనస్సు, బుద్ధి మొదలైనవన్నీ స్వరూపం కోల్పోయిన తరువాత జీవుడు తనను తానే చూస్తూ ఏ విధమైన అంబుి- లేకుండా పరతత్త్యమే అటు వెలిగే స్థితిని పొందుతాడు. విశేషం: ఈ స్థితినే 'అద్యైతం' అంటారు. అనగా రెండులేని స్త్రీతి జీవదేవభేదం లేని స్థితి. దానినే 'సో౭హమ్‌' అదే నేను అనే భావనతో వ్యవహరిస్తారు. 'తత్య్యమసి', 'అయమాత్మా బ్రహ్మ, “ప్రజ్ఞానం బ్రహ్మ మొదలైన మహావాక్యాల తాత్పర్య స్టితిలో ఉండటం.

డ్తం2 శ్రీమదాంధ్ర నుహాభారతము ఆ. అని సనత్క్మునూరుం డభవుతో మఠథియు ని, ట్లనియె దేహవర్తులైన దైవ

తముల నెల్ల నాదరమున నాకర్ణింపు । మేర్చరింతు యోగహితము గోరి. 195 ప్రతిపదార్థం: అని= ఇట్టు చెప్పి; సనత్కుమారుండు= సనత్కుమార మహర్షి మణియున్‌= ఇంకా; ఇట్టుజ ఈ విధంగా; అభవుతోన్‌= శివుడితో; అనియెన్‌= అన్నాడు; యోగహితమున్‌= యోగపు మేలును; కోరి=ఐ వాంఛించి; దేహవర్తులు= దేహంలో తిరిగేవి; ఐన దైవతములన్‌= అయిన దేవతా స్వరూపాలను; ఎల్లన్‌= అన్నింటినీ; ఏర్పరింతున్‌= విడివిడిగా వివరిస్తాను; ఆదరమునన్‌= శ్రద్ధతో; ఆకర్షింపుము= వినుము, తాత్పర్యం: అని చెప్పి, సనత్కుమారుడు శివుడితో ఇంకా ఇట్టా అంటున్నాడు: శివా! యోగం చక్కగా తెలియటం కొరకు దేహంలో ఉండే దైవతాల నన్నింటినీ వివరిస్తాను. (ప్రీతితో వినుము. విశేషం: దైవతం అనగా ఏదో ఒక విశిష్టలక్షణంతో వెలుగొందే తత్త్వం. ఉదాహరణకు కన్ను, ముక్కు, చెవి మొదలైనవి. ఎందుకంటే కంటికుండే దర్శనసామర్థ్యం మరి దేనికీ, ఎక్కడా ఎప్పుడూ ఉండదు. అట్లాగే తక్కినవి కూడా. ఈ దృష్టితో భారతీయులు చెప్పుకొనే ముక్కోటి దేవతలను మనదేహంలోనే వివేకంతో దర్శించవచ్చును. అట్లా దర్శించటం వలన యోగం పరిపాకదళశకు వస్తుంది. యోగం అనే మాటకు కలయిక అని ఒక అర్ధం - జీవబ్రహ్మముల ఏకత్వమే ఇక్కడ సందర్భాన్ని బట్టి యోగం. దానికి హితం అంటే ఆ భావన అభ్యాసపాటవంచేత గట్టిపడటం.

సనత్కుమారుడు శివునకు దేహాంతర్గతదైవతములం దెలుపుట (సం. 13-167-1 (కుంభ)) సీ. జిహ్వసోముయడు వాణి శిఖి ప్రాణమున గాడ్పు । దానంబునందు శతహ్రదాలి

వ్యానస్తనాంతరవర్తుదై పర్దన్య ।; గగనముల్‌ బలమునం గౌశికుండు

మతి నపానమున సమానంబునందు నీ । శాన మిత్రాప్పరస్సమితు లక్షు

లందు సూర్యుండు మేన నంఘ్రులం జెవి భూమి । ధరణిధరుండు దిక్తతి యుపస్థ తే, మున బ్రజాపతి బుద్ధి యం దనఘ! బ్రహ్మ; యుండు నింతకు బుధ్యమానుం డనంగ

వెలు(గు నాత్మ యధిష్టాత విను ప్రబుద్ధుం: డన నబుద్ధుండు నా నొప్ప నతండు మజియు. 196 ప్రతిపదార్థం: అనఘ!1= పుణ్యాత్ముడా!; జిహ్వన్‌= నాలుకయందు; సోముండు= చంద్రుడు; వాణి= వార్దేవత; శిఖి=ఐ అన్ని? 'ప్రాణమునన్‌= ప్రాణం అనే వాయువునందు; గొడ్పు= వాయుదేవుడు; ఉదానంబునందున్‌= ఉదానం అనే వాయువులో; శతహ్రద+ఆలి= మెరుపుల వరుస; వ్యాన స్తన+అంతర వర్తులు= వ్యానం అనే వాయువులోను; రొమ్మునడిమి భాగంలోను తిరుగువారు; ఐ= అయి; పర్జన్య గగనముల్‌= ఇంద్రుడు ఆకాశమూ అనేవి; బలమునన్‌= బలంలో; కౌశికుండు= ఇంద్రుడు; మతిన్‌= బుద్ధియందు; అపానమునన్‌= అపానమనే వాయువునందు; సమానంబునందున్‌= సమానం అనే వాయువులోను; ఈశాన మిత్ర అప్స్పరస్‌+సమితులు= ఈశానుడు, సూర్యులు, అప్సరసల సముదాయము; అక్షులందున్‌= కన్నులలో; సూర్యుడు; మేనన్‌= ఒడలియందు; అం(ఘ్రులన్‌= కాళ్ళలో; చెవిన్‌=ఐ చెవియందు; భూమి; ధరణిధరుండు= విష్ణువు; దిక్తతి= దిక్కుల సముదాయము; ఉపస్థ్రమునన్‌= జననేంద్రియములో; (ప్రజాపతి= (బ్రహ్మ: బుద్దిఅందున్‌= బుద్ధిలో; బ్రహ్మ= బ్రహ్మదేవుడు; ఉండున్‌= ఉంటారు; ఇంతకున్‌= దీని కంతటికి; అధిష్థాతజ ఆ(క్రమించి సర్వాధికారి అయి ఉండేవాడు; బుధ్యమానుండు= తెలియబడేవాడు; అనంగన్‌= అనగా; వెలుంగు+ ఆత్మజ వెలుగునట్టి పరమాత్మ; మజియున్‌= ఇంకా; వినుజ వినుము; అతండు= ఆ పరమాత్మ; (ప్రబుద్దుండుజ సర్వము చక్కగా ఎరిగియున్నవాడు; అనన్‌= అనగాను; అబుద్దుండుజ ఏమియు తెలియనివాడు; నాన్‌= అనగాను; ఒప్పున్‌= ఒప్తుతూ ఉంటాడు.

అనుశాసనిక పర్వము - చతుర్దాశ్వాసము శ93

తాత్సర్యం: శివా! వినుము. నాలుకయందు చంద్రుడు, వాక్కు, అగ్ని ఉంటాయి. ప్రాణవాయువులో వాయువు, ఉదానవాయువులో మెరపులు, వ్యానంలో వర్షాదేవత, రొమ్మునందు ఆకాశం, బలంలో ఇంద్రుడు, బుద్దిలో ఈశానుడు, అపానం అనే వాయువులో ద్యాదళాదిత్యులు, సమానం అనే వాయువులో అప్పరసలు, కన్నులలో సూర్యుడు, దేహం మొత్తంలో భూమి, పాదాలలో విష్ణువు, చెవిలో దిక్కుల సముదాయము, జననేం(ద్రియంలో ప్రజాపతి, బుద్దియందు (బ్రహ్మ ఉంటారు. ఈ అన్నింటికీ తెలియబడే ఆత్మ అధిష్టాత (సర్వశక్తిమంతుడైన అధికారి). అతడు (ప్రబుద్దుడు, అబుద్దుడు అని రెండు విధాలుగా ఉంటాడు. విశేషం: ఇక్కడ విశేషంగా తెలిసికొనదగిన విషయాలు కొన్ని ఉన్నాయి. బీహంలో అయిదు విధములైన వాయువులున్నాయి. వాటికి నిర్దిష్టమైన స్థానాలున్నాయి. పట్టిక ద్వారా వాటిని తెలిసికొందాం,

ప్రజాపతి - అంటే స్థూలంగా బ్రహ్మ అనే అర్ధం. కాని దక్షుడు, కళ్యపుడు మొదలైన ఆది సృష్టికర్తలను ఇక్కడ (ప్రజాపతి శబ్దంచేత (గ్రహించాలి. బ్రహ్మ అనగా వారికి కూడ పుట్టుక నిచ్చిన చతుర్ముఖుడు. బుధ్యమానుండు - తెలియబడుచున్నవాడు; ప్రబుద్దుడు - మేలుకొన్నవాడు. అంటే వ్యక్తి స్వరూపం అబుద్ద్డుడు -.మేలుకొననివాడు -- అవ్వక్తస్వరూషం. అనగా ఆత్మ వ్యక్తమనీ అవ్యక్తమనీ రెండు దశలతో ఒక్కటియే అయి ఉంటుందని భావం. క ఈ దైవతముల నన్నిటి । నాదరమునం గనుచు యోగి యచలితనిష్టన్‌

వేదమయా! మూర్ధగతుం । డై దక్షతపేర్శి నిలుపుం బ్రాణము లచటన్‌. 197 ప్రతిపదార్థం: వేదమయా!= వేదమే. స్వరూపమైన పరమేశ్వరా!; యోగి= యోగం కలవాడు; ఈ దైవతములన్‌= ఈ దేవతాస్వరూపాలను; అన్నిటిన్‌= అన్నింటినీ; ఆదరమునన్‌= ప్రీతితో; కనుచున్‌= చూస్తూ; అచలిత నిస్టన్‌= ఏ కొంచెమూ కదలికలేని నిష్టతో; మూర్హగతుండు= తలలోనికి ప్రవేశించినవాడు; ఐ= అయి; దక్షత పేరి శన్‌=ఐ సామర్థ్యపు మహిమతో; అచటన్‌= శిరస్సునందు; (ప్రాణములు= ప్రాణాలను; నిలుపున్‌= నిలుపుతాడు. తాత్పర్యం: వేదమయుడవైన పరమేశ్వరా! యోగి ఈ దేవతలనందరినీ ఆదరంతో చూస్తూ ఏ కొంచెమూ చెదరని నిష్టతో శిరస్సులోనికి ప్రవేశించి, తన సమర్హతను పండించుకొని, (ప్రాణాలను శిరస్సునందు నిలుపుతాడు. విశేష: ఇందులో యోగసిద్దికి సంబంధించిన మూడు ప్రధానాంశాలను చెప్పుతున్నారు. 1. దైవతస్వరూపాలను చూడటం, 2. అట్లా చూస్తూ తాను సూక్ష్మశరీరంతో శిరస్సులోనికి చేరుకొనటం, 3, దేహంలో అక్కడక్కడ నిలిచి ఉన్న ప్రాణాలను శిరస్సులోనికి తెచ్చి నిలపటం. యోగపరంగా -ఇక్కడ శిరస్సు అంటీ 'సహ(్రారకమలం' అని భావించాలి. అది పరమాత్మ స్టానం. పరమాత్మ తక్కిన సర్వదేవతాస్వరూపాలకంటె విశిష్టమైనది. నిత్యము, సత్యము, -ఆనందము మొదలైన సంజ్ఞలు కలది. అనగా తక్కిన దైవతములకు ఆ సితి లేదు. .కనుక వాటిని చూడటం” అంటే వాటి తక్కువ స్థితిని నిర్ణయించుకొని, వాటిని అపేక్షించకుండా న!

ఉండటం, వాటిని అపేక్షిస్తే యోగి ఆయా స్టానాలలోనే నిలిచిపోచాడు. వాటి గతే అతడిదీ అవుతుంది. (ప్రాణాలను అక్కడ నిలపటం అంటే అవిత్యదశలో ఉన్నవాటికి నిత్యదశను కూర్చటం. దానివలన యోగి సర్వాన్నీ పరమాత్మలో లయం చేసి, తానూ లయమై పరమాత్మ తానయ్యే స్లితిని పొందుతాడని తాత్పర్యం. దీనికి 'దక్షతపేర్మి' కావాలి. ఎందుకంటే యోగం అభ్యసించేవాడికి ఏవో చిన్నచిన్న శక్తులు ఏర్పడుతాయి. వాటికి ప్రలోభపడితే వాడు పొందేది సర్వనాశనమే. అనగా మూర్తగతుడయ్యే స్ట్రితికానీ, ప్రాణాలను అక్కడ నిలిపే స్థితిగానీ సిద్ధించదు. తే. అపుడు బుధ్యమానునింగను నవ్వరిష్ట । తత్త్వ మవ్యక్త మంద్రు తద్దరియగుం బ్ర

బుద్ధుం డాతని నతని నబుద్ద్ధుం డెణుంగు ; చుండు నివి యాత్మదశ లతండొకండ యనఘ! 198

డ్త్‌ంగ్త శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము (ప్రతిపదార్హం: అనఘ!= 'పుణ్యమూ్తీ[ అపుడు= ఆ సమయంలో; బుధ్యమానునిన్‌= తెలియబడేవాడిని; కనున్‌= చూస్తాడు; ఆ+వరిష్ట తత్త్యము= మిక్కిలి గొప్పదైన ఆ తత్త్వాన్ని; అవ్యక్తము= తెలియబడనిది అనే అర్హంగల 'అవ్యక్తం' అని; అండ్రు= అంటారు; ప్రబుద్దుండు= ప్రబుద్దుడనే ఆత్మస్వరూపుడు; తద్‌+దర్శి= అతడిని చూచేవాడు; అగున్‌= అవుతాడు; ఆతనిన్‌= ఆ తెలియబడే వాడిని; అతనిన్‌= ఆ తెలిసికొన్నవాడిని; అబుద్దుండు= అబుద్దుడనే ఆత్మతత్వం: ఎయి(గుచుండున్‌= తెలిసికొంటాడు; ఇవి= ఈ చెప్పినవి; ఆత్మదళశలు= ఆత్మలోని వేరువేరు అవస్థలు; అతండు= ఆ పరమాత్మ ఒకండు+అ= ఒక్కడే. తాత్పర్యం: యోగి అపుడు తెలియబడేవాడిని - అంటే “వ్యక్త బ్రహ్మమును చూస్తాడు. అట్టా చూచిన విశేషస్టితిని “'ఆవకం'ి అంటారు. ప్రబుద్దుడు దానిని దర్శిస్తాడు. ఆ వ్వక్త అవ్వక్త సరూపాలను రెండింటినీ అబుద్దుడు ల 'అబుద్దు పో సు స అ

తెలిసికొంటాడు. నిజానికి బుధ్యమానుడు, ప్రబుద్దుడు, అబుద్దుడు అనేవి దశలలో భేదాలే తప్ప ఆత్మ ఒక్కటే సుమా! * విశేషం: (బ్రహ్మతత్త్యం అనుభూతికి వచ్చినపుడు తెలిసేది, తెలిసేవాడూ, తెలియటం అనే దశాభేదాలు ఉండవని భావం, క్ర ఇవ్విధము గాంచు యోగికి । నెవ్వరు సరిగారు యతు లనేకు లచలులై

యవ్వస్తువు గోరుదు రది । దవ్వారులకు యోగితతికి. దక్క మహేశా! 199 ప్రతిపదార్హం: మహేశా!= పరమేశ్చరా!; ఈ విధమున్‌= ఈ పద్దతిని; కాంచు యోగికిన్‌= దర్శించే యోగికి; ఎవ్వరున్‌= ఎవ్వరునూ; సరిజఐ సాటి; కారు; యతులు= యత్నం శీలంగా గలవారు; అనేకులు= ఎంతోమంది; అచలులు= నిష్ట చెదరనివారు; ఐ= అయి; ఆ+వస్తువున్‌= ఆ పరతత్త్యమనే వస్తువును; కోరుదురు= కోరుతూ ఉంటారు; అది= ఆ తత్త్వం; యోగితతికిన్‌= యోగుల సముదాయానికి; తక్కన్‌= కాక; ఒరులకున్‌= ఇతరులకు; దవ్వు= దూరమైనది. తాత్పర్యం: పరమేశ్చరా! ఈ విధాన్ని చూచే యోగికి సాటి వచ్చేవారు ఉండరు. ఎందరో పరమనిష్టతో దానికొరకు (ప్రయత్నిస్తూ ఉంటారు. కానీ అది యోగులకు తప్ప మరెవ్వరికీ అందుబాటులో ఉండదు. విశేషం: 'ఎవ్వరు సరికారు' అంటే అతడు (బ్రహ్మవేత్త కనుక బ్రహ్మమే అయి, అసదృశస్త్రితిని పొందుతాడని భావం. ఈ. క్షరుండు నక్షరుండు€ బరుండును నందు ర । వ్వినుతదశల. బంచవింశకుండు ప్ర

బుద్ధనాముః దతం డబుద్దునిం గను€ బురు । ష విధముగను బ్రకృతిసంగ మెలుంగు. 200 ప్రతిపదార్థం: ఆ+వినుతదశలన్‌= కొనియాడదగిన ఆ దశలయందు; క్షరుండున్‌= క్షరుడన్నపేరుగలవాడు; అక్షరుండున్‌= అక్షరుడన్న పేరు గలవాడు; పరుండును= పరుడన్నపేరుగలవాడు; అందురు= అంటారు; పంచవింశకుండు= ఇరువది ైదవవాడు; ('ప్రబుద్ధనాముండు= ప్రబుద్దుడనే పేరుగలవాడు; అతండు= ఆ 'ప్రబుద్దుడు; అబుద్దునిన్‌=ఐ అబుద్దుడనే వాడిని; పురుషవిధముగను= పురుషుడి తీరున; కనున్‌= చూస్తాడు; ప్రకృతిసంగము= ప్రకృతి అనే తత్త్యంతోడి కలయికను; ఎటుంగున్‌= పొందుతాడు. తాత్పర్యం: ఆత్మతత్త్యం క్షర, అక్షర, పర అనే పేర్లతో వేరువేరు దశలలో ఉంటుంది. ఇరువదిమైదవ తతృమైన

చ్‌, న!

వాడికి పేరు ప్రబుద్ధుడు. అతడు అబుద్దుడిని పురుషుడి తీరున చూస్తాడు. ప్రకృతితో కలయికను పొందుతాడు. విశేషం: గీతావాక్యాన్ననుసరించి క్షరమంటే సర్బభూతాలు. అక్షరమంటే ఈ అన్నింటికీ మూలమైన కూటస్టతత్త్యం. పరమంటే ఈ రెంటికీ అతీతమైన పురుషోత్తమతత్త్యం. గీతలో పదునైదవ అధ్యాయం పురుషోత్తమ (ప్రాప్తియోగం. 16,17,18 శ్లోకాలలో ఈ అంశాల వివరణ ఉన్నది. ఇక్కడ పురుషుడంటే పరమాత్మ అనియే అర్హం. ప్రకృతి అంటే మాయ. దానితో సంగం ఉంటే మహేశ్వరుడని పురుషుడికి పేరు. లేకుంటే సదాశివుడని పేరు.

ఆనుశాసనిక వర్వము = చతుర్జాశ్వాసము శ్త్ర9గ్‌

క. విను షడ్వింశుం దబుద్ధుం : దనం జను వాజ్య్మనసములకు నందక యునికిం

దనుంగా నాతత్త్వంబుం । గనిన ప్రబుద్ధుండద యతంయ కామధ్వంసీ! 201 ప్రతిపదార్ధల: కామధ్వంసీ!= కాముడి రూపుమాపిన ఓ శివా! వినుజఐ ఆలకించుము; షడ్వింశుండు= ఇరవై ఆరవ తత్ష్యంగా లెక్కించబడు ఆ పరమాత్మ; వాక+మనసములకున్‌= మాటకు, మనస్సుకు; అందకజ దొరకక; ఉనికిన్‌= ఉండటంవలన; అబుద్దుండు= అబుద్దుడు; అనన్‌= అనగా? చనున్‌= ఒప్పుతాడు; ఆ తత్త్యంబున్‌= ఆ ఇరవై ఆరన తత్త్వాన్ని; తనుంగాన్‌= తానేగా; కనిన పప్రబుద్దుండు+అ= చూచిన 'ప్రబుద్దుడనే ఇరవై అయిదవ తత్త్వమే; అతండు= ఆ ఇరన్నై ఆరవ తత్త్యం రూపమైనవాడు. తాత్పర్యం: శవా! ఇరవై ఆరవతత్త్వానికి అబుద్దుడని వ్యవహారం. ఎందుకనగా అది మాటక్హూ మనస్సుకూ అందదు. ఇరవై అయిదవ (ప్రబుద్ధ తత్త్వం. అది - అనగా ఆ ఇరవై ఆరవ తత్ష్యం అయిన అబుద్దుడు తానే అని గుద్దిస్తే అవి రెండూ ఒకటి అవుతాయి. విశేషం: స్థూలంగా ఇరవై అయిదవ తత్త్వం అనగా జ్ఞానం పొందిన జీవాత్మ అనీ, ఇరవై ఆరవతత్త్యం పరమాత్మ అనీ 'అది నేనే" అనుకొన్నప్పుడు ఆ రెండూ ఒకటే అవుతాయనీ, అదే క్రైవల్యమనీ అద్వైతమనీ మనం గుర్తించవచ్చును. క. _ వేణుగం గనినం బ్రకృతికిం।! జూల విడిచినట్ల తనదు సుజ్ఞానము న

కాలు విడిచి తనకంటెను, మీఅజ నొకటి లేమి గాన్సు మెయికొనవలయున్‌, 202 ప్రతిపదార్థం: వేజుగన్‌= అబుద్దుడు తన కంటె భిన్నమైనదిగొ; కనినన్‌= చూస్తే తనదు సుజ్ఞానము= తనదైన మంచి జ్ఞానాన్ని; (ప్రకృతిన్‌= 'మాయ' అనే పేరుగల ప్రకృతికి; చూజ విడిచిన+అట్టు+అజు ధారపోసినట్టే: ఆ+కాజు= ఆ అజ్ఞానాన్ని; విడిచి= వదలి; తనకంటెను= తనకంటె; మీజన్‌= మించిపోయేదిగా; ఒకటి= వేరొకటి; లేమి= లేకుండుటను; కాన్చు= పొందటం; మెయికొనవలయున్‌= అంగీకరించాలి. తాచ్చర్యం: ప్రబుద్ధుడు అబుద్దుడిని తనకంటె వేరుగా చూస్తే తాను పొందిన ఉత్తమజ్ఞానమంతా (ప్రకృతికి ధారపోసినటే అవుతుంది. అట్లాకాక, ఆ అజ్ఞానాన్ని తొలగించుకొని తనకంటె మించినది మరొకటి బేదు అనే జ్ఞానాన్ని

ళా లు

సమ్మతించాలి. విశేషం: అద్వైతస్థితిని ఇందులో చక్కగా విశదీకరించారు. జీవాత్మ పరమాత్మలు వేరు అనుకొనటమే అజ్ఞానం. వేరుకాదు అనుకొనటమే సుజ్ఞానం. అజ్ఞానం బంధానికి, సుజ్ఞానం మోక్షా నికీ హేతువులు. న అని చెప్పి 203 తాత్చర్యం: అని బోధించి. తే. తత్త్వమునంగల్లు మూం డవస్థలను దెల్ల । ముగ భవర్ధవ్యసన్నిధి నిగదనమునం

గూర్చు టఖిలేశ! నీ వెలుంగుటయు నాకు ; నెల్ల యోగిజనంబులు నెలుగు టయ్యె.' 204 ప్రతిపదార్హం: అభిల+ఈశ= సర్వమునకు (ప్రభువైన ఓ శంకరా! తత్ష్యమునన్‌= తత్త్యంలో; కల్లు మూండు+అవస్థ్రలను= ఉండే

న మూడు దశలను; భవల్‌ భవ్య సన్నిధిన్‌= నీదైన పరమోత్తమ సన్నిధానంలో; తెల్లముగన్‌= స్పష్ట మయ్యేవిధంగా; నిగదనమునన్‌= పలుకునందు; కూర్చుట= కూర్చటమూ; నీవు; ఎజుంగుటయున్‌= తెలిసికొనటమూ; నాకున్‌= నాకు; ఎల్ల యోగి జనంబులు= యోగం పండిన జనాలందరూ, ఎలుంగుటజ తెలిసికొనటంగా; అయ్యెన్‌= అయినది.

త్తం శ్రీమదాంధ్ర ముహాభారతము తాత్పర్యం; సర్వేశా! తత్త్యంలో ఉండే మూడు దశలను నేను నీ దివ్యసన్నిధానంలో స్పష్టంగా చెప్పటం, నీవు వినటం అనేవి నాకు యోగిజనాలందరూ తెలిస్తికొన్నట్టయింది.” విశేషం: నిజానికి పరమేశ్వరుడు సర్వజ్ఞుడు. సనత్కుమారుడినలన అతడు (క్రొత్తగా తెలిసికొనవలసింది ఏమీ లేదు. కాగా లోకాను[గగ్రహ బుద్దితో అతడు అడగటం, ఇతడు చెప్పటం జరిగింది. కనుక యోగిజనాలందరూ తెలిసికొన్నట్టయింది అంటున్నాడు. వ. అని పలికి “మునిజనకృత్యంబులు వివరించెద నవధరింపు' మనుమాటయు సువ్యక్తంబుగా నాడీ

యాక్రీడాతపస్వికి నష్పరమయశస్వి యిట్లనియె. 205 ప్రతిపదార్థం: అని; పలికి=ఐ మాట్లాడి; మునిజనకృత్యంబులు= మునులైన జనులు చేయవలసిన పనులు; వివరించెదన్‌= చక్కగా తెలియజేస్తాను; అవధరింపుము= (శ్రద్దతో వినుము. అను మాటయున్‌= అనే మాటను; సువ్యక్తంబుగాన్‌= చాలా స్పష్టమైన తీరులో; ఆడి=ఐ పలికి; ఆ ్రీడాతపస్వికిన్‌= విలాసంగా తపస్సు చేసికొనే ఆ పరమేళ్చరుడికి; ఆ+పరమయశస్వి= గొప్ప కీర్తిగల ఆ సనత్కుమారుడు; ఇట్టుజ ఈ విధంగా; అనియెన్‌= అన్నాడు. తాత్సర్యం:; ఇట్టా చెప్పి, 'మునిజనుల పనులు వివరిస్తాను. దయతో వినుము” అనే మాట చక్కగా తెలియునట్టుగొ పలికి, క్రీడాతపస్వి అయిన శివుడితో మహాకీర్తిగల ఆ సనత్కుమారుడు ఇట్లా అన్నాడు: విశేషం: ఇక్కడ ఒక ధర్మరహస్యం ఉన్నది. మునిజనకృత్యాలు శివుడు అడుగలేదు. అడగని విషయం అడగనివాడికి చెప్పరాదని ధర్మశాస్త్రం. మరి సనత్కుమారు డీ ప్రసంగం ఎట్లా తెచ్చాడు? అన్న శంకకు సమాధానప్రాయంగా 'అనుమాటయు సువ్యక్తంబుగా నాడి” , క్రీడాతపస్వి, పరమయశస్వి అనే పదబంధాలను కవి కూర్చాడు. ఆ ధర్మం కేవల సాధారణమానవులకు సంబంధించినది. గురుశిష్యభావం ఉన్నచోట మాత్రమే పాటించవలసినది. ఇక్కడ అటువంటిది లేదు - అని చెప్పటం పై మాటల తాత్పర్యం. క. ముని ననమున శూన్యాలయ , మున నైన గుహానికేతమున నేనిని నా

సనబంధధీరుండై మన ।; మునం గొని యింబ్రియము విషయమున. బెడయాపున్‌. 206 ప్రతిపదార్థం: ముని= ముని అయినవాడు; వనమునన్‌= అడవియందో; శూన్య+ఆలయమునన్‌+*ఐనన్‌= జనంలేని ఇంటియందో; గుహానికేతమునన్‌+ఏనినిన్‌= కొండగుహ అనే నివాసంలోనో; ఆసన బంధ ధీరుండు= కూర్చుండే తీరునందు చెదరని స్థితి కలవాడు: ఐ= ఆయి; ఇం(ద్రియమున్‌= ఇం(ద్రియాన్ని; మనమునన్‌= మనస్సులోనికి; కొని= (గ్రహించి; విషయమునన్‌= విషయంనుండి; పెడన్‌ పాపున్‌= దూరం చేస్తాడు. తాత్చర్యం: ముని అడవియందో, జనసంచారం లేని పాడుకొంపలోనో, కొండగుహలోనో ఏ మాత్రమూ పట్టుతప్పని ఆసనస్థితి కలవాడై, ఇం(ద్రియాన్ని మనస్సులో లయింపజేసి, విషయంనుండి దూరం చేస్తాడు. విశేషం: ఉన్న స్టానం యోగప్రతిబంధకం కాకూడదు. అందుకని అడవి మొదలైనవి. ఆసనం అంటే కూర్చుండే తీరు: శరీరాన్ని నిశ్చలం చేయకపోతే మనస్సు అతిచంచలం అవుతూ ఉంటుంది. అందుకని ఆసనబంధధీరత్వం. ఇంద్రియం జాత్యేకవచనం. ఇంద్రియాలు అయిదింటినీ (గ్రహించాలి. అట్టాగే విషయం అనగా శబ్దస్పర్భరూప రసగంధాలు అయిదు. విషయాలవైపు ప్రసరించే యిం(ద్రియాలను మనస్సులో త్రాక్కిపెట్టాలి. అప్పుడే యోగం కుదురుతుంది. క. _ గురు నుపదేశము నదపుం । బురహర! విణ్యూత్ర వేగముల నాంకలితోం

బొరయం దయ్యభ్యసనము ; గురువుగ నాహార మెపుడుం గొన. డే చవులన్‌. 207

ఆనుశాసనిక పర్వము - చతుర్జాశ్వాసము త్తం ప్రతిపదార్థం: పురహర!= శివా[ గురు+ఉపదేశము= గురువు చెప్పిన బోధ; నడపున్‌= సాగిస్తాడు; విట్‌+మూత్ర వేగములన్‌= మలము, మూత్రము అనేవాటి తొందరలను; ఆంకలితోన్‌= ఆకలితో పాటు; పారయండు= పొందడు; ఆ+అభ్యసనము= ఆ అభ్యాసం; గురువుగన్‌= పెద్దది అయ్యేటట్టుగా: ఏ చవులన్‌= ఎట్టి రుచులతోను; ఆహారమున్‌= ఆహారాన్ని; ఎపుడున్‌=ఐ ఎప్పుడూ; కొనండు= (గ్రహించడు. తాత్పర్యం: గురువు బోధించిన పద్దతిని పాటిస్తాడు. మలమూత్రముల వేగాన్నీ, ఆకలినీ పొందడు. దానికి అనుగుణంగా రుచి పాకాలను మరచి, ఎప్పుడూ ఆహారం (గ్రహించని అభ్యాసం చేస్తాడు. విశేషం: ఆసనబంధ ధీరతకు ఆటంకమైైన మలమూత్ర విసర్జనల అవసరం లేని స్టితిని ఉపవాసాదులద్వారా అభ్యసించి నిశ్చలంగా ఉండగలుగుతాడని తాత్పర్యం. క్ర కుడిచిన యప్పుడ యోగము ; దొడంగుటయును వలదు; మనసు దూలకయుండన్‌ మృడ! వినుము బుభ్ధిగొని యె ; క్కుడు నిష్టను వలయు దానిం గుదియింపంగన్‌. 208 ప్రతిపదార్థం: మృడ!= ఓ శివా? వినుము; కుడిచిన+అప్పుడు+అ= భోజనం చేసిన వెంటనే; యోగము= యోగాన్ని; తొడంగుటయును= మొదలుపెట్టటం; వలదు= వద్దు; బుద్దిన్‌= బుద్దిని; కొని= పట్టుకొని; ఎక్కుడు నిష్టను= అధికమైన చెదరని తనంతో; మనసు; తూలక+ఉండన్‌= తూలిపోకుండా; దానిన్‌= దానిని; కుదియింపంగన్‌= నొక్కిపెట్టటం; వలయున్‌= చేయాలి. తాత్స్చర్యం: శివా! తిన్న వెంటనే యోగాభ్యాసాన్ని మొదలుపెట్టరాదు. బుద్దితో మనసు చెదరకుండా ఎక్కువ నిష్టతో దానిని ఆణచిపెట్టాలి. విశేషం: మనస్సు అంటే సంకల్ప వికల్పాలు, బుద్ది అనగా నిశ్చయాత్మికమైన దశ యోగం అంటేనే చిత్తవృత్తులను అడ్డుకట్టటం. కనుక మనస్సును అణచివేయటం అంటే అమనస్కదళ ఇది యోగంలో ఒక స్టాయి. క. _ అది గుదిసిన విజ్ఞానము । గదలక నిర్వాత దీపకాంతియు6 బోలెం . బొదలును జత్తంబును నుప ।; లదశాసంప్రాప్తి నిశ్చలం బగు దానన్‌. 209 ప్రతిపదార్థం: అది= ఆ మనస్సు; కుదిసినన్‌= అణగిపోతే; విజ్ఞానము విశేషమైన జ్ఞానం; కదలక= చలనంలేక; నిర్వాత దీప కాంతియున్‌ పోలెన్‌= గాలి లేనిచోట దీపపు వెలుగు వలె; పొదలును= ఉంటుంది: దానన్‌=ఐ దానిచేత: చిత్తంబును= మనస్సు కూడా; ఉపల దళా సంప్రొప్తిజఐ రాతివంటి స్తితిని పొందటం చేత; నిళ్చలంబు= చలనంలేనిది; అగున్‌= అవుతుంది. తాత్పర్యం: మనస్సు ఆణగితే చిజ్ఞానం గాలిలేనిచోట-దీపంవలె కదలకుండా ఉంటుంది. దానివలన చిత్తము కూడా రాతివలె నిశ్చలంగా ఏర్పడుతుంది. విశేషం: చిత్తచలనం అనగా లక్ష్యంమీదినుండి ఇతర విషయాలకు జరగటం, కదిలే సూదిలో దారం ఎక్కించటంవలె అటువంటి చిత్తంలో యోగాన్ని పొందటం అసాధ్యం. కనుక యోగాభ్యాసం చేసేవాడు చిత్తాన్ని స్థాణువుగా మలచుకోవటం అవసరమని పద్య తాత్బర్యం. తే. అనఘ! నిర్జన నిశ్శబ్దమైన యట్టి ; చోటు హృదయస్థు( డగు దేవుం జూచుపనికి నలయు; లేకున్న శబ్ద్బసంకలిత మేని ; సజ్జనాన్విత స్థల మార్యసమ్మతంబు. 210 ప్రతిపదార్థం: అనఘ!= పాపరహితుడా!; నిర్జన నిశ్ళబ్దముజ జనులు లేనిది, సవ్వడిలేనిది; ఐన అట్టి చోటు= అయిన తావు; హృదయస్థుడు= హృదయంలో ఉన్నవాడు; అగు దేవున్‌జఐ అయిన దేవుడిని; చూచు పనికిన్‌= చూచేపనికి; వలయున్‌= కావాలి;

తరి శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము లేక+ఉన్నన్‌= అట్టిది లేకపోతే; శబ్బసంకలితము+ఏని= సవ్వడితో కూడినది అయితే; సత్‌+జన+అన్విత స్టలము= మంచి జనులతో కూడిన తావు; ఆర్య సమ్మతంబు= ఆర్యులకు ఇష్టమైనది. తాత్సర్యం: శివా! హృదయంలో ఉన్న దేవుడిని చూచే పనికి జనాలు, సవ్వడులు లేని తావు కావాలి. ఒకవేళ అట్టితావు అభించక సవ్వడి ఉన్న తావు అయితే మంచివారు ఉన్నది మేలని ఆర్యులు చెప్పుతారు. విశేషణ: జనసంచారం, వివిధాలైన సవ్వడులు విషయాలవైపు ఇంద్రియాలను, మనస్సునూ లాగివేస్తాయి. యోగం భంగపడుతుంది. కనుక నిర్జన, నిళ్ళబ్ద స్టానాన్ని నిర్రేశిస్తున్నారు. అయితే అట్టిది దుర్లభం. కనుక సత్‌+జనులు= సత్‌ అంటే పరమాత్మయొక్క ఒక లక్షణమైన అస్తిత్వం. దానియందు ఉండే జనులు సజ్జనులు. వారున్న తావు శబ్రసంకలితమైనా అది పరమాత్మపరమే అవుతుంది కనుక యోగం భంగం కాదు. ఆర్యులు అనగా ఒక ప్రత్యేకమైన జీవనవిధానం కలవారు. ఇది జాతికాదు. స్వభావం. హృదయస్తుడు- “ఈశ్వరః సర్వ భూతానాం హృద్దేశే2ర్టున తిష్టతి' అని గీత. పద్మకోశంవలె ఉండే హృదయంలో నీవారపు ముల్టువలె ఉండే సన్నని రం(ద్రంలోని అగ్నిజ్యాలలో చివరిభాగంలో సదాశివుడు ఉంటాడని వేదమం(త్రం చెప్పుతున్నది. క్ర విను తమము నిస్తమము. జే; తనారహిత చేతనా సుధామయతా స్థా

ననిరూఢము నగు తత్త్వము : గను నిన్నియుం గలుగు యోగి కరుణామూర్తీ! 211 ప్రతిపదార్హం: కరుణామూర్తీ!= దయామూ్తీ!; విను= వినుము; తమము= అజ్ఞానరూపమైన చీకటి; నిస్తమమున్‌= చీకటిలేని స్టితి; చేతనారహిత చేతనాసుధామయతా స్టాన నిరూఢము= చైతన్యములేనిది, చైతన్యము అనే అమృతముతో నిండినది అయిన చోటుగా దృఢపడినది; అగు తత్త్యమున్‌= అయిన పరమాత్మ తత్త్యాన్ని; ఇన్నియున్‌= పై చెప్పిన లక్షణాలన్నీ; కలుగు యోగిజ కల యోగి; కనును= దర్శిస్తాడు. తాత్పర్యం: కరుణామూర్తీ! వినుము. చీకటి, చీకటిలేనిది, చైతన్యము లేనిది, చైతన్యమే అమృతస్వరూపం అయినది అయిన తత్త్వాన్ని పై లక్షణాలన్నీ ఉన్న యోగి దర్శిస్తాడు. విశేషం; ఇందులో తమము - నిస్తమము; చేతనారహితము - చేతనాసహితము - అని తత్త్వానికి రెండేసి విరుద్ధధర్మాలు చెప్పారు. దీనిని సరిగా సమన్వయించుకొనాలి. తమము అనగా అజ్ఞానులకు అది ఒక భయంకరమైన చీకటి. అనగా దానిని గురించి వారేమాత్రము తెలిసికొనలేరు. నిస్తమము అనగా జ్ఞానవంతులకు అదే ఒక మహాజ్యోతి. అందులో వారు సర్వాన్నీ దర్శిస్తారు. అట్లాగే పరతత్త్యం సృష్టిలోని ఇతర పదార్జాల వంటి చైతన్యం - చేతనధర్మం - కదలిక మొదలైన లక్షణాలు లేనిది కనుక చేతనారహితం. సృష్టిలోని బ్రహ్మ మొదలు అతినీచమైన పదార్షం వరకు ఉండే సర్వానికి చైతన్యాన్ని (ప్రసాదించేది కనుక చైతన్యరూపమైన అమృతస్థితియే స్వభావమైన తావు. పై లక్షణాలు (206-210 పద్యాలలో చెప్పినవి) కల యోగికి ఆ పరతత్త్యం గోచరిస్తుంది. క, మదనహరా! యోగనిరతు । లది గని దుఃఖముల దొఅంగి యజరామరతా

స్పదమగు నెలవుల నిలుతురు ; పొదలుదు రణిమాదిచయ విభూతిపదమునన్‌. ౨212 ప్రశ పదార్ధం: మదనహరా[!= మన్ముథుడిని హరించిన ఓ పరమేశ్వరా! యోగనిరతులు= యోగమునందు నిష్టకలవారు; అది= దాణణ; వా. % ణ్‌ ని చూచి; దుఃఖములన్‌= దుఃఖాలను; తొజంగిఐ తొలగించుకొని; అజర+అమరతా+ఆస్పదము= ముదిమి, చావు లనితనానిక లు కలవి; అగు నెలవులన్‌= అయిన తావులలో; నిలుతురు= శాశ్వతంగా ఉంటారు; అణిమ+ఆది చయ విభూతి అ = అణిమ మొదలైన అష్టసిద్దుల సముదాయపు ఐశ్వర్యం ఉన్న తావునందు; పొదలుదురు= తిరుగుతూ ఉంటారు.

శి | ఇగ

తాత్పర్యం: శంకరా! యోగనిష్ట కలవారు ఆ తత్త్వాన్ని అందుకొని, దుఃఖాలన్నింటినీ తాలగించుకొని, చావు, ముదిమి లేని తావులలో శాశ్ళతంగా ఉంటారు. అణిమ మొదలైన సిద్దుల సంపదలతో విహరిస్తూ ఉంటారు.

ఆనుశాసనిక పర్వము - చతుర్జాశ్వాసము డ్రం

విశేషం: దుఃఖాలు - జన్మదు:ఖం, జరాదుఃఖం, మృత్యుదుఃఖం మొదలైనవి, ఎక్కడ ఇంద్రియాలు సుస్టితి లేకుండా కష్టపడుతూ ఉంటాయో అది 'దుఖం” - దుర్గతి పొందిన ఇం(ద్రియస్టితి కలది అని దీనికి అర్జాన్ని సంభావించాలి. అణిమ, మహిమ, గరిమ, లఘిమ, ప్రాప్తి, (ప్రాకామ్యం, ఈశత్వం, వశిత్వం - అనేవి అష్టసిద్దులు. ఇవి యోగికి సిద్దిస్తాయి. అయితే ఐహికసుఖాపేక్షతోగానీ, (ప్రదర్శనకు గానీ వీటిని వినియోగిస్తే వాడు తత్‌క్షణమే యోగభ్రప్పుడవుతాడు. వీటిద్వారా పరమాత్మ దర్శనాన్ని సుదృఢం చేసికొనటమే ఉత్తమలక్ష్యం. వు అని మజియును. 213 తొత్సర్యం: సనత్కుమారుడు ఈ విధంగా చెప్పి ఇంకా "ఇట్టా అంటున్నాడు. తే. యక్షగంధర్వసిద్ధ సాధ్యాది భూత । కోటికంటెను మిగిలి యోగులు నిజేచ్చం

బరంగుదురు భవ్యయోగతత్సరుల మేము । నిట్టు లగుట యోగీశ! వీ యెటుగు పనియ. 214 ప్రతిపదార్హం: యోగి+-ఈశ!= యోగులకు (ప్రభువైన ఓ పరమాత్మా! యోగులు= యోగసిద్దీ పొందినవారు; యక్ష గంధర్వ సిద్ధ

థి సాధ్య+ఆది భూతకోటికంటెను= యక్షులు, గంధర్వులు, సిద్దులు, సాధ్యులు మొదలైన (ప్రాణుల సముదాయంకంటె కూడా; మిగిలి= అతిశయించి; నిజ+ఇచ్చన్‌= తమ ఇష్టాన్ని బట్టి; పరంగుదురు= ప్రవర్తిస్తూ ఉంటారు; భవ్య యోగ తత్చరులము= మిక్కిలి శ్రేష్టమైన యోగమునందు మాత్రమే బుద్దిగలవారము; ఏమును= అయిన మేము కూడ; అట్టులు= ఆ విధంగా; అగుట= కావటం; నీ+ఎలుంగు పని+అ= నీవెరిగిన కార్యమే. తాచ్చర్యం: యోగినాథా! యోగులు సిద్దులు మొదలైన దేవజాతులకంటె మించిపోయి తమ ఇష్టాన్ని బట్టి (ప్రవర్తిస్తూ ఉంటారు. భవ్యమైన యోగమునందు చెడని నిష్ట గల మేము కూడా అట్లా కావటం నీకు తెలిసిన విషయమే కదా! విశేషం: విద్యాధరులు, అప్సరసలు, యక్షులు, రక్షస్సులు, గంధర్వులు, కిన్నరులు, పిశాచులు, గుహ్యములు, సిద్దులు. సాధ్యులు- వీరిని దేవయోనులు అంటారు. వీరు దేవతలకు మానవులకు మధ్యవారు ఆంగ్లంలో వీరిని 560౫1 బ్రంయ అంటారు. మేము అటువంటివారమే అని చెప్పటం నిదర్శనకొరకే కానీ అహంకారదృష్టితో కాదు. ఇది ఫల(శ్రుతివలె రుచి పుట్టించటానికి చేసిన ప్రసంగం. కుము' అనే బహువచనం కూడా అటువంటిదే. దానిని క్రింది భాగంలో వివరిస్తున్నారు. వ. అని సహజన్ము లయిన సనక సనందన సనత్సుజాతులం దలంపించిన వాండయి వెందియు.. 215 ప్రతిపదార్థం: అని= ఇట్లా చెప్పి సహజన్ములు= కలిసిన పుట్టుక కలవారు; అయిన సనక సనందన సనత్సుజాతులన్‌= సనకుడు, సనందనుడు, సనత్సుజాతుడు అనేవారిని; తలథించినవాండు= స్మరింపచేసినవాడు; అయి; వెండియున్‌= ఇంకా. తాచ్చ్సర్యల: ఇట్టా చెప్పి, తన తోబుట్టువు లయిన సనకుడు, సనందనుడు, సనత్సుజాతుడు అనేవారిని తలపింప

లా

చేసి ఇంకా ఇట్టా అన్నాడు: త యోగధర్యంబు కంటెను నుత్తమంబు । గలుగ నేరదు ధర్మ మొక్కటియు నపున

రాగమం బగు పదమున కరయ నిదియ ।; మేటి నిచ్చెన సంయమికోటి కెల్ల. 216 ప్రతిపదార్హం: యోగధర్మంబుకంటెను= యోగం అనే ధర్మంకంటి; ఉత్తమంబు= గొప్పది (అగు); ధర్మము= ధర్మం; ఒక్కటియున్‌= ఒక్కటి కూడా; కలుగన్‌ నేరదు= ఉండజాలదు; ఇది+అ= ఇదే; అరయన్‌= పరిశీలించగా; సంయమకోటికిన్‌*ఎల్లన్‌= ఇం(ద్రియని[గ్రహాదులు కలవారికందరిక్షీ; అపునర్‌+ఆగమంబు= తిరిగివచ్చుటలేని; పదమునకున్‌= స్టానానికి; మేటినిచ్చెనజ గొప్ప నిచ్చెన,

500 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తాత్పర్యం: యోగధర్మంకంటె ఉత్తమమైన ధర్మం ఒక్కటి కూడా లేదు. మునుల సముదాయం తిరిగిరాక లేని స్టానాన్ని చేరుకొనటానికి ఇదే మేటినిచ్చెన. విశేషం: 'సంయమికోటికి' అనటంవలన ఆ స్థాయికి ఎదగలేనివారికి కర్మభక్తిజ్హాన మార్గాలు ఉన్నాయి అని సూచించినట్లయినది, క. యోగంబుతెజంగు సెప్పితి : భోగినరాభరణ! సాంఖ్యమును జెప్పెదం ద ద్ధాగులగు నైస్టికులు భవ : సాగరముం గడతు రైక్యసరబోధమునన్‌. 217

ప్రతిపదార్థం: భోగివర+ఆభరణ!= (శ్రేష్టమైన సర్పాలు భూషణాలుగా గల ఓ శివా; యోగంబు తెణంగు= యోగం విధానాన్ని; చెప్పితిన్‌= చెప్పాను; సాంఖ్యమునున్‌= జ్ఞానమార్గాన్ని: చెప్పెదన్‌= చెప్పుతాను; తద్‌+భాగులు= దానిని భజించేవారు; అగు నైష్టికులు= అయిన నిష్టకలవారు; ఐక్య సంబోధమునన్‌= ఆ రెంటి కలయికను చక్కగా తెలియటంవలన; భవసాగరమున్‌= సంసారమనే సముద్రాన్ని; కడతురు= దాటుతారు. తాత్సర్యల: శివా! ఇంతవరకు యోగమారాన్ని వివరించాను. ఇంక సాంఖ్యాన్ని చెప్పుతాను. దానిని సేవించే నిష్ట కలవారు యోగమూ, సాంఖ్యమూ ఒక్కటే అనే భావంతో సంసారసము(ద్రాన్ని దాటుతారు.

విశేషం: పైన యోగమే తప్ప అపునరాగమనస్థ్రితికి మరొక ధర్మం లేదన్నారు. ఇంక సాంఖ్యం చెప్పట మెందుకు? అనే శంక కలుగుతుంది. దానిని తొలగించటానికి యోగము - సాంఖ్యము ఒక్కటే అనే భావాన్ని ఇందులో ముందుగా ప్రస్ఫుటం చేస్తున్నారు. “ఏకం యోగం చ సాంఖ్యం చ యః పశ్యతి స పళ్వతి' (5-5) అని గీతొవాక్యం. యోగమూ, సాంఖ్యమూ ఒక్కటే అని ఎవడు భావిస్తాడో వాడే సరిమైైన భావుకుడు - అని అర్ధం,

సనత్కుమారుండు రుద్రునకు సాంఖ్యయోగంబు తెణం గెటేంగించుట (సం. 13-168-1-(కుంభ))

వ, కావున నత్యాదరంబున నాకర్ణింపు' మని పలికి యిట్లనియె. 218 ప్రతిపదార్థం: కావునన్‌= కాబట్టి; అత్యాదరంబునన్‌= మిక్కిలి ఆదరంతో; ఆకర్షింపుము= వినుము; అని; పలికి= చెప్పి; ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనియెన్‌= అన్నాడు.

తాత్పర్యం: కాబట్టి మిక్కిలి (ద్ధ్దతో వినుము" అని ఇట్లా అన్నాడు:

విశేషం: ఇక్కడ అత్యాదరం శ్రోతకు శివుడికి కాదు. అత్యాదరంతో వినటం ఏల? - అనగా యోగం పరమోత్తమధర్మం అన్నారు. చాని తరువాతిదిగా చెప్పేదానిని ఎందుకు పట్టించుకోవాలి అనే శంకను విడనాడాలి. ఎందుకంటే యోగమూ, సాంఖ్యమూ ఒక్కటిగానే దర్శించాలి కనుక

ఆ. '“ఇంద్రియములకంటె నీశాన!, మన మహం । కారతత్త్వ మంతకంటిె, దాని

కంటె బుద్ధి, బుద్ధికంటెం బ్రకృతి యెక్కు; డిన్నిటికిని బురుషుం డెక్కు దరయ, 219

ట్రతపదార్థం: ఈశాన!= ఈశ్వరా[; ఇంద్రియములకంటెన్‌= చర్మము, కన్ను, చెవి, నాలుక, ముక్కు - అనేవాటికంటె; మనముజ

క ల్స్రః సరంటెన్‌ా దానికంటె; అహంకారతత్త్యము= 'నేను' అనే భావన పుట్టే తత్ష్యమూ; దానికంటెన్‌= దానికంటె; ప్రకృతి= ప్రకృతి క్ష న త్య్యమూ; బుద్ధికంటెన్‌= బుద్ధికంటి; (ప్రకృతి= ప్రకృతి అనే తత్తమూ; ఎక్కుడు= మిన్న అయినవి; అరయన్‌= పరిశీలించి చూడగా; పురుషుండు= పురుషుడు అనే తత్త్యం; ఇన్నిటికిన్‌= ఈ అన్నింటికీ; ఎక్కుడు=ఐ అధికమైనది.

తాత్పర్యం: ఈళ్వరా! ఇం(ద్రియాలకంటె మనస్సు, దానికంటె అహంకారతత్త్యం, దానికంటె బుద్ది, దానికంటె (ప్రకృతి ఎక్కువ. వీటన్నికంటె పురుషుడు మిన్న.

ఆనుశాసనిక పర్వము - చతుర్జాశ్వాసము 501 విశేషం: శబ్ద స్పర్శ రూపరస గంధాలను (గ్రహించి మనస్సు కందించేవి ఇంద్రియాలు. సంకల్పవికల్పాల పుట్ట మనస్సు. నేను చూస్తున్నాను, నేను వింటున్నాను - అన్న తీరుగా వ్యవహరించే తత్త్వం 'అహంకారం'. మనస్సు, అహంకారమూ అందించే విషయాలను తెలిసికొని, నిశ్చయాలను కలిగించేది బుద్ది. దానికి పై మెట్టున ఈ అన్నింటికీ మూలకారణమై ఉండే మాయను ప్రకృతి" అంటారు. ఈ అన్నింటికి పై స్థాయిలో 'పురం' అనే వ్యవహారం గల దేహంలో సాక్షి మాత్రంగా శయనించి ఉండే తత్త్వం పురుషుడు. ఇంద్రియాదులు (క్రమంగా మెట్టు. పురుషుడు ఇన్నిటిని ఎక్కొడు” అని విడిగా చెప్పటం వలన ఇది “గమ్యం” = అందవలసిన చోటు అని చెప్పినట్టయింది. తే... అంబరాది భూతములు శబ్బాది గుణము । లింద్రియము లిరుదెణంగు బాలేందుమౌళి!

మన మహంకారబుడద్దు లిట్లొనరి ప్రకృతి! గల్యయం దత్త్వ్రచతుర్వింశకత్వ మొందు. 220 ప్రతిపదార్థం: బాల+ఇందుమౌళి!= బాలచంద్రుడు శిరోభూషణంగా ఉన్న ఓ పరమేశ్చరా!; అంబర+ఆది భూతములు= ఆకాశం మొదలైన భూతాలు (5); శబ్ద+ఆది గుణములు= శబ్దం మొదలైన గుణాలు (5); ఇరు+తెఆఅంగు= రెండు విధాలయిన; ఇం[ద్రియములు= ఇంద్రియాలు (10); మనముజ మనస్సు(1); అహంకారబుద్దులు= అహంకారం అనే తత్త్యమూ; బుద్ది అనే తత్త్యమూ (2); ఇట్లు= ఈ విధంగా; ఒనరి= కూడి; (ప్రకృతిన్‌= ప్రకృతి అనే తత్పంలో; కలయన్‌= కలయంగా; చత్త్వృచతుర్‌+వింశకత్స్వంబు= తత్తాల ఇరువది నాల్గింటితనము:; ఒందున్‌= ఏర్పడుతుంది. తాత్పర్యం: శివా! ఆకాశం మొదలైన భూతాలు ఐదు. వాటి గుణాలైన శబ్దం మొదలైనవి అయిదు. రెండు విధాల ఇం(ద్రియాలు పదీ, మనస్సు, అహంకారం, బుద్ధి అనే మూడూ, ప్రకృతి అనే ఒక తత్స్యమూ కలిసి మొత్తం ఇరువది నాలుగు తత్త్వాలు అవుతాయి. విశేషల: 1. భూతాలు: ఆకాళము, వాయువు, అగ్ని, జలము, భూమి.

గుణాలు: శబ్దము, స్పర్శ, రూపము, వసము, గంధము.
ఇంద్రియాలు: (1). కర్మేంద్రియాలు: 1. వాక్కు, 2. చేయి, 3. కాలు, ఓ విసర్జనేంద్రియము 5. జననేం[ద్రియము.

(2) జ్ఞానేంద్రియాలు: 1. చర్మము. 2. కన్ను, 3. చెవి, 4. నాలుక, 5. ముక్కు. క, _ చేతనుండగు పురుషని ని శ్రేతనయగు ప్రకృతి వొంది చేతనతాప్ర

స్పీత యగుం బెజతత్త్వము । లాతత్తం బను మహాజబ్ధియందలి తరంగల్‌, 221 ప్రతిపదార్హం: చేతనుండు= (ప్రాణశక్తి కలవాడు; అగు పురుషునిన్‌= అయిన వురుషుడనే తత్స్వాన్ని; నిశ్చేతన= ప్రాణశక్తి లేనిది; అగు ప్రకృతి= అయిన (ప్రకృతి; పొంది= చేరుకొని; చేతనతా ప్రస్పీత= 'ప్రాణశ్తితో మిక్కిలి శక్తి గలది; అగున్‌= అవుతుంది; 'పెఆతత్ష్యములు= మిగిలిన ఇరవై మూడు తత్వాలు; ఆ తత్ప్వంబు= ఆ ఇరవై నాలుగవదైన ప్రకృతి; అను మహా+అబ్టియందలి తరంగల్‌= అనే మహాసము(ద్రంలోని తరంగాలు. తాత్చర్యం; చైతన్యం గల 'పురుషుడు' అనే తత్త్వాన్ని ఆశ్రయించి, చైతన్యం లేని ప్రకృతి చైతన్యం పుష్టిగా కలది అవుతుంది. తక్కిన తత్త్యాలు ఆ తత్ష్యం అనే మహాసముద్రంలోని తరంగాలు. విశేషం: (ప్రకృతి మొదలు పంచభూతాలవరకు ఉండే ఇరవైనాలుగు తత్త్వాలు సహజసిద్ధంగా చైతన్యం లేనివి. సహజసిద్ధము, నిత్యమూ అయిన చేతనధర్మం - ఇరవై అయిదవదైన పురుషత్తానికి మాత్రమే ఉన్నది. చైతన్యం లేని ప్రకృతి, చైతన్యం గల పురుషుడిని పొంది అయస్కాంతాన్ని పొందిన ఇనుము అయస్కాంత ధర్మాన్ని పొందినట్లుగా చైతన్యం కలది అవుతుంది. (ప్రకృతి

502 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ఒక మహాసము(ద్రంవంటి దయితే తక్కిన బుద్ది మొదలైనవి అందలి తరంగాలు. అనగా (ప్రకృతికి సంక్రమించిన చేతనధర్మం వాటికి కూడా ఏర్పడుతుంది. ఏర్పడుతుంది అనగా పోయే అవకాశం కూడా ఉన్నదని అర్హం. ప్రకృతి మొదలైనవాటి వైతన్యం నిత్యం కాదని తాత్పర్యం. క గుణములం బొందండు పురుషుండ ; గుణమహితా! ప్రకృతి యిచ్చు గుణముల కమ

గుణములు దానను గుణులై । గుణిత్వ మా నిర్గుణాత్మకున కొలయించున్‌, 222 ప్రతిపదార్హం; గుణమహితా!= గుణాలచేత గొప్పతనం పొందినవాడా!; పురుషుండు= పురుషుడనే తత్త్వం; గుణములన్‌= గుణాలను; పొందండు= పొందడు; ప్రకృతి= “ప్రకృతి అనే తత్త్యం; గుణములకున్‌=,గుణాలకు; ఏమి+ఏన్‌= ఏవైనా; గుణములు= గుణాలను; ఇచ్చున్‌= ఇస్తుంది; దాననుజ= దానిచేత; గుణులు+ఐజఐ గుణాలు కేలవిర్లై; ఆ నిర్గ్ణణ+ఆత్మకునకున్‌= గుణాలులేని స్వభావం కల ఆ పురుషుడికి: గుణిత్వము= గుణములు కలవా డగుటను; ఒలయించున్‌= కలిగిస్తాయి. తాత్పర్యం: శివా! పురుషుడికి ఏ గుణాలూ లేవు. ప్రకృతియే గుణాలకు ఏవైనా గుణాలను ఇస్తుంది. దానిచేత తక్కిన తత్త్వాలు గుణాలు కలవియై గుణాలు లేని పరమాత్మకు గుణాలు కలిగిన స్థితిని కలిగిస్తాయి. విశేషం: గుణాలంటే సత్వము, రజస్సు, తమస్సు - అనేవి. ఇవి ప్రకృతికి సంబంధించినవి. ఇవి తక్కిన భూతాదులకు రుచి, రంగు, వాసన మొదలైన గుణాలను కల్పిస్తాయి. ఆ విధంగా అవి అన్నీ గుణాలు కలవి అవుతాయి. ఈ గుణాలుగల ఇరవైనాలుగు తత్తాలు గుణాలు లేని పురుషుడిని చేరటం వలన అతడు కూడ 'గుణి' - గుణాలు కలవాడు అవుతున్నాడు. గాజుపాత్రలో రంగునీరు పోస్తే గాజుపాత్ర రంగు కలదిగా కనిపిస్తుంది. నీరు తీసివేస్తే రంగులేనితనం తెలియవస్తుంది. ఇట్టిది పరమాత్మతత్త్యం. నీటికి ఆధానం చేసిన రంగుమాత్రం సాధారణంగా నీటిని వదలిపోదు. కనుక (ప్రకృతి మొదలైనవాటి గుణిత్వము అటువంటిది. తే, వీని నెల్ల నసత్కోటిగా నెటింగి ; కొనుచు. బ్రకృతి నుపేక్షించి తనకు దాన

కాని యొండెద్దియును లేమి గాంచినపుడు । పురుషుం డపగత ధూమాగ్ని. బోలి వెలుంగు. 223 ప్రతిపదార్థం: వీనిన్‌ ఎల్లన్‌= వీటి నన్నింటిని; అసత్‌ కోటిగాన్‌= సత్యము కాని వాటి సముదాయంగా; ఎజింగికొనుచున్‌= తెలిసికొంటూ; ప్రకృతిన్‌= ప్రకృతిని; ఉపేక్షించి= పట్టించుకొనకుండా; తనకున్‌= తనకు; తాను+అ= తానే; కొని; ఒండు= మరియొకటి; ఎద్దియును= ఏదీ కూడా; లేమి= లేకపోవటాన్ని; కాంచిన+అపుడు= గుర్రించినపుడు; పురుషుండు= మానవుడు; అపగత ధూమ+అగ్నిన్‌= తొలగిన పొగగల నిప్పును; పోలి; వెలుయన్‌= ప్రకాశిస్తాడు. తాత్పర్యం: ఈ అన్నింటిని సత్పదార్దానికి వేరైనవిగా తెలిసికొంటూ ప్రకృతిని పట్టించుకొనకుండా తనకు తానే కానీ మరొకటి ఏమీ లేదు అని గుర్తించినపుడు సాధకుడైన పురుషుడు పొగలేని నిప్పువలె ప్రకాశిస్తాడు. విశేషం: ఇక్కడ పురుషుడు ఇరవై అయిదవ తత్త్యమైన పరమాత్మ కాదు. సాధకుడైన పురుషుడు. కానీ ఆ స్టితిలో ఆ పురుషుడితో ఈ పురుషుడు అభిన్నుడు. తే. అట్లు గాక యహంకార మావహిల్లి : ప్రకృతి దానని సృష్టికి- బ్రలయమునకుం

గర్త యైన వికారాత్మకత్వ మొందు.€ | బ్రకృతివికృతులు గాని యా ప్రభువు నపుడు. 224 పతిప ; న ॥ (ల గక అట్టు+కాకజ ఆ విధంగా కాక; అహంకారముజ 'నేను' అనేభావం; ఆవహిల్లి= కలిగి; (ప్రకృతి; తాను= తానే; అని; సృష్ట = ఉత్పత్తికి 'ప్రళయమునకున్‌= వినాశానికి; కర్త=ఐ చేయువాడు; ఐనన్‌=ఐ అయితే; అపుడు= ఆ సమయంలో; ప్రకృతి వికృతులు= ప్రకృతిగాని, వికృతిగాని, కాని= కానట్టి; ఆ ప్రభువును= ఆ ఆత శ్రరూపుడైన ప్రభువును; వికారశఆత 1కత్వముజ వికారం స్వభావంగా ఉండే లక్షణం; ఒందున్‌= పొందుతుంది.

ఆమశాసనిక పర్వము - చతుర్దాశ్వాసము 503 తాత్సర్యం: అట్టా కాక, సాధకుడైన పురుషుడు అహంకారం కలగటంవలన (ప్రకృతియే తానని భావించి, సృష్టికీ (ప్రళయానికీ కర్త అయితే 'ప్రకృతిగానీ వికృతిగానీ కాని ఆ ప్రభువును వికారస్థితి పొందుతుంది. విశేషం: వేదాంత పరిభాషలో 'జీవుడు" ఇక్కడ ఇరవై అయిదవతత్ష్యంగా పరిగణించబడే పురుషుడు. అతడికి పైవైపు ఇరవై ఆరవ తత్త్వం 'పరమాత్మ' ఉన్నది. 'శ్రిందివైపు ఇరవైనాలుగవ తత్త్వం ప్రకృతి ఉన్నది. (ప్రకృతితో పాటు తక్కిన ఇరవైమూడు: తత్త్వాలూ ఉన్నాయి. ఇప్పుడు ఈ జీవుడు పైవైపు చూచి ప్రకృత్యాదులతో తనకు సంబంధం లేదనుకొంటే ఆతడు ఇరవైఆరవ తత్వం లక్షణాలు పొంది ఏకాత్ముడై వెలుగుతాడు. దీనిని 223వ పద్యంలో చెప్పారు. అట్టాకాక (క్రిందివైపు ఒరిగి, ప్రకృతితో తాదాత్మ్యం పొందితే సంసారం అనే జగత్తుకు కర్త అవుతాడు. (224వ పద్యం). ఇది బంధహేతువు. అది మోక్షహేతువు. దీనినే మరింత స్పష్టంగా తరువాతి పద్యంలో చెప్పుతున్నారు.

క. _ ధృతి పూనమి బ్రకృతికి వశ । గతుం డగుచు దమోమయత్వకలితం బగు న వ్వితతాసుఖీతత్వము సుఖ ; మతిం బురుషుం దనుభవించు మదనర్వంసీ । 225

ప్రతిపదార్థం: మదనధ్వంసీ[= మన్మధుడిని సంహరించినవాడా! శివా! ధృతి=ధైర్యంతో; పూనమిన్‌= పూనుకొనక పోవటం చేత; పురుషుండు= జీవుడు; (ప్రకృతికిన్‌= (ప్రకృతికి; వళగతుండు+అగుచున్‌= లొంగిపోతూ; తమో మయత్వకలితంబు+అగు= తమోగుణంతో కూడుకొనినదైన; ఆ+వితతా సుఖితత్వముజ అ నిరంతర సుఖ స్వభావాన్ని; అనుభవించున్‌= అనుభవిస్తాడు. తాత్పర్యం: ఓ శివా! ధైర్యంతో పూనుకొనకపోతే జీవుడు ప్రకృతికి లొంగిపోతూ తమోగుణంతోకూడుకొన్న సుఖస్థితిలో కూరుకొనిపోతాడు. క, నేరిమి దాని నుపేక్షం। జేరుప షడ్వింశభావసిద్ధి. బోరయు గౌ

రీరమణ! పంచవింశుండు । సారామల నిపుణమతి. బ్రసన్నాత్మకుయై. 226 ప్రతిపదార్హం: గౌరీరమణ!= పార్వతీహృదయేశా!; పంచవింశుండు= ఇరవైఅయిదవ తత్త్వం వాడైన పురుషుడు(జీవుడు); సార+అమల నిపుణమతిన్‌= సారమైనదీ, మలినం లేనిదీ, నేర్పుగలదీ అయిన బుద్దితో; ప్రసన్న+ఆత్మకుండు= ఏ మాలిన్యమూ లేని ఆత్మకలవాడు; ఐ= అయి; నేరిమిన్‌= నేర్చుతో; చానిన్‌= ఆ ప్రకృతిని; ఉపేక్షన్‌= ఒప్పరికించటంలో; చేరుపన్‌= చేరిస్తే; షట్‌!వింశ భావ సిద్దిన్‌= ఇరవై ఆరవభావం ఏర్పడటాన్ని: పొరయున్‌= పొందుతాడు. తాత్పర్యం: పార్వతీపతీ! ఇరవై అయిదవ తత్త్వం వాడైన జీవుడు సారమైనదీ, మలినం లేనిదీ, నేర్పు గలదీ ఆయిన బుద్ధితో ప్రసన్నమైన ఆత్మ కలవాడై నేర్పుతో ఆ (ప్రకృతిని పట్టించుకొనక ఉంటే ఇరవై ఆరవ తత్ష్వపు సిద్ధిని పొందుతాడు. " విశేషం: ఇది బహుక్షిష్టమైన సాధన. దీనికి బుద్ది ఎట్లా ఉండాలో చాలా జాగ్రత్తగా పరిశీలించవలసిందిగా కవి హెచ్చరిస్తున్నాడు. అది సారం కలది కావాలి. అనగా సర్వభావాలను కాచి వడబోసి నిగ్గు తేల్చుకున్న స్థితి బుద్దిలో ఏర్పడాలి. ఒక్కసారి ఏర్పడితే చాలదు. దానిలో (ప్రకృతివైపు మొగ్గజేసే మలినలక్షణాలు రాకుండా చూచుకోవాలని. 'అమల' శబ్దం దీనిని సూచిస్తుంది. ఆయినా ప్రయోజనం సిద్దించకపోవచ్చును - నేర్పు లేదు కనుక. నేర్పు" అనగా నిరంతర సాధనతో వచ్చే క్రియాపాటవం, ఇవన్నీ ఉన్నా మరే కారణం చేతనైనా ప్రసన్నత లోపిస్తే సిద్ధి దూరమవుతుంది, ఈ విధంగా సాధన విషయంలో ఎంత జాగరూకత ఉండాలో ఈ పద్యం వివరిస్తున్నది. క, సత్వాశ్రయమునం బురుషుండు । దత్వాశ్రయమునను సత్త్వతత్తముల వివే

కిత్వాలేపత్వములన ; విత్తము. జిత్వంబు నొందు విశ్వాధారా! 227 ప్రతిపదార్థం: విశ్శ+ఆధారా!= విశ్వానికంతటికి పట్టుగొమ్మ అయిన ఓ విశ్చరూపా![ పురుషుడుజ పురుషనాముడైన ఇరవై

504 శ్రీమదాంధ్ర నుహాభారతము

అయిదవతత్త్యం వాడు; సత్త్య+ఆశ్రయమునన్‌= సత్యగుణాన్ని అవలంబించినందువలనను: తత్త్వశఆశ్రయమునను= తత్త్వాన్ని ఆ(శ్రయించినందువలనను; సత్య తత్యముల వివేకిత్వ+అలేపత్సములన్‌+అ= సత్త్యము, తత్త్యము అనేవాటి స్పష్టమైన జ్ఞానం పొందటం, వాటి అంటు లేకుండటం అనేవాటి వలన; విత్త్యము= జ్ఞానమును; చిత్త్యంబున్‌= “చిత్‌ స్వరూపం కలిగి ఉండటాన్ని; ఒందున్‌= పొందుతాడు.

తాత్సర్యం: సర్వాధారా! పురుషుడు సత్త్వాన్ని ఆశ్రయించి, 'తత్తాన్ని ఆశ్రయించి, ఆ రెండింటిని చక్కగా తెలిసికొనటం, వాటి అంటు లేకుండా చూచుకొనటం అనే పమ్రలవలన తెలిసినవాడు, వైతన్యవంతుడూ అవుతాడు. విశేషం: సత్వం అనగా ఉండటం - అస్తిత్వం. తత్త్వం అనగా జ్ఞానం. ఈ రెండింటినీ చక్కగా పరిశీలించి చూచుకొంటే మొదటిదానివలన వివేకిత్వం - అనగా నిత్యం, అనిత్యం అనేవాటి చక్కని జ్ఞానం, రెండవదానివలన, అలేపత్వం - అనగా అంటులేనితనం కలుగుతుంది. విత్‌+త్త్వ, చిత్‌+త్స్వములు రెండూ పరమాత్మ రెండు లక్షణాలు.

క నానా త్ప్వైకత్వము ల । జ్ఞానజ్ఞానజము లనపజయ! కండ్రు బుధుల్‌

వాని నవిద్యయు విద్యయుం. ; గా నివి విను పంచవింశకస్థావస్థల్‌, 228

ప్రతిపదార్హం: అనపజయ!= ఓటమి ఎరుగని ఓ దేవా! నానాత్వ+ఏకత్వములు= పెక్కులగుట, ఒక్కటియగుట అనేవి; అజ్ఞాన జ్ఞానజములు= అజ్ఞానం వలనా, జ్ఞానం వలనా పుట్టేవి; బుధుల్‌= జ్ఞానవంతులు; వానిన్‌= ఆ రెండింటిని; అవిద్యయున్‌= అవిద్యగాను (అజ్ఞానంగానూ); విద్యయున్‌+కాన్‌= విద్యగానూ (జ్ఞానంగానూ); కండ్రు= చూస్తారు; వినుజఐ వినుము; ఇవి= ఈ రెండు; పంచవింశకస్థ్ర+అవస్థల్‌= ఇరువదిరైటవ తత్త్యంలో ఉన్నవాడి దళలు.

తాత్పర్యం: మహేశా! పెక్కు లగుట అజ్ఞానం వలన కలిగిన స్థితి. ఒక్కటి కావటం జ్ఞానంవలన కలిగే స్థితి. పండితులు దీనినే అవిద్య, విద్య అంటారు. ఈ రెండూ ఇరవై అయిదవతత్త్యం వాడైన జీవుడి దళలు.

విశేషణ: జీవుడు (ప్రకృతితో తాదాత్వం పొందితే విశ్వమంతా అనేక వస్త్వాదులతో ఉన్నట్టు భాసిస్తుంది. ఇరవై ఆరవ తత్ష్యంతో తాదాత ట్రం పొందితే ఏకత్వం” సిద్దిస్తుంది. మొదటిది అజ్ఞానంవలనా, రెండవది జ్ఞానంవలనా సిద్ధిస్తాయి. వీటికే అవిద్య, విద్య అని కూడా పేర్టు. ఇరవై అయిదవ తత్త్యంవాడైన జీవుడికి ఈ రెండు దశలూ కలిగే అవకాశం ఉన్నది. అవిద్య బంధానికి కారణం. విద్య మోక్షానికి కారణం. క. _ విద్యామయషడ్వింశుండు । విద్యావిద్యావిభేదవిరహితు( దజరుం

దాద్యుం దనంతుం డచ్యుతుం ; దద్యతనుం దనాది కేవలాత్మకుం దరయన్‌.” 229

ప్రతిపదార్థం: అరయన్‌= పరీక్షించగా; విద్యామయ షడ్వింశుండు= విద్యయే స్వరూపంగా గల ఇరవై ఆరవ తత్త్వం వాడు; విద్యా+అవిద్యాః విభేదవిరహితుండు= విద్య, అవిద్య అనే వేర్వేరు భేదాలు లేనివాడు; అజరుండు= ముదిమి లేనివాడు; ఆద్యుండు= మొట్టమొదటివాడు; అనంతుండు=అంతంలేనివాడు; అచ్యుతుండు=ఏ విధమైన జారుపాటు లేనివాడు; అద్యతనుండు= ఇప్పటివాడు; అనాది= తనకొక మొదలు లేనివాడు; అనాది= తన కొక మొదలు లేనివాడు; కేవల+ఆత్మకుండు= తనకు తానే అయినవాడు. తాత్పర్యం: పరికించగా విద్యయే స్వరూపంగా గల ఇరవై ఆరవతత్త్యంవాడు విద్య, అవిద్య అనే దళలు లేనివాడు, ముసలితనం లేనివాడు, మొట్టమొదటివాడు, అంతంలేనివాడు, ఏ విధమైన మార్పూ లేనివాడు. ఇప్పటివాడు, మొదలు లేనివాడు, తనకు తానే అయినవాడు విశేషం: ఇరవై ఆరవతత్త్యంవాడి తత్త్వాన్ని ఇక్కడ వక్కాణిస్తున్నారు. 'ఏకత్వం' విద్య అని 'పైన చెప్పారు. ఆ ఏకత్వస్వరూపుడే అతడు. ఇరవై అయిదవ తత్త్వం వాడికి రెండు దశలు - అవిద్య, విద్య అని ఉన్నాయని వెనుకటి పద్యంలో చెప్పారు. ఆ దశలు ఇతడికి లేవు. ఆ దశలు ఉన్నవాడు సృష్టిలో సర్వపదార్జాలవలె చివికి జీర్షించిపోయే స్టితి ఉంటుంది. ఇతడికి అట్టి స్టితి లేదు కనుక అజరుడు. 'జరి - ముదిమి ఉంటే తరువాతి స్ట్రితి చావు. ఆది రెండు దళలున్న వాడికి ఉంటుంది. ఇతడికి ఉండదు. కనుక అనంతుడు. “చ్యుతి' అంటే మార్పు. మార్పు అంటే సృష్టికి పూర్వం నుండీ ఉన్నవాడు అద్యతనుండు - అనగా అప్పుడు ఎట్లా

ఆమశాసనిక పర్వము - చతుర్ధాశ్వానము ల్‌05

ఉన్నాడో ఇప్పుడు అట్టాగే ఉన్నవాడు. దీనినిబట్టి ఎప్పుడూ ఏకస్వరూపంతో ఉండేవాడు అన్న అర్హం సిద్ధిస్తుంది. 'ఆనాది' - ఆది అంటే ఇక్కడ పుట్టుక, అది లేనివాడు - అది లేకపోతే స్టితి, చావు అనీ మరో రెండు దశలు ఉండవు. కేవలాత్మకుండు - తనకు తానే అయినవాడు. అనగా తన స్థితికి ఆధారం, కారణం మొదలైనవిగా మరొకటి లేనివాడు. ఏకస్వరూపుడు అని అర్ధం. ఆ. అని యుపన్యసించి యమ్మునిపతి యను । శంభుతోడ మజియు 'సాంఖ్యయోగ

శిష్టమానసుల కరిష్టపరిజ్ఞాన । వైభవాతిశయము వలసియుండు. 230 ప్రతిపదార్హం; అని= ఇట్టని; ఉపన్యసించి= తెలిసేటట్టుగా చెప్పి; ఆ+మ్హునిపతి= మునులలో గొప్పవాడగు ఆ సనత్కుమారుడు; శంభుతోడన్‌= శివుడితో; మజియున్‌= ఇంకా; అనున్‌= అంటున్నాడు; సాంఖ్య, యోగ, శిష్ట మానసులకున్‌= సాంఖ్యమనే యోగంలో శిక్షణ పొందిన మనస్సు కలవారికి? అరిష్ట, పరిజ్ఞాన వైభవ+ఆతిశయము= కీడుల చక్కని జ్ఞానపు సంపదయొక్క ఎక్కువతనం; వలసియుండున్‌= కావాలి, తాత్సర్యం: ఇట్టా చక్కగా తెలియజెప్పి, సనత్కుమారుడు శివుడితో ఇంకా ఇట్టా అంటున్నాడు. 'సాంఖ్యయోగంలో శిక్షణ పొందిన మనస్సు కలవారు కీడులను గురించిన చక్కని జ్ఞానం పొంది ఉండాలి. విశేషం; అరిష్టాలంటే యోగాన్ని పాడు చేసే విషయాలు. అవి తెలిసికొనకపోతే యోగం చెడి, సాధకుడు భ్రష్టుడవుతాడు. వ. ఎట్లనిన దృష్టారిష్టవికృతులయి యా సుకృతు లవిచ్ధినాత్మాను సంధానంబునం దదీయ దురవస్థం ద్రోవంజాలుదు

రరిష్టంబు లవధరింపు' మను పలుకు పలికి 'వాని నెల్లను వివరించెద'? నవి పరాశర సంయమ్‌శ్వరుండు

శిష్యుల కుపదేశించిన విధంబులైయుండు నంతనట్టును మును నీ వాకర్ణించి తని యమ్మునివరుండు

మజియు నమ్మహాదేవుతో 'నరిష్టంబులం గాంచి యోగిజనంబులు సర్వాంగధారణ సహెతంబును

బరమహితంబును నగు ననేకత్వాకలనకృత్యంబున మృత్యువు జయింతు'రని నిర్దేశించి. 231 ప్రతిపదార్ధ్హల: ఎట్టుఐ ఏ విధంగా; అనినన్‌= అంటే; దృష్ట+అరిష్ట వికృతులు= చూడబడిన అరిష్టాలు, వికారాలు కలవారు; అయి; ఆ+సుకృతులు= ఆ పుణ్యాత్ములు; అవిచ్చిన్న*ఆత + అనుసంధానంబునన్‌= ఎడతెగకుండా ఆత్మను కూర్చుకొనటం' చేత; తదీయ దురవస్థన్‌= ఆ అరిష్ట్రాలవలన ఏర్పడే పాటుదశను; (తోవన్‌= (త్రోసివేయటానికి; చాలుదురు= సమర్జ్హులవుతారు; అరిష్టంబులు= కీఢడులు; అవధరింపుము= దయతో వినుము; అను పలుకు= అనే మాట; పలికి; వానిన్‌= వాటిని; ఎల్లను= అన్నింటిని; వివరించెదను= తెలియచెప్పుతాను; అవి; పరాశర సంయమి+ఈశ్చరుండు= పరాశరుడనే మహర్షి శ్రేష్టుడు; శిష్యులకున్‌= తనకడ అధ్యయనం చేసేవారికి; ఉపదేశించిన విధంబులు= బోధించిన పద్ధతులు; ఐ+ఉండు+అంతవట్టును= అయి ఉండే అంతవరమున ముం తాల్లి; నీవు; ఆకర్షించితి(వి)= విన్నావు; అని; ఆ+మునివరుండుజ ఆ ముని(్రేష్టుడు; మజియున్‌= ఇంకా; ఆ+మవ గ వు ఆ మహాదేవుడు శంకరుడితో; అరిష్టంబులన్‌= కీడులను; కాంచి; యోగిజనంబులు= యోగం అభ్యసించే మనుజులు; సర్వ+అంగ ధారణ సహితంబునున్‌= అన్ని అంగాలను పట్టి నిలపటంతో కూడినదీ; పరమ హితంబును= మిక్కిలి మేలు చేసేదీ; అగు= అయిన; అనేకత్వ+ఆకలన కృత్యంబునన్‌= పెక్కు లగుటను ఒక్కటిగా చేయటం అవే పనితో; మృత్యువున్‌= చావును; జయింతురు= గెలుస్తారు; అని; నిక్రేశించి= తెలియచెప్పి. " తాత్సర్యం: ఏ విధంగా అనగా అరిష్టాలను, వికారాలు తెలిసికొని పుణ్యాత్ములు ఎడతెగకుండా ఆత్మను కూర్చుకొనటం ద్వారా వాటివలన కలిగే చెడుదశను త్రోసి వేయగలుగుతారు. కనుక కీడులను తెలిసికొనాలి." అని పలికి, 'వాటిని వివరిస్తాను'. అవి 'మునుపు పరాశరమహర్షి శిష్యులకు చెప్పిన విషయాలుగా ఉన్నాయి. అంతవరకు నీవు విని ఉన్నావు" అని సనత్కుమారుడు ఇంకా మహాదేవుడితో ఇట్టా అన్నాడు. 'అరిష్టాలను తెలిసికొని యోగిజనాలు అన్ని అంశాలను పట్టి నిలపటం అనే పనితో కూడినదీ, మిక్కిలి మేలైనదీ అయిన అనేకము లవటం అనేదానిని ఏకస్వరూపంలోనికి తేవటం అనే 'క్రియద్వారా మృత్యువును గెలుస్తారు' అని చెప్పి (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం),

506 శ్రీమదాం(ధ్ర మహాభారతము విశేషణ: ఆత్మను అనుసంధించటం అనే పని అవిచ్చిన్నంగా జరగాలి. లేకపోతే బ్రష్టత కలుగుతుంది. అనేకత్వ+ఆకలన, కృత్యంబుగన్‌= అనేకాలంటే 24 తత్త్వాలు. వాటి 'అకలనం' అనగా కలపటం - ఒక్కటి చేయటం. అనేకత్వం అవిద్య అని పైన తెలిపారు. కనుక ఆ స్వరూపాన్ని చక్కగా తెలిసికొనటం అని కూడా ఇక్కడ అర్ధంగా భావించవచ్చును. అవిద్య కూడ తెలియదగినదే. దానివలన మృత్యువును తరించాలి అని వేదానుశాసనం. 'అవిద్యయా మృత్యుం తీర్చా విద్యయా అమృతమళ్నుతే' అని ఉపనిషద్వాక్యం. ఈ దృష్టితో ఈ పద్యంలో ఈ వాక్యపూర్వార్జాన్ని సమన్వయించినట్టోగా భావించాలి. క జలమున మీను నుదుంటబర ।; ఫలమున మశకములుం బోలె. బ్రకృతిం దా ని మ్ముల నునికి తెలిసి వేర్వా। టలవజిచిన పురుషు డవ్యయత్వము పొందున్‌. 232 ప్రతిపదార్హం: జలమునన్‌= నీటిలో; మీనున్‌= చేసయూ; ఉదుంబర ఫలమునన్‌= మేడిపండులో; మశకములున్‌= పురుగులు; పోలెన్‌= వలె; ప్రకృతిన్‌= ప్రకృతిలో; తాను= జీవుడు; ఇమ్ములన్‌= చక్కగా; ఉనికి= ఉండటం; తెలిసి= ఎరిగి; వేర్చాటు= వేరుకావటం; అలవజిచిన పురుషుండు= అభ్యాసం చేసిన జీవుడు; అవ్యయత్వముజ= అవ్యయుడైన పరమాత్మ స్థితిని; పొందున్‌= పొందుతాడు. తాత్ప్సర్యల: నీటిలో చేపా, మేడిపండులో పురుగులూ ఉన్నట్టుగా తాను ప్రకృతిలో ఉన్నానని తెలిసికొని, దానినుండి వేరుకావటం అభ్యాసం చేసి, సిద్దిపొందిన పురుషుడు అమృతత్వస్థితి సాందుతాడు. విశేషం: నీటిలో చేప ఉన్నది కాని నీరే చేపకాదు. మేడిపండులో పురుగులు ఉన్నాయి. కానీ పండే పురుగులు కాదు. తనను ఆవరించిన నీరు, పండువంటి ప్రకృతిధర్మాలు తనకంటె వేరైనవి అని గుర్తించటం, తన నిజస్ట్రితి ఏమో పరికించి అది తానే అనే భావాన్ని అనుసంధించుకొనటం సాధకుడి కృత్యాలు. సాధన సిద్ధిదళకు వస్తే కలిగే ఫలం అవ్యయత్వం. అవ్యయుడు ఇంతవరకు చెప్పిన ఇరవై ఆరవతత్త్యం వాడు - పరమాత్మ, అది కావటం అవ్యయత్వం. దీనికే కైవల్యం, మోక్షం మొదలైన వ్యవహారాలు ఉన్నాయి. ఇందులో “విద్యయా అమృతమశ్నుతే" అనే రెండవవాక్య భాగార్జాన్ని సమన్వయించి చూపారు. ఇక్కడ 'వేర్పాటే' విద్య, తే. కమలదళమున నున్న జలము విధమునం । బ్రకృతినుండి తదీయసంబంధవికృతి లేని తనుం గని వెలుంగు నిళ్లేపవిశ్చ : లాజరామరపదవి జీవాహ్వయుండు. 233 ప్రతిపదార్థం: జీవ+ఆహ్వయుండుజ జీవుడనే పేరుగలవాడు; కములదళమునన్‌= తామరాకుమీద; ఉన్న జలము విధమునన్‌= ఉన్న నీటివలె; ప్రకృతిన్‌= ప్రకృతియందు; ఉండి; తదీయసంబంధ వికృతి= దానికి సంబంధించిన వికారము; లేని= లేనట్టి; తనున్‌= తనను; కని= కాంచి; నిర్లేప నిశ్చల+అజర+అమర పదవిన్‌= అంటులేనిది, కదలికలేనిది, ముదిమిలేనిది, చావులేనిది అగు స్థానమునందు; వెలుంగున్‌= ప్రకాశిస్తాడు. తాత్పర్యం: జీవుడు తామరాకుమీద నున్న నీటివలె ప్రకృతియందు ఉండి దానికి సంబంధించిన వికారాలు లేకుండా న్న తనను చూచుకొని అంటు, కదలిక, ముదిమి, చావు లేని స్థానంలో వెలుగొందుతాడు. విశేషం: ప క్‌ ం నిటిలో చేప ఉండటం, తామరాకు మీద నీరుండటం అనే రెండు దృష్టాంతాలు బంధానికీ మోక్షానికీ ప్రతీకలు. నీటిలోని యె జ్య 9, జ అలరి పద్యంలో చెప్పిన సంగతి) నీటి సంపర్కం - అంటు ఉంటుంది. ప్రకృతిలోని జీవుడికి అటువంటి సంబంధం ఉంటే అంటు - దాని రం ల చలనమూ, దానివలన జర, దానివలన మరణమూ అనే వికారాలు సిద్దిస్తాయి. ఇక తామరాకుమీద నీరు, తానురాకు గుంణ ॥ క 9, (౦ లకుండా ఉంటుంది. అనగా 'నిర్లేప' స్థితి దానికి ఉంటుంది. దానివలన చలనాది వికారాలు కలుగవు. అదే అవ్యయత్వం, ఆ. _ ప్రకృతి నిట్లు వాసి పంచవింశుండు ష। డ్వింశభావమొంది విమలశివ ని రంజన స్వరూపుండై వెలుంగొందు న ; త్తెజంగు ముక్తియంద్రు దేవదేవ! 234

ఆనుశాసనిక పర్వము - చతుర్దాశ్వానము 507 ప్రతిపదార్హం: దేవదేవ!= దేవులకు దేవుడవైన ఓ మహాదేవా!; పంచవింశుండు= ఇరవై అయిదవవాడు అయిన జీవుడు; ఇట్టువ ఈ విధంగా; (ప్రకృతిన్‌= ఇరవైనాలుగవ తత్త్యం అయిన ప్రకృతిని; పాసి= వదలి; షడ్తింశభావముజ= ఇరవైఆరవ తత్త్వం అయిన పరమాత్మభావాన్ని; ఒందిజ పొంది; విమల శివ నిరంజన స్వరూపుండు= నిర్మలము, మంగళము, ఇతరముల అంటు లేనిది ఆయిన స్వరూపం కలవాడై; వెలుంగు+ఒందున్‌= (ప్రకాకిస్తాడు; ఆ+తెలుంగుజ ఆ తీరును; ముక్తి= మోక్షం; అండ్రు= అంటారు. తాత్పర్యం: జీవుడు ఈ విధంగా ప్రకృతిని వదలివేసి పరమాత్మతనాన్ని పొంది, విమలము, శుభము, అంటులేని స్వరూపం కలవాడై ప్రకాశిస్తాడు. దేవదేవా! ఈ స్థితినే ముక్తి అంటారు. విశేషం: ప్రకృతిని పాసి - అనగా (ప్రకృతితోపాటు వెనుక ఉన్న ఇరవై మూడు తత్వాలను వదలి అనే అర్హం భావించాలి. షడ్వింశుడు-

శ

ఈ ఇరవై అయిదు తత్తాలకు అతీతంగా ఉండే పరమాత్మ. ప్రకృతి సంపర్కం వదలితే జీవాత్మ పరమాత్మే అవుతాడు. ఇదే అద్వైతం. పరమాత్మ లక్షణాలు మూడింటిని ఇక్కడ చెప్పారు. 1. విమలత్వం - మలం అంటే జీవపరంగా అజ్ఞానదోషం. అది లేనితనం. 2. శివత్వం - అనగా మంగళస్వరూపం. కేవలం జీవుడు పెరగటం, తరగటం మొదలైన స్టితులతో కూడినవాడు కనుక అక్కడ కేవల శుభత్వం ఉండదు. పరమాత్మకు అట్టిది లేదు. 3. నిరంజనత్వం - (ప్రకృతితో కలిసి గుణాదుల సోకు పొందటం జీవలక్షణం. అది దోషం. తొమరాకుమీద నీటి బొట్టువలె అంటకుండా ఉండటం నిరంజనత్వం. క ఈ పరిబోధం బభవా! ; కాపిల మస్త్మద్గురుండు గపిలు6 డతని శి

క్షాపరిణతి బహుశిష్యులు । దీపితవిజ్ఞానులైరి దృఢనిశ్చయతన్‌. 235 ప్రతిపదార్ధం: అభవా!= జన్మమే లేని ఓ శివా!; ఈ పరిబోధంబు= ఈ సమగ్రమైన జ్ఞానం; కాపిలము= కపిలమహర్షి ప్రసాదించినది; అస్మత్‌, గురుండు= నా గురువు: కపిలుండు= కపిలమహర్షి అతని శిక్షా పరిణతిన్‌= అతడి బోధన పాకంచేత; బహుళిష్యులు= "పెక్కుమంది శిష్యులు; దృడనిశ్చయతన్‌= చెదరని నిశ్చ్భయబుద్ది కలగటం చేత; దీపితవిజ్ఞానులు= వెలుగొందే విజ్ఞానం కలవారు; ఐరి= అయ్యారు. తాత్పర్యం: శివా! ఈ చక్కని జ్ఞానాన్ని కపిలమహర్షి లోకానికి అను[గగ్రహించాడు. అతడు నా గురువు. అతడి బోధన పాకం చేత పెక్కుమంది శిష్యులు చెదరని నిశ్చయబుద్ది కలవారై ప్రకాళించే విజ్ఞానం కలవారయ్యారు. విశేషం: గురువు విశిష్టత ఇక్కడ తెలియవస్తున్నది. క. _ ఏనును శిష్యుల కీ వి। జ్ఞానము పెక్కంద్రకుం బ్రసన్నమతిని గా

ధానూనంబుగం దెలిపితి ! మానిత మది దివ్యమునిసమాజముచేతన్‌, 236 ప్రతిపదార్హం: ఏనును= నేను కూడ; శిష్యులకున్‌= అధ్యయనం చేసేవారికి; 'పెక్కండ్రకున్‌= చాలమందికి; ప్రసన్నమతిని= ప్రసన్నమైన

అ బుద్దితో; ఈ విజ్హానమున్‌= ఈ సాంఖ్యరూప విశేషజ్ఞానాన్ని; గాఢ+అనూనంబుగన్‌= గట్టిగా తక్కువతనం లేని విధంగా; తెలిపితిన్‌=

యలు న

బోధించాను; అది= ఆ విజ్ఞానం; దివ్యముని సమాజముచేతన్‌= దేవతలమునుల సముదాయంచేత; మానితము= మన్నన కెక్కింది. తాత్పర్యం: దేవా! నేను కూడా ఈ విజ్ఞానాన్ని పెక్కుమంది శిష్యులకు ప్రసన్నమైన బుద్దితో దృఢంగా, తక్కువతనం లేకుండా బోధించాను. దివ్యమునులెందరో దీనిని మన్నించారు. విశేషం: విద్యకు అధీతి, బోధ, ఆచరణ (ప్రచారణ - అని నాలుగు దళలు. (క్రిందటి పద్యంలో నా గురువు కపిలుడు, ఆతన్ని శిష్యులు దీపిత విజ్ఞానులైరి అనే మాటలచేత అధ్యయనం, ఆచరణం అనే దళలు తెలియవచ్చాయి. ఈ పద్యంలో 'నేను చెప్పాను" అన్నదానిచేత బోధ, ప్రచారణ అనే దశలు ప్రసక్తాలయ్యాయి. ఇట్లా సంప్రదాయం తెలుపటానికే ఈ ప్రసంగం కాని ఆఅత్మోత్కర్జను చాటుకొనటానికి కాదు. 'గాఢ అనూనంబుగన్‌' అనటం కూడ ఉపదేశం ఎట్లా ఉండాలో తెలియచేయటాని కని గుర్తించాలి.

508 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము మ గార్హ గౌతమ కాత్యాయనాదులు దీనన చేసి దీప్తబోధులయి వీతాతంకులును విజ్వరులును నిళ్లేపులును నిర్ణరానందులు నైరని చెప్పి వెండియు నిట్లనియె. 237 ప్రతిపదార్ధల: గార్య్య, గౌతమజ= గార్గుడు; గౌతముడు; కాత్యాయన= కాత్యాయనుడు; ఆదులు= మొదలైనవారు; దీనన్‌+అ చేసి= ఈ జ్ఞానంచేతనే; దీప్తబోధులు= ప్రకాశించే జ్ఞానం కలవారు; అయి; వీతఈ+ఆతంకులును= పోయిన అవరోధాలు కలవారు; విజ్వరులును= నళించిన మనస్పంబంధి రోగాలు కలవారు; నిర్దేపులును= తొలగిన ్రకృతిసంపర్కం కలవారున్నూ; నిర్భరశఆనందులును= పరిపూర్షమైన ఆనందం కలవారున్నూ; ఐరిజో అయ్యారు; అని; చెప్పి; వెండియున్‌= ఇంకా; ఇట్టువ ఈ విధంగా; అనియెన్‌=ఐ అన్నారు. తాత్పర్యం: గారుడు, గౌతముడు, కాత్యాయనుడు మొదిలైనవారు ఈ జ్ఞానంచేతనే చక్కగా వెలుగొందే జ్ఞానం కలవారై, ఆతంకాలు పోయినవారు, మనస్సులోని శంకలు నశించినవారు, ప్రకృతి సంపర్కం వదలినవారు, నిండైన ఆనందం పొందినవారు అయ్యారు.” అని చెప్పి ఇంకా ఇట్టా అన్నాడు: విశేషం: ఇందులో జ్ఞానలబ్లి ఫలితాలను సోపానక్రమంలో చెప్పారు. మొదటిదశ గురువువలన వినటం, తరువాత మననం నిదిధ్యాస చేయటం - దీప్రబోధులు అన్నంతవరకు ఈ మూడు మెట్టు ఉన్నట్టు భావించాలి. మధ్యలో అరిష్టాలు వస్తాయని ఇంతకుముందు చెప్పారు. వాటిని తాలగించుకొనటం నాలుగవ మెట్టు. బయటనుండి కలిగేవి కాక్క, లోపల కలిగే వికారాలే జ్వరాలు, వాటిని తొలగించుకొనటం విజ్వరత్వం - అయిదవమెట్టు, ఆరవమెట్టు సిద్ది - ప్రకృతితో లేపం లేకుండా ఉండటం - నిక్లేపత్వం. చివరిది ఫలరూపం. అదే నిర్భరానందం. ఇట్లా వారయ్యారని చెప్పటం సాధకుడు ఇట్టా కావాలి - అని చెప్పటానికి ఉపలక్షణం. ఈ విధంగా మహావిద్యయొక్క దశాభేదాలను ఈ వచనం పరమరమణీయంగా తెలుపుతున్నది. క, _ సంగము బంధ మఖిల ని; సంగత మోక్షంబు బహువిచారము లేలా? పెంగజటాజూట కలిత! ।; గంగాబాలేందు మహిత! గౌరీసహితా!” 238 ప్రతిపదార్థల: పింగ జటాజూట కలిత[= పచ్చని జడల ముడులతో కూడినవాడా!; గంగా బాల+ఇందు మహిత[= గంగానదితో, లేతచందురుడితో విరాజిల్హువాడా!; గౌరీసహితా!= పార్వతి సగభాగంగా గల పరమశివా! బహువిచారములు= పెక్కు ఆలోచనలు; ఏలా?= ఎందుకు?; సంగము= ప్రకృతితో కలయిక; బంధము:= కట్టు; నిస్‌+సంగత= సంగం లేకుండటం; మోక్షంబు= విడుదల, తాత్చర్యం: శివా! పెక్కు విచారాలు ఏల? జీవుడు ప్రకృతితో అంటిపెట్టుకొని ఉండటమే బంధం. ఆ విధమైన సంపర్కం లేకుండటమే మోక్షం.” వి క క స్త అడి జు, వశేషం: పద్యంలో శివుడికి చేసిన మూడు సంబోధనలు పైకి పద్యపూరణం కోసంగా కనిపిస్తాయి. కానీ పరిశీలించి చూస్తే అక్టన్నరకాలు. శివుడి జటాజూటం 'వ్యోమం' - అనగా ఆకాశం, గంగానద్సి జలదేవత, చంద్రుడు - జ్యోతి స్స్వ్యరూపం, పార్వతి- యూ ళం. ఈ విధంగా శివుడి విశ్శవ్యాపకత అనే ధర్మాన్ని కవి తెలుపుతున్నాడు. అంతేకాదు ఇరవై ఆరవతత్త్యం అయిన పరమాత్మవు , లోకాను (గ్రహం కొరకు నా చేత ఈ యోగసాంఖ్యమార్లాలను చెప్పించివావు అనే స్ఫూర్తికి ఈ సంబోధనలు సహకరిస్తాయి. పరమా, = అ క్రీ ఆ పరమాత్మ - జీవుడు - ప్రకృతి. క్రిందివైపు (ప్రసరించటం సంగం. అదే బంధం. పైవైపు ప్రసరించటం నిస్సంగత అదే మోక్షం. ఇది ఈ విద్యకు ఉపసంహారవాక్యం. కు అని యిట్లు శివునకును న; ముని విజ్ఞాపించి గగనమున కెగసి వెసం జనియె శివుండును నిజది । వ్య నిరర్గళ చిత్తపథ విహారుం డయ్యెన్‌. 239

ఆనుశాసనిక పర్వము - చతుర్జాశ్వానము 509 ప్రతిపదార్హం; అని; ఇట్టు= ఈ విధంగా? ఆ+ముని= ఆ సనత్కుమార మహర్షి శివునకును= పరమేశ్వరుడికి; విజ్ఞాపించి= విన్నవించి; గగనమునకున్‌= ఆకాశానికి; ఎగసి= ఎగిరి; వెసన్‌= వేగంగా; చనియెన్‌= వెళ్ళాడు; శివుండును= శంకరుడు కూడా; నిజ దివ్య నిరర్గ్శళ చిత్త పథ విహారుండు= తనదైన దివ్యము, అడ్డులేనిదీ అయిన మనస్సునకు సంబంధించిన మార్గంలో విహరించేవాడు; అయ్యెన్‌= అయ్యాడు. తాత్చర్యం: అని ఈ విధంగా ఆ మహర్షి శివుడికి యోగసాంఖ్యాలను విన్నవించి ఆకాశాని కెగిరి వేగంగా వెళ్ళిపోయాడు. శివుడు కూడా తన దివ్యమూ, అడ్డులేనిదీ అయిన చిత్తపధంలో విహారం కలవా డయ్యాడు. విశేషం: చిత్తపథం - హృదయపుండరీకం అనేస్టానం అని సంభావించాలి. 'సనత్కుమారుడు ఆకాళాని కెగిరాడు. శివుడు చిత్తపథంలో విహరించాడు' అన్న ఈ మాటలలో వారిద్దరి ఏకత్వాన్ని గుర్తించాలి. ఆకాశం అంటే 'దహరాకాశం'. హృదయంలో సదాశివస్థానమైన చోటు. శివుడిదీ అదే. ఈ విధంగా ఇద్దరూ వెళ్ళినచోటు ఒక్కటే. అనగా ఇద్దరూ ఒక్కటే అని తాత్పర్యం,

క, _ అని చెప్పిన భీష్మున కి ట్లను ధర్మతనూజుం దెక్కుడైన శుచిత్వం

బొనరింపం జాలు తీర్థం ।; బనఘా! యెజింగింపవే దయం దెల్లముగన్‌. 240 ప్రతిపదార్థం: అని; చెప్పినన్‌= చెప్పగా; ధర్మతనూజుండు= ధర్ముడి కుమారుడైన యుధిస్టిరుడు; భీష్మునకున్‌= భీష్ముడితో; ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనున్‌= అంటున్నాడు; అనఘా![= పుణ్యాత్మా!; ఎక్కుడు= ఎక్కువ; ఐన శుచిత్వ్సంబు= అయిన పవిత్రతను; ఒనరింపన్‌ చాలు తీర్థంబుజ చేయగల పుణ్యస్థానం ఏదో; దయన్‌= దయతో; తెల్లముగన్‌= స్పష్టమయ్యే విధంగా; ఎజిలింషవే!= తెలుపుమా! తాత్పర్యం: ఈ విధంగా చెప్పిన భీష్ముడితో ధర్మరాజు ఇట్లా అన్నాడు: 'అనఘా! మిక్కిలి ఎక్కువ పవిత్రతను కలిగించ గల తీర్ధం ఏదో దయతో స్పష్టంగా తెలుపవూ!'" సీ, అనవుడు నాతం దమ్మనుజవల్లభుతోడ “వినుము తీర్థము లెల్లవియును మేల;

సత్యాభిధానమై శౌచాతిశయముంే ।; యంగం జాలు మానసంబైన తీర్ధ

మది ధృతి యనుమహాహ్రదమున శోభిల్లు ; దమము రజస్సును దటియం ద్రోచి

కొనుచు సత్యము నూంతగొని చొచ్చి యాచరి | తస్నానుండై శుచిత్వమున వెలుంగు ఆ. _ నరుయడు వీతరాగ పరిహృతేంద్రియ దృఢ । ప్రతలసద్వివేకు లతిశయిల్లు

విమలతీర్థములు సవినయత వారలం । జెందుటయును దీర్ధసిద్ధి యధిప! 241 ప్రతిపదార్హం: అనవుడున్‌= అన్నంతనే; ఆతండు= ఆ భీష్ముడు; ఆ+మనుజవల్లభుతోడన్‌= ఆ రాజుతో; అధిప!= రాజా!; వినుముజ ఆలకించుము; తీర్ధములు= పవిత్రస్టలములు; ఎల్ల+అవియును= అన్నీ; మేలు+అ= మేలైనవే; మానసంబు= మనస్సునకు సంబంధించినది; ఐన తీర్హము= అయిన తీర్ధం; సత్య+అభిధానము= 'సత్యం' అనే పేరుగలది; ఐ= అయి; శౌచ+అతిశయమున్‌= పవిత్రతయొక్క ఎక్కువతనాన్ని: చేయంగన్‌+చాలున్‌= చేయగలుగుతుంది; అది= ఆ తీరం; ధృతి= ధీరత; అను మహాహ్రదమునన్‌= అనే పెద్ద జలాశయంలో; శోభిల్లున్‌= ప్రకాశిస్తుంది; తమమున్‌= తమస్సు అనే గుణాన్ని; రజస్సును= రజస్సు అనే గుణాన్నీ; తజీయన్‌= దూరమైపోయే విధంగా; లోచికొనుచున్‌= నెట్టేవసికొంటూ; నరుండు= మానవుడు; సత్యమున్‌= సత్వగుణాన్ని; ఊంత= ఆధారంగా; కొని= (గ్రహించి; చొచ్చి= ప్రవేశించి; ఆచరిత స్నానుండు= చేయబడిన స్నానం గలవాడు; ఐ=ఐ అయి; శుచిత్వమునన్‌= పరిశుద్దతతో ; వెలుంగున్‌= ప్రకాశిస్తాడు; వీత రాగ పరిహృత+ఇం(ద్రియ దృఢ వ్రత లసత్‌ వివేకులు= వదలిన విషయప్రీతీ, తొలగించబడిన ఇంద్రియాలూ, చెదరని నియమనిష్టలూ గల వివేకవంతులు; అతిశయిల్సు విమల తీర్థములు= మిక్కిలిగా వెలుగొందే స్వచ్చమైన ఫవిత్రస్థానాలు; సవినయతన్‌= వినయంతోపాటు; వారలన్‌= అట్టివారిని; చెందుటయున్‌= ఆశ్రయించటం కూడా; తీర్థసిద్ది= తీర్ధంవలన కలిగే సిద్ధియే.

510 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తాత్పర్యం: ధర్మరాజు ఆ విధంగా అడిగినంతనే భిష్ముడతడికి ఇట్టా చెప్పాడు. “రాజా! తీర్జాలన్నీ మేలైనవే. మానసతీర్థం ఒకటి ఉన్నది. దాని పేరు 'సత్యం'. అది మిక్కిలి పవిత్రతను కలిగిస్తుంది. 'ధృతి' అనే మహా జలాశయంలో ఆది విరాజిల్హుతూ ఉంటుంది. తమస్సు, రజస్సు అనే రెండు గుణాలను దూరంగా తొలగించుకొాంటూ, సత్యాన్ని ఊతక(ర్రగా తీసికొని దానిలోనికి ప్రవేశించి స్నానం చేసినవాడు పరిశుద్దతతో (ప్రకాశిస్తాడు. రాగద్వేషాలు వదలి, ఇం[ద్రియాల వికారాలను తాలగించుకొని, ఏమాత్రమూ సడలని (వ్రతం పాటిస్తూ వివేకం కలిగిన మహాత్ములు కూడా గొప్ప నిర్మలతీర్జాలే. వారిని వినయపూర్వకంగా ఆ(శ్రయించటం కూడా తీర్చాలవలన కలిగే సిద్దిని కలిగిస్తుంది. విశేషం: మనస్సులో పుట్టే వికారాలు తమస్సు, రజస్సు అనే భుణాల వలన కలుగుతాయి. తమస్సు ఆవరణశక్తి అనగా దేనినీ చూడనీయదు. రజస్సు విక్షేపశక్తి ఎక్కడా నిలువనీయదు. ఈ రెండింటినీ దూరంగా తోసివేస్తే తప్ప మనస్సు తీర్థం కాదు. దానికి సము(ద్రమంత ధైర్యం కావాలి. తీర్రమంటే తరింపచేసేది. నీటిలోనికి దిగేవాడికి లోతు తెలియటం మొదలైన ('ప్రయోజనాలకొరకు ఒక ఊత - ఆధారదండం ఉండాలి. ఇక్కడ అదే సత్యం, లేదా సత్వగుణం. దీనివలన నరుడు లోపలా, వెలుపలా నిండైన పరిశుద్దత కలవాడవుతాడు. మరాకరకపు తీర్జాలు కూడా ఉన్నాయి. అవి కదలేవి, ప్రాణవంతమైనవి. వారు 'వివేకులు” - రాగద్వేషాలను తాలగించుకొన్నవారు. ఇం(ద్రియవికారాలకు లోబడనివారు, చెదరని నియమ నిష్టలుకలవారు, సత్యమేదో, అసత్యమేదో విడమరచి చూడగలవారు అయిన మహాపురుషులు ఆ తీర్చాలు. వారలను ఆశ్రయించటంవలన కూడ తీర్థఫలం సిద్ధిస్తుంది. ఇందులో మొదటిది కొంచెం క్లిష్టమైన పద్దతి. రెండవది కొంచెం సులభపద్దతి. దయతో వ్యాసభగవానుడు మధ్యమాధికారులకొరకు ఈ రెండవ తీర్జాన్ని కూడా ఇక్కడ అను[గ్రహిస్తున్నారు. ఇంతకు మునుపు చెప్పిన యోగమూ, సాంఖ్యమూ ఎంతో శక్తిసంపన్నత కలవారికి తప్ప సాధ్యంకానివి. అంత స్టాయికి ఎదగలేనివారి గతి ఏమిటి? అన్న ప్రశ్నకు ఈ పద్యం సమాధానరూపంగా దారి చూపుతుంది. అందుకొరకే దాని కనుబంధంగా ఈ విషయం ప్రస్తావనకు వచ్చింది. క. దమమును దపము నహింసయు । శమమును దీర్ధముల వాన శౌచాతిశయం బమలగుణ]! కలుగు రిత్తజ ; లములం దోంగిన శుచిత్వలాభము గలదే?” 242 ప్రతిపదార్థం: అమలగుణ!= స్వచ్చమైన గుణములు గల ఓ ధర్మరాజా!; దమమును= ఇంద్రియని[గ్రహమూ; తపమున్‌= తపస్స్ఫూ; అహింసయున్‌= ఇతరులను పీడించకుండటమూ; శమమును= శాంతి (మనస్సు ఉద్వేగపడకుండటమూ); తీర్థములు+అ= తీర్చములే; వానన్‌= వాటిచేత; శాచ+అతిశయంబు= పరిశుద్దత యొక్క ఎక్కువతనము; కలుగ్గున్‌= కలుగుతుంది; రిత్తన్‌= ఊరకయే (వ్యర్హంగా); జలములన్‌= నీటిలో; తోంగినన్‌= మునిగితే; శుచిత్వలాభము= పరిశుద్ధత అనే లాభం; కలదు+ఏ?= ఉంటుందా? తాత్పర్యం: ధర్మరాజా! ఇంద్రియాలను అదుపుచేసికొనటం, దేహాన్నీ, మనస్సునూ నియమనిష్టలద్వారా ఎండగట్టటం, ఇతరప్రాణాలను హింసించకుండటం, మనస్సులో ఉద్వేగం రాకుండా చూచుకొనవటం అనేవి కూడా తీర్జాలే. వాటిచేత ఎక్కువ శుద్దత కలుగుతుంది. ఊరకే నీటిలో మునిగితే పరిశుద్దత కలుగుతుందా?" విశేష ౫ "4 షం: దేహపు పై భాగం శుద్దం అయినంత మాత్రాన చాలదు. అంతళ్ళుద్ది కావాలి. అది జలాదులతో ఏర్పడదు. వ అని వెందియు.

243 తాత్పర్యం: ఇట్టా చెప్పి ఇంకా ఇట్టా అంటున్నాడు: క.“ దొరకొననివానిం గోరక ; దొరకొనినందును మమత్వతుష్టహృదయతం బొరయక విగతస్కృహులగు ; పురుషులు శుచు లేల తీర్థములు వారలకున్‌? 244

ఆనుశాసవిక పర్వము - చతుర్జాశ్వాసము క్‌11

ప్రతిపదార్థం: దారకొననివానిన్‌= అందనివానిని; కోరకజఐ అపేక్షింపక; దొరకొనిన+అందును= అందినవాటియందును; మమత్వతుష్టహృదయతన్‌= నాది అనే భావమూ, ఆనందపు పొంగు కలిగిన హృదయం కలవాడు కావటాన్ని; పారయక= పొందక; విగత స్పృహులు= నశించిన వాంఛకలవారు; అగు పురుషులు= అయిన నరులు; శుచులు= పరిశుద్దులు; వారలకున్‌డ అట్టివారికి; తీర్హములు= తరింపచేసే పుణ్యజలాలు; ఏల?= ఎందుకు? తాత్పర్యం: “దొరకని వాటిని కోరక, దొరికిన వాటియందు మమకారము, తుష్టి అనే లక్షణాలను పొందక, ఆశను విడనాడి (బ్రదికే నరులు పవిత్రులు. వారికి వేరైన తీర్చాలెందుకు?” విశేషం; మమత్వం - అనగా నాది అనే భావన, తుష్టి - అనగా పొంగిపోవటం - ఈ రెంటింటినీ వదలాలి. ఎందుకనగా మమత్వ మేర్చడితే - రక్షణయందు, నాశమునందు దుఃఖం కలుగుతుంద్ని వస్తుగతతుష్టి వస్తునాశంతో దుఃఖంగా మారుతుంది. క. అనినం బ్రియమంది తాతకు । మనుమండు ప్రణమిల్లి 'బోధమహితా! యేవ

ర్తనమున నుత్తమపదముం । గను నం; డ్రది యెజు6గ6 జెప్పు కరుణ దలిర్వన్‌, 245 ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌= అనగా; ప్రియము+అంది= తృప్తిపడి; మనుమండు= మనుమడైన ధర్మరాజు; తాతకున్‌= తాతకు; 'ప్రణమిల్లి= దండ నమస్కారం చేసి; బోధమహితా!= జ్ఞానంచేత గొప్పవాడా!; ఏ వర్తనమునన్‌= ఎట్టి నడవడితో; ఉత్తమపదమున్‌= మేలైన స్టానాన్ని (మనుష్యుడు); కనున్‌= పొందుతాడు; అండ్రు= అంటారో; అది= దానిని; కరుణ= దయః; తలిర్పన్‌= చిగురించగా; ఎలుంగన్‌= తెలొసేటట్టుగా; చెప్పు= బోధించుము. తాత్పర్యం: అనగా సంతృప్తి చెంది మనుమడు ప్రణామం చేసి, తాతతో ఇట్టా అన్నాడు 'జ్హానమహితా! ఎట్టి (ప్రవర్తనతో మనుష్యుడు ఉత్తమపదం చేరుకొంటా డంటారో దానిని నాకు దయ చిగురించగా బోధించుము. విశేషం: (ప్రణమిల్లి - ఇది 'ప్రాతకాలపు" కృతజ్ఞతాభివ్యక్తి ధోరణి. అంతేకాదు 'తద్విద్ది ప్రణిపాతేన పరిఫ్రన్నేన సేవయా” అని గీత. 'ప్రణపొతం అంటే కాళ్ళకు మొక్కటం. వ. మృతుండు మేను విడిచి యెయ్యది సహాయంబుగాం జను నదియును వినవలతు' నని యడిగిన

నమ్మహానుభావుం డా భూవల్లభున కిట్లనియె. 246 (ప్రతిపదార్థం: మృతుండు= మరణించినవాడు; మేను= దేహాన్ని; విడిచి= వదలివైచి; ఏ+అది= ఏది; సహాయంబుగాన్‌= ఊతగా; చనున్‌= వెళ్తాడో: అదియునున్‌= దానిని కూడా; వినవలతున్‌= వినగోరుతున్నాను; అని; అడిగినన్‌= అడిగితే; ఆ+మహానుభావుండు= గొప్ప సమర్ధతగల ఆ భీష్ముడు; ఆ భూవల్లభునకున్‌= ఆ రాజునకు; ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనియెన్‌= అన్నాడు. తాచ్చర్యం: మరణించినవాడు దేహాన్ని వదలి ఏది తోడుగా వెళ్ళుతాడు? ఆ విషయం కూడ వినగోరుతున్నాను.” అని అడుగగా ఆ మహానుభావుడు ఆ రాజుతో ఇట్లా అన్నాడు: విశేషం: ఇది చాలా కిష్టమైన పళ్ళ. ఎందుకనగా (బ్రతికి ఉన్నవాడికి మరణం తరువాత ఏమి అవుతుందో తెలియదు. మరణించిన తరువాత జీవుడి అనుభవం ఎటువంటిదో చెప్పటానికి అవకాళం లేదు, కనుక భీష్ముడు దీనికి సూటిగా సమాధానం చెప్పటం లేదు. క. “నీ యడిగిన గూఢములగు | నీ యర్థము లెటుంగం జెప్ప నింద్రగురుండు గా

కేయెడల నొరుండు గలండే? ।; యాయన యిట వచ్చు నిపుడ యడుగుము ప్రీతిన్‌.' 247

51.2 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ప్రతిపదార్థం: నీశ+అడిగిన గూఢములు+అగు+ ఈ+అర్ధములు= నీవడిగిన మిక్కిలి రహస్యములైన ఈ విషయాలు; ఎలు౮గన్‌= తెలిసే విధంగా; చెప్పన్‌= చెప్పటానికి; ఇంద్రగురుండు= దేవేంద్రుడి గురువైన బృహస్పతి; కాకజ= తప్పు; ఏ+ఎడలన్‌= ఏ తావులోనైనా; ఒరుండు=జ ఇతరుడు; కలండు+ఏీ?= ఉంటాడా?; ఆయన= ఆ బృహస్పతి; ఇటన్‌= ఇక్కడకు; ఇపుడు+అ= ఇప్పుడే; వచ్చున్‌= వస్తాడు; ్రీతిన్‌= ప్రీతితో; అడుగుము= అడుగు. తాత్పర్యం: “నివడిగిన అర్ధం చాలా గూఢమైనది. దీనిని తెలియచెప్పగలవాడు బృహస్పతి తప్ప మరొక డున్నాడా? ఆయన ఇప్పుడే ఇక్కడకు వస్తాడు. ప్రీతితో అడుగుము. విశేషం: ఇం(ద్రగురుడు - బృహస్పతి అనగా అతడికి తెలియని అర్జాలు లేవని భావం. సంకల్పమా(త్రం చేత భిష్ముడు బృహస్పతితో సన్నిహితత్వం కల్పించుకొన్నాడు. అనగా జ్ఞానసంపన్నులకు బృహస్పతి మొదలైనవారు నిత్యసన్నిహితంగా ఉంటారని భావం. “బుద్ధిలో బృహస్పతి" అని నానుడి. కనుక ఆతడు ఎంత నిగూఢమైన విషయమైనా చెప్పగలుగుతాడు. క. _ అను సమయంబున వయ్యెడ | కనిమిష గురు డరుగుదెంచె నతనికిం గుంతీ తనయాగ్రజుండుం దమ్ములు । జనపతులును గేశవుండు సద్దక్తిమెయిన్‌. 248 ప్రతిపదార్థం: అను సమయంబునన్‌= అంటున్నవేళలో; ఆ+ఎడకున్‌= ఆ చోటికి; అనిమిషగురుండు= దేవతల గురువైన బృహస్పతి: అరుగుదెంచెన్‌= విచ్చేశాడు; ఆతనికిన్‌= అతడికి; కుంతీతనయ+అ(గ్రజుండున్‌= కుంతికొడుకులలో పెద్దవాడైన ధర్మరాజూ; తమ్ములున్‌= తమ్ము లయిన భీమాదులు; కేశవుండున్‌= శ్రీకృష్ణుడూ; సత్‌+భక్తిమెయిన్‌= మంచిభక్తితో; తాత్పర్యం; అనే సమయంలో అక్కడకు బృహస్పతి విచ్చేశాడు. అతడికి ధర్మరాజు తమ్ములు, రాజులు, కృష్ణుడూ సద్భక్తితో (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). న. ఎదుర్కొని ప్రణామపూర్వకంబుగా సముచితోపచారంబులం బ్రీతాత్ముం జేసియాసీనుండై యున్సెడం గురుపతి యగ్గురునిం గురుపితామహు నడిగినయట్ల యడిగిన నతం డతని కిట్లనియె. 249 ప్రతిపదార్థం: ఎదుర్కొని= ఎదురేగి; ప్రణామ పూర్వకంబుగాన్‌= నమస్కారం మొదటి ఉపచారంగా; సముచిత+ఉపచారంబులన్‌= చక్కగా తగిన సేవలతో; 'ప్రీత+ఆత్మున్‌= ప్రీతి పొందిన హృదయం కలవాడినిగా; చేసి; అసీనుండు= కూర్చున్నవాడు: ఐ= అయి; ఉన్న+ఎడన్‌= ఉన్నసమయంలో; కురుపతి= ధర్మరాజు: ఆ+గురునిన్‌=ఐ దేవగురువైన ఆ బృహస్పతిని; కురు పితామహున్‌= కారవులకు తాత అయిన భీష్ముడిని; అడిగిన అట్టు+అవ= అడిగినట్టే) అడిగినన్‌= అడుగగా; అతండు= ఆ బృహాస్పతి; అతనికిన్‌= ఆ ధర్మరాజునకు; ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనియెన్‌= అన్నాడు. తాత్పర్యం: ఎదురేగి నమస్కరించి తగిన అర్హ్యపాద్యాదు లర్పించటం అనే సేవలు చేసి తృప్తిపరచి అతడు కూర్చున్న తరువాత ధర్మరాజు ఆ దేవగురువును తన తాత నడిగినట్లే అడుగగా అత డతడితో ఇట్టా అన్నాడు. అ. తనకు దాన కలయ జననంబు నప్పుడు ।; మరణమునను సుగతి నరకములను దల్లి దండ్రి దక్కు నెల్లబంధులు శరీ ।; రంబు ననుగమించి క్రమ్మజుదురు. 250 ప్రతిష ; ప న కం. స్థం: జననంబు+అప్పుడు= పుట్టుక సమయంలోను; మరణమునను= చావునందూ; సుగతి నరకములను= పుణ్యగతి, చక క వాటియందూ; తనకున్‌= తనకు (జీవుడికి; తాను+అజ తానే; కలండు= ఉన్నాడు; తల్లి= అమ్మ; తండ్రిజ నాయన; న్కు న ఎకరులు మిగిలిన చుట్టాలందరు; శరీరంబున్‌= శరీరాన్ని; అనుగమించి వెంటనంటి వెళ్ళి; క్రమ్మజుదురు= మ ం

ఆనుశాసవిక పర్వము - చతుర్జాశ్వాసము 5్‌13

తాత్పర్యం; “పుట్టినప్పుడు, గిట్టినప్పుడు పుణ్యపాపాల ఫలాల భూము లయిన స్వర్గం, నరకం అనే వాటియందు తనకు తానే ఉంటాడు. తల్లి, తండ్రి, మిగిలిన బంధువులు శరీరాన్ని వెంటనంటి తిరిగి వెళ్ళిపోతారు. విశేషం: శరీరం అనగా ఇక్కడ ప్రాణం లేని కళేబరం. దానిని కాల్బటమో, పూడ్చటమో చేసిన తరువాత వారు వెంటనంటి పోయేది ఏమీ ఉండదు. కనుక బంధువులు వెనుకకు తిరిగి వెళ్ళిపోతారు. క. ఉత్తమపథంబు ధర్మా।; యత్తము, ధర్మంబు మృతుల కధిప! సహాయం

బెత్తెజంగున ధర్మక్రియం జిత్తంబున6 జేర్ప్వులయు జీవించుతఖిన్‌, 251 ప్రతిపదార్థం: అధిప!= రాజా! ఉత్తమపథంబు= మేలైన త్రోవ; ధర్మ్శ+ఆయత్తము= ధర్మానికి వళమైనది; మృతులకున్‌= మరణించిన, వారికి; ధర్మంబుజ ధర్మము; సహాయంబు= తోడు; “ఏ+తెజంగునన్‌= ఏ విధంగానైనా; జీవించు తజిన్‌= (బ్రతికి ఉన్నప్పుడే; ధర్మక్రియన్‌= ధర్మమనే (క్రియను; చిత్తంబునన్‌= హృదయంలో; చేర్చవలయున్‌= చేర్చాలి. తాత్పర్యం: రాజా! మేలుత్రోవ ధర్మంమీద ఆధారపడి ఉంటుంది. చచ్చినవారికి ధర్మమే తోడుగా వస్తుంది. కనుక (బ్రతికి ఉన్నప్పుడే ధర్మకార్యాలను హృదయంలో పదిలపరళ్తుకొనాలి. విశేషం: జీవించుతతిన్‌= చనిపోయి సాధించేదేమీ లేదు. ధర్మక్రియను చిత్తంలో చేర్చటమంటే సంకల్పరూపంలో ఉంచుకొనాలి. తదనుగుణంగా ఆచరించాలి - అని భావం. క. _ అది లేనివాడు నరకా । స్పదుం డగు నటుగాన ధర్మసరుం డగుటయ యొ

స్పిదము మనుజునకు నే జె । ప్పెద మజణియును వలయువానిం బ్రీతి నడుగుమీ.' 252 ప్రతిపదార్థం: ఆది= ఆ ధర్మం; లేనివాండు= లేని వ్యక్తి; నరక+ఆస్పదుండు= నరకమనే తావు కలవాడు; అగున్‌= అవుతాడు; అటు= ఆ విధం; కాన= కనుక; మనుజునకున్‌= మనిషికి; ధర్మపరుండు= ధర్మమునందు మిక్కిలి శ్రద్ద కలవాడు; అగుట= కావటం; ఒప్పిదము= తగినది; మతేయున్‌= ఇంకా; వలయువానిన్‌= కావలసిన వాటిని; ప్రీతిన్‌= ప్రీతితో; అడుగుమీ= అడుగుము; నేన్‌= నేను; చెప్పెదన్‌= చెప్పుతాను. తాత్పర్యం: ధర్మం లేనివాడు నరకానికి పోతాడు. కనుక ధర్మపరుడు కావటమే మనిషికి మంచిది. ఇంకా నీకు కావలసిన వాటిని ప్రీతితో నడుగుము. నేను చెప్పుతాను." వ. అనిన నజ్జ్ఞనపతి 'శరీరంబు విడిచి చనియెదు జీవుని ధర్మం బె ట్లనుగమించు? ననుటయు నయ్యాం

గిరనుండు. 253 ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌= అనగా; ఆ+జనపతి= ఆ రాజు; శరీరంబుజ దేహం; విడిచిజ వదలి; చనియెడు బీవునిన్‌= వెళ్ళే బీవుడిని; ధర్మంబుజ ధర్మం; ఎట్టుజ ఏ విధంగా; అనుగమించున్‌?= వెంటనంటి పోతుంది?; అనుటయున్‌= అనగా? ఆ+ఆంగిరసుండు= ఆ బృహస్పతి, తాత్పర్యం: అని చెప్పిన తరువాత ఆ ధర్మరాజు 'దేహం విడిచి వెళ్ళే జీవుడిని ధర్మం ఎట్లా అంటి వెళ్తుంది? అని అడిగాడు, అప్పుడు ఆ బృహస్పతి ఇట్లా చెప్పాడు: త “భూత పంచకశక్తులు బుద్ధియును స । ధర్మకంబుగ జీవుతోం దగిలి యరుగు

ననుడు '“రేతప్రకార మె?” ట్లనియె నృపతి; । యతని కిట్లని చెప్పె నయ్యమరమంత్రి. 254

514 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ప్రతిసదార్హల: భూతపంచకశక్తులు= భూతాల అయిదింటి శక్తులు; బుద్దియును= బుద్ధీ; సధర్మకంబుగన్‌= ధర్మంతోపాటుగా; జీవుతోన్‌= జీవుడితో; తగిలి= వెంటబడి; అరుగున్‌= పోతాయి; అనుడున్‌= అన్నంతనే; నృపతి= రాజు; రేతస్‌+(ప్రకారము= వీర్యం యొక్క పద్దతి; ఎట్టు ఏ విధము?; అనియెన్‌= అన్నాడు; ఆ+అమరమంశత్రిజ దేవతల మంత్రి అయిన ఆ బృహస్పతి; అతనికిన్‌= ఆ ధర్మరాజునకు; ఇట్టు+అని= ఈ విధంగా; చెప్పెన్‌= చెప్పాడు. తొత్సర్యం: 'అయిదు భూతాల శక్తులు అయిన శబ్దస్పర్శ రూపరస గంధాలు, బుద్ది, ధర్మం అనేవి కలిసి జీవుడిని అనుసరించి వెళ్తాయి." అనగా ధర్మరాజు రేతస్సు పద్దతి ఏమిటి? అని అడిగాడు. అప్పుడు బృహస్పతి అతడి కిట్టా చెప్పాడు: తే... దేహగత భూప్రభృతి పంచదేవతలును ।! మనసు నన్నసంత్యృసప్తిం బొందిన నృపాల !

కల్గు రేతస్సు పురుషుండు6 గామినియును ; బొందంణా నది గర్భత్వ మొందుం జువ్వె, 255 ప్రతిపదార్హం: నృపాల!= రాజా!; దేహగత భూ ప్రభృతి, పంచ దేవతలును= దేహంలో ఉన్న భూమి మొదలైన అయిదు దేవతలు; మనసున్‌=ఐ మనస్సూ; అన్న సంతృప్తిన్‌= అన్నంతో మిక్కిలి తృప్తిని; పొందినన్‌= పొందితే; రేతస్సు= “వీర్యం” అనే పదార్ధం; కల్గున్‌= ఏర్పడుతుంది; పురుషుండున్‌=ఐ మగవాడూ; కామినియును= (స్రీయు; పొందంగాన్‌=ఐ కలియగా; అదిజ ఆ రేతస్సు; గర్భత్వము= పిండం కావటం; ఒందున్‌= పొందుతుంది; చువ్వె= సుమా! తాత్పర్యం: దేహంలో ఉన్న భూమి, నీరు, అగ్ని, వాయువు, ఆకాశం అనే అయిదు భూతాలూ, మనస్సు అనేవి అన్నంతో - నిండైన తృప్తిని పొందితే 'రేతస్సు' అనే పదార్ధం కలుగుతున్నది. (స్త్రీపురుషుల కలయికవలన అది గర్భంగా ఏర్పడుతున్నది. విశేషం: (స్త్రీ అయినంత మాత్రాన గర్భం ఏర్పడదనీ ఆమె కామభావం కలిగి గర్భం ధరించే సామర్ధ్యం కలిగినదై ఉండాలి అనే సూచన "కామిని" అనే శబ్దంలో ఉన్నది. దీనిని బట్టి పురుషుడు కూడ 'కాముకుడు" అయి ఉండాలనే అర్హం సిద్దిస్తున్నది. న అని చెప్పి మఖీయును. 256 ప్రతిపదార్థం: అని చెప్పి; మణియును= ఇంకా. తాత్పర్యం: ఇట్టా చెప్పి బృహస్పతి ఇంకా ఇట్టా అంటున్నాడు: తే. * పుణ్యపాపానుగుణభంగిం బుట్టి సౌఖ్య; దుఖమయ సంసరణమునం దొడరు నరుండు

వినుము కేవల ధర్మవర్తనసుఖైక । భాజనత నొందు ధర్మైకపరత మేలు, 257 ప్రతిపదార్థం: నరుండు= జనుడు; పుణ్యపాప+అనుగుణభంగిన్‌= పుణ్యమునకు, పాపమునకు తగిన విధంగా; పుట్టి= జనించి; సౌఖ్య, దుఖమయ సంసరణమునన్‌= సుఖంతో, దుఃఖంతో నిండిన సంసారంలో; తొడరున్‌= ప్రవేశిస్తాడు; వినుము; కేవల ధర్మవర్తనన్‌= ఆధర్మపు వాసనకూడా లేని ధర్మపు నడవడితో: సుఖ+ఏక, భాజనతన్‌= సుఖానికి మాత్రమే పాత్ర మవటాన్ని: ఒందున్‌= పొందుతాడు; ధర్మ+ఏక పరత= ధర్మమునందు మాత్రమే శ్రద్ద కలిగి ఉండటం; మేలు= మంచిది. తాత్పర్యల: 'నరుడు పుణ్యానికి తగిన విధంగా సుఖమయ సంసారంలో ప్రవేశిస్తాడు. పాపాల కనుగుణంగా దుఃఖమయసంసారంలో ప్రవేశిస్తాడు, అట్ట్లాకాక ధర్మ(ప్రవర్తన మాత్రమే అవలంబిస్తే సుఖానికి మాత్రమే పాత్రమవుతాడు. కనుక ధర్మమునందు మాత్రమే శ్రద్ద కలిగి ఉండటం మేలైన పని.

ఆనుశాసనిక పర్వము - చతుర్జాశ్వానము 515 విశేషం: సృష్టిలో మానవప్రవృత్తిలో ఒక విచిత్రమైన స్థితి ఉంటుంది. పుణ్యఫలం కోరుకొంటాడు. పుణ్యం చేయటానికి ఇష్టపడడు. పాపఫలం వద్దంటాడు. పాపాలు మాత్రం చేస్తూ ఉంటాడు. అయితే ఇష్టానిష్టాలతో సంబంధం లేకుండా కర్మల కనుగుణంగా సుఖదుఃఖమయ సంసారం పొందక తప్పుదు. సుఖదుఃఖాలు రెండూ అనిత్యాలే. నిత్యసుఖంకోసం ధర్మం మాత్రమే ఉన్న (ప్రవృత్తిని పొందా లంటున్నారు శ్రీవ్యాసులు.

క జనవర! కృమిగర్ధభముఖ । జననంబులం బొంది నరకసంవాసముం. జెం

దు నధికపాపాత్ముండగు । మనుజుండు కర్మ సవిశేషన్చుహిను. దెలిపెదన్‌. 258 ప్రతిపదార్థం: జనవర!= రాజా!; అధిక పాప+ఆత్ముండు= ఎక్కువ పాపాలతో నిండినవాడు; అగు మనుజాండు= ఆయిన నరుడు; కృమి, గర్హభ, ముఖ, జననంబులన్‌= పురుగు, గాడిద మొదలైన పుట్టుకలను; పొంది; నరక సంవానమున్‌= నరకంలో నివసించటాన్ని; చెందును= చెందుతాడు; కర్మ సవిశేష మహిమన్‌= ఆయా కర్మల విశేషంతో కూడిన ఎక్కువతనాన్ని; తెలిపెదన్‌= తెలుపుతాను, తాత్పర్యం: రాజా! ఎక్కువ పాపం హృదయంలో నిండినవాడు పురుగు, గాడిద మొదలైన పుట్టుకలతో నరకంలో నివాసం చేస్తాడు. కర్మల విశషమహిమను తెలుపుతాను. వినుము. క. జననీజనక గురులయెడ : నొనరించిన మేలు గీడు నోదవించు సుఖం

బునకును దుఃఖమునకు నిం । తని కొలంది యిడన్‌ వశంబె యజునకు నైనన్‌? 259 ప్రతిపదార్లం: జననీ జనక గురుల యెడన్‌= తల్లి, తండ్రి, గురువు - వీరి విషయంలో; ఒనరించు మేలున్‌= చేసిన మంచిపనీ;

చా కీడున్‌= అపచారమూ; ఒదవించ్లు సుఖంబునకున్‌= కలిగించే సుఖానికీ? దుఃఖమునకున్‌= దుఃఖానికీ? కొలంది= ప్రమాణము; ఇంత= ఈ మాత్రము; అని; ఇడన్‌= పెట్టటం; అజునకున్‌= (బ్రహ్మకు; ఐనన్‌జ అయినా; వశంబు+ఎ?= సాధ్యమా? తాచ్చర్యం: తల్లిదండ్రుల విషయంలో గురువు విషయంలో చేసిన మేలు కూర్చే సుఖానికీ, కీడు కూర్చే దుఃఖానికి

లు

కొలత ఇంత అని చెప్పటం (బ్రహ్మకైనా సాధ్యమా? క. మాతృపితృగురులు దక్క(గ | నే తెరువునం బాప మొలసె నేనియు దానిం

బాతురు ప్రాయశ్చిత్త : స్పీతులు దద్విషయమైనం జెడ దల్పములన్‌. 260 ప్రతిపదార్థం: మాతృపితృ గురులు= తల్లీ, తండ్రీ గురువూ; తక్కంన్‌= కాక; ఏ తెరువునన్‌= ఏ దారిలోనైనా; పాపము= పాపం; ఒలసెన్‌ ఏనియున్‌= కలిగినట్టయితే; దానిన్‌= దానిని; ప్రాయశ్చిత్త స్సీతులు= (ప్రాయశ్చిత్తం చేత పుష్టి పొందినవారు; పాతురు= తొలగించుకొంటారు; తద్‌*+విషయము= తల్లి, తండ్రి, గురువు అనేవారి సంబంధం కలది; ఐనన్‌= అయితే; అల్పములన్‌= తక్కువవాటిచేత; చెడదు= నళింపదు. తాత్పర్యం: తల్లి, తండ్రి, గురువు అనేవారు కాక తక్కిన ఏ విషయంలోనైనా పాపం కలిగితే తగిన విధమైన

న!

(ప్రాయశ్చిత్తం చేసికొని పోగొట్టుకొంటారు. వారి విషయంలో మాత్రం పొపం సులభంగా పోదు. విశేషం: ప్రాయశ్చిత్తం - తెలియక చేసిన తప్పును పరిహరించుకొనే (వ్రతమూ, దానమూ మొదలైనవి. కు కొలు చపహరించు నన్నరు€। డెలుకయు. బందియును నైన యీ దుర్దననం

బులం బొందు నంత. బాపము । వోొలియక యాతనికిం గుక్కపుట్టువు. గల్గున్‌. 261

516 శ్రీనుడాంధ్ర మహాభారతము ప్రతిపదార్థం: కొలుచు= ధాన్యము; అపహరించు+ఆ+నరుండు= దొంగిలించే ఆ మనిషి ఎలుకయున్‌= ఎలుకా; పందియునున్‌= పందీ; ఐన ఈ దుర్దననంబులన్‌= అయిన ఈ పాడు పుట్టుకలను; పొందున్‌= పొందుతాడు; అంతన్‌=ఐ దానితో; పాపము= పాపం; పొలియక= నశించక; ఆతనికిన్‌= వాడికి; కుక్కపుట్టువున్‌= కుక్కపుట్టుకకూడా; కల్గున్‌= కలుగుతుంది. తాత్పర్యం: ధాన్యం దొంగిలించిన మనిషి ఎలుక, పంది మొదలైన పుట్టుకలు పొందుతాడు. దానితో పాపం పోక, అతడికి కుక్క పుట్టుక కలుగుతుంది. క పరదారగమన దోషము ; వరుసన వృకకంక గృధ్ర వలిముఖ శవభు క్తిరతంబులైన భవములం ; బొరయించుం గృమియుంగాంగం బుట్టించు. దుదిన్‌. 262 ప్రతిపదార్హం: పరదార గమన దోషము= ఇతరుల ధర్మపత్నులను పొందటం అనే పాపం; వరుసన్‌+అ= (క్రమంగా; వృకవ తోడేలు; కంక= రాబందులు; గృధ్రజ (గ్రద్దలు; వలిముఖజ కోతులు మొదలైన; శవభుక్తి= శవాలను తినటంలో; రతములు= ప్రీతి కలవి; ఐన భవములన్‌= అయిన పుట్టుకలను; పొరయించున్‌= కలిగిస్తుంది; తుదిన్‌=ఐ కడకు; కృమియున్‌= బురదలో తిరుగు పురుగు; కాంగన్‌= అయ్యేటట్టుగా; పుట్టించున్‌= పుట్టిస్తుంది. తొత్సర్యం; పరులభార్యలను పొందటం అనే పాపం తోడేలు, రాబందు, (గ్రద్ద, కోతి మొదలైన శవాల తిండి యందు 'ప్రీతిగల పుట్టుకలను కలిగిస్తుంది. చివరకు పురుగు పుట్టుక కూడా పొందిస్తుంది. సీ. తనయ నొక్కని కిచ్చి మనసు మరలయడి ।; యన్యున కిచ్చిన యట్టివాండు కృమియగు, దేవకార్యము సేసి మటి పైత; కంబు సేయక భోజనంబు సేయు నతండు కాకం బగు నన్నం దిట్టినం గ్రౌంచ :। మై పుట్టు బ్రహ్మాకులాభిజాతం గవసి శూద్రుంయ నరకపుగుంట పుర్వగు । నంతకు కింకరు లంట. బట్టి తే. కట్టికొనిపోయి కోసియుం గాల్దియును గృ । తఘ్ను నుగ్రకంటక సముదయము మీ6దం గ్రంధ నదిమియు మజియు దుఃఖములం బెట్టు । తెజంగు లెన్ని యన్నింటను బజతు రధిప! 263 ప్రతిపదార్థం: అధిప!= రాజా! తనయన్‌= కూతురుని; ఒక్కనిక్షిన్‌= ఒకవ్యక్తికి; ఇచ్చి= దానం చేసి (కన్యాదానం చేసి; మనసుజ మనస్సు; మరలంబడి= తిరుగబడి: అన్యునకున్‌= మరియొకనికి; ఇచ్చినవాండు= ఇచ్చిన వ్యక్తి కృమి= పురుగు; అగున్‌= అవుతాడు; దేవకార్యము= దేవతల ఆరాధనము; చేసిజఐ ఆచరించి; మటీ= అటుపైన; పైతృకంబు= పితృకార్యం; చేయక= కావించక; భోజనంబు+చేయు+అతండుజ భోజనం చేసేవాడు; కాకంబు= కాకీ; అగున్‌= అవుతాడు; అన్నన్‌= అన్నను; తిట్లినన్‌= సిందిస్తే: 'క్రాంచము= క్రాంచమనే పక్షి; ఐ= అయి; పుట్టున్‌ఐ జన్మిస్తాడు; (బ్రహ్మ కుల+అభిజాతన్‌= బ్రాహ్మాణకులంలో చక్కగా పుట్టిన స్త్రీని; కవసిం కూడి; శూద్రుండు= నాల్గవ కులంవాడు; నరకము+గుంటపుర్వు= నరకం అనే గుంటలోని క్రిమి; అగున్‌= అవుతాడు; కృతఘ్నున్‌= న్‌ మేలును మరచేవాడిని; అంతకు కింకరులు= యముడి భటులు; అంటన్‌ పట్టి= గట్టిగా పట్టుకొని; కట్టికొనిపోయిజ కట్టివైచి ల నిపోయి; కోసియున్‌= ముక్కలుగా చేసి; కాల్చియును= మంటలలో మాడ్చివైచి; ఉగ్ర కంటక సముదయముమీ(దన్‌= భు ౦కరములైన ముండ్ల మొత్తాల మీద; క్రందన్‌= కందిపోయే విధంగా; అదిమియున్‌= నొక్కిపెట్టి; మజీియున్‌= ఇంకా; దుణములన్‌= ద్రాలను; పెట్టు తెణంగులు= పెట్టే పద్దతులు; ఎన్ని= ఎన్నికలవో; అన్నింటను= అన్నింటినేతను; పజతురు= బాధిస్తారు. తాత్పర్యం: రాజా! ముందు ఒకడికి బిడ్డను కన్యాదానం చేసి, మనసు త్రిప్పుకొని మరొకడికి ఇచ్చేవాడు పురుగు అవుతాడు. దేవతారాధన చేసి పితృకార్యం చేయకుండా భోజనం చేసేవాడు కాకిగా పుట్టుతొడు. అన్నను నిందిస్తే (క్రాంచపక్షి అవుతాడు. (బ్రాహ్మణస్తీని పొందిన శూద్రుడు నరకమనే గుంటలో పురు గవుతాడు. కృతఘ్నుడిని

ఆనుశాసనిక పర్వము - చతుర్దాశ్వానము ర్‌?

యమక్షింకరులు గట్టిగా పట్టి కట్టి కోసి కాల్చి, ఘోరమైన ముండ్లకంపలమీద వేసి నొక్కి ఇంకా బాధలు పెట్టే తీరు లెన్నో అన్నింటిచేతా పీడిస్తారు. క. ధనవాంఛ నిరాయుధుం జం । పిన గాడిద మొదలు గాంగ. బెక్కులు తిర్య

గ్థననంబులం బొందును శ । స్త్ర నిహతిం దోడ్తోడం మరణదశ వాటిల్లున్‌, 264 ప్రతిపదార్థం: ధనవాంఛన్‌= ధనంమీద కోరికతో; నిరాయుధున్‌= ఆృయుధం లేనివాడీని; చంపినన్‌= చంపీతే; గాడిద మొదలు కాంగన్‌=ఐ గాడిద మొదలైన; పెక్కులు= ఎక్కువ సంఖ్యగల; తిర్యక్‌+జననంబులన్‌= పశువులు, పక్షులు మొదలైన పుట్టుకలను; పొందును= పొందుతాడు; శస్త్రనిహతిన్‌= ఆయుధాల దెబ్బచేత;. తోడు+తోడన్‌= మీదమీద; మరణదశ= చావు; పాటిల్టున్‌= కలుగుతుంది. తాత్పర్యం: ధనం మీద ఆశతో ఆయుధం లేనివాడిని చంపితే గాడిద మొదలైన నీచజంతువుల, పక్షుల పుట్టుకలు ఎన్నో వస్తాయి. మాటిమాటికి ఆయుధపు దెబ్బతో చావు కలుగుతూ ఉంటుంది. ఆ. ఆయడదానిం జంపినతం డేక వింశతి ; దూష్య నరకవాసదుణఖు మొందు

నన్నదధిపయోఘృతాపూపహరణముల్‌ మక్షికాదికీటమయత సేర్పు. 265 ప్రతిపదార్ధ్హం: ఆయదానిన్‌= అబలను; చంపిన+అతండు= చంపినవాడు; ఏకవింశతి దూప్య నరక వాస దుఃఖము= ఇరవైయొక్క సంఖ్య గల నీచమైన నరకాలలో ఉండటం అనే దుఃఖాన్ని; ఒందున్‌= పొందుతాడు; అన్న= అన్నము; దధి= పెరుగు; పయస్‌= పాలు; ఘృతజ= నేయి; అపూప= భక్ష్యాలు అనేవాటి; అపహరణముల్‌= దొంగిలింతలు; మక్షికా+ఆది.కీటమయతన్‌= ఈగ మొదలైన నీచపు పురుగులయ్యే దళలోనికి; చేర్చున్‌= చేరుస్తాయి. తాత్పర్యం: స్త్రీని చంపితే ఇరవై ఒక్క విధాల నరకాలలో ఉండే దుఃఖం కలుగుతుంది. అన్నము, పెరుగు, పాలు, నెయ్యి, తినుబండారాలు అనే వాటి దొంగతనాలు ఈగ మొదలైన పురుగుల పుట్టుకలలో చేరుస్తాయి. విశేషం: ఏకవింశతి నరకాలు - తామి'స్రము, లోహశంకువు, మహానిరయము, శాల్మలి, రౌరవము, కుంభలము, పూతిమృత్తికము, కాలసూత్రము, సంఘాతము, లోహితోదము, సవిషము, సంప్రపాతనము, మహానరకము, కాకోలము, సంజీవనము, మహాపథము, అవీచి, అంధతామి(స్రము, కుంభిపాకము, అసిపత్రవనము, తాపనము, ఆ. ఫలము నినుము వెండి బసిండి మ్రుచ్చిలికొన్నం! గ్రోంతి వాయసంబు గ్రువ్వ నీచ

కృమియు నగు సదంబరము హరించిన శశ । జనన మొందు నరుడు మనుజనాథ! 266 (ప్రతిపదార్థం: మనుబనాథ[1= రాజా!: నరుండు= మానవుడు; ఫలమున్‌= పండును; ఇనుమున్‌= ఇనుమును; వెండిన్‌= వెండిని; పసిండిన్‌= బంగారాన్ని; (ముచ్చిలికొన్నన్‌= దొంగిలిస్తే: క్రోంతి= కోతి; వోయసంబు= కాకి; గ్రువ్వ= పావురము; నీచ కృమియున్‌= తక్కువజాతి పురుగూ; ఆగున్‌= అవుతాడు; సత్‌*అంబరమున్‌= మంచి వస్త్రమును; హరించినన్‌= ఎత్తుకొనిపోతే: శశజననము= కుందేటి పుట్టువును; ఒందున్‌= పొందుతాడు. తాత్పర్యం: రాజా! నరుడు పండు, ఇనుము, వెండి, బంగారం అనే వాటిని దొంగిలిస్తే వరుసగా కోతి, కాకి, గువ్వ, పురుగు అనే జన్మలు పొందుతాడు. ఇతరుల బట్టలను ఆపహరిస్తే కుందేలుగా పుట్టుతాడు. విశేషం: 'సదంబరము' - చినిగిన పాతలు బయట పారవేస్తే అవసరానికి వాటిని వాడుకొనటం తప్పుకాదని భావం.

కక శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తే. నమ్మి యిల్లడవెట్టిన సొమ్ము. గొనిన । మీను లోనగు నీచపు యోనులందు. 267 బుట్టు; గంధవస్తువులు గొన్నట్టివాండు : వినుము మలు పుట్టువునం జుంచుతనము నొందు. ప్రతిపదార్థం: నమ్మి= విశ్వాసం ఉంచి; ఇల్లడ+పెట్టిన సొమ్మున్‌= తనవద్ద దాచి ఉంచిన సొమ్మును: కొనినన్‌= తనది చేసికొంటే మీను= చేప; లోనగు; నీచము+యోనులందున్‌= మొదలైన నీచపు కడుపులలో; పుట్టున్‌= పుట్టుతాడు; వినుము; గంధవస్తుతం సుగంధ (ద్రవ్యాలను; కొన్న+అట్టివాండు= దొంగిలించేవాడు; మజుపుట్టువునన్‌= మరుసటి జన్మలో: చుంచుతనము= చు కావటాన్ని; ఒందున్‌= పొందుతాడు. తాత్సర్యణ: తనయందు నమ్మకం ఉంచి ఇతరుడు దాచుకొన్న సొమ్మును అపహరిస్తే చేప మొదలైన నీచజన్మలు కలుగుతాయి. పరిమళద్రవ్యాలను దొంగిలిస్తే కంపెలుక అవుతాడు. తే. వనిత లీపాపనులు సేసి వానివాని । పత్చులై జినియింతురు; పాపభతిం దెరువు తప్పక నడచిన నరులు సౌఖ్య ।! మందుదురు రెండు లోకంబు లందు నధిపష!' 268 ప్రతిపదార్థం: అధిప!= రాజా! వనితలు= స్రీలు: ఈ పాపములు= పైన చెప్పిన పాపాలను; చేసి= చేసిన కారణంగా; వానివాని సత్నులు= పైన చెప్పిన నీచజన్మలు కలవారి భార్యలు; ఐ= అయి; జనియించురు= పుట్టుతారు; పాపభితిన్‌= పాపంవలన భయంతో: తెరువు= మంచిమార్గం; తప్పక= తప్పకుండా; నడచిన నరులు= ప్రవర్తించిన మనుష్యులు; రెండు లోకంబులందున్‌= ఈ లోకము? పరలోకము ఆనే రెండు లోకాలలో; సౌఖ్యము= సుఖాన్ని; అందుదురు= పొందుతారు.

తాత్పర్యం: స్రీలు పైన పేర్కొన్న పాపాలను చేస్తే పురుషులు చేసిన పాపాల ఫలితాలుగా చెప్పిన నీచజన్మలవారి

భార్యలై పుట్టుతారు. పాపం కలుగుతుందన్న భయంతో ధర్మమార్గం తప్పకుండా నడచుకొన్నవారు ఇహపరలోకా లలో

సుఖాన్ని అనుభవిస్తారు.”

విశేషం: ఇక్కడ తెరువు అనగా ధర్మశాస్త్రం నిర్షయించిన పద్దతి.

వ. అని చెప్పె రట్లనియె: 'నేనుం గొన్ని తెలంగు లెటింగించితి మజియు ననేక పదార్థ్ధావహారణంబులకు బహువిధంబులగు వలంబులు వాటిల్లు వొని నెలను శాస్త్రాంతరశ్రవణంబున నెణింగెదు గాక' యనిన విని యక్షురుపతి బృహస్పతితో.'బాపంబులం బాపికొనుతెలం.ెలింగింపవేయనుటయు నతం డతని

కిట్లవియ్చై, 269

ప్రతిపదార్థం; అని; చెప్పిజ తెలిపి; ఇట్టు= ఈ విధంగా: అనియెన్‌= అన్నాడు; నేనున్‌= నేను; కొన్ని తెణంగులు= కొన్ని పద్ధతులను:

న్‌ తెలిపాను; మజీయున్‌= ఇంకా: అనేక పదార్హ+అపహరణంబులకున్‌* పెక్కు వస్తువుల దొంగతనాలకు:

ఆ ఉట పెక్కుతీరులు గల; ఫలంబులు= శిక్షలుగా అయ్యే ఫలాలు; పాటిల్టున్‌= కలుగుతాయి? వానిన్‌= వానిని; ఎల్లను=*

అంటిని; కౌస్త్ర+అంతర (శ్రవణంబునన్‌= వేరుశా(స్తాల వినికిడిచేత; ఎతింగెదు కాక= తెలిసికొంటావు; అనినన్‌= అనగా; విని*

దోషాలను; పతా ఆ కురురాజు యుధిస్టిరుడు, బృహస్పతితోన్‌= దేవమంత్రి అయిన బృహస్పతితో; పాపంబులన్‌= ఈ

1 బ్‌ ౫ పికొనుతెఆంగు= పోగొట్టుకొనే దారి; ఎటీంగింపవేజు దయవేసి తెలుపుమూ!; అనుటయున్‌= అన్నంతనే; అతండు” ్చ్బహస్పతి; అతనవిక్రిన్‌ = ఆ ధర్మరాజునకు; ఇట్లు ఈ విధంగా; అనియెన్‌= అన్నాడు. తాత్పర్యం; క ధర్యం; బృహస్పతి ఇట్లా చెప్పి ఇంకా ఈ విధంగా అన్నాడు: 'నేను కొన్ని తీరులను తెలిపాను, ఇంక్రా అనేక స్తువుల దొంగతనాలక్సు కలిగే ఫలాలు పెక్కుతీరులలో ఉన్నాయి. వాటినన్నింటినీ ఇతర శా(స్తాలను వినటంద్వారొ

ఆనుశొసనిక సర్వము - చచతుద్దాశ్వాసము 519 నీవు తెలిసికొందువుగాక!? అనగా విని ఆ ధర్మరాజు బృహస్పతితో *“ఈ పాపాలను పొగొట్టుకొనే విధం తెలుపవూ£ అని అడిగితే అత డతడితో ఇట్టా అన్నాడు:

క విను దానంబులం బాపము ; లనఘా! చెడు దానములకు నన్నిటికిని స

జ్ఞన సేవ్య! యన్నద్రానము 1 మును లధికంబండ్రు పాపముల. బాపునెదన్‌. 270 (ప్రతిపదార్థం: అనఘా!= పుణ్యాత్ముడా!; విను= ఆలకించుము; పొప్టములు= చెడుపనుల దోషాలు; దానంబులన్‌= దానాలతో; చెడున్‌= నళిస్తాయి; సత్‌+జన సేవ్య! ఉత్తమజనులచేత సవించబడేవాడా!; మునులు= జ్ఞానసంపన్నులు; పాపములన్‌= పాపాలను; పాపు+శఎడన్‌= పోగొట్టే విషయంలో; అన్నదానము= అన్నం పెట్టటం; ద్రానములకున్‌= దానాలకు; అన్నిటికిన్‌= అన్నింటికీ; అధికంబు= మిన్న అయినది; అం(ఢడ్రు= అంటారు. తాత్సర్యం: పుణ్యాత్ముడా! పాపొలు ద్రానాలతో నశిస్తాయి. పాపాలను పోగొట్టే విషయంలో అన్ని దానాలకంటె అన్నదానం గొప్పదని మును లంటారు. విశేషం: ధర్మరాజు హృదయంలో 'నేను యుద్దంలో ఎందరిచావుకో కారణమయ్యాను.. ఆ పాపాల చెడు ఫలితాలు నాకు కలుగుతాయి" అన్న శంక ప్రశ్నలో అభివ్యక్తం అవుతున్నది. దానిని తొలగించటం కొరకు 'అనఘా!, సజ్జనసేవ్య!' అనే రెండు సంబోధనలను చిన్న పద్యంలో తిక్కన నిక్షేపించాడు.

అన్నదానం గొప్పది. దీనికి రెండు కారణాలను మనం భావించవచ్చును. 1. ఏ ఇతర దానంలోను *'చాలు' అనే మాట ఉండదు. అన్నదానం ఒక్కటే ఛాలు' అనిపించే దానం. 2 అన్నం శరీరాన్ని పోషిస్తుంది. శరీరము మొదటి ధర్మసాధనం. (శరీర మాద్యం ఖలు ధర్మసాధనమ్‌” అంటాడు కాళిదాసు). దానాలు పాపాలను ఎట్లా పోగొట్టగలవు?- అని కొందరు శంకిస్తారు. పాపం స్వార్హపు ముద్దుబిడ్డగదా! దానం స్వార్డాన్ని రూపుమాపుతుంది కదా! ఆ విధంగా దానం పాపనాశకం అవుతుంది. క న్యాయార్జిత మగు నన్నము । వేయింటికిం బెట్టవలయు విప్రజనము హ

ర్నాయత్తంబుగ దానం ; బాయని పాపములు గలవె? పారవముఖ్యా! 271 ప్రతిపదార్థం: పౌారవముఖ్యా!= పురువంశం వారిలో ఉత్తముడా!; న్యాయ+ఆర్జితము= ధర్మమార్గంతో సంపాదించినది; ఆగు+అన్నమున్‌= అయిన అన్నాన్ని; వేయింటికిన్‌=ఐ వేయి సంఖ్యగల వారికి? విప్రజనముజ= వేదవిద్యలు నిండుగా గల జనం; హర్షూఆయత్ర్తంబుగన్‌= ఆనందానికి వశమయ్యే విధంగా; "పెట్టవలయున్‌= పెట్టాలి; దొనన్‌= దానిచేత; పాయనిపాపములుజ నళించని పాపాలు; కలవె?= ఉన్నాయా? తాచ్చర్యం: ధర్మరాజా]! ధర్మమార్గంలో సంపాదించిన అన్నాన్ని వేయిమంది విద్వజ్ఞనులు పరమానందం పొందే విధంగా, పెట్టాలి. దానితో పోని పాపాలు ఉంటాయా? విశేషం: తాను కష్టపడి ధర్మమార్గంలో సంపొదించిన అన్నమే సత్సాత్రమందు చేరినదై సత్ఫలితాన్నిస్తుందనే ఎ హెచ్చరిక న్యాయాడ్చితము, విషప్రజనము మొదలైన పదాలలో గుట్టుగా ఉన్నది. తే... తిరసి యేనియు నన్నంబు దెచ్చి శిథిలు లైన విప్రుల యాంకలి నపహరించు పురుషుం చూర్ధ్వలోకంబుల పురుషవరుల : కర్టనీయుండై వెలుంగుచు నంద యుండదు. 272

ప్రతిపదార్థం; తిరిసి, ఏనియున్‌=ఐ బిచ్చమెత్తి అయినా; అన్నంబు= అన్నాన్ని? తెచ్చి= సాధించి; శిథిలులు= బక్కచిక్కినవారు; ఐన వివ్రుల ఆంకలిన్‌= అయిన విద్వాంసుల ఆకలిని; అపహరించు పురుషుండు= తీర్చే మనుష్యుడు; ఊర్హ్వ్యలోకంబుల

520 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము పురుషవరులకున్‌= పైనున్న పుణ్యలోకాలయందలి జనులకు; అర్భనీయుండు= పూజించదగినవాడు:; ఐ= అయి; వెలుంగుచున్‌= ప్రకాశిస్తూ: అందున్‌+*అ=జ అక్కడనే; ఉండున్‌= ఉంటాడు, తాత్సర్యం: బిచ్చ మెత్తి అయినా అన్నం సంపాదించి, బ్రదుకుచెడిన విద్యావంతులైన వారి ఆకలి తీర్చేవాడు పైన ఉత్తమలోకాలలో ఉన్న పురుషశ్రేష్టులకు మన్నించదగినవాడ్లై అక్కడనే శాశ్వతంగా ఉంటాడు. విశేషం: శిథిలులు - శరీరసౌస్టవమూ, సంపద సౌష్టవమూ రెండూ చెడినవారు, విప్రులు - విద్యయా యాతి విప్రత్వం. జ్ఞానదాయకమైన విద్యనేర్చి, ఇతరులకు అందించే పుణ్యాత్ములు విప్రులు. అంద - అఇదే అన్నచోట అవధారణార్థకంచేత శాశ్ళతంగా అనే అర్హం సిద్దిస్తుంది. క. వేదాధ్యయనార్థ ప్రతి; పాదనమున విప్రవరుండు, బ్రహ్మ విషయ స ద్భూదానంబుల నరపతి । యే దురితము లైన గౌరవేశ్వర! పాచున్‌. 273 ప్రతిపదార్థం: కౌొరవ+-ఈశ్చర[= కురువంశ ప్రభూ]; విప్రవరుండు= విఫ్రులలో (శ్రేష్టుడైనవాడు; వేద+అధ్యయన అర్ధ ప్రతిపాదనమునన్‌= వేదం పఠించటం, అర్జాన్ని ఇతరులకు తెలపటం అనే క్రియతోను; నరపతి= రాజు; బ్రహ్మ విషయ సత్‌+భూదానంబులన్‌= బ్రాహ్మణుడి విషయంలో చక్కని భూమిని దానంచేసే పనులచేత; ఏ దురితములుజ ఎట్టి పాపాలను; ఐనన్‌= అయినా; పాచున్‌= పోగొట్టుకొంటాడు. తాత్పర్యం: ధర్మరాజా! బ్రాహ్మణుడు వేదం అధ్యయనంచేయటం, అర్ధజ్ఞానాన్ని లోకానికి సమర్పించటం అనే పనిచేతా, రాజు అటువంటి విద్యావంచులకు మంచి భూమిని ఇవ్వటం అనే పనిచేతా ఎటువంటి పాపాలనైనా పోగొట్టుకొంటాడు. విశేషం: భారతీయ బుషిధర్మంలో బ్రహ్మక్షత్రియ వర్ణాల బాధ్యత ఎంతో బరువైనది. వారు సుస్టితిలో ఉంటే తక్కిన జనాలనందరినీ పరిరక్షించగల వారవుతారు. “లోకాస్సమస్తా స్సుఖినో భవన్తు” అనే ఆళంసలోని తాత్పర్యం ఇదే. తే. నేర్చి యలజడిం బడిన వాణిజ్య విధులం। బదసి వైశ్యుం డన్నంబిడి పదయు సుగతి చచ్చనంతలు వడి సెరి దెచ్చికొని చ । తుర్భులన్నంబు వెట్టి కాంతురు దివంబు. 274 ప్రతిపదార్థం: వైళ్ళుండుజ కోమటి; నేర్చి=ఐ చక్కని నేర్పు కలిగి; అలజడిన్‌= ఆపదలో; పడిన వాణిజ్యవిధులన్‌= పడినట్టి వర్తకపు పనులయందు; పడసి=ఐ సంపాదించి; అన్నంబుజ భోజనంబు; ఇడిజు పెట్టి; సుగతిన్‌= మంచి గతిని; పడయున్‌= పొందుతాడు; చచ్చు+అంతలుజ ప్రాణం పోయే అంతలుగా; పడి= పొట్టుపడి; సిరిన్‌= సంపదను; తెచ్చుకొని= సంపాదించి; చతుర్జులు= నాలుగవ జాతివారు; అన్నంబు+పెట్టి= అన్నం పెట్టి; దివంబున్‌= స్వర్గాన్ని; కాంతురు= పొందుతారు. చొత్పర్యథ; వైళ్యుడు చక్కని నేర్పుతో ఆపదలందు చిక్కుకొన్న వర్తకపు పనులతో సంపాదించి అన్నంపెట్టి సుగతికి చేరుతాడు. ప్రాణాంతకమైన పాట్టుపడి ధనం సంపాదించి శూద్రులు అన్నదానం చేసి స్వర్గం చేరుకొంటారు. విశేషం: అలజడింబడిన వాణిజ్యవిధులు - వర్తకం చాలా గందరగోళమైన వృత్తి, ఏ క్షణంలో నష్టం వచ్చి ఉన్నదంతా ఊడ్చుకొనిపోతుందో ఎవరూ చెప్పలేరు. ఆ విధంగా మనస్తాపం కలిగించే వృత్తిలో సంపాదించి కూడా అన్నదానం చేయాలని భావన. అట్టాగే ళూద్రుడు శుశ్రూషాపరుడై ఒక్కొక్క సమయంలో (ప్రాణాలకు కూడా తెగించి పనులు చేయవలసీ వస్తుంది. అయినా అన్నదానం చేయాలి - అని బోధ. తే. దివము వంధ్యంబు గాకుందం దివిరి యన్న; పొనదానంబు లొదవిన భంగిం జేసి ముఖి భుజించుటం బోలెడు మహితధర్మ । కార్య మొండొకం దెందును గలదె యరయ.” 275

ఆనుశాసనిక పర్వము - చతుర్జాశ్వాసము 521 ప్రతిపదార్థం: దివము= స్వర్గం; వంధ్యంబు= వట్టిపోయినది; కాక+ఉండన్‌= కాకుండా; తివిరి= ప్రయత్నించి; అన్నపొన దానంబులు= అన్నం, నీరు అనే దానాలు ఒదవిన భంగిన్‌= సాధ్యమైన తీరులో; చేసి; మటి= ఆ పిమ్మట; భుజించుటన్‌= తినటాన్ని: పోలెడు మహిత ధర్మ కార్యము= పోలే గొప్ప ధర్మమైన పని; ఒండు+ఒకండు= మరొకటి; ఎందును= ఎక్కడైనా; అరయన్‌= పరికింపగా; కలదు+ఎ?= ఉన్నదా? తాత్చర్యం: స్వర్గం వట్టిపోకుండా గట్టి ప్రయత్నంచేసి, తన కున్నంతలో అన్నపానాలు దానంచేసి తినటం అనే దానితో సాటికి వచ్చే సమున్నత ధర్మకార్యం మరొకటి ఎంఖ్ర వెదకినా ఉంటుందా? విశేషం: స్వర్గం వట్టిపోవటమంటే అక్కడకు వెళ్ళే పుణ్యాత్ములు లేకపోవటం. అన్నదానం మెండుగా చేసినవారు స్వర్గాన్ని వట్టిపోకుండా చేస్తారని భావం. తే. అన్నద్రానంబు ధర్మంబు లన్నిటికిని : ముఖ్య మింత యెటుంగు కురుముఖ్య!' యనుడు

ననిమిషాధిప మంత్రికి నమ్మహీశుం । డిట్లనియె భక్తి వినయంబు లెసక మెసంగు 276 ప్రతిపదార్థం: కురుముఖ్య!= కౌరవశ్రేష్టా!; అన్నదానంబు= అన్నం పెట్టటం; ధర్మంబులు= ధర్మాలు; అన్నిటికిని= అన్నింటికీ; ముఖ్యముజ (ప్రధానము; ఇంత= ఈ మా([త్రం; ఎజుయగ= తెలిసికొనుము; అనుడున్‌= అనినంతనే; ఆనిమిషశ+అధిప మంత్రికిన్‌= దేవతల రాజు అయిన దేవేంద్రుడి మంత్రి బృహస్పతికి; అ+మహీ+ఈశుండువ ఆ రాజు; భక్తి వినయంబులు= భక్తి వినయము అనేవి; ఎసక మెసంగన్‌= ఎక్కువ కాగా: ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనియెన్‌= అన్నాడు. తాత్పర్యం: కురువరా! అన్నదానం ధర్మాలన్నింటికీ ముఖ్యమైనది. ఈ మాత్రం తెలిసికొనుము" అనగా ధర్మరాజు భక్తివినయాలు పెంపొందుతూ ఉండగా బృహస్పతితో ఇట్టా అన్నాడు.

క, “ధ్యానం బింద్రియవృత్తుల । మానించు టహింస'గురుసమర్దన విధి ని

త్యానుష్టానము దప మను । వీనం బరమసేవ్య మెద్ది వివంగా వలతున్‌. 277 ప్రతిపదార్హం: ధ్యానంబు= మనస్సును ఏకా([గ్రం చెయ్యటం; ఇం(ద్రియవృత్తులన్‌= ఇంద్రియాల తిరుగుళ్ళను; మానించుటజ= నిలవరించటం;: అహింస= ఇతర జీవులను పీడించకుండటం; గురు సమర్భ్చన విధి= గురువులను పూజించటమనే పని; నిత్య+అనుష్టానము= ప్రతిదినము దేవతార్చనాదులను శ్రద్ధతో చేయటం; తపము= తపస్సు; అను వీనన్‌=ఐ అనే వీనియందు; పరమ సేవ్యము= మిక్కిలి గొప్పగా సేవింపదగినది? ఎద్ది= ఏది?; విన(గాన్‌+వలతున్‌= వినగోరుతున్నాను. తాత్పర్యం: “ధ్యానం, ఇంద్రియ ని[గ్రహం, అహింస, గురువులను ఆరాధించటం, నిత్యకర్మములను (శ్రద్దతో ఆచరించటం, తపస్సు - అనే వీటిలో మిక్కిలి గొప్పగా సేవింపదగిన దేదో వినగోరుతున్నాను. వ. వినిసింపు' మనిన నమ్మహాత్ముండు. 278 ప్రతిపదార్థం; వినిపింపుము= చెప్పుము; అనినన్‌= అంటే; ఆ+మహాత్ముండు= దొడ్డబుద్దిగల ఆ బృహస్పతి. తాత్పర్యం: నాకు తెలియజెప్పుము' అనగా దొడ్డబుద్ది గల ఆ బృహస్పతి (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). క ఈ యాజును మంచి తెరువు; లై యుండు నసహింస యున్నయైదిటికి. బవి

త్రాయతన మట్లు గొకయు ; నేయుత్తమధర్మములను నిది వెలింగించున్‌.' 279

క్‌22 శ్రీనుదాంధ్ర మహాభారతము ప్రతిపదార్ధం: ఈ+ఆటును= ఈ ఆరూ కూడా; మంచి తెరువులుజ మంచిదారులు; ఐ= అయి; ఉండున్‌= ఉంటాయి? అహింస అన్యులను పీడించకుండా ఉండటం; ఉన్న ఐదిటికిన్‌= మిగిలిన అయిదింటికీ; పవిత్ర+ఆయతనము= పవిత్రమైన స్థానము; అట్టు కాకయున్‌= అంతేకాకుండా; ఏ+ఉత్తమధర్మములను= ఏ గొప్ప ధర్మాలనైనా; ఇది= ఈ అహింస; వెలింగించున్‌= (ప్రకాశింపడేస్తుంది. తాత్పర్యల: ఈ ఆరూ మంచి దారులే, అహింస తక్కిన అయిదింటికీ పవిత్రమైన స్థానం. అంతే కాదు. అహింస ఏ ఉత్తమధర్మాలనైనా (ప్రకాశింపజేస్తుంది. విశేషం: 'అహింసా పరమో ధర్మః' అని సూక్తి, మరొకదానిని హింసించటేమంటే పరమాత్మను హింసించటమే. ఎందుకంటే పరమాత్మ అన్నింటియందు ఏకరూపంలో ఉన్నాడు కదా! ను అని పలికి యామంత్రణంబు సేసి వాసవమంత్రి యమరనగరంబునకుం జనియె దదనంతరంబ.28€ ప్రతిపదార్థం: అని; పలికె= మాట్టాడి; ఆమంత్రణంబు+చేసి= వెళ్ళి వస్తానని చెప్పి; వాసవమంత్రి= దేవేంద్రుడి మం(= బృహస్పతిః అమరనగరంబునకున్‌= దేవతల నగరం అయిన అమరావతికి; చనియెన్‌= వెళ్ళాడు; తద్‌+అనంతరంబజ= ఆ తరువాలే- తాత్పర్యం: బృహస్పతి ఇట్టా చెప్పి వీడ్కోలు మాటలు పలికి దేవతల నగరానికి వెళ్ళాడు. ఆ తరువాతః ఆ. ధర్మనందనుంయడ పేతామహుతో 'సర్వ : దేవతలును భూమి దేవతలును మునివరులు నహింస గొని యాడుదురు దాని । తెజంగు సెప్పు నాకుం దేటపదంగ." 28] (ప్రతిపదార్థం: ధర్మనందనుండు=, ధర్మునిపుత్రుడు - యుధిష్టిరుడు; పితామహుతోన్‌= తాతతో: సర్వదేవతలును= అందరు దేవతలునూ; భూమిదేవతలును= భూమియందు. ఉన్న దేవతలైన (బ్రహ్మజ్ఞానసంపన్నులూ; మునివరులున్‌= మునులలో తేటపడంగన్‌= తెల్లం అయ్యే విధంగా? చెప్పు= బోధించుము. తాత్పర్యం: అప్పుడు ధర్మరోజు తాతతో ఇట్లా అన్నాడు: 'దేవతలు అందరూ, అట్లాగే భూమిలోని దేవతలైన (బ్రాహ్మణులూ, మునిశ్రేష్టులూ అహింసను ్రళంస చేస్తూ ఉంటారు. దాని సంగతి నాకు స్పష్టమయ్యే విధంగా బోధించుష్సు.” మ్‌ అన్రుటయు నమ్మహనీయుం దమ్మనుజపతిం బరమాదరంబున నాలోకించి. 282 ప్రతి | గ్రీశివదార్థం; అనుటయున్‌= అనగానే; ఆ+మహనీయుండు= దొడ్డవ్యక్తి అయిన ఆ భీష్ముడు; ఆ+మనుజవతిన్‌= ఆ రాజును; +ఆదరంబునన్‌= మిక్కిలి ప్రీతితో; ఆలోకించి= చూచి. తొత్తు ॥ ం ఏర్యం: అన్నంతనే ఆ మహానుభావుడు భీష్ముడు ఆ రాజును మిక్కిలి ప్రీతితో చూచి (తరువాతి పద్యంలో అన్వయం), , భీష్ముడు ధర్మజునకు నహింసొవ్వరూప నిరూపణంబు సేయుట (సం. 13-176-6 (కుంభ)) క్‌ 4 దంతియడుగు లోనం దక్కిన జంతుచ ।; యంబు నడుగు లెల్ల నడంగి యుండు నట్ల ధర్మక్షోట్స లన్నియు లోనగు : నిద్ధగుణ! యహింస కింత నిజమ 283 పతిపదారం. హో రం: ఇద్దగుణ[= మిక్కిలి కాంతి - గల గుణములవాడా!: దంతి అడుగులోనన్‌= ఏనుగు పాదంలో! తక్కిన యంబు+అడుగులు= మిగిలిన జంతువుల సముదాయం అడుగులు; ఎల్లన్‌= అన్నీ? ఆడ(గి= లోబడి; ఉండు+అట్టోలె

ఆనుశాసనిక పర్వము - చతుర్దాశ్వాసము 523 ఉండే విధంగానే; ధర్మకోటులు= ధర్మాల సముదాయాలు; అన్నియున్‌= అన్నీ; అడంగి=ఐ లోబడి; అహింసకున్‌= అహింస అన ధర్మానికి; లోన్‌ అగున్‌= లోబడి ఉంటాయి; ఇంత= ఇది అంతా; నిజము= సత్యము. తాత్పర్యం: “ధర్మరాజు! ఏనుగు అడుగులో అన్ని జంతువుల అడుగులు ఇమిడి ఉండే తీరున అహింస అనే ధర్మంలో సర్వధర్మాలు లోబడి ఉంటాయి. ఇది సత్యం. విశేషం: ఇక్కడ అడుగు అంటే పాదపు గుర్తు. ఈ ఉపమానంవలన అహింసనూపాటిస్తే అన్ని ధర్మాలను పాటించినట్లే అనే అర్ధం వ్యక్తమవుతుంది. వ. అదియును. 284 తాత్పర్యం: ఆ అహింస అనేది కూడా (తరువాతి పద్యంతా అన్సయం). కు అరయంగ నాలుగు విధములం । బరంగుం జతుష్పాదవృత్తిం బరంగిన గోవున్‌

దొరయుచు నం దొకం దెడలిన : నరవర]! సద్ధర్మవర్తనము గుంటువదున్‌. 285 ప్రతిపదార్థం: నరవర!= మనుజగ్రేష్టా!; చతుస్‌+పాద వృత్తిన్‌= నాలుగు పాదాల వర్తనతో; పరంగిన గోవున్‌= ఒప్పిన అవును; దొరయుచున్‌= పోలుతూ; ఆరయంగన్‌= పరిశీలించగా; నాలుగు విధములన్‌= నాలుగు తీరులతో; పరంగున్‌= ఉంటుంది; అందున్‌= వాటిలో; ఒకండు= ఒకటి; ఎడలినన్‌= తొలగినా; సత్‌+ధర్మవర్తనము= (శ్రేష్టమైన ధర్మపు నడక; కుంటు+పడున్‌= కుంటు పడుతుంది. తాత్పర్యం: రాజా! నాలుగుకాళ్ళ నడకగల ఆవువలె ఆ అహింస కూడా నాలుగు తీరులతో ఉంటుంది. ఆందులో ఏ ఒక్కటి లోపించినా (శ్రేష్టమైన ధర్మపు సాగుదల కుంటుపడుతుంది. తే. మనసునను వాక్కునను గాయమునను హింస , నడపు మాంసంబు దినుటతో నాలుగయ్యెం

దెజంగు లవి సువ్వె హింస నర్తింపం జేయు: గాన కడుం గీడు మాంసభక్షణము దలంప. 2686 (ప్రతిపదార్థం: మనసునను= మనస్సుచేత; వాక్కునను= మాటచేత; కాయమునను= దేహంచేత; హింస నడపు= హింస చేయటం; మాంసంబున్‌= మాంసాన్ని; తినుటతోన్‌= తినటంతో; అవి; తొాఆంగులు= పద్ధతులు; నాలుగు= నాలు; ఆయ్యెన్‌= ఆయినవి; సువ్వె= సుమా? తలయన్‌= భావించగా; హింసన్‌= పీడను; వర్రింపన్‌*చేయున్‌= కలుగజేస్తుంది; కానన్‌= కనుక; మాంసభక్షణంబు= మాంసం తినటం; కడున్‌= మిక్కిలి; కీడుఐ దోషము. ఉఊాత్సర్యఆ: మనసుచేత, మాటచేత, దేహంచేత హింసచేయటం, మాంసం తినటం అనేదానితో కలిపి ఆ పద్దతులు నాలు గైనాయి. హింసను కలిగిస్తుంది కనుక మాంసభోజనం చాలా పెద్ద దోషం. విశేషణ: ఇతరులను గురించి చెడుగా భావించటం మనోహింస, దురుసుమాటలు పలకటం వాక్‌హింస, కొట్టటం మొదలైనది కాయహింస. క ఈ నాలుగు దెజంగులం దగ ; మానుట యేం జెప్పినట్టి మహితాహింసా

నూనచతుర్విధములు మాం : సానేకరుచి ప్రమగ్ను. డది యెట్లుడుగున్‌? 287 ప్రతిపదార్థం: ఈ నాలుగు+తెఆజంగులన్‌= ఈ నాలుగు పద్ధతులను; తగన్‌= తగినట్టుగా; మామటవ= మానటం; ఏన్‌=ఐ నేను; చెప్పిన+అట్టిజ చెప్పిన; మహిత+అహింసా+అనూన చతుర్‌+విధములు= గొప్పది అయిన అహింసయొక్క తక్కువకాని నాల్లు పద్దతులు; మాంస+అనేక రుచి ప్రమగ్నుండుజ= మాంసపు పెక్కు విధములైన రుచులలో బాగా మునిగినవాడు; అది= ఆ హింసను; ఎట్టుజ ఏ విధంగా; ఉడుగున్‌?=ఐ మానుతాడు?

క24 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తాత్పర్యం: ఈ నాలుగు విధాలైన హింసలను మానటమే నేను చెప్పిన అహింసలోని నాలుగు గొప్ప పద్ధతులు. మాంసపు రుచులను బాగా మరగినవాడు దాని నెట్టా వదలుతాడు? క. కావున మాంసముపై. దగు । లే విధమున నుడుగుటయ యహింసొరూపం

బై వఅలు6 జుమీ భూవర!' । నావుడు నక్కురువిభుండు వినయమయుండగుచున్‌. 288 ప్రతిపదార్హం: భూవర!= రాజా!; కావునన్‌= కనుక; ఏ విధమునన్‌= ఏ విధంగానైనా; మాంసముపైన్‌= నంజుడుమీద; తగులు= ప్రీతి; ఉడుగుట+అ= వదలటమే; అహింసారూపంబు= అహింస అనే తీరు గలది; ఐ= అయి; వజలున్‌= ఒప్పుతుంది; చుమీ= సుమూ!; నావుడున్‌= అన్నంతనే; ఆ+కురువిభుండు= ఆ కురువంశరాజు; వినయమయుండు= వినయంతో నిండినవాడు; ఆగుచున్‌= అవుతూ. తాత్సర్యఆ: రాజా! కనుక ఏ విధంగా నైనా సరే మాంసంమీదే ప్రీతివదలుకొనటమే అహింసగా ఒప్పుతుంది సుమా! అని అనగా ఆ కౌరవరాజు వినయం నిండిన వాడవుతూ (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం), వ. “'మాంసంబు పితృదేవతలకుం బ్రియంబు శ్రాద్ధంబు మాంసముఖ్యంబుగా నడపవలయునని చెప్పుదురు.

వధింపక మాంసలాభం భబెట్లు గలుగు?ననుటయు ననిమిషనదీనందనుం డానరనాథున కిట్లనియె.289 ప్రతిపదార్థం: మాంసంబు= నంజుడు; పితృదేవతలకున్‌= పితరులు అనే దేవతలకు; ప్రియంబు= ఇష్టమైనది: శ్రాద్దంబు= (శ్రాద్ధం అనే పని; మాంసముఖ్యంబుగాన్‌= మాంసం ప్రధానంగా; నడపవలయున్‌= సాగించాలి; అని; చెప్పుదురు= చెప్పుతూ ఉంటారు; వధింపకజ చంపక; మాంసలాభంబు= మాంసం దొరకటం; ఎట్టు= ఏవిధంగా; కలుగున్‌?= కలుగుతుంది?; అనుటయున్‌= అని పలికితే; అనిమిష నదీనందనుండు= దేవతలనది అయిన గంగయొక్క కుమారుడు భీష్ముడు; ఆ నరనాథునకున్‌= ఆ రాజునకు; ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనియెన్‌= పలికాడు. తాచ్చర్యం: “మాంసం పితృదేవతలకు చాలా ఇష్టమైనది. (శ్రాద్దాన్ని మాంసం (ప్రధానద్రవ్యంగా సాగించాలి అంటారు. చంపకపోతే మాంసం దొరకటం ఎట్టాగు?' అంటే భీష్ముడు ధర్మరాజుతో ఇట్లా అన్నాడు. విశేషం: ఇది ధర్మానికి సంబంధించిన శంక, ఇట్టి శంకలను అడిగే సమయంలో సాధారణంగా చాలామంది పలుకులలో పొగరు పాడచూపుతుంది. అది వక్త కోపానికి కారణం అవుతుంది. అందుకనే వెనుకటి పద్యంలో ధర్మరాజులో అట్టి 'అవినయం' ఏ మాత్రం లేదు. కేవలం తెలిసికొనాలనే కోరిక మాత్రమే ఉందని చెప్పటానిక్షై వినయమయుండగుటను చెప్పారు. తే. * వాజిమేధంబుకంటెను బూజనీయ । కర్మ మందురు మాంస భక్షణము విడుపు

వినుము చంపుటయును జంపం బనుచుటయును । గల్మషంబుల కెల్ల నగ్గలము లధిప! 290 ప్రతిపదార్థం: అధిప!= రాజా మాంసభక్షణము విడుపు= మాంసాన్ని తినటం మానటం; వాజిమేధంబుకంటెనుజ అశ్వమేధయాగం కంటె; పూజనీయ కర్మము= మన్నింపదగిన పని; అందురు= అంటారు; వినుము; చంపుటయును= చంపటమూ; చంపన్‌= చంపటానికి; పనుచుటయును= పంపటమూ; కల్మషంబులకున్‌= పాపాలకు; ఎల్లన్‌= అన్నింటికీ; అగ్గలములు= అధికమైనవి, తా గ

త్పర్యం: 'రాజా! మాంసభోజనం వదలటం అశ్శమేధయాగంకంటే కూడా పూజింపదగిన పని అంటారు. వినుము.

చంపటమూ, చంపించటమూ అనే పనులు పాపాలన్నింటికంటి అధికమైనవి. క. పితృకార్యయజ్ఞముఖముల ; శ్రుతిచోదిత హింసం గీడు సొరనేరదు వి

త్రుతగుణ మాంసము చవిగో ; రి తినం ప్రాణి దెగటార్జు క్రియం బాపమగున్‌. 291

ఆనుశాసనికపర్వము - చతుర్జాశ్వాసము 525 ప్రతిపదార్థం: విశ్రుతగుణ!= కొనియాడబడిన గుణములు కలవాడా! పితృకార్య యజ్ఞముఖములన్‌= (శ్రాద్ధము, యజ్ఞము మొదలైన వాటియందు; (శ్రుతిచోదిత హీంసన్‌= వేదం చెప్పిన హింసచేత; కీడు= దోషం; చొరన్‌+నేరదు= (ప్రవేశింపజాలదు; మాంసము చవి= మాంసపు రుచి: కోరి= వాంఛించి; తినన్‌= తినటంకొరకు; ప్రాణిన్‌= 'ప్రాణంగల జంతువును; తెగటార్చ్భు 'క్రియన్‌= చంపే పనిచేత; పాపముజ= దోషం; అగున్‌= బొతుంది. తొత్పర్యం: రాజా! శ్రాద్దాలలో, యజ్ఞాలలో వేదం తెలిపిన హింసచేత దోషం కలుగబోదు. మాంసపురుచి మరిగి తినటానికై ప్రాణిని చంపే పనివలన పాపం కలుగుతుంది క తను నమలిన వాని నమలు । నని మాంసము తెఅంగు సెప్పు నాగమములు గా

వున దద్ధక్షణ ముడిగిన ।; ననఘ! తపంబునకు. జూలు నది యొక్కండున్‌, 292 ప్రతిపదార్థం: అనఘ!= పుణ్యాత్మా!; ఆగమములు= శాస్త్రములు, వేదములు; తనున్‌= తన్ను; నమలినవాన్‌= నమలినవాడీని; నమలును= నమలుతుంది: అని; మాంసము తెఅంగు= మాంసం తీరును; చెప్పున్‌= చెప్పుతూ ఉంటాయి; కావునన్‌= కనుక; తద్‌+భక్షణము= దానిని తినటం; ఉడిగినన్‌= మానితే; అది=ఐ అఆ మానటం; ఒక్కండునుజ ఒక్కటీ; చపంబునకున్‌= తపస్సునకు; చాలున్‌= చాలుతుంది. తాత్పర్యం: మాంసం తన్నెవరు నములుతారో వారినే నములుతుంది - అని ఆగమాలు చెప్పుతున్నాయి. కనుక, రాజా! ఆ మాంసపు తిండి ఒక్కటీ మానితే అదే తపస్సునకు సరిపోతుంది. విశేషం: మాంసభక్షణం అన్యహింసే కాదు, అత్మహింస కూడా అవుతుందని భావం.

క. జనవర! మాంసముచవిం గడ । చిన చవు లరయంగ లేమిం జేసి చవి యెటిం

గినవా. డది యుడిగిన నా । తని దేవసమానుం డంద్రు ధర్మవిధిజ్ఞుల్‌, 293 ప్రతిపదారం: జనవర!= రాజూ! మాంసము చవిన్‌= మాంసపు రుచిని; కడచిన చవులు= మీరిన రుచులు; అరయంగన్‌= పరిశీలించగా; లేమిన్‌*చేసి= లేకపోవటంవలన; చవి+ఎజింగినవాండుకా రుచి తెలిసినవాడు; అది= మాంసభోజనాన్ని; ఉడిగినన్‌= వదలివేస్తే; ఆతనిన్‌= అట్టివాడిని; దర గవిధిజ్ఞుల్‌= ధర్మం పద్దతులు బాగా తెలిసినవారు; దేవసమాను6డుజ దేవతలతో సాటి అయినవాడు; అండ్రు= అంటారు.

అ 9 జ ళా తాత్సర్యం: రాజా! మాంసం రుళిని మించిన రుచులు ఎంత వెదకినా లేని కారణంగా ఆ రుచి మరగినవాడు దానిని మానితే అట్లివాడిని ధర్మశా(స్తాలు చక్కగా తెలిసినవారు దేవతలతో సమానుడు అంటారు. 4 విశేషం: రుచి తెలియనివాడు మాంసం జోలికి పోక పోవటం గొప్ప విషయం కాదు. రుచి తెలిసినవాడు మానటం ఎంతో గొప్ప విషయం - అని భావం. ఉ మ్రానను అాతనుం గలదె మాంసము ప్రాణుల మేనణాక? య

మ్మేనుల నొంచునప్పు తమ మేనులు సోంకినమాత్ర నెట్లగున్‌

చానిం దలంపణా వలదె? తానది మానిన హింసలన్నియున్‌

మానవెొయంచు నుత్తముండు మాంసము మాను దయాదర్జచిత్తు(దై. 294 ప్రతిపదార్థం: మాంసము= నంజుడు; ప్రాణులమేనన్‌= 'ప్రాణంగల జంతువుల దేహంలో; కాకజఐ తప్ప; (మ్రానను= చెట్టనందు; ఆఅాతనున్‌= రాతియందు; కలదె?= ఉన్నదా?; ఆ+మేనులన్‌= ఆ దేహాలను; నొంచు+అప్టు= పీడించే సమయంలో; తమ మేనులు=

526 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తమ దేహాలు; సోంకిన మాత్రన్‌= తాకినంత మాత్రాన" ఎట్లుజ ఏ విధంగా; అగున్‌= అవుతుందో; దానిన్‌= దానిని: తలంపన్‌+కాన్‌= తలపోయటం: వలదె?= వద్దా?; తాన్‌= తాను; అది= ఆ హింసను; మానినన్‌= మానితే; హింసలు= పీడలు; అన్నియున్‌= అన్ని మానవె?= మానవా?; అంచున్‌= అని భావిస్తూ: ఉత్తముండు= గొప్పవాడు; దయా+ఆగర్ర చిత్తుడు= దయతో మెత్తవైన మనస్సు కలవాడు; ఐ= అయి; మాంసమున్‌= మాంసాన్ని; మా నున్‌= ఆపివేస్తాడు. ర్స్‌ తాత్పర్యం: ప్రాణుల దేహంలోనే కానీ మాంసం (మ్రానులోను, రాతిలోను లేదు కదా! ఆ దేహాలను పీడించే సమయంలో తమ దేహాలకు ఏదైనా తగిలితే తనకు నొప్పి “కలుగుతున్నది కదా! కనీసం దానినైనా భావించాలి కదా! కనుక మాంసంకొరకు హింస మానితే అన్ని హింసలూ మానినట్టే - అని ఉత్తముడు బావించి, దయ కలవాడై మాంసం తినటం మానుతాడు. ఆ మాంస మాూనకునికి మనుజేశ! ప్రొణివ । ధాభిరతి దొజంగు టగుటం జేసి యట్టివాని కభయ మఖిలభూతంబుల | వలన నెపుడు నెందు గలిమి నిజము. 295 ప్రతిపదార్థం: మనుజ+ఈళ= రాజా[ మాంసము= ఎరచి; ఆనక= తాకక; ఉనికి= ఉండటం; ప్రాణివధ+అభిరతిన్‌= ప్రాణంగల జంతువులను చంపటంమీద ప్రీతిని; తాజంగుట= వదలివేయటం; అగుటన్‌+చేసి=ఐ కాబట్టి: అట్టి వానికిన్‌= ఆ విధంగా మాంసం మానిన వాడికి; అఖిల భూతంబులవలనన్‌= అన్ని భూతాలవలనను; ఎపుడున్‌= ఎల్లవేళలా; ఎందున్‌= అన్ని ప్రదేశాలలో; అభయము= భయంలేని స్థితి; కలిమి= కలగటం; నిజము= సత్యం. తాత్పర్యం: రాజా! మాంసం ముట్టకపోవటం అంటే ప్రాణులను వధించే ప్రీతిని వదలటమే. కనుక, అట్టివాడికి అన్నివేళలలో, అన్ని తావులలో, అన్ని భూతాలవలన అభయం కలగటం సత్యం. విశేషం: భూతములు. చరములు, అచరములు అనే వ్యవహారంగల సర్వపదార్హాలు. ఎందున్‌ - అని ఈ మూడింటినీ ఇప్పుటం వలన దేశకాలపాత్రలవలన అట్టివారికి భయం కలుగదని భావం. క. స్వాయంభువుం డను మనువును ! నీ యర్థము సెప్పె లోకహితముగ మార్కం దేయాదులు మాంసముడుగు ।; టాయుశ్ర్రీ రూపకారి యగు నని రధిపా! 296 ప్రతిపదార్థం; అధిషపా!= రాజా స్వాయంభువుడు= స్వాయంభువనామం కలవాడు; అను మనువును= అనే మనువు కూడా! మిక్‌ ఈ విషయాన్ని; లోకహితముగన్‌= లోకానికి మేలైన విధంగా; చెప్పెన్‌= బోధించాడు; మార్కండేయ+ఆదులో ప రరండేయ మహర్షి మొదలైనవారు; మాంసము= మాంస భోజనం: ఉడుగుట= మానటం: ఆయుస్‌+శ్రీ, రూపకారి= ఆయువును దను, సౌందర్యాన్నీ కలిగించేది; అగున్‌= అవుతుంది; అనిరిజ= అన్నారు. తౌాతరం: - ప కిన; స్వాయంభువుడనే మనువు కూడా ఈ విషయాన్నే లోకానికి మేలు కలిగే విధంగా చెప్పాడు: గాండేయుడు మొదలైన చిరంజీవులైన మహర్షులు కూడా మాంసపుతిండి మానటం ఆయువును, సంపదను అందచందాలను పెంపాందిస్తుందని అన్నారు. -విశేషల: పి తాత్పర్యంగా మాంస భోజనం ఆయువు మొదలైన వాటిని హరిస్తుందనే అర్హం (గ్రహించాలి. మనువు మానవజాతి మొ డు, మార్కండేయాదులు చిరంజీవులు. అట్టివారి ఉపదేశం వదలరానిది అని భావం. కు విను మాంసము గోరు నరు(డు : దనుజుండ చూవె! మును దేవతలు మూంసంబుం దిను టుడిగి కాదె చానవ 1 జనితభయము' బోవం ద్రోవం జాలిరి వత్సా! 297

ఆనుశాసనికపర్వము - చతుర్జాశ్వాసను 527 ప్రతిపదార్హం; వత్సా!= కుమారా! విను= శ్రద్ధగా ఆలకించుము; మాంసమున్‌= మాంసాన్ని; కోరు నరుండు= కోరీ మనుష్యుడు; దనుజుండు+అజ రాక్షసుడే; చూవె!= సుమా! మును= పూర్వం; దేవతలు= దేవలోకంవారు; మాంసంబున్‌= మాంసాన్ని; తినుట= తినటం; ఉడిగి= మాని; కాదె?=ఐ కదా!; దానవజనిత భయమున్‌= దానవులవలన పుట్టిన భయాన్ని; పోవన్‌= పోయేవిదంగా: (త్రోవన్‌= 'తోసివేయటానికి; చాలిరి= సమర్భులయ్యారు. తాచ్చర్యం; కుమారా! (శ్రద్ధగా వినుము. మాంసం తినగోరే, మనుష్యుడు రక్కసుడే సుమా! పూర్వం దేవతలు మాంసభోజనం విడిచియే కదా - రాక్షసులవలన కలిగిన భయాన్ని పోద్రోలగలిగారు! కు దానము ధర్మము దప మి। జ్యానిష్టయనంగం గజ్టే సత్రియ లెల్లన్‌

మానవనాధ! యహింసా ; నూనాకృతు లండ్రు శ్రుతుల నూనిన పెద్దల్‌. 298 ప్రతిపదార్హం: మానవనాథ!౯ రాజా!: శ్రుతులన్‌= వేదాలను; ఊనిన= పట్టుకొన్న; 'పెద్దల్‌= జ్ఞానం పండిన వృద్దులు? దానము= ఇవ్వటం; ధర్మము సత్కార్యములు చేయటం; తపము= శరీరాన్ని నియమనిష్టలతో శుష్కింపజేయటం; ఇజ్యానిష్టజ యజ్ఞాలయందు దృఢమైన దీక్ష కలిగి ఉండటం; అనంగన్‌= అనగా; కల్లు సత్‌+క్రియలుజ= ఉండే మంచి పనులు; ఎల్లన్‌= అన్నీ; అహింసాశనూన+ఆఅకృతులు= అఆహింసకంటె తక్కువ అయిన కార్యాలు; అం(డ్రు= అంటారు. తాత్సర్యం: రాజా! వేదార్హం చక్కగా తెలిసిన జ్ఞానసంపన్నులు దానము, ధర్మము, తపస్సు, యజ్ఞనిష్టు అనే ఉత్తమ 'క్రియలన్నీ అహింసకు తక్కువ అయిన కార్యాలే అంటారు.

క. _ శతనర్న్షదుష్కరతపః । కృతి నంజుడు దినమి నగు సుకృత మివి రెండున్‌

మతిం దలయ నొక్కరూ పని । త్రుతివేదులు సెప్పుదురు కురుక్షితినాథా! 299 ప్రతిపదార్థం: కురుక్షితినాదా!= కురుదేశపు ప్రభూ! శతవర్ష దుష్కరతపస్‌+కృతి= నూరేండ్లు చేయనలవికాని తపస్సు చేయటం; నంజుడు= మాంసం; తినమిన్‌= తినకపోవటంచేత; అగు సుకృతము= కలిగే పుణ్యమూ; ఇవి; ెండున్‌= రెండూ; మతిన్‌= బుద్ధిలో: తలంపన్‌=ఐ భావిస్తే) ఒక్క రూపువ ఒకే విధమైనవి; అని; (శ్రుతివేదులు= వేదం తెలిసినవారు; చెప్పుదురు= వక్కాణిస్తారు. తొచ్చర్యల: నూరేండ్లు చేయనలవికాని తపస్సు చేయటమూ, మాంసం తినకపోవటంవలన కలిగే పుణ్యమూ ఈ రెండూ ఒకే విధమైనవని వేదవేత్తలు చెప్పుతారు. విశేషణ: వేదానుశాసనం అంటే తిరుగులేనిమాట. మాంసం మానటం అనే ఒక్క సులభసాధ్యమైన పనితో నూరేండ్లు ఘోరమైన తపస్సు చేస్తే కలిగి పుణ్యం సాధించటం వివేకం గలవాడి పని కదా!

క. తపముల దానంబుల బ్ర; హ్మపురి నివాసంబు దప్పదనరాదు, జనా

ధిప! మాంసము నమలని పు । ణ్యపురుషునకు సులభ మందు రా నెల వార్యుల్‌. 300 ('ప్రతొపదార్ధం: జన+అధిప!= రాజా! తపములన్‌= తపస్సులచేతను; దానంబులన్‌= దానములచేతను; బ్రహ్మపురి నివాసంబు= (బ్రహ్మదేవుడి పట్టణంలో ఉండే మహాభాగ్యం; తప్పదు= తప్పక కలుగుతుంది; అనరాదు= అనటానికి వీలులేదు; ఆర్యుల్‌= ఉత్తమ పురుషులు; మాంసము నంజుడు; నమలని పుణ్య పురుషునకున్‌= తినని పుణ్యంగల జనునకు; ఆ నెలవు ఆ తావు; సులభము= తేలికగా దొరకునది; అందురుజ అంటారు. తాత్పర్యం: రాజా! తపములు, దానములు అనే వాటిచేత-'బ్రహ్మలోక నివాసం తప్పదు అనరాదు. కానీ ఆర్యులు మాంసం తినని పుణ్యపురుడికి ఆ నెలవు తేలికగా లభిస్తుందని చెప్పుతారు.

528 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము రం. విశేషం: మాంసభోజనం చేయకపోవటం తపస్సులచేతను, దానాలచేతను పొందే పుణ్యవిశేషంకంటె గొప్పది అని తాత్పర్యం తే. అధిప! యాషాధముఖ్యంబు లైన నెలలు । నాలుగింటను మాంసంబు నమల కుడుగు టాయురారోగ్య బలకీర్తు లను ఫలములు । నాలుగింటిని నిచ్చు నన్నరున కండ్రు. 301 ప్రతిపదార్థం: అధిప!= రాజా!; ఆషాఢ ముఖ్యంబులు= ఆషాఢం మొదలుగా గలవి; ఐన నెలలు= అయిన నెలలు; నాలుగింటను= నాలిగింటిలోను; మాంసంబు= నంజుడును; నమలక= తినక; ఉడుగుట= మానటం; ఆయుస్‌+ఆరోగ్య బల కీర్తులువ అయన, ఆరో గ్యం, బలం, తీర్తి అను ఫలములు= అనే ఫలితాలను; నాలుగింటిని= నాలిగింటిని; ఆ+నరునకున్‌= ఆ మనిషికి? ఇచ్చున= లభిస్తాయి; అండ్రుజ అంటారు. న తాత్పర్యం: రాజా! ఆషాఢం మొదలైన నాలుగు నెలలలో మాంసం తినటం మానటం ఆయువు, ఆరోగ్యం, బలం, కీర్తి అనే నాలుగు ఫలాలు ఆ మనిషికి కలిగిస్తుందని చెప్పుతారు. విశేషం: ఆషాఢముఖ్యం అయిన నెలలు - ఆషాఢం, (శ్రావణం, భాద్రపదం, ఆశ్వయుజం, ఈ నెలలు నాలుగూ సాధారణంగా వర్షం పడే సమయం. రోగాలు (ప్రబలుతాయి. ఆ దృష్టితో కూడా మాంసం మానటం మంచిది. బుషులు దయామూర్తులు. ఇంతకు ముందు పూర్తిగా మాంసం మాన మన్నారు. అది బొత్తిగా సాధ్యం కాకపోతే కనీసం ఈ నాలుగు నెలలైనా మాను మంటున్నారు. ఆ సగర నల దిలీప నృగ భగీరధ ముఖ్య । నృపులు వార్షికంపు నెలలు నాల్లు మాంసభక్షణంబు మానుట నుభయ లో ; కంబులందు. బెంపుం గాంచి రంద్రు.” 302 ప్రతిపదార్హఆ: సగర నల దిలీప నృప భగీరధ ముఖ్య నృపులు= సగరుడు, నలుడు, దిలీపుడు. నృగుడు, భగీరధుడు మొదలైన రాజులు; వార్షికము+వెలలు= వర్షక్రాలపు నెలలు; నాల్గున్‌= నాలుగునూ; మాంసభక్షణంబు= మాంసం తినటం; మౌ నుటన్‌ మానటంవలన; ఉభయ లోకంబులందున్‌= రెండు లోకాలలోను; పెంపున్‌ఐ గొప్పతనాన్ని; కాంచిరివా పొందారు; అండ్రు= అంటొ రు తా ం త్పర్యల: సగరుడు, నలుడు, దిలీపుడు, నృగుడు, భగీరథుడు మొదలెన మహాచ(క్రవర్తులందరూ వర్జాకొలం నాలు ర - గు నెలలు మాంసం తినటం మానివేసి, ఇహపరలోకాలలో గొప్పతనం పొందారని చెప్పుతారు." న, రినివవిని యజాతశత్రుండు శంతనుపుత్రుతో 'నిమ్మెయి మహనీయంబయిన మాంసవర్దనంబు వాటించి తక్కిన యపూపాదులు ఫలప్రభృతులు నగు భక్ష్యంబు లాచరించి యేల వర్తింప రెల్ల జనంబులు?” ననుటయ్యు. ౩౦03 పతిపదారం. శంతనుడ్డి క అనినన్‌= అని చెప్పగా; విని= ఆలకించి; అజాత శ్యతుండు= పుట్టని పగవారుగల ధర్మరాజు: శంతను పుత్రులోన్‌ మాంసం వద్ర డుకైన భేష్ముడితో; ఈశ+మయిన్‌= ఈ విధంగా; మహనీయంబువ= గొప్పది; అయిన మాంసవర్దనంబు= అయిన మొదలైనవి: కం పాటించి= ఆచరించి; తక్కిన అపూప+ఆదులు= మిగిలిన పిండివంటలు మొదలైనవి; ఫలప్రభృతులు= పండ్డు వర్తింపరు? గు భక్ష్యంబులు= అయిన తినుపదార్జాలను; ఆచరించి= తిని; ఎలజనంబులు= జనులందరు; వీల= ఎందుకు: “= ('ప్రవర్తించరు; అనుటయున్‌= అనగా. లా తొత్ప్సర ఛి; ల్ర ళ్‌ తక్మన ఖీ (| నగా విని ధర్మరాజు భీష్ముడితో “ఈ విధంగా మిక్కిలి గొప్పదైన మాంసం విడనాడటం పాటించి పిం ం కూ పద్యంతో అన్వయం)

ఆమశాసనికపర్వము - చతుర్ధాశ్వాసము 529 మాంసభక్షణ మందలి రుచివిశేషంబు మానుట దుష్కరంబని చెప్పుట (సం. 13-278-7 (కుంభ)

స్‌. అతనికి నతం డిట్టులను మాంసముల చవి । మరగినవానికి మాన వశమె?

యట్లు గాకయు సురతాసక్తునకు బల ; మొలయు నధ్వశ్రాంతుం డుల్లసిల్లు క్షతము శీఘ్రమున లోపితమగు. గృశునకుం ; బుష్టి వేగమ వచ్చు భూపవర్య! విను మాంసభక్షణంబున నపూప ఫలాదు ।; లం దవ్విశేషంబు లరయంగలవె?

త. మాంస మానిన దోషంబు మహిత దాన । విధులం బాయు దివిజపితృవిధివిశిష్ట మైన యెజచి గీడాలయదు యజ్ఞములకుం బశువిధానంబు వేదంబు పనుపు గాన. 304

(ప్రతిపదార్దల; అతనికిన్‌=ఐ ఆ ధర్మరాజునకు; అతండు= ఆ భిమ్ముడు; ఇట్టులు= ఈ విధంగా; అనున్‌= చెప్పాడు; మాంసముల

చవి= నంజుడుల రుచి; మరగినవానికిన్‌= అలవాటు పడిన వ్యక్తికి; మానన్‌= మానటం; వశమె?= సాధ్యమా?; అట్టు+కాకయున్‌=

అంతేకాక; భూపవర్య!= రాజోత్తమా!; మాంసభక్షణమునన్‌= మాంసం తినటంవలన; సురత+ఆసక్తునకున్‌= మిధునకర్మయందు తగులం కలవాడిక్‌; బలము= సత్తువ ఒలయున్‌= కలుగుతుంది; అధ్వ(శ్రాంతుండు= బాటయందు అలసినవాడు; ఉల్లసిల్టున్‌= ఉత్సాహం పొందుతాడు; క్షతము= గాయం: శీఘ్రమునన్‌= తొందరలో; లోపితము= పోయినది; అగున్‌= అవుతుంది; కృశునకున్‌= బక్కచిక్కినవాడికి; పుష్టి శక్తి? వేగము+ఆఅజు వేగమే; వచ్చున్‌= వస్తుంది; వినుజఐ ఆలకించుము; అపూప _ ఫల+ఆదులందున్‌= పిండివంటలు. పండ్లు మొదలగు వాటీలో; ఆ+విశేషంబులు= ఆ గొప్పతనాలు; అరయన్‌= పరిశీలింపగా; కలవె?= ఉన్నాయా?; మాంసము= ఎరచి; అనిన దోషంబు= తిన్న తప్పు; మహితదాన విధులన్‌= గొప్పవైన దానకార్యాలచేత; పాయున్‌= తాలగుతుంది; యజ్ఞములకున్‌= జన్నాలకు; పశువిధానంబు= పశువులను ఉపయోగించే పద్దతి; వేదంబు పనుపుజ వేదం చెప్పిన శాసనం; కానన్‌జ కనుక; దివిజ పితృవిధి విశిష్టము= దేవతలకు, పితృదేవతలకు సంబంధించిన కార్యాలలో మన్నన గొన్నది; ఐన+ఎఆుచిన్‌= అయిన మాంసంతో; కీడుఐ దోషం; ఒలయదు= కలుగదు. _ తాత్పర్యం: ఆ ధర్మరాజుతో భిష్ము డిట్లా అన్నాడు. “మాంసాల రుచి మరగినవారికి మానటం సాధ్యమా? అంతే కాదు మాంసం తినటంవలన రతిమీద ట్రీతిగలవాడికి బలం కలుగుతుంది. ప్రయాణంచేసి అలసినవాడికి ఉత్సాహం కలుగుతుంది. గాయాలు తొందరగా మానుతాయి. చిక్కినవాడికి పుష్టివేగంగా కలుగుతుంది. పిండివంటలలో పండ్లలో ఈ విశేషాలు లేవు కదా! మాంసం తింటే కలిగే పాపం గొప్ప దానకార్యాలతో పోతుంది. యజ్ఞాలలో

= పశువును ఉపయోగించటం వేదం అనుశాసనం కనుక దైవపితృకార్యాలలో ఉపయోగించిన మాంసంవలన దోషం కలుగదు.

న. ఇట్లు గాన నంజుడు నమలుటయు నధికదోషంబులు గాని యెడలునుం గలిగియుందు; నగస్త్వుండు రాజులకు వేంట విధించెం గావునం గుతచూహలంబుం గోవంబు ననియెడు భావంబులం బొరయక లోకరక్షణార్థంబుగా. గ్రూరమృగవధంబును స్వపాస్తవిక్రమార్దిత మాంనంబున దేవపితృప్రీణనం బొనర్బ్చుటకుం గాం బక్షిమృగమారణంబును జేయు భూనాయకుండు దురితంబులం బొరయకుండు విశేషంబు వినుము, 3౦5

ప్రతిపదార్హం: ఇట్టుజఐ ఈ విధం; కొనన్‌= కావున; నంజుడు= మాంసం; నమలుటయున్‌= తినటంకూడా; అధిక దోషంబు=

ఎక్కువ తప్పు; కాని+ఎడలునున్‌= కాని సందర్భాలు కూడా; కలిగి యుండున్‌= ఉన్నాయి; అగస్త్యుండు= అగస్త్య మమహర్షి రాజులకున్‌= ప్రజల నేలే వారికి; వేంటట= జంతువులను చంపటం; విధించెన్‌= శాసించాడు; కావునన్‌= కనుక; కుచూహలంబున్‌=

530 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము వేడుక; కోపంబున్‌= కోపము; అనియెడు భావంబులన్‌= అనే భావాలను; పొారయకః= పొందక; లోక రక్షణ+అర్హంబుగాన్‌= లోకాలను రక్షించటం (ప్రయోజనంగా; (శూర మృగ వధంబును= (కూరజంతువులను చంపటమూ; స్వహస్త విక్రమ+ఆర్జిత మాంసంబునన్‌= తన చేతి పరాక్రమంతో సంపాదించిన మాంసంతో; దేవ పితృ ప్రీణనంబు= దేవతల, పితృదేవతల ట్రీతిని; ఒనర్భుటకున్‌+కాన్‌= చేయటానికిగాను; పక్షి మృగ మారణంబును= పక్షులను, మృగాలను చంపటాన్ని; చేయు భూనాయకుండు= చేసే రాజు; దురితంబులన్‌= పాపాలను; పొరయక+ఉండున్‌= పొందకుంటాడు; విశేషంబు= (ప్రత్యేకమైన సంగతి; వినుము. తాత్పర్యం: ఇట్టు గాన మాంసం తినటం పెద్ద తప్పు కాని సందర్భాలు కూడా ఉంటాయి. అగస్త్యుడు రాజులకు వేటను విధిగా చెప్పాడు. కాబట్టి వేడుక కోపము అనే భావాలకు చిక్కకుండా లోకరక్షణంకొరకు (క్రూరమృగాలను చంపటం, తన చేతిబలంతో సంపాదించిన మాంసంతో దేవపితృదేవతల (ప్రీతికావించటంకొరకు పక్షులను, పశువులను చంపే రాజు పొపాలలో పడడు. ఒక విశేషం' వినుము. ఆ. అన్యమాంసమున నిజాంగమాంసంబుం బో । షింతు ననుటకంటెం జెట్టలేదు

మాంసభక్షణంబు మానుటకంటెను । మేలు లేదు కర్మజాలకమున. 306 ప్రతిపదార్హం: అన్య మాంసమునన్‌= ఇతర (ప్రాణి మాంసంతో; నిజ+అంగ మాంసంబున్‌= తన దేహంలోని మాంసాన్ని: పోషింతున్‌= పెంపొందిస్తాను; అనుటకంటెన్‌= అనటంకంటె; చెట్ట= పాపం; లేదు; మాంసభక్షణంబుజ మాంసం తినటం; మానుటకంటెను= మానుటకంటె; కర్మజాలకమునన్‌= కర్మముల వలలో; మేలు= మంచిపని; లేదు. తాత్పర్యం: ఇతరప్రాణి మాంసంతో తన దేహంలోని మాంసాన్ని పెంపొందిస్తాను - అనటంకంటె పాపం మరొకటి లేదు. మాంసం తినటం మానటంకంటె కర్మములవలలో మేలైనది మరొకటి లేదు. తే. మాంసభక్షణ దోషంబు మాను దాన ; మహిమ ననుటయు మాంసంబు మథి భుజింప

కున్న జూవె; ధర్మము లెవ్వియును దలంప ; దయకు సదృశంబులే? కురుధరణినాథ! 307 ప్రతిపదార్థం: కురుధరణినాధ!= కురుదేశ ప్రభూ!; మాంసభక్షణ దోషంబు= మాంసం తినటంవలన కలిగే పాపం; దానమహిమన్‌* దానపు గొప్పతనంచేత; మానున్‌= పోతుంది; అనుటయున్‌= అనటం. కూడా; మథి= పిదప; మాంసంబు= మౌం' భుజింపకశిఉన్నన్‌= తినకుంటేనే; చూవె!= సుమా!; తలంపన్‌= భావింపగా; ధర్మములు= ధర్మాలు; ఎవ్వియునుజ ఏవి అయినా దయకున్‌= కరుణకు; సదృశంబులే?=ఐ సాటి అగునా? తాత్పర్యం; రాజా! మాంసం తినటంవలన కలిగే పాపం దానాల మహిమవలన పోతుంది అనటంకూడా ఇక అటు 2 మాంసం తినకుంటేనే సుమా! ధర్మా లేవైనా దయకు సాటి అవుతాయా? విశేషం: (ప్రాయళ్చిత్తాలు ఉన్నాయి కదా! అని పాపాలు చేయటంవలన దోషాలు ప్రాయశ్ళిత్తాలవలన కూడా పోవు. తే. ఆత్మ సదృశత ప్రాణభయంబునందు6 । బ్రాణులకు నెల్ల గని మాంసభక్షణంబు

మాను దయ నార్థమానసుండైన పురుషు€; దాతనికి బ్రహ్మలోకాదు లాటపట్టు. 308 ప్రతిపదార్థం; దయన్‌= జాలితో; ఆ(ర్రమానసుండు= మెత్తని హృదయంగలవాడు; ఐన పురుషుండు= అయిన నరుడి” (ప్రాణులకున్‌= ప్రాణంగలవాటికి; ఎల్లన్‌= అన్నింటికీ: (ప్రాణభయంబునందున్‌= (ప్రాణం విషయంలోని భయమునం క్‌ ఆత్మసదృళతన్‌= తన పోలికను; కని= చూచి; మాంసభక్షణంబు= మాంసం తినటం; మానున్‌= మానివేస్తాడు: ఆతనికిన్‌= అటీవా బ్రహ్మలోక+ఆదులు= (బ్రహ్మలోకం మొదలైనవి; ఆటపట్టు= ఆడుకొనే చోటు.

ఆనుశాసనికపర్వము - చతుర్జాశ్వాననుం 531 తాత్ప్సర్యల: దయతో మెత్తని హృదయంకల నరుడు ప్రాణులన్నింటికీ ప్రాణభయంలో తనవంటి స్థితినే చూచి మాంసం తినటం మానివేస్తాడు. అతడికి బ్రహ్మలోకం మొదలైనవి (క్రీడారంగాలు. విశేషం: ఆటపట్టులో స్వేచ్చగా ఆనందంతో తిరిగే విధంగా అట్టివాడు (బ్రహ్మలోకాదులలో విహరిస్తాడని భావం.

క. భూతముల కలుగు నతనికి ; భూతము లఖిలములు నలుగు భూతహితార్జీ! స 309 భూతముల కభయ మిచ్చిన । పూతాత్మున కభయ మిచ్చు భూతావలియున్‌. ప్రతిపదార్హం: భూతహిత+అర్జీ! ప్రాణుల మేలు కోరేవాడా!; భూోతములకున్‌= ప్రాణుల విషయంలో; అలుగు+ఆతనికిన్‌= పగపెట్టుకొనేవాడికి; భూతములు= ప్రాణులు; అఖిలములు= అన్నీ; అలుగున్‌= పగ కలిగి ఉంటాయి; భూతములకున్‌= (ప్రాణులకు; అభయము= భయం లేని తనాన్ని; ఇచ్చిన పూత+ఆత్మునకున్‌౯ ఇచ్చిన పవి్యత్ర హృదయుడికి; భూత+ఆవలెయున్‌= (ప్రాణుల వరుసలు కూడా; అభయముజ= అభయాన్ని; ఇచ్చున్‌= ఇస్తాయి. తాచ్సర్యం: ధర్మరాజా! (ప్రాణుల విషయంలో పగ గలిగి ఉన్న వాడియెడల ప్రాణులు కూడా శ్వ్యతభావంతోనే ఉంటాయి. ప్రాణులకు అభయం ఇచ్చే పవిషత్రహృదయుడికి అవి కూడా అభయం ఇస్తాయి. అ దానమును దపంబు ధర్మంబు యజ్ఞంబు । శౌచ మంత్రతంత్ర సత్యములును బుధు లహింస రూపములు గాంగ జెప్పుట నెల్లకల్మి సుమ్మహెంస కలిమి, 310 ప్రతిపదార్హం: బుధులు= వివకంగలవారు; దానమును= -ఈగిని; తపంబున్‌= తపస్సును; ధర్మంబు= ధర్మమును; యజ్హంబున్‌= యజ్ఞాన్నీ; శెచ మంద్ర తంత్ర సత్యములను= శుద్ది? మంత్రము, అనుష్టానము, సత్యము అనువాటిని; అహింసరూపములు== అహింసయొక్క మరొక రూపములు; కాంగన్‌= అవటాన్ని; చెప్పుటన్‌= చెప్పటంచేత; అహింస కలిమి= అహింస ఉండటం; ఎల్లకల్మి= అన్నింటి సంపదయే; సుమ్ము!= సుమా! తాత్పర్యం: వివేకవంతులు దానం, ధర్మం, తపస్సు, యజ్ఞం, పరిశుద్దత, మంత్రం, అనుష్టానం. సత్యం - ఇవన్నీ అహింసరూపాలే అని చెప్పటంవలన అహింస అనే సంపద ఉంటే అన్ని సంపదలు ఉన్నట్లే, క. నరనాధ! యహింసా గుణ ।; వపరిగణనము గొంత మాత్రం బలికితి ధర్మో త్తర యగు నహింస మేలిమి ; యరయం గడుం బెద్ద దాని నలవణపు మదిన్‌.” 3411 ప్రతిపదార్హం: నరనాధ!1= (ప్రజాపాలకా!; అహింసా గుణ పరిగణనము= అహింస అనే గుణం లెక్క; కాంతమా(త్రన్‌= కొాంతమా(త్రమే; పలికితిన్‌= చెప్పాను; ధర్మ+ఉత్తర= ధర్మం తుదిగా ఉన్నది; అగు+అహింస మేలిమి= అయిన హింస యొక్క గొప్పతనం; అరయన్‌= పరికించగా; కడున్‌= మిక్కిలి; పెద్ద= ఎక్కువ అయినది: దానిన్‌= దానిని; మదిన్‌= హృదయంలో; అలవజుపు= అభ్యాసం చేయుము. చొచ్చర్యం: రాజా! అహింసయొక్క మహిమను కొాంతమా(త్రమే చెప్పాను, అది ధర్మమే పర్యవసానంగా గలది. దాని మహిమ పరిశీలించి చూస్తే చాలా గొప్పది. కనుక దానిని హృదయంలో అభ్యాసం చేయాలి.' ఆ. అనిన సంతసిల్లి యమ్మహీపతి తాత । కధికభక్తి మొక్కి 'యస్మదీియ. సంగరంబునందు. జచ్చినవారల । కేది గతియొ నాకు నెలుంగం జెప్పు, 312 ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌= అనగా; సంతసిల్లి= ఆనందపడి; ఆ+మహీపతి= ఆ రాజు; తాతకున్‌= తాత అయిన భీష్ముడికి; అధికభక్తిన్‌= ఎక్కువ అయిన భక్తితో; మైక్కిజఐ పాదనమస్కారం చేసి; అస్మదీయ సంగరంబునందున్‌= మాదైన యుద్దంలో; చచ్చినవారలకున్‌= మరణించినవారికి; ఏది; గతియొ= గతియో; నాకున్‌= నాకు; ఎయింగన్‌= తెలిసేవిధంగా; చెప్పుః చెప్పుము.

532 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తాత్సర్యం: అనగా సంతోషించి ధర్మరాజు మిక్కుటమైన భక్తితో తాతకు దండనమస్కారంచేసి 'మాదైన యుద్దంలో చచ్చినవారు ఎక్కడికి పోతారో నాకు తెలియజెప్పుము. (ఆని అడిగాడు) క. బ్రదుకును జావును సుఖదుః । ఖదములుగా జంతుకోటి కరుణామూర్తీ!

మది. దలంచు. బ్రాణలాభము ; నదలు టరిదిగాన నట్టివారి నడిగితిన్‌.” 313 ప్రతిపదార్థం: కరుణామూర్తీ!= జాలియే రూపమైన ఓ తాతా! జంటత్రుకోటి= ప్రాణుల సముదాయం; (బ్రదుకును= జీవించి ఉండటాన్నీ; చావునుజు మరణాన్ని; సుఖదు:ఖదములుగాన్‌క= సుఖాన్నీ, దుఃఖాన్నీ ఇచ్చేవిగా; మదిన్‌= హృదయంలో; తలంచన్‌= భావిస్తుంది; 'ప్రాణలాభము= (ప్రాణం పొందటం అనేదానిని; వదలుట= విడిచిపెట్టటం; అరిదిజఐ చాలా అపురూపమైన విషయం; కానన్‌= కనుక; అట్టివారిన్‌=, ఆ విధంగా (ప్రాణం వదలినవారిని గూర్చి; అడిగితిన్‌= అడిగా ౨. తాత్చర్యల: దయామూర్తీ! ప్రాణులు బ్రదుకు సుఖమిచ్చేదనీ, చావు దుఃఖాన్ని కలిగిస్తుందనీ మనస్సులో భావిస్తూ ఉంటాయి. ఉన్న (ప్రాణాన్ని వదలుకొనటం చాలా అరుదు. కనుక అట్టివారిని గూర్చి అడిగాను. విశేషం: సర్వప్రాణికోటికీ మిక్కిలి ప్రియమైనది ప్రాణం. యుద్దానికి రావటమంటే దానిని చేజేతులా వదలుకొనటానికి సిద్దపడటమే కదా! ఇది చాలా అరుదైన విషయం. ప్రాణంకంటె మిన్నగా దేనిని ఆశించి జనులు యుద్దాలలో మరణిస్తారు? అని ధర్మరాజు ఆంతర్యం. “కరుణామూర్తి!” అనే సంబోధన చాలా అర్థవంతం. 'యుద్దంలో నిన్ను నేను రూపుమాపదలచాను. అట్టి నాయందు ఏ విధమైన ద్వేషం పూనక నేను అడిగిన ధర్మాలన్నీ ఆప్యాయంగా చెప్పుతున్నావు. ఇంతకంటె కరుణకు నిదర్శనం ఏమిటి? అని స్పూర్తి. క. _ అనుటయు 'లెస్సగం దలంచితి । విను మొక కీటంబునకును వేదవ్యాసం

బున లోకహితమొనర్షిన ; మునికి నయిన సత్మథనము మునినుతచరితా! 314 ప్రతిపదార్ధల: అనుటయున్‌= అని పలుకగా; మునినుతచరితా[1= మునులు కొనియాడే నడవడిగలవాడా!; లెస్సగన్‌= మేలుగా; తలంచితి= భావించావు; ఒక కీటంబునకును= ఒక పురుగునకూ; వేదవ్యాసంబునన్‌= వేదాలను విడమరచి చూపటంతో; లోకహితముజ లోకం మేలు; ఒనర్చిన మునికిన్‌= చేసిన మహర్షిక్రీ: అయిన సత్‌+కధనమున్‌= జరిగిన మంచి (ప్రసంగాన్ని; వినుజ ఆలకించుము, తాత్పర్యం: అని అంటే 'మంచివాడా! నీవు చాలా చక్కగా భావించావు. ఒక పురుగునకూ, వేదవ్యాసమహర్షికీ జరిగిన సంభాషణ చెప్పుతాను వినుము. విశేషం: 'మునినుతచరితా!' అనే సంబోధన పై 'కరుణామూర్తి అనే సంబోధనకు సమాధానగర్భితమైనది. “నీవు యుద్దంచేయటం లోకసామాన్య విషయంకాదు. దానిని గూర్చి నీవు పశ్చాత్తాపం పొందటమే నీ శీలం మునులకు కూడా ప్రశంసనీయం అని చెప్పుతున్నది' అనే స్పూర్తిని అందులో అందుకొనాలి. వేద.... మునికిన్‌ అని సాగదీయటం గౌరవవిశేషాన్ని అభివ్యక్తం చేయటంకొరకు. వ దాననీ యడిగిన యర్ధంబు తెల్లం బగునని పలికి భీష్పుం డిట్లనియె. 315 (ప్రతిపదార్థం: దానన్‌= ఆ సంభాషణచేత; నీ+అడిగిన అర్హంబు= నీవడిగిన విషయం; తెల్లంబు= స్పష్టం; అగున్‌= అవుతుంది; అని; పలికి= మాటాడి; భీష్ముండు; ఇట్టుజ ఈ విధంగా; అనియెన్‌= అన్నాడు. తొత్పర్యం: ఆ సంభాషణచేత నీవడిగిన విషయం స్పష్టంగా తెలుస్తుంది." అని పలికి భీష్ము డిట్టా అన్నాడు.

ఆనుళాసనికసర్యము - చతుర్జాశ్వానము 533 క, శకటపథంబునం గీటం , బొకటి వెసం బాణం గాంచె యోగీంద్రుండు జం తుకలాప మానసదశా । ప్రకార సంవేది బాదరాయణుం డధిపా! 316 ప్రతిపదార్హం: అధిపా!= రాజా; యోగి+ఇంద్రుండు= యోగులలో (శ్రేష్టుడు; జంతు కలాప మానస దశా ప్రకార సంవేది= జంతువుల సముదాయవు హృదయాలలోని దశల తీరులను చక్కగా తెలిసికొనేవాడు; బాదరాయణు(డు= శ్రీ, వేదవ్యాసుడు; శకటపథంబునన్‌= బండిదారిలో; కీటంబు= పురుగు; ఒకటి; వెసన్‌= వడిగా? పాఆన్‌=ఐ పరుగెత్తుతూ ఉండగా; కాంచెన్‌= చూచాడు. తాత్సర్యం: యోగులలో శ్రేష్టుడు, జంతువుల హృదయాల తీరులను చక్కగా తెలిసికొనగలవాడు అయిన ఇ వేదవ్యాసుడు బండ్డు నడచేదారిలో ఒక పురుగు వేగంగా పరుగుతీస్తూ ఉండగా చూచాడు. విశేషం; బాదరాయణుడు - బదరీవనం (ఠేగుతోట) స్టానంగా కలవాడు. యోగీంద్రుడు కనుకనే జంతువుల హృదయభావాలను తెలిసికొనగలుగువాడని భావన. వ. కాంచి నిరూపించి యాకృష్ణద్వపాయనుం డక్కీటకంబుతో “నీవు భయంబున రయం బెసంగం బాఖెదవు కారణం బేమి?' యవి యడిగిన నది యమ్మనీంద్రున కిట్లనియె. 317 (ప్రతిపదార్థం; కాంచి=ఐ చూచి; నిరూపించి= తనవలన (ప్రమాదం కలుగదని దానికి నమ్మకం కలిగించి; ఆ+కృష్ణద్వైపాయనుండు= ఆ వ్యాసమహర్షి ఆ+కీటకంబుతోన్‌= ఆ పురుగుతో; నీవు; భయంబునన్‌= భీతితో; రయంబుజు వేగం; ఎస౮గన్‌= ఎక్కువ అయ్యే విధంగా; పాటెదవు= పరుగెత్తుతున్నావు; కారణంబు= హేతువు; ఏమి?; అని; ఆఅడిగినన్‌= అడిగితే; - అది= ఆ వురుగు; ఆ+ముని+ఇంద్రునకున్‌= ఆ మహర్షి్రేషుడితో; ఇట్టుజ ఈ విధంగా; అనియెన్‌= అన్నది. చొత్సర్యం: చూచి, దానిని ఆపి, ఆ వ్యాసభగవానుడు ఆ పురుగుతో 'నీవు భయంతో మిక్కిలి వేగంతో పారిపోతున్నావు. దీనికి కారణం ఏమిటి?” అని అడిగితే ఆ పురుగు ఆ మునిశ్రేష్పుడితో ఇట్లా అన్నది. విశేషం: కృష్ణద్వైపాయనుడు - నల్లనివాడు, ద్వీపం స్థానంగా కలవాడు; యమునానది ద్వీపంలో సత్యవతీపరాశరులకు పుట్టి అక్కడ ఉంటూ ఉంటాడు. బదరికావనంలో కూడా ఉంటాడు. తే. '* తెప్పతెరలంగ బండు లేతెంచుచున్న । యవి మహాత్మ! తన్నేమిజాతారనములు6 గడంక నెడ్లను దటిమి రొప్పిడు నరాలి ; యులివు విని యుల్లమునం గడునులుకు వుట్టి. 318 'ప్రతిపదార్హం: మహాత్మ!= దొడ్డబుద్ధిగలవాడా!; తెప్పతెరలంగన్‌= మిక్కిలి వేగంగా? బండులు= బండ్లు; ఏతెంచుచున్న+అవి= వస్తున్నాయి; తత్‌+*నేమి జాత+ఆరవములున్‌= వాటి చక్రపు పట్టాలనుండి పుట్టిన పెనురొదలు: కడ(కన్‌= మిక్కిలి పూనికతో; ఎడ్లను= ఎద్దులను; తతిమి= వెంటబడి; రొప్పెడు నర+ఆలి ఉలివున్‌= తోలే జనసముదాయాల నాదాన్నీ: విని; ఉల్లమునన్‌= గుండెలో; కడున్‌= ఎక్కువ అయిన; ఉలుకు గుబులు; పుట్టి= కలిగి. తాత్సర్యం: 'మహాత్మా! మీద మీద వేగంగా బండ్లు వస్తున్నాయి. వాటి పట్టాల చప్పుళ్ళు, ఎడ్లను పూనికతో తోలే జనాల అరుపులు విని నా గుండెలో గుబులు పుట్టింది. వ. బ్రదుకును జావును బరమసుఖంబును నత్యంత దుఃఖంబునుం గాదె? కావున. 319 (ప్రతిపదార్థం: బ్రదుకును= జీవితమూ; చావును= మరణమూ; పరమసుఖంబునున్‌= మిక్కిలి సుఖమూ; అత్యంత దుఃఖంబునున్‌= మిక్కిలి ఎక్కువ దుఃఖమూ; కాదె?=ఐ కదా!; కావునన్‌= కనుకు

కండ శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తాత్పర్యం: బ్రదుకు ఎంతో సుఖమైనది. చావు మిక్కిలి దుఃఖాన్ని కలిగించేది కదా! కనుక, (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). క. క్రూదున మేను సిదియు నను । కొందల పాటొంది ప్రాణగొద్దమగుటం ద ప్పం దొలంగ6 బొటెదను ముని । బృందారక! యసదె ప్రాణభీతి దలంపన్‌? 320 ప్రతిపదార్హం: క్రందునన్‌= ఒత్తిడిలో; మేను= దేహం; చిదియున్‌= నలిగిపోతుంది; అను కొందలపాటుజ అనే కంగారు; ఒంది= పొంది: ప్రాణగొడ్డము= ప్రాణం పోయేపని; అగుటన్‌= కావటోంవలన; తప్పన్‌= తప్పించుకొనటానికి; తొలంగన్‌+పాతాదను= తొలగిపోతున్నాను; ముని బృందారక!= మునివరా!; తలంపన్‌= ఆలోచిస్తే; (ప్రాణభితి= ప్రాణానికి సంబంధించిన భయం; అసదె?= తక్కువదా? తొత్సర్యం: సందడిలో దేహం నలిగిపోతుందనే కంగారుతో (ప్రాణంపోయే పని కనుక తప్పించుకొని తాలగిపోతున్నాను. భావిస్తే ప్రాణభితి ప్రాణికి తక్కువది కాదు కదా! చ. అన విని దాని కిట్టులను నమ్మహితాత్మకుం దెంతలెస్ప? నీ మనికి దలంప నింద్రియసనమూజసుఖంబులం బొందం గీటము బల్లను టదిలేదు దుఃఖబహుళం బిది యీ యొడ లేల? చావు నీ కనయము సౌఖ్యకారియగు నత్తెఅం గీవు దలంచి చూడుమా! 321 ప్రతిపదార్థం: అనన్‌= అనగా; విని; ఆ+మహిత+అత్మకుండు= మిక్కిలి గొప్ప ఆత్మకల ఆ వ్యాసుడు; దానికిన్‌=ఐ ఆ పురుగునకు; ఇట్టులు= ఈ విధంగా; అనున్‌= అన్నాడు; తలంపన్‌= భావింపగా; నీ మనికి= నీ (బ్రదుకు; ఎంత= ఏ మాత్రం; లెస్స?= మేలైనది?; శీటముల్‌= పురుగులు; ఇంద్రియ సమాజ సుఖంబులన్‌= ఇం(ద్రియాల సముదాయంవలన కలిగే సుఖాలను; పొందన్‌+కనుట= పాందగలగటం; అదిజ అనేది; లేదు; ఈ+ఒడలు= ఈ దేహం; ఇది; దుఃఖబహుళంబు= దుఃఖాలు పెల్టుగా గలది; ఏల?= ఇట్టిది నీ కెందుకు?; నీకున్‌=ఐ నీకు; చావుజ మరణం; అనయము= ఎల్లప్పుడు; సౌఖ్యకారి= సుఖాన్ని కలిగించేది; అగున్‌= అవుతుంది; ఈవు= నీవు; ఆ+తెజంగు= ఆ పద్దతిని; తలంచిజ భావించి; చూడుమా!= చూడుము, తాత్పర్యం: అన్నమాట విని ఆ మహానుభావుడు దానితో ఇట్లా అన్నాడు. నీ బ్రదుకు ఎంత మేలైనది? పురుగులు ఇం'ద్రియసుఖాలు పొందే వీలు అంతగా లేదు కదా! పెక్కు దుఃఖాలకు తావైన ఈ దేహం ఎందుకు? నీకు చావే సుఖం కలిగిస్తుంది. ఆ పద్ధతి ఆలోచించి చూడుము." విశేషం: తత్త్వం (గ్రహించటానికే ఈ ధోరణి కాని నిజంగా దాని చావు వ్యాసుడు కోరుతున్నాడని అర్హం (గ్రహించరాదనటంకొరకు మహేతాత్మకుండు” అనే పదాన్ని కవి ప్రయోగించాడు. వ అనుటయు నక్కీటంబు. 322 ప్రతిపదార్థం: అనుటయున్‌= అని పలుకగా; ఆ+కీటంబు= ఆ పురుగు. తొత్సర్యల; అని అనగా ఆ పురుగు ఇట్టా అంటున్నది. తే. “అనఘ! కీటంబులకు విషయజములైన । సౌఖ్యములం బొంద లే దను చదువు గలదె? వినుము తమతమ తెరువుల ననుభవింపం । గలదు చావును భీతికిం గారణంబు. 323

ఆమశాపనికపర్వము - చతుర్జాశ్వాసము 535 ప్రతిపదార్హం: అనఘ!= పుణ్యాత్మా!; కీటంబులకున్‌= పురుగులకు; విషయజములు= ఇబ్బం, స్పర్శ, రూపం, రసం, గంధం అనే విషయాలవలన పుట్టేవి; ఐన సౌఖ్యములన్‌= అయిన సౌఖ్యాలను: పొందన్‌= పొందుటకు; లేదు= అవకాశం లేదు; అను చదువు= అనే విద్య; కలదె?= ఉన్నదా?; వినుము; తమతమతెరువులన్‌= తమ తమదారులలో; అనుభవింపన్‌= అనుభవించటానికి; కలదు= వీలు ఉన్నది; చావును= చావు కూడా; భితికిన్‌= భయానికి; కారణంబు= హేతువు. తొత్పర్యం: 'మహాత్మా! పురుగులకు విషయసుఖాలు పొందే వీలులేదనే విద్య ఉన్నదా? అవి కూడా తమతమ దారులలో సుఖాల ననుభవిస్తాయి. అట్టాగే చావు భయానిక్షి కారణం అవుతుంది. వు నీవునా మనం బరసి; తింతియ కాక యింత యెజబుంగవే? యది యట్లుండె నా తెజఖం గవధరింపు; మేను

దొలుమేన నొక్క శూద్రుండ ధనవంతుండ. 3౩24 ప్రతిపదార్హం: నీవు; నా మనంబు= నా హృదయాన్ని; అరసితి(వి)= పరీక్షించావు; ఇంతియజ= ఇంతే; కాక; ఇంత= ఈ మాత్రం; ఎలుంగవే?= తెలియవా?; అది= ఆ విషయం; అట్టు= ఆ విధంగా; ఉండెన్‌= ఉన్నది; నా తెజంగుజ నా తీరు; అవధరింపుము= చక్కగా వినుము; ఏను= నేను; తాలుమేనన్‌= పూర్వదేహంలో. తాత్పర్యం: నీవు నా మనస్సును పరీక్షించావు కాని ఈ చిన్న విషయం నీకు తెలియనిదా? అది అట్టా ఉండనిమ్ము. నా సంగతి వినుము. నేను వెనుకటి జన్మలో ఒక శూద్రుడను. గొప్ప ధనం కలవాడను. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). సీ, ఆచారహీనత యతిలోభ మన్యధ । నాపేక్ష క్రూరత యవినయంబు

మొదలైన దుర్గుణంబులకు నెల్లను నెల ; వెయుండి మాతకు నధికభక్తిం

జ్రీతి యెప్పుడు నొనరింతు; బ్రాహ్మణమాత్రుం ; దతిథి యొక్కరుం దొక యప్పు దరుగు

దెంచిన నతనిం బూజించితి నది కార ।; ణముగ జాతిస్మరణంబు గలిగె

మంచికర్మము సుఖము నొందించు టిపుడు । గాన వచ్చె మునీశ్వర! కరుణ నాకు

నతెజం గెజింగింపవే! యతివిశదము ; గాంగ ననవుడు నాతండు గారవమున. 325 ప్రతిపదార్దం; అచారహీనత= మంచి నడవడి లేకపోవటం; అతిలోభముజ మిక్కిలి పిసినిగొట్టుతనం; అన్య ధన+ఆపేక్ష=ఐ ఇతరుల

ళా

సొమ్ముపై కోరిక; క్రూరత= దయలేనితనం; అవినయంబు= పెద్దబయెడల నమ్రత లేకపోవటం; మొదలు+ఐన దుర్గుణంబులకున్‌= మొదలైన చెడు గుణాలకు; ఎల్లను= అన్నింటికీ; నెలవు= నివాసపుచోటు; ఐ; ఉండి= ఉండి (కూడా); మాతకున్‌= తల్లికి; అధికభక్తిన్‌= మిక్కిలి భక్తితో; ఎప్పుడున్‌= ఎల్లవేళలా; ప్రీతిన్‌= ప్రియాన్ని; ఒనరింతున్‌= చేసేవాడిని; ఒకశఅప్పుడు= ఒక సమయంలో; (బ్రాహ్మాణమా(త్రుండు= కేవలం పుట్టుకచేత (బ్రాహ్మణుడైనవాడు: అతిధి= తిథి నియమంలేకుండా వచ్చినవాడు; ఒక్కరుండు= ఒకడు; అరుగుదెంచినన్‌= రాగా; అతనిన్‌= అతడిని; పూబించితిన్‌=ఐ గౌరవించాను; అది= ఆ పూజ; కారణముగన్‌= కారణంగా; జాతిస్మరణంబు= పూర్వ జన్మజ్ఞానం తలపగలగటం; కలిగెన్‌= కలిగింది; ముని+ఈశ్వర!= ముని'శ్రేష్టా!; మంచి కర్మము= మంచిపని; సుఖమున్‌= సుఖాన్ని; ఒందించుట= కలిగించటం; ఇపుడు= ఇప్పుడు; కానవచ్చెన్‌= తెలియవచ్చింది; ఆ+తెఆంగు= ఆ పద్దతి; నాక్షున్‌= నాకు; కరుణన్‌= జూలితో; అతి విశదము= తేటతెల్లం; కాంగన్‌= అయ్యేవిధంగా; ఎటింగింపవే!= తెలుపుమా!; అనవుడున్‌= అని అంటే; ఆతండు= ఆ వేదవ్యాసుడు; గొరవమునన్‌= ప్రీతితో.

తాత్సర్యం: ఆచారం లేకపోవటం, అత్యాశ, ఇతరుల ధనాన్ని కోరటం, క్రార్యం, వినయం పాటించకపోవటం మొదలైన చెడు లక్షణాలకు నివాసభూమిగా ఉన్నాను. అయినా తల్లికి ఎక్కువ భక్తితో ఎప్పుడూ ప్రీతి కలిగించాను. ఒకనాడు

536 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము

ఒక (బ్రాహ్మణుడు అతిథిగా వస్తే ఆతడిని గౌరవించాను. దానివలన పూర్వజన్మస్మరణ కలిగింది. మంచి కర్మం

సుఖం కలిగిస్తుంది - అనే సంగతి ఇప్పుడు నాకు తెలిసింది. మునీశ్వరా! దయతో నాకా విషయం తేటతెల్లంగా

చెప్పుము" అంటే అతడు బుజ్జగింపుతో. (తరువాతి వచనంతో అన్వయం).

విశేషం: ఎన్ని దుర్గుణాలున్నా మంచిపని వ్యర్థం కాదని ఈ పద్యం చెప్పుతున్నది.

వ. ఆ జంతువుం గనుంగొని 'నీవు సెప్పనేల? దుష్కర్మకోటివలనం గీటంబ వగు టెజింగితి భవదాచరింతంబు లైన సత్మర్మంబులుం గాంచితి నమ్మేలునకు సంతోషించిళాదె నీతో సంభాషించితి! మదీయ తపోవిశేషంబున నీదయిన కీటత్వం బపనయించెద విషాదం బపనయింపుము; తపోబలంబును గదడచినబలంబులుం గలవే? మనుష్యజన్మంబునొంది మేలొనర్పెద ననుకోర్కినీకుం బుట్టుట మేలు; మానవులకుం గర్మభూమికృతంబులైన సదసత్కర్మంబులం జూవె దేవతలును గీటంబులు నగుట వాటిల్లెడు' నని పలికి వెండియు. 326

ప్రతిపదార్హం: ఆ+జంతువున్‌= ఆ ప్రాణిని; కనుంగొని= చూచి; నీవు; చెప్పన్‌+ఏల?= చెప్పటం ఎందుకు?; దుష్కర్మ కోటివలనన్‌=

పాపపు పనుల ఎక్కువతనంవలన; కీటంబవు= పురుగువు; అగుటజ కావటం; ఎటింగితిన్‌= తెలిసికొన్నాను; భవత్‌*ఆచరితంబులు=

నీవు చేసినట్టివి;ి ఐన సత్‌+కర్మంబులున్‌= అయిన పుణ్యకార్యాలు కూడా; కాంచితిన్‌జఐ పరికించాను; ఆ+మేలునకున్‌= ఆ

మంచిపనికి; సంతోషించి= ఆనందించి; కాదె!= కదా!; నీతోన్‌= నీతో; సంభాషించితిన్‌ఐ ప్రసంగం చేశాను; మదీయ

తపస్‌+విశేషంబునన్‌= నా దైన గొప్పదగు తపస్సుచేత; నీ+అది= నీకు సంబంధించినది; అయిన కీటత్వంబు= అయిన పురుగుతనం; అపనయించఛెదన్‌= పోగొట్టుతాను; విషాదంబు= దుఃఖం; అపనయింపుముజ తొలగించుకొనుము; తపస్‌+బలంబును= తపస్సు శక్తిని; కడచిన బలంబులున్‌= మించిన బలాలు; కలవే?= ఉన్నవా?; మనుష్య జన్మంబున్‌= మానవుడి పుట్టుకను; ఒంది= పొంది; మేలు= మంచిపని; ఒనర్చెదన్‌= చేస్తాను; అను కోర్కిజఐ అనే కోరిక; నీకున్‌=ఐ నీకు; పుట్టుట= కలగటం; మేలు= మంచిది; మానవులకున్‌= మనుష్యులకు; కర్మభూమి కృతంబులు= కర్మలకు సంబంధించిన భూమియందు చేసినట్టివి; ఐన సత్‌+అసత్‌+కర్మంబులన్‌= మంచి చెడు పనులచేత; చూవె!= సుమా!; దేవతలును= దేవలోకంవారు; కీటంబులును= పురుగులు మొదలగు జంతువులును; అగుట= కావటం; పాటిల్లైడున్‌= సంభవిస్తున్నది; అని; పలికి= మౌట్టాడి; వెండియున్‌= ఇంకా. తాత్పర్యం: ఆ జంతువును చూచి, “నీవు చెప్పటం ఎందుకు? పాపాల సముదాయంవలన నీవు పురుగు అయిన సంగతి నాకు తెలుసు. నీవు చేసిన పుణ్యకార్యాలు కూడా నేను గుర్తించాను. ఆ మంచిపనికి సంతోషించి కదా- నీతో సంభాషణం చేశాను! నాదైన గొప్ప తపస్సుచేత నీ పురుగుతనాన్ని పోగొడతాను. నీవు విచారం మానుము. తపళ్ళక్తిని మించిన శక్తులు లేవు. మనుష్యజన్మం పొంది మంచి పనులు చేస్తాననే కోరిక నీకు కలగటం కూడా మంచిదే ఇది కర్మభూమి. మనుష్యులు ఇక్కడ చేసిన మంచిపనులవలన దేవతలవుతారు. పాపకార్యాలవలన పురుగులుగా పుట్టుతారు అని చెప్పి ఇంకా ఇట్టా అన్నాడు.

క. సుకృతమూలమ్మెయిం గల్గుట । నకట! జనిప్యతియు. గల్గె నస్మత్సంద

రృకతయు నీకు నొదవె నో । డకు మున్నతపదము నిచ్చుటకు మెయికొంటిన్‌. ౩27

(ప్రతిపదార్థం: ఆ+మెయిన్‌= ఆ విధంగా; సుకృతములు= మంచి పనులు; కల్గుటన్‌= కలిగిన కారణంగా; అకట![= అయ్యో!; జనిస్కృతియున్‌= పూర్వపు పుట్టుక గుర్తు రావటం; కల్లెన్‌= కలిగింది; అస్మత్‌*సందర్శకతయున్‌ః నన్ను చక్కగా చూడగలగటం కూడా: నీకున్‌= నీకు; ఒదవెన్‌= కలిగింది; ఓడకుమువ= భయపడకుము; ఉన్నతపదమున్‌= గొప్ప స్థానం; ఇచ్చుటకున్‌= ఇవ్వటానికి; మెయికొంటిన్‌=ఐ అంగీకరించాను.

ఆనుశాసనికపర్వము = చతుర్జాశ్వానము క్‌3 తాత్పర్యం: ఆ పుణ్యాలు కలగటంవలననే నీకు పూర్వజన్మ గుర్తుకు రావటం, నన్ను చూడగలగటం కలిగాయి. సంకోచపడకుము. నీకు ఉన్నత స్టానం ఇవ్వటానికి అంగీకరించాను. వ. _అత్తెలం గాకర్ణింపుము. 328 ప్రతిపదార్థం: ఆ+తెజంగు= ఆ పద్దతి; ఆకర్షింపుము= చక్కగా చెవులబెట్టు, తాత్సర్యం: ఆ తీరు వినుము. వేదవ్యాసుండు గీటంబునకు నుత్తమజన్మంబులు గలుగ ననుగ్రహించుట (సం. 13-180-1 (కుంభ))

ఆ. నీచ శూద్రవైశ్వ వృపజన్మములం గ్రను । వృత్తి నొందు మెపుడు6 జిత్తమునకుం

బు ట్రైబుంగునట్టి పోండిమి నొసంగితి + ధర్మపరుండ వగుదు దానం జేసి.” 329 ప్రతిపదార్థం: నీచ శూద్ర వైళ్ళ నృప జన్మములన్‌= మనుష్యజన్మకంటె క్రిందివైన గోజన్మ మొదలైనది, శూద్రజన్మ, వైశ్యజన్మ, క్షత్రియుడి పుట్టుక అనే వాటిని; క్రమవృత్తిన్‌= (క్రమమైన తీరుతో; ఒందుము= పొందుము; ఎపుడున్‌= అన్ని జన్మల సమయాలలోను; చిత్తమునకున్‌= హృదయానికి; పుట్టుజ పుట్టుక; ఎయింగు+అట్టి పోండిమిన్‌= తెలిసికొనగల సమర్థతను; ఒసంితిన్‌= ఇచ్చాను; దానన్‌+చేసి= దానివలన; ధర్మపరుండవు= ధర్మమునందు మిక్కిలి ఆసక్తికలవాడవు; ఆగుదు(వు)= కౌతావు. తాత్పర్యం: జంతుజన్మలు, శూద్ర, వైళ్య, క్షత్రియజన్మలు (క్రమంగా పొందుము. ఆ అన్ని జన్మలలో నీ హృదయానికి పూర్వజన్మజ్ఞానం కలిగే శక్తి ఇచ్చాను. దాని వలన ధర్మశ్రద్ధకలవాడవు కమ్ము. విశేషం; పుట్టెటుంగుట అంటే ఈ పుట్టుకకు కారణం ఏమిటో తెలియటం. అది తెలిస్తే పాపాచరణకు జీవుడు సిద్ధ్దపడడు. క. _ అని సాత్యవతేయుండు గృప । నెనసి సుధాధారం బోలు నీక్షణముం ద

త్తనువున నిగిడించిన న । మ్మునిపతిం గీర్తించె భూతములు ప్రీతములై. ౩3౦ (ప్రతిపదార్ధం: అని= ఇట్టు పలికి; సాత్యవతేయుండు= సత్యవతి కుమారుడగు వ్యాసుడు; కృపన్‌= దయను; ఎనసి= పొంది; సుధాధారన్‌= అమృతధారను; పోలు+ఈక్షణమున్‌= పోలునట్టి చూపును; తద్‌+తనువునన్‌= ఆతడి దేహంమీద; నిగిడించినన్‌= పరపగా; ఆ+మునిపతిన్‌= మహర్షులలో (శ్రేష్టుడైన ఆతడిని; భూతములు= (ప్రాణులు; 'ప్రీతములు= (ప్రేమకలవి; ఐ; కీర్తించెన్‌= కొనియాడినవి. తొత్చర్యం: ఇట్లా పలికి, వ్యాసుడు దయ పూని అమృతధారవంటి చూపును ఆ పురుగు దేహంమీద సారించాడు. అప్పుడు సర్వభూతాలు (ప్రీతిపొంది, ఆ మహర్షిని కొనియాడాయి. క. _ అక్కీటంబును భక్తిన్‌ । మొక్కి శిరం బతని పాదముల మోపి మనం

బెక్కుడు ప్రమోదమునం గదుం । జొక్కంగం దదనంతరమ యసువులం దొజంగెన్‌. 331 ప్రతిపదార్థం: ఆ+శీటంబును= అ పురుగు కూడా; భక్తిన్‌ఐ భక్తితో; మైక్కి=ఐ చాగిలపడి;? శిరంబు= తల; అతని పాదములన్‌= అతడి పాదాలమీద; మోపి=ఐ ఆనించి; మనంబు= మనస్సు; ఎక్కుడు (ప్రమోదమునన్‌= ఎక్కువ అయిన గొప్ప ఆనందంతో; కడున్‌= మిక్కిలిగా; చొక్కంగన్‌=పరవళించగా? తద్‌+అనంతరంబు+అజఐ ఆ వెనువెంటనే; అసువులన్‌= ప్రాణాలను; పాసెన్‌*ఐ వదలినది. తాత్సర్యం; అ పురుగు భక్తితో చాగిలపడి, తల నతడి పాదాల దగ్గర అన్సి, హృదయం ఆనందంతో ఎంతో పరవశించిపోతూ ఉండగా వెనువెంటనే (ప్రాణాలు వదలింది.

538 శ్రీనముదాంధ్ర మువాభారతము వ. కారుణికత్వధుర్యుం డగు నప్పారాశర్యుం డట్లవలీల మేలొనర్చి కీటంబుం గృతార్థంబుంజేసె నిజేచ్చం జనియె

నదియు నమ్మహానుభావు నిర్దేశించిన తెజంగున జనియించుచు ననేకపుణ్యంబు లాచరించుచు

నృపజన్మంబునం బూజ్యంబైన రాజ్యంబు నొంది. 332 ప్రతిపదార్థం: కారుణికత్వ ధుర్యుండు= దయగలిగి ఉండటంలో మిక్కిలి గొప్పవాడు; అగు+ఆ+పారాశర్యుండు= అయిన ఆ పరాశర కుమారుడగు వ్యాసుడు; అట్టు= ఆ విధంగా; అవలీలన్‌= మిక్కిలి తేలికగా; మేలు= శుభం; ఒనర్చి= కలిగించి; కీటంబున్‌= పురుగును; కృత+అర్హంబున్‌= నెరవేరిన ప్రయోజనంకల దానిని; చేసి; నిజ+ఇచ్చన్‌= తన ఇష్టమును అనుసరించి; చనియెన్‌= వెళ్ళాడు; అదియున్‌= ఆ పురుగున్నూ; ఆ+మహా+అనుభావు నిక్రేశించిన తెజంగున్‌= ఆ మహాత్ముడు తెలియజెప్పిన తీరును; జనియించుచున్‌= పుట్టుతూ; అనేక పుణ్యంబులు= పెక్కు పుణ్యాలు; ఆచరించుచున్‌= చేస్తూ: నృపజన్మంబునన్‌= క్షత్రియ జన్మంలో; పూజ్యంబు= ఎక్కువ మన్దాంచదగినది; ఐన రాజ్యంబున్‌= అయిన రాజ్యాన్ని; ఒంది= పొంది, తాత్సర్యణ: దయాశాలి అయిన వ్యాసుడు ఆ విధంగా మిక్కిలి సులభంగా మేలుచేసి, ఆ పురుగును కృతార్హం చేసి తన ఇచ్చచొప్పున వెళ్ళాడు. అది కూడా ఆ మహాత్ముడు చెప్పిన తీరున పుట్టుతూ, ఎన్నో పుణ్యాలు చేస్తూ రాజజన్మంలో మహనీయమైన రాజ్యం పొంది. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). సీ. ఏనుంగు నెక్కి పెక్కేనుంగు లిరుగడ । రాం దురంగంబుల రమణ యొప్ప

గొడుగులుం బడగలు ముడివడ గాయక । వందిపాఠకుల రవంబు లెసంగ

భూషణంబుల రత్నపుంజంబు దీస్తులు : దిక్కుల నెల్లను దీంటుకొనంగ

సామంతకవిజన సీమంతినీముఖ । పరివారవైభవస్స్పురణ మలర తే. దేవపతి వోలె సాత్యవతేయు నాత్ర; మమున కేతెంచి తత్పాదకమల మాచ్మ

ముకుట సంగతముగం జాంగి మొక్క గరుణ । నాతం డెత్తి తన్మస్తక మక్కుసేర్దె, 333 ప్రతిపదార్థం: ఏనుంగున్‌= ఏనుగును; ఎక్కి; పెక్కు= చాలా; ఏనుంగులు= ఏనుగులు; ఇరుగడన్‌= రెండువైపులా; రాన్‌=ఐ రాగా? తురగంబుల రమణ గుర్రాల సొంపు; ఒప్పన్‌= అందగించగా: గొడుగులున్‌= తెల్లని గొడుగులు; పడగలున్‌= జెండా గుర్తులు; ముడివడన్‌= చిక్కుపడుచుండగా; గాయక వంది పాఠకుల రవంబులు= పొటగాండ్రయొక్క, స్తోత్రపాఠకులయొక్క నాదాలు; ఎసంగన్‌= ఆతిశయించగా; భూషణంబుల రత్నపుంజంబు దీస్తులు= ఆభరణాలయందలి రత్నాలరాసుల కాంతులు; దిక్కులన్‌=, దిక్కులందు; ఎల్లమ= అంతటా; దీంటుకొనంగన్‌= నిండుకొనగా; సామంత= సామంతరాజులు; కవిజన= కవిజనులు; సీమంతినీ= సుందరాంగులు; ముఖజ మొదలైన; పరివారజ వెంటనంటి యుండేవారి; వైభవ స్ఫురణము= విభవపు స్ఫూర్తి అలరన్‌= ఒప్పారగా; దేవపతి పోలెన్‌= దేవేంద్రుడివలె; సాత్యవతేయు+ఆ|శ్రమమునకున్‌= వ్యాసుడి ఆశ్రమానికి; ఏతెంచి= వచ్చి; తద్‌+పాదకమలము= ఆతడి పాదం అనే పద్మాన్ని; ఆత్మ ముకుట సంగతముగన్‌= తన కిరీటంతో తాకినదిగా; చాలిజ సాష్టాంగపడి; మైక్కన్‌= నమస్కరించగా; ఆతండు= ఆ వేదవ్యాసుడు; కరుణన్‌= దయతో; ఎత్తి= లేవదీసి; తద్‌+మిస్తకము= ఆతడి తలను; అక్కు= రొమ్మున; చేర్చెన్‌= చేర్చాడు. తాత్పర్యం: పెద్ద ఏనుగు నెక్కి, రెండువైపుల ఎన్నో ఏనుగులు రాగా, గుర్రాలసాంపులు ఒప్పుతుండగా, గొడుగులు, జెండాలు ముడివడుతుండగా, గాయకులు, స్తోత్రాలవాళ్ళూ చేసే ధ్వనులు మిన్నుముట్టుతుండగా, ఆభరణాల రత్న సముదాయాల కాంతులు దిక్కులందు వ్యాపించగా, సామంతులు, కవులు, పుణ్యస్త్రీలు మొదలైన పరివారపు వైభవం ఒప్తుతుండగా దేవేంద్రుడివలె వ్యాసుడి ఆశ్రమానికి వచ్చి, అతడి పాదపద్మాలకు తన కిరీటం తాకే విధంగా సొష్టాంగ దండప్రణామం చేయగా దయతో ఆతడు అతడిని పైకి లేవదీసి, ఆతడి తలను రొమ్మున హత్తుకొన్నాడు.

ఆనుశాసనికపర్వము - చతుర్దాశ్వానము 539 విశేషం: ఒక చిన్న మంచిపనివలన ఎంత మహాఫలం పొందవచ్చునో చెప్పటానికి సుదీర్ధమైన ఈ పద్యాన్ని కవి ప్రయోగించారు. ఇది ఇతరుల స్పూర్తికి దోహదం చేస్తుంది.

వ. ఇట్లత్యాదరంబున సంభావించి శిప్వజనంబు నియోగించి. 334 ప్రతిపదార్థం: ఇట్టు= ఈ విధంగా; అత్యాదరంబునన్‌= మిక్కిలి (ప్రేమతో; సంభావించి= మన్నించి; శిష్యజనంబున్‌= శిష్యులైన వారిని; నియోగించి= ఆదేశించి. తాత్పర్యం: ఇట్టు మిక్కిలి ప్రేమతో మన్నించి, శిష్యులను ఏర్పాటు చేసి. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). క, రాజన్య సముచితంబగు । పూజావిధి యాచరించి 'వురుషోత్తమ! న్‌

వీజన్మంబున సన్హుని ; రాజకి వెలం గగు తపశ్చరణ'మొందవనా! 335 ప్రతిపదార్థం; రాజన్య సముచితంబు= రాచబిడ్డకు తగినది; ఆగు పూజావిధి=ఐ అయిన మన్నన కార్యం; ఆచరించి= చేసి; పురుష+ఉత్తమ!= పురుషులలో ్రేష్టుడా!; నీవు; ఈ జన్మంబునన్‌= ఈ పుట్టుకలో: సత్‌+మునిరాజికిన్‌= ఉత్తములైన మునుల వరుసకు; వెజంగు= ఆళ్ళర్యం కలిగించేది; అగు తపస్‌+చరణము= అయిన తపస్సును చేయటం; ఒందవనా!= పొందు మయ్యా! తాత్పర్యం: రాజకుమారుడికి తగిన మర్యాదలు చేసి 'ఉత్తమపురుషుడా! నీవు ఈ జన్మంలో ఉత్తమమునులకు కూడా ఆశ్చర్యం గొలిపే తపస్సు చేయవయ్యా। క, _ గోవులకై యొండెను వి। ప్రావలికై యొండె నిర్ధరాహవకేలీ

ప్రావీణ్యము. మెటసి విడువు । నీ వసువులు దాన నథిక నిర్మలత యగున్‌. 336 ప్రతిపదార్థం; గోవులకున్‌+ఐ= ఆవులకొరకు; ఒండెను= కాని; విప్ర+ఆవలికిన్‌+ఐ= విద్వజ్ఞనులైన (బ్రాహ్మణులకొరకు; ఒండెను= కానీ; నిర్భర+ఆహవ కేలీ (ప్రావీణ్యము= నిండైన యుద్ధపు ఆటలో మిక్కిలి నేర్పు: మెజసి= ప్రకాశింపజేసిః నీవు; అసువులు= (ప్రాణాలు; విడువుజ వదలుము; దానన్‌= దానిచేత; అధిక నిర్మలత= ఎక్కువ దోషంలేని స్థితి; ఆగున్‌= కలుగుతుంది. తాత్సర్యం: ఆవులకొరకు గానీ, విప్రలకొరకుగానీ గొప్ప యుద్ధనైపుణ్యం వెలువడజేసి, నీవు ప్రాణాలు వదలుము. దానితో నీకు మిక్కిలి నిర్మలత్వం కలుగుతుంది. విశేషం: గోవులు దేహపుప్టికీ, విప్రులు బుద్దిపుష్టికీ తగిన వస్తుభావాలను ప్రజలకు అందిస్తూ ఉంటారు. కనుక వారికొరకు ప్రాణత్యాగం చేయటం పవిత్రకర్తవ్యంగా ప్రాచీనులు భావించారు. ఫైగొ విప్రు డంటే అధ్యాత్మవిద్యాసంపన్నుడు. వ. ఇట్లు నిష్కల్మషత్వంబు సిద్ధించిన 337 ప్రతిపదార్హం: ఇట్టు= ఈ విధంగా; నిస్‌+కల్మషత్వంబు= పాపంలేనితనం; సిద్దించినన్‌= ఏర్పడితే. తాత్పర్యం: ఈ విధంగా దోషంలేనితం సిద్ధిస్తే. (తరువాతి పద్యంతో అన్నయం), క. _ ధరణీసురజనన మహిమ ; దొరకొను నీ కని విధించి దుర్ధాంతరిపు

స్పురణహరణపరిణతు న । న్నరపతి వీద్కొల్పె మునిజనంబులు వొగడన్‌, 338 ప్రతిపదార్థం: ధరణీసుర జనన మహిమజ= (బ్రాహ్మణ జన్మ అనే గొప్ప స్టితి; నీక్రున్‌= నీకు; దొరకొనున్‌=ఐ లభిస్తుంది; అని; విధించి= ఆజ్ఞాపించి; దుర్దాంతరిపు స్ఫురణ హరణ పసరిణతున్‌= అణపశక్యం కాని శత్రువుల విజృంభణను పోగొట్టటంలో పాండిత్యంగల; ఆ+నరపతిన్‌= ఆ రాజును; మునిజనంబులు= మునులు; పొగడన్‌= కొనియాడగా; వీడ్కొల్పెన్‌= పంపించాడు.

540 త్రిమదొంధ్ర మహాభారతము చాత్పర్యం: (బ్రాహ్మాణజన్మ అనే మహనీయస్తితి నీకు కలుగుతుంది." అని చెప్పి, అణపశక్యం కాని శత్రువులను రూపుమాపే ప్రజ్ఞగల ఆ రాజును మునులు కొనియాడుతూ ఉండగా పంపాడు. విశేషం: దుర్దాంతరిపులు - అంతరంగశత్రువులు. కామ [క్రోధ లోభ మోహ మదమాత్సర్యాలు. ఈ శత్రువులను రూపుమాపే ప్రజ్ఞకలవాడే (బ్రాహ్మాణశబ్దం పొందుతాడని స్ఫురించే అర్హం. త అతందు నానంద సంభరితాంతరంగు. : దగుచు దండప్రణామంబు లాచరించి యరిగి యమ్ముని చెప్పిన యట్ల చేసి ; భూమిసురేజన్మలాభంబు. బొందె నధిప! 339 (ప్రతిపదార్థం: అధిప[= రాజా! అతండును= ఆ రాజు కూడా; ఆనంద సంభరిత+అంతరంగుండు= ఆనందంతో బాగా నిండిన హృదయం కలవాడు; అగుచున్‌= అవుతూ; దండ (ప్రణామంబులు= సాష్టాంగనమస్కారాలు; ఆచరించి=చేసి; అరిగిజఐ వెళ్ళి ఆ+ముని= ఆ మహర్షి చెప్పిన+అట్టు+అ= చెప్పినట్లే? చేసి= ఆచరించి; భూమిసుర జన్మ లాభంబున్‌= (బ్రాహ్మాణజన్మమనే (ప్రయోజనాన్ని; పొందెన్‌=ఐ పొందాడు. తాత్సర్యఆ: రాజా! అతడున్నూ ఆనందంతో నిండిన అంతరంగం కలవాడై సాష్ట్రాంగనమస్కారాలు చేసి వెళ్ళి, ఆ ముని చెప్పినట్లే ఆచరించి, బ్రాహ్మాణజన్మ పొందాడు. విశేషం: దండప్రణామం - దండం అంటే కర్ర. దానివలె నేలకు దేహాన్ని ఆన్చి చేసే నమస్కారం. దీనివలన 'నేను సర్వావయవాలతో నీకు విధేయుడనై ఉంటా'నని చెప్పినట్టవుతుంది. వ. ఇవ్విధంబున సద్ద్విజుందై. 340 ప్రతిపదార్థం: ఈ+విధంబునన్‌= ఈ తీరున; సత్‌*ద్విజుండు= ఉత్తమ (బ్రాహ్మణుడు; ఐ= అయి. తాత్పర్యం: ఈ విధంగా ఉత్తమబ్రాహ్మణుడై. (తరువాతి పద్యంతో అన్నయంు. విశేషం: ద్విజాడంటే రెండు జన్మలు గలవాడు. మాతృగర్భం నుండి పుట్టటం ఒక జన్మ. ఉపనయనాది సంస్కారాలతో రెండవ జన్మ. “సంస్కారా ద్విజ ఉచ్యతే” - సంస్కారంవలన ద్విజుడు అనబడతాడు. క. పుణ్య స్థలముల నెల్ల న । గణ్యము లగు యూపములు ప్రకాశములుగం గ ధ్మణ్యతయు వివిధ రత్న హీ ? రణ్యాదిక దానములను బ్రస్తుతి కెక్కన్‌. 341 ప్రతిపదార్థం: పుణ్యస్తలములన్‌= పవిత్రమైన క్షేత్రాలలో; ఎల్లన్‌= అన్ని చోటులందు; అగణ్యములు= లెక్కపెట్ట శక్యము కానివి; అగు యూపములు= అయిన కట్టుకొయ్యలు (యజ్ఞపశువును కట్టినేసే స్తంభాలు); 'ప్రకాశములుగన్‌= అందరకు తెలిసే విధంగా; కర్మణ్యతయున్‌= కర్మమందు నిష్టయు; వివిధ రత్న హిరణ్య+ఆదిక దానములను= అనేకములైన రత్నాలు, సువర్ధాలు మొదలైన దానములతో; ప్రస్తుతికిన్‌= గొప్ప ప్రశంసకు; ఎక్కన్‌= ఎక్కునట్లుగా. తాత్పర్యం: పుణ్యక్షేత్రాలన్నింటిలో లెక్కలేనన్ని యూపస్తంభాలు, అందరూ కనపడే విధంగా కర్మమందు నిష్టా, అనేక రత్నాలు, సువర్ణాలు మొదలైన దానాలతో ప్రశంస కెక్కగా. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం. తే. అధ్వరంబు లనేకంబు లాచరించి |; యతండు మజియును బాదరాయణునిః గాంచె సదయచిత్తత నప్పురాశరసుతుండు : వీడుకొలుపంగం జని యశోవిభవ మెసంగ. పశ2

ఆఅనుశాసనికపర్వము - చతుర్జాశ్వాసము ర్‌డ్షక

ప్రతిపదార్థం: అధ్వరంబులు= యజ్ఞాలు; అనేకంబులు= పెక్కులు; ఆచరించి= చేసి; అతండు= ఆ వ్యక్తి మజియునుజ మరొక మారు; బాదరాయణునిన్‌= వేదవ్యాసుడిని: కాంచెన్‌= సందర్శించాడు; ఆ+పరాశరసుతుండు= పరాశరుడి కుమారుడు వ్యాసుడు; సదయచిత్తతన్‌= దయతో కూడిన హృదయం కలవాడితనంతో; వీడుకొలుపంగన్‌= సెల వాసంగి పంపగా; ఎసంగన్‌= వృద్రి పొందగా తాత్పర్యం: యజ్ఞా లెన్నో చేసి, అతడు మరొక మారు శ్రీ వేదవ్యాసులను సందర్శించాడు. ఆ మహర్షి మిక్కిలి దయగల హృదయంతో పంపగా వెళ్ళి, క్తీర్తిధనం వృద్దిపొందగా. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం), క, _ ప్రతశీలతం బరంగి తుదిన్‌ ।; శతమమభఖునకు నగ్గలంపు నఖుండై యమరా

ర్లిత సంస్తుతభవ్యపద : స్థితి నవ్యయ పరమసాఖ్య సిద్ధిం దనరెన్‌. 343 ప్రతిపదార్దం: వ్రతశీలతన్‌= (వ్రతములయందు శీలం కల తనంతో; పరంగి= ఒప్పారి: తుదిన్‌= కడకు; శతమభఖునకున్‌= దేవేంద్రుడికి; అగ్గలము+సఖుండు= గొప్ప మిత్రుడు; ఐ= అయి; అమర+అర్చిత సంస్తుత భవ్య పద స్టితిన్‌= దేవతలచేత పూజింపబడి కొనియాడదగిన, శ్రేష్టమైన స్టానంలోని ఉనికిచేత; అవ్యయ పరమ సౌఖ్య సిద్దిన్‌= ఎన్నటికి తరుగువోని అత్యుత్తమ సుఖం కలగటంతో; తనరెన్‌= ఒప్పారాడు. తాత్పర్యం: వ్రతం శీలంగా గలవాడై, చివరకు దేవేంద్రుడికి గొప్పమి(త్రం అయి, దేవతలు పూబించే కొనియాడదగిన 'శ్రేష్టమగు స్థానంలో ఉండి, తరుగువోని పరమసుఖం సిద్ధించినవాడై ప్రకాశించాడు. విశేషం: 'శీలం' అంటే స్వభావం. (వ్రతాలు చేయటం అతడికి స్వభావంగా అయిందని భావం. శతమఖ శబ్దం సౌర్దకం. ఈతడు పెక్కు యజ్ఞాలు చేశాడు. నూరు యజ్ఞాలు చేసినవాడు దేవేంద్రు డవుతాడు. కనుక ఇతడు అతడికి సఖుడైనాడు. అంతే కాదు, ఇన్ని యజ్ఞాలు చేసికూడా మంచితనంచేత దేవేంద్రుడికి అసూయాస్ట్రానం కాలేదు. సఖు డంటే సమ(ప్రాణుడు. వ. అని చెప్పి భీష్ముండు. 344 ప్రతిపదార్థం: అని; చెప్పి; భిష్ముండు= భీష్ముడు. తాత్పర్యం: అని చెప్పి భీష్ముడు. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). క. _ మనుజేంద్ర! కురుక్షేత్రం : బున నద్ధుతఘోరసమరమున నమ్మాడ్కిం

దనువులు దొటంగిన నృపులకు ; ననంత సుఖగతులు గల్గు టనుమానంటబే? 345 ప్రతిపదార్థం: మనుజ+ఇంద్ర!= రాజా! కురుక్షేత్రంబునన్‌= కురుక్షేత్రంలో; అద్భుత, ఘఫోర సమరమునన్‌= అద్భుతం, భయంకరం అయిన యుద్దంలో; ఆ+మాడ్కిన్‌= ఆ విధంగా; తనువులు= దేహాలు; తాజంగిన నృపులకున్‌= వదలిన రాజులకు; అనంతసుఖగతులు= అంతంలేని సుఖ స్టితులు; కల్గుటజ కలగటం; అనుమానంబే?= సందేహమా? తాత్పర్యం: రాజా! కురుక్షేత్రంలో అద్భుతభయంకర యుద్ధంలో దేహాలు వదలిన రాజులకు అనంత సుఖాలుగల గతులు కలగటంలో అనుమానం ఏమీ లేదు. వ. భవదీయబంధు లందలు నూర్ధ్వలోక ప్రాస్తుల; నీ వమియు ననుమానింపకు' మని పలికినం బాండవాగ్రజుందు

పరమసంతోషభరితాంతఃకరణుండై సురసరిత్పూనుతో 'విద్యా తపోదానంబులలో నెయ్యది విశేషం

బెళిండింపవే! యనుటయు నమ్మహీపతి నమ్మహామతి గౌరనంబునం గనుంగొని. 346

542 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ప్రతిపదార్థం: భవదీయబంధులు= నీ చుట్టాలు; అందజున్‌= అందరూ; ఊర్హ్యలోక ప్రాప్తులు+అ= పై పుణ్యలోకాలను పొందినవారే; నీవు; ఏమియున్‌= ఏమీ; అనుమానింపకుము= సందేహించవద్దు; అని; పలికినన్‌= పలికితే; పాండవ+శఅ(గ్రజుండు= పాండుడి కొడుకులలో పెద్దవాడైన ధర్మరాజు; పరమ సంతోష భరిత+అంతఃకరణుండు+ఐ= గొప్పు సంతోషంతో నిండిన హృదయం కలవాడై; సురసరిత్‌*సూనుతోన్‌= దేవతలనది గంగ కొడుకు భీష్ముడితో; విద్యా తపస్‌+దానంబులలోన్‌= విద్య, తపస్సు, దానం = అనే వాటిలో; ఏ+అది= ఏది; విశేషంబు?= గొప్పది?; ఎటింగింపవే!= దయతో చెప్పుము!; అనుటయున్‌= అనగా; ఆ+మహీపతిన్‌= ఆ రాజును; ఆ+మహామతి= గొప్పబుద్దిశాలి అయిన భిష్ముడు; గౌరవంబునన్‌= దొడ్డబుద్దితో; కనుంగొని= చూచి. తాతర?౦: నీ చుటాాలందరూ పైనున్న ఉత్తమలోకాలను పొందినవారే. నీ వేమీ అనుమానపడకుము అని చెప్పగా ధర్మరాజు పరమసంతోషంతో నిండిన హృదయం కలవాడై భీష్ముడితో “విద్య, తపస్సు, దానం అనే వాటిలో ఏది గొప్పది? దయ చేసి తెలుపుము.” అనగా ఆ రాజును ఆ బుద్ధిశాలి మన్ననతో చూచి. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). విశేషం: గౌరవం - అంటే గురుభావం. ఇక్కడ ఆ అర్జాన్ని (గ్రహింపరాదు. అడిగినది గొప్ప విషయం కనుక అడిగిన వాడియందు గొప్పవాడు అనే భావన కలిగిందనే అర్ధం (గ్రహించాలి. త. * వ్యాసమైత్రేయ పుణ్యసంవాద మనఘ! । వినిన నీ ప్రశ్నమున కది విశదమైన యుత్తరంబగు నేకాగ్రచిత్తవృత్తి ; వగుమ! నీ వని పల్కియిట్లనియె నధిప! 347 ప్రతిపదార్థం: అధిప!= రాజా అనఘ!= పుణ్యాత్మా!: వ్యాస మైత్రేయ పుణ్యసంవాదము= వ్యాసుడు, మైద్రేయుడు అనేవారి పవిత్రమైన సంభాషణం; వినినన్‌= వింటే; అది; నీ ప్రశ్నమునకున్‌= నీ ప్రశ్నకు; విశదము= స్పష్టము; ఐన+ఉత్తరంబు= అయిన సమాధానం; అగున్‌= అవుతుంది; నీవు; ఏక+అ(గ్ర చిత్తవృత్తివి= చెదరని మనస్సుతీరు కలవాడవు; అగుమ!= కమ్ము]; అని; పల్కి= పలికి ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనియెన్‌=ఐ అన్నాడు. తాత్పర్యం: 'రాజా! పుణ్యాత్మా! వ్యాసమై.త్రేయ సంవాదం వింటే అది నీ ప్రశ్నకు స్పష్టమైన సమాధానం అవుతుంది. మనస్సును చెదరనీయకుము." అని పలికి ఇట్లా అన్నాడు. విశేషం: ఇక్కడ అధిప! అనే సంబోధన జనమేజయుడికి సంబంధించినది. అనఘ - ధర్మరాజుకు సంబోధన వక్తలు (క్రమంగా వైశంపాయనుడు, భీష్ముడు. వ్యాసమైవ్రేయ సంవాదము ఖిష్ముండు ధర్మరాజునకు. జెప్పుట (సం. 13-182-1(కుంభ)) సీ. ' వ్యాసమునీంద్రుండు వారాణసీపురి । కరిగి మున్‌ మైత్రేయుం దచట నునికి నాతని యున్నెడ కప్రకాశతం జన్న। నెటింది యమ్మహితాత్ముం డెజంగి భక్తిం బూజించి యుత్కష్టభోజనంబునం దృప్తి । సేసిన నధికవికాసరుచిర ముఖుందైన యమ్మహామునిం జూచి 'మోద మ । గ్లలమయి మీయందు. గానయబడియెం తే, గారణంబేమొకో?” యని గారవమున । నాతం డడిగిన నతం డధికాదరమునం దపము శ్రుత మాదిగాం గల ధర్మకోటి । లోన నెల్లను నధికంబు దానిమనియె. 348 ప్రతిపదార్థం: వ్యాసముని+ఇంద్రుండు= వ్యాసమహర్షి వారాణసీ పురికిన్‌=ఐ కాశీపట్టణానికి; అరిగి= వెళ్ళి; మున్‌= ముందుగా; మైత్రేయుండు= మైత్రేయుడనే ముని; అచటన్‌= ఆ తావున; ఉనికిన్‌= ఉండటంవలన; ఆతని+ఉన్న+ఎడకున్‌= ఆతడున్నచోటునకు; అప్రకాశతన్‌= గూఢంగా; చన్నన్‌= పోగా? ఆ+మహిత+ఆత్ముండు= దొడ్డ ఆత్మశక్తిగల ఆ ముని; ఎటింగి=ఐ తెలిసికొని; భక్తిన్‌=

ఆనుశాసనికపర్వము - చతుర్థాశ్వాసము కడ3

భక్తితో; ఎఆంగి=ఐ దండ ప్రణామం చేసి; పూజించి= పూజ గావించి; ఉత్కృష్ట భోజనంబునన్‌= మేలైన ఆహారంతో; తృష్తి+చేసినన్‌= తృప్తి కలిగింపగా; అధిక వికాస రుచి ముఖుండు= ఎక్కువగా వికసించిన అందమైన ముఖం కలవాడు; ఐన ఆ+మహామునిన్‌= అయిన ఆ గొప్ప మునిని; చూచి; మీయందున్‌= మీయందు; మోదము= ఆనందము; -అగ్గలము+ఐ= ఎక్కువ అయి; కానన్‌+పడియెన్‌= కనపడుతున్నది; కారణంబుజ= హేతువు; ఏమి+ఒకో!= ఏదో కదా! అని; గారవమునన్‌= గౌరవంతో; ఆతండు= ఆ మైత్రేయుడు; అడిగినన్‌= అడిగితే; అతండు= ఆ వ్యాసుడు; అధిక+ఆదరమునన్‌= మిక్కిలి ప్రీతితో; తపము= తపస్సు; (శ్రుతము= విద్య; ఆదిగాన్‌= మొదలుగా; కల ధర్మకోటి లోనన్‌= కల ధర్మాల సముదాయంలో; ఎల్లను= అన్నింటియందు; దానము త్యాగం ఇవ్వటం అనేది; అధికంబు= గొప్పది; అనియెన్‌= అన్నాడు: తాత్పర్యం: వ్యాసమహర్షి కాశీ నగరానికి వెళ్ళాడు. అక్కడ అంతకుముందే ఉన్న మైత్రేయమహర్షి దగ్గరకు గుట్టుగా వెళ్ళాడు. ఆ మహానుభావుడు గుర్తుపట్టాడు. పరమభక్తితో చాగిలపడి పూజించి, శ్రేష్టమైన భోజనం పెట్టి, తృప్తిపరచాడు. దానితో వ్యాసుడి ముఖం ఎంతో విష్పారి ఆనందంతో సుందరమయింది. అది చూచి మైత్రేయుడు 'మీయందు ఆనందం అత్యధికంగా కానవస్తున్నది. కారణం ఏమిటో?” అని మర్యాద ఉట్టిపడుతూ ఉండగా అడిగాడు. అప్పుడు వ్యాసుడు మరింత ఆదరంతో 'తపస్సు విద్య మొదలైన ధర్మాలన్నింటిలో దానం గొప్పది" అన్నాడు. విశేషం: అప్రకాశతన్‌ - తానెవరో తెలియనీయకుండా వ్యాసుడు వెళ్ళాడు. మహానుభావులను ఎట్టాగైనా మన్నిస్తారు. సాధారణ వ్యక్తిగా వెళ్ళినప్పుడు చేసే మర్యాద తీరుబట్టి మనిషి హృదయౌన్నత్యం తెలుస్తుంది. వ, అని మజియును. 349 తాత్పర్యం: అని ఇంకా ఇట్టా అన్నాడు. క. '*దానార్దవస్తువులలో ।; మానిత మన్నంబ యన్నమయము లసువులున్‌

మేను6 దదీయబలంబును ; గాన బుధులు దాని€ దద్ద గైకొంద్రు మదిన్‌. 350 ప్రతిపదార్హం: దాన+అర్హవస్తువులలోన్‌= దానానికి తగిన పదార్జాలలో; అన్నంబు+అ=జ అన్నమే; మానితము= ఎక్కువ

వ మన్నింపబడినది (గొప్పది); అసువులున్‌= (ప్రాణాలు; మేనున్‌= దేహమూ; తదీయబలంబును= ఆ దేహానికి చెందిన శక్తీ; అన్నమయములు= అన్నం యొక్క స్వరూపాలే; కానన్‌= కనుక; బుధులు= వివేకంగలవారు; దానిన్‌= ఆ అన్నాన్ని; మదిన్‌= న్చాదయంలో; తద్దన్‌= ఎక్కువగా (గొప్పది అనే భావంతో); కైకొండ్రు= (గ్రహిస్తారు. ఎత్సర్యఆ: 'దానం ఇవ్వదగిన వస్తువులలో అన్నమే గొప్పది. ప్రాణాలూ, దేహమూ, దాని బలమూ అన్నం స్వరూపాలే. కనుక పండితులు దానిని మనస్సులో గొప్పదిగా భావిస్తారు. విశేషం: “అన్నమయం హి సౌమ్య మనః” - సౌమ్యుడా “మనస్సు ఆన్నమయం కదా! అని ఉపనిషద్యాక్యం. అన్నం రక్తం, మాంసం మొదలైన ధాతువులుగా మారే ప్రక్రియను ఆధునికవిజ్ఞానశాస్తంతోపాటు ప్రాచీన బుషులు కూడా సందర్శించారనటానికి ఈ పద్యం నిదర్శనం, క _ తప ముల్లము కల్మషముల । నసపగతములం జేయు విద్య కాస్పదమగు నా

తపసి మహితదానంబున । నుపచితమగు విద్య దపము నుత్కర్నించున్‌. ఏక51 (ప్రతిపదార్థల: తపము= తపస్సు; ఉల్లము కల్మషములన్‌= మనస్సులోని మాలిన్యాలను; అపగతములన్‌= తొలగిపోయే వాటినిగా; చేయున్‌= చేస్తుంది; విద్యకున్‌= మోక్షసంబంధమైన జ్ఞానానికి; ఆస్పదము= తావు; అగున్‌= అవుతుంది; ఆ తపసి

కడీ4 శ్రీమదాంధ్ర నుహాభారతము మహితదానంబునన్‌= ఆ తాపసుడు చేసిన గొప్ప దానంవలన:; విద్య; ఉపచితము= చక్కగా “పెంపొందినది; ఆగున్‌= అవుతుంది; తపమున్‌= తపస్సును; ఉత్కర్షించున్‌= గొప్పదానినిగా చేస్తుంది. తాత్పర్యం: తపస్సు మనస్సులోని మాలిన్యాల నన్నింటిని తాలగించి వేస్తుంది. విద్యకు అవకాశం కల్పిస్తుంది. ఆ తపసి చేసిన గొప్ప దానంవలన విద్య పెంపొందుతుంది. ఆ విద్య తపస్సును వృద్దిచేస్తుంది. విశేషం: తపస్సు అంటే కఠలోరములైన నియమాలచేత శరీరాన్ని శుష్కింపజేయటం. దీనివలన మనస్సు వికారాలు నళిస్తాయి. “సర్రపాహారము రాగహేతువు” అని కదా కవివాక్కు. కనుక ఆహార సీయమంవలన మనస్సు అదుపులోనికి వస్తుంది. దుష్టభావాలు జారిపోతాయి. విద్య అంటే అధ్యాత్మవిద్యయే. మాలిన్యాలు జారిపోయిన మనస్సులోనే అధ్యాత్మవిద్య నిలుస్తుంది. దానం అంటే వస్తుత్యాగం. అది మమకారదోషాన్ని తొలగించి వేస్తుంది. మమకారం బంధానికి కారణం. కనుక తపస్సు చేసి హృదయంలో విద్యను పదిలపరచుకొన్నవాడు దానం చేస్తే ఆది 'మహితం'- గొప్పది అవుతుంది. దానివలన విద్య మరింత 'పెరుగుతు౧ది. అది లోక లోకేశ్చరతత్త్యాలను చక్కగా నిరూపిస్తూ మరల తపస్సును చక్కగా పోషిస్తుంది. ఇట్టా ఇది ఒక మహనీయచగక్రం. క కాన తపంబును విద్యయు ।; దానౌదాత్త ప్రవర్థితంబులు విద్యా నూనత్వం బచ్యుతు గను । దానికి దీపంబు సద్ర్త్యృతప్రవణులకున్‌. 352 ప్రతిపదార్థం: కాన= కాబట్టి; తపంబును= తపస్సును; విద్యయున్‌= అధ్యాత్మ జ్ఞానమూ; దాన+బాదాత్త్య ప్రవర్రితంబులు= దానపు గొప్పతనంచేత పెంపొందింపబడినవి; స(ద్రతప్రవణులకున్‌= మంచి (వ్రతాలయందు నిష్ట కలవారికి? విద్యా+అనూనత్వంబు= విద్యయొక్క తక్కువకానితనం; అచ్యుతున్‌= పరమాత్మను; కనుదానికిన్‌= చూచేదాణకి, దీపంబు= చక్కని జ్యోతి. తాత్పర్యం: కనుక తపస్సూ, విద్యా దానం మహిమచేత పెంపొందుతాయి. విద్యలో లోపం లేకపోవటం చక్కని 'వ్రతనిష్టకలవారికి పరమాత్మను చూపించే దీపం అవుతుంది. ఉ. కావున నన్నదానమునం గా కెటులుండు మహాప్రమోద? మ త్యావిలచిత్తు. డైనను మహత్తరదానమునన్‌ విశుద్ధ స ద్ధావత నొందు నిక్క మని పల్కె నరేంద్ర! తపంబు విద్యయున్‌ దైవత పూజనీయములు దానము వానికిం బోషకంబగున్‌.' 353 ప్రతిపదార్థం: కావునన్‌= కాబట్టి; అన్నదానమునన్‌= అన్నదాన విషయంలో;మహా(ప్రమోదము= పరమానందం; కాకజ కలుగకుండా; ఎటులు= ఏ విధంగా; ఉండున్‌?= ఉంటుంది?; అతి+ఆవిల చిత్తుండు= మిక్కిలి మలినమైన చిత్తం కలవాడు; ఐననుజ= అయినా; మహత్తర దానమునన్‌= మిక్కిలి గొప్పదైన (అన్న) దానంచేత; విశుద్ధ సత్‌+భావతన్‌= నిర్మలమైన మంచిభావం కల తనాన్ని; ఒందున్‌= పొందుతాడు; నిక్కము= సత్యము; అని; నరేం(ద్ర1= రాజా!; పల్కెన్‌= (వ్యాసుడు) పలికాడు: తపంబున్‌= తపస్సు; విద్యయున్‌= విద్య; దైవత పూజనీయములు= దేవతలకు (కూడా) పూజింపదగినవి; దానముజ దానం; వానికిన్‌= ఆ రెండింటికీ; పోషకంబు= పుష్టి కలిగించేది; అగున్‌= అవుతుంది. తాత్పర్యం; కాబట్టి అన్నదానంచేత పరమానందం తప్పక కలుగుతుంది. పరమదుష్టభావాలు కలవాడైనా గొప్పదైన ఈ దానంచేత నిర్మలమూ, మంచిదీ అయిన భావం కలవాడవుతాడు. ఇది సత్యం." అని వ్యాసుడు చెప్పాడు. రాజా! తపస్సు, విద్య దేవతలు కూడా మన్నించే విషయాలు. దానం వాటిని చక్కగా పెంచుతుంది.” విశేషం: వేదం “తస్మా దదన్సృర్వాణ్యేతాని దదాతి” అంటున్నది. అన్నదానం చేస్తే అన్ని దానాలూ చేసినట్లే,

అనుశాసనికపర్వము - చతుర్జాశ్వాసము ర్‌ళ్షక్‌

క అని శాంతనవుండు సెప్పిన । విని కౌంతేయాగ్రజుందు 'విమలనుతీ! యం

గనల సమాచారంబులు । వినంగ నే వలతు జెప్పవే తెలియంగన్‌? 3౩54 ప్రతిపదార్థం: అని= ఈ విధంగా; శాంతనవుండు= శంతనుడి కుమారుడు భీష్ముడు; చెప్పినన్‌= చెప్పగా; కౌంతేయ+అ(గ్రజుండు= కుంతికొడుకులలో పెద్దవాడు యుధిస్టిరుడు; విని= ఆలకించి; విమలమతీ!= స్వచ్చమైన బుద్ధిగల ఓ తాతా; అంగనల సమాచారంబులు= స్రీలకు సంబంధించిన చక్కని ఆచారాలు; నేన్‌= నేను వినంగన్‌= వినటానికి; వలతున్‌= ఇష్టపడుతున్నాను; తెలియంగన్‌= తెలిసే తీరున; చెప్పవే!= చెప్పుమూ! తాత్చ్సర్యం: ఇట్టా భీష్ముడు చెప్పగా విని ధర్మరాజు 'విమల్గమతీ! స్త్రీల సమాచారాలు వినగోరుతున్నాను. చక్కగా తెలిసే విధంగా నాకు చెప్ప్తుమా!” (అన్నాడు). వ. అనిన నతండు కైకేయీ శాండిలీ సంవాదంబున నిది దెల్లంబగు జెప్పిద విను'మని యిట్లనియె. 355 (ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌= అనగా; ఆతండుజ ఆ భీష్ముడు; కైకేయీ శాండిలీ సంవాదంబునన్‌= కైకేయి, శాండిలి అనే వారి సంభాషూలో; ఇది= నీ వడిగిన ఈ విషయం; తెల్లంబు= చక్కగా తెలిసేది; అగున్‌= అవుతుంది; చెప్పెదన్‌= చెప్పుతాను; వినుము; అని; ఇట్టుజ ఈ విధంగా; అనియెన్‌= అన్నాడు. తాత్పర్యం: అంటే భీష్ముడు శకేయీ శాండిలీ సంవాదంలో నీ వడిగిన విషయం స్పష్టమవుతుంది. చెప్పుతాను వినుము." అని ఇట్లా చెప్పాడు.

౯

తే. సుమన యనియెడు కైకేయి యనురపురము । నందు శాండిలిం గని 'భవ్యమైన దివ్య

పదవి యే వర్తనమునం జొప్పడియె నీకు? , నతివ! చెప్పుము నా కని యడిగె నధిప! 356 ప్రతిపదార్థం: అధిప!= రాజా!; సుమన; అనియెడు కైకేయి= అనే పేరుగల కేకయ రాజపుత్రి; అమరపురమునందున్‌= దేవతల పట్టణం అయిన అమరావతిలో; శాండిలిన్‌= శాండిలి అనే ఇంతిని; కని= చూచి; అతివ!ః కాంతా!? భవ్యము= మిక్కిలి గన్నది, ఐన దివ్యపదవి= అయిన దేవలోకపు స్థానం; నీకున్‌= నీకు; ఏ వర్తనమునన్‌= ఎట్టి నడవడివలన:; చాప్పడియెన్‌?= కలిగింది?; నాకున్‌= నాకు; చెప్పుము= తెలుపుము; అని; అడిగెన్‌= అడిగింది. తాత్పర్యం; కేకయరాజపుత్రి సుమన ఆమరావతిలో శాండిలిని చూచి 'కాంతా! ఇంత శ్రేస్టమైన దేవలోక నివాసం నీకు ఏ నడవడితో కలిగిందో నాకు చెప్పుము" అని అడిగింది. వ. అని యడిగిన యాయన కయ్యంగన యిట్లనియె. ౩57 ప్రతిపదార్హల: అని; అడిగిన+ ఆ+అమకున్‌= అడిగిన ఆ ఇంతికి; ఆ+అం౦ంగన= ఆ (స్త్రీ-ళాండిలి?; ఇట్టుజ ఈ విధంగా; అనియెన్‌= చెప్పింది. తాత్పర్యం: అని అడిగిన సుమనకు శాండిలి ఇట్టా చెప్పింది. సీ. “మామకు నత్తకు మార్పల్క, దేవ పి । త్రతిథిపూజనములయందు సొలయ,

నిలువడిం దలవాకి లెప్పుడు నెటుంగక ; పెలుచ నవ్వక శుద్ధి వెలయ విప్ర

భిక్ష యోపిక కల్లి పెట్టుచు వర్తింతు, ; వలయు కార్యములకు వెలంది! మగుడం

బతివచ్చునప్పుడు భక్తియు వేడ్మయుం । బొదల నాసనపాద్యములను సుముఖ

546 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ఆ. భావమునను సేవ వాటింతు, బిడ్డల : శిక్ష వదలం, దిట్టం జెట్టం గనియు. నాకు వేజ ప్రియ మనంగ లేదు, పతిమెచ్చు ! వంటకములు చవిగ వండి యిడుదు. 358 ప్రతిపదార్దం: మామకున్‌= భర్తతండ్రికి; అత్తకున్‌= మగని తల్లికి. మారు+పల్కన్‌= ఎదురుమాట చెప్పును దేవ పిత్యఅతిరి పూజనములయందున్‌= దేవతల, పితృదేవతల, అతిధుల పూజలలో; సాలయన్‌= విముఖురాలను కాను" ఇలువడిన్‌= మంచినడతతో; తలవాకిలి= వీదివాకిలి; ఎప్పుడున్‌= ఎప్పుడూ" ఎటుంగక= తెలియక; పఎలుచన్‌= పెద్రగా నవ్వకః; శ్రుద్ది= పరిశుద్దత; వెలయన్‌= చక్కగా కలుగగా; విప్రభిక్ష= మంచి విద్య కలవారికి భిక్షను ఓపిక=ఐ సహనం' కలిగి" పెట్టుచున్‌= "పెట్టుతూ; వెలంది!= ఓ ఇంతీ!; వలయు కార్యములకున్‌= చేయవలసిన పనులకు; మగ్గుడన్‌= తిరిగి; వర్తింతున్‌= నడచుకొాంటాను: పతి= మగడు; వచ్చు+అప్పుడు= ఇంటికి వచ్చే సమయంలో: భక్తియున్‌= నిండైన గౌరవమూ వేడ్కయున్‌= ఉత్సాహభావం పాదలన్‌= కలుగగా? ఆసన పాద్యములను= ఆసనమును, కాళ్ళు కడుగుకొనటానికి నీటిని సుముఖ భాపమునను= అనుకూలభావంతో; సేవ= పరిచర్య: పాటింతున్‌= కూర్చుతాను; బిడ్డలళిక్షన్‌= బిడ్డలను తీర్చిదిద్దటాన్ని; వదలన్‌= విడువను; చెట్టన్‌= చెడును; కనియున్‌= చూచి కూడా, తెట్టన్‌= నిందించను" నాకున్‌= నాకు; వేయు+అ= మరొకటి అయిన ప్రెియము= ఇష్టము. అనంగన్‌= అనటానికి: లేదు? పతి మెచ్చు వంటకములు= భర్త మెచ్చే పాకాలు" చవిగన్‌=రుచిగా వండి ఇడుదున్‌= పెట్టుతాను. తాత్పర్యం: అత్తమామలకు ఎదురు చెప్పను, దేవపూజలు, శ్రాద్దములు, అతిధి సపర్యలు అనే పనులలో ఎడమొగం పెట్టను. మంచి నడవడికతో ఉంటాను. వీధివాకిలి తెలియకుండా ఉంటాను. పకపకా నవ్వును. పరిశుద్దబుద్రితో విద్యగలవారిక్షి భిక్షపెట్టతూ తక్కిన పనులు చూచుకొంటాను. భర్త ఇంటికి వచ్చినప్పుడు పీట వెయ్యటం, కాళ్ళకు నీళ్ళు ఇవ్వటం- మొదలైన పనులు నేనే అనుకూలభావంతో చేస్తాను బిడ్డలను తీర్చిదిద్దటం అనే పనిని వదలను. ర, ఎక్కడైనా చెడ్డ్దతనం కనిపించినా తిట్టను. నాకు ప్రియమైన దంటూ వేరే ఏమీ లేదు భర్త ఇష్టపడే వంటలు చేసి ఎట్టుతూ జంట్రాన్సు, వి ॥ ఎనేషం: తలవాకిలి ఎటుంగను* అంటే 'వికారభావంతో వీధిజనాలను చూడను అని భావం పగలబడి నవ్వటం కాన్ని సందర్భాలలో త అవత "సారికి ఉద్వేగం పుట్టించవచ్చు. శుద్ది వెలయన్‌ = ఇక్కడ శుద్ది బాహ్యాభ్యంతరాలకు సంబంధించినది. స్నానాదులవ కూడి దీ కోపతాపాలు లేనితనంతో ఆంతరశుద్దీ ఎర్చడుతాయి. 'సుముఖభావం'” - భార్యాభర్తల అనురాగం 'త్రికరణశుద్ది చూడ కావాలి - అని సూచన. చెట్టం గనియుం దిట్టన్‌ - ఇది హృదయపు సమస్తితిని, సృష్టిలోని తీరు తెన్నులను నిర్వికారంగా పురుషుడి ఎదయౌన్నత్యాన్నీ సూచిస్తుంది. భారతీయదాంపత్యం మహిమను ఈ పద్యం తెలుపుతుంది. ఇందులోని పవితప్రనకనే కూడా అన్వ్నయించుకొనాలి. చ. ల వరుం దొక వెంట నెన్నడు ప్రవాసగతుం డగు నాంటం గోలె న ఇఖ్వారుషుండు వచ్చునంతకును బూవులు పూంతలు మేలిచర లా భరణము లెక్కుడుం జవులపాకవిశేషము లాదరింప నె వతి ప్వరుసునం గొల్టుం గూడురువ బంధులకున్‌ దగ నెమ్మి సల్పుదున్‌, 359 '6 పదార్ర ఆ 0 ః అగున్‌= ల వరుండు= మగడు; ఒక వెంటన్‌” ౬౩ పనిమీద; ఎన్నండు= ఏనాడు; (ప్రవాసగతుండు= పరదేశం పోయిననొ డు; వచ్చేవరక్షు; కం నాంటన్‌+కోలెన్‌= ఆ దినం మొదలుకొని; ఆ+ప్పురుష్తండు= ఆ మగవాడు (భర్తు; వచ్చు+అంలకును ఎక్కుడున్‌_ క వులు= పూలు; పూంతలు= సుంగధ (ద్రవ్యాల పూతలు; మలివీరలు= మేలైన వస్త్రాలు; ఆభరణములు నగలు; కొల్చున్‌= న క్కువ అయిన; చవుల పాక విశేషములు= రుచిగల వంటలు; ఆదరింపన్‌= ఇష్టపడను? ఏ+పరుసునన్‌= ఏ వి ధంగొను; నెమ్మి= , న్యాన్ని; కూడుః= అన్నాన్ని; ఉరువన్‌= పారవేయను (వ్యర్రంచేయను), బంధులకున్‌= చుట్టాలకు; తగన్‌= తగు విధంగా; 'లతి' సల్పుదున్‌= చేస్తాను

ఆనుళాసనికపర్వము - చచుర్జాశ్వాసము ర్‌జ7 తాత్పర్యం: భర్త ఏ పనిమీదనైనా పారుగూళ్ళకు పోతే ఆనాటినుండి తిరిగి వచ్చేవరకు పూవులు, మైపూతలు, మంచి చిరలు, నగలు, రుచి పాకాల భోజనపదార్జాలు ఆదరింపను. ఏ విధంగాను ధాన్యపు గింజలను, అన్నాన్నీ వ్యర్హపరచను. బంధువులకు తగు విధంగా ప్రీతి కలిగిస్తాను. విశేషం: కామభావాన్ని అదుపులో ఉంచుకొనే ప్రయత్నం ఇందులో (ప్రస్తావనకు వచ్చింది. “తగన్‌” నెమ్మిసల్పుదున్‌ -_ అనే చోట 'తగన్‌' అనే పదం చాలా జాగ్రత్తగా చూడదగినది. ధర్మేతరమైన ప్రీతి బంధువులు కోరితే - అనే శంకను ఈ మాట పరిహరిస్తుంది. క. _ గోవులు మొదలగు తిర్య; ద్రీవుల సుఖవ్ఫత్తు లరసి చెల్లింతు గృహ శ్రీ వర్తనంబునకుం బతి ; భావము సంకటపడంగం బలుక నొాకటియున్‌. 3౩60 'ప్రతిపదార్హం: గోవులుఐ ఆవులు; మొదలు+అగు తిర్యక్‌బీవుల సుఖ వృత్తులు= మొదలైన పశువులు, పక్షులు అనే ప్రాణుల సుఖమైన బ్రదుకులను; అరసి= చక్కగా తెలిసికొని, చెల్లింతున్‌= నడిపిస్తాను; గృహత్రీ, వర్తనంబునకున్‌= ఇంటి సంపద సాగుదలకు; పతి భావము= భర్త మనస్సు: సంకట పడంగన్‌= చికాకుపడే విధంగా; ఒకటియున్‌= ఒక్కమాట కూడా; పలుకన్‌=ఐ మాటాడను. తాచ్చర్యం: ఆవులు మొదలైన (ప్రాణుల సుఖజీవనాన్ని పరీక్షించి సాగిస్తాను. ఇంటి సంపద సాగిజఒడి విషయంలో భర్త హృదయం కలతపడే విధంగా ఒక్కమాట కూడా పలుకను, విశేషం: 'గృహిణీ గృహ-ముచ్యతే'- "ఇల్టాలే ఇలు" అని దాని భావం. దాని కనుగుణంగా ఈ పద్యం బాధ్యతను స్మరింపజేస్తుండి తే. అగ్ని యోపి రక్షింతు రహస్యమైన , దాని వెలిపుచ్చ గర్ధంబు చాల్టియున్న యపుడు వాచవు లెల్లను నవులం బెట్టి ।, దాని కెయ్యవి పధ్యముల్‌ వానిం గొందు." ప61 ప్రతిపదార్హల: అగ్ని= అగ్నిహోత్రాన్ని; ఓపిజఐ సహనం దాల్చి; రక్షింతున్‌=ఐ కాపాడుతాను: రహస్యము= ఇతరులకు తెలియరాని" ఐనదానిన్‌=ఐ అయిన దానిని" వెలిపుచ్చన్‌= బయటపెట్టను; గర్భంబు= కడుపు; తాల్చి ఉన్న+అపుడు= ధరించి ఉన్న సమయంలో; వాచవులు= నోటి రుచులు; ఎల్లను= అన్నింటినీ; అవులన్‌= అవతల (దూరంగా); పెట్టి= ఉంచి; దానికిన్‌= గర్భానికి (కడుపులో ఉన్న బిడ్డకు); ఏవి= ఏయే పదార్హాలు; పధ్యముల్‌= హితం కలిగించేవో; వానిన్‌= వాటిని; కొందున్‌= తీసికొంటాను. తాచ్చర్యం:; భర్ర నిత్యాగ్నిహోత్రి అయితే ఆ అగ్నిని ఓపికతో కాపాడుతూ ఉంటాను. రహస్యాన్ని బయటపెట్టను. కడుపుతో ఉన్నపుడు నోటి రుచు లనన్నింటినీ దూరంగా ఉంచి, బిడ్డ కేవి మేలు చేస్తాయో వాటినే భుజిస్తాను.” క. _ అని చెప్పియట్టి చందం । బున నడచిన సతికి లోకములు రెండును సౌ ఖ్యనిరూఢి యొసంగు/ బొగ డొం । దు నరుంధతి వోలె నవ్వధూటి నరేంద్రా! 362 ప్రతిపదార్హల: అని; చెప్పి=ఐ బోధించి; నర+ఇంద్రా!= రాజా! అట్టి చందంబునన్‌= ఆ తీరున, నడచిన సతికిన్‌= (ప్రవర్తించిన పతి(వ్రతకు; లోకములు= లోకాలు; రెండును= రెండుకూడా; సౌఖ్య నిరూఢి= సుఖపు గట్టి స్టితిని; ఒసంగున్‌= ఇస్తాయి; ఆ+వధూటి= అట్టి స్త్రీ! అరుంధతి పోలెన్‌= వసిష్టుడి ధర్మపత్ని అరుంధతివలె; పొగడు= (ప్రశంస: ఒందున్‌= పొందుతుంది. తాత్చర్యం: అని చెప్పింది. రాజు! ఆ విధంగా ప్రవర్తించిన ఉత్తమవనిత ఇహపరలోకాలు రెండింటిలో శాశ్వత సుఖం పొందుతుంది. ఆ ఇల్లాలు అరుంధతివలె (ప్రశంస కెక్కుతుంది. విశేషం: ఇక్కడ సుమన వాక్యం పూర్తిచేయటం కనపడటలేదు. కనుక "అని చెప్పె నట్టి” అనే పారం (గ్రహించటం మేలు. తరువాతి దంతా అప్పుడు భీష్ముడి వాక్యం అవుతుంది.

క్‌శ్తరి శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము క. 'నృప! యీ యాఖ్యానము ప । ర్వపు దినమున భక్తి. జదువువారలు విను పు ణ్య పురుణులును నాయుశ్ర్రీ । లపరిమితము లొంది యమరు లగుదురు పిదపన్‌." 363 (ప్రతిపదార్థం: నృప!= రాజా. ఈ+ఆఖ్యానము= ఈ కధ, పర్పము+దినమునన్‌= పండుగనాడు" భక్తిన్‌= భక్తితో: చదువు వారలు చదివేవారు; విను= ఆలకించు; పుణ్య పురుషులును= పుణ్యంగల మనుష్యులు (అవుతారు) ఆయుస్‌+శ్రీలు= ఆయువు, సంపద అపరిమితములు= మేర లేనంతటివి; ఒంది= పొంది; పదపన్‌=ఐ మరణం తరువాత; అమరులు= దేవతలు; అగుదురు= అవుతాలా? తాత్సర్యం: “రాజా! ఈ కథను పర్వపురోజులలో భక్తితో చద్ధివేవారు పుణ్యపురుషులవుతారు. మేరలేని ఆయువును సంపదను పొందుతారు. కడకు దేవత లవుతారు.' హా! వ. అనిన విని ధర్మనందనుండు 'సర్వశాస్త్రసారంబై శ్రేష్టంబగు ననుష్టేయం బెయ్యది? పితామ యనుగ్రహింపు'మని యభ్యర్దించిన నాపగణగేయుండు కృపావిధేయుండై 'నారదపుండరీక సంతా ను స్‌ బ్జాకర్జింవుము దాన 'నీయడిగిన యర్థంబు తెలియును దీర్ధపరుండును జవతత్పర ర బుండలీకాభిధానుండును నైన మహాద్విజుం డొక్కయెడ నారదమహామునిం గని భక్తిం బ్రో ర్క యిత్తెజంగునన యడుగ నతం డతని కిట్లనియె. తె సౌరమై ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌= అంటే; విన్మి ధర్మనందనుండు= ధర్మపుత్రుడు; సర్వశాస్త్ర సారంబు+ఐ౯ అన్ని శొర్తాల ప్రమూ రా 0 (శ్రేస్టంబు+అగు= మిక్కిలి గొప్పదైన; అనుష్టేయంబు= చేయవలసిన కార్యం; ఏ+అవి?= ఏది?; పితామహా!= తాతా! అను(గ్రదొ' దయకు (ప్రసాదించుము; అని; అభ్యర్షించినన్‌= వినయంతో కోరగా; ఆపగేయుండు= నదికొడుకు ఛీష్ముడు; కృపా విధేయుండు+ఐ” దానన లోబడినవాడై; నారద పుండరీక సంవాదంబు= నారదుడు, పుండరీకుడు అనేవారి సంభాషణ; ఆకర్షింపుము” విన యందు దానియందు; నీ+అడిగిన అర్హంబు= నీవు అడిగిన విషయం; తెలియును= తెలుస్తుంది: తీర్పపరుండును= పరుడు అనే పరమాదరం కలవాడు; జపతత్పరుండును= జపంమీద మిక్కిలి శ్రద్రకలవాడూ; పుండరీక+అభిధానుండును= సొ డనే మహర్షిని 'పేరుగలవాడు; ఐన మహాద్విజుండు= అయిన గొప్ప బ్రాహ్మణుడు; ఒక్శఎడన్‌= ఒకచోట; నారద మహామునిన్‌= నారద అడుగన కని= చూచి; భక్తిన్‌= భక్తితో; ప్రణతుండు+ఐ= చాగి మొైక్కినవాడై) ఈ+తెఅంగునన్‌+అ= నీవు అడిగిన ఈ తీరుగా అడిగితే; అతండు= ఆ నారదుడు; అతనికిన్‌= ఆ పుండరీకుడికి; ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనియెన్‌= అన్నాడు? లో! ౧లుటి? ₹ తాత్పర్యం; అన్నమాట విని ధర్మరాజు 'అన్ని శాస్త్రాల సారము, మిక్కిలి గొప్పదీ అయిన ఆచరణ ఏమి బనునూ' దయచేసి చెప్పుము." అని కోరాడు. భీష్ముడు మిక్కిలి దయకు లోబడినవాడై 'నారదపుండరీక సంవాదం డరీకుడనే దానివలన నీవడిగిన విషయం తెల్లమవుతుంది. తీర్చాలు "సేవించటం, జపంచేసికొనటం శిలంగాగల పుం చప్పొడు' ), డిట్టా మహర్షి ఒక చోట నారదుడిని చూచి భక్తితో చాగిలబడి మొక్కి నీ వడిగినట్లే అడిగాడు. అపుడు నారదు డిట్సు లేదూ నిశేషం: మీద మీద ్రశ్నలడుగుతున్నా భీష్ముడు సంతోషంతో ఓపికతో సమాధానాలు చెపుతూనే ఉన్నాడు' విసుగు ప అదే అతడి “కృపావిధేయత”. నారదప్పుండరీక సంవాదం బను సరమేతిహాసప్రకారనము (సం. 13-186-1) (కుంభ) (రే శ ఆ ౪ సీ. ' పరమేష్టి చెప్పిన వపరమధర్మం బల్ప । ఫణితి మహార్హంబు భవ్యమతికి శ్రోతవ్యమును బరిజ్ఞాతవ్యమును దాని | విను ప్రకృతికి. బర మనంగం బడిన యిరువ దేనగుతత్త మరయంగ జీవాత్తుం.। డాతండ సర్వభూతాత్మకుండు నరుండన వెలుంగు నప్పురుషుని వలనన । కలిగి నారములన వెలసినట్టి

ఆనుశాసనికపర్వము - చతుర్జాశ్వాసము క్‌డ్త9 తే. యన్యతత్తంబు లతనికి నయన మగుట । నతండు నారాయణుం డన నతిశయిల్లు విశ్వమును దననయంద యావిర్థనింప ; విలయ మొంద నద్దేవుందు విభుతం బొల్టు. 365 ప్రతిపదార్థం: పరమేస్టి= (బ్రహ్మ; అల్పఫణితిన్‌= సులభమైన తీరున; చెప్పిన పరమధర్మంబు= చెప్పిన మిక్కిలి (శ్రేష్టమైన ధర్మం; మహత్‌+అర్జంబు= గొప్ప అర్దం కలది; భవ్యమతికిన్‌= ఉత్తమ బుద్దికలవాడికి, శ్రోతవ్యమును= వినదగినది; పరిజ్ఞాతవ్యమును= నిందుగా తెలియద'%నది' దానిన్‌= దానిని; విను(ము)= ఆలకించుము; 'ప్రకృతికిన్‌= ప్రకృతి అనే తత్చానికి; పరముజ తరువాతిది; అనంగన్‌+పడిన= అనబడిన; ఇరువది+యేను+అగుతత్త్యము= ఇరవై అయిదవ తత్చం; అరయంగన్‌= పరిశీలించగా; జీవ+ఆత్ముండు= జీవుడనే ఆత్మ; ఆతండు+అ= అతడే సర్వభూత+ఆత శకుండు= అన్ని భూతాల స్వరూపం అయినవాడు; నరుండు= మానవుడు; అనన్‌= అనే పేరుతో; వెలుంగన్‌= ప్రకాశిస్తాడు. ఆ+పురుషుని వలనన్‌+అ= అట్టి నరుడనే పురుషుడివలననే; కలిగి=ఐ ఏర్పడి; నారములు= నరసంబంధమైనవి అనే అర్హంతో “వారములు; అనన్‌= అనగా; వెలసిన+అట్టి అన్యతత్త్ష్యంబులు= రూపు గొన్నట్టి ఇతర తత్త్యాలు; అతనికిన్‌= ఆ పురుషుడికి; అయనము= స్థానము; అగుటన్‌ఇ కావటంవలన, అతండు= ఆ పురుషుడు; నారాయణుండు= నారాయణుడు; అనన్‌= అనగా; అతిశయిల్టున్‌= ఒప్పుతాడు; ఆ+దేవుండుజణ ఆ దేవుడు; విశ్చమును= ఈ సమస్తమైన ప్రపంచాల సముదాయాన్ని: తనయందున్‌అజ తన యందే; ఆవిర్భవింపన్‌= పుట్టగా; విలయము= కలిసిపోవటం; ఒందన్‌= పాందగా; విభుతన్‌= విభుడు అనే భావంతో: పాల్చున్‌= విరాజిల్లుతాడు. తాత్పర్యం: 'బ్రహ్మ సులభమైనతీరులో గొప్ప అర్ధంతో చెప్పిన పరమధర్మం ఒకటి ఉన్నది. అదె పుణ్యబుద్ది కలవాడు వినదగినది. పరిపూర్తంగా తెలియదగినది. దానిని వినుము. ప్రకృతి అనే ఇరవైనాలుగవ తత్త్వం ఒకటి ఉన్నది. * మ్‌ | శ్‌ దానికి తరువాతి తత్త్వం జీవాత్మ. అతడు సర్వభూతాల స్వరూపం అయినవాడు. 'నరుడు' అతడి వ్యవహారనామం. అతడివలన ఏర్పడిన తక్కిన తత్తాలన్నీ నారములు. అతడు నారఘులు స్థానంగా గలవాడు. కనుక, నారాయణుడు (నార+అయన). ఆ ప్రభువ విశ్చ్వమంతటినీ పుట్టిస్తూ మరల తనలో లీనం చేస్తూ “విభుడు అవుతున్నాడు. విశేషం: పూర్వం యోగసాంఖ్యాల సందర్భంగల హరసనత్కుమార సంవాదంలో ఇరవై అయిదు తత్త్వాలు ప్రస్తావనకు వచ్చాయి పంచభూతాలు మొదలుకొని ప్రకృతివరకు ఉండే ఇరవైనాలుగు తత్త్యాలు ఇరవై అయిదవది అయిన 'నర' (జీవాత్మ) తత్త్యం వలన ఏర్పడటంవలన నారములు. జీవాత్మ నీటికి (అయనం) స్టానమ్రైనవాడు కనుక నారాయణుడు సృష్టి ఏర్పడటమూ, లీనమైపోవుమూ అతడియందే జరుగుతాయి. దృష్టాంతంగా నీటిని (గ్రహించవచ్చును. ఉన్నదంతా జలమే కాగా సుడి, బుడగ, తరంగం మొదలెన పేరు నీటిలోని సితిభేదాలనుబట్టి ఎర్పడుతున్నాయి. కాని నీటి నుండి బుడగను, సుడినీ, తరంగాన్నీ వేరుచేయలేం. (వో 6 ఆ ఎందుకంటే అది నీరే తప్ప మరొకటి కాదు కనుక. ఈ పద్యంలో ని ఈ రహస్యాన్ని ఈ దృష్టాంతం ద్వారా చక్కగా పట్టుకొనవచ్చును. ఈ జీవాత్మ స్వరూపాన్ని వ్యష్టిగా, సమష్టిగా దర్శించాలి. ఒక్కొక్క వ్యక్తిలో చూస్తే వ్యష్టి దర్శనం. విశ్చమంతా ఒక్కటిగా భావించి చూస్తే సమష్టి దర్శనం. శ్వరుం దన విష్ణుం డేన జగ: ద్ధరితత నారాయణుండు దా వెలు౮/గొందున్‌. 366 పతిపదారం: నారాయణుండు= జి నారాయణుడు; పరమ (బ్రహ్మము= అంతకంటె మరొక దశలేని (బ్రహ్మము; అనన్‌+కాన్‌= అనగానే; పరతత్ష్యంబు= దానికి మించిన తత్త్వం లేదనే పరతత్ష్యం; అనన్‌+గన్‌= అనగానే; పరమపదము= దానిని మించిన ఉన్నత స్థానం లేదనే అర్ధంగల పరమపదం: అనంగాన్‌= అనగా; ఈశ్చరుండు= అన్నింటికి ప్రభువు అనే అర్ధంగల ఈశ్వరుడు; అనన్‌= అనగా; విష్ణుండుజ అంతటా వ్యాపించినవాడు అనే అర్హంగల విష్ణుడు; అనన్‌= అనగా, జగత్‌+భరితతన్‌= విశ్చమంతా నిండిన తనంతో; తాన్‌= తాను; వెలుంగు+ఒందున్‌= ప్రకాశిస్తాడు.

550 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తాత్సర్యం: ఆ నారాయణుడు పరమ(బ్రహ్మము. పరతత్మ్యము, పరమపదము, ఈశ్వరుడు, విష్ణువు - అనే పేర్లతో విశ్చ్వమంతా నిండి వెలుగుతూ ఉంటాడు. విశేషం: “బ్రహ్మం” అంటే బృహత్తు - పెద్దది అని అర్ధం. 'పరమబ్రహ్మం' అంటే దానికంటె పెద్దది మరొకటి ఉండదని భావం. 'తత్త్వం' అంటే స్టూలంగా పదార్ధం. పరతత్ష్యం అన్నింటికి మించిన దశలో ఉండే భావం. ఆ. అతండు వాసుదేవుం డన నాళ యనంగ వే । దాంతవాక్యబోధ్యుండై వెలుంగు

నరుల కప్పదములు నామాంతరంబు ల । ర్థాంతరంబు లేని యట్టి వనఘ! 367 ప్రతిపదార్థం: అనఘ!= పుణ్యాత్మా!; అతండు= ఆ నారాయణుడు; 'వాసుదేవుండు= వాసుదేవుడు; అనన్‌= అనగా: ఆత్మ న్‌ అనగా; వేదాంతవాక్య బోధ్యుండు+ఐ= ఉపనిషత్తుల వాక్యములతో తెలియవచ్చేవాడై; వెలుంగున్‌= ప్రకాళిస్తాడు- నరుల

'నరులు' అనబడేవారికి: ఆ+పదములు= ఆ మాటలు; నామ+అంతరంబులు= మరియొక పేర్లు: అర్హశ+అంతరంబు= వేరొ కల్వ లేని+అట్టి+అవి= లేనట్టివి.

శ న డుం తాత్పర్యం: ఆ నారాయణుడే వాసుదేవుడు, ఆత్మ అనే పేర్లతో ఉపనిషత్తుల మాటలచేత తెలియవస్తూ ఉంటో నరుడికి కూడా అవి వేరు పేరు. కాని అర్జంలో మాత్రం భేదం లేనివి.

రెండు విశేషం: వాసుదేవుడు - వస్‌= ఉండటం; దివ్‌= ప్రకాశించటం - అనే రెండు ధాతువులనుండి ఏర్పడిన వాసు, దేవ అనే ర పేర్ల సముదాయవాచకం. “ఎల్లయందును దా వసియించు టెల్లయును తన యందు వసింఎంచు టం(డ్రు వాసుదేవు చేవ కర్థంబు” అని భారతంలో మరొక సందర్భంలో చెప్పారు. అన్నియెడలా అన్ని వేళలా ఉంటూ ప్రకాశించే తత్త్వాన్ని వంచి డంటారు. “అత” అని ధాతువు. సంతతగమనం కలది అని దాని కర్షం. దాని నుండి ఎర్పడిన శబ్దం “ఆత్మ అంతటౌ థ్‌ తలి ఉండేది - అని దానికి అర్హం. ఈ విధంగా నరనారాయణులకు నామభేదమే కానీ అర్హభేదం లేదని తాత్పర్యం. అమ్ము ౯ మాత అనీ శబ్దాలు వేరయినా అవి చెప్పే అర్ధం ఒక్కటే కదా! ఆ. _సర్వశాస్తవాక్యసమితి నాలోకించి । మజియు దృథవిచారమహిన. దెలిసి పంక నిశ్హయింపండియె నిష్ట నారాయణు ; నెపుడు. దలంపవలయు నిది యొకండ. ద్సరే = అపైన ప్రతిపదార్థం: సర్వశా(స్తవాక్యసమితిన్‌= అన్ని శాస్త్రాల వాక్యాల సముదాయాన్ని; ఆలోకించి= చూచి; మజియున్‌” ల యో విచారమహిమన్‌= గట్టిదైన ఆలోచన యొక్క గొప్పతనంతో; తెలిసి= తెలిసికొని; ఇది; ఒకండు+అ= ఒక్కటే; నిశ్చయింపనో న యున్‌ నిర్ణయింపబడింది; ఎపుడున్‌= ఎల్లవేళలా; నిస్టన్‌= గురితప్పకుండా; నారాయబున్‌= నారాయణ తత్తాన్ని: తలప వ భావిస్తూ ఉండాలి. ణి జ ఒక్క తాత్పర్యం: సర్వశాస్తాల వాక్యాలను పరిశీలించి, గట్టి వివేకంతో దానిని చక్కగా తెలిసికొని రి నిర్ణయించబడింది. ఎల్లవేళలా నిష్టతో నారాయణుడిని స్మరిస్తూ ఉండాలి. సనం నాడ మ _ నిదిదో విశేషం: సర్వశాస్త్ర సమితి నాలోకించటం - (శ్రవణం, దృఢవిచార మహిమను తెలిసికొనటం - మననం; నిశ్చయించటం న్‌ డు. జ్ఞానానికి ఈ మూడు క్రమదశలు.జ్ఞానం ఎప్పుడూ అందరికీ ఏకాకారంగా ఉంటుంది. దానినే 'ఒకండ' అనే పదం ఇదే అద్భుతమైన మహార్దాన్ని అల్పఫణితితో చెప్పే తీరు. (365వ పద్యం చూడండి), ౩69 వ. కావున. తాత్పర్యం: కనుక.

ఆనుశాసనికపర్వము - చతుర్జాశ్వానము 551

క పరమానుష్టేయం బిది । నరోత్తమా! నీవు నెపుడు నారాయణుం ద

తరత దలంపు చొరకు సవి | స్తర శాస్తార్థముల క్రందు6 దలపోంతలకున్‌. 3౩70 ప్రతిపదార్ధణ: నర+ఉత్తమా!= మానవశ్రేష్టుడా!; ఇది= నేను చెప్పినది; పరమ+ అనుస్టేయంబు= అన్నింటిని మించి ఆచరించదగినది; నీవున్‌= నీవు కూడా; తత్‌+పరతన్‌= అదే లక్ష్యంగా; ఎపుడున్‌= ఎల్లవేళలా; నారాయణున్‌= నారాయణుడిని; తలధ్పు= భావించుము; సవిస్తర శాస్త్ర+అర్ధముల (క్రందున్‌= చాలా వ్యాపించిన శాస్త్ర చర్చల గందరగోళంలో: తలపోంతలకున్‌= ఊహలకు; చొరకు= ప్రవేశింపకుము. తాత్పర్యం: మనుజవరా! ఇదే అనుష్టింపవలసిన వాటిలో అన్నింటికంటె ఉత్తమమైనది. కనుక నీవు కూడా నారాయణుడిని పరమ(శ్రద్దతో భావించుము. విసృతంగా ఉన్న శాస్త్రచర్భల గందరగోళంలోని ఊహలు చేయటానికి 'ప్రవేశించకుము. విశేషం: ఎది తెలిసికాంటే సర్వమూ తెలుస్తుందో అది తెలిసికొన్న తరువాత శా(స్త్రచర్భలు (ప్రారంభించటం వ్యర్థమే కాదు అనర్ధం కూడా. క్రొత్తది రాదు, ఉన్నది పోతుంది. అని ఈ పద్యంలో ద్వితీయార్ధం హెచ్చరిస్తున్నది. క నిను మొక యించుక సేపై। నను నారాయణుని దలంచినకు సుగతిః గనన్‌

మనుజు. డనిన మదినెప్పుడు : నునిచిన యాతనికి బ్రాతె? యుత్తమధిషణా! 3౩71 ప్రతిపదారం; ఉత్తమధిషణా!= గొప్పు కుధకలవాడా!; వినుము; ఒక+ఇంచుకసేపు+ఐనన్‌=ఐ చాలా కొంచెం కాలం అయినా;

యే సజ నారాయణునిన్‌= నారాయణుడిని; తలంచినను= భావించినా; మనుజుండు= నరుడు; సుగతిన్‌= మంచిగతిని; పొందున్‌= పొందుతాడు; అనినన్‌= అనగా; మదిన్‌= హృదయంలో! ఎప్తుడున్‌= ఎల్ల వేళలా; ఉనిచిన ఆతనికిన్‌= నిక్షేపించుకొన్నవాడికి?; (బ్రాతె?= తక్కువ అవుతుందా? తాత్పర్యం: మహా కుధావీ! కొంచెం సేపైనా నారాయణుడిని తలపోస్తే మనుజుడికి సుగతి కలుగుతంది - అంటే ఎల్లవేళలా హృదయంలో నారాయణుడిని నిక్షేపించుకొన్నవాడికి సుగతి తక్కువ అవుతుందా? విశేషం: అమృతం ఏ కొంచెం భుజించినా అమరత్వం సిద్దిస్తుంది. అట్టాగే నారాయణస్మరణ ఫలాన్ని కూడా భావించవచ్చును. కు. ప్రణుత యగు 'నమోనారా ! యణాయి యను నక్షరాలి నంతప్రాప్తి

క్షణమున జిహ్వకు దెచ్చిన€ | బ్రణవార్థం బైన షృదముం బడేయుదురు నరుల్‌. 372 'పతిపదారం; ప్రణుత= మిక్కిలి (ప్రశస్తమైనది; అగుః= అయిన; *నమోనారాయణాయ:జ “నారాయణ దేవునకు నమస్సు' అనే అర్హంగల నమానారాయణాయ: అను అక్షక :అలిన్‌= అనే అక్షరాల వరుసను, మంత్రాన్ని; అంతపప్రాప్తి క్షణమునన్‌= తుది ఘడియలు వచ్చిన వేళలలో; జిహ్వకున్‌= నాలుకకు; తెచ్చినన్‌= తెస్తే, నరుల్‌జామానవులు ప్రణవ+అర్థంబు= ఓంకారానికి అర్ధం; ఐన పదమున్‌= అయిన పరమస్టానాన్ని: పడయుదురు= పొందుతారు. తాత్పర్యం: మరణకాలంలో 'నమోనారాయణాయ' అనే మంత్రాన్ని పలికితే నరులు 'ప్రణవానికి అర్థమైన పరమపదాన్ని పొందుతారు. విశేషం: “ఓక్‌” అనేది ప్రణవం. ఓమ్‌. శబ్దానికి అర్ధం పరమాత్మ. "అంతకాలేచ మామేవ స్మరన్‌ ముక్త్వా కళేబరం యః (ప్రయాతి స మద్భావం యాతి నాస్య్యత్ర సంశయః” అని గీత. “మరణకాలంలో నన్నే స్మరిస్తూ దేహం వదలినవాడు నా భావాన్నే పొందుతాడు. ఇందు. సందియంలేదు * నా భావం అంటే పరమాత్మ భావం. ఆ శ్లోకభావాన్నే ఈ పద్యం చెప్పుతున్నది.

552 శ్రీమదడొంధ్ర మహాభారతము క. నారాయణ పదవాచ్యం | బారయ బ్రహ్మంబు దాని ననిశము వినియున్‌

సౌరమతిం దలంచియు నిం ; పారంగం బొగడియు రమించు టతులహిత మగున్‌. 373 ప్రతిపదార్హం: ఆరయన్‌= చక్కగా విచారింపగా; నారాయణ పదవాచ్యంబు= నారాయణ అనే శబ్దం చేత చెప్పబడేది; బ్రహ్మంబు= (బ్రహ్మమే; దానిన్‌= ఆ బ్రహ్మమును; అనిశము= ఎల్లవేళలా; వినియున్‌= విని సారమతిన్‌= పదునైన బుద్దితో; తలంచియున్‌= భావించి; ఇంపారంగన్‌= చక్కగా; పొగడియున్‌= కొనియాడి; రమించుట= ఆనందపడటం; అతుల హితము= సాటిలేని మేలు; అగున్‌= అవుతుంది. చాత్సర్యం: 'నారాయణ' శబ్దం చెప్పేది బ్రహ్మమునే. దానిని ఎల్లవేళలా వింటూ, పదునైన బుద్దితో భావిస్తూ, చక్కగా కీర్తిస్తూ ఆనంద మందటం సాటిలేని మేలు అవుతుంది. విశేషం; ఇక్కడ కూడా శ్రవణ, మనన, నిదిధ్యాసలను చెప్పారు. హృదయమందిరంలో ఆ భావం చక్కగా కుదురుకొనటమే నిదిధ్యాసనం. 'రమించటం'” అనే శబ్దంలో ఆ భావాన్ని మనం (గ్రహించాలి. లోకవిషయజ్ఞానానికి 'మతి" చాలును. పరతత్త్వ జ్ఞానానికి “సారమతి' కావాలి. సారమతి అంటే ఏది నిత్యమో ఏది అనిత్యమో నిర్ణయించి నిష్కర్షగా చెప్పగల బుద్ది. తే. విండు నారాయణ పరాయణుండు పాత ; కముల గెలిచి వెలుంగుటె కాదు తన్ను

నాశ్రయించినవారికి నతులమైన । వెలుంగు నొసంగంగం జాలుట వేధచేంత. 374 ప్రతిపదార్హం: విండు= వినండి; నారాయణ పరాయణుండు= నారాయణుడే పరమగతి అనే నిర్ణయం కలవాడు; పాతకములన్‌= పాపాలను; గెలిచి= జయించి; వెలుంగుట+ఎ= 'ప్రకాశించటమే; కాదు; తన్నున్‌= తనను; ఆ(శ్రయించినవారికిన్‌= చేరుకొన్నవారికి; అతులము+ఐ= సాటిలేనిదై; వెలుంగున్‌= జ్ఞానం అనే వెలుగును; ఒసంగంగన్‌= ఇవ్వటానికి; చాలుట= సమర్జ్హుడు కావటం; వేధచేంత= (బ్రహ్మచేసిన పని. తాత్సర్యం: వినండి, నారాయణుడే పరదైవంగా కలవాడు పొతకాలను కాలరాచి ప్రకాశించటమే కాదు, తన్ను చేరుకొన్నవారికి కూడా సాటిలేని ఆ జ్యోతిని ప్రసాదించగలగటం బ్రహ్మచేసిన ఏర్పాటు.

ప్లే న (బ్రవ్యా ర్పా విశేషం: “స్వయం తీర్త్యా పరాం స్తారయతి” అని సూక్తి. తానుదాటి ఇతరులను దాటిస్తాడు. అంటే తనకు ఇతరులకు గురుశిష్య భావం ఉంటుంది. భారతీయతత్త్యంలో గురువు పరబ్రహ్మమే. క. చతురాశ్రమములలోపల :; నతులమతీ! యెందు నిలిచి నతనికి భక్తిన్‌

మతిం గేశవుం గూర్చక స । ద్దతి పెఅకర్మముల నేల కల్గంగ నేర్చున్‌? 375 ప్రతిపదార్థం: ఆతులమతీ!= సాటిలేని బుద్ధికలవాడా!; చతుర్‌+ఆ(శ్రమముల లోపలన్‌= నాలుగు ఆశ్రమాలలో; ఎందున్‌= దేనిలో; నిలిచిన+అతనికిన్‌= ఉన్నవాడికైనా; భక్తిన్‌= భక్తితో; మతిన్‌= బుద్దియందు; కేశవున్‌= నారాయణుడిని; కూర్చక= నిలుపక; సత్‌+గతి= ఉత్తమ స్థితి; పెజకర్మములన్‌= వేరు కర్మములతో; ఏల?= ఎట్టు?; కల్లంగన్‌+నేర్చున్‌?= కలుగుతుంది? తాత్సర్యం:; మహాబుద్ధిశాలీ! నాలుగాశ్రమాలలో దేనియం దున్నవాడికైనా మదిలో కేశవుడిని నిలుపకపోతే ఇతరకర్మల ద్యారా ఉత్తమగతి ఎట్టా కలుగగలదు? విశేషం: చతురాశ్రమములు: 1. (బ్రహ్మచర్యం, 2. గార్హస్ట్యం, 3. వానప్రస్థం, 4. సన్యాసం. ఆశ్రమధర్మనిష్ట ఉండవలసినదే. నారాయణస్మరణ లేకపోతే ఆ నిష్ట ఉత్తమగతి నీయజాలదని భావం.

ఆనుశాపనికపర్వము - చతుర్థాశ్వాసము 553

క. _ కముటరిది యొండుమెయి వి । ష్టుని భక్తిం గమము నీవు సువ్రత యద్దే

వుని వినుము భక్త వత్సలుం । దను నామము గలిమి దృశ్యుం డగు భక్తులకున్‌.” 376 ప్రతిపదార్థం: సువ్రత= చక్కని నియమ పాలనగల మనిషీ! ; ఒండు మెయిన్‌= మరొక విధంగా; విష్ణునిన్‌= నారాయణుడిని; కనుట= చూడటం; అరిది= అసాధ్యం; నీవు; భక్తిన్‌= భక్తితో; కనుము= చూడుము: ఆ+దేవునిన్‌= ఆ దేవుడిని గూర్చి; వినుము; భక్త వత్సలుండు= భక్తులయందు బిడ్డలయందలి భావం ఉన్నవాడు అని అర్హంగల భక్తవత్సలుడు; అను నామము అనే పేరు; కలిమి ఉండటంవలన; భక్తులకున్‌= భక్తులకు; దృశ్యుండు= చూడబడేవాడు; అగున్‌= అవుతాడు. తాత్పర్యం: ఉత్తమపు(త్రడా! మరొక విధంగా విష్ణువును చూడజాలము. భక్తితో దర్శించుము. ఆ దేవుడిని గూర్చి వినుము. 'భక్తవత్సలుడు' అనే నామం ఆయనకు ఉన్నందువలన అతడు భక్తులకు కానవస్తాడు.” విశేషం: నిజానికి పరమాత్మను చర్మనేత్రాలతో చూడటం సాధ్యం కాదు. అయినా అతడి దయవలన కృష్ణాదిరూపంలో భక్తులు చూస్తూ ఉంటారు. 'వివేకచూడామణి' స్వస్వరూపానుసంధానమే భక్తి, అంటున్నది. కనుక భక్తి అంటే తత్త్వృజ్ఞానమే. క, _ అని నారదుం డుపదేశిం । చిన నానైస్టికుడు నియతచిత్తుండై వి

ప్టుని నర్చించు సభక్తిక ! మననవిశేషమున నెపుడు మనుజాధీశా! 377 ప్రతిపదార్థం: మనుజ+అదీశా!= రాజా; అని= ఈ విధంగా; నారదుండు= నారదమహర్షి ఉపదేశించినన్‌= బోధించగా; ఆ నైస్టికుండు= గొప్పనిష్ట కల ఆ వుండరీకుడు; నియత చిత్తుండు+ఐ= చెదరని హృదయం కలవాడై; సభక్తిక మనన విశేషమునన్‌= భక్తితో కూడిన నిరంతరభావన యొక్క అతిశయంతో; ఎపుడున్‌= ఎల్లవేళలా; విష్ణునిన్‌= నారాయణుడిని; అర్చించున్‌= పూజిస్తూ ఉండేవాడు. తాత్పర్యం: రాజా! ఈ విధంగా నారదుడు బోధిస్తే ఆ నిష్టాపరుడు చెదరని చిత్తంతో భక్తిగల మననంతో ఎల్లవేళలా నారాయణుడిని అర్చిస్తూ ఉన్నాడు. విశేషం: 'అర్చించున్‌ో అనేది తద్దర్మక్రియ. అర్భించటం శీలంగా,.ిర్చణ అని అది సూచిస్తుంది. తే. శంఖచక్రగదాధరు శార్‌జ్లిం బుండ | రీకదళసన్నిభాక్షుం గీలిటకుండ

లాభిరాము శ్రీవత్పసంశోభివక్షు । గౌస్తుభోజ్జలు. గలలోనం గను నతండు. 378 ప్రతిపదార్థం; శంఖచక్ర గదాధరున్‌= పాంచజన్యమనే శంఖాన్నీసి సుదర్శనం ఇ్శన్సే చక్రాన్నీ, కామోదకి అనే గదను ధరించినవాడికి; శార్‌జ్లిన్‌= శార్తం అనే విల్లు కలవోడిని; పుండరీక దళ సన్నిభ+అక్షున్‌= పద్మపు రేకులను పోలిన కన్ను లున్న వాడిని? కిరీట కుండల+అభిరోమున్‌= క్రిరీటమూ, కుండలములు అనే వాటితో చూడముచ్చట అయిన వాడిని; శ్రీవత్స సంశోభివన్షున్‌= త్రీవత్సమనే పుట్టుమచ్చతో అందమైన రొమ్ము కలవాడిని; కౌస్తుభళ్యఉజ్ఞ్యలున్‌= కౌస్తుభ మనే మణి కాంతులతో వెలిగిపోవుచున్నవాడిని; కలలోనన్‌= కలలో; కను+అతండు= చూదేవాడు. తాత్పర్యం: శంఖము, చక్రము, గదా, శార్మము అనేవాటిని నాలుగు చేతులతో ధరించిన స్వామి, పద్మపత్రములవలె విశాలమై ఆ|ర్టములైన కన్నులతో విరాజిల్లువాడు, కిరీటకుండల కాంతులతో చూడముచ్చట అయినవాడు, శ్రీవత్సమనే పుట్టుమచ్చతో విరాజిల్లు రొమ్ము కలవాడు, కౌస్తుభమణి కాంతులతో వెలిగిపోయేవాడు అయిన శ్రీమన్నారాయణుడిని కలలో చూచినవాడు. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం).

ర్‌5డ శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము విశేషం: శంఖం నాదానికీ, చథ్రం కాలానికీ, గద ఆనందం కలిగించటానికీ, (కౌమోదకి గదా దాని పేరు శార్మం - ధనుస్సు,

దుష్టతిక్షణ. శిష్టరక్షణలకూ సంకేతాలు. పుండరీకం సర్వతోముఖప్రసరణశీలానికి సంకేతం. కిరీటం సార్వభౌమత్వానికి సంకేతం, కుండలాలు - కర్ణాభరణాలుగా జ్ఞానానికి సంకేతం, శ్రీవత్సం - పుట్టుమచ్చ. ఇది సౌందర్యానికి ద్యోతకం, కౌస్తుభం - అనన్య సాధారణజ్ఞాన జ్యోతిస్సుకు సంకేతం. (ఇట్లా భావించవచ్చును.) కు చిరకాలంబున సాక్షా । తృరణంబును గల్లు దానం గానని పదముం బొరయని శుభముం గలవే? : కురువర! నీవు నతిభక్తిం గొలువుము విప్ణున్‌. 379 ప్రతిపదార్థం: చిరకాలంబునన్‌= 'పెద్దకాలంలో; సొక్షాత్‌+కరణంబును= (ప్రత్యక్షం కావటాన్ని; కల్లున్‌= పొందుతాడు: దొానన్‌= దానిచేత; కానని పదమున్‌= కనపడని స్థానం; పారయని శుభమున్‌= పొందని శుభమూ; కలవే?= ఉంటాయా?; కురువర!= కురురాజా!; నీవును= నీవుకూడా; అతిభక్తిన్‌= మిక్కిలి భక్తితో; విష్ణున్‌= విష్ణువును; కొలువుము= సేవించుము. తాత్సర్యం: బహుకాలం ఆ రూపం మనస్సులో నిలిచిపోయినవా డవుతాడు. దానిచేత చూడని పదమూ, పొందని శుభమూ ఉండదు. రాజా! నీవు కూడా పరమభక్తితో విష్ణువును సేవించుము. క. " అనిన విని హర్షపూరం । బున జిత్తము దేల ధర్మపుత్రుం డా శం తను సుతునకుం బ్రణమిల్లెం ।! దనువునం బులకాంకురప్రతతి జాదుకొనన్‌. 380 ప్రతిపదార్థం; అనినన్‌= అని చెప్పుగా; విని= ఆలకించి; హర్షపూరంబునన్‌= ఆనందపు (ప్రవాహంలో; చిత్తము= హృదయము; తేలన్‌* లేలిపోగా; ధర్మపుత్రుండు= ధర్మరాజు; తనువునన్‌= దేహంమీద; పులక+అంకుర 'ప్రతతి= పులకలమొలకల సముదాయం; జాదుకొనన్‌* వ్యాపించగా; శంతను సుతునకున్‌= శంతనుడి కుమారు డగు భీష్ముడికి; 'ప్రణమిల్లైన్‌= సాష్టాంగ నమస్కారం చేశాడు. తొత్ప్సర్యల: అని చెప్పగా విని ఆనందలహరిలో హృదయం తేలిపోతూ ఉండగా ధర్మరాజు ఒడలంతా పులకలు వ్యాపించగా భీష్ముడికి ప్రణామం చేశాడు. విశేషం: పరమానందం మొదలైన భావాలు కలిగినపుడు శరీరంమీద రోమాలు నిక్కపొడుచుకొనే స్టితిని రోమాంచం అంటారు" అలకాంకురప్రతతిగా ఇక్కడ చెప్పారు. పు ప్రణమిల్లి యతనితో 'చానప్రెయవచనంబుల రెంటియందును నధికరంజనంబెయ్యది? చెప్పవే'యనుటళయి వద్దేవప్రతుం డన్నరదేవోత్తమున కీటను “రెండును మంచి తెఖంగుల యెదిరిచందం బెతింగి నడపున చెప్పెద. బుద్ధిసంపన్నుందగు నొక్కభ్రాహ్మణుందు విజనంబగు వనంబునం గార్యవతంబున మెలంగందన్నాంసా హారంబు గొనుటకయి దారుణుం దగు దానవుం దతనిం బట్టుకొనిన సొంత్వనభాష అంబులు లమైగించువాండయి యన్వివ్రుండు గలంకయుం గొందలంబును లేని డెందంబుతో వద్దానవు నాననంొ నిన నాధైర్యధుర్యుం గనుంగొని తదీయంబగు నుదాత్తత్వంబునం జిత్తంబు రంజిల్లి యద్దనుో కొంద దయ్యుటకు వెలుకం బాలుటకుం గారణంటేమి? యని యడిగిన నమ్మహీసురవరుందు వేగిరపోకే కాదె? కసేపు విచారించి 'మహాపురుషా! నీ యట్టి కృపాపరుం డడుగం దోంచిన తెజంగునం జెప్పుట మేలు

ఆనుళశాసనికపర్వము - చతుర్దాశ్వాసము క్‌5ర్‌

ప్రతిపదార్హం: ప్రణమిల్లిజ సాష్టాంగ నమస్కారంచేసి; అతనితోన్‌= ఆ భీష్ముడితో; దాన 'ప్రేయవచనంబులన్‌= దానము, ప్రియంగా పలకటం అనే; రెంటియందును= రెండింటిలో; అధిక రంజనంబు= ఎక్కువ ట్రీతి కలిగించేది; ఏ+అది?= ఏది?; చెప్పవే!= దయతో చెప్పవూ!; అనుటయున్‌= అనగా; ఆ+దేవవ్రతుండు= ఆ భిష్ముడు; ఆ+నరదేవ+ఉత్తమునకున్‌= ఆ రాజశ్రేష్టుడికి; ఇట్టువ ఈ విధంగా; అనున్‌= చెప్పుతున్నాడు; రెండును= నీవు చెప్పిన ఆ రెండూ; మంచి తెఆంగులు+అ= మంచి పద్ధతులే; ఎదిరి చందంబు= ఎదుటివాడి తీరు; ఎటింగి= తెలిసికొని; నడపునది= చేయవలె; దానంబు= దానం; రంజకంబు= టప్రీతికలిగించేది; అగుటన్‌= కావటం; తెలుపన్‌+వలవదు= తెలుప నక్కరలేదు; సొమవాదంబు గుణంబు= ప్రియమైన మాటల గుణం; తెల్లంబు= స్పష్టం; అగు+అట్టి ఇతిహాసంబుజ= అయిన (ప్రాత కాలపు కధ; చెప్పెదన్‌= చెప్పుతాను; వినుము; బుద్ది సంపన్నుండు= బుద్ది సమృద్రిగా కలవాడు; అగు+ఒక్క (బ్రాహ్మాణుండు= అయిన ఒక (బ్రాహ్మణుడు; విజనంబు= జనం లేనిది; అగు వనంబునన్‌= అయిన అడవిలో; కార్యవశంబునన్‌= పనికి లోబడి; మెలంగన్‌= తిరుగుతూ ఉండగా; తద్‌*మాంసంబు= అతడి మాంసం; ఆహారంబు= భోజనం; కొనుటకున్‌+అ= తీసీకొనటానికి; దారుణుండు+ఆగు= కరకువాడు అయిన; దానవుండు= రాక్షసుడు; అతనిన్‌= అతడిని; పట్టికొనినన్‌=ఐ పట్టుకొనగా; సాంత్వన భాషణంబులు= మెత్తని మాటలు; పప్రయోగించువాండు+ఐ= ఉపయోగించేవాడై ఆ+విఫ్రుండు= ఆ బ్రాహ్మణుడు; కలంకయున్‌= కలతపాటు; కొందలంబును= సంక్షోభం; లేని డెందంబుతోన్‌= లేని హృదయంతో; ఆ+దానపు+ఆననంబు= ఆ రక్కసుడి మొగం; కనుంగొనినన్‌= చూడగా; ఆ ధైర్యధుర్యున్‌= గుండె నిబ్బరంలో గట్టివాడైన ఆ బ్రాహ్మణుడిని; కనుంగాని= చూచి; తదీయంబుజ= అతడిది; అగు+ఉదాత్తత్వంబునన్‌= అయిన గొప్పతనంచేత; చిత్తంబు= హృదయం; రంజిల్లి= ్రీతిచెంది: ఆ+దనుజుండు= ఆ రాక్షసుడు; ఆ+ధరాదివిజునితోన్‌= ఆ (బ్రాహ్మాణుడితో; మదీయంబు= నాదయినది; అగు. ప్రశ్ళంబునకున్‌= అయిన ప్రశ్నకు; సత్‌+ఉత్తరంబు= మంచి సమాధానం; ఇచ్చితి+ఏని=ఐ ఇస్తే నిన్నున్‌= నిన్ను; విడిచెదన్‌= వదలుతాను; అనుపలుకు= అనే మాట; పలికి; తన శరీరంబు= తన ఒడలు; డయ్యుటకున్‌= కృశించిపోవటానికి: వెలుకన్‌+పాజుటకున్‌= పాలిపోవటానికీ; కారణంబు= హేతువు; ఏమి?= ఏది?; అని; అడిగినన్‌= అడుగగా; ఆశమహీసుర వరుండు= ఆ (బ్రాహ్మణ శ్రేష్టుడు: చగిరపడకవ= తొందరపడక; కొండొాకసేపువా కొంతసేపు; విచారించి= ఆలోచించి; మహాపురుషా!= గొప్పవాడా! నీ+అట్టి కృపాపరుండు= నీవంటి దయాళాలి; అడుగన్‌= అడుగగా; తోంచిన తెజంగునన్‌= ఊహకు వచ్చిన విధంగా; చెప్పుట= చెప్పటం; మేలు= మంచిది; కాదె!= కాదా! ఆకర్షింపుము= వినుము; అని; సౌముఖ్యంబు= అనుకూలభావాన్ని (మంచి మోము కలిగిన తనాన్ని); ఒంది= పొంది. తాత్పర్యం: నమస్కరించి భీిష్ముడితో 'దానము, 'ప్రియభాషణము అనే రెంటిలో ఏది ఎక్కువ ప్రీతి కలిగిస్తుంది? చెప్పవూ?” అని అడిగితే భీష్ము డా రాజుతో ఇట్లా అన్నాడు. ఆ రెండూ మంచి పద్దతులే. “అవతలివాడి తీరెరిగి నడపాలి. 'దానం ప్రీతికరమైనది' అనేదానిని (ప్రత్యేకించి చెప్పనక్కరలేదు. మంచిమాటల గుణాన్ని తెలిపే పురాతనకధ ఒకటి చెప్పుతాను వినుము. బుద్ధిశాలి అయిన ఒక బ్రాహ్మణుడు జన సంచారంలేని అడవికి పనిమీద వెళ్ళాడు. ఒక కరకురక్కసి అతడి మాంసం తినగోరి, అతడిని పట్టుకొన్నాడు. ఆ బ్రాహ్మణుడు మంచిమాటలు 'ప్రయోగించేవాడయి, ఏ విధమైన కలతపాటులేని గుండెతో ఆ రాక్షసుడి మొగం చూస్తున్నాడు. ఆ రక్కసుడు ఆ ధైర్యశాలిని చూచి, అతడి గుండె నిబ్బరానికి హృదయంలో సంతోషించి, 'నా ప్రళ్ళకు తగిన మంచి సమాధానం చెప్పితే నిన్ను వదలుతాను' అని, 'సాళరీరం కృళించ్చిపోవటానికి, పాలిపోవటానికి కారణం ఏమిటి?" అని అడిగాడు. అప్పుడు ఆ (బ్రాహ్మణుడు తొందరపడక కొంతసేపు విచారించి 'మహాపురుషా! నీ వంటి దయాశళాలి అడిగితే తోచిన విధాన చెప్పటం మేలు కదా! వినుము." అని మంచి మొగంతో అనుకూలభావం పొంది (ఇట్టా అన్నాడు). సీ. "చుట్టాల నీదగు చెట్టతనంబునం । బాసి పశ్చాత్తాపపరుండ వగుట,

లేమి గల్గిన దుళ్లభామేయధనములు ; గోరుట, మొగమోటగూరి యొరుని

చేం బడ్డ నిన్ను గెల్టితి నని యాత దు ; బ్బట కృప, నుపకారమునకుం బాత్ర

ముగ నీవు చేసిన పురుషు డా మేల్‌ దన ।; యలఘుపారుషమునం గలిగె ననుట,

కక56 శ్రీనుదాంధ్ర మహాభారతము ఆ కుమతిజనులు నీదు గుణములు గొనియాడ | సిగ్గుపడుచు బుధులచేతం బొగడు

గాన మరుగుచునికి, దీనిలో నొక్కట ; గార్జ్వపాండురతలు గలుగు ననఘ!" 332

(ా శ్‌ = ని | ఏ బుననఃజ= అ స్టే ౪

వప్రతిపదార్హం: అనఘ!= పుణ్మాత్ముడా!; చుట్టాలన్‌= బంధువులను; నీ+అది= నీది; అగు చెట్టతనంబునన్‌= అయిన చెడ్డతనంతో పాసి= వదలి; పశ్చాత్‌+తాపపరుండవుజ వెనుక బాధపడినవాడవు; అగుట= కావటం” లేమి= దారిద్ర్యము. కర్ణినన్‌= కలిగితే; దురభ+అమేయ ధనంబులు= ఎంత కష్టపడినా దొరకని సొమ్ములను; కోకుట= కోరటం; మొగమోట= సంకోచం; కూరి= పొంది; ఒరునిచేన్‌= ఇతరునిచేత; పడ్డ= పాట్లుపడిన; నిన్ను; గెల్బితిని= జయించాను; అని; ఆతండు= ఆ ఇతరుడు: ఉబ్బుట= పొంగిపోవటం; కృపన్‌= జూలితో; ఉపకారమునకున్‌= మేలునకు; పా(త్రముగన్‌= స్టానంగా; నీవు చేసిన పురుషుండు= నీవు చేసిన జనుడు; ఆ మల్‌= ఆమేలు; తన అలఘు= పౌరుషమునన్‌= తనదైన గొప్ప మగతనంతో; కలిగెన్‌= కలిగింది; అనుట అనటం; కుమతిజనులు= చెడుబుద్దిగల మనుష్యులు; వదు గుణములుడ ని మంచి లక్షణాలను; కొనియాడన్‌= పశంసచేయగా; సిగ్గుపడుచున్‌= బిడియం పొందుతూ; బుధులచేతన్‌= విద్వాంసులవలన; పాగడు= పొగడ్త; కానన్‌= పొందటానికి, మరుగుచున్‌+ఉనికి=ఐ అలవాటు పడుతూ ఉండటం; వీనిలోన్‌= వీటిలో; ఒక్కటన్‌= ఒక్కదానిచేత' కార్య్యపాండురతలు= క్షీణించటం, పాలిపోవటం అనే లక్షణాలు; కలుగున్‌= కలుగుతాయి. తాత్సర్యం: 'బంధువులను నీ చెడు స్వబాఒ౨తో వదలి తరువాత బాధపడటం, దారిద్ర్యం కలిగినపుడు ఎన్నటికీ

ళు లభించని గొప్పధనాలు కోరటం, వెొంగమోటంవలన పరుడు పెట్టిన బాధలను ని వనుభవించగా వాడు నేను జయించానని పొంగిపోవటం, జారితలచి నీవు మేలు చేయగా ఆ మేలు పొందినవాడు అది తన పరాక్రమమే అని చెప్పటం, పాడుబుద్దికలవారు నిన్ను పొగడుతూ ఉంటే సిగ్గుపడుతూ పండితుల మెప్పుకొరకు చూస్తూ ఉండటం

వీటిలో ఒకదానిచేత కృశించటం, పాలిపోవటం కలుగుతాయి." వ. అని వెండియు. 383 తాచ్స్చర్యం; ఇట్టా చెప్పి ఇంకా అంటున్నాడు. సీ. 'ఉచితంబుగా నెటి నుగ్గడించిన మాట । సభ యియ్యకొనమి, వల్లభకు నీదు

తప్పు తెల్లంబయి తాపంబు6 బొందంగం । దేర్చ్వంగనేరక త్రిప్పికొనుట,

నీ సొమ్మునకు నొరుం డాసించుచుండంగ । దానికి దగ రక్ష దలంచుచునికి,

దులువ పెమ్యుట నిన్ను దూషించు పలుకులు । కులజులు నిజముగాం గొనుట, నీవు తే. మానుషంబుల నదపంగ మాయకానిం : గాంగం జెలులు గాంచుట, వగ కలిమి పేర్మి

దాని వెలిపుచ్చ నోపమి, వీన నొకటం । గార్గ్య పాండురత్వంబులు గలుగు ననఘ! 384 ప్రతిపదార్థం: అనఘ!= పుణ్యపురుషుడా! ఉచితంబుగాన్‌= తగు విధంగా; నెటిన్‌= చక్కగా; ఉగ్గడి౦చిన మాట= పలికిన పలుకును;

క!

సభజ పెద్దలున్న తావు (న్యాయస్థానం); ఇయ్యకొానమి= ఒప్పుకొనకపోవటం; వల్లభకున్‌= భార్యకు (ప్రియురాలికి); నీదు తప్పు= నీ నేరం; తెల్లంబు= స్పష్టంగా తెలిసినది; అయి; తాపంబున్‌= దుఃఖం; పొందంగన్‌= పొందగా; తేర్చంగన్‌=ఐ సముదొయించటానికి; నేరక= సాధ్యపడక; త్రిప్పికొనుటజ మరలిరావటం; నీ సొమ్మునకున్‌= నీ ధనానికి; ఒరుండు= వేరువాడు; ఆసించుచుండంగన్‌= కోరుతూ ఉండగా; దానికిన్‌= ఆ సొమ్మునకు; తగన్‌= తగు విధంగా; రక్ష= రక్షణ; తలంచయచున్‌+ఉనికి= ఆలోచిస్తూ ఉండటం; తులువ= దుర్మార్గుడు; పిమ్మటన్‌= నీ వెనుక (చాటుగా); నిన్నున్‌= నిన్ను; దూసషించు పలుకులు= నిందించే మాటలను; కులజులు= నీ బంధువులు; నిజముగాన్‌౫ సత్యంగా; కొనుట= (గ్రహించటం; నీవు; మానుషంబులన్‌= పౌరుషపు పనులను; నడపంగన్‌= చేయగా;

ఆనుశాసనికపర్వము - చతుర్జాశ్వాసము 557 మాయకానిన్‌+కాంగన్‌=ఐ మాయలు చేసేవాడినిగా?; చెలులు= నీ మిత్రులు; కాంచుటజ చూడటం; వగ కలిమి పేర్మిన్‌= పెను దుఃఖం కలగటంవలన; దానిన్‌= దానిని; వెలిపుచ్చన్‌+ఓపమి=ఐ బయటపెట్టుకొనలేకపోవటం; వీనన్‌= వీటిలో; ఒకటన్‌= ఒకదానిచేత; కార్య పాండురతలు= చిక్కిపోవటం, వెలవెలబోవటం; కలుగున్‌= కలుగుతాయి. తాత్పర్యం: 'నీవు తగు విధంగా పలికినదానిని సభ (పెద్దల సంఘం) ఒప్పుకొనకపోవటం, నీ తప్పు నీ భార్యకు తెలిసి అమె కుమిలిపోతూ ఉంటే నీవు సముదాయించలేకపోవటం, నీ సొమ్మును కొట్టివేయాలని ఇతరుడు కనిపెట్టుకొని ఉంటే దానికి ఏది దిక్కు? - అని నీవు ఆలోచిస్తూ ఉండటమూ, దుర్మార్గుడు చాటున నిన్ను గూర్చి చేసిన నిందలను నీ బంధువులు నిజాలని భావించటం, నీవు దొడ్డపనులు చేస్తూ ఉంటే నీ చెలికాండ్రు నిన్ను మాయలవాడినిగా భావించటం, నీ హృదయంలో ఉన్న పెనుదుఃఖాన్ని బయట పెట్టుకొనకపోవటం - వీటిలో ఒకటి క్షీణతకూ, పాలిపోవటానికీ కారణం."

వ. అని మఖియును. 385 తాత్సర్యం: ఇట్లా చెప్పి ఇంకా చెప్పుతున్నాడు. సీ, “భార్య పుత్రకుం డల్లు దార్యవృత్తము లేమిం। గ్రుమ్మరించుట, జనకుండు దల్లి

సోదరుల్‌ నవయుట, యుర్వీసురుని గోవు. । దొలుమేనం జంపుట, దుష్టబుద్ధి

భూసురదేవార్థములు పుచ్చికొనుట, య | ర్థము గోలుపోక, బాంధవుల చావు,

బాలిశు మొగమోటం బనికొనంగా6 దన ।; యశమున కంతరాయంబు గలిమి, తే పెద్దకాలంబు యత్నసంపీద నొంది । చెల్లం జేసిన పని యొక్క పొల్లపగతు

చే నసిద్ధతం బొందుట, వీన నొకటం: గార్వపాండురత్వంబులు గలుగు ననఘ! 386 ప్రతిపదార్థం: భార్య= పెండ్లాము; పుత్రకుండు= కొడుకు; అల్లుడు= బిడ్డ మగడు; ఆర్యవృత్తము= మంచి నడవడి; లేమిన్‌= లేకపోవటంవలన; 'క్రుమ్మరించుట= తిప్పలు పెట్టటం; జనకుండు= తండ్రి; తల్లి= అమ్మ; సోదరుల్‌= అన్నదమ్ములు; నవయుటడవ= రోగం మొదలైనవాటిచేత కృశించిపోవటం; తొలుమేనన్‌= పూర్వజన్మలో: ఉర్వీసురుని గోవున్‌= (బ్రాహ్మణుడి ఆవును; చంపుట= చంపటం; దుష్టబుద్దిన్‌= పాపబుద్దితో; భూసుర దేవ+అర్థములు= (బ్రాహ్మణుల, దేవతల సొమ్ములు; పుచ్చికొనుట= తీసికొానటం౦;

డా

అర్ధము కోలుపోక ధనం పోగొట్టుకొనటం; బాంధవుల చావు చుట్టాల మరణం; మొగమోటన్‌= ఇతరుల ఒత్తిడికి లొంగిన కారణంగా; బాలిశున్‌= నీచుడిని; పని కొనంగాన్‌= ఉద్యోగంలో నియమించగా; తన యశమునకున్‌= తనకీర్తికి; అంతరాయంబు+కలిమి= ఆటంకం కలగటం; పెదకాలంబుజ చాలాకాలం; యత్న సంపీడన్‌= ప్రయత్నంలో పడరాని పాటును; ఒంది= పొంది; చెల్లక్ర్‌= నెరవేరునట్లుగా; చేసినపని; ఒక్క పొల్ల పగతుచేన్‌= ఒకే ఒక్క నీచుడైన పగవాడిచేత; అసిద్ధతన్‌= నెరవేరని స్థితిని; పొాందుట= పొందటం; వీనన్‌= వీటిలో; ఒకటన్‌= ఒకదానిచేత; కార్య షాండురత్వంబులు= క్షీణత ఒడలు కళ తప్పటం అనేవి; కలుగున్‌= కలుగుతాయి. తాత్సర్యం: 'పెండ్లము, కొడుకు, అల్గుడు మంచి నడవడి లేనివారై త్రిప్పలు పెట్టటం, తండ్రి, తల్లి, అన్నదమ్ములు రోగాదులచే కృశించటం, పూర్వజన్మలో (బ్రాహ్మణుడి ఆవును చంపటం, పాపభావంతో బ్రాహ్మణులసొమ్ము, దేవుడి సొమ్ము అపహరించటం, ధనం పోగొట్టుకొనటం, చుట్టాలు చావటం, పనికిమాలినవాడిని పనిలో పెట్టుకొని పేరు పాడుచేసికొనటం, ఎంతో కాలం ఎన్నో ప్రయత్నాలు చేసి ఒక కొలికికి తెచ్చిన పనిని నీచుడైన పగవాడు పాడుచేయటం

వీటిలో ఒకదానిచేత మనిషి కృళిస్తాడు, పాలిపోతాడు.'

558 శ్రీమదాంధ్ర మహాఖారతము విశేషం: తొలుమేనన్‌ - చేసిన పాపం జన్మజన్మాలకు వెంటనంటి వస్తుంద్‌. వట్దివాటి ౨ మహానుభావులు జ్యోతిషం మొదలైనవాటి ద్వారా. తెలిసికొని తెలియజేస్తారు. క. _ అని యిట్లేర్పడ. జెప్పిన । విని యద్దనుజపతి మెచ్చి విడిచెం గుంతీ తనయాగ్రజ! భూసుర సాం । త్వన మిట్టిది; యడుగు మింక వలసినదానిన్‌.' 387 ప్రతిపదార్థం: కుంతీ తనయ+అ(గ్రజ!= కుంతికొడుకులలో పెద్దవాడా!: అని ఇట్లు= ఈ విధంగా; ఏర్పడన్‌= వివరించి; చెప్పెనన్‌= చెప్పగా; విని= ఆలకించి; ఆ+దనుజపతి= ఆ రక్కసి రేడు, మెచ్చి= మెచ్చుకొని; విడిచెన్‌= (ఆ (బ్రాహ్మణుడిని) విడిచిపెట్టాడు భూసుర సాంత్వనము= (బ్రాహ్మణుల ప్రియభాషణం; ఇట్టి+అది= ఇటువంటిది; ఇంకన్‌= ఇంకా; వలసీనదానిన్‌= కోరిన దానిని; అడుగుము. తాత్పర్యం: ధర్మరాజా! ఈ విధంగా ఆ (బ్రాహ్మణుడు స్పష్టంగా చెప్పాడు. అది విని ఆ రాక్షసుడు మెచ్చుకొని; అతడిని విడిచిపెట్టాడు. మంచిమాటల తీరు ఇటువంటిది. ఇంకేమి కావాలో అడుగుము.' విశేషం: ప్రియభాషణం (ప్రాణాలు దక్కించింది. ఇంతకంటె మరొక లాభం పెద్దది ఏముంటుంది? - అని భావం. వ. అనిన నజాతశత్రుండు గంగావుత్తువదనంబునం జూడ్మి నిలిప మోడ్డిన కరంబులు శిరంబునం ౮ త 88 గదియించి. 3 న న్‌* ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌=ఐ అనగా; ఆజాతశత్రుండు= ధర్మరాజు" గంగాపు(త్రువదనంబునన్‌= భీష్ముడి మొగంవైపు; చూడ్కి చూపును; నిలిపి; మోడ్చిన కరంబులు= జోడించిన చేతులు; శిరంబునన్‌= తన తలపైన; కదియించి= కూర్చి. వాతో తాత్పర్యం: అనగా ధర్మరాజు భీష్ముడి ముఖంమీద చూపు నిలిపి చేతులు మోద్ఫీ తలపై "పెట్టుకొ ని, (తరు పద్యంతో అన్వయం).

ఏ విశేషం: ఇది పరమగౌరవాన్ని సూచిస్తుంది. భిష్ముడు వృద్దుడు, యుద్దంలో అలసినవాడు. అంపశయ్యమీద ఉన్నవా రు క్షణంలోనయినా (ప్రాణత్యాగం చేయటానికి సిద్దంగా ఉన్నవాడు. అయినా పరమవాత్సల్యంతో ఇంకా అడుగుము, ఇంకొ అడ

అంటున్నాడు. ఈ స్టితికి ధర్మరాజు హృదయం ఎంత ఆర్రమై పోయిందో ఇటువంటి మాటలవలన తెలియవస్తుం తే “మమ్ము సంసారవార్ధి పారమ్ము. జేర్చు; యానపాత్రంబు నీ కరుణాతిశయమ నూ

యజఖిలకల్మషములం బాపునట్టి దాని ; వినంగం గోరెద నొక పురావృ్ఫత్త మనఘ! తె పు ఒడ్తునూో ప్రతిపదార్దం: అనఘ!= పాపరహితుడా!; మమ్మున్‌= మమ్ములను; సంసారవార్ధి పారమ్మున్‌= సంసారం అనే మహాసముద్రణి ఎత ను; చేర్చు యానపాత్రముజ చేర్చే ఓడ; నీ కరుణా+అతిశయము+అ= నీ దయయొక్క పెక్కువయే; అఖిల కల్మషములన్‌= అన్ని వ న్హాను ఫాపు+అట్టిదానిన్‌= పోగొట్టేదానివి; ఒక పురావృత్తముజ ఒక ప్రాతకాలపు గాథను; వినభన్‌= వినటానికి; కోరిదన్‌* కోరు | కు! అన్ను తాత్పర్యం: ' మహాత్మా! మమ్ములను సంసారం అనే మహాసము(ద్రం ఒడ్డుకు చేర్చే ఓడ నీ దయా విశేషమే పాపాలను హరించే ఒక (ప్రాతకాలపు గాథను వినగోరుతున్నాను. విశేషం" సంసారం అంటే పరమాత్మజ్ఞానం లేక చావుపుట్టకల చక్రంలో ఎడతెగకుండా సంచరించటం, క. _ మునిమనుజపతుల సన్నిధి | నిను నీ కృష్ణుండు మాననీయచరిత! వే 390 డ్క నుపాసించుచు నున్నా; డనుత్తమప్రీతి దాని నాకరింపన్‌.

అనుశాసనికపర్వ్యము ఆ చతుర్జాశ్వాసము 559 ప్రంపడార్హం: మాననీయ చరత = మన్నంసదగిన నడవడి కలవాడా! ఈ కృష్ణుండు= ఈ వాసుదేవుడు, ముని మనుజపతుల సన్నిధిన్‌= మునులు వా వలు మువలగుకార సమిసంలో అమత్తిను ట్రీతిన్‌= మిక్కిలి గొప్పవైన ప్రమతో దానిన్‌= నేనడిగిన దానిని ఆకర్షింపన్‌= వవటారం. ఉట = వెనపై వెద్చన్‌= నుతూహంంన్‌ ఇపాసించుచున్‌= శ్రద్దతో దగ్గరగా కూర్చున్నవాడు అవుతూ; ఉన్నాడు తాత్తర్యం. ాననయిచరిలా! ఈ శ్రీకృస్టుదు మునుల మహారాజుల దగ్గం నీవు చెప్పేదానిని వినటానికై నిండైన 'ప్రేంతో వెదుకతో నమ్మ ఉపాసిస్తూ ఉన్నాడు విశేషం: ఉపాసన - అంటే దగ్గర కూర్చోవటం అని శబ్బార్హం (శ్రద్దాసక్తులతో కొలవటం అని రూధ్యర్హం క. _ సమ్మోదమ్మున నేనుం । దమ్ములునుం దేల సత్మధాకధన పర

త్వ మ్మాదరింపు మునివన | ర్లమ్ము నృపచయమ్ము పులకరాజి వహింపన్‌.' 391 'ప్రతిపదార్దం: నేనున్‌= నేనూ; తమ్ములున్‌= మా తమ్ముళ్ళూ” సమ్మోదమ్మునన్‌= మిక్కిలి ఆనందంతో' తేలన్‌= తేలునట్టుగా, మునివర్గమ్ము= మునుల సముదాయమూ; నృపచయమ్ముూ రాజుల సముదాయమూ; పులకరాజి= రోమాంచం'" వహింపన్‌= ధరింపగా సత్‌*కధా కధన పరత్వమ్ము= మంచి కద చెప్పటంలోని ఆసక్తిని; ఆదరింపుము= ప్రీతితో గ్రహించుము. తాచ్చర్యం: నేనూ మౌ తమ్ముళ్ళూ పరమానందంలో తేలిపోయే విధంగా మునులూ, రాజులూ పులకాంకురాలు పొందగా మంచికధ చెప్పటంలో ని ఆసక్తిని ఆదరించుముి వ. అనుటయు భీష్ముండు. 392 తాత్పర్యం; అనగా భీష్ముడు (తరువాతి పద్యంతో అన్నయరంు.

క. * పుణ్యం బగు నితిహాస మ । గణ్యగుణా! నీకుం జెప్పం గను సుకృతము గా

రుణ్యనిధి సర్వలోక శ రణ్యుండు గృష్ణుండు విను వరంబు! బడసితిన్‌. 393 (పతిపదారం: అగణ్యగుణా! లెక్కింపజాలనన్ని మంచి గుణాలు కలవాడా!; పుణ్యంబు= మేలైనది; ఆగు+ఇతిహాసము= అయిన

ఇ అలీ పురాతన కధ; నీకున్‌= నీకు; చెప్పన్‌= చెప్పటానికి; కను సుకృతము= పొందే పుణ్యాన్నీ కారుణ్యనిధి= దయకు గనీ; సర్వలోక శరణ్యుండు= అన్నీలోకాలకు రక్షకుడైనవాడూ అగు: కృష్ణుండు= శ్రీకృష్ణుడు" విను వరంబున్‌= వినే వరాన్నీ; పడసితిన్‌= పొందాను.

చ అ ల తాత్సర్యం: 'గుణనిరీ! పుణ్యమైన పురాతనచరి(త్రను నీకు చెప్పే పుణ్యాన్ని, దయాసము![ద్రుడూ, అన్ని లోకాలకు రక్షకుడూ అయిన శ్రీకృష్ణురమాత్మ వినే వరాన్ని పొందాను. విశేషం; శ్రీ కృష్ణుడు సర్వము తొను అయినవాడు . అళడు నిలుకడగా ఉండి వినటం ఎంత భాగ్యం! ధర్మరాజు ఆ కృష్ణుడి అనుగ్రహం పరిపూర్ణంగా పొందినవాడు. అతడికి చెప్పటం ఎంత పుణ్యవిశేషం! భీష్ముడు దీనిని అభివ్యక్తం చేస్తున్నాడు. వ్‌

గారాము నొకుం బరమో | చారపదావాప్తి గౌదె ధర్మతనూజా! 394 ఈ రాజన్యులును= ఈ రాజవంశాలవారు? వినికి= వినటం నాకున్‌= నాకు ఈ గారాము= ఈ గౌరవం; ఎంతకున్‌= ఎంతకు లేదు; పరమ+ఉదార పద+అనొప్తీ= అతి(శ్రేస్టము మహిమగలదీ అయిన పదం పొందటం; కాదె = కదా!

560 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ప ఈ రవం తాత్పర్యం: ధర్మరాజా! శ్రీ వేదవ్యాసులు మొదలైన మహర్షులు, ఈ రాజవంశంవారూ వినటంవలన నా గ్‌ ఎంత ఉన్నతమైనదో చెప్పటానికి వీలులేనిది. పరమపదం పొందటమే కదా! విశేషం: వేదవ్యాసుడు అష్టాదశ పురాణాదులకు కర్త. సొక్షాత్తు శ్రీమన్నారాయణుడే అనదగినవాడు. తక్కినవారు కూడా ఇంచుమించు అంతటివారు. ఉత్తమజన్మతో యుద్దాలలో సర్వమూ త్యాగం చేయటానికి సిద్దపడిన మహోన్నతవ్యక్తిత్వం కలవారు రాణన్యులు వీరంతా సావధానంగా వింటూ ఉంటే చెప్పే అదృష్టం ఎంతటిదో చెప్పగలమా? - అనే భావం “ఎంతకు లేదు?” అనే పదాల' గోచరిస్తుంది వ. నీ యడిగిన యట్టిదానికి నొక యితిహాసంబు గలదది యుమామహేశ్వర సంవాదం బనం బరంగు€ బౌరవోత్తమా! యప్పురావృత్తంబు ప్రవర్తించుటకుం గతంబైన కధ మున్ను సెప్పి, మఠి చానిం జెప్పిన నొప్పియుండుం గావున నప్పరిపొటిం జెప్పిద నవధానపరుండవయి యాకర్ణింపు'మని పలికి, హరికిం బరమభక్తిం బ్రణమిల్లి, యప్వాందవముఖ్యు ముఖచంద్రికం దనవిలోచనచకోరంబు లాన నమ్మానవపతికి నమ్మాననీయమతి యిట్లనియె. 395 సంవాదంబు= ఉమ, మహేశ్చరుడు అనే వారి సంభాషూం; అనన్‌= అనగా; పరంగ్తున్‌= ఒప్పుతున్నుది; పౌరవ+ఉత్తమా!= పూరువంశం వారిలో శ్రేష్టుడా!; ఆ+పురావత్తంబు= ఆ మునుపటి కధ: (ప్రవర్తించుటకున్‌= జరుగుటకు; కతంబుజ కారణం; ఐన కధ= అయిన వృత్తాంతం, మున్ను= ముందుగా; చెప్పి: మజి= తరువాత దానిన్‌= దానిని; చెప్పినన్‌= చెప్పినట్టయితే: ఒప్పి+ఉండున్‌= తగిన విధంగా ఉంటుంది; కావునన్‌= కనుక" ఆ+పరిపొటిన్‌= ఆ వరుసలో, చెప్పెదన్‌= చెప్పుతాను; అవధాన పరుండవు= ఏకా(గ్రత్‌ కలవాడవు; అయి; ఆకర్షింపుము= వినుము" అని; పలికి; హరికిన్‌= కృష్ణుడికి; పరమభక్తిన్‌= గొప్పభక్తితో: ('ప్రణమిల్లి= నమస్కరించి ఆ+పాండవముఖ్యు ముఖ చంద్రికన్‌= పాండుకుమారులలో మొదటివాడైన ధర్మరాజు ముఖమనే వెన్నెలను; తన విలోచన చకోరంబులు= తన కనులు అనే చకోరపక్షులు: ఆనన్‌= ఆస్వాదిస్తూ ఉండగా; ఆ+మానవ పతికిన్‌= ఆ రాజునకు ఆ+మాననీయమృత్రి= మన్నించదగిన బుద్రివేశేషంగల ఆ భీష్ముడు; ఇట్టువ= ఈ విధంగా; అనియెన్‌= అన్నాడు. కార , న ముందు చెప్పి, తరువాత దానిని చెప్పితే మేలుగా ఉంటుంది. ఆ వరుసలో చెప్పుతాను - (శద్దగా వినుము* అని మహః ఉండగా భక్తితో కృష్ణుడికి నమస్కరించి, ధర్మరాజు మోము వెన్నెలలను తన కన్నులనే చకోరాలు ఆస్వాదిస్తో విశషం; పట్లశక్ష్యం ఒక మహాపుణ్యక్షద్రన్సు ఒక మహాబుద్ధిశాలికి సాక్షాత్తు శ్రీకృష్ణుడి సన్నిధానంలో చెప్పుతున్నాను" అనే ఆనందం భీష్ముడిలో వశ కొని ప్రమాలృంల్రో ఉన్నదని 'ముఖచంద్రిక - విలోచనచకోర' రూప్తక్రాలు అభివ్యక్తం చేస్తున్నాయి. క భీష్ముండు ధర్మజునకు శ్రీకృష్ణుని చరిత్రంబు చెప్పుట (సం 13-203-1) (కుంభ)

లో దమ బడయుటకై తప , మొనరింపం౮గ రుక్షిణియు సముత్సుకనృత్తిం ప పదార్దం; కయ న రింపంగన్‌వ చా శ్రీకృష్ణుడు; తనయునిన్‌= కుమారుడిని; పడయుటకున్‌ఐ= పొందటంకొరకు; తపము= తపస్సు! యేటానికి; రుక్మిణియున్‌= రుక్మిణీదేవి కూడా' సముత్సుక వృత్తికజ మిక్కిలి వేడుక కల భావంతో; త్రనతోన్‌

ఆనుశాసనికపర్యము - చతుర్దాశ్వాసము క్‌ర1 తనతో" రాన్‌= రాగా; మునులు= మహర్షులు: సంతసము= సంతోషం; అందన్‌= పొందగా; తుహిన+అద్రికిన్‌= మంచుకాండకు:; చనియెన్‌= వెళ్ళాడు.

తాత్పర్యం: శ్రీకృష్ణుడు కుమారుడిని పాందగోరి, తపంచేయటంకొరకు రుక్మిణి కూడా వేడుకతో రాగా మునులు

ఆనందపడగా హిమవత్పర్వతానికి వెళ్ళాడు.

విశేషణ: కృష్ణుడికి ఇదొకలీల. లోకానికి బోధించే పద్దతులలో తాను ఆచరించటం ఒక పద్దతి.

వ. _ ఇట్లు చని, ద్వాదశవార్నిక వ్రతక్షిష్తుండై యున్న కృష్ణుం గాన మున్‌ంద్రులు నారదపర్వత వ్యాసవాన్నీకి దేవల కాశ్యప ప్రభృతులు శిష్యవర్గంబుతో వచ్చిన వారలం బాద్యాసనాది సముచితార్టనంబుల సంభావించిన వాధ లద్దేవునిం బరివేష్టెంచి పుణ్యగోష్టి నడపుచున్న సమయంబున. 397

ప్రతిపదార్ధం: ఇట్టు= ఈ విధంగా; చని= వెళ్ళి; ద్వాదశ వార్షిక (వ్రత క్షిష్టుండు+ఐ= పం(ఢ్రైండు ఏండ్ల వ్రతంతో మిక్కిలి కష్టపడి ఉన్నవాడై; ఉన్న కృష్ణున్‌= ఉన్న శ్రీకృష్ణుడిని; కానన్‌= చూడటానికి; ముని+ఇం(ద్రులుజ ముని(శ్రేష్టులు; నారద పర్వత వ్యాస వాల్మీకి దేవల కాశ్యప (ప్రభృతులు= నారదుడు, పర్వతుడు, వ్యాసుడు, వాల్మీకి, దేవలుడు, కాశ్యపుడు మొదలైనవారు; ఛిష్యవర్లంబుతోన్‌= శిష్యుల సముదాయంతో; వచ్చినన్‌= రాగా; వారలన్‌=ఐ వారిని; పాద్య+ఆసన+ఆది సముచిత+అర్భనంబులన్‌= కాళ్ళకు నీరు, కూర్చుండే పీట మొదలైన తగిన పూజలతో; సంభావించినన్‌= మర్యాద చేయగా; వారలు= ఆ మునులు; ఆ+దేవునిన్‌=ఐ ఆ దేవుడిని; పరివేష్టించి= చుట్టుకొని కూర్చుండి; పుణ్యగోస్టి= పవిత్రమైన సంభాషణా; నడపుచున్‌= సాగిస్తూ: ఉన్న సమయంబునన్‌= ఉన్న వేళలో.

తాత్ప్సర్యఅ; ఇట్టా వెళ్ళి, పం(డైండు ఏండ్ర వ్రతంచేసి, బాగా నలిగి ఉన్న కృష్ణుడిని చూడటానికి నారదుడు, పర్వతుడు,

వ్యాసుడు, వాల్మికి, దేవలుడు, కాశ్యపుడు మొదలైన మునులు శిష్యులతోపాటు రాగా, వారికి తగిన ఉపచారాలు

చేసిన తరువాత వారందరూ కృష్ణుడిని చుట్టుకొని కూర్చుండి సద్విషయాలు మాటాడుకొంటూ ఉన్న సమయంలో. తే. అతని ముఖమున వెడలి మహాగ్ని యమ్మ; హీధరము విపెనంబుల నేద్దెం బక్షి

మృగయుతంబుగ సిద్ధసాధ్యగణములు సః; మాకులత్వంబుం బొంద బెల్లదరి యధిప! 398 ప్రతిపదార్హం: మహా+లఅగ్ని= గొప్ప అగ్ని; అతని ముఖమునన్‌= అతడి ముఖంనుండి; వెడలి= వెలువడి; ఆ+మహీధరము విపినంబులన్‌= ఆ కొండ అడవులను; పక్షి మృగ యుతంబుగన్‌= పక్షులు, జంతువులు అనే వాటితోపాటుగా; సిద్దసాధ్యగణములు= సిద్దులు, సాధ్యులు అనే దేవజాతివారి గుంపులు; సమాకులత్వంబున్‌= మిక్కిలి కలతపాటును; పొందన్‌= పొందగా; పెల్టు= పెద్దగా; అడరి= వ్యాపించి; ఏర్చెన్‌= కాల్చింది.

తాచ్చర్యం; అతడి ముఖంనుండి గొప్ప అగ్ని వెలువడి మృగాలు, పక్షులు, సిద్దులు, సాధ్యులు మొదలైన వారంతా

గుండెలలో తీవ్రమైన ఆందోళన పొందుతూ ఉండగా పెద్దగా వ్యాపించి, ఆ కొండ అడవులను కాల్చివేసింది.

విశేషం: మృగాలు, పక్షులు అనే క్రింది జాతి (ప్రాణులను, సిద్దులు. సాధ్యులు అనే దేవజాతి వారినీ చెప్పటంచేత తక్కిన అన్ని విధాల (ప్రాణుల సంగతీ చెప్పినట్టయింది.

క. ఆ కృష్ణుండు నిజసౌమ్యా । లోకనమున నాశిఖిని మలుంగం జేసెం బూ ర్వాకారత నవ్వనము ని । రాకులతం బొల్టె నది మహాద్ధుత మయ్యెన్‌. 399

562 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము (ప్రతిపదార్హం" ఆ కృష్ణుండు= ఆ కృష్ణభగవానుడు” నిజ సౌమ్య+ఆలోకనమునన్‌= తనదైన మంచి చూపుతో" ఆ శిఖినిన్‌= ఆ అగ్నిని మలులగన్‌= ఆరిపోయే విధంగా; చేసెన్‌= చేశాడు ఆ+వనము= ఆ అడవి పూర్వ+ఆకారతన్‌= మునుపటి రూపంలోడనే" నిరాకులతన్‌= ఎ కలతపొటు లేని తనంతో, పాల్చెన్‌= ప్రకాశించింది, అది= ఆ సంగతి? మహా+అద్భుతమువ గొప్పు ఆశ్చర్యం కలిగించేది; అయ్యెన్‌= అయినది తాచ్వర్యం: కృష్ణుడు తన శుభమైన చూపుతో ఆ మంటను మరలింపజేశాడు. ఆ అడవి మునుపటి విధంగానే ఏ వికారమూ లేని దయింది. అది అందరకూ ఎంతో అబ్బురం అయి కనిపించింది. విశేషం: ఈ విషయం కృష్ణుడికి సర్వభూతాలపై ఉన్న అధికారాన్ని సూచిస్తుంది నై దాని కమ్మును లెల్లం జిత్తమున భయము విస్తయంబును బెనంగొన వెలంగుపాటు గదిరి చిత్రరూపంబుల కరణి నుండ : వారి€ గన్లొని రుక్ష్మిణీవల్లభుండు. 400 వ్రతిపదార్హం: దానికిన్‌= ఆ సంఘటనకు; ఆ+మునులు= ఆ మహర్షులు: ఎల్లన్‌= అందరూ' చిత్తమునన్‌= హృడయంలో" భయము= భితి; విస్మయంబును= ఆశ్చర్యం; పెనంగొనన్‌= అల్టుకొని పోగా వెజంగుపాటు= చేష్టలుడిగిన స్ట్రితి. కదిరి= వ్యాపించి; చితరూపంబుల కరణిన్‌= చిత్రపటంలోని ఆకారాల విధంగా ఉండన్‌= ఉండగా; రుక్మిణీ వల్లభుండు= రుక్మిణి ప్రియుడు- కృష్ణుడు. వారిన్‌= వారిని; కన్లాని= చూచి. టొబ్బోర్యం: ఆ సంఘటనకు గుండెలో గుబులూ, అచ్చెరువూ కలుగగ్భా ఆ మునులందరూ నిశ్చేష్టత పాంది బొమ్మలోని రూపాలవలె ఉండగా, కృష్ణుడు వారిని చూచి. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). విశేషం: చిత్రపటంలో ఒక భం తోచే విధంగా గీసిన బొమ్మ ఏ మార్పూ లేక అట్లాగే ఉంటుంది. సాధారణదశలో ప్రాణులు అట్టై ఉండటం అసాధ్యం తీవ్రమైన భయాదులవలన అట్టి స్పితి సహజంగా ఏర్పడుతుంది దీనినే 'స్తంభం' అనే భావంగా అలంకార శాస్త్రం చెప్పుతున్నది, న. “మీరీయనలంబుతెఅం గేమిగా నెజింగితి? రున్నరూపెజింగింపవలయు' ననుటయు వారలు సభక్తికంబులగు చిత్తంబులతోడ్త 401 ర్‌ం; జ వక మేరుం మీరలు; ఈ+అనలంబు తెజంగు=. ఈ అగ్నితీరు; ఏమిగాన్‌= ఏ విధమైనదిగా? ఎటింగితిరి?= లో చలన ఉన్నరూపుం ఉన్న విధం; ఎజింగింపవలయున్‌= తెలుపవలె; అనుటయున్‌= అన్నంతనే:? వారలు= ఆ మునులు; సబక్తికంబులు= భక్తితో కూడినవి ఆన చిత్తంబులతోడన్‌= అయిన హృదయాలతో. ర్యం: 'మీఠ్‌ టొల్పుర్స్‌ అగ్ని తీరు ఏమిగా తెలిసికొన్నారు? ఉన్నది ఉన్నట్టు చెప్పండి.” అంటే వారు భక్తితో నిండైన హృదయాలతో (ఇట్టా అంటు దే నో న్నార్సు.

దవా! వి, గై ఇవా గలుగుట , నీవలననః; యడంగుటయును నీయందు భవ స్ట సకల , స్థావరజంగమ సమాహితత్వం బెల్లన్‌. 402 ద టయును= ల (ప్రభూ! విశ్చ్ళము= ఈ లోకాల సముదాయం; కలుగుట= ఏర్పడటం; నీవలనన్‌+అ= నీవలననే; ల భూతాలయొక నమై పోవటం, నీ అందున్‌+ఆ= నీయందే, సకల స్టావర జంగమ సమాహితత్వంబు= సమస్తమైన స్థిరంగా ఉం గ కదిలే 'ప్రాణులయొక్క స్టితి: ఎల్లన్‌= అంతా" భవత్‌+భావ+అదీనము+అ= నీ సంకల్పానికి వశమైనదిత్తు,

ఆనుళాసనికపర్వము - చచుర్జాశ్వాసము 563 తాత్పర్యం: ప్రభూ. ఈ విశ్వమంతా ఏర్పడటం నీవలననే; అణగిపోవటం నీయందే. కదలనివి, కదలేవి అయిన ఎమిస్తెభూతాల గ్రువ్యత్త అంతా నీ సంకల్పానికి వశమైనదే. తే. నీవు మమ్ము బోధింపగా నేర్తుగాక । యిమ్మహానలస్సురణంబు నిట్టి దనంగ

నేము నేర్తుమె? యేమియో యెజుంగ కునికి! గాదె నివ్వెల పదితిమి? కమలనాభ!" 403 ప్రతిపదార్హం: కమలనాభ!= కమలము బొడ్డునందు గల ఓ సర్వాధారా!" నీవు; మమ్మున్‌= మమ్ములను; బోదింపంగాన్‌= తెలుపగా; నేర్తు(వు)+కాకజు నేర్చెదవు గానీ; ఈ+మహా+అనల స్ఫురణంబున్‌= ఈ గొప్పు అన్నీ వెలువడటం" ఇట్టి+అది= ఇటువంటిది; అనంగన్‌= అనుటకు ఎము= మేము” నేర్తుమె?ఐ సమర్దుల మగుదుమూ?" ఎమియో?= అది ఏమో?; ఎయు౧గక+ఉనికిన్‌= తెలియకపోవటంవలన; కాదె = కదా!: నివ్వెఅపడితిమి?= నిశ్చేష్పులం అయ్యాము? తాత్సర్యం: నీవు మాకు తెలుపగలవు గానీ, ఈ అగ్ని వెలువడటం ఏమిటో మేము తెలిసికొనగలమా? అది ఏమో తెలియకనే కదా! మేము నిశ్చేష్తులం అయ్యాము!"

వ. అనుటయు భవదీయ చేతఃప్రసన్నతగాదె జగంబుల వర్తనంబునకు నాధారంబు. 404 ప్రతిపదార్హం: అనుటయున్‌= అని పలుకగా; భవదీయచేతస్‌+(ప్రసన్నత= మీదైన హృదయాల నిర్మలత్వం: కాదె= కదా!; జగంబుల వర్తనంబునకున్‌= లోకాల సాగుదలకు; ఆధారంబు= ఆధారం.

తాత్పర్యం: అని ఆ మహర్షులు అనినంతనే కృష్ణుడు “మి హృదయాలు ప్రసన్నంగా ఉండటమే కదా లోకాల సాగుదలకు ఆధారం! (అన్నాడు).

విశేషం: “సంతో భూమిం తపసా ధారయంతి” అని సూక్తి. సజ్జనులు తమ తపస్సుచేత భూమిని పట్టి నిలుపుతారు.” శ్రీకృష్ణుడు ఇక్కడ ఈ వాక్యార్జాన్ని సమన్వయించాడు.

క. _ కావున మీకుం భబ్రయముగ | నీవహ్ని తెజంగు దెలియ నెజటింగించెదం జు

త్తావిలత విడువుం డని కమ । లావరుం డిట్లనియె వారలకుం గురువర్యా! 405 ప్రతిపదార్హం: కావునన్‌= కనుక; మీకున్‌= మీకు; ప్రియముగన్‌= ప్రీతి కలిగే విధంగా; ఈవహ్ని తెజంగుఐ= ఈ అగి తీరు; తెలియన్‌= తెలిసే విదంగా; ఎజింగించెదన్‌= తెలుపుతాను; చిత్త+ఆవిలత= హృదయంలోని కలతపాటు; విడువుండు= వదలండి; అని; కురువర్యా!= ధర్మరాజా!; కమలా వరుండు= లక్ష్మీవల్లభుడైన కృష్ణుడు; వారలక్రున్‌= వారికి; ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనియెన్‌= చెప్పాడు. తాత్పర్యం: కనుక మీకు ప్రియంగా ఈ అన్ని తీరు తెలియజెప్పుతాను. మీ హృదయాలలోని ఆవేగాన్ని తాలగించుకొనండి.' అని కృష్ణుడు వారితో ఇట్లా అన్నాడు: విశేషం: ఇప్పుడు వాసుదేవరూపంలో ఉన్నా ఆయన ఎప్పుడూ లక్ష్మీవల్లభుడే! రుక్మిణియే ఇప్పుడు లక్ష్మి,

క. బక దానవుండు జగన్నా। శకుం డిత్తజిం గలండు వాని జంపుట కేంబూ

నక యునికి గలిగె వాండ । స్తకళావిదుం డగుట నా కతంబున నగుటన్‌. 4౨06 ప్రతిపదార్థం: ఈ+తతిన్‌= ఈ సమయంలో; జగత్‌+నాశకుండు= జగత్తును నశింపజేసేవాడు; ఒక దానవుండు= ఒక రాక్షసుడు; కలండుడ= ఉన్నాడు; వాండు= అతడు; ఆస్త్ర కళా విదుండుజ అ(స్త్రముల కళను చక్కగా ఎరిగినవాడు; అగుట= కావటం" నా

56కీ శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము కతంబునన్‌= నా కారణంగా; అగుటన్‌= కావటంవలన; ఏన్‌= నేను; వానిన్‌= వాడిని; చంపుటకున్‌= చంపటానికి, పూనక= సిద్దపడక; ఉనికి= ఉండటం" కలిగెన్‌= కలిగింది. తాత్పర్యం: ఈ సమయంలో లోకాలను నశింపజేసే రాక్షసుడు ఒకడున్నాడు. వాడు అస్తవిద్యలో నేర్చరి కావటం నా వలననే అయిన కారణంగా వాడిని నేను చంపటానికి సిద్దపడలేదు. విశేషం: విద్యనేర్చినవాడు తండ్రి అవుతాడు. తండ్రి కొడుకును చంపటం సాధ్యం కాదు కదా! అంతేకాక విషవృక్షమైనా స్వయంగా పెంచి త్రుంచలేరని కాళిదాసోక్తి. “విషవృక్షో౭పి సంవ్యర్ష్య స్వయం ఛేత్తు మసాంప్రతమ్‌”. క. కడు గ్రోవ్వి వాడు లోకము । నుడుకులం బెట్టంగ విసివి యుగ్రతపమునం గొడుకు బడసి యద్దనుజునిం | బొడవడ(గింపం దలంచి భూరివ్రతమున్‌. 4౦0/7 ప్రతిపదార్థం: వాండు= ఆ రక్కసుడు; కడున్‌= మిక్కిలిగా; క్రొవ్వి= బలిసి; లోకమున్‌=ఐ జగత్తును; ఉడుకులన్‌= బాధలలో: పెట్టంగన్‌= పెట్టగా; విసివి= విసుగుచెంది; ఉ(గ్రతపమునన్‌= ఘోరమైన తపస్సుతో; కొడుకున్‌= కుమారుడిని; పడసి= పొంది! ఆ+దనుజానిన్‌= ఆ రాక్షసుడిని; పొడవు+అడంగింపన్‌= చంపటానికి; తలంచి= సంకల్పించి; భూరివ్రతమున్‌= గొప్ప ్రతొన్ని' ఖ్‌ ఆచ ు ఆని అల్లి ఆర ఆప్ట తో తాత్పర్యం: కానీ ఆ రాక్షసుడు [క్రొవ్వి, లోకాలను (త్రిప్తులబెడుతున్నాడు. విసుగుపుట్టి, ఘోరమైన తపస్సు కొడుకును పొంది ఆ రాక్షసుడిని చంపటానికి సంకల్పించి మహావ్రతాన్ని. (తరువాతి పద్యంతో అన్వ్నయరంు. చ. నడప మదాత్మ యగ్నియయి నా వదనంబున నిర్గమించి యె క్కుడుపడి పద్మగర్భుకడకుం జనె నమ్మహితుండు మన్మధుం గొడుకుగం బంచి వే తను మగుద్పగ వచ్చె గడంగి పోవున ప్పుడు వనమేద్దె నేను గృహం బూర్వవిధం బొడంగూడం జూచితిన్‌. 408 ప్రతిపదార్దం: నడపన్‌= సాగింపగా; మత్‌+ఆత్మ= నా ఆత్మ; అగ్ని= వహ్ని; అయి; నా వదనంబునన్‌= నా నోటినుండి; నిర్గమించిో వెలువడి; ఎక్కుడు+పడీ= పెద్దదై; పద్మగర్భుకడకున్‌= (బ్రహ్మదగ్గరకు; చనెన్‌= వెళ్ళినది; ఆశమహితుండు= ఆ గొప్పవాడు మన్మధున్‌= మన్మధుడిని; కొడుకుగన్‌= నా కుమారుడిగా; పంచి= పంపి; వేజ వడిగా; తనున్‌= తన్ను; మగుడ్పంగన్‌= మరలింపగొ! వచ్చెన్‌= వచ్చినది: కడంగి= ప్రయత్నపడి; పోవు+అప్పుడు= తిరిగి పోయే సమయంలో; వనము= అడవికిని; ఏర్చెన్‌= కాల్చివేసింది! నేను; కృపన్‌= జాలితో; పూర్వవిధంబు= తాల్లిటి తీరు; ఒడంగూడన్‌= ఏర్పడునట్టుగా; చూచితిన్‌= చేశాను. తాత్సర్యం: (గొప్పవ్రతం) సాగించగా నా ఆత్మ అన్ని అయినా ముఖంనుండి బయటకు వచ్చింది. అది 'క్రమంగొ బాగా పెరిగి, బ్రహ్మదగ్గరకు వెళ్ళింది. ఆ మహానుభావుడు మున్మధుడిని నా కుమారుడిగా పంపి, దానిని మరలించాడు- అది తిరిగి పోతూ ఈ అడవిని కాల్ఫివేసింది. నేను జాలిపుట్టి, మరల దానికి మొదటిరూపు కల్పించాను. విశేషం: సృష్టి వ్యవహారమంతా (బ్రహ్మ పని, అందుకని అన్ని అక్కడకు వెళ్ళింది. తిరిగిపోతూ కాల్చటం ఎందుకు? అంటే అది దాని స్వభావం. వ. ఇది యద్దహనంబు తెజం' గని చెప్పి యప్పరమపురుషుం డమ్మునివరులతో మజియును. 409 ప్రతిపదార్థం: ఇది: ఆ+దహనంబు తెజంగు= ఆ అగ్గి తీరు; అని; చెప్పి; ఆ+పరమ పురుషుండు= ఆ పరమాత్మ ఆ+ముని వరులతోన్‌= మహార్షిశ్రేష్టులగు నారదాదులతో; మజీయును= ఇంకా,

ఆనుశాసనికపర్వము అ చతుర్జాశ్వానము 565 తాత్పర్యం; ఆ అన్ని ఏర్పడిన విధం ఇది" అని చెప్పి ఆ పరమాత్మ ఆ మహర్షులతో ఇంకా ఇట్టా అన్నాడు. విశేషం: ఒక మహారాజు ప్రియమైన సేవకుడి పెండ్లిలో పల్లకీ ప్రక్కన నడుస్తాడు. అయినా అతడు మహారానే. అట్టాగే పరమాత్మ అవతారరూపంలో వేరు నామరూపాలు పొందినా పరమాత్మయే. ఈ దృష్టితో ఇక్కడ పరఘపురుష శబ్దాన్ని తిక్కనగారు ప్రయోగించారు. సీ, *“లోకత్రయంబున మీకు నవిదితంబు । లేదు త్రికాల వేదులార!

యుత్తమం బగు పురావృత్తంబు చెప్పి కృ। తార్థు. జేయుండు న న్ననిన వారు

సవినయంబుగం గృతాంజలు లయి చమమ్మి-త । పెద్ద సేయుదె? నీవు పెద్దలకును

బెద్ద నయత్నసంబృతజగత్రయుండవు | విశ్వప్రకారసంవిదుండ వేము తే నీ యెలుంగని యితిహాస మయుగమున , నెటింగి చెప్పుదు?” మనవుడుం జిలుతనగవు

మోమునకు. జెన్ను సేయ నమ్మురహరుండు । వారలకు నిట్టులనుం గురువంశ వర్య! 410 ప్రతిపదార్థం: త్రికాల సంచేదులార!= మూడుకాలాలను చక్కగౌా తెలిసిన విజ్ఞులారా!" లోకత్రయంబునన్‌= మూడు లోకాలలో;

యు మీకున్‌= మీకు; అవిదితంబు= తెలియనిది; లేదు; ఉత్తమంబు= శ్రేస్రమైనది' అగు పురావృత్తంబున్‌= అయిన ఇతిహాసాన్ని; చెప్పి; నన్నున్‌= నన్ను; కృతార్దున్‌= నెరవేరిన కోరిక కలవాడినిగా; చేయుండు= చేయండి; అనినన్‌=* అనగా; వారుజ ఆ మునులు; సవినయంబుగన్‌= వినయంతో; కృత+అంజలులు= పట్టిన దోసిలి కలవారు; అయి" మమ్మున్‌= మమ్ములను; ఇంత= ఇంతగా పెద్ద+చేయుదె?= గొప్పవారిని చేస్తావా? నీవు; పెద్దలకును= మహావృద్దులకుకూడా; పెద్దవు= 'పెద్దవాడవు- అయత్న సంభృత జగత్‌*త్రయుండవున ఏ ప్రయత్నంలేకయే చక్కగా భరింపబడిన మూడు లోకాలు కలవాడవు; విశ్చ (ప్రకార సంవిదుండవు= విశ్వపుతీరును చక్కగా తెలిసినవాడవు; ఏీము= శుము; నీ ఎయుంగని ఇతిహాసముజ నీ వెరుగని కధను; ఏ యుగమునన్‌= ఏ యుగంలో: ఎటీ(గి= తెలిసికొని; చెప్తుదుము?= చెప్తుతాము?; అనవుడున్‌= అని పలుకగా; ఆ+మురహరుండు= మురాసుర సంహారం చేసిన ఆ కృష్ణుడు; చిణుతనగవున్‌= చిన్న నవ్వు; మోమునకున్‌= ముఖానికి; చెన్ను+చేయన్‌= సొంపు కూర్చగా; కురువంశవర్య!= కురువంశంలో ఉత్తముడా!; వారలకున్‌= ఆ మునులకు; ఇట్టులు= ఈ విధంగా; అనున్‌= అంటున్నాడు. తాత్పర్యం: (మీరు మూడు కొలౌలు తెలిసినవారు. మూడు లోకాలలో మీకు తెలియనిది లేదు. నాకొక ఉత్తమ ఇతిహాసం చెప్పి నా కోరిక తీర్చండి" అనగా వారు వినయంతో చేతులు జోడించి, 'నీవు మమ్ము ఇంత గొప్ప చేస్తే ఎట్లాగు? నీవు పెద్దలకు పెద్దన. లోకాల నన్నింటినీ అవలీలగా భరించగలవాడవు, విశ్వపు తీరుతెన్నులు చక్కగా తెలిసినవాడవు. నీకు తెలియని ఏ కధను మేము ఏ యుగంలో తెలిసి చెప్పగలవారము?" అన్నారు. అప్పుడు కృష్ణుడు చిరునగవు మొగొనికి వింత శోభ కలిగిస్తూ ఉండగా వారితో ఇట్లా అన్నాడు. విశేషం: పెద్దలకు పెద్ద - పెద్దలు సృష్టి ప్రతి లయ కర్తలు = (బ్రహ్మ విష్ణు మహేశ్చరులు. వారికి పెద్ద పరమాత్మ అని తాత్పర్యం. కృష్ణుడు త్రికాలాలను, త్రిలోకాలను తెలిసినవారినిగా మునులను పేర్కొన్నాడు. వారు ప్రతిగా త్రిమూర్తులకు అతీతమైన వరమాత్మ స్వరూపుడిగొ. త్రిలోకాలకంటె మించి ఉన్న విశ్వమయుడుగా పేర్కొన్నారు. 'చిరునగవు'లో తరువాత తాను జెప్పబోయే విషయం లీలామాత్ర మనే సూచన ఉన్నది. క 'మానుషయోని జనించితి. । గాన మదీయ మగు బుద్ధిగౌరవము దదీ

యానుగుణత్వోసహితము ; గొ నెలుంగుండు మీరు సెప్పు కత విను టసదే?” 411

566 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ప్రతిపదార్థం: మానుషయోనిన్‌= మనుష్య గర్భంలో; జనించితిన్‌= పుట్టాను; కానన్‌= కనుక; మదీయము= నాది; అగు బుద్ది గౌరవము= అయిన బుద్దిగొప్పతనం; తదీయ+అనుగుణత్వ+ఉపహితము= దానికి తగిన విధంగా ఏర్పడినది; కాన్‌* అగుటను; ఎయుంగుండు= తెలిసికొనండి; మీరు; చెప్పు కత= చెప్పే కధ; వినుటజ వినటం; అసదే?= చిన్న విషయమా? తాత్పర్యం: మనుష్యగర్భంలో పుట్టాను. కనుక, నా బుద్దిస్థితి దానికి తగిన విధంగానే ఉన్నది - అని తెలిసికొనండి. మీరు. చెప్పేకధ నాకు చిన్నదెట్టా అవుతుంది? చ. అనుటయు వారలందలజుం బ్రియంబున దానికి నియ్యకొన్న నె మృనములతోడ “నీ పనికి మాన్యచరిత్రుండు నారదుండ త కిన పెలవారు చాలరు ప్రకీర్తవివేకుండు కృష్ణు డర్ధితో వినంగం బురాతనంబయిన వృత్తము నమ్ముని చెప్పు టొప్పగున్‌. 412 (ప్రతిపదార్థం: అనుటయున్‌= అని పలుకగా; వారలు= ఆ మునులు; అందజున్‌= అందరూ; దానికిన్‌= దానికి; ఇయ్యకొన్న నెజ+మనములతోడన్‌= ఒప్పుకొన్న నిండు హృదయాలతో; ఈ పనికిన్‌= ఈ కధ చెప్పటం అనే పనికి; మాన్యచరిత్రుండూ మన్నన కెక్కిన నడవడి కలవాడు; నారదుండు+*అజ నారదుడే; తక్కిన పెఅవారు= మిగిలిన ఇతరులు; చాలరు= సమర్హులు కారు; ప్రకీర్య్యవివేకుండు= మిక్కిలి కొనియాడదగిన వివేకంగలవాడు; కృష్ణుడు; అర్హితోన్‌= కోరికతో; వినంగన్‌= వింటూ ఉంటే! పురాతనంబుః= (ప్రాత కాలానిది; అయిన వృత్తమున్‌= అయిన సంగతిని; ఆ+ముని= ఆ నారదమహర్షి; చెప్పుట= బెప్పటం: ఒప్పో మంచిది; అగున్‌= అవుతుంది. తాత్పర్యం: కృష్ణు డట్లా అనగా వారందరూ అంగీకరించిన హృదయాలలో "ఈ పనికి సమర్భుడు నారదుడే. అతడి నడవడి ఎంతో మన్నన కెక్కినది. తక్కినవారు దీనికి చాలరు. లోకమంతా పెద్ద ఎత్తున కొనియాడే వివేకంకల శ్రీకృష్ణుడు వింటూ ఉంటే పూర్వకథను ఆ ముని చెప్పటమే బాగుంటుంది.” చ. అని తగ నేక వాక్యతం బ్రియంబున నాతనితోడ నీవు మున్‌ కనినది విన్నయట్టిది ప్రకామకుతూహల చిత్తు. డైన కృ ప్టుని వినిపింపు నావుడు మనోజ్ఞ కధాకధనంబునందు వే డ్కనిగుడ నమ్మునీంద్రుండు వికాసమునన్‌ మొగ్యముల్లసిల్లంగన్‌. ఆడీ క్‌ గ! ప్రతిపదార్థం: అని; తగన్‌= బాగుగా; ఏకవాక్యతన్‌= ఒక్కమాట అగునట్టుగా; ప్రియంబునన్‌= ట్రీతితో: ఆతనితోడన్‌ కలో నారదుడితో; నీవు; మున్‌= మునుపు; కనినది= చూచినది; విన్నిశ+అట్టి+అది= విన్నది; ప్రకామ కుతూహల చిత్తుడు= పెద్ద వేడుక కల హృదయం కలవాడు; ఐన కృష్ణునిన్‌= అయిన కృష్ణుడి(కి); వినిపింపుఐ చెప్పుము; నావుడున్‌= అని క న్‌ ఆ+ముని+ఇంద్రుండుజ ఆ మునిశ్రేష్టుడు; మనోజ్ఞ కధాకధనంబునందున్‌= హృదయాన్ని మురిపించే కథను చెప్పటంలో: వేడు ఉత్క౦ర; నిగుడన్‌= వ్యాపించగా; మొగము= ముఖం; వికాసమునన్‌= విప్పారుటతో; ఉల్లసిల్లంగన్‌= 'ప్రకాశించగొ. ం నినది తాత్పర్యం: అని ఒక్కమాటగా ప్రియంతో నారదుడితో ఇట్లా అన్నారు: 'నీవు మునుపు చూచినది, లేక వా (| అయిన వృత్తాంతం ఎంతో కోరికతో ముచ్చట పడుతున్న కృష్ణుడికి చెప్పుము.” అప్పుడు నారదుడు వేడగ ౨'బె ముఖం వికొసంతో వెలుగొందిపోతూ ఉండగా (ఇట్టా అన్నాడు),

ఆనుశాసనికసర్యము - చతుర్జాశ్వానము క్‌67 ఉమామహేశ్వర సంవాదంబను నితిహాసంబు (సం. 13-205-1(కుంభ))

క. నారాయణ సౌహార్లో । దారత్వవిభూతి మున్న తనకుం గలిమిన

న్నారాయణుని మనోరధ : మారం బూరించె శంకరాంబికల కధన్‌. తత ప్రతిపదార్థం; నారాయణ సౌహార్హ+డదారత్వ విభూతిన్‌= నారాయణుడిని చెలిమిలోని గొప్పతనపు సంపద; మున్ను+అ= ముందే; తనకున్‌= తనకు (నారదుడికి); కలిమిన్‌= ఉండటంవలన; ఆ+నారాయణుని మనస్‌+రధము= ఆ నారాయణుడి కోరికను; శంకర+అంబికల కధన్‌= పరమేశ్చరుడు, అంబిక అనే వారి కధతో; ఆరన్‌= తనివి తీరా? పూరించెన్‌= నింపాడు. తాత్పర్యం: “నారాయణుడిని చెలిమి" అనే మిక్కిలి గొప్ప సంపద తనకు పూర్వమే ఉండటంవలన ఉమామహేళ్వరుల కధలతో ఆ నారాయణుడి కోరికను తనివితీరా నారదుడు పూరించాడు. విశేషం: లోకసామాన్యంగా 'సౌహార్ష శబ్దానికి చెలిమి" అని అర్ధం. ఇక్కడ విశేషంగా నారాయణుడి హృదయంలో పదిలపరచుకొన్న స్టితిచేత అనే అర్హం సంభావించాలి.

బురాతన కధొకధనంబునకుం బూని యద్దేవముని యద్దేవకీ నందనునకు వందనం బాచరించి

తదభినందనంబు వదసి యవ్విభున కిట్లనియె. 415 ప్రతిపదార్హం: ఆ+తెజంగు= ఆ పద్దతిని: వివరించేదన్‌= విశేషంగా తెలియజేస్తాను; అట్టుఐ ఆ విధంగా? సమస్త సంయమి సంఘంబును= మునుల సముదాయమంతా; ప్రస్తుతి పూర్వకంబుగాన్‌= (ప్రశంస మొదలుగా" నియోగింపన్‌= నియమించగా; ఆ+దేవముని= జీవలోకపు మునియైన ఆ నారదుడు; పురాతన కధాకధనంబునకున్‌= పూర్వకాలపు కథను చెప్పటానికి; ప్రియంబున న్‌ు ప్రతిలో; పూని= సంకల్పించి; ఆ+దేవకీనందనునకున్‌= దేవకి కొడుకైన శ్రీకృష్ణుడికి" వందనంబు= నమస్కారం; అచరించి= చేసి; తద్‌*అభివందనంబు= అతడి నమస్కారం; పడసి= (గ్రహించి; ఆ+విభునకున్‌= ఆ దేవుడికి; ఇట్టుఐ ఈ విధంగా; అనియెన్‌= చెప్పాడు. తాత్పర్యం: ఆ తీరు వివరంగా చెప్పుతాను. ఆ విధంగా మునులందరూ (ప్రశంసతోపాటు తనను నియమించగా నారదుడు సంతోషంతో ఇతిహాసం చెప్పటానికి పూనుకొని, ముందు శ్రీకృష్ణుడికి నమస్కారం చేసి, అతడి ప్రతినమస్కారం (గ్రహించి, అతడితో ఇట్లా అన్నాడు: తే తీర్థభజనంబునకు నెందుం చిరుగుచుండి ! యిత్తుషారనగంబున కేను వచ్చి

కంటి రమణీయ నుగు కేలికావనంబు । సకలతరువల్లరీగుల్యచారుతలము. 416 ప్రతిపదార్థం: ఏను= నేను, తీర్హ భజనంబునకున్‌£ పుణ్యస్టలాలను సేవించట్రానికి; ఎందున్‌= అన్ని చోటు లందు; తిరుగు చున్‌+ఉండి* తిరుగుతూ; 'ర+తుషార నగంబునకున్‌= ఈ మంచుకొండకు; వచ్చి= ఎతెంచి సకల తరు వల్లరీ గుల్మ చారు తలము= అన్ని విధములైన చెట్టు తీగెలు, పొదలు అనేవాటితో అందమైన చోటు' రమణీయము= మనోజ్ఞమైనది, అగు శ్రల్రికావనంబున్‌*= అయిన ఉద్యానవనాన్ని; కంటిన్‌= చూచాను, తాత్పర్యం: నేను పుణ్యస్ట్రలాలు సీవిస్తూ, అన్ని స్థలాలు తిరుగుతూ, ఈ హిమవత్పర్వాతానికి వచ్చి, చూడముచ్చట అయినది, అన్ని రకాల చెట్లు, శ్రీగెలు, పొదలు అనేవాటితో సుందరంగా ఉన్నదీ అయిన ఒక ఉద్యానవనాన్ని చూచాను,

ర్‌68 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము

విశేషం: “భజ సేవాయామ్‌” అని ధాతువు కనుక భజనం అంటే సేవించటం,

కు కోకిలకుల గంధర్వా । నీకథ్వను లెనసి బెరసి నిగుడంగ నమరీ లోకబ్రమరీమండలి । కా కలకలనాదములును గలిసి చెలంగన్‌. ఉే7

ప్రతిపదార్థం: కోకిల కుల గంధర్వ+అనీక ధృ్యనులు= కోకిలలగుంపుల యొక్క, గంధర్వుల సముదాయాలయొక్క నాదాలు; ఎనసి= విజృంభించి; బెరసి= కలిసిపోయి; నిగుడంగన్‌= వ్యాపించగా; అమరీ= దేవతాస్త్రీ: లోక= సముదాయంయొక్క; (భ్రమరీ= ఆడు తుమ్మెదల! మండలికాజ గుంపులయొక్క; కలకలనాదములును= అవ్యక్తమధుర నాదములు; కలిసి= ఒకదానితో ఒకటి కలసి; చెలంగన్‌= వ్యాసించగొః తాచ్సర్యం: కోకిలల నాదాలు, గంధర్వుల గానాలు, దేవకాంతల రాగాలు, ఆడు తుమ్మెదల అవ్యక్తమధుర గీతాలు కలిసి విజ్బంభించగా. (తరువాతి వచనంతో అన్సయం).

వ. ఒప్పు నవ్వనంబునం గనక స్థలంబున శార్జూల చర్మవసన భుజగాభరణ భసితాంగరాగ విరచితాలంకొర చారు దివ్యదేహుం డగు మహాదేవుండు సుర సిద్ధసాధ్య విద్యాధర మునిపుంగవ భూతగణ పరివృతుం దయి యున్న నప్పేరోలగంబున నేనును సముచితప్రకొరంబున నయ్యనిరూపణీయప్రకారుం గొల్టి యుండితి నటీ సమయంబున. శ18

ప్రతిపదార్థం: ఒప్పు+ఆ+వనంబునన్‌= ఒప్పారే ఆ పూదోటలో; కనక స్టలంబునన్‌= బంగారు తాపడం గల తావునః శార్టైలూ

పులియొక్క; చర్మ= తోలు అనే; వసన= వస్త్రం; భుజగజ= పాములనే; అభరణజ= నగలు; భసితజ= విభూతి అనే; అంగరాగ= మైపూతలలో +

విరచిత= చేయడిన; అలంకార= శృంగారం గల; చారు= మనోహరమైన; దివ్యజ మిక్కిలి ఉత్తమమైన; దేహుండు+అగు= దేహం

కలవాడైన; మహాదేవుండు; సురజ= దేవతల; సిద్ద= సిద్దుల; సాధ్య= సాధ్యుల; విద్యాధరజ విద్యాధరుల; మునిపుంగవ= మహర్షివరేణ్యుల

భూత= భూతముల; గణ= గుంపులచేత; పరివృతుండు+అయి= చుట్టబడినవాడై; ఉన్నన్‌= ఉండగా: ఆ+పేరు+ఓలగంబునన్‌= న

పెద్ద సభలో; నేనునుజ నేను కూడా; సముచిత ప్రకారంబునన్‌= తగిన తీరున; ఆ+అనిరూపణీయ ప్రకారున్‌= ఇట్టివాడని భావించరా

ధోరణిగల ఆ సదాశివుడిని; కొల్ఫి= "సేవించి; ఉండితిన్‌= ఉన్నాను; అట్టి సమయంబునన్‌= ఆ సమయంలో.

తాత్పర్యం: ఆ విధంగా ఒప్పారే ఆ ఉద్యానంలో బంగారు తాపిన ప్రదేశంలో పులితోలు అనే వస్త్రం, సర్పాల

ఆభరణాలు, విభూతి మైపూతలతో అలంకరించుకొనిన అతి'శ్రేస్టమైన దేహంగల ఆ మహాదేవుడు దేవతలు, సిద్దుల;

సాధ్యులు,. విద్యాధరులు, మునివరులు, భూతములు అనే వారి గుంపులు చుట్టి రాగా కొలువున్న ఆ "పెద్ద సభ తి నేను కూడా తగు తీరున నిరూపించరాని తీరుతెన్నులుగల ఆ స్వామిని కొల్చి ఉన్నాను. ఆ సమయంలో (తరుగ పద్యంతో అన్వయం). విశేషం: సాధ్యులు మొదలయినవారు దేవయోనులనే జాతులవారు. “అనిరూపణీయ ప్రకారుడు” ఇది పరమాత్మ లక్షణం* మాటి మనసు, చేష్ట అనేవి ఏ విధంగా, ఎందుకు, ఎప్పుడు ఉంటాయో ఎవ్వరికీ తెలియరానివాడు. స్‌, పుణ్యాంగనాకారములు దాల్చి పుణ్యన । దీ నివహంబులు దిశలు గొల్చి చనుదేర శంకరసద్భశ పరిష్కార ; కల్యాణతను వైన గౌరి వచ్చి వెనుక దిక్కున మెలుపునం జేరి మోమున । కలంతిన వ్వినుమడి చెలువు నొసంగం దమ్మిలేకుల నుల్లసమ్మాడు తన మృదు । కర యుగ్మమునను శంకరుని నేత్ర తే. యుగ్మ మల్ల మూసి యున్నంత లోక మ । నర్మ చంద్రతారకాగ్నిలయై మ ం హాంధకారమగ్న మగుటయు సంక్షోభ । మందె భూతసముదయంబిు లెల్ల, తే

ఆనుశాసనికపర్యము - చతుర్థాశ్వాసము 569 ప్రతిపదార్దం; పుణ్యనదీ నివహంబులు= పుణ్యలైన నదుల సముదాయములు:; దిశలు= దిక్కులు; పుణ్య+అంగనా+ఆకారములు= అణంసీల ఆకారాలు తాల్షి= ధరించి; కొల్ఫి= సేవించి! చనుదేరన్‌= రాగా; శంకర సదృశ పరిష్కార కల్యాణ తనువు శంకరుడి పుణ్యత్రల ఓ ఖ సే గ్రా (| అలంకారములను పోలిన అలంకారములతో శుభమైన మేను గలది' ఐన గౌరి= అయిన పార్వతీదేవి; వచ్చి= ఏతెంచి; వెనుక దిక్కునన్‌= వెనుక వైపు; మెలుపునన్‌= నేర్పుతో; చేరి= సమీపించి; మోమునకున్‌= మొగానికి' అలతి నవ్వు= చిన్న నగవు; ఇనుమడి చెలువున్‌= రెట్టింపు శోభను; ఒసంగన్‌= ఇవ్వగా; తమ్మిటేకులన్‌= పద్మపత్రాలను" ఉల్లసమ్ము+ఆడు= ఎకసెక్కం చేసే: తన మృదు కరయుగ్మమునను= తన మెత్తని చేతుల జంటచేత' శంకరుని నేత్ర యుగ్మము= శివుడి కన్నుల జంటను అల్లన్‌= మెల్లగా; మూసి, ఉన్న+అంతన్‌= ఉన్నంతలో; తోకముజ జగము; అనర్క చంద్ర తారక+అన్నైి+ఐ= సూర్యుడు, చంద్రుడు, నక్షత్రములు అగ్ని లేనిదై; మహా+అంధకార మగ్నము= -పెనువీకటిలో మునిగినది; అగుటయున్‌= కాగా, భూతసముదయంబులు= (ప్రాణుల గుంపులు, ఎల్లన్‌= అన్నీ" సంక్షోభము= కలతపాటును" ఒందెన్‌= పొందాయి. తొత్ప్సర్యం: పుణ్యనదులు, దిక్కులు (ప్రీరూపాలు ధరించి సేవించిరాగా, శివుడి అలంకారంవంటి అలంకారంతో శుభమైన దేహంగల పార్వతి మెల్లగా వెనుకవైపునుండి సమీపించి చిరునవ్వు ముఖానికి రెట్టింపు సౌందర్యాన్ని కలిగిస్తూ

లా ఉండగా, తమి శరేకులను పరిహాసం చేసే తనచేతుల జంటతో శివుడి కనుల జంటను మెల్లగా మూయగా, జగమంతా సూర్యుడు చంద్రుడు. నక్షత్రాలు అగ్ని లేనిదై పెనుచీకటిలో మునిగిపోయింది. అప్పుడు ప్రాణికోటులన్నీ కళవళపడ్డాయి. విశేషం: ఇందరి ముందర ఈ పరిహాసధోరణి సముచితమా? అని కొందరికి శంక కలుగవచ్చును. పార్వతీపరమేశ్వరులు రులు పిలలముందు తల్లిదం(డ్రులు పిల్లల వినోదంకొరకు ఇట్టా (ప్రవర్తించటం సహజమే. అంతేకాదు. శంకరుడి నేత్రాలు (| యొ స య వెలుగునిచ్చే దివ్యజ్యోతులని నిరూపించటం కూడా లోకమాత ఉద్దేశం కావచ్చును లి ఉ. అప్పుడు ఫాలలోచనము నప్పరమేశుండు విచ్చె విచ్చినం | గప్పిం దదగ్నిజిహ్వాలు నగం బఖిలంబును గౌరిదేవియ ట్లొప్పమి తండ్రి కైన గని యుల్లము బెగ్గిల నీశునంఘ్రులం గపుగ మౌళభూషణము కాంతి ప్రణామము. జేసె జేసెనన్‌. 420 ్చ్చి! అ+పరమ+ఈశుండు= ఆ మహేశ్వరుడు; ఫాలలోచనమున్‌= నొసటి కన్నును; విచ్చెన్‌= ప్రతిపదార్ధం: అప్పుడు= ఆ సమయంలో నా! శ్ద్య క్‌ ్బి థ్‌ వ నన్‌= తెరువగా: త ద్‌+అస్లి జిహ్యలుజ దాని అగ్ని జ్యూలలు; నగంబుః= కొండను; అఖిలంబును= మొత్తాన్ని; కప్పెన్‌= తెరిచాడు ౨ న్‌ ఆ విధంగొ; ఒప్పుమి= కీడు? తంగ్రికిన్‌= తన తండ్రి అయిన హిమవంతుడికి; ఐనన్‌= కాగా. కనిి= కప్పినేసినాయా పార్వతీదేవి ఉలముజ హృదయం' బెగ్గిలన్‌= దిగు లొందగా; మౌళి భూషణము కాంతి= శిరస్సునందలి ఆభరణం జ్‌ 2 చూని న్‌్‌ అంఘ్రులన్‌= ఈశ్వరుడి పాదాలను; కప్పంగన్‌= కప్పివేయగా, 'ప్రణామమున్‌= నమస్కారము" చేసెన్‌= చేసినది" కాంతి; ఈశు+ చేసినన్‌= చేస్తే, తరం: అప్పుడు పరమేశ్వరుడు నొసటి కంటిని తెరిచాడు. దానితో ఆ కంటిమంటలు కొండనంతటినీ 0; తా వ్‌ ఆ విధంగా తండ్రికి ఆపద సంభవించగా పార్వతి గుండెలో దిగులుపడి, తన శిరస్సునందలి పొదివివశొయి. రపు కాంతి శివుడి పాదాలను కప్పుగా చాగిలబడి నమస్కరించింది అట్లా నమస్కరించగా. (తరువాతి అలంకారపు పద్యంతో అన్వయం. విశేషం: శిరోభూపషణం చంద్రరేఖ కావచ్చును.

5క్‌ా0 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ఆ. హరుండు కరుణం జూడ నా హానువన్నగ । దాహ ముడిగి శోభితత్వ మొలసె నార్య పరమవిషయముం బొంది యాసర్వ భువనకర్తతోడ సవినయముగ. శ21 ప్రతిపదార్థం: హరుండుః శివుడు; కరుణన్‌= దయతో; చూడన్‌= చూడగా; ఆ+హిమవత్‌+నగ దాహముజ అఆ మంచుకొండ మంట: ఉడిగి= పోయి; కోభితత్వము= శోభగలదానితనం; ఒలసెన్‌=ఐ కలిగింది; ఆర్యజ పార్వతి; పరమ విస్మయమున్‌= గొప్పు ఆశ్చర్యం; పొంది; ఆ+సర్వ భువన కర్తతోడన్‌= అన్ని లోకాలకు కర్త అయిన ఆ శివుడితో; సవినయముగన్‌= వినయంతో పాటుగా. తొత్సర్యం: శివుడు దయతో చూడగా ఆ మంచుకొండ మంట చల్లారి. మరల శోభతో అలరారినది. పార్వతి పరనాళశ్ళర్యం పొంది, సర్వలోకాలకు నిర్మాత అయిన ఆ శివుడితో వినయంతో. (ఇట్టా అన్నది). ఏ. “విటబంబుకను దెఖచుటకుం గారణమేమి | సర్వేశ! యిది రహస్యంబు గాక యున్నేని. జెప్పవే! యన్న నద్దేవుండు : కాంత! నీ కెజిండింపంగాని యట్టి పని యెందు. గల్గునే? వినుము లోకాత్మక । త్వము నాకుం గల్గుట వలననః జేసి నన్నేది వొందిన నన్నిలోకంబుల :; నది వాందుం గాన నాయంబకములు త్‌ నీవు మూయంగం దిమిరంబు నిఖిలలోక ; చయముం గప్పిన భూతముల్‌ భయము. బొందె నీ కరంబులు ద్రోవక చీంళటియును । జెటుచుటకు ఫాలనేత్రంబు దెజవవబసె.” ఉం? వ్రతిపదార్ధం: సర్వ+ఈశ!= సర్వమునకు ప్రభువైన ఓ మహేశా! నిటలంబు కను= నొసటికన్ను; తెజచుటకున్‌= తెరవటానికి; కారణము= హేతువు; ఏమి?; ఇది=ఐ ఈ విషయం; రహస్యంబుజ గుట్టయినది; కాకళఉన్నన్‌+ఏనిన్‌= కాకపోతే; చెప్పవే[£ దయతో చెప్పుము! అన్నన్‌= అనగా; ఆ+దేవుండు= ఆ దేవుడు; కాంత[= ఓ (ప్రియురాలా!; నీకున్‌జఐ నీకు, ఎతింగింపన్‌ఐ తెలుపుటకు; కాని+బట్టిపని= కూడనిపని; ఎందున్‌= ఎక్కడైనా; కల్గునే?= ఉంటుందా?; వినుము= అలకించుము; నాకున్‌= నాకు; లోక+ఆత్మకత్వము= లోకములన్ని నేనే అయిన భావం; కల్గుటవలనన్‌+చేసి=ఐ కలగటంవలన; నన్నున్‌=ఐ నన్ను; ఏది= ఏమి; పొందినన్‌= పొందినా; అన్ని లోకంబులన్‌= లోకాలన్నింటినీ; అది; పొందున్‌= పొందుతుంది; కానన్‌= కనుక; నా+అంబకములుజ నా కన్నులు; నీవు; మూయంగన్‌= కప్పగా; తిమిరంబు= చీకటి; నిఖిల లోకచయమున్‌= అన్ని లోకాల సముదాయాన్ని; కప్పినన్‌= అవదించగా: భూతముల్‌= 1ప్రాణులు;: భయమున్‌= భయాన్ని; పొందెన్‌= పొందాయి; నీ కరంబులు= నీ చేతులను; (తోవకవా తొలగించక; చీకటియును= చీకటిని; చెటుచుటకున్‌ః= పోగొట్టటానికి; ఫాలనే[తంబుజ నొసటి కంటిని; తఅవన్‌+వలసెన్‌= తెరువలసి వచ్చింది. తాచ్చర్యం: 'సర్వేశా! నొసటికన్ను చెరవటానికి కారణం ఏమిటి? ఇది రహస్యం కాకపోతే చెప్పుము.” అని అడుగగా కాంతా! నీకు బ్రైన్‌ ఎక్కడైనా ఉంటుందా? వినుము. ఈ లోకాలన్నీ నా స్వరూపాలే కనుక నా కేది కలిగితే లోకాలన్నింటిక అదే కలుగుతుంది. నీవు నా కన్నుల్ను మూయగా చీకటి అన్ని లోకాలను ఆవరించింది. భూతాలు భయం పొందాయి. నీ చేతులు తొలగించకుండా చీకటిని పోగొట్టటం కొరకు నా నుదుటికంటిని తెరవవలసి వచ్చింది." విశేషం: చేతులు తొలగించకుండటం ముచ్చట తీర్చటంకొరకు. చేతులు తోసివేస్తే పార్వతి మనస్సు కష్టపడుతుంది. లోకాల భయం తొలగించటం తత్‌క్షణకర్తవ్యం, అందు కని మూడన కన్ను తెరవటం. ॥ అనిన విని యంబిక క్‌ వ కిట్లనియె తనకు నడుగపలయునట్టివి యడుగుటకు నది యవేసరంబుగా గనికొని యక్కపర్ది 423

ఆనుశాసనికపర్వము - చతుర్జాశ్వాసము క్‌71 ప్రతిపదార్హం: అనినన్‌= అంటే; విని; అంబిక= పార్వతి; తనకున్‌= తనకు; అడుగవలయు+అట్టి+అవి= అడుగవలసినవి; అడుగుటకున్‌= అడగటానికి; అది; అవసరంబుగాన్‌= తగిన సమయంగా; కనికొని= భావించి; ఆ+కపర్టికిన్‌= ఆ శివుడికి; ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనియెన్‌= అన్నది. తాత్సర్యం: అని చెప్పగా విని పార్వతి తా నడుగవలసినవి అడగటానికి అది తగిన సమయంగా భావించి, శివుడితో ఇట్టా అన్నది. విశేషం; అంబిక - అన్ని లోకాలకు తల్లి. కపర్ది - శివుడి జటల సముదాయాన్ని కపర్హం అంటారు. అది కలవాడు కపర్ది. ఆకాశమంతా అయన జడల సముదాయం. అందుకనే ఆయనను వ్యోమకేశు డనికూడా అంటారు. క. “నాలుగు ముఖములు నీకు న్వాలనయన! కలుగం గారణం బేమి? మధు శ్రీలాలిత్యాస్పద వా క్యాలీకలనమున నాకు నానతి యీవే!” 424 ప్రతిపదార్హం: ప్రాలనయన!= నొసటిపై కన్నుగల ఓ శివా! నాలుగు ముఖములు== నాలుగు మోములు; నీకున్‌= నీకు; కలుగన్‌= న! ఉండటానికి; కారణంబు= కారణం; ఏమి?; మధుజ్హక్రీనెయొక్క: శ్రీ= సంపదయొక్క: లాలిత్య= ఇంపునకు; ఆస్పదః= తావు ఆయిన; వాక్య= మాటల: ఆలీ= వరుసయొక్క; కలనమునన్‌= కూర్పుతో; నాకున్‌= నాకు; ఆనతి+ఈవే=ఐ చెప్పవూ! తాత్సర్యం: “నిటలాక్టా! నీకు నాలుగు మొగాలు ఎందుకు ఉన్నాయో థేనెవంటి మాటల కూర్పుతో సెలవివ్వవూ!” విశేషం: నిజానికి శివుడికి అయిదు ముఖాలు. ఇక్కడ నాధారణంగా ఉండే ముఖం కాక తక్కిన నాలుగు ముఖాల సంగతి అడుగుతున్నట్లు భావించాలి. సద్యోజాతం, వామదేవం, అఘోరం, తత్పురుషం, ఈశానం అనేవి ఆ అయిదు ముఖాలకు పేర్టు. న్‌ వ. అనిన విని యమ్మహాదేవికి నద్దేవుం డిట్లను “దైత్యులు సుందోపసుందులన నిర్వురు గలరు. వార లవార్య భుజవీర్య శౌర్యసంపన్నులు నస్త్రశస్త్రావధ్యులునైయుండుదురు. వారలవినాశంబునకైమయుండు లోకంబులం గల ఒప్పులం దెల్ల నుత్తమసారంబులు దిలప్రమాణంబు లాహరించి యొక్క కామినిం గావించి తిలోత్తమ యను పేరిడి నాకడకుం దెచ్చిన నచ్చెలువ నాకుం బ్రదక్షిణంబుగా వచ్చునెడ నేనది దేవకార్యంబు సేయ నోపుం బొమ్మను తలంపుతో నత్తరుణి తిరిగిన దిక్కుదిక్కున కొక్కొక్కమొగంబు దాబ్లి దానిం బరీక్షించితిి నాటంగోలెం జతుర్ముఖుండనై యుండుదు.' 425 ప్రతిపదార్హం: అనినన్‌= అనగా; విని; ఆ+మహాదేవికిన్‌= ఆ పార్వతికి; ఆ+దేవుండు= ఆ పరమేశళ్చరుడు; ఇట్టు= ఈ విధంగా; ళు అనున్‌= అన్నాడు: దైత్యులు= దితి కొడుకులైన రక్కసులు; సుంద+ఉపసుందులు= +సుందుడు, ఉపసుందుడు; అనన్‌= అనగా; ఇర్వురు= ఇద్దరు: కలరు= ఉండేవారు; వారలు= వారు; అవార్య= నిలువరింపరాని; భుజ= చేతుల; వీర్య= సత్తువయొక్క; శౌర్యజ పరా[క్రమంయొక్క" సంపన్నులును= సంపద కలవారు; సర్వ అస్త శస్త్ర+అవధ్యులును= అన్ని విధాల అథస్త్రాలకు, ఆయుధాలకు చంపరానివారు; ఐ= అయి; ఉండుదురు= ఉఊరిడేవారు; వారల వినాశంబునకై= వారల చావుకొారకు; మయుండు= విశ్వకర్మ: లోకంబులన్‌= లోకాలలో; కల ఒప్పులందున్‌= ఉన్న అందాలలో; ఎల్లన్‌= అన్నింటిలో; ఉత్తమ సారంబులు= మేలైన స్పిరభాగాలను; తిలప్రమాణంబులు= నూవుగింజలంత కొలత కలవాటిని; ఆహరించి= తెచ్చి; ఒక్క కామినిన్‌= ఒక కాంతను; కావించి= చేసి; తిలోత్తమ; అను పేరు= అనే పేరు; ఇడి= పెట్టి: నా కడకున్‌= నా వద్దకు; తెచ్చినన్‌= తేగా; ఆ+చెలువ= ఆ ఇంతి; నాకున్‌= నాకు; ప్రదక్షిణంబుగాన్‌= వలగొనునట్టుగా; వచ్చు+ఎడన్‌= వచ్చే సమయంలో: నేను; ఇది= ఈమె; దేవకార్యంబు= జవతలపనిని; చేయన్‌+ఓపున్‌= చేయగలదు; పొమ్ము; అను తలంపుతోన్‌= అనే భావనతో; ఆ+తరుణి= ఆ యువతి; తిరిగిన దిక్కు దిక్కునకున్‌= తిరిగిన ప్రతి దిక్కునకు; ఒక్క+ఒక్కమొగంబు= ఒక్కొక్క మొగం; తాల్చి ధరించి;

572 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము దానిన్‌= ఆమెను; పరీక్షించితిన్‌= చూచాను; నాటన్‌+కోలెన్‌= ఆ దినం మొదలుగా; చతుర్‌*ముఖుండను+ఐ౫ నాలుగు ముఖములు కలవాడనై; ఉండుదున్‌= ఉంటున్నాను. తాత్పర్యం: అంటే విని పరమేశ్వరుడు పార్వతికి ఇట్టా చెప్పాడు. 'సుందుడు” ఉపసుందుడు' అనే రక్కసు లిరువురు ఉండేవారు. వారి భుజశక్తీ శౌర్యమూ తిరుగులేనివి. అ(స్త్రాలకు, శస్తాలకు చంపరానివారుగా ఉండేవారు; వారిని చంపటంకొరకు విశ్వకర్మ అన్ని లోకాలలో ఉన్న అందాల నన్నింటినీ నూవుగింజ అంత లెక్కలో తెచ్చి, ఒక కొమినిగా చేసి, తిలోత్తమ అని పేరు పెట్టి, నా వద్దకు తెచ్చాడు. ఆమె నా చుట్టు ప్రదక్షిణంగా తిరిగింది. నే నాకాంత దేవకార్యం చేస్తుందిలెమ్ము - అని ఆమె తిరిగిన ప్రతిదిక్కుకు ఒక్కొక్క మొగం పెట్టి చక్కగా చూచాను. ఆనాటినుండి నాలుగు మోములవాడనై ఉన్నాను.” విశేషం: అ(స్తం అంటే మంత్ర 'ప్రయోగంగల ఆయుధం. శస్త్రం ఆంటే సాధారణమైన ఆయురం. వీర్యం అంటే దేహశక్తి. శౌర్యం మనళ్ళిక్తి.. ప్రదక్షిణం అంటే పూజ్యవ్యక్తులను, వస్తువులను తనకు కుడిచేతివైపుగా ఉంచుకొని తిరిగిరావటం.. దీనివలన సర్వస్వరూపభావన కలుగుతుంది. 'కామం కలది, కామం కలిగించేది అని “కామిని” శబ్దానికి రెండర్జాలను ఇక్కడ భావించవచ్చును. శివుడు దిక్కు కొక్క మొగం పెట్టుకొని చూడటం వ్యామోహంతో కాదు. ఆమె సాొమర్భ్వ్యాన్ని పరీక్షించటంకొరకు. చ. అన విని గౌరి 'నీకు భువనాధిప! కంరమునందు. గప్పు గ ల్లిన కత మేమి? నాకు నెటిం గింపుము' నావుడు దేవదైత్యు లం బునిధి సుధార్దమైై తరువం బుట్టి విషంబు త్రిలోకభీకరం బనితరసాధ్యమై యొదవె; నత్తజిం దాల్దితి దానిం గుత్తుకన్‌. 426 ప్రతిపదార్హం: అనన్‌= అనగా; విని; గౌరి= పార్వతి; భువన+అధిప!= సర్వలోక ప్రభూ+; నీకున్‌= నీకు; కంరమునందున్‌= మెడయందు: కప్పుజ నలుపు; కల్షిన కతముజ కలిగిన కారణం; ఏమి? నాకున్‌= నాకు; ఎటిగింపుము= తెలుపుము; నావుడున్‌= అన్నంతనే; దేవదైత్యులు= దేవతలు, రాక్షసులు; సుధా+అర్ధము+ఐ= అమృతంకొరకు; అంబునిధిన్‌= సముద్రాన్ని; తరువన్‌= చిలుకగా” విషయంబు= విషం; పుట్టి త్రిలోకభీకరంబు= మూడు లోకాలకు భయం పుట్టించేది; అనితరసాధ్యము+ఐ= ఇతరులకు లొంగనిదైై: ఒదవెన్‌= కలిగింది. ఆ+తటిన్‌= ఆ సమయంలో; దానిన్‌= ఆ విషాన్ని, కుత్తుకన్‌= కంరంలో; తాల్చితిన్‌= పెట్టుకొన్నాను. తాత్పర్యం: ప్పుడు పార్వతి జగదీశా! నీకు కంరంలో నలుపెందుకు కలిగింది? అని అడిగితే శివుడు ' 'దేవతలు రక్కసులు అమృతం కొరకు సముద్రాన్ని చిలికారు. అప్పుడు ముల్లోకాలకు భయం కలిగిస్తూ ఎవ్వరికీ అణపరానిదై విషం పుట్టింది. నేను దానిని కంఠంలో పెట్టుకొన్నాను. విశేషం: నిజానికి ఈ విషయం పార్వతికి తెలియనిది కాదు. 1మ్రింగుమనె సర్ఫమంగళి అని భాగవతం. ఈ ప్రశ్నలన్నీ అడగటం లోకాను[గ్రహంకొరకు మాత్రమే అని మనం గుర్తించాలి, తే. అట్లు కంరంబునందు మహావిషంబు । దాల్చి నీలత గల్గిన దానం జేసి ది షీ కమలజాది సురులు నీలకంరు. డంచు నన్ను గొనియాడి రప్పుడు నలినవదన! త27 తిపదార్లం: నలినవదన!1= ప ప్రత భోరున వ ద్మంవంటి మోముగల ఓ భవానీ!; అట్టు= ఆ విధంగా; కంరంబునందున్‌= గొంతుకలో; మహాోావిషంబు= రమైన విషం; తాల్చి= ధరించి; నీలత= ము త్త ఇ హ్మ్‌ మొదలైన దేవతలు; నీలకంరుండు వీ లత= నలుపు; కల్షినదానన్‌+చేసి= కలిగిన కారణంగా; కమలజ+ఆది సురులు= (బి కా ? ఓఉదు= ఎలకంరుడు; చున్‌డా ఇ అపుడు= న ॥ హు శ కొనియాడిరి= (ప్రశంసించారు. అం అంటూ; అప్పుడు= ఆ సమయంలో; నన్నున్‌= నన్ను;

ఆనుశాసనికపర్వము - చతుర్థాశ్వాసము 573 తాత్పర్యం: పార్వతీ! ఆ విధంగా గొంతుకలో భయంకరమైన విషం ధరించిన కారణంగా నలుపు ఏర్పడింది. ('బ్రహ్మమొదలైన దేవతలు నీలకంరుడని నన్ను కొనియాడారు.” విశేషం: నల్లని మచ్చ నిజానికి ప్రశంసకు పట్టుకాదు. కానీ లోకరక్షణకు గుర్తుగా నిలిచిన కారణంగా ప్రశంస కలిగింది.

వ. అని చెప్ప శంకరుం 'డింక నేమ యడుగవల?' తడుగు మనుటయుం 'బనాకం బెల్ల యాయుధంబులకంటె

మెచ్చి పట్టుదు దీనికిం గతంబెయ్యది?' యని యడిగిన నా మృడుం డామృడాని కిట్లనియె. 428 ప్రతిపదార్థం: అని; చెప్పి; శంకరుండు= శివుడు; ఇంకన్‌= ఇంకా; ఏమి= ఏది; ఆడుగన్‌+వలతు+ అడుగగోరుతున్నావో; (దానిని); అడుగుము; అనుటయున్‌= అనినంతనే; పినాకంబు= పినాకం అనే ధనుస్సును; ఎల్ల+ఆయుధంబులకంటెన్‌= ఆయుధాలన్నింటికంటె; మెచ్చి; పట్టుదు= తాల్చుతూ ఉంటావు: దీనికిన్‌= దీనికి; కతంబు= కారణం; ఏ+అది= ఏది; అని; అడిగినన్‌= అడిగితే; ఆ మృడుండు= ఆ శివుడు; ఆ మృడానికిన్‌= ఆ పార్వతికి? ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనియెన్‌= చెప్పాడు. తాత్సర్యం: అని చెప్పి శంకరుడు 'ఇంకా ఏమి అడుగగోరావో అడుగుము” అంటే పార్వతి “నీవు పినాకాన్ని అన్ని ఆయుధాలకంటె ఎక్కువ ఇష్టంతో పట్టుకొని ఉంటావు. దీనికి కారణం ఏమిటి?” అని అడిగితే శివుడు భవానికి ఇట్టా అన్నాడు. స్‌. ఆదియుగంబున నబల! కణ్వుం దేను । సంయమి తపము నిష్టానిరూఢి

మెయిం జేయం బెరిం గె వల్మీకంబు దనువు ము । నుంగ నప్పుట్ట వేణువును బుట్టె

విను లోకసామాన్యఘనత గాకుంద మ । హాద్ధుతాయామంబు నధికమైన

పరిణాహమును గల్గె బ్రహ్మ యమ్మునికి. బ్ర త్యక్షమై వరమిచ్చె నతనిమీందం ఆ. బెరిియున్న వెదురు గరమర్ధిం దాం బుచ్చి । కొని జగద్ధితంబు గోరి చేసె

నాకు విష్ణునకు బినాకశార్‌జ్లము లగ్ర.: ఖండమున నొనర్జె గాండివంబు. 429 ప్రతిపదార్హం: అబల!= ఓ ఇంతీ!; ఆదియుగంబునన్‌= మొదటి యుగంలో; కణ్వుండు అను సంయమి= కణ్యుడనే గొప్ప నిగ్రహం కల ముని; నిష్టానిరూఢి మెయిన్‌= నిష్ట చెదరని స్థితితో: తపము= తపస్సు; చేయన్‌= చేయగా; తనువు= ఒడలు; మునుంగన్‌= మునుగునట్టుగా; వల్మీకంబువ పుట్ట: పెరిగొన్‌= పెరిగింది; ఆ+పుట్టన్‌= ఆ పుట్టనుండి; వేణువును= వెదురును: పుట్టైన్‌= పుట్టింది; వినుజ వినుము; లోకసామాన్యఘనత= లోకంలో సాధారణమైన గొప్పతనం; కాక+ఉండన్‌= కాకుండా; మహా+ఆద్భుత+ఆయామంబున్‌= చాలా ఆశ్చర్యకరమైన పొడవూ; అధికము= ఎక్కువది; ఐన పర్టిణామమును= అయిన వెడల్పు; కల్ళెన్‌ఐ కలిగినవి; బ్రహ్మ (బ్రహ్మదేవుడు; ఆ+మునికిన్‌= ఆ మునికి? ప్రత్యక్షము+ఐ= సాక్షాత్కరించి; వరముజ కోరిన దానిని; ఇచ్చెన్‌= అను(గ్రహించాడు; అతనిమీందన్‌= అతడిపై; పెరింగి+ఉన్న వెదురు= పెరిగి ఉన్న వెదురు; కరము= మిక్కిలి; అర్ధిన్‌= కోరికతో: తాన్‌= తాను; పుచ్చికొని= తీసికొని; జగత్‌*పొతంబున లోకాలకు మేలు; కోరి= కాంక్షించినొనాకున్‌= నాకు; విష్ణునకున్‌= విష్ణుడికి? పినాక శార్‌ళ్లములు= పినాకం అనే వింటినీ, శార్‌జ్లం అనే వింటినీ; అ(గ్రఖండమునన్‌= పై ముక్కతో; గాండివంబున్‌= గాండీవమునే ధనుస్సునూ; చేసెన్‌=ఐ చేశాడు, తాత్పర్యం: మొదటిదైన కృతయుగంలో కణ్వుడు అనే మహర్షి మహానిష్టతో తపస్సు చేశాడు. అతడి ఒడలు మునిగిపోయే విథీరగా పెద్ద పుట్ట పెరిగింది. దానిమీద ఒక వెదురు కూడా పుట్టింది. ఏదో లోకసాధారణమైన గొప్పదనంతో కాకుండా మహాళ్ళర్యం కలిగించే పొడవూ, మిక్కిలి వెడల్పూ దానికి కలిగాయి. (బ్రహ్మ ఆ మహర్డికి (ప్రత్యక్షమై వరమిచ్చాడు. ఆ వెదురు తాను తీసికొని, లోకాల మేలు కాంక్షించి నాకు పినాకాన్నీ, విష్ణువుకు శార్‌బ్లం అనే వింటినీ, మొదటి తునుకతో గాండీవాన్నీ చేశాడు.

కశ శ్రీనముదాంధ్ర మహాభారతము వ. ఇవ్విధంబున విండ్లు మూండు గావించి లోకహితం బాచరించి యవ్విరించి యమ్మూండన జిల్లు దాం గైకొని తనలోకంబునకుం జనియె నిది పినాకంబు సంభావన్‌యంబైన తెజం'గని చెప్పిన. 430 ప్రతిపదార్ధ్హం: ఈ+విధంబునన్‌= ఈ విధంగా; వింద్దువ ధనుస్సులు, మూండు= మూడింటిని కావించి= నిర్మించి; లోకహితంబు= లోకపు మేలు, ఆచరించి= చేసి; ఆ+విరించిజ ఆ (బ్రహ్మ ఆ+మూండవ విల్లు= ఆ మూడవదైన ఆ గాండివం అనే వింటిని; తాన్‌= తాను; కైకొని=ఐ (గ్రహించి; తనలోకంబునకున్‌= తనదైన సత్యలోకానికి చనియెన్‌= వెళ్ళాడు ఇది; పినాకంబు= పినాకమనే ధనుస్సు: సంభావనీయంబు= మన్ననగొన్నది; ఐన తెజంగు= అయిన తీరు" అని" చెప్పినన్‌= చెప్పగా. తాత్పర్యం: ఈ విధంగా మూడు విండ్డు చేసి లోకాలకు మేలు కావించి, ఆ బ్రహ్మ ఆ మూడవ వింటిని తాను (గ్రహించి, తనలోకానికి వెళ్ళాడు. పినాకాన్ని ఎక్కువగా మన్నించటానికి గల కారణం ఇది అని చెప్పగా. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయలు. కు విని గిరితనూజ 'పెల వా। హనముల నొల్లక వృషంబు నఖిలేశ్వర! నె మ్మనమునం గైకొని యెక్కుదు ; వినంగా నే వలతు జెప్పవే కారణమున్‌?” ఉహ! ప్రతిపదార్థం: విని= ఆలకించి; గిరితనూజ= కొండబిడ్డ పార్వతి అఖిల+ ఈశ్వర!= సర్వేశ్యరా!; పెఆ వాహనములన్‌= ఇతరములగు ఎక్కిరింతలను; ఒల్లక= ఇష్టపడక; వృషంబున్‌= ఎద్దును; నెఆ+మనమునన్‌= నిండు హృదయంతో; కైకొని= ఆదరించి; ఎక్కుదు(వ్రు= ఎక్కుతావు, కారణమున్‌= కారణాన్ని" వినంలగాన్‌= వినటానికి; ఏన్‌=నేను; వలతున్‌= కోరుతున్నాను; చెప్పవేజ చెప్పుము. తాత్పర్యం: అంటే విని పార్వతి 'సర్వేశ్చరా! ఇతరవాహనాలను ఇష్టపడక నిండు మనస్సుతో ఆదరించి ఎద్దును ఎక్కుతూ ఉంటావు. కారణం వినాలని కోరికతో ఉన్నాను. దయతో చెప్పుము." అన్నది. వ. అనిన నద్దేవుం డమ్మహాదేవి కిట్లనియె. త32 ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌= అనగా; ఆ+దేవుండుజ ఆ దేవుడు; ఆ+మహాదేవికిన్‌= ఆ మహాదేవి పార్వతికి ఇట్టుః ఈ విధంగా; అనియెన్‌= అన్నాడు. తాత్పర్యం: ఆనగా శివుడు పార్వతితో ఇట్టా అన్నాడు. సీ. హిమవన్నగంబునం దేను లోకహితార్థ ; మైన మహాతప మాచరింప గోవులు చుట్టు దేంకువ సెడి తిరిగినన్‌ ; సంకట పెట్టినం బంకజాక్షి! కొపించిచూడ సంతాపాకులత్వంబుం । బొందె గోకుల మరవిందభవుండు తే. నాకుగో; క వాహన పతి యనియెడు నామ మిచ్చి; రపుడు గోబాధ మాన్ది రయ్యమలవృషము ముం గేతువునుగా శివప్రచార ; మాచరింతు నెల్లడ నది యాది గాయ. శ3ం3 తిపదార్దం; పంకజాక్షి!= గ ] త+ అర్హము= గు తామరలవంటి కనులుగల ఓ భవానీ!; హిమవత్‌+నగంబునందున్‌= మంచుకొండమీద; ఏను= నేను; లోకహి ర్‌ = ల కములమేలు ప్రయోజనంగా గలది; ఐన మహా తపము= అయిన గొప్ప తపస్సు: ఆచరింపన్‌= చేస్తూ ఉండగా. గ వులు= ఆవులు; చుట్టున్‌= అన్నివైపుల; తేయవ+చెడి= భయంపోయి; తిరిగి= సంచరించి? నన్‌= నన్ను; సంకట

ఆనుశాసనికపర్వము - చతుర్జాశ్వాసము క్‌75 పెట్టినన్‌= కష్టపెట్టితే; కోపించి= కోపం సాంది; చూడన్‌= చూడగా; గోకులము= ఆవులమంద; సంతాప+ఆకులత్వంబున్‌= దుఃఖంచేత కలతపడిన తనాన్ని" పొందెన్‌=ఐ పొందినది; ఆరవిందభవుండును= బ్రహ్మయు; అమరులున్‌= దేవతలు; చనుదెంచి= వచ్చి; ప్రార్జించి= (ప్రార్ధనచేసి; వృషమున్‌= ఎద్దును; కానిక=ఐ కానుకగా; ఇచ్చి= ఒసగి; కరుణజ దయ; జనింపన్‌= కలుగునట్టుగా; పలికి= మాటాడి; నాకున్‌= నాకు; గోపతి. అనియెడు నామము= అనే పేరు; ఇచ్చిరి= ఇచ్చారు; అపుడు= ఆ సమయంలో; గోబాధక= ఆవుల బాధను; మాన్చిరి= పోగొట్టారు; ఆ+అమలవృషము= టోషంలేని ఆ ఎద్దు; వాహనమున్‌= వాహనం; కేతువును= ధ్వజమునూ; క్రాన్‌= కాగా; అది= ఆ సమయం; ఆది గాంగన్‌= మొదలుగా" ఎల్ల+ఎడన్‌= అన్ని తావులందు; శివ ప్రచారము= మంగళమైన సంచారం; ఆచరింతున్‌= చేస్తూ ఉంటాను.

తాత్సర్యం: నేను లోకాల చేలుకొరకు మంచుకొండమీద గొప్ప తపస్సు చేస్తూ ఉండగా చుట్టూ ఆవులు చేరి,

భయం తీరి తిరుగుతూ నన్ను కష్టపెట్టాయి. అప్పుడు నేను కోపించి చూడగా అవి బాధపడ్డాయి. బ్రహ్మ, దేవతలు

వచ్చి నన్ను ప్రార్దించి, దయపుట్టే మాటలు పలికి, నాకొక ఎద్దును కానుకగా ఇచ్చి, “గోపతి” అనే పేరు పెట్టి గోవుల బాధ తీర్చారు. అది మొదలు నేనా ఎద్దును వాహనంగా, ధ్వజంగా చేసికొని శుభమైన సంచారం అన్ని తావులలో చేస్తూ ఉన్నాను."

విశేషం: శివుడికి ఏ కోరికాలేదు. మరి తపస్సు ఎందుకంటే లోకం మేలుకొరకే.

వ. అనుటయు నంబిక యప్పరమేశుతో “నీవు సరమ శుచులును రమణీయంబులు నగు నివాసంబుల వసియింపక యశుచియు. గేశాస్థికపాల దుర్గంధదుర్దర్మంబునైన శృశానంబున నునికికి- గతంబేమి?' యనిన నతం డిట్లనియె. తప4

ప్రతిపదార్థం: అనుటయున్‌= అని పలుకగా; అంబికజ పార్వతి; ఆ+పరమ+-ఈశుతోన్‌= ఆ మహేశ్వరుడితో; నీవు; పరమశుచులును= మిక్కిలి పరిశుభ్రంగా ఉండేవీ; రమణీయంబులును= అందంగా; ఉండేవీ; అగు నివాసంబులన్‌= అయిన నెలవులందు; వసియింపక= ఉండక; అళుచియున్‌= శుభ్రతలేనిదీ; కేశ= వెంట్రుకలు; అస్టి= ఎముకలు; కపాల= పురైలు; దుర్గంధ= పాొడుకంపు అనే వాటితో; దుర్దర్శంబున్‌= చూడరానిదీ; ఐన శ్మృశానంబునన్‌= అయిన వల్లకాటిలో; ఉనికికిన్‌= ఉండటానికి; కతంబువ= కారణం; ఏమి?;: అనినన్‌= అనగా; అతండు= ఆ శివుడు; ఇట్టు= ఈ విధంగా; అనియెన్‌= అన్నాడు.

తాత్పర్యం: అనగా పార్వతి పరమేశ్వరుడితో 'గొప్ప శుచి కలవీ, మనోహరమైనవీ అయిన నెలవులలో ఉండక,

శుభ్రతలేనిదీ, జుట్టు, ఎముకలు, పురైలు, కంపు అను వాటితో చూడరాని వల్లకాటిలో నీవు ఉండటానికి కారణం

ఏమిటి?" అని అడిగింది. అప్పుడు శివు డిట్టా అన్నాడు. శివుండు పార్వతికి( దనశ్మశానవాసతకు( గారణంబు చెప్పుట (సం. 13-207-1(కుంభ))

ఉ. 'క్రూరపు భూతముల్‌ జనుల ఘోరవిధంబులి ముట్టి యెప్పుడున్‌ మారణ మాచరింపంగ సమస్తజనంబులు నాశ మొందంగా వారిజసంభవుం దెజింగి వచ్చి ననుం దగ గాంచి తత్సత్‌ కారము సేంకై వినయగౌరవ మొప్పంగ వేయె; వేండినన్‌. 4పక

(ప్రతిపదార్థం: క్రూరము+భూతముల్‌= క్రూరమైన (ప్రాణులు; జనులన్‌= జనులను; ఘోరవిధంబులన్‌= భయంకరమగు తీరులతో;

ముట్టి= తాకి; ఎప్పుడున్‌= ఎల్లవేళలా; మారణము= వధ; ఆచరింపంగన్‌= చేయగా; సమస్తజనంబులు= అందరు జనులు

నాశము+ఒంద(గాన్‌= నాశం పొందగా; వారిజ సంభవుండుజ పద్మమునపుట్టిన (బ్రహ్మ; ఎటీంగిజు తెలిసికొని; వచ్చి= ఏతెంచి,

576 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ననున్‌= నన్నున్‌; తగన్‌= తగు విధంగా; కాంచి= చూచి; తద్‌+ప్రతీకారము+చేంతకున్‌+ఐ= దానికి ప్రతిక్రియ చేయటంకొరకు: వినయగౌరవము= వినయంతో కూడిన గౌరవము; ఒప్పంగన్‌= ఒప్పగా; వేండెన్‌= ప్రార్ధించాడు; వేండినన్‌= (ప్రార్హించగా' తాత్పర్యం: 'క్రూరభూతాలు జనులను మహాఘోరంగా తాకి వధ చేశాయి. సమస్తజనాలు నశిస్తున్నారు. బ్రహ్మా అది తెలిసికొని నా కడకు వచ్చి, నన్ను తగు విధంగా చూచి, దానికి మారుచేత చేయవలసిందిగా నన్ను వేడుక్‌ న్నాడు. అట్లా (ప్రార్హిస్తే. (తరువాతి వచనంతో అన్వయం). విశేషం: తగన్‌ - సముచితమర్యాదతో, అభివాదనం మొదలైన పనులుచేసి అని భానం. వ. నిశ్చితంబుగా నొక్కెడనుండి లోకంబులు రక్షింపవలయు నని తలంచితి నట్టియెడ. 436 ప్రతిపదార్ధ్హం: నిశ్చ్ళాతంబుగాన్‌= నిర్ణయింపబడినదిగా; ఒక్కశ4ఎడన్‌= ఒక్కచోట; ఉండి= నిలిచి; లోకంబులు= లోకాలను; రక్షింపవలయున్‌= కాపాడాలి; అని; తలంచితిన్‌= తలపోశాను; అట్టి+ఎడన్‌= ఆ సమయంలో. తొత్సర్యం: నిర్ణయించుకొనిన ఒక ప్రదేశంలో ఉండి లోకాలను కాపాడాలని భావించాను. అప్పుడు. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). తే. మోక్షపరులు శుచిస్థానముగం బ్రశంస । సేయుదురు విజనత్వవిశేష మెఠింది కాన యింపై శృశానంబు మానసమున : నొలసెం గావున నయ్యెడ నునికి గలిగె. 437 ప్రతిపదార్థం: మోక్షపరులు= మోక్షమునందు ఆసక్తికలవారు; శుచిస్పానముగన్‌= పవిత్రమైన స్థానంగా విజనత్వ విశేషము= జనాలు లేని ప్రత్యేకస్థితిని: ఎటింగి= తెలిసికొని; ప్రశంస+చేయుదురు= గొప్పగా చెప్పుతారు; కాన= కనుకనే; ఇంపు+ఐ= ఇష్టమైనదై: శ్మశానంబు= వల్లకాడు;: మానసమునన్‌= మనస్సులో; ఒలసెన్‌= మెదలినది; కావునన్‌= కనుక; ఆ+ఎడన్‌= ఆ తావున; ఉనికి= ఉండటం; కలిగెన్‌= కలిగింది. తాత్పర్యం: మోక్ష మందు ఆసక్తికలవారు జనాలులేని కారణంగా పవిత్రస్టానం అని శ్మశానాన్ని పాగడుతారు. కనుక నాకు వల్లకాటిమీద మనస్సు కలిగింది. అక్కడ ఉండటం అందువలన కలిగింది. విశేషం: శ నేషం కేశాదులు శుచిత్వానికి భంగాలు కావు. జనసంచారంవలననే దుష్టభావాలు వ్యాపించి, శుచిత్వం నశిస్తుంది. వస్తుశౌచం కాదు. భావశౌెచం ముఖ్యం అని ఈ పద్యం ప్రతిపాదిస్తున్నది. చ. అచటన యుండి లోకముల నన్నిటి నాత్మం దలంచి రక్ష సే యుచు విహరింతు, భూతచయ మొక్కటం గూడి చరించుచున్న్మికిం ర్రభురకుతూహలుండ నయి రాగము. బోందుదు నట్లుగాన నా టు నివాస వ సమయ్యె విను మన్యతలంబులు దానిం బోలునే?' 4ప8 ప్రతిపదార్హం: అచటన్‌*అ= -ఉండి= ం భావించి; రక్ష= రక్షణ; చ రదు ఉండి= నెలకొని; లోకములన్‌= లోకాలను; అన్నిటిన్‌= అన్నింటినీ; ఆత్మన్‌= ఆత్మలో; తలంచి క్షు చోట; కూడి= కలిని = చేస్తూ; విహరింతున్‌= తిరుగుతూ ఉంటాను; భూతచయముజ= (ప్రాణుల సముదాయం; ఒక్కటన్‌= ఒక్కణ ఆ ౮అ= నలబ్య చరించుచున్‌+ఉన్మికిన్‌= తిరుగుతూ ఉండటానికి; ప్ర ప

రాగమున్‌= (పీతి. ? ప్రచుర కుతూహలుండను= మిక్కిలి వేడుక కలవాడను; అయి; = (బ్రతిని; పొందుదున్‌= పొందుతూ ఉంటాను; అట్లు+కానన్‌= ; నివాసము= ఉండే నెలవు; అయె/న్‌ షోనాన అట్టు కనుకు నాకున్‌ నాకు: అనటు ఆ తావు డా +? అ మా 0 | సన అయినది: వినుము; అన్యతలంబులుజ వేరుచోట్టు; దానిన్‌= ఆ శృశానాన్ని; పోలునేజ పోలునా?

ఆనుశాసనికవర్వము - చతుర్జాశ్వానసము 577 తాత్పర్యం: అక్కడనే ఉండి లోకాలను మనస్సులో భావించి, రక్షణ చేస్తూ ఉంటాను. సర్వభూతాలు ఒక్కచోట ఉండి కలిసి తిరుగుతూ ఉంటాయి కనుక మిక్కిలి వేడుకతో ప్రీతి పొందుతూ ఉంటాను. కనుక నా కది నివాసమైనది. "పెరతావులు దానిని పోలవు గదా!” విశేషం: సర్వ('ప్రాణులూ మరణం తరువాత ఉచ్చనీచ భేదాలు లేకుండా తిరిగేతావు కనుక శ్మశానం శివుడికి ప్రీతిపాత్రమైనదని భావం. తే. అనిన భసితాంగరాగంబు నస్థి ఫణధ । రాభరణములు బరశుశూలాయుధములు

నై మహోగ్రతభీకరమైన రూప ; మభవ! యేల కైకొంటి వీగవనియె గిరిజ. 439 ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌= అని శివుడు చెప్పగా? గిరిజ= పార్వతి; అభవ!= శివా!; భసిత+అంగరాగంబు= బూడిద అనే మైపూతా; అస్థి ఫణధర+ఆభరణములు= ఎముకలు, పాములు అనే ఆభరణాలూ; పరశు శూల+ఆయుధములు= గండ్రగొడ్డలి,' శూలము అనే ఆయుధాలున్నూ: ఐ= అయి; మహా+ఉ(గ్రతన్‌= మిక్కిలి తీవ్రతగల; భీకరము= వెరపు పుట్టించేది; వనీ రూపము= అయిన రూపాన్ని; ఈవు= నీవు; ఏల?= ఎందుకు?; కైకొంటివి?= (గ్రహించావు?: అనియెన్‌= అన్నది. తాత్సర్యం: అని శివుడు పలుకగా పార్వతి 'బూదిపూత, ఎముకల, పాముల ఆభిరిణాలు, గొడ్డలి, శూలం అనే ఆయుధాలు అనేవాటితో మిక్కిలి తీవ్రతగల భయంకరమైనరూపం ఎందుకు ధరించావు? అని అడిగింది. విశేషం: అభవుండు - పుట్టుకలేనివాడు అంటే తక్కిన వికారాలు కూడా లేనివాడని భావం.

వ అనుటయు నమ్మపహేశ్వరుం డాసరమేశ్వరితోద. తశధ ప్రతిపదార్థం: అనుటయున్‌= అని పలుకగా; ఆ+మహా+ఈశ్వరుండు= ఈ పరమేశ్చరుడు; ఆ పరమ+-ఈశ్వరితోడన్‌= లోకాలన్నీ. _ ఏలే ఆ పార్వతితో.

తొత్స్చర్యం: అప్పుడు శివుడు పార్వతితో ఇట్టా అన్నాడు.

విశేషం: ఈ ఘట్టంలో పార్వతికి పరమేశ్వరి" వంటి పేర్టు వాడటంలో ఒక రహస్యం ఉన్నది. ఆమె ప్రశ్నలన్నీ స్వజ్ఞానంకొరకు కాదు, లోకాలకు తెలిపే మార్గం మాత్రమే ఇది, ఇది గుర్తించవలసిన విషయం.

న్‌, * లోకస్వరూపంబు లోలాక్షి! రెండు వి । ధమ్ములు శీత ముష్టమ్ము నాంగం

జనునివి రెంటను సకలంబు గ్రథితమై । యుండు సౌమ్యాగ్నేయయోగకలిత

మఖిలజగంబు సౌమ్యము విష్ణుం డాగ్నేయ । మేను వహింతు మయ్యిరుదెణంగు

లెనయుటం గొని భరియింతు నీ విశ్వంబు6: గావున నాగ్నేయ భావరూఢ

నడిగె దడుగుము' నావుడు నార్య 'సోముం ; దలం బ్రియంబున నేటికి: దాల్చి? తనియె. త41 ప్రతిపదార్థం: లోల+అక్షి!= విలాసపు చూపులుగల ఓ కాంతా; లోక స్వరూపంబుజ లోకం తీరు; రెండు విధమ్ములు= రెండు రకాలు; శీతముజ చల్లనిది; ఉప్ణము= వేడిది; నాంగన్‌= అనగా; చను+ఇవి= సాగే ఇవి; రెంటన్‌= రెంటియందు; సకల౦బు= అంతా; (గ్రధితము= కూర్చబడినది; ఐ= అయి; ఉండున్‌= ఉంటుంది; అఖిలజగంబు= సమస్త లోకమూ; సౌమ్య+ఆస్నేయ యోగ కఠలితము= చంద్రుడి భావం, అస్హభావం అనే వాటి కలయికతో కూడినది; సౌమ్యము= సోమలక్షణం గలదానిని; విష్ణుండు= విష్ణువు; ఆఅగ్నేయముజ అగ్ని

578 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము సంబంధం అయిన దానిని; ఏను= నేను; వహింతుము= పట్టుకొని ఉంటాము; ఆ+ఇరు తెజంగులు= ఆ రెండు తీరులు; ఎనయుటన్‌" కలిసి ఉండటాన్ని; కొని= (గ్రహించి; ఈ విశ్చంబున్‌= ఈ సమస్త లోకాల సముదాయాన్ని; భరియింతున్‌= భరిస్తూ ఉంటాను; కావున కనుకు అన్నేయ. భావ రూఢః= అన్ని సంబంధంగల భావంతో గట్టిగా నిలిచి ఉన్నది; ఐన+ఆకృతి= అయిన ఆరారాన్ము లోకహిత+అర్ధముగన్‌= లోకం మేలు ప్రయోజనంగా; వహించినాండన్‌= భరించాను; ఈవు= నీవు; ఇంకన్‌= ఇంకా? ఏ+అది= కు నన్నున్‌= నన్ను; అడగదు అడుగుతావో; అడుగుము; నావుడున్‌= అని పలుకగా; ఆర్య!= పార్వతి! సోమున్‌= చంద్రుడిని; తలనా= తలమీద; ప్రియంబునన్‌= ఇష్టంతో: ఏటికిన్‌= ఎందుకు; తాల్చితి?= పెట్టుకొన్నావు?; అనియెన్‌ అన్నది. తాత్పర్యం: 'వనితా! లోకస్వరూపం రెండు రకాలు. చల్లదనం, వెచ్చదనం అనే ఈ రెండు విధాలతో సకలమూ కూర్చబడి ఉంటుంది. ఈ జగత్తంతా సౌమ్యము, ఆగ్నేయము అనే రెంటి కలయికతో కూడి ఉన్నది. సౌమ్యమైన దానిని విష్ణువూ, ఆగ్నేయమైన దానిని నేను భరిస్తూ ఉంటాము. ఆ రెంటినీ కలిపి ఈ విశ్వాన్ని నేను వహిస్తూ ఉంటాను. కనుక అగ్నిసంబంధభావంలో పాతుకొనిపోయిన ఆకారం లోకంమేలుకొరకు తాల్సాను. ఇంకొ ఏమి అడగాలో అడుగుము." అంటే పార్వతి “నీవు చంద్రుడిని ప్రేమతో తలపై ధరించటానికి కారణం ఏమిటి? అని అడిగింది. విశేషం: సౌమ్యం - సోముడితనం, చల్లదనం, ఆహ్హాదకత మొదలైనది, ఆగ్నేయం - అన్ని సంబంధమైనది. వెచ్చదనం, భీకరత్వం మొదలైనది. ఇక్కడ ఇద్దరిని చెప్పినా నిజానికి తత్త్యం ఒక్కటే. సౌమ్యం ఉన్నచోటు విష్ణువనీ, ఆన్నేయం ఉన్నచోటు శివుడనీ వ్యవహార భేదమే కానీ వస్తుభేదం లేదని గుర్తించాలి. దానికి “అయ్యిరు తెజంగు లెనయుటం గొని భరియింతు నీ విశ్వంబు” అనే వాక్యం ప్రమాణం. చు అనవుడు దక్షుయజ్ఞమున కల్లిననాండు సురాలి కేను జ్‌ డన మొనరించుచోట వికటంబుగ సోముని మేను ద్రాక్కణా నను శరణంబు వేండిన మనంబున నక్కటికంబు వుట్టి చే సిన దురితంబు సోమునిటు సేయకపోదని మౌళి. దాల్చితిన్‌.” శ్క2 ప్రతిపదార్థం: అనవుడున్‌= అనగా; దక్షుయజ్జమునకున్‌= దక్షుడు చేసిన యజ్ఞానికి; అల్గిననాండు= కోపగించినప్పుడు; సుర+అలికిన్‌= దేవతల గుంపునకు; ఏను= నేను; పీడనము= బాధ; ఒనరించుచోటన్‌= చేసే తావున; సోమునిమేను= చంద్రుడి దేహాన్ని; వికటంబుగన్‌= అడ్డదిడ్డంగా; త్రొక్కగాన్‌= (ట్రాక్కివేయగా; ననున్‌= నన్ను; శరణ౦బు= రక్షణ; వేండినన్‌= ప్రార్ధించగా? మనంబునన్‌= హృదయంలో; అక్కటికంబు= జాలి; పుట్టి= కలిగ్మి చేసిన దురితంబు= చేసిన కీడు; సోమున్‌= చంద్రుడిని; ఇటు= ఈ విధంగా; చేయక= చేయకుండా; పోదు= నళించదు; అని; మౌళిన్‌= తలమీద; తాల్చితిన్‌= ధరించాను. తాత్పర్యం; పార్వతి అట్టా అడుగగా శివుడు చెప్పుతున్నాడు. 'దక్షయజ్ఞంలో నేను కోపగించినపుడు దేవతలనందరినీ గి ళా / హింసించాను. ఆ సందర్భంలో చం[ద్రుడి దేహాన్ని అడ్డదిడ్డంగా 'త్రొక్కివేశాను. అతడు నన్ను శరణుకోరాడు. మనస్సులో జాలి కలిగి చంద్రుడికి చేసిన కీడు ఇట్లా చేస్తే కానీ పోదని భావించి తలపై ధరించాను. చ. అన విని కొల్టి యున్న మునులందటు నీశుదయావిశేషము వ్యనముల మెచ్చి పొంగి యభినందనపూర్వము గాంగ భక్రియున్‌ రయము నుల్లసిల్లం బదివేల విధంబుల బ్రస్తుతించి ర య్యనుపమధాము గౌరి సమయం బది నా కని మోడ్పు. గేలితోన్‌. త43

ఆనుశాననికపర్యము -చతుర్జాశ్వాసము 579 ప్రతిపదార్థల: అనన్‌= అని చెప్పగా; విని=ఐ ఆలకించి; కొల్చి ఉన్న 'మునులు= సేవించి ఉన్న మునులు; అందణున్‌* అందరూ; ఈళు దయా విశేషమున్‌= ఈశ్వరుడి దయయందలి మహిమను; మనములన్‌= హృదయాలలో; మెచ్చి= గొప్పగా భావించి; పొంగి= ఆనందపు ఉబ్బు పొంది; అభినందనపూర్వము గాంగన్‌= మంచిమాటలు ముందు ఉండునట్టుగా; భక్తియున్‌= భక్తీ: వినయమున్‌= అణకువా, ఉల్లసిల్లన్‌= ప్రకాశిస్తూ ఉండగా; పదివేల విధంబులన్‌= పదివేల తీరులతో: ప్రస్తుతించిరి= కొనియాడారు; గౌరి= పార్వతి; ఆ+అనుపమధామున్‌= సాటిలేని నెలవుగల ఆ శివుడిని; ఇది; నాకున్‌=ఐ నాకు:.సమయముః= తగువేళు అని; మోడ్పు+కేలితోన్‌= మోడ్చిన చేలితో తాత్సర్యం: ఇట్టా చెప్పగా విని మునులందరూ ఈళశ్చరుడ్మి దయను, దొడ్డతనాన్ని హృదయాలలో మెచ్చుకొని పొంగి మంచిమాటలతో, భక్తివినయాలతో, పదివేల పద్ధతులతో (ప్రశంస చేశారు. గౌరి శివుడితో “ఇది నాకు సమయం అని చేతులు జోడించి (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). విశేషం; ఇది ఘట్టానికి ఉపసంహారవాక్యం. శివుడి పనులన్నీ పరమదయకు ప్రతీకాలే. అందులో.'అపకారం చేసిన చంద్రుడిని రక్షణ కోరినంతమాత్రన నెత్తిన పెట్టుకొనటం దయకు పరాః శో దీనినే మునులు సంభావించారు. తే. లోలలోచన దీస్తులు బాలచంద్ర ! భూషణుని వదనంబునం బొలయ మునుల

మానసంబులు సంప్రీతి నూన 'సొంత్వ? నస్వరంబుగ నిట్లనువంననాభ! జత్తవ ప్రతిపదార్థం: నలిననాభ!= పద్మము బొడ్డునందుగల దేవా! లోలలోచన దీప్టులుజ విలాసంగా కదలాడే కన్నుల కాంతులు; బాలచంద్ర భూషణుని వదనంబునన్‌= శివుడి ముఖాన; సొలయన్‌= వ్యోపెంచగో: మునుల మానసంబులు=-మునుల హృదయాలు; సంప్రీతిన్‌= నిండైన తృప్తిని; ఊనన్‌= తాల్పగా; సాంత్వన స్వరంబునన్‌= మెత్తని కంఠనాదంతో; ఇట్టున ఈ విధంగా; అనున్‌= అన్నది. తొత్పర్యం: కృష్ణా! విలాసంగా కదిలే కన్నుల కాంతులు శివుడిముఖంమీద తిరుగుతుండగా," మునుల హృదయాలు నిండు తృప్తిని తాల్పగా మెత్తని స్వరంతో ఇట్లా అన్నది: విశేషథి: ఇక్కడ కవి పూర్వ సంభావితార్జాన్ని కొంత స్పష్టం చేస్తున్నారు. “మునుల మానసంబులు సం్రీతినూనన్‌” అంటే ఉమ ప్రశ్నలు వారి సంతృప్తికొరకే అని భావం. క * వర్ణాశ్రమ ధర్మము లభి । వర్దింపుము వేదనిరతవత్సల! యవి నా

కర్ణములతో నఖీలజిన | కర్ణంబులం బొంది పుణ్యకరృత యొసంగున్‌.” ఉశక్‌ ప్రతిపదార్థం: వేదనిరతవత్సల!= వేదములయందు ₹ె౯-- ఏత్రప్రేమగల ఓ శంకరా! వర్ష+ఆశ్రమ ధర్మములు= వర్ణములు, ఆశ్రమములు అనేవాటి ధర్మాలు; అభివర్షింపుము= చకా తెలుపుము: అవి; నా కర్ణములతోన్‌= నా చెవులతో పాటు; అఖిల జనకర్ణంబులన్‌= జనులందరి చెవులను; పొంది= చేరి; ప్రుణ్యకర్షృత్త= పుణ్యానికి కర్తలయ్యే స్టితిని; ఒసయన్‌= శాయి. తాత్పర్య: శివా! వర్షముల, ఆశ్రమముల ధర్మాలను. - చక్కగా తెలియకెప్పుమము_. ఆవి. నా చెవులతోపాటు మానవులందరి చెవులలో ప్రవేశించి వారికి పుణ్యం: చేసిన తనాన్ని. ఇస్తాయి.' విశేషం: వర్షములు - (బ్రాహ్మణ, క్షత్రియ, వైళ్య, శూద్రజోతులు; ఆశ్రమాలు - (బహ్మచర్య గార్థస్ట్య, వానప్రస్థ సబ్బ్బాంలు వ. అనియెనని యిట్లు గౌరి లోక హితార్థంబుగా పర్ణాశ్రమధర్మంబులు పరమేశ్వరు నడుగుటయు నారదముని

కృష్ణునకుం జేప్పేన తెజంగు భీష్ముండు ధర్మజువకుం జేప్పుట యుపన్యసంచిన నాకర్టించి. 446

580 శ్రీనుదాంధ్ర మహాభారతము

హా కొరకని; ప్రతిపదార్థం: అనియెన్‌= అని పలికినది; అని; ఇట్టుజ ఈ విధంగా; గౌరి= పార్వతి; లోకహిత+అర్థంబుగొన్‌= లో కం మలాన్ని వర్ష+ఆ(శ్రము ధర్మంబులు= వర్ధాలు, ఆశ్రమాలు అనేవాటి ధర్మాలను; పరమేశ్వరున్‌= శివుడిని; అడుగుటయున= నకున్‌= నారదముని= నారదమహర్షి కృష్ణునకున్‌= కృష్ణుడికి; చెప్పిన తెజంగు= చెప్పినతీరు; భీష్ముండు= భీష్ముడు; ధర్మదా ధర్మరాజునకు; చెప్పుట= చెప్పటం; ఉపన్యసించినన్‌= తెలుపగా; ఆకర్షించి= విని,

ప ని తాత్పర్యం: అని పలికింది. అని ఈ విధంగా పార్వతి లోకం మేలుకొరకు వర్ణాశ్రమధర్మాలను పరమేళ్చరురిన అడగటాన్ని నారదమహర్షి కృష్ణుడికి చెప్పినతీరు భీష్ముడు ధర్మరాజునకు వివరించటాన్ని చక్కగా తెలిపితే విని. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). విశేషం; ఇక్కడ తెలిపినవాడు వైశంపాయనుడు. విన్నవాడు జనమేజయుడు. ఇక్కడ వక్షృశ్రైతల జంటలు నాలుగు ఉన్నాయి

వైశంపాయనుడు - జనమేజయుడు;

భీష్ముడు - ధర్మరాజు;

నారదుడు - కృష్ణుడు;

శివుడు - పార్వతి.

శివుడు పార్వతికి చెప్పినాడని నారదుడు కృష్ణుడికి తెలిపిన విషయాన్ని భీష్ముడు ధర్మరాజునకు వివరించాడని వైశంపాయనుడు జనమేజయుడిక్తి చెప్పాడు. నిజానికి మరొక జంట కూడా ఉన్నది. సూతుడు - శౌనకాది మునులు, ఇది సమన్వయం. క. _మునివర! నాదగు చిత్తం: బునం గౌతూహలము చాల మొలతెంచి తలి

ర్చున నెలరారెడు నేర్పడ ; వినిపింపుము మీంది కథ సవిస్తారముగన్‌. శశ? ప్రతిపదార్థం: మునివర= ఓ వైశంపాయనా!? నా+అది= నాది; అగు చిత్తంబునన్‌= అయిన "హృదయంలో; కాతూహలము” వేడుక; చాలన్‌= ఎక్కువగా; మొలతెంచి= పుట్టి: తలిర్పునన్‌= చిగురు తొడగటంతో; ఎలరారెడున్‌= వికాసం పాందుతున్నుదిః మీంది కధ= తరువాతి వృత్తాంతం; సవిస్తారముగన్‌= పెంపొందించిన రూపం కలుగునట్లుగాః వీర్చడన్‌= తెలిసేవిధంగ? వినిపింపుము= వినిపించుము. తౌత్పర్యం; మ్పున్సిర్రా నా హృదయంలో వేడుక మొలకెత్తి చిగురుతాడిగ పెంపుతో ఉన్నది. తరువాతి కథ విస్తారంగొ వు ల్ర్ల యడుగుటయు. శశతి తాత్పర్యం; ఆన్స ఆడుగగా.

జఆశ్వౌసౌంతము

ము.

స్కుటతశ్త్వేధయ సంభృతైకమధునొ! భూజైకరక్షాధురా!

టినీ పింఛమనోజ్ఞమౌళిలలితొ! దాంతాళ్మసంకీలితా!

తుటితాపన్న సమున్నత్రాశ్రీతజనా! దూరాంజనా! సువ్రతో

తృట.శీలా్యల్రోల్ర దివ్యహృదయా! ధర్మప్రసన్నోదయా। 449 ప్రతిపదారం; ల గొర్టం: స్ఫుట స్పష్టంగా తెలిసిన; తత్త్య= జ్ఞానం యొక్క: ఉదయజ పుట్టుకచేత; సంభృత= చక్కగా పాందబడిన; ఏకో

అనుశాసనికపర్వము - చతుర్థాశ్వాసము 581 ఒకటే అయిన; మధురా!= ఆనందపు తీపి కలవాడా!; భూత+ఏక రక్షాధురా!= ప్రాణులను కేవలభావంతో రక్షించే బరువు కలవాడా!: తటినీ= నది; పీంఛజ నెమలిపురి అనే వాటితో; మనోజ్ఞ= సుందరమైన; మౌళి= శిరస్సుతో; లలితా!= సుకుమారమైనవాడా!; దాంత+ఆత్మ సంకీలితా! ఇంద్రియ నిగ్రహంగల హృదయంగలవారిచేత కూర్చబడేవాడా!: (త్రుటిత+ఆపత్‌+త్వ సమున్నత+ఆ(శ్రితజనా!= 'తుంచివేయబడిన ఆపదలు గలవారితనంచేత మిక్కిలి గొప్పవారైన ఆశ్రయించిన జనులు కలవాడా!; దూర+అంజనా! = దూరమైన అంటు (లంపటం) కలవాడా!; సువ్రత+ఉత్కటళశీల+అవనలోల!= మంచి ఆచారాలతో కూడిన గొప్పు స్వభావంగలవారిని రక్షించటంలో ఆసక్తిగల దివ్యమైన హృదయం కలవాడా! ధర్మప్రసన్న+ఉదయా!= ధర్మంచేత (ప్రసన్నమయ్యే హృదయం కలవాడా! తాతృ్సర్యం: స్వామీ! హరిహరనాథా! నీవు స్పష్టంగా తెలిసిన జ్ఞానంచేత బాగా నిండిన ఆనందం కలవాడవు, (ప్రాణులను రక్షించే కేవలభావం కలవాడవు. గంగానది, నెమలిపింఛం అనేవాటితో సుందరమైన శిరస్సుతో సుకుమారమైనవాడవు. యోగులు అనుసంధించుకొనే దైవానివి. ఆపదలు తొలగి ఉదాత్తులయిన ఆ(్రితజనాలు కలవాడవు. సంసారాదుల లంపటం ఏమీ లేనివాడవు. చక్కని ఆచారనిష్టగల స్వభావం కలవారిని రక్షించటానికై వెంపరలాడే దివ్య్వహృదయం కలవాడవు. మనుష్యుల ధర్మాచరణంచేత పసన్నమయ్య్వే హృదయం వలనొాడవ్పు, విశేషం: “తటినీ పింఛ' అనే చోటమాత్రమే హరుడు, హరి కానవస్తారు. ఉక్కిం బంెధనంన్వై ఆలా. ఆ గా జోలికి ఆటో

భగవదానందం చక్కగా జ్ఞానం తెలిసినవారికి మాత్రమే కలుగుతుందని మొదటి సంబొధన తాత్పర్యం. దాంతాత్ములంటే యోగులు. వారు ఎడతెగకుండా ధ్యానంలో పరమాత్మను అనుసంధించుకొంటూ ఉంటారు. జన్మము, జర మొదలైన భయంకరమైన ఆపదలు తునుకలుగా చీలిపోయినపుడు వారు “సమున్నతులు'-మిక్కిలి ఎత్తైనవారు. అంటే పరమాత శ్రస్వరూపులే అవుతారు. ఆ విధంగా ఆశ్రితులను చేసేవాడు స్వామి అని 'త్రుటిత' - ఇత్యాది సంబోధన తాత్పర్యం. మానవుడు ధర్మం ఆచరిస్తే పరమాత్మ హృదయం ప్రసన్నమవుతుంది. కనుక ధర్మాచరణమే మానవకర్తవ్యం అనే బోధ చివరి సంబోధనలో తెలియవస్తుంది. - క. దేహాభిమాన సంభృత । మోహతమోనిరసనాభిముఖ! భూరివివే కాహీన మహాతత్వ స । మాహిత చఉన్నాత్రరూప! మధురిమ సుభగా! 450 ప్రతిపదార్థం: దేహ= శరీరమునందు; అభిమాన నేను అనే అభిమానంతో; సంభృత= నిండిన; మోహ= అజ్ఞానం అనే: తమః చీకటిని; విరసన= పారద్రోలుటయందు; అభిముఖ1!= అనుకూలత కలవాడా!; భూరి= గొప్ప వినేకజ= జ్ఞానంతో కూడిన; అహీన= తక్కువతనంలేని; మహాసత్త= గొప్పు సత్వగుణం కలవారియందు; సమాహితః= చక్కగా ఉంచబడిన; చిత్‌*మా(త్ర రూప!= జ్ఞానం మాత్రమే అయిన రూపంగలవాడా!: మధురిమ సుభగా!= ఆనందమనే మాధుర్యంతో సుందరమైనవాడా! తాత్పర్యం: స్వామీ! “ఉహమే నేను" అనే భావమే అజ్ఞానం. దానితో నిండిన మోహమనే చీకటిని 'తోసివేయటంలో నీవు అనుకూలుడవు. గొప్ప జ్ఞానం కలిగిన మహానుభావులలో నెలకొని ఉన్న జ్ఞానాకారుడవు. ఆనందంతో సుందరుడవు. విశేషం: 'చేహాభిమానం' అనగా 'నళించే దేహమే నేను" అనే భావన, దీనితో నిండిపోయి ఉంటుంది అజ్ఞానం. అది భయంకరమైన కారుచీకటివంటిది. అందులోపడి దిక్కుతోచనివారు భక్త్యాదులచేత సేవిస్తే, పరమాత్మ దానిని రూపుమాపటానికి సిద్ధంగా ఉంటాడు. అజ్ఞానం నశించిన తరువాత జ్ఞానాన్ని సాధించాలి. అది ఏదో కొంచెం పాటిదైతే లాభంలేదు. భూరివివేకం కావాలి. అది కలవారు “మహాసత్తులు” అవుతారు. ఇందులో రెండర్జాలు భావించవచ్చును. గొప్ప సత్వగుణం కలవారు, గొప్ప గుండెబలం

582 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము కలవారు అని ఆ రెండర్దాలు. గొప్ప సత్ష్యమంటే శుద్దసత్త్యం. గొప్ప హృదయబలం అంటి జగత్తును తోసివేయగల పరమాత్మను పట్టుకొనగల ధీమా! అది కలవారి హృదయంలో జ్ఞానైకస్పరూపంతో భగవంతుడు ఉంటాడు. అజ్ఞానాన్ని రూపుమాపి, జ్ఞానాన్ని హృదయంలో పదిలపరచుకొంటే లభించే ఫలం పరమానందం. అది పరమాత్మ స్వరూపమే. దానితో ఆతడు సుందరుడు. ఇందులో ఈ విధంగా పరమాత్మ ధర్మాలు అయిన సత్‌, చిత్‌ ఆనందస్వరూపాలు మూడూ రూపు దిద్దుకొన్నాయి. మాలిని; త్వరిత విహిత గాధధ్యాయి సంమోదవాదా! స్ఫురదరి దృథఢశూల స్పూర్తి సంశస్తహస్తా! తరణి శశిమయత్వోదారతా చిత్రనేత్రా! ' పరమ నియతనిష్టాభవ్యహృత్పద్మసద్మా! శతక! ప్రతిపదార్థం: త్వరిత= తాందరగా;విహిత= చేయబడిన; గాఢ= తీవ్రమైన; ధ్యాయి= ధ్యానంగలవారి; సంమోద= ఆనందంతో కూడిన: వాదా!= పలుకులు కలవాడా! స్ఫురత్‌= తళతళలాడుచున్న; అరి= చక్రము; దృఢ= గట్టిదైన: శూల= శూలము అనే వాటి; స్ఫూర్తి= కదలికలచేత; సంశస్తజ మిక్కిలి కొనియాడదగిన; హస్తా! చేతులు కలవాడా!: తరణి శళిమయత్వ= సూర్యచంద్ర భావాల: ఉదారత్వ= గొప్పతనంతో; చిత్రనేత్రా!= విచిత్రములైన కనులు కలవాడా! పరమః= మిక్కిలి శ్రేష్టమైన; నియత= పట్టు తప్పని; నిష్టాజ నిష్టదేత; భవ్య= మిక్కిలి గొప్పదైన; హృత్‌+పద్మ సద్మాఐ హృదయమనే పద్మం స్టానం అయినవాడా!. తొచ్పర్యం: హరిహరడదేవా! నీవు తొందరతో కూడి చేసిన తీవ్రధ్యానం కలవారి ఆనందవాక్కులే స్వరూపంగొ కలవాడవు. తళతళలాడే చక్రమూ, గట్టిదైన (ిశూలమూ అనే వాటి కదలికలతో (ప్రశస్తమైన చేతులు కలవాడవు. సూర, సచం(ద్ర రూపాలయిన మహోదాత్త చిళతనేత్రాలు కలవాడవు. మహానిష్టచేత భవ్యమైన హృదయపద్మం స్తానం ఆయినవాడవ్పు. వి ॥ వేషం, పరమాత్మదర్శనం చేసినవారు సామగానాలు చేస్తూ పారవళ్యంతో ఉంటారని వేదం (జైత్తిరియ ఉపనిషత్తు) వివరించింది ఎమ్మవుచేతిలో, శూలం శివుడిచేతిలో ఉండటం ప్రసిద్దమే. ఏకత్వం కొరకు 'చక్రమనే శూలం' వంటి అర్ధాన్ని భావించవచ్చును" కనుళీ. యదు కన్నులవటం ఉభయ సాధారణం. పట్టుతప్పని నిష్టగల భవ్యుల హృదయాలే పరమాత్మ గోచరించే తావులు' టువంటి హృదయం సాధించండని కవి వ్యంగ, సపదేశం, గద్యము; ఇది శ్రీమదుభయ కవిమిత కొమ్శనామాత్య పుత్రబు సోమయా శ్ర కొమ్మ శ అత్రి బుధారాధన విరాజి తిక్కన జి ప్రణీతంబైన తాత త్రీ మహాభారతంబున నానుశొసనిక పర్వంబునందు. జతుర్జాశ్వాసము. రం: ప్రాతం ఇది శ్రీమంతుడు, ఉభయకవిమి(త్రుడు, కొమ్మునమంత్రి కుమారుడు, బుధులను సేవించటంచేతే వౌ, ఆనుశాసనిక పర్వంలో చతుర్ధాశ్వాసం సమాప్తం

శ్రీరస్తు శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తో టో ల ఆనుశాసనిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము

శ్రీకాళీత్వాదరసు । శ్లోకాలోకన విలాస సుస్థిర భవనా!

శోకముదాద్యవధూతి । వ్యాకోశ వివేక భవన! హరిహరనాధా! శ ప్రతిపదార్థం: శ్రీకాళిత్వ = లక్ష్మీ పార్వతీ భావములందలి; ఆదర = మన్ననచే; సుక్లోక = వాసిగాంచిన; ఆలోకనవిలాస = చూపుల యొక్క సొబగులకు; సుస్థిర భవనా! = శాత్సత నివాసమైనవాడా!; శోక = దుఃఖం; ముత్‌ాఆది (ముదాది) సంతోషం మొదలైన జంటల యొక్క; అవధూతి = వినాశంతో, నిర్మూలనంతో; వ్యాకోశ = విప్పారిన; వివేక భవన! = విజ్ఞానమునకు నెలవైన వాడా! హరిహరనాథా! = ఓ హరిహరనాధుడనే పరబ్రహ్మమా! తొత్చర్యం;: హరిహరనాథా! భక్తుల మీద ప్రసరించే నీ కటాక్ష వీక్షణాలు సకలైశ్చర్యాలకూ. సమస్త సన్మంగళాలకూ నిళ్చలాలైన నిలయాలు. సుఖ దుఖాదులైన ద్వంద్వాల యొక్క నిర్మూలనం వలన నీవు వికసించిన విజ్ఞానానికి నెలవై ఉన్నావు స్వామీ! విశేషం: కవిబ్రహ్మ తిక్కన సోమయాజి హరిహరనాధాంకితంగా లాను రచించిన భారత సంహితలోని (ప్రతి పర్ప ఆశ్వాసాద్యంత సద్యాలలో భేదం లేని భక్తితో శివకేశవులను స్తుతించాడు. మాకందం వంటి ఈ కందపద్యంలో శ్రీత్వ కాళీత్వములందు ఆదరమేదురములైన దృగ్విలాసాలు కలవాడుగా హరిహరనాధుడిని ఆ మహనీయుడు కీర్తించాడు.

శ్రీత్స మనగా లక్ష్మీభానం. కాళీత్వ మనగా గౌరీ భావం. భావ మనగా ధర్మం. రమా గోరీ భావము లేవనగా క్రమంగా సకలైశ్చర్య ప్రదాయకత్వం, సకల సన్మంగళ ప్రదత్సం. ఆ రెంటిని హదివారనాధుడు తన-దృక్ర్రసారంతో భక్తులకు అను(గ్రహిస్తున్నాడని తాత్పర్యం.

అంతేకాదు. సుఖదుఃఖాది ద్వంద్వ నిరాకృతితో అ పరమేశ్వరుడు విస్తరిల్లిన విజ్ఞానమునకు ఉనికిషట్టైన వాడు గనుక _= ఆశ్రిత వర్గమునకు ముక్తిని 'ప్రసాదిస్తున్నాడని భావం. ఈ రీతిగా ఆయన భక్తులకు ఇహపరసొఖ్యవిధాయకుడని చెప్పినట్టెనది

శివుండు పార్వతికి వర్ణాశ్రమాచారంబుల తెల్లం. గణింగించుట. (సం.13-128-28(అను-1-15)). వ. దేవా! వైశంపాయనుండు జనమేజయున కిట్లనియె. 2 ప్రతిపదార్దం: దేవా! = ఓ హరిహరనాధా!; వైశంపాయనుండు. = వేదవ్యాస మహర్షి శిష్యుడైన వైళంపా యనుడనే పేరు గల పౌరాణికుడు; జనమేజయునకున్‌ = నరిక్షిన్మహారాజపుత్రుడైన జనమేజయ మహారాజునకు; ఇట్టు+అనియెన్‌ = ఈ రీతిగా అన్నాడు.

58ికీ శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము స హారాజు తాత్చర్యం: ఓ హరిహరనాథా! వ్యాసభగవానుడి శిష్యుడైన వైశంపాయనుడనే పౌరాణికుడు పరీక్షిన్మ కుమారుడైన జనమేజయ మహారాజుతో ఈ విధంగా పలికాడు. తే... అట్లు గంగాత్మజుండు ధర్మాత్మజునకు (| జెప్పి యిట్లను 6 “గౌరవశ్రేష్ట! పద్మ క నాభుతో నవ్విధంబున నారదుండు । పొర్వతీదేవి ప్రశ్న ముపన్యసించి. ప్రతిపదార్ధం; అట్టు = ఆ ప్రకారంగా" గంగా+ఆత్మజుండు = గంగాదేవి తనయుడైన భీష్ముడు: ధర్మ+ఆత్మజునకున్‌ లో యముడి కుమారుడైన యుధిష్టిరుడికి" చెప్పి = వచించి; ఇట్టు+అనున్‌ = ఈ విధంగా అన్నాడు; కరవ కేష్టు = కురువంశజుల' క ఉత్తముడవైన ధర్మజా!. పద్మనాభుతోన్‌ = నళినము నాభియందుగల నారాయణుడితో- అనగా ఛ్రీ కృష్ణుడితో; ఆ+విధంబున = ఆతీరున; నారదుండు = నారద మహర్షి పార్వతీ దేవి ప్రశ్నము = గౌరీదేవి యొక్క ప్రశ్నను: ఉపన్యసించి = ఉగ్గడించి? (తరువాతి వచనంతో అన్వయం). తాత్చర్యం: ఆ (ప్రకారం గంగాపు'(త్రుడైన భీష్ముడు ధర్మనందనుడితో చెప్పి, ఇంకా ఇట్టన్నాడు. “కురుకులోత్తమౌ! ధర్మజా! (శ్రీకృష్ణుడితో నారదుడు ఆ విధంగా పార్వతీదేవి శివుడిని ఏమడిగిందో చెప్పి. వ. ఇట్లనియె నప్పర్వతరాజపుత్రి ప్రొద్ధించిన నప్పరమేశ్వరుండు పరమాదర భరితుందై శ ప్రతిపదార్థం: ఇట్లు+అనియెన్‌ = ఈ విధంగా అన్నాడు ఆ+పర్వతరాజపుత్రి = ఆ నగాధిరాజైన హిమవంతుడి కూ తురు గిరిజాదేవి, ప్రార్టించినన్‌ = వర్దాతమ ధర్మాలు చెప్పుమని మిక్కిలి వేడుకొనగా" ఆ+పరమ+ఈశ్చరుండు = ఆ దేవాధిదేవుజైన శంభుడు; పరమ+ఆదర+భరితుండు+ఐ = గొప్ప గౌరవబుద్దితో నిండిన వాడై. తాచ్చర్యం: నారదమౌని శ్రీకృష్ణభగవానుడితో ఇట్లా అన్నాడు. ఆ విధంగా ఆ శైలరాజతనయ వర్ణాశ్రమధర్మాలు చెప్పుమని తనను మిక్కిలి వేడుకొనగా మహేశ్చరుడు పరమాదరంతో. స. అజుయ మున్‌ లోకహితార్ధంబుగా బ్రాహ్మ! ణులను సృజించి రాజులను వైశ్యు లను శూద్రులను గ్రమం బొనరంగః గల్పించె; : నాజాతులకు నోలి నతని ముఖము బాహులు నూరులుం బదములు సంభవ । స్టానంబు లగుటయు. దారతమ్య భాగిన్సు లగునని పార్వతి కాతండు | తత్తదాచరణీయ ధర్మనులును ఆ. రే సన్‌ సేంత యెల్ల చేటు జేయు; సమ్మాన దా । నములు సకల శోబనము నొనర్డు. క్‌ ప్రతిపదారం. నా వర్ణాలలో ఎ మున్‌ = మునుపు; లోక హిత+అర్హంబుగ్గొన్‌ = జగత్తుకు మేలు చేకూర్చటం కొరకు: (బ్రాహ్మణులను = నొల్లొ కోవుటులన్సే దటివర్షం వారైన విప్రులను; సృజించి = పుట్టించి; రాజులను = క్షత్రియులనే రెండవ వర్షంవారిని; వైశ్యులను జో కల్పించెన్‌ మూడ్ర్వ వర్షంవారినీ; శూ్యూదులను = శూద్రులనే చతుర్దజాతివారిన్సీ క్రమంబు+ఒనరంగన్‌ = వరుస తప్పకుండ: = పయ లి జేశాడు; ఆ జాతులకున్‌ న మా (బ్రాహ్మణాది వర్లముల వారికి; ఓలిన్‌ న! 'క్రమంగ్యా; అతని ముఖమోౌ = జన్మ ప్రదేశాలు కావటం వలన" తారతమ్య భాగినులు+అగ్సన్‌ = ఆ బ్రాహ్మణ ప్రముఖ జాతులు న్యూనాధిక్యములొ'

అనుశాసనిక పర్వము - పంచమాశ్వానము 585 ఎక్కువ తక్కువ అనే తేడాలు కలవి అయినాయి: అని = అంటూ: పార్వతికిన్‌ = శైలజకు; ఆతండు = ఆ చం(ద్రశేఖరుడు; తత్‌? తత్‌ = ఆయాజాతుల వారి యొక్క: ఆచరణీయ = ఆచరించదగిన; ధర్మములును = విధులు, విస్తరించెన్‌ = విపులంగా తెలిపాడు; విప్రులు = భూసురులు; లోక ధారకులు = లోకమును ధరించేవారు, సమాజానికి ఆధారభూతులు; వారి+ఎడన్‌ = అట్టి భూసురుల విషయమున; పరాభవంబు+చేంత = సలిపే అవమానం; ఎల్ల చేటున్‌+చేయున్‌ = మిక్కిలి కీడు చేస్తుంది; సమ్మానదానములు = ఆ మహానీయులకు చేసే సత్కారాలు, ఇచ్చే దానాలు, సకల శోభనమున్‌+ఒనర్చున్‌ = అన్ని శుభాలను కలిగిస్తాయి. తాచ్సర్యం: అపర్ణా! ఆలకించుము. పూర్వం (బ్రహ్మదేవుడు లోకానికి మేలు చేయాలని నాల్లు వర్ణాలను సృజించాడు. తొలుత మహీసురులను, తరువాత క్షత్రియులను, పిదప వైశ్యులను. ఆవల శూద్రులను జన్మింప జేశాడు. విధాత ముఖం నుండి విప్రులు, బాహువులనుండి క్షత్రియులు, తాడలనుండి వైశ్యులు, పాదాలనుండి శూద్రులు పుట్టారు. ఈ రీతిగా వారివారి సంభవస్తానాలు బ్రహ్మ యొక్క వేరువేరు శరీర భాగాలు కావడం వలన ఆ నాలుగు జాతులవారిలో ఎక్కువ తక్కువ తేడాలు ఏర్పడ్డాయి. అందువలననే (బ్రాహ్మణాది జాతులవారు ఆచరించవలసిన ధర్మాలలో గూడా వ్యత్యాసాలున్నవి అంటూ హరుడు ఆయాజాతులవారి విధులను "'హైమవతికి వివరించాడు. గౌరి! భూసురులు లోకమునకు ఆధారభూతులు. వారిని అవమానిస్తే కీడు మూడుతుంది. వారికి చేసే సత్కారాలు, సలిపే దానాలు సకల శుభాలు సమకూరుస్తాయి.

చ. ప్రెయ మజథి యజ్ఞునేనియు దరిద్రుని నేనియు విస్తుం గందం జే

త యుభయలోక సౌఖ్యములు దవ్వుగం జేయు6 చదీయమైన నిం

దయు నను బెట్టు దిట్టుట, యధర్మత నాతని సొమ్ము పుచ్చి కొం

టయును మదర్థముంగొనుట; డాంపక చెప్పితి; నిక్కమింతయున్‌.' 6 ప్రతిపదార్థం: (ప్రియము+అఅి = (పేమ నకళించి, పగగొని; అజ్ఞాన్‌*ఏనియున్‌ = ఏమీ తెలియనివాడైనప్పటికినీ: దరిద్రునిన్‌+ ఏనియున్‌ = పేదవాడైనప్పటికినీ: వి(ప్రున్‌ = బ్రాహ్మణుడిని; కందన్‌ఃచేంత = బాధించట మనేది: ఉభయలోక సౌఖ్యములు = ఇహపరాలకు సంబంధించిన సుఖాలను; దవ్వుగన్‌+చేయున్‌ = దూరం చేస్తుంది; తదీయము+ఐన = ఆ వి'్రుడికి సంబంధించినట్టి; నిందయున్‌ = దూషణం కూడ; ననున్‌ = ఈశ్చరుడనైన నన్ను; బెట్టు = మిక్కిలి; తిట్టుట = నిందించటమే అవుతుంది; అధర్మతన్‌ = ధర్మ విరుద్దంగా: ఆతని సొమ్ము = ఆ బ్రాహ్మణుడి (ద్రవ్యం; పుచ్చికొంటయును = గ్రహించటం కూడ; మత్‌+ఆర్ధమున్‌ = నా ధనమును; కొనుట = స్వీకరించటమే అవుతుంది: డాంపక = ఈ విషయం రహస్యంగా ఉంచక; చెప్పితిన్‌ = నీకు తెలిపినాను; ఇంతయున్‌ = నేను చెప్పినదెల్లు నిక్కము = నిజం. తాత్పర్యం: ఉమా! పగవహించి ఏమియు తెలియని వాడైనప్పటికినీ, బీదవాడైనప్పటికినీ (బ్రాహ్మణుడిని బాధించరాదు. అతడిని వేధించేవాళ్ళు ఇహవరలోక సౌఖ్యాలకు దూర్తమై పోతారు. బ్రాహ్మణుడిని దూషించటం నన్ను దూషించటమే సుమా! అన్యాయంగా ఆతడి సొమ్ము కాజేయడం నా (ద్రవ్యాన్ని అపహరించటమే అవుతుంది. ఈ విషయాన్ని రహస్యంగా ఉంచక నీకు చెప్పినాను. నేను చెప్పినదంతా సత్యమే." విశేషం: “విప్రసొమ్ము కంటె విషము మేలు” - ఇత్యాది సూక్తులు సంఘంలో బ్రాహ్మణుడి కున్న గౌరవాన్ని చాటుతాయి.

586 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము వ. అని పలికి యిట్లనియె. 7 ప్రతిపదార్థం: అని పలికి = అని వచించి; ఇట్టు+అనియెన్‌ = మరల పరమేశ్చరుడు ఈ విధంగా అన్నాడు. తాత్పర్యం: ఈశ్వరుడు మహేశ్చరితో అట్టు పలికి మళ్ళీ ఇట్టా అన్నాడు. సీ. 'అధ్యయవంబును యజనంబు దానంబు । నధ్యాపనంబును యాజనము' బ్ర తిగ్రహంబును బ్రశాంతియు! దపస్పత్యశౌ ; చంబులు విప్రధర్మంబు లాప దలం దక్కనతనికి వలవదు వాణిజ్య । మగ్నిక్రార్యంబు, శూద్రాన్నవర్ద నము, నిజదార సంగమ నియమంబును, ; నిరుప్రొద్దు గుడుపును, హింస లేమి ఆ. యును, నివాస శుద్ధియును, నతిథిప్రియ ; త్వంబు బ్రాహ్మణులకు వలయు6 దపము 8 పేర్మి సాధనముగ ధర్మమూలముగ వా ; రల సృజించెగాదె నలినభవుండు. యటరో ప్రతిపదార్హం: అధ్యయనంబును = వేదాలను గురుముఖంగా చదవటం; యజనంబున్‌ = యజ్ఞ యాగొ ది కర్మలు లకు దొనంబున్‌ = గోవు, భూమి మొదలైన వాటిని యోగ్యులైన వారి కివ్చటం; అధ్యాపనంబును = వేదాది విద్యలను యున్‌ నేర్పడం; యాజనమున్‌ = యజ్ఞయాగాదులు తాను చేయించటం; (ప్రతి [గ్రహంబును = దానాదులు పుచ్చుకొనటం: ప పల = కామ(క్రోధాది విహితమైన మనస్సుతో నిమ్మళంగా ఉండటం; తపః = శాసస్తోక్తమైన కర్మలకు అర్హత: స్వే తక్కద్‌ నియమం; శౌచంబులు = శా(స్త్రోక్త కర్మాచరణ యోగ్యత, పవిత్రతలు; విప్రధర్మంబులు = (బ్రాహ్మాణధర్మాలు: ఆపదల ఇ హోమ = కష్టాలలో దప్ప; అతనికిన్‌ = వి(ఫ్రుడికి; వాణిజ్యము = వ్యాపారం, వర్తకం; వలవదు = తగదు; అన్షి కార్య అంటున మొనర్చుట; శూద్ర+అన్న వర్జనము = శూద్రులొసగిన అన్నమును భుజించక వదలివేయటం; నిజదారసంగమ ని డు పొలి = తన పెండ్లముతోనే కూడునట్టి నియమం అనగా అన్యకాంతాసక్తి లేకుండటం; ఇరుప్రాద్దుకుడుపునా 7 రెం శుర్గియోో మాత్రమే భుజించటం; హింసలేమియును = ప్రాణులను హింసించకుండుట-అనగా అహింసావ్రతపాలనం: నివ రంటో = గృహమును శుభ్రంగా ఉంచుకొనటం; అతిధి ప్రియత్వంబున్‌ = భోజన సమయాన ఇంటికి వచ్చిన వారిని ధనముగనీ * 'బ్రాహ్మాణులకున్‌ = భూసురులకు; వలయున్‌ = తగును; తపము సేర్మి = తపస్సు యొక్క అధిక్యంః హా మును సర్వకార్యసాధనంగా; ధర్మమూలముగన్‌ = ధర్మమునకు ఆధారంగా; వారలన్‌ = భూదేవులను; నలిన భవుడు * టి జనించిన బ్రహ్మ; సృజించెన్‌+కాదు+ఎ = సృష్టిచేశాడు గదా. టి నొలిన్సే తాత్సర్యం: వేదాలను గురుముఖంగా నేర్చి వల్లించటం, యజ్ఞాలు చేయటం, పాత్రులైనవారికీ జనో ను వేదాది విద్యలను ఇతరులకు బోధించటం, యజ్ఞయాగ్నాది కర్మలు చేయించటం, యాగం చేసిన యమ న లిచ్చే దానాలు పరి(గ్రహించటం, (ప్రశాంతచిత్తంతో ఉండటం, తపమాచరించటం: సత్యే డికీ న్త న్ని ప్ర ణా మనోవాక్కాయములందు పరిశుద్దుడుగా ఉండటం వ్లిఫ్రలధర్మాలు. ఇడుమలలో తప్పు ల లి వాద కు న! " లి ఏమాత్రం తగదు. భూసురుడు నిత్యాగ్నిహోత్రిగా ఉండాలి. అంటే ప్రతినిత్యం హోమకార్యం నిర్వక్‌ డు పో యం పెట్టే తిండి తినగూడదు. తన భార్యతోనే కాపురం చెయ్యాలి కాని పరాంగనల పొందు పనికిరాను ఫ్రీ గ మాత్రమే భుజించాలి. ఇంటిని పరిశుద్దంగా ఉంచుకొనాలి. భోజనవేళకు వచ్చిన అతిథి అభ్యాగ ర భూ ఆదరించాలి. ఇవి (బ్రాహ్మణ ధర్మాలు, తపస్సమృద్దియే సకల కార్యసాధనంగా, ధర్మమునకు అ బ్రాహ్మణులను బ్రహ్మదేవుడు సృజించాడు.

అనుళోసనిక సర్వము ఇ పంచమాశ్వాసము కం? విశేషం: “బ్రావ్మాణ క్షత్రియ విశాం శూద్రాణాం చ పరంతప, కర్మాణి ప్రవిభక్తాని స్వభావ ప్రభవై ర్లుజై:” (భగ. 18-41) (ప్రాచీన కర్మలమూలంగా ఏర్పడే సత్వ్వాది గుణాలను బట్టీ ఆయా వర్ణాల వారు చేయదగిన కర్మలను శాస్తాలు విభజించి చెప్పాయి అంటూ ఉపక్రమించి వాసుదేవుడు అర్జునుడికి విప్రధర్మ మెట్టాంటిదో ఈ క్రింది విధంగా గీతలో ఉన్గడించాడు ఇమా దమ స్తప శౌచం క్షాంతి రార్టవ మేవచ జ్ఞానం విజ్ఞాన మాస్తిక్యం (బ్రాహ్మం కర్మ స్వభావజమ్‌ " భగ. 18-42 “శమం, దమం, తపం, శౌచం క్షాంతి ఆర్జవం, జ్ఞానం, విజ్ఞానం ఆస్తిక్యం అనేవి (బ్రాహ్మణులకు సంబంధించిన సహజ కర్మలు, ధర్మాలు” == అని. ఈ. క్షత్రియులకు విప్రసంరక్ష ముఖ్యథ ! రృంబు; ధరణి వారి రక్షణమునం గాని ప్రేదుక: దమ్మహానుభావుల పాల నంబు సేయ శోభనంబు నొందు. తం ప్రతిపదార్థం: క్షత్రియులకున్‌ ఇ శిండవబాతి వారైన రాచవారికి; విప్రసంరక్ష = (బ్రాహ్మణులను బాగుగా కాపాడటం; ముఖ్యధర్మంబు = ప్రధానమైన దర్మం: ధరణి = వుడమిన వారి రక్షణమునన్‌+కొని = ఆ క్షత్రియులు కాపాడటం వలననే తప్ప. బ్రదుకదు = జీవించదు; అ మహా+అనుభావులు+జఅ = ఆ గొప్ప సొమర్ష్యం గల క్షత్రియులే; పాలనంబు+చేయన్‌ = ఏలుబడి సొగించగొ! క్ఞోభనంబున్‌+ఒందున్‌ = శుభములు పొందుతుంది. తాత్పర్యం: క్షత్రియులకు బాహ్మ౯ః సంరక్షణమే. (ప్రధాన ధర్మం. ఛాచవారి సంరక్షణలోనే ధరణికి సర్వతోముఖాభివృద్ధి సమకూడుతుంది. మిక్కిలి సామర్ష్యం గల క్షత్రియులు ఏలుబడి సాగించగా పుడమికి సకల శుభాలు సం(్రొప్త మవుతాయి? విశేషం: “శౌర్యం తేజో ధృతి ర్జాక్యం యుద్దే చావ్యపలాయనమ్‌, దాన మీళ్చర భావళ్ళ క్షాత్రం కర్మ స్వభావజమ్‌ ్య (భగ. 18-43) శొర్యం, తేజస్సు ధృతి దొక్ష్యం అనగా నేర్చు, యుద్దమునందు అపలాయనం దానం, ఈశ్చరభావం అంటే అన్యులను శాసించగల సామర్య్యం ఎ ఇవి క్షత్రియసాధారణ కర్మలుగా, ధర్మాలుగా భగవద్గీత ప్రబోధించింది నరులలో నేను నరాధివుడిని అని భగవానుడు ఉగ్గడించడం చేత సాధు సంరక్షణమే భగవదవతార ప్రయోజనం గనుక సాధువులైన భూసురులను కాపొాడటం రాజులకు ముఖ్యమైన ధర్మంగా (ప్రధాన కర్తవ్యంగా ఈ పంచమవేదం నిర్షయించింది. న్స కు రమణీ! యధ్యయనము యజి: నము దానము సాధుపోషణము దుర్దనులన్‌ ద్రమయించుటయు సముత్సా ! హాము కల్ళియు ధృతియు నృవుల కగు ధర్మంబుల్‌ 10 ప్రతిపదార్థం: రమణీ = ఓ కాత్యాయనీ; అధ్యయనము. = శస్తాస్తవిద్యలు అభ్యసించటం; యజనము = యాగాలు చేయించటం: దొనము = తగినవారికి వస్తువుల నొసంగటం, సాధుపోషణము = సత్పురుషులను వృద్ది పొందించటం; దుర్లనులన్‌ నై ఆ టా! = దుర్మార్గులను; దమియించుటయున్‌ = అణచివేయటం; సముత్వాహము కల్మియున్‌ = మంచి ఉత్సాహం కలిగి ఉండటం; ధృతియున్‌ = ధైర్యం, నృపులకున్‌ = రాజులకు, క్షత్రియులకు; అగు = తగిన, ధర్మంబుల్‌ = ధర్మాలై ఉన్నవి - లేదా ధర్మంబులు +అగున్‌ = ధర్మములై ఉన్నవి అని కూడ అర్హం చెప్పవచ్చును

588 శ్రీమదాంధ్ర మవాభారతము తాత్పర్యం: దేవీ! వేదశా,స్తాలు అనగా ధనుర్వేదం నీతి శాస్తం మొదలైన విద్యలు అభ్యసించట9 యజ్ఞయాగాది (క్రతువులు చేయించటం, అర్హులకు దానా లివ్వటం, సత్పురుషులను సాకటం, దుష్టులను అణచివేయటం, మిక్కిలి ఉత్సాహం కలిగి ఉండటం అనేవి రాజధర్మాలు విశేషం: రాజులకు వలసిన (ప్రభు మంత్రోత్సాహ శక్తులలో ఉత్సాహ మొకటి తే. శస్త్ర జీవికయును నరిషష్ట భాగ | మా హరించుటయును భృత్యు నరయుటయును

బ్రజ వివాదంబు వినుచోటం బక్షపాతి ! గామయును రాజులకు6 గృత్యకర్మకోటి. శ] ప్రతిపదార్ధం: శస్త్ర జీవికయునున్‌ = ఆయుధాలే జీవనోపాయంగా గలిగి ఉండటం, వేటాడటం వైరులను సంహరించటం అనేవి రాజులకు శాస్త్ర విహితకృత్యాలు కనుక వారు శ(స్తజీవులు" అరి = కప్పముగా, పన్నుగా; షష్ట భాగము = ఆదాయంలో ఆరవపాలు; ఆహరించుటయునున్‌ = (గ్రహించటం - శాత్రవులను జయించి వారి సంపదలో ఆరవభాగం కప్పుంగా గైకొనటమేకాక, తన ఏల్చడిలోని (ప్రజలరాబడీలోనుండి ఆరవపాలు పన్నుగా వసూలు చేయటం; భృత్యున్‌ = సేవకుడిని; అరయుటయును = పరిపోషించటం; (ప్రజవివాదంబు = తన రాజ్యంలో ('ప్రజలనడుమ ఎర్పడిన తగవులు; వినుచోటన్‌ = ఆలకించేటప్పుడుః పక్షపాతి కామియును = ఒకవైపు మొగ్గకుండటం అనునవి" రాజులకున్‌ = దారలకు; కృత్యకర్మకోటి = చేయదగిన పనుల యొక్క మొత్తమై ఉన్నది. తొత్ప్సర్యం: ఆయుధాలపై ఆధారపడి (బ్రతుకుతెరువు సాగించటం, శత్రురాజులను ఓడించి వారి సంపదలో ఆరవభాగం కప్పుంగా గైకొనటం, మరియు తమ రాజ్యంలోని (ప్రజల ఆదాయంలో నుండి ఆరవపాలు పన్నుగా (గ్రహించటం, తమను కాలిచియున్న "సేవకులను పోషించటం, ప్రజల నడుమ ఏర్పడ్డ తగవులు తీర్చేటపుడు పక్షపాతం వహించకుండా న్యాయనిర్హయం చేయడం రాజులకు శాస్త్రవిహిత కర్తవ్య కర్మలు. సీ. వకిజులులోక ప్రవర్తనంబుల కెల్ల ! నుపకారకులు; గృషెయును ననేక

భంగి బేహారంబుం బసులం బెంచుటయు. గృ । త్యంబులు; వారల కధ్యయనము

యజనంబు చానంబు నర్హుకర్మంబులు; । ద్రైవర్డిక ద్విజత్వమ్ము కతన

నాతిథ్యములు వధేయములు: వారికిం దిల | గంధరసముల విక్రయము దగదు; త్తే

మూండు జాతుల శుశ్రూషమూల కార్య గతి తదుపయుక్తి శూద్రుల కలిమి నడచు;

వారు శుళశ్రూషకులు; విప్రవందనంబు : వినయ మక్రూరు లగుట తద్విహిత కృతులు. 412 ప్రతిపష ం ॥ జ ట్ర మళ వణిజులు = వ్యాపారం చేసే వైశ్యులు; లోక ప్రవర్తనంబులకున్‌*ఎల్లన్‌ = లోకవ్యవహారాలన్నింటికిని; ఉపకారకులు ల. గ్‌ పవ రు? కృషియునున్‌ న "సేద్యము: అనేక భంగి బేహారంబున్‌ = పలు తరగులైన వ్యాపారాలూ, వసులన్‌ జ

ం ల జ్‌ మొదల 1 పెంచుటయున్‌ = పోషించటమూ: కృత్యంపులు = వారు చేయదగిన పనులు; (తైవర్షిక ద్విజత్వమ్ము కలీనన్‌ = గురువే వర్షములకు విహితమైన యజ్లోపవీత ధారణాది 'పీత్రువుచేత; వారలకున్‌ = ఆ వైశ్యులకు; ఆ ధ్య యనమున్‌ = అరకర 'ఫమున వేదాలు పఠించటం: యజనంబున్‌ = యజ్ఞాలు చేయటం; దానంబున్‌ = గోభూదానాలు పాత్రుల కొసగటం; ఆ నైటీ బులు = తగిన కృత్యాలు; ఆతిధ్యములు = అతిధి సత్కారాలు విధేయములు = వారు చేయదగినవి; నారికీన్‌ =

్యలకు; తిలగంధరసముల = నువ్వులు, గంధములు రసములు వీటియొక్క, విక్రయము = అమ్మకం; త్రగదు = కూడదు;

ఆనుశాసవిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము 589 మూండు జాతుల శుశ్రూషమూల కార్యగతి = (బ్రాహ్మణ క్షత్రియ వైళ్యులనెడి (తైవర్షికుల "సేవా మూలకమైన పనుల చొప్పుతో; తత్‌+ ఉపయుక్తిన్‌ = ఆ (ఖైవర్లికులకు ఉపయోగపడుటతో; శూద్రులకలిమి = శూద్రులయొక్క ఉనికి; నడచున్‌ = సొగుతుంది; వారు . = ఆ శూద్రులు; శు(శ్రూషకులు = సేవించునట్టివారు; విప్రవందనంబు = బ్రాహ్మణులకు నమస్కరించటం; వినయము = ఆణకువ , విదేయత; ఆ(క్రూరులు+అగుట = కరినులుగాక సౌమ్యులై ఉండటం: తత్‌ విహిత కృతులు = ఆ శూద్రులకు తగిన ధర్మములు, పనులు. తాత్సర్యం: వైశ్యులు లోక వ్యవహారా లన్నింటికీ ఉపకరించేవారు. వ్యవసాయం, పలురకాలయిన వ్యాపారాలు, పశుపోషణ వీరికి విధి విహిత కృత్యాలు. బ్రాహ్మణ క్షత్రియులవలె వీరున్నూ మాతృగర్భం నుండి జన్మించటం, ఉపనయన సంస్కారం పడయటం అనే రెండు జన్మలు కలవారు కనుక ద్విజులు. ద్విజ ధర్మములైన వేద విద్యాభ్యాసం, యజ్జాలు చెయ్యటం, గో భూదానాలు ఇవ్వటం, అతిథులను సత్కరించటం ఈ మొదలైనవి వీరికి ఆచరణీయ కృత్యాలు. వైశ్యులు తిలగంధ రసాలు విక్రయించరాదు. శైలజా! మరి శూద్రుల ధర్మం (బ్రాహ్మణ క్షత్రియ వైశ్యులకు సేవ చెయ్యటం. వారికి అన్నివిధాల ఉపకరించటం. (బ్రాహ్మణులకు ప్రణమిల్లటం, వినయ పరులై, 'సౌమ్యులై మెలగటం వారి ధర్మాలు. విశేషం; మాతృ గర్భమున జన్మించటం, ఉపనయన సంస్కారమున పవిత్ర జన్మను పొందటం అనే రెండు జన్మలు కలవాడు ద్విజుడు. బ్రాహ్మణుడు, క్షత్రియుడు, వైశ్యుడు ద్వొజశబ్ద వాచ్చ్యులు.

“కృషి గోరక్ష వాణిజ్యం వైశ్యం కర్మ స్వభావజమ్‌, పరిచర్యాత్మకం కర్మ శూద్రస్యా౭_పి స్వభావజమ్‌.” (భగ. 18-44) వ్యవసాయం, వశుసంరక్షణ, వర్తకం వైశ్యులకు సహజ కర్మ జీవనోపాయం కూడ. అట్లాగే (ఖైవక్షికులకు అనగా (బ్రాహ్మణ న్షత్రియ వైశ్యులకు పరిచర్య గావించడం శూ(ద్రుడికి సహజ కర్మ, అది వాడి (బ్రతుకు తెరువుగూడ - అని గీతోపనిషత్తు వర్షధర్మాలు నిక్రేశించింది. క తన తవ వర్ణంబునకుం ద : గిన యాచారంబు నడపి కిల్టిష రహితుం దనం బరయయు నెల్లవారికి ; విను మున్మును జన్మ సౌఖ్య విభవము గల్టున్‌, శప ప్రతిపదార్థం: విను = ఓ గారి! ఆలకించుము; తన తన వర్షంబునకున్‌ = తాను జన్మించిన కులానికి; తగిన = యుక్తమైన; ఆచారంబు = అనుష్టానం; నడపి = అనుస్టించి? కిల్చిష రహితుండు = పాపంలేనివాడు; అనన్‌ = అని లోకం మెచ్చగా; పరం = ఒప్పునట్టి; ఎల్ల వారికిన్‌ = ప్రతివారికిన్నీ: మున్మును = ముందుముందు; జన్మ సౌఖ్య విభవము = ఎత్తిన జన్మల వలన పరమ సుఖం; కల్లున్‌ = లభిస్తుంది తాత్సర్యం: గారీ! వినుము, తన తన కులానికి తగిన ఆచారం పాటించి పాపరహితుడైన ప్రతివాడు తనకు మున్ముందు కలుగబోయే జన్మలో పరమ సుఖాన్ని చూరగొంటాడు. విశేషం: “స్తుస్వే కర్మణ్యభిరతః సంసిద్దిం లభతే నరః, స్వకర్మ నిరత స్సిద్దిం యథా విందతి తచ్చణు.” (భగ. 18-45) మనుష్యులు తమ తమ వర్ణాలకు అనుగుణమైన ధర్మాలను ఆదరంతో ఆచరిస్తే పరమ పద (ప్రాప్తిరూప ఫలసిద్దిని పొందుతారు.

590 శ్రీనుదాంధ్ర మహాభారతము “యతః ప్రవృత్తి ర్ఫూతానాం యేన సర్వమిదం తతమ్‌, స్వకర్మణా తమభ్యర్భ్య సిద్ధిం విన్హతి మానమః.” (భగ. 18-46) (ప్రపంచ సృష్టి స్థితి లయాలకు మూలమై విశ్చమంతటా వ్యాపించియున్న పరమాత్మను స్పధర్మానుష్టానంతో ఆరాధిస్తే పరమ పద ప్రాప్తి కల్గుతుంది అంటూ గీతలో భగవంతుడు చాటిన సంగతే ఈ కందంలో పొందుపరచ బడింది. వ. ఇవి వర్ణ ధర్మ ప్రకారంబు; లింక నాశ్రమ ధర్మంబులు వివరించెద నా కర్ణింపు' మని పలికి పార్వతికి

పరమేశ్వరుం డిట్లనియె 14

ప్రతిపదార్హం: ఇవి వర్ష+ధర్మ ప్రకారంబులు = ఇవి బ్రాహ్మణ క్షత్రియ వైశ్య శూద్ర వర్ణాలకు సంబంధించిన ధర్మ విధానాం

ఇంకన్‌ = ఇక; ఆశ్రమధర్మంబులు = ఆశ్రమ ధర్మాలను; వివరించెదన్‌ = వక్కాణిస్తాను; ఆకర్షింపుము = ఆలకించుము; అని డు:

= అని వచించి; పరమ+-ఈశ్వరుండు= చంద్రశేఖరుడు; పార్వతికిన్‌= సర్సమంగళకు; ఇట్టు+అనియెన్‌= ఈ విధంగొ చెప్పారో . లంటూ

తాత్పర్యం: పార్వతీ! వర్ష ధర్మ రీతు లిట్టాంటివి. ఇక ఆశ్రమ ధర్మాలు విశదపరుస్తాను వినుము" అం

పరమేశ్వరుడు ఆమెకు చెప్పటానికి ఉపక్రమించాడు. +

విశేషం: ఆశ్రమములు నాలుగు. (బ్రహ్మచర్యము, గార్హస్ట్యము, వాన ప్రస్టము, సన్న్యాసము.

సీ, బ్రహ్మ చర్య ప్రత పరమ నిష్టయు, గురు; నాశ్రయించుటయు, నధ్యయన కృతియు,

నగ్ని కార్యంబు, గుర్వర్థ సంచారంబు, : భైక్షచర్యయుం గమలాక్షి! బ్రహ్మ

చారి ధర్మంబు; లాశ్రమములకెల్ల నా ; శ్రయణీయమై గృహస్టత్వ మొప్పు;

శొాచంబు, నిజదార సంతుప్టియును, బంచ । యజ్ఞంబులును, నిగమాభిరతియు, తే. దాన హోము దయాతిధి మాననములు । వలయు గృహామేథికిని; వనవాస వన్య షక

భోజన బ్రహ్మచర్య జటాజిన ప్ర। ఛారణములు వానప్రస్థ ధర్మకోటి.

శ = బ్రతి ప్రతిపదార్థం: కమల+లఅక్షి! = తామర రేకుల వంటి కన్నులు గలదానా! గౌరీ! (బ్రహ్మచర్య (వ్రత పరమనిస్టయున్‌ అధ్యయన చర్యమనే నియమంలో మిక్కిలి శ్రద్ద; గురున్‌ = ఆచార్యుడిని; ఆశ్రయించుటయున్‌ = విద్యకొరకు సేవించటం గురూలకీ కృతియున్‌ = గురువుకడ విద్యాభ్యాసమనే పని; అగ్ని కార్యంబున్‌ = అగ్నిని ఉపాసించటం-హోమాదులు సల్పట బహ్మి సంచారంబు = గురువు పని నిర్వహించటాకైని తిరగటం; భ్రైక్ష చర్యయున్‌ = భిక్షాటనం-మధుకరవృత్తి నవలంబించటం ఏ చుటు ధర్మంబులు = (బ్రహ్మచారి యొక్క విధులు; ఆశ్రమములకున్‌+ఎల్లన్‌ = అన్ని ఆశ్రమాలకు; ఆశ్రయణీయము+ఐ ల త; నిబోలో తగివదై: గృహస్థత్వము = గృహస్థుగా ఉండటం-గృహస్ట్రాశమం; ఒప్పున్‌ జు విలసిల్లుతుంది:' శౌచంబున్‌ జవ యజ్జె 0 బ్రతి సంతుష్టియును = తన పల్నితోనే సంతృప్తి చెందడం; పంచ యజ్ఞంబులును = దేవయజ్ఞం, భూతయజ్ఞం: పిళ్ళ మందు మిక్కిలి యజ్ఞం, మనుష్య యజ్ఞం అనే అయిదు మహా యజ్ఞాలు నిర్వహించటం; నిగమ+అభిరతియున్‌ = వేద విద్యాలో నముకు ఆసక్తి దాన = వలసిన వారికి గోవులు భూములు ఇవ్వటం; హోమ = అస్లికార్యం; దయా = కృప; అతిధి మౌ అనుసరో ఇంటికి వచ్చిన అతిధి అభ్యాగతులను ఆదరించటం; గృహమేధికిని = గృహస్థాశ్రమం స్వీకరించిన వాడికి: వలయున్‌ జిం దగిన ధర్మాలు; వవవాస = అరణ్యంలో నివసించటం; వన్య భోజన = ఆడవిలో లభించే కందమూలపలొలా వాన ప్రజ (బ్రహ్మాచర్య = వనితాసంగమం వదలటం; జటా+అబిన ధారణములు = జడలు తాల్బటం, చర్మాలు ధరించ ధర్మ కోటి = వానప్రస్థాశ్రమంలో ఉన్నవారు ఆచరించవలసిన ధర్మాల యొక్క సముదాయమై ఉన్నదిః

అనుశాసనిక పర్వము = పంచమాశ్వాసము కం చాతరం: (బహచరః వతం అవలంబించటంలో గొప్ప నిలుకడ, గురుదేవుడిని ఆశ్రయించటం, వేదపారంలో సృర్యం: (బ్రహ్మచర్య (6 ్పై (

ఆసక్తి గల్లి ఉండటం, హోమాలు సల్బటం, గురుని కార్యం నెరవేర్చుటకై సంచరించటం, భిక్షాన్నం భుజించటం అనేవి బ్రహ్మచారి యొక్క ధర్మాలు. దేవీ! అన్ని ఆ(శ్రమాలవారికి ఆధార భూతమై గృహస్థాశ్రమం ఒప్పారుతున్నది. పరిశుద్దత పాటించటం, తన భార్యతోనే సంతృప్తి చెందటం, ప్రతినిత్యం దేవయజ్ఞం, భూతయజ్ఞం, పిత్చ యజ్ఞం, (బ్రహ్మ యజ్ఞం, మనుష్యయజ్ఞం అనే పంచ యజ్ఞాలు నిర్వర్తించటం, వేదమునందు ఆసక్తి దానం, హోమం, దయ, అతిథి పూజ గృహస్టుడికి ఆచరణీయాలైన ధర్మాలు. అడవిలో నివసించటం, అక్కడ లభించే కందమూలాదులు భక్షించటం, (బ్రహ్మచర్య 'వ్రతపాలనలో నిష్ట అనగా (స్త్రీ సంగమవివర్జనం, జడలు తాల్చటం, చర్మాలు ధరించటం వానప్రస్థాశ్రమంలో ఉన్నవారియొక్క ధర్మాలు. చు కినియమి, సంగవర్దన, మకించన భావము, తొలి విప్రవా

సనము, ప్రశాంతి. యార్జవము, శౌచము, సద్వ్రతనిష్ట, ఖైక్షభో

జన, మిల నిద్రసోత, కృప సంతత తత్వ విచింతనంబు మా

నని యతి ధర్మముల్‌ తతి గణించిన భంగిన యేను జెప్పితిన్‌. 16 అణచివేత ఆంటే పరమాత్మ కన్నా భిన్నమైన వస్తువులతో సంబంధం లేకుండటం; అకించన భావము = ఏమియూ లేనివాండై ఉండటం (ధనాదులందు ప్రీతి మానటం); ఛతాల్మి గ ఓర్చు; విప్రవాసనము = దేశాంతరమున నివసించటం లేదా (బ్రాహ్మణులతో కూడి వసించటం; ప్రశాంతి = నిమ్మళంగొ ఉండటం; అర్జవము = బుజుప్రవర్తన, సరియగు నడత; శౌచము = పరిశుద్దత; సద్రృత నిష్ట = మంచి ద్రతొలను అచరించటంలో నిలుకడ అనగా అహింస మొదలైన నియమాలలో శ్రద్ద" ఖైక్ష భోజనము = భక్షించి తెచుకొన్స అన్నం ఆరగించటిం; ఇలన్‌ ఇ నేలమీద; నిద్రసేత = పరుండటం, నిదురించటం; కప = కనికరం; సంతత చ్‌త్త్య విచిం లలు = ఎల్లప్పుడు ఆత్త విచారం సల్ఫుతుండటం; యతిధర్మముల్‌ జ్‌ సన్యాసికి తగిన ధర్మాలు” శ్రుతి = చేదం; గణించినభంగిన్‌*అ = చెప్పిన విధంగానే? ఏను = నేను; చెప్పితిన్‌ = నీకు తెలిపాను. తొత్చర ంః కోప పడకుండొ ఉండటం, ఇంద్రియ విషయాలను అణచి వేయటం అనగా పరమాత్మ కంటె ఇతయ లన విషయాలతో సంబంధం వదలటం ఇతర దేశాలలో వర్తించటం లేదొ (బ్రాహ్మణులతో కలసీ నివసించటం సహనం, చక్కని నడత, పరిశుద్దత ఉత్తను (వ్రతాలు ఆచరించటంలో ఆసక్తి భిక్షాన్నంతో జీవించటం, భూమి మీద శయనించటం, కారుణ్యం. ఎల్లవేళల అత్మతత్య్వ విచారం అన్నవి సన్యాసి యొక్క ధర్మాలు. శైలజా! విశేషం: సంగ వర్దన మనగా పరమాత్మ కంటె వేరైన వస్తువులతో సంబంధం లేకుండటంగా -

“అకించనోజ నన్యగతి శృరల్య. భత దమూలం శరణం ప్రపద్యే” నిన్ను చేరడానికి వలసిన కర్మ భక్తి జ్ఞానాలలో ఏ ఒక్కటీ బొత్తిగా లేనివొడీని నిన్నే శరణు వేడుతున్నాను. నన్ను కాపాడు మన్న యామునాచార్యుల వారి నైద్యానుసంధాన ప్రదర్శకమైన ఈ ట్లోకం మనకు స్తోతరల్నంలో(22) కనిపిస్తుంది.

4 చు వ. అని యిట్లాశ్రమ ధర్మంబులు సెప్పిన విని యప్పరమేశ్వరుతోం బార్వతి 'తవంబు తవంబను' య మునిజనం:ఎు లాచరింతురు; దాని తెజం గెజింగింపవే' యనిన నద్దేవుర డిట్లనియె. శ ప్రతిపదార్థం- అని+ఇట్టు = అంటూ ఈ (ప్రకారంగా; ఆశ్రమ ధర్మంబులు = చతురాశ్రమాలకు సంబంధించిన ధరాయ చెప్పినన్‌ = శంకరుడు తెల్పగా? విని = ఆలకించి: ఆ+పరమేశ్చరుతోన్‌ = ఆ పరమ శివుడితో: పార్వతి = హిమవంధూ కూతురైన ఉమాదేవి; తపంబు తపంబు+అనుచున్‌ = తపస్సు తపస్సుఅంటూ: మునిజనంబులు = మౌనులు; ఆచరిం = చేస్తారు; దానితెజంగున్‌ = ఆ తపస్స్వురూపమును; ఎతేంగింపవు+ఏ = తెల్పుమూ; అనినన్‌ = అని పార్వతి 'ప్రళ్నించగా;ః ఇ దేవుండు = భగవంతుడైన శంభుడు; ఇట్టు+అనియెన్‌ = ఈ విధంగా చెప్పాడు. * తాత్పర్యం: ముందు పేర్కొన్న విధంగా ఆశ్రమ ధర్మాలను తెల్పగా విని పార్వతి శివుడితో “తపస్సు తపస్సు ఆస్తక్తితో మునీశ్చరులు తపస్సు చేస్తారు. దాని స్వరూప మెట్టాంటిదో ఎరిగింపు మని వేడగా అత డిట్టా అన్నాడు. శివుండు పార్వతికి. దపస్పురూపంబు చెప్పుట. (సం.13-580-15 (అను.1)). భోగార్జులై తపంబునకు జొత్తురు; తపం ; బనంగ వానప్రస్థు లాచరించు ధర్మంబు; లింద్రియ కర్మ నిగ్రహముతో ।; నుభయకాలములను యోగసేవ ఫలకాంక్షం జేంత తపస్వరూపంబుగా ! నదపి కాలం బైన నాకమునకు నరిగి తద్ధోగంబు లనుభవింతురు; పుణ్య: మవసిత మగుడు మర్మ్యత్వ మొంద త్తే వత్తు; రధికనియతి నుపవాసములను : జపము. బంచాగ్ని మధ్య వాసంబు గలుగు తపముం గల దప్వరః ప్రియత్వం బొనర్జుః । గర్త కది; వాండుం దుది వచ్చుగాని మరలి." 18 ప్రతిపదార్థం; భోగ+అర్జులు+ఐ = సుఖాలు అనుభవించవలెనన్న కోరిక గలవారై. తపంబునకున్‌+చొత్తురు = తపస్సు చేయటానికి పూనుకొంటారు; తపంబు+ఆనలగన్‌ = తపస్పంటే; వానప్రస్టులు = వాన 'ప్రస్టమనే ఆశ్రమంలో ఉన్నవారు: ఆచరించుధర్మంబులు ఇ చేసేటటువంటి పుణ్యాలు; ఇంద్రియ కర్మ నిగ్రహముతోన్‌ = ఇంద్రియాలయొక్క వ్యాపారాలు అరికట్టుతూ; ఉభయ కాలములను చు వేళలలో అనగా ఉదయసొయంకాలాలలో: యోగసేవ = యోగాభ్యాసం; ఫలకాంక్షన్‌+చేయత = 'ప్రయోజనాపేక్షతో యటం; తపస్‌+స్వరూపంబుగాన్‌+నడపి = తపశ్చర్యగా కొనసాగించి; కాలంబు+ఐనన్‌ = కాలం కాగానే అనగొ మరణం పంపాప్తంచగ్యా నాకమునకున్‌ = స్పర్గోకానికి: అరిగి = వెళ్ళి తద్‌+భోగంబుల్లు = ఆ స్వర్గలోకసౌఖ్యాలు; అనుభవించురు = సస్తారు; పుణ్యము = తాము చేసిన పుణ్యం: అవసితము+అగుడున్‌ = ముగియగానే; మర్య్యత్వము+ ఒందన్‌ = మౌనవులై క నచేటానికి; వత్తురు = దివినుండి భువికి దిగి వస్తార్ను అధిక నియతిన్‌ = మిక్కిలి నియమంతో; ఉపవాసములను = “ుండటం; జపమున్‌ = మంత్రములను జపించటం: పంచ+అగ్సి మధభఛాసంబున్‌ = ఐదగ్నుల నడుమ ఉండటం; కలుగుత్రప్త ఫ్ర మధ్యవాస, సే ప్రయ మున్‌ = కలిగినట్టి కరోరతపస్సు: కలదు = ఉన్నది; అది = ఆ ఘోరతపస్సు; కర్తకున్‌ = చేసేవాడికి, రప్సురః మరక టాఒనర్చున్‌ = అప్సరసలకు (దేవతా(్త్రలకు) వల్లభు డయ్యేటట్టు చేస్తుంది; వాడు = ఆ తపశ్ళాలి; తుదిన్‌చివరకు; వచ్చున్‌*క్రాని = త్రిరిగి భూతలానికి రాగలడే కాని స్వర్గంలో స్టిరంగా ఉండడు. తొత్సర్వం; న ల - చస భోగాలను వాంఛించి తపస్సు చేయడానికి పూనుకొంటూ ఉంటారు. వా న(ప్రస్థాశ్రమంలో ఉన్నవారు యో అణ్యకర్మలే సుమా తపస్సు. ఇంద్రియ వ్యాపారాలను మాని ప్రాతస్సాయంకాలాలలో ఫలాబేక్షతో ఆర్జించి ఫసాన్ని తపస్సు మాదిరిగా నడిపి ఆయుస్సు చెల్లగా స్వర్గానికి పోయి. అక్కడి సుఖాలు అనుభవిస్తారు. న పుణ్యం కాస్తా ముగియగానే మర్త్య లోకానికి త్రిర్రగ్వస్త్రాత్ర తప్ప అక్కడ శౌళ్చతంగా ఉండరు. మిక్కిలి

ఆనుశాసనిక సర్వము - పంచన్మూశ్వాననుు 593 నియమంతో నిరాహారులై మంత్రజపంచేయటం, ఐదగ్నులమధ్య నేసవిలో ఉండటంవంటి ఘోరతపస్సులు కూడ ఉన్నాయి. అట్లాంటి తపస్సు కర్తకు జివతాంగనలతో సంయోగం సమకూరుస్తుంది. ఆయినప్పటికి వాడు తపస్సుచేత ఆర్జించిన పుణ్యం కాస్తా ఫలభోగంతో నళించగానే తిరిగి భూలోనికి వస్తాడు." విశేషం: ఈ విషయాన్ని భగవడ్షీత ఇట్టా చాటింది.

“ఖైవిద్యా మాం సోమపాః పూత పాపా యక రిష్ట్వా స్వర్గతిం ప్రార్హయంతే, తే పుణ్య మాసాద్య సురేంద్ర లోకం అశ్చన్సి దివ్యాన్‌ దివి దేవభోగాన్‌.” (భగ 9-20) “తీ తం భుక్త్వా స్వర్గలోకం విశాలం క్షీణే పుణ్యే మర్మ్యలోకం విశన్తి, ఏవం (తయీధర్మ మను 'ప్రపన్నా గతాగతం కామ కామా లభంతే.” (భగ 9-20 కేవలం కర్మనిష్టాపరులు ఇంద్రాది దేవతలను ఉద్దేశించి యజ్ఞయాగాలు సల్చి స్వర్గం చేరి అక్కడ ఇం(ద్రభోగాలు అనుభవిస్తారు. స్వర్గాది ఫలాలు అపేక్తించి కర్మలు చేసేవారు వాటిని అక్కడ అనుభవించి తమ పుణ్యం క్షీణించగానే భూలోకానికి తిరిగి వస్తారు. పంచాగ్నులు - నాల్గువైపుల గనగన మండే ఆగ్గిగుండాలు, నడినెత్తిన (ప్రచండ సూర్యుడు - ఈమధ్య నిలిచి వేసవిలో సాగించే కాయక్షేశ యుతమైన కఠోర తపస్సు శీఘ్ర ఫలసిద్దికి కారణం. శివుడిని గూర్చి పార్వతి సాగించిన తపస్సు ఇట్టాంటిదే. వు అని చెప్పి మజియు, 19 తాత్చర్యం: ఈ విధంగా పార్వతికి తెలిసి మరలా పరమేశ్వరు డిట్టా అన్నాడు. చ ధారయుతంబుగా నదచు తాపసముఖ్యు లహింన పేర్మికై కారుజికత్వ మగర్గలము గల్లి తలంతురు సర్వజీవులుం బారును నొక్కరూపు గం బదంపది పుత్ర కళత్రయుక్తి 6 బెం పారుదు రూర్జ్యలోకమున నజ్జ్ఞనమున్‌ మజివచ్చు గ్రమ్మణన్‌.” 20 ప్రతిపదార్థం: ధారయుతంబుగన్‌ = ఉత్కర్హతో కూడునట్టు అనగా (ప్రశస్తరిగా; నడచు = తపశ్ళర్యతో మెలగే; తాపసముఖ్యులు = మునులలో (్రేష్టులు: అహింస పేర్మికై = అహింసయొక్క గొప్పతనముక్సై కారుణికత్వము = దయాస్వభావం: అగ్గలము+కట్లి = మిక్కిలి కలిగి; సర్వజీవులున్‌ = సమస్త (ప్రాణులున్నూన్థతారును = తామున్నూ: ఒక్కరూవుగన్‌ = ఒకేవిధమని: తలంతురు ఇ భావిస్తారు; పదంపడి = పిదప; పుత్రకళత్రయుక్షిన్‌ కొడుకులతో, భార్యలతో కూడి; ఊర్జ్యలోకమునన్‌ జ పై లోకంలో- స్వర్గంలోః “ెంపారుదురు = ఒప్పుతుంటారు: మటథి = పిదప; ఆ+ిజనమున్‌ = అట్టివారు కూడ, క్రమ్మజన్‌ = తిరిగి; వచ్చున్‌ = భూలోకానికి పునర్జన్మమెత్తడానికి వస్తారు. తాత్పర్యం: 'ప్రశస్త తపశ్చర్యతో మెలగే మునివర్యులు అహింసా వ్రతం యొక్క గొప్పతనం గుర్తెరిగి మిక్కిలి దయాగుణం కలవారై. సమస్తప్రాణులు తమవంటివే యని భావిస్తారు. ఆయుష్కాలం తీరిన పిమ్మట వారు

594 శ్రీనుదాంధ్ర మహాభారతము ఆలుబిడ్డలతో కూడి పుణ్యలోకాలకు వెళ్ళి అక్కడ పుణ్యఫలాలైన సౌఖ్యాలు అనుభవిస్తారు. తమ పుణ్యం క్షీణించగానే వారు అక్కడినుండి మరలి భూలోకానికి వచ్చి మనుష్యులుగా పుట్టుతారు.' వ. అనిన భవాని 'వనవాన వ్రతవిశేషంబులుం, దదీయథల వ్రకారంబులు నేర్వడ నానతీయవే'

యనుటయు నభవుండు భరితాదరుందడై. 21 (ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌ = అని శివుడు పల్కగా; భవాని = పార్పతి; వనవాస వ్రతవిశేషంబులున్‌ = వనవాస నియమాలలోని ఘనతలనూ;: తదీయఫల (ప్రకారంబులు = ఆ వనవాస (వ్రత ఫలముల యొక్క విధములనూ; ఏర్పడన్‌ = స్పష్టంగా; అనతీయవు+ఏ = సెలవిమ్మా; అనుటయున్‌ = అని అడుగగా; అభవుండు = పరమేశ్వరుడు; భరిత+ఆదరుండు+ఐ = నిండిన ఆదరంకలవాడై

భార్య పట్ల మిక్కిలి మన్నన కలవాడై (తరువాతి పద్యంతో అన్నయం) తాత్సర్యం: అని సాంబశివుడు పల్కగా ఉమాదేవి 'వనవాస వ్రతాచరణలోని ఘనతనూ, ఆ వ్రత ఫలాలను సెలవియ్యం' డని ప్రార్ధించగా పరమేశ్చరుడు పత్చ్నియందలి పరమాదరంతో ఇట్టా అన్నాడు. నే శ్వ జ జి ళ్‌ జ సీ, ఉపవాసములు మౌన ముర్వీశయత్వ మా । సన మూర బాహుక స్థాపనంబు

నియమితా హారత్వ నిష్ట క్రముంబున । శశి మరుద్యక్ష వాసముల నిలుపు

గంధర్వ దేవ నాగస్థానముల నున్కి; యును బహుసౌఖ్య సంయుతము గాంగ

నానా సహస్రాబ్బ మాననీయంబుగం : గావించు సంక్షేపగణన. గొన్ని తే. మహితనియతులు సెప్పితి; మజియు నేమి । వ్రతము సల్పిన బాప నిర్దరణ మగుటం

బుణ్యగతికల్మి దప్ప దరణ్యవాసి; కడుగు మింకను వలసిన యట్టి" వనుడు. 22 ప్రతిపదార్థం: ఉపవాసములు = నిరాహారములు; మౌనము = మాట్లాడ కుండటం, వాబ్నియమం; ఉర్వీశయత్వము = నేలమౌద పరుండటం; ఆసనము = యోగాసనాలలో కూర్చోవటం; ఊర్హబాహుక స్టాపనంబున్‌ = క్రిందికి దించకుండా చేతులు పైకెత్తి పట్టటం; నియమిత+ఆహారత్వ నిష్ట = నిర్ణయించిన వేళలోనే ఆహారం స్వీకరించే నియమం; క్రమంబునన్‌ = వరుసగా (వానప్రస్తుడిని): శశి, మరుత్‌: యక్ష వాసములన్‌ నిలుపున్‌ = చంద్రుడు, వాయువు, యక్షులు అనువారి లోకాలలో చేరుస్తుంది; గంధర్వ. దేవ నాగస్టానములన్‌ = గంధర్వలోకం, దేవలోకం, పాతాళలోకం అనే లోకాలలో: బహుసౌఖ్యసంయుతము+కాంగన్‌ = అనేక సుఖాలలో కూడునట్టు; నానా సహ'్ర+అబ్ద్బ+మాననీయంబుగన్‌ = పెక్కువేల సంవత్సర్రాలు ఆదరించబడేటట్టుగా; ఉన్కియును క్రావించున్‌ = ఉండు నట్టు చేస్తుంది; సంక్షేపగణనన్‌ = క్లుప్తంగా లెక్కించి: కొన్ని మహిత నియతులు = గొప్పవైన కొన్ని ('వ్రతనియమాలు!ః చెప్పితిన్‌ = నీకు తెల్పినాను; మజీయున్‌ = ఇంకను; ఏమివ్రతము సల్ప్సినన్‌ = ఎట్టి వ్రతం ఆచరించినా; పాపనిర్హరణము+అగుటన్‌ = పాపం నశించటం చేత; పుణ్యగతి కల్మి = పుణ్యస్థితి సమకూడటం: అరణ్యవాసికిన్‌ = వనంలో నివసించేవాడికి, వానప్రస్టుడికీ! తప్పదు = కలుగక మానదు; ఇంకను= మరియును; వలసిన+అట్టివి = నీకు కావలసిన విషయాలు; అడుగుము = నన్ను ప్రళ్నించుము: అనుడున్‌ = అని శంభుడు వచించగా. (పోర్వతి అడిగిందని తరువాతి పద్యంతో అన్వయం) తాత్సర్యం: ఉపవాసొలు సల్పటం, మాట్లాడకుండా ఉండటం, నేల మిద పండుకోవటం, యోగాసనాలలో ఉండటం: చేతులు మిది కెత్తి పట్టటం, నియమిత వేళలలో ఆహారం మితంగా స్వీకరించటం అనే నియమాలకు ఫలంగొ వరుసగా చంద్ర, వాయు, యక్ష, గంధర్వ, నాగ లోక నివాసాలు సంప్రాప్తిస్తాయి. ఆయా లోకాలలో అనేక సంవత్సరాలు బహువిధ సౌఖ్యాలు అనుభవించే భాగ్యం వానప్రస్థుడికి కలుగుతుంది. ఈ రీతిగా సంగ్రహంగొ

జనుళాసనిక సర్వను - పంచమాశ్వాసము కక్ష నికు కొన్ని వ్రతానుష్థాన ఫలాలు తెలిపాను. ఎట్టి వ్రతాలు అనుష్టించినా వానప్రస్టుడికి సాపాలు తొలగి పుణ్యగతులు లభించడం తప్పదు. గిరిజా. ఇంకా నీవు అడుగ దలచిన విషయాలుంటే అడుగు మంటూ పరమేశ్వరుడు పలికాడు, క 'యాయావరుల ననురనం | ద్యా యేర్వడం జెప్పు మనియె నంబిక; దేవుం జాయమ కిట్లను ౮ దీర్ధప । రాయణు లుపవాసవిధి సమదికులు వారల్‌, 23 'ప్రతిపదార్దం: అంబిక = గౌరీదేవి; అమరవంద్యా! = దేవతలచే కొనియాడ బడువాడాొ " యాయావరులన్‌ = ఇల్లిల్లు తిరిగి పొలాలలో సంచరించి ధాన్యం గడించి బ్రదికే విరాగులను గూర్చి, ఏర్పడన్‌ = స్పష్టంగా చెప్పుము+అనియెన్‌ = తెల్ఫుమని ప్రఖ్నించింది" దేవుండు = భగవంతుడైన శివుడు" ఆ+అమకున్‌ ఇ ఆ తల్లికి ఉనుకు, ఇట్టు+ఆనున్‌ = ఈ విధంగా చెప్పాడు" వాంట్‌ = యాయావరులు తీర వరాయణులు = తీర్ణయా(తలందు (శద్ద కలవారు" ఉసవాపవిధినమధికులు = ఉపవాసాలుండటంలో కడు దొడ్డవారు తొత్పర్యం: గారిదేవి పరమేశ్వరుడిని చూచి 'దేవతలచే నమస్కరింప బడు ప్రాణేశ్చరా! ఇల్లీలు తిరిగి, చేలలో సంచరించి గడించిన ధాన్యంతో జీవించే విరాగులను గూర్చి తేటతెల్లంగా తెల్పండి అని అడిగింది. అందుకు తేజసళరూపుకైన ఈశానుడు హైమవతీ! నీ వడిగిన యాయావరులు దేశద్రిమ్మరులు. తీర్హయాత్రలు సల్బటంలో మళీ శ్రద్దాసక్తులు కలవారు. ఉపవాస నియమాలలో కడు గొప్పవారు యై వు అది యెట్లంటేని. 2కే లి అయితే వినుము, తాత్పర్యం: ఆ దెట్టంటొవా క్ష నానాతీర్ణ సతత సు: స్నానబులో బల్లలైన జదలును భిక్షా “. మూనోపవాస కృళమగు ! మేనులులై వారితపము మిక్కిలి మెజయున్‌. 25 మ అల నా గ సుస్తాన ణు స్త క న పతిపదార్దం: సానాతీర = అనేక పుణ్యతీళ్దాలలో సతత .ఎడతె ని సుని ప ంబులన్‌ సవిత్ర స్నానాల చేత" పల్లలు+ఐన (శ్ర జ్‌ తలు ప్తురంగు గలా జడలును శ తైల సంస్కారం లీక మెలివడిన తల వెంట్రుకలునూ. ఖిక్షా = ఓక్షాన్నం = ఎరుపు మించిన లధికముల్రేన; ఉపవాస = పస్తులుండటం చేతను. కృళము+అగు = శుష్కించిన మేనులున్‌+ఐ = శరీరాలు 1 లు “ భూయావరుల యొక్క తపస్సు మిక్కిలి మెజయున్‌ = ఎక్కువగా ప్రకాశిస్తుంది వాతరభం: యాయావరులు అనేక పుణ్యతీర్దాలలో నిరంతరం సవిత్ర స్నానాలు చేస్తూ ఉంటారు. అందువలన బాల్ప కలు జడలు గటి ఎరుపుమించిన తెలుపు రంగు కలిగి. ఉంటాయి. భిక్షాన్నం తినటం వలననూ, లి వారి ల వలు చేయడం వల్లనూ వారి దేహాలు బక్కచిక్కి ఉంటాయి. కాని వారి తపస్సు వెలుగులు మితిలేని ఉపవా విరజిమ్ముతూ ఉంటుంది. భుక్తి సెన్లించురు వా క మాసోపాస విధుల! జేసి తృణజ ధాన్యభువ రేసురలకు లేవి నుఖౌొ ! వాసమ్ములః జరితములను నణలుదురు తుదిన్‌.' 26 స+ఉపవొస విధులన్‌+చేసి = నెలనెలా ఉపవాసం సల్బే నియమాంచేత తృళాధాన్వభ కై చెల్లింతురు = (ప్రతిపదార్థం; మౌస భుజిస్తారు: ఏ సురలకున్‌లేని = ఎట్టి చేవతలచూ లేనట్టీ సుఖ+ఆవాసమ్ములన్‌ = సౌఖ్యస్టానాలలో; నివ్వరివడ్ల బియ్యపన్నం లో తుదిన్‌ = కడపట నఅలుదురు = వెలొదరు. ్ట్‌ చరితములన్‌ = సంచారములి

596 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తాత్సర్యం: ఒక్కొక్క నెల రోజులపాటు ఉపవాసాలుండి ఆ పుణ్యపురుషులు నివ్వరివడ్డ దంపుడు బియ్యపన్నం భుజించి జీవితం సాగిస్తారు. కడపట ఏ దేవతలకు లభించని సుఖస్టానాలలో నడయాడుతూ వారు (ప్రకాశిస్తారు. వ. అనిన విని యవ్వనితారత్నంబు 'వైఖానసుల విధంబు వివరింపు' మనుటయు న వ్విరూపాక్షుండు. 27 ప్రతిపదార్థం: అనిన్‌ = అని పరమేశ్చరుడు చెప్పగా: విని = ఆలకించి; ఆ+వనితా రత్నంబు = (స్త్రీలలో (శ్రేష్టురాలైన ఆ దుర్గాదేవి; వైభానసుల విధంబున్‌ = వైఖానసులు అనే వారి యొక్క వైనం; వివరింపుము = తెలుపుము; అనుటయున్‌ = అని అడ్డుగా: ఆ+విరూప+అక్షుండు = త్రినేత్రుడైన ఆ శంకరుడు (ఇట్లా అనియెన్‌ - అని తరువాతి పద్యంతో అన్నయం)- తాత్పర్యం: పరమేశ్వరుడు పలుకగా విని మహిళామణి అయిన పరమేశ్వరి “నాథా! వైఖానసు లనగా ఎట్లాంటివారు? వారి స్వరూప మేమిటో చెప్పు'మని అడుగగా శివుడు. నీ 'వైఖానసులు ఖరవ్రతు; లెట్టులంటేని । శిల 6 దృణధాన్యముల్‌ చిదుక నడచి కొందలు పండుల. గొలికి కొందలు గన్న । గులుముల గువ్వల తెజంగు దోంప నప్పటి కప్పటి కాననంబున వైచి ; కొని కొంద జూకు-లెండినవి యేటి కొని కొంద అంబువుల్‌ గొని కొంద అనిలంబు । గొంద జాహారంబు గొందు; రట్లుం తే. గాక యాహారపరులును గలరు; వార । లింద్రునకు. బూజనీయులై యెక్కుడైన పదవిం జరకాల బహుసౌఖ్యభాగు లగుదు' । రని మహేశ్వరుం డుమకు నిట్లనియె మజియు. _ *=ీ ప్రతిపదార్థం: వైఖానసులు = వైఖానసు అనేవారు; ఇర (వ్రతులు = కరిన నియమాలు కలవారు; ఎట్టులు+అంటేని కా ఎట్లనగో శిలన్‌ = రాతిమీద; తృణ ధాన్యముల్‌ = నివ్వరివడ్డు మొదలైన గడ్డి ధాన్యాలను; చిదుకన్‌+*అడచి = పొట్టురాలేటట్లు క్‌ స్‌ కొందజు = కొంతమంది; పండులన్‌ = దంతములతో; కొటికి = పదార్థాలను నమలి; కొందలు = మరికొంలే పా కన్నగుణుములన్‌ = కనిపించిన గింజలను; గువ్వల తెజు(గు+తోథన్‌ = పక్టులతీరు గోచరించగా; అప్పటికిన్‌+ అప్పటికీ శల ఆవేళ కావేళకు; ఆననంబునన్‌ వైైచికొని = నోటిలో వేసికొని; కొందలు = వేటొక కొందరు; ఎండినవి ఆకులు = ఎండీ న్డ రాలిన ఆకులను; ఏతికొని కొందలజు = ఎత్తుకొని కొందరు; అంబువుల్‌ = నీళ్ళు; కొని = (గ్రహించి, తాగి; కొందల కొంతమంది; అనిలంబున్‌ = గాలిని (పీల్చుకొని); కొందటు = కొంతమంది; ఆహారంబు కొందురు= భుజిస్తారు: అట్లున్‌ో = ఆ మాదిరిగా కాక అనగా పవన పర్ణాంబు భక్షులే కాకుండా; ఆహార పరులును = అన్నం ఆరగించేవారు కూడ; కలరు ఉన్నారు; వారలు = ఆ మహనీయులు; ఇం(ద్రునకున్‌ = దేవతా వల్లభుడికి; పూజనీయులు+ఐ = పూజించదగిన కు ఎక్కుడు+ఐన+పదవిన్‌ = ఉన్నతమైన స్టానంలో; చిరకాల * దీర్హ కాలం; బహుసౌఖ్యభాగులు+అగుదురు+అని న్‌ దు గ సుఖాలు అనుభవిస్తారని చెప్పి; మహేశ్చరుండు = పరమ శివుడు; ఉమకున్‌ = పార్వతికి; మజథణియున్‌ = ఇంకనూ; ఇట్టూళలని = ఈ రీతిగా అన్నాడు. లను తాత్పర్యం: వైఖానసు లనేవారు కఠోరనియమాలు కలవారు. వారిలో కొందరు నివ్వరివడ్డు మొదలైన తృణధాన్తో శో తెచ్చి రాతిమీద నలగ గొట్టి లేదా రోటిలో వేసి దంచుకొని తింటారు. కొందరు పండ్లు మొదలైన వాటిని పళ డు లా ! 4 కొరికి తింటారు. కొందరు కంటికి కనిపించిన గింజలను పక్షులమాదిరిగా అప్పటి కప్పుడు నోటిలో వేసికొంటొ ల్సి కొందరు ఎండుటాకులను ఏరుకొని తింటారు. కొందరు నీళ్ళు త్రాగి బ్రతుకుతారు. గాలిని మౌతోమే స

అనుశాసనిక పర్వము లా పంచమాశ్వాసము కం కొందరు జీవిస్తారు. ఆహారం భుజించేవారు కూడ కొంద రున్నారు. వీరందరూ దేవేంద్రుడికి కూడా పూజించదగిన వారై చాలకాలం పలురకాల సౌఖ్యాలు అనుభవిస్తూ ఉన్నతపదవులలో విరాజిల్లుతుంటారు' అని మహాదేవుడు మహేళ్ళరికి చెప్పి ఇంకా ఇట్టా అన్నాడు.

వ. 'ఇవి యెల్లను వానప్రస్థ నియమ నిష్టా భేదంబులు; తపంబు తపంబని మును లాచరింతురు దాని తెలం గెజింగింపు మని నీవు తొల్త నడిగిన విధంబునం దొడండి నా చెప్పిన విధంబు లన్నియుం దపంబను శబ్దంబున కర్ధంబులైయుండు'నని చెప్పి 'యంగుష్ట ప్రమాణదేహులు మృగాజిన వసనులు నిర్ష్యంద్వులు నై వాలఖీల్యు లను పేరం బ్రసిద్దులగు మునులు దినకర దీప్తులతోడం గూడి వర్తించుచుండుదురు; వారల తపో వైభవంబునం గాదె జగంబులు సుస్థెరంబులై యున్నయవి; యొండుమెయి దుర్లభంబు లైనట్టీవి తపంబున సులభంబులగుం; దపంబు గడచిన ధర్మంబుగలదే?ియని పలికి యాదరాతిశయంబున శివుండు శైలేంద్రతనయతో “ధర్మంబులు మజియు నెలింగించెద; నవహితవై యాకర్ణింపు'మని యిట్లనియె. 29

(ప్రతిపదార్థం: ఇవి+ఎల్లను = ఈ చెప్పినవన్ని; వానప్రస్థ నియమనిష్టా భేదంబులు = వాన'ప్రస్టాశ్రమాలలో ఉన్నవారియొక్క (వ్రత

నిష్టలలోని తేడాలు; తపంబు తపంబు+అని = తపస్సు తపస్సు అంటూ, మునులు; ఆచరింతురు = చేస్తారు; దాని తెజంగు

= అ తపోవిధానం ఎటింగింపుము, అని, నీవు; తొల్తన్‌ = మొదట; అడిగిన విధంబునన్‌ = ప్రశ్నించిన (ప్రకారం; తాడంగి = పూనుకొని; నా చెప్పిన = నేను వచించిన; విధంబులు+అన్నియున్‌; తపంబు+అను = తపస్సు అనేటటువంటి; శబ్దంబునకున్‌ = మాటకు" అర్ధంబులు+వ+ఉండున్‌' అని చెప్పి = అని శివుడు వచించి; అంగుష్ట ప్రమాణ దేహులు = బొటన (్రేలెడు పాడవున్న శరీరం కలవారు; మృగ+ఆజినవసనులు = జింకతోళ్ళు వ(స్తములుగా కలవారు, అనగా జింక చర్మాలు ధరించేవారు" నిరం ద్వు లున్‌*ఐ = సుఖ దుఃఖములు అనే జంటలకు లోబడనివారై: వాలఖిల్యులు+అను 'సేరన్‌ = వాలఖిల్యులు అనే నామంతో; ప్రసిద్దులు+అగు మునులు = ప్రఖ్యాతులైన మౌనులు” దినకర దీప్తుల తోడన్‌ కూడి = సూర్య కిరణ తేజంతో కూడిన వారై; వర్తించుచున్‌+ఉండుదురు = లోకంలో మలగుతుంటారు; వారల తపః+వైభవంబునన్‌+కాదు+ఎ = ఆ వాలఖిల్యుల తపస్సు యొక్క మహినువలననేకదాః జగంబులు = లోకాలు" సుస్టిరంబులు+ఐ = గట్టి నిలుకడ గలవై; ఉన్న+అవి = ఉన్నాయి; ఒండు మెయిన్‌ = మరొక మార్గంలో! దుర్లభంబులు +ఐన +అట్టివి = పొందుటకు శక్యంకానివి; తపంబునన్‌; సులభంబులు +అగున్‌ = సులువుగొ పొంద తగినవి అవుతాయి' తప౦ంబు+కడచిన = తపస్సునకు మించిన ధర్మంబు; కలదు+ఏ? = ఉన్నదా? (లేదని తాత్పర్యం); అని పలికి = అంటూ ఈశ్వరుడు వచించి, ఆదర+అతిశయంబునన్‌ = మిక్కిలి మన్ననతో; శివుండు; శైల+ఇంద్ర తనయతోన్‌= పర్వతరాజు పుత్రికతో; ధర్మంబులు; మటియున్‌ = ఇంకనూ, ఎటింగించెదన్‌; అవహితవు+ఐ= సావధానచిత్తవై; ఆకర్షింపుము = వినుము; అని, ఇట్టు+అనియెన్‌ = ఇట్లా అన్నాడు.

తాత్పర్యం: దేవీ! నే నింతవరకు చెప్పిన వన్నీ వానప్రస్టాశ్రమ నియమాలలోని విశేషాలు. తపస్సు తపస్సు అంటూ మునీళ్వరులు ఆనక్తితో ఆచరిస్తారే ఆ తప స్స్వరూప మెట్టాంటిదో వ్యాఖ్యానించు మని మునుపు నీ వడిగొవు. కనుక నేను చెప్పినవన్నీ తపస్సు (క్రిందికే వస్తాయి. మరి బొటన(న్రేలంత శరీరాలు గలిగిన వాలఖిల్యులనే మునీశ్సరు లున్నారు. వారు మిక్కిలి ప్రసిద్ధులు జింక చర్మాలు నస్త్రాలుగా ధరిస్తారు సుఖదుఃఖాదులైన ద్వంద్వ్యాలకు వారు అతీతులు. సూర్య కిరణ కాంతులతో కూడి సన్మార్గము నాశ్రయించి ప్రవర్తిస్తుంటారు. వారి తపోమహిమ వలన లోకాలు నిళ్ళలంగా నిలిచి ఉన్నాయి. ఇతర సాధనాలతో సమకూడని ప్రయోజనాలు తపస్సాధన వలన

తేలికగా సిద్దిస్తాయి. తపస్సును మించిన ధర్మం మరొకటి లేదని తెల్పి పరమాదరంతో పరమేశ్వరుడు పార్వతితో, “తరుణీ! మరి కొన్ని ధర్మాలు తెల్పుతాను సావధానచిత్తవై విను'మని ఇట్టా అన్నాడు. విశేషం: శ్రీమన్నారాయణ స్వరూపుడైన సూర్యభగవానుడు చైత్రం మొదలు ఫాల్లున_మాస పర్యంతం ఒక్కో నెలలో ఒక్కో పేరుతో ఆర్లురు అనుచరులతో కూడిన వాడై తనను ఉపాసించే వారి పాపాలు పోకారుస్తాడు. తనకు అభిముఖంగా అరవైవేలమంది వాలభిల్య మహర్షులు స్తుతిస్తూ అరుగుతుండగా సంచరిస్తాడని భాగవతపురాణం చెప్పుతుంది. వాలఖిల్యులు వియన్మార్గంలో సూర్యకిరణాలతోపాటు సాగిపోతూ సంచరిస్తారని భావం. ట్‌ అంబుజిసూతి యేర్పడ గృహస్థ సమర్దనుగా. బ్రవృత్తి ధ ర్మంబు నొనర్జె; నార్యజన మాన్యము దాని తెజంగు చాల సూ క్షం బతి కాంక్షలేక తగుకాలమునన్‌ సమచిత్తవృత్తి ని త్యంబును ధర్మముఖ్యముగ నర్ధ్హముం గామము. జల్పు టొప్పగున్‌, 3౦0 ప్రతిపదార్థం: అంబుజసూతి = పద్మమునుండి పుట్టిన (బ్రహ్మదేవుడు; ఏర్పడన్‌ = స్పష్టంగా; గృహస్థ సమర్హముగొన్‌ = గృహస్టుడికి తగినట్టుగా; ప్రవృత్తి ధర్మంబున్‌ = ఐహిక ఫలసాధనమైన (ప్రవృత్తి రూఫవైదిక ధర్మాన్ని; ఒనర్చెన్‌ = చేశాడు; దానితెజంగు = ఆ ప్రవృత్తి ధర్మం యొక్క స్వరూపం; ఆర్యజనమాన్యము = 'పెద్దలచేత ఆదరించబడింది; చాల సూక్ష్మంబు = ఆ ధర్మం దురవగాహం, అగోచరం, మిక్కిలి సున్నితం; అతి కాంక్షలేక = మిక్కిలి ఆశలేక; సముచిత వృత్రిన్‌ = సరి అయిన మనో వర్తనతోః తగుకాలమునన్‌ = తగిన సమయంలో; నిత్యంబును = (ప్రతిదినం; ధర్మ ముఖ్యముగన్‌ = ధర్మమే ప్రధానంగా, ధర్మానికి విరుద్దం గాకుండా; అర్హమున్‌ = అర్హ పురుషార్జాన్ని, (ద్రవ్యాన్ని; కామమున్‌ = కామ పురుషార్జాన్ని: సుఖానుభవాన్నిః చల్పుట = సాధించుట; ఒప్పు+అగున్‌ = తగును. తాత్పర్యం: (బ్రహ్మదేవుడు గృహస్టుడికి తగినట్లు ప్రవృత్తి ధర్మాన్ని కల్పించాడు. అది పెద్దలందరిచేత ఆదరించబడింది. ఆ ప్రవృత్తి ధర్మం మిక్కిలి సూక్ష్మ మైనది. పేరాసలేక సమచిత్తంతో యుక్తకాలంలో ధర్మమే ప్రధానంగా భావించి (ద్రవ్యార్దన చేయాలి. ఆర్జించిన ధనంతో ధర్మానికి అవిరుద్దంగా భోగాలు అనుభవించాలి - అనగా కోరికలు తీర్చుకొనాలి. ఇట్లా అర్ధకామపురుషార్జాలు గృహస్టు సాధించటం సమంజసం. చ. అతండు నివృత్తి ధర్మము ప్రయత్నమునన్‌ వివరించె మోక్షణో ద్యత మది తత్త్రకారములు దాంతియు భూతచయంబుపై దయా రతియును సత్యద్భషప్టియు విరాగత యింద్రియకోటికిన్‌ దృఢ స్థితముగం జేసె యోగనిరతిం బరిశాంతి యొనర్జికొంటయున్‌. 31 పళిపదార్లం; అతండు = సళ ౮ పూనికతో వివ చ బ్‌ అయిన (బ్రహ్మ; నివృత్తి ధర్మము = మోక్షఫల సాధనమైన నివృత్తిరూప ధర్మాన్ని; ప్రయత్నమునన్‌ క శ్రయున్‌ = క ర = వెల్లడించాడు; అది = ఆ నివృత్తి ధర్మం; మోక్షణ+ఉద్యతము = ముక్తి కొరక్రైన యత్నం; దాం వ యన ౦(ద్రియ నిగ్రహం; భూతచయంబు పైన్‌ = (ప్రాణుల సమూహం మీద; దయారతియున్‌ = దయాగుణంలో పరమ (్రీతియూ; సత్య దృష్టియున్‌ = సత్యమునందు చూపు; విరాగత = ఆత్మేతరములందు విరక్తి దృఢస్ర్రితముగన్‌+చేసి = ఏమా(త్రం చలించకుండేటట్టు చేసి-గట్టి నిలుకడ కలిగించి; యోగనిరతిన్‌ = యోగమందు ఆసక్రిచేత;: ఇంద్రియ కోటికిన్‌ =

అనుశాసనిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము 599 ఇంద్రియముల సమూహానికి; పరిశాంతి+ఒనర్భి కొంటయున్‌ = సంపూర్తమైన ఉపశమనం కలిగించు కొనటం; తత్రృకారములు = ఆ నివృత్తి ధర్మస్వరూపాలు. తాత్సర్యం: (బ్రహ్మదేవుడు నివృత్తి ధర్మాన్ని పూనికతో వివరించాడు. ఆ నివృత్తి ధర్మం ముక్తి ఫలసాధనం. వాక్కు, పాణి, పాదం, పాయువు, ఉపస్థ అనే అయిదు కర్మేంద్రియాలను యోగ్య కర్మలలో (ప్రవర్తింపజేయటం, జీవుల సముదాయంపై దయగలిగి ఉండటం, సత్యముపై దృష్టి.ఉంచటం, ఆత్మకంటె ఇతరములైన వాటియందు విరక్తి యోగకౌశలం వలన ఇంద్రియాలకు చలనం మాని, గట్టి నిలుకడ కూర్చి వాటికి సంపూర్ల్షమైన శాంతి నాసంగటమే ఆ నివృత్తి ధర్మ ప్రకారమై ఉన్నది."

వ, అని మజీయును. 32 తాత్సర్యం: అని పలికి శంకరుడు మరల ఇట్టా అన్నాడు. తే. 'క్షుత్పిపాసలచేం గడుం గుందినట్టి । యతిథి వచ్చిన బ్రియమున నతని దప్పి

వోవునట్లుగ సముచితభోజనంబు । వెట్టు టెల్ల పుణ్యములకు6 బెద్ద తలం. 33 (ప్రతిపదార్థం: న్తుత్‌ పిపాసలచేన్‌*= ఆకలి దప్పులచేత; కడున్‌ = మిక్కిలి; కుందినట్టి = డస్సినటువంటి; అతిధి = ఆగంతుకుడు; వచ్చినన్‌ = రాగొ; (ప్రియమునన్‌= (ప్రేమతో; అతని డప్పి = అతని యొక్క (శ్రమ; పోవునట్టుగన్‌ = తాలగేటట్టు;: సముచిత భోజనంబు= మిక్కిలి తగిన భోజనం; పెట్టుట; ఎల్ల పుణ్యములకున్‌: అన్ని ధర్మాలలోనికి; తలయధన్‌= భావించగా; పెద్ద= దొడ్డది. తొచ్చర్యం: ఆకలి దప్పులతో నొచ్చి యింటికి వచ్చిన అతిథికి ఆదరంతో అన్నం పెట్టి అతడి బడలిక బాపడం పుణ్యాలన్నింటిలో గొప్ప పుణ్యం. విశేషం: అతిధి: తిథులతో నిమిత్తం లేకుండ ఆకలి దప్పులు తీర్చు కొనటానికి వచ్చినవాడు, భోజన సమయానికి వచ్చినవాడు. క, దీనికి నఖిలాశ్రను సువి। ధానంబులకును గృహస్థతయ నెల వగుటన్‌

బాని పదాజవ పాలి స । మానముగా దరయ నాశ్రమం బెయ్యదియున్‌.' 34 (ప్రతిపదార్థం: దీనికిన్‌ = ఈ చెప్పిన అతిధి సుకృతానికి; అఖిల+ఆ(శ్రమ సువిధానంబులకున్‌ = (బ్రహ్మచర్య, గృహస్ర, వానప్రస్థ సన్న్యాసాశ్రమములనే నాలుగు ఆశ్రమాల యొక్క మంచి పద్ధతులకును; గృహస్ట్రతయ = గార్హస్ట్య ధర్మమే; నెలవు+అగుటన్‌ = ఉనికి పట్టు కావటం చేత; ఆ(శ్రమంబు+ఎయ్యదియున్‌ (ఏళ్ళఅది = ఏయది, ఎయ్యది) = ఏ యాశ్రమం కూడ; అరయన్‌ = పరికించగా; దాని పది+ఆజవపాలి= ఆ గృహస్థాశ్రమ ధర్మము యొక్క షోడశాంశమునకు కూడ; సమానము+కాదు= సాటిరాదు. తాత్సర్యం: సఖీ! ఈ చెప్పిన అతిథి సత్కారానిక్సీ తక్కివ ఆశ్రమాల మనుగడకూ (ఉనికికీ) గృహస్టాశ్రమమే అధారం కనుక ఏ ఆ(శశ్రమం కూడ దీని పదారవభాగానికి గూడ సమానం కాదు. అనగా చతురా(శ్రమాలలో గృహస్టాశ్రమమే కడుదొడ్డదని భావం." క. _ అన విని 'గృహస్థునకు నే। పనిముఖ్యం?' బనియె గిరిజ; పశుపతి “జననీ

జనకారాధన మతనికి ; ననుపమ మగునట్టి ధర్మ మని రూపించెన్‌. 35

రం శ్రీమదాంధ్ర మవాభారతము ప్రతిపదార్థం: అనన్‌+విని = అని చెప్పగా అలించి; గిరిజ = పార్వతి; గృహస్టునకున్‌ = సంసారికి ఎ పని ముఖ్యంబు+ అనియెన్‌ = ఏ కార్యం ప్రధానమని అడిగింది. (అందుకు); పశుపతి= శివుడు; అతనికిన్‌ = గృహస్టునకు; జననీజనక+ ఆరాధనము = తలి దండ్రులను పూజించటం: అనుపమము+అగునట్టి = పోలిక లేనట్టి ధర్మము+అని = పుణ్య కార్యమని; రూపించెన్‌ జా నిర్ణయించాడు. తాత్పర్యం: పరమశివుడి పలుకులు విని పార్వతి “ప్రాణేశ్వరా! గృహస్టుడికి ఏ పని ముఖ్యం?” అని ప్రశ్నించింది. “అతడికి తలిదండ్రులపూజ ముఖ్యమైన" దని శివుడు బదులు పలికాడు. వ. అ ద్దేవుండు వెండియు. 36 తాత్పర్యం: భగవంతుడైన శివు డింకా (ఇట్టా అన్నాడని తరువాతి పద్యంతో అన్నయం) కళ. “పతి భక్తి ముఖ్య ధర్మము ; సతి' కనవుడు, దేవి 'నరుండు జననీ జనకుల్‌

మృతు లైనను, నాతి విగత । పతిత్వ మొందినను జేయు పను లెయ్యవియో?” 3/7 ప్రతిపదార్హం: సతికిన్‌ = భార్యకు; పతి భక్తి = మగని యందు భక్తి ముఖ్య ధర్మము = ప్రధానమైన ధర్మం; అనవుడున్‌ = అని శంభుడు చెప్పగా; దేవి = గౌరి; నరుండు = మనుష్యుడు; జననీ జనకుల్‌ = మాతా పితలు; మృతులు+వఐనన్‌ =చని పోయినను; నాతి = స్త్రీ! విగత పతిత్వము+ఒందినను = పెనిమిటిని కోల్పోయినను; చేయుపనులు = ఆచరించవలసిన కొర్యాలు; ఏ+ఆవి+ఓ(ఎయ్యవియో)? = ఎట్టివో? (అని అడిగింది. తొత్సర్యం: 'సతికి పతిసేవే ప్రధాన కర్తవ్య' మని పరమశివుడు పలుకగా భవాని 'నాధా! గృహస్టు తలిదం[డ్రులను, భార్య భర్తను కోల్పోయి నపుడు చేయవలసిన పను లేమిటో సెలవిం" డని కోరింది. వ అనుటయు నభవుండు 'వారి వర్తనంబు లెజింగించెద విను' మని యిట్లనియె, 38 (ప్రతిపదార్థం: ఆనుటయున్‌ = అని కోరగా; అభవుండు = శంకరుడు; వారి వర్తనంబులు = వారు నిర్వహించవలసిన విధులు; ఎథింగించెదన్‌, వినుము, అని; ఇట్టు+అనియెన్‌. తొత్చర్యం: పార్వతి (ప్రశ్న విని శంకరుడు, “ఉమా! నీవు కోరిన వారి కర్తవ్య కర్మ లేమిటో తెలుపుతాను విను" మని ఇట్టా అన్నాడు. క. 'దేవాతిథి పితృ పూజలు । గావించుట భావశుద్ది కలిమి నరునకున్‌

దేవీ. వలయును క్రి ద

వారికి । నే విధమున బ్రహ్మచర్య మేమజమి తగున్‌.” 39

రం: దే కం ప్రతివారం న. జలు = దేవతల యొక్క, అతిధుల యొక్క, పితృ దేవతలయొక్క పూజలు; కావించుట న పటం దునకు్‌ వ మనుజుడికి; భావ శుద్ది కలిమి = చిత్తశుద్ది కల్షించుట కొఅకు అగును దేవీ = ప్రియురాలా!; ఏ విధ న తిగానైనా; వారికిన్‌ = పతివిహీనలకు విధవరాండ్రకు: (బ్రహ్మచర్యము = బ్రహ్మచర్యవ్రతపాలనం; నీమజుమి = మణవకుండటం; తగున్‌ = ఒప్పును,

అనుశాసనిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము 601 తాత్పర్యం: “ప్రియురాలా! దేవతల, పితృదేవతల, అతిథుల పూజలు సక్రమంగా నడపటం మనుష్యులకు చిత్తశుద్ధి కలిగిస్తుంది. (బ్రహ్మచర్య (వ్రతాన్ని అనుస్టించటం విధవలైన మగువలకు యుక్తం."

వ. అని నిర్దేశించి మజియును. 40 తాత్పర్యం: అని నిర్ణ్మయపూర్వకంగా చెప్పి పరమేశ్చరుడు ఇంకా (ఇట్లా అన్నాడు అని తరువాతి పద్యంతో అన్నయంి. ఆ. 'పంచపర్వ సురత పరిహృతితో నిజ దార తృస్తుం దగుచు ఛాన్యకోటి

పక్షి యెలుక దినిన బ్రతుకుంగాం గను గృహ | పతికి నశ్యమేధ ఫలము గలుగు.” తగ ప్రతిపదార్థం: పంచపర్వ = అయిదు పర్పములందు అనగా అష్టమి, చతుర్దశి, పూర్షిమ. అమావాస్య, సూర్యసం'క్రాంతి దినములందు; సురత పరిహృతితోన్‌ = సంభోగం వర్జించటంతో పాటు: నిజదారతృప్తుడు+అగుచున్‌ = తన పెండ్లముతో సంభోగించి సంతుష్టి చెందుతూ; ధాన్యకోటిన్‌ = తన యింటిలోని ధాన్య సమూహమును; పక్షి = పిట్ట ఎలుక = మూషికం; ఈనినన్‌ = తింటే; 'బ్రతుకున్‌ +గాక = అవి తిని జీవించుగాక అను = అని పల్కునట్టి' గృహపతికిన్‌ = ఇంటియజమానుడికి-గృహాస్టుడికి; అశ్చమేధ ఫలము = అశ్వమేధ యాగం చేస్తే లభించే ఫలం; కలుగున్‌ = లభిస్తుంది. తాత్పర్యం: నెలలో వచ్చే అష్టమి, చతుర్హశి, పున్నమ, అమావాస్య, రవి సంక్రాంతి తిధులందు సంగమం వదలి, కేవలం తన భార్య కలయికతోనే సంతృప్తి చెందుతూ, తన గృహంలోని ధాన్యరాశిని పక్షులు, ఎలుకలు తింటుంటే వాటిని హింసించకుండా, అవిగూడ తిని (బ్రదుకు గాక అని భావించే గృహమేథి అశ్వమేధయాగం చేసినవారు పొందే ఫల మెంతటిదో, అంతటి ఫలాన్ని పొందుతాడు." విశేషం: పై పద్యంలోని మూడవ పాదం “పక్షి యెలుక దినిన (బ్రతుకుంగగాంగను గృహపతికి” అని ఉన్నప్పుడు ఆ పారానికి ధాన్యకోటిని పక్షులు, ఎలుకలు కేవలం జీవించడానికి మాత్రమే తిన్న చందంగా, కేవలం భోగ కాంక్షతో గాకుండా బతుకు వెళ్ళబుచ్చడానికే ఆహారం స్వీకరించే గేస్తు హయమేధయాగ ఫలాన్ని పొందుతాడని అర్హం చెప్పుకొననచ్చును వ, అని చెప్పి 42 తాత్సర్యం: ఈ విధంగా పలికి. ఆ. “ఎచట మెలంె నేమి యెట్లుండె నేమి దా । నేమి సేసె నేమి యెల్ల సంగ

ములును విడిచి కుడుపు వలన నియతి గల్లు; యతికి మోక్షవీథి యాటపట్టు'. తప (ప్రతిపదార్ధం: ఎచటన్‌ = ఎక్కడ; మెలంెన్‌+ఏమి = ఎట్టు ప్రవర్తించినా; ఎట్టు+శఉండెన్‌+ఎమి = ఎక్కడ ఎవసించినా* తాన్‌ = తాను; ఏమిచేసినన్‌+ఏమి = ఎట్టి పనులు చేసినా; ఎల్ల సంగములును విడిచి = నర్వ సంగపరిత్యాగ మొనర్చి, కుడుపు వలనన్‌ = ఆహార విషయంలో; నియతి+కల్లు = నియమమున్న" యతికిన్‌ = సన్యాసికి; మోన్షవీధి = ముక్తి పధం" ఆట పట్టు = (క్రీడారంగం విహార సలం, సులభసాధ్యం తాత్పర్యం: 'ఎక్కడ ఎట్లా ప్రవర్తించినా, ఎట్టా ఉన్నా, ఎట్టి పనులు చేసినా సర్వ సంగములనూ పరిత్యజించి, ఆహార విషయంలో నియమ మున్న యతీశ్చరుడికి ముక్తి కరతలామలకం."

రం2 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము వ. అనిన విని సంప్రీతయై శైలరాజపుత్రి పురహరునితో 'రాజనువానికి భూజనంబుల యట్ల శరీరంబును భోజనాదులును నట్లయుండియు నతం డెల్లవారలచే మైొక్కు గొనుటకు, నిగ్రహానుగ్రవాం బులకుం జాలి సర్వాధికత్వంబున శోభిల్లు దానికిం గారణం బేమి ? యెఖింగింపవే' యనుటయు నీశానుం డిట్లనియె. తడ ప్రతిపదార్హం: అనినన్‌+విని = అని శంకరుడు చెప్పగా ఆలకించి ఎంప్రీత+ఐ = సంతోషించినదై: 2లరాజపువ్రి = హామనంతుడి కూతురైన సర్వమంగళ: పురహరునితోన్‌ = (త్రిపుర ధ్వంసకుడైన రుద్రుడితో రాజు+అనువాఎకిన్‌ = ప్రభువనే వాడికి" భూజనంబుల+అట్ట = పుడమిలోని జనుల వలెనే శరీరంబును = దేహమూ భోజన+ఆదులుకు = ఆహారం మొదరైనఎ అట్లు+అ+ఉండియున్‌ = భూమియందలి నరుల వలెనే ఉన్నప్పటికిని అతండు = రాజు ఎల్లవారలచేన్‌ = మమఘస్యులందరి చేత; మొక్కు కొనుటకున్‌ = నమస్కారాలు స్వీకరించడానికినీ' నిగ్రహ+అను(గగ్రహంబులకున్‌ = శిక్షించుటమునూ రక్షించుటకునూ చాలి = సమర్హుడై: సర్వ+అధికత్వంబునన్‌ = అందరికంటె అధికుడై' శోభిలున్‌ = (ప్రకాశిస్తాడు. దానికిస్‌ = అట్లా రజా వెలుగొందటానికి; కారణంబు+వీమి? = హేతువేమిటి?; ఎజింగింపవు+ఏ = తెలుపువూ అనుటయునస్‌ = అని అంబిక అడుగగా? ఈశానుండు = శివుడు.” ఇట్టు+అనియెన్‌ = ఇట్టా లన్నాడు తాత్పర్యం: పరమశివుడు అట్టా పలుకగా సంతోషించి పార్యతీదేవి ఆయనతో 'సర్వజ్ఞా రాజనేవాడికి లోకం లోని నరులకు వలెనే శరీరమున్నది. వారికి వలెనే భోజనమజ్జ్ఞనాదులు రూడ సాగుతాయి. అమినప్పుటికీ రాజు తక్కిన వారికంటె అధికుడై అందరి వందనాలు అందుకొంటాడు ప్రజలను దండించటానికీ పరిరక్షించటానికీ అతడు సామర్థ్యం కలిగి ఉంటాడు. ఇందుకు కారణమేమిటో వివరించండి- అని వేడగా మహేశ్వరుడిట్లా అన్నాడు. శివుండు పార్వతికి రాజత్వ మహిమాతిశయంబు చెప్పుట. (సం.13-అను- 1-15-895) దట శ ఆలో టే సీ. అధికపుందపమున నైనది రాజత్వ; ; మట్లు గావున! బేర్మి నతిశయిల్లు; జనములచే మొక్కుగొనుటకు నిగ్రహం బునకు ననుగ్రహంబునకు శక్తు. డై యుండు నతండు; తదీయ సునీతియ । విను ముదనున రాజు వినయపరునిః జేసి యెల్లజనంబు శిక్షించు, నింద్రియ : జయమును నరివర్గజయము: బడయు. తే ప స నెజింగి యుపధా విశుద్దుల నిడు నమాత్య పదవి, కనురక్త సారవద్దలము బ్రోచు: హితవరుల మిత్తులుగం గొను నిలకు మేలొ వర్చు. దుర్గంబు రక్షించు. గూర్పు ధనము. వత5్‌ పతిపదారం; న వంగ బితము = రాజగుట, రాచరికం, అధికము+తపమునన్‌ = మిక్కుటమైన తపస్సు చేత ఐనది = లభిస్తుంది" అట్టు+కావునన్‌ = త్రష్ష జ ి క. తపశ్చర్యయే దొరతనానికి హేతు వవటం చేత అతండు = ప్రభువు పేర్మిన్‌ = గౌరవంతో" అతిశయిల్లున్‌ = ఎంవాందుతాడు; న ॥ న క్త ండంచటాని జనములచేన్‌ = ప్రజలచేత; (యమొక్కున్‌+*కొనుటకున్‌ = వందనాలు స్వీకరించటానికి" నిగ్రహంబునకున్‌ = ఎను = గారీ! ఇవ ననున్‌ = దయదలచి కాపాడటాలికి; శక్తుండు+ఐ+ఉండున్‌ = చాభినవాడై దన్షుడ్డై ఉంటాడు" జ్‌ నృపాలుడవ ఆలకించుము; తదీయ సునీతి+అ = వాని యొక్క మంచినీతియే; ముదమునన్‌ = సంతోషంతో, రా టు ల వివయపరునిన్‌+చేసీ = అడకువ కలవాడినిగా ఒనర్భి;: ఎల్ల జనంబున్‌ = సమస్త ప్రజలను; శిక్షించున్‌ = అ లఅవనారినిగా చేసన ం ఆ న న్‌ టా చేస్తుంది; ఇంద్రియ జయమును = ఇంద్రియముల యొక్క గెలుపును; అరివర్ల జయమున్‌ = శాత్రవ ను ర గె ల అక్ష ల నమూ [. గెలుచుటను; పడయున్‌ = పొందుతుంది" ఉపధా విపుద్దులన్‌ = గుణశీల పరీక్షలో నెగ్గిన పవిత్రలైన వారిని

ఆనుశాసనిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము 603 ఎటి(గి = తెలిసి; అమాత్యపదవికిన్‌ + ఇడున్‌ = మంత్రి పదవులలో నిలుపుతుంది; అనురక్త = తనయందు అనురాగం గల; సారవత్‌ = చేవ గలిగిన; బలమున్‌ = సైన్యమును; (ప్రోచున్‌ = కాపాడుతుంది; హితవరులన్‌ = తనకు మేలుచేయటంలో ఆసక్తి కలవారిని; మిత్రులుగన్‌ = స్నేహితులుగా: కొనున్‌ = స్వీకరిస్తుంది. ఇలకున్‌ = ధరణికి, జనులకు; మేలు+ఒనర్చున్‌ = క్షేమం కలిగిస్తుంది; దుర్గంబున్‌= కోటను, రక్షించున్‌ = కాపాడుతుంది; ధనమున్‌ = విత్తాన్ని; కూర్చున్‌ = సమకూరుస్తుంది, చేరుస్తుంది. తాత్పర్యం: చేసిన తపస్సుకు ఫలంగా రాజుగా జన్మించడం జరుగుతుంది. కనుక రాజు గౌరవపాద్రుడై వెలుగొందుతాడు. భూపతి జనుల నమస్కారాలు గైైకొనడానికి, వారిని దండించటానికి, దయతో కాపాడటానికి తగిన వాడై ఉంటాడు. అత డనుసరించే మంచినీతి అతడిని అణకువ కలవాడినిగా తీర్చిదిద్ది ప్రజలందరినీ నీతిమార్గంలో నడిపిస్తుంది. ఆ నీతివలననే భూవల్లభుడు ఇంద్రియజయం, శాత్రవ జయం సాొందుతాడు. చక్కగా యోచించి గుణశీలపరీక్షలో ఉత్తీర్సులైన పవిత్రులను మాత్రమే మంత్రి పదవులలో నియమిస్తాడు. తనయందు (ప్రేమ విశ్వాసాలున్న, చేవగలిగిన సేనలను దయతో పోషిస్తాడు, తనకు మేలుచేసే వారినే చెలికాండ్రుగా చెంతకు చేర్చుకొంటాడు. ఆత డనుసరించే నీతి జనులకు క్షేమం కలిగిస్తుంది. దుర్గాన్ని రక్షిస్తుంది. ధనాన్ని సమకూరుస్తుంది. విశేషం: జ్ఞానేంద్రియాలు : కన్ను, ముక్కు, చెవి చర్మం, నాలుక

కర్మేంద్రియాలు : వాక్కు, పాణి, పాదము పాయువు, ఉపస్ట.

పాయువు అనగా మూత్ర ద్వారం; ఉపస్ట అనగా మలద్వారం. ఇవి పది. మనస్సు ఒకటి మొత్తం ఇంద్రియాలు పదకొండు. వాటిని జయించట మంటే అవి అసన్మార్గంలో చరించకుండా సన్మార్గంలో వర్తించేటట్టు చూడటం. వ. ఇవ్విధంబున సవ్తాంగ సంపన్నత్వంబు నొంది. శ6 తాత్పర్యం; రాజు ఈ విధంగా సపష్తాంగ సంపత్తి పొందినవాడై. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం, విశేషం: సప్త+అంగములు = సస్తాంగములు

1.రాజు, 2.అమాత్యుడు, 3.మి(త్రుడు, 4 బొక్కసం, 5 రాజ్యం, ర6.దుర్ల్గం, లా సైన్యం

స్వామ్యమాత్య సుహృత్కోశ ర్యాష్ట్ర దుర్గ బలాని చి అని ఈ విషయమునే అమరకోశం వివరించింది. క. చేయం డపాత్రవ్య్యయములు । సేయుం బాత్రవ్యయంబు సేయున్‌ నిజ ర

క్షాయత్న మెల్లతెజంగుల6 ।; బాయక ధర్మంబు సేయు. బాపము దొఅంగున్‌. త ప్రతిపదార్థం: అపాత్రవ్యయములు చేయండు = అనర్హములైనవాటికి డబ్బు వెచ్చించడు; పొత్ర వ్యయంబు+చేయున్‌ కా తగినవాటికే వెచ్చిస్తాడు' నిజరక్షాయత్నము = తనను కాపొడుకొనే ప్రయత్నం" ఎల్ల తెజంగులన్‌ = అన్నివిధాల; చేయున్‌ = చేస్తాడు; పాయక = ఉడుగక, మానక: ధర్మంబు+*చేయున్‌ = పుణ్యకార్యాలు ఆచరిస్తాడు; పాపంబు+తాఅంగున్‌ = పాప కృత్యాలు మానుతాడు. తాత్పర్యం: (ప్రభువైనవాడు చేయదగని వ్యయం చెయ్యడు. అర్హమైన నాటికి వెచ్చించడంలో వెనుకంజ వేయడు. తన్ను సకలవిధాల సంరక్షించుకొనటంలో ఏమరుపాటు వహించడు. పుణ్యకార్యాలు చేస్తాడు. పాపకార్యాలు మానుతాడు.

604 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ఈ. ఆచరించు దండ మక్రోధకాముండై । చారదృ్భష్టిం జూచు శత్రు కృత్య ములను, నాత్మదేశ పుర పరివారవి దముల సత్యభాషణముల నెగడు. 48 ప్రతిపడార్హం: ఆఅక్రోధకాముండు+ఐ = కోపం, (గ్రే లేనినాడై దంచము = శిక్ర ఆచర్‌ించున్‌ = ధిని కప్రుక్సత్వములను = విరోధులుచేసే పనులను" ఆత్మదేశ = తనదేశమందలి పుర = పట్టణాలలోని సరినార = బల మంయొక్ప వ వమొలణ జ తీరు తెన్నులను, పోకడలను, చారదృష్టిన్‌ = వార్తలు తెచ్చే వేగుల వాండ్రు అనే కళ్ళతొ చూచు = వనుగొంటాడు సత్యభాషణములన్‌ = సత్యవాక్యము లాడుతూ శెగడున్‌ = వెలుగొందుతాడు. తాత్చర్యం: న్యాయవిచారణ సలిపె శిక్ష విధించేటప్పుడు పరాయివాడని ఒకడిపై కోసంగాని తననాదడ3 మరొకడిప్రై ప్రేమగాని చూపడు. తనకు విరోధులైన ఇరుగు పొరుగు రాజ్యాలలోనివారు చేసే పనులనూ తన రాజ్వమందలి జనులూ, పట్టణాలలోని ప్రజలూ తన సేవకులూ తననుగూర్చి ఎమనుకొంటున్నారో వేగులనాండ్రు అనే కన్నులతో చూచి తెలిసికొంటాడు. సత్యవాక్పరిపాలకుడై విఖ్యాతి వహిస్తాడు. క. ఉద్యోగము ప్రెయవాదిత ;విద్యాపరినిష్ట సంధి విగ్రహ విహతా వద్యత వీనానాధ వి ; పద్యాపన మాజ్ఞవెరవు వాటించు. దగన్‌. 49 (ప్రతిపదార్థం: ఉద్యోగము = ప్రయత్నం: ప్రియవాదిత = (ప్రేమగా మాట్టాడటం నిద్యాసరినిష్ణ = ఎద్వలయుందు. మిక్కిలి అక్కర' సంధి విగ్రహ విహత+అవద్యత = సంధి వి(గ్రహాలనే తంత్రాల చేత దోషాలు పోగొట్టుకొనటం, దిన+*అనాధ+ విపద్‌+శయాపనము = దినుల యొక్క దిక్కులేని వారి యొక్క ఆపదలను తొలగించటం ఆజ్ఞ వెరవు = ఆజ్ఞ లివ్వటంలో నేర్పు" తగన్‌ = ఒప్పిదంగా పాటించున్‌ = ప్రభువు అనుసరిస్తాడు తొత్సర్యం: రాజైనవాడ్రు యత్న పరుడు కావాలి. ప్రియముగ సంభాషించాలి. విద్యలయందు 'శద్దాసక్తులు గలిగి ఉండాలి. సంధి విగ్రహం మొదలైన షట్తంత్ర ప్రయోగవైసుణేవలన ఏర్పడ్డ చిక్కులు తొ లగించుకొనాలి. దీనుల యొక్క, దిక్కుమాలినవారి యొక్క ఆపదలు తొలగించాలి; ఆజ్ఞలిడి పనులు చేయించటంలో చాతుర్యం పదర్తి ప్రదర్శించాలి. ఇవి రాజులు అనుసరించ వలసిన ధర్మాలు. గ క తలోనకు నెపుడుం గాలు ద్రవ్వండు, తగ : బైన రణము శూరుండై యొనర్చు: స దా అల లా ఇ దౌన విధి పరాయణుందై యుండు : ని త్రెణంగు వృత్త ముత్తమంబు. 50 ప్రతిపదార్ధం: కయ ల త = న్యాయమైన స్ప ్యమునకున్‌ = యుద్దమునకు" ఎపుడున్‌ = ఎ వేళనూ కాలుద్రవ్వండు = సిద్ధపడడు లగను+ఐన+రణమున్‌ వః క్‌ దొనాలు చేయటం శూరుండు?*ఐ ౫ రీరుడ్డే ఒనర్భున న్‌ చేస్తాడు" యజ్ఞ దాన విడి పరాయణుండు+నఐ = యాగాలు ఉత్తమంబు = శేషం 'తద్దాసక్తులు కలవాడై ; ఉండున్‌ = ఉంటాడు ఈ++తెజుంగు వృత్తము = ఈ విధమైన నడవడిక మ్య తొత్వ్సర్యం: ప్రభు పవలసివం న వైన్‌ వాడు తనకు తానుగా అకారణంగా జగడాసికి ఎప్పుడూ సిద్ద పడడు. ధర్మంగా యుద్దం రు ఠా రటాడు టై పుడు వెన్సుక్షడ్రుగు వేయడు. యజ్ఞము లొనర్భటంలో ద్రానాలు చేయటంలో (శద్దాసక్తులు కలిగి త్‌ జొకు ఇటువ్రంట్రి (ప్రవర్తనమే సముచితం. షం. కయ విశేషం. కయ్యమునక్తృ కాలుద్రవ్వు వంటి జాతీయాలకు నుడికారాలకు తిక్కన రచన కాణాచి

ఆనుశాసనిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము 605

క ఈ నీతులకు విరుద్ధము ; లైన పనుల నరకములకు నరుగు నృపతి పా

పానీత దుఃఖు మొకతటి । మాను నొరుల కతని కెపుడు మానక యుండున్‌. 51 (ప్రతిపదార్థం: నృపతి = రాజు; ఈ నీతులకున్‌ = ఈ న్యాయ కార్యాలకు; విధుద్రములు+ఐన = వ్యతిరిక్తాలైన: పనులన్‌ = పనులు చేయటంవలన; నరకములకున్‌*అరుగున్‌ = దుర్గతుల పాలవుతాడు; పాప+అనీత దుఃఖము = పాపకార్యాలు చేయటం చేత కలిగిన దుఃఖం; ఒరులకున్‌ = ఇతరులకు; ఒకతఖిన్‌ = ఒకప్పుడు; మానున్‌ = తొలగిపోతుంది; అతనికిన్‌ = రాజుకు మాత్రం; ఎపుడున్‌ = ఎట్టి సమయమందునూ; మానక+ఉండున్‌ = విడువకుండా ఉంటుంది. తాత్పర్యం: రాజైన వాడు పూర్యోక్తమైన న్యాయానికి విరుద్ధములైన పనులు చేస్తే నరకాల పాలవుతాడు. పాపం వలన కలిగే దుఃఖాలు ఒకప్పుడు ఇతరులను వదల వచ్చును. గాని రాజును మాత్రం ఎన్నటికీ వదలవు. ఆ. భావశుద్ధి గలిగి యీ వినీతులం బూని ; ప్రజల కవ్వం డతుల రక్షణంబు

సేయు నట్టి విభుండు సిరియును గీర్తియుం ; గాంచుం బుణ్యలోక గతియుం బడయు.' 52 (ప్రతిపదార్హం: భావశుద్రి+కలిగి = నిర్మలమైన మనస్సు గలిగి; ఈ+వినీతులన్‌+పూని = ఈ చెప్పబడిన న్యాయసపద్రతుల ననుసరించి; ఎవ్వండు = ఏ రాజు; 'ప్రజలకున్‌ = జనులకు; లరు౬ రక్షణంబు = సాటిలేని సంరక్షణ; చేయున్‌ = కలిగిస్తాడో; అట్టి విభుండు = అటువంటి (ప్రభువు; సిరియున్‌ = సంపదయు; కీర్రియున్‌ = యశస్సునూ; కాంచున్‌ = పొందుతాడు; పుణ్యలోక గతియున్‌ = ఉత్తమలోక నివాసం; పడయున్‌ = పొందుతాడు. తాత్పర్యం: ఏ రాజు చిత్తశుద్దితో ఈ చెప్పిన నీతుల ననుసరించి ప్రజలను రక్షిస్తాడో ఆ రాజు ఐశ్వర్యమునూ, యశస్సునూ పొందగలడు, మరణానంతరం పుణ్యలోకాలకు వెళ్ళుతాడు,” క. అనుటయు “ధర్మ రహస్యము : ఐనం గోరెద' ననిన శాంభవికి శంభుం డి

టనియె బహింస రహస్యం । బన 6 బరంగును ధర్మజాత మఖిలమునందున్‌." 53 (ప్రతిపదార్థం: అనుటయున్‌ = అని శివుడు పలుకగా; ధర్మ రహస్యమున్‌ = ధర్మ మందలి మర్మమును, ధర్మ సూక్ష్మాన్న? వినన్‌+కోరదన్‌ = వినుటకు కుతూహల పడుతున్నాను; అనిన శాంభవికిన్‌ = అని అడిగిన అంబికకు: శంభుండు = పరమేశ్వరుడు; ఇట్టు+అనియెన్‌ = ఈ విధంగా చెప్పాడు; అహింస = ప్రాణులను బాధించకుండుట; ధర్మజాతము+అఖిలము+అందున్‌ జ సమస్తమైన ధర్మ సమూహంలో; రహస్యంబు+ఆనన్‌ = రహస్యమని చెప్పుటచేత; పరంగును = ఒప్పును. తాత్పర్యం: అని శివుడు వచింపగా పార్వతీదేవి 'నాథా! ధర్మ రహస్యం వినవలెననీ కుతూహల పడుతున్నాను" అన్నది. అందుకు శంకరుడు 'దేవీ! సకల ధర్మ సమూహమునందు జీవులను హింసించకుండటమే పరమ ధర్మమని పలికాడు. వ. అనిన విని యా జగన్మాత యవ్విశ్వధాతతో “'హింసావర్డనం జే జనులకుం జెల్లదని చూచెద;

నహింస తెజం గెజింగింపవే యనిన నద్దేవుల 'డది నీ తలంచినట్ల; నేలం బిపీలికా ప్రముఖంబుల

నాకసంబున మశకాదుల మజియుం బేను నల్లి నీరపేను లోనైన జంతువులం జంపక యెవ్వరికి మానరా;

606 శ్రీమదాం గ్ర నముహాభారతము ప్రతిపదార్హం: అరంస్‌ నిని = న శంభుడు సల్కగా ఆంంంచి ఆ జగిలామాలు = లోకాఐము తల్లిలము* పార్యలి ఆ విశ్వధాతత ఇ ప్రపంచాన్ని ధరించే (సోషంచే! ఎరమేశ్చరుడితో హైంసా ఎర్జనంబు = హింసనా మూవఎరి. ఎ ఎమలమణ న! ఎవ్వరికిని' చెల్లదు+ అన జా శర్యం కాదు అం చూచెటన్‌ = ఖాపిక్తాను. అహింస చెఎలగు. = బారన్‌ ఎదాశమును స్వరూపాన్ని' ఎజింగింపన్స+ ఏ = తెలుపుమూ" లఎనన్‌ = ఆపి వేవగా ఆ+దేవుందువ ౨ మారటి. ఎది = లకాంస అనేది, వ్‌ తలంచినట్లు+అ = నీవు భావించనట్లే దుస్వాధ్వం నేలక్‌ = చూమినుద.. పెపీలిరా వముంంయిలక్‌ ౯ నములు మొదలైన వాట్‌ిని" ఆఅకసంబునన్‌ == అంబరంలో ముకక 1 అదులగ్‌ = దోమలు వొండదపైన వాం ముటెయం న్‌. 2 295నూ నల్లి = మత్కుణం సరపేను = వీరపేను = బట్టను అంటుకొ్‌ ల ఇందే తెల్లని పేమ లైన = (లోఎ+శవను 2 మొదలై వంయువులక్‌ = (ప్రాణులను చంపక ఎవ్వరికిగ్‌ = ఎంతటి వారికిన్‌ మానన్‌ రాదు = వచిచి పెట్టుటకు సీలుకాదు. అట్టు+కావునన్‌ = అందుచేత' (తరువాతి పద్యంలో అన్నయం) తాత్పర్యం: అని ఈశ్చరు డనగా విని ఆ జగజ్జనని జగద్రక్షకుడైన సదాశివుడితో (ప్రాణేశ్చరా. హంన చేయకుండటం ఎవ్వరికినీ శక్యం కాదని భావిస్తాను. అహింసా స్వరూపం ఎట్లాంటిదో తెలుపవలసెంది అన వేడగా శివుడు “ప్రేయసీ! నీ వన్నట్టుగానే నేలమీద చీమలు మొదలైన వాటినీ గగనంలో దోమలు మొదలైన వాటినీ, ల వెంట్రుకలలో పేలనూ, మంచముల నా(శ్రయించుకొన్న నల్ఫులనూ, వ(స్తాలనంటి పెట్టుకొన్న చీర పేలూ మొదలే కీటకాలను చంపకుండా ఉండటం ఎవ్వరికినీ సాధ్యం కాదు. అందుచేత చ. ఫలము దళంబునుం దొడిమం బాయుట, రాలిన వాొని€ గొంచు నా కలి కెరవేసి గోరసము కార్యమునట్టుల నిర్వహించి బు ద్రులు వెలిలేక నిశ్చలత దోయజపత్రనిభ్గాక్ష! చిత్రరూ కక పులొకొ యనంగ నుండు శమ పుణ్యులు సూవె యహింసనాత్మకుల్‌, న ప్రతిపదార్థం: తోయజ పద్రనిభ+లక్షి = కమల దళములతో సమానములైన కన్నులుగల గారీ! ఫలము = పండూ? దళం = ఆకూ; తొడిమన్‌+పాయుటన్‌ = వృంతమును వీడటం "వలన, కాడను వదలడం చేత; రాలిన వానిన్‌ ౫ చెట్టు ము పడిన ఆ ఫలపర్షాలను; కొంచున్‌ = (గ్రహిస్తూ: ఆభలికిన్‌ = క్షుత్తునకు: ఎరవేసి = ఆహారమొనర్చి: గోరసము కొల చినట్లే ఆవుపాలు లేక పెరుగు లేక మజ్జిగ అనువాటిని త్రాగడం అనే పనిని, అట్టులన్‌ = నేలరాలిన పండ్లను ఆకులను బమ్మ్ట్టి నిర్వహించి = చేసి (ఆకలిని ఫలపర్షాలతో దప్పికను గొోక్షీరాదులతో తీర్చుకొని), బుద్దులు = తలంపులు; వెలిలేక = గన్‌ మీదికి వెళ్ళకుండా అనగా ఆత్మేతర విషయములందు (ప్రవర్తించకుండా? నిశ్చలతన్‌ = చలనం లేక; చిత్ర రూపులు జ్‌ * త్ములు' = పటాలలోని బొమ్మలు కాబోలు అనునట్టు; ఉండు = ఉన్నట్టి శమ పుణ్యులు = అంతరిం(ద్రియని[గ్రహం గలిగిన పుణ్యో అహింసన+ఆత్మకుల్‌శచూవె = జీవహింస సల్పనట్టి స్వభావం కలవారు సుమా! నిని తాత్పర్యం: ఫలాలు, ఆకులు బాగుగా పండి చెట్ల తొడిమల నుండి తమంతట తామే నేల ర లగౌ గ్‌ ఆకలి తీర్చుకొంటూ, ఆవుపాలో, పెరుగో, మజ్జిగో త్రాగి దప్పిక బాపుకొంటూ ఇతర విషయాల మీదికీ ః యే పోనీయకుండా, చిత్తరువులలోని బ్‌మ్మల మాదిరి చలనరహేతులై, అంతరిం[ద్రియాలను జయించిన మూ సుమా అహింసా స్వభావులు! గా న సొ విశేషం" సూవె అనే పదం సహజ సరళాది కాదు హవె చూడవే, చూడవే, చూ అనేవి గసదదవాదేశే సంధివి మారుతాయి. చూపానూవె చుమా-సుమా. చుమీ నుమ్మీ చూ- సూ- ఇవి నిశ్చయార్థకములైన అవ్యయాలు'

ఆఅనుళాననిక పర్వము - సంచమూశ్వాసము 607 తే. అదియ శ్రుతిచేత ధర్మ రహస్య మనంగ(। బడియె' నని చెప్పి మలియును భవుండు దేవి కిట్టులను 'నట్లుగాక యహింస తెజ(గు । గలదు వినుము విశేషించి కమలనయన! 56 ప్రతిపదార్థం: కమలనయన = తామర రేకుల వంటి కన్నులు గల కాంతామణీ! అదియ = హింస చేయకుండటమే. శ్రుతి చేతన్‌ = వేదం చేతు ధర్మ రహస్యము+అనంగన్‌+పడియెన్‌ = ధర్మ రహస్యమని నుడువబడింది- అని చెప్పి = అని వచించి" మటియును = ఇంకా భవుండు = మహా దేవుండు; దేవికిన్‌ = భగవతిఅయిన కాత్యాయనికి ఇట్టులు+అనున్‌ = ఈ విధంగా అన్నాడు; అట్టు+కాక = ఇంతకు ముందు చెప్పబడినట్టేగొక విశేషించి = ప్రత్యేకించి అహింస తెజంయు+కలదు = క ణ్‌ అహింసా విధాన మున్నది? వినుము = అలకించుము. తొత్సర్యం: కాత్యాయనీ! ఈ అహింస అనేదే ధర్మ రహస్యమని వేదంలో చెప్పబడింది అని పల్కి శివదేవుడు ॥ కంస అనేది వేరే విధంగా కూడ ఉన్నది. చెపుతాను వినుము. భవానితో ఇట్టన్నాడు. దేవీ! అ న్న త విధి వశంబున మృతి బొందు వివిధ జంతు ; నిచయమం దనహంకార నిష్టు(డైన6 బురుషుః గల్మష మేమియు. బొందనేర; | దెట్టు లంటేని విను మది యేర్చలింతు. 57 పతిపదార్గం:; విధివశంబునన్‌ = దైవాధీనంగా:; మృతిన్‌+పొందు = మరణం చెందునట్టి; వివిధ జంతునిచయము+అందున్‌ = ర్త న సముదాయంలో" అహాంకార (న+అహంకార) నిష్టుండు+ఐన+పురుషున్‌ = నేను నాది అని గర్వించకుండే ర య షము = సౌప౦ం; ఏమియున్‌ = ఇసుమంతయు; పొందన్‌+ నేరదు = చెందజాలదు"* ఎట్టులు + అంటేనిన్‌ = న - టే ము = అలకించుము; అది = ఆ విషయం; ఏర్పరింతున్‌ = వివరిస్తాను అ ట్దం గ గా త్సర్యం: దెవాధీనంగా చనిపోతున్న ప్రాణి కోటిలో అహంకార రహితుడైన పురుషుడిని పాపం ఏమాత్రం థొ ఫి * రూ అంటుకొనదు. అదెట్టంటే అహింసా స్వరూపాన్ని వివరిస్తాను పార్వతీ! వినుము. శే వాంకారము - దేహమే అత్మ అనే అభిమానం ఈ దేహానికి చెందిన ఆలుబిడ్డలు, మిత్రులు, గృహక్షేత్రాదులు [అ వి షం ది ఇదే అహంకారమంటే. ఇది లేకుండటం అనహంకారం. అందలి నిలుకడ అనహంకారనిస్థ అది కలవాడు అనహంకార నాడు కర్మ ఫలమందు కర్శత్వభోక్షృత్వబుద్ది లేనివాడు హింస చేసినా అతడు చెయ్యనివాడే అనహాం' + న్‌ దివయలో బడు€ బ్రువ్వు, దివియ యెత్తినవారి.। బాపంబు వొందునే, యోపి దున్న నాగేటిమొన6 జచ్చు "నానొవిథ ప్రాణు । లన్నరు! బొందునే యఘము? నారు తమపనుల్‌ సేయ విధాత్భవశమున నా | యువు దెగినట్టి జంతువులు సచ్చు; నేము సంపితి మని యించుకేనియు నహం । కారంబు వారికి. గలుగ; దట్లు తే గొన జావె వారి6 గల్మష మొందదు; | పుణ్యపొపములకు బుద్ధి మూల' మని శివుండు మభటియు నను 'హెంసవోలెనై ; యదిక ధర్మమైన విధము వినుము. 58 పతిపదార్థం: ప్రన్వ = పురుగు: చివియలోన్‌ = దీపంలో పడున్‌ = కూలి నశిస్తుంది, దివియ+ఎత్తిన వారిన్‌ = ఆ దీపం పట్టనవారిని: పాపంబు = పాతకం; పొందున్‌+ఏ? = చెందుతుందా? లేదని భావం; ఓపి = నేర్చుకలిగి సమర్దుడైై దున్నన్‌ = పాలం దున్నగొః నాలేటి మొనన్‌ = నాగలి యొక్క ఇనుప కర్రు మొన (గుచ్చుకొని, నానా విధ (ప్రాణులు+చచ్చున్‌ = పలు

605 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము రకాలెన జీవులు -- లద్ది పురుగులు, వాన పాములు మొదలైన మట్టి పారలలోని ప్రాణులు, కీటకాదులు చచ్చిపోలా రా నీ లు షా ఆ +నరున్‌ = అరక తోలుతున్న 'సేద్యగాడిని: అఘము = పాపం, కిల్చిషం, పాందును+ఎ? = పాందుతుందా? పొండదఎి ఉంనద్‌ = తాత్పర్యం; వారు = మనుష్యులు: తమ పనుల్‌+చేయన్‌ = తమతమ కార్యాలు నిర్వహించే వేళలలో: విధాత్బివశముగాణ దైవవిధిచేత; ఆయువు తెగిన+అట్టి = ఆయుష్కాలం ముగిసినటువంటి; జంతువులు = ప్రాణులు" చచ్చున్‌ = చనినోతూ ఉంటాయి; ఏము. = మేము; చంపితిమి+అని = వధించామని; అహంకారంబు = కర్శత్వం వారికిన్‌ = ఆయా ఎనులు చేసికాంటున్న నరులకు; ఇంచుక+ఏనియున్‌ = కొంచెం కూడ; కలుగదు = జనించదు; అట్టు+కావన్‌ = అందుచేత చూవె = సుమా! వారిన్‌ = ఆ పని పాటులలో నిమగ్నులైన మనుజులను; కల్మషము = పాపం దురితం ఒందదు = చెందదు" పుణ్యపాపములకున్‌ = సుకృత దుష్కృతాలకు: బుద్ది = బుద్దియే: మూలము+అని = హేతువంటూ, కారణమంటూ. శివుండు = పశుపతి; మటియున్‌ = ఇంకనూ; అనున్‌ = చెప్పుతున్నాడు" హింస పోలెన్‌+ఐ = హింసవలె ఉండి కూడ; అధిక ధర్మము = అది పరమ ధర్మం; ఐన విధము = ఐనట్టి తీరు: వినుము = గౌరీ! నీవు వినుము. తాత్పర్యం: దీపాలలో పడి పురుగు లనేకం చస్తుంటాయి. దీపం పెట్టిన వాడికి ఆ పాపం సం'ప్రాప్తించటం లేదు. 'సేద్యగాడు అరకతో పొలం దున్నేటపుడు నాగటి కర్రు తగిలి మట్టి పొరలలోని జీవులెన్నో చనిపోతున్నాయి. ఆ పాతకం హాలికుడికి సంభవించటం లేదు గదా! మనుష్యులు తమతమ పనులు చేసికొంటున్నప్పుడు వాటి వాటి ఆయువుతీరి (ప్రాణులెన్నో చస్తుంటాయి. వాటి చావుకు తాము కారణమని ఆ జనులు తల పోయరు కనుకనే వారికి జీవహింసాదోషం కలగటం లేదు. సీ! పాపపుణ్యాలు కలగటానికి బుద్దియే కారణం” అని ఈశ్చరుడు మహేశ్యరికి చెప్పి ఇది హింసాస్వరూపంతో ఉన్నప్పటికినీ అహింసా ధర్మమైన విధం ఎట్టో వివరిస్తాను ఠి క్‌ వినవలసిం' దని ఇట్టా అన్నాడు. నిశేషం: పాపపుణ్యాలకు మూలం మనస్సే అనే ఉపనిషదర్హం ఈ పద్యంలో "పేర్కొనబడింది. కు దైవగతి. జేసి తమకుం । జావవలసి గోవు లొండు చా వొల్లక స ద్భావమున రంతిదేవుని ।; కావించు మఖమునం బశుత. గైకొని నెమ్మిన్‌, 59 ప్రతిపదార్థం: గోవులు = ఆవులు; దైవగతిన్‌+చేసి = విధి విధానం అనుసరించి: తమకున్‌ = తమకు (ధేనువులకు) చావన్‌ న్‌ ప తస్పనందున; ఒండు చావు+ఒల్లక = మరొక విధమైన మరణాన్ని అంగీకరించక; సద్‌+భావమునన్‌ = మంచి నసుత్‌ ; రంతిదేవుని కావించు = రంతిదేవు డనే రాజు చేయునట్టి; మఖమునన్‌ = యజ్ఞంలో; పశుతన్‌+కైకొని = పశుత్వము వరించి; నెమ్మిన్‌ = ప్రీతితో, (అతడి చెంతకు వచ్చాయని తరువాతి వచనంతో అన్వయం) తాత ; క (క్ష విధివశాన తమకు చావు మూడినందున గోవులు మరొక విధంగా మరణించటానికి సమ్మతించక తి ళ్ళి ంతిదివు డనే రాజు చేస్తున్న యాగంలో బళలిపశువులు కావటానికి ప్రీతి వహించి. వ. అనేక సహస సహస్రంబు లరుదెంచి, 60 తాల్తర్యం: పెక్కువేలు వచ్చి. కు తము విశసెంచుట కా భూ । రమణుని వేడంగ నతండు రాజీవాక్షీ! శత్రమమున విశసింపంగం జ । ర్మములు దరులు గాంగం బాటె రక్తము నదియై. 61

ఆనుశాసనిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము 609 ప్రతిపదార్థం: రాజీవ+అక్షీ! = పద్మములవంటి నేత్రములుగలదానా!: తమున్‌ = తమ్ము; విశసించుటకున్‌ = యాగంలో చంపుటకు; ఆ భూరమణునిన్‌ = ఆ మహీపతిని: వేడంగన్‌ = ప్రార్టించగా; అతండు = ఆ రాజు (క్రమమునన్‌ = వరుసగా; విశసింపంగన్‌ = వాటిని సంహరించగా; చర్మములు = ఆ ధేనువుల తోళ్ళు; దరులు+కాలగన్‌ = గట్టుకాగా; రక్తము = నెత్తురు; నది+ఐ = ఏరై; పాటెన్‌ = ప్రవహించింది. తాత్పర్యం; తమ్ము యజ్ఞంలో విశసించుమని వేలకొలది ఆవులు వచ్చి రంతిదేవ మహారాజును వేడుకొన్నవి. రంతిదేవుడు ఆ ధేనువులు కోరినట్టు వాటిని యాగంలో విశసించాడు. ఆ గోవుల చర్మాలు గట్టు కాగా, వాటి నెత్తురు ఏరై పారింది.

క ఆచర్మణ్వతి యను నది । గోచరమే వర్దనమునకుం బ్రయ మగు కం

పై చవిచేయం బొలిచియ । నీచమహిత సలిల మయ్యె నెత్తురు సుదతీ! 62 ప్రతిపదార్థం: సుదతీ! = మంచి దంతములు గలదానా! ఆచర్మబ్వతి+అను నది = చర్మణ్వతి అనేపేరు గల ఆ యేరు; వర్షనమునకున్‌ = కొనియాడటానికి; గోచరమే = శక్యమా? కాదని భావం; నెత్తురు = ధేనురక్తము; ప్రియము+అగు = ఇష్టమైన; కంపు+ఐ = పరిమళం కలదై; చవి చేయన్‌ = రుచిగొల్పగా; పొలిచి = ఒప్పి; అనీచ = అల్పముగొని; మహిత = పూజ్యమైన; సలిలము+అయ్యెన్‌ = జల మైనది. తాత్పర్యం: చక్కని పలువరుసగల శర్వాణీ! ఆ చర్మబ్వతీనదిని వర్షించుటకు సాధ్యం గాదు. నదిలోని రక్తం పావన జలమై, రుచికరమై, కమ్మని పరిమళాలు వెదజల్టుతుంటుంది. క స్నానమునం బానమున నా । కానందము సేయు నన్మహానది; గోసం

తానము దివికి నరిగె; న । మ్మానవపతిం జెప్పనేల? మధురాలాపా! 63 (ప్రతిపదార్థం: మధుర+ఆలాపా! = ఇంపైన పలుకులు కలదానా! ఆ+మహానది = గోప్పనదిఅయిన చర్మజ్వతి: స్నానమునన్‌ = తన జలాలలో స్నానమాడుటచేతను; పానమునన్‌ = తన నీరు త్రాగటం చేతను; నాకున్‌ = నాకు; ఆనందము+చేయున్‌; సంతోషం కలిగిస్తుంది; గోసంతానము = ధేనుసముదాయం; దివికిన్‌ = స్వర్గానికి; అరిగెన్‌ = వెళ్ళింది; ఆ+మానవపతిన్‌ = నరపాలకుడూ, యజ్ఞమునకు యజమానుడు అయిన ఆ రంతిదేవుడిని గూర్చి; చెప్పన్‌+ఏల? = వెప్పుటెందుకు? తాత్చర్యం: ఇంపుగ మాటలాడే గారీ! చర్మణ్వతీ నదిలో స్నానమాడటం వలన, ఆ నదీజలెములు త్రాగటం వలన నా కెంతో ఆనందం కలుగుతుంది. యజ్ఞంలో విశసించబడిన గోవులన్నీ స్వర్గం చేరాయి. మరి యాగ మొనర్చిన రంతిదేవ మహారాజు పుణ్యగతి ఇట్టిదని చెప్ప వలసిన అవసర మేమున్నది? (అత డుత్తమగతులు పొందాడని తాత్పర్యం క పరబలమేుపై నడరి నె, త్తురు వజ్టులు వాజం జంపుదురు దురమున న

ప్పరుసదనంబును బుణ్యో ; త్తర మని వేదములు సెప్పు. దనుతరమధ్యా!, 64 (ప్రతిపదార్దం: తనుతరమధ్యా! = మిక్కిలి సన్నని నడుముగల దానా!; పరబలముపైన్‌ = శత్రుసైవ్యం మీద; అడరి = విజృంభించి; నెత్తురు = రక్తం; వల్టులు+పాటన్ష్‌ = ప్రవాహా లయ్యేటట్టుగా; దురమునన్‌ = యుద్దంలో; చంపుదురు = వధిస్తారు;

610 శ్రీనుదాంధ్ర మహాభారతము ఆ+పరుసందనంబును = ఆ కారిన్యం కూడా ఆ కర్కశత్వం కూడ; పుణ్య+ఉత్తరము+అని జు పుణ్యాలలో మేలైనదని; వేదములు = (శ్రుతులు; చెప్పున్‌ = వచిస్తున్నాయి. తాత్పర్యం: మిక్కిలి సూక్ష్మమైన నడుము గల సుందరీ ! శత్రుసేనలపై విరుచుకపడి రక్తం వరదలై పారేటట్టుగా యుద్దంలో సంహరిస్తారు. ఆ క్రూరకర్మ సైతం పుణ్యాలలో మేటిఅని వేదాలు వక్కాణిస్తున్నాయి. విశేషం: “హతో వా ప్రాప్యుసే స్వర్గం జిత్వా వా భోక్ష్యసే మహీమ్‌ తస్మా దుత్తిష్ట కౌంతేయ యుద్దాయ కృతనిశ్చయః. (భగ 2-37) సుఖ దుఃఖే సమే కృత్యా లాభాలాభౌ జయా జయౌ తతో యుద్దాయ యుజ్యస్వ వైవం పాప మవాష్యుసి (భగ 2-38) డ్డానికి శత్రువులచేతిలో నీవు చస్తే మోక్షాన్ని పొందుతావు. నీవు శాత్రవులను జయిస్తే రాజ్యాన్ని అనుభవిస్తావు. కనుక వయ సిద్రపడుము. సుఖదుఃఖాలను, లాభ నష్టాలను, జయాపజయాలను సమానమైనవిగా భావించి క్రర్తవ్యబుద్రితో యుద్ద మారం శుతులు నీకు పాపం రాదు - అని గీత చాటుతున్నది. సంగ్రామంలో శాత్రవవధ, యజ్ఞంలో జంతుహింస పుణ్యహేతువు లని 6 ఘోషిస్తున్నాయి. కు పోరుల యందలి మరణము ; మారణముం బుణ్యలోక మహిత మహిమకుం ర గారణ; మెజుంగు మహింసా । కారం బట్టి దని నీవ కమలదళాక్షీ!' ము ని మరణి ప్రతిపదార్థం: కమల దళ+అక్షీ! = పద శ పత్రములవంటి నయనములు కలదానా!: పోరుల+అందలి = యుద్ధాల గొప్పతనోనో = చావు; మారణమున్‌ = చంపటమూ; పుణ్యలోక మహిత మహిమకున్‌ = స్వర్గాది ఉత్తమ లోకాలలోని పూజ్యమై ఇట్ల (అనుభవించటానికి); కారణము = హేతువు; అహింసా+ఆకారంబు = ఆహింస యొక్క స్వరూపం: ఇట్టిది+ అని ౭7౯ నీవు+అ = నీవే; ఎయుంగుము = తెలిసికొనుము. లో కాలలో య ప్రణ తొత్పర్యం: తామర రేకులవంటి కన్నులు గలదానా! యుద్దాలలో చావటం గాని, చంపటంగాని స్వర్గాది ఖే చుము' ల పూజ్యమైన మహిమను పొందటానికి కారణం. అహింసా స్వరూప మిటువంటిదని దేవీ! నివు గ్ర సీ. అని చెప్పి వెడియు హరుండు పార్వతితోడ ; నిట్లను 'వేంటకు నెలయు టఘము కాదు; సస్యములు మృగములచేత నశించు; । జగమెల్ల నిర్మనుష్యంబు గా౮గ గోరు మృగము; లది కారణంబుగ మృగ । హతి రాజులకు ధర్మమయ్యె; నట్లు గాక మృగములకుం గలుగు సద్గతి రాజు । చే మృతి. బొందిన6 జెలువ! వినుము స ర్‌ తే. దండ్యు దండింపకుండు, ట దండ్యు దండ । నంబు గూర్జ్చుట, విపునమునంబు నొచ్చు 6౮ నట్టి పనిసేంఠయును విను మనపరాధి । తనువు నొంచుట సూ హింస ధరణిపతికి సల జ గరి టో ప్రతిపదార్థం: అనిచెప్పి = అని పల్కి; హరుడు = ఈశ్చరుండు; వెండియున్‌ = మరల: పార్వతి తోడన్‌ న్ముకో లోగ య్‌ ఇట్టు+అనున్‌ = ఈ రీతిగా పలిక్తాడు; వేటకున్‌ = జంతువుల వేటకు; ఎలయుట = ఉద్యమించటో సోళన మీ అఘము కాదు = పాపం కాదు; సస్యములు = పైరులు; మృగములచేతన్‌ = జంతువుల చేత ' నళించుని

అనుశాసనిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము రే మృగములు = జంతువులు; జగము+ఎల్లన్‌ = లోక మంతా; ని:+మనుష్యంబు+కాంగన్‌+కోరున్‌ = మనుష్యులు లేకుండా ఉండాలని వాంఛిస్తాయి; అది కారణంబుగన్‌ = ఆ హేతువు చేత; మృగహతి = జంతువులను చంపటం; రాజులకున్‌ = దొరలకు; ధర్మము+అయ్యెన్‌ = న్యాయమయింది' అట్టు+కాక = అంతేగాక; రాజుచేన్‌ = నృపతిచేత; మృతిన్‌ఫొందినన్‌ జ మరణం పొందితే; మృగములకున్‌ = జంతువులకు; సత్‌గతి+కలుగున్‌ = పుణ్యలోక ప్రాప్తి కలుగుతుంది; చెలువ! = ఓ సుందరి! వినుము = ఆలకించుము; దండ్యున్‌ = దండింపదగినవాడిని; దండింపక+ఉండుట = శిక్షించక మానటం; అదండ్యున్‌ = దండింప తగని వాడిని; దండనంబు+కూర్చుట = శిక్ష విధించటం; విప్రమనంబు = బ్రాహ్మణుడి హృదయం; నొచ్చునట్టి = బాధ చెందునట్టి; పని+చేతయున్‌ = పని చేయటం: అనపరాధి (న+అపరాధి) = తప్పుచేయని వాడి యొక్క: తనువున్‌ నొంచుట = శరీరాని బాధించటం; ధరణి పతికిన్‌ = భూభర్ర్తకు; హింస+సూ]! = హింసను కావించుటయే సుమా! తాత్పర్యం: అని చెప్పి శర్వుడు శర్యాణితో మళ్ళీ ఇట్లన్నాడు. “దాక్షాయణీ! రాజులకు జంతువులను వేటాడటం వలన పాపం రాదు. మృగాలు పైర్లను నాశనం చెయ్యడమేగాక లోకంలో మానవు లెవ్చరూ ఉండగూడదని కోరుకుంటాయి. కాబటి వాటిని సంహరించటమే రాజులకు పుణ్యకార్యం. అంతే. గాక రాజుల చేతిలో హతమయ్యే మృగాలకు లి

పుణ్యగతులు కలుగుతాయి, దండింపదగిన వారిని దండించకున్నా, దండింప తగని వారిని దండించినా, (బ్రాహ్మణుడి మనస్సు నొప్పించినా, తప్పు చేయని వాడి శరీరాన్ని బాధించినా రాజు హింస చేసిన వాడే అవుతున్నాడు సుమా!' వు అని బోధించి. 67 తాత్పర్యం; అని తైలియజబెప్పి- క 'భూసురుల కలుక వుట్టం: జేసి నహుష ముఖ్య నృపులు చెడుట ప్రసిద్ధం

బాసురపతి విస్రునలుకం గాసి బడంె? తెలచి పడసిం గాదె నయనముల్‌? 686 (ప్రతివదార్హం: నహుష ముఖ్య నృపులు = నహుషుడు మొదలైన రాజులు; భూసురులకున్‌ జ (బ్రాహ్మణులకు; అలుక = కోపం; పుట్టన్‌చేసి = జనింప జేసి; చెడుట = నకించటం; 'ప్రసిద్దంబు = లోక మెరిగిన విషయమే; ఆ సురపతి = ఆ దేవేంద్రుడు; విప్ర+అ లుకన్‌ = (బ్రాహ్మణుడి ఆగ్రహంచత గాన్‌ వడు = వ్యధ చెందలేదా?: తెలచి = ఆ దేవతావల్లభుడు వేడుకొని: నయనముల్‌ = నేత్రొలు' పడసెన+కాదాం 2 ందలేదా? పొందినాడని భావం తాత్పర్యం: నవుషుడు మున్నగు నరపతులు పెక్కుమంది (బ్రాహ్మణులకు కోపం కలిగించి చెడిపోవటం లోకాని కంతా తెలుసు. దేవేంద్రు నంతటి వాడు గౌతమ మహర్షి శాపం వలన వెతలపాలు కాలేదా? తన తప్పును క్షమింపవేడుకొని సురపతి ఆ మునీంద్రుడి కృపతో కన్నులను పొందలేదా? విశేషం; నహుషుడు చెడిన వృత్తాంతం:

అధికార మదమత్తుడైన నహుష చక్రవర్తిని క్షణకాలంలో స్వర్గ పద (భ్రప్పుడిని చేశాడు అగస్త్య మహర్షి దేవేంద్రుడు (బ్రహ్మహత్యాపాతకం వలన స్వర్ల సింహాసనాధిపత్యం కోల్పోయి నిషధాచలంలో తలదాచుకొంటున్నాడు. సుర రాజ్యాన్ని ఎలదగ్గవాడు మానవపతి నహుషుడే అని మునీం(ద్రులు నిర్ణయించారు. యమ వరుణాది దేవతలు తమ శక్తి ప్రభావాలను అతడికి పంచియిచ్చి దేవరాబ్యానికి అధిపతిని చేశారు. అతడు డేవ భోగాలు అనుభవిస్తూ కొంతకాలానికి మదోన్మత్తుడై లావణ్యవతి శచీదేవిని చూచి ఆమె కొరకు చెప్పి పంపుతాడు. అతడి బారినుంచి తన్ను రక్షించుమని శలీదేవి బృహస్పతిని వేడుకొన్నది. బృహస్పతి ఆమెకు ఆశ్రయమిస్తాడు. ఇది తెలిసి నహుషుడు శచిని తన దగ్గరకు పంపుమని గురుడిని ఆదేశిస్తాడు. బృహస్పతి సూచన మేరకు

612 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము శవీదేవి తనకు కొంచెం గడువు కావాలని, ఈ లోపల ఇంద్ర ్రాభవానికి తగినట్టు సప్తర్షులు మోసే అందలంలో అతదు ఊరేగటం తనకు అభిలషణీయమని నహుషుడికి చెప్పి పంప్పుతుండి. ఆమె మీది వ్యామోహంతో నహుషుడు ఆ పని చేస్తా ఎ తేజో హీనుడవుతాడు. పల్లకిమోస్తున్న సప్తర్దులు 'గోసంప్రోక్షణంలో చెప్పబడిన మంత్రాలు.నీకు ప్రమాణ భూతములొ మ అడిగినప్పుడు “ఎంతమాత్రం కావు' అని అతడు సమాధాన మిస్తాడు. అప్పుడు అగస్త్య మహర్షి "పెద్దలు అభినందిం డు మంత్రాలను నిందించటం అజ్ఞానం' అనగానే నహుషుడు కోపించి అతని తలను తన కాలితో తంతాడు. అ జ హే పట్టరాని ఆగ్రహంతో 'నహుషా! పూజనీయులైన మహర్షులచే నీ అందలం మోయించావు. వారు కొనియాడుతున్న మర్త్య వడి దూషించావు. అంతేగాక నన్ను అవమానించావు. కనుక పద(భ్రష్టుడవై బహు నత్సరాలు భూలోకంలో సర్ప న్దూ ఉండు" మని శాపమిస్తాడు. నహుషుడు తనకు పూర్వస్కృతి చెడకుండా ఉండేటట్టున్నూ శాపం తొలగేందుకు ఉపాయ శనలన్‌ ప్రసాదించుమని అగస్తుణ్ణి వేడుకొంటాడు. నీ అడిగిన ప్రశ్చలకు ఎ ఉత్తముడు సరిబైైన సమాధానాలిస్తాడో అ 'ం వ్య 5 [2 మో నన నీకు శాపాంత మవుతుం దని ఆ మునీంద్రుడు కరుణిస్తాడు ల స కొల నహుషుడు శాపఫలంగా వెంటనే హిమాలయ(ప్రాంత భూతలంలో అజగరమై పడి ఉంటాడు. అరణ్యవా డక వచ్చి భీముడు ఒంటరిగా వేటకని వెళ్ళి ఆ అజగరం చేత బంధితు డవుతాడు. తమ్ముడిని వెదకుతూ ధర్మరాజు ర ఎనిపించి భీముడిని విడిచి పెట్టమని ఆ మహాసర్బాన్ని కోరుతాడు. అజగర రూపుడైన నహుషుడు తన వృత్తాం్‌ ను లిల్చి జు 'తన ప్రళ్ళలకు సమాధాన మిచ్చి శాపం బాపు'మని పల్కుతాడు. అతని ప్రశ్శలన్నింటికి ధర్మజుడు త తమ్ముడో అతనికి శాపవిముక్తి కలిగిస్తాడు. దివ్యరూపధరుడైన నవ్వుషుడివలన అధ్యాత్మ రహస్యాలు (గ్రహించి ధర్మతనయ న శాపవిముక్తీ కలసి వెడలిపోతాడు. బ్రాహ్మణుడి ఆగ్రహంవలన నహుషుడికి పట్టిన దుర్గత్రీ అతడి అనుగ్రహం వలన లభిం ఆరణ్యపర్వంలోని అజగరోపాఖ్యానంలో తెలుపబడ్డాయి. క కావున విప్రారాధకు€ । డై వెలయు విభుండు రాష్ట్ర మతనిధనము సై థం న్యావలి బంధుల విపుల । దీవనలం బొదలు నింత తెల్లము దేవ్‌!” డగ ల్‌ శ భుం పత్తిప చేవాడై! 2 ప్రతిపదార్థం: దేవీ! = ప్రాణేశ్యరీ!; కావునన్‌ = కాబట్టి; విప్ర+ఆరాధకు(డు+ఐ = (బ్రాహ్మణులను పూరం; సి న్యు = రొజు; వెలయున్‌ = వెలుగొందుతాడు; రాష్ట్రము = రాజ్యం; అతని ధనము = ఆ (ప్రభువు యొక్క ద్రములబే పొదలో = సేనా సమూహం; బంధువుల = చుట్టాల యొక్క; విప్రుల ఇ భూసురుల యొక్క" దీవనలన్‌ = ఆశీర్వా = వృద్ది పొందుతుంది; ఇంత తెల్లము ఐ= ఈ విషయం విసృష్షం | తాత్పర్యం: ప్రియురాలా! కాబట్టి రాజు బ్రాహ్మణులను సేవించటం వలననే ప్రకాశిస్తాడు. ద్రుత ఖీ (ఈ ధనం, సైన్య సముదాయం, చుట్టాల యొక్క, విఫ్రులయొక్క ఆశీస్సుల వలననే వృద్ది చె విస్పష్టమైన విషయం.” ళల వ. అని నిర్దేశించి కపర్ది గౌరితో వెండియు. వ. ప్రతిపదార్థం: అని నిర్దేశించి = అంటూ నిర్ణయపూర్వ్షకంగా చెప్పే; కపర్షి = శివుడు, గౌరితోన్‌, వెండియా . రి ఛొత్ప్సర్యం; అని నిర్ణయించి చెప్పి శంకరుడు గారితో మళ్ళీ ఇట్టా అన్నాడు. ళో ఈ 'పరమ మంత్రవిధులం బశువులు యూపంబు । లందు. గట్టణిడి మహాశుచిత్వ | విభవ మొందు విహిత విశసన క్రియ మేను । విడిచి దివ్యసుఖము వడయు' బొలతి

అనుశాసనిక పర్వము - సంచమాశ్వాసము (23 ప్రతిపదార్థం: పొలంతి. = ఓ వనితా పశువులు = బలినొసగుటకు తీసుకు రాబడిన పశువులు పరమ మంద్ర పేధుంన = శ్రేస్టములైన మంత్ర కలాపములతో* యూపంబులందున్‌ = యూపస్తంభాలయందు; కట్టన్‌+పడి = బందించబడి మహా చె త్త విభవమున్‌ = పరమ పావనత్వమహిమను" ఒందున్‌ = పొందును, విహిత విశసన ,క్రియన్‌ = శాస్త్ర సమ్మతమైన సంహార 'క్రియచేత' మేనున్‌ = శరీరమును: విడిచి = వదలి దివ్యసుఖమున్‌ = స్వర్లోకసౌఖ్యాన్ని. పడయున్‌ = పాందును తాత్పర్యం; అపరా! దేనువులు యాగశాలలో యూప స్తంభాలకు మంత్రాలతో బంధించబడి పరమ పవిత్రా లవుతున్నవి. శాస్త్ర సమ్మతంగా వధించబడి శరీరం విడిచి స్వర్గలోకంలో దివ్యసుఖాలు అనుభవిస్తాయి. విశేషం: యూపము = యజ్ఞ పశువును కట్టుటకై పాతిన కొయ్య కు హోమ విధుల దన్మాంసము | లామిషములు గాంగ నొసంగి యమరుల నగ్ని

ష్టోమాదులం బ్రోవంగం బర మామిత సౌఖ్యములు గల్లు యజమానులకున్‌. 72 ప్రతిపదార్థం: హోమ విధులన్‌ = హోమ కార్యాలలో తత్‌+మాంసము = యజ్ఞపశువుల మాంసము; ఆమిషములు కొంగన్‌ = లంచములుగా ఒసంగి = సమర్పించి" అమరులన్‌ = దేవతలను, అగ్నిష్టోమ+ఆదులన్‌ = వసంతకాలంలో సల్చే అగ్నిష్టామం మొదలెన యాగాలచే: ప్రోవంన్‌ = పోషించగొ' యజమానులకున్‌ = యాగములు చేసేవారికి; పరమ+అమిత+సౌఖ్యములు = శ్రేష్టమైన మితిమీరిన సుఖాలు (మోక్షం) కల్లున్‌ = లభిస్తాయి తాత్పర్యం: అస్నిష్టోామం మొదలైన యజ్ఞాలలో హోమాదుల ద్యారా దేవతలకు లంచంగా పశుమాంసం సమర్పించి తృప్తికలిగించటం వలన యజ్ఞకర్తకు అమరులవలన అమితమైన ఉత్తమమైన సౌఖ్యాలు కలుగుతాయి విశేషం: ఈ విషయాన్నే (్రీమదృగవద్గీత-

జవాన్‌ భావయతానేన త్రీ దేవా భావయన్తు వః | పరస్పరం భావయన్తు శ్రేయః పర మవాప్యుధ, (భగ. 3-1) పజలారా! మీరు యజ్ఞాలు సలుపుతూ దేవతలను ఆరాధిస్తే వారు మిమ్మల్ని పోషిస్తారు ఇట్లా ఒకరినొకరు ఆదరించు క టంటే లమకి మీకు పరమసుఖం = మోక్షం కూడా లభిస్తుంది అని చాటి చెప్పింది 0 క శ్రుతి ఐహితహింస హింసగ మతిందలంపం(గ రాదు ముని సమాజం బిది దు , షత తతో బాపిడు పరమ సు । కృతమని కొనియాడుం గాన గీర్వాణనుతా! 73 పతిపదోర్తం: గీర్వాణనుతొ = జేవతలచే కొనియాడబడే గౌరీ! (శ్రుతి విహిత హింస = వేదంచేత విధించబడిన హింస; ఇది= క దుష్కృలే తతిన్‌ = పాపసమూహాన్ని" పాపెడు = తొలగించే; పరమసుకృతము+అని = మహా పుణ్య కర్మఅని, ముని సమాజంబు = మునుల సంఘం: కొనియాడున్‌+కొన = మెచ్చుతున్నారు గనుక హింసగన్‌ = హింసాకార్యంగా' మతిన్‌ = మనస్సునందు: తలంవంగన్‌ +రాదు = భావించకూడదు తాత్సర్యం: గౌరీ! యజ్ఞాలలో చేసే పశుహింస హింసకాదని వేదాలు శాసిస్తున్నాయి. యాగాలలోని పశుహింస పాపాలను పటాపంచలు గావించే పుణ్యకార్యమని మునీశ్వరులు కొనియాడుతున్నారు. కనుక పశువధను హింసా కార్యంగొ భావించ రాదు."

614 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ఆ. అని యహింస తెజంగు లన్నియు నెజింగించి । 'యింక నేమి వినంగ నిచ్చసేసె?” దనిన రుద్రు నడిగె నద్రిజ 'జనుల జీ। వనము తెజంగు లెల్ల వనజనాభ!' 74 (ప్రతిపదార్థం: అని = అంటూ; అహింస తెఅంగులు+అన్నియున్‌ = అహింస యొక్క స్వరూపాలు సమస్తెం; ఎటి(గించి = పార్వతికి తెల్పి; ఇంకన్‌ = ఇటుషై ఏమి వినంగన్‌ = ఏమి ఆలకించవలెనని; ఇచ్చ+చేసెదు? = వాంచిస్తున్నాను? అనిన్‌ = అని శంభుడు పల్కగా; వనజనాభ! = కమలములవంటి కన్నులుగల (శ్రీకృష్ణా! అ|(ద్రిజ = కొండకూతురు ఉమాదేవి, జనుల = మానవుల యొక్క; జీవనము తెజంగులు+ఎల్లన్‌ = జీవన విధానము లన్నింటినీ బ్రతుకు తెరువు లెల్ల; రుద్రున్‌ = శంకరుడిని అడిగెన్‌ = ప్రల్టించింది ని తాత్పర్యం: ఈశ్వరుడు అహింస యొక్క స్వరూప స్వభావా లన్నింటినీ తెలిపి, 'గౌరీ! నీ వింకా ఏమె వినా ని అభిలపషిస్తున్నావు?' అని అడిగాడు. ఆమె 'నాధా! జగములోని జనుల జీవన విధానా లెట్టివో చెప్పు' మని రుద్రు కోరింది శ్రీకృష్ణా! అని నారదుడు కృష్ణుడితో అన్నాడు. సీ, అడిగిన నద్దేవి కద్దేవుం డిట్లనుం : *' గాంత! మానుష్యంబు కర్మభూమి; సుఖదుఖమూలముల్‌ సురతిర్యగాత్మక । త్వంబు; లట్లగుట విత్తంబు వలయు మనుజుల; కెట్లన్న విను ధర్మకామముల్‌ ; విత్తసాధ్యంబులు; విద్య వార్త సేన కార్ష్నత యర్థసిద్ధికి మూలముల్‌; । విద్యవానికి ననవద్యతయును' ఆ. _ గర్నకునకు నేల కాల మెజుంగుట, । జట్టికాని కేది సంభవించె 75 నందు విలువ మొదలునగు లాభమును నెడ । వ్యయము గల్గుటయు శివ ప్రదములు. న = సర్వజ్తకే (ప్రతిపదార్థం: అని+అడిగినన్‌ = అని అపర్ల (ప్రశ్నించగా; ఆ దేవికిన్‌ = ఆ స్వప్రకాశ స్వరూపిణికి: ఆ దేవు ప నభోకర (త్రిలోచనుడు; ఇట్టు+అనున్‌ = ఈ రీతిగా వచించాడు; కాంత = ఓ రమణీ! మానుష్యంబు = మనుష్యత్వంః ఖన్మాలో' కర్మభూమి = కర్మలాచరించే చోటు; సుర+తిర్యక్‌+ఆత్మకత్వంబులు = దేవతల యొక్క, పశు పక్ష్యాదుల యొ జాల కున్‌ సుఖదుః:ఖమూలముల్‌ = వరుసగా సుఖానికి, దుఖానికి కారణాలు (స్టానాలు); అట్ట్లు+అగుటన్‌ = అందుచేత: చుము" ధర్మ = నరులకు; విత్తంబు = ద్రవ్యం; వలయున్‌ = కావాలి, అవసరం ఎట్టు+అన్నన్‌ = ఎందుకంటే; విను = అలం ంబులు * కామముల్‌ = ధర్మ కామ పురుషార్జ్హాలు అనగా పుణ్యకార్యాలు చెయ్యటం, కోరికలు తీర్చుకోవటం అనేవి" విత్తనాలు కారల్‌ * చ తమో డబ్బు చేతనే పొందతగినవి; విద్య = చదువు; వార్త = వాణిజ్యం సల్పుట; సేవ = దాస్యం, పనులు యలు! విద్య డ్‌, కృషీవలత్వం, వ్యవసాయంచెయ్యడం; అర్హ సిద్దికిన్‌ = డబ్బు రాబడికి ధనం లభించటానికి; మూలముల్‌ = ౫ సడకుండటో ణి వానికిన్‌ = చదువుగలవాడికి, విద్యావంతుడికి; అనవద్యతయును = ఆచారాదులచేత నిందారాహిత్యం, మౌట ల్రియట జెట్టీ కర్షకునకున్‌ = సేద్యం చేసేవాడికి; నేల, కాలము+ఎటుంగుట = భూసారం, విత్తుటకు తగిన బుతువేదో ర ఎలువన్‌ బ్‌ కొనికిన్‌ = వర్తకుడికి; ఏది జ ఏ వస్తువు, ఎ సరకు; సంభవించెన్‌ = లభిస్తుందో; అందున్‌ = ఆ ప్రదేశం ఇచ్చి కొనుటకు; మొదలు = మూలధనం; అగులాభమును = సమకూడే ఆదాయం; ఎడవ్యయము = స్వల్పంగ్‌ కల్గుటయున్‌ = కలగటం; శివ (ప్రదములు = శుభాన్నిస్తాయి మిం లోకం కరీకి భూ టీ తాత్పర్యం: పార్వతి ఆ విధంగా అడిగినప్పుడు శివుడిట్టా అంటున్నాడు. “డీవీ! మానవ ఎందుకం ఉల్న యి దేవత్సం౦ సుఖాలకూ, పశుపక్ష్యాదులుగా జన్మించటం దుఃఖా లనుభవించడానికీ కారణ మవుతున్నై

ఆనుశాసనిక సర్వము ఎ పంచమాశ్వాసము థేక పుణ్యకార్యాలు ఆచరించవలెనన్నా కోరికలు తీర్చుకొనాలన్నా ధనం అవసరం. విద్యగలవాడికి నిందా రాహిత్యం త్రి త | సేద్యం చేసికొనే వాడికి పాలము యొక్కసారం, విత్తేసమయం అనగా బుతుధర్మం తెలిసి ఉండటం, వర్తకుడికి ఆయాతావులలో దొరికే సరుకులను అక్కడ కొనుగోలు చెయ్యటానికి మూలధనం (పెట్టుబడి), పెటుబడిలో జి రి, న ను! క్‌ వచ్చే లాభంలో స్వల్పంగా వ్యయంచేసి మిగిలినదానిని పెట్టుబడికి చేర్చడం శుభాన్ని కలిగిస్తాయి. విశేషం: 'చాతుర్చర్ష్యం మయాసృష్టం గుణకర్మ విభాగళు' సత్త్యరజస్తమోగుణాలు, వాటికి తగ్గ శమదమాది కర్మలూ విభాగించి నేనే బ్రాహ్మణ న్షత్రియ వైశ్య శూద్రులను సృష్టించాను అని భగవానుడు గీతలో ఉిగ్గడిస్తూ -- శమో దమ స్తప శ్చౌచం క్షాన్సి రార్టవ మేవ చ, జ్ఞానం విజ్ఞాన మాస్తిక్యం బ్రాహ్మం కర్మ స్పభావజమ్‌ " (భగ 18-42) శమం (బాహ్యేంద్రియని[గ్రహం), దమం (మనోని[గ్రహం) తపస్సు శౌచం, ఆర్జవం (త్రికరణశుద్ద). జ్ఞానం విజ్ఞానం, ఆస్తిక్యం - అనేవి బ్రాహ్మణుడికి జీవనోపాయాలుగా పేర్కొన్నాడు ఆలాగే- “కృషి గోరక్ష వాణిజ్యం వైళ్ళ్యం కర్మ స్ప్వభావజమ్‌ పరిచర్యాత్మకం కర్మ శూద్రస్యాపి స్వభావజమ్‌ స వ్యవసాయం, పశు సంరక్షణ, వర్తకం వైశ్యుడికి జీవనోపాధులనీ, (బ్రాహ్మణాది వర్గాలకు సేవచేయడమే శూద్రుడికి సహజ ధర్మమూ జీవిక అనీ పరమాత్మ గీళలో చెప్పటం జరిగింది. 66వ పద్యంలో రాజధర్మాలు వివరించటం జరిగినందున ఈ పద్యంలో మళ్ళీ రాజకులోచిత ధర్మాలు జీవనోపాయం చెప్పబడలేదు కు. పసులం బాలించునతయ : విసువక యేమజక వాని విధము లెలింగి ప్రో చి సమర్హుం దగు; వెరవునం: బసిం గను సేవకుండు ధనము బడయుం బొగడుతోన్‌. 76 భ్‌ ప్రతిపదార్థం: పసులన్‌ = పశువులను; పాలించు+అతండు = కాచేవాడు" విసువక = (శ్రమ అనుకోక ఎమజుక = అలక్ష్యం చేయక ఉపేక్షించక: వానివిధములు+ఎటీింి = వాటి కష్టసుఖాలు తెలిసికొని, ప్రోచి = కాపాడీ సంరక్షించి" సమర్థుం డు+అగున్‌= నేర్పుకాడవుతాడు; ఇరవునన్‌ = ఉపాయంతో' మెలకువతో; పసిన్‌ = పసరాలను, కను = చూచుకొనే; సేవకుండు = పనివాడు? పాగడుతోన్‌ = ప్రళంసలో: కీర్తితో; ధనమున్‌ = డబ్బును" పడయున్‌ = పొందుతాడు; తాత్పర్యం: పశువులను పాలించేనాడు. విసుగు చెందక, (ప్రాలుమాలక వాటి కష్టసుఖాలు గమనిస్తూ కాపాడి నేర్పుకా డనిపంచుకొంటాడు. మెలకువతో పశువులను చూచుకునేవాడు కీర్తితోపాటు ధనం గడిసాడు. కు. వంచనయును జాద్యంబును ; నించుకయును లేక ప్రభువు నిష్ట మెజింగి తాం ప్రతిపదార్థం: వంచనయున్‌ = మోసమునూ; జాడ్యంబును = అలసత్వమూ, సోమరితనమూ; ఇంచుకయును లేక = కొంచెమైనను కలుగక ప్రభువు+ఇష్టము = యజమానుడి కోరిక ఎటీ(గి = తెలిసి" తాన్‌ = తాను (ఢధేవకుడు); పంచిన పనిన్‌ = ఆజ్ఞాపించిన

616 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము కార్యమును; వెరవునన్‌ = నేర్పుతో; కావించిన = చేసినట్టి; కర్మకరుండు = పని మనిషి “సేవకుడు భృత్యుడు: విపుల ధనంబుల్‌ = విస్తారమైన విత్తమును, సిరిని; ఒందున్‌ = పొందుతాడు ఆక్‌,

తాత్పర్యం: మోసం, సోమరితనం లేక తన యజమానుడి పనిని అతడి యిష్టప్రకారం నెరవేర్చే సేవకుడు విస్తారమైన ధనం పొందుతాడు." వ. అని వెండియు. 78 తాత్పర్యం: అని మరల. (శంకరుడు పార్వతితో అట్లని మరల ఇట్లంటున్నాడు అని తరువాతి పద్యంతో అన్స్నయంు, క *'పరధన పరదారల నప ; హరింపమియు, దేవపితృ సమారాధనముం

గరుణయు నతిథి సపర్యయు ।; గిరితనయా. యొల్లవారికిం గృత్యంబులే్‌.' 79 ప్రతిపదార్థం; గిరితనయా! = పర్వతపుత్రీ ; హైమవతీ. పరధన = ఇతరుల విత్తమునూ: పరదారలన్‌ = ఇతరుల పత్ప్నులనూ; అపహరింపమియున్‌ = దొంగిలించకుండటం కాజేయకుడంటం దేవపితృసమారాధనమున్‌ = దేవతలయొక్క పితృదేవతల యొక్క పూజనమూ; కరుణయున్‌ = దయాగుణమున్నూ' అతిధిసపర్యయున్‌ = అతిధులకు సేవ చేయటమూ; ఎల్లనొరికిన్‌ షా అందరికీ; కృత్యంబుల్‌ = చేయదగిన పనులు. తాత్పర్యం: 'పార్వతీ! పరులధనమునూ, పరుల పత్నినీ కోరకుండటం దేవతలను, పితృదేవతలను ఆరాధించటం, కృపాగుణం కలిగిఉండటం, అతిధి సేవ చేయటం అందరూ ఆచరించవలసిన ధర్మాలు."

శివ్పుండు పార్వతికి వర్లకర్మ పరిపొకంబుల తెణం గెటీంగించుట (సం.13 అను 11-15-1525)

వ. అనిన విని యపర్ధాదేవి 'వర్ణంబుల కర్మంబులు పాకంబు బొందు ప్రకారంబు చెప్పు: మని య

ప్పరమేశ్వరు నడిగిన నతం డిట్లనియె. 80 ప్రతిపదార్డం: అనీనన్‌ విని = అని పరమశివుడు పల్కగా ఆలకించి" అపర్ధాదేవి = ఉమాదేవి; వర్షంబుల కర్మంబులు న్‌ 'టాహ్మణాది జాతులవారు చేయు పనులు; పాకంబున్‌+*పొందు+(ప్రకారము = పక్వమయ్యే తీరు; చెప్పుము+ అని; ఆ+పరమ+ ఈళ్వరున్‌+అడిగనన్‌ అతండు = ఆ శివుడు" ఇట్టు+అనియెన్‌, చా ళీ న నర్తలం: అని శివుడు చెప్పగా ఆలకించి "కులముల యొక్క కర్మలు పరిపకమయ్యే విధమెట్టిదో తెల్పు మని

వె కోరగా ఈళశ్వరు డిట్లా అన్నాడు.

విశేషం. అ పరమేశ్చరుడిని పతిగా కోరి పార్వతి పర్షములు = ఆక్రులు కూడ మెసవక ఘోర తపస్సు చేసింది గనుక ఆమెక్సు చ , న

తమ తను కర్మముల్‌ తెరువు దప్పక చేసినవారు దేవలో

కమున సుఖంబు పొందుదురు: క్రమ్మజి వచ్చియు బూర్వజడాతి జ

శృమున మహార్థిం బొందుదురు; మానిని! యిమ్మెయిం దప్పి యెట్టి కృ

త్యములం జరించి రజ్జినుల కట్టి కులంబునం బుట్టు వాటిలున్‌. 871

అనుశాసనిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము 617 ప్రతిపదార్థం: మానిని = అభిమానవతీ! గౌరీ! తెరువు+తప్పక = దారి తప్పక; తమ తమ కర్మముల్‌ = తమ తమ కుల వృత్తులు; చేసినవారు = సల్పినట్టి వారు; దేవలోకమునన్‌ = స్వర్గభువనంలో; సుఖంబు+పాందుదురు = సౌఖ్యాలు అనుభవిస్తారు; (క్రమ్మజి వచ్చియున్‌ = పుణ్యం క్షీణించగానే తిరిగి ధరణికి వచ్చి కూడా; పూర్వజాతిజన్మమునన్‌ = మునుపటి కులంలోని పుట్టుకతో; మహా+బుద్దిన్‌ = మిక్కిలిపెంపును; పాందుదురు = చెందుతారు; ఈ+మెయిన్‌+తప్పి = ఈ విధానం విడిచి; ఎట్టి కృత్యములన్‌+చరించిరి = ఎట్టి పనులలో (ప్రవర్తిస్తారో; ఆ+జనులకున్‌ = ఆనరులకు:; అట్టి కులంబునన్‌ = అట్టివర్తంలోనే: పుట్టు = పుట్టుక; పాటిలున్‌ = కలుగుతుంది. తాత్పర్యం: 'హైమవతీ! ఆయా కులాలకు విధింపబడిన కర్మలను శ్రద్దతో చేసే వారు స్వర్గలోకంలో సుఖ మనుభవిస్తారు. పుణ్యం క్షీణించగనే వారు అక్కడ నుండి వచ్చి మళ్ళి భూతలంలో మునుపటి కులాలలోనే జన్మించి మిక్కిలి అభివృద్ది పొందుతారు. అట్లా కాకుండ తమ తమ కుల ధర్మాలు వదలి ఏయేకర్మలు చేస్తారో, ఆయా కర్మలను బట్టి వారు ఆయాకులాలలో పుట్టుతారు. విశేషం: “స్వస్వే కర్మణ్యభిరతః సంసిద్దిం లభతే నరః,

స్వకర్మ నిరత స్పిద్దిం యధా విందతి తచ్చృణు క = (భగ. 18-45) “యతః ప్రవృత్తిర్భూతానాం యేన సర్వమిదం తతమ్‌, స్వకర్మణా తమభ్యర్చ్య సిద్దిం విందతి మానవ” - (భగ. 18-46) అర్జునా! తమ తమ వర్ష ధర్మాలను వదలక ఆదరంతో ఆచరించే వాడు పరమపదాన్ని పొందుతాడు. అదెట్లాగో చెప్పుతాను వినుము. సకలభూతముల వ్యాపారాలు ఆ పరమాత్మవలననే జరుగుతున్నాయి. చరాచరాత్మకమైన జగమంతటా అతడు నిండి ఉన్నాడు. అట్టి పరమాత్మను మానవుడు తనకు విధించబడిన కర్మతో ఆరాధించి సిద్ధిని పొందుతున్నాడు - అని అర్జునుడికి భగవంతుడి ఉపదేశం. కు ఎంతెంత మేలు చేసిన ! నంతంతియ కులము నెక్కుడై సమకూరుం గాంతా! విపుం డయిన న । త్యంతానంద మగులోక మతనికిం గలుగున్‌.” 82 ప్రతిపదార్లం: కాంతా! = రమణీ!: ఎంత+ఎంత = ఏపాటి, ఏ కొలది; మేలు చేసినన్‌ = ఉపకారం చేస్తాడో; అంత+అంతియ: డా = అంతకు తగినట్టి; కులము = జాతి; ఎక్కుడు+ఐ+సమకూడున్‌ = గొప్పగా లభిస్తుంది; విప్రండు+అయినన్‌ = (బబ్రహ్మణుడై జన్మిస్తే; అతి+అఆనందము+అగు లోకము = మిక్కిలి సంతోష భరితమైన లోకం; అతనికిన్‌ = అ భూసురుడికి? తాత్సర్యం: ఎవడు ఏ పాటి పుణ్యం చేస్తాడో వాడికి ఆ పాటి ఉత్తమ కులం లభిస్తుంది. అధిక పుణ్య ఫలంగా నరుడు బ్రాహ్మణ జాతిలో జన్మిస్తే అతడికి నిత్యానందమయమైన ఉత్తమ లోక (ప్రాప్తి కలుగుతుంది.” వ. అని చెప్పి మజియును. 83 తాత్పర్యం: శంభుడు గిరిజతో అట్లా చెప్పి ఇంకా ఇట్టా అన్నాడు.

618 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము చ. “ఆపద. దూలపోక సిరి నంది మదింపక శౌర్యవృృత్తిమైం బాపుల గెల్లి యార్ట్దవము బంధుజనాలికి నార్యకోటికిన్‌ జూపుచు దీనులం గరుణం జూచి తగం గలమాత్రం బ్రోచుచున్‌ గోపము లేక మని గలుగున్‌ దివిజాంశమునన్‌ జనించినన్‌.' 84 ప్రతిపదార్థం: దివిజ+అంశమునన్‌ = దేవతల అంశంలో, జనించినన్‌ = పుట్టితే: ఆపదన్‌ = కష్టంవచ్చినప్పుడు, విపత్తులో' తూలపోక = చలించక, నొవ్వక, బాధపడక, సిరిన్‌ = సంపదను; అంది = పొంది; మదింపక = గర్వించక; శౌర్య వృత్తిమైన్‌ పై శూరత్వంతో, పరాక్రమంతో; పాపులన్‌ గెల్చి = కలుషాత్ములను జయించి ఆర్జవము = చక్కని నడవడిక, బుజువర్తన; బంధుజన+అళికిన్‌ = చుట్టాల సమూహానికి ఆర్యకోటికిన్‌ = పెద్దల సముదాయానికి" చూపుచున్‌ = కనబరచుతూ, దీనులన్‌ = నొచ్చినవారిని, దిక్కులేని వారిని; కరుణన్‌చూచి = దయతో ఆదరించి" తగన్‌ = ఒప్పిదముగ; కలమాత్రన్‌ = తనకక్తికి తగినట్టు; (ప్రోచుచున్‌ = కాపాడుతూ” కోపము లేక మన్కి = ఆ(గ్రహంలేని (బ్రతుకు; కలుగున్‌ = లభిస్తుంది. తాత్ప్సర్యం: దేవతల అంశలో జన్మించిన వాడు ఆపదలయందు చలించడు. సంపదలయందు గర్వించడు. పరాక్రమంతో పాపులను జయిస్తాడు. బంధుజనముల యెడ, పెద్దల సమూహం పట్ట బుజు (ప్రవర్తనతో మెలగుతాడు. దీనుల యందు కనికరం కలిగి తన శక్తి మేరకు వారిని సంరక్షిస్తాడు. కోపతాసాలు లేని క _ అనిన విని గౌరి 'కొందలు ; మనుజులు సంపద సుఖించి మనం గొందటు లే మి నలండగి దుఃఖ పడుదురు; । విన వలతుం గారణంబు; వినిపెంపు శివా!” 85 ప్రతిపదార్థం: అనిన్‌+విని = పరమశివుడు అట్లా చెప్పగా ఆకర్షించి, గౌరి = నగరాజకుమూరి; శివా! = పరమేశ్చరా!' కొందజు = కొంతమంది: మనుజులు = మానవులు: సంపదన్‌ = ఐళ్చర్యంతో; సుఖించి మనన్‌ = సౌఖ్యా అనుభవిస్తూ బ్రతుక: కొందటు = కొంతమంది; లేమిన్‌ = లేమిడితో, శృీదరికంతో, దారిద్ర్యంతో; నలంగి = బాధచెంది, నొచ్చి; దుఃఖము+పడుదురు పై చింతిస్తుంటార్సు; కారణంబు = ఇందుకు హేతువు; వినన్‌ = వినుటకు, వలతున్‌ = వాంఛిస్తాను' వినిపింపు = చెప్పవలసినది. చా అ ఉం | త్పర్యం; అని మహాదేవుడు చెప్పగా విని భవాని 'హృదయేశ్చరా! పుడమిలో కొందరు సిరిసంపదలతో తులదూగుతూ మ లనుభవిస్తుండగా మరి కొంతమంది పేదరికంతో అగచాట్లప్రాలై దుఃఖపడు తుంటారు. ఇందుకు కొరళొ మి + లా 6 టో వినగో రుతున్నాను. సెలవియ్యండి. చ. అనుటయు శంభు. డిట్లను 'ధయన్‌ బలి భిక్షము పెట్టలేమిం గుం దిన చెలి జుట్టముం బిలిచి దీనత వాపి యపాపవృత్తిం జె విన తొల్స్పబాము గల్గునరు లెస్సగ మంచు విధాత; నిష్కృపా తుని నత్రిలోభ దూషితుని దుర్గతి దుఃఖితుం జేయుం బార్వతీ!" 86 పతిపదారం. న | న త్ర "రం: అనుటయున్‌ = అని సర్వమంగళ పలుకగా; శంభుండు = శంకరుడు; ఇట్లు +అనున్‌ = ఈలాగున ప లికాడు; ప వ గిరిజా దయన్‌ = కారుణ్యంతో; బలి = భూతములకు (కాకులు మొదలైనవాటికి); బలి = జహ్రారం (ెడిెెడు తుకులు); భిక్షమ్సు = యాచకులకు చేరెడు బియ్యం: పెట్టన్‌లేమిన్‌ = పెట్టుటకు లేనందున' కుందిన = చింతించిన లు

ఆనుశాసనిక సర్వము - పంచమాశ్వాసము 619 దుఃఖించిన; చెలిన్‌ = మి'్రడిని; చుట్టమున్‌ = బంధువును, పిలిచి = ఆహ్వానించి, రమ్మని; దీనత+పాపి = దరిద్రతను తాలగించి, వారి పేదరికాన్ని నిర్మూలించి; అపాపవృత్తిన్‌ = కలుషరహితమైన (ప్రవర్తనతో, 'వుణ్య వర్తనతో: చెల్లిన = సాగిన, గడచిన; తాలుబాము+కల్లు+నరున్‌ = ముందటి జన్మముగల, పూర్వజన్మం కలిగిన మనుజుడిని; విధాత = (బ్రహ్మదేవుడు; లెస్సగన్‌ = చక్కగా, బాగుగా; మన్చున్‌ = అన్న వ(స్తాదులిచ్చి పోషిస్తాడు. జీవింపజేస్తాడు; నిస్‌+కృపా+ఆత్మునిన్‌ = దయలేని మనసు గలవాడినీ, అతిలోభ దూషిత్తున్‌ = పరమ దురాశాపరుడిని, పిసినారి తనం గలవాడిని, దుర్గతి దుఃఖితున్‌+చేయున్‌ = పేదరికంతో విలపించేవాడినిగా చేస్తాడు. తాత్సర్యం: ఉమాదేవి అట్టా అడిగితే శివు డిట్టా అన్నాడు. “గార! భూతములకు బలి సమర్పణ చెయ్యటానికి,

లె న్హా అన్నా

యాచకులకు బిచ్చం వెయ్యటానికి ఏమీలేక ఎంతో బాధపడుతున్న తన మి(ప్రులను, చుట్టాలను రమ్మని చెంతకు చేరదీసి వారి పేదరికాన్ని తొలగించి పుణ్య ప్రవర్తనతో పూర్వజన్మం గడపిన పురుషుడికి బ్రహ్మదేవుడు అధికంగా సిరిసంపద లిచ్చి కాపాడుతాడు. అట్లా కాకుండా తాలి జన్మలో దయారహితుడై, పరమలుబ్బుడై (పిసినిగొట్టై జీవితం గడపిన వాడిని ఈ జన్మలో కష్టాలపాలు చేసి దుఃఖపడేటట్టు చేస్తాడు (బ్రహ్మ. విశేషం: భవమునకు వికృతి పదం బాము. తొలుబాము = పూర్వభవము = ముందటి జన్మము - చేసుకున్నవాడికి చేసుకున్నంత మహాదేవ - ఇట్టి సామెతలు జన్మాంతర సుకృతదుష్కృత ఫలానుభవం తప్పదని నిరూపణ చేస్తాయి. క్ర విను మలుకయుం గూర్మియు లే। వనవద్యా! యెజ్జ్ఞనంబులందును విధికిన్‌

మును చేసిన కర్మము ఫల ; మనుభవ గోచరము సేయు నంతియ తటితోన్‌.' 87 ప్రతిపదార్థం: అనవద్యా! = అనింద్యచరిత్రురాలా॥ వినుము = ఆలకించుము: విధికిన్‌ = (బ్రహ్మకు, పరమేస్టికి: ఏ+జనంబుల +ఆందున్‌ = ఏ మనుష్యుల యందూ; అలుకయున్‌ = కోపమూ, కినుక; కూర్మియున్‌ = (ప్రమయూ; లేవు = కలుగవు; మును చేసిన కర్మము ఫలము = వారు మునుపటి జన్మలలో చేసిన కర్మల యొక్క ఫలం; తజితోన్‌ = సమయమునందు: అనుభవ గోచరము+చేయున్‌ = అనుభవానికి వచ్చేటట్లుచేస్తుంది:; అంతియ = ఇంతేసుమా! ఇంతకన్న వేరేమీ లేదు. తాత్సర్యం: 'ప్రాణేశ్చరీ! చెప్పుతాను వినుము. (బ్రహ్మదేవుడికి ఏ జీవుల యందు కోపం గానీ, (ప్రేమగానీ లేవు. కానీ ఆయా జనులు పూర్వజన్మలలో చేసికొన్న కర్మలఫలం అనుభవించవలసిన వేళరాగానే వారి అనుభవానికి వస్తుంది. ఇంతేగాని ఇందుకు వేరే కారణం లేదు." విశేషం: “సమోఇహం సర్వభూతేషు నమే ద్వేష్నోఇ-స్తి న ప్రియః,

యో భజంతి తు మాం భక్త్యా మయి తే తేషు చాప్యహమ్‌.” (భగ. 9-29)

నేను సర్వ (ప్రాణులపట్ల సమానుడిని. నాకు ద్వేషించ తగిన వాడుగాని, ఇష్టుడుగాని లేడు అని గీతలో భగవానుడు చెప్పినట్టు జగత్సృష్టికర్తకు ఒకరిపట్ట కినుకగానీ, మరొకరిపట్ట (ఢ్రేమగానీ లేవు. ఆయా జీవులు చేసికొన్న సుకృత దుష్కుతాలే వారి సుఖదుఃఖాలకు హేతువులు. వ. అని యెటింగించి వెండియు. 88 తాత్పర్యం; అని తెలిపి పరమేశ్వరుడు మళ్ళీ (ఇట్టా అన్నాడని తరువాతి పద్యంతో అన్వయం)

620 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ఈ 'ధనము గలిగియుండి ధవళాక్షి! కుడువక । కట్టకుండు పరమకష్టజనము లొరువు లొత్తిచెప్పనుపకారులై తొలు ; పుట్టునందు మనిన యట్టివారు. 89 (ప్రతిపదార్థం: ధవళ+అక్షి! = తెలి కన్నులదానా!; ధనము+కలిగి+ఉండి = చేతిలో దండిగా డబ్బుండి కూడా; కుడువక = తిండీ తినక; కట్టక+ఉండు = దుస్తులు ధరించకుండే: కష్టజనులు = పరమనీచులు, ఒరువులు = ఇతరులు" ఒత్తి చెప్పన్‌ = న్య చెప్పగా, గట్టిగా నిర్బంధించి చెప్పగా; ఉపకారులు+ఐ = పరులకు మేలొనర్చువారై: తాలు పుట్టు+అందున్‌ = పూర్పజన్మ౯? మునుపటి పుట్టవులో; మనిన+లఅట్టివారు = జీవించినటువంటివారు సుమా. క్రి తాత్సర్యం: 'దేవీ! విశాలాక్షీ! పూర్వజన్మలో ఇరుగు పొరుగువారు. నొక్కి నొక్కి చెప్పగా, వారి నిర్చంఠొ ని డా తలయొగ్గి పరులకు ఉపకారం చేస్తూ ఆ (బ్రతుకు అట్లా వెళ్లబుచ్చినవారు ఇప్పుడు సిరి సంపద లుండికూ కమ్మగా భుజించక, మంచి ఉడుపులు ధరించక నీచంగా జీవిస్తున్న ఆ జనులే సుమా! ఆ. _ తమకు ధనము లేక తగు భోగముల కెవ్వ : రైనస నడప మను సుఖాధ్యజనులు తం తొల్లి పేదవార లుల్ల మర్గుల కెప్టుం: బెట్టంగోరుచుండి నట్టివారు. త న వాలకు? (ప్రతిపదార్థం: తమకున్‌ = తమకు; ధనము లేక = ద్రవ్యం లేకున్ననూ; తగు భోగములకున్‌ = కావలసిన సుఖానులో సుఖొ ఎవ్వరు+ఐనన్‌ = ఎవ్వరెవ్వరో; నడపన్‌ = జరుపుతుండగా, ఇస్తూఉంటే; మను = జీవించునట్లి; సుఖ+ఆఢ్య+జనులు సు అనుభవిస్తున్న పుణ్యాత్ములు; తొల్లి = పూర్వం, మునుపు ; పేదవారలు; = దరిద్రులు, బీదవాళ్ళు: ఉల్లము ” వ్వవలినని ఆర్జులకున్‌ = అడుగుకునేవాళ్ళకు, యాచకులకు; ఎప్టు = ఎల్లప్పుడూ; పెట్టన్‌+కోరుచున్‌+ఉండిన+అట్టివారు రి ఛాంఛించే వారేసుమా! స్తున్న న నుభవిా తాత్పర్యం: ఇపుడు తమకు విత్తం లేకపోయినప్పటికీ ఇతరుల సహాయ సహకారాలతో సుఖాలు లా చ్రవలేనని = సం జనులు వెనుకటి జన శలో తాము పేదవారైనప్పటికీ తమ మనసులలో ఎల్లప్పుడు 'పేదసాదలకు పెట్టి పో వాంచించే ఉదారులే సుమా! తను తుంది విశేషం: పెట్టే శక్తి తనకు లేకపోయినా పెట్టవలెననే సంకల్ప ముంటే చాలు. అదే తన భావి సుఖానికి మూల లర. పెట్టకపోయినా పెట్టే ఇల్లు చూపటం తనకు ఎంతో మేలుచేకూరుస్తుంది అని చెప్పటానికి ఇటువంటి సూక్తు సీ, ఆయాససడకుండ నర్ధంబు చేరెడు , వారు పొత్రజనంబు( దార పిలిచి తొలుమేనం బెట్టిన యలఘు దయాధ్యులు; । ధనసిద్ధి బహులయత్నమున' గలుగు మనుజులు పూర్వజనృ్మమున నర్భులు దమ్ము; నడుగ దాంపక యిచ్చినట్టి వార; లాయాసమునను విత్తాగమం బెడలెడు ; జనులు ముంధరి పుట్టువునం గృపొ వి తే. హీనులై యాచకుల నిలయించి పేదప ౧నిడని లోభులు; ముదిసి ధనేశుండగు న 9] రుండు ప్రాయంబునాం డీక గం డడంగి ; తొంటి భవమున నీగికిం దొడండి నతయ కున్న నాలో! నా చెందు హబలిబి ప్రతిపదార్థం: ఆయాసము+పడక+ఉండన్‌ = (శ్రమ చెందకుండ; అర్థంబు = విత్తం; చేరెడు వారు జ తొమో వ్‌ తొలుమేనన్‌ = ముందటి జన్మలో; పాత్రజనంబున్‌ = యోగ్యులైనవారిని, తగినవారిని, అర్హులను: జో

అనుశాసనిక సర్వము - పరీచమాశ్వానము ల = ఆహ్యానించి; పెట్టి +అలఘు+దయా+ఆఢ్యులు = దానం చేసిన గొప్ప దయాగుణమున్నవారు, బహుల యత్నమునవ్‌ జ్‌ పలువిధములైన ప్రయత్నాలతో; ధనసిద్ది కలుగుమనుజులు = ద్రవ్యలాభం పొందునట్టి మనుష్యులు: పూర్చజన్మమునన్‌ = తొలుతటి పుట్టువులో; అర్హులు = యాచకులు: తమ్మున్‌ = తమర్ని' అడుగన్‌ = కోరగా, డాపక = తన దగ్గరనే పదిలపరచుకోక; ఇచ్చిన+అట్టివారలు = ఒసగిన పుణ్యపురుమలు సుమా! ఆయాసమునను = (శ్రీమపడియూ; విత్త+ఆగమంబు = ధనము యొక్క లాభం, 'ప్రాష్తే ఎడలిన జనులు = లొలగిన వారు, ముందరి పుట్టువునన్‌ = పూర్వజన్మలో; కృపావిహినులు+ఐ = దయాశూన్యులై, కరుణమాలిన వారై యాచకులన్‌ = అర్జులను. అలయించి = ఇంటికి త్రిప్పుకొని శ్రమ పెట్టి పిదపన్‌ = తరువాత; ఇడని లోభులు = ఇయ్యని పిసినిగొట్టులు, లుబ్జులు ముదిసి = ముసలివాడై; ధన+ఈశుండు+అగు = ధనాధిపతిఅయిన, మహాధనికుడైన; నరుండు = మనుజుడు; శాంటి భవమునన్‌ = ముందటిజన్మలో; ప్రాయంబునాండు+ఈక = మంచి యౌవనదశలో ఉన్నప్పుడు దానంచెయ్యక; గండు+అడంగి = బలముడిగి.. శక్తి చేడి: ముసలివాడై; ఈగికిన్‌ = దానము సల్ఫిడానికి; తొడంగిన+అతండు = పూనుకొన్నవాడు సుమీ! తాత్పర్యం: ఈశ్వరీ! ఎక్కువ (శ్రమపడకుండా డబ్బు ఎవరికి లభిస్తుందో వారు తొల్లిటి జన్మలో యోగ్యులైన వారిని తమంతట తామే రండని పిలిచి దొనము చేసిన దయామయ హృదయులు సుమూ! మిక్కిలి ప్రయత్నంతో ఇప్పుడు ధనం గడిస్తున్నవారు పూర్ప జన్మలో యాచకులు తమర్ని వేడినప్పుడు రేపురా, మాపురా, మళ్లి రమ్మనకుండా, దాన మొనర్చిన పుణ్యాతు శు సుమా! మిక్కిలి శ్రమపడికూడా విత్తం చేకూరక వేదన చెందుతున్నవారు మునుపటి పుట్లువున యాచకుల్ని కనికరం లేక పలుమారు తము యింటికి తిప్పుకుని చివరికి ఏదీ యివ్వక పంపివేసిన లోభులు సుమా! ముసలి తనంలో కుబేరులై ఉన్నవారు వెనుకటి జన్మలో తాము పడుచుదనంలో ఉన్నప్పుడు శక్తి కొలది ఒకరికి ఉపయోగ వడేక వార్హకంలో దాన ధర్మాలకు పూనుకొన్న నా రే సుమి! త్తే గి డ్రియు! దవుళుల కతన భోగ ! ములు భుజింపలలేని మర్షులు, గిరీంద్ర

తనయ! తొలుమేన లోగముల్‌ దనికి చచ్చు ! నపుడు చొనేంబుసేసిన యట్టివారు. 92 , కలిగి+ఉండియన్‌ = తనకు సంపద ఉండికూడా; తెవుళు ౨ ఓ కొండలరాయని కూతురా ; తెవుళుల ప్రతిపదార్థం: గిర+ఇంద్రతనయ లు = సుఖొౌలు భుజింపంగన్‌+లేని = అనుభవించజాలని, మర్చ్యులు నా మనుష్యులు, తొలుమేనన్‌ = పూర్వజన్మాన రోగము సుమా దానాలు; చేసిన+అట్టివారు * ఇచ్చినవారు స్తులైన కారణాన ప పు తొతురం: గిరి డేవీ! కఠిమి కలిగి ఉండి కూడొ వ్యాధిగ్రస్తుల బాధపడుతూ ఇపుడు భోగా లను ఫ్రర్యం: గిరిజా కజన,ంలో జబ్బుతంటుకొని చనిపోయే సమయంలో దానం చేసిన వారే సుమా! భవించదానికి నోచుకొననివారు పొర్పగి” కీ తే ములు గలయటి జనులు * తొల్లి మాంసభోజనములం దోజంగియున్న క అధిక రూపు! గలిగి తోలుమేనం గొనటులం బలికినారు. ౩ వారు రూవవిహోనులు దొరు లు = ఎక్కువచక్కదనొలు! మిక్కిలి అందాలు; కల+అట్టి = కలిగినటువంటి; జనులు = ప్రతిపదార్థం: అధికసౌందర్యమా రనభోజనములన్‌ * మాంసాహారాన్ని: తొల౮+ఉన్నవారు = మానివేసినవారు విడిచినట్టివోరు, మనుష్యులు; తొల్లి ౯ పూద్దేం లు; తొరు * తాము" తొలుమేనన్‌ = పూర్వజన్మలో; రూపు+కలిగి = అందంకలవారై; రూపవిహీనులు = వికృతస్వరూపు = పగలాలిచేసినవారు, పరిహసించినవారు సుమా! కానటులన్‌ = కురూవులను? పలికీనొ

622 శ్రీమదాంధ్ర మవాభారతము తాత్సర్యం: ప్రేయసీ! చక్కందనం కలిగి ఉన్నవారు పూర్వజన్మలో మాంసం తినటం మానివేసినట్టివారే. నేడు వికృత స్వరూపులై ఉన్నవారు మునుపటి జన్మలో తాము సొగసుకాం[డై ఉండి కురూపులను పరిహసించిన వాళ్లే సుమా! క విను సొభాగ్యసమేతుండు ; మును నిజదారైకపరుండు ముందటి జన్యం బున భార్యకు జ్రీతి యొన । ర్పని మనుజుండు సుభగతావిరహితత( బొందున్‌, 94 ప్రతిపదార్థం: విను. =ఐ గౌర్‌! వినుము; సౌభాగ్యసమేతుండు = అందగత్తె అయిన ఆలుగలవాడు, వైభవోపేతుడు; మును = పూర్వజన్మంలో; నిజదార+ఏకపరుండు = తన భార్యయందే మిక్కిలి ఆసక్తి కలవాడు; ముందటి జన్మంబునన్‌ = తొలుతటి పుట్టుకలో: భార్యకున్‌ = తన పల్నికి; ప్రీతి+ఒనర్చని = సంతోషం కల్లించని, తృప్తి చేకూర్చని; మమజుండు = మనిషి సుభగతావిరహితతన్‌ = సౌభాగ్యవిహీనత్వాన్ని; పొందున్‌ = పొందుతాడు అనగా అందచందాలు లేని ఆలిని పొందుతాడు. తాత్పర్యం: ప్రియురాలా! పూర్వజన్మలో తన పత్షియందు పరమ ్రీతిగల పురుషుడు, ఏకపత్నీవ్రత పరాయణుడు సౌందర్యవతిని ఇల్లాలుగా పొందుతాడు. ముందటి జన్మలో భార్యను ఉపేక్షించి యథేచ్చగా విహరించినవాడు. సౌభాగ్యవిహీను డవుతాడు. క. అమితజ్డానము విజ్ఞా।; నము గలిగియు బేదయైన నరుండు చనిన జ న్మమున వినికి గలిగియు దా ; నము తెరువున బోనివాయ నళనదళాక్షీ! 95 (ప్రతిపదార్థం: నళినదళ+అక్షీ! = తామరరేకుల వంటి కన్నులు కలదానా!; అమితజ్ఞానమున్‌ = అధికమైన అధ్యాత్మజ్ఞానమును; విజ్ఞానమున్‌ = శాస్త్ర సంబంధమైన జ్ఞానమునూ, అనుభవపూర్వకమైన జ్ఞానమునూ; కలిగియున్‌ = లభించికూడా: పేద+ఐన+ నరుండు = దరిద్రుడ్డైన మానవుడు; చనిన జన్మమునన్‌ = పోయిన పుట్టుకలో; వినికి+కలిగియున్‌ = ధర్మాలను గూర్చి వినికూడ; ధానము తెరువునన్‌+పోనివాండు = దొన పథంలో వెళ్ళనివాడు సుమా! తాత్స్చర్యం: తామరరేకులవంటి కన్నులుగల పార్వతి! అధ్యాత్మ జ్ఞానమూ, శాస్తజ్ఞానమూ కలిగి ఉండి కూడొ ఇట్స్‌ ఎదరికంతో అలమటించేవాడు తాలి జన్మంలో ధర్మాలను తెలిసికూడా దానం చేయటానికి ఏమాత్రం పూననివాడే సుమా! క తగుబుద్ధిలేక సంపద । మిగులం గలుగు నరుండు తొంటిమేనం గరుణమై విగతప్రజ్ఞుం దయ్యును । దగ దీనుల బ్రోచినతండు దళితాబ్దముఖీ | 66 (ప్రతిపదార్థం: దళిత+అల్జముఖీ! = వికసించిన పద్మంవంటి ముఖంకలదానా[ తగు బుద్దిలేక = తగిన తెలివిలేక; సంపద = విశ్చర్యం; మిగులన్‌ = మిక్కిలి; కలుగు నరుండు = కలిగినట్టివాడు; తొంటిమేనన్‌ = పూర్వజన్మలో: విగత ప్రజ్ఞుండు+అయ్యునున్‌ ఇ మీ తెలివిలేనివాడు అయినప్పటికిన్నీ, వివేకవిహీను డైనప్పటికినీ; కరుణమైన్‌ = దయతో; తగన్‌ = చక్కగా; దీనులన్‌ = దరిద్రులను; ప్రోచిన+అతండు = రక్షించినవాడే సుమా! తాత్పర్యం: వికసించిన కమలంవంటి మోముగలదానా! ఈ జన్మలో తగినంత తెలివితేటలు లేకపోయి నప్పటికినీ మెండగు సంపద కలవాడు పూర్వజన్మలో వివేకహీనుడై ఉండి కూడా కనికరంతో దరిద్రులను రక్షించిన వాడే సుమా!

అనుశాసనిక పర్వము - పంచమాశ్వానము 623

సీ. _ మేధావియై విన్మిమిగిలి విద్యల బొల్టు । నరుండు దొల్బామున గురున కధిక

భక్తుండై తనదైన పాండిత్య మొరులకు6; గావించు వేడుక గలుగు సుజను.

దడభ్యసింపంగ విద్యాయుక్తి లేకుండు ; నాతండు తొల్లి విద్యాధికత్వ

మున గర్వియై శిష్టజనులకు సభ భంగ : మొనరించి కుందంేసిన యతందు; తే. భార్యయును బిద్దలును దాను బహుధనముల : భోగులై రోగములు లేక పొల్టుభార

లమలినాచార పాత్రదానములు సత్య! కరుణలును దొంటి భవమున గలిగినారు. 97 ప్రతిపదార్థం: మేధావి+ఐ = బుద్దిమంతుడై; మంచితెలివి కలవాడ్రై; విన్కిమిగిలి = శా(స్తాదులను (శ్రవణం చేసి, బహు(క్రుతుడై; పాల్చు = ఒప్పుతున్న, విలసిల్లునట్టి;:,నరుండు = మనుష్యుడు; తాల్‌బామునన్‌ = కడచిన జన్మలో: గురునకున్‌ = ఆచార్యుడికి; అధిక భక్తుండు+ఐ = గొప్ప భక్తుడై; తనది+ఐనపాండిత్యము = విద్యలయందు తనకున్న నేర్పును; ఒరులకున్‌ = అన్యులకు; కావించు = కలిగించునట్టి; వేడుక+కలుగు+సుజనుండు. = అభిలాష కలిగిన సత్పురుషుడు సుమా!; అభ్వసింపంగన్‌ = చదువుకొనుటకు; విద్యాయుక్తి లేక+ఉండు+ఆతండు = విద్యాయోగం లేనటువంటివాడు; తొల్లి = మునుపు; విద్యా+అధికత్వమునన్‌ = విద్యలయొక్క అతిశయంచేత; మెండుగ విద్యలు రావటం వలన; గర్వి+ఐ = పొగరుబోతై: శిష్టజనులకున్‌ = మంచినడవడిగల మహనీయులకు, ఆర్యులకు, పూజ్యులకు; సభన్‌ = సభయందు; భంగము+ఒనరించి = అవమానం కలిగించి: కుందన్‌+చేసిన+అతండు = బాధించినవాడే, నొప్పించినవాడే సుమా[ భార్యయును = పత్నియు: బిడ్డలు = పిల్లలు; తనున్‌ = తానూ; బహుధనములన్‌ = పెక్కు సిరిసంపదలతో; భోగులు+ఐ = సుఖాలనుభవిస్తున్నవారై: రోగములు లేక = వ్యాధి[గ్రస్తులు కాకుండ; పాల్చువారలు = శోభిల్లుతున్న వాళ్ళు; అమలిన+ఆచార = నిర్మలమైన ఆచారములు, నడవళ్ళు: పొతదానములు = అర్హులైనవారికివ్వటం: సత్యకరుణలును = నిజంపలకటం, దయాస్వభావం:; తొంటిభవమునన్‌ = వెనుకటిజన్మలో: కలిగినారు = కలిగినట్టివారు. తాత్పర్యం: బుద్ధిమంతుడై శాస్త్రశ్రవణం చేసి అనగా బహు(శ్రుతుడై విద్యలచేత విలసిల్లే మానవుడు గ్రడచివ జన్మలో ఆచార్యుడిని పరమభక్తితో ఆరాధించిన వాడే నుమా! అంతేగాక తాను నేర్చిన. విద్యలను ఇతరులకు నేర్పి వారిని పండితులను చేయవలెననే అభిలాష కలిగిన మహాశయుడు సుమా! ఈ జన్మలో నేర్చుకుందామనుకొన్నా విద్యలబ్బనీ వాడు మునుపటి జన్మలో విద్యాతిశయంతో దర్చించి పెద్దలను సభలలో అవమానపరచి వారి హృదయాలను నొప్పించిన వాడే సుమా! తాను, తన ఆలుబిడ్డలు అనేక భోగభాగ్యాలు అనుభవిస్తూ రోగాలు లేక హాయిగా మనుగడ సాగిస్తున్న వాళ్ళు ముందటి జన్మలో నిర్మలమైన ఆచారం గలవారూ, అర్హులకు దానధర్మాలు చేసిన వారూ, సత్యవచనులూ, దయాపరులై ఉండినవ్యాళ్ళే సుమా! ఆ. ఆలుజిడ్ద లొఅటులై లేమి గుందుచు€ | దెవులుచేతం బడుచు నవయు జనులు

మున్ను క్రోధలోభముల నాస్తికతం బర | వీడీనంబు చేసి పేర్చినారు. "98 (ప్రతిపదార్హం: ఆలుబిడ్డలు = భార్యయూ, పిల్లలూ; ఒజటులు+ఐ = మూర్చులై; లేమిన్‌ = దారిద్యంతో; కుందుచున్‌ = నాగులుతూ; తెవులుచేతన్‌+పడుచున్‌ = రోగాల బారిపడుతూ; నవయుజనులు = కృళిస్తున్న, భాధ పడుతున్న మనుష్యులు; మున్ను = పూర్వం; క్రోధలోభములన్‌ = కోపం చేతను, దురాళచేతనూ; నాస్తికతన్‌ = దేవుఢు లేడని చెప్పటం చేతనూ. పరపీడనంబు+చేసి = ఇతరులను బాధించి; పేర్చినారు = చెలరేగిన వారే సుమా!

తాత్పర్యం: తమ ఆలుబిడ్డలు మూర్చులై ఒకవంక పేదరికంతో, మరొకవంక రోగాలతో అల్లాడు తుండగా కష్టా అనుభవిస్తున్న మనుష్యులు పూర్వజన్మంలో కోపం, దురాశ దేవుడు లేడనటం మొదలైన చెడుగుణాలతో పరులను బాధిస్తూ విజ్బృంభించినవారే సుమా! సీ. కాంత! జాత్యంధుందు గన్నులు చెడువాండు : తన యొప్పు మెజయుచు. దగిలి యొరుని

వనిత. దొల్మేనం జూచినవాండు, కర్ణరో ; గార్తుండు కటుక వాక్యముల. దొల్లి

శిష్పు నొప్పించిన కష్టుండు, కడుపునం । దెవులైనతండు పూర్వ భవమునందు

గరదుందు, గోశ మశ్యరిని శర్కరను బా । ధితుః దగు నరు డన్యసతిని గన్య అ. మహిషి గోవు. దురగి మదనాతురత మున్ను । గవిసినాండు, శోషి దివిల యొరువు

లనుభవింపం దెచ్చుకొనిన మాంసము దొంటి । పుట్టువున హరించినట్టి నీచు. 99 ప్రతిపదార్హం; కాంత! = ఓ వెలదీ!: జాత్యంధుండు = పుట్టుకతోనే (గ్రుడ్డివాడూ, జనుషాంధుడూ; కన్నులు చెడువాయడు * పుట్టుకతోనేగాక తరువాత చూపు గోల్పోయిన వాడూ; తన+జఒప్పుశమెఆయుచున్‌ = తన సౌందర్యం ప్రదర్శిస్తూ; తగిలి = వెంటపడి, పూనుకొని; ఒరుని వనితన్‌ = పరకాంతను; తొలుమేనన్‌ = ముందటి జన్మలో: చూచినవాండు = వీక్షించినవాడు సుమా! కర్ణరోగ+ఆర్హుండు = చెవికి వచ్చిన రోగంతో బాధపడేవాడు; కటుక వాక్యములన్‌ = గాటయిన మాటలతో. పరుష పదాలతో, నిష్ణురవచనాలతో; శిష్టున్‌ = సదాచారసంపన్నుడీని యోగ్యుడిని; నాప్పించిన కప్పుండు = బాధించిన దుష్టుడు? కడుపునన్‌ = పొట్టలో త్ర్వ్రైలు+ఐన+అతండు = రోగంతో అల్లాడేవాడు; పూర్వభవము+అందున్‌ = తొలుతటి జన్మలో; గరదుండు = విషం పెట్టినవాడు సుమా!; కోశము+అశ్మరిని = మూ(త్రకోశసంబంధిమైన నీరు కట్టు జబ్బుతో, మూత్రకృ్షభ్రవ్యాధితోనో: శర్కరను = మూత్రద్వారంలో రాళ్ళు ఏర్పడటం వలననూ, బాధితుండు+ఆగునరుండు = పీడించబడుతున్నమనిషి అన్యసతిని న్‌ వురొక్కడి భార్యనూ; కన్యన్‌ = పెళ్ళికాని పడుచునూ; మహిషిన్‌ = గేదెనూ; గోవున్‌ = ఆవునూ? తురగిన్‌ = ఆడు గుర్రాన్లో మదస్ట+ఆతురతన్‌ = కామోద్రేకంతో; మున్ను = తాలుతటి జన్మలో; కలిసినాండు = కూడిన వాడేసుమా!; శోషి = శుష్కించినవాడుః

రచిని; శాంట్రి పుట్టువునన్‌=పూర్వభవంలో: హరించిన+అట్టి= కాజేసినటువంటి; నీచు అల్పుడు, క్షుదుడు, చుచ్చుడు సుమో! తాత్కొరంం; రాత్చర్యం: వనితామణీ! వినుము. పుట్టుకతోనే (గ్రుడ్డిఆయినవాడూ, మరి కొన్నాళ్ళకు చూపు కోల్పోయిన వాడూ ము సల్‌ తన సాగస్సును కనబరుస్తూ పరుని భార్యను పనిగట్టుక చూచినవాడే సుమా! చెవిపోటుతో బాధపడేవాడు 0, షీ పడి జన్మలో కర్కశవాక్యాలతో యోగ్యపురుషులను నొప్పించిన వాడే సుమా! పొట్టలో ఏదో ఒక జబ్బులో శీ రాట పడేవాడ్డు వెనుకటి పుట్టువులో ఇతరులకు విషం పెట్టినవాడే సుమా! నీరు కట్టు రోగంతో, మూత్రద్వారంలో కూడినవాపో తీపులు తీసికొాంటున్నవాడు పూర్వజన్మలో మన్మథోదేకంతో పరకాంతను, పెళ్ళికాని పడుచును బాధఫడు సుమా! అంతేగాదు; ఆవును, బర్రెను, ఆడు గు(ర్రాన్ని దాటినవాడే సుమా! నేడు క్షయరోగంలో ఆ రగంచిన మనల తొలుతటి జన్మలో ఎవరో తిందామని ఆశపడి త్రెచ్చి పెట్టుకొన్న మాంసాన్ని క్రాజ్తీస్సి గుట్టుగ చుడు సుమా!

[మ

ఉలుముగొన్నవాండు తొలుమేన నాఘాత । బంధనముల నొరుల ప్రన్నదనము

చెజిచినాండు, పంగు వొాణవగం గాలుసే | విజిచి సాధృుజ్వ్వల్ర బవ్రిచినోండు. 100

ఆనుశొననిక పర్వము - సంచమాశ్వానము 625 ప్రతిపదార్థం: ఉలుము+కొన్నవాండు = కుస్టరోగం కలవాడు: తాలుమేనన్‌ = పూర్వదేహంలో: ఒరుల = ఇతరుల యొక్క: (ప్రన్నందనమున్‌ = అందమును; ఆఘాతబంధనములన్‌ = కొట్టుట చేతనూ, కట్టుట చేతనూ; చెజచినాండు = పొడుచేసినవాడే సుమా!; పంగువు = నేడు కుంటివాడుగా ఉన్నవాడు: ఒటవగన్‌ = వ(క్రంగా, వికృతంగా; కాలు+చే+విజిచి = కాళ్ళు చేతులు విరిచి; సాధుజనులన్‌ = సత్సురుషులను; పటిచినాండు = బాధపెట్టినవాడే సుమా! తాచ్చర్యం: నేడు కుష్టదోగిగా ఉన్నవాడు పూర్వజన్మంలో కొట్టి, కట్టి పరుల చక్కందనాన్ని చెరచినవాడే సుమా! ఇపుడు కుంటివాడుగా ఉన్నవాడు తాలుతటి పుట్టువులో సుజనులను కాళ్ళుచేత్తులు వక్రంగా విరిచి బాధించిన వాడే సుమా! క. పిలకాదులం గంతులచే ; నలనుటం బడువారు బడియ నడిచియు ముషప్టేం

జలమునం బొడిచియు సాధులం ; దొలుబామున నొంచినట్టి దుష్ట్రచరిత్రుల్‌. 101 ప్రతిపదార్థం: పిలక+ఆదులన్‌ = చర్మవ్యాధులు మొదలైన వాటితోనూ; కంతులచేన్‌ = కణుతులచేతనూ (గడ్డలతోనూ); అలమటన్‌+పడువారు = బాధపడేవాళ్ళు; తొలుబామునన్‌ = పూర్వభవంలో, క్రిందటి జన్మలో; సాధులన్‌ = సజ్జనులను; బడియన్‌ = దుడ్డుకర్రతో; అడిచియున్‌ = కొట్టియూ; చలమునన్‌ = ఈర్ష్యతో; ముష్టిన్‌ = పిడికిలితో, పాడిచియున్‌ = (క్రుమ్మియూ; నాంచినట్టి = నొప్పించినట్టి, బాధించినట్టి; దుష్టచరి[త్రుల్‌ = చెడునడత కలవారే సుమీ! చాత్సర్యం: చెలీ! చర్మరోగాలతో, కణుతులతో బాధపడేవారు పూర్వజన్మలో సజ్జనులను బడితెతో బాదీ, మచ్చరంతో పిడికిలితో పొడిచీ నొప్పించిన వారే సుమీ! విశేషం: “గ్రంధిభి: పిలకై శ్లైవ క్షిశ్యన్తే భృశదుఃఖితాః” అనే శ్లోకం పై పద్యానికి మూలం.

ఆ. పాదరోగు లశుచి పదముల దేవాల ; యములు మెట్టుటయును నసదువారిం

దప్పులేక క్రొవ్వి తన్నుటయును దొలు ; పుట్టునందుం గలిగినట్టివారు. 102 (ప్రతిపదార్థం: పాదరోగులు = కొళ్లయందు వ్యాధులు గలవారు: అశుచిపదములన్‌ = అపరిశుద్దములైన అడుగులతో; దేవ+ఆలయములు = దేవుడిగుళ్లు; మెట్టటయును = ప్రవేశించడం; అనదువారిన్‌ = బలహీనులను, దీనులను; తప్పులేక = వారియందు దోషాలు లేకున్నప్పటికీ; (క్రొవ్వి = పొగరుపట్టి; తన్నుటయును = కాళ్లతో తాడించడం అనే చెడుగుణాలు; తొలు పుట్ట్ర+అందున్‌ = ముందటి జన్మలో: కలిగినట్టివారు = ఉన్నట్టివారు. తాత్పర్యం:నేడు కాలిజబ్బులతో అల్హాడుతున్నవారు పూర్వజన్మలో అపవిత్రములైన పాదాలతో దేవుడి గుళ్ళకు వెళ్ళిన వారే సుమా! గౌరీ! ఏ తప్పులేకుండానే దిక్కుమాలిన దీనులను పాగరుబట్టి తమ కాళ్ళతో తన్నినవాళ్ళే సుమా వీరు! చ. జ్వరమున గుల్మపీద నతిసారములన్‌ బలుపుండులన్‌ మహో

దరమున వాతపిత్త కఫదారుణ రోగములన్‌ నిరంతరా

తురు లగువారు నిరయతం దొల్లి వినోదము గాంగ జీవులం

దరమిడి చంపినారు గురుం దల్లడ పెట్టినవారు పార్వతీ! 103

626 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము పతిపదార్లం: పార్యతీ! = హైమవతీ!; జురమునన్‌ = జ్యరంచేత; గుల్మపీడన్‌ = కడుపులో దుర్మాంసపు బిళ్ళ వలన కలిగే వ్‌ రం: వార్వ ు బ్బ శై శ్ర బాధతో; అతిసారములన్‌ = విరేచనాలతో, భేదులతో; బలుపుండులన్‌ = మిక్కిలి కురుపులతో, వ్రణాలతో; మహా+శఉదరమునన్‌ = మహోదరమనే వ్యాధితో (పొట్ట పెరిగే రోగం); వాత పిత్త కఫ = వాతము, పిత్తము, కఫము అనే; దారుణ రోగములన్‌ = భయంకరాలైన జబ్బుల చేత; నిరంతర = ఎల్లప్పుడు; ఆతురులు+అగువారు = బాధపడేవారు; లొల్లి = పూర్వజన్మలో: నిరయతన్‌ = కరుణలేక; వినోదము+కాంగన్‌ = వేడుకగా, క్రీడగా; బీవులన్‌ = ప్రాణులను; తరము+ఇడి = వరుసపెట్టి; చంపినారు = సంహరించినట్టి వారే సుమీ! గురున్‌ = ఆచార్యుడిని; తల్లడము+పెట్టినవారు = బాధించినవారేసుమా! ఛొత్సర్యం: జ్వరం, కడుపులో బల్ల, భేదులు, కురుపులు, మహోదరం అనే పొట్ట పెరిగే వ్యాధి, వాతం, పిత్తం, శ్ర్మం అనే త్రిదోషాలవలన కలిగే జబ్బులు-వీటి వలన ఎల్లప్పుడూ తల్లడిల్లుతున్నవారు పూర్వజన్మలో జంతువులను వరుసపెట్టి చంపినవారు సుమా! గురువును దుఃఖపెట్టిన వారు సుమా! తే. గూనివాండును జచ్చుకకుంటు గుజ్జు, గొలుచు లమ్ముచో గ్రచ్చులు గలిపి సరకు దూంచిపెట్టెడు చోటులం ధూన్మి దరపి । పూర్వ భవమున లాభంబుం బొందినారు. 104 (ప్రతిపదార్థం: గూనివాండును = ఎత్తైన వీపుకలవాడు; పిచ్చుక కుంటున్‌ = తొడలు లేనివాడు; గుజ్ఞున్‌ = పొట్టివా డును: కుబ్బుడు; కొలుచులు+అమ్ముచోన్‌ = ధాన్యం విక్రయించే సమయంలో; 'క్రచ్చులు+కలిపి = తాలు, తరకలు, రాళ్ళు కలిపియూ సరకున్‌ = వస్తువును; తూంచిపెట్టెడు చోటులన్‌ = తక్కెడలో ఉంచి తూనిక వేసేవేళు తూన్కి = తూనిక; తరపి = తగ్గించి(తషు తూనిక తూచి); పూర్వభవమునన్‌ = ముందటి జన్మలో; లాభంబున్‌ = అన్యాయమైన లాభమును; పొందినారు = గడించినట్టివోల లు తాత్సర్యం: దేవీ! ఈ జన్మలో గూనివాడు, తొడలు లేనివాడు, మరుగుజ్ఞు క్రిందటి జన్మలో ధాన్యంలో ౯ ళ్భ తబక కలిపి విక్రయించిన వాళ్ళు, తప్పుడు తూనికలు తూచి వస్తువులు అమ్మి అక్రమ లాభాలు ఆర్జించిన వొ సీ. వెల్టులు తొలుమేన వెడ్డున సాధుజ ; నము మోసపుచ్చి ధనంబు గొన్న జను లనపత్యులు విను తొల్లి పితృకార్య చూరులు బాలఘాతులును జువ్వె; పొలంతి! నపుంసకుల్‌ పూర్వభవంబున । నెద్దుం బట్టిన వారు నేమి తప్పు( బొరయకుండంగం గోపమున. ద్రికచ్చేదంబు ; గావించినారును, గామ సుఖము తే ప విఘ్మపటిచిన తులువలు, విధవ తొంటి ; జన్మమునయందు భర్భవంచన మొనర్లి 105 ధనము గూర్చిన యదియ మదంబు పేర్మి; నోర్తుమగని హరించిన యుగ్మలియును. మున్‌ ౯“ ప్రతిపదార్థం: వెజ్టులు = పిచ్చివాళ్ళు: తొలుమేనన్‌ = మునుపటి జన్మలో; వెడ్డునన్‌ = వంచనతో: సాధు పార్వతీ! సత్పురుషులను; మోసము+పుచ్చి = దగాచేసి; ధనంబుళ4్ళకొన్నజనులు ౯ (ద్రవ్యం (గ్రహించిన మనుష్యులు: విను ట్‌ జన్మలో ్ష ఆలకించుము; న+అపత్యులు(అనపత్యులు) = ఇప్పుడు బిడ్డలు లేకుండా ఉన్నవాళ్ళు; తొల్లి = మునువట బిడ్డలను పితృకార్యదూరులు = తమ తల్లిదండ్రులకు శ్రాద్దాది (క్రియ నిర్వర్తించని వాళ్ళునూ; బాలఘాతులునోచుస్ట ల మూదోటీ చంపిన వాళ్ళునూ సుమా! ఫొలంతి! = చెలియా॥ నపుంసకుల్‌ = మగతనం లేని వాళ్ళు; పూర్వభవంబున రాధమో జన్మలో! ఎద్దున్‌+పట్టినవారు = ఎద్దుయొక్క విత్తులు నలగగొట్టినవాళ్ళ; ఏమితప్పున్‌ = ఎట్టి దోషమూ. వించినోరో ళ్‌ పారయక+ఉండన్‌+కన్‌ = వాటివల్ల కలుగక పోయినా; కోపమునన్‌ = (క్రోధంతో, కినుకతో; త్రికచేదంబకం త్రులునో ముడ్డిపూస విరుగ గొట్టినవారున్నూ; కామ సుఖమున్‌ = రతిసౌఖ్యం, సురతసుఖం; విఘ్నపజచిన = ఆటంకపర

ఆఅఆనుళాసవిక పర్వము = పంచమాశ్వాసము లా =. తుచ్చులు, దుష్టులు; విధవ = మగడులేనిది, భర్మృవిహీన' తొంట్లి జన్మము+అందున్‌ = మునుపటి పుట్టుకలో; భర్మవంచనము+ఒనర్చి = మగడినిమోనపుచ్చి' ధనము+కూర్చిన+ఆది+ఉ = ద్రవ్యం జర్జించినట్టిదేసుమా!! మదము+పేర్మిన్‌ = గర్వాతిరేకంతో: ఓర్తుమగనిన్‌ = మరొక్కదాని పెనిమిటిని; హరించిన = లోబరచుకొన్న:; ఉగ్మలియును = మగువయు అనిన ం (క, చ్‌ జ్య గ

తాత్పర్యం: (ప్రేయన! వినుము. ఇప్పుడు పిచ్చివాళ్ళుగ ఉన్నవాళ్ళు ముందటి జన్మలో వంచనతో సజ్జనుల డబ్బు కాజేసిన వారే సుమా! ఇప్పుడు బిడ్డలు లేనివాళ్ళు తమ తల్లిదండ్రులకు (శ్రాద్ధక్రియలు నిర్వర్తించని వాళ్ళూ, పిల్లల్ని చంపినవాళ్ళూ అయి ఉన్నారు. నపుంసకులుగా ఉన్నవాళ్ళు తొలిజన్మలో ఎద్దును కట్టిపడవైచి దాని వ స నలిచిన వాళ్ళూ, ముడ్డిపూస విరుగ బొడిచిన వాళ్ళూ, రతిసౌఖ్యాన్ని అనుభవించకుండా చేసినవాళ్ళూ అయి ఉన్నారు. "నేడు విధవరాలుగొ ఉన్న చిన్నది మునుపు పెనిమిటిని మోసం చేసి ధనం ఆర్టించినట్టిదీ, పాగరుఫట్టి మరియొక దాని భర్తను తన వళం చేసికొన్న గడుసుదీ సుమా! న తే. ప్రయతులై పుట్టి యేవంపుయనులం గడుపుం | బ్రోచికొనువా రహంకారమునను గర్వ

మాన మద దంభముల దొల్లి మాన్యజనులల బరిభవించిన తుచ్చులు పద్మనయన! 106 ప్రతిసదార్హం: పద్మనయన! = కమలములవంటి కన్నులు గల చెలీ! 'ప్రయతులు+ఐ+పుట్టి = పవిత్రులుగ జన్మించి; ఏవంపుం బనులన్‌ (ఏవము+పనులన్‌) = రోత కలిగించే కృత్యములచేత, నీచకార్యాలతో, అసహ్యమైన పనులతో; కడుపున్‌*ప్రోచికొనువారు = పొట్టను పోషించుకొనేవారు:; అహంకొరమునను = నేనే అధికుడనన్న భావంతోను; గర్భమానమద దంభములన్‌ = పొగరుచేతను చిత్త సమున్నతి చేతను, మదము చేతను, డంబము చేతను; తొల్లి = పూర్వజన్మలో; మాన్యజనులన్‌ = గౌరవించ దగిన వారిని, సజ్జనులను" పరిభవించిన = అవమానించిన; తుచ్చులు = అల్పులు, నీచులు సుమా! తాత్పర్యం: కమలాక్షీ! పరిశుద్దులై జన్మించినప్పటికినీ రోతపుట్టించే పనులు చేస్తూ నేడు జీవిస్తున్నవాళ్ళు తాలిజన్మలో తాము గొప్పవాళ్ళమనే అహంకారంతో, సొగరుబోతుతనంతో అభిమానంతో, మదంతో, డంబంతో విర్రవీగుతూ సత్పురుషులను అవమాన పరచిన అల్సులు సుమౌ! విశేషం: దంభం = ప్రసిద్ది కోసం దొనధర్మాలు నల్పటం:; మానం = తన విద్యకూ, వంశానికీ తగని దురభిమానం. వీ బాసత్వ మొంది యదల్సులః చిట్టుల : నాటుల బదుచుందునట్టి నీచు

లప్పాటో దొలుమేన నతి గర్వులై ప్రఖ్ల। దమ్మునం బెక్కండ్రం దప్వులేక

తిట్టియు నడిచియు' దిరిగినవార లొ | పొలువలపై( గృపగలిమి మేలు

నిక గృహద్వారమున' బ్రతిహారి ద మ్మాగరగ నుండి దైన్యము దుఖ త్త పడు జనంబులు భోగైకపరతం దొల్సి;, నూననీయుల కవసర మ్‌ని వారు

లజదండితుం దకృతాపరాధు. గ్రూర : దండే దూపితు. జేసివతందు సూవె! 107 ప్రతిపదార్థం: దోస త్వము+ఒంది = సేవకులై: అదల్పులన్‌ = తర్జనభర్జనలతో, బెదరింపులతో; తిట్టులన్‌ = దూషణలతో; అటులన్‌ = బాధలను; పడుచున్‌+ఉండు+అట్టి = అనుభవిస్తూన్న; నీచులు = దుష్టులు; ఆ+పాటన్‌ = ఆ విధంగా తొలుమేనన్‌ అచటి జన్మలో: ఆతి గర్యలోవి చమిరి అహంకారులై; ప్రల్లదమ్మునన్‌ = వదరుబోతు తనంతో, దుర్భాషలతో; పెక్కంద్రన్‌ = పలువురను, అనేకులను; తప్పులేక = దోషం లేకపోయినా; తిట్టియున్‌ = దూషించి; అడిచియున్‌ = కొట్టి

628 శ్రీనుదాంధ్ర మహాభారతము తిరిగినవారలు = సంచరించినట్టి వారు; ఆ పాలువలపైన్‌ = అ దుష్టులమీద; కృప+కలిమిమేలు = దయకలిగి ఉండటం మంచిది; ధనిక గృహద్వారమునన్‌ = భాగ్యవంతుల యొక్క వాకిళ్ళ వద్ద; ప్రతిహారి = వాకిటి కావలివాడు, ద్వార పాలకుడు; తమ్మున్‌ = తమను; ఆగంగన్‌ = ఆపగా, నిలువరించగా; ఉండి = అక్కడే నిలబడి; దైన్యమునన్‌ = పేదతనంతో; దుఃఖపడు జనంబులు = చింతిస్తున్న మనుష్యులు; భోగ+ఏక+పరతన్‌ = సుఖములందలి పరమాసక్తితో; మాననీయులకున్‌ = గౌరవించదగినవారికి: అవసరము+ఈనివారు = అవకాశం కల్షించని వారే సుమా; రాజదండితుండు = రాజుచే శిక్షించబడిన వాడు; అకృత+అపరాధున్‌ = తప్పు చెయ్యని వాడిని; క్రూరదండ దూషితున్‌= కఠినమైన శిక్షదే చెరదబడినవాడిగా; చేసినశఅతండు+చూవె = చేసినవాడే సుమా! తాత్పర్యం: సేవకులై పరుల నాశ్రయించి వారి బెదిరింపులనూ, దూషణలనూ, పెట్టేబాధలనూ సహిస్తున్న అధములు ముందటి జన్మలో మిక్కిలి గర్వంతో, వదరుబోతులై వాగుతూ నిరపరాధులైన వారిని తమ ఇష్టానుసారం తిట్టుతూ కొట్టుతూ ప్రవర్తించిన వారే సుమా! దేవీ! అట్లాంటి వారి మీద దయచూపటం మంచిది. ధనవంతుల ఇండ్లకేగి అక్కడ ద్వారపాలకులచే అడ్డగించబడి దైన్యంతో దుఃఖించే జనులు ముందటి జన్మలో తము దర్శనార్హమై పెద్దలు రాగా వారికి అవకాశమియ్యని దుర్మార్లులే సుమీ! ఈనాడు రాజదండనకు గురిలైనవాడు పూర్వజన్మలో ఏ అపరాధం చెయ్యని వాడికీ కఠినమైన శిక్షవిధించిన వాడే సుమా! తే. విను నష్టసకలధను లగు । జనములు నిక్షేప మిడిన సరకులు దొలుబా

మున మగుడ నీక నెపమిడి ; కొనినట్టి యసత్య లోభ కుత్సితు లతివా! 108 ప్రతిపదార్థం: అతివా! = ఓ మగువా! విను = శ్రద్ధగా ఆకర్షించుము; నష్టసకల ధనులు+అగు+జనములు = పోగొట్టుక్‌ న్నా సమస్తమైన ధనములు గల నరులు; నిక్షేపషము+ఇడిన = తమ దగ్గర దాచనిచ్చిన; సరకులు = వస్తువులు;మగుడన్‌ = మళ్ళి! ఈక = ఇవ్వక; తొలు బామునన్‌ = ముందటి జన్మలో; నెపము+ఇడి = ఏదో ఒకసాకు పెట్టి: కొనిన+అట్టి = పుచ్చుకొన్ను అసత్య లోభకుత్సితులు = అసత్యవాదులు, లోభులు, కపటులు సుమా! తాత్పర్యం: గౌరీ! సకలధనొలు కోల్పోయి అల్జాడుతున్నవారు పూర్వజన్మలో తమ దగ్గర దాచుటకై ఉంచిన వస్తువులను తిరిగి వాళ్ళకు ఇవ్వక ఏదో ఒకసాకు చూపి కాజేసిన అసత్యవాదులు, లోభులు, కపటులు సుమో! క. తమబంధులు€ దారును నొ । క్క్మమరియ తెగటాబువారు కరుణారహిత '

త్వమునం దొలుమేన వెదపగ । నమేయ నరవధము సేసివట్టి దురాత్ముల్‌.” 109 ప్రతిపదార్థం: తమబంధులున్‌ = తమచుట్టాలూ; తారును 7 తామున్నూ; ఒక్కమరి+అ = ఒకేసారి, ఒకేతడవ: తెగటాలా రు = నశించేవారు; కరుణారహితత్వమునన్‌ = దయాశాన్యులై: తాలుమేనన్‌ = మునుపటి జన్మలో; వెడపగ్‌న్‌ = నిష్కారణ విరోధంలో అమేయ = మితిలేని; నరవధము = మనుజ సంహారం; చేసినట్టి = కావించిన; దుర్‌+ఆత్ముల్‌ = చెడుమనస్సు కలవారు సు

న

తాత్పర్యం: తమ చుట్టములూ, తామూ ఒకేసారి మరణం పాలైనవారు పూర్వజన్మలో కృపలేనివారై నిర్హేతుకమై ద్వేషంతో బహుజనాన్ని చంపిన పాపాత్ములు సుమా!" వ అని యెటింగించి యీశ్వరుం డీశ్వరితో నిట్లనియె. 110 తాత్సర్యం: అని చెప్పి భవుడు మళ్ళీ భవానితో ఇట్టా అన్నాడు.

ఆనుశాసనిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము 629 ఫీ, 'ఇంతి! నా చెప్పిన యిప్పాపకర్ములం । దఠకును నరకంబు దప్ప; దందు6 బడుపొటు లెల్లను బడివచ్చి నరులైన : యప్పుడు వొటిల్లునట్టి తెలంగు లివి యట్లు గాకయు నెక్కుడుగాని పొ । పంబుల మానుషభవము గలుగు నిట్టైన నమ్మేన నే కర్మమున ఫల | మైనను మానవు లనుభవింప;

ఆ. రోపి మునులు దేవయోనులు నత్తను వునన తపము ఫలము లనుభవింతు' రనిన దేవి 'యెజు(గ నయ్యె మీదయ బెక్కు; లర్థములు గృతార్థ నైతి” ననియె. శ11

ప్రతిపదార్థం: ఇంతి! = ఓ చెలువా!; నాచెప్పిన = నేను నుడివిన ఈ+పాపకర్ములు = ఈపాపకృత్యాలు చేసినవారు”

అందజకును = ఎల్లరకూ; నరకంబు తప్పుదు = నరకబాధలు అనుభవించక తప్పదు అందున్‌ = ఆ నరకలోకంలో వడుపాటులు+ఎల్లనున్‌ = పొందవలసిన కష్టాలన్నీ పడివచ్చి = అనుభవించివచ్చి; నరులు+ఐన+అప్పుడు = తిరిగి మానవులైపుట్టినప్పుడు: పొటిల్లు+అట్టి+తెఆంగులు+ఇవి = సంభవించబోయే గతులివి; అట్టు+కాకయున్‌ = అట్టాకాకుండాను, ఎక్కుడు+కానిపాపంబులన్‌ = అధికములుగాని పొపొలచేత; మానుషభవము కలుగున్‌ = మనుష్యజన్మ లభిస్తుంది. ఇట్లు+ఐనన్‌ = ఈ విధంగొ లభించినప్పుడు" ఆ+మేనన్‌ = అఆశరీరమునందు' ఏకర్మమున ఫలము+ఐనను = ఎట్టి కర్మ ఫలితమైనా' మానవులు = నరులు;అనుభవింపరు = పొందరు; ఓపి = సమర్భులై మునులు = మునీశ్వరులు, దేవయోనులున్‌ = దేవజాతుల వారునూ; ఆ+తనువునన = ఆ బ్రేహమునందే: తపము ఫలములు = తపస్సుయొక్క ఫలాలు" అనుభవింతురు = అనుభవిస్తారు; అనినన్‌ = అని శంభుడు పల్కగాః దేవి = శాంభవి; మీదయన్‌ = నాధా! మీ యొక్క కృపచే; పెక్కులు+అర్హములు = పలువిషయాలు ఎలుంన్‌+అయ్యెన్‌ = తెలిసికొన గలిగాను కృతార్హన్‌+ఐతిన్‌ = ధన్యురాల నయ్యాను" అనియెన్‌ = అని చెప్పింది.

తాత్సర్యం: కాత్యాయనీ! నే చెప్పిన ఈ ప్రాపులందరికీ నరకం తప్పదు పూర్వం తా మొనర్చిన దురితాలవలన నరకలోకంలో నానాబాధ లనుభవించి మళ్ళీ వీరు పుడమిలో నరులై జన్మించినపుడు వారికి ఈ చెప్పబడిన గతులు కలుగుతాయి. అధికములైన పొపకృత్యాలు సల్పనివారికి మనుష్య జన్మ కలుగుతుంది. అయితే

ఆ శరీరమందే మనుషులు తాము చేసిన కర్మఫలాలు అనుభవించరు. కాని మునీశ్వరులు, యక్షగరుడగంధర్వ

కిన్నర క్రింపురుషాది దేవయోనులు మాత్రం తాము సల్పిన తపః ఫలాలను ఆ దేహములందే అనుభవిస్తారు'

అని పరమేత్సరుడు పల్కగా దేవా! మీ కృప వలన పెక్కు సంగతులు తెలిసికొని ధన్యురాలనయ్యాను'" అని పార్వతి వచించింది.

న అని వెండియు న ద్దేవునితో “మనుజు లపరజన్మంబునంగాని కర్మఫలంబు లనుభవింప రంటిరి; తప్పు చేసిన నరుల నరపతు లిట్టి తప్పున కిట్టీ దండంబను నిరూపణంబున దండించెద రని యక్కర్మంబు ఫలం బప్పుట్టువునన యనుభవించుట గాదె? యనిన గౌరికి గంగాధరుం డిట్లనియె, 112

ప్రతిపదార్థం: అని వెండియున్‌ = అని మరలా: ఆ+దేవునితోన్‌ = ఆ శంకరుడితో మనుజులు = నరులు” అపరజన్మంబునన్‌ కాని

పీ శ్రరువాతి జన్మలో తప్పు కర్మఫలంబులు అనుభవింపరు, అంటిరి = మీరన్నారు గదా!, తప్పు చేసిన నరులన్‌ నరపతులు

అ రాబాలు; ఇట్టి తప్పునకున్‌ = ఇటునంటి దోషానికి ఇట్టిదండంబు = ఇటువంటి. శిక్ష అను నిరూ పణంబునన్‌ =

అనే నిరయంతో: దండించెదరు, అని = అని గౌరి. పలికి, ఆ+కర్మ ఫలంబు ఆ+పుట్టువునన = ఆ జన్మలోనే,

అనుభవించుట+కాదు+వ = అనుభవించినట్లవుతున్నది కదా! అనినన్‌ = అని పలుకగా" గౌరికిన్‌ గంగాధరుండు = గంగను తలప్టై ధరించిన శివుడు: ఇట్లు+అనియెన్‌ = ఈ విధంగా అన్నాడు

630 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తాత్పర్యం; అని వచించి మహేశ్వరి మళ్ళీ మహాదేవుడితో ఇట్టా అన్నది. నాధా! ఇపుడు మనుషులు చేసే కర్మలయొక్క ఫలాలు మున్ముందు కలుగబోయే జన్మలందే వారు అనుభవిస్తారు అని మీరన్నారుకదా! మరి తప్పానర్చిన జనులను ఈ తప్పునకు ఇట్టి శిక్ష అని శాస్త్ర విధి ననుసరించి నిర్ణయించి రాజు దండిస్తున్నాడు కదో! అపుడు మనుష్యులు తమ కర్మఫలాలు ఈ లోకంలోనే ఈ దేహమందే అనుభవించినట్లవుతున్నది. తమరు ఉత్తర జన్మలందే వారికి కర్మ ఫలానుభవం అని చెప్పటానికి హేతువేమిటి?' అని ప్రశ్నించింది. అందుకు ఈత్పరు డిట్టా అన్నాడు. స, 'జనపతుల్‌ దమ రాజసంబున దండించి ; నారుగా నొల్లక నరుల తప్పు లకు6దగు దండంబు లన వారి (6 బఅతురు; । తక్కొరు లెవ్వరు దప్పుసేయ వెజచుటకై యట్టి విధి మూండుటది పూర్వ । కర్మంబువలనన కాని, యపుడు గలిగిన తప్పున గా' దన్న నాదేవి ।; 'యవనీశ దండితు€ దైన నరున తే. కఘము వాయునొ? పాయదో?' యనిన నీశ్వ । రుండు 'నృపదండితుండు యమదండమునను బడందు; లేని తప్పున నరు. బఖిచినతని( । బజుపకున్నాతనిని యమబాధ వొందు." 113 ప్రతిపదార్థం: జనపతుల్‌ = ప్రభువులు: తమరాజసంబునన్‌ = తమ యొక్క అధికారంతో (దుర్గర్వంతో): దండించినారారో్‌ = శిక్షించిన వారుగా; ఒల్లక = అంగీకరించక; నరులతప్పులకున్‌ = నునుషులు చేసిన అపరాధాలకు; తగు = అర్హమా దండంబులన = శిక్షలచేతనే; వారిన్‌ = ఆ దోషులను; పఅతురు = బాధిస్తారు; తక్కు+ఒరులు+ఎవ్వరున్‌ = మిగిలినవారెవ్వరు చది: తప్పు+చేయన్‌+వెజచుటకై = తప్పిదము లొనర్చ భయపడటానికై; అట్టివిధి = అట్టి కీడు: మూండుట+అది = సంభవించటంా పూర్వ కర్మంబు వలనన కాని = ముందటి జన్మలో చేసిన కర్మవలననే తప్పః అపుడు+కలిగిన = అప్పుడు చేసిన; నో = ఆపరాధంవలనకాదు; అన్నన్‌ = అని పరమశివుడు పల్కగా; ఆ+దేవి = ఆ పరమేశ్చరి; అవనీ+ఈశ+దండితుండు ందా?' ధరణీ వల్లభుడి చేత శిక్షించబడినట్టి; నరునకున్‌ = మనిషికి; అఘము = పాపం; పాయును+ఒ? = తొలగు డవాడు! పాయదు+ఓ? = తొలగదా?; అనినన్‌ = అని ప్రశ్నించగా: ఈశ్వరుండు; నృపదండితుండు = రాజుచే భక్తిం దిర గా యమదండముననున్‌ = యముడి యొక్క శిక్షను; పడండు = అనుభవించడు; లేని తప్పునన్‌ = చెయ్యని దో షంచే చేసినో తప్పు చెయ్యకున్నాః నరున్‌ = మనిషిని; పటిచిన+అతనిన్‌ = బాధించిన వాడిని; పయుపక+ఉన్న+ఆతనినిన్‌ = లేఖ దండించకున్నవాడిని; యమబాధ పొందున్‌ = యముడి వలన బాధ కలుగుతుంది. “లకు తాత్పర్యం: రాజులు కేవలం తమకున్న అధికారదర్పంతో శిక్షిస్తున్నామని తలపోయక జనులు చేసే త్‌ లనే తగిన దండన విధించి వారిని బాధిస్తారు. ఇతరులు అట్లాంటి తప్పులు చేయటానికి భయపడళొ వల ననే ఉద్దేశంతోనే వారట్టా చేస్తారు. రాజ దండనకు గురిక్రావటం అన్నది పూర్వం తను చేసికొన్న కర దేనో! సంప్రాప్తిస్తుంది కాని ఇప్పుడు తను చేసిన తప్పువలన కాదు" అని శివదేవుడు వ్యాఖ్యానించగొ గౌరీదేవి: నవారు రాజుచే దండించబడిన వాడికి పాపం తొలగుతుందా? త్రాలగదా?' అని అడిగింది. 'పాలకుడిచేత దండి బర్జన మజీ యమదండన పొందడు. తప్పు చెయ్యని వాడిని దండించినా, తప్పు చేసిన వాడిని దండించక విడి? తప్పక అతడు యమదండనకు గురి జౌతా'డని పార్వతికి పరమేశ్వరుడు ్రతివచించాడు. (4 వ అని నిర్దేశించి వెండియు. శో వ్యయ తాత్పర్యం: అని ఈశ్వరుడు నిర్ణ్మయపూర్వకంగా చెప్పి మరల (ఇట్టా అన్నాడని తరువాతి పద్యం

అనుశాసనిక సర్వము - పంచమాశ్వాసము న క “వను తమ చేసిన కర్మం : బున ఫల మెవ్వరికిః ద్రోచి పుచ్చంగ రా; దె ట్లును గుడువక పో దది యన ; విని పార్వతి యిట్టు లనియె విభునకుం గృష్ట్రా | 115 ప్రతిపదార్థం: విను = గౌరి! వినుము; తమ చేసిన = తామొనర్చిన కర్మంబునఫలము = పనుల వలని ఫలం; ఎవ్వరికిన్‌ = ఎట్టివారికిన్నీ" (తోచిపుచ్చన్‌* క్రన్‌+రాదు = తొ లక్షలో 'యుటకు వీలుపడదు; వొది = ఆ కర్మ ఫలం; ఎట్టును = ఏ విధంగానైన క్రుడువక = అనుభవించక: పోదు = నశించదు; అనన్‌ = అని శంకరుడు చెప్పగా? విని = ఆలకించి; పార్వతి; విభునకున్‌ = తన భర్తకు; కృష్ణా! = శ్రీ కృష్ణాః ఇట్టు+అనియెన్‌ ణ్‌ ఇట్లా అన్నది అని నారదుడు దేవి ఆడిన మాటలను వాసుదేవుడికి తెలిపాడు. తొచ్చర్యం: పార్వతీ! వినుము. తాము చేసిన కర్మఫలాలను తొలగ 'తోసికొనడానికి ఎంతటి వారికిన్నీ శఠక్యంగాదు. ఆ కర్మలఫలం స నుభవించితీరనలసిందే' అని శంకరు డనగా పార్పతి మళ్ళీ శ్రీకృష్ణా ఇట్లా అన్నది. త్తే 'కర్మఫలములు గుడిచినం గాని పోన । వంటి; వాని6 బ్రొాయస్చిత్త మపహరించు సంతు, రతృమేధంబున నఖిల పాప : ములును తదు ననా విందు భూతనాధ 1165 ప్రతిపదార్థం: భూతనాద! * భూతగణాలకు ప్రభుడవైన ప్రాణేచ్చరా: కర్మఫలములు = చేసిన కర్మల యొక్క ఫలాలు; వ్‌ విసే కొని; పోవవు+అంటి = తొలగవు అని చెప్పినావు' వానిన్‌ = ఆ కర్మఫలాలను; ప్రాయళ్ళి కుడిచినన్‌*కొని = అనుభవ జ్ర (ప్రాయళ్ళిత్తము = పాపపరిహారార్థమైన శ్రియః అపహరించున్‌+అందురు = పోగొట్టుతుందని చెప్పుతారు; అశ్చమేధంబునన్‌ = అశ్వమేధయాగం వలన; అఖిల పొపములును ౯ సమస్త దురితాబూః చెడున్‌ = నశిస్తాయి. అనంగాన్‌+విందున్‌=అని చెప్పగా వింటున్నాను. శ్రాతారకం: 'బీవిలేచీో! కర్మఫలొలు అనుభవించక తీరదని తమరు వచిస్తున్నారు. 'ప్రాయశ్చిత్తాలవలన దోషాలు వ్‌ లని పలికి యురి యళ” యమటయు దనంద. 117 పతిపదార్తం: అని పలికి అని వచించి' ఇది+ఎట్లు+ఒకో? = ఈ సంగతి ఏమిటో; అనుటయున్‌ = అని గౌరి అడుగా; ప్రదొర్శద; యం). భవుండు స శివుడు. (తరువాతి పద్యంలో కప్పే ర?౦: పార్వతీదేవి ఈ కితిగా పలికి ఈ కర్మామభవం విషయం ఎట్టిది?” అని అడుగగా శంభు'డిట్లా అన్నాడు. తొత్సర్యదిః కామకృతములనే కళ్ళంబుల ! ఫలము లనుభవింప వలయు; వినుమ “అతివ! శా యు జ ౮. టా చరుట గలుగు లాయకీకే! హాల రింప సంశయంబు వలదు. 118 అతివ = ఓ లేరులీ! క్రామ కృతములు+ఐన = కోరికతో చేసినట్టివగు; కర్మంబులఫలములు = కర్మల యొక్క ప్రతిపదొర్హం: ఆ న వలయున్‌ * అమభవించే తీరాలి వినుము = పార్చతీ! (శ్రద్దగా ఆలకించుము; ్రాయశ్చిత్తము+ఆచరింపన్‌ ఫలాలు: అనుభనింప నట్టిక్రీయ వలన" అకొమకృతేము = ఎ సంకల్పం లేక చేయబడినట్టి కర్మయొక్క ఫలం” చెడుట+కలుగున్‌ న్‌ దోపసరిహోరార్డం చేల దు సంశయంబు వలదు = సందేహించ నక్కరలేదు. (జు. ఎ నళించిపోవటం బరుగో ం వ కరం బేర! కోరి కోరి చేసిన కర్మల యొక్క ఫలాలు తాను అనుభవించక తీరదు. ఎట్టి సంకల్పం లేక, వ స్ట ఛొళ్త ర ననో ప్రరాకువలననో లేసిన కర్మల యొక్క ఫలం మాత్రం ప్రాయశ్చిత్తం వలన తప్పక నశిస్తుంది. అజ్ఞానం ళయం వ ద్దు, ఈ విషయంలో సొ

632 శ్రీనుదాంధ్ర మహాభారతము కు కావున గుడువక పొలియదు : దేవాసురమునులకైన దేవ! కర్మో ద్ధావితఫల మీయర్ధము : నీవలవజపుము భవన్మనీషం దిరముగన్‌. 119 (ప్రతిపదార్థం: కావునన్‌ = కాబట్టి. కనుక; దేవీ! = 'ప్రేయసీ.; కర్మ+ఉద్భావితఫలము = కర్మల వలన ఉద్భవించిన (జనించిన) ఫలం: దేవ+అసుర+మునులకున్‌+ఐనన్‌ = వేల్పులకైనా, రాక్షసులకైనా, మునీశ్చరులకైనా; కుడువక = అనుభవించక; పొలియధు = నశించదు, సమసిపోదు; ఈ+అర్ధమున్‌ = ఈ సంగతిని; నీవు = నీవు; భవత్‌+మనీషన్‌ = నీ బుద్దియందు తిరముగన్‌ = స్రిరంగా, గట్టిగా: అలవణపుము = అభ్యసించుము (ధరించుము). తాత్పర్యం: రమణీ! కనుక దేవతలకైనా, రక్కసులకైనా, మునులకైనా మరెవ్వరికైనా తాము చేసిన కర్మల ఫలం తామే అనుభవించక నశించదు. ఈ విషయాన్ని నీ బుద్దిలో దృఢంగా పదిలపరచుకొమ్ము'! వ. అని చెప్పి య ప్పరమేశ్వరుండు వెండియు. 120 ప్రతిపదార్హం: అని చెప్పి = అని పలికి; ఆ+పరమ+ఈశ్వరుండు = ఆ మహేశ్వరుడు; వెండియున్‌ = మరల. (ఇట్లా అన్నాడని తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). తాత్పర్యం: అని నుడివి మహాదేవుడు మళ్ళీ అంబికతో ఇట్టా అన్నాడు. క సుకృతముల నరుండు నాకము , నకు€ జను; నవి గొంచెమైన నరుండ యగును; వా నికి దివి కేండి డిగిన యత , నికి మానుష వైభవములు నెలయం గల్లున్‌.” 121 ప్రతిపదార్థం: నరుండు = మానవుడు; సుకృతములన్‌ = పుణ్యాలచేత; నాకమునకున్‌ = స్వర్గానికి; చనున్‌ = వెళతాడు. అవి = ఆ పుణ్యాలు; కొంచెము+ఐనన్‌ = స్వల్పమైతే; నరుండు+అ = నరుడే; అగున్‌ = అవుతాడు; వానికిన్‌ = ఆ మనుజుడికి; / అణి దివికిన్‌*+ఏంగి = స్వర్గలోకానికి వెళ్ళి; డిగిన+అతనికిన్‌ = అక్కడ నుండి భువికి వచ్చిన వాడికి; మానుష వైభవములు = మనుషులకు కలిగే శుభములు; నెజయన్‌ = పూర్ణంగా: కల్లున్‌ = లభిస్తాయి. తాత్పర్యం: మానవుడు పుణ్యాలొనర్చి స్వర్గలోకానికి వెళ్ళుతాడు. ఆ పుణ్యములు అల్పములైతే పుడమిలో మనుష్యుడ్రై పుట్టుతాడు. న పుట్టు ఇట్టా అల్ప్బపుణ్యుడికీ, స్వర్గానికి వెళ్ళి మరలి వచ్చిన వాడికి మనుష్య భోగాలు పూర్ణంగానే లభిస్తాయి.” ॥ అ గ న నిర్దేశించి యుద్దేశ రూపంబునం గర్మంబుల తెజం గెటింగించి “యింక నేమి యడుగవల తడుగు" నిన నంబిక “కర్మ కరణంబు జంతువశంబు గ్రహవశంబునా రెండు తెఅంగులం జెప్పదు; రం దెయ్యది త? దృధం?" బని యడుగుటయు మృడుం డిట్లనియె. ంం 4122 సతిపదౌర్లం:; అని ఉ ము క సరూప పించి = అని నిర్ణయించి; ఉద్దేశరూపంబునన్‌ = తలంచిన విధంగా; కర్మంబుల తెజంగు = కర్మముల క్ష న్‌ ల రానం: ఎజీంగించి = తెలిపి; ఇంకన్‌, ఏమి+అడుగన్‌+*వలతు = ఏ విషయం అడుగదలచావో; అడుగుము; అని = స డనగా; అంబిక = గౌరి; కర్మకరణంబు = కర్మలు చేయటం; జంతువశంబు = ప్రాణులకు అధీనం; టగ్రహవళశంబు = సూర్యాది[గ్రహాల యొక్క అధీనం; నాన్‌ = అని; రెండు తెణంగులన్‌ = రెండు విధాలుగా; చెప్పుదురు; కా! అందున్‌ = ఆ రెంటిలో; ఏ+అది(ఎయ్యది) = ఏది; దృఢంబు = బలీయం; అని+అడుగుటయున్‌ = అని ప్రశ్నించగా;

ఆనుశాసనిక పర్వము - సంచమాశ్వాసము €వెత తాత్పర్యం: ఈ ప్రకారం గిరీశుడు గిరిజకు తెల్పి 'ఉమా! నేను భావించిన చందంగా నీకు కర్మస్వరూపం వివరించాను. ఇంకా ఏమైనా అడుగదలంచితే అడుగు" మన్నాడు. పార్వతి, “దేవా! కర్మాచరణం జీవుల వశమనీ, సూర్యాది[గ్రహాలకు అధీనమనీ రెండు విధాలుగా చెప్పుతుంటారు. ఇందులో ఏది బలీయమో సెలవియ్యండి అని అడిగింది. అందుకు ఈశు డిట్ట్లా అన్నాడు. ౮లా తే 'నాతి! విను గ్రహచారంబు హేతువులుగ ।; నశుభములు శుభములు నరు€ డొచరించు; గ్రహము చేయించునే? తాన కాక చేత ।; కొదయుం డటుగాన ఫలములు గుడువ వలయు." 123 ప్రతిపదార్థం: నాతి! = ఓ సుందరీ!; విను = వినుము; ([గ్రహచారంబు = (గ్రహముల యొక్క సంచారం; హేతువులుగన్‌ = కారణంకాగా; నరుండు = మనిషి అశుభములున్‌ = చెడుపనులనూ, పాపకార్యాలనూ; శుభములున్‌ = మంచిపనులనూ, పుణ్యకార్యాలనూ; ఆచరించున్‌ = చేస్తాడు; చేంతకున్‌ = కర్మకు; ఒడయండు = అధికారి; తాను+అ+కాక = కేవలం తానే తప్ప; [గ్రహము చేయించును+ఏ? = (గ్రహం తన చేత ఆపని చేయిస్తుందా? చేయించదనిభావం; అటు+కాన = అందుచేత; ఫలములు = కర్మలయొక్క ఫలాలు; కుడువన్‌!వలయున్‌ = తొను అనుభవించవలసిందే. తాత్పర్యం; 'కాత్యాయనీ! (గ్రహాల యొక్క సంచారం కారణంగా నరుడు శుభాశుభకర్మలు చేస్తాడు. ఆ కర్మ లన్నింటికీ తానే అధికారి. (గ్రహాలు తన చేత ఆ పనులు చేయించటం లేదు కదా! కనుక ఆ కర్మఫలాలు తానే అనుభవించక తప్పదు." విశేషం: (గ్రహాలు తొమ్మిది. సూర్యుడు 2)చం(ద్రుడు ఫ్రఅంగారకుడు శ4)బుధుడు 5) బృహస్పతి 6)ళుక్రుడు 7)ళని 8)రాహువు కేతువు. అంగారకుడిని కుజుడంటారు. బృహస్పతికి గురుడని పేరు. ద్రుతాంతమైన 'కావునన్‌ో అనేదానిలో “వు” లోపించగా శేషించిన రూపం కానన్‌. అటుగానన్‌ అని (ద్రుతాంతంగా దీనికి పూర్వకవి ప్రయోగాలు కోకొల్లలు. కాని, భారతంలో ఇది కళగానే కన్పిస్తుంది. మ. 'ధృతరాష్రుండును బుత్రులున్‌ వనము; గుంతీనందనుల్‌ సింహముల్‌! మతి నూహింప నసింహమైన వనమున్‌ మద్చింతు: రెందున్‌ వనా వృత వృత్తంబులుగాని సింహములకున్‌ వేగంబు చేటొందుం గా న తగం బొందుట కార్య మీయుభయమున్‌ సంతుష్టిమై నున్మికిన్‌.' (ఉద్యో. 1-358) 'కాననో అనేది ద్రుతఫ్రకృతిక మైనప్పటికీ తిక్కనగారు దీనిని కళగానే స్వీకరించారు. లేకపోతే ద్రుతసంధికార్యాలు ప్రవర్తించి 'కొనందగన్‌ అను రూపం సిద్ధించి (ప్రాసమైత్రికి భంగం కలిగి ఉండేది. శ వ. అనిన 'జూ వనునది యేమి? యని యుమ యడుగ నీశానుం డిట్లనియె. 124 ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌ = అని శివుడు తెల్పగా; ఉీమ = పార్వతి, చావు+అనునది = మరణమనేది; ఏమి = ఏమిటి? అని, అడుగన్‌ = ప్రశ్నించగా: ఈశానుండు = ఈళశ్చరుడు; ఇట్టు+అనియెన్‌. తాత్పర్యం; అనగా విని పార్వతి 'చావు అంటే ఏమిటి?” అని అడుగగా, శివుడు ఇట్టా అన్నాడు. తే. 'నిత్యు-డొత్సుండు; దేహ మనిత్య; మతయ । ముదిమి దెవులున ఏకృతమై యది వికలతః బొందుటయు. చాని దొజంగి తాం బోవునట్లి ; దశకు మరణ మ న్వేరయ్యెం దనులతాంగి! 125

63% శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ప్రతిపదార్థం; తనులతా+అంగి! = సన్నని తీగవంటి శరీరంకలదానా!; ఆత్ముండు = జీవుడు; నిత్యుండు = నశించనివాడు, శాన్ళతుడు; దేహము = శరీరం; అనిత్యము = శాశ్వతం కానిది, నశించిపోయేది; ముదిమిన్‌ = ముసలితనం చేతనూ: తెవులునన్‌ = రోగాల చేతనూ; వికృతము+ఐ = పరిణామం పొందినదై, మార్పు చెందినదై; అది = ఆ మేను; వికలతన్‌+పొాందుటయున్‌ = శక్తిని గోల్ఫోవగా: దానిన్‌ = తనువును; తొజుంగి = విడిచి; తాన్‌ = జీవుడు; పోనునట్టి దళకున్‌ = వెళ్ళిపోయేస్టితికి: మరణము+అన్‌ = చావు అనే; పేరు+అయ్యెన్‌ = నామం ఎర్బడింది. తాత్పర్యం: “తీగవంటి సన్నని శరీరం గల చెలీ! జీవుడు శాశ్వతంగా ఉండేవాడు. దేహం అట్టాంటిది కాదు; నశించిపోయే స్వభావం కలది. దేహాత్మల కున్న తేడా ఇది. అయితే ముసలితనం చేత, రోగాల చేత మారిపోయి శీజించి శరీరం నశించే వేళ జీవుడు దానిని విడిచి వెళ్ళే స్టితకే మరణం అని శ్పరు. విశేషం: భగవద్గీతోపనిషత్తులో ని సాంఖ్యయోగం దేహాత్మ లక్షణాలను 'న జాయతే మియతే వా కదాచిత్‌; “వేదా౭- వినాశినం నిత్యం"; “వాసాంసి జీర్ణాని యథా విహాయ”; “దేహీ నిత్య మవధ్యోఇ యం” ఇత్యాది శ్లోకాలలో విపులంగా చర్చించింది. క. జీవుడు జీర్ణ శరీరము€। బోవిడిచి నవంబుం బొందం బుట్టను పేరం 6 చా వెలయుం దద్దశ జీ । వావలి వర్తించు నిటు గతాగతపరయై.' 12 న్‌ = ప్రతిపదార్థం: జీవుడు = ఆత్మ; బీర్ల శరీరమున్‌ = శిధిలమైన శరీరాన్ని; పోన్‌ విడిచి = పరిత్యజించి; నవంద క్ష నూతనమైనదాన్ని, క్రొత్తదానిని; పొందన్‌ = (గ్రహించటానికి; పుట్టు+అనుపేరన్‌ = పుట్టుతున్నాడు అనే పేరుతో! ద క తాను; వెలయున్‌ = వెలుగొందుతున్నాడు; తత్‌+దశన్‌ = ఆ స్టితియందు; జీవ+అఆవలి = (ప్రాణిసమూహం' పాలకు ఈ ప్రకారం; గత+ఆగత+పర+శఐ = పోవుట, వచ్చుట అనువాటికి అధీనమై - రాకపోకలకు అనగా చావు పుట లోబడి; వర్తించున్‌ = మెలగుతుంది; జ్‌ సాణులొ తాత్పర్యం; జీవుడు శిథిలమైన శరీరాన్ని వదలి క్రొత్త దేహాన్ని చేకొనే దానికే పుట్టుక అని పేరు. € టారు న! సుం 4 ఈ విధంగా కర్మమూలకములైన దేహాలను ధరిస్తూ విడుస్తూ అంటే జనన మరణాలకు అధీనులై (ప్రవతిణా' విశేషం: “వాసాంసి జీర్ణాని యధా విహాయ నవాని గృహ్హాతి నరో౭_పరాణి, తధా శరీరాణి విహాయ జీర్దాన్యన్యాని సంయాతి నవాని దేహీ.” (భగ. 2-22) ను శరీరొల మానవుడు శిధిలాలైన వస్త్రాలను వదలి నూతన వస్త్రాలను ఎట్లా ధరిస్తాడో, అట్టే జీవుడు కూడ శిధిలాలైన విడిచి క్రొత్తవైన ఇతర శరీరాలను పొందుతున్నాడు. ఇత్యాది గితాళ్లోకాలు ఇక్కడ స్మర్తవ్యాలు, , భీమో వ శీ నా ను గారల? అవిన విని పార్వతి శర్వునితో “బాలురు చచ్చుటకును వృద్ధులు పెద్ద కాలంబు బ్రదుకుటకు 4127 యనుడు నతండు.

ఎ ముసలివారు ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌; విని; పార్వతి; శర్వునితోన్‌ = శంకరుడితో; బాలురు = పిలలు; చచ్చుటకును, వృద్దులు వడ పెద్దకాలంబు = పెక్కు సంవత్సరాలు, (బ్రదుకుటకును; కారణంబు+ఏమి; అనుడున్‌ = అని ప్రశ్నించగొః అతం (ఇట్లా అన్నాడని తరువాతి పద్యంతో అన్నయం)

అనుశాసనిక సర్వము ఎ సంచనూశ్వాసము రక తాత్పర్యం: శంభుడు అట్టా చెప్పగా విన్న గౌరీదేవి అతడితో 'మహేశ్చరా! పిల్లలు చావటానికి పెద్దలు చిరకాలం జీవించటానికి హేతు వేమిటి?' అని (ప్రల్ళెంచగా శివు డిట్లా బదులు చెప్పాడు. త్తే 'మేను జీర్హముగా జేయు6 గాని మరణ ; మొందం జేయదు విను కాల మెందు నరుని పూర్వకర్శంబు లాయువు బొదలః జేయ । సన్నముగ జేయ బ్రదుకును జావుం గలుగు." 128 ప్రతిపదార్థం: విను = గౌరీ వినుము; కాలము = కాలం అనేది; మేనున్‌ = శరీరమును జీర్లముగాన్‌+చేయున్‌క్రాని = చివికిపోయేటట్టు చేస్తుంది తప్ప; మరణము+ఒందన్‌+చేయదు = చనిపోయేటట్టు చేయలేదు; ఎందున్‌ = ఎక్కడైనా; నరునిపూర్చకర్మంబులు = మానవుడు పూర్వజన్మలో చేసికొన్న కర్మలు, ఆయువున్‌ = ఆయుష్యాన్ని, జీవితకాలాన్ని పొదలన్‌వేయన్‌ = వృద్ది పొందేటట్టు చేయగా; సన్నముగన్‌+చేయన్‌ = క్షీణించేటట్లు చేయగా బ్రదుకును = జీవించటం; చావున్‌ = మరణించటం; కలుగున్‌ = సంభవిస్తాయి. తాత్పర్యం: 'దేవీ! విను. కాలం శరీరాన్ని శుష్కింపజేస్తుంది గొని చంపలేదు, నరుడు చేసిన పూర్వకర్మలే అతడి జీవిత కాలాన్ని పెంచటం చేత, క్షీణింప జేయడం చేత (బ్రతకటం, చావటం అనేవి సంభవిస్తాయి." వ అని చెప్పిన 'నాయు వేమిటం బెరుంగు? నెద్దానం దజు6గు?” ననిన విని యుమకు నుమావతి యిట్లనియె. 129 ప్రతిపదార్థం: అని చెప్పినన్‌, ఆయువు = ఆయుస్సు" ఏమిటన్‌ = దేనిచేత; పెళుంగున్‌? = వృద్ది చెందుతుంది?, ఎ+దొనన్‌ = దేనిచేత; తజుంగున్‌ = సన్నగిల్లుతుంది. క్షీణిస్తుంది?, అనినన్‌ విని ఉమకున్‌; ఉమాపతి = శివుడు" ఇట్టు+అనియెన్‌ = ఇట్టా అన్నాడు. తాత్సర్యం: అని శివుడు చెప్పగా ఆకర్లించి పార్వతీదేవి 'జీవితేశ్చరా! ఆయుస్సు దేనిచే వృద్ది పొందుతుంది? దేని చేత క్షీణిస్తుంది? చెప్పు మని అడిగింది. అందుకు ఉమావల్లభుడు ఇట్లా సమాధాన మిచ్చాడు. శివుండు పార్వళికి ఆయుర్భృద్ధి క్షయంబులకుం గౌరణంబులు చెప్పుట. (సం.13 అను 01-15-2300). తే 'క్షమయు సత్యంబు! గృపయు శౌచమును గురుల , వలని భక్తియు నాయువు పొలుపు నిచ్చు; నలుక బొంకు క్రూరత శుచితాపగనుము । గురువిరోధ మాయువుం గడు6 గుందం జేయు. 130 లవలని భక్తియున్‌ = ఆచార్యుల యెడ భక్తి భావం, పెద్దల యందు భక్తి; ఆయువు పొలుపున్‌ = ఆయుర్దాయము యొక్క వును ఇచ్చున్‌ = కలుగ బేస్తాయి ఆలుక = కోపీం బొంకు = అబద్దమాడటం" క్రూరత = కనికరం లేకుండటం వచ్చ 6 4 నే న! క్‌ శతం: శుచితా+అపగమము గ పరిశుద్ధత నుండి తొలగటం శౌచవిహీనత్వం' గురు విరోధము = ఆచార్వుడి పట్ల వైరం | ్వేషం: ఆయువున్‌ = ఆయుష్యాన్ని కడున్‌ = మిక్కిలి కుందన్‌+చేయున్‌ = తగ్గించి వేస్తాయి, క్షీణింపజేస్తాయి. తాత్పర్యం: 'సహనం, సత్యం. యి, పరిశుద్దత, గురువులయందు భక్తి ఆయుస్సును వృద్ది పరుస్తాయి. క్రోధం, స షం అనేవి ఆయుస్సును మిక్తిిలి ప అబద్దం. క్రూరత్వం: అపరివద్దత. గురుద్యేషం అనేవి ఆయుస్సును షెక్కిలి క్షీతిపజిస్తాయి గౌరీ

636 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తే. తపమునను బ్రహ్మచర్యవ్రతమున హిత మి । తాశనమున రసాయనాభ్యాసమునను బెరుగు నాయు; వాక్రియలపై నరుండు ప్రీతి; గలుగుటయు6 బూర్వభవకృత కర్మ ఫలము. 131 ప్రతిపదార్థం: తపమునను = తపస్సు చేతనూ, బ్రహ్మచర్యవ్రతమునన్‌ = బ్రహ్మ చర్య నియమపాలనం చేతనూ; హిత+మిత+అశనమునన్‌ = తగినట్టి, మితమైన ఆహారం చేతనూ; రసాయన+అభ్యాసమునను = జీవనౌషధాలను సేవించటం చేతనూ; అనగా ముసలితనం, మృత్యువును పోగొట్టే రసాయనాలను వాడటం చేతనూ" ఆయువు = ఆయుస్సు" పెరు0ున్‌ = వృద్ది చెందుతుంది: నరుండు = మానవుడు; ఆక్రియలపైన్‌ = తపస్సు మున్నుగా కలిగిన ఆ చర్యల మీద" ప్రీతి+కలుగుటయున్‌ = ఇష్టపడటం కూడ, మక్కువ చెందటం సైతం; పూర్వభవ = ముందటి జన్మలో; కృత = చేయబడిన; కర్మఫలము = కర్మలయొక్క ఫలమే సుమా! శ్ర గ్రా తాత్పర్యం: విష్ణుసహోదరీ! తపస్సు చేతనూ, బ్రహ్మచర్యవ్రతానుష్థానం చేతనూ, ప్రియమైన, మితమైన ఆహారో స్వీకరించటం చేతనూ, జరామృత్యుహరణమైన జీవనౌషధాలను సేవించటం చేతనూ, ఆయుర్దాయం పెరుగుతుంది పై నుడివిన క్రియలమీద ఆసక్తి కలగటం కూడ ఆ నరుడు తొలుతటి జన్మలో చేసిన సుకృత కర్మల ఫలమే సుమొ కు _ తన లావున కధిక మయిన । పనిసియు టయుక్తమును నపథ్యము నగు భో 32 జనములు హరించు నాయువు; । వనిత! యవియుం బూర్వకర్మ వశతన కలుగున్‌. 1 న; ప్రతిపదార్థం: వనిత! = ఓ వెలదీ!? తనలావునకున్‌ = తన శక్తికి తన బలమునకు; అధికము+అయిన = మించిన, ఎకు మ పనిచేయుట = పనులు సల్పటం: అయుక్తమును = తగనిదియు; అపధ్యమున్‌+అగు = హితం కొనిదియు అగు; భోజన కర్మే = ఆహారాలు, తిండ్లు; ఆయువున్‌ = ఆయుస్సును; హరించున్‌ = నశింపజేస్తాయి; అవియున్‌ = ఫై జెప్పినవి పూధే వశతన్‌+అ = మునుపటి జన్మలో చేసిన కర్మల ననుసరించే; కలుగున్‌ = సంభవిస్తాయి. న 0 వలె తాత్చర్యం: గిరిజా! తన శక్తికి మించిన పనులు చెయ్యటం, అయోగ్యమైన, హితకరం కాని తిండ్డు తిన ఆయువు హరించుక పోతుంది. ఇట్టాంటివి పూర్వజన్మలో చేసిన కర్మల వలననే సంభవిస్తాయి. 433 వు _మటథియు నొక్క విశేషంబు సెప్పెద. తాత్పర్యం: ఇంకొక్క విశేషం చెప్పుతాను గౌరీ! వినుము. ఆ. సుకృతు లమరలోక సుచిరవాసులు నిట , దిగి చరాయువులును నగుదు; రితరు 134 లతిచిరముగ నరకగతు లయి తుది నాయు । వల్ప మగు నునుష్యు లగుట గలుగు.”

త నివసించే ప్రతిపదార్థం: సుకృతులు = పుణ్యాత్ములు; అమరలోక సుచిరవాసులు = స్వర్గలోకంలో బహు దీర్హకాలం లు = తక్కిన అవుతారు; ఇట దిగి = ఇలకు దిగివచ్చి; చిర+ఆయువులును+అగుదురు = దీర్చాయుష్మంతు లవుతారు; ఇతరు వారే! తుదిన్‌

ఖు థి | వారు, పాపాత్ములు; అతి చిరముగన్‌ = మిక్కిలి పెద్దకాలం; నరక గతులు+అయి = నరకలోకమునకు వెళ్ళిన నా పుట ఇ చివరకు, కడపట; ఆయువు = జీవితకాలం; అల్బము+అగు = తక్కువైన; మనుష్యులు+అగుట = మౌననేన కలుగున్‌ = సంభవిస్తుంది, జరుగుతుంది

ఆనుశాసవిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము నగా తాత్పర్యం: పుణ్యపురుషులు దేవలోకంలో నుఖా లనుభవిస్తూ బహుకాలం గడపి పుణ్యం క్షీణించగానే తిరిగి భూలోకంలో మానవులుగా పుట్టుతారు.. అప్పుడు వారు పుడమిలో దీర్హకాలం జీవిస్తారు. పాపులు నరకలోకంలో యాతనలు అనుభవించి పిమ్మట భూమిలో నరులై జన్మిస్తారు. అపుడు వారు అల్ప్బమయిన ఆయుస్సు కలిగి ఉంటారు." నిశేషం; దీర్హకాలం మనటానికి, అల్బకాలం జీవించటానికి ఆయాబీవులు చేసిన పుణ్యపాపాలే హేతువులని చెప్పటం జరిగింది. క _నావిని భవాని 'పురుష ; స్త్రీ విధములు రెండు గలవు త్రినయన! వానన్‌ జీవుడు వర్తించు తెజ(గు : నీ వేర్చడం జెప్పవే! యనియెం గంసారీ! 135 ప్రతిపదార్థం: కంస+అరీ(కంసునికి విరోధి! = కంసుడుని సంహరించిన శ్రీకృష్ణా! నాన్‌ = అని పరమేశ్వరుడు చెప్పగా" విని = ఆకర్షించి; భవాని = శివపత్ని ఆయిన పార్వతి; (త్రినయన! = మూడు కన్నులు గల శివా! పురుష స్త్రీ విధములు = మగవాడని, ఆడుది అనే రీతులు; రెండు+కలవు = రెండున్నవి; వానన్‌ = ఆ రెంటిలో; జీవుండు = ఆత్మ; వర్తించు తెఅయ = మెలగే విధం; నీవు = తయడు సీర్టుడన్‌ = విశదంగా, స్పష్టంగా చెప్పవు+ఏ! = సెలవియ్యవా! అనియెన్‌ = అని అడిగింది. తాత్పర్యం: కృష్ణా! (కృష్ణుడితో నారదు డంటున్నాడు; శివుడు చెప్పిన మాటలువిని భవాని మరల భవుడితో 'ప్రాణిషరా! లోకంలో పురుమలనీ, స్రీ లని జీవులు రెండు రకాలుగా ఉన్నారు కదా! వారిలో జీవుడు ఎట్టా ॥ న్‌. ప్రవర్తిస్తుంటాడో ఆ విషయం నాకు విస్పష్టంగా వివరించు మని వేడుకొన్నది. వ, అనిన విని మహాదేవూడు మహీధరతనయ కిట్లనియె. 136 పతిపదార్గం: అనినన్‌, విని మహాదేవుండు = ఈళ్చరుడు; మహీధరతనయకున్‌ = కొండ కొమార్తెకు; పార్పతికి, ఇట్లు+అనియెన్‌: (గ్ర ర్ధల: గ ఊర! తాత్పర్యం: అని పార్వతి అడుగగా శంభుడు ఆమెతో ఇట్లా అన్నాడు. నీత్వంబులు లేవు పొర్వతీ! జీవున; కా క. 'తాత్తికములైన సరూ '5 క ర్వీ , మున కహాంకృతో గ! ర్మిత్వ మొలసి బావ్యవిధమ మెయికొను చుండున్‌. 137 తత్వ = తాత్తికములు+ఐన = శరీ రు. పారతీ! = గౌరీ! బీననకున్‌ = ఆత్మకు తాల్బరములు+ఐన = ఈరారంభక ద్రవ్యాలైన భూమి, నీరు నిప్పు ప్రతిపదార్థం: ఛ్ధ నువోభూలొలు అహంకారతత్త్యం, మైహత్తత్త్యం మూలప్రకృతి అనే తత్త్యాల భేదం వలన కలిగిన, పురుషం ల్మత్వము+౭లిని = కర్మసంబంధం లభించి" భావ్య విధము+అ = భావించినట్టుగానే (స్త్రీ పురుషభేదం' అహంకారం ఇతః సూ ఉంటుంది మైయకొనుచున్‌*ఉండున్‌ = సంలనిల న గారీ జీ వ్రడికీ మహదహంకారాదులైన తత్త్యాలలో భేదం వాటిల్లి మగవాడుగనో, ఆడుదిగనో జన్మించటం తాత్పర్యం ఆత్మ శ్రీ జీవోం ధరించినా, పురుష శరీరం పొందినా ఆ ఇరవైనాలుగు తత్త్వాలు స్రీ పురుషులకు సంభం ఇ టాటో నొటిలో మార్పుండదు. అహంకారం వలన జీవుడికి కర్మ సంబంధం కలిగి ఆడుదిగనో, ఏకవిధంగోొ న. మగవాడుగనో రూపం రరిసొడే'

638 శ్రీమదాంధ్ర నుహాభారతము విశేషం: భూమి, జలం, వాయువు, తేజస్సు, ఆకాశం అనే పంచమహాభూతాలూ, ఆహంకారతత్త్వం, మహత్తత్వం, మూల ప్రకృతి అనే ఎనిమిది (ద్రవ్యాలతో శరీరం రూపొందుతుంది. చర్మం, కన్ను. చెవి, నాలుక, ముక్కు అనే అయిదు జ్ఞానేంద్రియాలు. వాక్కు, చేయి, కాలు, మలవిసర్జనద్వారం, మూత్రవిసర్జన ద్వారం(పాయువు, ఉపస్త్ర) అనే అయిదు కర్మేంద్రియాలూ: మనస్సూ జ్ఞానేంద్రియ పంచకం చేత (గ్రహించబడే శబ్ద, స్పర్శ, రూప, రస గంధాలు అనే అయిదు విషయాలూ మొత్తం ఈ ఇరవైనాలుగు నీ శరీరాన్ని ఆశ్రయించుకొని ఉండే తత్త్వాలు. ఈ తత్త్వాలు పురుషుడికిగాని, స్త్రీకి గాని ఎకవిధంగానే ఉంటాయి. అయితే ఆయాజీవులు చేసికొన్న పుణ్యపాప కర్మే ఫలాలైన సుఖదుఃఖాలు అనుభవించటానికి శరీరాలు ఏర్పడుతాయి నేనే ఈ పని చేస్తున్నాను అనే అహంకర్శృత్వ బుద్ది వలన ఆ పుణ్యపాప కర్మ సంబంధమైన సుఖదుఃఖానుభవం కొరకు జీవుడు శరీరం ధరిస్తాడు. అది పురుష దేహమైనా కావచ్చును; (స్త్రీ దేహమైనా కావచ్చును. అంతేకాని అసలు ఆత్మకు (స్త్రీత్వ పురుషత్వాలు లేవు. వ. అని మజియును. 138 తాత్పర్యం: అని చెప్పి మహాదేవుడు మళ్ళీ (ఉమతో ఇట్లా అన్నాడు అని తరువాతి పద్యంతో అన్వయం) ఆ, “కర్మములకు 6 గర్తగాం డాత్ము(; దేతని స । త్త్యము రజస్సు 6 దమము వాత పిత్త కఫము లెట్లు మర్మకాయ గతము లగు | నట్ల పొందుం గర్త లవియ చూవె. 139 ప్రతిపదార్థం: ఆత్ముండు = జీవుడు; కర్మములకున్‌ = కర్మలకు; కర్తకాండు = చేసేవాడు కాడు; వాతపిత్ర కఫము వాతం, పిత్తం, శ్లేష్మం అనేవి; ఎట్టు = ఏ విధంగా; మర్త్యకాయగతములు+అగున్‌ = మనిషి శరీరాన్ని పొందుతాయో: ల = = ఆ రీతిగొనే; అతనిన్‌ = జీవుడిని; సత్త్యము = సత్త్రగుణం; రజస్సు = రజోగుణం; తమము = తమోగు౯ాం: పొం ఆథశ్రయిస్తాయి, కూడుతాయి; కర్తలు = ఆ పనులు చేసేవి; అవి+అ+చూవె = ఆ సత్త్వ రజ స్తో గుణాలే సుమా చుకొని తాత్పర్యం: 'గౌరీ! ఆత్ముడు కర్మలకు కర్త కాడు. వాతం, పిత్తం, కఫం అనే త్రిదోషాలు శరీరాలను అర నాలే ఉన్న చందంగా సత్వగుణం, రజోగుణం, తమోగుణం జీవుడిని ఆశ్రయించి ఉంటాయి. ఈ మూడు కర్మలకు కర్తలు గాని జీవుడు మాత్రం కానేకాడు, విశేషం: “సత్త్వం రజస్తమ ఇతి గుణాః (ప్రకృతి సంభవాః, నిబధ్నన్తి మహాబాహో! దేహే దేహిన మవ్యయమ్‌.” (భగ 145) డి నుమ్యో సత్తరజన్తమోగుణాలు (ప్రకృతికి సహజమైన గుణాలు. అవి నాశరహితుడ్హైన ఆత్మను దేవమ దేహాలలో బంధిస్తున్నాయి. “ప్రకృతేః (శ్రియమాణాని గుభైైః కర్మాణ్మి సర్వశః పూ, ఠి ల అహంకార విమూఢాత్మా కర్షాణ.హ మితి మన్యతే. (భగ. 3-27) సరూని ప్రకృతికి చెందిన సత్త రజస్తమోగుణాలచేత్‌ చేయించబడుతున్న కర్మలను ఆత్మయొక్క దు కర్మలో తెలియనివాడు దేహాత్మాభిమానం వలన అ పను లన్నిటినీ తానే చేస్తున్నట్లు తలపోస్తాడుకాని వాస్తవానికి గో కర్తలు అని గీత చెప్పుతున్నది, తే సత్య శొచ దయాదులు సాత్తికములు, । రమణి! లోభ సంగాదులు రాజసంబు, శజలే లన్ఫత హింసాపరత్వ భయాలసత్వ । ధైర్యహాని నిద్రాదులు తానుసములు,

అనుశాసనిక సర్వము - సంచనూశ్వాసము యం ప్రతిపదార్థం: రమణి! జి సుందరీ!; సత్య శాచదయా+ఆదులు డు సత్యం పరిశుద్దత, కృప మొదలైన గుణాలు సొతికములు ంకా సత్త్యగుణానికి సంబంధించినట్టివి; లోభసంగ+ఆదులు = దురాశ లేదా పిసినారితనం, సంసార విషయాస్తక్తి వీదల్రైనవి; రాజసంబులు = రజోగుణ సంబంధమైనవి; అన్ఫత = అబద్దాలాడటం; హింసాపరత్వ = జీవులను బాధించటం లో' ఆసక్తి లు = భీతి చెందటం: అలసత్వ = సోమరితనం; ధైర్యవాని = ధైర్యంకోల్పోవటం; నిద్రా+ఆదులు = నిద్రించటం మొదలైనవి; తొమసములు = తమోగుణానికి సంబంధించినవి మక తాత్పర్యం: సుందరీ! సత్యం శుచిత్వం, కరుణ మొదలైనవి సత్త్వగుణానికి సంబంధించినటువంటివి. ఆత్యాళ (పిసినారితనం--అవసరమైనపుడు తన సొమ్ము ఖర్చుపెట్టకుండటరు, భార్యాపుత్రమిత్రాదుల యందు మమత మొదలైనవి రజోగుణ సంబంధమైనవి. అబద్దాలు చెప్పడం, జీవహింసయందు ఆసక్తి భయపడటం, సోమరితనం, అథైర్యం, ని[ద్ర మొదలైనవి తమోగుణానికి చెందినట్టివి. క ఇవి నొనాముఖముల బురు । షు వికారము! బొంద6 జేయుచుం బర6గును హై మవతీ! కావున సర్వం । బు వినుము గుణకృత్య మిట్టి బోధం బొప్పన్‌. 141 ప్రతిపదార్థం: ఇవి = ఈ త్రిగుణాలు: నానా ముఖములన్‌ = అనేకరీతుల; పురుషున్‌ = జీవుడిని, ఆత్ముడిని: వికారమున్‌+ పాందన్‌*చేయుచున్‌ నా స్వభావంలో మార్పులు కలిగిస్తూ; పరంగున్‌ = విలసిల్టుతున్నవి; కావునన్‌ = కాబట్టి; హైమవతీ! = హైమవంతుడి వుత్రివైన దేవీ! ఇట్టి బోధంబు = ఇట్టి తెలివి: ఒప్పన్‌ = చెలువొందగా; వినుము = ఆలకించుము; సర్వంబు = సమస్తమూ; గుణకృత్యము = గుణాలు చేసే పనే. తొత్సర్యం: గిరిజా! సత్త్వరజస్తమోగుణాలు మూడున్నూ పురుషుడిని నానావికారాల పాలు చేస్తున్నవి. కనుక సర్వకార్యాలూ ఈ గుణాల చేతనే చేయబడుతున్నవని తెలివితో తెలిసికొమ్ము!. త్త తన్వి! సొత్విక రాజస తామసాళ్ళు । లైనవారలం బుణ్యలోకానుభవము మనుజభావంబు నిరయపీదనముం బొందు | మోక్షలక్ష్మి నిర్గుణునకు మును6గ ముసరు. 142 ప్రతిపదార్థం: తన్వి! = ఓ చేల! సాత్విక రాజస తామస+ఆత్ములు+ఐనవారలన్‌ పై సత్వగుణం, రజోగుణం తమోగుణం కలిగినట్టి వారిని! పుణ్యలోక+అనుభవమున్‌ ఐ పుణ్యలోక సుఖానుభవం; మనుజభావంబున్‌ = మనుష్యత్వం; నిర యపీడనమున్‌ ర ర ౭ = నరకలోక బాధయున్నూ: పొందున్‌ = వరుసగా చెందుతాయి; మోక్ష లక్ష్మి = ముక్తి సంపద' నిర్గణునకున్‌ = (త్రిగుణాతీతుడికి, మునుంగన్‌ ముసరున్‌ లు పరివపూర్షంగా చేకూరుతుంది. తాత్పర్యం: పార్వతీ! సత్త్యగుణప్రధానుడికి పుణ్యిలోక సుఖాలు, రజోగుణప్రధానుడికి మనుష్యత్వమూ తమోగుణప్రధానుడికీ నరకలోక బాధ కలుగుతాయి. త్రిగుణాతీతుడైన వాడికి ముక్తి పరిపూర్ణంగా లభిస్తుంది లా వకు 4 విశేషం: ఈ యర్హాన్నే భగవద్గీత ఇట్లా వెల్లడించింది. “ఊర్చ్యం గచ్చంతి సత్త్వస్థ్రాః మధ్యే తిస్టంతి రాజసా; జఘన్యగుణ వృత్తిస్తాః అధో గచ్చంతి తొమసాఓ"” “నాన్యం గుణేభ్యః కర్తారం యదా 'ద్రష్టా౭ నుపశ్యతి, గుణేభ్యశ్చ పరం వేత్తి మద్భావం సోకి. ధిగచ్చతి. (భగ. 141819)

640 *శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము వ. అని వెందియు. 443 తాత్పర్యం: అని పరమ శివుడు పలికి ఇంకనూ (ఇట్టా అన్నాడని తరువాతి సీసపద్యంతో అన్నయ. స్స, 'ఎట్టివి కర్మంబు లట్టివ వరుల శు । భాశుభసంప్రాస్తు లట్లు గాక పర విప్రియమున మేల్‌ వడయుటయును గల్లుం। బతిభృత్యతతి. బటు భర్త్యనముల నొజ్జ శిష్యులం దర్హనోక్తుల వెజ్జా రో; గార్తుల నానా విధొషధముల నలమటం బొందింతు రవ్విధంబుల చేంత : లన్నియు సుకృతంబులై ఫలించు” ఆ. నని మఖభియును జెప్పు 'నఖిలేంద్రియో పేత ; మగు జరాయుజంబు నందజంబు నువిద! చోంకు నెలుంగు నుద్ధిజ్ఞములు స్వేద ; జముల కదియుం జూపు సంభవించు. 144 త (ప్రతిపదార్థం: కర్మంబులు = చేసే పనులు; ఎట్టివి = ఎట్ట్లాంటివో; నరుల శుభ+శఅశుభ సం(ప్రొప్త్పులు = మనుమ్యులు పాందేటటువంటి వుణ్యపాపాలు. కూడ; అట్టివి+అ = అటువంటివే అవుతాయి; అట్టు+కాక = పై జెప్పిన విధంగొ కాకుండా; వరవి(వ్రియమునన్‌ = ఇతరులకు అనిష్టములైన' వాటిని చెయ్యటం వలన కూడ; మేల్‌ = మంచిని పడయుటయును+కల్నున్‌ = పొందడం కూడ జరుగుతుంది; పతి = యజమానుడు, అధికారి: భృత్యళతిన్‌ క్‌ సేవకాగణాన పటు భర్శృనములన్‌ = గట్టిగా బెదరించటం చేత, నిందించటం వలన; ఒజ్జ = గురువు, ఉపాధ్యాయుడు: శిమ్యుల పడే ఛాత్రులను; తర్జన+ఉక్తులన్‌ = బెదరింపుమాటల చేత; వెజ్బు = వైద్యుడు; రోగ+ఆర్హులన్‌ = వ్యాధుల చేత బాధ డు: వారిని; నానావిధ+శకౌషధములన్‌ = పలురకాలైన మందుల చేతనూ; అలమటన్‌+పొందింతురు = (గ్రమసెట్టు జ్‌ ఆ+విధంబుల+చేంతలు+అన్నియున్‌ = ఆ రీతివైన పనులన్నీ; సుకృతంబులు+ఐ = పుణ్యకార్యాల! వలం; పండుతాయి, ప్రయోజనాలు సిద్దింపజేస్తాయి; అని = అంటూ; మజీయును = ఇంకా; చెప్పున్‌ = భెవ్పసాం యో ఉవిద! = ఓ (ప్రియా!; జరాయుజంబున్‌ = మావియందు పుట్టునదియూ; అండజంబున్‌ = (గ్రుడ్డు నుండి పుట్టను దలూః అభిల+ఇం(ద్రియ+ఉపేతము+అగున్‌ = అన్ని ఇంద్రియాలతోనూ కూడిన దవుతుంది; ఉద్భిజ్జములు క రెలకు: చోంకున్‌+ఎటుంగున్‌ = స్పర్శజ్ఞానం కలిగి ఉంటాయి; స్వేదజములకున్‌ = చెమటవలన జన్మించిన అదియున్‌+చూపు = స్పర్శజ్ఞానంతో పాటు దర్శన్న; శక్తి కూడ; సంభవించున్‌ = కలుగుతుంది.

4 జ మంచి తొత్సర్యం: 'మనుషులు చేసేపనులను బట్టి వారకి మేలుగీళ్లు లభిస్తాయి. చెడ్డపని చేస్తే చెడు ఫలిత౦? లకు న్న ల తరు పనులు చేస్తే మంచి ఫలితం కలుగుతాయన్న మాట. ఇందుకు భిన్నంగా కూడా జరగటం కద్దు గం, ఇష్టంగాని పనులు చేసే కర్తకు మేలు కలగటం కూడా సంభవిస్తుంది. అధికారి సేవకులను బేదరిసో =” ను వైద్యుడు రోగాలతో అల్దాడే వారిని, చేదు, వగరు, కారం మందులు మింగించి శ్రమ పెట్టటం, గురునే రుడు

ల హ్‌ దండించటం ఇట్టాంటివే. ఈ పనుల వలన కర్తకు పుణ్యమేకాని పాపం రాదు"-- అని చెప్పి మ మాలలో న ది మహాదేవితో మళ్ళీ అంటున్నాడు. 'దేవీ! మావియందు ఫ్పుట్టిన (ప్రాణీ, (గ్రుడ్డునుండి జన్మించిన జీవీ సలల ఒప్పారుతుంది. చెట్టు చేమలు స్పర్శజ్ఞానం మాత్రమే కలిగి ఉంటాయి. చెమట వలన జన్మించిన గతులు గూడ వృక్షాదుల స్థితిగతుల వంటివే. కాని, వీటికి దర్శనశక్తి గూడ ఉంటుంది.

ఆనుళాననిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము 641 విశేషం: జీవరాసులు నాలుగు విధాలు: ఛ్రైజరాయుజములు 2)అండజములు 3) ఉద్భిజ్జములు 4) స్వేదజములు అని. అందు. 1) జరాయుజనులు అనగా మావి నుండి, గర్భాశయం నుంచి పుట్టినట్టివి--మనుష్యులు పశువులు మొదలైన (ప్రాణులు,

అండజములు = (గ్రుడ్డువలన పుట్టినవి: పక్షులు, చేపలు, బల్బులు పాములు,
ఉద్భిజ్ఞములు = భూమిని భేదించుకొని పుట్టినవి. వృక్షములు, లతలు (తీగలు) గుల్మములు (పొదలు)
స్వేదజములు = చెమటవలన పుట్టే (క్రిమి విశేషాలు-- ఈగలు, దోమలు, చీమలు మిడుతలు, నల్టులు, (క్రిములు, కీటకాలు. క నరుండు జరాయుజములలో | తరుణీ! విను ముత్తముండు; శ్రుతము లేకున్నన్‌ "సరి నతయ పశువుం గావున వరిషృ మగునట్టి వినికి వలయు నరునకున్‌. 145 ప్రతిపదార్థం: తరుణీ! = ఓ లలనా!: వినుము = ఆలింపుము: నరుండు = మనుజుడు; జరాయుజములలోన్‌ = మావి నుండి పుట్టిన జీవులలో: ఉత్తముండు' = (థ్రేష్టుడు; (శుతము+లేక+ఉన్నన్‌ = పెద్దల వలన ధర్మాధర్మముల వినికిడి లేకపోయినచో; అతంయ = ఆ మనుజుడు; పశువున్‌+సరి = పశువుతో, జంతువుతో సమానుడే; కావునన్‌ = కాబట్టి: నరునకున్‌ = మానవుడికి; వరిష్టము+అగు = శ్రేస్టమైనః వినికి వలయున్‌ = బోధ, ఉపదేశం అవసరం. తొత్సర్యం: కాంతొ! మావినుండి ఉద్భవించిన ప్రాణులలో మానవుడు (శ్రేష్టుడు. అతడు ధర్మాధర్మాల స్వరూప మెట్టిదో పెద్దల వలన వినాలి. ఆట్టి నినికి లేనిచో అతడు పశువుతో సమానుడే. కావున జనుడికి శ్రేష్టమైన వినికిడి అవసరం. క ఇరుదెజి(గు విను తమము శా | ర్వరమును దేహజము శార్వరము దేజస్పం స్పురణమునం బాయు త్రుతమునం | బరిహృతమగు దేహజంబు పర్వతపుత్రీ! 146 ప్రతిపదార్థం: పర్వతపుత్రీ! = ఓ హైమవతీ! విను = వినుము, తమము = చీకటి: ఇరు+తెజంగు. = రెండు విధాలు; శార్వరమును = శర్వరీ సంబంధము అనగా రాత్రిసంబంధమైనదీ, దేహజమున్‌ = శరీర సంబంధమైనదియూ (అని); శార్వరము = లేయి వలన కలిగిన చీకటి; తేజస్‌+సంస్ఫురణమునన్‌ ఐ= వెలుగు గోచరించటంచేత, కాంతి ప్రసరించటం వలన; పాయున్‌ ఇ లొలగుతుంది: దేహజంబు = శరీరం నుండి పుట్టినట్టిది; 'శ్రుతమునన్‌ = వినికిడి వలన (వేదశాస్త్ర (శ్రవణం వలన); పరిహృతము+ అగున్‌ = తొలగింపబడుతుంది తాత్పర్యం: గౌరీ! వినుము: వీకటి రెండు విధాలు. ఒకటి రాత్రి వలన కలిగినట్టిది. రెండవది శరీరం వలన ఏర్పడినట్టిది. రాత్రి చీకటి కాంతి ప్రసరణం వలన నశిస్తుంది. దేహమున పుట్టిన "చీకటి పెద్దలు చేసే శాస్త్ర చర్చ ఆలకించి (గ్రహించటం వలన తొలగిపోతుంది. ఆ. బ్రహ్మ యా తమంబు( బావుటకై తపో : వ్యాప్తి బడసె శ్రుతులు నంగములును ల గానం గార్యములు నకార్యంబులును వానం దెలిసి కొనంగ బుద్ధి కలం వీలు. 147 (ప్రతిపదార్థం: (బ్రహ్మ = బ్రహ్మదేవుడు: ఆ తమంబున్‌ = ఆ చీకటిని; పాపుటకై = తొలగించటానికి; తపః వ్యాప్తిన్‌ = తపస్సు యొక్క సమృద్ది శత; చిరకాల ఘోర తపస్సు చేత, శ్రుతులున్‌ = వేదాలనూ; ఆంగములునున్‌ = వేదాంగాలైన ఆరుశా(స్తాలన్నూ పడసెన్‌ = పొందినాడు; కొనన్‌ = కనుక; కార్యములున్‌ = చేయదగిన పనులూ; అకార్యంబులునున్‌ = చేయ దగని పనులూ: వానన్‌ = ఆ వేద శాస్త్రాల చేత; తెలిసికొనంగన్‌ = ఎజీగినట్టయితే; బుద్ది కలంక తీటున్‌ = బుద్దిజాడ్యం, మాంద్యం నకళిస్తుంది

6క2 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తాత్పర్యం: బ్రహ్మదేవుడు శరీరంలోని చీకటిని తొలగించటానికి బహుకాలం గొప్ప తపస్సు చేసి ఆ తపఫలంగొ వేదాలనూ, శా(స్తాలనూ పొందగలిగాడు. కాబట్టి చేయదగిన పను లేవో, చేయరాని పనులేవో ఆ వేదళా(స్తాల వలన తెలియవలె. అందువలన బుద్ది జాడ్యం తొలగిపోతుంది. విశేషం: శ్రుతులు: బుగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం, అధర్వణవేదం వేదాంగములు: శిక్ష వ్యాకరణం, ఛందస్సు, నిరుక్తం జ్యోతిషం, కల్పం-- ఇవి ఆరు. త్త క్రోధకామాదులైన దుర్గుణము లెల్ల ; వాయుహతి మేఘపటలంబు వాయు పగిది శ్రుతముచేం బాయు; నరులలో సురల కరణి ; శ్రతయుతులు దేజరిల్లుదు రతిశయిల్లి. 148 (ప్రతిపదార్థం: (క్రోధకామ+ఆదులు+ఐన = కోపం, కామం మొదలైన; దుర్గుణములు+ఎల్లన్‌ = చెడుగుణాలన్నీ; వాయ జ = గాలిదెబ్బచే, తాకిడి చేత; మేఘ పటలంబు = మబ్బులగుంపు" పాయుపగిదిన్‌ = తాలగిపోయే విధంగా; శ్రుతము సాడుల వేదశాస్తపురాణాల వినికి చేత; పాయున్‌ = తొలగిపోతాయి; నరులలోన్‌ = మనుషుల్లో: (శ్రుతయుతులు = వు వినికిడితో కూడినవారు; సురల కరణిన్‌ = దేనతలమాదిరి; అతిశయిల్లి = మించి; తేజరిల్టుదురు = ప్రకాళిస్తారు వెలుగొందు క్రిడివలన తాత్పర్యం; కామ(క్రోధాది దుర్షుణా లన్నీ గాలి దెబ్బకు మబ్బులు చెదరిపోయేటట్టు వేదశా(స్తాల విని నశిస్తాయి. మానవులలో బహుటశ్రుతు లైన మహనీయులు వేల్పుల వలె హెచ్చుగా విరాజిల్లుతొరు: విశేషం: “కామ ఏషః క్రోధ ఏషు రజోగుణ సముద్భవః, మహాళనో మహాపొప్మా విద్ద్యేన మిహ వైరిణమ్‌.” (గీత. 3అథ్యా 37ట్లో చీ అడ్డగీం రజోగుణం వలన కామం జనిస్తుంది. ఈ కామానికి ఎంత అనుభవించినా తృప్తి ఉండదు. యి ల ల టి కోపంగా మారి ఘోరపాపాలు చేయిస్తుంది. ఇది జ్ఞానికి ప్రబలశ్యత్రువు-అని గీత కాొమ(క్రోధాలు ఎట్టాం క బ్రనులోటి వాయుహతిన్‌ మేఘపటలంబు వాయు పగిది, (క్రోధ కామాది దుర్గుణములు శ్రుతముచే పాయా ఉపమాలంకారం. తే. శ్రుతము నరునిః బరిజ్ఞానయుతునిం జేయు । వాని సుకృత మల్పమును ననూన ఫలము 449 నిచ్చు; నజ్ఞాని సత్కర్మ మెంతయైన ।; నఫల మగుగాన శ్రుతవంతు. డగుట వలయు బ్రో క్రో . = పూరణ సతో ప్రతిపదార్థం: శ్రుతము = శా(స్తాదుల వినికి; నరునిన్‌ = మనుజుడిని; పరిజ్ఞానయుతునిన్‌చేయున్‌ క్‌ ల ఇచ్చు (నీ క్‌ వాడి గా చేస్తుంది; వాని సుక్సృతము = అతడు చేసిన పుణ్యం; ,అల్బమును = కొంచెమైననూ; అనూనఫలము లేని ౯ డీ ల్‌ = అనూన) = మిక్కుటమైన ఫలాన్ని (ప్రసాదిస్తుంది. కాదువలేని ఫలాన్ని ఇస్తుంది; అజ్ఞాని సత్కర్మము = నీ ల వ్యర్థమే వసో మంచిపని అనగా వాడు చేసిన పుణ్య కర్మ ఎంత+ఐనన్స్‌ = ఎంత గొప్పదైనప్పటికిన్నీ; అఫలము+ఆగో డు కొద ల కానన్‌ = కాబట్టి; (శుతవంతుండు+అగుట+వలయున్‌ = శాస్తాదుల వలన ధర్మస్వరూపం ఎరిగిన నొ న! 0 చస పల ననే తొత్ప్సర్యం; శాస్తాదుల వినికిడి మానవుడిని పరిపూర్మ జ్ఞానవంతుడిని చేస్తుంది. అట్టి వివేకవంతుడు బం. కాబట్టీ మౌ గొప్పు ఫలం వానికి ప్రసాదిస్తుంది. అజ్ఞాని యొక్క పుణ్యం ఎంత గొప్పదైనా లభించే ఫలం మాతం స్తఖ (శుతవంతుడు కావటం ఎంతో అవసరం."

అనుశాసనిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము 6 వ. _ అని నిర్దేశించి సర్వేశ్వరితో సర్వజ్ఞుం డిట్లనియె. 150 (ప్రతిపదార్హం: అని నిర్దేశించి = ఇట్టు నిర్ణయపూర్చ్వకంగా తెల్సి; సర్వ+ఈళశ్చరితోన్‌ = సమస్తమునకు నాయకురాలైన గౌరీదేవితో; సర్వజ్ఞుండు = సమస్తం తెలిసిన శంభుడు; ఇట్లు+అనియెన్‌ = ఇట్టా వచించాడు. " తొత్సర్యం: అని చెప్పి లోకేశ్వరి అయిన ఉమాదేవితో శివదేవుడు ఇట్టా చెప్పాడు. సీ, 'చృుతింబొంది వేగ జథ్మించిన బూర్వదై । హికము లన్నియు బుద్ధి నెలయువాండు జాతిస్మరుం డన జను; నయ్యెజుక పెద్ద వాయ గాణా6 జెడు; వనిత! వినుము పుట్టెటుంగుట కల్ని బోధించుటకు నాస్తి; కులమును జన్మంబు గలుగు తెజింగు6 జచ్చిపోయిన వారు వచ్చి యత్తను వొంది , మెలంగు టొక్కొక చోటం గలిగియుండు; తే. నట్టి తెలు వెంగలు లైన యమునిదూత : లొరులం జని కొనిపోయిన6 గరుణతోడ న మృహాత్ముండు మగిడి పొమ్మన్న నరుగు । దెంచుటని నీ వెబుంగు; సందియము లేదు. 151 (ప్రతిపదార్థం: వనిత. = ఓ 3లదీ! వినుము = ఆలకించుము; మృతిన్‌+పాంది = మరణం చెంది” వేగ = శీఘ్రమే, వెనువెంటనే; న! జన్మించి నన్‌ = పుట్టిన న పూర్వదైహికములు+అన్నాయున్‌ = మునుపటి జన్మ వృత్తాంచా లెల్ల; బుద్దిన్‌ = మనస్సులో; ఎలయువాండు = నెలకొని ఉన్నవాడు జాతిస్మరుండు ఉ పూర్చజన్మ వృత్తాంతం ఎరిగినవాడు; అనన్‌+*చనున్‌ = అని చెప్పుటకు తగి ఉంటాడు; ఆ+ఎయుక = ఆ పూర్చజన్మద్యృతి పెద్దవాండు+కాంగాన్‌ = క్రమంగా వయసుముదిరిన వాడవుతుండగా; చెడున్‌ = నశిస్తుంది: పుట్టు+ఎటుంగుట కల్మి = పూర్వజన్మము తెలియుటను కలిగి ఉండటం; జన్మంబు+కలుగు+తెజంగున్‌ = జన్మవచ్చే విధానాన్ని: నాస్తి కులమును = ఈళశ్చరుడు లేడనే జాతిని" బోధించుటకున్‌ = తెలియపణచుటకు మేల్కొల్పుటకు ఉపకరిస్తుంది: చచ్చిపోయినవారు = మరణించినవారు; ,వచ్చి = యమలోకం నుంచి మరలి వచ్చి; ఆ+తనువు+ఒంది = మృత దేహంలో (ప్రవేశించి; మలంగుట = వ్యవహరించటం; ఒక్క+ఒకచోటన్‌ జః ఒక్కొక్క తొవులో; కలిగి+ఉండున్‌ =. జరుగుతుంటుంది. లట్టి తెలు = అట్లాంటి సంఘటన; వెంగలులు+ఐన = అవివేకులైన; యముని దూతలు ఇ యమకింకరులు. ఒరులన్‌ = ఆయువు ముగియని వాళ్ళేను; చని = వారి దగ్గరకు వచ్చి" కొని పోయినన్‌ = యమలోకానికి తీసికొని వెళ్ళగా" కరుణ తోడన్‌ = కనికరంలో! ఆ+మహాశఅత్ముండు = ఆ దొడ్డ మనసు గల యమధర్మరాజు; మగిడి పామ్ము+అన్నన్‌ = అ జీవుడిని తిరిగి వెళ్ళుమని చెప్పగొ: అరుగుదెంచుట = చచ్చినవాండు తిరిగి కాయంలో ప్రవేశించటం అని; నీవు+ఎయుంగు = నీవు తెలియాలి: సందియము లేదు = ఈ విషయంలో అనుమానం వద్దు తాత్పర్యం: 'మరణించినలోనే మళ్ళి జన్మిస్తే పూర్వజన్మ విషయాలన్లీ అతని బుద్దిలో నెలకొని ఉంటాయి; జ్రప్తిలో ఉంటాయి. అట్లా పూర్వ జన్మవృత్తాంతం ఎరిగిన వాడిని జాతిస్మరు డంటారు. (క్రమంగా వయసు పెరిగి పెద్దవాడవుతున్న కొద్దీ అతడు తొల్లింటి పుట్టుకకు సంబంధించిన ఎరుకను కోల్పోతాడు. కాత్యాయనీ! పూర్వజన్మకు సంబంధించిన ఎరుకను గలిగిఉండటం పునర్జన్మ ఉన్నదనే విషయాన్ని నిరీశ్చరవాదులకు తెలియజెప్పడానికి తోడ్పడుతుంది. చనిపోయిన వాడు తిరిగి ఒక్కొక్కప్పుడు (బ్రతకడం కద్దు. అదెట్టంటే యమకింకరులు పొరపాటున ఒకడ ప్రాణాలకు బదులు మరొకడి ప్రాణాలు గైకొని వెళ్ళినపుడు ధర్మాత్ముడైన యముడు గమనించి ఆయుస్సు తీరని వాడిని కనికరించి బ్రతుకుమని తిరిగి పంపివేయటం సంభవిస్తుంటుంది. అప్పుడు మృతుడు మరల జీవితు డవుతొడు. ఇట్టాంటి విషయా లెన్నో ఉన్నవి. సందేహించ నక్కర లేదు.'

శివుండు పార్వతికి స్వస్నాదుల తెణం గెటీంగించుట (సం.13-అను -15-2457) వ. అని తెలిపిన గౌరి 'కల యనునది యేమి? యెటింగింపవే యనుటయును నతందు. 152 , ఏ (ప్రతిపదార్థం: అని తెలిపినన్‌ = అని శంభుడు చెప్పగా; గౌరి; కల+అనునది+ఏమి? = స్వప్న మనగా ఎటువంటిది?; ఎటింగింపవు = చెప్పువూ; అనుటయును = అని అడుగగా; అతండు = ఈశ్చరుడు (ఇట్లా అన్నాడని తరువాతి పద్యంతో అన్సల ౫ డుం తాత్సర్యం: అని శంభుడు చెప్పగా గౌరీదేవి 'జీవితేశ్చరా! కల అంటే ఏమిటి? తెలుపు'మని వేడగా శివుడిట్లా అన్నా అఆ. 'స్వప్న మనంగ సుప్రజనము మనశ్చేష్ట; యదియు. గాంచు నొగి ననాగతములం 153 గాన (గలలు సూచకము లగు భావి శు । భాశుభోదయముల కనుచు. జెప్పె, పరం: ప్రతిపదార్థం: స్వష్టము+అనంగన్‌ = కల అంటే; సుష్తజనము మనః*+చేష్ట = నిదురిస్తున్న జనుల యొక్క మన్య గా అదియున్‌ = ఆ మనసు; ఒగిన్‌ = (క్రమంగా; అనాగతములన్‌ = రాబోయేవాటిని; కాంచున్‌ = దర్శిస్తుంది: కె = ప్రకటన కలలు; భావి = రానున్న: శుభ+అశుభ+ఉదయములకున్‌ = మేలు కళ్ళ యొక్క పుట్టుకలకు; సూచకములు+ళిగు లవుతాయి, చూపుతాయి, వెల్లడిస్తాయి; అనుచున్‌; చెప్పెన్‌ = ఈశ్చరుడు తెలిపొడు. యు రబోటే తాత్సర్యం: 'స్వష్టమంటే నిదురిస్తున్న మనిషి యొక్క మనస్సు చేసే వ్యాపారం. ఆ మ ప ల డిస్తాయి' విషయాలను ముందుగా కనుగొంటుంది. కనుక కలలు మునుముందు కలుగబోయే కష్టసుఖాలను "౯ అని పరమేశ్చరుడు పరమేశితో పలికాడు. 15 వమ _ చెప్పిన విని భవాని భవునితోద. బాల న్స న! ద (' ప్రతిపదార్థం: చెప్పినన్‌: విని; భవాని = గౌరీదేవి; భవునితోడన్‌ = ఈశ్చరుడితో (ఇట్లా అన్నది అని తరువాతి ఏలో తాత్సర్యం: ఈశ్చరుడు పలికిన పలుకులు ఆలకించి గౌరి ఆయనతో ఇట్టా అన్నది. సీ. 'దైవంబా? కర్మవర్తనము జనంబు ను త్సాహంబొ?” యనిన ' నతండు దైవ మోపి కర్మంబు సేయుట లేదు దైవసం । కలన ఫలం బిచ్చుం గాని వినుము దేవి! పూర్వకృతంబు దైవనామకమునం ; బరంగు; నప్పటి చేంత పొరుషంబు కృషివోలె ముండు6 బౌరుష గతి వర్ష స । ద్వాయువులట్ల దైవ ప్రకార న. ( క్‌ తే, మెటు(గు ఖనన మథనముల నెట్లు జలముం జిచ్చుం బుట్టు నమ్మెయి నరుచేప్త ఏటే 1 . శ యు. ఖీ యోగమున సిద్ధిం బొందు నుద్యోగ రహితు ; డెత్తెజంగున దైవ సమృద్ధి. బడే (1 | ప్రతిపదార్థం: కర్మవర్తనము = కర్మలయందు ప్రవర్తింపపేయటం; దైవంబు+ఒ? = దైవమా? (లేక జనర = ద్రవ టో = జనుల యొక్క యత్నమా?; అనినన్‌ = అని శర్వాణి (ప్రల్నించగా; అతండు = చంద్రమౌళి: దం తోడ 0బో గ పూనుకొని; కర్మంబు+చేయుట లేదు = కర్మను సల్పడం లేదు; దైవసంకలన = దైవము యొ ప; పూధ లను ఫలంబు+ఇచ్చున్‌+కాని = ప్రయోజనాన్ని సిద్దింపజేస్తుంది; దేవి! = సాధ్వీ!; వినుము = అలకించవలి గటి చలే” నరుడు మునుపు చేసిన సుకృతం; దైవనామకమునన్‌ = దైవమనే పేరుతో; పరంగున్‌ = విలసిల్లుతుంద

అనుశాసనిక పర్వము - సంచమాశ్వాసము ర్‌ అప్పుడు చేసిన కర్మ' పొారుషంబు = పురుష సంబంధము పౌరుషగతి = పురుష వ్యాపారం; కృషి +పోలెన్‌ఉండున్‌ = సే ద్యం వలె ఉంటుంది దైవప్రకారము = విధి విధానం; వర్షసద్‌వాయువులు+అట్టు+అ = వాన, మంచిగాలి వల్లె ఉంటుంది” కృషి ఫలించటానికి వర్షం మంచిగాలి అవసరం గదా అని; ఎజులణు = తెలిసికొనవలసినది; ఖనన మధనములన్‌ = నేలను త్రవ్వట వలన అరణి కట్టెను చిలుకుట వలన; ఎట్టు = ఎ విధంగా; జలమున్‌ = నీరూ; చిచ్చున్‌ = అస్బియూ పుట్టున్‌ = జన్మిస్తాయో' ఆ+మెయిన్‌ = ఆ రీతిగొనే' నరుచేష్ట = మనిషి యొక్క (క్రియాచరణ" దైవయోగమునన్‌ = దైవం యొక్క తోడ్పాటుతో సిద్దిన్‌పొందున్‌ = ఫలిస్తుంది ఫలకారి అవుతుంది" ఉద్యోగరహితుండు = యత్నం చెయ్యనివాడు ఎ+తెఅంగునన్‌ = ఎ విధంగా; దైవసమృద్దిన్‌ జు భాగ్యము యొక్క "పెంపును; పడయున్‌” = పొందగలడు? పొందలేడని భావం. తాత్సర్యం: “మానవుడిని కర్మలయందు (ప్రవర్తింపజేస్తున్నది దైవమా? లేక అతడి ఉత్సాహమా? చెప్పవలసిన దని గౌరి ప్రల్నిస్తే శంకరు డిట్లా బదులు పలికాడు. 'దేవీ! దైవం తానుగా ఏ పనీ చెయ్యడు కాని నరుడు చేసే అతి ళా పనులకు తోడ్పడి ఫలాన్నిస్తాడు. ముందటి జన్మలో జనుడు చేసిన కర్మమే దైవమని చెప్పబడుతుంది. ఇపుడు చేసే కర్మ పౌరుషమని పిలువబడుతుంది. మనిషి చేసే యత్నం వ్యవసాయంవంటిది. దైవసహాయ మంటేనో జలం వంటిది; గాలి వంటిది. ఇవి రెండూ కృషి ఫలించడానికి తోడ్పడుతాయి... నేలను త్రవ్వినపుడే నీరు పడుతుంది. అరణికట్టెను మధించినపుడే అగ్నిపుట్టుతుంది. అట్టాగే మానవయత్నం - దైవం సాయపడినపుడు న తు ఫలిస్తుంది. అసలు యత్నపరుడు కానివాడికి దైవంతోడ్పాటు ఎట్లా లభిస్తుంది?. (లభించనే లభించదని భావం.) క కావున నుద్యోగంబును ! దైవంబును గారణములు చామరసాక్షీ! యే విధమున గర్మముల ఫ | లావాప్తికి దీన సంశయము-వుదు నుమీ! 156 ; = పదృములవంటి నేత్రములు గలదానా. ఎ విధమునన్‌ = ప్రతిపదార్థం: కావునన్‌ = కాబట్టి తామరస+అక్షీ! = పద్మ .్ర ల ద ఏ రీతిగా మనీ కర్మముల = కర్మముల యొక్క ఫల+అవాప్తికిన్‌ = ఫలముల యొక్క సం(ప్రాప్తికి; ఉద్యోగంబును = మూరి న = ద్రైేవబలమునూ” కారణములు = హేతువులు, దీనన్‌ = ఈ విషయంలో; సంశయము మనుష్యయత్నమూ: దైవంబును = ౪ వలదు సుమీ! = సందేహం అక్కర లేదు సుమౌ! త్రాతరఃం: కమలముల వంటి కన్నులు గల సఖీ! ఎట్టు పరికించినా కర్మఫలాలు లభించటానికి మానవ యత్నమూ' బ్‌ ందులో అనుమానించవలసిన అక్కర లేదు సుమా! దైవానుకూల్యం కారణాలు, 1 శే. అనిన నంబిక 'గర్ధంబు నాత్ము. దెట్లు । చొచ్చు? ననవుడు నభవుండు 'సురత బీజ రక్త దైవముల్‌ సూవె కారణము లాత్మ। గర్ట సంవేశనమునకు6 గమలనయన! 157 క్రీ పార్వతి = జీవుడు; _ . ప్రతిపదార్థం: అనిన్‌ ౫ అని శంభుడు వలు అంబి ర్వతి ఆత్ముండు = జీవుడు; గర్భంబున్‌ = ఉదరమును; ఎటు+చొచ్చున్‌? = ఎట్లో ప్రవేశిస్తాడు? అనవుడున్‌ = అని అడుగగా, అభవుండు = శ్రీకంరుడు, కమలనయన! = తామరల వంటి కను దాన అత్మ = జీవుడి యొక్క గర్భసంపేశనమునకున్‌ = గర్భంలో ప్రవేశించటానికి సురత = రతి క్రీడయూ; బీజ = పురుషుడి వరమా! ర్త = క్రీ యొక్క నెత్తురూ' దైవముల్‌ = దైవమూ అనే యీ నాలుగూ; కారణములు+చూవె! = హేతువులు సుమా] తాత్పర్యం: శివుడు ఆ విధంగా చెప్పగా విన్నదై పార్వతి 'నాధా! జీవుడు గర్భంలో ప్రవేశించటానికి హేతువు లైటివ? అని అడిగింది. అందుకు శంకరుడు 'పద్మాక్షీ! స్త్రీ పురుషుల యొక్క సంభోగం, పురుషుడి వీర్యమూ, ప తోడాాటూ ఇందుకు కా ప్రీ యొక్క శోణితమూ, దైవం యొక్క తడ్పాటూ రణాలు (అని చెప్పాడు).

వ్‌కర శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము కు మాయారహితు€. డహంకా । రాయత్తత. జూవె పుట్టువను చెఅంబడి నా నాయాసంబులం బడు నా । జ్ఞాయుతు(డై యాత్ముం డింత చర్జ్చింపు మదిన్‌." 158 ప్రతిపదార్థం: మాయారహితుండు = సహజంగా కూటయుక్తులు కుయుక్తులు, కాపట్యం లేని; ఆత్ముండు = జీవుడు దర = అహంకారానికి అధీనుడగుటి ఆజ్ఞ్జాయుతుండు+ఐ = దైవం యొక్క ఆజ్ఞతో కూడినవాడై. అహంకార+ఆయత్ర్తతన్‌+చూవె. = అహ వలు వల్లనే సుమా!; పుట్టువు+అను = జన్మమనే; చెజన్‌+పడి = బంధనంలో చిక్కి, నానా+ఆయాసంబులన్‌+*పడున్‌ = విధములైన (శ్రమల పాలవుతున్నాడు; ఇంత = ఈ విషయం" మదిన్‌ = నీ మనసులో" చర్చింపు = విచారించుము. చికి తొత్సర్యం: పార్వతీ! నిష్కల్మషుడైన జీవుడు అహంకారమునకు వశుడై దాని ఆజ్జ్ఞవొప్పున జన్మమనే చెరలో చిక్క బహుకష్టాలపాలవుతున్నాడు. ఇది నీ మనసులో చర్చించుము'”. సీ. _ అని చెప్పి 'దైవరహస్యంబు వినిపింతు । విను మని పలికి యిట్లనియె శివుండు 'తొల్లి నునుష్యులు తొలుమేని కర్మంబు । లెటు/గగాం జాలుట నెల్లవారు మేలుసేయంగ ననిమిషలోకమున నధి । కంబగు సందడి గాంగ మనుణు లమరులై పేర్టిన' నజుండు వేల్పుల సంక । టము వాయుటకు నుపాయము దలంచి తే. మానవుల కయ్యెలుకకల్మి మాన్టి కామ । రోషముల నొలయించిన దోషకృతుల 459 వారు నరకాది సమ్మర్దకారు లగుడు, ; నదియు. గాదని చింతించి యనువు గాంచి. న్‌ ౭ సయం, వినిల ప్రతిపదార్థం: అని చెప్పి = అని వచించి; దైవరహస్యంబున్‌ = దేవతలకు కూడా గోప్యమైన విషయ ఇట్లో అన్హాడ చెప్పుతాను; వినుము+అని పలికి = వినవలసిందని చెప్పి శివుండు = శంకరుడు; ఇట్టు+అనియెన్‌ = అంబిక గాన్‌! వాలుల్‌ తాల్లి = పూర్వం; మనుష్యులు = నరులు; తొలుమేని కర్మంబులు = పూర్వజన్మంలో చేసిన పనులు; ఎలు! ల్పటం వలన ఇ తెలియగలిగినవారు కావటం చేత; ఎల్లవారు = మనుష్యులందరు' మేలు+చేయన్‌+కన్‌ = సత్కొర్యమా కలుగగ చోటో ల 0 అనిమిషలోకమునన్‌ = దేవలోకంలో, స్వర్గంలో; అధికంబు+అగు = మిక్కుటమైన; సందడి కా(గన్‌ = మ్మ ంచగొః లబ్‌ చాలక ఇరుకు ఏర్పడగా; మనుజులు = నరులు; అమరులు+ఐ = మృతిలేనివారై, వేల్పులై; పేర్చినన్‌ = లా యమా =. బ్రహ్మదేవుడు; వేల్పుల సంకటము = దేవతల యొక్క కష్టం, చిక్కు; పాయుటకున్‌ = తొలగుటకు: న] జన సం ఇళ జై జ్‌ = వెరవు పరికించి, ఉపాయం ఆలోచించి; మానవులకున్‌ = మనుష్యులకు; ఆ+ఎలుక+కల్మి = ఈ పూ ల్‌ జే రగ వొరో డి ఆ స్మృతి సమృద్ధిని; మాన్ని = తొలగించి; కామరోషములన్‌ = కామ॥క్రోధాలను; ఒలయించినన్‌ = రండును రాల నరులు; దోషకృతులన్‌ = దుష్టకార్యాలచేత; నరక+అఆది సమ్మర్హకారులు+అగుడున్‌ = నరకలోకొ వాసులను వయా (ఒత్తిడి) కలిగించినవారు కాగా; అదియున్‌ కాదు+అని = అట్లు వారిని పాపకృత్యాలకు ప్రేరేపించి నరకలోక పద ంతో లన కూడా తగదని; చింతించి = ఆలోచించి; అనువు+కాంచో = అందుకు ఉపాయం కనుగొని-(తరువాతి పరీ ల ఉన హాస లీ కరహ ల తాత్పర్యం: పరమేశ్వరుడు శాంకరిని అవలోకించి 'సతీ! దేవతలకు కూడా ఎరుకపడని ఒ డేది అందులో అలి ౪ ఆర్ష చో జి ఉం " చెప్పుతాను విను" మంటూ ఉపక్రమించాడు. పూర్వం మానవులందరికీ పూర్వ జన్మస్భృ రిల ందరో ల వారు ఎల్లప్పుడూ పుణ్యకార్యాలు చేస్తూ తత్‌ ఫలితంగా స్వర్గలోకానికి చేరేవారు. మితి మీ ంది వెళ్ళటం వలన స్వర్గధామంలో చోటు చాలక సమ్మర్షం ఏర్పడింది. వేల్పులకు సంకటజ్ర

అనుశాసనిక సర్వము - పంచమాశ్వానము రక్త నివారించుటకు బ్రహ్మదేవుడు ఉపాయం ఆలోచించి జనులు పుణ్యకార్యాలు సల్సకుండా వారికి ఇదివరకున్న పూర్వజన్మజ్ఞానాన్ని తొలగించి, కామ'క్రోధాలను వారికి కల్పించాడు. ఆ చెడు గుణాల వలన వారు చెడుపనులు చేయటానికి పూనుకొని నరకలోక నివాసులు అవుతూండటం వలన అక్కడ కూడా మితిమీరిన త్రాక్కిడి ఎర్పడింది. ఇది కూడా బాగులేదని చతుర్ముఖుడు మరొక ఉపాయం ఆలోచించాడు. ఇది సమంజసమైనదని భావించాడు క్ష. సరిగా నా రెండెడలకు; నరులు సనుట గోరి మనమునం గానమియుం బరలోక విధము శాస్త్రము వెరవునం గనుటయు నొనర్జె విధి వారలకున్‌.” 160 ప్రతిపదార్థం: ఆ శండు+ఎడలకున్‌ = ఆ స్వర్గలోకానికి నరక లోకానికె సరిగాన్‌ = సమానంగా" నరులు = మనుష్యులు" చనుట+కోరి = వెళ్ళవలెనని వాంఛించి; మనమునన్‌ = మనసులో; పరలోక విధము = పరలోక విధానాన్ని. కానమియున్‌ = కనుగొనజాలకుండుటను; శా(స్త్రము వెరవునన్‌ = శాస్త్రం యొక్క ఆధారంతో; కనుటయున్‌ = కనుగొనుటయును" వారలక్షున్‌ = ఆ నరులకు: విధి = (బ్రహ్మః ఒనర్బెన్‌ = చేశాడు తాత్పర్యం: అటు స్వర్గానికి ఇటు నరకానికి మనుషులు మితిమీరి వెళ్ళి సమ్మర్హం కఠిగించకుండా, అ రెండు చోట్లకు సమానంగొ వెళ్ళేటట్లు చేయదలచి (బ్రహ్మదేవుడు పరలోకస్థితి గతులు మనోదృష్టి చేత వారు ఎరుగకుండేటట్టుగొను, శాస్త్రం చేతనే తెలిసీటట్టు గొను చేశాడు." వ. అనినం బార్వతి 'పువర్జన్మంబు గలదు లేదను సంశయంబుతోన పొట్టు పొరలగుదురు నరులు; దాని తెఅంగు నిశ్చయింపవే' యనుటయు నంధకారాతి యిట్లనియే. 161 ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌? పార్వతి: పునః+జన్మంబు = మరణించిననాడు తిరిగి పుట్టటం; ఉత్తర జన్మ: కలదు = ఉన్నది" లేదు; (ర అను = అనునట్టి! సంశయంబులోన్‌+అ = సందేహంతోనే' నరులు? పొట్టు పొరలు+అగుదురు = నలిగి నలిగి పోతున్నారు వేడగా: అంధక+అరాతి = అంధకుడనే రాక్షసుడికి శత్రువు = అనగా అంధకాసురుడిని గూల్చిన (త్రిశూలపాణి" ఇట్టు+అనియెన్‌. తాత్పర్యం: అని భవుడు పలుకగొ భవాని ' దేవా! పునర్జన్మ కలదని కొందరూ, లేదని కొందరూ వాదులాడుకొంటూ సతమత మవుతున్నారు. ఆ ఉత్తర జన్మం విషయ మెట్టిదో నిర్ణయించ వేడుతున్నాను' అని పల్కగా అంధకాసురుడిని హరించిన హరు డిట్లా అన్నాడు: గా కలదో లేదో యనియెడు ! తలపోతయ కాని నిశ్చితము గాదు సురా దులకుం బునక్తవ్యంబుల : కలిమియు లేమియును నరులు గానమి దస్పీ? 162 ప్రతిపదార్థం: నుర౭అదులకున్‌ = దేవతలు మొదల్థినవారికి కూడా; కలదు+ఓ = పునర్జన్మ ఉన్నదో; లేదు+ఓ = లేదో; అనియేడు = అనునట్టి' తలపోత+అ+కానీ = ఊహయీకానిః వునఃజన్మంబుల = పునర్జన్మల యొక్క (తిరిగి జన్మించటం అనువాటి యొక్క]: కలిమియున్‌ = ఉండటం; లేమియునున్‌ = లేకుండటం అనే విషయం; నిశ్చితము+కాదు = నిరయించబ డలేదు; నరులు= మానవులు; కొనమిజ= చూడజులకుండటం, ఎరుగ కుండటం -తప్పుశఎ? = దోషమా? కాదని భావం. అణ | " క 4 తాత్పర్య. 'అసలు పునర్జన్మ ఉన్నదో లేదో అనే సంశయం దేవతలకు కూడా ఉన్నది. వారి కీ విషయంలో ఒక నిళ్ళాయజ్ఞానం లేదు. మరి మానవులకు ఆది తెలియకుండటంలో ఆశ్చర్య మేమున్నది?

648 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము క కల; దది యూరక కానంగ :; నలవియె? శ్రుతివాక్యసమితి యర్దంబులపై నిలిచిన శ్రద్ధం గ్రమమున । దెలివొందినం గాక యెట్టి దీమంతులకున్‌." 163 (ప్రతిపదార్హం: అది = పునర్జన్మ; కలదు = ఉన్నది; (శుతివాక్యసమితి = వేదవాక్యముల సముదాయము యొక్క" అర్జంబులపైన్‌ = భావముల మీద; నిలిచిన = సక్రమైన; శ్రద్దన్‌ = ఆసక్తితో: (క్రమమునన్‌ = దినక్రమాన తెలివి+ఒందినన్‌+కాక = జ్జానం పొందితే తప్ప వివేక వంతుడైతే తప్ప ఎట్టి ధీమంతులకున్‌ = ఎంతటి ప్రజ్ఞావంతులకు కూడా; ఊరక = తేలికగా, అలవోకగొ; కానంగన్‌ = తెలియుటకు; అలవి+ఎ” = శక్యమా, సాధ్యమా? తాత్పర్యం: (ప్రేయసీ! పునర్దన్మమనేది ఉన్నది. అది ఎంతటి బుద్దిమంతులకైనా వేద వాక్యాలయొక్క అర్థం (గ్రహించకుండా తెలిసి కొనటానికి సాధ్యపడదు." వ. అనిన విని గౌరి గంగాధరున కిట్లనియె. 164 ప్రతిపదార్హం: అనినన్‌, విని గౌరి; గంగాధరునకున్‌ = గంగను శిరసున ధరించిన వాడికి - పరమేశ్వరుడికి; ఇట్టు+అనియెన్‌. తాత్చర్యం: శివుడి పలుకులు విని ఉమాదేవి మళ్ళీ ఆయనతో ఇట్టా అన్నది. క, 'మృతులైనవారలు నిరా కృతులై యుండుదురు; వారిం గీనాశ భట ప్రతతి కొని చనుట, యా పితృ । పతి శాసించు టవి యెట్టి భంగులు దేవా!" 165 (ప్రతిపదార్థం; దేవా! = స్వప్రకాశస్వరూపుడా! మృతులు+ఐనవారలు = చనిపోయిన వాళ్ళు నిర్‌+ఆకృతులు ,ఐ = రూపరహితులైై ఉండుదురు = ఉంటారు" వారిన్‌ = ఆ మృతులను; కీనాశభట(ప్రతతి జ యమకింకరుల గుంప్పు' కొనిచనుట = తీసికొని వెళ్ళటం; ఆ పితృపతి = ఆ యమధర్మరాజు: శాసించుట = వారిని దండించటం; అవి = అనునట్టివి; ఎట్టి భంగులు? = ఏ విధమైనవి? తాత్పర్యం: “ప్రభూ! చనిపోయిన వాళ్ళు ఆకారరహితులై ఉంటారు. యమకింకరులు రూపరహితులైన వారిని తమ లో చెప వెంట ఎట్టా త్రీసిక్రానిపోతారు? యమధర్మరాజు వారిని ఎట్లా శిక్షిస్తాడు? ఈ సంగతులు నాక్షు విశదంగొ న, అని యడిగిన న ద్దేవుం డిట్లనియె. 466 తొతొర్యం: ఎ స: అని ఉమాదేవి ప్రల్నించగా ఆ భగవంతుడు ఇట్టా అన్నాడు. సీ, గా శియైన మనుజులం దనువులు విడిపించి । మాయాశరీర సమన్వితులుగ చి దూతలు గొనిపోదు; రందును : ధర్మవర్తుల సుగంధంబు మృదువు మూ వ! ణ్‌ ముజ్రి ల్లమున, మధ్యపువారి నిర్జాధ ! సరణిం బాపాత్తుల బరుసందనము కియు6 గల పధంబున నడపింతు, రి । ప్పరుసునం జని పితృపతికిం జూప త న ల = తండు పుణ్యలోక గతియును మానవ : త్వంబు ఘోరన్టర్రక్ర వాసమును వి ధించిన 0చి పుచ్చు వారిం దెలచి మన్నించి భ | ర్హించి వరుసతోడ్రం జిగురులోండి! 167

ఆనుశాసనిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము రకం

ప్రతిపదార్హం: చిగురుంబోండి! = చిగురుటాకు వలె మెత్తని మేనుగలదానా!: దూతలు = యమభటులు; తజి+ఐన = ఆయుస్సు దీరిన, కాలం చెల్లిన; మనుజులన్‌ = మనుష్యులను; తనువులు విడిపించి = దేహాలు వీడేటట్టు చేసి; మాయాశరీర సమన్వితులుగన్‌ = కృత్రిమమైన దేహాలతో కూడిన వారిని; ఒనరించి = చేసి; కానిపోదురు = తీసికొని వెళ్ళుతారు; అందునున్‌ = అట్టా తమ వెంట కొనిపోయే వారిలో; ధర్మవర్తులన్‌ = ధర్మంగా నడుచుకొనేవారిని (ఉత్తములను); సుగంధంబు = సువాసన; మృదువు+శఐన = మెత్తనైన; మార్గమునన్‌ = దారిలోనూ; మధ్యము+వారిన్‌ (మధ్యపువారిని)"= అంతగా ధర్మపరులు కానట్టివారిని (మధ్యములను); నిర్బాధసరణిన్‌ = అంతగా కష్టములు లేని తెరువులోనూ; పాప+ఆత్ములన్‌ = పాసహృదయులను (అధములను); పరుస+తనమున్‌ = కరినత్వమూ; ముణికియున్‌ = మాలిన్యమూ; కల = కలిగిన; పథంబునన్‌ = బాటలో; నడపింతురు = నడచేటట్టు చేస్తారు. ఆ+పరుసునన్‌ = ఆ తీరున; చని = వెళ్ళి; పితృపతికిన్‌ = యముడికి, సమవర్తికి; చూపన్‌ = దర్శింప జేయగా; ఆతండు = ఆ యమధర్మరాజు: వారిన్‌ = తనకడకు వచ్చిన ఉత్తమ. మధ్యమ, అధములను; వరుసతోడన్‌ = 'క్రమంగా; తెలచి = పొగడి, కొనియాడి; మన్నించి = ఆదరించి; భర్జించి = బెదరించి, పుణ్యలోక గతియునున్‌ = స్వర్గలోక గమనమును; మానవత్సంబున్‌ = మనుపష్యత్వమును అనగా నరలోకగతియును; ఘోరనరకవాసమును = భయానకమైన నరకలోకమున పడియుండుటయు:; విధించి = ఏర్పరచి; పుచ్చున్‌ = పంపి వేస్తాడు. తాత్పర్యం: 'కోమలీ! యమభటులు ఆయువు ముగిసిన జనుల దగ్గరకు వచ్చి వారి ప్రాణాలను శరీరాల నుండి వెడలిస్తారు. పేదప ఒక మాయా దేహంలో వారి అసువులను ప్రవేశపెడతారు. ఆ కృత్రిమ దేహాలతో వారిలో ధర్మాత్ములైన వారిని పరిమళవంతమైన మృదుమార్గంలోనూ, మధ్యములైన వారిని అంతగా కష్టాలు లేని దారిలోనూ, పాపులను దుర్గంధభూయిస్టమైన, కఠినమైన 'తోవలోనూ, నడిపించుకొంటూ వెళ్ళి యముడికి చూపిస్తారు. యమధర్మరాజు పుణ్యపురుపులను కొనియాడి పుణ్యలోకాలకు పంపుతాడు. రెండవ తెగవారిని ఆదరించి నివసించుటకు మనుజ భువనానికి పొమ్మంటాడు. పాపులను బెదరించి నరకలోకానికి గెంటి వేస్తాడు." న, అవి చెప్పిన నగేంద్రతనయ చంద్రశేఖరుని తోడ. 168 తాత్పర్యం: అని పరమేశ్వరుడు చెప్పగా పర్వతరాజపుత్రి ఐన గౌరీదేవి చం(ద్రుడిని శిరసున ధరించిన శంకరుడితో. (ఇట్టా పలికెనని తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). నే “నరకం బెట్టిది? కల్మష ; కరులన్‌ జము డెట్టి భంగి. గాటియం బెట్టున్‌?

వరదా! చెప్పు మనుడు న । ప్పురహరు. డిట్లనియె వృష్తిపుంగవ! ప్రీతిన్‌, 169 ప్రతిపదార్థం: నరకంబు+-ఎట్టిది? = నరక మనగా ఎటుప్‌ంటిది?; కల్మష కరులన్‌ = పాపం చేసే వారిని; జముండు = యమధర్మరాజు; ఎట్టిభంగిన్‌ = ఏ రీతిని; కాణియన్‌+పెట్టున్‌? = బాధపెడతాడు?; వరదా! = కోరికలిచ్చువాండా!: చెప్పుము = తెల్పుము; అనుడున్‌ = అని పార్వతి పలుకగా; ఆ+వీరహరుండు = ఆ త్రిపురాలను ధ్వంసం చేసిన రుద్రుడు; ప్రీతిన్‌ = సంతోషంతో; ఇట్టు+అనియెన్‌ = ఇట్లా వచించాడు; వృష్టిపుంగవ! = వృష్టివంశజులలో శ్రేష్టుడా, శ్రీకృష్ణా! తాచ్చర్యం: 'నరక మంటే ఎట్టాంటిది? పాపులను యముడు ఏ విధంగా బాధిస్తాడు? నాథా! నాకు చెప్పండి" అని అంబిక అడుగగా ఆ త్రిపురాసుర సంహారి సంతోషంతో ఇట్టా అన్నాడు శ్రీకృష్ణా! (అని నారద మహర్షి ఉమాశంకరుల సంవాదాన్ని వాసుదేవుడికి వినిపించాడు).

650 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము సీ. 'రౌరవం బన6౮గ ధరాస్థలిక్రింద ము । హారౌరవం బన నవుల దాని కావల విను కంటకావనంబన నుండు. : గ్రమవ్ఫత్తిం బేర్చు దుఃఖములు గలిగి యగ్నికుండంబునా నట బంచకష్టంబు । నా(గల విట్లున్న నరకతలము లై దందు. బాపక్రియా తారతమ్యంబు । లూహించి యంతకుం డునుపం బనుచు6 తే... దగిన యెడలం బాపాత్ములం దద్ధటాలి । దహన కర్తన బంధన తాడనముల6 బణుప వారల గుక్కలు గణిచుం గ్రిములు । దొలుచు' గ్రద్దలు నొప్పించు దుండనిహతి. 170 ప్రతిపదార్థం: క్రమవృత్తిన్‌ = వరుస ప్రకారం; పేర్చు = అతిశయించే; దుఃఖములు+కలిగి = కష్టాలతో కూడినవై; రౌ రవం అనంగన్‌ = రౌరవము అనే పేరుతో; ధరాస్త్రలి క్రిందన్‌ = భూమికి అడుగు భాగంలోనూ; మహారౌరవంబు? అన మహారౌరవం అనేనామంతో; అవులన్‌ = ఆ రొరవానికి అవతల; దానికిన+ఆవలన్‌ = ఆ మహారౌరవానికి తరు” క్‌ కంటకావనంబు+అనన్‌ = ముళ్ళ అడవి అనే పేరుతోనూ; అగ్నికుండంబునాన్‌ = అగ్నికుండం అనే పేరుతో మరొకటి శ్‌! = అక్కడ; పంచకష్టంబునాన్‌+కలవి న పంచకష్టము అనే పేరు కలిగినవి; ఇట్టు+ఉన్న = ఈ రీతిగా ఉన్నట్టి: నరకతలా = నరకటప్రదేశాలు; ఐదు = అయిదు(ఉన్నవి); అందున్‌ = వాటిలో; అంతకుండు = యముడు; పం తారతమ్యంబులు+ఊహించి = ఆయాజీవు లొనర్చిన పాపకార్యాల యొక్క హెచ్చు తక్కువలు పరికీంలో నుచున్‌ ఆత్ములన్‌ = కిల్చిష మొనర్చిన వాళ్ళను: తగిన+ఎడలన్‌ = ఉచితమైన తావులందు: ఉనుపన్‌ = ఉంచుటకు యూన ౯ = ఆజ్ఞాపిస్తాడు; వారలన్‌ = ఆ పాపులను; తత్‌+భట+ఆలి = ఆ యముడి యొక్క భటుల సమూహం ధ్రలపొలొ కాల్చడం; కర్తన = చీల్చటం; బంధన = కట్టటం తాడనములన్‌ = కొట్టటం అనేపనుల చేత; పయుపన్‌ చున్‌ * '. చెయ్యగా; కుక్కలు = శునకాలు; కఅచున్‌ = ఆ దుర్మార్గులను కరుస్తాయి; క్రిములు = పురుగులు నాప్పంచున్‌ “ రంధ్రాలు ఏర్పడేటట్టు చేస్తాయి; (గ్రద్దలు = గృధ్రాలు: తుండనిహతిన్‌ = ముక్కుల యొక్క పొడుపులలో: నాజి వారు అల్దాడేటట్టు చేస్తాయి. " బె మలక తాత్పర్యం: 'గిరినందినీ! భూమికి అధోభాగంలో ఐదు నరక ప్రదేశా లున్నవి. అవి ఒకదానికం నే పరు పరమబాధాకరాలు. అవేవంటే - రౌరవం, మహారారవం, కంటకారణ్యం, అస్నికుండం, పంచకష్టం ల యొక కలవి. అవి దుర్మార్గులు తాము చేసిన పాపఫలం అనుభవించే చోట్లు యముడు ఆయాజీవుల పొ ని కాలుసో తారతమ్యాలను అనుసరించి ఆయీ నరకస్టానాలకు పంపుతాడు. అక్కడ యమభటులు వ బాగిలోలో నరుకుతూ, కాలుచేతులు కట్టిపడవేస్తూ, కొట్టుతూ నానావిధాల బాధిస్తారు. ఆ నరక వాసుల కరిచీ, పురుగులు తొలిచీ, (గ్రద్దలు ముక్కులతో పాడిచీ నొప్పిస్తాయి. 17 వ. మటియును యమదూత న్రాతంబు నోనావిధ వేదనలం బెట్టి దండించుచుందు. వధ * . నొనో ప్రతిపదార్థం: మజియును = ఇంకా; యమదూత (గ్రాతంబు = యమకింకరుల యొక్క సమౌహ న పలు రకాలైన; వేదనలన్‌+పెట్టి = బాధలకు గురిచేసి; దండించుచున్‌+ఉండున్‌ =. శిక్షిస్తూ ఉంటారు. గుల జ్ర తాత్పర్యం: అక్కడ యమదూతలు పాపులను నానాయాతనలకు గురి చేస్తూ బహుభం

అనుశాననిక పర్వము - పంచమాశ్వానము 651

ఉ.. అమ్మయిః బాపముల్‌ వొలియునంతకు దుఃఖము లంది కీటజ

నృమ్ములం బక్షియోనులః గ్రమంబున6 బొంది మృగత్వ మానుష

త్వమ్ముల నోలిం బొందుదురు వా రిను మంతయు! గ్రాంణి కల్మష

త్వమ్ము దోజంగుమాడ్కి నవతామరస ప్రతిమాన లోచనా.' 172 (ప్రతిపదార్థం: నవ = నూత్నమైన అప్పటికప్పుడు వికసించిన తామరస = పద్మదళములకు; (ప్రతిమాన = సాటివచ్చు" లోచనా = కన్డులు గలదానా " అమెయిన్‌ = ఆ రకంగా" పాపముల్‌ = కిల్చిషాలు' పాలియు+అంతకున్‌ = నఠించే వరకూ" దుఃఖములు+అంది = కష్టాలు అనుభవించి వారు = ఆ జీవులు ఇనుము = ఇనుము అనే లోహం, ఎంతయున్‌ = మిక్కిలి; 'క్రాగి = కొలిమిలో తప్తమై; కల్మషత్వమ్మున్‌ = మాలిన్యమును తుప్పును; తశొబంగుమాడ్కిన్‌ = వదలినచందంగా* (క్రమంబునన్‌ ఓలిన్‌ = ఆ పిదప వరుసగా మృగళ్వ మానుషత్వమ్ములన్‌ = జంతువులవుటనూ మనుజులవుటనూ పొందుదురు = చెందుతారు. తాత్పర్యం: కమల పత్రములతో సమానమైన కన్నులు గల కాత్యాయనీ! ముందు నుడివినట్టు పాపులు తమ పాపాలు నశించే వరకూ నరకలోకాలలో నానావిధ యాతనలు అనుభవించి కొలిమిలో కాగిన ఇనుము తుష్పును విడిన విధంగా శుద్దులై తొలుత వురుగులుగానూ. పిదప పక్షులుగానూ, ఆవల మృగాలుగానూ అనంతరం మనుష్యులు గొనూ జన్మ లెత్తుతౌరు.. విశేషం: శంకరాచార్యులవా రు చెప్పినట్టు “జంతూనాం నరజన్మదుర్లభతరం జీవి తనదుస్కర్మల ఫలంగా నానా విధక్తు[ద్రయోనులలో పుట్టి పుట్టి, చచ్చి చచ్చి చివరి కెప్తుడో సాపాలు నశించి పరెళశుద్దుడ్డై ఫలితంగా మానవజన్మమ పొందుతున్నాడు. మానవుడే జన్మించినవాడు దైవీగుణసంపత్తిని అలవరచుకొనాలి ఆసురీసంపదను అలవరచుకొనగూడదని భగవడ్షీతలోని షోడశాధ్యాయం హితోపదేశం చేస్తుంది

[ష్‌

వ. అనినవిని పార్వతి 'పొపంబు లనునవి యెట్టివి? యొజింగింపవే యనుటయు నీశానుం డిట్లనియె. 173 ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌ విని = అని శివుడు చెప్పగా విన్నదై పార్వతి పాపంబులు+అనునవి; ఎట్టివ' ఎబింగెంపవు+ఏ = తెలియ జెప్పనా అనుటయున్‌ = అని అడుగగా ఈశానుండు = శివుడు ఇట్టు+అనియెన్‌-- తాత్పర్యం: ఈశాను డట్లౌ పలుకగొ ఉఅలకించినద్దై ఉమాదేవి, 'దేవా! పొపాలంటే ఎట్టాంటివో తెలుపవొ?” అని అడుగగా అత డిట్లా అచ్బైడు. శివుడు సొర్వతికి మానన వాచిక కొయికములను త్రివిధ పాపముల! దెల్పుట. (సం.13-అను-1.15-27%4% సీ మానిని! త్రివథముల్‌ మానస వాచిక । కాయికంబుల( బాతకంబు; లందు

బరధనాొబేక్షేణి పొపొనుమోద ధ । కృద్వేష ముఖములు మానసంబు;

లన్ఫత దారుణ భాషణాదులు వాచిక । ములు; వధంబును బంధమును నభక్ష్య

భక్షణంబును నన్యభామారతము మద్య! పొనంబు మొదలైన పాపకృతులు

652 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తే. కాయికంబులు; విను మధికం బపేయ ।; పానమది దుష్ఫృతంబులలోన నెల్లం

బానమున నిందతో వచ్చు. బ్రాణగొడ్డ ; ములును జేటులు నరకాజ్ధి మునుంగుటలును. 174 ప్రతిపదార్థం: మానినీ! = ఆత్మాభిమానం గల ఓ వెలదీ!; పాతకంబులు = పాపాలు; మానస వాచిక కాయికంబులన్‌ = మనసు చేత, నోటిచేత, శరీరం చేత చేయబడేవి" (త్రివిధముల్‌ = మూడు విధాలు ముత్తెజగులు; అందున్‌ = ఆ మూడు విధాలలో! మానసంబులు = మనస్సంబంధమైనవి: పరధన+అపేక్షణ = ఇతరుల సొమ్ము వాంఛించటం: పాప+అనుమోద = పాపకృలో స్ధలను సమ్మతించటం, చూచి సంతోషించటం: ధర్మద్వేషముఖములు = పుణ్యాలను ద్వేషించటం మొదలైనవి అన్ఫత్‌ ౫ అసత్యాలు పలకటం, దారుణ భాషణ+ఆదులు = పరమ కర్కశంగా మాట్లాడటం మొదలైనవి; వాచికములు = వాక్కునకు చెందిన పాపాలు; వధంబును = (ప్రాణులను చంపటం; బంధమును = కట్టివేయటం; అభక్ష్యభక్షణంబును = తినగూడని వొటని తినటం; అన్యభామారతమున్‌ = పరుని భార్యతో కూడటం; మద్యపాొనంబున్‌ = కల్గు త్రాగటం; మొదలు+ఐన ౫ ముస్టేగో పాపకృతులు = కిల్చిషకృత్యాలు: కాయికంబులు = శరీర సంబంధమైనట్టివి; వినుము = ప్రేయసీ! శ్రద్దగా ఆలకించుము; లర పొనము+అది = (త్రాగరానిదైన సారాయి త్రాగటం అనేది; దుషృతంబులలోనన్‌+ఎల్లన్‌ = పాపా లన్నింటియందునూ: లర = కడుపెద్దది; పానమునన్‌ = త్రాగుడు వలన; (ప్రాణగొడ్డములును = పప్రాణహానికరములు, (ప్రాణోపద్రవాలు: చేటులున్‌ ౯ భి నరక+అబ్దిమును(గుటలును = నరకమనే సముద్రంలో మునిగి పోవటాలు; నిందతోన్‌ = అపక్తీర్తితో: వచ్చున్‌ ౫ సంభవిస్తానా తాత్పర్యం: దేవీ! మనసుతో చేయబడేవి, నోటితో సల్పబడేవి, శరీరంతో కావింపబడేవి అని పాపాలు మువ్విర ఇతరుల ద్రవ్యాన్ని వాంఛించటం, దుష్కృత్యాలు జరుగుతుంటే అంగీకరించటం లేదా చూచి సంతో మా ధర్మకార్యాలను డ్వేషించటం మొదలైనవి మనస్సంబంధమైన పాపాలు. అబద్దాలు చెప్పటం, కరోరంగా మం, వాక్సంబంధమైన దోషాలు, చంపటం, బంధించటం, తిన కూడని వాటిని తినటం, పరుని పల్నిని అనుభం కలు త్రాగటం మొదలైనవి శరీరసంబంధమైన పాతకాలు. పార్వతీ! వినుము. పొపా లన్నింటిలో ద కాలో కలు (త్రాగటం. మద్యపానం వలన (ప్రాణోపద్రవం కలుగుతుంది, చేటు వాటిల్లుతుంది, నరక ౯ కూలటం జరుగుతుంది.

ష్‌ కు సనికీలోదే

విశేషం: బాలవ్యాకరణకర్త పరవస్తు చిన్నయసూరి లక్షణవిరుద్దంబగు భాష (గ్రామ్యంబు. అది గ్రందరచన్న డ్రానికీ అయే శాసించాడు. కాన కజకంరుడు, కపిల గడ్డము, కపిలజడల వంటి నన్నయ భారత ప్రయోగాలకు రక్షణ కల్పిం హ్యంబొ లని "పెద్దలు వ్యవహరించిన మాట (గ్రామ్యమైనను (గ్రహింపదగును” అంటూ “ఆర్యవ్యవహారంబుల దృష్టం గ బసీకమారు లా సూతం కల్పించాడు. అందుకు ఉదాహరణగా ఇచ్చిన పదాలలో తిక్కన గారి ఈ ప్రాణగొడ్డము ఒకటి. ఈనొడు అల్ప్బదండిత్యాదులు పేరున్న పెద్ద పెద్ద కవులే నిరంకుశంగ్గా వాడుతున్నారు. క, _ లోకము నిర్మర్యాద । త్వాకులమై చెడదె సజ్జనావలి మధుపా 175

నాకాంక్ష దొఖింగకున్న గు । ణా కల్పా! యేమిసేయ దక్కీడు నరున్‌? సంప ప్రతిపదార్థం: గుణ+అకల్పా! = సద్గుణాలే నగలుగా గలదానా! సత్‌*జన+అవలి = సత్పురుపో్‌ య పండో మధుపాన+ఆకాంక్ష = మద్యం త్రాగడంలోని ఆసక్తి తొజంగక+ఉన్నన్‌ = వదలకుంటే, మానకుంటే: లోకమా అశశీలి న నిర్‌+మర్యాదత్వ+ఆకులమై = హద్దులేమిచే కలిగిన వ్యాకుల పాటు చెందినదై: చెడదు+ఎ? “= నశింపద నరం సొ ఆ మధుపానాసక్తి వలన కలిగే హాని; నరున్‌ = మనిషిని; ఎమి+చేయదు? = ఏమిచేయలేదు? అనోగ్‌ అన్ని గావిస్తుందని భావం

ఆనుళాసవిక్ష పర్వము - పంచమాశ్వాసము 653 తాత్పర్యం: గుణభూషితవైన పార్వతీ! సత్పురుషులు మద్యపానం మానకపోతే లోకం హద్దు లేనిదై సంక్షోభానికి జ్‌, క గురై చెడిపోతుంది. మధుసేవ మనిషికి ఏ వోని కల్గించలేదు? అన్ని అనర్జాలనూ కల్లిస్తుందని తాత్పర్యం, క్ర కావున నే విధమున సుర । సేవింపక యుడుగుటొవ్వ్పం జెలువ! సకల వ ర్థావలికి దానం గీర్తి శ్రీవైెభవ వుణ్యగతులు సేర్టికొన నగున్‌, 176 ప్రతిపదార్థం: కావునన్‌ = కాబట్టి; చెలువ = ఓలలనా' ఎ విధమునన్‌ = ఎట్టెనా సురసేవింపక = మద్యం (త్రాగక; ఉడుగుట = మానటం; ఒమ్హున్‌ = తగును; దొనన్‌ = అట్లా చేయడం వలన; సకల వర్ష+అలికిన్‌ = అన్నికులాలవారికిన్నీ; తీర్రి శ్రీవైభవ పుణ్యగతులు = యశస్సు సిరి వైభవం, పుణ్యలోకాలు” చేర్చి కొనన్‌*ఆగున్‌ = పడయవచ్చును. పొందవచ్చును. తొత్సర్యం: కొబట్టి కాంతామణీ! ఏ విధంగానైనా కల్గుమానటం అవశ్యకర్తవ్యం. అట్టా చెయ్యటం వలన పేరు (ప్రఖ్యాతులూ, సిరిసంపదలూ, గొప్పతనం, సద్దతులూ సర్వజాతులవారూ సంపాదించుకొనవచ్చును.' క అవ విని యంబిక 'సుకృతము : లనునవి యెట్టి” వని యడుగు నద్దేవికి ని ట్లనియెం జంద్రార్థధరుం ; దనుమోదోల్లాసి యగుచు నంబుజనాభా! 177 ప్రతిపదార్థం: అనన్‌, విని; అంబిక = దుర్గ; సుకృతములు+అనునవి = పుణ్యాలు అనేవి? ఎట్టివి? = ఎట్లాంటివి?;: అని = అంటూ; అడుగు = (ప్రశ్నించునట్టి; ఆ+దేవికిన్‌ = ఆ భగవతికి" చం(ద్ర+అర్హ+దరుండు = నెలవంకను తలదాల్చిన శివుడు; అనుమోద+జఉల్లాసీ+అగుచున్‌ = సంతోషంతో ప్రకాకిస్తున్నవాడై. ఇట్టు+అనియెన్‌ = ఇట్లా చెప్పాడు; అంబుజనాభా! = శ్రీ కృష్ణా! న! తాత్పర్యం: అని పరమేశ్చరుడు పలుకగా పార్వతీదేవి 'ప్రభూ! పుణ్యాలంటే ఎట్టాంటివి? అని (ప్రల్షించింది. అందుకు శశాంకశేఖరుడు సంతోషంతో విలసిల్లుతూ ఆమె కిట్లని చెప్పాడు శ్రీకృష్ణా! (అని నారదమహర్షి శౌరితో అన్నాడు), తే ఖాపరమికాభిధానంబు నంబుజాక్షి! ; నిరుపకరణాఖ్యమును సోపకరణనామ కంబు నయి లోకమున సుకృతంబు పరంగుం ద్రివిధముల వాని దగ వివరింతు వినుము. 178 ప్రతిపదార్థం: అంబుజ+ అక్షి! = తామరరేకులవంటి నేత్రాలు గలదానా జౌపరమిక+అభిధానంబున్‌ = పౌపరమికము అనే సేరునూ; నిరుపకరణ +అఖ్యమునున్‌ = నిరుపకరణము అనే పేరును" సోపకరణనామకంబున్‌ = సోపకరణము అనే పేరునూ; అయి = కలిగి: లోకమునన్‌ = జగములో: సుకృతంబు = పుణ్యం; త్రివిధములన్‌ = మూడురీతుల; పరంగున్‌ = ఒప్పుతున్నది; వానిన్‌ = మూడు విధాల ఉన్న పుణ్యాలను; తగన్‌ =ఐ చక్కగా; వివరింతున్‌ = వెల్లడిస్తాను: వినుము = ఆలకించుము. శి జ్‌ తాత్పర్యం: పద్మ దళముల వంటి నయనాలు గల గౌరీ! పుణ్యం జౌపరమికం అనీ, నిరుపకరణం అనీ, సోపకరణం అనీ మూడూ విధాలుగా (ప్రపంచంలో వెలుగొందుతున్నది. విశదీకరిస్తాను. వినుము. నీ, భొపరమిక మనునది పాపవర్ణన; ; మకట! కానంగ నేర రజ్ఞిజనులు; యత్నంబు వలదు; వ్యయం బేమియును లేదు । పరలోకభీతి. బాసములం దొఅంగి నంతన సుగతి సౌఖ్యం బొడ(గూదెడు; । నదియు నాత్మాథీన; మట్టిదాని సుకరత్వ మెటు6గక చొత్తురు నరకంబు; । వెరనరుల్‌ శ్రుతమున వృద్ధయోగ

ర5్‌క్షే శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తే. మునను ధృతికల్మి నింద్రియ వినియమమున నది దమకుం గలిగింతురు: యమ మనంగ6 బరయు నది దాన నాకంబుం బడయవచ్చు ననినం జెప్పంగ నేల ధర్మాభియుక్తి. 179 ప్రతిపదార్హం: జౌపరమికము*+అనునది = కౌపరమికము అనేది; పాపవర్జ్దనము = పాపకృత్యాలను వదలటమే" అకట! = అయ్యా.; అజ్జజనులు = మూర్చలు, మూఢులు; కానంగన్‌+నేరరు = తెలిసికానలేరు. యత్నంబు వలదు = ఇందుకు పెద్దగొ ప్రయత్నించనక్కర లేదు; వ్యయంబు+ఏమియును+లేదు = ధనం కొంచెమైనా వెచ్చించవలసనపని లేదు. పరలోకభితిన్‌ = పరలోకంలో ఎట్లాంటి బాధలు అనుభవించ వలసి వస్తుందో అనే భయంతో; పాపములన్‌ = దురిలాలను, తాజంగ౧ిన+అంతన్‌+అ = విడిచి పెట్టిన మాత్రాననే; సుగతిసౌఖ్యంబు = సద్గతి వలని సుఖం స్వర్గ సౌఖ్యం; ఒడన్‌+కూడెడున్‌ = లభిస్తుంది; అదియున్‌ వ 6 పాపవివర్దనం ఆత్మ+అధీనము = తనకు వశమయ్యే ఉంటుంది అట్టిదాని సుకరత్వమున్‌ = ఆ పాపవర్దనం వలన కలిగే సౌలభ్యం, మేలు; ఎజుంగక = తెలియక నరకంబున్‌+చొత్తురు = నరకలోకంలో ప్రవేశిస్తారు వెరవరుల్‌ = ఉపాయశాలురు: 'శ్రుతమునన్‌ = వేద శాస్త్రపురాణాదుల వినికి చేతనూ, వృద్దయోగముననున్‌ = పెద్దలసాంగత్యం చేతనూ' ధృతికల్మిన్‌ = ద్రేర్యం కలిగి ఉండటం వలననూ; ఇం(ద్రియవినియమమునన్‌ = ఇం(ద్రియాలను ని[గ్రహించటం చేతనూ అది = ఆ పరలోకసుఖం, తమకున్‌ = తముక్సు; కలిగింతురు = లభించేటట్టు చేస్తారు చేకూరుస్తారు అది యమము+అనంగన్‌+పరంగున్‌ = అది యమమనే పేరుతో విలసిల్లుతుంది; దానన్‌ = ఆ యమముచేత నాకంబున్‌ = స్వర్గాన్ని; పడయన్‌+వచ్చున్‌ = పొందవచ్చును. అనినన్‌ = అనిచెప్పునపుడు" ధర్మ+అభియుక్తిన్‌ = పుణ్యార్దనమును గూర్చి; చెప్పంగన్‌+ఏల? = చెప్పటమెందుకు? తాత్పర్యం: బౌపరమిక మనగా పొపాలను విడిచిపెట్టడం. అయ్యో! ఇంత సులభమైన దానిని మూఢ మానవులు (గ్రహించనేరకున్నారు. పాపవర్డనానికి ప్రయత్నం అక్కరలేదు. డబ్బును వెచ్చించ వలసిన అవసరంలేదు. పరలోకం ఉన్నది గదా అనే భయంతో పాపకృత్యాలు చేయటం మానితే చాలు. సద్గతి వలన కలిగే సౌఖ్యం తనంతట తొనే లభిస్తుంది. దుష్కుత్యాలు మానటం అనేది తన చేతిలోని పనేకదా! ఇందువలన కలిగేమేలు గమనించక జనులు చెడుపన్సులు చేస్తూ నిరయం పాలవుతున్నారు. ఉపాయశాలురగు బుద్దిమంతులు వేదశాస్త్ర పురాణాదులను వింటూ, పెద్దలను సేవిస్తూ ధైర్య మవలంబించి, ఇంద్రియాలను ని(గ్రహించి సడద్గతుల వలన కలిగే సాఖ్యమును ఆంమతారు. యమం వల్లనే స్వర్గ్షసుఖం లభిస్తుంది అని చెప్పేటప్పుడు మానవుడు కేవలపుణ్యకరఃలే యస్టపుడు లభించే భాగ్యం ఇట్టిదని వర్షించడానికి శక్యం కాదు. వప యమమ్ము: ఇంద్రియాలను స్వాధీనంలో ఉంచుకోవటం. యమ, నియమ, ఆసన, ప్రాణాయామ, ప్రలవోర

సమాధు లనేవి యోగాంగాలు. ఇవి ఎనిమిది వీటిలో మొదటిది యమము -- (ఇంద్రియ నిగ్రహం) ఈ నిరుపకరణ మనంగం బరంగు శౌచంబు స । త్యంబు శాంతి దాంతి యార్లవంబు పేతనిరూఢి సముపవాసంబు బ్రహ్మ ఛ (ర్యంబు కల్మి నియమ మండ్రు దాని. 180 శ నవార్థం శైచంబు = శుచిత్వం, పరివద్రత సత్యయిన్‌ = నిజము; శాంతి * చశ్ళవతొతజహ్వఘాం చా యొక్క నిగ్రహం అంతరింట్రియా, ల వు ల్‌ = వాక్స్‌ పాణి, పాద, పాయూ పస్ట్రలనే కర్మేంటిలో ల (వ్రతాలయందు [బ్‌ రింద్రిలా క్ష ప్రొద్దు పైకము = నిష్కాపట్యం, స్వచ్చమైన నడవడిక వ్రత నిరుపకరణమ్స ల సముపవానంబు కరణం ర పేరుతో టం; ('బ్రహ్మచర్యంబు కల్కి క్ష లి అవలంటో నియమము+అ అనంగన్‌ = నిరుప న = పరంగున్‌ = ఒప్తుతుందిః = ఆ నిరుపకర్శ్‌ 'డ్రు = నియమ మని అం

ఆమశాసనిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము 6555 తాత్పర్యం: పరిశుద్దత, సత్యం, అంతరింద్రియ నిగ్రహం (శాంతి), బహిరింద్రియని[గ్రహం (దాంతి), బుజు(ఫ్రవర్తన, (వ్రతాలను ప్రీతితో అనుష్టించటం, ఒక్కప్రొద్దు లుండటం, (బ్రహ్మచర్యవ్రతపాలన అనేవి నిరుపకరణం అనే "పేరుతో చెలువాందుతున్నాయి. ఈ నిరుపకరణమునే నియమ మంటారు. సీ, అభ్యంతరంబు బాహ్యము ననంా శౌచ మిరు దెజంగై. యుండు హృదయసుకృత

మాభ్యంతరము విను మాహారశుద్ధియు ; నంగశోధనము బాహ్యంబు సత్య

మన్నది గన్నది విన్నది యున్నరూ ; పున నుక్త మగుట యంభోజభదన!

శాంతి బుద్ధీంద్రియ సన్నివారణ దాంతి | కర్మేంద్రియముల యోగ్యప్రవృత్తి తే యార్ణవము గుటిలుండు గామి యగు వ్రతంబు । మంచిపని పూని నడపుట యంచితోప

వాస మశననిగ్రహ మనవద్యమైన ; బ్రహ్మచర్యంబు గామునిబారిం బడమి, 181 (ప్రతిపదార్థం: శౌచము = పరిశుద్దత; ఆభ్యంతరంబున్‌ = లోపలిది: బాహ్యమున్‌ ఇ వెలుపలిదీ; అనంగాన్‌ = అనునట్టు; ఇరు+తెఆంగు+ఐ = రెండు విధాలై; ఉండున్‌ = ఉంటుంది; హృదయసుకృతము = మనసు చేసిన పుణ్యం; ఆభ్యంతరము = లోపలిది; వినుము = గౌరీ! ఆలకించుము; ఆహారశుద్రియున్‌ = భోజనం యొక్క పరిశుద్ది: అంగశోధనమున్‌ = దేహమును శుద్దపరచుట, (ఒడలు తోముకొనుటు; బాహ్యంబు = వెలుపలిది; అంభోజవదన! = పద్మమువంటి ముఖముగలదానా!; అన్నది = నోటితో చెప్పినది; కన్నది = కంటితో చూచినద్‌; విన్నది = చెవులతో ఆలకించినదీ; ఉన్నరూపునన్‌ = యథాతథంగా; ఉన్నది ఉన్నట్టుగా; ఉక్తము+అగుట = చెప్పబడుట; సత్యము * నిజం; బుద్దిశ+ఇం(ద్రియ+సత్‌+నివారణ = మనస్సు మున్నగు ఇం(ద్రియాలను

లు

బాగుగా నిగ్రహించటం; శాంతి = శాంతి అనబడుతుంది; కర్మ+ఇం[ద్రియముల = వాక్కు, పాణి, పాదం, పాయువు, ఉపస్ట్ర అనే అయిధు కర్మేంద్రియాల యొక్క; యోగ్య(ప్రవృత్తి = స(క్రమమైన (ప్రవర్తన; దాంతి = దాంతి అనబడుతుంది. కుటిలుం డు+కామి = మోసగాడు కాకుండటం, కాపట్యం లేకుండటం; ఆర్జవనము = ఆర్జవ మనబడుతుంది; మంచిపని = సత్కార్యం: పూని = యత్నించి; నడపుట = సాగించటం; ('వ్రతము+అగున్‌ = (వ్రతమనిపించుకొంటుంది; అశన ని[గ్రహము = ఆహారం మానివేయటం;: అంచిత+ఉపవాసము = ఒప్పిదమైన ఉపవాస మవుతుంది. కామునిబారిన్‌+పడమి = మన్మధుడికి వశుడు కాకుండటం; (బ్రహ్మచర్యము = (బ్రహ్మచర్యమని చెప్పబడుతుంది. తాచ్చర్యం: శౌాచమనేది ఆభ్యంతరమనీ, బాహ్యమనీ రెండురకాలు. అందు మనస్సు యొక్క పారిశుద్ధ్యం ఆభ్యంతర మవుతుంది. ఆహార శుద్ది, దేహశుద్ది బాహ్యమని చెప్పబడుతుంది. నోటితో చెప్పినదీ, కంటితో చూచినది, చెవులతో విన్నదీ ఉన్నదున్నట్టు చెప్పడమే నిజం, దేవీ! జ్ఞానేంద్రియపంచకాన్ని జయించటమే శాంతి. కర్మేంద్రియాలను సద్విషయాలలో ప్రవర్తింపజేయటమే దాంతి. నిష్కపటవర్రనమే ఆర్జవం. మంచిపనులు పూనికతో చేయటమే (వ్రతం. భోజనం మానటమే ఉపవాసం. కామోద్రేకానికి గురికాకుండా ఉండటమే (బ్రహ్మచర్యం. విశేషం: 'నిరుపకరణ మనంగ" అనే 180వ పద్యానికి ఈ,ఇపద్యం వివరణప్రాయం. ఆ. నాతి! తీర్ధసీననంబును నియమ వి। శేష మగుట దానిం జెప్పవలయు

సకలనదులం దీర్థసంజ్ఞలు గల వజ్ధి; కరుగునట్టి విచ్చు నధికఫలము. 162 (ప్రతిపదార్థం: నాతి! = ఓ మగువా!) తీర్ధసేవనంబును = పుణ్యతీర్దాలను సేవించటం; నియమ విశేషము+అగుటన్‌ = నియమాలలో ఒకటికావటం వలన; దానిన్‌ = దానిని గూర్చి; చెప్పన్‌ వలయున్‌ = తప్పక చెప్పాలి; సకలనదులన్‌ = సమస్తమైన

రఠక్‌ఠ శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము నదులలో; అబ్లికిన్‌అరుగు+అట్టివి = సొగర గాములగు నదులు, సముద్రంలో కలిసే నదులు: తీర్ణసంజ్ఞలు+కలవి = పర్యా౭ిల్తాలే పేరుతో ఒవ్పుతాయి; అధికఫలమున్‌+ఇచ్చున్‌ = తమలో స్నానమాడితే అవి మిక్కుటమ్రైన పుణ్యఫలాన్ని ప్రసాదిస్తాయి. తాత్సర్యం: చెలీ! పుణ్యతీర్దాలలో మునగటం నియమ విశేషం గనుక తప్పక నదులను గూర్చి చెప్పవలె. అన్ని నదులలో సముద్రంలో కలిసే నదులను తీర్చా లంటారు. వాటిలో స్నానం చేస్తే అవి మిక్కుటమైన పుణ్యఫలాలు (ప్రసాదిన్తాయి. తే వానియందును మునిపద మాననీయ : దేశములు నజ్ధిసంయోగ దేశములును గు డు 653 దెలియు మన్యోన్యసంగమ దేశములును బరమతీర్థంబు లగుం బద్మపత్రనయన! శ ప్రతిపదార్థం: పద్మప్యత్రనయన! = తామర రెకుల వంటి కన్నులు కలదానా! గౌరీ! వానియందును = ల పుణ్య తీర్చాలలోనూ; మునివదమాననీయ = మునీంద్రులు అడుగులు మోవటం చేత ఆదరించదగిన; దేశములున్‌ = చోటులూ; అబ్దినంయోగదేశములును = సము(ద్రంలో కలిసే చోట్టున్నూ; అన్యోన్య(అన్యః+అన్య) సంగమ దేశములును = ఒకదానితో ఒకటి చేరేచోట్టున్నూ; పరమ తీర్ణంబులు+అగున్‌ = (్రేష్టమైన తీర్చా లవుతాయి; తెలియుము = దేవీ! (గ్రహించుము. తాత్పర్యం: ఆ విధంగా సముద్రంలో కలియుటకు అరిగే నదులలో మునీశ్చ్ళరులు తమ పాదాలు మోపి పవిత్రీ కరించిన బోట్టూ ఈ (స్రవంతులు సాగరంలో కలిసే చోట్టూ. నదీనదాలు పరస్పరం కూడే చోట్ట్లూ అనగా సంగమస్థానాలూ ఉత్తమతీర్జాలని దేవీ! (గ్రహించుము. కు వనధి మహాతీర్థం బం , దును సంయమివరులచేతం దొల్లి ప్రియమునం గొనియాడం బడిన చోటులు , విను ముత్తమ తీర్థములు వివేకాభరణా! 184 ప్రతిపదార్థం: వివేకశఅభరణా! = విజ్ఞానమే అలంకారంగా గల గౌరీ వినుము = ఆలకించుము; వనధి = సముద్రం; మహాతీర్ధంబు = గ్గా ప్పు పుణ్యతీర్థం; అందును = మీదుమిక్కిలి; సంయమివరులచేతన్‌ = మునీంద్రుల చేత; తొల్లి = పూర్వం; 'పియమునన్‌ = ఇష్టంతో, ఆదరంతో; కొనియాడన్‌పడిన = పొగడబడినట్టి; చోటులు = ప్రదేశాలు, తావులు;" ఉత్తమతీర్థములు = (శ్రేస్టములైన తీర్చాలు, పవిత్ర తీర్చాలు. తాత్పర్యం: విజ్ఞానమే విభూషణంగా వెలుగొందుతున్న వెలదీ! వినుము. సాగరం ఒక గొప్ప పుణ్యతీర్థం. మునుపు మునివరులు 'ప్రియపడి శ్రాఘించిన సాగరసంగమ (ప్రదేశాలన్నీ పరమ పవి(త్రాలైన తీర్జాలు. క్క ఎలి శుచియై మటి తీర్ధం , బులు సొచ్చుట మేలు నియమములు దీద్ది తగన్‌ ఏలిన యెడ దేవార్దన ।: ములు విప్రొర్దన లవశ్యమున్సు గృత్యంబుల్‌. 165 సతిపదారం: మం వ్రతం వ్‌ ై ఎలువల, నదికి బయట; కుచి+వి = పరిశుద్దుడై; మతి = ఆవల; తీర్ధంబులు+చొచ్చుట = నీళ్ళలో = నది నుం లు = మంచిది; నియమములు+తీర్చి కా స్నానాది విధులెల్ల ఆచరించి? తగన్‌ = యుక్షంగా; వెలలిన+ఎడన్‌ ౦4 తీరం చేరిన తరువాత; దేవ+అర్భనములు = దేవతాపూజలు; విప్ర+అర్భనలు = (బ్రాహ్మణపూజలు; అవళ్యమును = త్రస్పృక్ష్య కృత్యంబుల్‌ = చేయదగినట్టివి.

ఆనుశాననిక సర్వము - పంచమాశ్వాసము 657 తొత్పర్యం: పుణ్యతిర్జాలలో మునగటానికి ముందు కాలకృత్యాలు తిర్చుకొని, స్నానమాడి పరిశుద్దుడై ఆవల ఆ పవిత్రతిర్దాలలో ప్రవేశించాలి. ఆ విధంగా తీర్జాలలో ప్రవేశించి స్నానవిధులెల్ల చక్కగా ఆచరించి గట్టెక్కిన తరువాత దేవబ్రాహ్మణ పూజలు తప్పకుండా నిర్వర్తించాలి.

క చేరువ తీర్థము కంటెను । దూరపుంచీర్థంబు మేలు తోయజవదనా! శారీరాయాసము ద , త్యారణమై వేదవాక్యగతి యిట్లుండున్‌. 4185 ప్రతిపదార్థం: తోయజవదనా! = పద్మంవంటి మోము కలదానా!; చేరువ తీర్ధము కంటెను = సమీపంలోని తీర్థం కన్నా; దూరము+తీర్థంబు (దూరపు తీర్ణంబు) దూరప్రదేశంలో ఉండే తీర్ధం; మేలు = (శ్రేష్టమైనది; (ఎందుకంటే) శారీర+ ఆయాసము = దేహము యొక్క బడలికయే, (శమయ; తత్‌శాకారణము+ఐ = అందుకు హేతువై: వేదవాక్యగతి జ వేద వచనాల యొక్క పోకడ; ఇట్టు+ఉండున్‌ = ఈ రతిగా ఉంటుంది. తాత్పర్యం: ఓపద్మముఖీ! దగ్గరలో ఉండే తీర్చాన్ని సేవించడం కంటె, దూరంలో ఉండే తీర్చాన్ని సేవించడమే మంచిది. ఎందుకంటే వేదవాక్యాల పోకడ ననుసరించి తీరయాత్రలో దేహం బడలిక చెందడం, (శ్రమపొందడం మంచిది. క్త విను సోపకరణ మనునది ।; ధనధాన్యాదిక సమగ్రతను గృహమేధుల్‌ | గొనియాడుతెజంగు దానం : బున వైదిక పైతృకాది పుణ్యక్రియలన్‌, 187 ప్రతిపదార్థం: విను = అపర్థా! ఆలకించుము; సోపకరణము+అనునది = సోపకరణం అని చెప్పబడేది; ధన ధాన్య+ఆదిక = ధనం ధాన్యం మొదలైనవాటి యొక్క; సమ(్రతను = పూర్ణత్వం చేత, మెండుగా కలిగి ఉండటం చేత; గృహమేధుల్‌ = గృవాస్టులు, గేస్తులు, ఇంటీ యజమానులు; దానంబునన్‌ = దొనాల చేతను; వైదిక = వేదోక్తములైన, వేదవిహితాలైన: పైతృక+ఆది = పితృశ్రాద్దం, తర్పణం మొదలైన; పుణ్యక్రియలన్‌ = పవి(షత్రకార్యాలను; కొనియాడు తెజంగు = ఆదరించే విధానమై ఉన్నది. తాత్పర్యం; అపర్డా! ఆలకించుము. సోపకరణ మనేది మెండుగా ధనధాన్యాలు గల గృహస్టులు దానము చేతను,

మ] పితృశ్రాద్దాదులైన వైదిక కార్యాలచేతను ఆదరించే విధానమై ఒప్పుతున్నది. [టు యూ వ్‌ న్యాయార్జితంబైన యర్థంబు వేదవి । త్త్వము శాంతి మొదలగు వరగుణములు గల విపునకుం బుణ్య కాలపొవన దేశ । కలితంబుగా భక్తి గలిగి యీగి మేలవిదొనము శక్తి మిగులుట శక్తికి: దగుట ద్ధానికిం గడుం దగమీ యుత్త మము మధ్యనుము నధమము నగు దాన వి । ధానంబు విను మిట్లు దైవికంబుం తే బైతృకంబును లోనైన పనుల దాను । వేద్మసేయు వస్తువుం గొను విప్రుకోర్మి కనుగుణంబగు నదియును నర్ధి విచ్చు! టధికతరమైన ఫల మిచ్చు నంబుజాక్షి! 188 ప్రతిపదార్థం: అంబుజ+అక్షి! = నీరజములవంటి నేత్రాలు కలదానా! న్యాయ+ఆర్జితంబు+ఐన = న్యాయం తప్పక సంపాదించినట్టి; అర్హంబున్‌ = విత్తాన్ని; వేదవిత్త్యమున్‌ = వేదమునెరుంగుట; శాంతి =*ఇం('ద్రియని(గ్రహం; మొదలు+అగు = మున్నుగా కలిగిన: వరగుణములు = (శ్రేష్టములైన గుణాలు; కల = కలిగిన; విషప్రునకున్‌ = (బ్రాహ్మణుడికి; పుణ్యకాల

658 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము = పవిత్రమైన కాలంతో; పావనదేశ = పవిత్రమైన ప్రదేశంతో; కలితంబుగాన్‌ = కూడి ఉండేటట్లుగా; భక్తిశకలిగి = భక్తి భావం కలిగి; ఈగి = ఇచ్చుట; మేలిదానము = ఉత్తమ దానం; శక్తిన్‌ మిగులుట = తన శక్తికి మించటం: శక్తికిన్‌* తగుట = తన శక్తికి తగినట్టుండటం; దానికిన్‌ = తనశక్తికి; కడున్‌ = మిక్కిలి; తగమి = తగినట్టు ఉండకుండటం అనేవి వరుసగా: ఉత్తమమున్‌ = (్రేస్మమూ; మధ్యమమున్‌ = రెండవ రకం; అధమమున్‌ = హీనమూ; అగు = అయినట్టి దానవిధానము = దానపద్దతి అవుతుంది; వినుము = అంబికా! ఆలకించుము; ఇట్టు = ఈ రతిగా; దైవికంబు = దైవసంబంధం: 'పైతృకంబు = పీితృసంబంధమును; లోను+ఐన పనులన్‌ = మొదలగు కార్యములందు; కొను = స్వీకరించే: విఫప్రుకోర్కికిన్‌ ౬ (బాహ్మడికాంక్షకు: అనుగుణంబు+అగు+అదియునున్‌ = తగినట్టి దానిని; అర్డిన్‌ = ప్రీతితో, భక్తితో; ఇచ్చుట = దానమివ్వటం; అధికతరము+ ఐన = ఎంతో ఎక్కువైన; ఫలము+ఇచ్చున్‌ = ఫలాన్నిస్తుంది; తాత్పర్యం: న్యాయంగా సంపాదించిన సొమ్మును వేదం చదివిన, శాంతి మొదలైన సద్గుణాలు కలిగిన బ్రాహ్మణుడికీ పుణ్యకాలమందు, పుణ్యక్షేత్రమందు. భక్తితో దానం చేయటం ఎంతో ఉత్తమం. తన శక్తికి మించిన దొనం పరమోత్తమం. తన శక్తికి తగినట్టి్వడం మధ్యమం. తన శక్తికి ఏ మాత్రం తగనట్టు ఇవ్వడం అధమం, దేవీ! దానవిధాన మంటే ఇది. ఈ విధంగానే దేవ సంబంధమైన యజ్ఞయాగాదులలోనూ, పితృకార్యములైన శ్రాద్దాదులలోనూ ఎజ్‌, తన కిష్టమైన వస్తువునూ, దానగ్రహీత అయిన బ్రాహ్మణుడి కోరికకు తగిన వస్తువునూ (శ్రద్దా భక్తులతో సమర్పిణ ఆ దానం మిక్కుటమైన ఫలాన్ని ఇస్తుంది. తే. చేయు టెతయు మేలైన. జేసి పిదప । వగచినట్టి దానము దను బొగడికొన్న చానవిధి నిష్పలంబులు గాన రెండు । నుడుగుదాత మహాఫల మొంద6 గాంచు." 189 ప్రతిపదార్థం: చేయుట = దానం సల్బటం; ఎంతయున్‌ = మిక్కిలి; మేలు+ఐనన్‌ = శ్రేయస్కరమైనదైనను: చేసి ౫ పం పిదపన్‌ = దానానంతరం; వగచినట్టి దానము = చింతించునట్టి దానమూ; తనున్‌ = తనను; పొగడికొన్నదానవిధి = మెచప దాన పద్దతి; నిస్‌+ఫలంబులు+కానన్‌ = ఫలరహితములు కాబట్టి, (ప్రయోజన శూన్యాలు కనుక; రెండున్‌ = ఆ రెండు విధాల దానాలను; ఉడుగుదాత = వదలునట్టీ ఈవికాడు; మహాఫలమున్‌ = గొప్ప (ప్రయోజనాన్ని; ఒందన్‌+కాంచున్‌ = పొ ందగల నని తాత్పర్యం: దాన మొనర్చుటకు పూనుకొని దాన మొనర్చిన తర్వాత ఎందు కింత గొప్పగా. దానం చే చింతించే దాతయున్నూ, తాను చేసిన దానాన్ని గూర్చి పాగడుకొనే దాతా, ఈ ఇద్దరూ తమ దొన ఫలాల జే కోల్పోతారు. దానం చేసిన తరువాత దుఃఖించరాదు; తాను చేసిన దానాన్ని తానే కొనియాడరాదు* అ దాతకు దానఫలం సిద్ధిస్తుంది.” 190 వ అనుటయు దాక్షాయణి “దాతవ్యంబు లెయ్యవి చెప్పు' మనిన భవుం డిట్లనియె.

న ఐ= దొని ప్రతిపదార్థం: అనుటయున్‌ = అని శివుడు చెప్పగా; దాక్షాయణి = దక్షప్రజాపతి కూతురైన సతీదేవి; దాతవ్యంబులు నయన్‌ చెయ్యదగిన వస్తువులు; ఏ+అవి (ఎయ్యనవి) = ఏవి; చెప్పుము; అనినన్‌ = అని అడుగగా; భవుండు = శంకరుడు: ఇట్లా

, డుగగ్‌ తాత్పర్యం; అని శంభుడు తెలుపగా పార్వతీదేవి 'దానమీయ తగిన వస్తువు లేవో చెప్ప మని ౯ ఈళ్ళరు డిట్లా అన్నాడు.

అనుశాసనిక పర్వము = పంచనూశ్వాసము ళం శివుండు పొర్వతికి దాన ఫల విశేషంబుల నెటీంగించుట. (సం.13 అను 1.15-3205) సీ. 'అన్నంబుందోయంబు నఖీలజంతువులకు బ్రాణముల్‌ గాన య ప్పరమవస్తు వులు మేలు దాతవ్యములలోన; నెల్లను ; నతిధుల కవి యిచ్చు టమరలోక చిరమపహాసౌఖ్యంబుం జేయు6 గాంచన మగ్ని; యగుటం దద్దాన మత్యంతపావ నము సర్వకామస్రదము; గోవు సద్విఫు । నకు నీగి తద్రోమ నికరసంఖ్య ఈ నరుస నాకలోక వాసంబు గావించు; నందు గపిల నిచ్చునాతః డిరువ దొక్క తరము వారి నూర్థ్యలోకమునకు , ననుపం జాలు వికచవనజవదన! 1941 ప్రతిపదార్థం: వికచవనజవదన! = వికసించిన పద్మంవంటి ముఖం కలదొనా!; అనుంబున్‌ ఇ ఓగిరం, కూడు, ఆహారం; గనుక ఆ+పరమ వస్తువులు = ఆ డశ్రేస్టములైన పదార్దాలు అన్నోదకాలు' దాతవ్యములలోనన్‌+ఎల్లన్‌ = దానమివ్వదగిన వస్తువులన్నింటిలోనూ; మేలు = ఉత్తమమైనవి, మంచివి అతిధులకున్‌ = భోజునవేళకు వచ్చినవారికి; అని = ఆహారపానీయాలు; ఇ చ్చుట = నవ్వటం: అమరలోక = దేవలోకంలో; చిరమహాసౌఖ్యంబున్‌+చేయున్‌ = బహుకాలం గొప్ప సుఖాలను కలిగిస్తుంది; కొాంచనము = బంగారం: అగ్నిశఅగుటన్‌ = నిష్పుకావటం వలన' తత్‌దానము = సువర్లదానం; అత్యంత పావనము = మిక్కిలి పవి(త్రమైనది, కల్మషహరం" సర్భకామ(ప్రదము = అన్ని కోరికలను ఈడేరుస్తుంది; గోవున్‌ = ధేనువును; సత్‌+విప్రనక్షున్‌ = మంచి (బ్రాహ్మణుడికి; ఈగి = దొనమివ్వటం' తత్‌+రోమనికరసంఖ్య = ఆ ఆవు యొక్క శరీరమందలి వెండ్రుకల యొక్క లెక్క; వరుసన్‌ = (క్రమంగొః నాకలోకవాసంబున్‌ = స్వర్లలోకనివాసాన్ని, కావించున్‌ = కలుగజేస్తుంది, అందున్‌ = ఆ ధేనువులలో కూడ కటీలన్‌ = గోరోచనా వర్లం కల గోవును, పుల్లావును; ఇచ్చు+అతండు = దానం చేసేవాడు; ఇరువది+ఒక్కతరము వారిన్‌ = తన వూర్వులలో ఇరవై ఒక్కతరాల వాళ్ళను; ఊర్జ్యలోకమునకున్‌ = పుణ్యలోకానికి, స్వర్గానికి; అనుపన్‌+చాలున్‌ = పంపగలడు. తాత్పర్యం: ఓ పద్మముళీ! గౌరీ! అన్నం, నీళ్ళూ సకల (ప్రాణులకూ (ప్రాణాధారాలు కనుక ఆ ్రేస్టములైన ఉడాగ్గాలు దాన మివ్వదగిన వస్తువు అన్నింటిలో మిక్కిలి ఉత్తమపదార్దాలు.. అతిధులకు చేసే అన్నదానం, ఎదారి స మహాభోగానుభవం సమకూరుస్తా ప దానం దాతకు స్వర్గలోకంలో బహుకాలం స్తాయి. బంగారం నిప్పు, దానిని జల ॥ - దొనం చెయ్యడం పరమసవిత్రం. అది ఇన్ని కోరికలను ఈడేరుస్తుంది. గోవును స్మద్బాహ్మణుడికి దానమిస్తే దాని శరీరంలో ఎన్ని వెండ్రుక లున్నవో అన్నియేండ్డు స్వర్గలోకనివాస సౌఖ్యం పొందవచ్చును. ఆ గోవులలోనూ కపిల గోవును దొనమిచ్చేదాత తన పూర్వులు ఇరవై యొక్క తరాల వారిని స్వర్గానికి పంపగలడు. క్ష విను భూమిదాన కర్తకు। ననిమిషలోకమున నిలువనగు సౌఖ్యంబుల్‌ , దనరుచు నుండంగ నెటు పెం; వున భూమి గలంత కాలమును గిరితనయా! 192 జు పుత్రీ; విను ఇ ఆలకించును, భూమిదాన కర్తకున్‌ = స ః ప్రతిపదార్థం: గిరితనయా! = ఓ తేలిపుం ము ర భూదానం చేసిన వాడికి మ+కల+అంత+కాలమున్‌ = భూమి ఉండేవరకూ; సౌఖ్యంబుల = సుఖాలు; తనరుచున్‌+ఉండన్‌+కన్‌ = వర్దిల్లుతుండగా ం తుండగొః నెజపెంపునన్‌ = పూర్ణగౌరవంతో నిండు గౌరవంతో, అనిమిషలోకమునన్‌ = దేవలోకంలో' నిలువన్‌ ట్రై లి అగున్‌ = ఉండవచ్చును.

660 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తాత్సర్యం: పార్వతీ! వినుము. భూదానం చేసిన పుణ్యపురుషుడు ఆ భూమి ఉండేంత వరకూ పరిపూర్ణ సుఖాలు అనుభవిస్తూ, మిక్కిలి గౌరవంతో దేవలోకంలో నివసిస్తాడు. ఆ. భూమి నఖిల మగు విభూతి విశేషజా । తంబు గలుగు6 గాన6 దత్ర్రదాన మెల్ల వస్తువులును నిచ్చిన యట్లగు । దానం బోని పాపతమము లేదు. 193 (ప్రతిపదార్థం: భూమిన్‌ = నేలయందు; అభిలము+అగు = సమస్తమైన: విభూతి విశేషజాతంబు = సంపద్విశేషముల యొక్క సమూహం అనగా మణులు, మాణిక్యాలు, వెండి, బంగారం మొదలైన అనర్హవస్తువులు; కలుగున్‌ = లభిస్తుంది; కానన్‌ = కాబట్టి; తత్‌+(ప్రదానము = ఆ ధరణీదానం అనేది; ఎల్ల వస్తువులునున్‌+ఇచ్చిన+అట్టు+అగున్‌ = అన్ని వస్తువులనూ ఇచ్చినట్లే అవుతుంది; దానన్‌ = ఆ భూదానం వలన: పోని = నశించని; పాపతమము లేదు = పాతక మనే చీకటి లేదు. తాత్పర్యం: భూమిలో సర్వవిధాలైన సంపద్విశేషాలు నెలకొని ఉంటాయి. కనుక భూదానం చేసినట్టయితే సకల వస్తు దానం చేసినట్టే అవుతుంది. ధరణిదానం వలన నశించని దురితమనే చీకటి ఉండనే ఉండదు. విశేషం: అలం: పాపతమము అనే చోట రూపకం. క. అతివా! కన్నియ నిచ్చినం। బితృపతి ముదమందు, సురలు! బ్రీతు లగుదు; రం చితగతి కర్తకు దొరకొను । నతి తేజి శీయశస్కమగు నబ్ధవమున్‌. 194 (ప్రతిపదార్థం: ఆతివా! = ఓ సఖీ! కన్నియన్‌+ఇచ్చినన్‌ = పిల్లనిచ్చి పెళ్ళి చేస్తే కన్యాదానం చేస్తే: పితృపతి = యమధర్మరాజా ముదము+అందున్‌ = సంతోషం పొందుతాడు; సురలు = దేవతలు: (ప్రీతులు+అగుదురు = హర్షం చెందుతొరు! కర్తకున్‌ = కన్యాదాన మొనర్చిన వాడికి; అంచిత గతి = పూజించదగిన, ఒప్పిదమైన సద్గతి; దొరకొనున్‌ = సమకూడుతుందిః లభిస్తుంధి; ఆ భవమున్‌ = అతడి జన్మం కూడ; అతితేజస్‌ = మిక్కుటమైన కాంతి; శ్రీ = సంపదః యశస్కము+అగున్‌ క్రీర్తగలది అవుతుంది. తాత్పర్యం: గిరిజా! కన్యాదానం చేసిన యెడల యముడు సంతోషిస్తాడు. వేల్పులు హర్షిస్తారు. కన్యాదొతీకు సద్గతులు కలుగుతాయి. ఆతని జన్మం కాంతియుతమై, సంపద్యుక్తమై, కీర్రమంతమై విరాజిల్లుతుంది. తే విద్య యిచ్చుట సత్సాత్ర విషయమైన ; నవ్యయానందపదముః జేయంగం జాలు దగంగ దక్షిణయిచ్చి పేదలకు విద్య। యీ నియోగించుటయుః దత్వమాన కృతియ. 195 ఫ్రై ప్రతిపదార్థం: విద్య+ఇచ్చుట = విద్యాదానం చెయ్యటం, చదువు చెప్పటం; సత్సాత్ర విషయము+ఐనన్‌ = యోగ్యులకే చెందినది అయితే; అవ్యయ+ఆనందపదమున్‌ ఇ శాశ్చతసుఖస్థ్రానమ్థును; చేయంగన్‌చాలున్‌ = లభింపజేయగలదు; తగన్‌కన్‌ జ్‌ (తగంగన్‌్‌ తగినట్టుగా? దక్షిణ+ఇచ్చి = గురువులకు ధనమిచ్చి; పేదలకున్‌ = దరి(ద్రులకు; విద్య్శ+ఈన్‌ న విద్యనిచ్చుటకో నియోగించుటయున్‌ ఇ నియమించటం కూడ; తత్‌+సమానకృతి+అ = తాను విద్య చెప్పటంతో సమానమైన కార్యమే అవుతుం ది. తాత్సర్యం: యోగ్యులైన వారికి విద్యాదానం చేస్తే విద్యాదాతకు శాశ్ళతమైన పరలోక సౌఖ్యం లభిస్తుంది. అట్టా తాను చదువు చెప్పేకక్తిలేని వాడైతే గురువులకు దక్షిణ లిచ్చి పేదలకు విద్య చెప్పిస్తే స్వయంగా విద్యచెప్పిన వొ డికీ లభించే శాశ్చతానంద పదవి ఇతనికి గూడ లభిస్తుంది.

అనుశాసనిక పర్వము ఎ పంచమాశ్వాసము 661 న తిలరూశి యిచ్చిన గలుగు నగ్నిష్టోమ । ఫలము; వాసోదాన ఫలము చిరత రాయువు; గొడు గీగి యఖీలపీడలం బాపు; | దాసదాసీజినదాన మహిమ కర్మ విమోక్షంబు గలిగించు; దీపదా । నము ఫల మాత్మాతివిమలభావ; మంబు ప్రవాహంబు నధిగమింపంగం జేత నిఖిల వ్యసనముల నిస్తరింపం ౪. జేయు దెరువు లెస్ప్ససేయుట సంతాన । మిచ్చు: నొషధంబు నిచ్చు టెబ్ల తెవులుం బాపు; సొదు దెళువరి కునికి ప; ట్టొసంగు టొసంగు దనుసుఖోదయములు.' 196 సతిపదార్తం: తిలరాశి = నువ్వుల 'ప్రోగు' ఇచ్చినన్‌ = దానం చేస్తే, అగ్నిష్టోమ ఫలము = అగ్నిష్టోమమనే యజ్ఞం చేయటం ట్రం జ వయోజనం:; కలుగున్‌ = చేకూరుతుంది, వాసస్‌+దానఫలము =, వ(స్తదానం చేస్తే లభించే మేలు; వం వ = దీర్హాయుష్యం: గొడుగు+ఈగి = ఛత్రదొనం" అఖిలపీడలన్‌ = సమస్త బాధలనూ; పాపున్‌ = చిరతర+ఆయు సదానీజన దానమహిమ = సీవకులనూ సేవికలనూ దొనం చెయ్యటం వలన కలిగే 'ప్రభావం* కర్మ తొలగిస్తుంది: దొ చున్‌ = కర్మబంధం నుండి విముక్తి కలిగిస్తుంది, దీపదానము ఫలము = దీపదానం వలన లభించే ఫలం: విమోక్షంి కరు ఎ ఆత్మకు మిక్కిలి వైర్మల్యం కలగటరి' అంబు ప్రవాహంబున్‌ = నీటి వెల్లువను, జలప్రవాహాన్నిః ఆత్మ+అతి విమ చత = దాటించేపని;ః నిఖిల వ్యసనములన్‌ = ఎల్లదుః:ఖాలనూ" నిస్తరింపన్‌+చేయున్‌ = దాటేటట్టు అధిగమింపన్‌+కన* గ; తెరువున్‌ = బాటను; లెస్స+చేయుట = బాగుపరచటం; సంతానము+ఇచ్చున్‌ = బిడ్డలను చేస్తుంది, తరింవజేస్తుం న్‌ ఇచ్చుట = మందునొాసగటం, ఎల్ల+తెవులున్‌+పావున్‌ = అన్ని రోగాలను మాన్పుతుంది, పాదు ప్రసాదిస్తుంది" బొపరంం బాటసారికి; ఉనికి పట్టు+ఒసంగుట క నివానస్టానమివ్వటం; ఆశయం కల్పించటం, తెరువరికిన్‌ * సాధువై డ్రేహానికి సౌఖ్యవృద్ది ఒనంగున్‌ = కలుగ జేస్తుంది సమకూరుస్తుంది. తనుసుఖ+ఉదయములో - . నువ్వులను దొనమిస్తే అగ్నిష్టోమ యాగఫలం కర్తకు లభిస్తుంది. వస్త్రదానం వలన దీర్చాయుర్దాయం తాత్పర్యం: నుఖ్బ నం స ర్వబాధానివారకం. దాసదాసీజన దొన ప్రభావం వలన కర్మబంధం నుండి విముక్తి తదా త్తి స బలి జలే చేకూరుతుంది. చ దపొన్ని దొన మిస్తే ఆత్మకు నైర్మల్యం సిద్దిస్తుంది. జల్రవాహాన్ని దాటిస్తే సకల దుఃఖనివృత్తి సమకూడుతుంది. కలను బాగు పరిస్తే బిడ్డలు పుడతారు. మందులివ్వృటం వలన రోగబాధలు తొలగిపోతాయి. '౧కల శా కలుగుతుంది. దారి టొ యు మొసగితే తన శరీరానికి సౌఖ్యాభివృద్ధి సమకూడుతుంది " నాధువైన బాటసారికి ఆరో వై యక్ఞంు తెలం గెటింగింపవే యని పార్వతి ప్రార్ధించినం బరమేశ్వరుం డిట్లనియె, 197 ని శీ వ కనిన ని= అని శంకరుడు చెప్పగా అలించి యజ్ఞంబు తెజంగు = యాగము యొక్క స్వరూపం" ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌ వి లని; పార్వతి: ప్రార్టించినన్‌ = వేడగా; పరమేశ్సరుండు; ఇట్టు+అనియెన్‌ = ఇట్లా చెప్పాడు ఎటింగింపవు*వీ ఐ= తెలుపన "గో కరుడు చెప్పగొ ఆలకించి అంబిక 'యజ్ఞము యొక్క స్వరూప మెట్టిదో సెలవిం' డని వేడగా = అని ళం తొత్సర్యం: అ డుం అయన ఇల్లి రవి కికంబును । నన రెండు దెజంగులు య; ల ను మంతి! వైదికంబును లౌ జ్ఞైనిధులు సీ 'వి వర్ధనాంచిల్‌ ధన : ఛాన్యముల్‌ గొని దేవతలకు దృప్తి వర్ణయోగాకలే

662 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము యగునట్లుగా బుత్వి గక్టన మొప్పంగా.। గావించునది వైదికంబు; దేవ తలకు మహోత్సవంబులు సేయుటయు గీత । వాద్యనృత్యము లనవద్యములుగ ఆ. సంఘటించుటయును సద్దంధమాల్య ధూ: ప ప్రదీప భోజ్యభక్ష్యములు స మాదరంబుతో నివేదించుటయు లౌకి ; కంబు; రెండు నమరగణహితములు. 198 ప్రతిపదార్హం: ఇంతి! = కాంతా!; విను = వినుము" యజ్ఞ విధులు = యాగాచరణాలు యజ్ఞవిధానాలు, యజ్ఞ 'ప్రకారాలు; వైదికంబును = వేదసంబంధమైనది; లౌకికంబును = లోకసంబంధమైనది అనన్‌ = అనగా రెండు తెటంగులు = రెండురీతులు; వక్షయోగ్య = కులమునకు తగినట్టు: ఆర్జన = సంపాదనముచే* వర్రన = పెంపుదల చేత, అంచిత = ఒప్పునట్టి; ధనధాన్యముల్‌ = విత్తం, ధాన్యం; కొని = (గ్రహించి; దేవతలకున్‌ = ఇంద్రాదిదేవతలకు: తృప్తి+లగునట్లుగ న్‌ ౫ సంతుష్టి కలిగేరీతిలో; బుత్విక్‌+అర్భనము = వేదమంటత్రాలను చెప్పునట్టి బుత్విజులను పూజించటం: ఒప్పంగొన్‌ జ్‌ తగిఉండగా; కావించు+అది = చేయునటువంటిది; వైదికంబు = వేదసంబంధమైన యజ్ఞం; దేవతలకున్‌ = సురలకు! మహా+ఉత్సవంబులు = పెద్ద పెద్ద తిరునాళ్ళు; చేయుటయున్‌ = నిర్వహించటం; గీతవాద్యనృత్యములు = పాటలు, మేళాలు: నాట్యాలు; అనవద్యములుగన్‌ = అనింద్యములుగా, కాజతలేకుండా' సంఘటించుటయున్‌ = సమకూర్చటమున్నూ, సద్‌+గంధ = మంచిగంధం; మాల్య = పూలదండలు" ధూప = సాంబ్రాణి మున్నగు పగలు వేయటం; ప్రదీప = దీపాలు వెలిగించటం భో జ్యములు = భుజింపదగినవి, అన్నం, పప్పు మొదలైనవి; భక్ష్యములు = వడలు, లడ్డు మొదలైన పండివంటలు తినుబండాలా సమాదరంబుతోన్‌ = గౌరవబుద్దితో; నివేదించుటయున్‌ = నైవేద్యమివ్వటం, ఆరగింపు చేయటం; లౌకికంబు = లోకసంబంధమైనది! రెండున్‌ = వైదికం, లౌకికం అనే ఈ రెండున్నూ; ఆఅమరగణహితములు = దేవతాసమూహానికి ఇష్టమైనవి. తాత్పర్యం: 'అపర్థా! ఆలకించుము. యజ్ఞాలు వైదికములనీ, తొకికములనీ రెండు విధాలు. బ్రాహ్మాణాదిజాతో వారు తమ కులధర్మాలను అనుసరించి సంపాదించి, వృద్దిపరచిన ధనధాన్యాలను వెచ్చించి దేవతలకు సల కలిగేటట్టు వేదోక్తంగా బుత్విక్కులకు సంభావన లిచ్చి నిర్వహించే యాగాలు వైదికాలు. వేల్చులకు బ్రహ్మోత్స అనగా తిరునాళ్ళు వైభవోపేతంగా జరిపించటం, ఆ దేవోత్సవాలలో పాటలు, మేళం వాయించటం: అట ం ఏర్పాటుచేయించటం, మంచి గంధం, పూలమాలలు, ధూపం, దీపం, భక్ష్యభోజ్యాలతో నైవేద్యం సమర్సించ ఈ మొదలైన షోడశోపచారాలతో దేవుళ్ళను అర్చించటం లౌకికమని చెప్పబడుతున్నది. అటు వైదికం: ఇ లౌకికం ఈ రెండు విధానాలూ దేవతలకు ఇష్టమైన ఆరాధనా పద్దతులు. తే. ధర్మములు దానములును సద్రతచయంబు । సదృశములు గావు వినుము యజ్ఞమున కరయ క్ర యజ్జికర్త లోకోత్తరుం డతని కిచ్చు । టతనిచే. గొను టధిక పుణ్యములు చెలువ! 1 ప్రతిపదార్థం; చెలువ! = ఓ తరుణీ! వినుము' = ఆలకించుము; ధర్మములు = ధర్మాలు, పుణ్యాలు: దానములును వితరణములు; సద్‌+వ్రతచయంబు = మంచి (వ్రతాలు, నోములు; అరయన్‌ = పరికించగా. పరిశీలించగ్‌" అలోచిం ట్‌ యజ్ఞమునకున్‌ = యాగమునకు, క్రతువునకు, సవనమునకు; సదృశములు+కావు = సమానం కొవు; యజ్ఞకర్త ₹ య చేసేవాడు, యజమానుడు, లోక+ఉిత్తరుండు. = జనులలో (శ్రేష్టుడు; అతనికిన్‌ = యజ్ఞం చేసేవాడికి: ఇచ్చుట ” ఇవ అతనిచేన్‌*కొనుట = అతనివలన స్వీకరించటం; అధికపుణ్యములు = మిక్కిలి పుణ్యాలు

అనుశాసనిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము 66 చాత్సర్యం: (శ్రుతులకూ, స్మృతులకూ విహితమైన కర్మలు ధర్మాలు. అట్టి ధర్మాలు దానాలు, మంచి (వ్రతాలు ఇవేవీ యజ్ఞానికి సాటి రాలేవు. యజ్ఞం చేసినవాడు నరులలో ఉత్తముడు. అట్టి యాగకర్తకు ఇవ్వటంకాని, అతడి వలన పుచ్చుకొనటం గొని పరమ పుణ్యాలు. ళు నూనస కృత్యముల్‌ నురసమాజ మెటుంగ6ంగ6 జూలు. గావునన్‌

మానస మెక్కడేని జన మంచిగ జేసిరయేని యజ్ఞమున్‌ దానము నాదియైన సుక్ఫతంబులు లగ్గ ఫలింప నీదు త ద్ధ్యాన పరత్వ పూత సుకృతంబులకున్‌ ఫలమిచ్చు మెచ్చుచున్‌." 200 ప్రతిపదార్థం: సురసమాజము = దేవతాసంఘం మానసకృత్యముల్‌ = మనస్సు చేసే పనులు, మనోన్యాపారాలు" పుంగన్‌క్‌,చాలున్‌ = తెలిసికొనగలదు; కొవునన్‌ = కాబట్టి మానసము = చిత్తం; ఎక్కడన్‌+ఎనిన్‌+చనన్‌ = ఎక్కడికో వెళ్ళిపోతే ఎక్కుడెక్కడనో సంచరిస్తుంటే: మంచిగన్‌ = ప్రశ్తుంగా ఘనంగా చేసిర+ఎనిన్‌ = చేసినప్పటికిన్నీ; యజ్ఞమున్‌ = యాగమూ, కు = వితరణమూ; అది+ఐన = మొదలైన సుకృతంబులు = పుణ్యకార్యాలు; లగ్గ ఫలింపన్‌+ఈదు = సురసమాజం ల ఫలించేటట్టు చేయదు; తద్‌+ధ్యాన+పరత్వ = తదేకధ్యానమందు సక్తమగుటచే; పూత = పవిత్రమైన; సుకృతంబులకున్‌ = సల్కార్యాలకు పుణ్యకార్యాలకు: మెచ్చుచున్‌ జ కొనియాడుతూ; ఫలము+ఇచ్చున్‌ = ఆ దివిజసమూహం ఫలం (ప్రసాదిస్తుంది తాతర్యం; దేవతాసమూహం మానవుల యొక్క మనోవృత్తులను తెలిసికొనగలదు. మన సెక్కడో మసలుతుంటే య ఎ నం మున్నగు పుణ్యకార్యాలు ఎంతో ఘనంగా నిర్వర్తించినప్పటికిన్నీ దేవ సమాజం వాటికి ఫలాన్ని ప్రదే దంచదు తదేక ధ్యానంతో పవిత్రమైన మనసును నిల్పి చేసే పుణ్యకార్యాలను మెచ్చుతూ దివిజబ్బందం లే! త శా ఫలాన్ని అను[గ్రహిస్తుంది. క్‌ అవి చెప్పిన హిమపద్గిరి | తనయ త్రిపురవైలితోడ 'దైవికవిధు లే వినం గని సంతోషించితి; | వినిపింపుము పైతృకంబు విధము వృషాంకా[' 201 ప షి జు కొండకూతురైన పార్వతీదేవి;

శ నన్‌ = అని శంకరుడు పలుకగా హిమవత్‌ గిరితనయ = మంచు నైన పార్వ

ప్రతిపదార్థం: అని చెప్పిన కాంంచిన పరమేళరుడితో దైవికవిధులు = దేవతలకు సంబంధించిన కర్మలు, రితోడన్‌ = (త్రిపురములను దహం ఫే ని

ప్రవర నన్‌*కని = వినుటకు నోచి" సంతోషించితిన్‌ = ఆనందించాను వృష+అంకా! = వృషభం ధ్వజంగా కల

ఏన్‌ ం మంటు విధము = పితృదేవతలకు చెందిన కర్మ విధానాన్ని; వినిపింపుము = తెలియజెప్పుము

మహాదేవా!:

అని వరమేళ్వరుడు వలుకగా *విని పొమాలయ నగాధి రాజు కూతురైన ఉమాదేవి తాత్సర్యం హారకుడైన ఈళశ్చరుడితో “నాథా! మీవలన ద్రైవికములైన కార్యములను విననోచి ఆనందమందినాను. (త్రపురాసురసం, (మ ప వేడుతునాను' ఇక పితృదేవతలకు ప్రీతికరములైన కార్యములను గూర్చి తెలుప న్నా న్‌ అనిన నా నర్వజ్లా దేద్దేవి కిట్లను ! గయ కురుక్షేత్రంబు గంగయాది

కా "ముగు పుణ్యదేశంబు లతిఫలదంబులు: మాఘ భాద్రపదాఖ్య మాసములు బ హుళప మపరాహ్లా ముర్ష యనువస దశి నవములు పర(గు దుఖ్గి క్ష ల్ల ॥ హెత్రతి బీ నితాంత పవిత్రములు పీ శ గుళతప దౌ త్రల లలు మ్‌ బితృ దేవతల కిచ్చుగ

664 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తే, యలకు; శౌచ మక్రోధ మవ్యగ్రభాన : మర్చన్లులు శుక్లపక్ష పూర్వాహ్లా యుగ్మ దివస జన్మదినములు నిందితము లాజ్య। ముద్ద పాయసాపూపముల్‌ ముఖ్యకోటి. 202 ప్రతిపదార్హం: అనినన్‌ = గౌరి అడుగగా; ఆ సర్వజ్ఞుడు = సమస్త మెరింగిన శివుడు; ఆ+దేవికిన్‌ = ఆ గిరిసుతకు: ఇట్టు+అనున్‌ = ఇట్లా వచించాడు; ఉగ్మలి = చెలీ[; గయ కురుక్షేత్రంబున్‌, గంగ; ఆది+అగు = మొదలైన; పుణ్యదేశంబులు = పవి(త్రప్రదేశాలు; అతి ఫలదంబులు = మిక్కిలి ఫలాన్నిచ్చే చోట్లు; మాఘ, భాద్రపద+ఆఖ్య+మాసములు = మౌ ఘము, భాద్రపదము అనే పేర్చుగల నెలలూ; బహుళపక్షము = కృష్ణపక్షం (అమావాస్యకు ముందటి పాడ్యమి విదియ మొదలైన పదునాల్న్లు తిథులు - వెరసి పదిహేను రోజుల కాలం); అపర+అహ్నము = మధ్యాహ్నమునకు 'పైబడినకాలం; అమవస ౫ అమావాస్య; ద్వాదశి నవములు = ద్వాదశి, నవమి అనే తిధులు; పరంగు తుష్టిన్‌ వు ఒప్పిదమైన సంతృప్తిని మిక్కిలి సంతృస్తిని; పితృదేవతలకున్‌: ఇచ్చున్‌ = ఇస్తాయి; కుతప = కుతపకాలం అనగా పగలు పదునెన్మిది గడియలకు పైబడిన కాలం; దౌహిత్ర = కూతురు యొక్క కొడుకు; తిలలు = నువ్వులు, నితాంత పవిత్రములు = మిక్కిలి పవిత్రమైనట్టివి: పితృక్రియలకున్‌ = '(శ్రాద్దాది పితృక్రియలకు; శౌచము = పరిశుద్దత; అ(క్రోధము = కోపం లేకుండటం అనగొ (క్రోధరాహిత్యం; అవ్య(గ్రభావము = కలత చెందని హృదయం; ఆందోళన చెందకుండుట: అర్హములు = యుక్తములా: క [య తగినట్టివి: శుక్షపక్ష = శుక్షపక్షం; పూర్వ+అహ్న = మధ్యాహ్నమునకు ముందటికాలం; యుగ్మదివస = సరిదినాలు; జన్మదినము ల్‌ ం ము = పుట్టినరోజులు; నిందితములు = తగని రోజులు; ఆజ్య = నేయి; ముట్గ = పెసలు, పాయస = పరమాన్నం: అపూవ = పిండివంటలు: ముఖ్యకోటి = (ప్రధానమైన పదార్దాల సమూహం. త్రం, తాత్పర్యం; అని అంబిక అడుగగా సర్వవిదుడైన శంభుడు ఆమెతో ఇట్టన్నాడు. సఖి! గయ, కురుక్షే( ం గ భప ళ్‌ గంగమున్నగు పవిత్ర ప్రదేశాలు పితృకర్మలకు మిక్కిలి ఫలప్రదాలు. మాఘభా[ద్రపద మాసాలూ, బవ చ అపరాహ్ల్హ సమయం, అమావాస్య, ద్వాదశి, నవమి అనే తిథులు పితృదేవతలకు మిక్కిలి సంతృప్తిని త్వ న ల క శుచిల్సో కుతపకాలం, దౌహి(త్రుడు, నువ్వులు పిత్సకర్మలకు మిక్కిలి అర్హములు. (శ్రాద్దాదులు జరుపునప్పు డు విదియ కోపరాహిత్యం, వ్యాకులపాటు చెందకుండటం ఆవశ్యకాలు. శుక్షపక్షం (పూర్ణిమతో చేరిన పొడ్యమిః పుట్టిన మొదలైన పదునైదు తిథుల కాలం), పూర్వాహ్హం (మధ్యాహ్నమునకు ముందటి కాలం), సరిదినాలుః వడలు: రోజులు పితృకర్మలకు యోగ్యములు కావు. నెయ్యి, పెసరపప్పు, పరమాన్నం, పిండివంటలు (మిను= అప్పాలు, నువ్వుల ఉండలు) శ్రాద్దాదులలో ముఖ్యపదార్జాలు. న పక్షం" లు 4 గ ఇ క్త విశేషం: పక్షం = పదిహేను రోజుల కాలం. నెలకు రెండు పక్షాలు. మొదటిది శుక్లపక్షం, రెండవది బహుళ పక్షం లేక క పక్షం క ఉకం, లేక సి పాడ్యమి విదియ తదియ మొదలైన పదునాల్లు తిధుల తర్వాత వచ్చేది పూర్ణిమ లేక పున్నమ. ఇది శుక్ష పక్షం, లు. పాడ్యమి విదియ ఇత్యాది తిధుల తర్వాత వచ్చే అమావాస్యతో కలిపి పదిహేనురోజులు బహుళపక్షం లేక కృష్ణ ౧ ల తి మిషా హిందూ కాలమాన (ప్రకారం రోజుకు 60 గడీయలు. గడియకు 60 విగడియలు; గడియ అనగొ 24 ని కాలం. విగడియ -24 సెకండ్ల సమయం, యో ల్‌ త ర్యా కుతపము: పగటి(ప్రొద్దు పదిహేను భాగాలలో ఎనిమిదవ భాగం కుతపకాలం, ఉదయం 11గ0.36 నిమిషా ఫకిలోొనో 48 నిమిషాలు అనగా 12గం 24 నిమిషాల సమయం కుతపకాలం ఈ కాలం పితరులకు ప్రశస్త పుణ్యకాలం. ఈ కు ముందు పితృదేవతలకు పిండ (ప్రదానాదులు చేయరాదు

అనుశాసనిక సర్వము - వంచమాళ్వాసము 6 క. శ్రోత్రియు లరోగు లవికల గాత్రులు పాత్రములు పైతృకములకు సచ్చా రిత్రత్వము ముఖ్యంబు న । గోత్రు మృుతకళత్రు నన్యకులు గొన రతివా! 203 (ప్రతిపదార్థం: అతివా! = రమణేీ.; 'పైతృకములకున్‌ = శ్రాద్దాదులకు అబ్లికాలకు, తద్దినాలకు; (శ్రోత్రియులు = వేదం చదివినవారూ" అరోగులు = రోగాలు లేని వాళ్ళూ; అనికలగాత్రులు = అంగవైక్యలం లేని వాళ్ళూ పత్రములు = అర్హులు తగినవారు, యోగ్యులు: సతీ+చారిత్రత్వము = మంచినడవడి నుఖ్యంబు = ప్రధానం, ఆవళ్యకం సగోత్రున్‌ = తన గోత్రం వాడినీ మృతకళత్రున్‌ = భార్య చనిపోయిన వాడినీ; అన్యకులున్‌ = ఇతరకులస్టుడినీ కొనరు = అంగీకరించరు, నిమంత్రించరు. తాత్పర్యం: దేవీ! (శ్రాద్దాదులందు నిమంత్రించటానికి వేడం చదివినవారూ, రోగాలు లేనివారూ, అంగవైకల్యం కలుగని వారూ అర్హులు. వీరందరూ మంచి నడవడి గలవారై ఉండాలి. తన గోత్రం వాడూ, భార్య మరణించిన వాడూ, ఇతర కులస్ఫుడూ తద్దినాలలో నిమంత్రణకు పనికిరాడు. ఆ. గంధపుప్పమాలికా ధూపదీప వ । స్తముల నర్చ లిచ్చి తగంగ భోజు నములు నిర్వహించి క్రమవృత్తిం జిండప్ర దానవిది యొనర్జు టేను మెత్తు.' 204 ప్రతిపదార్థం: గంధ = చందనం; పుష్పమాలికా = పూలదండలు; ధూప = సాంబ్రాణి పొగ, దీప = దీపం" వస్ర్రములన్‌ = ఎ! క్రొత్త బట్టలు మున్నగు వాటిచేత: అర్భలు+ఇచ్చి = పూజలు చేపి- తగన్‌+కన్‌ = చక్కగా, ఓప్పిదంగా భోజనములు నిర్వహించి జి అ జ్‌ అన్నపొనీయాలిచ్చి; (గ్రమవృత్తిన్‌ జ్‌ స్వాములు సంతృస్తి” భుజించిన మీదట పిండప్రదాన విధి = పితరులకు పిండాలు పెట్లేపని; ఏను = నేను; మెత్తున్‌ = బ్లాఘిస్తాను తొత్సర్యం: అబ్లికంలో నిమంత్రితులైన వారిని గంధం పూలమాలలు, ధూసం, దీపం, వస్త్రాలు మొదలైన యణ చ్ను వాటితో పూజించి శ్రద్దాభక్తులతో వారికి భోజనాలు పెట్టి సంతుష్టులను చెయ్యాలి. ఆ పిదప- శాస్త్ర విధి ననుసరించి పితరులకు పిండ ప్రదాన మొసగటం కాత్యాయనీ! నేను ఎంతో మెచ్చుకుంటాను న అని యెజింగించిన మేనకాత్మజ మృడునితో నిట్లనయె. 205 ప్రతిపదార్జం: అని: ఎటింగించినన్‌ = శివుడు చెప్పగా, మేనకా+ఆత్మజ = హిమవంతుడి పత్ని అయిన మేనకాదేవి యొక్క కూతుకెిన అంబిక; మృడునితోన్‌ = ఛీవుడితో; ఇట్టు+అనియెన్‌ = ఇట్టా అన్నది, తొత్పర్యం: శివు డట్టా చెప్పుగా విని మేనకాదేవి పుర్మి అయిన ఉమ శంభుడితో ఇట్లా అన్నది. ప ము :ః నతర్మ్యగుణ జంతుకోటి యప్పుడ పొందుం క చృడ బొంది పునర్జవ్మము। నతర్శ్యగుణ జ ప్పుడ బితృపూజన మని యెవ్వరి ; కితవుగం జేయుదురు దీని నెటింగింపు శివా! 206 (ప్రతిపదార్థం: శివా = ఈళ్చరా అతర్క్యగుణ = ఊహించనలవిగాని గుణాలు కలిగిన; జంతుక్తోటి = ('ప్రాణిసమూహం" మృతిన్‌*పాంది ఇ మరణించి, పునఃశజన్మము = మరొక్యట్చుక అప్పుడు+అ = వెంటనే పొందున్‌ = పొందుతుంది (అట్లాంటప్పుడు); పితృవూజనము+అని = పితరులకు పూజ అఎయా ఎవ్వరికిన్‌ జ మరెవ్వురికి' ఇతవుగన్‌ = ప్రీతిగా చేయుదురు? నా చేసారు? దీనిన్‌ = ఈ విషయమును ఎటీ(గ౦పు = నాకు తెల్బవలసినది

666 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తాత్పర్యం: “పరమేశ్వరా! ఊహించటానికి అలవిగాని గుణాలుగల ప్రాణికోట్ట్లు తమతమ కర్మఫలాలు అనుభవించటానికి చచ్చి మరల వెంటనే జన్మిస్తున్నాయి. అట్ట్లాంటప్పుడు ఎవరి ప్రీతి కొరకు జనులు పితృపూజ సల్పుతున్నారో అనగా (శ్రాద్దాది కర్మలు నిర్వహిస్తున్నారో నాకు తెల్పండి.' ఆ. అనుడు నచటనున్న మునిజను లెల్లను ।; నగతనూజ నాత్మ బొగడి యభవుం

డిచ్చు నుత్తరంబు నేర్పడ విను వేడ్క; గదురనుండి రపుడు కంసదమన! 207 (ప్రతిపదార్దం: అనుడున్‌ = అని గారి అడుగగా; అచటన్‌+దన్న = అక్కడ వేంచేసి ఉన్నట్టి మునిజనులు+ఎల్లను = మునీశ్చరులందరూ; అగతనూజన్‌ = పర్వతపుత్రిని; (అగము. నగము = కొండ)” పొగడి = కొనియాడి, అభవుడు శంకరుడు; ఇచ్చు+ఉత్తరంబున్‌ = చెప్పునట్టి ప్రతివచనాన్ని ఎర్పడన్‌ = విశదంగా; వినువేడ్క = ఆలకించవలెననే కారిక అపుడు = ఆ సమయాన; కదురన్‌ = కలుగగా; కంసదమన! = కంసు నణంచిన శ్రీ కృష్ణా! ఉండిరి = వేచి ఉనా ఎదురుచూస్తున్నారు.'

॥ అమె

తాత్పర్యం; అని గౌరీదేవి అడుగగా, అక్కడున్న ముఏశ్వరులంతా గిరిపుత్రిని ప్రశంసించి శంకరుడు క మాటల కేమి బదులిస్తాడో వినవలెనన్న కుతూహలంతో ఉన్సారు శ్రీకృష్ణా! (అని నారదుడు వాసుదేవుడితో అన్నాగా? సీ అంబిక కిట్లను హరుడు 'సందేహింపం, దగునది యిది గుహ్యతమము వినును

దివిజు లట్టుల పితృదేవతలును; దేవ । బృంద ముత్తరదిశం బితృ్భచయంబు

దక్షిణ దిశ నుండు( దత్పూజనంబులు । వరుసన హవ్యకవ్యంబు లండ్రు;

చచ్చినవారికి శ్రాద్ధంబు సేయంగా । నా పితృ సంఘంబు హర్ష మొంది తే. యాయువును శ్రీయుం గీర్తియు నాదియైన యయైహికంబులు సుగతియు నాదరమున ల

గర్త కొసంగు సురాసుర గరుడ యక్ష । తతులకును బూజనీయంబు పేతృగణంబు." న

నన్దుడిగీ ప్రతిపదార్థం: హరుండు = శంభుడు; అంబికకున్‌ = ఆ మహాదేవికి* ఇట్టు+అనున్‌ = ఇట్లన్నాడు: ఇది = ఇపుడు ని విషయం; సందేహింపన్‌తగునదే = సంశయింపదగినదే. ఇది = ఈ సంగతి; గుహ్యతమము = పరమ ల వంటివారీ! వినుము = చెప్పుతాను, ఆలకించుము; 'పితృదేవతలును = పితృదేవతలు కూడ; దివిజల+అట్టులు+అ = దేవ ఉండనీ దేవబ్బందము = వేల్చులసమూహం; ఉత్తరదిశన్‌ = ఉత్తరపుదిక్కులో- పితృచయంబు = పితృదేవతలగుంపు; క్తి సన్‌+లో జ్‌ = దక్షిణపుదిక్కులో ఉంటుంది; తత్‌ఫపూజనంబులు = దేవతలయొక్క, పితృదేవతల యొక్క అర్భనలు రికి; శ్రాద్ధం వరుసగా; హవ్యకన్యంబులు+అండ్రు = హవ్యము, కన్యము అని అంటారు; చచ్చినవారికిన్‌ = మరణించిన లే ల సంలోపో చేయన్‌+కాన్‌ = తద్దినం పెడితే; ఆ పితృసంఘంబు = ఆ పితృదేవతల యొక్క సమాజం; హర్షము ల! ఐహికంబ పొంది; ఆయువును = ఆయుష్యమూ; శ్రీయున్‌ = సంపధ్యనూ, కీర్తియున్‌*ఆది+ఐన = యశస్తూ మొదలే ుజమొనుో = ఇహలోక సుఖాలు; సుగతియున్‌ = సద్గతినీ, పరలోకమునూ, ఆదరమునన్‌ = అభిలాషతో; ప్రీతితో! కర్తకున్‌ క్‌ నవల యుకగ ఒసంగున్‌ = అను(గ్రహిస్తార్గు; పిత్సగణంబు = పితృదేవతల యొక్క సముదాయం; సుర+అసుర ౯ దవ జంచదగిని గరుడ = గరుడుల యొక్క, యక్ష = యక్షులయొక్క; తతులకునున్‌ = సమూహాలకునూ; పూజనీయంబు * దమైనే' ం ండహాస తాత్పర్యం: పరమేశ్వరుడు పార్వతితో ఇట్టా అన్నాడు “సతీ! నీ వడిగిన విషయం నిజంగొ సం స ఉత్తరపు న! ఈర్ష అల్ళి వ

ఇది అతిరహస్య విషయం. చెప్పుతాను వినుము, పిత్సదేవతలు కూడ దేవతలవంటి వారే దే

ఆనుశాననిక పర్వము - సంచమాశ్వాసము 567 దిక్కులో ఉంటారు. పితృదేవతలు దక్షిణ దిశలో ఉంటారు. దేవతా పూజనానికి హవ్యమని, పితృదేవతా పూజకు కవ్యమని పేళ్ళు. చనిపోయిన వారికి (శాద్దం పెట్టినట్లయితే పితృదేవతా సమాజాలు సంతోషపడి ఆ యజమానుడికి చిరాయుష్యం, ఐశ్వర్యం, యశస్సు మొదలైన ఇహలోక సుఖాలు (ప్రసాదిస్తారు. ఆదరంతో సద్గతులు కూడా కలిగిస్తారు. పితృదేవతా సమూహం దేవ దానవ గరుడ యక్ష సమూహానికి గూడ పూజింప దగినవారే సుమా! న. అని నిర్దేశించి వెండియు. 209 తాత్పర్యం: అని చెప్పి మళ్ళీ (ఇట్టా అన్నాడు)

క. 'తమ తమ సొరములకుం దగం గమలాక్షీ చేయుదాన కల్పనల విశే షము లొక్క రూపయగు! ద : త్రమాణ రూపణము చేసి పలికెదం దెలియన్‌. 210 ప్రతిపదార్థం: కమల+అక్షీ = పద్మాలవంటి లోచనములు కలదానా ; తమ తమ సారములకున్‌ = తమ తమ శక్తులకు, ళు యోగ్యతలకు; తగన్‌ = అర్హమైనట్టు తగినట్టు చేయు = సల్ఫునట్టి దాన కల్పనల విశేషములు = దాన రచనయందలి విశేష లు; ఒక్క రూపు+అ+ అగున్‌ ణు ఫల(ప్రదాన విషయంలో సమానములై ఉన్నవి; తత్‌+ప్రమాణ రూపణాముచేసి = ఆయాదానముల యొక్క పరిమితులను బట్టి యధార్ధస్థితి ఎట్లాంటిదో నిర్వచించి. తెలియన్‌+పలికెదన్‌ = నీకు తెలిసేటట్టు చెప్పుతాను. తొత్పర్యం: తొమర రేకుల వంటి నేత్రములు కలదానా! తమ తమ క్తి కొలది చేసే దాన విశేషాలన్నీ ఆయాదాతలకు సమానఫలాన్నే ఇస్తాయి. ఎక్కువదానం చేసే వాడికి ఎక్కువ ఫలం, తక్కువ దానం చేసేవాడికి తక్కువ ఫలం కాకుండా ఉభయులకూ సమాన ఫలాలే ప్రసాదిస్తాయి కు విను మొక కుంచెడు ధాన్యము, తన కాయతి గల్గు నతండు దాని నొసంగినన్‌ ధనకోటి గల్గువాం డ : ద్ధన మొసః(గిన నొక్కరూప తత్తతృలముల్‌, 211 (ప్రతిపదార్థం: వినుము = పార్వతీ! ఆలకించుము; తనకున్‌ = తినకు; ఒక కుంచెడు ధాన్యము = నాలుగుమానికలు లేదా నాలుగు ముంతల గింజలు ఆయతి = ఆదాయం, రాబడి కల్లు+అతండు = కలిగినట్టి నాడు" దానిన్‌ = ఆ నాలుగు ముంతల గంజలను; ఒసంినన్‌ = ఒకడికి దొనం చేసినా; ధనకోటి = కోటి రొక్కం కోటిరూపాయలు; కల్గువాండు = ఉన్నవాడు ఆ+ధనము = ఆ (ద్రవ్యమంతా; ఒసధగినన్‌ = సమర్బణ చేసినా తత్‌+తత్‌+ఫలముల్‌ = ఆ నాల్లుముంతలు గింజ లిచ్చిన వాడికీ. ఈ కోటిరూపాయల విత్తం ఇచ్చిన వాడికీ లభించే పలాలు ఒక్క రూపు+అ = సరి సమానాలే సుమా! తొత్సర్యంవ గౌరీ! వినుము. కుంచెడు ధాన్యం రాబడి గలవాడు ఆ కుంచెడు గింజలు దానమొనర్భినా, కోటికి పడగెత్తినవాడు ఆ కోటి రూపాయలు దానమిచ్చినా కలిగే ఫలం మాత్రం సమానమే. దాన పరిమాణమును బట్టి ఫలపరిమాణ ముండదు... శక్తి ననుసరించి చేసే దానాలు దాతకు సమాన ఫలితాలిస్తాయని తాత్పర్యం. కు. పరుషత్వము లే కంతః । కరణంబున శుద్ధి చాలః గలిగి ప్రియము పొం పిరివోవ( జేంత దానను । పరమోత్భష్టంబు పద్మపత్రనిభాక్షీ!" 212

668 శ్రీమడాంధ్ర మవాోభారతము ప్రతిపదార్థం: పద్మపద్రనిభ+లఅక్షీ! = తామరరేకులతో సమానములైన కన్నులు కలదానా! పరుషత్వము లేక = కారిన్యం లేక అంతఃకరణంబున శుద్ది = మనస్సునందు పరిశుద్దత, నైర్మల్యం; చాలన్‌ = మిక్కిలి; కలిగి = ఉండి; ప్రియము = ఇష్టం, సంతోషం; పొంపిరి+ఫోవన్‌ = అళిశయించగా, దానము చేఃత = దాన మొనర్చ్భుట' పరమ+ఉత్కుష్టము = మిక్కిలి ఉత్తమం తాత్సర్యం; కమల పత్రాలవంటి కన్నులు కలదానా కారిన్యం లేకుండా మిక్కిలిచిత్త శుద్దితో సంతోష పూర్వకంగా చేసే దానం అత్యుత్తమం." క అని చెప్పి 'కొన్ని ధర్మము ।; లనఘా! యెజింగింతు నీకు నవధానముతో విను' మని పలికి శివుం డి । ట్లను విశదము గాంగ6 గూర్చి యంబుజనాభా! 213 ప్రతిపదార్థం: అని చెప్పి = అని వచించి' శివుండు = పరమేశ్వరుడు; అనఘా! = ఓ దోషరహితురాలా పుణ్యాత్మురాలా, గౌరీ! కొన్ని ధర్మములు = మరికొన్ని ధార్మిక విషయాలు. నీకున్‌ = సీకు ఎటింింతున్‌ = తెలుపుతాను; అవధానముతోన్‌ = ఏకాగ్రతతో, 'తద్దతో; వినుము; అని పలికి; విశదము కాంగన్‌ = తేటతెల్లమయ్యేటట్టు స్పష్టమయ్యేటట్టు, కూర్చి = ఆ ధర్మముల నుద్దేశించి, గురించి; ఇట్టు+అనున్‌ = ఇట్లా అన్నాడు కమలనాభా! = పద్మము నాభియందుగల శ్రీ కృష్ణా! తాత్పర్యం: అని వచించి పరమేశ్వరుడు శాంభవితో 'ఓ పుణ్యురాలా! నీకు మరికొన్ని ధర్మాలు తెలియజెప్పుతాను. ఏకాగ్రచిత్తంతో ఆలకించు'మంటూ విస్పష్టంగా చెప్పినాడు శ్రీకృష్ణా! ( అని నారదుడు శ్రీకృష్ణుడిని సంబోధించి ఈశ్చరుడు గౌరికి చెప్పిన ధర్మాలు తెలిపొడు). చ 'తెవుళులు గొన్నవారి కవి దీజుట కౌషధ మీగి, దుర్గతుల్‌ దవులు జనాలి€ బ్రోపు, సుపధంబుగ. దైర్జిక కోటిం దన్ను, బాం ధవ రహితత్వ దీనశవ దాహము, దుఃఖితులైన వారి6 దే ర్స వెరవు, నోర్పు6 గల్మియును బ్రస్తుతి కెక్కిన మేటి ధర్మముల్‌.' 214 ప్రతిపదార్థం: తెవుళులు+కొన్నవారికిన్‌ = జబ్బుపడినవాళ్ళకు' అవి+తీఅుటకున్‌ = ఆ రోగాలు కుదరటాని మానడానికి; బొషధము+ఈగి = మందునివ్వటం; దుర్గతుల్‌+తవులు = దుఃస్తితిలో ఉన్న. కష్టాల పాలైన, కడగండ్ల చిక్కిన: జన+అఆలిన్‌ = జనుల యొక్క సమూహాన్ని; 'ప్రోపు = కాపాడటం, సంరక్షించటం; సుపథంబుగన్‌ = మంచిదారిగో తైర్జిక కోటిన్‌ = తీర్ణయాటత్రా పరుల బృందాన్ని; తన్సు = తృప్తి నొందించటం; బాంధవరహితత్వ = చుట్టాలు లేనందున దీన = దిక్కుమాలినట్టి, అనాథగానున్న శవదాహమున్‌*= పీనుగును కాల్చటం; దుఃఖితులు+ఐనవారిన్‌ = దుఃఖము

0; పొందుతున్నవాళ్ళను; తేర్చన్‌ = ఓదార్చుటకు; వెరవున్‌ = ఉపాయం; ఓర్పు+కల్మియున్‌ = సహనం కలిగి ఉండట (వ్రస్తుతికిన్‌+ఎక్కిన = పొగడ్తగాంచిన; మేటిధర్మముల్‌ఇ= గొప్పధర్మాలు, ఉత్తమధర్మాలు. తాత్పర్యం: “వ్యాధులతో బాధపడేవారికి ఆ రోగాలు మానటానికి మందులివ్వటం, దుస్థితిలో ఉన్నవా ళ్ళ ఆదుకొనటం, తీర్ణయాత్రాపరులను మంచిమార్గంలో సంతృప్తి పరచటం (అన్నపానములిచ్చి, ఆశ్రయం సమకొక్సి, చుట్టపక్కాలు లేనట్టి అనాధ(ప్రేతకు దహన,క్రియ ఒరఏటం దుఃఖాలపాలైన వారిని ఆ దుఃఖాల నుండి ఉద్ధరిం ఉపాయం ఆలోచించటం, ఓర్పు కలిగి ఉండటం గణన కెక్కిన ఉత్తమ ధర్మాలు.'

ఆనుశాసనిక పర్వము = పంచమాశ్వాసము 6569 వ, అని పలికినం బార్వతీదేవి పరమప్రియంబు నొంది. 215 తాత్పర్యం: అని శివుడు చెప్పగా ఉమాదేవి మిక్కిలి సంతోషపడి, శివుండు పార్వతికి ధర్మవిశేషంబుల తెణుం గెటింగించుట. (సం.13. అను 1-16-3630), నీ, 'ధర్మంబు నానావిధంబులః బరంగు నం; । డ్రవి యెథింగింపవే యనుడు హరుండు 'ితతంబులగు శ్రుతి ప్యతులచేం జెప్పగా.: బడిన తెఅంగులు పడంతి! వినుము జాతి ధర్మములు, దేశజ ధర్మములుం గుల | ధర్మంబులును, గణ ధర్మములును, గాయంబు వికృతులం గాలపర్యయముల । వచ్చు నాపద్ధర్ష వర్తనములు తి, గాంగ నిట్లు ధర్మగతు లైదు గల వని । చెప్పటయును గౌరి శివునితోడం 'బుణ్యలోక కలిత భోగంబు లెట్లుండు?' । ననిన నిట్టు లనియె హరుండు గృష్ట! 216 ప్రతిపదార్థం: ధర్మంబు = ఇహపర సుఖాలు కలిగించటానికి కారణమైన ధర్మం; నానా విధంబులన్‌ = అనేకరీతుల; పరణగున్‌+అండ్రు = ఒప్తుతుందని చెప్పుతారు; అవి = ఆ ధర్మాలను; ఎజింగింపవు+ఏ = తెలుపుమా: అనుడున్‌ = అని గిరిజ వేడగా: హరుండు = శంకరుడు; వితతంబులు+అగు = విస్తారములైన, విరివి అయిన; (శ్రుతి స్మృతులచేన్‌ ఇ వేదాల చేతనూ, ధర్మశా(స్తాలచేతనూ; చెప్పన్‌+కాన్‌+పడిన = చెప్పబడినట్టి తెఅంగులు = విధములు; పడంతి! = ఓ (ప్రాణేశ్వరీ, ఓ తరుణీ!; వినుము = అలించుము; జాతిధర్మములున్‌ = (బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు, వైశ్యులు, శూద్రులు అనే జాతుల యొక్క ఆచారాలు; దేశజ ధర్మములున్‌ = ఆయాదేశములందు కలిగిన పొటించునట్టి ధర్మాలు; కులధర్మంబులును = ఆయాఇండ్లవారికి తండ్రి తాత ముత్తాతల నుండి వాడుక పడిన ధర్మాలు గణధర్మములును = జనసముదాయం అనుసరించే సామాన్యధర్మాలు; కాయంబు వికృతులన్‌ = శరీరము యొక్క మార్చులచేతను (బాల్య యౌవన కౌమార వార్దక్య లక్షణాల చేత); కాలపర్యయములన్‌ = కాలము యొక్క మార్పులచేతను; వచ్చు = సంభవించు కలుగునట్టి; ఆపత్‌ధర్మవర్తనములు జా విపత్కాల౦లో అను సరణీయాలైన ధర్మాలు; కాంగన్‌ = అనగా; ఇట్లు = ఈ ప్రకారం' ధర్మగతులు = ధర్మము యొక్క తీరులు; ఐదు కలవు = ఐదున్నవి; అని, చెప్పుటయును = పరమశివుడు నుడువగా; గౌరి' శివునితోడన్‌ = శంకరుడితో; పుణ్యలోకకలితభోగంబులు = ఉత్తమ లోకాలందలి సుఖాలు; ఎట్టు+ఉండున్‌+అనినన్‌ = ఎట్లా ఉంటాయని అడుగగా; హరుండు = ఈశ్వరుడు; ఇట్టులు+అనియెన్‌+కృష్ణ! = శ్రీకృష్ణా! ఇట్లా అన్నాడు. (అని నారదుడు దేవకీనందనుడితో నుడివాడు). తొ త్పర్యం: 'ప్రాణేశ్చరా! ధర్మం పలువిధాలుగా ఉంటుందని అంటారు. ఆ ధర్మస్వరూపం ఎట్టాంటిదో నాకు వివరిసారా' అని పార్వతి వేడగా పరమేశ్వరుడు దేవీ! విరివిగా ఉన్న వేదాలలో ధర్మశా(స్తాలలో ధర్మస్వరూపం వ్యాఖ్యానించబడింది. విశదీకరిస్తాను. వినుము. బ్రాహ్మణక్షత్రియవైశ్య శూద్రులనే నాలుగు వర్ణాలవారు అనుసరించే ధర్మమూ, ఆయాదేశాలలో పాటించబడే ధర్మమ్లూ, ఒకే జాతివారైనా వేర్వేరు ఇండ్లవారు తమ తండ్రి తాత ముతాతల నుంచి వాడుక చొప్పున అనుష్టించే ధర్మమూ (కులధర్మం), మంది అనుసరించే సామాన్య ధర్మమూ, శరీరస్టితిని బట్టి, కాలము యొక్క మార్పులను బట్టి అవలంబించే ఆపద్దర్మమూ అని ధర్మం ఐదు విధాలు అని పినాకపాణి వచించాడు. ఆఅ మాటలు విని శర్వాణి శర్వుడితో “ప్రభూ! పుణ్యజగాలలో సుఖానుభవాలు ఎట్లా లా ఉంటాయి?" అని అడిగింది. అందుకు అభవుడు ఇట్టా అంటున్నాడు కృష్ణా! (అని నారద మహర్షి మహేశ్వరుడు గౌరితో అన్నమాటలు వినిపించాడు).

670 శ్రీనుదాంధ్ర మహాభారతము న్‌, “ఎల్లపుష్పంబులు నెక్కాలమును దద్ద । విలసిల్లు గల్పక వృక్షజనిత మనులేప; మాహార మనత; మంబరములు । నిత్యామలినములు; నిరుపమాన భంగి దీప్రంబు లాభరణముల్‌; వాన ర । మించుచు నన్యోన్యమిత్రభావ మొప్పంగ మేనుల యొప్పును మనముల । మార్దవంబును గుణమాన్యతలును తే... గలిగి పురుషులుం గాంతలుం గామహర్ష । లీల లెసంగం గ్రోధాదులు లేక రుజయు జరయు నెలు6(గక నలిః జరింతురు దివంబు । నందు సంతత నిర్ధరానంద మొంద.” 217 (ప్రతిపదార్థం: ఎల్లపుష్పంబులున్‌ = సమస్తములైన పువ్వులు; ఏ+కాలమును = అన్ని కాలములందును, పన్నెండు మాసాలలోనూ, అరు బుతువులలోనూ; తద్ద = మిక్కిలి; విలసిల్లున్‌ = (ప్రకాశిస్తాయి; కల్పకవృక్షజనితము = కల్పతరువుల నుండి కలిగినట్టిది (నిర్యాసం, జిగురు, బంక); అనులేపము = (మైపూత) ఒడలికి పూసికొనే పరిమళ (ద్రవ్యం; ఆహారము = తినేతిండి; అమృతము = సుధ; అంబరములు = కట్టుకునే బట్టలు; నిత్య+అమలినములు = ఎల్లప్పుడూ మురికి లేనటువంటివి; అభరణముల్‌ = ధరించే నగలు, సొమ్ములు, రవణములు: నిర్‌+ఉపమానభంగిన్‌ = పోలికలేని విధంగా, సొటిలేనట్టుగా? దీప్తంబులు * ప్రకాశించునట్టివి; వాన్‌ = మీద నుడివిన వాటితో: రమించుచున్‌ = ఆనందిస్తూ: అన్యోన్యమిత్రభావము = పరస్సరస్నేహం: ఒప్పంగన్‌ = విలసిల్లగా; మేనుల = శరీరాల యొక్క; ఒప్పును = చక్కదనమూ, సౌందర్యమూ; మనముల మార్దవంబును చ హృదయాల యొక్క మెత్తదనమూ; గుణమాన్యతలును = సద్గుణాలయొక్క యోగ్యతలూ:; కలిగి = లభించిన వారై పురుషులున్‌ = మగవారూ; కొంతలున్‌ = ఆడువారు; కామహర్షలీలలు+ఎస(గన్‌ = కోర్కెలు తీరినందున ఆనంద విలాసాలొప్పగా: క్రోధ+ఆదులు లేక్ర = కోపం మొదలైన దుర్గుణాలు కలుగక; రుజయున్‌ = రోగమూ; జరయున్‌ = ముసలితనమూ, ఎటుంగక = తెలియకో నలిన్‌ = (్రేమతో, అనురాగంతో; దివంబు+అందున్‌ = స్వర్గంలో; సంతత = ఎడతెగని; నిర్భర+ఆనందము+ఒందన్‌ క్‌ అపరిమితమైన హర్షం కలుగగా; చరింతురు = పర్తిస్తారు, సంచరిస్తారు. తాత్పర్యం: 'స్వర్గలోకంలో అన్ని రకాలపువ్వులు అన్ని కాలాలలో ్రకాశిస్తుంటాయి. అక్కడ మగవారూ, ఆడువారూ కల్పతరువుల నుండి లభించే పరిమళద్రవ్యం తమశరీరాలకు పూసికొంటారు. అమృతమే వారికి ఆహారం: ఎప్పుడూ మాయని ఉడుపులు తాలుస్తారు. సాటిలేక వెలుగొందే సొమ్ములు ధరిస్తారు. పరస్పర మైత్రితో, మేని అందచందాలతో, మనసుల మెత్తందనాలతో, సద్గుణాలయోగ్యతలతో వారు ఒప్పారుతుంటారు. యథేచ్చగా సుఖాలలో తేలుతుంటారు. వారికి 'క్రోధాది' దుర్గుణాలు లేవు. రోగాలు లేవు; ముసలితనం లేదు. వారు నిత్యయౌవనమూర్తులు. ఎల్లప్పుడు పట్టరానంత ఆనంద పారవశ్యంతో వారు స్వర్గంలో హాయిగా విహరిస్తుంటొరు' వ. అనిన విని హైమవతి 'సుగతి దుర్గతులకు జనం గలవారిం జూచి వీ రిట్టివారని నిశ్హయింపవచ్చుట రావా యెజింగింపు” మనవుడు మృడుండు విను నుని యిట్లనియె. 218 ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌ విని = అని శంభుడు చెప్పగా అలకించి; హైమవతి = హీమవంతుడి పుత్రిక పొర్వతిః సుగతి దుర్గతులకున్‌ = స్వర్గనరకాలకు; చనన్‌+కలవారిన్‌ = పోదగిన వాళ్ళను, చూచి = కనుగొని; వీరు+ఇట్టివారు+అని * వళ్ళి ఇట్లాంటి వాళ్ళని; నిశ్చయింపన్‌ = నిర్ణయించుటకు; వచ్చుట; రామి = సాధ్యాసాధ్యములు, శక్యాశక్యములు; ఎజీంగింపుము తెల్పుము; అనవుడున్‌ = అని అడుగగా; మృడుండు = ఈళత్చరుడు; వినుము; అని ఇట్టు+అనియెన్‌.

ఆనుశాసనిక పర్వము - పంచనూశ్వాసము 671 తాత్సర్యం: అని శివుడు చెప్పగా పార్వతి 'స్వర్గనరకాలకు పాయ్యేవాళ్ళు వీళ్ళని జనాలను చూచి నిర్ణయించటం శక్యమగునా? కాదా? చెప్పు మని అడిగింది. అందుకు ఆయన ఇట్టా అన్నాడు.

చ. 'జనులకుం గీడు రోయక యజస్రము ధర్మరతిం జరించి స జ్ఞన గురు పూజనంబులును సత్యహితోక్తులు దీనపోషణం బును నతిథిసప్రియత్వమును భూరిదయార్థతయుం గలట్టీ వా రనిమిషలోకగాములని యాత్మ నెబుంగుము మేనకాత్మజా! 219 (ప్రతిపదార్హం: మేనకా+అత్మజా! = మేనకాదేవి కుమారీ * జనులకున్‌ = నరులకు; కీడు+రోయక = హాని తలపెట్టక, అపకృతిగావించక: అజ(స్రము = ఎల్లప్పుడు; ధర్మరతిన్‌ = ధర్మమందలి ఆసక్తితో, ప్రీతితో; చరించి = మెలగి; సత్‌+జన = సత్పురుషుల యొక్క; గురు = ఒజ్జల యొక్క; పూజనంబులను = పూజించుటలు; సత్యహిత+ఉక్తులు = యథార్హమైనవీ, మేలుగలిగించేవి అయినట్టి మాటలు; దీనపోషణంబును = దరిద్రులను వృద్దికి తెచ్చుట: అతిధి ప్రియత్వమును = అతిథుల యందు ఆదరణము; భూరిదయా+ఆర్హతయున్‌ = మిక్కుటమైన దయారసం చేత తడియుటయు; కల+అట్టివారు = కలిగినటువంటి జనులు; అనిమిషలోకగాములు+అని = స్వర్గలోకానికి వెళ్ళేవారని; ఆత్మన్‌ = మదీలో; ఎలుంగుము = తెలియుము. తాత్పర్యం: 'ఓ మేనకాదేవి తనయా! మనుష్యులకు అపకారం తలపెట్టని వారూ, ఎల్లవేళల ధర్మమందే ఆసక్తిగలవారూ, సత్పురుషులనూ గురువులనూ పూజించే వారూ, సత్యముగనూ, హితముగనూ మాట్టాడేవారూ, పేదలను పోషించేవారూ, అతిథులను ఆదరించేవారూ, అధిక కరుణా రసముచే చెమ్మగిల్లిన హృదయం కలవారూ అయిన నరులు స్వర్గలోకానికి వెళ్ళేవారని (గ్రహించుము. చ పరుసని పల్కుబొంకులగు పల్కులు నన్యధనాబిలాషముం బరవనితా విలోలతయు బాంధవ సజ్జన విప్రియంబు దు శ్చరితులతోడిమైత్రియును సంతత ధర్మరతాభ్యసూయయుం గరినిభయాన! ఘోరనరకంబున కేంగెడి వారి చహృముల్‌." 226 ప్రతిపదార్థం: కరినిభయాన! = ఎనుగు నడకతో సమానమైన నడక గలదానా.: పరుసనిపల్కు = కరినపు వాక్కు; న! బొంకులు+అగుపల్కులు = అబద్ధపు మాటలు; అన్యధన+అభిలాషమున్‌ = షతరుల విత్తమునందు కోరిక; పరవనితా విళలోలతయున్‌ జ్‌ పరాయిస్త్రీ యందు మిక్కిలి ఆశ; బాంధవ = చుట్టాలయందు" సత్‌+జన = సత్పురుషుల యందు; విప్రియంబు = ఇష్టం లేకుండటం; దుస్‌+చరితుల తోడి మైత్రియును = చెడు నడవడి గలవారితో చెలిమి సంతత ధర్మరత = ఎల్లప్పుడు ధర్మమునందు ఆసక్తి గలవారియందు; అభ్యసూయయున్‌ = మిక్కిలి దోషారోపణబుద్ది, లేదా కోపం (అనేవి; ఘోర = తాత్పర్యం; గజగమనంవంటి గమనం గల శైలజా. కరినంగా మాట్టాడటం, అబద్దాలు చెప్పటం, పరులధనాన్ని ఇగ! ల ల అపేక్షించటం, పర్యలను వాంఛించటం, బంధువులయందు సత్పురుషులయందు ద్వేషం వహించటం, చెడునడవడిగల వారితో స్నేహం చెయ్యటం, ధర్మమందు (శద్ధగలనారియెడల అసూయవహించటం అనేవి భయంకఃి నరకం పాలయ్యే వారి లక్షణాలు, గుర్తులు.

672 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము క. _ అని చెప్పిన విని హిమగిరి; తనయ వృషధ్వజుని తోడ 'ధర్మంబులు పె

కృనుఫమమూర్తీ! పరమం । బన. జాలెడు ధర్మ మెద్ది యన్నిటిలోనన్‌. 221 సతిపదార్లం; అని చెప్తినన్‌ = అని శివుడు నుడువగా; విని హిమగిరితనయ = హిమవత్తర్శత పుత్రిక; వృషధ్వజుని ప్రతిపదార్థ ్సై ఏర్వత వు( న తోడన్‌ = శివుడితో; అనువమమూర్తీ! = సాటిలేని స్వరూపము గలవాడా!; ధర్మంబులు = ధర్మాలు; పెక్కు = అనేకం; పరమంబు+అనన్‌ +చాలెడు = (శ్రేష్టము అని చెప్పడానికి తగిన; ధర్మము = అభ్యుదయ (శ్రేయస్పాధనమైన కృత్యం; అన్నిటిలోనన్‌ = అన్నింటిలో; ఎద్ది? = ఏది? తొత్సర్యం: అని పరమశివుడు పలుకగా విని పరమేశ్వరి ఆ వృషభకేతనుడితో 'సాటిలేని స్వరూపంగల స్వామీ! ధర్మాలు ఎన్నో ఉన్నాయి. అన్నింటిలో ఉత్తమోత్తమమైన ధర్మం ఏది? వ. _ చెప్పుమనిన న ప్పరమేశ్వరుం డిట్లనియె. 222 తాత్పర్యం: తెలుపుమని అడుగగా సర్వేశ్చరు డిట్లా అన్నాడు. క 'రమణీ! వర్గత్రయ ధ । ర్మము లిచ్చు సుఖములు దుఃఖమయము లచిరముల్‌

గమనాగమకరములు ని । త్యమహాసౌఖ్యంబు మోక్షధర్మం బిచ్చున్‌. 223 ప్రతిపదార్హం: రమణీ! = నుందరీ!; వర్షత్రయధర్మములు = ధర్మం, అర్ధం, కామం అనే మూడు పురుషార్థాల వలన లభించే పుణ్యాలు; ఇచ్చు సుఖములు = ఇచ్చునట్టి సౌఖ్యాలు; దుఃఖమయములు = దుఃఖరూపాలు; అచిరముల్‌ = శాశ్వతములు కానివి; గమన+ఆగమ+కరములు = రాకపోకలను కలుగజేసేవి; మోక్షధర్మంబు = చతుర్విద పురుషార్దాలలో నా ల్లవదైన మోక్షధర్మం; నిత్యమహా సౌఖ్యంబున్‌ = శాశ్వతమైన గొప్ప సుఖాన్ని ఇచ్చున్‌ = (ప్రసాదిస్తుంది. తాత్చర్యం: 'గౌరీ! ధర్మం, అర్హం, కామం అనే మూడు పురుషార్థాల వలన లభించే సుఖాలు చివరకు దుఃఖమయాలు, అశాశ్చ్వతాలు, వస్తూ పోతూ ఉంటాయే కాని నిలుకడగా ఉండేవి కావు. నాల్గవపురుషార్థమైన' మోక్షధర్మం మాత్రం .శాశ్ళతమైన మహానందాన్ని ప్రసాదిస్తుంది.

ది విశేషం: వర్గ్షత్రయం-త్రివర్గం. అనగా ధర్మం, అర్జం, కామం అనే పురుషార్దాలు. మోక్షం నాల్గవ పురుమోర్హం.. సాధించదగిన లే అదే. శబ్దస్పర్శరూపరసగంధాలనే విషయాలతో త్వకృక్షుశ్రో(త్రజిహ్యాఘ్రా ణములనే జ్ఞానేంద్రియ పంచకానికి కల సంబంధము మాత్రా స్పర్శలు. ఇవి సుఖదుఃఖాది ద్వంద్వాలను కలుగజేస్తాయి. సుఖదుఃఖాదు లన్నీ వస్తూ పోతూ ఉండేవే తప్ప శాత్చతం ఉండేవి కావు. అట్టి దృంద్వాలను సహించుమని శ్రీకృష్ణుడ్డు లర్జునుడికి బోధించాడు. “మాత్రాస్పర్నాస్తు కౌంతేయ శీతోష్తసుఖదుఃఖదాః, ఆగమాపాయినో౬ నిత్యాః తాంస్రితిక్షస్త భారత” (భగ. 2-14) అని,

న్‌, కావున విను త్రినర్గంబుకంటెను మేలు ।; దలపోయ మోక్షంబు; దాని. బడయు

తెఖ గెటింగించెదం దెజవ! గృహస్థ ధ । ర్మంబున నిల్చి బుణంబు లెల్లం

బాచి వనమునకు6 బరమశాంతత నేంగి ; సద్దురుముఖమున సౌంఖ్యయోగ

విదు€ దగునది; పంచనింశేతి జ్ఞానంబు । సాంఖ్యంబు, ధర్మనిశ్చలత యోగ;

ఆనుశాననిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము 673 తే. మాసమాచారయుగళ మేకాధి కరణ మస్టలితముగ మది నది యలవరించి ఛ్యానపరుం డయి శీతోష్ణ హర్ష శోక ముఖములగు వివిద ద్వంద్వములం దొఅంగి. 224 ప్రతిపదార్థం: కావునన్‌ = కాబట్టి; (త్రివర్గంబుకంటిను = ధర్మార్ధకామముల కంటి; తలపోయన్‌ = ఆలోచించగా" మోక్షంబు = నాల్గవ పురుషార్థమైన ముక్తి; మేలు = ఉత్తమం, దాన్నిన్‌ = ఆ మోక్షాన్ని; పడయు తెజంగు = పొందేవిధం' ఎఆింగించెదన్‌ = తెలుపుతాను; తెజవ! = ఓ కాంతా! విను = ఆకర్లించుము, గృహస్ట్రధర్మంబునన్‌+నిల్చి = గృహస్థాశ్రమ ధర్మం అవలంబించి; బుణంబులు+ఎల్లన్‌ = దేవ బుణము సితృ్స బుణము బుషి బుణము అనే మూడింటితో పాటు నాల్గవదైన మనుష్య బుణమును; పాచి = తొలగించి వనమునకున్‌ = అడవికి. సరమశాంతతన్‌ = మిక్కిలి నెమ్మదితో; ఏంగి = వెళ్ళి; సద్‌+గురుముఖమునన్‌ = మంచి ఆచార్యుడి వలన; సాంఖ్యయోగ విదుండు = సాంఖ్యయోగం ఎరిగినవాడు; అగునది = కావాలి; పంచవింశతి జ్ఞానంబు = ఇరునదైదుతత్త్యాల యెణుక; సాంఖ్యంబు = సాంఖ్యమని చెప్పబడుతున్నది; ధర్మనిశ్చలత ౯ ధర్మమందు చలించకుండుట లేదా నిలుకడ, యోగము = యోగమని పిలువబడుతున్నది; ఆ సమాచారయుగళము = సాంఖ్యయోగము, కర్మయోగము అనేవి రెండు" ఏక+అధికరణము = ఒకే ఆధారముగా గలవి, అది = దానిని, మదిన్‌ = మనస్సులో; అలవరించి = లభ్యసించి సమకూర్చి; ధ్యానపరుండు+అయి = ధ్యానమందు ఆసక్తి కలవాడై; శీత+ఉష్మ హర్షశో కముఖములు+అగు = శీతోస్మములు, సుఖదుఃఖాలు మున్నగు; వివిధ ద్వంద్వములన్‌ = పలురకాలైన ద్వంద్వాలను, తాజంగి = వీడి, విడిచి (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). తాత్పర్యం: గారీ! ధర్మార్థకామములనే మూడు పురుషార్హముల కంటె ఆలోచించగా నాల్గవ పురుషార్థమైన మోక్షమే శ్రేష్టమైనది. దానిని పొందే విధం వివరిస్తాను నినుము. మానవుడు గార్హస్థ్యం స్వీకరించి దేవబుణాన్ని యజ్ఞయాగాదుల చేతనూ, బుషిబుణాన్ని వేదపారం చేతనూ, పితృబుణాన్ని 'శ్రాద్దతర్చణాదుల చేతనూ, మనుష్యబుణాన్ని ఆతిథ్యం చేతనూ తీర్చి పరమకాంతుడై అరణ్యాలకు వెళ్ళవలె. యోగ్యుడగు గురువు వలన సాంఖ్యయోగాొన్ని గురించి తెలిసికొనవలె. సాంఖ్యయోగమంటే ఇరువదైదుతత్య్యముల ఎరుకయే. ధర్మమందు చలించక నిలవడమే యోగమని చెప్పబడుతుంది. సాంఖ్యమూ, యోగమూ ఇవి రెండున్నూ ఏకాశ్రయాలే. మనసులో ఈ రెంటినీ జారుపాటు లేకుండా నిలుపుకొని ధ్యానపరుడయి శీతోష్ణసుఖదుఃఖాది ద్వంద్యాల నుండీ. విముక్తుడు కావాలి. అనగా ద్వంద్వాలను జయించాలి విశేషం: సంఖ్య అంటే జ్ఞానం. జ్ఞానం వలన నిశ్చయించబడే ఆత్మతత్త్వానికే సొంఖ్యమని పేర్రు, సంఖ్యకు సంబంధించినది కావడం వలన కూడా సాంఖ్య యోగం. “భూతాని చ కవ్లీణ చవర్షేణేంద్రియాణి చ టవర్లేణ తహ్షోణ జ్ఞానగంధాదయ స్తా మనః పకారీతైవోక్తం ఫకారేణ త్వహ్హంకృతిః బకారేణ భకారేణ మహాన్‌ ప్రకృతి రుచ్యతే ఆత్మా తు స మకారోియం సంచవింశః ప్రకీర్తితః. " కఖగఘజ - అను కవర్గం చేత - పృధివి, జలం తేజస్సు, వాయువ్వు ఆకొశం అనే పంచభూతాలు; చఛజరుఇు - అను చవర్గం చేత - వాక్కు పాణి పాదం, పాయువు, ఉపస్ట్ర అనే పంచకర్మీం(ద్రియాలు; టరడఢణ - అనేటవర్గం చేత - త్వక్‌ చు శ్ర జిహ్వా, ఘ్రూణములనే పంచజ్ఞానేంద్రియాలు; తధదధన - అనే తవర్గం చేత - శబ స్పర్శ రూప రస, గంధాలు అనే పంచతన్మాత్రలు;

67 త్రీమడాంధ్ర మహాభారతము పకారము చేత మనస్సు, ఫకారము చేత అహంకారం. బకారము చేత మహత్తు, భకారము చేత ప్రకృతి, మకారము చేత ఇరువదైదవతత్యమైన జీవాత్మ (గ్రహించబడుతుంది - ఇది పంచ._౦శతితత్తాత్మకమైన సృష్టి వ్యవస్త. “సాంఖ్యయోగొా పృధగ్బాలాః ప్రవదంతి న పండితా* ఏక మప్యాస్టితస్సమ్యక్‌ ఉభయో రృిందతే ఫలమ్‌ (భగ. 5-4) కర్మయోగ జ్ఞానయోగాలు పరస్పరం భిన్నములని అల్పజ్ఞులు భావిస్తారు. కాని, వీటిల్లో ఏది అనుష్టించినా ఆత్మదర్భన 'ప్రొప్తి అవుతుంది. “య త్సాంఖ్ష్యైః 'ప్రావ్యతే స్థానం తద్యోగైరపి గమ్యతే ఏకం సాంఖ్యం చ యోగం చయ; పశ్యతి స పశ్యతి. (భగ. 5-5) క్ష లో ఆత్మదర్శనానికి సాధనభూతములైన జ్ఞాన కర్మయోగాలకు భేదం లేదని గుర్తించిన వారే పండితులు- అని భారలేం మరోచోట దీనికి ఉపోద్చలకంగా చెప్పబడింది. చ. శౌచము బ్రహ్మృచర్యమును శాంతియు లఘ్వశనంబునై యిళం జూచుచు నంతరాత్ము నెడసొచ్చిన విఘ్నవిశేషమున్‌ ధృతిం దర్రోచుచు భక్తియుక్తికి గురుండు ప్రమోదమయుండు గా/లద 25 2 ద్లోచరతం జరింప(గ నకుంఠిత మోక్షసుఖంబు చొప్పడున్‌.

శాంతియన్‌ * ప్రతిపదార్థం: శౌచమున్‌ = శుచిత్వమూ, పరిశుద్దత బ్రహ్మచర్యమును = (బ్రహ్మచర్యమనేవ్రతమూ: శాం ధార. అంతరింద్రియని(గ్రహం, మనో నిగ్రహం; లఘు+అశనంబున్‌+ఐ = మితాహారస్వీకారం కలిగి; ఇళన్‌ = ఇళ అనేనా తరాయ

జ లి అంతరాత్మున్‌ = జీవుడిని; చూచుచున్‌ = కనుగొంటూ" ఎడ+చొచ్చిన = నడుమ ప్రవేశించిన; విఘ్నవిశేషము న్‌ తాను భీకీ పరంపరను, ఆటంకాలను; ధృతిన్‌ జు ధైర్యంతో; 'తోచుచున్‌ = నెట్టివేస్తూ లతొలగించుకొాంటూ; భక్రియుక్తికిన్‌ తుడు కొగొ! భావంతో కూడి ఉండటానికి; గురుండు = తన ఆచార్యుడు' 'ప్రమోవమయుండు+కాంగన్‌ = సంతో పరర నుక బు తద్‌+గోచరతన్‌ = ఆ గురుడి దృష్టికి గోచరమయ్యేటట్టు చరింప(గన్‌ = మెలగితే; అకుంరిత = మొక్కవోవని = మోక్ట్షానందం; చొప్పడున్‌ (చొప్పు+పడున్‌) = లభిస్తుంది సమకూడుతుంది. నాడి

లిగి ఇదో తాత్పర్యం: పరిశుద్ధత, (బబ్రహ్మచర్యవ్రతం, అంతరింద్రియ నిగ్రహం, మితమైన ఆహారస్వీకారం క న బీ ద్వారా ఆత్మను అవలోకిస్తూ నడుమ నడుమ సంభవించే విఘ్నపరంపరను ధైర్యంతో తొ లగదొ సంది. వలే భావనకు గురుడు సంతసించగా, అతడి పర్యవేక్షణలో మెలగటం వలన మొక్కవోని మోక్షానందం తే. అది సదాభ్యాసకలన నత్యంతనిర్మ । లంబు నవ్యయమును నచలంబు ఘనము 226 నై జరావ్యాధి మరణ జన్మాది దుఃఖ ; బహుళ్ళసంసార చక్రంబు6 బాపనేర్చు” టంతో

అ ప్రతిపదార్థం: అది = అ మోక్షధర్మం; సదా+అభ్యాస కలనన్‌ = నిరంతరం అభ్యాసం చేయటం వలన న*జబొ్‌ డ్డదీ! నిర్మలమున్‌ = మిక్కిలి స్వచ్చమైనదీ; అవ్యయమునున్‌ = తరుగనిదీ- అచలంబున్‌ = చలింపనిదీ; ప జనన ఐ = అయి; జరా = ముసలితనం, వార్థక్యం' వ్యాధి = రోగం మరణ = చావు, మృతి; జన్మ క్‌ చక్రంబ్‌ గ ఆది = మొదలైన; దుఃఖబహుళ = దుఃఖాలచేత నిబిడమైన సాంద్రమ్రైన, దట్టమైన: నంసొ పరిభ్రమణశీలమైన సంసారమండలం నుండి; పాపన్‌+నేర్చున్‌ = తాలగించగలదు.

అనుశాసనిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము 675 తాత్పర్యం: అంబికా! మోక్షధర్మం నిరంతరాభ్యాసం వలన మిక్కిలి నిర్మలమైనది. తరుగనిది, చలించనిది; దొడ్డది. అది ముసలితనం, రోగం, జననం, మరణం మొదలైన దుఖాలతో నిండిన సంసారచక్రంలో జీవి చిక్కకుండ చేయగలదు. వ. _ అని యుపదేశించి వెండియు. 227 తాత్పర్యం; అని పరమశివుడు గౌరికి బోధించి మరలా ఇట్లా అన్నాడు.

క 'విను సంసారమునకు విసు । వని మర్షుండు శోకమోహ వశగతుందై మో

కదిరూడిం బదయ నేరండు ।; మనము ఏిరక్తముగ విసివి మథఖి ముక్తి గనున్‌. 226

ఎమ (ప్రతిపదార్థం: విను = గారి! అలకించుము; సంసారమునకున్‌ = జనన మరణరూపమైన సంసారానికి; విసువని = విసుగుచెందని; శియని రోయని: మర్ష్యుండు = మనుజుడు; కోకమోహవవగతుండు+ఐ = శోకమునకూ, వ్యామోహమునకూ అధీనుడై; 'మోక్షనిరూఢిన్‌ = ముక్తి వలన ప్రసిద్దిని, మోక్టసంపదను; పడయన్‌+నేరండు= పొందలేడు. మనము = తన మనస్సు; విరక్తముగన్‌ = ప్రాపంచిక _

ా!

విషయములందు అపేక్షలేనిదౌతూ; విసివి = వేసట చెంది. శిర్వేదము పొంది, మణి = ఆవల; మ్యుక్తిన్‌*కనున్‌ = మోక్షాన్ని పొందుతాడు. తాత్పర్యం: 'దేవీ! సంసారమందు విరక్తి చెందని మనిషి శోకమోహాలకు అధీనుడై ముక్తిని పొందలేడు. తన మనసు ప్రాపంచిక విషయా లనుభవించి, అనుభఎంచి విసిగి వేసారి విరక్తి పొందినపుడే మోక్షాన్ని పొందగలడు. వ. అట్టిదశ చింతా వివర్షనంబునను, భూతాస్టిరత్వ జ్ఞానంబునను, దృష్టారాహిత్యంబునను గాని కలుగదు

గావున వాని భంగులు ప్రకటించెద. 220 ప్రతిపదార్థం: అట్టిదశ = వైరాగ్యం; చింతా వివర్దనం.పననున్‌ = చింతను వదలుట చేతనూ, భూత+అస్టిరత్వ జ్ఞానంబుననున్‌

ళు ల్‌ = ప్రాణికోట్టు శాశ్వతంగా ఉండవనే వివేకం వలననూ తృస్టారాహిత్యంబుననున్‌ = ఆశను వీడుట చేతనూ; కాని = తప్ప; కలుగదు = సంభవించదు; కావునన్‌ = కనుక" వాని భంగులు = వాటి తీరులు; ్రకటించెదన్‌ = వెల్లడిస్తాను, చాటుతాను. తాత్పర్యం: గిరిజా! సంసార వైరాగ్యం అనేది చింతను మానడం వలన, భూతములు శాశ్ళతములు కావు అనే వివేకం వలన, ఆశను వీడటం వలనగాని కలుగదు. కనుక ఆ మూటి స్వరూప మెట్టాంటిదో వివరిస్తాను. సొవధానచిత్తవై ఆకర్షించుము. సీ, ధనములు చెడిన బాంధవులు సచ్చినం డదవీ ।; యములగు గుణముల యందు మనసు

వెట్టక యున్నది యెట్టన్న పగచినం దాపంబు నొందుట దక్క నొండు

గలుగునే సుఖము దుఃఖంబును దోడిద యవి మార్చి వచ్చుచు నరుగుచుండు.

గేవల సుఖము లే దా వాసవునకైన6 । పటు దృశ్యములకు సెద్ధమగుట , తే: మున్నకనియున్న వగ చిత్తమున జనింప ।; దరయ గీడు పరిగ్రహ మది సమశ్ర

మైనతండు పొత్తినూలి ప్రువ్వట్ల తాన ।; శనకు బంధంబు గావించికొను లతాంగి! 230 ప్రతిపదార్థం: అరా+అంగో = తీగవంటి మేను గలదా రా." ధనములు చెడినన్‌ = విత్తం నశించినా; బాంధవులు = చుటాలు;

ణా ౫ జా కల్యా న్న న! చచ్చినన్‌ = మరణించినా: తదియములు+అగు = ఆ బాంధవులకు సంబంఏించిన; గుణములయందున్‌ = సత్‌స్వభావములందు;

ర్క న్రీముదాంధ్ర మహాభారతము మనసు = చిత్తమును; 'పెట్టక+ఉన్న+అది = నిలుపకుందా ఉండాకి (రొోయిన చుట్టాలను స్మరిస్తూ ఉండకూడదు); ఎట్టు+అన్నన్‌ = ఎందుకంటే. వగచినన్‌ = వారికై దుఃఖిస్తే తాపంబు+పొందుట+తక్కన్‌ = వేదన చెందటమే తప్ప. బాధ పడటమే తప్పు జండు+కలుగును+ఎ = మరొక్క ప్రయోజఎనమున్నదా? సుఖము = సౌఖ్యమూ దు:ఖంబును = శోకమూ" తొడివిల 7 వెంటనుండేవే' అవి = ఆ హర్షశోకాలు, మోదళేదాలు మార్చి = ఒకదాని తర్వాత మరొక్కటిగా వచ్చుచున్‌+అరుగుచు ౬ ఉండున్‌ = వస్తూ పోతూ ఉంటాయి. ఆ వాపవువము్‌+ఐవన్‌ = ఆ దేవేంద్రుడికైనా కేవల సుఖములేదు = అచ్చంగా సుఖమే కలగటం లేదు: దృశ్యములకున్‌ = కంటికి కినఎడేవాటెకెల్లు చేటు = వినాశం సిద్దము+అగుట = నిర్ణయించబడి ఉండటం” మున్న = ముందే" కని+ఉన్నన్‌ = దెలిసి ఉంటే చిత్తమునన్‌ = మనసులో; వగ = దుఃఖం" జనింపదు = పుట్టదు: అరయన్‌ = ఆలోచిస్తే పరిగ్రహము = ఇతరులనుండి స్వీకరించటం; కీడు = హాని" అది సమ(గ్రము+ఐనన్‌ = అది పూర్షమైతే: అతండు = దానం గైకొన్నవాడు. పొత్తినూలప్రువ్వు+అట్టు+అ = పట్టుకాయలోని పురుగుమాదిరి; తనకున్‌+ తాను+అ = తనకు తానే; బంధంబు+కావించికొను * = కట్టిపడవేసికొంటాడు తాత్పర్యం: మహాదేవీ! ధనం పోయినా, చుట్టాలు చనిపోయినా. వారి గుణాలు తలచుకొని మనసున చింతించకుండటం మంచిది. ఎందుకనగా అట్లా దుఃఖించడం వలన తన శరీరానికి బాధతప్పు మరో (ప్రయోజనం లేదు. సుఖదుఃఖాలు జంట బాయనివి. అఏఎ ఒక దాని తర్వాత మరొకటిగా వస్తూ పోతూ ఉంటాయి. దేవేంద్రునంతటి వాడుకూడా సుఖం మాత్రమే పొందటం లేదు దుఃఖం గూడ అనుభవిస్తున్నాడు. దృగ్గోచరములైన పదార్ధము. అన్నింటికీ వినాశం తప్పదు అన్న ఏషయం తెలిస్తే మనసులో దుఃఖం కలుగదు. పరుల వలన వస్తువులు స్వీకరించటం హానికరం. పరిగ్రహమే వృత్తిగా పెట్టుకాన్నవాడు పట్టుకాయలోని పురుగు తన దారాలతో తన్ను బంధించుకొని చెడునట్లు చెడిపోతాడు. ర. విశేషం: అలం: పాత్తినూలి ప్రవ్వట్టు అనుచోట ఉపమాలంకారం న. అ, విను ధనార్జనంబు ధనరక్షణంబు ధ | నవ్యయంబు దనవినాశనము. బ్ర గాఢ దుఖదములు గావున దుఃఖభౌ జనము ధనము గాల్టు మనంగ వలయు. 231 ప్రతిపదార్హం; నంబు కాపాడట ర్‌ం? విను = ఆలకించుము; దన+ఆర్జనంబు = (ద్రవ్యం సంపాదించటం; ధనరక్షణంబు = ఆర్జించిన విత్తాల్లు దుఃఖాన్ని ధనవ్యయంబున్‌ = డబ్బును వెచ్చించటం వనిఏనాళనమున్‌ = స్వ్చ్ముపోనటం' ప్రగాడ దుఃఖదములు = అత్యరో క్ష క్త్‌ల్రి త నవమ == ణి అనంగన్‌(వల్ద గెస్పాయి. కావునన్‌ = కాబట్టి 5 మొ శ _సాత్తు, దుఃఖభాజనము = దుఃఖానికి పాతం; కాల్చుము* యున్‌ = అట్టి డబ్బును తగులబెట్టువుని చెప్పవలె తొత్సర్గం; మ తవ్రములీ ఏ దేవీ! శ్రద్దగా వినుమీ. ధనం సంపాదించటం కాష్రాడ్రట్రం, వ్యయపరచటం: నాశనం కావటం అన్నవి శిష్టూంన్సిం ం అ్న్న బై కలిగిస్తాయి. కనుక ఇన్ని దుఃఖాలకు మూలమైన డబ్బును తగులబెట్టునుని చెప్పటం యుక్తం క ౦ ర సమ ౫ మగణ్తీ తృష్టాసమ దుః । ఖమును బరిత్యాగ సమ సుఖముం గలవే? కా యము ముదిసిన ముదియదు ప్రా "ను గొని పోయజాల్ప తెవులనం జను! దృష్తన్‌. 232 కా ప్రతిపదార్దం; స ॥ న = ఆశను, రమణీ! = ఓ అంగనామణీ ల్ఫిర్బౌ సముదుఃఖమును = ఆశతో సమానమైన దుఃఖం: పరిత్యాగ స్వ్వ్వసుఖమాన్‌ డటంతో సమానమైన సుఖం” కలవు*ఎ” = ఉన్నవా? లేవని భావం; కాయము = శరిరం, ముదిసినన్‌ జ్‌

ఆనుశాసనిక పర్వము - సంచమాశ్వాసము 677 ముసలితనం పొందినా; ముదియదు = ఆశ మాత్రం ముసలితనం పొందదు; తృస్షన్‌ = ఆశను, ప్రాణము = ఊపిరిని; కొనిపోవన్‌+*చాలు = తీసికొని వెళ్ళశక్తి కలిగిన” తెవులు = న్యాధి అనన్‌+చనున్‌ = అని చెప్పవచ్చు. తాత్పర్యం: శైలజా! అశతో సమానమైన దుఃఖం, ఆశను వవలటంతో సమానమైన సుఖం లేనే లేవు. ఆశ అనేది మనుష్యుడి శరీరం ముదిమిని పొందినా తాను మాత్రం ముదిమిని పొందదు. ఆశను ప్రాణాలు తీయగల ఘోరరోగం అని చెప్పవచ్చును.

క కామములు భోగములం దెగు ; నే? మెలంతుక! నేత నాజునే చిచ్చు ధృతిం

గామములం దొజంగు సౌఖ్యము నేమెయి సౌఖ్యములు. బోలునే యరయంగన్‌. 233 ప్రతిపదార్హం: మెలంతుక! = ఓ వనితారత్నమా : కామములు = కోరికలు, విషయతృష్షలు; భోగములన్‌ = అనుభవించటం

వవ! వలన" తెగును+ఏ? = నశించునా? నశించవని భావం; చిచ్చు = అగ్ని, నేతన్‌ = నేతితో, ఆజ్యంతో; ఆలును+ఏ? = చలారునా? అరయంగన్‌ = పరికించగొ, భావించగా, ఆలోచించగా" ధృతిన్‌ = ధైర్యంతో; కామములన్‌ = వాంఛలను; తొణంగు సౌఖ్యమున్‌ = వీడుటవలన లభించే సుఖాన్ని ఎ+మెయిన్‌ = ఎ విధంగానూ; సౌఖ్యములు = సుఖాలు; పోలును+ఏ? = సరిపోలగలవా? సాటి కాజూలవని తాత్పర్యం. తాత్పర్యం: ఉమా! కోరిక లెప్పుడూ అనుభవించటం చేత తీరనే తీరవు. ఆజ్యధారల వలన అన్ని చల్లారదు. చలారకపోగా అంతకంతకూ హెచ్చుతుంది. ధైర్యంతో ఆశలు త్యజించటం వలన లభించే సౌఖ్యానికి ఏ

న. విధంగాను సుఖాలు దీటుకాలేవు. విశేషం: “న జాతు కొమః కామానా ముపభోన శామ్యతి హవిషా కృష్ణవర్త్మేవ భూయ ఎవాభివర్తతే (త్రీమద్భాగవతమ్‌. 9-19-14

అనుభవిస్తూ ఉంటే కామం ఎన్నటికీ శమించదు అగ్నిలో నెయ్యి వేసిన చందంగా అది వృద్ది చెందుతూనే ఉంటుంది.

క విచలవిడి నింద్రియముల | నెచ్చటికైనను జనంగనిచ్చిన నరకం 4 ళ్‌ న్‌

బచ్చువజబుచు6 గుదియించిన. ; దెచ్చు సుగతి నరున కది సతీమౌఆమణీ! 234 ప్రతిపదార్హం: సతిమౌళిమణీ! = ఓ పతివ్రతా శిరోరత్నమా! ఇం(ద్రియములన్‌ = కన్ను ముక్కు చెవి మొదలుగా గల ఇంద్రియాలను; విచ్చల విడిన్‌ = స్వేచ్చగా, నిరాటంకంగా; ఎచ్చటికిన్‌+ఐ ననున్‌ = వాటి ఇష్టం వచ్చీన తావుకు; చనన్‌*కన్‌+ఇచ్చినన్‌ = పోనిస్తే, నరకంబున్‌ = పాపమును; అచ్చు+పలుచున్‌ = కలిగిస్తాయి" కుదియించినన్‌ = అణచివేస్తే వశపరచుకుంటే; అది = అ యిం(ద్రియ నిగ్రహం; నరునకున్‌ = మానవుడికి సుగతిన్‌ = ఉత్తమగతిని, పుణ్యస్థితిని:ః తెచ్చున్‌ = కలుగజేస్తుంది. తాత్పర్యం: ఓ సార్వీశిరోమణీ! ఇంద్రియాలను వాటి ఇష్టప్రకారం ఎచటికైనా పోనిస్తే అవి నరకాన్ని సమకూరుస్తాయి. అట్టా వాటిని స్వేచ్చా సంచారానికి అనుమతించక అణచివేస్తే (నిరోధిస్తే అవి జనుడికి సద్గతి లభింపజేస్తాయి. తే. కామరసమున నతితృష్ణుండై మనుష్యుం ! దర్ధతృష్ణా పరీతాంతరంగు డైన

గొజియ నడవిలో నెత్తెడు కోలుపులియు. బోలె మృత్యు వాతనిం గొనిపోవు దేవి!” 235

078 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ప్రతిపదార్హం:. దేవి = [స్రైగురాలా!. మనుష్యుడు = మానవుడు; కామరసమునన్‌ = కామమనెడు రుచిగల పదార్ధమంద? అతితృష్ముండు+ఐ = మిక్కిలి ఆశకలవాడై: అర్హతృష్ణాపరీత = ధనమందలి అశతో అవరించబడిన, ఆ(క్రమిం చునటి అంతరంగుండు+ఐనన్‌ = మనసుగల వాడైతే" అడవిలోన్‌ = అరణ్యంలో, గొజియన్‌ = గొర్రెను: ఎత్తెడు = హరిం రుడిని: కోలుపులియున్‌+ పోలెన్‌ = పెద్దపులిమూదిరి, బెబ్బులి వలె. మృత్యువు = మిత్తి' అతనిన్‌ = కామదాహం, ధనదాహం గలనరుల-: కొనిపోవున్‌ = తీసికాని వెళ్ళుతుంది. తాత్పర్యం: విషయాభిలాషతో, ధనాశతో నిండిన మనసుగల మానవుడిని అడవిలో గొర్రెను అపహరించే బెబ్బులి మాదిరి మృత్ష్యువు తన వెంట కొనిపోతుంది.' విశేష్షి; అలం: ఉపమ. వ. అని పలికి 'జరామృత్యువులం ధ్రోవం జాలు మేలెయ్యది యంటేనిం జెప్పెద నాకర్ణింపు' మనుపలుకు పలికి యిట్లనియె. 236 ప్రతిపదార్థం: అని పలికి = అని చెప్పి: జరామృత్యువులన్‌ = ముసలెతనమును, మరణమును' త్రోవన్‌+చాలు = తరుమగ్‌, ట్టగలః మేలు = వరము, మంచి పని; ఎ+అది(ఎయ్యది) = ఎది" అంటి+ఎనిన్‌ = అన్నచో' చెప్పెదన్‌ = వచిస్తాను; ఆకర్షింపుము * వినుము; అనుపలుకు = అనుమాట పలికి, ఇట్లు+అనియెన్‌ = శివుడు ఇట్లా అన్నాడు తాత్పర్యం; పరమేశ్చరుడు పార్వతి కట్టు వచించి 'ముసలి తనమునూ, మరణాన్ని తరుమగొట్టగల క్షేమంకరమైన వరమేది అని అడిగినచో చెప్పుతాను విను" మని ఇట్లా అన్నాడు. తే. “ధనములును దానములుం దపోధనము వాజి; పేయ రాజసూయంబులు వేయు నోపె చేయుటలు గావు మోక్షదర్శిత్వ మొకండ మందు జరకు మృత్యువునకు నిందువదన! 237 ప్రతిపదార్థం; ఇందువదన! = జాబిలివంటి మోము గలదానా!; ధనములును = విత్తములు: దానములున్‌ = వితరణములుః రావులు: తపోధన్పున్స్‌ = తపస్సనెడు ధనం తపశ్చర్య: వాజపేయ రాజ సూయయిబులున్‌ = అశ్వమేధ రా జసూయ్య మంట వేయున్‌ = వెయ్యి: ఓపి+చేయుటలు = సమర్దతతో సల్ఫుటలు* జరకున్‌ = ముదిమికీ. మృత్యువునకున్‌ = మిక ము దు= నివారకమైన జాషధం; కావు = కొజాలవు; మోక్షదర్శిత్వము+ఒకండు+అ = మోక్షమును దర్శించటమన్నది ఒక్కటే? దు = జరామరణ్రాలను మాన్చే శాషధం. చాత్త ; ను వీర్యం: 'చంద్రముఖీ! ధనాలు, దానాలు: తపస్సులు, అశ్చమేధ రాజసూయయాగాలు ఇవేవీ జరామరణాలనో లుగ న కుండా జేయ్యలేవు, ముక్తి ఒక్కటే ముసల్నితనాన్నీ మరణాన్ని మాన్పుటకు తగినమందని (గ్రహించునూ" త 7 జాములును దివసములు మాసములు నేండ్లు । నైన కాల మాయువుగొని యరుగుచుండు; వెల్లి చేయ్సప్రనులు నేయ యింతి! మా పొ । నర్దుపని రేప చేయుట నొమతంబు. 238 ప్రతిపదార్తం, , ఏండ్లున్‌ రం: ఇంతి! = ఓ పడతీ!; జాములును = యామములు: దివసములున్‌ = దినములు; మాసములున్‌ = నెలలొ ప్లు ఇ సంవత్తృరాలు; వఐనకాలము = ఈ రీతిగా ఉన్న కాలం; ఆయువున్‌ = కోయుస్సును, క్రాన్సి _ గ్రహించి!

ఆనుశాసనిక వర్వము - పంచమాశ్వాసము 679 అరుగుచున్‌+ఉండున్‌ = పోతూ ఉంటుంది; ఎల్లి చ్రేయుపనులు = ఆపు చేసే కార్యాలు; నేండు+అ = ఈనాడే; మాపు+ఒనర్భుపని = సాయంకాలం చేసేపని; రేపు+అ = ఉదయమే; చేయుట = సల్పటం; నామతయబు = నా ఆశయం, నాపద్దతి, నా కిష్టం. తాచ్చర్యం: తరుణీ! జాములు, దినములు, నెలలు, సంవత్సరాలు ఈ రూపంతో ఉన్నకాలం జీవుల ఆయుస్సును హరించుకొని ముందుకు సాగిపోతూ ఉంటుంది. రేపు చేసేపని ఈ రోజు, సాయంకాలం చేయవలసిన పని ఉదయమే చేయటం నాకిష్టం. విశేషం: జాము అనగా యాూమం. ఏడున్నర గడియలకాలం ఒక జాము. జామునకు ౩ గంటలు. పగలు నాల్లుజామ్తులు, శేయి నాల్లుజాములు చేరితే ఒక రోజు. ఇరవైనాలుగు గంటలు.

త మలు గడువేగ చేయరు కాలపాశ । బద్దులై యేనుబుటంజేసి పదంతి! మనుజు వింత యెబుయట సంసార మెడలంద్రోచు : నట్టి విసువుటం బుట్టించునది హితంబు. 239 ళ్‌ ప్రతిపదార్హం: పడంతి! = ఓ చెలునా!; మనుజులు = నరులు; కాలపాశబద్దులు+ఐ = కాలమనే (త్రాటిచేత బంధించబడిన న వారె; ఏమలుటన్‌*చేసి = పరాకు వహించటం వలన, జాగరూకులు కానందున, కాలప్రభావ మెట్టిదో మజచినందున: మేలు = మంచిపని; కడువేగ = మిక్కిలి తొందరగా; చేయరు = అచరించరు:; ఇంత+ ఎజుంగుట = కాలం ఆయుస్సును హరిస్తుందన్న విషయం (గ్రహించటం; సంసారము = సంసారాన్ని; ఎడలన్‌+(త్రోచునట్టి = తాలగించేటటువంటి; విసువుటన్‌ = విరక్తిని; పుట్టించున్‌ న జనింపచ్చేస్తుంది: అది హితంబు = ఆ వైరాగ్యమే మేలు సమకూరుస్తుంది. తాత్పర్యం: మనుష్యులు కాలాధీనులై ఏమరుపాటు వహించి మంచి పనులు మిక్కిలి తాందరగా చెయ్యరు. కాలం ఆయుస్సును హరిస్తుందన్న విషయం తెలిసికొనటం చేత సంసారమందు వైరాగ్యం కలుగుతుంది. ఆ విరక్తియే మ్యక్తికి సాధనమై మేలు చేకూరుస్తుంది. విశేషం: “"అమానిత్స్వమదంభిత్వం అహింసా క్షాంతి రార్టమ్‌, ఆచార్యోపాసనం శౌచం స్టెర్య మాత్మ విని[గ్రహః" (భగ. 3-8) “ఇం(ద్రియాక్టేషు వైరాగ్యం అనహంకార ఏవ చ, జన్మమృత్యుజరావ్వాధి దుఃఖదోషానుదర్శనమ్‌.” (భగ. 13-9) “అసక్తి రనభిష్వంగః పుత్రదారగ్భృహాదిషు, నిత్యం చ సమచిత్తత్వం ఇష్టానిష్ట్రోపషత్తిపు.” (భగ. 13-10) ఇట్లా అమానిత్వాది గుణసంపత్తి మోక్షసాధనంగా గీత నుడివింది. ఆ యీ విషయాలే ఇక్కడ (ప్రశంసించబడ్డాయి. వ ఇవ్విధంబున. 240 తొత్ప్సర్యం: ఈ (ప్రకారంగా. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయరు. క. ఈ తెరువు లాదరింపంగ6 జేతోగతికిని విమర్శసిద్ధి యొదవుం ద జ్ఞాత విరక్తియు ముక్తికి । నా తెరువ సమీపవర్తి యచలేంద్రసుతా! 241

680 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ప్రతిపదార్థం: అచల+ఇంద్రసుతా! = శైలరాజపు(్రో_ *ఈ తెరువులు = ఈ మార్గాలు" ఆదరింపన్‌+కన్‌ = అంగీరించటం వలన, పాటించటం వలన; చేతోగతికిన్‌ = మన;'ప్రవ్వత్రికి:; విమర్శసిద్ది = పరిశీలన శక్తి; ఒదవున్‌ = లభిస్తుంది; తత్‌+జొత = యుక్తాయుక్తపరిశీలనాశక్తి వలన కలిగిన; విరక్రియున్‌ = వైరాగ్యం; ముక్తికిన్‌ = మోక్షానికి. ఆతెరువు+*అ = ఆ దారియే: సమీపవర్తి = చేరువలో ఉన్నట్టిది. తాత్పర్యం: పై నుడివిన మార్గా లనుసరిస్తే మనసునకు విమర్శనా పరిజ్ఞాన మేర్పడుతుంది. దాని వలన వైరాగ్యం సిద్దిస్తుంది. ఆ విరక్తి మార్గమే ముక్తికి చేరువైన దారి. క వైరాగ్యంబు ప్రశాంతికి.; గారణము; ప్రశాంతి ముక్తిం గను; మోక్షానం దారాము జరామృత్యువు । లేరూపున. జేర నేర విద్ధచరిత్రా!.' 242 (ప్రతిపదార్హం: ఇద్ద చరిత్రా! = (ప్రకాశమానమైన నడవడికలదానా!” నైరాగ్యంబు = విషయవాంఛారాహిత్యం; ప్రశాంతికిన్‌ మనోజయానికి; కారణము = హేతువు; ప్రశాంతి; ముక్తిన్‌ = మోక్షమును; కనున్‌ = దర్శిస్తుంది" మోక్ష+ఆనంద+ఆ రాము = మోక్షానందమందు ్రీడించే వాడిని; జరామృత్యువులు = వార్థకం, మరణం ఏరూపునన్‌ = ఏ విధంగానైనా? చేరన్‌ నేరనీ = సమీపించల్లేవు. న దాని తాత్సర్యం: ఓ పవిత్ర చరిత్రురాలా! ప్రాపంచిక వస్తు వ్యామోహం లేనివాడికి మనోజయం సిద్దిస్తుంది. వలన ముక్తి లభిస్తుంది. జరామరణాలు మోన్షానందంలో తేలియాడే వాడి చెంతకు చేరలేవు క అని చెప్పి మజియు శివుం డి ! టను హిమగిరిసుతకు 'సాంఖ్య మమలినహృదయా! ణం 2 విను వివరించెద; సంసృతి ।; యను రోగంబునకు వైద్య మది యరయంగన్‌. వ = మంచుకొండ ప్రతిపదార్థం: అని చెప్పి = అని పలికి; మజియున్‌ = ఇంకనూ" శివుడు" హిమగిరి సుతకున్‌ = మం మున్‌ , ల్ణి కొమార్రె అయిన అంబికకు; ఇట్టు+అనున్‌ = ఇట్లా అన్నాడు; అమలిన హృదయా = నిర్మలమైన మనస్సుగల దేవీ! సార్‌ నున్‌ ం బు = సాంఖ్యయోగాన్ని?; వివరించెదన్‌ = వ్యాఖ్యానిస్తాను; విను = ఆకర్షించుము' సంసృతి+అను = సంసారమనే రోగం = వ్యాధికి? అది = సాంఖ్యము; వైద్యము = మందు, చికిత్స. త్ర! గ శీ తాత ఉ న! ఇల్లీ కిఇల్మ ఫు యం గల ఏర్యం: అని పలికి పరమేశ్వరుడు పార్వతితో మళ్ళీ ఇట్లా అన్నాడు. స్వచ్చమైన హృదీ సాంఖ్యమును గూర్చి చెప్పుతాను వినుము. అది సంసారమనే రోగానికి తగిన మందు. శివుడు పార్వతికి సాంఖ్యప్రకారంబు దెలుపుట., (సం.13 అను శ-15-4ఉ096). ఆ, జ్ఞానమున విముక్తి సాంఖ్యులు పడయుదు । రరసిచూడంా నిరర్దకంబు 244 ఘోరతరము నంద్రు శారీరమైైన త ; పంబు.బంచ వింశ భజన మూంది. , సతిపదారం: న్‌ = మోద ప్రతిపదార్థం: సాంఖ్యులు = జ్ఞానమార్గం అనుసరించేవారు; జ్ఞానమునన్‌ = అధ్యాత్మ జ్ఞానం చేత; విముక్తి రగొటి మౌని పడయుదురు = పొందుతారు; పంచవింశభజనంబు+ఊంది = ఇరువదైదవదైన ఆత్మ యొక్క శృవను ప కమున్‌ జ్‌ శారీరము+ఐన+తపంబు = దేహసంబంధమైన తపస్సు అరసిచూడ(గాన్‌ = పరామర్శిస్తే పరిశీలిస్తే. ని ల (ప్రయోజన శూన్యం; ఘోరతరమున్‌ = మిక్కిలి దారుణం; అండ్రు = అని చెప్పుతారు

అనుశాసనిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము 681 తాత్సర్యం: సాంఖ్యమతావలంబులు జ్ఞానంవలన మోక్షం పొందుతారు. పరామర్శిస్తే ఆత్మను సేవించటం మాని శారీరకమైన తపస్సు చేయటంవలన ప్రయోజనం ఉండదు. ఆది పరమ(ప్రయాసకరం కూడ అని చెప్పుతారు, సీ. ప్రకృతి కవ్యక్తనామకమును గల; దందు | మహదహంకార తన్మాత్రలును మ

నము నింద్రియములు భూతములు జన్యములుగా నోలిన యిరువది నాలు గయ్యెం బంచవింశక తత్వభావితక్షేత్ర మా తత్వ సంతానంబు సత్త్యమును ర జస్సు6 దనుస్సు నా జను నిజగుణములః । బ్రకృతిదాం గరణ రూపములు గా6(గ6 ఆ. గొని సృజంచు లోకకోటి నయ్యవ్యక్త । మణువు నిత్య మేక మక్రియం బ హాతుకంబు చక్షురాదుల కగ్రాహ్య । మది ప్రధాన మనంగ నతిశయిల్లు. 245 ప్రతిపదార్థం: (ప్రకృతికిన్‌ = ప్రకృతికి: ఆవ్యక్తనామకమును+కలదు = అవ్యక్త మనే షేరున్నూ ఉన్నది; అందున్‌ = ర - ఆ అవ్యక్తమందుండి; మహత్‌ = మహత్తు అహంకార = అహంకారం' తన్మాత్రలును = శబ్దము స్పర్శము, రూపము, రనము, గంధము అనేవి; మనమున్‌ = మనస్సు' ఇం[ద్రియములు = జ్ఞానేంద్రియాలు ఐదు, కర్మేంద్రియాలు ఐదు మొత్తం పది; భూతములున్‌ = పంచభూతాలు అనగా పృధివి, జలము, అగ్ని వాయువు, ఆకాళము; జన్యములు+కాన్‌ = జనించగా; ఓలిన్‌ = క్రమంగా" ఇరువదినాలుగు+అయ్యెన్‌ = చతుర్వింశతి సంఖ్యగలవి అయ్యాయి; పంచవింశకతత్వ = ఇరువద్దేదవతత్వమైన ఆత్మచేత; భావిత = ఆదరించబడిన; క్షేత్రంబు = ప్రకృతి; ఆతత్వసంతానంబున్‌ = ఆ యిరువది నాల్గుతత్వాల సముదాయాన్ని, నత్త్యమును = సత్త్యగుణమూ; రజస్సున్‌ = రజోగుణమూ; తమస్సున్‌ = తమోగుణమూ; నాన్‌ = అనగా; చను = ఒప్తునట్టి' నిజగుణములన్‌ = తన గుణాలతో; ప్రకృతి తొన్‌ = ఆ (ప్రకృతి; కరణరూపములు కొంగన్‌*కొని = కార్యసాధనములు కాగా గైకొని; లోకకోటిన్‌ = జీవరాసులను, భూతజాలమును; సృజించున్‌ = జనింవజేస్తుంది; ఆ+అవ్యక్తము = అ (ప్రకృతి అనేది; అణువు = సూక్ష్మమైనది; నిత్యము = శాళ్వతము; ఎకము = ఒక్కటే. అద్వితీయం; అ(క్రియంబు = కార్యరూపం కానట్టిది" అఆహైతుకంబు = కారణం కానట్టిది; (ఆ (ప్రకృతి కార్యకారణములకు అతీతమైనది) చన్లు:+ఆదులకున్‌ = కన్ను మొదలైన ఇంద్రియాలకు; అగ్రాహ్యము = (గ్రహింపరానిది, గోచరము కానట్టిది; అది = ఆ (ప్రకృతి; 'ప్రధానము+అనంగన్‌ = (ప్రధానమనే పేరుతో; అతిశయిల్లున్‌ = ఒప్పారుతుంది. (వ్రకృతికే అవ్యక్తమనీ, 'ప్రధానమనీ పేర్చు) ల బట్టీ క్‌] అటి ల తాత్సర్యం: (ప్రకృతికి అవ్యక్త మనే పేరు కూడా ఉన్నది. అందుండి మహత్తు, అహంకారం, శబ్దాదులైదూ, మనస్సూ, జ్ఞానేంద్రియాలు ఐదూ, కర్మేంద్రియాలు ఐదూ, పంచభూతాలు జన్మించగా మొత్తం ఇరువది నాల్లుతత్వాలైనాయి. ॥ , ఇట్టి ప ర ఇరువదైదవతత్వం ఆత్మ ఇట్ట ఆత్మకు స్తాన (ప్రకృతి నిజగుణాలైన సత్త్యరజస్తమస్సుళను సాధన్తాలుగా గ్రహించి ల్‌ు సృ్టిసుం + ఎ ్యక్షు మనెది ఎట్టిదనగా అది పరమాణువు. శాశ్వతం. ఏకం,. కార్యరూపం కాదు; కారణేరహితమైనట్టిచి.. అది 'ఇం(దియూలకు గో వ్‌ న తమైనట్బ ( చరించదు. ప్రధానమనే పేరుతో అది విలసిల్టుతు0ది. తే, సాఖ్యతుట్టేపకాశముల్‌ సాత్తీకములు ; మోద ఖేదాదిక ద్వంద్వముల్లు లతాంగి! రాజసము లప్రకాశ సంత్రాస మోహ । ములు లబ్ర | ములును దంద్రయు. దామసములుగ నెలుంగు. 246 పతిపగార్హం:. లతా+అంగి! = తీగవంటి శరీరము ; ష్‌ 1హ (ల (వనే గల డేవీ1; సౌఖ్యతుష్టి (ప్రకాశముల్‌ కూ సుఖం, సంతృప్తి పదాధవిజాన గుణాలు' సాత్మ్వికములు = సత్త్యమునకు సంబంధించినట్టివి; మోదఖేద = సంతోషం, దుః క్రవిజ్ఞానం అన

682 శ్రీనుదాంధ్ర మహాభారతము = జంటలు; రాజసములు = రజోగుణ సంబంధులు; అప్రకాశ = జ్ఞానరాహిత్యం, సం(త్రాస = భయం, మోహములు విపరీతజ్ఞానం; తం(ద్రయున్‌ = సోమరితనం; తామసములుగన్‌ = తమోగుణ(ప్రధానాలుగా; ఎలుంగు = తెలియుము. తొత్సర్యం: సౌఖ్యం, సంతృప్తి వివేకం సత్త్యగుణానికి సంబంధించిన లక్షణాలు. సంతోషం, దుఃఖం మొదలైన ద్వంద్వాలు రజోగుణ ప్రధానాలు; జ్ఞానరాహిత్యం, భీతి, విపరీతజ్ఞానం, సోమరితనం అనేవి తమోగుణ ప్రద్ధానాలని (గ్రహించుము. విశేషం: “సత్యం రజ స్తమ ఇతిగుణాః ప్రకృతి సంభవాః నిబద్నంతి మహాబాహో! దేహే దేహిన మవ్యయమ్‌.” (భగ. 14-5) సత్త్యరజస్తమోగుణాలు ప్రకృతికి సహజమైనగుణాలు. ప్రకృతి పరిణామమే శరీరం. కనుక ఆ మూడు గుణాల దేహాన్ని ఎప్పుడూ వదలవు. అవి నాశరహితుడైన జీవుడిని దేవమనుష్యాది శరీరాలలో బంధిస్తున్నాయిః “తత్ర సత్త్వం నిర్మలత్వాత్‌ (ప్రకాశక మనామయమ్‌, సుఖ సంగేన బధ్నాతి జ్ఞానసంగేన చానఘ.” (భగ. 14-6) న స్తుంది" సత్త్యమనే గుణం నిర్మలమైనది; జ్ఞాన ప్రకాళకం.. అది జీవుడికి జ్ఞానమందు, సుఖమునరదు ఆసక్తిని రం అందు చేత పురుషుడు వైదిక కర్మలలో ప్రవర్తించి ఆ కర్మఫలాలు అనుభవించడానికి జన్మలెత్తుతాడు. ఈ రీతిగా సత్త్వ కూడా సంసారబంధ కారణమే. “రజో రాగాత్మకం విద్ధి తృష్టాసంగసముద్భవమ్‌, తన్నిబధ్నాతి కౌంతేయ! కర్మసంగేన దేహినమ్‌.” (భగ 14-7) ది కిని కలిగిస్త”" రజోగుణం స్త్రీపురుషుల (ప్రేమకు కారణం. అది ఇంద్రియార్ధములందూ, దారపుత్రమిత్రాదులందు ఆసక్తిని తున్నది: అందుచేత పుళుషుడు కర్మ లాచరిస్తాడు. ఫలానుభవానికై జన్మిస్తుంటాడు. ఇట్లా రజోగుణం కూడా బంధకమే అ “తమస్త్యజ్ఞానజం విద్ధి మోహనం సర్వదేహినామ్‌, (ప్రమాదాలస్య ని(ద్రాభిః తన్నిబద్నాతి భారత.” (భగ. 14-8) నార్లీ మరితనోనా తమోగుణం విపరీత జ్ఞానం వలన పుట్టి విపరీత జ్ఞానాన్ని కల్షిస్తుంది. ఇది జీవికి ఏమరుపాటునూ, సో నిద్రనూ కలిగిస్తూ సంసార బంధహేతు వవుత్తున్నది. “సత్త్యం సుఖే సంజయతి రజః కర్మణి భారత, జ్ఞాన మావృత్య తు తమః ్రమాదే సంజయ త్యుతు” (భగ. 14.) శ సత్త్యగుణం సుఖాసక్తిని, రజోగుణం కర్మాసక్తినీ, తమోగుణం విరుద్ద కార్యప్రవృత్తిని కల్లిస్తున్నాయి? “రజస్తమళ్చాభిభూయ సత్త్యం భవతి భారత, రజస్పత్యం తీమక్షైవ తమస్సత్త్యం రజస్తథా.” (భగ. 14-10) వనిని తొను ఈ త్రిగుణాలలో ఒక్కొక్కటి ఒక్కొక్క సమయాన మిగిలిన రెండు గుణాలను మించిపోయి తేన సాధిస్తుంది - అన్న భగవద్గీతార్థములే ఇక్కడే చెప్పబడ్డాయి. కః ధృతి విజ్ఞాన శ్రద్ధలు । నతివ! యసమ్మోహమును దయము హార్షము నం 247 చిత సత్త్వచృద్ధిం బరి వ । ర్థితంబులగు సత్త్వ మరుగం దెరలుం దారున్‌.

అనుశాసనిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము 683 ప్రతిపదార్హం: అతివ! = ఓ చెలువా!; ధృతి = ధైర్యం; విజ్ఞాన (శ్రద్దలు = శా(స్తజ్ఞానం, ధర్మకార్యాసక్షి; అసమ్మోహమును = (భ్రాంతి లేకుండటం; దయయున్‌ = కరుణ; హర్షమున్‌ = సంతోషమూ; అంచిత సత్త్యవృద్దిన్‌ = ఒప్పిదమైన సత్త్యగుణం ఉ(ద్రేకించి నప్పుడు; పరివర్ణితంబులు+అగున్‌ = మిక్కిలి వృద్ది పొందుతాయి; సత్త్యము = ఆ నత్త్యగుణం; అరుగన్‌ = అణగి పోగానే; తారున్‌ = అ గుణాలు కూడా; తెరలున్‌ = తొలగిపోతాయి. తాత్పర్యం: ధైర్యమూ, అనుభవసహితమైన జ్ఞానమూ, (శ్రద్ద, (భ్రాంతిరాహిత్యమూ, కరుణ, సంతోషం అనే గుణాలు సత్వగుణం ఉద్రేకించి నపుడు మిక్కిలి వృద్ది చెందుతాయి. ఆ సత్త గుణం అణగినప్పుడు అవి కూడ అణగిపోతాయి.

క కోధ లోభ కామానృత ర్రోహచింత ; తాపములకు రజోభివర్ధనము వృద్ధి.

జేయు వానికి నెల్ల సంక్షీణ భానవ; మావహెల్లు రజుక్షయ మావహిల్ల. 248 ప్రతిపదార్హం: క్రోధ = కోపం; లోభ = దురాశ, పిస్టినారితనం; కామ = కామం (రాగం); అన్ఫత = అసత్యం; 'ద్రోహచీింత నా పరులకు కీడు తలపెట్టటం; తాపములకున్‌ = దుఃఖాలు అనే వాటికి; రజః+అభివర్టనము = రజోగుణముయొక్క పెరుగుదల; వృద్దిచేయున్‌ నా వృద్దిని కల్షిస్తుంది; రజఃక్షయము = రజోగుణవినాశం; ఆవహిల్లన్‌ = కలుగగా; వానికిన్‌+ఎల్లన్‌ = మీద చెప్పబడిన 'క్రోధాది గుణాలన్నింటికీ: సంక్షీణభావమ = తరుగుదల, హీనస్థితి; ఆవహిల్టున్‌ = కలుగుతుంది. తాత్పర్యం: కోపం, లోభం, కామం, అసత్యం, పరులకు కీడు చేసే తలంపు, దుఃఖం మొదలైనవి కలగటానికి రజోగుణవృద్రియే కారణం. ఆ రజోగుణం క్షీణిస్తే ఇవన్నీ క్షీణిస్తాయి.

నది విహినత బొందిన నవియు హీన : భావ మొందు వికస్వర పద్మనయన! 249 ప్రతిపదార్దం: వికస్వర పద్మనయన! = వికసించిన కమలాలవంటి కండ్లు గల శైలజా!; విను = వినుము; సంశయంబు =

ళా సందేహం: విషాదంబు = దుఃఖం; జడత = మాంద్యం; నిద్ర = నిదురు తమస్సు = తమోగుణం; వర్టింపన్‌+కాన్‌ = వృద్ది నొందించగా; పెనుపున్‌+ఒందున్‌ = అవి వృద్ది చెందుతాయి. అది = తమోగుణం: విహీనతన్‌+పొందినన్‌ = క్షీణస్టితిని చెందితే; అవీయున్‌ = ఆ సంశయాది గుణాలన్నీ; హీనభావము+ఒందున్‌ = క్షీణిస్తాయి. తాత్సర్యం: ఓ పద్మపత్రొక్తీ! సందేహం, దుఃఖం, మాంద్యం, నిద్ర, అనేవి తమోగుణం వలన వృద్దిపొందుతోయి. ఆ తమోగుణం క్షీణిస్తే ఇవీ క్షీణిస్తాయి. నీ బక్కండొక్కనిచేత నెక్కుచుం దజుగుచు€ । ద్రిగుణంబులును బ్రవర్తించు; వీన

జనితంబులగు ప్రీతి సంతాప మోహాదు ; ల్మొదవిన దత్తద్గుణోదయములం

గని యుపేక్షించుచు మనము నూనంగ నీమి ; కార్యంబు ధర్మార్థకామము లకు

నమర మనుష్య తిర్యగ్జననములకు ; మూలముల్‌ సత్త్వాదు లోలి నెబుంగ తే. _ బుద్ధి యనంగ మహత్తత్వమునకు నామ; । మది వివేక విజ్ఞాన చిహ్నంబు; భూత

జని యహంకారమునకు లక్షణ; మహంక . రణము దొజంగుట మోక్షకార జీవి! 25

గ 0

684 శ్రీనుదాంధ్ర మహాభారతము ప్రతిపదార్ధం: దేవి = దాక్షాయణీ! ఒక్కండు = ఒక్కగుణం; ఒక్కని చేతన్‌ = మరొక్క గుణం చేత" ఎక్కుచున్‌ = వృద్దిగాంచుచు; తజు(గుచున్‌ = కీణిస్తూ: (త్రిగుణంబులును = సత్త్యరజస్తమోగుణాలు మూడున్నూ; (ప్రవర్తించున్‌ = సాగుతుంటాయి; నడుస్తుంటాయి; వీనన్‌ = ఈ గుణాలవలన'" ప్రీతి = సంతోషం, సంతాప = దుఃఖం' మోహ+ఆదులు = (భ్రాంతి మొదలైనవి; జనితంబులు+అగున్‌ = సంభవిస్తాయి' ఒదవినన్‌ = అట్లా కలుగగా; తత్‌తల్‌గుణ+ఉదయములన్‌ = ఆయా గుణముల యొక్క పుట్టుకలను; కని = చూచి; ఉపేక్షించుచున్‌ = ఉదాసీనభావం వహిస్తూ, ఒప్పరికిస్తూ! మనమున్‌ = తన మనస్సును, ఊనగనీమి = ఆ గుణకొర్యములందు లగ్నం కాకుండా చేయటం; కార్యంబు డా కర్తవ్యం: ధర్మ+అర్హ+కామంబులకున్‌ = ధర్మ మొనర్చుటకు, సామ్ము గడించుటకు, కోరిక లనుభవించుటకు. అనుర మనుష్య తిర్యక్‌శజననములకున్‌ = దేవతలుగా, మానవులుగా, పశువక్ష్యాదులుగా జన్మించుటకునూ; సత్య శఅరు సత్త్యరజస్తమోగుణాలు; ఓలిన్‌ = వరుసగా; మూలముల్‌ = కారణాలు ఎలు(గు = దేవీ! (గ్రహించుము బుద్దిశఅనో క = బుద్ది అనేది; మహత్‌+తత్త్యమునకున్‌ = మహత్తునకు; నామము = పేరు; అది = అది; వివేక విజ్ఞాన చివరల వివేకమునకు, విజ్ఞానమునకు గుర్తు - అనగా విచారణ సల్పేశక్తికి, శాస్త్రజ్ఞానమునకు. గుర్తు: భూతజని ౫ భూ లనే యొక్క ఉత్పత్తి; అహంకారమునకున్‌+లక్షణము = అహంకారమునకు ఆనవాలు చిహ్నం; అహంకరణము = నేను అభిమానం; తొజంగుట = వదలటం; మోక్షకారణము = ముక్తికి హేతువు. చి తాత్పర్యం: సత్తరజస్తమోగుణాలలో ఒక్కొక్కగుణం ఒక్కొక్కవేళ ఉద్రేకించి తక్కిన రెండు గుణాలను ల (ప్రవర్తిస్తుంటుంది. ఇట్లా ఆ మూడు గుణాల వృద్ది క్షయాలు సాగుతూ ఉంటాయి. సత్వగుణం విజృంభిం మోహం ఆ గుణ కార్యమైన సంతోషం, రజోగుణాభివృద్ది వలన దుఃఖం, తమోగుణం చెలరేగినపుడు ణి కలుగుతుంటాయి. ఇట్టా ఆయాయి గుణవర్దనం వలన ఆయాగుణాలు సంభవిస్తున్నవనీ, ఇవన్నీ లి తన కార్యాలే అనీ, వాటితో నాకు నిమిత్తం లేదనీ తెలిసి నరుడు ఆ గుణకార్యాలపట్ట ఉదాసీనుడై ఉం న్యం. మనస్సు ఆయా సుఖ దుఃఖాల యందు నిమగ్దం కాకుండా ఉండేటట్టు జాగ్రత్త వహించటమే అల స్కీ "ఈ గుణత్రయమే ధర్మార్థకామ సం[గ్రహణానికీ, దేవమనువ్య పళశుపక్ష్యాది జాతులల్‌ ద ంకారర హ్హేళ్లువవుతున్నది. బుద్ధి అనగా మహత్తత్తానికి మరొక నామధేయం. అది వివేక విజ్ఞానాలకు గుర్తు ౨ భూతోత్పత్తికి మూలం. అహంకార పరిత్యాగం వలననే ముక్తి లభిస్తుంది. ల అన్నియింద్రియముల నడరింప మగుడం జే; యంగ మనసు చాలు; నవియు నదియు 25 భూత తద్వికారములును దేహము తద । న్యుండు దానం బరంగి యుండు దేహి. ముటకో! ప్రతిపదార్థం: అన్నిఇంద్రియములన్‌ = దశేంద్రియాలను; అడరింపన్‌ = విషయములందు ప్రవర్తింపా అవియున్‌ “ మగుడన్‌+చేయన్‌+కన్‌ = నివర్తింపజేయుటకూ, మరలించుటకూ; మనసు = చిత్తం; చాలున్‌ = సమర్హమై ఉంటుం చభూలొల్‌ ఇ ఆ యిం[ద్రియాలూ; అదియున్‌ = ఆ చిత్తమూ; భూత = పృధివ్యాపస్తేజోవాయురాకా శములనే వలను తద్‌+వికారములును = ఆ పంచభూతగుణములైన శబ్దసృర్శరూపరసగంధాలున్నూ, దేహము = శరీరమై ఉన్నది రుతుంటో' = ఆ దేహం కంటె భిన్నుడైన; దేహి = ఆత్ముడు, జీవుడు; దానన్‌ = ఆ శరీరమందు; పరలి ఉండున్‌ = ౯ టకునో తాత్సర్యం: ఇంద్రియాలు విషయాలపై ్రవర్తిల్హుబకునూ, విషయముల నుండి ఇంద్రియౌ లను మర ం్య్తులు మనస్సు సమర్థమై ఉన్నది. ఆ ఇంద్రియాలు, మనస్సు, పృథి వ్యాదిభూత పంచకం, భూతగుణాల్‌ గ్ర బఖాంచున' శరీరం. ఇది జీవుడికంటె భిన్నమైనది. జీవుడు ఈ దేహమనే ఆలయంలో నెలకొని ఉన్నా

అనుశాసనిక పర్శము - పంచమాశ్వాసము 685 క విను దేహియు దేహము వే। అను నిశ్రయదృష్టి గల్లువాతండు చాలున్‌ బై మనసు మగిడింప నది ని । క్మనస్కత బొనర్చి మోక్షమార్గము. జూపున్‌. విను = వినుము; దేహియున్‌ = జీవుడు దేహము న్‌ = శరీరం; వేజు+అను = ఒక్కటికావు అనే; నిశ్చయదృష్టి ద్రతిపదార్ధం, దు చూపు! కలు+ఆతండు = కలిగినవాడు మవసు ) = తన మనస్సును; మగిడింపన్‌+చాలున్‌ = ఇండద్రియార్థముల క్‌ నిర్ణయముం స మరు డగును _ అనగా విషయముల మీదికి కోకుండ చేయగలడు; అది = అట్లా మనసును మరలించటం; నుంది నర = సంకల్ప వికల్పములు కలుగరుండా చేసి మోక్షిమూర్గమున్‌+చూపున్‌ = ముక్తి మార్గాన్ని కనబరుస్తుంది. నిర్మనస్కత +పొనర్భ్చి = తర?౦: దేవీ! దేహం, ఆత్మ ఒక్కటికావు-నేరు వేరైనవి లనే నిర్ణయాత్మకమైన దృష్టికలవాడు తన మనస్సును 0: ॥ ల శే గ్‌ నుండి మరలఠించటానికి శక్తి గరిగ ఉంటాడు. విషయాలనుండి నివృత్తమైన మనస్సు సంకల్పరహితమై ఇంద్రియార్జాలనుం యే ముక్తి మార్గాన్ని కనపరుస్తుంది. ; మ వాంనుండనం వ అవ్వుడు ప్రకృతిం దొణంగి వంచవింశకుండు వెలుంగు; నాతత్త్వంబు పర ॥ గుం దద్వి జ్ఞానంబు శాంతిసాధ్యంబును బరమ కాంతి ప్రదంబునై యుండు, 253 బర వళ, ఆ మోక్షస్టితిలో; ప్రకృతిన్‌*తొజంగ = దేహమే నేను అనే అభిమానం వదలి; పంచవింశకుండు = ఆస ఆ 1 (౮, క ప్రతిపదార్థం: కా! అత్ముడు; వెలుంగున్‌ = (ప్రకాశిస్తాడు ఆ తత్త్యంబు = ఆ తత్త్వం; పరమహంసుండు+అనన్‌+ క్‌ ఇరునదైద వరం సుడనే నామధేయంతో ఒప్పారుతుంది తద్‌+పిజ్ఞానంబు = ఆ పరమహంస తత్తము యొక్క ఎలుక; అడి జా గ (అ ర పరయన్‌ = పరు మనోనిగ్రహం చేతనే సంపాదించతిగినదియూ పరమశాంతి ప్రదంబున్‌+ఐ = పరిపూర్మమైన శాంతినిచ్చేది శాంతిసాధ్యంబును = ముక్తిదశయందు దేహమే నేననే అభిమానం వదలి ఆత్ముడు ప్రకాశిస్తాడు. ఆ తత్త్యమే 6; ఆ క్ష తాత్సర్య డని చెప్పబడే తత్త్వం. ఆత్మతత్వం ఇట్టిలనే యెలుక మనోజయం వలననే సమకూడుతుంది. పరమహంసు చలో అది పరమశాంతిని ప్రసాదిస్తుంది. రసగంధాది గుణాలి లేమి నవికారత్వంటునన్‌ సర్వ సం మ. _ వసనవ్యాప్తి నణుత్వభంగిని మహత్త్వస్పూర్తి. జక్షు, ప్రభృ తృసమాలంబితం దేజరిల్లు పరమాత్సాఖ్యంబు షడ్వింశకం సమత్వంబున6 జూచు శాంతు6 దఓతవొ, వ్థాందున్‌ విమోక్షస్థితిన్‌. ల౨దగ బు తిపదారం: అతివా! = ఓ భామా! రసగంధ+ఆది = రసం 7౦ధ౦ మొదలైన; గుణ+అలిలేమిన్‌ = గుణసముదాయం ప్రతిపదార్థం! అవికారత్వంబునన్‌ = పరిణామంలేనందూో చేత హీ సత్వసంవసన వ్యాప్తిన్‌ = అన్నింటియందునివసించటం వాఫించి ఉండుట చేతనూ; అణుత్వభంగిన్‌ = సూక్ష్మపరిమాణఎలో ఉన్నందుననూ; మహత్వ స్ఫూర్తిన్‌ = గొప్ప ఇ మూణంలోఉన్నందుననూ: చన్షుః ప్రభృతి = కన్ను మొదలైన ఇంద్రియాలచేత; అసమాలంబితన్‌ = (గ్రహించబడకుండుట చేతనూ; తేజరిల్లు = ఒప్పారుతున్న; షడ్వింశకంబున్‌ = ఇరువది ఆ౦వతత్త్యమైన; పరమాత్మ+ఆఖ్యంబున్‌ = పరమాత్మ అనే పేరుగల వాడిని; సమత్వంబునన్‌ = భేదరహితబుచ్చితో చూచు = వర్శించునట్టి; శాంతుండు = మనస్సును జయించినవాడు; విమోక్షస్త్రితిన్‌ = మోక్షపదవిని; పొందున్‌ = చెందగలడు

686 ట్రీనుదాంధ్ర మహాఖారతము తాత్పర్యం: దేవి! రసగంధాది గుణాలు లేనిదై పరిణామ హనశ్యమై, అన్నిటియందు వసించుచు, అన్నిటీయందు వ్యాపించి ఉన్నదై, అతిసూక్ష్మరూపమై, బృహత్పరిమాణవమునూ గలదై, కన్ను మొదలగు ఇంద్రియాలకు అగోచరమై ఇరువది ఆరవ తత్త్వ్యమొకటి విరాజిల్లుతున్నది. అదే ఎరిమాత్మ సమబుద్దితో దర్శించే శాంత స్వరూపుడు మోక్షపదమును పొందగలడు. వ. ఇది కపిలాది పరమర్షిసేవితంబైన సొంఖ్యదర్శంబు; యోగ ప్రకారంబు వివరించెద. 255 (ప్రతిపదార్థం: ఇది = ఈ చెప్పినది; కపిం+ఆది = వపియుడు వెబ కలగు; పరమ+బుషి = గొప్ప బుషులచే సేవితంబు+ఐన = అనుసరించబడిన, అనుస్టించబడిన; సాంఖ్యధర్మంబు = సాం స్యమనే పేరుగల జ్ఞాన విధం” యోగ(్రకారంబున్‌ = యోగము యొక్క విధమును; వివరించెదన్‌ = వ్యాఖ్యానిస్తాను తాత్పర్యం: గౌరీ! ఇవుడు నేను నుడిఏంది కపిలుడు మున్నగు గొప్ప మునీంద్రులు అనుసరించిన జ్ఞానమౌ రం. ఇక యోగమార్ష్గం ఎట్టాంటిదో ఇప్పుడు వివరిస్తాను. వివవలసింది. సీ, _ విను మింద్రియంబులు మనసును బుద్దియు నాత్తుండు నొక్కటి యగుట. గాను

యోగ పరిజ్ఞాన ముగ్మలి యగ్ని స; మా రాదనంబును నధిక వాగ్వి

వర్ణనంబును సత్త్వవత్వంబు దానాధ్య ।; యనమనులు శౌచ సత్యములు€ బాప

ముల బాపు బాపనిర్హుక్తుడదై మవియోగ మాచలంప6గ యోగ్యుం డగు నరుండు తే. మనసు పట్టుట ముఖ్యపుటనువు దిని కామిషము గాలగాని కెట్లట్ల శుచియు క6

నజినమును నగుచోట మృద్వాసనమున6 ; గాయమున కార్టవము భంగి గలుగనుండి. (ప్రతిపదార్థం: ఉగ్మలి! = ఓ పడతీ!; వినుము = లలింపుము ఇంద్రియంబులు = కన్నుమొదలైన ఇం(ద్రియాలూ గ్రంచటం! = మనస్సూ; బుద్దియున్‌ = బుద్ధీ; ఆత్ముండున్‌ = ఆత్మయూ ..క్కటి అగుటన్‌ = ఏకమై ఉండుటను; కొ న్చు=ద చటం యోగపరిజ్ఞానము = యోగమునకు చెందిన పూర్షజ్ఞానం' అన్నిసమా రా వనంబును = అగ్నిహోత్రుడి యొక్క ఉపాసన: నొ ం కలిగి

క ౭ అధికవాక్‌+వివర్దనంబును = ఎక్కువగా మాట్ట్లాడబం మానటం మాన వ్రతావలంబనం; సత్త్వవత్వంబు క్‌ సత్వ డ్తుడే ఉండటం; దాన+అధ్యయనములున్‌ = పొత్రులకు దానమివ్వఓ౦ వేదమును పఠించటం: శాచసత్యములున్‌ 0 ముల ఉండటం, అబద్దమాడ కుండటం; పాపములన్‌ = పాతకాలను" పాఫున్‌ = తొలగిస్తాయి; పాపనిర్ముక్తుడు+ఐ * గుండు * నుండి తొలగినవాడై, విడువబడ్డవాడ్రై మథిన్‌ = ఇంకనూ యోగము+ఆచరింపన్‌*కన్‌ = యోగ మనుస్టించటానికి: న షయాలి మనుజుడు; యోగ్యుడు+అగున్‌ = అర్హుడవుతాడు. దానికిన్‌ = యోగానుష్టానానికి; మనసున్‌ = మనస్సును; పట్టుట " ట్రనువు) మీదికి వెళ్ళకుండా నిలువరించటం; ముఖ్యము+అనువు వై (ముఖ్యపు+అనువు = ముఖ్యపు+టు+అనువు జ్‌ మ (ఎట్ల ప్రధానమైన ఉపాయం; గాలగానికిన్‌ (గాలము+కాండు = గాలగాండు) = గాలం వేసి చేపలు పట్టే చెంబడివాడికి, బెస్తకు? రో లు లీని = మాంస మెట్టో అట్టు+అ = ఆ విధంగానే; శుచియున్‌ = శౌచము పరిశుద్దత; అజనమును+అగుచో టన్‌ = మ గి జ్‌ తొవునందు, ఏకాంత (ప్రదేశంలో; మృదు+ఆసనమునన్‌ = మెత్తంపీరం మీద; కాయమునన్‌ = శరీరమందు: ఆరం). బుజువుగా ఉండే తీరు, వక్రత లేని విధం; కలుగన్‌ = ఎర్పడగా; ఉండి ౯ కూర్చుండి. (తరువాతి పద్యంతో అన్వ గో పరిపూ

తాత్పర్యం; ఉమాదేవీ! ఇంద్రియాలూ, మనస్సూ బుద్ద, ఆత్మా ఒక్కటే అగునట్లు దర్శించటం డకుండటో యోగజ్ఞానం. అగ్జిహోత్రుడిని ఉపాసించటం అనగా హోమాదులు నిర్వర్తించటం, మిక్కిలిగ మౌట్టా

అనుశాసనిక పర్వము - సంచమాశ్వాసము 687

అనగా మౌనవ్రతావలంబనం, సత్వగుణం కలిగి ఉండటం, పాత్రులకు దానం సల్పటం, వేదాలు చదవటం, శుచిగా ఉండటం, సత్యం పల్కటం, పాతకాలను తొల? స్తాయి. అట్టా పాపాల నుండి నిర్ముక్తుడైన మనుజుడు యోగానుష్టానానికి అర్హుడవుతాడు. మనసును అటునిటు ఎషయాలమీదికి వెళ్ళనీక నిలువరించటమే ఇందుకు ముఖ్యమైన ఉపాయం. చేపలు పట్టే జాలరికి మాంసమెట్టు ముఖ్యమో అట్లాగీ యోగ మనుస్టించేవాడికి పరిశుద్దమూ, లు జనశూన్యమూ అయిన ప్రదేశం ముఖ్యం. అట్టి ఏకాంత ప్రదేశంలో మృదువైన పీఠం మీద శరీరంలో వంపులేకుండా, నడుం వంగకుండా కూర్చొనాలి. విశేషం: యోగొనుష్టాన పద్దతి గురించి భగవద్గీత ఆరవ ఆధ్యాయ ఆత్మసంయమ యోగం విపులంగా వివరించింది. అందులోని విషయాలే ఈ 256వ పద్యం మొదలు 263వ పద్యం వరకు -- ఎనిమిది గద్య పద్యాలలో సం([గ్రహ ఫక్కిలో చెప్పబడ్డాయి. యె “యోగీ యుంజీత సతతం ఆత్మానం రహసి స్థితః ఏకాకీ యతచిత్తాత్మా నిరాశీ రపరి[గ్రహః (భగ. 6-10) “శుచౌ దేశే (ప్రతిష్టాప్య స్టిర మాసన మాత్మనః నాత్యుష్భితం నాతినీచం చేలాదిన కుశోత్తరమ్‌..” (భగ. 6-11 “త(తై కాగ్రం మనః కృత్వా యతచిత్తేంద్రియక్రియః, ఉపవిశ్యాసనే యుంజ్యాత్‌ యోగమాత్మ విశుద్దయే ' (భగ. 612) “సమం కాయశిరో॥[గ్రీవం ధారయన్నచలం స్థిరః సంప్రేక్ష నాసికాగ్రం స్వం దిశశ్చానవలోకయ ౫ (భగ. 6-13) “ప్రశాంతాత్మా విగతభీ: బ్రహ్మచారివ్రతే స్ట్రిలః మన స్సంయమ్య మచ్చిత్తో యుక్త ఆసీత మత్పరః " (భగ. 6-14) “యుంజన్నేవం సదా౭.£. త్మానం యోగీ నియతమానసః శాంతిం నిర్యాణ పరమాం మత్పంస్టా మధిగవృతి " (భగ. 6-15) యోగనిష్టుడు యోగాభ్యాసకాలంలో శితేం ద్రియుడై దేనియిందూ మమకారం లేకుండా మనుష్యులు లేని ప్రదేశంలో ఒంటరిగా కూర్చొని అత్మను ధ్యానించాలి. ధ్యానానికి పూనుకునేటప్పుడు తనకు అనుకూలమైన?పీట మిద మనళ్ళుద్దికై దర్భలను పరవాలి. ఆ పీట అటు ఇటూ బెసకనిదిగా ఉండాలి. అది అంతహెచ్చు, అంత లొచ్చు కానిదిగా ఉండాలి, తాను కూర్చొన్సి ధ్యానం చేసే చోటు పవిత్రంగా ఉండాలి. అనగా ఆ ప్రదేశం 'క్రిమికీటకాదులు లేనిదిగా *దుర్గంధభూయిష్టం కానిదిగా ఉండాలి. అట్టి చోట సుఖకరమైన ్‌! స కూరని మనసును అత్మయందే నిల్సి ఇంద్రియాంన స్టిరాసనం మీద కూర్చొ థ ఏ ఇంద్రియాలను. వాటి వ్యాపారాలను అరికట్టి ఆత్మధ్యానం చెయ్యాలి, అదే సంసారవిముక్తికి దారి. యోగానికి ఉపథక్రమించేవాడు తన శరీరం(నడుము) మెడ త స స్‌ లను సమంగా, వంకరలేకుండా, చలించకుండా నిలిపి దిక్కులను చూడకుండా దృష్టిని ముక్కుకొన పై నిలపాలి

688 శ్రీనుదాం భ మహాభారతము ఎటువంటి భయం లేక ప్రసన్న హృవయుడై బ్రహ్మచర్య వ్రతాన్ని అవలంబించాలి. ఇక్కడ 'బ్రహ్మచర్యవ్రతమనగా గృహస్సుడికి నిషిద్దదేశకాలములందు స్రీ సంగమం లరేకుండటం సెళ్ళికానివాడికి ఎప్పుడూ స్రీ సంగమం లేకుండటం. ఇట్టా బ్రహ్మచర్యవ్రతాన్ని పాటించి మనస్సున వియాలమీదికి వెళ్ళకుండా నిగ్రహించి నన్నే పాందవలెననే వాంఛతో దానిని నామీదనే నిల్పి ధ్యానించాలి. ఈ విధంగా నిశ్చలమైన చిత్తంతో నన్నే ధ్యానంచేవాడు సుభానికి పరమావధి అయిన ముక్తిని పొందుతాడు. క మనమున నైదింద్రియములు ; నునిచి మనం బాత్మ నల్ల నొదింగింపంగ నె కొని ప్రాణంబు నపానం బును వశ్ళత నిలుచు యోగమున సిద్ధికివై. 257 న్‌ ౫ ప్రతిపదార్థం: మనమునన్‌ = మనస్సులో ఐదు+ఇంద్రియములు = పంచేంద్రియాలను; ఉనిచి = ఉంచి మనంబు గ ॥ ని=* ఆ మనస్సును; ఆత్మన్‌ = ఆత్మయందు. _ల్లక్‌ = మెల్లగా? ఒదింగింపంగన్‌ = లీినమయ్యేటట్టు చేయగా; నెక్క్‌ లు సమకూడి; ప్రాణంబున్‌ = (ప్రాణవాయువున్నూ అపొనంబునున్‌ = అపానమనేవాయువున్నూ అనగా ఉచ్చ్యాసనిశ్వాసూ రెండూ; యోగమున సిద్దికిన్‌*ఐ = యోగం ఫలించుటకై, వశ్యతన్‌ = అధీనములై; నిలుచున్‌ = నిలబడుతాయి.

న ండునై తొత్సర్యం: మనస్సున ఐదింద్రియాలనూ, మనస్ఫునూ ఆత్మయిందు లీన మొనర్భగా ఉచ్చ్యాస నిశ్వాసములు రె యోగం సిద్దించటానికి అధీనములై ఉంటాయి తే. అవహితుం డయి తద్దశ యనుభవింప€ । గా నపొనమిశ్ర ప్రాణ గతికి మూర్ధ 258

మతివ! యమ్మెయి నెలవగు; నతండ చూవె జీవు. డనం బరమాత్ముండు నా వెలుంగు.

తిని (ప్రతిపదార్థం: అతివ! = ఓ కాంతా! అవహితుండు+అయి = మనుజుడు సావధానుడై; తత్‌*దశ+అనుభవింపం ల్‌ ము జ్‌ అనుభవిస్తుండగా; అపానమి(శ్ర ప్రాణగతికిన్‌ = అపానవాయువుతో గూడిన (ప్రాణవాయువు యొక్క గమనానికి డు. అనన్‌

శ్‌ ః (€ శిరస్సు; ఆ+మెయిన్‌ = ఆ రీతిగా; నెలవుశఅగున్‌ = స్టానమవుతుంది అతండు+అ = ఆస్ట్రానమయిన వాడే బోవు = జీవుడనగా; పరమాత్ముండు నాన్‌ = పరమాత్ముడనగా నెలుంగున్‌+*చూవె! = విరాజిల్హుతాడు సుమా! వాయునే ణ తాత్సర్యం: మనుజుడు ఏకా[గ్రచిత్తుడై మీద చె్ప్పెన స్టితియందుండగా అపానవాయువుతో కూడిన ప్రొ బడులో ం [| చెప్త యొక్క గమనమునకు శిరస్సు నిలయమవుతుంది. ఎలయమైక అతడే జీవుడని, పరమాత్మ అని _, ప్రకాశిస్తున్నాడు.” 259 వ అని వెండియు. ్సి 0 న అన్వయం తాత్సర్యం; అని చెప్పి మరల శివుడు (భవానిత్తో ఇట్లా అంటున్నాడని తరువాతి పద్యంతో బీ ఉ. _ ప్రాణు నపానునందును నపానునిం బ్రాఖథునియంరు నిల్పి ని ర్వాణము గోరి చిత్తము తిరంబుగం బట్ట6గం బ్రాణసంయమా క్షీణత దేహమధ్యశిఖిం జిమ్మంగం దత్రయ మొంది మూర్జపా 260 రీణత( గోర్కి సల్పు నపరిచ్యుతి. దద్గతుందైన యోగికిన్‌,

(ప్రతిపదార్థం: ప్రాణున్‌ = ప్రాణవాయువును" లపాను+అందున్‌ = అపానవాయువునందును; అపానునిన్‌ = అపానమును; ప్రాణుని+అందున్‌ = 'ప్రాణమునందును: నిల్సి = స్టాఎంచి, ఉంచి నిర్వాణమున్‌+కోరి = మోక్షము నపేక్షించి; చిత్తము = మనస్సు; తిరంబుగన్‌ = స్టిరముగా, దృథముగా, నష్పలముగా పట్టంన్‌ జ స్వాధీనపరచుకొనగా; నిగ్రహించగా; త త్‌? గతుయడు+ఐన+యోగికిన్‌ న అట్టి యోగవిధానమందు ఒలకొన్న యోగికి ప్రాణసంయమ+అక్షీణత జ ప్రాణనిరోధము యొక్క ఆధిక్యము: దేహమధ్యశిఖిన్‌ = శరీరము యొక్క నడుమునున్న అన్నిఎ- ఊష్మమును; చిమ్మన్‌+కన్‌ = వ్యాప్తం చేయగా విసరగా, ఎగమీటగా; తత్‌*త్రయము = ప్రాణము అపానము దేహమధ్యాన్న లను మూడున్నూ: ఒంది = చేరుకొని; అపరిచ్యుతిన్‌ = జారుపాటులేనితనంతో' తొలగిపోకుండా: మూర్చపారీణంన్‌ = శిరస్పానమును భేదించుకొని పోవుటయందు" కోర్కి సల్పున్‌ = అభిలాష వహిస్తాయి. తాత్పర్యం: (ప్రాణమును అపానములో అపొనమును ప్రాణములో స్థాపించి ముక్తిని వాంఛించి మనస్సును గట్టిగా నిరోధించగా ఆ యోగ మార్గము నందు నిరతువన యో%కి ప్రాణనిరోధ సంపన్నత్వం శరీరమందలి ఊష్మమును పైకి ఎగజిమ్మగొ ఆ (ప్రాణాపాన దేహాగ్నులు మూయును చేరి ఏ మాత్రము జారుపాటు లేకుండ మూర్హ స్థానమును భేదించుకొని పోవుటలో అభిలాష వహిస్తాయి. విశేషం: తపస్విభ్యో2-ధికో యోగీ జ్ఞానిభ్యో9 పి మతో౬ ధికః స కర్మిభ్యశ్చాధికో యోగీ తస్మాద్యో' ఎవార్టున. (భగ. 6-46) “అర్జునా! యోగి కచ్చ చాంద్రాయణాది రు పమైన తపస్సులు చేసే వారికంటె, శాస్త్ర జన్యజ్ఞానం గల వారి కంటె, ఇష్టాపూర్తాది కర్మలు ఆచరించేవారి కంటె శ్రేష్టుడు. కప+క నీవు యోగివి కమ్ము” అని యోగం యొక్క గొప్పతనం చెప్పి దాని జాం వ్వ తీరుతెన్నులు ఆత్మసంయమయోగంలో శ్రీకృష్ణభగవాల డు అర్జునుడికి ఎవరిస్తాడు. వ, అని చెప్పి వెండియు. 261 తొత్ప్సర్యం: అని పరమేశ్వరుడు గౌరితో చెప్పి "ఎరల (ఇట్లా అన్నాడని తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). చ అలసతయున్‌ విచిత్తతయు నత్యశనాదంణంబు రోగముం గలయును-లోభమున్‌ భయము? గామమిు గ్రోధము లౌల్యమున్‌ విరో ధులు విను యోగసేనకు నదుష్టతః బేర్టి: యోగ మిచ్చుసి ద్దు లెనిమిదింట నప్రతిహతుం డయి యొ:గి చరించు నెల్లెడన్‌. 262 ప్రతిపదార్థం: అలసతయున్‌ = సోమరితనమూ. జదిన్త మాంద్యమూ; విచిత్తతయున్‌ = పరధ్యానంలో ఉండటం, పరాకు; అతి+అశన+ఆదరణంబున్‌ = మిక్కుటంగా తినడంల్‌ అపేక్ష రోగమున్‌ = వ్యాధియూ; కలయును = స్వష్నమూ నిదుర; లోభమున్‌ = దురాశ పిసినిగొట్టుతనం ఇయిమున్‌_ భీతియీ' కామమున్‌ = ప్రీ వాంఛ, కోరిక; 'శ్రోధమున్‌ = కోపం: లౌల్యమున్‌ = విషయాసక్తి, భోగేచ్చః చాపల్బం, యోగ వకున్‌ = యోగాభ్యాసానికి; విరోధులు = శత్రువులు; విను = వినుము" అదుష్టతన్‌ = దోపరహితల్వం ఐ = లద్దులే[ వాడై ౦చిన యోగం; ఇచ్చు = ప్రసాదించునట్టి; సిద్దులు+ఎనిమిదింటన్‌ = అష్టసిద్దులతో: అప్రతిహతుండు+అయి 2 లజ - వం ఎదురులే) వాడై ఆటంకంలేనివాడై; యోగి = యోగీశ్వరుడు; ఎల్ల+ఎడన్‌ = అన్నిచోట్ల, అంతటా; చరించున్‌ = తిరుగ గలదు

690 త్రీదముదాంద మహా/(ంరచము తాచ్చర్యం; సోమరితనం, పరధ్యానంలో ౬ండటం వపరితంగా _ండితినటం, రోగం, నిదుర, పిసినిగొట్టు తనం భీతి, స్రీవాంఛ (కోరిక), కోపం, విషయాసక్తి లేదా నోగేచ్చ లనేవి యోగానుష్టానానికి ప్రబలశత్రువులు. దోషరహితమై ఒప్పారునట్టీ యోగం ప్రసాదించే అస్టద్దులతో యోగి ఎడ్డమాపులేక అంతటా యధేచ్చగా విహరించగలడు. విశేషం: అష్టసిద్దులు: అణిమా మహిమాచైవ గరిమా లఘిమా. తధా ప్రాప్తి (ప్రాకామ్య మీశత్వం విశిత్వం చాష్టసిద్దయః. 1 అణిమ = అణుస్త్వభావం దీనివలన సూక్ష్మాకారం ధరించి సర్వత్ర వెళ్ళటానికి శక్తి సమకూడుతుంది 2) మహిమ = గొప్పతనం; ఇందువలన బృహత్స్యురూపం ధరించుటకు వీలవుతుంది. 3) లఘిమ = తేలికగా ఉండటం' దీని వలన తన కిష్టం వచ్చినపుడు చులకనగా ఉండ గలశక్తి లభిస్తుంది. శ) గరిమ. = భారమగుట: తన్నెింత బలవంతులైనమూ సైకెత్త లేనంత బరువుగా తానుండ గల శక్తి ఈ ఐళ్చర్యం వలన సమకూడుతుంది. 5) ప్రాప్తి _ = పొందటం: దీని వలన వాంఛితార్హం వెంటనే పొందబడుతుంది 6) ్రాకామ్యం = తన కోరికకు అడ్డులేకుందటం,. 7) ఈశత్యం = (ప్రాభవం కలిగి ఉండటం 8) వశిత్వం = లోబరుచుకొనటం. ఆ. _ నిద్రపింపు నిద్ర నిగ్రహ్ర్రాంచుటయును గొలంది మీటు కుడుపుం గుడువమియును యోగి కొప్పు వతండు యుక్త వర్తనుయైన ; నువిద. దుఖుహారి యోగ మొందు. 263 (ప్రతిపదార్థం: ఉవిద! = ఓ చెలీ! నిద్రపెంపు = నిద్ర యొక్క ఆధిక్యం ఎక్కువగా ని(ద్రించటం;: నిద్ర నిగ్రహంచుటయును =ఐ నిద్రను మానటం; కొలంది మీజు కుడుపున్‌ = మితిమీరి భుజించటం; కుడువమియును = అసలే భుజించకుండటం; యోగికిన్‌ = యోగానుష్థాన పరుడికి; ఒప్పవు = తగవు అత(డు = యోగి; యుక్త వర్తనుండు+*ఐనన్‌ = తగిన తీరున యోగం అనుస్టిస్తే దుఃఖహారి = దుఃఖాన్ని తొలగించునట్టి; యోగము = యోగమును; ఒందున్‌ = పొందగలడు. తాత్సర్యం: ఎక్కువగా నిద్రపోవటం, బొత్తిగా నిద్రపోకుండా ఉండటం, మితిమీరి భుజించటం, మొదలే భజించకుండా ఉండటం యోగికి తగవు. గౌరీ! యోగి తగిన తీరున మెలగితే దుఃఖాన్ని హరించే యోగం సిద్ధిస్తుంది. విశేషం: “నాత్యశ్చతస్తు యోగోఇస్తి నచ్చైకాంత చునశ్లతః, న చాతి స్పష్ట శీలస్య జూగ్రతోనైవ చార్జున!' (భగ. 6216) క! అపరిమితంగా తినే వాడికి, అసలే తినని వాడికి ఎక్కువగా నిద్రించే వాడికి, ఎప్పుడూ మేల్కొని ఉండేవాడీకి ఈ యోగం సిద్దించదు. “యుక్తాహార విహారస్య యుక్త చేష్టస్య కర్మసు యుక్త స్వస్నావబోధస్య యోగో భవతి దు ఖహా " (భగ 6-17) మితొహార విహారాలు, తన శక్తికి లోబడి మితంగా కార్యకలాపొాలయందు (ప్రవర్తించటం, మితంగా నిద్రపోవటం, మితమైన మెలకువ గలిగిన వొడికి కర్మబంధ విమోచనం కలిగించే యోగం సిద్దిస్తుంది.

ఆనుశాసనిక పర్వము - సంచమాశ్వాసము థం వ. ఇట్టిది యోగధర్మం' బంన నంబిక 'సాంఖ్యయోగ శ్రవణంబున6 బరిజ్ఞాత వరమార్థ నైతి; భవదీయ సాయుజ్యంబు ఇక్తు లెట్టి పరిచర్యం బతయుదు? రెజింగింపవే' యని యదిగిన మృడుండు మృడాని కిట్లనియె. 264 (ప్రతిపదార్హం: యోగధర్మంబు; ఇట్టిది = ఇట్టాంటిది' అనినన్‌ లంబిక = పార్వతి" సాంఖ్యయోగ 'శ్రవణంబునన్‌ = సాంఖ్యయోగములు వినటం చేత; పరిజ్ఞా3 = చక్కగ తెలియబడిన ఎరమార్థన్‌+ఐతిన్‌ = పరమార్ధం కలదాననైనాను: మోక్షధర్మం తెలిసికొనగలిగాను; భవదీయసాయుజృంబున్‌ = నీలో ఐక్యమొంవ వాన్ని" భక్తులు ఎట్టి పరిచర్యన్‌ = ఏ విధమైన సేవ చేత పడయుదురు = పొందగలరో; ఎటింగింపవు+ఏ = తెలుపనా అని" అడిగినన్‌; మృడుండు = శంకరుడు; మృడానికిన్‌ = శాంకరికి; ఇట్ట్లు+అనియెన్‌. తాత్సర్యం: డేవీ! యోగ స్వరూప మిట్టి దని శంకరుడు శర్వాణికి చెప్పగా ఆమె- “దేవా! సాంఖ్యమును, ర్తి ఇ ఆక్‌, యోగమును తమవలన విని పరమార్ధ మెట్టిదో (గ్రహించాను. మరి భక్తులు ఎట్టిసవ చేసి నీలో ఐక్యమంద గలరో తెల్పుమని వేడుతున్నాను' అని పలుకగా ఈశ్వరుడు ఈశ్చరితో ఇట్టా అన్నాడు. విశేషం: సాయుజ్యం చతుర్విధ ముక్తులరో ఒకటి 1 సాయుజ్యం అనగా ఐక్యం లయం. తాను కొలిచే దేవతలో లయం కావటం. 2) సారూప్యం = ఆ రూపంవంటి రూపం పొందటం అనగా సమానరూపత్వమును వహించటం. 3) సొలోక్యం = తన ఇష్టదేవత ఉన్న లోకంలో తానూ €౦డటం, త సారూప్యం = సొన్నిధ్యం, లేక సమానత్వం చెందటం శివుండు పార్వతికి నాత్మసాయుజ్య ప్రొప్తిసాధనంబులు దెలుపుట. (సం.13- అను 1-4336). క “వను మవిచింత్యుంద సురలకు । మునులకు నేనియును యోగమును సాంఖ్యము నా . యొనరించినయవి యీశుః4 సనాతనుంద నవ్యయుంద సత్యాత్ముందన్‌. 265 పతిపదార్హం: వినుము = పార్వతీ వినుము సురలకున్‌ = దేవతలకు; మునులకున్‌+ఏనియున్‌ = మునీంద్రులకైననూ; అవిదింత్యుడన్‌ ఆ ఊహొంచనలవిగొని. వాడిని. యోగమును = యోగవిద్యయూ; సాంఖ్యమును = సాంఖ్యశాస్త్రమునూ; లీ నిన +అవి = నేను రచించినట్టివి ఈశుండన్‌ = సమస్తమునకు నేను ప్రభుడను; సనాతనుండన్‌ = శాశ్చతమైన వాడిని, నం ఎప్పటిను ౦డో ఉన్నవాడిని: అవ్యయుండన్‌ = నాశరహితుడిని; సత్య+ఆత్ముండన్‌ = సత్యస్వరూపుడిని, తాత్పర్యం: ప్రేయసీ! వినుము. వేల్చులకునూ. మునులకునూ నే నిట్టివాడనని ఉహింపనలవిగాని వాడిని. సాంఖ్యయోగ శాస్త్రములు శింటికినీ నశే కర్తను నేనే సర్వమునకు అధిపతిని. పురాణపురుషుడను నేనే. నేనే ఉఇతయసరూపుడిని. నాశరహితుడిని,_ నేనే సత్యస్వరూవు ధ్యానస్తుతి వందన ముఖ | నానాభజనముల వలయు నైస్టికత శివా! 266 గ్‌ కా సక న తి, ॥ ప్రతిపదార్థం: శివా! = దుర్దా! ఎను. నేను 'ప్రసన్నుండన్‌ఐనన్‌ = అను(గ్రహిస్తే అర్భకులకున్‌ = నన్ను కొలిచే వారికి, కానిదిలేదు = దుర్లభమైనది ఏదీ లేదు" కావునన = కనుక మంత్ర = మంత్రం; ధ్యాన = చింతనమూ; స్తుతి = స్తోత్రమూ'

692 త్రీనుడాంధ్ర మహాభారతము వందనముఖ = నమస్కారం మొదలైన; నానాభజనములన్‌ = పలుంధాలైన సేవలందు నైస్టికత = ఆసక్తి నిలుకడ. దీక్ష వలయున్‌ = ఉండవలె. తాత్సర్యం: దుర్గ! నేను దయదలిసైే నన్ను కొలుమునట్టివారికి సకల(్రయోజనాలు సమకూడుతాయి. కనుక మంత్ర జపం, చింతనం, స్తోత్రం, నమస్కారం మొదలైన సకల విధాలైన నా సేవలందు భక్తుడు నిష్ట్పాపరుడై ఉండటం ముఖ్యం. ఆ నాలుగాశ్రమముల నలువురు విప్రుల । కతివ! పొశుపతమహానవ్రతంబు తెజంగు లేను దొల్లి దెలిపెతి; 4ప్య ప్ర శిష్య సరణి నది ప్రసిద్ధ మయ్యె. 267 ప్రతిపదార్థం: అతివ! = రమణీ! నాలుగు+ఆశ్రమములన్‌ = బ్ర్యూచర్యం, గార్హస్ట్యం, వానప్రస్థం, సన్బ్యాసం అనే నాలుగు ఆశ్రమాలలోని; నలువురు వి(వ్రులకున్‌ = నలుగురు బ్రా్మాణులకు. పాశుపత మహావ్రతంబు తెజుంగులు = పాశుపతమనే గొప్పవ్రతము యొక్క విధానాలు" ఏను = నేను తొల్లి = మునుపు; తెలిపితిన్‌ = బోధించాను చెప్పినాను: అది = ఆ వ్రత విధానం; శిష్య (ప్రశిష్యసరణిన్‌ = శిష్యులు శిష్యులకు శిష్పులు అనేవారి ద్వారా; ప్రసిద్దము+అయ్యెన్‌ = లోక విఖ్యాతి గాంచింది; తాత్సర్యం: దేవీ! పూర్వం నేను బ్రహ్మచర్యం మొదలగు నాలుగు ఆశ్రమాల లోని నలుగురు (బ్రాహ్మణులకు పాశుపత మహావ్రత విధానాన్ని బోధించాను అది ఆ నలుగురు (బ్రాహ్మణుల వలన, వారి శిష్యుల వలన, ప్రశిష్యుల వలన జగత్ర్రృఖ్యాతి చెందింది. క, _ మంగళరక్షా శుచితా । లింగార్టన యోగ్యతలయ పలించుటకై భూ తిం గావించితి( దల్లి । ప్తాంగ.లును గపాలదరులునై శాంతిమెయిన్‌, 268 ప్రతిపదార్థం: మంగళ రక్షా = శుభముల యొక్క రక్షణ" శుచితా = పావనత్వం; లింగ+అర్భనయోగ్యతలు = లింగమును పూజించుటకు అర్హతలు; ఫలించుటకై = నెరవేరుటకై, సిద్దించుటకై భూతిన్‌ = విభూతిని; కావించితిని = రూపొందించాను? తత్‌+లిప్త*అంగులును = ఆ భస్మమును దేహము నందు ధరించిన వారునూ; కపాలధరులును = భిక్షాపోత్రను ధరించిన వారును. ఐ = అయి; శాంతిమెయిన్‌ = ఎనోనిగ్రహంతో, శాంత్వాభావంతో. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం. తాత్పర్యం: దేవీ! మంగళ రక్షణ కొరకు, పవిత్రత సమకూడటం కొరకు, లింగము నర్భించే యోగ్యత సిద్దించటం కొరకు నేను విభూతిని రూపొందించాను. ఆ విభూతిని శరీరమందు అలదుకొని, భిక్షాపాత్రను చేబూని మనోని[గ్రహంతో. తే. బ్రహ్మచర్య భిక్షాశన పరత గలిగి జటిత యొండె ముండిత యొండె సంభరించి మనసు నాయంద తిరముగా నునిచి య్ళొండు వస్తువుల దెస నొల్లమి.వర్తిలంగ. 269 ప్రతిపదార్థం: (బ్రహ్మచర్య = (బ్రహ్మచర్యవ్రతం' థిక్షా+అఆశనపరతకలిగి = భిక్షాన్నం భుజించటం అనువాటియందు ఆసక్తి కలిగ జటిత+ఒండెన్‌ = జడలు దాల్బటం గాని ముండిత+ఒండదెన్‌ = తల బోడి చేయించుకొనటంగాని; సంభరించి = స్వీకరించ మనసున్‌ = చిత్తాన్ని; నాయందు+అ = నా మీదనే తిరముగాన్‌+ఉనిచి = నిశ్చలంగా నిలిపి, దృఢంగా, గట్టిగా నిలిపి: ఒండు వస్తువులదెసన్‌ = ఇతరములైన (ప్రాపంచిక వస్తువుల విషయంలో; ఒల్లమి = అనాదరం: వర్తిలంగన్‌ = సౌగగొ (తరువాతి పద్యంతో అన్నయంు.

ఆనుశాసనిక పర్వము - సంచమాశ్వానము 693 తాత్సర్యం: 'బ్రహ్మచర్యవ్రతం అవలంబించి, భిక్షాన్నం భుజిస్తూ, జుట్టు పెంచుకొని గాని, తలగొరిగించుకొనిగాని ఉంటూ, నాయందు గట్టిగా మనసుంచి, ఇతర వస్తువుల పట్ట అనాదరం గలిగిన వారై.

క. చరియించు భక్తజనులకు.€ | బరమానందైకతానుభన మొసంగుదు; న

వ్వెరవున మత్సాయుజ్యము ; దొరకును వారలకు వికచతోయజవదనా! 270 (ప్రతిపదార్థం: చరియించు = (ప్రవర్తించే. భక్త జనులకున్‌ = నా భక్తులైన వారికి; పరమ+ఆనంద+ఏకతా+అనుభవము = 'శ్రేస్టమైన 'అనందము యొక్క ముఖ్యానుభనం మహానందము యొక్క సరమానుభూతిని; ఒసంగుదున్‌ = అను[గ్రహిస్తాను, వికచతోయజవదనా! = వికసించిన పద్మం వంటి ముఖం కలదానా!; ఆ+వెరవునన్‌ = చిత్తం నాయందే దృఢముగ లగ్జమొనర్భి, నాకంటె అన్యములైన వస్తువులను అనాదరించటం అనే ఉపాయం చేత" వారలకున్‌ = నా భక్తులకు, మత్‌*సాయుజ్యము = నన్ను పొందటం, నాలో ఐక్యంకావటం అనేది; దొరకును = లభిస్తుంది తాత్సర్యం: పూచిన కమలం వంటి ముఖము గల కాత్యాయనీ దేవీ! మనసు నాయందే నిశ్చలంగా నిల్పి (ప్రవర్తించే భక్తజనావళికి బ్రహ్మానందము యొక్క పరమానుభూతిని (ప్రసాదిస్తాను. ఆ ఉపాయంతోనే భక్తులు నా సాయుజ్యమును పడయగలరు. వ. ఇది సాయుజ్యావాప్తి ప్రకారం' బని చెప్పి వెండియు, 271 ప్రతిపదార్థం: ఇది = ఇపుడు నేను నుడివింది; సాయుజ్య+అవాప్తి 'ప్రకారంబు = సాయుజ్యమనే మోక్షం పొందునట్టి విధానం;

మ! అని చెప్పి; వెండియున్‌ = మళ్ళీ, (ఇట్టా అన్నాడని తరువాతి పద్యంతో అన్వయం).

రి, తాత్సర్యం: ఇది సాయుజ్యమనే ముక్తిని పొందే విధమని గౌరికి చెప్పి శంకరుడు మళ్ళీ ఇట్టా అన్నాడు. క శివలింగ స్తాపనము ద్రి । భువనములం బరమహితము పొంటెం గరుణన్‌ [ 9

ధవళాక్షి! చేసితిం ద । త్ర విమల లింగమున నన్ను భావించు టులున్‌. 272 ప్రతిపదార్థం: ధవళ+లఅక్షి! = ఓ తెలికన్నుల చెలీ!, పరమహితము పొంటెన్‌ = మిక్కిలిమేలు కలిగించేటందుకు; కరుణన్‌ =

ళు ల క ళం కృపతో; (త్రిభువనములన్‌ = ముల్గోకాలలో: శివలింగస్టాపనమున్‌+చేసితిన్‌ = శివలింగాలను (ప్రతిష్టించాను; తత్‌ = ఆ యొక్క ప్రవిమల లింగమునన్‌ = నిర్మలమైన లింగంలో; నన్నున్‌ = నన్ను; భావించుట = తలంచటం, స్మరించటం; ఉయున్‌ = తగును. తాత్పర్యం: శైలకుమారీ! ముజ్జగాలకు మేలు చేయదలచి దయతో నేనే శివలింగాలను స్థాపించాను. ఆ పవిత్రమైన లింగాలను. నాస్వరూపంగా ఎంచి పూజించటం సముచితం. చ. కలమెయిం బాల నేత నుదకంబులనేని పరాభిషేక మం

గళము నొనర్టి భక్తి రతి గంధము మాల్యము ధూప దీప సం

కలనములన్‌ నివేద్యమును గాఢ సమర్పణ మొందం జేసి లిం

గలసితమూర్తియందు నను గాంచి భజించిన ముక్తి చేకుజున్‌.” 273

69 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ప్రతిపదార్థం: కలమెయిన్‌ = ఉన్నంతలో, తన శక్తికి తగినట్టు; పాలన్‌ ౪ క్షీరంతో; నేతన్‌ = నేయితో' ఉదకంబులన్‌+ఎనిన్‌ నా నీళ్ళతో నైనా; వర+అభిషేకమంగళము = శ్రేష్టమైన మజ్జనమనెడు శుభమును; ఒనర్చి = చేసే; భక్తిరతిన్‌ = భక్తితత్పరతలో; గంధమున్‌ = చందనం; మాల్యమున్‌ = పూలదండలు; ధూపదీప సంకలనములన్‌ = సాంబ్రాణి పాగవేయటం, దీపమును వెలిగించి చూపటం అనే ఉపచారాల యొక్క కూడికతో; నివేద్యమును జ నైవేద్యాన్ని; గొఢడసమర్పణము+ఒందన్‌+చేసి జు అధికపూజభావంతో సమర్శణ కావిథీచి; లింగలసిత మూర్తి+అందున్‌ = శివలింగము యొక్క ఒపీ న సారూపమందు' ధికపూజ్యభా 1 ర్తి [ ఒప్పిదమైన న్వ ననున్‌ = నన్ను; కాంచి = దర్శించి: భజించినన్‌ = కొలిస్తే? ముక్తి = మోక్షం; చేకుణున్‌ = లభిస్తుంది. తాత్పర్యం: పార్వతీ! తన శక్తికి తగినట్టు క్షీరంతోనూ, ఘృతంతోనూ, లేదా జలంతోనైనా లింగమునకు అభిషేకం సల్పి భక్తితో గంధపుప్ప ధూపదీప నైవేద్యములు సమర్పించి ఆ శివలింగమునందు పరమేశ్చరుడనైన నన్ను దర్శించి భజించే భక్తులకు ముక్తి లభిస్తుంది. కు అని పలికి 'నీవు దేవాం ; గన లాదిగ గల త్రిలోక కాంతలకును మై క్కునకుం బాత్రం బగు పద । వనజంబులో గల్గి యొప్పు వరసతి వతివా!. 274 (ప్రతిపదార్థం: అని పలికి = అని ఈశ్చరుడు వచించి; అతివా! =-ఓ భామినీ! నీవు; దేవ+అంగనలు = దేవతాసస్త్రీలు, వేల్పు బోటులు: ఆదిగన్‌+*కల = మొదలుగా గల; త్రిలోక కాంతలకును = ముల్లోకాల లోని ముగుదలందరికినీ; ('మైక్కునకున్‌ = వారు నమస్కరించుటకు; పాత్రంబు+అగు = అర్హమైన: పదవనజంబులు = పద్మముల వంటి పొదాలు; కల్లి = కలిగిన దానవై; ఒప్పు = ప్రకాళించే? వర సతివి = ఉత్తమ పతివ్రతవు కదా! తాత్పర్యం: ఆ విధంగా గిరిజతో పలికి శంకరుడు ఆమెను చూచి “ప్రాణేశ్వరీ! నీవు దేవతా (స్త్రీలు మొదలుగొ ముజ్జగాలలోని వెలదులందరి (మొక్కులు స్వీకరించ దగిన పాదపద్మాలు గల పతివ్రతాశిరోమణివి సుమౌ! క. _ చతురవు వివేక విభవో ; న్నత చిత్తవు వ్రతవిధాన నైస్టికతా సం చ్‌ యుత షతివి లౌకిక జ్ఞా; నితా మహిమ సహజమతి వనిందిత వరయన్‌. 27 క ప్రతిపదార్థం: చతురవు = నేర్పుగల దానవు, చుజుకైన దానవు; వివేక విభవ+ఉన్నత చిత్తీవు = యధార్థ జ్ఞానం యొ ఆధిక్యంతో కూడిన పెద్ద మనసు కలదానవు; (వ్రత విధాననైస్టికతా సంయుత మతివి = నోములు నోమటంలో ఆసక్తితో కూ స మనసు కల దానవు; లౌకిక జ్ఞానితా మహిమ సహజమతివి = లోకసంబంధమైన జ్ఞానం యొక్క గొప్పతనం పుట్టుకతోనే వి చిత్తం కలదానవు; అరయన్‌ = పరిశీలించగా; అనిందితవు = మాటపడని దానవు, దూరులేని దానవు. వత తాత్పర్యం: గౌరీ! నీవు నేర్పు కలిగిన దానవు, యథార్ధజ్ఞాన వైభవంతో కూడిన దొడ్డమనసు కలదానవు: విధానములందు నిష్టతో కూడిన చిత్తం కలదానవు, సహజంగా వచ్చిన లోకజ్ఞానంతో కూడిన హృదయం దానవు. నీవు మాటపడని దానవు, క్ర కావునం గాంతా ధర్మము । నీ వలనం దెలియువేడ్క నెమ్మనమున నా 76 కావిర్థవించె( జెప్పం । గా వలయును దాని వికచకమలదళాక్షీ.” 2 | తౌ ధర్మమున్‌ = (స్రీ ధర్మాన్ని; నీవలనన్‌ = నీ మూలంగా; తెలియు వేడ్క = తెలిసి కొనవలెననే ఇచ్చ కుతూహలం: నెమ్మన

అనుశాసనిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము 695 (నెజ+మనమునన్‌ నా నిండు మనసులో; ఆవిర్భవించెన్‌ = జనించింది; దానిన్‌ = మహిళా ధర్మాన్ని; చెప్పన్‌కాన్‌వలయున్‌ = నీవు చెప్పాలి. తాత్సర్యం: ప్రాణేళ్చరీ! వనితా ధర్మం ఎట్టాంటిదో నీ వలన తెలియవలెననే కుతూహలం నా హృదయంలో కలిగింది. కనుక స్త్రీ ధర్మం ఎట్టిదో నీవు చెప్పాలి.' ఆ, అనిన సిగ్గుతోడి యలతి న వ్వొలసిన : చెన్ను మొగము వింత చెలువుం దాల్వ వాంచి యెత్తి గౌరి వరునితో నిట్లను ; 'నేను మీకు. దెల్ప నెంతదాన?. 277 ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌ = అని శివుడు తన్నడుగగా" సిగ్గుతోడి = లజ్జతో కూడిన; అలంతినవ్వు = చిరునగవు, చిన్నినవ్వు. పిన్న నవ్వు: ఒలసిన = వ్యాపించిన; చెన్ను మొగము = సుందరమైన వదనం; వింత చెలువున్‌+తాల్బన్‌ = కొత్త అందాన్ని పొందగా; వాంచి = సిగ్గు బరువున ముందు తలను వంచు కొన్నదై; ఎత్తి = భర్తకు బదులాడ వలసి ఉన్నందున వంచిన మొగేం పైకెత్తి గౌరి = గిరిసుత అయిన పరమేళ్వరి; వరునితోన్‌ = పెనిమిటి అయిన శంభుడితో; ఇట్టు+అనున్‌ = ఈ రీతిగా పలికింది; నేను = నేను; మీకున్‌ = సర్వజ్ఞులైన తమకు; తెల్పన్‌ = స్రీ ధర్మాన్ని మనవి చేయటానికి; ఎంత దానన్‌? = ఏ పొటిదాన్ని? తాత్పర్యం: శివ్వేడు ్రీధర్మం వ్లివరించుమని అడిగినపుడు గౌరీదేవి సిగ్గుతో కూడిన చిన్నినవ్వు ఎగబ్రాకి తన అడ 1 అందమైన మోమునకు అపూర్వమైన సాబగును సమకూర్చగా వంచిన వదనాన్ని కొంచెం పైకెత్తి మగడితో ఇట్టా అన్నది. 'నాథా! తరుణీ ధర్మం ఎట్లాంటిదో తమకు నివేదించటానికి నే నేపాటిదాన్ని? విశేషం: పాత్రల యొక్క స్వరూప రూప చిత్రణకౌశలం కవిబ్రహ్మ తిక్కన గారికి అలవడినట్టు సారస్వతరంగంలో మరేకవికి అలవడలేదన్న మాట పాతమాట. ఈ చిరుపద్యంలో పార్వతీ దేవిని పాఠకుల కట్టెదుట నిల్పినాడు బుధజన విరాజి తిక్కన సోమయాబి. క ఐనను మీరడిగిన మ! న్మానస బోధంబు కొలంది మగువల తెజంగుల్‌ పూని 'ఐనిపింప కుండుట । చాన తీగదు గాన చెప్పెదను సర్వజ్ఞా! 278 ప్రతిపదార్థం: ఐనను = మీకు తెలుపునంతటిదాన్నా కాకున్నా మీరు = తమరు; అడిగినన్‌ = తెలుపుమన్నప్పుడు; మగువల తెటంగుల్‌ = ఆడువారి తీరులు; మత్‌*మానస+బోధంబు కొలందిన్‌ = నాచిత్త మందలి తెలివి కొద్ది; పూని = యత్నించి; వినిపీింపక+శఉండుట = తెలియజేయకుండటం; తాన = అనునది; తగదు+కానన్‌ = యుక్తం కాదు కనుక; సర్వజ్ఞా! = సమస్త మేరింగిన స్వామీ! చెప్పెదను = వచిస్తొను, మనవి చేస్తాను. శ క్ష్‌ ఉలి తాత్పర్యం: సర్పజ్ఞుడవైన స్వామీ! మీరు (స్త్రీ ధర్మ మెట్టిదో తెలుపుమని అడిగినప్పుడు నాకు తెలిసినంతవరకు చెప్పకుండటం మంచిది కొదు కనుక మనవి చేస్తాను. క. _ అని పలెకి మజియు నిట్లను ; 'నను నెప్పడుం బాయకుండు నదు లెల్లను; న వ్వనితలతోడ సమాలో ।; చన మొనరించి మజీి చెప్పం జను నిత్తెణింగున్‌.' 279 ప్రతిపదార్థం: అని పలికి = అని గౌరి వచించి:; మజీయున్‌ = ఇంకా; ఇట్టు+అనున్‌ = ఈ లాగున చెప్పింది; ననున్‌ = నన్ను; ఎప్పుడున్‌ = అన్ని వేళల; నదులు+ఎల్లను = నదులన్నియూ, పాయక+ఉండున్‌ = విడిచి పెట్టక నాతోనే ఉంటాయి; ఆ+వనితల

696 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తోడన్‌ = ఆ మగువలతో, ఆ నదీమతల్టులతో: సమాలోచనను+ఒనరించి = యోచించి, సంప్రదించి. మథి = పిదప, పిమ్మట తరువాత; ఈ+తెజంగున్‌ = నీ వడిగిన తరుణీ ధర్మాలను; చెప్పన్‌అగున్‌ = చెప్పదగును, చెప్పుతాను. తాత్పర్యం: గౌరి మహేశరుడితో అట్టా పలికి మళ్ళీ ఇట్టా అన్నది. “దేవా! నదులెల్లను ఎల్లవేళల నన్ను విడువకుండా ఉంటాయి. ఆ నదీమతల్టులతో సంప్రదించిన తరువాత తా మడిగిన (వ ధర్మాలు ఎట్టివో మనవిచేస్తాను. వ. అని విన్నవించి గంగ యమున గోదావరి కౌశికి కావేరి కృష్ణవేణి పెన్న నర్మద బాహుద రేవ తమస మొదలైన నదులు మున్న తనతోడన వచ్చి యున్న నన్నాత్రుల గుఠించి 'యీశానుం డిట్లడిగెడు నెట్లు చెప్పద?' మనిన గంగాదేవి 'నీకంటె నే మెబుంగుదుమే? నీ వెజిందిన తెలంగున నంగనాధర్మం బెజింగించి పతిం జ్రీతునిం జేయు; మేము భవదీయ వాగమృతంబు వీనుల నినిచెద' మనుటయు బార్వతి ప్రసన్నచిత్తయై వల్లభు నదనంబునం జూడ్చి నిలిపి. 280 ప్రతిపదార్హం: అని, విన్నవించి = మనవి చేసికొని. గంగ = భాగీరధి యమున = కాళింది; గోడావరి = గౌతమి, కౌశికి, కావేరి కృష్ణవేణి, పెన్న = పినాకిని; నర్మద, బాహుద, రేవు తమస, మొదలు+ఐన = మున్నుగా కలిగిన నదులు, మున్ను+అ * ముందుగానే; తన తోడను+అ; వచ్చి+ఉన్నన్‌ = వచ్చిఉండగా, ఆ+నాతులన్‌ గుజించి = ఆ మగువల (నదుల) నుద్దేశించి, ఆ నదులతో; ఈశానుండు = ఈళ్చరుడు; ఇట్టు, అడిగెడున్‌ = అడుగుతున్నాడు: ఎట్టు: చెప్పుదము = సమాధానమిస్తామా: అనినన్‌, గంగాదేవి, నీ కంటెన్‌; ఏము = మేము ఎలుంగుదుము+ఎ; నీవు, ఎఆింగిన; తెజంగునన్‌ = విధమున; అంగనా ధర్మంబు = స్త్రీ ధర్మం: ఎజింగించి; పతిన్‌ = భర్తను; ప్రీతునిన్‌చేయుము = సంతోషించిన వాడిగా సల్పుము; ఏము = మేము, భవదీయ = నీ యొక్క; వాక్‌*అమృతంబు = వచనములనెడు సుధారసం; వీనులన్‌ = చెవులలో: నినిచెదము * నిండించెదము; అనుటయున్‌ = అని చెప్పగా? పార్వతి; ప్రసన్నచిత్తశఐ = సంతుష్టాంతరంగఅయి, అను([గ్రహయుక్తమగు ఆక్తీకి మనస్సు గలదై; వల్లభు వదనంబునన్‌ = పెనిమిటి యొక్క ముఖమునందు; చూడి నిలిపి = చూపులు ప్రసరింపదేసి. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). తాత్పర్యం: అంబికాదేవి అట్టా పలికి గంగ, యమున, గోదావరి, కావేరి, కృష్ణవేణి, పెన్న: బాహుద, రేవ తమా మున్నగు వాహినులు మునుపే తనతో అక్కడికి వచ్చి ఉన్నందున వాటిని చూచి 'ఓ చెలులారా! శివదేవుడు న్‌ ధర్మ మెటింగింపుమని కోరినాడు. మన మేమి చెప్పవలెనో చెప్పండి" అని అడిగింది. అందుకు గంగాదే ॥ న ఆమెతో 'అమ్మా! నీకంటె స్త్రీ ధర్మాలు మా కేమి తెలుసు? నీకు తెలిసిన విధంగా నీవే అతివల ధర్మాలు అభేసొ కెరిగించి సంతోషపెట్టుము. మేము నీ వాక్యామృతాన్ని వీనుల విందుగా ఆస్వాదించి హర్షిస్తాము' అని పలికిం-" అప్పుడు ఉమాదేవి ప్రసన్నురాలై పతిముఖారవిందం" మీద చూపు నిలిపి (ఇట్లా చెప్పింది). లా క. 'దేవా! నీదు ప్రసాద ; శ్రీ వచ్చిన యెలుక సుందరీవిధము భవ 1 8 ద్ధానంబునకుం బ్రయంబుగ । సేవాధర్మంబు. దెలియం జెప్పెద' ననియెన్‌. 2 ఊళ్ళ ఉబ్ళ్‌ ళల నా ఒడ ళ్‌ ఆలి గా వితో. ప్రతిపదార్థం: దేవా! = ప్రభూ! నీదు ప్రసాదతశ్రీన్‌ = నీ అను(గ్రహసంపత్తిచే; వచ్చిన = లభించిన; ఎటుకన్‌ = తెలి ం నంతో. సుందరీ విధము = స్త్రీల యొక్క తీరు, స ణో చిత్తమునకో జ్ఞానంతి , = (శ్రల క్క ఆరు, స్వభావమును; భవత్‌+*భావంబునకున్‌ = నీ యొక్క “లిస్తాను! ప్రియంబుగన్‌ = ఇంపుగా, ఇష్టంగా: సేవాధర్మంబున్‌ = ఉపచారధర్మాన్ని; తెలియన్‌+చెప్పెదన్‌ = నీ వెరుంగునట్టు వలా అనియెన్‌ = అని చెప్పింది.

ఆనుశాసనిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము 697 ఒల్సి ఎక్‌, తాత్పర్యం: 'ప్రభూ! మీ పరమాను[గ్రహం వలన లభించిన తెలివితో స్త్రీల స్వభావాన్ని వారిసేవాధర్మాన్ని మీ మనస్సునకు ఇంపుగ తెలియ జెప్పుతాను' అని పలికింది. తే అనిన విని సురమునులు ప్రియంబు. బొంది । రమర గంధర్వ సిద్ధ సాధ్యాంగనా జ నంబు వినువేడ్క వచ్చి య న్నలినవదన । వెనుక దెసనుండె దేవకీతనయ! యపుడు. 282 లు పతిపదారం: అనినన్‌ = గౌరి అట్లావచింపగా' సురమునులు = దేవతలు; బుషులు; విని = ఆలించి; ప్రియంబున్‌+పొందిరి వ తోష చెందారు. దేవకీతనయ = శ్రీకృష్ణా! అమర = వేల్పులు" గంధర్వ = గంధర్వులు" సిద్ద = సిద్దులు" సాధ్య = సాధ్యులు క! ర యొక ; అంగనాజనంబు = స్రీ సమూహం" విను వేడ్కన్‌ = ఉమాదేవి మాటలు వినవలె నన్న కుతూహలంతో; వచ్చి ॥ ఏ చి ఆ+లిన వదన వెనుక దెసన్‌ = ఆ పద్మముఖి యొక్క వెనుక వైపు; అపుడు = ఆ సమయాన; ఉండెన్‌ = ఉన్నది. = లి; అడి ౦ తాతర౦: శైలజ మాటలు విని దేవతలు, మునులు హర్షించారు.. సురలు, గంధర్వులు, సద్దులు సాధ్యులు నే ాటుల యొక్క వనిత లందరూ ఆమె పలుకులు వినే కుతూహలంతో వచ్చి ఆమె వెనుక వైపు కూర్చొని వ్‌ ఉన్నారు కృమ్హు! వ అని చెప్పియ ప్పరుషోత్తము వీనులు వికసిల్లుచుండ నారదుం డిట్లనియె. 263 తిపదార్లం: అని చెప్పి ఆ+పురుష+జఉత్తము = అ శ్రీకృష్ణ భగవానుడి యొక్క; వీనులు = చెవులు, వికసిల్లుచున్‌+ఉండన్‌ స థి ( యో ం విప్పారగా: వినవలెనని కుతూహల పడుచుండగా; నారదుండు, ఇట్టు+అనియెన్‌. తాత్సర్యం: గౌరీదేవి మాటలు వినవలెనని కుతూహలంతో శ్రీకృష్ణుని కరములు విప్పారగా నారదమహర్షి ఇట్లా అన్నాడు. పార్వతి శివునకు. బతివ్రతా ధర్మంబుల తెజు( గెజింగించుట. క్ష వనితలుం బురుషులుం బ్ర్రయమున । దను వినుతింపంగ శైలతనయ సమాక రనకౌతుకి యగు నీశా । నునితో మృదురీతి నిట్లనుం గమలేశా! 284 ళు పదార్థం: కమలా+ఈశౌ = లక్ష్మీ వల్లభా! కృమ్ణా; వనితలున్స్‌ = ఆడువారు; పురుషులున్‌ = మగవారు; 'ప్రియమునన్‌ న ర నన్‌ = తనను; వినుతింపంగన్‌ = కొనియాడశో, స్తోత్రం చేయగా; శైలతనయ = హీమవంతుడి కూతురైన ఇష్టంగా, న్‌ ర వ స = వీనుటయందు కుతూహలం కలవాడైన, ఈశానునితోన్‌ = శంభుడితో- ముదురీతిన్‌ = కోమల ఉమాదేవి; సమాకర్షన కౌతుకి వీను ం ్సదు ఫణితితో: ఇట్టు+అనున్‌ = ఈ విధంగా అన్న తాత్పర్యం: స్రీలు, పురుషులు ప్రీతితో తనను స్తుతిస్తూ ఉండగా పర్వత రాజపుత్రిక తన పలుకులు వినుటకు కుతూహలపడుతున్న పరమేశ్వరుడితో కోమల -కంఠస్వరాన ఇట్లా అన్నది. స “బుతుమతి గాక శుద్ధతయు. గల్గినయింతి । కన్య తత్పరిణయ కరణమునకు యులు విను తల్లియును దండ్రియును దండ్రి; తోం బుట్టినతండు మాతులుయ సోద నొడ ల్లి డ్రి డ్రి ట్టి రుండును యోగ్యవరునిం జూచి వారిలో । నెవ్వరైనను బ్రతి నిచ్చువారు; సతి యంతనుండియు. బ్రభువు దానికి; నట్లు | గావున నాతండ దైవ మనుచు

698 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తే. నతని మత మూంది దేవతా పితృ సమర్ద । నములు నతిథి పూజనము సన్మతి సమాచ

రించుచును బతిహితము వాటించి నడపు । సతి పతివ్రత యిహపరసౌాఖ్యమహిత. 285 (ప్రతిపదార్థం: బుతుమతి+కాక = పుష్పవతి కాక, సమర్హాడక; శుద్దతయున్‌ = పరిశుద్దత్వం: కల్లిన+ఇంతి = కలిగినటువంటి పిన్నది: కన్య = బాల అని చెప్పబడుతుంది; తత్‌+పరిణయ కరణమునకున్‌ = ఆ చిన్నదానికి పెళ్ళి చెయ్యడానికి; తల్లియును = జనని; తండ్రియును = జనకుడున్నూ: తండ్రితో బుట్టిన+అతండున్‌ = తండ్రి యొక్క తోడబుట్టువు అనగా పినతండ్రి, చిన్నాయన, బాబాయి; మాతులుండున్‌ = మేనమామ అనగా తల్లి తోడబుట్టవు' సోదరుండును = ఆ బాలిక యొక్క తోడబుట్టిన వాడు; ఒడయులు = అధికారులు, కర్తలు; యోగ్యవరునిన్‌ = తగిన మగడిని, చూచి = కనుగొని' వారిలోన్‌ = 'పైనుడివిన వారిలో; ఎవ్వరు+ఐననున్‌ = ఎవ్వరో ఒక్కరు; ప్రీతిన్‌ = సంతోషంతో' ఇచ్చువారు = వరుడికిచ్చి పెళ్ళి చెయ్యటానికి అర్హులు; దానికిన్‌ = ఆ కన్నియకు; అంతన్‌+ఉండియున్‌ = పెళ్ళి అయినప్పటి నుండి; పతి = భర్తయే, (ప్రభువు = నాయకుడు, పాలకుడు; అట్టు+కావునన్‌ = అందుచేత; ఆతండు+అ = ఆ పెనిమిటియే; దైవము+అనుచున్‌ = దేవుడంటూ్‌; అతనిమతము+ ఊంది = అతడి ఇష్టము ననుసరించి, అతడి అభిప్రాయం ప్రకారం; దేవతా పితృసమర్చనములు = దేవతల యొక్క పితృదేవతల యొక్క పూజలు; అతిధి పూజనము = అతిధులను ఆదరించుటయు, సన్మతిన్‌ = మంచి మనస్సుతో; సమాచరించుచును = నిర్వర్తిస్తూ: పతిహితమున్‌+పాటించి = మగని యొక్క మేలు కోరి; నడపు = సంసార యాత్ర సాగించే; సతి = వనితయే' పతివ్రత = సాధ్వి; ఇహపర సౌఖ్యమహిత = ఆమెయే ఇహపర సుఖాలు పొందటంలో దొడ్డది.

శ్‌, తాత్పర్యం: పుష్పవతి గాక పరిశుద్దురాలుగా ఉండే పిన్నదాన్ని కన్య అంటారు. ఆ చిన్నదానికి పెళ్ళి చేసె విషయంలో కర్తలు తల్లి, తండ్రి, పినతండ్రి, మేనమామ, అన్నదమ్ములు. వీరిలో ఎవ్వరైనా ఆ బాలికను తగిన పురుషుడి కిచ్చి సంతోషంతో వివాహం జరిపించాలి. పరిణయం జరిగింది మొదలుకొని ఆమెకు సెనిమిటియే సర్వాధికారి. పతినే దైవంగా భావించి అతడి ఇష్టానుసారం ఆమె దేవతల, పితృదేవతల పూజలు, అతిథి పూజలు సద్చుద్దితో సలుపుతూ మగనిమేలు కోరుతూ సంసారయాత్ర సాగించాలి. అట్లాంటి పడతియే పతివ్రత. అట్టీ ఇల్టాలు ఇహపరలోక సుఖాలు చూరగొంటుంది. వ. ఏతద్విషయం బయిన యొక్క నిదర్శనం బవధరింపుము. 286 ప్రతిపదార్థం: ఏతద్‌+విషయంబు+అయిన = ఈ స్రీ ధర్మమునకు సంబంధించిన; ఒక్కనిదర్శనంబు = ఒక దృష్టాంతం: అవధరింపుము = చిత్తగించవలసింది; తాత్పర్యం: దేవా! ఈ (స్త్రీ ధర్మ విషయకమైన దృష్టాంతం ఒకటున్నది. విన్నవిస్తాను. చిత్తగించ ప్రార్హన' న!

సీ. _ బ్రాహ్మణుం డొకనికి భార్య లిద్దజు గల; ; రందొక భామిని యతని హితము

నడపెడు నవధాన మెడలి యాతండు పంప కయు€ దాన సురపితృకార్యపరత

నదడచు6 దక్కటియింతి నాథుం బాటించుచు€ । దనృ్మతంబునం జేయు ధర్మవిధులు;

వారు మువ్వురు విధినవశమున నొక్కట । మృతిం బొంది; రా పతివ్రత వరుండు తే చనిన సుగతికిం జనె/ బెటివనిత జముండు ; 'నీకుం బోలదు మరలుము నీశరీర 7

మునక యని యాల; నది శోకమున సబాప్ప । యైనం గన్గొని యతడు దయార్హుం డగుచు. 28

ఆనుశొాసనిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము 699 ప్రతిపదార్హం: బ్రాహ్యేణుండు+ఒకనికిన్‌ = ఒక విఫ్రుడికి; భార్యలు+షద్దయు = ఇరువురు పత్నులు; కలరు = ఉన్నారు; అందున్‌ = వారిలో; ఒక భామిని = ఒక్తే చెలువ; ఆతని హితమున్‌ = అతడి కిష్టమైన దానిని; నడపెడున్‌ = సలుపుతుంది; అతడు = ఆమె భర్త అవధానము+ఎడలి = ఏకాగ్రత చెడి, జ్ఞప్తి లేక ఎజుకమాలి; పంపకయున్‌ = ఆజ్ఞాపించకున్ననూ, తనను ఆ పనిచేయుమన్లి నియమించకున్ననూ; తాను+అ = తానే, స్పయంగా; సురపితృకార్యపరతన్‌ = దేవ, సితృదేనతా పూజాదికములైన సమలదుందు అసక్తితో; నడచున్‌ = ప్రవర్తిస్తూంటుంది మెలగుతు౧టుంది; తక్కటి+ఇంతి = రెండవపల్ని; నాథున్‌+పాటించుచున్‌ = భరమాట భర్త అనుమతి ఆదరిస్తూ, లక్ష్యపెడుతూ' తత్‌*మతంబునన్‌ = అతడి ఇష్టానుసారం; ధర్మవిధులు = పుణ్యకార్యాలు; చేయున్‌ = సల్బుతుంది; వారు మువ్వరుక్‌ = భర్త భార్యలిద్దరూ: విధివ్షమునన్‌ = దైవాజ్ఞకులోనై: ఒక్కట = ఏకకాలమందు; న్‌+పొందిగి = మరణించారు; ఆ ఫతప్రత = ఆసాద్వి అనగా రెండవ యిల్దాలు; వగుండు = మగడు; చనినసుగతికిన్‌ మృతి న పుణలోకానికి, స్వర్గానికి; చనెన్‌ = వెళ్ళింది: పెఆవనితన్‌ = తక్కిన వెలదిని- అనగా మొదటీ భార్యను; జముండు క్ష క ల నీకున్‌ = నీకు; పోలదు = తగదు: నీ శరీరమునకు+అ = నీ దేహమునకే; మరలుము = తిరిగిపొమ్ము: ఆయ న లుకుతూ: అఆలొన్‌ ౯ నిలిపినాడు; ఆది = అ మొదటి సెండ్లం; శోకమునన్‌ = ఏడుపుతో; సబాష్ప+ఐనన్‌ = నిజ మె శే ర క్‌ కన్నీటి బాట తో కూడినది కాగా: కనని = చూచి, ౧తండు = యముడు; దయా+ఆ ర్లుంయు+అగచున్‌ జ కృషారసమ్యుతో 41 వ ” క. క ట్ర క తు తడిసిన వాణ్తై దయతో చెమ్మగిల్లిన మనసుకలవాడై. (తరువాతి పద్యంతో అన్వ లి తాతరః౦: ఒకానొక బ్రాహ్మణుడికి ఇద్దరు భార్యలు. వారిలో ఒకతె (తొలిదిి మగని కుశలం కోరి, తనను ఈ క నుని అతడు నియోగించక పోయినా దేవతలకు, పిత్సదేవతలకు పూజాదికం నిర్నహించేది. మరి ను. యొకతె (మలిది) పతి మాట జవదాటక అతడి అజ్ఞ పడసి పుణ్యకార్యాలు సలిపేది. వారు మువ్వురూ విధివశాత్తు ఏకకాలంలోనే చనిపోయారు. అందులో పెనిమిటి అనుమతితో ధర్మకార్యాలు సలుపుతున్న మలిఇల్లాలు ఆతడి వెంట సుణ్యలోకానికి వెళ్ళింది. భర్త అసువుతి లేకుండా దేవ పితృపూజలు నిర్వహిస్తున్న తాలి పెళ్ళాన్ని పెనిమిటితో స్వర్గానికి పోకుండా యముడు అడ్డగించి 'నీ శరీరానికి తిరిగి మరలు” మని ఆదేశించాడు. ఆందుకు ఆమె కన్నీరు మున్నీరుగా విలపించింది. యముడి హృదయం కరుణారసంతో కరిగి పోయింది. క. 'పతిముతము గొనక ధర్మము । నతిన నడపు టొప్ప; దింకనైనను బతికిన్‌ హితము లగువాని! జేసిన । నతనిం గలయు' దనినం జనియె నదియును మరలన్‌. 2686 ప్రతిపదార్థం: పతిమతము+కొనక = భర్త యొక్క అంగీకారం పొందక; ధర్మమున్‌ = పుణ్యమును, అతివ = పత్ని; నడప్పుట = చేయటం; ఒప్పదు = తగదు; ఇంకన్‌+ఐననున్‌ = ఇక మీదటనైనా" పతికిన్‌ = భర్తకు హితములు+ఆగువానిన్‌ = ఇష్టములైననాటిని; చేసినన్‌ = చేసినట్టయితే; అతనిన్‌ = యజమానుడిస, కలయిదు = కలిసికొంటావు; అనినన్‌ = అని యముడు చెప్పగా" అదియును - ఆ తొలిపశ్ని; మరణన్‌ = మళ్ళీ. తిగిగ్సి చనియెన్‌ = వెళ్ళింది తాత్సర్యం: జఇనిమిటి యొక్క అనుమతిలేక పుణ్యకార్యాలు చేయటం భార్యకు తగదు. ఇకనైనా నీ పతి కిష్టములైన కార్యాలను నీవు చేస్తున్నట్లయితే అతడిని కలిసికొనగలవు' అని యమధర్మరాజు చెప్పాడు. ఆయన మాటలు విని ఆమె దేహంతో మరలిపోయింది. వ. _ కావునం బతికి ననుప్రత యగుట గృహెణికి ధర్మం' బని పలికి వెండియు. 289 ప్రతిపదార్థం: కావునన్‌ = కాబట్టి, పతికిన్‌ = భర్తకు, అనువ్రత+ఆగుట = అనుకూలంగా మెలగటం; గృహిణికిన్‌ = ఇల్టాలికి; ధర్మంబు = న్యాయం; అని పలికి; వెండియున్‌ = మరల (పార్వతి శివుడితో ఇట్లా అన్నది అని తరువాతి పద్యంతో అన్వయం),

తాత్సర్యం: కాబట్టి భర్తకు అనుకూలంగా మెలగటం ఇల్టాలికి ధర్మమని చెప్పి పార్వతి మళ్ళీ క. “లలన యిలువాడి నాధుండు । వలచిన చవి వంటకములు వండి యిడి తనుం గలయం దలంచిన మెయికొని । యెలమిం గైసేసి హృదయ మీ వలయు శివా! 290 ప్రతిపదార్హం; శివా! = మహేశ్వరా! లలన = కాంత, ఇలువాడీన్‌ = ఇంటి వాడుక చొప్పున; నాధుండు = తనపతి; వలచిన = కోరినట్టి; చవివంటకములు = రుచిగల పదార్దాలు; వండి+ఇడి = వండి తినబెట్టి; తన్నున్‌ = తనను; కలయన్‌+*తలంచినన్‌ = పాందగోరినచో; మెయికొని = అందుకు అంగీకరించి, ఇష్టపడి" ఎలమిన్‌ = సంతోషంతో; కైసేసి = అలంకరించుకొని; హృదయము = తన మనస్సు; ఈవలయున్‌ = సమర్పించవలెను తాత్పర్యం: ఇంటి వాడుక ననుసరించి భర్త తన కిష్టములైన వంటకములు వాంఛించినపుడు గృహిణి వండీ పెట్టాలి. అతడు తన పొందు కోరినపుడు సంతోషంతో తన సమ్మతి తెలిపి శృంగారించుకొని తన హృదయం ఆతడికి సమర్పించాలి. తే పనుల యెడ మాజబుపలుకక యనవధాను. ; డైన పతిం దలంపించి ధర్మార్ద కలిత కృతులు నడపుచు, సవతి గల్గినను బోరి : తంబు లే కొక్కటై యున్కి తగవు సతికి, 291 (ప్రతిపదార్థం: పనులయెడన్‌ = కార్యాలపట్ల: మాజుపలుకక = అడ్డు చెప్పక; ప్రతికూలంగా మాట్లాడక, అనవధానుఃడు +ఐన+పతిన్‌ = ఏమరిపాటు చెందిన భర్తను; తలయించి = కర్తవ్యాన్ని జ్ఞప్తి పరచి; ధర్మ+అర్హ+కలితకృతులు = ధర్మార్హములలో కూడినపనులు అనగా ధర్మమును అర్ధమును ఆర్జించుటకు తోడ్పడే పనులు; నడపుచున్‌ = కొనసాగిస్తూ; సవతి+కల్షినను = సపత్ని ఉన్నను; పోరితంబు లేక = కలహం లేకుండా; ఒక్కటి+ఐ+ఉన్కి = ఆమెతో కలసి మెలసి ఉండటం; సతికిన్‌ య సాధ్వికి; తగవు = న్యాయం. తాత్పర్యం: గృహిణి తన భర్త కావించే పనులకు అడ్డుపడరాదు. ఆతడు ఏమరిపాటున కర్తవ్యం మరచి ఉన్నప్పుడు ఆ విషయమును జ్ఞప్తికి తేవాలి. ధర్మార్ధసాధకాలైన పనులు కానసాగేటట్టు చేయాలి. తనకు సవతాలు ఉన్నప్పుడు కలహించక ఆమెతో కలసిమెలసి ఉండాలి. ఇది సతీ ధర్మం. క సవతాలికి బతి వలచిన । నవుంగాకని యతని యిచ్చ కనురూపముగా. దివిరి నడచు సతి దైవము; । శివ! యది తగు నెల్ల జనముచే మైొక్కుగొనన్‌. 292 లవణాల. మ ని ప్రతిపదార్థం: శవ! = పరమేశ్వరా! పతి = భర్త: సవతి+అలికిన్‌ = తన సపల్నికి; వలచినన్‌ = మోహపడిలే: అవున్‌కొకో = అది మంచిదే అని; అతని+ఇచ్చకున్‌ = మగని కోరికకు; అనురూపముగాన్‌ = తగినట్టుగా, అనుకూలంగా: తివిరి = పొను స్ట (౮ న్‌. మొైక్కు+కొనన్‌+*తగున్‌ = నమస్కారం లందుకొనడానికి యోగ్యురాలు. శ దే తాత్పర్యం: నాధా! తన మగడు తనను విడిచి తన సవతాలి పొందు కాంక్షించినపుడు చింతించక అది మంచి నో అని అతడి అభిలాషకు అనుకూలంగా మెలగే సతీమణి నిజంగా దేవతయే. ఆమె ప్రజలందరి వంద లందుకొనటానికి అర్హురాలు.

ఆనుశాసనిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము 701 క. _ తన చేతికి నిచ్చిన వ। స్తునికాయము నిల్లురువున చొప్పున మగుడం గొనివచ్చి భార్య పతి దె; మ్మని నప్పుడ యిచ్చుటొప్పు నకపటవృత్తిన్‌. 293 (ప్రతిపదార్దం: తన చేతికిన్‌ ఇచ్చిన వస్తుశకాయమున్‌ = వమువుల ఎమూహాన్ని" ఇల్టురువున చొప్పునన్‌ = ఇల్లడ ధనం మాదిరిగా, కుదుఏ బెట్టిన వస్తువులరీతిగా న్యాసధనం పోలికగా నుగుడన్‌ = తిరిగి కొని వచ్చి = తీసుక వచ్చి" భార్య = పళ్ని పతి = తన పెనిమిటి; తెమ్ము+అనిన+అప్పుడు+అ = తీసుక రమ్మని చెప్పిన వెనువెంటనే, అకపట వృత్తిన్‌ = మోసగించక వంచించక నిష్కపటమైన టుద్దితో; ఇచ్చుట = పెనిమిటి కొబ్పంచుట' ఉప్పున్‌ = తగును తాత్సర్యం: మగడు తన చేతి కిచ్చిన వస్తువులను అతడు తెమ్ముఎ అడిగిన వెను వెంటనే కుదువ బెట్టిన సొమ్ము మాదిరిగా భద్రంగా వంచనారహితమైన వర్తనతో అతంకి అప్పగించటం భార్యయొక్క ధర్మం. " క. పతి తనకు నేమి యిచ్చిన నతిముదమునం బొందవలయు; నాత్మజుం డైనన్‌ మతిం గొంకక యేకాంత : స్టితి నేకాసనత నున్మి సెట్ట ప్రమదకున్‌., 294 ప్రతిపదార్థం: పతి = భిర్త తనకున్‌, ఎమి ఇచ్చినన్‌?; అతివ = స్త్రీ ముదమునన్‌+పొందిన్‌+వలయున్‌ = సంతోషపడవలసి య కా ఉంటుంది అత్మజుండు+ఐనన్‌ = కన్నకుమారుడైనా మతిన్‌ = మనస్సులో. కొంకక = సంకోచించక భయపడక; ఏకాంతస్థ్రితిన్‌ = ఒంటరిగా ఉన్నప్పుడు రహస్యంగా ఉన్న చోట, స్రమదకు. = స్త్రీకి ఏక+అఆసన+స్టితి = ఒకే పీరమందుండటం, చెట్ట = కీడు, హానికరం ; తన కేమి ఇచ్చినా భాఠ్య సంతోషంతో సీకరించాలి క్ష్‌ తాత్పర్యం: భర్త ఇచ్చినా భాథ్య షంతో స్వకరించాలి కడకు కన్నకుమారుడితోనైనా స్త్రీ ఒంటరిగా ఉన్నప్పుడు ఒకే పీరం మీద జంకు గొంకులు లేకుండా కూర్చొనటం హానికరం. కు ధని యధనుండు రూపసి యొ । ప్పనివాండు వివేకి మూఢబావుం డరోగుం డనుగత రోగు. డనక యం । గన పతి. బాటింపవలయు౦. గామధ్వంసీ! 295 ప్రతిపదార్థం: కామధ్వంసీ జ నున్మధుడిని కాల్చిన వాడా ధని = ధనం కలవాడు" అధనుండు = ధనంలేని వాడు దరిద్రుడు" రూపసి = అందగాడు" ఒప్పునివాండు = అందం లేనివాడు కురూపు' వివేకి = తెలివికలవాడు, మూఢభావుండు = తెలివిమాలినవాడు" అరోగుండు = రోగం లేనివాండు, ఆరోగ్యవంతుడు. అనుగత వోగుండు = వెంబడించే రోగాలు కలవాడు, అనారోగ్యవంతుడు అనక = అని భావించక" అంగన = ఆడుది” పతిన్‌ = భర్తవు పాటింపన్‌+వలయున్‌ = ఆదరించవలెను తాత్పర్యం; కాముని సంహరించిన క్రైలాసవాసా! ధనవంతుడు దరిద్రుడు; రూపవంతుడు "రూపహీనుడు, తెలివిగలవాడు తెలివిమాలినవాడు; ఆరోగ్యవంతుడు అనారోగ్యం కలవాడు అని తలంపక ఆడుది తన పెనిమిటిని ఆదరించాలి క, _ బలిభిక్షము గడప కిడ । న్వలయును దేవపితృ పూజనంబుల కాలం బుల బతి శుభమందుట! ద । తృలంబుగాం గోరు టొస్పెదము సతికి శివా] 296 పళతిపదారం; శివా! = పరమేళరా , బలి = భూతముల (జంతువు ట్ర ట్ర రౌఖ శ్వ (జంతువుల) కొరకు బలియు భిక్షమున్‌ = యాచకులకు బిచిమూ- కడపక = లేదు పొమ్మునక' ఇడన్‌ వలయున్‌ = ఒసగవలెను* చేవ = వదైవతము ్టె గం ల అయొక్ష న స్‌

702 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము పూజనంబుల కాలంబులన్‌ = అర్చించే సమయములందు ఎతి = తక వియడు పభము+అందుటన్‌ = మంగళములు పొందటం" తత్‌ఫలంబుగాన్‌ = ఆ దేవ పితృపూజల ఫలంగా కోరుట = అభిలషించటం సతికిన్‌ = పతికి ఒప్పిదము = యుక్తము, యోగ్యము తగినట్టిది తొత్సర్యం: భూతములకు (పశు పక్ష్యాదులకు) ప్రలిగ బతి సమరుణ కానంచటం, యాచకులకు బిచ్చం పెట్టటం, దేవతలను, పితృదేవతలను పూజించే వేళలందు ల వ్రూజాఫలమెల్ల తన భర్తకు కుభములు చేకూర్చటానికి ఉపయుక్తం కావాలని కోరుకొనటం ఇల్టాలి యొక్క ధచన్మం. క, గతి పతియ చువ్వె భార్యకు; । నతనిం గడచినట్టి సత్స్వరాయణము కృపా యుత! కలదే? కావున దా । నతనికి భక్తయగు టిచ్చు నఖిల శుభంబుల్‌." 297 ప్రతిపదార్థం: కృపాయుత = దయతో కూడిన వాడా. భార్యం న్‌ = పల్నికి గతి = దిక్కు. పతయ చువ్వె = భర్తయే సువూ ॥; అతనిన్‌ = మగడిని; కడచిన+అట్టి = మించినట్టి. సత్‌పరాయణము = ఉత్తమమైన ఆశ్రయం, పరమప్రాప్యమైన వస్తువు: కలదు+ఏ? = ఉన్నదా? లేదని భావం; కావునన్‌ = కాబట్టి; తాన్‌ = తాను; అతనికిన్‌ = పెనిమిటికి; భక్తఅగుట = భక్తురాలు కావటం, సేవలొనర్భటం; అభిలశుభంబుల్‌ = సమస్త మంగళములను; ఇచ్చున్‌ = లభింపజేస్తుంది. తాత్పర్యం: దయామయా! భార్యకు భర్తయే దిక్కు. అతడిని మించిన ఉత్తమమైన ఆశ్రయం ఆమెకు మరొక్కటి లేదు. కావున అతడికి సేవకురాలు కావటం వలన సళికి సర్వశుభాలు సమకూడుతాయి." వ. అని చెప్పి య ప్పరమేశ్వరునకుం బార్వతి భార్యల యధర్మంబులు వివరించునదియై యిట్లనియె. 28 ది. తాత్పర్యం: పార్వతి ఆ విధంగా పలికి శివుడికి భార్యల మొక్క అధర్మాలెట్టివో తెలుపదలచి మళ్ళీ ఇట్లు అన్నం: పార్వతి శివునకు( బతివ్రత కనర్హంబులగు ధర్మంబుల దెలుపుట. (సం.13. అను 1115-4609). సీ. _ “పరమేశ! యాసురి పైశాచి రాక్షసి ; యను పేళ్ళు గల వధర్మాంగనలకు; వ్యభిచారతత్ప్సరత్వంబు వారికి నెల్లం; గల; దసురాంశజ క్రర్యనిరత, తనయిచ్చం బొలియించు ధనధాన్యములు, చల హృదయ, భోగపరాత్మ, యీర్వ్యగలదు; పైశాచి క్రోధన, భర్మ్యపుత్రులయందు నిఃస్నేహ, గృహకార్యనిపుణ గాదు, తే. కలహశీల; రాక్షసి సయికంబు లేదు, । బొంకువల్కు, నెప్పడు నిద్రవోవు, వీత ం $ త్ర లజ్జ; యిందలు నాధుకులంబువారి । దురిత మొందించి పోదురు నరకమునకు. 2 ఆ ల =. శాచిః ప్రతిపదార్థం: పరమేశ! = శంకరా! అధర్మ+అంగనలకున్‌ = ధర్మవిరుద్దములైన పనులు చేసే ఆడువారికి: అసురి 2 ల 9. వ్‌! బు న రాక్షసి; అను పేళ్ళు గలవు = అనే పేర్డు ఉన్నాయి; వారికిన్‌+ఎల్లన్‌ = పైనుడివిన వారికందరికీ; వ్యభిచారతత్పరల్వేం గల పరపురుషుడితో సంగమించటంలో ఆసక్తి కలదు = ఉన్నది అఘుర+అంకజు = అసురాంశలో జన్మించిన ఆసురి అనే న క మగువ; క్రార్యనిరత = (క్రూరకృత్యాలలో అభిలాష కలిగి ఉంటుంది; ధనధావ్యములు = ధనమూ, ధాన్యమూ! తన+ స్సు తన యిష్ట ప్రకారం పొలియించున్‌ = నాశనం చేస్తుంది. చలహుదయ = అతి చంచల స్వభావురాలు, నిలుకడ లేని నటిది! యు మ గి ॥ కలది; భోగపర+ఆత్మ = సుఖాలకు వశమైన చిత్తం కలిగినట్టిది భోగాలు మరిగి నటువంటిది' ఈర్ష ్యకలదు = అసూయకలిగ” ౯

ఆనుశాసనిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము 703 సైశాచి = ఇక పైశాబ అనే పేరుగల అం*న క్రోధన = కోపస్వభావం కలది, భర్హ్మ పుత్రుల+అందున్‌ = తన మగడియందునూ తన బిడ్డలయందుమూ' 0స్నేరా = గ్రుములేనది. సాటాకార్యనిపుణ-కాదు = ఇంటిపనులయందు నేర్చుకలది కాదు; రాక్షసి = రాక్షసీ అనే నామధేయం *ల సదతి ఏఎహశీల = ఎగవులమాత జగడగొండి పలుకంబు లేదు = అది సూక్ష్మదృష్టిలేవట్టిది బొంకు = అబప్లం పల్పున్‌ = మాట్లాదుతుంది. శం్టుడున్‌ = అనై వేళలందు 3ద్రపోవున్‌ = ఎద్రిస్తుంది; వీతలజ్జ = ఆది సెగ్గునూలినది, ఇందణున్‌ = చః చెప్పెన నారంతా మమలంయి+ రారెన్‌ = ఫ్ర యొక్క వంశం నారిని దురితము+దంది6 వ = పొసాల సాలు చేసి వరకమునకున్‌+వోదురు = ఎరికి లోకారం వెళ్ళుతారు తాత్పర్యం: 'పరమశివా! అధర్మ మార్గంలో చరించే ఆడవాళ్ళు ఆసురి సైశాచి రాక్షసి అనే పేర్టు కలిగి ఉన్నారు. వీరంతా పరపురుషుల పొందు వాంఛిస్తుంటారు. వీరు రంకుటాళ్లు ఆసురి అనే ఆడుది అసురాంశలో జన్మించినట్టిది. అది 'క్రూరకృత్వాలలో అసేక్ష కలిగి ఉంటుంది. తన ఇష్ట ప్రకారం ధనధాన్యాలను నాశనం చేస్తుంది. దాఎ మనసు ిలుకడ కలిగి ఉండదు. భోగా ఎనుభవించటంలో అభిలాష కలిగి ఉంటుంది. అది లసూయీపరురాలు. పైశాజ అనే పేరు వహించి ఉన్న పాలం కోపిస్టిది. పెలిమిటియందు, బిడ్డల యందు దాసికి 'ప్రేముడి లేదు. ఇంటి సనులలో దానికి నేర్పులేదు రాక్షసి ఆనే పేరు ధరించిన స్రీ కయ్యానికి కాలుద్రవ్వుతుంది' గయ్యాళి; దానికి సూక్ష్మదృష్టిలేదు. అబద్దాలు చెప్పుతుంది ఎప్పుడూ ఎద్రపోతుంటుంది. అది సిగ్గు విడిచిన చేడె వీరందరూ భర్త యొక్క వంశంనారినంతా పాపాలకు గురిచేసి తాము నరకం పాలవుతారు.

ఆ. ఎజుక గలిగి పిదప నేనియు. బతిభక్తి గలిగి దర్శ మోపి సలిపి శాంతి

గలిగియున్న మున్ను గల పాపములు వాసి పురుషుతోడ దివికిం బోవం గంద్రు. 300 ప్రతిపదార్థం: ఎటుక+కలిగి = జ్ఞానం లభించి తెలివి గలిగి పిదసన్‌+ఎనియిన్‌ = ఆ తరువాతనైనా; పతిఖక్తిశకలిగి = భర్తయందు భక్తి దినించి; ఓపీ = సమర్దతతో ధర్మము = పుణ్యమును" సలిపి = ఆచరించి" శాంతి+కలిగి+ఉన్నన్‌ = శాంతి గుణం కలిగి ఉంటే అనగా మనసును పరిపరివిధాల శోనీకుండా ఉంటే" మున్ను+కల = పూర్వం సంపాదించినట్టి. పాపములు = దురితాలు పాసి = తాలగి పురుషుతోడన్‌ = మగడితో దివికిన్‌ = స్వర్శాఎకి సోవన్‌+కం'డ్రు = వెళ్ళగలుగుతారు తాత్పర్యం: ప్రాణేశ్వరా! అట్టి స్త్రీలు తెలివి లిన తరునాత నయినా పతియందు భక్తి గలిగి పుణ్యకార్యాలు సమరతతో సలుపుతూ, మనసును పరిపరి విధాల పోనీక నిగ్రహించి ఉన్నచో మునుపు తాము చేసిన పాపాలన్నీ

ఠా

తొలగి తమ పురుషుదితో ఎ్వర్లానికి వెళ్ళగలరు ఆ. అట్లుగాక పతుల యంతిమ సమయంబు నందు. జంత. దక్కి యనుమరణము

చేసిరేని సుగతి సిద్ధించు. బతి సమే తృంబుగా6గ నన్నితంబినులకు. 3041 (ప్రతిపదార్థం: అట్టు+కాక = పైనుడివిన విధంగా కొక్‌ పతుల = భర్తల యొక్క అంతిమ సమయంబు+అందున్‌ = మరణకాలంలో; చింతన్‌ = విచారమును దుఃఖమును తక్కి = .డిచి పెట్టి అనుమురణము+చేసిరి+ఎనిన్‌ = సహగిమనం చేసినట్టయితే- భర్త చితిమంటలలో ప్రవేశించి తానూ బూది అయితే, ఆ+సతంబినులకున్‌ = ఆ సతీమణులకు పతి సమేతంబు+ కాంగన్‌ = మగలతో కూడ సుగతి+సిద్దించున్‌ = పతి కలుగుతుంది - స్వర్గలోకం లభిస్తుంది తాత్పర్యం: మనోహరా! పై చెప్పిన విధంగా పుణ్యకార్యాచరిణ చెయ్యలేని స్త్రీలు పతి చనిసోయినపుడు శోకం వదలి సహగమనం చేస్తే - అతడితో చితిమంటలలో ్రనేశంచి శరీరం శిడిచిపెడితే - అట్టి సతులకు వారి మగలతో పాటు స్వర్గం సంప్రాప్తిస్తుంది

704 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము లే ద్విజభామినికి నధర్మము : ప్రజం గాంచిన పిదప నయ్యపత్యము శోకో ద్విజితయు బతిభక్తయునై : శ్యజించి యనుమరణ నియత యగుట మహేశా! 302 ప్రతిపదార్థం: మహేశా = పరమేశ్వరా!" ద్విజభామిికిన్‌ = బ్రాహ్మణస్ర్రీక ప్రజన్‌ = బిడ్డలను కాంచినపిదపన్‌ = కనినమీదట. శోక+ఉద్విబితయున్‌ = దుఃఖంచేత కలత చెందినదియూ. శోక వ్యాకులఒత్తయూ; పతభక్షయున్‌+ఐ = భర్తయందు భక్తిగలదై ఆ+అపత్యమున్‌ = ఆ బిడ్డను; త్యజించి = వదలి" అనుమరణ 2మత+ఆగుట = భర్తతో సహగమనం చేయటానికి నిర్షయించుకొన్నది కావటం; అధర్మము = అన్యాయం. తొత్సర్యం: బ్రాహ్మణ స్రీ తనకు సంతానం కలిగిన తరువాత దుఃఖవ్వాకుల చిత్తంతో, భర్రయందు భక్తి గలదై బిడ్డను వదలి పతితో సహగమనం చేయటం అన్యాయం. కు అని చెప్పి గౌరి పతి కి, ట్లను 'నాదగు చాపలమున నజిలేశ్వర! నిన్‌ వినిపించితి నేం గొన్నిన చనముల్వ నీతప్పు నాకు సైంపుము కరుణన్‌.' 303 ప్రతిపదార్హం: అని చెప్పి, గౌరి, పతికిన్‌; ఇట్టు+అనున్‌ = ఈ లాగున చెప్పింది అఖిల+ఈశ్చర! = సమస్తమునకూ (ప్రభువైన వాడా? నాదగు చాపలమునన్‌ (నాది+అగు = నాదగు) నా యొక్క బుద్ది చాంచల్యం చేత" నేన్‌ = నేను; కొన్ని వచనములన్‌ = కొన్ని మాటలను; నిన్‌+వినిపించితిన్‌ = నీకు చెప్పాను. ఈ తప్పున్‌ = ఈ దోషాన్ని: కరుణన్‌ = కృపతో. నాకున్‌* సైంపుము = నా విషయమై సహించుము, మన్నించుము. తాత్పర్యం; ఉమాదేవి ఆ (ప్రకారం పతికి స్త్రీ స్వభావాన్ని గురించి తెలిపి మళ్ళీ ఇట్లా అన్నది. 'జగత్ర్రభూ! నా చాపల్యం కొద్ది నేను కొన్ని మాటలు తమకు విన్నవించాను. దయతో ఈ తప్పును మన్నించ వేడుతున్నాను. క _ అని సెగ్గున చెన్నగు నా। నన మించుక వాంచి యెత్తు నగతనయ శివుం ణీ డును మునులును మునిపత్సులు ; వినుతించిరి మధురవాక్య విభవం బెస(గన్‌. 30 ఇ , క ప్రతిపదార్థం: అని = అట్లు పలికి; సిగ్గునన్‌ = లజ్జచేత' చెన్ను+అగు = అందగించిన; ఆననమున్‌ = మొగమును; ఇంచు వాంచి = కొంచెం క్రిందికి వంచి, (పిదప); ఎత్తు = మీదికెత్తిన; ననతనయన్‌ = పర్వత పుత్రిని, మధురవాక్య విభవంగ ఎసంగన్‌ = మనోహరమైన మాటల పెంపు సొంపారగా: శివుండు = శంభుడు; మునులును = బుషులు; ముని పత్పులు బుషుల భార్యలు; వినుతించిరి = కొనియాడారు; తాత్పర్యం: ఆ విధంగా పలికి సిగ్గుతో చెలువారిన మోమును కొంచెం వంచి పైకెత్తిన నగరాజపు(త్రికను మృత్యుంజయుడు, మునులు, మునుల భార్యలు ప్రస్తుతించారు. క సురగంధర్వఖచర కి ; న్నర కింపురు షోర్గ్గాది నారీజనముల్‌ క పరమఫ్రీతిని బొగడిరి । పరమేశ్వరి నెలుంగు లడరః బంకజనాభా!' 39 పదారం. ం - ఖచర ప్రతిపదార్థం: పంకజనాభా! = పద్మము బొడ్డున గల నారాయణా!; సుర = వేల్పులు" గంధర్వ = గంధర్వులు: ల్‌ లేవరు లు; కిన్నర = కిన్నరులు' కింపురుష = కింపురుషులు; ఉరగ+అఆది = నాగులు మున్నగు జాతుల యొక్క: నారీవె టమైన = స్త్రి సమూహాలు పరమేశ్వరిన్‌ = గౌరీదేవిని, ఎలుంగులు+అడరన్‌ = కంరధ్వనులు చెలరేగగా: పరమ ట్రీతిన్‌ = మిక్కు ఆనందంతో; పొగడిరి = శ్ఞాఘించారు

అనుశాసనిక పర్వము - సంచమూక్వాసము 705 తాత్సర్యం: శ్రీ కష్ణా! చేవతలు. గంవర్వులు. ఖేచరులు. కన్పైనులు వర్యారుపులు, నాగులు మున్నగు వేవనచా శాతుల వవితా జనాలు మిక్కిలి సంతోషంతో గొంతులెత్త "ఎశాచేశం రొంయాడారు."

క, _ అని చెప్పి నారదుండి , ట్లను న గ్లోవిందుతోడ నప్పుడు ప్రియ మా ననమున బొదల6గ6 బార్వతి6: గను(గొని సర్వేశ్వరుండు గారవ మొప్పన్‌. 306 ప్రతిపదార్దం: _. చెప్పు = అవ చంటి నావదువచుా = వారవ చిన్‌ అతన వచ ఎతొదక్‌ = ఎ చేపాలవమమ్లుడితో ఇట్లుఖంనుగ్స్‌ = ఈ -ధంగా వెనుదు అమ్మచు = ఖు నెం యం వలను. ౮ ంయునన్‌ = మువమునంయమ. సౌదలలగక్‌ = న్టిల్లగా. సత్పేశ్చరుంచు. = శివులు సార్షలక్‌ = గిండెంం దమురొవ = పక్షించి' ” వము+శఎటపిన్‌ = గౌరవభబానం హెచాగా తాత్సర్యం: అ౦ పలికి నారద మసార్షి నాసుదేవుచులో ఇట్లా అన్నాడు. క్రీ కృష్ణా! శివు డప్పుడు ముఖమున సంతోషం దీపించగా ఆదరంతో గౌరీడేవ3 సిక్షంచి క 'నానీ సంవాదము శుచి ; యై నైష్టెకజనుల కెవ్వం డాదర మెసంగం గా నలినాక్షీ! చెప్పును । వానికి నిత్యామరత్వ వైభవ మొదవున్‌. 307 (ప్రతిపదార్హం: నఠిన+లఅక్షీ = పద్మములవంటి నేత్రములు ౫౮ గౌకీ* నానీ సంవాదము = మనఇరువురి యొక్క సంభాషణ, ఎవ్వండు = ఎవడు” శుచి+ఐ = పరిశుద్దుడై నైస్టిక జనులకున్‌ = ఫష్షల మనుజులు అచరము+ఎసంగన్‌+కాన్‌ = గౌరవం అతిశయించగా; చెప్పును = చెప్పుతాడో; వానికిన్‌ = అట్టివాచెకి విత +అనువత్వ+వైఎవము. = శాశ్వతమైన దిన్యత్వ సంపద ఒదనున్‌ = లభిస్తుంది తాత్పర్యం: “కమల ప్యత్రాలవంటి కన్నులు గల చేవీ మనష్వాలి సంభాషణం ఎవడు సరిశుద్దుడై గౌరవ బుదితో జ్‌ యై భై 'శడ్డాబక్తులు గల జనులకు చెప్పుతాడో అతడికి ₹శ్చతమైన చేవతాత్వ వైభవం లభిస్తుంది. క మన సంవాదం బెవ్వరు ! వినిరి నియతి నజ్జనులకు విభవము. దేజం బును గీర్తియు నాయువు శ్రీ యును నారోగ్యంబుం గల్గు నుత్సలనయనా!" 308 ప్రతిపదార్థం: ఉత్పలచశయనా = కలువ కెకులవంటి కన్నులుగల దానా. ఓ కలువకంటీ ; నునపంవాదంబు = మన ఇద్దరి బా య లా సంభాషణ, ఎవ్వరు = ఎనరు; నియతిన = బాగ్యవకాన విరరి = విన్నాక్‌ ఆ+జినుంరున్‌ = ఆ నరులకు; ఎభవమున్‌ = ఉన్నత గా ౧6 స్టితీ లేజంబున్‌ = శక్తి ప్రకాశం, కీక్రయిన్‌ = యశము. ఎయుివుక్‌ = ఆయుస్వయీ. శ్రియును = సంపల్తి' ఆరోగ్యంబున్‌ = అవ మయుమూ, కలున్‌ = ప ఘూదుతాయి తాత్పర్యం: కలువ రేకులవంటి కన్నుందానా! మన ఎంవాదం ఎవరు పూరృజన్మకృత పుణ్యవశాన ఆలకిస్తారో గ్ర స్‌ జ్య ఇఒ క. బ్యా శ అటునంటి మనుజులకు ఉన్నత్వతి తేజు యుశస్సు ఆయుస్సు, ఐశ్చర్మమూ ఆరోగ్యమూ సనుకూడుతాయి క. _ 'అని నిర్దేశించి శివుండు ; చనియె; శివయుం గొలువుతోన చనె; నిద్దెసకుం జని రన నశమే? యద్దుత । మనిరూప్యం బప్రతర్య్య మది శ్రీ రమణా! 309 ప్రతిపదార్థం: శ్రీరమణా = ఇందిరావల్లభా శ్రీకృష్ణా అ. రర్షేశింలి = అవ ఉపదేశించి, శివుండు = శంభుడు చనియెన్‌ = కొలువు చాలించి వెళ్ళాడు. శివయున్‌ = శాంభవి కూడ కొయఎు తోవ - కౌబువుతోనే చాన్‌ = వెళ్లిపోయింది" ఈ+వెసకున్‌ గ ఆలీ (6 ణు

706 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము = ఈ దిక్కునకు; చనిరి+అనన్‌ = వారు వెళ్ళారు అని చెప్పుటకు; వశమే? = శక్యనూ? కాదని భావం అది = ఆ పార్వతీ పరమేశ్చరులు ఎచ్చటి కేగినారన్నది; అద్భుతము = ఆళ్ళ్యడినకం" అనిరూ్యూంబు = నిర్షియించుటకు వీలుకానిది; అప్రతర్య్యము = ఊహించటానికి సాధ్యపడనిది. తాత్పర్యం; “కృష్ణా! ఆ విధంగా ఉపదేశవాక్యాలు చెప్పి పరమెశ్యముడు వెళ్ళాడు. కొలువు విరియగా నే పరమేశ్చరి కూడ వెళ్ళిపోయింది. వారు ఏ దిక్కునకు వెళ్ళారో చెప్పటానికి ఎవరితరమూ కాదు. అది ఆళ్ళర్యజనకం నిర్ణయించుటకూ ఊహించుటకూ సాధ్యపడని వషయం. క అని పలికి నారదుండు 'నా వినిన కనిన యద్దుతంబు వినిపెంచితి నీ 10 కనియెం గృష్టుని సభ్యుల । మనంబు లానంద పూర మగ్నము లయ్యెన్‌. తె = నేను విన్నట్లి ప్రతిపదార్థం: అని పలికి = అని వచించి; నారదుండు = నారద మహర్షి వృష్ణునిన్‌ = కృష్ణునుద్దేశించి, నా వినిన = నేను పళ కనిన = చూచినట్టి; అద్భుతంబున్‌ = వింతను నీకున్‌ = నీకు వినిపించితిన్‌ = తెల్పినాను' అనియెన్‌ = అని ల్ల వలో సభ్యులమనంబులు = సభలో ఉన్న వారి యొక్క చిత్తములు ఆనంద పూరమగ్నములు+అయ్యెన్‌ = సంతోషనునెడు ౯౯౪ మునిగి పోయాయి నిపించొను తాత్పర్యం: అట్లా వచించి నారదమహర్షి శ్రీ కృష్ణభగవాను నుద్దేశించి 'నేను విన్నట్టి చూచినట్టి వింతను నీకు వి , గ షు ద్‌ ట్‌ కలు చీశాయి? స్వామీ! అని పలికాడు. సభలో ఉన్న జనుల మనసులు ఆనంద మనెడు రస్రవాహంలో మును దర ౦డు సో వు అని యిట్లు భీష్ముం డుమామహేశ్వర సంవాదం బనుపుణ్యకథ చెప్పిన ధర్మతనయు క్ర11 సహితంబుగా. బ్రమోదరసభరితుందై. = త్రీ పరమేశ ప్రతిపదార్థం: అని+ఇట్టు = అని ఈ ప్రకారం; భీష్ముడు = గొంగేయుడు ఉమామహేశ్చర సంవాదంబు = పొదు యముని పరస్పర సంభాషణ" అను పుణ్యకధ = అనే పవిత్రమైన గాధ" చెప్పినన్‌ = తెలుపగా, ధర్మతనయుం ద రసంలో కుమారుడైన యుధిష్టిరుడు; సోదర సహితంబుగాన్‌ = తమ్ములతో కూడ; ప్రమోదరసభరితుండు*ఐ = తలు తాత్పర్యం: అని భీష్ముడు పార్వతీ పరమేశ్వరుల సంవాదమనే సవిత్రగాథను ధర్మనందనుడికి అతడు తనతమ్ములతో పాటు సంతోష రసభరిత హృదయుడయ్యాడు. క్రి క | అను భీష్ముండు ధర్మజునకు( బరప్రాప్తి హేతుభూతం బగు జప విశేషంబు దెలుపుట. (సం-13 సీ. అతనికి బ్రణమిల్లి'యనఫఘ! పరప్రాప్తి; యెద్దాన సమకూరు? నెలు6గం జెప్పు' మనిన నతండు 'నారాయణధ్యాన పూ । జొస్తుతి తత్మథా శ్రనణనిరతి యవమ్మేలు గావించు; నధిప! విద్వజ్ఞన ।; సంరక్షణము కల్మషములః బాపు; వేశ్య యొక్కత తొల్లి విద్వాంసు నొకరిని । మ్రుచ్చని తలవరుల్‌ మోంద6 జూచి తే “యితండు మావాండు మిధిది యేటి కాగ ; డంబు చేసిద?' రని మోక్షణంబు చేసి 312 యాసుకృతమున బ్రాహ్మణియై జనించె4 ; దగంగ నర్జింపు మీవు విద్వజ్ఞనముల.

అనుశాసనిక సర్వము - పంచమాశ్వాసము 707 ప్రతిపదార్థం: అతనికిన్‌ = కురుపితామహుడైన భీష్ముడికి ప్రణమిల్లి = నమస్కరించి, అవఘ! = దోషరహితుడా! ఓ పుణ్యపురుషా = ఫరప్రాప్తి = మోక్షం లభించటం' ,ప+దానన్‌ = ఎ విధంగా? సమకాడున్‌ = కలుగుతుందో ఎజుంగన్‌+చెప్ప్తుము = నాకు తెలిసేటట్టు చెప్పుము అనినన్‌ = అని ధర్మజుడు ప్రశ్నించగా అతండు = భీష్ముడు" లధిస = ఓ ధర్మరాజా! నారాయణధ్యాన పూజాస్తుతి = శ్రీ మన్నారాయణుదిని ధ్యానించటం, పూజించటం స్తోత్రం చెయ్యటం తత్‌+కధాశ్రవణనిరతి = ఆ మహానుభావుడి చరిత్రలు వినటంలో ఆసక్తి, ఆ4మేలు = ఆ శ్రేయస్సును కాపించున్‌ = కలిగిస్తుంది విద్వత్‌జన+సంరక్షణము = పండితులైన వాళ్ళను చక్కగ కాపాడటం అనేది; కల్మషములన్‌ = పాపాలను పొపున్‌ = తొలగిస్తుంది తొల్లి = మునుపు" వేశ్య ఒక్కత = ఒక బోగముది, పడుపుకత్తె' విద్యాంఘున్‌ఒకరిని = ఒక 'ప్రాజ్బడిని: తలవరుల్‌ = తలారులు కావలికాండ్రు ((గామాలలో, పటణాలలో రాత్రులందు దొంగలు పడకుండ గస్తు తిరిగేవాళ్ళు) మైచ్చు+అని = చోరుడ3. బాంగ అని; మోందన్‌ = కొట్టగా” చూలి = కమగొని; ఇతండు మావాండయ మీరు ఎటికిన్‌ = ఏందుకు ఆగడంబు చేసెదరు = చెడ్డపనిచేస్తున్నారు అని = అని

పల్కి; మోక్షణంబు చేసి = ఆ పండితునికి తలారుల నుంచి విముక్తి గలిగించి; ఆ సుకృతమునన్‌ = ఆ పుణ్యంచేత' (బ్రాహ్మణి+ఐ = బ్రాహ్మణ స్త్రీగా" జనించెన్‌ = పుట్టింది; ఈవు = నీవు తగంగన్‌ = ఒప్పిదంగా; విద్వత్‌+జనములన్‌ = పండిత సమూహమును; అర్చింపుము = పూజించుము తాత్పర్యం: ధర్మజుడు భీష్ముడికి నమస్కరించి 'పుణ్యపురుషా! పరమపదం ఏ విధంగా లభిస్తుందో సెలవియ్యం' డని వేడుకొన్నాడు. అందుకు గాంగేయుడు 'కుంతీనందనా! పరమపదం శ్రీమన్నారాయణుడిని ధ్యానించటం, పూజించటం, స్తుతించటం, ఆయన పుణ్యకధలు ఆసక్తితో ఆకర్షించటం వలన (ప్రాప్తిస్తుంది. మోక్షానికి ప్రతిబంధకమైన దురితాలన్నీ పండితులను సంరక్షించటం వలన తొలగి పోతాయి. పూర్వం ఒక పడుపుకత్తె తలారులు ఒక విద్వాంసుడిని చోరుడని భావించి చావ మోదుతుంటే చూచింది. మీరు నిరపరాధిని బాధిస్తున్నారు. ఇతడు మావాడు” అని చెప్పే వారి బారినుంచి ఆ విద్వాంసుడికి విముక్తి కల్గించింది. ఆ పుణ్యఫలంగా ఆమె మరుజన్మలో భూసురకాంతగొ పుట్టింది. కనుక నీవు పండితులను సమాదరించుము'. వ. అనినవిని యుథిప్టెరుండు 'దారిద్ర్య వ్యాధి శోకంబులకు శాంతి సంపాదింపంజాలు జపం బెయ్యది? చెప్పవే' యనుటయు ననిమషనషీ నందనుండు బ్రహ్మ విష్ణు మహేశ్వరులను, విసాయక, విశాఖ, వహ్ని వాయు, చంద్రాదిత్యులను, శక్ర వరుణ, యమ, కుబేరులిను, సురభిని, సముద్రంబులను, గంగాది దుహానదులను, మరు దశ్వివసురుద్రాది దేవతలను, బితృదేవతలను, వాలఖిల్యాది సిద్ధులను, వేదవ్యాస వాల్మీకి నారదాగస్త్య గౌతమ కశ్యపాత్రికణ్వాది మహామునులను, రంభాద్యప్పరః స్త్రీలను, ధర్మతపసృత్యములను, నహోరాత్రంబులను, దారాగ్రహంబులను, నశ్విన్యాది తారకంబులను, మాసర్వు వత్సరంబులను, వైనతేయ కాద్రవేయులను, గాశీక్షేత్ర కురుక్షేత్రాది పుణ్య క్లేత్రంబులను, నైమిశారణ్య దందకారణ్యాది వుణ్యారణ్యంబులను, మేరు హిమవశ్చైలాసాది ప్రభూత శైలంబులను, ది బ్నృభోభూములను, బుణ్యభూరుహంబులను, భూసురులను, జక్రవర్తులను, రాజులను, బరమభక్తిం దలంచి, కీర్తించి, నమన్కరించి 'యీ సమూహం బంతయు నన్ను రక్షించి నాకు నాయురారోగ్రైశ్వర్యాభివృద్ధి పరమానందంబు లభినందనపూర్వకంబుగా నిచ్చు. గావుత మని యిచ్చః గోరి 'యో న్నమో భగవతే వాసుదేవాయ, నమః పురుషోత్తమాయ, నమస్సర్వలోక గురవే, నమస్సర్వలోక పిత్రే, నమ సర్వలోక పితామహాయ, నమస్సర్వలోక ప్రపితామహాయ, నను సర్వలోక ప్రధానాయ, నమ స్సర్వలోకేశ్వరాయ,

708 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము నమ సృర్వలోక విశిష్టాయ, నమ స్సర్వలోక సుఖప్రదాయ, నమ స్సర్వలోకకర్తే. నమ స్సర్వలోకభర్తే, నమ స్వర్వలోకహర్తే, నమ సర్వలోక నిధయే, నమ స్సర్వలోక నిధానాయ, నమ స్సర్వలోకోద్దవకరాయ, నమో విష్ణవే, ప్రభవిష్ణవే యని పరించుట మహాజపంబు. 313 ప్రతిపదార్హం: అనినన్‌ నిని = అని భ్‌ష్ముదు చెప్పగా ఆలకింల యుధి ఎందదు = భవ్య చ దాంద్య వ్యాది ఇ్ఞజంయిలకున్‌ = పేదరికారికి రోగాలకు దుఃఖాలకు శాంతిక్‌ = ఉపరపంద పం పద్రయ్ఞవాలు = ంమకూరాయిునట్టి జపము 2 మంత్రజపం; ఎ+అది = (ఎయ్యది ఎది చెప్పవు+ఎ = చెవిన. అమరం మర్‌ = ఉం అవన ననదీనందముండు క్‌ దేవతలనది మందాకిని యొక్క కుమారుడు భీష్ముడు పంబ మ స్వరుంము = మానార్హులను' ఏనాయక = గికాపతిః విశాఖ = కుమారస్వామి" వహ్ని = అగ్నిదేవుడు. వాయు = వాయునా ఎ అవ వ్రశందితులము. = చంద్రుడు సూర్యుడు అనువారిని; శక్ర = ఇంద్రుడు వరుణ = వరుణుడు" యమ = ముముది. మదేంలను = ధనాధిపతి ఎబీరుడు అనునారలను,, సురభిని = కామధేనువును సము(ద్రంబులను = సప్తహాోోరాంమ “ంగా "ందిమహోనదులను = గంగమొదలైన గొప్పనదులనూ మరుత్‌ = సప్రమారుతాలను" అశ్వి = అశ్వినీ పుత్రులు డెవైద్యులిద్దరి న వసు = అష్టవల వలు. రుద్ర = ఎకాదశ రుద్రులు ఆది = మొదలైన" దేవతలను = వెట్పులము సుకలను. పితృదేవతలను = అర్బయిదు. మున్నగు పితృదేవతలను వాలఖిల్య+ఆది+సిద్దులను = వాలఖిల్యులు మొదలైన బుషుఎరు వేదగా?స వాల్మీకి నారద, అగస్త్య గౌతమ కశ్యప అరై కణ్వ+ఆది = కణ్వుడు మొదలుగాగల; మహామునులను; రంభా+ఆది = రంభ మొదలైన అప్పురః (స్రీలను = అప్పరసలన ధర్మ తపః సత్యములను = ధర్మమును తపస్సును సత్యము అహః+రాత్రంబులను = పగళ్ళను రాత్రులను: తారాగ్రహంబులనో = తారలను, నవగ్రహాలను' అశ్వినఆది తారకంబులలి = అశ్ప్న3 భరణి మొదలైన ఇరువదేడు నక్షదౌ లన మాస+బుతు(మాసర్హు); చైత్రము. వైశాఖం మున్నగు పన్నిండు నెలలు వసంతం, గ్రీష్మం మొదలైన ఆరు బుతువ వత్సరంబులను = ప్రభవ, విభవ మొదలైన అరవై సంవత్సరాలను; వైనతేయ = వినతాపుత్రుడైన గరుత్మంతుడు మొదల ది పక్షీంద్రులను; కాద్రవేయులను = కద్రువకొడుకులు వాసుకి, అనంతుడు మున్నగు సర్సరాజులను; కాశీక్షేత: కురుక్షేలీ క = మొదలైన పుణ్యక్షేతంబులను = పవిత్ర ప్రదేశాలను నైమిశ+లరణ్య దం వకా+ అరణ్య; ఆది = మొదలైన, పుణ్యఅరణ = పావనములైన తపోవనాలను; మేరు = మేరువు హిమవత్‌ = హీమవంతం' కైలాస = కైలాసం: అది * మన (ప్రభూతైలంబులను = ఎత్తైన కొండలను గొప్ప పర్వతాలను డిక్‌+నభస్‌+మోములను = దిక్కులు, అకాశం, భూమి అనన పుణ్యభూరుహంబులను = పవిత్రములైన కల్పవృక్షం మొదలైన వృక్షరాజముల ఈు భూసురులను = బ్రాహ్మాణులను' చక్రవరు' క = సార్వభౌములను' రాజులను = నరేశ్చరులనూ' పరమభక్తిన్‌ = ఫిక్కి లభిక్తితో: తలంచి = స్మరించి; కీర్తించి = కార పొగడి; నమస్కరించి = మ్రొక్కి: ఈ సమూహంబు+అంతయున్‌ = సైనుడివిన మొత్తము. నన్నున్‌ రక్షించి = ననబ్లై నః పు నాకున్‌ ఆయు:+ ఆరోగ్య+ఐశ్వర్య+అభివృద్దీ పరమ+ఆఎందీంబులు = ఆయుష్యం, అరోగ్యం. సంపదల యొక గో మిక్కుటమైన సంతోషం అనునాటిం' ఆభినండనపూ-ర్వకంబుగాన్‌ = సంతోషపురస్తురంగొః ('ప్రళంసొ సూ వనే ఇచ్చున్‌*కావుతన్‌+అని = (ఇచ్చుంగావుతమని) = ప్రసాదిరీమగాక అని; ఇచ్వన్‌ = మనస్సులో కోరి = కాంక్షించి ఓమ్‌+ ధన వాసుదేవాయ నమః = భగవంతుడైన వాసుదేవుడి కొరకు నమస్కారం' పురుషోత్తమాయ నమః 2 పురుషోత్త్రముడో లీ సర్వలోక గురవే నమః = సమస్తలోకములకు గురుడైన వాడికి నమోవాకం. సర్వలోకపి[తే నమః ౯ ఎల్ల జగములకు ర్త అయిన వాడికి ప్రణామం సర్వలోక పిత్రామహాయ నమః = సకల ఎ”త్తులకు తాత అయినవాడికి అంజిలో ల జ్‌ ప్రపితామహాయ నమః = ఎల్లలోకాల తాతకు తం డ్రియైన వాడికి (ముత్తాతకు) కేలు మోద్యు' సర్వలోక ప్రధాన నమస్త అభిలలోకాలకు ప్రకృతి అయిన వాడికి ప్రణతి; సర్వలోక+ ఈఈ3 రాయ నమ. = సమస్తలోకాలకు నాథుడయినే వొడీ

ఆనుశాణనక పర్వము - పంచమాశ్వాసము 709 సర్వలోక విశిష్టాయ నమః = సమస్త భువనాలతో కూడిన వాడికి మొక్కులు: సర్వలోక | అనై కరాలు పౌఖ్యమొసగువాడికి నమస్కృతి; సర్వలోక కృర్రే నమః = సమస్త జగములకు కర్త ఎవడో వాడికి ; సర్ప వప నమః

పాడేవాడికి, భరించే వాడికి జోతలు సర్వలోక హగ్రే నమః = సమస్త భువనాలను హరిం

= అన్ని లోకాలను కా ॥ = సకలలోకాలకు ఆధారమైన వాడికి ప్రణిపాతం, సర్వలోక నిధానాయ నమః = జగములన్నిటికి సర్వలోక నిధయే నమ వాద ; సర్వలోక హితాయ నవుః = సమస్త లోకాలకు మిత్రుడైన వాడికి ధన్యవాదం; సర్వలోక గుప్తనిధిగా ఉన్న వాడక అధవా లు చేసేవాడికి కై మోడ్పు సర్శలోక+ఉద్భవాయ నమః = సమస్త లోకాలకు ఉత్పత్తి హైతకరాయ నమ 7 లర లోకా ఉద్భవ కరాయ నమః = సనుస్తలోకాలను పుట్టించేవాడికి నతి; విష్ణవే, ప్రభ విష్ణవే నమః సైనా వ మహిమ కలవాడికి దోసిలొగ్గుతున్నాను అని = అంటూ సరించుట = చదవటం' మహా వంట జు గొప్పజపం ల తాత్పర్యం: అని భీష్ముడు చెప్పగా విని ధర్మరాజు 'తాతా! సేదరికం తాలగటానికి రోగాలు మానటానికి, ఖలీ తీరటానికి తగిన జప మేదో సెలవియ్యం'డని అర్జించాడు. అపుడు గంగాతనయుడు 'కుంతీ నందనా! (బ్రహ్మవిషుమహేశ్వరులనూ, గణపతినీ కుమారస్వామినీ, అగ్ని వాయుదేవుళ్ళనూ, చం(ద్రసూర్యులనూ,

యమ కుబేరులనూ, కామదేనువునూ సప్తసముద్రాలనూ, గంగ మొదలైన పవిత్ర తీర్చాలనూ, ఇందో నూ (వాయువులనూ), అశ్వినీ దేవతలనూ అష్టవసువులనూ, ఏకాదశరుద్రులనూ, అర్యముడు మున్నగు వ చ కరన, వాలఖిల్యాది మహార్డ్హులనూ, వ్యాసుడు, వాల్మీకి, నారదుడు, అగస్త్యుడు, గౌతముడు, కశ్యపుడు, అత్రి, కణ్వుడు మున్నగు మౌనీంద్రులనూ, రంభ మొదలైన అచ్చర బోటులనూ, ధర్మము, తపము, సత్యము అనువాటినీ, రొత్రులను, పవళ్లను, తారలను, నవ (గ్రహాలను అశ్విని మొదలైన ఇరువది యేడు నక్షత్రాలనూ, నెలలు, బుతువులు, సంవత్సరాలుగా ఉన్న కాలమునూ, గరుత్మంతుడు మున్నుగాగల వినతాపుత్రులు పక్షీంద్రులనూ, ఆదిశేషుడు మొదలుగా గాల కద్రువ కొడుకులు సర్పరాజులనూ, కాశీ క్షేత్రం, కురుక్షేత్రం మున్నగు పవిత్ర స్టలాలనూ, నైమిశారణ్యం, దండకారణ్యం మొదలైన పవిత్ర వనభూములనూ, మేరు శైలం, హిమగిరి, కైలాస పర్వతం మొదలైన గొప్పకొండలను, దిక్కులను ఆకాశాన్ని ధరణిని, పావనములైన కల్పవృక్షం మున్నగు వనస్పతులనూ, బ్రాహ్మాణులనూ, చ(క్రవర్తులను, రాజులను, మిక్కిలి భక్తితో స్మరించి, స్తుతించి, నమస్కరించి వీరంతా నన్ను కాపొడుదురుగాక! వీరంతా నాకు దీర్చాయుష్యం, ఆరోగ్యం, ఐశ్వర్యం, మిక్కుటమైన సంతోషం మెచ్చుతూ ఇత్తురుగాక!' అని మదిలో ఆకాంక్షించాలి. ఆవల 'వాసుదేవా! పురుషోత్తమా! సమస్త జగదుురూ! సమస్త లోకాలకు తండ్రి అయిన వాడా! సమస్త లోకాలకు తాత అయినవాడా! సమస్త లోకాలకు ములాత అయినవాడా! సమస్త లోకాలకు 'ప్రధానమ్లైన వాడా! సమస్త లోకాలకు 'ప్రభువైనవాడా! సమస్త లోకాలతో కూడినవాడా! సమస్త లోకాలకు సౌఖ్యం ప్రసాదించేవాడా! సమస్త లోకాలకు కర్త అయిన వాడా! సమస్త లోకాలకు భర్త అయిన వాడా! సమస్త లోకాలను హరించేనాడా! సమస్త లోకాలకు ఆధారభూతుడా! సకల లోకాలకు దాపుడుధనంగా ఉన్నవాడా! సకల లోకాలకు చెలికాడా! సకల లోకాలకు మేలు కూర్చేవాడా! సర్వ లోకాలకు ఉత్పత్తిస్థానమైన వాడా! సర్వ లోకాలను జన్మింపజేసేవాడా! అంతట వ్యాపించువాడా! ప్రభావం కలవాడా! నీకు వందనం, అభివందన మంటూ ఈ మంత్రమును పఠించటం మహాజపం

710 శ్రీమదాంగ్ర ముహాభారతము విశేషం: సర్వదారిద్రాలనూ, సర్వదు:ఖాలనూ పోగొట్టి మోక్షం (ట్రసొదించే మంత్రం చెప్పుమని వర్మరాజు అడిగినప్పుడు భీష్ముడు విష్ణమం(త్రోపదేశం చేశాడు. భగవన్మంత్రా లనేకం వాటిల్లో వ్యాపరమంత్రాలు 'శ్రేష్టాలు భగవంతుడి స్వరూప గుణ చేష్టితాలను సంపూర్ణంగా తెలిపేవి వ్యాపకమంత్రాలు. నారాయణాయ విద్మహే వాసుదేవాయ దీమహె తన్నో విష్ణుః ప్రచోదయాత్‌ అని విష్ణు గాయత్రిలో తెల్పబడిన ఆ మూడు మంత్రాలు మాత్రమే శ్ర్రేమైనవ “యధా సర్వేషు వేదేషు నాస్తి నారాయణా త్పరః తధా సర్వేషు మంత్రేషు నాస్తి చాష్టాక్షం త్పరః సకలవేదాలలో నారాయణుడిని మింబన నేల్పులేనట్తే అన్ని మం త్రాలలో అష్హాక్షరిని మించిన మంత్రం లేదు అనగా “ఓం నమో భగవతే వాసుదేవాయ, ఓం నమో విష్ణవే అనే రెంటికన్నా ఓం నమో నారాయణాయ' అనే అష్టాక్షరీ మహామంత్రం పరమోత్తమం. మంత్రంలో మొదటిపదం ఓంకారం అదే ప్రణవం దీనిలో లఉమ అనే మూడక్షరా లున్నాయి. ఈ మూడక్షరాలు మూడు కుండలలో ఉన్న దధిని మధించీ వెన్నను తీసినట్నుగా బుగ్యజస్యామములనే మూడు వేదాలనుండి తీయబడ్డాయా? కనుక ఓంకారం వేదసారం ఇందులోని అకారం 'అవ రక్షణే అను ధాతువు నుంచి ఎర్పడింది. అది సకల జగత్కారణుడూ 4 0 సర్వరక్షకుడూ అయిన లక్ష్మీ వల్లభుడికి వాచక మవుతున్నది అందుచే లకారమునకు నారాయణుడు అని అర్ధం అక్షరాల ్ర అ అకారోలి. స్మి-- అక్షరాలలో అకారాన్ని నేను అని గీతలో భగవానుడు నుడివాడు. అతడు తన్ను స్మరించే జీవులకు అనర్బా రం 'వకారొ తొలగించి అపేక్షితాలను అను(గ్రహిస్తాడు. ప్రణవంలో మొదట అక్షరం తరువాత రెండవ అక్షరం ఉకారం ఉకారం ఎవ రం కొ! అనగా అతనికే అంటే అకారవాచ్యుడైన రారాయణుడికే మరెవ్వరికినీ కాదు అవి అర్ధం. మూడవ పదం మకారం. నీ జీవవాచకం. అనగా జీవుడు మకారశజ్దవాచ్యుడు. అతడు కేవంం నారాయుణుడికే చెందినవాడు తప్పు తనకుగాని, మరం చెందిన వాడు, సరబంధపడినవాడు కాడని భావం. సర్వదేశ సర్వకాల సర్యావస్టలయందు పరమాత్మకు కైంకర్యం. కుడు చేస్తూ ఉండదగినవాడు జీవుడు అనే అర్దం ప్రణవం వలన గోచరిస్తుంది. ఇక్కడ మరో విషయం గమనించాలి దయం సం అకారశబ్దనాచ్యుడైన నారాయణు డైనప్పటికినీ, రక్షించబడేటప్పుడు మాతృసంబంధం అనగా లక్ష్మీ సంబంధం జీవుడికి అన తో పొటు ఆమె విష్ణువక్షః స్టలాన్ని వీడినప్పుడే అకారమనే అక్షరాన్ని వడబాయటం సంభవిస్తుంది. కనుక అకారం నారాయణా లక్ష్మికి గూడ వాచకమే అవుతుంది. అనన్యా రాఘవేణాహం భాస్కరేణ 'ప్రవఛా యధా' సూర్యుడిని 'ప్రభవలె, కాంతి వలె శ్రీరాముడిని వదిలి ఉండలేను అని సీతాదేవి - “ అనన్యా హి మయా సీతా భాస్కరేణ ప్రభా యధా” ణం) రవిని వదలి ప్రభవలె జానకిని వదలి నే నుండలేసు అని శ్రీరాముడు పలికి ఉన్నారు (శ్రీమద్రామాయ “ రాఘవత్వే౭.భవ త్సీతా రుక్మిణీ కృష్ణణన్మని అన్యేషు చావతారేషు విష్ణో రేషానషాయినీ ” “ దేవత్వే దేవ దేహేఇయం మానుషత్వే చ మానుషీ విష్ణో ర్లహోనురూపాం వై కరోత్యేషా౬ 2. త్మన స్తనుమ్‌ ” ంధం విప సంబ ఇత్యాది స్తుతులు లక్ష్మీనారాయణులకు ఎడబాటెప్పుడూ లేదని చాటుతున్నాయి. కనుక అకారమునకు ప రణార్డు ల చేత లక్ష్మి అనే అర్ధం సిద్దిస్తుంది అని ప్రత్యేకించి చెప్పపనిలేదు ఉకారమునకు లక్ష్మి అనే అర్ధం చెప్పా నికి తలమవతుి' యృుక్తమని పెద్దల నిర్ద్చచనం అందువలన జీవుడు లక్ష్మీనారాయణు లిద్దరికీ దాప్యవృత్తి నెరపుతూ ఉండవలసిన వాడని ౯౯

అనుశాసనిక పర్వము - సంచనూశ్వానము 7

'ఓం నమో భగవతే వాసుదేవాయ” అనే ద్వాద కాక్షరిమందత్రంలో ఓం తరువాత (ప్రయుక్తమైన శబ్దం నమః. దీనిలో న మః అని రెండు పదాలున్నాయి అవి నే నున్నది (ఆత్మ జీవుడు) నాసేవ కొరకు గాదు; పరులసేవ కొరకు గాదు; భగవంతుడి సేవకొరకే - అనే అర్జాన్ని వెల్లడిస్తాయి. నేను వాకు గాని ఇతరులకు గాని సంబంధపడిన వాడిని కాను; ఆ పరమాత్మకే సంబంధించిన వాడిని - అని భావిస్తూ జీవుడు తాను సల్చే కైంకర్య రూపమైన కర్మయందు కర్శత్వ భోకృత్వబుద్ది మాని, పరమాత్ముడే తన పరికరమైన నాచేత తన కైంకర్యమును తానే చేయించుకొంటున్నాడు. తానే దాని ఫల మనుభవిస్తున్నాడు. ఇందులో నాప్రసక్తి ఎమీ లేదు అని భావిస్తూ పరమాత్ముడికి దాస్యం సల్పాలి అని నమశళ్ళబ్దము యొక్క అర్హతాత్ప్సర్యాలు.

భగవంతుడు వాసుదేవుడు అను రెండు పదాలు ఎతుర్జీ విభక్ష్యంతాలుగా మారినపుడు భగవతే వాసుదేవాయ అనే విశేషణ విశిష్టమైన భగవన్మంత్రాన్ని బుషులచే పరికీర్తితమైనదాన్ని కురుపితామహుడు మహామహుడు భీష్ముడు ధర్మపుత్రుడికి

లు ఉపదేశించాడు భగవంతుడైన వాసుదేవుడికే తప్ప నాసేవ నా కొరకు గాదు" అన్యులకొరకూ కాదు అని ఆ మంత్రానికి భావం ఏర్పడుతుంది. భగవంతు డనగా జ్ఞానబలైశ్చర్య వీర్యశక్తి తేజస్సులు అనే షాడ్గుణ్యసంపత్తి కలవాడు. వసుదేవుని కుమారుడైన శ్రీకృష్ణుడనిగాని తనయందు సమస్తం వసించగా తాను అన్నిటీ యందు వివసించేవాడు అనిగాని వాసుదేవుడనే మాటకు అర్థం. క పొాపంబులును భయంబులు | నాపదలుం బాయు నిమృ్మహాజపమున ధా

త్రీపాలోత్తమ! శుభములు ప్రొపించును ధర్మతత్ప్సరత సిద్ధించున్‌.' 3౩14 ప్రతిపదార్థం: ధాత్రీపాల+ఉత్తమ = రాజులలో ్రేష్టుడా! ఈ+మహాజపమునన్‌ = ఈ గొప్ప మంత్రము యొక్క అవృత్తి చేత, ప్రాపంబులును = పాతకాలు; భయంబులున్‌ = భయాలు అఆపదలున్‌ = విపత్తులు, కడగండ్డు; పాయున్‌ = తాలగుతాయి; శుభములు = మంగళములు, ఇహపరసౌఖ్యాలు; ప్రొపించును = సమకూడుతాయి; ధర్మతత్పరత = ధర్మమందు ఆసక్తి సిద్దించున్‌ = లభిస్తుంది. తొత్సర్యం: రాజులలో (శ్రేష్టుడవైన ధర్మజా! ఈ విష్ణుమం[త్ర జపంచేత పాతకాలు, భయాలు, కష్టాలు తీరుతాయి. శుభాలు, ఇహపర సౌఖ్యాలు లభిస్తాయి. ధర్మమందు ఆసక్తి కలుగుతుంది. వ. అని యిట్లు గంగాపుత్తుం దజాతశత్రునకు సర్వసిద్ధకరం బయిన యిమ్మహాజపం బుపదేశించెనని చెప్పి

తదనంతర సత్కథ లాకర్ణింపు మని పలికి జనమేజయునకు వైశంపాయనుం డిట్లనియె. 315 ప్రతిపదార్థం: అని, ఇట్లు గంగా వుత్రుండు = గంగాదేవి కుమారుడు భీష్ముడు; అజాతశత్రునకున్‌ = విరోధులు లేని ధర్మజుడికి; సర్వసిద్దికరంబు = అన్ని శుభాలు ఇచ్చునట్టి; ఈ+మహా జపరీబున్‌ = ఈ గొప్ప మంత్ర జపాన్ని; ఉపదేశించెన్‌ = బోధించాడు; అని చెప్పి; తత్‌+అనంతర+సత్కధలు ౫ ఆ పిదష జరిగిన మంచి వృత్తాంతాలు; ఆకర్షింపుము = ఆలకించుము, వినుము; అని పలికి, జనమేజయునకున్‌ = శ్రోత అయిన జనమేజయమహారాజునకు; వైశంపాయనుండు = కథకుడైన వ్యాసమహర్షి శిష్యుడు వైశంపాయనుడనే పేరుగల మహర్షి ఇట్టు+అనియెన్‌ తాత్సర్యం: ఆ విధంగా భీష్ముడు ధర్మరాజుకు అన్ని శుభాలూ, భో గమోక్షాలూ ప్రసాదించే విష్ణుమం(త్రం ఉపదేశించాడు -అని చెప్పి అవతలి కధ వినుమని జనమేజయ మహారాజుతో వైశంపాయన మహర్షి ఇట్టా అన్నాడు. తే, 'మనుజనాథ! యశేషథర్మములు సర్వ । పావననములు శాంతనవుండు బహువిధములం

జెప్పు నిమ్మైెయి విని యుధిష్టిరుండు భక్తి । న మ్మహాత్ముని నిట్లని యడిగె మజియు. 316

712 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ప్రతిపదార్థం: మనుజనాధ = జనమేజయమహారాజా!; సర్వపావనములు = అన్ని విధముల పవిత్రము చేయునట్టి: "అశేష ధర్మములు = ఎల్లధర్మాలు; శాంతనవుండు = శంతను మహారాజు పుత్రుడైన భీష్ముడు; బహువిధములన్‌ = పలురీతుల; చెప్పన్‌ = తెల్పగా; ఈ+మెయిన్‌ = ఈ విధంగా; విని, యుధిష్టిరుండు = ధర్మజుడు: భక్తిన్‌ = భక్తితో; ఆ+మహా+అత్మునిన్‌ = ఆ దొడ్డమనసుగల భిమ్ముడిని, మతీయున్‌ = ఇంకనూ; ఇట్టు+అని+అడిగెన్‌ = ఈ విధంగా (ప్రశ్నించాడు. తొత్సర్యం: జనమేజయ మహారాజా! పాపా లన్నిటిని పోకార్చి పవిత్రమొనర్చ్భు సకలధర్మాలు శంతను పుత్రుడైన భీష్ముడు ॥ పెక్కు రీతుల చెప్పగా విని మళ్ళీ ధర్మజుడు మహానుభావుడైన గాంగేయుడిని ఇట్లా (ప్రశ్నించాడు. చ. 'అతం డొకరుండ లోకముల కన్నిటికిన్‌ మహనీయమైన దై వతముం బరాయణంబు నను వైభవ మెవ్వని కొప్పు? నర్జన స్తుతి రతి నెవ్వనిం గొలిచి శోభన మొందు జనంబు? మేలునా 7 .నతిశయ మొంది నీకు మతమై చను నెయ్యది ధర్మకోటిలోన్‌? హే ల ఐన ప్రతిపదార్థం: అతండు+ఒకరుండు+అ = ఆతడొక్కడే' లోకములకున్‌+అన్నిటికిన్‌ = సమస్తలోకాలకు: మహనీయమ = పరమోత్తమమైన: దబైవతము = దైవము; పరశఅయనంబున్‌+అను = పొందదగిన వాడనునట్టి; వైభవము ౫ గొప్పల లనే ఎవ్వనికిన్‌+ఒప్పున్‌ = ఎవ్వడికి తగి ఉన్నదో; అర్చన స్తుతిరతిన్‌ = భక్తితో పూజించటం, గుణములను కీర్తయన్‌ సీవలందు గల ప్రీతితో, ఆనక్తితో; జనంబు = ప్రజ ఎవ్వనిన్‌ = ఏ పురుషోత్తముడిని' కొలిచి = భజించి; శోభనము | ఏది; = శుభమును పొందునో అనగా భోగమోక్షములు చెందునో' ధిర్మకోటిలోన్‌ = పుణ్యాలన్నింటిలో; ఏ+అది ౫ (ఎయ్య (ల మేలునాన్‌ = మంచిదిగా, (్రేస్టమైనదిగా; అతిశయము+ఒంది = అధిక్యం చెంది" నీకున్‌ = నీకు; మతము+ఐ చనున్‌* = ఒప్పుతున్నది? య్‌ దగిన మహిమలో తాత్పర్యం: “పితామహా! లోకము (శాస్త్రాలు) లన్నింటిలో గొప్పదైవం ఎవరు? ఎవడు ఆ(శ్రయించ త్రున్నారో దు విరాజిల్లుతున్నాడు? ఎవడిని భక్తితో పూజించి, ఎవడి గుణాలను కీర్తించి మానవులు శుభములు పొం ధర్మా అన్నింటిలో అతిశయించినదై, నీకు సమ్మతమైనదై, మేలు చేకూర్చే ధర్మమేది? తే. జపములం దెల్ల నుత్తమ జపము నాంగ । నంచితంబయి తన్ను జపించు జంతు 318 వునకు జన్మసంసార బంధనము లోపి । పాపు నెయ్యది? యెటింగింపు పరమబోధ!' కం అజ్మీ ప్రమునొలో ప్రతిపదార్థం: పరమబోధ! = ఉత్తమ జ్ఞానం కలవాడా! జపములందున్‌+ఎల్లన్‌ = అన్ని జపాలలో: ఉత్తమ ౯ ంతువనోగ్‌ (శ్రేష్టమైన జపమని; అంచితంబు+అయి = ఒప్పిదమై, పూజితమై; తన్నున్‌ = తనను, జపించు = ఆవృత్తి సల్పునట్టి అది(ఏ య 0] = బీవుడికి; జన్మసంసారబంధనములు = జనన మరణరూపమైన సంసారమనే కట్టు; ఓపి=సొ మర్భ్యం కలిగి: వో = ఏది; పాపున్‌ = తొలగిస్తుందో; ఎటి/౧౦పు = నాకు తెల్పుము, నన మరో సుల్లి అఆ షి న! కె. కి జి తాత్పర్యం: పరమజ్ఞాన సంపన్నుడైన మహాత్మా! జపా లన్నింటిలో (శ్రేస్టమై, తనను జపించే వారి రూప సంసార బంధాలనుండి విముక్తి కలిగించే జపమేదో నాకు తెల్పుము-' 319 న. అని యడిగిన నాభూపతికి భిష్ముం డిట్లనియె. తాత్పర్యం: అని ప్రశ్నించిన ప్రభువైన ధర్మరాజుతో భీష్ము డిట్టా అన్నాడు,

ఆనుళాసనిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము క్ర

భీష్ముండు ధర్మజునకు విష్ణుమంత్ర ధ్యానం బవశ్యానుస్టేయం బని చెప్పుట. (సం.13-135-4). నీ. 'అఖిలజగత్ర్రభు వగు దేవదేవు న । నంతునిం బురుషోత్తమాభిధాను

నంచితనామ సహస్రకంబున సంస్తు తించుచు సంతతోడ్డిత మనస్కుం

దై యజమాను. డవ్యయు/(దైన యాతని । నర్చించుచును దృఢ ధ్యాన నిరతు(

దగుచు నమస్కతి యాచరించుచు ననా । ద్యంతు న వ్విష్టు నధ్యక్షు నెల్ల

ఫ్ర

త లోకములకు బ్రహ్మణ్యు. ద్రిలోక కీర్తి; వర్ధనుని సర్వధర్శజ్ఞు వరదు లోక

నాధు భూతభవోద్ధవు నమ్మి భక్తిం; గొలిచి సర్వదుఃఖంబులం దొల(గ6 ద్రోచు. 320 (ప్రతిపదార్హం: అఖిలజగత్‌ ప్రభువు+అగు = సమస్తలోకాలకు నాధుడైన దేవదేవున్‌ = (బ్రహ్మాది దేవత లందరికీ దేవుడైన; అనంతునిన్‌ = అంతం లేని వైభవం కలవాడిని, దేశకాల వస్తు పరిచ్చేదం లేని వాడిని" పురుష+ఉత్తమ+అభిధానున్‌ = పురుషోత్తముడనే పేరుగల వాడిని పరమోదారుడిని' అంచిత = ఒప్పిదమైన; నామ సహ(్రకంబునన్‌ = వేయినామాలతో; సంస్తుతించుచున్‌ = లెస్సగొ కీర్తిస్తూ. సంతత+ఉళ్లితశమనస్కుండు+ఐ = ఎల్లప్పుడు పూనికతో కూడిన చిత్తం కలవాడై; యజమానుడు = పూజకుడు, పూజించేవాడు: అవ్యయుండు+ఐన = నాశనంశాని, మార్పుగాని లేనివొడైన' ఆతనిన్‌ = ఆ పరమాత్ముడిని; అర్భించుచును = పూజిస్తూ దృఢధ్యాన నిరతుండు+అగుచున్‌ = నిశ్చలమైన ధ్యానంలో ఆసక్తి కలవాడై. నమస్కృతి = వందనం; ఆచరించుచున్‌ = చేస్తూ అనాద్యంతున్‌(న+ ఆది+అంతున్‌) = అద్యంత శూన్యుడిని, మొదలు తుదిలేని వాడిని; ఆ+విష్టున్‌ = సర్వత్రవ్యాపించిన వాడిని; ఎల్లలోకములకున్‌ = సమస్త భువనములకు" అధ్యస్షున్‌ = (ప్రభువైనవాడిని; సమస్తలోకాలను ప్రత్యక్షంగా తిలకించే వాడిని; బ్రహ్మణ్యున్‌ = (బ్రహ్మకుగాని బ్రాహ్మణుడికిగాని తపస్సుకుగాని, వేదానికి గాని హితుడైన వాడిని" త్రిలోక కీర్తి వర్తనునిన్‌ = ముల్లోకాలకు కీర్తిని వృద్రిపొందించేవాడిని; సర్వధర్మజ్జున్‌ = సకలధర్మా లెరిగిన వాడిని; వరదున్‌ = భక్తులకు వరాలిచ్చేవాడిని: లోకనాధున్‌ = లోకస్వామిని భూతభవ+ఉడ్భవున్‌ = జీవులయొక్క సంసారానికి లేదా ఉనికికి కారణమైన వాడిని; నమ్మి = విశ్వసించి కొలిచి = సేవించి; సర్వదుఃఖంబులన్‌ = అన్ని చింతలను, తొలంగన్‌+బ్రోచున్‌ = దూరంగా గెంటి వేస్తాడు. తాత్సర్యం: సమస్తలోకాలకు అధిపతియూ, (బ్రహ్మాది దేవతలకు దేవుడూ, అంతంలేని వైభవం కలవాడూ, పురుషోతము డని ఖ్యాతి వహించినవాడూ అయిన పరమాత్మను వెయ్యి నామాలతో స్తుతిస్తూ ఎల్లప్పుడు పూనిక వహించిన చిత్తంతో గృహసుడు ఆద్యంత రహితుడైన ఆ పరమపురుషుడిని పూజిస్తూ, ధ్యానిస్తూ నమస్కరిస్తూ అంతటా వ్యాసించినవాడున్నూ, భువనా అన్నింటికీ అద్యక్షుడూ బ్రహ్మణ్యుడూ, ముల్లోకాలకు కీర్తి పెంచేవాడూ, సకల ధర్మములు ఎరిగినవాడూ, భక్తులకు వరాలిచ్చేవాడూ జగన్నాధుడూ జీవుల యొక్క సత్తకు కారణమైనవాడూ అయిన మహాస్వామిని భక్తితో భజించి సకల దుఃఖాలను దూరంగా గెంటి వేయగలడు. తే. ప్రస్తుతులం బుండరీకాక్షుం బరమభక్తి.। దగిలి యర్జించుటయ నాముతంబు; సర్వ

ధర్మములకును సమథధికతమము నైన । ధర్మ మింత యెటుంగుము ధర్మతనయ! 32% ప్రతిపదార్థం: ధర్మతనయు = రేర్యవందనా॥ (ప్రస్తుతులన్‌ = స్తోత్రాలతో; పుండరీక+అక్షున్‌ = తెల్లదామరలవంటి కన్నులుగల వాసుదేవుడిని: పరమభక్తిన = మిక్కిలి భక్తి తం క్‌ 'ప్రియపడి ఇష్టపడి అర్చించుటయ = పూజించటమే; నామతంబు = నా కిష్టం: సర్వధర్మములకును గ అన్నిధర్మాల సమధిక తమము+ఐనధర్మము నా మిక్కిలి అధికమైన ధర్మం లది; ఇంత+ఎటుంగుము = ఇది నిజ మని (గ్రహించుము. ॥

7124 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తాత్సర్యం: ధర్మనందనా! పుండరీక నయనుడైన వాసుదేవుడిని పరమభక్తితో పూజించటమే ధర్మాలన్నిటిలో ఉత్తమమైన ధర్మం. హరిని పూజించటమే నామత మరి గ్రహించుము సీ. పరమతేజంబును బరమ పదంబును । బరమైన బ్రహ్మంబు. బరపరాయ ణము బవిత్రంబులు నాం దగువానికి । నెల్లం బవిత్రంబు, నెల్ల మంగ ళంబులకును మంగళంబును, నెల్ల దే; వతలకు6 బరమదైనతము, భూత సమితికి నవ్యయజనకుండు నగునట్టి । వా డెవ్వం దెవ్వాని వలన దోంచు తే. నాదియుగము నాగమమున; నంత్యవేళ ; నద(గు నెవ్వానియందు. జరాచరములు, విశ్వలోక ప్రధాను. డవ్విష్ణు వేయు । భవ్యనామంబులును బాప్రభయహరములు. 322 (ప్రతిపదార్థం: పరమతేజంబును = శ్రేష్టమైన తేజస్సును, సమ నాధికరహితమైన గొప్పవెలుగు; పరమపదంబును = ఉన్నతమైన స్థానమును, పరము+ఐన (బ్రహ్మంబున్‌ = గొప్పదగు దైవతముశు, పరపరాయణమున్‌ = ముఖ్యమైన (ప్రాష్యము, పొందదు (శ్రేష్టమైన వస్తువు; పవిత్రంబులు = పరిశుద్దికరములు' నాన్‌+తగు = అనదగిన; వానికిన్‌*ఎల్లన్‌ = పదార్థములన్నిం ను పవిత్రంబున్‌ = పరిశుద్దికరమైనదియు' ఎల్లమంగళంబులకును = సమస్తములైన శుభములకును; మంగళంబును = ల గల్లించునది; ఎల్లదేవతలకున్‌ = సకల దేవతలకునూ' పరమదైవతమున్‌ = ్రేస్టమైనదైవమునూ; భూతసమిలికిన్‌ 2" డు యొక్క సమూహమునకు, ప్రాణికోటికి, అవ్యయజనకుండున్‌ = శాశ్వతుడైన తండ్రి; అగు+లట్టివాండు = ఐనట్టి ప్‌ ల, ఎవ్వండు = ఎవడో; ఏ+వాని వలనన్‌ = ఏ మహనీయుడి వలన" చర+అచరములు = జంగమములు, న్ధావరాలు. చచేళన్‌ * అచేతనములు" ఆదియుగము+ఆగమమునన్‌ = సృష్టి వేళల తోంచున్‌ = గోచరించునో ఉత్పన్నమగునో: అం ఢీ సకల (ప్రళయకాలంలో; ఎవ్వని+అందున్‌ = ఎ స్వామిలోపల' అడ(గున్‌ = లీనమగునో, లయించునో' విశ్వలోక ప్రధాని ఖ్యాకమనో ('ప్రపంచమందు ముఖ్యమైన వాడెవ్వడో' ఆ+విష్ణు = ఆ విష్ణు దేవుడి యొక్క; వేయు = వెయ్యి; సహస్ర స త్రాలగించేవి భవ్యనామంబులును = శుభనామములు, మంగళకరములైన పేర్చు; పాపభయహరములు = దురితమును, భయమును పాడు. తాత్పర్యం: పరంజ్యోతి స్వరూపుడు. పరమపదాధినాధుడు, పరబ్రహ్మము, మిక్కిలి ఆధ్రయించదో పవిత్రములను పవిత్రీకరించేవాడు, శుభములకెల్ల శుభసంధాయకుడు, సకలదైవతములకు దైవత దు ఈ ప్రాణికోటికి వినాశరహితుడైన జనకుడు ఎవడో, ఎవడు చరాచరముల నెల్ల సృష్టిస్తున్నాడో , ప్రళయకాల విష్లుదేవ భూతజాలమంతా ఎవడిలోపల అణగి ఉంటుందో- సకలజగత్తులలో ప్రధానపురుషుడైన ఊో మంగళకరములైన సహస్రనామాలు జీవుల పాపాలను భయాలను పటాపంచలు కావిస్తాయి. తే. భూరిగుణయోగ విఖ్యాతములును బుషి స । మాజ పరిగీతములును నై మహిమ దనరు 323 నమ్మహాత్ముని నామంబు లధికతర వి । భూతికై చెప్పెదను విను భూపవర్య!” కల యికబే (ప్రతిపదార్థం: భూపవర్య! = రాజులలో ్రేష్టుడా!; భూరిగుణయోగ విఖ్యాతములునున్‌ = గొప్ప సద్గుణము ల యొ డినట్టేే ప్రసిద్దికాంచినవియూ; బుషిసమాజ = మంత్రవేత్తలైన ముని సంఘం చేత, పరిగీతములునున్‌?ఐ = లెస్సుగొ క్క ణ్‌ రులో మహిమన్‌ = (ప్రభావం చేత; తనరు = ఒప్పునట్టి" ఆ+మహా+ఆత్ముని నామంబులు = ఆ పురుషోత్తమ ఆ చిప్పెదగో క్ట అధికతర విభూతికై = మిక్కుటమగు ఐశ్వర్య మొదవుటకై. చతుర్విధ పురుషార్ద సిద్దికై ఆత్మోజ్టీవనము”ల తెల్పుతాను; విను ఇ ఆలకించుము.

అనుశాసనిక పర్వము - పంచమాశ్వానము ౯715 తాత్సర్యం: రాజ వల్లభా! ఉదాత్తగుణముల యొక్క సంబంధముచేత ప్రసిద్దికెక్కినవీ, మునిసంఘంచేత అత్యాదరంతో కొనియాడబడేవీ, ప్రభావంతో (ప్రకాశించునట్టివీ అయిన ఆ మహనీయుడినామాలు మిక్కుటమైన విభూతి సమకూడటం కొరకు నీకు చెప్పుతాను వినుము.

వ అని వలికి 'విశ్వంబు విష్ణుండు వషట్కారుండు భూతభవ్యభవత్ర్రభు' వను నివి మొదలైన “రధాంగపొణి యక్షోభ్యుండు నర్వవప్రహరణాయుధుం' డనియెడునివి తుదగాం గల నవహాశ్ర నామంబు లుపన్యసించి. 3౩24

(ప్రతిపదార్హం: అని పలికి = అని భమ్మడు వచించి' విశ్చంబు = స్త్వ్తరూపరూప గుణ విభవైశ్సర్యాదులచే పూర్ణుడు, ప్రపంచస్వరూపుడు; విష్ణుండు = సమస్తమునందు వ్యాపించిఉండేవాడు దేశకాలవస్తుపరిచ్చేదం లేక అంతట నిండి ఉండేవాడు; వషట్కారుండు = సమస్త లోకాలను తన వశం చేసికొన్నవాడు యజ్ఞాలలో హోమానికి ఉద్దేశ్యమైనవాడు. భూతభవ్యభవత్ర్రభువు = భూతభవిష్యద్దర్తమాన కాలములనే త్రికాలములలోని సకల పదార్థాలకు ప్రభువైనవాడు' అను+ఇవి = అనునట్టి ఈనామాలు; మొదలు+ఐన = మొదలుగా కలిగిన; రధాంగపాణి = చక్రము చేతి యందు కలవాడు, సుదర్శన చక్రం హస్తమందుకలనాడు; అక్షోభ్యుండు = కలత నొందించుటకు సాధపడనివాడు ఎట్లికలతలు లేనివాడు; సర్వ(ప్రహరణాయుధుండు = భక్త రక్షణకై పంచాయుధాలతో పాటు సకల విధములైన అస్త్రాలు కశ కలవాడు. ఆయుధాలనే ప్రస్తి లేని గోళ్ళుకూడా ఆయుధాలుగా కలిగినవాడు; అనియెడు+ఇవి = అనునట్టి ఈనామాలు; తుదిగాన్‌*కల = కడపట కలిగిన; సహస్రనామంబులు = వెయ్యిపేర్గు: ఉపన్యసించి = వక్కాణించి. (తరువాతి పద్యంతో అన్నయం). తాత్పర్యం: నారాయణుడి సహస్రనామాలు చెప్పుతాను శ్రద్దగా ఆకర్షించు మని పలికి భీష్ముడు విశ్వము, విషుడు, వషట్కారుడు, భూతభవ్య భవత్ర్రభువు అనే నామాలతో ప్రారంభమై రధాంగపాణి, అక్షోభ్యుడు, సర్వ'ప్రహరణాయుధుడు అనే నామాలతో అవసితమయ్యే శ్రీవిష్ము సహస్రనామాలు ఉగ్గడించాడు.

ఆ. కీరృనీయుైన కేశవు దివ్యనా మంబు లివి బవద్ధితంబుం గోరి తరతరంబ కీర్తితంబు లయ్యె నశేష । భంగి వేయు. గురునృపాలవర్య! 325

ప్రతిపదార్థం: కురున్నపాలవర్య! = కురువంశ ప్రభువులలో ్రేష్టుడా! కీర్తసీయుండు+ఐన = కొనియాడదగినట్టి కేశవు = ళా

శ్రీమన్నారాయణుడి యొక్క: దివ్యనామంబులు+ఇవి = అ(వ్రాకృతములైన నామాలు ఇవియే భవత్‌+హితంబున్‌+కోరి =

నీ మేలు నాకాంక్షించి; వేయున్‌ = వెయ్యింటిని; అశేషభంగిన్‌ = అన్యూనాతిరిక్తంగా, ఒక్కటి వదలకుండా, పూర్తిగా; తరతరంబు+అ

= (క్రమ(క్రమంగా' క్షీర్తతంబులు+అయ్యెన్‌ = కొనియాడబడ్డాయి

తాత్సర్యం: కురువంశరాజులలో ఉత్తముడవైన ధర్మజా! స్తుతికి పాత్రుడైన కేశవుడి యొక్క అ'ప్రాకృతాలైన

వెయ్యినామా లివి. వీటిని నీశ్రేయస్సును కోరి పరిపూర్శంగా [క్రమక్రమంగా నీకు వినిపించాను.

భిష్ముండు ధర్మజునకు విష్ణునాను ప్రభావంబు( దెలుపుట. (సం.13-135-1210).

సీ, విష్ణునామంబులు వేయును నిత్యంబు ; వినిన బఠించిన మనుజు డిహము నందు6 బరమ్మున నశుభంబు నొందక ।; యత్యంత శుభముల ననుభవించు; విప్రుండు వేదాంతవిదుం డగు, రాజు వి! జయ మొందు, వైశ్యుం డక్షయ ధనం బదయు, శూద్రుయ సుఖభాగిత వెలయు, ధ ర్మార్జకామ ప్రజాభ్యర్థి జనులు

726 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తే. గాంతు రయ్ర్యై తెజంగు; లేకాంత భక్తి; శౌచియై విని కీర్తించి సారయశము నచల లక్ష్మియు వంశ వర్యతయు మేలి , పెంపుసొంపును గలిగి శోభిల్లు నరుండు. 326 ప్రతిపదార్థం: విష్ణునామంబులు వేయును = విష్ణుదేవుడి యొక్క సహస్రనామాలు" నిత్యంబున్‌ = ప్రతిదినము: వినినన్‌ = ఇతరులు చదువగా ఆలకించిననూ; పరించినన్‌ = తాను చదివిననూ' మనుజుండు = నరుడు" ఇహమునందున్‌ = ఈ లోకంలో" పరమ్మునన్‌ = పై లోకంలో" అశుభంబున్‌+ఒందక = అమంగళము, కీడు పాందక* అత్యంత శుభములన్‌ = కడలేని సౌఖ్యాలను; అనుభవించున్‌ = అనుభవిస్తాడు; విప్రుండు = భూసురుడు* వేద+లంత+విదుంు+అగున్‌ = ఉపనిషద్రహస్యాలు తెలిసినవా డవుతాడు" రాజు = క్షత్రియుడు: విజయము+ఒందున్‌ = జయమును పొందుతాడు; వైశ్యుడు = వణిజుడు, వైశ్యకులస్టుడు" అక్షయధనంబున్‌ = తరుగని సిరిని పడయున్‌ = పొందుతాడు, శూద్రుడు = శూద్రవర్షస్తుడు: సుఖభాగితన్‌ = సౌఖ్యభాజనుడై; సుఖములందు పాలుపంచుకొన్నవాదై; వెలయున్‌ = విలసిల్లుతాడు ధర్మ+అర్థ+కొమ = ధర్మం అర్ధం కామం అనే త్రివర్గమునూ; ('ప్రజా+అభి+అర్జి = సంతానమును అభిలషించేటటువంటి: జనులు = (ప్రజలు, ఏకాంత భక్తిన్‌ = అధికమైన భక్తితో) అభ్యైతెజంగులు = ఆయా అభిలషితార్థములు; కాంతురు = పొందుతారు; శౌచి+ఐ = పరిశుద్దు(డై విని = శ్రీవిష్ణసహ(్రనామములను అలకించి” కీర్తించి = తాను కొరియాడి, పరించి:; సారయశమున్‌ = స్టిరయైన కీర్తిని: అచల లక్ష్మియున్‌ = నిలుకడ కలిగిన సంపత్తిని, వంశ వర్యతయున్‌ = తనకులమందు (ప్రాధాన్యమును" మేలి = ఉన్నతమైన: పెంపుసొంపును = గౌరవాతిశయాన్ని, కలిగి = లభించినవారై. కరుండు = మనుజుడు శోభిల్లున్‌ = వెలుగొందుతాడు. తాత్పర్యం: శ్రీ విష్ణు సహ(స్రనామాలు అనుదినం వినేవాడు, పరించేవాడు ఈ లోకంలో, పైలోకంలో అశుభాల పాలుగాక అపరిమిత శుభాలు అనుభవిస్తాడు. బ్రాహ శ్రుడు నామసహస(్రపరనం చేత వేదాంతవేత్త అవలాడ్య క్షత్రియుడు శాత్రవ జయం పొందుతాడు. వైళ్ళుడు ధనసమృద్ది గలవాడవుతాడు. శూద్రుడు శ్రవణమౌ లం ను సుఖాలను పొందుతాడు. ధర్మమును వాంఛించేవాడు ధర్మాన్ని, అర్హమును అభిలషించేవాడు అర్జాన్నిః కామమ కోరేవాడు కామములను, సంతానం కాంక్షించేవాడు సంతతిని అత్యంత భక్తితో విష్ణుసహస్రనా మాలను సరైన పఠించి పొంద గలడు, పరిశుద్దుడై ఏ నరుడు సహస్రనామాలను శ్రవణం చేస్తాడో, పారాయణం చేస్తాడో ఆతడు ాడు. కీర్తిని తరుగని సిరిని కులమందు (ప్రాధాన్యమును పడయగలుగుతాడు. ఉన్నత గౌరవాతిశయంలో ఒపు సీ. పురుషోత్తముని నామములు వేయు. గీర్తించు ; నాతం దొక్కెడను భయంబు. బొందల దమిత వీర్యమున! దేజమునం గాంతిని బల ।; రూపగుణంబుల రూఢికెక్కు, రోగబంధాపదార్తులకుం బఠనమాత్ర ; నయ్యయి దురితము లడంగు, వాను దేవాశ్రయుండు వాసుదేవ పరాయణు6; డును నగుమర్శు( డవ్వినుతనామ ఈ కము లుపన్యసించి కల్మషంబుల నెల్ల , దోఅ(గి దుర్గతులకుం దొలంగి జన్మ 327 మరణములకు రోగ జరలకు నందని । పరమమైన బ్రహ్మపదము నొందు. కంచ (ప్రతిపదార్థం: పురుషోత్తముని = శ్రీమన్నారాయణుడి యొక్క; నామములు వేయున్‌ = వయ్యినామధేయాలన పక్ష ళ్‌ అతండు = కొనియాడునట్టి వాండు; పొగడేవాడు, శ్లాఘించేవాడు* ఒక్క+ఎడను = ఏ తావునందు గూడ నంలో నః వెరపును భీతిని" పొందండు = చెందడు; అమిత వీర్యమువన్‌ = మిక్కిలి పరాాకమంతోనూ; తేజమునన్‌ = పన4ఎక్కున్‌ న్‌ కాంతిన్‌ = శోభతో దీప్పితో బలరూపగుణంబులన్‌ = శక్తి సౌందర్యం సద్గుణములు అనువా టితో; రూ పరనమొ త్ర్‌న్‌ (ప్రసిద్దిగాంచుతాడు రోగ+బంధ -ఆపత్‌+ఆర్హులకున్‌ = వ్యాధులు, బంధనం, కష్టాలు అనువాటితో బాధపడేవారి”

7 ఆనుశాసనిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము 71 నులు = ఆయాపాపాలు అడధగున్‌ = నశిస్తాయి నిర్మూలమవుతాయి; భామ గాము కేయగానే అయయి దురితనులు = ఆయౌా- క్ట ప = సహస్రనామ పారాయణం యు ల గ్రయించుకొనువాడు క్లూ వాసువేవ పరాయణుండునున్‌ = వాసుదేవుడిని పరమగతిగా నాసుదేన+ఆశ్రయుందు సంచినవాడూ' అగుమర్వ్యుండు = అయిన మౌన్వుడు. ఆ+వినుత నామకములు = ఆ న. ఎంచుక్‌ న్నవాడూ సి ప్చ్‌ ఉగ్గడించి పేర్కొని కల్మషంబుల 3+ఎల్లన్‌ = అన్ని దురితాలను, సాతకాలను" తాజుంగి = ఎడి; వెయ్యిపేర్లు ఉపన్వసించి క్‌ [1 ౮ పతులనుండి విడివడి ఇడుమలు బాసి; జన్మమరణములకున్‌ వా చావు కున్‌+ తొలంణి = దుస్ట్రితులము దూరమై ఎపాే ని లోనుగాని; పరమము+ఐన = దుర్గతుల లున్‌ = 'హ్యెధులకూ, ముసలితనానికీ, అందని = చిక్కని, దొరక ; పుట్లుకలకు* రోగజరలకున్‌ = వ్యా ఉతమమెన, బ్రహ్మపదముక్‌+ఒందున్‌ = మోన్టాన్ని పొందుతాము కడ తర మూర్తి వెయ్యినామాలను నిత్యం పారాయణ మొనర్చేవాడు ఎక్కడా భయాన్ని పాందడు. ఈ భె 9 తాత్పర్యం పతాపం. శోభ. శక్తి సౌంద్య్యం సద్గుణాలు అనే వాటితో ప్రసిద్ది చెందుతాడు. మిక్కుటమైన శరం రోగాలు వదలుతాయి... చెకనుండి నిముక్తి లభిస్తుంది. ఇడుమలు తీరుతాయి. ప పరనం శ | ణ్‌ శ్రీ విష్మనామ ప న ఈ పాతకాలన్నీ నశిస్తాయి వాసుదేవుడిని ఆశ్రయించుకొన్నవాడు, వాసుదేవుడిని ల | క్స్‌ ర్తి నామ పారాయణం డూ, శ్రాఘింపదగిన ఈ భగవన్నామాలను సరించి దురితవిహీనుడై, దుస్ట్రితులకు దిక్కుగా ఎంచుక్‌ స ాలకూ జరావ్యాధులకూ లోనుగాక పరమోత్తమమైన మోక్షపదవిని అందుకొంటాడు. దూరమవుతాడు. జన సాఖ్య క్షుంతి శ్రీ ! ధృతి తీర్తులు గలుగు దుర్మతియు. గ్రోధము లు అ ట్ర జ క్ర. స్భృతి నాష్‌ 1 ర్యము లే! వతి పుణ్యత విష్ణుభక్తులైన జనులకున్‌. 328 బతయును మాత్స ౭ న్‌ = అధికమైన పుణ్యం సల్ప్బడంనేత విష్ణు భక్తులు+ఐన = నారాయణ (ప్రేమికులైన' జనులకున్‌ ప్రతిపదార్థం: అతిపుణ్యతే రులు చేసిన మేలు మరువకుండటం, సౌఖ్య = సుఖం; క్షాంతి = సహనం ఓర్చు; శ్రీ = కలిమి; = నరులకు స క ర ్చు అనునవి; కలుగున్‌ = లభిస్తాయి" దుర్మతియున్‌ = చెడుబుద్ది; 'కోధము == కినుక, కోపం ధృతి = ధైర్యం: రులు పేరాస; మాత్సర్యము = ఓర్వలేఏతనం అసూయ” లేవు = కలుగవు. ఆగ్రహం” లుబ్ద లన విష్ణు భక్తులకు ఇతరు లొన్ఫున మేలు మరువకుండటం, సుఖం, సహనం, సంపత్తి తాత్పర్యం: పుణ్యాత్ముల . చెడుబుర్ది, కోప) పేరాన ఓరలేనితనం అనే దుర్గుణాలు ఉండవు. నేవి లభిస్తాయి. చెడుబుద్ధి, క్‌ ప) నీ గ నో య్‌! ధైర్యం, యశస్సు 1 నకత్ర సహిత మెన నభంబు, సచరాచరోర్వియు, జలనిధులును, సీ, చందా గరుడ యక్షోరగ ; వ్రజములు హరివశవర్తనములు; సురదైళు నింద్రియములును మనంబు స త్త్వంబును బలము దేజంబు దృతియు క్షం బు దద్గత క్షేత్రజ వస్తువు ।; లరయంగా వాసుదేవాత్మకంబు; 0 క్‌ శ తే లాగమోదితొాచారమయంబు ధర్య; 1 మచ్యుతుండు తత్ర యువు; సాంఖ్యమును యోగ " తంత్రమును శిల్పవేదశాస్త్రములు! గర్భ; ములు జనార్దనువలన సముద్ధవించె, 329 లో బి రం: చంద్ర+అర్క,నక్షత్ర సహితము+ఐన = పోముకితో, సూర్చుడితో చుక్కలతో కూడినట్టి, నభంబున్‌ ఇ ఆకాశం' ప్రతిపద, | యున్‌ = చేతనాలతో అచేతనాలతో కూడి ధరణీతలం; జలనిధులును = సముద్రాలు" సుర = దేవతలు; న! ఎఖ, ్‌ వరం వ్‌ గంధర్వ = గంధర్వులు" గరుడ = గరుడుఎ' యక్ష = యకస్టులు; ఉరగ వ్రజములు = సర్పములు అనువాటి త రొ సులు; క్‌ ల నం - మ సమూహాలు; హరివశవర్తనములు = విష్ణున కధీనములైన ప్రవర్తన గలవి; శ్రీహరికి లోబడి మెలగుతుంటాయి; బుద్ధియున్‌

728 శ్రీనుదాంధ్ర మహాభారతము = బుద్ది, ఇంద్రియములున్‌ = జ్ఞానేంద్రియాలు కర్మేంద్రియాలు" మనంబున్‌ = మనస్సు సత్త్యంబును = సత్త్వము; బలమున్‌ = శక్తి తేజంబున్‌ = తేజస్సు; ధృతియున్‌ = దైర్యం క్షేత్రమున్‌ = శరీరం తర్గత = చేహంలో ఉన్న; క్షేత్రజవస్తువులు = ఆత్మ(ద్రవ్యములు; అరయన్‌+కాన్‌ = ఆలోచించగా; వాసుదెవ+ఆత్మకములు = నారాయణ స్వరూపాలు: ధర్మము = ధర్మమనే (ప్రధమ పురుషార్థం. ఆగమ+ఉదిత = వేదాలలో, ధర్మశ్శాస్తాలలో చెప్పబడిన ఆచారమయంబు = అనుష్టానముతో కూడినది" తత్‌+ప్రభువు = ఆ ధర్మానికి అధీశ్వరుడు; అచ్యుతుడు = నారాయణుడు" సాంఖ్యమును = సొంఖ్యశా స్రమును యోగతం[త్రమును = యోగసిద్దాంతము; శిల్ప వేద శాస్త్రములు = శిల్బము వేదములు, ఇలిహాసపురాణాలు; కర్మములున్‌ = కర్మలు: జనార్హనువలనన్‌ = నారాయణుడివలన; సముద్భవించెన్‌ = కలిగాయి తాత్పర్యం: సూర్యచంద్ర నక్షత్రాలతో గూడిన ఆకాశం, స్టావరాలతో, జంగమాలతో చేరిన భూతలం, సముద్రాలూ దేవతలు, దానవులు, గంధర్వులు, గరుడులు, యక్షులు సర్పములు మున్నుగా గల్గిన భూతజాలం, విషుదేవుడికీ అధీనాలై మెలగుతున్నాయి. బుద్ధి, జ్ఞానేంద్రియాలు, కర్మేంద్రియాలు, మనస్సు, సత్త్వం, శక్తి తేజస్సు, ర శరీరం, శరీరగతుడైన ఆత్మ-ఈ పదార్ధజాతమంతా అలోచిస్తే వాసఘుదేవమయాలే. వేదాలలో, ధర్మళౌ్తాలి గ చెప్పబడిన సదాచారమే సంప్రదాయమే ధర్మం. ఈ ధర్మాంకి ప్రభువు శ్రీమన్నారాయణుడు. సొంఖ్య యో సిద్దాంతాలు, శిల్పం వేదాలు, ఇతిహాసపురాణాలు, కర్మములు సమస్తమూ జనార్హనుడి వలననే సంభవిరచారూ' ఆ. విష్ణుం డొక్కరుంద విను మహాభూతంబు; | దక్కు భూత తతులు పెక్కు గలవు; 0 సరి ద్రిలోకములను బరఃగి విశ్వంబు భూ ; తొత్తు. దమ్మహాత్ముం డనుబవించు. యన ప్రతిపదార్థం: విను = ధర్మజా! సావధానుడవై ఆలకించుము. విష్ముండు+ఒక్కరుండు+ల = సర్వజీవాంతర్వా మ ల విష్ణుదేవుడొక్కడే- మహాభూతంబు = గొప్పభూతం" తక్కు = ఇతరములైన తదన్యములైన; భూత తతులు ములను యొక్క సమూహాలు, జీవజాలాలు. పెక్కు కలవు = అనేకం ఉన్నాయి" సరిన్‌ = సమానంగా, భేదరహితంగా? తి శమహా == ముజ్జగాలలో; పరంగి = వ్యాపించి; భూత+ఆత్ముండు వా భూతస్వరూపుడైనట్టి, భూతములకెల్ల ఆత్మగాఉిన్నటి అ అత్ముండు = ఆ మహనీయుడైన విష్ణుదేవుడు; విశ్శంబున్‌+అఆనుభవించున్‌ = (ప్రపంచమును అనుభవిస్తున్నాడు న న్న చిని తొత్సర్యం: ధర్మజా! (శ్రద్దాసక్తులతో ఆలకించుము. విష్ణు వొక్కడే మహాభూతం. తక్కినవన్నీ లందు భూతాలు- లెక్కకు మిక్కిలిగా ఉన్నాయి. భూతాత్ముడు, మహాత్ముడు అయిన మహావిష్ణువు ముల్‌ వ్యాపించి లీలా రసాన్ని అనుభవిస్తున్నాడు. ఆ. _ వ్యాస సరప్రణీతమైన యీ విష్ణు స్త। వంబు సకలశోభనంబులును సు 331 స ఖములుం గోరు పురుషు. డమలినబుద్ది. బ । రింపవలయు భక్తి పెంపుతోడ. | = సొల్లోగా. ప్రతిపదార్హం: సకలశోభనంబులును = సమస్తములైన శుఖాలను, మంగళములను, సౌభాగ్యాలను: సుఖములున్‌ అధికమైన కోరు = వాంఛించే- పురుషుడు = నరుడు" అమలిన బుద్ధిన్‌ = నిర్మలమైన చిత్తంతో" భక్తిపెంపులోడ సనామన్తోల లో భక్తిభావంతో; వ్యాససంప్రణీతము+ఐన = వేదవ్యాసమహర్షిచేత రచించబడిన; ఈవిష్టుస్తవ౦బున్‌ = ఈ శ్రీవిష్ణు సహ పఠింపన్‌+వలయున్‌ = తప్పక చదవాలి న సమస స ంతో, ఆదిలో తాత్పర్యం: సమస్త సన్మంగళాలను, సుఖాలను కోరుకునే మానవుడు నిర్మలమైన అంతఃకరణ భక్తి భావంలో శ్రీవేదవ్యాస మహర్షి కృతమైన శ్రీవిష్ణసహ(్రనామ స్తోత్రాన్ని తప్పక చదవాలి

ఆనుశాసనిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము 719 క్ర అజు విశ్వాదీశ్వరు స ! ర్వజగత్ర్రభవావ్యయ ప్రవర్తనకరు నం బుజలోచను నెవ్వారలు భజింతురు పరాభవమునం బద రప్పుణ్యుల్‌, 332 ప్రతిపదార్థం: అజున్‌ = పుట్టుకలేని వాడూ జన్మరహితుడూ విశ్వ+అధి+ఈశ్వరున్‌ = ప్రపంచానికి అధిపతియూ; సర్వజగ జ్‌ = సమస్త లోకాల యొక్క" ప్రభవ = పుట్టుకను" అవ్యయ (ప్రవర్తన = నా శనుగా ర, శాశ్చతమైన నిర్వహణమును; కరుండు = చేసేవాడునూ అయిన అంబుజలోచనున్‌ = పద్మములవంటి నేత్రములుగల మహావిష్ణువును' ఏ+వారలు = ఎ జనులు, భజింతురు = కొలుతురో సేవింతురో ఆ+పుణ్యుల్‌ = ఆ పుణ్యాత్ములు పరాభవమునన్‌+పడరు = అవమానం పాలుగారు. తాత్పర్యం: పుట్టుకలేని వాడున్నూ. (ప్రపంచేశ్చరుడున్నూ సకలభువనాలను సృష్టించేవాడున్నూ, కమలదళముల వంటి కన్నులు గల శ్రీమహావిష్ణువును ఎవరు సివిస్తారో, అట్టి పుణ్యపురుషులు పరాభవముల పాలుగారు. క. కావున విష్ణుని పేళ్ళగు నీ వేయు. బరింపు నీకు నెప్పుడు నాయు శ్రీవిభవారోగ్యంబులు , బూవర! సిద్దించు: బరమబోధముః గలుగున్‌.” ౩33 ప్రతిపదార్థం: భూవర. = రాజా! క్రావునన్‌ = కనుక విష్ణుని పేళ్ళుళఅగు = శ్రీ హరినామధేయాలైన: ఈవేయున్‌ = న! ఈ వెయ్యింటిని పఠింపు = చదువుము' నీకున్‌ = నీకు, ఎప్పుడున్‌ = ఎల్లప్పుడు, సంతతము; ఆయుః = ఆయుష్యము; శ్రీ = సంపద కలిమి. సిరి; విభవ = వైభవం గొప్పతనం ఆరోగ్యములు = అనామయం, వ్యాధిరాహిత్యం; సిద్దించున్‌ న్‌ లభిసాయి, పరమబోధమున్‌ = ఉత్తమజ్ఞానం; కలుగున్‌ = సమకూడుతుంది చేకూరుతుంది. తొత్పర్యం: ధర్మజా! విష్ణుదేవుడి వెయ్యినామాలను ఎల్లప్పుడూ పరించుము. పఠిస్తే నీకు దీర్చాయుష్యము, ఐశ్వర్యమూ, వెభవమూ ఆరోగ్యమూ ఉత్తమ జ్ఞానమూ లభిస్తాయి క. అని యిట్లుపదేశించిన | విని మాదము నెమ్మనమున వెల్లిగొన6ంగ బాం దుని యగ్రసుతుండు గాంగే ।! యున కభివందన మొనర్చి యుచితవినయు. డై. 334 ప్రతిపదార్హం: అని ఇట్టు = అంటూ ఈ (ప్రకారం, ఉపదేశించినన్‌ = భీష్ముడు బోధించగా; విని = ఆలకించి; మోదము = సంతోషం నెట+మనమునన్‌ = తన నిండు మనస్సులో వెల్లిశకొనంగన్‌ = (ప్రవహించగా, పాండుని+అగ్రసుతుండు = పాండు మహారాజు యొక్క పెద్దకుమారుడు అయిన ధర్మరాజు గాంగేయునికిన్‌ = గంగాపుత్రుడైన దేవవ్రతుడికి భిష్ముడికి అభివందనముశ ఒనర్చి = ప్రణామం చేసి, దబ్ఞం పెట్టి ఉచిత వినయు(డు+ఐ = తగిన అణకువ కలవాడై (తరువాతి వచనంతో అన్నయం) తొత్సర్యం: ఈ రీతిగా భీష్ముడు ధర్మజునకు శ్రీవిష్తుసహ(్రనామాలు ఉపదేశించగా ఆలకించి ఆనందం తనమదిలో నిండి ప్రవహించగా పాండుమహారాజు జ్యేష్ట పుత్రుడైన యుధిస్టిరుండు ఆయనకు సాష్టాంగదండ'ప్రణామం చేసి, తగిన వినయంతో, క కు నెష రై వ పూజూానమస్కారంబులకు నెవ్వరు భాజనంబు? లెవ్వరికిం జెట్ట సేసినం జేటు వాటిల్లు? నెవ్వారలు సంతోషించిన శుభంబులు చొప్పడుం? జెప్పవే యనిన నతం డతని కిట్లనియె, 335 పతిపదార్లం: పూజా నమస్కారంబులకున్‌ = అర్షి ంచటానికీ (మొక్కటానికీ ఎవరు" భాజ గు లు, తగినవారు" ఎవ్యరికిన్‌; చెట్ట+చేసినన్‌ యః కీడు వ స వ్వరు' భాజనంబులు = అర్హులు, పాత్రులు

720 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ఎవ్వారు సంశోషంచినన్‌ శుఛంబులు, చొప్పుదున్‌ = కలుగునా” చెప్తలావి = తెలుపవా? అనినన్‌ = అని ధర్మరా జనగొ: అతండు = భీష్ముడు _తనెకిన్‌ = ధవ్యాజునము. ఎటు+ల టెక్‌ తాత్పర్యం: పూజించటానికి, నమస్పురించటానకి ఎవరు తొనవారు? ఎవరికి కీడు చేస్తే మనకు కీడు మూడుతుందో. ఎవరిని సంతోషపరిస్తే మనకు శుభాలు సంప్రాస్తవాయో చెప్పవలసింది అని వేడుకొనగా గాంగేయుడు ధర్మనందనుడికి ఇట్టా బడులు చెప్పాడు. బ్రాహ్మణ పూజానమస్కారంబులు పరమోత్కుష్టంబు అం చెప్తుట. (సం.13-136-])- సీ 'పూజానమస్కారములకు. బాత్రములు బ్రా । హృణులు; వారలకు. గీ డాచరించి వాసవుండును జెడు; వారి సంతసమున । నఖిల శుభంబులు నావహిల్లు; ధర్మసేతువు లోకధారకం బజిలశా । స్త్ర ప్రవర్తకము విప్రద్రజంబు; తపమును వాక్కును ధనము విపుల కొక్క కుడుపు మాత్రన పాపకోటిం బాతు; తే. రమ్మహాత్ములు చొప్పరు లఖీలమార్గ । ములకు; విను దేవతలు దేవతలకు బాలు€ ర 33 దజ్జుం డన లేదు పూజకు నర్హులనిన నధిప! వృద్దుల బ్రాజ్జుల నడుగనేల?' క ఉజించటొని?ః (వతిపదార్హం: అధిప = రాజా బ్రాహ్మణులు = శూసురులు పూ జానిమస్కారములకున్‌ = పూజిం డును / కా. నొసవు9 నమస్కరించటానికీ, సాడ్రములు = త%వవారు. అర్హులు. వ ంలకున్‌ = ఏ ప్రల” కీడు+ఆచరించి = హాని సల్పిః వొ స డితే; నక్క! శ = దేవేంద్రుడైననూ;. చెడున్‌ = వశిస్తాదు. పాడ్టెపోంాదు. వారి ఏంతనమునన్‌ = ఆ (బ్రాహ్మణులు ఆనం సతువు అభిలశుభంబులున్‌ = సమస్తమంగళములు; ఆవహిల్లున్‌ = పలుగుతాయి. రటైవ్రజింబు = బ్రాహ్మణ సమాజం! చు నా = ధర్మరక్షకం' లోకధారకంబు = లోకమును ధరించవట్సిది లోకులకు ఆధారమైనట్టిది' అఖిలళాస్త్రవ్రవక జులకు' భగవదాజ్ఞలైన వేదశాస్త్ర పురాణాదులను. ప్రవర్తంపజేస్తుంది. ఎనులు అనుసరించేటట్లు చేస్తుంది: విఫ్రులకున్‌ “ ట్ట జ తపమును = తపస్సు" వాక్కును = మాటయు; ధనము = ఎత్తము ఒక్కకుదువుమాత్రన = ఒక పూట వారో ల్‌ ద్రారులకొ ్‌ | (అన్నదాత యొక్క); పాపకోటిన్‌ = పాతకాల సమూహాన్ని పాతురు = తాల స్తారు, అఖిలమార్షములకున్‌ = లీ ఖ్‌ ంచుము! ల ఆ+మహా+ఆత్ములు = ఆ దొడ్డమనసుగల విఫ్రులే; చొప్పరులు = దారిచూపేవారు: విను = ధర్మజా. సళ = విప్రుల దేవతలకున్‌ = వేల్పులకు; దేవతలు = వారే వేల్పులు, బాలుండు = పిల్లవాడు అజ్ఞ్జుండు = మూఢుడు; అనన్‌ డు వృద్దుల్‌ విషయంలో ఆ ఎన్నిక తగదు పూజకున్‌ = ఆరాధనకు. అర్హులు = వారు యోగ్యులు అరినన్‌ = అని సరం లదు = వారిలో పెద్దలను గూర్చి; (ప్రాజ్ఞులన్‌ = పండితులగూర్చి అడుగన్‌--ఎల = పూజార్హులని ప్రత్యేకించి చెబ్ప డ్రయినొ స తాత్పర్యం: (బ్రాహ్మణులు పూజించటానికి, నమస్కరించటానికి యోగ్యులు. వారికి కీడుచేసిచో ర రకులు చెడకమానడు. _ వారిని సంతోషపెడితే సకల శుభాలు సమకూడుతాయి. ధర్మ రక్షకులు, డి సట్రినవారి నం! ఆక్య ట్ర శాస్త్రప్రవర్తకులు వారే సుమా! విఫ్రులకు వారి తపస్సే వచనమే ధనం. వారి కొక్కపూట త ంచిదోరి (7 కు పాతకరాసు లన్నింటినీ వారు పటాపంచలు కావించగలరు. అన్నీ మార్గా లెరిగినవారు కనుక జనుల మూఢుడే”ో చూపగలవారు వారే. ధర్మపుత్రా! వినుము. దేవతలకు దేవతలు వారే. ద్విజుడు బాలుడైగ్‌ చప్పువలనే ల గొ పూజార్హుడే. అటువంటప్పుడు వారిలో పెద్దలబయినవారూ పండితులయినవారూ పూజార్హులని వేరు అక్కర లేదుగదా!'

అనుశాసనిక పర్వము - పంచనూశ్వా సము లారైన బి నిన విని యజాతశత్రుందు “బ్రాహ్మణుల బూజించుట వలన విశిష్టంబయిన శుభం బెయ్య న, అ ఆ క య్యు వారలయందు వరనీయం బగు వర్తనం బేమి గానంబడియె నీవిట్లు వారలం గొనియాడి? షం బ' ర్ధి న స గింపవే యనుటయు నాపగాపుత్రుందు 'పవనార్దున సంవాదం బను నితిహాసంబు విను; మది దెజటింగంట | 7 బవత్ర_శ్నంబునకు సదుత్తరంబై యుండు' నని పల్కి య జ్ఞనపతి కిట్లనియె. ఆలు _ వూ ణుల్‌ పూటించుట వలనన్‌ విశిష్టైటయు+అయిన = రం: అనినన్‌ ఎని, అజాతె ఇత్రుందు = ధం3రావా బ్రాహ్శాలుల - పూజించుట వల ప “యిన ఇల్లి ఒరి ళ్‌ (| న్‌ న. ( | ప్రతిపద్వాల: అ శుదంబు' ఎ+బిచ (ఎయి?ది) = ఎల్టన్‌ వృష్టంబు+అయ్య్యున్‌ = చచూడబడిననూ, ఎకు గచరిం నా; మైన మన వా ణులందు పరనియంబు+అకు. = స్తుంంచిదగివ మెచ్చదగన' వర్తనంబు = నడవడి ప్రవర్తన, = ఆ టా క న హన శ నా ఇ కొంటాను” వారలయందున్‌ న్‌ ప మీ కనిపించింది?” వు ఇట్లు వారలన్‌ = ద్పిజులను కానియాడెదు?” మెచ్చుక్‌ ౨టాన్స ఏమి+కానంబడియో = మూ" అనుటయిన్‌ = అని ధర్మరాజడు గా అఆపొస్తుర్రుండు = నదీసుతుడు-భీష్ముడు. పవవ+అర్టున ప క్‌ ॥ సంసంబుక్‌ ఇ కార ఎణింగింపవుశ 7 ర నరు కార్త ఎర్యాట్టుమునకు జరిగి క సంభాషణం" _.ను = అనునట్టి ఇతహాసంబున = ౮ ర్వ సంవాదంబు వారా ఆ కథ వత్‌ *ప్రల్నెంబున మక్‌ = అనడిగన దా కి సత్‌+ఉరత్తంంబు+ఐ = మంచిసమాధానమై" అది = య ఎరిత ఎను అవి పల్కి అశజనపలికిన్‌ = రాటైన ధర్మజుని ఇట్టు+అనియెన్‌ ఉండున్‌ = ఉం |

హో! జించటం వలన భీష్కు దట్టా పల్కగా ఇని పాండునందనుడు 'పితానువో! బ్రాహ్మణులను పూజిం తాత్పర్యం: ర శ్తమి గోచరించినప్పటికినీ, వారియందు ఇంతగా కౌనియాడదగిన నడవడి(చరిత్ర) నీ కేమి న! అతి. , శ క్ట క ప్రత్యేకమైన ప నీవు ఇట్లా ఎందుకు మెచ్చుతున్నావో తెల్సు మం అడిగాడు. అందుకు గంగానందనుడు స ? వొ ల జు బ్య మ జ్యా ఆ కన్సించింది ర్రున సంవాదమనే ఒక పూర్వగాధ ఉన్నది అడి ని ఎడిగిన ప్రశ్నకు సరి అయిన సమాధానం ధరాజూ! పవనాట్ట (్‌ లు వాల స 2 ష్యుండు ధర్మరాజునకు జెప్పుట. (సం.13-137-2). రున సంవాదంబు భీష్ముం శై పవన కొర్తనీర్యార్టు స్త 'అధిప సహస్రబాహార్టునుం జేడుదీ వులు నేలి యద్భుతబలపరాక్ర న ముల దనర్తి 'మత్సము లెవ్వరును నెందు | లేరని యత్యవలేపయుక్తి న నాకభూత మాకాశముననుండి ।; 'యెజబు(గక పలికెద; వెల్లవారి కధికులుగారె ధరామరు' లనవుడు ।; నతండు 'వారలు రాజు నాశ్రయించి నడపి కొందురు మనుగడ; పుడమిజేని । కంటె నె ట్లెక్కుడై? రట్లుం గాక యేను తే. మనుతుం గూర్లినం జెజుతు నల్గిన సమస్త భూతముల' నన్న వెజిచి యా భూత మరిగి. 338 నే! న లను పాలించి" అద్భుతబలసరా'క్రమములన్‌ = ఆశ్చర్యం కల్గించే. కక్తిలొ శౌర్యంతో' తనర్భి = ఒప్పి, మత్‌+*సములు . సమానులు" ఎవ్వరును, ఎందున్‌ లేరు అని; అతి+లనలేపయుకైన్‌ = మక్కుట మైనగర్వంతో కూడిననాడై' ఆడినన్‌ క పలుకగా; ఒక భూతము = ఒక(ప్రాణి" అఆకాశమునన్‌+ఉండి = గగనతలం నుండి; ఎటు(గక పలికెదవు = తెలియకుండా మాట్లాడుతున్నావు" ఎల్లవారికిన్‌ = అందరికి ధరా+అమరులు = భూసురులు" అధెకులుకారు+ఎ = గొప్పవారుగదా! అనపుడున్‌ = అని ఆ భూతం పలుకగా, అతదు = కార్తపీర్యుడు, వారలు = బ్రా్మాలులు" రాజున్‌ ఆశ్రయించి = కనిపెట్టుకొని, మనుగడ = తమజీననము, (బ్రతుకు తరువు" నదపి కొందురు = సాగించుకొంటారు. పుడమి టేనికంటెన్‌ = భూపతికంటెిను"

722 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ఎటు = ఏ విధంగా ఎక్కుడు+ఐరి? = అధికులైనారు?; అట్టున్‌*కాక = అంతేగాక' ఏను = నేను, కూర్చినన్‌ = ఇష్టపడితే ప్రియపడితే; సమస్తభూతములన్‌ = ఎల్లజీవులను; మనుతున్‌ = రక్షిస్తాను కాపాడ గలను అల్లినన్‌ = కోపం వహిస్తే" చెజుతున్‌ = నాశనం చేస్తాను, శిక్షించగలను; అన్నన్‌ = అని చెప్పగా" వెజచి = భయపడి" ఆ భూతము; అరిగెన్‌ = వెళ్ళిపోయింది తొత్సర్యం: “ధర్మనందనా! వేయి చేతులు గల కార్తవీర్యార్టునుడు అనే రాజు సప్తద్వీపాలను పరిపాలించాడు. వింత గొలుపు బలపరాక్రమాలతో వెలుగొందుతూ అతడు ఎందునూ నాకు సమానులు ఎవ్వరూ లేరని మిక్కిలి గర్వంతో పలికాడు. ఆ మాటలు విని ఆకాశం నుండి ఒక భూతం నీవు తెలియక మాట్లాడుతున్నావు. అందరికంటె బ్రాహ్మణులు అధికులు కదా! అని పలికింది అందు కతడు బ్రాహ్మణులు రాజు నాశ్రయించి బ్రతుకుతారు. అట్టివారు రాజుకంటె ఎట్లా అధికులౌతారు? ఆ విషయ మట్టుంచు. నేను ఇష్టపడితే సకల జీవులను సంరక్షించగలను. ఆ(గ్రహిస్తే అందరినీ అంతం చేయగలను అన్నాడు. ఆ మాటలకు భయపడి ఆ భూతం అదృశ్యమయింది. విశేషం: ద్వీపం అనగా నాలుగు దిక్కుల నీళ్ళు గం భూభాగం౦. ద్వీపాలు ఎదు జంబూద్వీపం 2ఏప్లక్తము 3)కుశము శ)క్రాంచము. 5)శకము. ర)శాల్మలము. 7)పుష్కరము. వ. అట్టియెడం బవనుండు గగనంబున నుండి త న్నెజింగించికొని యన్నరపతి తోడ. 339 ఇ ప్రతిపదార్థం: అట్టి+ఎడన్‌ = ఆ భూతం అదృశ్యమైన తర్వాత" పవనుండు = వాయుదేవుడు; గగనంబునన్‌+ఉండి ౯ అకాళస్త్టలం నుండి; తన్నున్‌+ఎటింగించికొని = నేను వాయువును అని పరిచయం చేసికొని; ఆ+నరపతితోడన్‌ జ ఈ రాజుతో, కార్తవీర్యుడితో తాత్పర్యం; ఆ భూతం అంతర్జానమైన పిదప అంబరతలం నుండి అనిలుడు క్షార్తవీర్యార్దునుడితో (ఇట్టా అన్నాడని తరువాతి పద్యంతో అన్వయం) సీ, “భూదేవశక్తిన కాదె రాజులు ప్రజా । రక్ష యొనర్భుట; బ్రాహ్మణులకు నధికులు గలర? యహల్యకై యిరద్రుండు ; .గౌతము. డేలిగిన గాసి బడందె? కుంభసంభవుచేత నంభోధీ యదంగదె? |; యనలుండు భృగుశాపహాతుండు గాండే? యన విని మబుమాట యాడక యున్న య ర్థునునకు6 బవను. డిట్లనియె మజియు తే. 'నాంగిరసవంశ సంభవుం దగు చుచధ్యుం గ్మోరి నిజపుత్రి సోముండు గారవమున 4౦ నిచ్చె నా దంపతులు దమయిచ్చ వనము 1 నందు వసియించి ముని హృదయంబు లలర. వే జ జ దుల ప్రతిపదార్థం: రాజులు = క్షత్రియులు; ప్రజారక్ష+ఒనర్చుట = జనులను పాలించటం, కాపాడటం; భూదేవశక్తిన్‌+అ5ొ రా? = భూసురుల యొక్క బలం చేతనే కదా (బ్రాహ్మణులకున్‌ = విష్రులకంటె' అధికులు+కలరు+ఎ? = మించినవా రున్తా కః అహల్యకై = అహల్య కొరకు; ఇంద్రుండు = దేవేంద్రుడు గౌతముండు+అలిగినన్‌ = గౌతమమహర్షి కినియగొ! పడంయడు+ఎ? = కష్ట మనుభవించలేదా?" కుంభసంభవుచేతన్‌ = కలశం కుండి జన్మించిన అగస్త్యమహర్షి చేత; అం 9 శ సముదం' అడంగదు+ఎ? = అడుగంటలేదా? నిర్ణలము కాలేదా?; అనలుండు = అగ్నిదేవుడు; భృగుశాపహతుండు+కాడా నం: న్న వ లి న్‌ భృగుమౌని శాపం చేత దెబ్బతినలేదా?, అనన్‌ విని = అణ పవనుడు పల్కగా ఆలకించి" మజుమాట * ప్రతి

అనుశాసనిక వర్వము - పంచమాశ్వాసము 723 డక+శఉన్స = చెప్పకున్నట్టి' అరునునకున్‌ పవనుండు = వాయువు మటియున్‌ = ఇంకనూ ఇట్టు+అనియెన్‌' ణా ర! న న క రస నుభవుదుళఅను = అంగిరసమహాముని వంశమునందు జన్మించినవాడైన; ఉచధ్యున్‌ జ ఉచధ్యుడనే ఎరుగల తంగ ం అ ఇషపడి; సోముండు = చంద్రుడు, నిజపుత్రిన్‌ = తన కొమార్తెను గారవమునన్‌ = ఆదరంతో, మన్ననతో; విఫ్రడెని: చి డు. ఆ దంపతులు = ఆ భార్యాభర్తలు; తమ+ఇచ్చన్‌ = తమ ఇష్టప్రకారం, వనము+అందున్‌ = జ్‌ రు ఇ ం ఇన్‌ ల! ప = నివసించి; మునిహృదయంబులు+అలరన్‌ = మునీశ్చరుల యొక్క మనసులు ఆనందించే టట్టు అరణ్యంల్‌ - వనయిం* = " (తరువాతి వచనంతో అన్నయం) , “రాజులు ప్రజలను సంరక్షించటం బ్రాహ్మణుల శక్తి వలననేకదా! బ్రాహ్మాణులకంటె గొప్పవారెవ్వరున్నారు? తాత్పర్యం: ను కోరి గౌతమ మహరి శాపానికి గురిమై వాధ లనుభవించలేదా? కలశసంభవుడైన అగస్త్య ఇం ప | ఇంద్రు దహల్య బలాలు ఇంకిపోయేటట్టు చేయలేదా? అఇన్నిదేవుడు భృగుమహర్షి శాపహతుడు కాలేదా? అని మహర్షి వ ఓ దులాడక మౌనము(ద్ర వహించిన కార్తవీర్యుడితో మళ్ళీ అనిలదేవు డిట్టా అన్నాడు. అర్జునా! ఇళ్ళ గ్‌ బి ల ల పల్కిగొ డ్రనే మునివంశంలో జన్మించిన ఉచధ్యుడనే వాడికి చంద్రుడు తన పుత్రికనిచ్చి మన్ననతో వివాహమంగళం అంగిరను డు. అ భార్యాభర్తలు స్వేచ్చగా వనంలో నివసిస్తూ అక్కడి మునీంద్రుల మనస్సులు ఆనందించే టట్టు. జరిపించొ ఆ ట్ర చునెడ నొక్కనా దమ్ముని యమునానదీస్నానంబునకుం. జసుటయు మున్న యవ్వనితం గామించి మ వర్త 341 వేచి తిరుగు వరుణుందు. చు+ఎడన్‌ = వారు వనంలో మెలగుతుండగా, ఒక్కనాండు; ఆ+ముని; యమునానదీ స్నానంబునకున్‌; ప్రతిపదార్థం: వర్తి ; మున్ను+అ = అంతకుపూర్వమే ఆ+వనితన్‌ = అఆ యువతిని; కామించి = మోహించి, అభిలషించి, చనుటయున్‌ చం పెట్టకొని తిరుగు వరుణుండు = సంచరిస్తున్న వరుణుడు. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). వేచి = అమె జచధు?డు, అతని పల్ని వనంలో హాయిగ నివసిస్తున్నారు. ఒకనాడు ఉచధ్యుడు యమునలో తాత్పర్యం: నక ఇగ్బాడు అంతకు మునుపే అతని పత్నిని కామించి సమయం కొరకు నిరీక్షిస్తూ తిరుగుతున్న స్నానమాడటా * దిక్పతి వరుణుడు. క మెత్తన చని నారదముని । యత్తెలం గెటి(గేంప నాతం డాతనితోదన్‌, 342 సదార్తం: ఎత్తికొనిపోయి = అపహరించుక వెళ్ళి; తనపురిన్‌ = తన పట్టణంలో" ఆ తామరస+అక్షిన్‌ = కమలములవంటి ప్రతి సగ కలికిని: ఉనిచెన్‌ = ఉంచాడు; ఆ మునికడకున్‌ = ఆ ఉచధ్యుని దగ్గరకు; నారదముని = నారదయతిం(దద్రుడు; కండ చని = మెల్లగొ వెళ్ళి" ఆ+తెజు(గు = వరుణ్నుడు అతని చెలిశపహరించిన విధం, ఎథతింగింపన్‌ = చెప్పగా; అతండు = ్‌డ్యుడు: అతనితోడన్‌ ఇ ఆ నారదుడితో (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం) తొత్సర్యం: వరుణుడు ఉచధ్యుని యొక్క ఉవిదను అపహరించుకొని వెళ్ళి తనపురంలో ఉంచాడు. నారదమహర్షి ఉచధ్యుని చెంత కేగి ఈ విషయం మెల్లగా అతిడి చెవిలో వేశాడు అప్పు డతడు నారదుడితో. శే. “తాన దిక్పతి; దన కిట్లు దగునె యొరుని । భార్యం గొని పోవ? నీ వేంగి పలుకు మిట్ల యనిన జని నారదుందు సెప్పినను విడుపం దయ్యెం గామాంధుండై సతి నజ్ఞివిభుండు. 343

724 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము న నామ ానుంఅ = అరుణుడు దిక్‌+శపం = ఎవెముడదిలం పాండు ఒముం బారన్‌ = ఇతరుడి -ఐల్హాలనా ఇట్ట ప్రతిపదార్హం; చాను+ఆ = ఆ ॥ ణుడ, చ న య నం న = ఈ చముకొరం కానహోవడ్‌ = అక్‌ - నళ్ళటం అనమంశతంె ల = చై టి వా ంవ కమా? నాయమా? -వశఎక = నా. క. సి జా ు స న స్‌వ్పు వెళ్ళి. ఇట్టూశల = ఇపుడు నీతొ సేవన్ను ఎధంగా. పలుతంలు ఇ ంబిము. ఆలవం = అన ఉచద్యుదు టా” నారదముండు చని చెప్పనని; కాను+అంధుందయ+ఐ = కామం చేత వమ్యువా -నివాటై ంద వాడై ఉల్డంయుందు = నాారాలము అదెంం ఆయాని వరుణుడు" సతిన్‌ = ఆ చెలువను" వడువడు+అయ్యె? = వదలలేదు తాత్సర్యం: 'ఆ వరుణుడు దిక్పాలకుడు. పరున ఇల్లాలి ఇట్టా .ఎహంలముక వెళ్ళటం న్యాయిం కాదు అం నివతని చెంతకు వెళ్ళి చెప్తుము అని ఉచధ్యుడు కోరగా నారడు డం ఒఉచదజ్యడి మాటలు వరుణుడికి బెప్పొడు. కాని కామం చేత కన్నుగానన వరుణుడు ముంపచ్చుం పిడువలేదు వ. విడువకున్న నమ్ముని యుచధ్యుకడకు మగిడి వచ్చి. 344 ప్రతిపదార్హం: వదమువకశఉన్తుక్‌ ఆ[ముని ఇ నావదంయహర్శి ఉిలమ్యన రుక్‌ = దింమ మిచివచి = చక్‌ వచ్చి రా స. ళో చు (తరువాతి పద్యంతో అన్వయిలి తాత్పర్యం: నారదుడు చెప్పినప్పటికినీ వరుణుడు ౨ ఎడల. ఎదు.లేరు. ఆంతట ఆ ముని మరలి ఉచధ్యున దగ్గరకు వచ్చి (ఇట్లా అన్నాడు. సీ, 'ఇంతి. దా విడువనియంతియ కాదు, నన్‌ బెడతల వట్టి శ్రోపించె వరుణుళి డని చెప్పటయు నల్లి యతండు సర్వజలంబు ; ద్రావిన వరుణపురంబు ధూళి మయమైన భయమంది మానిని. గొనివచ్చి।; యొప్పెంచి ప్రణమిల్లి తప్పు వాపి కొని మునికృపం గాంచి చనియె నాదిక్పతి; ; ధరణీశ. రాజులొ ధరణిసురులొ ఆ. యెొక్కు? డనిన వినియు నక్కిళ్ళు వడియున్న।; యతనితోడ ననిలు. డమరు లసుర సమితికోడి వచ్చి శరణుసొచ్చిన నగ ; స్తుందు విజయలక్ష్మి నొసంగుటయును. 345 ('ప్రతిపదార్హం: ఇంజిన్‌ = మీ కాంతను; తాన్‌ = తాను వరుణుడు, వదువని (అంలియ+కాదు = విడిచిపెట్టకుండటం మాత్రమే కాదు” నన్‌ = నన్ను" పెడతల పట్టి = తలవెనుక పట్టుకొఎ; (త్రోపించన్‌ = నెట్టించాడు" అని చెప్పుటయున్‌ = అని నారదుడు తెల్పగానే అల్లి = కోపించి, అతండు = ఉచధ్నుుడు" సర్వజలంబులు+ద్రా ఎనన్‌ వా సముద్రంలో ని నీరంతా 'తావగా; వరుణపురంబు = సాగరంలో ఉన్న వరుణుడి పట్టణం" ధూళిమయంబు+ఐనన్‌ = దుమ్ముతో నిండగా, దుమ్ముతో ఆవరింపబడగో దుమ్ముక్రమ్ముకోగా: భయము+అంది = భీతి చెంది. వెరచి మానినిన్‌ = ఉచధ్యుని భార్యను; కొనివచ్చి = తీసికొనివచ్చి! ఒప్పించి = ఆ మునికి అప్పగించి, ప్రణమిల్లి = నమస్కరించి. తప్పు+సాపికొని = తన దోషం తొలగించుకొని; మునికృపన్‌+కొరో = ఆ మునీంద్రుడి దయపడసి, ఆ దికృతి = దిక్సాలకుడైని వరుణుడు" చనియెన్‌ = వెళ్ళాడు" ధరణీ+ఈశ! = ఓ భూవల్లబొ కార్తవీర్యార్టునా!' రాజులు+ఒ = భూపతులా?; ధరణీసురులు+ఒ = భూసురులా?" ఎక్కుడు = అధికులు; అనినన్‌ = అని అమి శ నాయుదేవుడు ప్రల్నించగా' వినియున్‌ = ఆలకించి కూడా, రక్కిళ్ళు పదిశఉన్న = నిరుత్తరుడై ఉన్న: నోటి నుండి మాట రాకున్న ల్‌ సుల అతనితోడన్‌ = కార్తవీర్యుడితో' అనీలుండు = వాయువు, లమరులు = వేల్పులు ఆనిమిషులు సురులు: అసురసమితికిన్‌ = రక్కను గుంపుకు, ఓడివచ్చి = అపజయంపాలై వచ్చి, శరణ+చాచ్చునస్‌ = ఆశ్రయించగా, కాసాడునుని వేడగా? అగస్తుండు = అగ్యూ మహర్షి విజయలక్ష్మిన్‌ = జయశ్రీని ఒసంగుటయున్‌ = ఆ చేవతలకు లభింపడేయుటయి. (తరువాతి వచనంతో అన్వయం) ద్‌ గ

అనుశాననిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము 725 తాత్పర్యం: 'వరుణుడు నీ పల్నిని విడిచిపెట్టకుండటమేకాదు. ఇక్కడి నుంచి వెళ్ళిపొమ్మని నన్ను మెడబ్య ముందుకు నెట్టించాడు' అని నారదుడు పలికేసరికి ఉచధ్యుడు ఆగ్రహద ట డయ్యాడు న డు. పీల్చివేశాడు. సముద్రగర్భంలో ఉన్న తన పట్టణం బయటపేడి దుమ్ముత్య అవరింపబంగ న్నాడు క! న

స , నమస్యురిం ప్త + మునిపల్నిని వెంటబెట్టుక్‌ నవల యాడు. రాడా! రాజులు గొప్పా? లేక (బ్రాహ్మణులు గొప్పవారా? కనికరించగా వరుణుడు సల ని ప్రళ్నించాడు. ఆ మాటలన్నీ కార్తవీర్యుడు వింటూనే ఉన్నాడు. అతడికి నక్కిళ్ళు చెప్పు మని మరుద్దేవుడు మబౌ డు. అనిలుడు మళ్ళీ మాటలకు ఉపక్రమించాడు. అర్జునా! అమరులు అసురుల పడిపోయాయి. మౌనంగా ఉన్నా శర జొచాారు. ఆ మహనీయుడు వేల్పులకు విజయలక్ష్మిని అను[గ్రహించాడు. చేతిలో ఓడిపోయి అగస్త్యమహర్షిని శరణు ,) చ్చా గంగా తీరంబునం గ్రతువు లొనరించు గీర్వాణులం బూర్వగీర్వాణులు గాసి చేసిన, వసిష్టుని కడకు వారలు వ. సం బాజుదేరం గోపించిన యత్తాపసోత్తముని రోషానల జ్వాలలు సాకారంబులయి యాదైత్యలోకంబు యం జెప్పి యక్కుంభసంభవుండును వసిష్టుండును శ్రేషులగుట రాజుల కొడయబాటు గాదోకదేయని నేం బలుక కున్న యన్నరపతితోడం బవనమానుండు మఖియు నిట్లనియె. 346 త్రిరంబునన్‌ = గంగొనది ఒడ్డున: (క్రతువులు = యాగాలు, యజ్ఞాలు: ఒనరించు = సల్పుతున్న; ప్రతిపదార్హం: గంగా ంరణీరాయులు = రాక్షసులు గాసిచేసినన్‌ = బాధించగా వారలు = వేల్పులు; వసిష్టుని కడకున్‌ గీర్వాణులన్‌ = దేవతలను; పూద్ద ర శ్రమ తో పాజుదేరన్‌ = పరుగెత్తిరాగా" కోపించిన = రక్కసులపై కినిసిన, ఆ(గ్రహించిన; క్‌ వసిష్టమహర్షి దగ్గరకు: వి నులలో ్రేవ్టుడైన వసిష్టుడి యొక్క" రోష+అనలజ్యాలలు = కోపమనే నిప్పుమంటలు; అఆ+తాపస+ఉత్తముని =” దాల్చినవై! ఆ దైత్యలోకంబున్‌ = ఆ రాక్షస జనాలను; ఏర్చుటయున్‌ = దహించుట స+ఆకారంబులు+అలూ నుడివి; అ+కుంభసంభవుండును = ఆ అగస్య్యమౌనీంద్రుడూ, వసిష్టుండును = వసిష్ట మహర్షియూ; అనే విషయాన్ని? చెప నటం రాజులకున్‌ = భూపతులకు, ఒడంబాటు కాదో కదే = సమ్మతం కాదు కాబోలు; 'శ్రేష్పులు+అగుట = నా పలుకక+ఉన్న = బదులు చెప్పకున్న (ప్రత్యుత్తర మీయకున్న; ఆ+నరపతి తోడన్‌ = అనిననున్‌ కం వ తో; పవమానుండు = వాయువు మతీయున్‌ = ఇంకా; ఇట్టు+అనియెన్‌ = ఇట్టా అన్నాడు. అ మనుదేంధ గంగానది గట్టున యజ్ఞాలు చేస్తున్న దేవతలను రాక్షసులు పీడించగా వారు నొచ్చి వసిష్ట మహర్షి తాత్పర్యం రుగెత్తుకొనివచ్చారు.. వేల్పుల దురవస్టకు కారణమైన రక్కసులపై ఆ ముని పుంగవునకు దగ్గరకు నలిపడి గ్గ యన క్రోధాగ్నిజ్వాలలు ఆ దానవసమూహాన్ని దహించి వేశాయి' అని వాయుదేవుడు వచించి కోపం వచ్చి వసిష్ట మౌనిశ్చరులు తమకంటె శ్రేష్టు లగుట రాజులకు సమ్మతం కాదు కాబోలు' అని వని ీరుమాటాడకున్న ఆ మహీపతితో మళ్ళీ వాయుదేవు డిట్టా అన్నాడు. పననుండు కార్తనీర్యార్దునునకు న్రి ప్రభృతుల నుహిమ చెప్పుట. (సం.13-141-1). సీ. 'జకతటీ దేవతలకు దైత్యులకు మహా । రణమీయ్యె: నప్పోర రాహునస్త్ర సమితిచే నర్కుండు( జంద్రుండు సొలసీన ; వెలు. గడంగుడు( దమ మొలసి వెగడు పడిన య ద్దివిజుల వడి నంట చాంకి య । య్యసురలు నొప్పింప నత్రికడకుం బాజి 'మమ్ముం గావు పరమదయాత్మక!' ; యనుడు నతండు చంద్రార్మృతనువు

726 శ్రీమదాంధ్ర మవాభారతము ఆ. లక్షతములు సేసి యసురసైన్యము రూపు ; మాపె నిజకటాక్షమాత్రమునన; యతని నృపులకంటె నధికుం డందమొ హీను; డందమో నిజంబ యదిప. చెపుమ.' 347 ప్రతిపదార్థం: ఒకతథిన్‌ = ఒకప్పుడు దేవతలకున్‌; దైత్యులకున్‌ = రాక్షసులకు; మహారణము+అయ్యెన్‌ = గొప్పయుద్దం జరిగింది; ఆ+పోరన్‌ = ఆ సం([గ్రామంలో; రాహు+అ(స్రసమితిచేన్‌ = రాహువు యొక్క బాణాలసమూహం చేత; అర్కుండున్‌ = సూర్వుడును; చం(ద్రుండున్‌ = సోముడునూ; సొలసినన్‌ = మూర్చిల్లగా; వెలుగు = కాంతి; అడంగుడున్‌ = అళగిపోగా, మాయగా; తమము = చీకటి; ఒలసి = వ్యాపించి; వెగడు పడిన = భయపడిన, తల్లడపడిన, చలించిపోయిన; ఆ+దివిజులన్‌ = ఆ దేవతలను; వడిన్‌ = వేగంగా; అంటన్‌+తాకి = వెంట నంటి ఎదుర్కొని వెంబడించి; మార్కొని' ఆ+అసురలు = ఆరక్కసులు: నొప్పింపన్‌ = బాధించగా; అత్రికడకున్‌ = అత్రిమహర్షి దగ్గరకు పాతి = పరుగెత్తిపోయి; పరమ+దయా+ఆత్మక = మిక్కిలి దయతో కూడిన వాడా!; మమ్మున్‌? కావు = కాపొడుము' అనుడున్‌ = అని వేల్పులనగా' అతండు = అత్రిముని; చంద్ర అర్కతనువులు = చంద్ర సూర్యుల దేహాలు; అక్షతములు చేసి = గాయాలు లేనివాటిగా చేసి గాయాలు మాన్సి' నిజకటాక్షమాత్రమునన = తన చూపులను ప్రసరింపజేయటంచేత; అసుర సైన్యమున్‌ = రక్కసుల సేనను; రూపుమాపెన్‌ = నిర్మూలించాడుః అధిప! = ఓ రాజా! అతనిన్‌ = అ(త్రిమహర్షిని' నృపులకంటెన్‌ = రాజులకంటె, అధికుండు+అందము+ఒ? = ఎక్కువవొ డందామా? (లేక) హీనుండు+అందము+ఓ? = తక్కువవా డందామా? నిజంబు+అ = సత్యం చెపుము+అ = తెల్పుమా. తొత్పర్యం: 'ఒకప్పుడు దేవదానవులకు ఘఫోరయుద్ధం జరిగింది. ఆ సం(గ్రామంలో రాహువు యొక్క బాణాల వలన సూర్యచంద్రులు గాయపడి మూర్చపోయారు... వారు మూర్చిల్లగా వెలుతురు మాసిపోయి చికట్టు 'క్రమ్ముకొన్నాయి. భీతిల్లిన వేల్పులను వెంటనంటి రక్కసులు నొప్పించారు. అంతట దేవతలు అత్రిమహర్షి దగ్గరకు పరుగెత్తిపోయి. 'పరమదయామయా! మమ్ము రక్షించు మని వేడుకొన్నారు. ఆ ముని పుంగవుడు సూర్యచంద్రుల శరీరాల గాయాలు మాన్సి తన దృక్తృసారంతో రాక్షస సైన్యాన్ని నిర్మూలించాడు. రాజా! అటువంటి అత్రి మహామునిని రాజులందరికంటె ఎక్కువ వాడనవలెనో, తక్కువవా డనవలెనో నీవే నిజం చెప్పుము. సీ, _ అవిన నూరకయున్న యర్జ్దునుతోడ స । చాగతి యిట్లను 'ధరణినాథ! సురపడి యాశ్వినుల్‌ సోమపానంబున । కర్పులు గారన్న నాశ్రయంబు పాటించి వారికై భార్గవచ్యవనుండు ; దనమంత్రముల బల్మి ననిమిషులకు నెగ్గుస్రేయంగ న య్యింద్రుండు పోటున । వ్రేటున నాతని గీటడంచు త్తే బుద్ధి నొకశైలమును వజ్రమును రయమున । గొని మహోగ్రత( గవియ, న మ్మునినరుండు జలము చల్లిన శ్రైలవజ్రములు దాను । ముడుగ6 బడి య బ్బలారాతి మూర్చవోయి. 348 (ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌ = అని ప్రభంజనుడు (గాలి) పల్టుకగా విని ఊరక+ఉన్న = మాట్లాడకుండ ఉన్నట్టి; అర్జునుతోడన్‌ 7 కార్తనీర్యునితో; సదాగతి = వాయువు; ఇట్టు+అనున్‌ = ఇట్టా అన్నాడు; ధరణినాధ = భూపాలా!; సురపతి = అమరవల్లబు డు ఆశ్వినుల్‌ = అశ్వినీ దేవతలు, దేవవైద్యులు; సోమపానంబునకున్‌ = యజ్ఞాలలో సోమరసం ఆస్వాదించటానికి; అర్హులు" | = తగరు; అన్నన్‌ = అని నుడువగా; ఆశయంబుపాొటించి = తనను వారాశయించుటను ఆదరించి; వారికై = ఆ దేవవైద్యులక ర భార్గవచ్యవనుండు = భృగువంశమువాడైన చ్యవనమహర్షి తనమంత్రముల బల్మిన్‌ = తన యొక్క మంత్రశక్తితో: అనిమి మలా? నా = దివిజులకు; ఎగ్గు+చేయంగన్‌ = కీడు సల్పగా; ఆ+ఇందద్రుండు = ఆ సురపతి; పోటునన్‌ = పాడుచుటచేత! వ్రేటున ంనీ; నరుకుట చేత; ఆతనిన్‌ = ఆ చ్యవనుడిని; గీటు+అడంచుబుద్దిన్‌ = నిర్మూలించే తలంపుతో: ఒకశైలమును ౯“ ఒక

ఆనుశాసనిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము గ్ల27

వజ్రమును = వజ్రాయుధాన్ని; రయమునన్‌+కొని = శీఘ్రంగా (గ్రహించి; మహాశఉగ్రతన్‌ = మిక్కిలి రౌద్రంగా; కవియన్‌ = సమీపించగా, మీదికి రాగా ఆ+ముని వరుండు = అ బుషిశ్రేస్టుడు జలము చిళ్లినన్‌ = నీళ్ళు చిలుకగా" శైల వజ్రములున్‌ రాక్షసుడికి శత్రువైన దేవేంద్రుడు: మూర్చపోయి = సొమ్మసిల్లి (తరువాతి వచనంతో అన్వయం). తాత్సర్యం: తన మాటలకు బదులాడని కార్తవీర్యుడితో సమీరణుడు మళ్ళీ 'నరేంద్రా! దేవేంద్రుడు అశ్వినీ దేవతలు యజ్ఞాలలో సోమపానానికి అనర్హులు" అని అన్నాడు. తనను ఆశ్రయించిన ఆ దేవ వైద్యులకు సాయపడదలచి భృగువంశంలో జన్మించిన చ్యవనమహర్షి తన మంత్రబలంతో దేనతలకు కీడు చేయగా ఇంద్రుడికి కోపం వచ్చింది. చ్యవనుడిని పొడిచిగాని నరికిగాని చంపదలచి మహేంద్రుడు ఒక పర్వతాన్ని, వజ్రాయుధాన్ని గ్రహించి భయంకరంగా మహర్షి మీదికి ఉరికాడు. ఆ మునీంద్రుడు మంత్రజలం చల్లగా ఆ శ్రైలవజ్రాయుధాలతో పాటు ఇంద్రుడు శక్తి చెడి మూర్చిల్లాడు. వ. బక్కింత సేపునకుం దెలిసి; నంతకు నమ్మునివరుండు మదుండను వాని శతయోజన దీర్హసహస్రదంతుని

సృజించి పంపిన. 349 ప్రతిపదార్థం: ఒక్క+ఇంతసేపునకున్‌ = కొంచెం సేపటికి తెలిసెన్‌ = ఒడలు తెలిసింది; అంతకున్‌ = అతడు మూర్చ నుంచి తేరుకొనే లోపలనే: శతయోజన దీర్చ సహస్రదంతునిన్‌ = నూరామడల పొడవైన వేయి దంతాలు గలవాడిని; మదుండు+అనువానిన్‌ = మదుడనే పేరుగల వాడిని, సృజించి పింపినన్‌ = సృష్టించి ఇంద్రునిపైకి పంపగా. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం), తాత్పర్యం: మూర్చిల్లిన దేవేంద్రుడు కొంచెంసేపటికి తేరుకొన్నాడు. ఆ లోపలనే చ్యవనమహర్షి నూరామడల పొడవైన వెయ్యి పంళ్ళుగల మదుడనే వాడిని ఒకడిని సృష్టించి ఇం[ద్రుడిపైకి పంపాడు. అ వాండు సురగణంబు వాసవు గబఆ౪ంప వారు 'శరణుశరణు వరమునీంద్ర!

యనిన, వారి€ గాచె న మ్ముని; వారిచ్చి । రపుడు సోమపాన మాశ్వినులకు. 350 ప్రతిపదార్థం: వాండు = మదుడనేవాడు, సురగణంబున్‌ = దినిజ సమూహాన్ని వాసవున్‌ ఇ ఇంద్రుడిని; కబళింపన్‌ = మింగగా; వారు = ఆ సురలు, దేవేంద్రుడు, వరమునీం[ద్ర. = ఓ 'శ్రేష్టుడవైన మునీంద్రా!; శరణు శరణు = రక్షించు, రక్షించు; అనినన్‌ = అని పలుకగా: వారిన్‌ = వారలను; ఆ+ముని కాచెన్‌ = కాపొడినాడు* వారు = ఆ దేవతలు; అపుడు = ఆ వేళ; ఆశ్వినులకున్‌ న అశ్వినిదేవతలకు, సోమపానము = సోమరసం యజ్ఞాలలో తాగే అర్హత, ఇచ్చిరి = కల్పించారు. తాత్పర్యం: చ్యవన మహర్షిచేత సృజించబడ్డ మదుడు దేవతలను, దేవేంద్రుడిని ('మ్రింగగా వారు 'మహామునీ! మమ్ము రక్షించు రక్షించు' మని చ్యవన మునిన్ని (ప్రార్ధించారు. ఆయన కరుణించి వారిని మదుడిబారి నుండి రక్షించాడు. దేవతలు అపుడు యజ్ఞాలలో సోమరసపానార్హత అశ్వినీ దేవతలకు కలిగించారు. క, నీవా చ్యవనుండును ధా, త్రీవరు సరిగామి యెట్లు దెలుప కుడుగుదే?

నా వినియు నొక్కమూటయు ; నా విభుం దాడండ దాని కలయక మజియున్‌. 351 ప్రతిపదార్హం: ఆ చ్యవనుండును = ఆచ్యవనమవార్షి కూడి' ధాత్రీవరు సరి+కామి = వాజుతో సమానుడు కాకుండటం; ఎట్టున్‌ జ ణం జూ ల జ నా య ఇ ళు = ఏ విధమో; నీవు = నీవు; తెలుపక = చెప్పక; ఉడుగుదు+ఎ? = మూనెదవా? నాన్‌ = అని, గాలిదేవుడు పలుకగా, వినియున్‌

728 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము = విని కూడ; ఆ విభుండు = ఆ కార్తవీర్యప్రభువు' ఒక్కమాటయున్‌ = ఒక్క పలుకు కూడ; ఆడండు+అ = పలుకడు; దానికిన్‌ = అట్టా బదులు పలుకనందుకు; అలయక = విసుగు చెందక; మజియున్‌ = ఇంకనూ (తరువాతి వచనంతో అన్వయం) తాత్సర్యం: అంతటి చ్యవన మహర్షి కూడ రాజుతో సమానుడుకాక పోవటం ఎట్లో చెప్పకుండా మానుతావా?" అని గొలిదేవుడు కార్తవీర్యుడిని ప్రశ్నించాడు. వింటూ కూడ అతడు అందుకు బదులాడ లేదు. వాయుదేవుడు విసుగు చెందక మళ్ళీ మొదలుపెట్టాడు. వ. వాయుదేవుం డన్నరదేవు వలని కరుణంజేసి యితని చేటోర్వని వాండై. 352 ప్రతిపదార్థం: వాయుదేవుండు, ఆ+నరదేవు వలని = ఆ రాజుపైన గల, కరుణన్‌+చేసి = దయవలన' ఇతని చేటు = ఇతనికి కలిగే కీడు; ఓర్వని వాడు+ఐ = సహించని వాడై. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). తాత్పర్యం: వాయుదేవుడు కార్తవీర్యార్డునుడి మీద తనకున్న కృప వలన ఆతడికి కీడు మూడటం సహించలేని వాడై. సీ. 'అకట! దత్తాశ్రేయునకు భక్తి శుశ్రూష । చేసి కాదే యి వ్విశిష్టబల ప

రాక్రనుంబుల నొంది రాజుల కెల్లను । నెక్కుడై తా కృత మేల మఖణవ?

విను మీ వొకండవే యనిమిషాది సమస్త ।; భూతంబులును వృద్ధి. బొందు టవని

దివిజులకృపన యీ తెజం గెల్లజనములు : నెలింగిన పని శాంతిం గొజులి విప్ర తే. కులము దైవస్వరూపం బగుట మనంబు ; నందు దృఢముగ నిల్పి తదాశ్రయమున

వెలయువాండ:; వైనను మేలు వినుము నాదు : బుద్ధి యనవుడు నతందు ప్రబోధ మొలసి 353 ప్రతిపదార్థం: అకట! = అయ్యో!; దత్తాతేయునకున్‌ = దత్తాత్రేయుడికి* భక్తిన్‌ = భక్తితో; శుశ్రూష = సేవ సపర్యః పరిచర్య; చేసికాదు+ఏ = సల్పినందువల్లనే గదా ఈ విశిష్టబలపరాక్రమంబులన్‌ = ఈ ఉత్తమమైన శక్తిని, శౌర్యమును: ఒంది = పొంది; రాజులకున్‌+*ఎల్లను = భూపతులందరి కంటె" ఎక్కుడు+ఐతి = అధికుడవైనావు; ఆకృతము = గురుసేవాఫలమైన నీ ఉన్నత స్థితిని మజవన్‌+ఏల? = ఎందుకు విస్మరించటం?; వినుము = అర్జునా. వినుము; ఈవు+బికండవు+ఏ? = నీవొక్కడివేనా? కాదు; అనిమిష+ఆది = దేవతలుమున్నుగా కల; సమస్త భూతంబులును = సకల ప్రాణులునూ; వృద్దిన్‌+పొందుట = పెంపు వహించుట; అవని దివిజుల కృపన్‌+అ = భూసురుల యొక్క కారుణ్యం వలననే సుమా! ఈ తెజ(గు = ఈ విషయం; ఎల్ల జనములున్‌ = సమస్త ప్రజలు" ఎఆింగినపని = తెలిసిన కార్యమే: శాంతిన్‌+కొలులీ = మనోని[గ్రహంతో ఒప్పారుతూ; విప్రకులము = బ్రాహ్మణవర్షం; దైవస్వరూపంబు+అగుట = సాక్షాత్‌ భగవత్స్యరూపం కావటం; మనంబు+అందున్‌ = హృదయంలో; దృఢమ్సుగన్‌+నిల్చి = గట్టిగా నిలుపుకొని; తత్‌+ఆశ్రయమునన్‌ = ఈ భూసురుల యొక్క అండదండలతో' వెలయువాండవు+ఐననున్‌+మేలు = విరాజిల్లువాడ వగుట శ్రేయస్కరం; నాదుబుద్ది వినుము = నా హితం ఆలకించుము; అనవుడున్‌ = అని అనిలుడు చెప్పగా; అతండు కార్తవీర్యార్డునుడు; వ్రబోధము+ఒలనీ = తెలివినొంది, జ్ఞానం కలిగి; (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). తాత్సర్యం: “అయ్యో! దత్తాత్రేయులవారిని అఖండ భక్తితో శుశ్రూషించి కదా ఇంతటి మేటి బలపరాక్రమాలు పడసి రాజులందరిలో అధికుడవై అలరారుతున్నావు. నీ ఈ ఉన్నతస్థితికి గురు “సీివయే మూలకారణం అనే మాట మరువరాదు. నీవొక్కడివే కాదు దేవతలు మొదలుగాగల సకల జీవరాసులూ వృద్దిపొందటం (బ్రాహ్మణుల

ఆనుశాననిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము 729 కఇవలననే కదా! ఈ విషయం లోకు లందరికీ విదితమే. మనసును స్వాధీనంలో ఉంచుకొని ధరణీసురులు కల్‌! రూపులన్న దృఢభావనతో వారి నాశ్రయించుకొని వర్తించటం నీకు శ్రేయస్కరం. నా హితోపదేశం విను" వా యుదేవుడు చెప్పగా కార్తవీర్యుడు తెలివి తెచ్చుకొన్నాడు,

క "నీ పనుపు చేసి బ్రదికెద; । నేపు నహంకృతియు విడిచి యెల్లవలన మే " పాదించుచు విపుల శీపాదము లాశ్రయించి చెందెద శాంతిన్‌.” ప5్‌4 లా వ షు వ దికెదన్‌ = జీవిసాను' ఎపున్‌ = ఆటోపం; అహంకృతియున్‌ = పతిపదార్తం: నీ పనుపు చేసి = నీ ఆజ్ఞను శిరసావహించి (బ్ర ల వ్‌ * దురరుం. విడిచి = వదలి ఎల్లవలనన్‌ = అందరికినీ అన్ని విధాల; మేలు+ఆపాదించుచున్‌ = క్షేమం కలిగిస్తూ; దురభిమానం, దుర్షపం. యొక్క; శ్రీపాదములు+ఆగ్రయించి = మంగళకరములైన చరణములను నమ్ముకొని; శాంతిన్‌+ విప్రుల = బ్రాహ్మ " చెండెదన్‌ = శౌంతిని వహిస్తాను.

. ని ఆజ్జను తలదాల్చి నీవు చెప్పినట్లే మంచిబుద్ది కలిగి మనుగడ సాగిస్తాను. ఆటోపం, స్వాభిమానం తాత్పర్యం శులు కలిగిస్తూ బ్రాహ్మణుల శ్రీచరణాలే శరణా లని విశ్వసించి స్వస్థచిత్తంతో మెలగుతాను.' వదలి అం లా

అనిన సంతసిల్లి యనిలు డొన్ఫపు 'బుద్ధి । గలిగి బ్రదుకు' మనుచు గారవించి ఆ నా | 355 ; విపులపెం పిట్టి ! దని యెలుంగు కురుకులాగ్రగణ్య! వీడుకొల్సి చనియె: విప్ర

అనినన్‌ = అని కొర్తవీర్యుడు చెప్పగా" సంతసిల్లి = సంతోషపడి; అనిలుండు = వాయుదేవుడు; ఆన్నపున్‌ ప్రతిపదార్థం: ది+కలిగి = తెలివి తెచ్చుకొని; 'బ్రదుకుము = జీవించుము; అనుచున్‌ = అని పలుకుతూ; గారవించి = అ రావా కాలి = పోయిరమ్మని చెప్పి: చనియెన్‌ = వాయువు వెళ్ళిపోయాడు; కురుకుల+అ(గ్రగణ్య! = కౌరవవంశంలో = ఆదరించి! క పెంపు = బ్రాహ కం, గొప్పతనం; ఇట్టిది = ఇటువంటిది; అని+ఎటుంగు | ధర్మజా!" విఫ్రులపెంపు = బ్రాహ్మణుల ఆధిక్యం, గొప్ప ; ఇట్టిది = ఇటువంటిది; అని+ఎటు౦ = అని తెలిసికొమ్ము. ర క్రార్తనీర్యార్టునుడి మాటలకు ఆనందించి అనిలదేవుడు ఆ రాజుతో 'నీవు సద్బుద్ది గలిగి సుఖంగా

వ జ తాత్ప్‌ ్ట మని అదరవచనములొడి వెళ్ళుటకు సెలవాసంగి తనదారిని తాను వెళ్ళాడు. 'కురుకులోత్తమా! జీవం బ్రాహ్మణుల గొప్పతనం ఇట్టిదని (గ్రహించు మని భిష్ముడన్నాడు.

థి భీష్ముండు ధర్మజునకు( గృప్పుని ప్రభావం బుపన్యసించుట, (సం.13-143-3). చు అనుటయు నవ్విభుండు “బ్రాహ్మణ మహానుభావం జింకను విన వలతుం జెప్పవే యనుటయు నప్పుడమిజేనికి భీష్యుందు తనకు నింద్రియంబులును వాజనసంబులు నపుడు దుర్దలంబు లగుట ణ్‌

యెజింగించి 'యినుండు దక్షిణాయనంబు తుది చేరుచు వచ్చె; దేహన్యాసంబు తదవులేమి దోంచుచున్నది

కృష్ణుండు నీకు విప్రజన విశేషంబు వివరించువాం డని పలికి యిట్లనియె, 356 ప్రతిపదార్హం: అనుటయున్‌ = అని భీష్ముడు పలుకగా; ఆ+విభుండు = ప్రభువైన ధర (జుడు; బ్రాహ్మణ మహా+అనుభావంబు = విప్రుల యొక్క (ప్రభావం, గొప్పతనం" ఇంకను, వినన్‌ వలతున్‌ = కోరుతున్నాను" చెప్పవు+ఎ = తెల్పుమా; అనుటయున్‌

730 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము వాక్‌శమనసంబులు = వాక్కు, మనస్సు; అపుడు" దుర్చలంబులు = బలహీనములు; లగుట = కావటం, ఎఅింగించి; ఇనుండు = రవి; దక్షిణ+అయనంబు = దక్షిణాయనం యొక్క' తుది = చివర చేరుచున్‌+వచ్చెన్‌ = చేరబోవుతున్నాడు, సమీపిస్తున్నాడు; దేహన్వాసంబు = శరీరం నిల్చుటకు; తడవు లేమి = అలస్యం లేదని, తోంచచున్‌+ఉన్నది = స్పురిస్తున్నది, కృష్ణుండు నీకున్‌; విప్రజన విశేషంబు = బ్రాహ్మాణుల యొక్క ఘనత' వివరించువాండు = వక్కాణిస్తాడు, స్పష్టపరుస్తాడు; అని పలికి, ఇట్టు+అనియెన్‌ తాత్సర్యం: అని భీష్ముడు చెప్పగా ధర్మజుడు 'బ్రాహ్మణుల గొప్పతనం ఇంకా వినాలని కోరిక కలుగుతున్నది చెప్పవా" అని అడిగాడు. భీష్ముడు తనకు ఇంద్రియాలు, వాక్కూ, మనసూ, బలహీనా లైనవని పలికి “రాజా! సూర్యుడు దక్షిణాయనం చివరకు చేరబోతున్నాడు. ఇక దేహం నిలవటానికి సమయం లేదని తోస్తున్నది. (బ్రాహ్మాణమహిమ నీకు శ్రీకృష్ణ భగవానుడు విశదపరుస్తా' డని చెప్పి ఇంకా ఇట్లా అన్నాడు. తే. 'పను గృష్టు నెటుంగుదు మానవేంద్ర! । యెత్తెం గ్రీడావరాహమై యిద్ధరిత్రి; నిది యొకండును జెప్పణా నేల? కృష్ణు లీలం గాదె భూమ్యాది భూతాలి గలిగె. 357 ప్రతిపదార్థం: మానవ+ఇం(ద్ర! = నరేశ్యరా!; ఏను = నేను కృష్ణున్‌: ఎజుంగుదున్‌! (క్రీడావరాహము+ఐ = ఆటకౌజకు, వినోదం కొరకు సూకర రూపం ధరించిన వాడై; ఈ+ధరిత్రిన్‌ = ఈ పుడమిని; ఎత్తెన్‌ = సాగరగర్భం నుండి ఉద్దరించాడు. తన కోరీతో మీది కెత్తాడు; ఇది+ఒకండును = ఇదొక్కటే అని; చెప్పన్‌+కాన్‌*ఏల = చెప్పటమెందుకు?; భూమి+ఆది+భూత+ఆలి = ధరణి. మొదలైన భూతముల యొక్క సమూహం; కృష్ణులీలన్‌ = శ్రీ కృష్ణ పరమాత్మ యొక్క విలాసం చేతనే; కలిగెన్‌ = జన్మించింది. తొత్పర్యం: 'రాజా! శ్రీకృష్ణు డెవరో నాకు బాగా తెలుసు. ఆయన వినోదం కొరకై అలవోకగా సూకరరూవం ధరించి సాగరలీన అయిన ధరను తన దంష్ట్రాగ్రం చేత మీదికెత్తాడు. ఇది ఒక్కటే కాదు; ఇట్లాంటి అద్భుతచర్య లెన్నింటినో ఆ మహానుభావుడు చేశాడు. భూమి మొదలైన భూతజొలం ఈ పురాణపురుషుడి ఏలాసం వలననే జనించాయి. మ కృష్ణుండు. ౩58 తాత్చర్యం; ఈ వాసుదేవుడు, తే. బొద్దుతామరయం దొక్క పురుషుం దుద్ధ వించునట్లుగం జేసి తద్విరచనా ని భమున నఖిలచరాచర ప్రభవ మయ్యె: ; నరయ సామాన్యమే కృష్ణు పరమలీల? 359 శ న్‌+ ప్రతిపదార్థం; బొడ్డుతామర+అందున్‌ = తన నాభికమలరిీ నుండి; ఒక్కపురుషుండు = బ్రహ్మదేవుడు; ఉద్భవించళ లో చేసి = జన్మించేటట్టుగా చేసి; తత్‌౭విరచనానిభమునన్‌ = ఆ (బ్రహ్మసృష్టి అనే నెపంతో; అఖిల = సమస్తమైనః చర+కళ్య నా ల (ప్రభవము+ అయ్యెన్‌ = చేతనాచేతనముల యొక్క జీత్పత్తి (పుట్టుక) జరిగింది; అరయన్‌ = ఆలోచించగొ; కృష్ణుపరమ = శ్రీకృష్ణ పరమాత్మ యొక్క అద్భుతమైన విలాసం; సామాన్యము+ఏ? = సాధారణమైనదా? కాదని భావం. ం లో చచి అనే తొత్ప్సర్యం: ధర్మజా! తన నాభికమలం నుండోవ్రాసుదేవుడే చతుర్ముఖుడిని పుట్టించాడు. బ్రహ్మసృజ ర్రీల మిషతో స్థావరజంగమముల యొక్క పుట్టుక ఏర్పడింది. పరిశీలిస్తే ఇంతకూ మూలమైన శ్రీకనే సామాన్యమైనది కాదు గదా!

ఆనుశాసనిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము 73క్ష క విను మెత్తటి ధర్మంబులు దనుజులచే బాధం బొందు. దత్సమయమునన్‌ జనియించి య ద్దురాత్ములం 1 దునుముం గృష్టుండు ధర్మధుర్యులం గాచున్‌. 360 పతిపదారం: వినుము = రాజూ! ఆలకించుము, ఏ+తటి = ఎప్పుడు ధర్మంబులు = ధర్మాలు; దనుజులచేన్‌ = రాక్షసులచేత, న్‌ రులచేత; బాధన్‌+పొందున్‌ = గ్లానిని పొందుతాయో తత్‌+సమయమునన్‌ = అట్టీవేళలో; జనియించి = అవతరించి; ర్యార్శ్గలంటలః టీ శ్‌ . షుడు శ్రీకృష్ణ పరమాత్మ" ఆ+దుర్‌*అత్ములన్‌ = ఆ చెడు మనస్సుగలవారిని తునుమున్‌ = ఖండిస్తాడు సంహరిస్తాడు; ౦డు = శ్ర ధర్మధుర్యులన్‌ = ధర్మాత్ములను' కాచున్‌ = రక్షిస్తాడు తాత్పర్యం: రాజా! శ్రద్దగా వినుము. ఎప్పు డెప్పుడు ధర్మానికి గ్లాని కలుగుతుందో అప్పుడు దుర్మార్గులను క యు నిర్మూలించటానికి శ్రీకృష్ణుడు అవతరించి ధర్మాత్ములను కాపాడుతాడు. విశేషం: “యదా యదా హ్‌ ధర్మస్య గాని ర్భవతి భారత . అభ్యుళ్చాన మధర్మస్య తదా౬£. త్మానం సృజామ్యహమ్‌.” (భగ. 4ఉ-7) ళా ఎప్పుడు ధర్మానికి హాని అధర్మానికి అభివృద్ది కలుగుతాయో అప్పుడు నేను అవతరిస్తాను- నే గతా శ్లోకానికి తిక్కన గారి అనువాదం ఎంత సుమనోమనోహరమో పారకులు అవలీలగా గుర్తించగలరు ల . క శూలియునుం దాన దిశా ; పాలురునుం దాన విశ్వపతియును గురుభూ . పాలవర! తాన కృష్ణుండు కాలము దిక్కులును దాన కల డఖిలములన్‌. 361 పతిపదార్లం: కురుభూపాలవర! = కురువంశ రాజులలో (శ్రేష్టుడా! శూలియును = శూలధరుడైన శివుడును; తాను+ఆ = న్‌ నే దైశాపాలురునున్‌ న దిక్సాలకులునూ'" తాను+అ = తానే, విశ్శపతియునున్‌ = ఉగన్నాయకుడునూ; తాను+అ = తానే; తౌణః మున్‌ = భూతభవిష్యద్వర్తమాన కాలములునూ' దిక్కులునున్‌ = దశ దిశలునూ తాను+అ = తానే; అభిలములన్‌ = కాల ్‌ో సమస్తవస్తువులలో, కలండు = ఉన్నాడు. తాత్పర్యం: కురువంశరాజోత్తమా! శ్రీకృష్ణభగవానుడే పరమేశ్వరుడు. అతడే దిక్పాలక స్వరూపుడు. అతడే సర్వజగన్నాధుడు. త్రికాలములునూ, దశదిశలునూ ఆతడే. సమస్తమందును అతడే ఉన్నాడు. ఆ. అరయ గృష్టుం డధ్వరాత్మకు( దఖిలాగ । మోక్తమంత్రతంత్ర యుక్తి నతని( బ్రస్తుతించి మేలు వదయుదు రధ్వర కర్తలైన్‌ జనులు కౌరవేంద్ర! 362 ప్రతిపదార్థం: కారవ+ఇంద్ర = కురుసార్వభౌమా.; అర్రయన్‌ = పరికించగా' కృష్ణుండు = శ్రీకృష్ణుడు; అధ్వర+ఆత్మకుండు ళు = యజ్ఞస్వరూపుడు; అఖిల+ఆగమ+జఉిక్త = సమస్త వేదాలలో చెప్పబడిన; మంత్ర తంత్ర య్యుక్తిన్‌ = మంత్ర తంత్రాలతో; అతనిన్‌ = ఆ సర్వేశ్వరుడిని- ప్రస్తుతించి = కొనియాడి అధ్వరకర్తలు+ఐన జనులు = యాగాలు సల్పునట్టివారు; మేలు+పడయుదురు = శుభాలు పొందుతారు తొత్ప్సర్యం: కురురాజా! వాసుదేవుడు యజ్ఞస్వరూపుడు. ఆ మహనీయుడిని వేదాలలో చెప్పబడిన మం(త్ర తంత్రాలతో స్తుతించి యాగనిర్వాహకులు శుభాలు పొందుతారు.

732 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము కు చయనంబుల బుగ్వేదం | బయ మహిత సువర్హనాము. దగు కృష్ణు గుణో దయము వినుతించు యజ్ఞ । క్రియా నిరతులైన సురలు ప్రీతిం బొందన్‌. 363 ప్రతిపదార్థం: యజ్ఞ క్రియా నిరతులు+ఐన = యాగకర్మలందు ఆసక్తి గలిగిన సురల. = అమరులు: ప్రీతిన్‌+పొందన్‌ = సంతోషం చెందగా అయమహిత సువర్తనాముండు+అగు = శుభము లిడుటలో గొప్పవగు మంచి అక్షరాలతో కూడిన "పేరుగల (సువర్జుడు); కృష్ణు+గుణ+ఉదయమున్‌ = శ్రీకృష్ణుడి సద్గుణాల యొక్క అతిశయమును బుగ్వేదము: చయనంబులన్‌ = యాగవిశేషము లందు; వినుతించున్‌ = స్తుతిస్తుంది తాత్పర్యం: యాగకర్మలందు ఆసక్తిగల దేవతలు హర్చించగా, శుభము లిడుటలో దొడ్డదగు బంగారు నామీధేయం గల శ్రీకృష్ణుడి గుణాతిశయాన్ని బుగ్వేదం యాగవిశేషములందు కొనియాడుతుంది. క. విను బుగ్వేదము కృష్ణుని । వినుతించుట యరుదె? యఖిలవేదంబులుం ద జ్ఞనిత విలాసంబులు వే: దనిరూపిత వస్తువుననం చాన కుమారా! 364 ప్రతిపదొర్హం: కుమారా! = వత్సా!; విను = వినును బుగ్వేదము కృష్ణునిన్‌' వినుతించుట = కొనియాడటం' అరుదు+ఎ? ౯ "ఆళ్చర్యమా? కాదని భావం; అఖిలవేదంబులున్‌ = అన్ని వేదాలు; తల్‌:జనిత+విలాసంబులు = అ మహాత్ముడి నుండి పుట్టిన లీలలు కలవి; వేదనిరూపిత వస్తువున్‌*అనన్‌ = ఆగమములచే నిశ్చయించబడిన పదార్థమనగా: తాను+అ = తానే, ఆ శ్రీకృస్లో ను తొత్సర్యం: వత్సా! వినుము. బుగ్వేదం శ్రీకృష్ణుడిని శ్రాఘించటం నింత గాదు; సకల వేదాలు అతడి లీలల వర్షించేవే. వేదములచే నిశ్చయించబడిన పరబ్రహ్మవస్తువు ఆ' శ్రీకృష్ణుడే. త్తే అగ్నులును యజమానుయ నాహుతులును | యాగఫలరూపమును గృష్టు డని యెలుంగు; క్‌ 36 మిన శశాంకతారకముల నెస(గు తేజ ; ములును గృష్టముయంబుల భూపవర్య! నున్‌ * ప్రతిపదార్థం: అగ్నులును = ఆహవనీయం మున్నగు అగ్నులు, యజమానుండున్‌ = యాగం చేసేవాండు: అహతుల హోమద్రవ్యాలు, హవిస్సులు; యాగఫలరూపమును = యజ్ఞఫల స్వరూపమునూ:; కృష్ణుడు+అని: ఎజుంగుము ౫ (గ్రహాం ను = ఇన+శశ+అంక+తారకములన్‌ డా సూర్యుడు, చంద్రుడు, నక్షత్రాలు అనువాటియందు; ఎసంగు 2 ఒప్పునట్టి! తేజములు కాంతులు కూడ; కృష్ణముయంబులు+అ = కృష్ణస్వరూపాలే జీ అని తాత్పర్యం: రాజోత్తమా! యాగాగ్నులు, యాగకర్త హవిస్సులు, యాగ ఫలస్వరూపమైన వాడూ త్రీకణి (గ్రహించుము. సూర్యచంద్ర నక్షత్రములందు ఒప్పుతున్న కాంతులు కృష్ణమయిములే సుమౌ! క. _ పరమజ్యోతి యనంగ ని ర్లరామర పదం బనంగ సత్యం బన భూ 366 నర! యమృత మనగ దేవకి ! వరసుతుండు వెలుంగు వేదనర్గము తుదలన్‌." షణష - = అజరదూ ప్రతిపదార్థం: భూవర।! = రాజా!; పరమజ్యోతి+అనంగన్‌ వ పరంజ్యోతి అనగా; నిరర+అమర+పదంబు+అనంగన్‌ ప్యితేము | జు న అమరము అయినస్లానము. ముసలితనం చావు అనునవి లేని చోటు అనగా; సత్యంబు+అనన్‌ = సత్యమనగ (ముతుదల్‌ అనఃగన్‌ = ముక్తి పధం మోక్షస్టానం అశగా దేవకి వరసుతుండు = దేవకీ దేవి యొక్క ఉత్తనుపుతుడు: వేద వర = వేదాల కొసలైన ఉపనిషత్తులయందు. వెలుంగున్‌ = (ప్రకాశిస్తున్నాడు.

ఆనుశాసనిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము 733 తాత్కర్వం: పరంజ్యోతి అని అజరము, అమరము అయిన స్థానమని, సత్యమా మోక్షమని కొనియాడబడేదేవకీ నందనుడైన శ్రీకృష్ణ భగవానుడు నేదశిఖలైన ఉపనిషత్తులలో దీపిస్తున్నాడు క అని యి ట్లుపదేశించిన విని మోదము నొంది పొండువిభునగ్రసుతుం

డనిమిషతటినీ సుతునకు వినతుందై నెమృునమున వేడ్క దలిర్చన్‌. 367

(ప్రతిపదార్థం: అని ఇట్టు ఉపదేశించినన్‌ = శ్రీకృష్ణుడి ప్రభావం గూర్చి బోధించగా నిని, మోదమున్‌+ఒంది = సంతోషం థి ఆం

చెంది. పొండు విభు+అ(గ్రసుతుండు. = పాండుమహారాజుయొక్క ఎద్దకొడుకైన ధర్మరాజు అనిమిషతటినీ సుతునకున్‌ =

దేవనది యొక్క కుమారుడైన భీష్ముడికి వినతుండు+ఐ = నమస్కరించిన వాడై సమ్మనమునన్‌ (నెజ+మనమునన్‌) =

నిండుమదిలో' వేడ్క = సంబరం, కుతూహలం; తలిర్చన్‌ = చిగురించ* (తరువాత వచనంతో అన్వయం)

తాత్పర్యం: అని భీష్ముడు శ్రీకృష్ణుడి ప్రభావం గూర్చి బోధించగా ఆలకించి ధర్మడుడు సంతోషించి గంగానందనుడు

భీష్ముడికి నమస్కరించి తన మనస్సులో కుతూహలం రేకెత్తగా.

కృష్ణుడు ధర్మరాజునకు బ్రాహ్మణ ప్రభావంబు చెప్పుట. (సం.13-144-1).

వ. కృష్ణునకుం బ్రణమిల్లి 'దేవా. భూదేవ మాహాత్మ ్య్యంబు బినవలతు నానతీయవే యని వినయసంభృతుం డగుచు. బ్రార్జించిన నప్పార్టివుని మీంద6 గరుణామృతమయంబగు నాలోకనం బొలయ నద్దేవుం డానందభరితుండై యిట్లనియె. 368

ప్రతిపదార్థం: కృష్ణునకున్‌ = వాసుదేవుడికి, ప్రణమిల్లి = నమస్పరించి దేవా. = ప్రభూ భూదేవ మాహాత్మ్యంబున్‌ = (బ్రాహ్మణుల

యొక్క ప్రభావం వినన్‌+వలతున్‌ = వినుటకు ఇష్టపడుతున్నాను' ఆనతి+ఈయవు+ఎ? = సెలవియ్యవా?' అని; వినయిసంభృతుండు+అగుచున్‌ = వినయముతో నిండినవాడై. వినయపూర్ణుడై' ప్రార్దించినన్‌ = వేడగా" ఆ+పార్ధివుని మీందన్‌ = రాజగు ధర్మజునిపై కరుణా+అమృతమయంబు+అగు = దయ అనెడు సుధారసంతో నిండిన; ఆలోకనంబు = దృష్టి చూపు, ఒలయన్‌ = వ్యాపించగొ, 'ప్రసరించగా; ఆ+దేవుండు = ఆ భగవంతుడు" ఆదరభరితుండు+ఐ = ఆదరంతో నిండినవాడై; ఇట్లు +అనియెన్‌

తాత్పర్యం: ధర్మజుడు శ్రీకృష్ణుడికి మొక్కి 'స్వామీ బ్రాహ్మణుల గొప్పతనం వినవలెనని కుతూహలపడుతున్నాను. సెలవియ్యవలసిం దని వినయంతో వేడుకొన్నాడు. వాసుదేవుడు ఆ రాజచం'(ద్రుడిపై కరుణామృతంతో నిండిన చూపులు ప్రసరింప జేసి ఆదరంతో ఇట్టా అన్నాడు.

కు 'ననుం బ్రద్యుమ్నుం డివ్విధ । మున నడిగిన వాని కేను ముద మందుచు నా తని హితము గోరి కుంతీ ।; తనయాగ్రజ. యున్నరూప తగ నిట్లంటిన్‌ 369

ప్రతిపదార్థం: కుంతీ తనయ+అ(గ్రజ! = కుంతీదేవి యొక్క చేష్టకుమారుడా. ననున్‌ = ఎన్న; ప్రద్యుమ్నుండు = ప్రద్యుమ్నుడు"

ఈ+విధమునన్‌ = ఇపుడు నీ వడిగిన చందంగానే అడిగినన్‌ = అడుగగా వానికిన్‌ = అతడికి ఏను = నేను, ముదము+అందుచున్‌ = సంతోషం చెందుతూ; ఆతనిహితము+కోరి = అతడి యొక్క మేలును ఆశించి; ఉన్న రూపు+అ = ఉన్నది ఉన్నట్టుగా" తగన్‌ = ఒప్పిదంగా” ఇట్టు+అంటిన్‌ = ఇట్టా చెప్పాను

తాత్పర్యం: కౌంతేయా(గ్రజా! ఇపుడు నీవడిగినట్టే ఇంతకుపూర్వం నాకుమారుడు ప్రద్యుమ్నుడు నన్ను అడిగాడు.

అందుకు సంతోషిస్తూ వాని మేలు కోరి ఉన్న దున్నట్టుగా ఇట్లా చెప్పాను.

734 “శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము సీ. వర్గత్రయము నపవర్గంబు సాధింప | నమర పెతృ ప్రీతు లాచరింప

నైహికసుఖము లుపార్టింపవలసిన । వారికి విప్రుల చేరుగడలు;

బివిజులకైన నాయువు శ్రీయు. గీర్తియు6 । దనరుట తత్త్రసాదమున జూవె!

యలిగి భస్మము సేయ వలచి పెం పిశసంగంగ నవనీసురులు శక్తు, లట్టు లగుట తే వారి గోపింప€ జేయక వారలకు. బ్రి।; యంబు సేయుచు వారు ప్రహర్ష మొంద

దనకుం గలభంగి నిచ్చు నతండు రెండు ।; భువనములయందు. బెంపును బొగడు6 బదయు. 370 (ప్రతిపదార్థం: వర్గత్రయమున్‌ = ధరా శ్రక్తకొమాలనే మూడు పురుషార్హాల మా" అసవర్లంయిన్‌ = మోక్షమనే నాల్గవ పురుషార్దాన్నీ: సాధింపన్‌ = సాధించటానికి, సంపాదించటానికీ; అమర = దేవతలకు పితృ = పిత్సదేవతలకు, ప్రీతులు+ఆచరింపన్‌ జో సంతోషాలు కల్షించుటకు; ఐహిక సుఖములు = ఈ లోకమందలి సుఖాలు" ఉపార్ణ్షంప = పొందుటకు" వలసిన వారికిన్‌ = అక్కరగల మానవులకు" వి'ప్రులు+అ = (బ్రాహ్మణులే; చేరుగడలు = ఆధారభూతుల. దివిజులకున్‌+ఐనన్‌ = వేల్పులక్రైననూ' ఆయువున్‌ = ఆయువ్యమూ; శ్రీయున్‌ = కలిమి నంపదయూీ"' తనరుట = అతిశయించటం, లభించటం: తత్‌ప్రసాదమునన్‌చూవె! = బ్రాహ్మణుల అనుగ్రహం చేతనే సుమా.; అవనీసురులు = (బ్రాహ్మణులు; అలిగి = కోపించి; భస్మము+చేయన్‌ = బూది కావించటానికి, నాశనం చెయ్యటానికి; వల = ఇష్టపడి; పెంపు+ఒసంగంగన్‌ = వృద్దికాహంచటానికి: శక్తులు = సమర్జ్హులు, దక్షులు; అట్టులు+అగుటన్‌ = అందువలన; వారిన్‌ = (బ్రాహ్మణులను; కోపింపన్‌+*చేయక = అలుగునట్టు చెయ్యక; వారలకున్‌ = వి'్రులకు: (ప్రియంబు+చేయుచున్‌ = హితం సల్పుతూ, మేలు చేకూరుస్తూ; వారు = బ్రాహ్మణులు 'ప్రహర్షము+ఒందన్‌ = మిక్కిలి సంతోషం పొందేటట్టు: తనకున్‌ = తనకు, కలభం” 5 = ఉన్నంతలో" ఇచ్చు+ అతండు * దానమొనర్చేవాడు' రెండు భువనముల+అందున్‌ = ఉభయలోకాలలో ఇహపరాలలో; పెంపును = అభివృద్దిని. పౌ గడున్‌ ౫ పొగడ్తనూ; పడయున్‌ = పొందుతాడు. తాత్పర్యం: ధర్మార్థకామమోక్షాలు అనే చతుర్విధ పురుషార్జాలు సంపాదించటానికి, దేవతలను, పితృదేవతలనా సంతృస్పలను చెయ్యటానికి, ఇహలోకసుఖాలు పొందటానికి బ్రాహ శణులే ఆధారథూతులు. దేవతలకైనా ఆయుస్సు యశస్సూ, సంపత్తీ వారి అనుగ్రహం వలననే కలుగుతాయి. వారు ఆగ్రహిస్తే ఎంతటివారినైనా బూడిద చెయ్యగలరు. అను(గ్రహిస్తే అభివృద్ది కలిగించగలుగుతారు. కనుక వారికి కోపం తెప్పించక ప్రియం సల్పుతూ వారు హర్టించేట ఎవడు తన శక్తి కొలది దాన మిస్తాడో అతడు ఇహపరలోకాలలో అభివృద్దిని, పేరు ప్రఖ్యాతులను పాందుతాడా

దుర్వాసుండు కృష్ణుని మనళ్ళుద్ది పరీక్షించి యనుగ్రహించిన ప్రకారము. (సం.13-144-14)-

వ. నాకనిన యాశ్యర్యంబు సెప్పెద నాకర్ణింపుము. స్వతంత్ర ప్రవర్తనుండగు దుర్వాసుండు మనమందిరంబో వచ్చి మందహాసంబు సేయుచు, గోపిలచుచు, సుముఖుం డగుచు, విముఖత్వంబు నొ ందుచో గుడువనొల్ల ననుచు బెక్కండ్రకుం గావించిన కూడు గూర దా నొక్కరుండు భుజించుచు, సెట్టి నిద్రే భూమి శయనించుచు, నెందేనిం బోవుచు, మరలి వచ్చుచు. బ్రవర్తించుచుండి యొక్కనాండు “కృష్ణా! నౌ తన బాయసంబు మీంద వేడుక పుట్టెడు6 బెట్టింపవే యన దత్‌క్షణంబ కావించినం గొంత కుడిచి. కొంతలో సి యొడలం బూయు మనినం బూసితి; నచ్చేరువ నున్న రుక్మిణిం జూచి కొంత య క్కాంతమేనం దాన ల రధ్యరూపంబుగా రథంబున న ప్పొల6తిం బూన్చి రథారోహణంబు చేసి, వీథికి వెడలి. యముడి

ఆనుశాసనీక పర్వము - పంచనూశ్వాసము 735 ములుకోలం బొడుచుచు రధంబు నడిపింప, నాకుం గోపంబు న్‌ర్యయు నించుకయు జనింపకుండె; నేనుం జూచుచుం దోడన నడచితి; నప్పుడు యాదవు లాశ్చర్య కోపభయాయత్త చిత్తులై యనేక ప్రకారంబులం దనులోం బలుకుచుం జేయునది లేక కెలంకుల సచ్చుచుండ. 3౩71

ప్రతిపదార్థం: నా+కనిన = నేను చూచిన" ఆళ్ళర్యంబు+చెప్పెదన్‌ = వింత విషయాన్ని చెప్పుతాను" ఆకర్షింపుము = వినుము"

స్వతం[త్రప్రవర్తనుండు*అగు = స్వేచ్చగా మెలగునాడైన దుర్వాసుందు,. మనమందిరమునకున్‌ = మనభవనానికి, వచ్చి;

మందహాసంబు చేయుచున్‌ = చిరునన్వునవ్వుతూ కోపించుచున్‌ = కోపపడుతూ; సుముఖుండు+అగుచున్‌ = అనుకూలుడుగా

ఉంటూ, (ప్రసన్నుడుగా ఉంటూ" విముఖత్వంబున్‌+ఒందుచున్‌ = ్రతికూలుడుగా మారుతూ" కుడువన్‌*ఒల్లన్‌అనుచున్‌ =

భుజించనని చెపుతూ' పెక్కం(డ్రకున్‌ = అనేకులకు, పలువురికి, కావించిన = వండిన, సిబ్టపరచిన; కూడు, కూర” తాన్‌ = తను,

ఒక్కరుండు+అ = ఒక్కడే: భుజించుచున్‌ సెజ్జన్‌ = శయ్యపై, పడుకపై పరుపుపై; నిద్రించుచున్‌, భూమిన్‌ = కటికనేలమీద;

శయనించుచున్‌ = పండుకొంటూ, ఎందున్‌+ఏనిన్‌ = ఎక్కడికైననూ, పోవుచున్‌, మరలివచ్చుచున్‌' (ప్రవర్తించుచున్‌+ఉండి =

ఈ (ప్రకారం మెలగుతూ ఉన్నవాడై ఒక్కనాడు, కృష్ణా నాకున్‌ పాయసంబుమీందన్‌ = ఏరమాన్నం మీద; వేడుక పుట్టెడున్‌ =

ఆసక్తి గలిగింది అభిలాష జనించింది పెట్టింపవు+ఏ? = లినబెట్టవా?" అనన్‌ తత్‌+న్షంంబు+అ = ఆ వెంటనే" కావించినన్‌ ఇ పాయసాన్ని వండించగా' కొంత" కుడిచి = తిని, ఆరగించి; కొంత తన+ఒడలన్‌ = తన శరీరం మీద తనమేనికి;

పూయుము+అనినన్‌ = రాయుమని చెప్పగా; పూసితిన్‌ = రాచినాను' ఆ+చేరువన్‌ = ఆ సమీపమందు; ఉన్న, రుక్మిణిన్‌, చూచి

కొంత" ఆ+కాంతమేనన్‌ = ఆమెశరీర మందు* తాను+అ = తానే (దుర్వాసుడే)' పూసి = రాచి; రథ్యరూపంబుగాన్‌ = వాహనంగా గు(ర్రంగా? రధంబునన్‌ ఆ+పాలంతిన్‌+-పూన్ని = ఆ వనితను కట్టివేసి. రధ+ఆరోహణంబు+చేసి = తాను రధమెక్కి; వీధికిన్‌ = వీధులలోనికి' వెడలి = బయలుదేరి ఆ+ముద్దియను = ఆ మెలతను, ఆ రమణిని, రుక్మిణిని ములుకోలన్‌ = ములుగ(ర్రతో: పొడుచుచున్‌ = పొడుస్తూ రధంబున్‌ నడపింపన్‌ = లోేటట్టు చేయగా నాకున్‌, కోపంబున్‌ ఈర్ష ్యయున్‌ న అసూయ, ద్వేషమూ; ఇంచుకయున్‌ = కాంచెం కూడ' జనింపక+ఉందెన్‌ = కలుగలేదు నేనున్‌, చూచుచున్‌ తోడన = ఆ రధము వెంబడి* నడచితిన్‌ = వెళ్ళాను అప్పుడు; యాదవులు ఆశ్చర్యకోప+భయ+ఆయుత్తవిత్తులు+ఐ = అద్భుతం, క్రోధం, భీతి అను గుణాలకు అధీనమైన మనస్సు కలవారై. అనేక ప్రకారంబులన్‌ = పలు విధాల తమలోన్‌ = తమ మనస్సులలో, పలుకుచున్‌ = దుర్వాసుడిని గురించి మాట్లాడుతూ" చేయు+అది+లేక = చేసేదేమీ లేక 3ెలంకులన్‌ = ఆ రధానికి ఇరుప్రక్కల; వచ్చుచున్‌+ఉండన్‌ = ఆ యాదవులు వస్తూండగా.

తాత్సర్యం: ధర్మజా! నేను చూచిన ఒక అద్భుత విషయాన్ని చెప్పుతాను వినుము. తన ఇష్టప్రకారం ప్రవర్తించే దుర్వాస మహర్షి ఒకసారి మన యింటికి వచ్చాడు. ఆయన ఒక సమయంలో చిరునవ్వు నవ్వుతూ ఉండేవాడు; మరొకప్పుడు కినుక వహించేవాడు. ఒకప్పుడు అనుకూలుడుగా ఇంకొకప్పుడు (ప్రతి కూలుడుగా ఉండేవాడు. ఒక తడవ నేను తిండి తినను అనేవాడు. మర్గొకప్తుడు పలువురకు వండిన ఆహారమంతా తా నొక్కడే ఆరగించేవాడు. ఒకప్పుడు పరుపులమీద శయనించేవాడు మరొకప్పుడు కటికనేలమీద పరుండేవాడు. చెప్పకుండ ఎక్కడికో వెళ్ళేవాడు. తిరిగి తనకు తానే వచ్చేవాడు ఇట్లా ప్రవర్తిస్తూ ఒకరోజు ఆ మహర్షి "కృష్ణా! నాకు పరమాన్నం మీద మనసుపడింది. పెట్టించవా' అని అడిగాడు. వెంటనే నేను పాయసం వండించాను. ఆయన అందులో కొంచెం తిని, కొంత తన ఒడలికి నన్ను పూయమన్నాడు. నేను పూశాను, ఆ చెంతనే నిలిచి ఉన్న రుక్మిణిని చూచి మహర్షి ఆమె దేహానికి తానే పాయసం పూశాడు. ఆమెను రథానికి గు(ర్రం మాదిరి కట్టి వేసి తాను రథంలో కూర్చొని లాగుమన్నాడు. వీధులలో విహారానికి బయలు దేరాడు. రుక్మిణి రధాన్ని ఈడుస్తూ ఉంటే ములుగర్రతో చోచో అని ఆమెను పాడుస్తూ తేరిని నడిపించాడు. ఆయన ఇంత చేస్తున్నా, నేను ఇదంతా

736 శ్రీమదాంధ్ర మహాభార ఎము చూస్తున్నా. నాకు మౌని మీద కోపంగాసి, ద్వేషంకాణ కలుగిం ఎ. వష ఒం హాదగ్‌ ఇక్షిట్లా రథంతో నేను నడిచాను. ఈ దృశ్యాన్ని అవలోకిస్తున్న యాదవులము. ఆశచ్చర్న మ బపు? ఎయమూ ఎపంచింద్‌.. నారు తమలో తాము మహర్విని గురిం- క్సమో అనుకొంటూ చే 25 వౌవం” దంత ఇదు ప్రక్కల విడిచారు. ఆ. రథము. దివిచి డస్సి రమణి మేదిని మీంద మొగ్గ తిలం : బడిన డిగ్గ .జికే చానిమీంద ధూళి దాః జల్లి వెసం బాటె । నమ్మునీశ్వరుం.) యామ్యది ౮౬. 372 ప్రతిపదార్హం: రధమున్‌ = అరదముము తేరును, తిపిచి =లాగి అము వర్న నా ఎ నంటు కవల = రుడ్మెణి మేదిణ మీ(దన్‌ = నేలపై: ('మొగ్గతిలలన్‌ = ముందునకు వ్రారి పద? = ధర మం” శమ + ఈ+క్పరుండు 2 6 దుర్వ్యాసముని (శ్రేష్టుడు డిగ్గన్‌+ఉటికి = రధమునుండి క్రిందికి దుకు. డా మం. = రుక్మిగే మద, తాన్‌ = తానా ధూళిన్‌+చల్లి ణు దున్ముకొట్టి? యామ్యదిశకున్‌ ఇ దక్రిణ దిక్కునకు, ఈ _న్‌ = డుం "" మాత్రెన్‌ = పరుగెత్తి పోయాడు తాత్పర్యం: రుక్మిణీదేవి దుర్వాసు డెక్కిన రథాస్షు ఈడ్చి అల పాయి ముం ముకు వ్రాలి నేలమీద కూలబడింది. అపుడు మునీంద్రుడు స్యందనం ముంచి (క్రిందికి దుమికి ధరణిము వ చతొకిలబ * ఉన్నా రుక్మిణి ఏద దుమ్ము చల్లి శీఘ్రంగా దక్షిణదిశరు పరుగెత్తి నెళ్ళాడు. కు పాజిన నాతని వెనుకన పాటితి; సంప్రార్దనా ప్రభాషణములతోః స్ట 3 దేజి నమురలి యమ్ముని 'మిముం । గాజియ వెట్టితి. గదే యకట.' యనుచు దయన్‌. 37 ఇన్‌ = నేనూ (ప్రతిపదార్థం: పాజీనన్‌ = దుర్వాసు డట్లా పరుగెత్తి వెళ్ళక " అతిని వెం. = ఆము యొక్క నంబడినే- పొటేతిల క లాం వాడ నూ ౯ పరుగెత్తి వెళ్ళాను. సంప్రార్దనా ప్రభా మంములతోన్‌ = 7 యొక్క వై్వనా వాకా. వావేడుకునే నూటలం + కండే క్‌ క లారి అంటీకి తున ప్రసన్నుడై. మరలి = వెనుకకు మళ్ళి, ౬+ ముని = దుర్వామును ఎంటి = 4 యోగ” ఎుమ = అమ్మల్ని, 5 ఉయ+పెట్టితి = కష్టపెట్టానుసుమా!' అనుచున్‌ = అం పలుకుతూ, చయన్‌ = కరు నొ. (తరువ. ఎచనంతో అన్వయం)

త. వం యన వెంటి తాత్పర్యం: దుర్వాసుడు ఆ విధంగా దక్షిణ దిశకు పరుగెత్తి హోగా ఎను _ మనా వాక్యాలతో ఆయె ఉరి జ్య క్ష అద్య అల సన్న ను పరుగెత్తి వెళ్ళాను. నేను తప్పు మన్నించుమని వేడుకొంటూ ఎక్కిన సల్కు అరా ఆయన ప్రసన్నుడై వె “అయ్యో! మిమ్ము బాధించాను “దా!” అని కృపతో.

374 వ _ నన్నుం గనుంగొని 'నీవు కోపంబు జయించితివి. నీకు 50 బిచ్చెదం గెకొనుము.

య. ఛ్రెదన్‌! ప్రతిపదార్థం: నన్నున్‌, కనుంగొని = చూచి. వీవు, క్రోపంబుక్‌ ౬. ం౦చిరిక = చావా నికాన్‌ 2కంటా ఇచ్చె శైకొానుము = (గ్రహింపుము స్పీకరింబు యు

జ్యూ శ గ! చుము క తాత్పర్యం: దుర్వాసమహర్షి నన్ను చూచి కృష్ణా! నీవు కోపాన్ని ఎ౨ముంచావు. నికు వరమిస్తాను హొ ఆ. 'ఎల్లవారు6 దమకు నెంత గూర్తురు నీకు ; నంత గూర్చి నిన్ను ననుసలించు 375 వారు గాత లోక; వంద్యుండవై యెందు ; మాజులేక యతుల మహిమ మనుము." ౯ ౯ గారో. తమయం్నా ప్రతిపదార్హం: ఎల్లవారుక్‌ = అందరు. శమకున్‌ = తపము తామంటే. .త కూర్తుకు. = ఎంతగా ఇష్టపడతా” డ్రుశకొల్‌ స్‌ ఆ వా ఎంత యేమ కలిగి ఉంటాచో చికున్‌ = కును అంతరూ ఎ = ఎంతా ఇష్టపడి ఏన్నా = నన్ను! అనుసరించు

అనుశాసనిక సర్వము = పంచమాశ్వానము 737 = అనుసరించేవారు బౌతారు గాక!; లోకవంద్యుండవు+ఐ = లోకుల యొక్క నమస్కారాలు గ్రైకొంటూ; ఎందున్‌ = ఎచ్చటను; మారులేక = అడ్డులేక, ప్రతిలేక; అతులమహిమన్‌ = సాటిలేని ప్రభావంతో; మనుము = జీవించుము, వర్ధిల్లుము. తాత్పర్యం: శ్రీకృష్ణా! సమస్త జనులు తమయందు తాము ఎంత ప్రేమ కలిగి ఉంటారో, ఆనగా తమకు తామంటే ఎంత ప్రియమో, అంత (ప్రేమ నీ యందు కలిగి ఉండి నిన్ను అనుసరిస్తారు. నీవు జనుల యొక్క (మొక్కులు గైకొంటూ ఎందును ఎదురే లేక సొటిలేని మహిమతో వర్ధిల్లుదువుగాక!

వ. అని నిర్దేశించి మజియు నిట్లనియె. 376 ప్రతిపదార్హం: అని, నిర్దేశించి = నిర్ణయించి, నిర్దారణ చేసి చెప్పి, మజీియున్‌, ఇట్టు+అనియెన్‌. తాత్పర్యం: దుర్వాస మహర్షి నిర్ణయపూర్వకంగా వచించి ఇంకా ఇట్టా అన్నాడు. కు 'నాయంగంబుల నెబ్లం | జాయస మతిభక్తి బూసి పాదతలమునం మూయవు గావున గలుగు న । పాయం బజకాల నీకు నవిలంఘ్యంబై. 377 ప్రతిపదార్హం: నా అంగంబులన్‌*ఎల్లన్‌ = నాఠన్ని అవయవములందు; అతిభక్తిన్‌ = మిక్కిలి భక్తితో, గాఢ ప్రేమతో; పాయసము ల = పరమాన్నం: పూసి = రాసి, ప్రామిః అలది; పాదతలమునన్‌ = అరికాలిలో, పాదము యొక్క (క్రింది భాగంలో; పూయవు = నీవు పూయలేదు: కావునన్‌ = కాబట్టీ; నీకున్‌ = నీకు; అజికాలన్‌ = పాదతలంలో; అవిలంఘ్యంబు+ఐ = దాటరానిదై; తప్పించుకొన విలుగానిడై: అపాయంబు ఇ కీడు, చేటు, హాని; కలుగున్‌ = సంభవిస్తుంది. తాత్పర్యం: నొ శరీరమం దంతట పరమభక్తితో పరమాన్నం (ప్రామినావు, కాని అరికాలిలో మాత్రం పూయలేదు. కాబట్టి నీకు పాదతలంలో తప్పించుకొన శక్యంగొని హాని కలుగుతుంది. క, విను పరమపదప్రాహ్తేో ' ననుగుణమైయుండుం గాన యదియును నశుభం రాదు; నీవు బ్రాహ్మణ! జనముల యెడ నడపు మిట్టి చందమ యెపుదున్‌.' 378 ప్రతిపదార్థం: విను = త్రీ క్లో ఆలకించుము; ఆదియును = నీకు పాదతలంలో కలుగబోయే కీడు; పరమ పదప్రాప్తికిన్‌ న! గ! అశుభంబు+అనన్‌+రాదు ౯ అమంగళం అని భావించకూడదు; నీవు; బ్రాహ్మణ జనముల+ఎడన్‌ = విప్రుల విషయంలో; ఎపుడున్‌ = ఎల్లప్తుడూ: ఇటీ చందమా = ఈ విధంగానే; నడపుము = ప్రవర్తించవలసినది. వ! తొత్సర్యం: కృష్ణు! నా పలుకులు వినుము. పాదత లంలో నీకు కలుగనున్న ఆపద నీ వైకుంఠప్రాప్తికి అనుకూలంగానే ఉంటుంది. కనుక ఆ చేటును అమంగళమని భావించకూడదు. నీవు బ్రాహ్మణుల విషయంలో ఈ రీతిగానే భయభక్తులతో (ప్రవర్తించుముః వు అని పలికి రథవహాన పరిశ్రాంతయగు మీతల్లిం జూచి “నీవు సౌందర్య సౌభాగ్య ఘని షోదశ సహస్రాంతఃపుర భాగ్యంబుల నప్రతిమానవై మాననీయత్వంబునం గ్రప్తుని కాంతలకంటె నెక్కుడగు' మని దీవనయిచ్చి యమ్ముని యంతర్జితుం డయ్యే. 379

738 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ప్రతిపదార్థం: అని, పలికి, రథవహన పరిశ్రాంత+అగు = రధం లాగటం వలన బడలిక పొందినట్టి; మీతల్లిన్‌ = నీ జననిఅగు రుక్మిణిని; చూచి = కనుగొని; నీవు; సౌందర్య సౌభాగ్యంబులన్‌ = చక్కదనంలో, వైభవంలో: ఆప్రతిమానవు+ఐ = సాటిలేనిదొనవై! మాననీయత్వంబునన్‌ = గౌరవార్హతలో; కృష్ణుని = శ్రీకృష్ణుడి యొక్క: షోడశ సహ్ర+అంత:పురకాంతలకంటెన్‌ వ పదహారువేలమంది రాణివాసపు రమణుల కంటి; ఎక్కుడు+అగుము = అధికురాలవు కమ్ము; అని, దీవన = ఆశీర్వాదం; ఇచ్చి, ఆ+ముని; అంతర్జితుండు+అయ్యెన్‌ = అంతర్జానం చెందాడు. తాత్పర్యం: అని దుర్వానుడు పలికి రథాన్ని ఈడ్చి ఈడ్చి అలసిపోయిన మీ అమ్మను జూచి నీవు పౌందర్యమునందు, సౌభాగ్యమునందు సాటిలేని దొనవై గౌరవార్హతలో శ్రీకృష్ణుడి పదహారువేలమంది రాణులలో అగ్రేసఠవై విలసిల్లు మని ఆశీర్వదించి ఆ మునీంద్రుడు అదృశ్యుడయ్యాడు. ఆ. రుక్షిణియును నేను రుచిరసంపద నప్పు । దతిశయిల్లు నప్మ దంగకములఈ జూచి కొనుచు మిగులం జోద్య మందుచు6 బ్రియ ; మెడంద నెలకొనంగ నింటి కరిగి. 38౦ ప్రతిపదార్థం: రుక్మిణీయునున్‌, నేనున్‌: రుచిరసంపదన్‌ = సౌందర్య సంపత్తిచే: అప్పుడు = అవేళ; అతిశయిల్లు = ఏపారుతున్న అస్మత్‌+అంగకములన్‌ = మా యొక్క దేహాలను; చూచి కొనుచున్‌ = దర్శించుకొంటూ; మిగులన్‌ = మిక్కిలి చోద్యమా +అందుచున్‌ = ఆశ్చర్యపడుతూ, (ప్రియము = (ప్రేమ; ఎడందన్‌ = హృదయములందు: నెలకొనంగన్‌ = కుదురుకొనగో కలుగగా; ఇంటికిన్‌అరిగి = గృహమునకు వెళ్ళి (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం) తాత్పర్యం: రుక్మిణీ, నేనూ మహర్షి దీవన వలన సౌందర్య సమృద్దితో విలసిల్లుతున్న మా శరీరాలను వీక్షించుకొంటూ మిక్కిలి ఆశ్చర్యపడుతూ, సంతోషం హృదయములందు నిండగా ఇంటికి వెళ్ళాము. ఆ. అందు వస్తుచయము ముందటికంటెను । బహులమును మనోజ్ఞ భంగికంబు 81 3 న్త వొటీ ప్రతిపదార్థం: అందున్‌ = ఇంటిలో; వస్తుచయము = వస్తువుల యొక్క సమూహం: ముందటి కంటెను = మును జ్‌ కంటె; బహులమును = అధికంగానూ; మనోజ్ఞ భంగికంబున్‌ = మనస్సునకు ఇంపు గూర్చునట్టిదిగొను, అగుట ననురులు ఉండటం కనుగొని; అద్భుత+ఆయత్త చిత్తులము+ఐతిమి = ఆశ్చర్యానికి అధీనమైన మనస్సులు కలవారమయ్యాముః ల = పుడమియందలి దేవతలు- బ్రాహ్మణులు; ఇట్టివారలు = ఇటువంటి మహిమకలిగిన వాళ్ళు. లా తాత్పర్యం: (ప్రద్యుమ్నూ! ఇంటిలోని వస్తుసముదాయం మునుపటికంటె ఇనుమిక్కిలిగా ఉండి ఎంతో రల కనువిందు చేసింది. వాటిని చూచి మేము ఆశ్చర్య నిమగ్న మానసులమయ్యాము, క. _ కావున వారికి భక్తుడ । వై వెలయు కుమార!' యనిన నత దట్టిండయై 382 తా వెలసె; నీవు నట్టిండ । వై వలయ(గ వలయు 6 గౌరవాన్వయముఖ్యా!' డ్రై ః = భక్తుల్ని ప్రతిపదార్థం: కుమార = తనయా! ్రద్యుమ్నా! ; కావునన్‌ = కనుక; వారికిన్‌ = భూసురులకు; భక్తుండవు2 రం క్‌ వెలయు = ్రకాశించుము; అనినన్‌ = అని నేను చెప్పగా; అతండు = మాకుమారుడైన మన్మథుడు? అట యులో! జ్‌ (అట్టిడయై) = అట్టివాడే అయి, (బ్రాహ్మణభక్తుడై; తాన్‌ = తాను; వెలసెన్‌ = వెలుగొందాడు: కారవ+అన్వ జ మౌదిరి కురువంశబాలలో (ప్రధానుడవైనవాడా! ధర్మజా! ; నీవున్‌ = నీవు కూడ; అట్టిడవు+ఐ = మా కుమారుడు ప్రద్యుమఖ విప్రభక్తుడవై; వెలయంగన్‌+వలయున్‌ = విరాజిల్లవలె సుమా!

ఆనుళానవిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము 739 తొత్సర్యం: కాబట్టి కుమారా! నీవు బ్రాహ్మణులకు భక్తుడవై ప్రకాళించాలి' అని నేను చెప్పాను. ప్రద్యుమ్నుడు నామాట చొప్పున (బ్రాహ్మాణులయందు భక్తి గలిగి విరాజిల్లాడు. ధర్మజా! నీష గూడ మా కుమారుడి వలె విప్రభక్తుడవై వెలుగొందాలి.' ము అని చెన్పినం బ్రముదితమాననుం దగుచు నమ్మానవనాథుండు మాధవుతో 'దుర్వానుండు

శర్వాంశ సంభవుం డని విందు; శర్వుని మహిమ విన నలతుం జెవ్పనే' యనిన నవ్వురుషోత్తముందు

భరితాదరుందైై 3983 (వ్రతిపదార్థం: అని, చెప్పినన్‌; ఆ+శిమానవ నాథుండు = ఆ నరేశ్చరుడు (ధర్మరాజు); ప్రముదిత మానసుండు+అగుచున్‌ = సంతోషించిన మనస్సు కలనాడవుతూ; మూధవుతోన్‌ = లక్ష్మీ వల్లభుడైన శ్రీకృష్ణుడితో; దుర్వాసుండు; శర్య+అంశ సంభవుండు నా ఈశ్చరాంశలో జన్మించినవాడు; అని; విందున్‌ = పెద్దలు చెప్పగా వింటున్నాను; శర్వుని మహిమన్‌ = పరమేశ్వరుడి (ప్రభావం; వినన్‌+వలతున్‌ = వినవలెనని కోరుతున్నాను; చెప్పవు+ఏ? = ఎరిగించవా? వచింపవా?: అనినన్‌; ఆ+పురుష+ఉత్తముండు = పురుషులలో ్రేష్టుడైన శ్రీకృష్ణదేవుడు; భరితశ+ఆదరుండు = పూర్ణమైన ఆదరం కలవాడై. (ఆదరము = గౌరవము), తాత్పర్యం: అని శ్రీ కృష్ణుడు చెప్పగా నరేశ్చరుడైన ధర్మజుడు మనస్సులో ఎంతో సంతసించి' శ్రీకృష్ణుడితో 'దేవా! దుర్వాసుడు ఈశ్చరాంళలో జన్మించాడని పెద్దలు చెప్పగా వింటున్నాను. పరమశివుడి మహిమలను గూర్చి వినవలెనని కుతూహల పడుతున్నాను. సెలవీయవా' అని అడిగాడు, అందుకు శ్రీకృష్ణుడు ఎంతో ఆదరబుద్దితో. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం),

కృష్ణుండు ధర్మజునకు శివుని నుహిమ చెప్పుట. (సం,13-145-3).

ఆ. 'అడుగ వలయుదాని నడిగితి నీవు న ; నృథివ! నామనము ప్రేయంబుం బొందె;

శివుని. దలంచి మొక్కి శివు దివ్యమహిను సి ; ప్పిద నితాంత విమల హృదయ కమల] 384 అడిగొవు; నా మనము = నా హృదయం; ప్రియంబున్‌+పొందెన్‌ = ప్రీతి వహించింది; సంతోషం చెందింది; శివునిన్‌ = మహాదేవుడిని, తలంచి = స్మరించి; (మొక్కి = నమస్కరించి; శివు దివ్యమహిమన్‌ = పరమేళ్చరుడి యొక్క అప్రాకృతమైన (ప్రభానాన్ని;ః చెప్పెదన్‌ = తెలుపుతాను. తాత్పర్యం: 'ధర్మబా! నీవు నన్ను అడుగదగిన విషయమే అడిగావు. ఇందుకు నామన సెంతో ఆనందించింది. ఆ" మహాదేవుడిని ధ్యానించి నమస్కరించి ఆయన దివ్యములైన మహిమలను తెలుపుతాను. నీవు మిక్కిలి పరిశుద్ధమైన ఆంతఃకరణం కలవాడివి సుమా! న. ఏకాగ్రచిత్తుందవై యాకర్ణింపు' మని ధర్మజున కిట్లనియె, 385 ప్రతిపదార్థం: ఏకఅగ్రచిత్తుండవు+వ = నిళ్చలమైన మనస్సుకలవాడపై: ఆకర్ణింపుము = వినుము; అని, ధర్మజునకున్‌: ఇట్లు? అనియెన్‌

తరం: ధర్గజు! నిశ్సల బుద్దితో నే చెప్పునది విను' మని శ్రీక (

తొత్సర్యం: ధర్మజు! నిశ్చల బుద్ది స్సున త్రికృష్ణుడు ఆయనతో ఇట్టా అన్నాడు.

740 శ్రీనుదాంధ్ర మహాభారతము క. 'శతరుద్రీయము నే నరు: డతిభక్తిని శివుని మనమునందు నిలిపి యం చితముగం బరించు సులభం ; బతనికి సర్వంబు నిందు నందు నరేంద్రా.' 386 ప్రతిపదార్థం: నరశఇం(ద్రా! = మనుజవల్లభా[' ఏ నరుండు = ఎ మనుజుడు. శతరు[ద్రీయమున్‌ = యజుర్వేదాంతర్గతమైన నమకం అనే మంత్రభాగాన్ని' అతిభక్తిని = మిక్కిలి భక్తితో, శివునిన్‌ = శంకరుడిని; మనము+అందున్‌ = హృదయంలో ; నిల = నిలుపుకొని, నెలకొల్పి; అంచితముగన్‌ = ఒప్పిదంగా, యోగ్యంగా” పరించున్‌ = చదువునో; అతనికిన్‌ = ఆశతరుద్రీయపరితేకు: ఇందున్‌ = ఈ లోకంలో; అందున్‌ = పరలోకంలో" సర్సంబున్‌ = సమస్తమూ: సులభంబు = తేలిక (తేలికగా లభిస్తుంది. తాత్పర్యం: “ధర్మజా! ఏ మానవుడు పరమభక్తితో పరమేశ్వరుడిని హృదయంలో నిలుపుకొని శతరుద్రీయౌన్ని ర్‌ సులభంగొ (నమకాన్ని) ఒప్పిదంగా పరిస్తాడో 'ఆ మనుజుడికి ఇహలోకంలో, పరలోకంలో సమస్త సుఖాలు సులభే లభిస్తాయి." 387 వ. అని వెండియు, తాత్సర్యం: అని మళ్ళీ (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). నీ, 'అమరు మహాదేవుండను పేరు శివునకు; ; నప్పరమునకు మీ6 దరయ లేదు తత్మోపద్భక్కీల ధర్మవిరుద్ధపు । జాతుల నెల్లను సమయం జేయు దేవతల్‌ మునులు నతి ప్రయత్నంబునం । గావించు దక్షయాగమున శివుని మజచిన నయ్యజ్ఞ మణవఅలై పోదె? | భగనేత్రనాశ మాదిగ ననేక తే, భంగములు రావె? వారి కా ప్రభువు చేత; ; శరణు వేండిన గావండే? కరుణ నట్టి పకకి వారి; నీశు పెం పేమన వచ్చు! మఖియు । వినుము తద్దివ్యలీలలు మనుజనాథ! మ గా! నొ * ల ; పేరు * జ్‌ ప్రతిపదార్థం: మనుజనాధ! = భూపతీ!; శివునకున్‌ = ఈళశ్చరుడికి; మహాదేవుండు+అను = మహాదేవుడనే! వః అరయన్‌ స్ట అమరున్‌ = ఒప్పుతుంది; తగి ఉన్నది; ఆ+పరమునకున్‌ = _ ఆ ్రేషుడికంటె; మిందు = మించిన వ నిప్తుమ' విచారించగా; లేదు = కలుగదు; తత్‌+కోపదృక్‌+కీల = ఆ రుద్రుడి యొక్క కోపపు చా వ్యతి ధర్మవిరుద్దము+జాతులన్‌+ఎల్లనున్‌ = ధర్మమునకు వ్యతిరేకమైన తెగలనన్నింటినీ; వేద విహితమైన ఆచారొ మక్కలిపొనీ లో అన్ని జాతులనూ; సమయన్‌+చేయున్‌ = నాశనం చేస్తుంది; దేవతల్‌, మునులు, అతిప్రయత్నంబునన్‌ ని ముజచిన్‌ క కావించు = సలుపుతున్న; దక్షయాగమునన్‌ = దక్షప్రజాపతి యొక్క యజ్ఞంలో; శివునిన్‌ = శంకర, ల భగ్నం విస్మరించగా, ఆహ్వానించనందున; ఆ+యజ్ఞము = ఆ క్రతువు, అధ్వరము; అజవజలు+ఐ+పోదూోా న్‌ భగత్‌ విధ్వంసమై పోయింది గదా!; వారికిన్‌ = దక్షయజ్ఞంలో పాల్గొన్న వారికి; ఆ 'ప్రభువుచేతన్‌ = ఆ జగత్సళి మానాలు. భయ = సూర్యుడి కన్ను పోవటం; ఆదిగన్‌ = మొదలుగా; అనేక భంగములు రావె? = పలువిధములైన ౯ రణు జొచ్చిన. 0 కలుగవా? కలిగినవని తాత్పర్యం; శరణు వేండినన్‌ = కాపాడుమని అర్హించగా; అట్టివారిన్‌ = ఆఫ శే ప్రాభవం అధిక డి కరుణన్‌ = దయతో, కావండు+ఏ? = రక్షించలేదా? రక్షించాడని భావం" ఈశుపెంపు = పరమేశ్వరుని ల్‌ అ మహాబేీ గొప్పతనం; ఏమి+అనన్‌+వచ్చున్‌? = ఎంతని పొగడ గలం?; మజియున్‌ = ఇంకను; తల్‌*దివ్యలీలలా యొక్క పరమాద్భుత చర్యలు; వినుము = ఆకర్షించుము.

అనుశాసనిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము గ్లాత్తగ్ష తాత్సర్యం: 'కుంతీనందనా! శివుడికి మహాదేవుడనే పేరు ఎంతో తగి ఉన్నది. ఆయనకు పైవా డెవ్వడూ లేడు. అత డనీశుడు. ఆ రుద్రుడి యొక్క కినుక గదిరిన చూపు మంటలతో వేద ధర్మానికి విరుద్ధ (ప్రవర్తన గల జాతులన్నీ దగ్ధమయిపోతాయి. ఈశ్వర విరహితంగా దేవతలు, మునులు మిక్కిలి పూనికతో నిర్వర్తించే దక్షుడి యజ్ఞం ధ్వంసం కాలేదా? ఈశ్చరుడు ఆ(గ్రహించటం వలననే సూర్యుడికి కండ్డు పోవుట మున్నగు అనర్జాలు ఆ క్రతువులో పాల్గొన్నవారికి కలుగలేదా? (ప్రభూ! మమ్ము రక్షించుమని శరణు వేడిన వారిని ఆయన కరుణతో కాపాడలేదా? అట్టి పరమేశ్వరుడి మహిమ వర్షించటానికి శక్యం కాదు. ఆ మహా దేవుడి దివ్య లీలలు ఇంకా సినుము. సీ. ప్రబలదైత్యులు పురత్రయనాయకులు జగ । త్రయము నప్రతిమ ప్రతాప లీల బాధింప దివిజులు సాలలోచను. గాంచి ; 'కావుము కృప దేవదేవ! మన్ను. బశువుల మగు వారి బశుపతి వైన నీ'।; వనుచు మహాక్రోశ మాచరింప నప్పురంబులు మూంటి నస్త్ర మొక్కటన భ । స్మము గా(16 జేసి యమ్మార్గణంబు తే నంకమున నిడ నది బాలు డైన 'నీతం; డెవ్వణ' డని సూచి వెజంగంది యెల్లసురలు వినుతిసేయ బ్రాహ్మణమూర్తి వెలు(ు నతని । కిడియె దుర్వాసుః డనునామ మీశ్వరుందు. 389 ప్రతిపదార్థం: ప్రబలదైత్యులు = మిక్కిలి బలవంతులైన రక్కసులు; పురత్రయనాయకులు = ఇనుము, వెండి, బంగారం అనే థి అ లోహాలలో నిర్మించబడిన మూడు పట్టణాలకు అధిపతులు అయినట్టివారు; జగత్‌త్రయమున్‌ = స్వర్గ మర్త్య పాతాళలోకాలను, అప్రతిమ = సాటిలేని; ప్రతాపలీలన్‌ = శౌర్యము యొక్క విలాసంతో; బాధింపన్‌ = పీడించగా; దివిజులు = దేవతలు; ఫాలలోచనున్‌ = నుదుట కన్ను గల శంకరుడిని" కాంచి = దర్శించి, దేవదేవ! = దేవతలకు అధీశ్చరుడవైన మహేశా!; పశువులము+అగు వారిన్‌శమమ్మున్‌ = పశువులుగా ఉన్నట్టి మమ్ములను; పశుపతివి+ఐన+నీవు = పశువులకు పాలకుడవుగా ఉన్ననీవు; కృపన్‌ న కారుణ్యంతో, కావుము = కొాపొడుము; అనుచున్‌ = అని; మహా+ఆక్రోశము+ఆచరింపన్‌ = మిక్కిలి వాపోవగా; ఆ+పురంబులు మూంటిన్‌ = ఆ త్రిపురాలను' అ స్రము+ఒక్కటన = ఒక్కమం'త్రపూతమైన సాయకంతో: భస్మము+ కాయన్‌చేసి = బూడిద అగునట్టానరించి' ఆళ+మార్షణంబున్‌ = ఆబాణమును; అంకమునన్‌+ఇడన్‌ = తన తొడమీద ఉంచుకొనగా; అది = అ శరము' బాలు(డు+ఐనన్‌ = బాలుడు కొగా; ఈతండు+ఎవ్వండు+అని = ఈ పసీవా డెవడని' చూచి = కనుగిని; వెజంగు+అంది = విస్మాయపడి; ఎల్లసురలు = అమురులందరూ; వినుతి+చేయన్‌ = స్తుతించగా, పొగడగా; “'బ్రాహ్మాణమూర్తిన్‌ జు విప్రస్వరూపంతో! నెలు(గు = (ప్రకాశిస్తూన్న: అతనికిన్‌ = ఆ బాలకుడికి, ఈశ్చరుండు = ఉమాపతి; దుర్వాసుండు+అనునామము జి దుర్వాసుడనే ఉరు; ఇడియెన్‌ = ఒసగినాడు. తాత్పర్యం: మిక్కిలి బలవంతులైన త్రిపురాసురులు తమ సాటిలేని బలపరాక్రమాలతో ముల్లోకాలను ౫ ్‌. బాధించసాగారు.. అప్పుడు వేల్పులు ముక్కంటినీ దర్శించి “దేవాదిదేవా! మేము పశువులము. మమ్ము పాలించేవాడవు గనుక నీవు పశుపతివి. కనుక కరుణతో మమ్ము కాపాడు" మని బిగ్గరగా మొరపెట్టుకొన్నారు అక ఆ లు చ అంతట మహేశుడు ఆ త్రిపురములను ఒక్క అతస్తప్రయోగంతో భస్మం చేసి ఆ బాణాన్ని తన తొడపై నిడు కొన్నాడు. ఆ బాణం ఒక బాలుడు కాగా ఇత డెవ్వడని చూచి ఆళ్యర్యచకితులై వేల్పులు వినుతించారు. విప్రరూపంతో వెలుగొందే ఆ బాలుడికి అపుడు శివుడు దుర్వ్యాసుడని నామకరణం చేశాడు. తే. అతయ సూవె మాయింటికి నరుగుదెంచి ।; యంత సేసినాం డనవుడు నచ్చెరువును భక్తియును మది! బిరిగొనం బాండు నగ్ర। సుతుయ నిభృతిమై దేపకిసుతునితోడ. 390

7డ్ష2 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ప్రతిపదార్థం: అతండు+చూవె = ఆ దుర్వాసుడేసుమా; మా+ఇంటికిన్‌ = మా గృహానికి; అరుగుదెంచి = వచ్చి; అంత+ చేసినాండు = కొనియాడ తరముగాని మహాద్భుతములు సలిపాడు; అనవుడున్‌ = అని మాధవుడు పల్కగా: అచ్చెరువును = ఆశ్చర్యమూ; భక్తియును = భక్తియూ; మదిన్‌ = హృదయంలో: పిరిగొనన్‌ = అతిశయించగా; పాండు+అగ్రసుతుండు = పాండుమహారాజు పెద్దకొడుకు; నిభృతిమైన్‌ = అణకువతో, వినయంతో; దేవకిసుతుని తోడన్‌ = దేవకీదేవి నందనుడైన క్రశవుడితో (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). తాత్పర్యం: ఆ దుర్వాసుడే మా గృహానికి వచ్చి అన్ని అద్భుత చేష్టితములు కావించాడు” అని వాసుదేవు డన్నాడు. ధర్మజుడు ఆశ్చర్య మొకవంక, భక్తి మరొకవంక తన మనసులో మల్లడి గొనగా వినయంతో దేవకీ తనయుడితో. కు 'శివముఖ్యనొమములు ప్ర । స్తవనకృతిన్‌ భోగమోక్షదము లగు నని విం దు విమలబోధ! యెఖింగిం । పవె వాని నిరుక్తి' ననిన బరమఫ్రీతిన్‌, 39] ప్రతిపదార్థం: విమలబోధ! = నిర్మలమైన జ్ఞానం కలవాడా!: శివముఖ్యనామములు = శివుని యొక్క ప్రసిద్ధములైన పేళ్ళు (ప్రస్తవనకృతిన్‌ = స్తోత్ర మొనర్చుట చేత; భోగ మోక్షదములు+అగునని = సౌఖ్యమును, ముక్తిని ప్రసొదిస్తాయని; ఏందున్‌ న్‌

పెద్దలు చెప్పగా వింటున్నాను; వాని నిరుక్తిన్‌ = ఆ నామముల యొక్క అర్జాన్ని; ఎటింగింపవు+ఎ? = తెలుపవా?: అనినా 7 అని యుధిష్టిరుడు వేడగా; పరమప్రీతిన్‌ = మిక్కిలి హర్షంతో (తరువాతి వచనంతో అన్నయరంి. ను, తాత్పర్యం: పరమేశ్వరుడి (ప్రసిద్దనామాలు స్తోత్రం చేస్తే ఇహపరసుఖాలు కలుగుతాయని వ అ? జూ విమలవిజ్ఞాన స్వరూపుడవైన నీవు ఆ పరమశివుడి నామాలను అర్హసహితంగా నా కెరిగింపు' మని ధర్య వేడగా మిక్కిలి సంతోషించి. న. అతం డిట్లనియె 392 తాత్సర్యం: నారాయణుడు ఈ విధంగా పలికాడు. క, _ 'శివదేవు ముట్టం గొల్వంగ | నవనీశ్వర! యతని పేళ్ళ యర్ధ మెటిండి సం పం స్తవనకృతి. గూర్ప నాకై ; న విధాతకు నైన నరిది నామది జూడన్‌. = సంపూర్లం్‌ ప్రతిపదార్థం: అవనీ+ ఈశ్వర! = భూపాలా!; శెవదేవున్‌ = భగవంతుడైన శివుడిని; ముట్టంగొల్వంగన్‌ ర రన్‌ “ సేవించటానికి; అతని పేళ్ళశఅర్థము = ఆ శివనామముల యొక్క అర్ధం: ఎింగి = తెలిసి: సంస్తవన కృ “లున్‌+వనన్‌ స్తోత్రకార్యం కావించటం: నామదిన్‌+చూడన్‌ = నామనసులో తలపోయగా; నాకున్‌+ఐనన్‌ = నాకు గొని? విదా = (బ్రహ్మకుగాని; అరిది = అళక్యం. ం ॥ ం సల్టి తాచ్చర్యం: 'ధర్మజా! పరమేశ్వరుడిని పరిపూర్ణంగా భజించటం, ఆయన నామాలకు అర్ధ మెజీగి స్తోత్‌ పరికించగా నాకు గాని, బ్రహ్మకు గాని శక్యం కాదు. 394 వ అయినను. తొత్సర్యం: శక్యం కానప్పుటికినీ.

ఆనుశాసనిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము గ్‌డ్తీ3

క నీవిట్లు నన్ను నడిగితి ; గావున నా యెటింగి నట్టి గతిం జెప్పెద న

దేవాది దేవు వర నా! మావలి విను మచలమైన యవధానముతోన్‌. 395 (ప్రతిపదార్థం: నీవు, ఇట్టు, నన్నున్‌; అడిగితి = చెప్పుమని అడిగావు; కావునన్‌; నా+ఎజింగిన+అట్టి+గతిన్‌ = నేను తెలిసికొన్న విధంగా; ఆ దేవ+ఆదిదేవు = దేవతలకే మొదటి దేవుడైన శంభుడి యొక్క; వర = శ్రేస్టములైన; నామ+ఆవలిన్‌ = పేళ్ళ యొక్క సమూహమును; అచలము+ఐన = చలించనట్టి, స్థిరమైన; అవధానముతోన్‌ = ఏకా(గ్రచిత్తంతో; వినుము = అలకించుము. తాత్పర్యం: నరేళ్చరా! నీవు శంభుడి నామాలు, వాటి అర్జాలు తెల్పుమని నన్ను కోరితివి కనుక నా తెలిసినంతలో ఆ దేవదేవుడి యొక్క ఉత్తమనామావళి వినిపిస్తాను. స్టిరమైన చిత్తంతో (శ్రద్దగా ఆలకించుము. ఆ. అగ్నివాయువాస వాదిత్య వసు మరు । దాదిదేవతా మయాత్ము6 డైన

శివుని మహిమ బ్రీతిం జెప్పుట వినుట స । ర్వార్ధసాధకంబు లగు నృపాల! 396 ప్రతిపదార్థం: అగ్ని = అగ్నిదేవుండు; వాయు = వాయుదేవుడు; వాసవ = దేవేంద్రుడు; ఆదిత్య = ద్వాదశాదిత్యులు; వసు = అష్టవసువులు; మరుజ్‌ = సప్తమారుతములు; ఆది = మొదలుగాగల; దేవమయ+ఆత్ముండు+ఐన = దేవతాస్వరూపి అయిన; శివుని మహిమన్‌ = పరమేశ్వరుడి (ప్రభావమును, విభూతులను; 'ప్రీతిన్‌ = సంతోషంతో; చెప్పుట = నుడువటం; వినుట = అకర్తించటం; సర్వ+అర్హసాధకంబులు+అగున్‌ = సమస్తప్రయోజనాలను సమకూర్చునట్టివి కాగలవు.

ళ్‌ తాత్పర్యం: ధర్మజా! అనలుడు, అనిలుడు, ఇంద్రుడు, ఆదిత్యులు, వసువులు, మరుత్తులు మున్నుగా గల సర్వదేవతా స్వరూపుడైన శివదేవుడి మాహాత్మ్యమును ప్రీతితో చెప్పుట గాని, వినుట గాని సకలాభిష్టములను సిద్దింప జేస్తుంది. డు కృష్ణుండు ధర్మజునకు శిననాను నిర్వచనంబు చెప్పుట. (సం.13-266-1 (కుంభ)).

క వినుము నరేంద్ర! మహత్త్వం । బున నుండను నీశ్వరత్వమున నఖిల మహా

ముని జనములును మహేశ్వరు । డని కొనియాడ హరుం డొప్పు నప్రతిముండదై. 397 ప్రతిపదార్థం: నర+ఇంద్ర! = రాజా!; వినుము; మహత్యంబునన్‌ = గొప్పతనంతో; ఈశ్వరత్వమునన్‌ = ఐశ్వర్యంతో; ఉండను = ఉండటంచేత; అఖిల = సమస్తమైన; మహాముని జనములును = గొప్పమునీశ్చరులు; మహా+ఈశ్చరుండు+అని = మహేశ్చరు డంటూ; కొనియాడన్‌ = వినుతించగా, పొగడగా; ఆ్రతిముండు+ఐ = తన కెందును సొటిలేనివాడై హరుండు = శివుడు; ఒప్పున్‌ = విలసిల్టుతున్నాడు. తొత్సర్యం: రాజేంద్రా! వినుము. గొప్పతనంతో, ఐశ్చర్యంతో విరాజిల్లేవాడు కనుక సకల మునీంద్రులు ఆయనను మహేశ్వరుడని కొనియాడు తుండగా సాటిలేనివాడై సాంబశివుడు ప్రకాశిస్తున్నాడు. న, ఉగ్రత్వమునం బ్రతొపోన్నతి రుద్రనా । మము దాల్లె; దేవసంఘమున కెల్ల

మహతినాం బొలుపారు మహనీయ దేవత । గావున విను మహాదేవు( డయ్యె

నఖిలసత్మర్మ ఫలాకారశుభములు ; సేయు వేడుక కల్ళి శివు6 దనంగం

జనియె; సుస్టిరతేజమున వెలుం గొందుట | నంచిత స్థాణు సమాఖ్యం బరంగె;

గ్గత్తడ శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తే. జంగమస్థావరాత్మక సకలభూత ; రూపబహుత నొందుట బహురూపనామ

ధేయుండై యొప్పె; ధూన్రుపుంజాయ జటల । వలన ధూర్జటి యనుపేర వణలె హరుడు. 398 ప్రతిపదార్థం: విను = ధర్మజా! వినుము; హరుండు = శంభుడు, ఉగ్రత్వమునన్‌ = భయంకరత్వం చేతనూ; ప్రతాప+ఉన్నతిన్‌ = పరాక్రమౌన్నత్యం చేతనూ; రుద్రనామమున్‌+తాల్చెన్‌ = రుద్రుడను పేరు వహించాడు: దేవసంఘమునకున్‌+ఎల్లన్‌ = బేవతాసమాజాని కంతటికీ: మహతినాన్‌ = మహతి అనేపేరుతో (దొడ్డవాడనగా); పాలుపు+ఆరు = ప్రకాశించే. ఒప్పారే: మహనీయ దేవతకావునన్‌- = గొప్ప వేల్పుగనుక; మహాదేవుండు+అయ్యెన్‌ = మహాదేవుడు అనే పేరు ధరించాడు; అభిలసత్కర్మఫల+ఆకార = అన్ని మంచిపనులకు ఫలస్వరూపములైన; శుభములు = మంగళములు; చేయువేడుక కల్మిన్‌ క పనర్చునట్టి ఉబలాటం కలవాడు గనుక; శివుండు+అన(గన్‌+చనియెన్‌ = శివుడనే పేరుతో ఒప్పుతున్నాడు: సుస్టిరతేజమునన్‌ = మిక్కిలి శాశ్వతమైన కాంతితో; వెలుంగు+ఒందుటన్‌ = ్రకాశిస్తూండుటచే; అంచితస్టాణుసమాఖ్యన్‌ న్‌ ఒప్పిదమైన స్టాణుడనే సామధేయంతో; పరణౌన్‌ = విలసిల్లినాడు; జంగమనస్థావర+ఆత్మక = చరాచరాత్మకమైన, చేతనములు, అచేతనములు అనునట్టి సకల భూత = సమస్త ప్రాణులయొక్క; రూపబహుతన్‌ = ఆకారబాహుళ్ళ్యమును, అనేక రూపాలను: ఒందుటన్‌ = పొందుట బహురూపనామధేయుండు+ఐ = బహురూపుడు అనే పేరు గలిగిన వాడై; ఒప్పెన్‌ = విరాజితుడైనాడు; దూవ్రపులాయాలా వలనన్‌ (ధూమము+చాయ = ధూమ్రపున్‌+చాయ = ధూమ్రపుంజాయ) = నలుపుకలిసిన ఎరుపు వన్నై జడలు ధరిం వాడగుట వలన్వ ధూర్జటి+అనుపేరన్‌ = ధూర్జటి అనే ఆహ్వయంతో; వజలెన్‌ = ఒప్పినాడు. తాత్పర్యం: భీకరత్వం చేతను, పరాక్రమం చేతనూ హరునకు రుద్రుడనే పేరు వచ్చింది. దేవ సమౌ జనర దొడ్డవేల్పు కనుక మహాదేవు డయినాడు._ సమస్త సత్కర్మములకు ఫలరూపములైన శుభాలను లు నకు కుతూహలం కలవాడు కనుక శివుడనే పేరు ధరించాడు. సుస్టిర మైన కాంతితో దీపిస్తున్నాడు కనుక కా టబే స్థాణుడనే నామం ఏర్పడింది. కదిలేవి, కదలనివి అయిన సకల'ప్రాణుల యొక్క స్వరూపములు శ ల లనే బహురూపుడనే పేరుతో పెంపారుతున్నాడు. _పొగవన్నె జటాజూటం ధరించిన వాడు గనుక ధూజ్ట నామంతో విరాజిల్టుతున్నాడు. ఆ. _ వినుము విశ్వు లనంగ6 జను దేవతలు దన , యంద పొడమి; రట్టు లగుట విశ్వ ౩99

రూపనామకమున దీపితుం డయ్యె నా ; త్రిపురమర్దనుండు నృపవరేణ్య! విన ప్రతిపదార్థం: నృపవరేణ్య = రాజోత్తమా!; వినుము = ఆకర్షించుము; ఆత్రిపురమర్దనుండు = త్రిపురా సురులను ో జ్‌ పరమేశ్చరుడు; విశ్వులు+అన(గన్‌+చను = విశ్వులు అన్నే పేరుతో ఒప్పుతున్న; దేవతలు = వేల్పులు: తన డు లనే తనయందే; పొడమిరి = జన్మించారు; అట్టులు+అగుటన్‌ = అందువలన; విశ్చరూప నామకమునన్‌ = విళ్చే నామధేయంతో; దీపితుండు+అయ్యెన్‌ = ప్రకాశించాడ్డు. రు

జన్మింలో

తాత్పర్యం: త్రిపురాసురులను సంహరించిన ఆ గౌరీపతి యొక్క దేహం నుంచి విశ్వు లనే దేవతలు కనుక ఆయన విశ్వరూపుడు అనే పేరుతో విలసిల్టుతున్నాడు. సీ. బహునేత్రములు మేనం బ్రజ్వరిల్లుట సర్వ ; తశ్టక్షు రాహ్వయోదాత్త కీర్తిం

బర6గు; భూతము లెల్ల బశువులు దాం బతి । గావునం బశుపతి నా వెలుంగు;

అనుశాసనిక సర్వము = పంచమూశ్వానము గౌడ్తీ5్‌ వృషభస్థుందై యున్కి వృషవాహనుండు; మృత్యు | వన! జను6 బ్రాణ పాలాఖ్య సమత నాంది: వహించు వేదోక్తాభిధానముల్‌ : మజియు. బెక్కులు; వాని మహిమ వేద అఆ. వేత్త లైనవారు వివరించి యన్యోన్య ; బోధకత్వమున౦ బ్రభూత సౌఖ్యు లగుచు సంతతము శివారామతా నిరూ ఢాత్ములై చరింతు రధిపముఖ్య! 400 ప్రతిపదార్దం: అధిపముఖ్యి! = రాజులలో ఉత్తముడా!; బహునేత్రములు = అనేక నయనాలు, పెక్కు కండ్డు; మేనన్‌ = శరీరమందు: (ప్రజ్బరిల్లుటన్‌ = వెలుగొందటం చేత; సర్వత:+చక్తు:+అహ్వ్యయ+ఉదాత్తక్తీర్తిన్‌ = అంతటా కంద్దు గలవాడు అనే గొప్పయశస్సుతో; పరంగున్‌ = ఒప్పుతున్నాడు; భూతములు+ఎల్లన్‌ = జీవులందరూ; పశువులు = జంతువులు, మృగాలు; లాన్‌ = అతడు; పతి+కావునన్‌ = ఆ జీవు లందరికి నాధుడు గనుక; పశుపతి నాన్‌ = పశుపతి అనే ఆహ్వ్యయంతో; వెలుంగున్‌ = (ప్రకాశిస్తున్నాడు; వృషభస్తుడు+ఐ+ఉన్కిన్‌ = ఎద్దు మీద ఉండటం చేత; వృషవాహనుండు = నందివాహనుడు అని శుంభునకు మరొక్క పేరు; మృత్యువు+అనన్‌+చనున్‌ = అతడు ్రాణిదేహాలలో విషమస్టుడైనప్పుడు జీవులపాలిటికి మృత్యువు అని చెప్పదగి ఉన్నాడు: సమతన్‌+ఒంది = సమస్థితిని పొంది; (ప్రాణపాల+ఆఖ్యన్‌+వహించున్‌ = (ప్రాణపాలుడు (ప్రాణాలను క్రాపొడేవాడు) అనే నామం ధరిస్తున్నాడు. మణియున్‌ = ఇంకనూ; వేద+ఉక్త+అభిధానముల్‌ = |శ్రుతులందు చెప్పబడిన పేళ్ళు; పెక్కులు = ఆయనకు అనేకము లున్నాయి; వాని మహిమన్‌ = ఆ నామముల యొక్క మాహాత్య్మమును (ఆ చం(ద్రోఖరుడి (ప్రభావాన్ని): వేద వేత్తలు+ఐనవారు = వేదార్హము లెరింగినవారు; వివరించి = తేటపరచి; అన్య+అన్య+బోధకత్వమునన్‌ = ఒకరి కొకరు ఉపదేశించుకొంటూ, తెలియ జెప్పుకొనుచూ; (ప్రభూత సౌఖ్యులు+అగుచున్‌ = అధికమైన సుఖం కలవా రవుతూ, మిక్కిలి సుఖవంతు లవుతూ; సంతతము = ఎల్లప్పుడు; శివ+ఆరామతా+నిరూఢ+ఆఅత్ములు+ఐ = శివుడి యందు (క్రీడిచుటచే వన్నెకెక్కిన మనసు గలవా రవుతూ; చరింతురు = మెలగుతుంటారు, వర్తిస్తూ ఉంటారు. తాత్సర్యం: ధర్మజా! అనేక నయనాలు తన దేహంలో కలిగి వెలుగొందటం చేత పరమేశ్వరుడికి 'సర్వతశ్ళన్షువు' అనే నామధేయం ఏర్పడింది. జీవు లెల్లరూ పశువులు. తాను ఆ పశువులకు పాలకుడు. కనుక ఆయనకు పశుపతి అనే నామం కలిగింది. నందినెక్కి సంచరించటం చేత అతడు వృషభవాహనుడు అనే పేరు పొందాడు. జీవుల ప్రాణాలు హరించేవాడూ, వారి ప్రాణాలను కాపాడేవాడూ అతడే. ఆగమాలలో ఆ మహనీయుడికి అనేక నామా లున్నవి. వాటి మహిమ వేదవేత్తలైన మహానుభావులు వివరంగా పరస్పరం బోధించుకొంటూ, పరమానందభరితు లవుతూ నిరంతరం శివుడియందే లగ్నమైన పావన మనస్సులతో సంచరిస్తూ ఉంటారు. విశేషం: భగవద్భక్తు లెట్లా మనుగడ సాగిస్తారో శ్రీమద్భగవద్గీత వెల్లడిస్తుంది. “మచ్చిత్తా మద్గత (ప్రాణా బోధయన్తః పరస్పరమ్‌, కధయన్తశ్ళ మాం నిత్యం తుష్యన్హి చ రమన్తి చ" (భగ. 10-9) నా భక్తులు నాయందే తమ మనసులను లగ్నం చేసి నన్ను వదలి బ్రతుకలేని వారై తాము అనుభవించిన నా కల్యాణగుణాలను, నా అవతార దివ్య చేష్టితాలను నిత్యం ఒకరి కొకరు బోధించుకాంటూ ఆనందిస్తుంటారు- అని న క ఈ నామనిర్వచనములు । మూనవుండు పరించినను సమాహితమతియై వీనుల నించిన సౌఖ్యము :; నానందము నిందు నందు నతనికిం 9 ' గల్గున్‌. 401

746 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము

ప్రతిపదార్థం: ఈ నామనిర్వ్భచనములు = ఈ శివనామముల యొక్క అర్హవివరణాలు; మానవుండు = నరుండు; పరించినను = చదివినా సమాహితమతి+ఐ = ఏకా(గ్రచిత్తుడై, నిశ్చలమైన మనస్సు గలవాడై; వీనులన్‌ = చెవులలో: నించినన్‌ = నిండించినా, (ప్రవేశింపజేసినాా సౌఖ్యమున్‌ = సుఖమునూ; ఆనందమున్‌ = సంతోషమునూ; ఇందున్‌ = ఈ లోకంలో; అందున్‌ = పరలోకంలో అనగా ఇక్కడా అక్కడా; అతనికిన్‌ = ఆ నరుడికి; కల్లున్‌ = లభిస్తుంది.

తాత్పర్యం: అర్హమననంతో పరమేశ్చరుడి నామాలు పఠించినా, ఏకాగ్రచిత్తంతో ఆకర్షించినా ఆ మానవుడికి ఇహపరలోకాలలో సుఖం, సంతోషం సమకూరుతాయి.

వ. _ అని చెప్పి మజియును, 402 తాత్పర్యం: అని పలికి మరల (తరువాతి పద్యంతో అన్నయం)

క. “వ్యాసమహాముని లోక హి । తాసక్తిని శివుని విషయమై పఠర్యముగాః

జేసి నుపస్థాన మొకటి ।; యా సమధిక వుణ్యవాక్ట్యయము విను మద్గిపా! స్‌ో

“ప్రతిపదార్థం: అధిపా! = రాజా! వ్యాస మహాముని = శ్రీ వేద వ్యాసమహర్షి లోకహిత+ఆసక్తిని = జగములకు మేలు చేయవలెనన్న అభిలాషతో; శివుని విషయము+ఐ = ఈశ్వరుడికి సంబంధించి; పర్యముగాన్‌ = పరించ దగినదిగొ ఉపస్థానము +ఒకటి+చేసెన్‌ = దరిజేర్చుస్తోత్ర మొకటి కావించాడు; ఆ సమధిక పుణ్యవాక్కయము = ఆ గొప్ప పవిత్ర వాక సముదాయం; వినుము = ఆలకించుము.

న చి తాత్పర్యం: శ్రి వేద వ్యాస మహర్షి లోకానికి మేలు గావించవలె నన్న ఆకాంక్షతో పరమ శివునకు సంబంధి ము పఠించ దగిన ఒక గొప్ప స్తోత్రం రచించాడు. మిక్కిలి గొప్పవైన ఆ పవిత్ర వచనాలు వినిపిస్తాను. (శ్రద్దగా విను సీ. సర్వజగన్నిత్యసాక్షి లోకైక శు భావహమూర్తి నిరామయుండు

ప్రథమ భూతములకు. బ్రథమతమంబు ను దాత్తంబు నయిన భూతంబు శివుండు: దన ముఖంబున నగ్ని జనియించెం దను సభ , కిక సమారాధన కృతుల నియతిః బాటించువారికి భవమోక్షణంబు గా । వించు, వేడుక మది నించువాండు శే. వితత చతురాత్మకత్వ విశ్రుతి వహించి ; కరుణం దత్తత్పదస్థిరా కలన కల్యు శ0డీ లగు సపర్యారతులకు నయ్య్యై విధంబు , నీడ్య పదవుల నొసంగు మహేశ్వరుండు. కు ( ల నా జగముల ప్రతిపదార్థం: సర్వజగత్‌+నిత్య+సాక్షి = సకల లోక్షాలకు శాశ్చతుడైన సాక్షియు; లోక+ఏక+శుభ+అవహ.మూ ర్తి లొ నుడో! ముఖ్యంగా శుభాలు కలిగించే స్వరూపం 'కలవాడూ; నిరఆమయుండు (నిరామయుండు) = రగ మ లమంబ 'వ్రధమభూతములకున్‌ = పృథివి, జలం, తేజస్సు, వాయువు, ఆకాశం అనే తొట్టతొలుతటి భూతములకు; పర ంబునన్‌ = మొట్టమొదటిదీ; ఉదాత్తంబు+అయిన = దొడ్డదయిన; భూతంబు = ప్రాణి; శివుండు = పరమేశ్వరుడే: తన ం సనూొ రాధన = తన యొక్క వదనమునందు; అగ్ని = అనలం; జనియించెన్‌ = పుట్టింది; తనున్‌ = గౌరీ వల్లభుడిని; వ దూక్షణం కృతులన్‌ = భక్తితో గూడిన పూజాకార్యములను; నియతిన్‌ = నియమంతో; పాటించువారికిన్‌ = కావించేవార! బ నునస్ఫలో = నంసారంనుండి విముక్తి జన్మరాహిత్యము; కావించు వేడుకన్‌ = కలిగించే కుతూహలం; మది న దాశినాదికమగే నించువాండు = నిండించుకొనేవాడు అతడే; వితత = ఎక్కుడైన; చతు:+ఆత్మకత్వ+వి(్రుతిన్‌+వహించి నా

అనుశాననిక పర్వము - పంచనూశ్వాసము గ్గడి” నాలుగు స్వరూపొలతో ప్రఖ్యాతిగాంచి; మహేశ్చరుండు = భర్షుడు; కరుణన్‌ = దయతో; తత్‌+తత్‌+పద+ స్టిర+ఆకలన కల్యులు+అగు జ ఆయాస్టానాలలో సుస్టిరముగనున్ను శుభమూర్తులైన; సపర్యారతులకున్‌ = తన పూజలందు ఆసక్తి గలవారికి; అయ్ర్యైవిధంబు = ఆయావిధాలైన: ఈడ్యపదవులన్‌ = పాగడదగిన అధికార స్థానాలను; ఒసంగున్‌ = ఇస్తాడు.

తొత్సర్యం: సకల జగత్తులకు నిత్యసాక్షిగా ఉన్నవాడు, సర్వలోకాలకు శుభాలు కలిగించే స్వరూపం కలవాడూ,

రోగ రహితుడు, ప్రథమభూతము లని చెప్పబడే భూమి మొదలైన పంచ మహాభూతాలకంటె ముందున్న దొడ్డ

భూతం శ్రీకంరుడు. తనను నియమం వీడక భక్తితో ఆరాధించే వారికి సంసారవిముక్తి కలిగించవలెననే అభిలాష, తన మనసులో నింపుకొని ఉంటాడు నీలగళుడు. సదాశివాది రూప చతుష్టయంతో విఖ్యాతుడైన ఆ మహేశ్వరుడు తనను పూజించటంలో అసక్తి గల సుస్టిరపదస్టులైన మంగళమూర్తులకు ఆయావిధాలైన కొనియాడదగిన ఉన్నత పదవులు అను(గ్రహిస్తాడు.

తే. ఈ యుపస్థాన మచలిత హృదయవృత్తి । నరుండు శివలింగ సన్నిధానమున వాబ్ని రూఢధముగం జేసి యాయురారోగ్యసకల । కామ్యవైభవైశ్వర్యముల్‌ గలిగి నెగడు. 405

ప్రతిపదార్దం: ఈ+ఉపస్టానము = ఈ దరిజేర్చుస్తోత్రమును: అచలిత హృదయనవృత్తిన్‌ = చలించని మనకప్రవత్తితో; ఠ ల్ని

నరుడు = మనుజుడు; శివలింగ సన్నిధానమునన్‌ = శివలింగము యొక్క సమక్షంలో; వాక్‌+నిరూఢముగన్‌+చేసి = వాక్ష్రృసిద్దముగ పరించి; అఆయు:+ఆరోగ్య ఆఅ అయుస్సు, ఆరోగ్యం; కామ్య = కోరదగిన; వైభవ+ఐత్షర్యముల్‌ = గొప్పతనమూ, సంపద; కలిగి తాత్సర్యం: ఈ స్తోత్రమును చలించని మనస్సుతో ఏ మానవుడు శివలింగ సన్నిధిలో వాగ్విధేయ మొనర్చునో అతడు ఆయుష్యం, ఆరోగ్యం, (ప్రాభవం, సంపద కలిగి వర్రిల్లగలడు.'

భీష్ముడు ధర్మజునకు ధర్మసూక్ష్మ ప్రకారంబు చెప్పుట. (సం.13-147-10).

వ. అనిన విని యత్యంత నంతోషంబు నొంది కుంతీతనయాగ్రజుందు శాంతనవుతో 'ధర్మంబులు బహుప్రకారంబులు గలవు; పరమానుస్టేయంబగు ప్రకారం బెయ్యది? దాని నెటింగింపవే యనుటయు శజ్జనపతికి జాహ్మనీనందనుం డిట్లనియె. 406

ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌, విని, అత్యంత సంతోషంబున్‌*ఒంది = మిక్కిలి హర్షమును పొంది; కుంతీతనయ+అఆ(గ్రజుండు =

కుంతీదేవి కుమారులలో తాలుతపుట్టిన వాడైన ధర్మర్గాజు; శాంతినవుతోన్‌ = శంతనుమహారాజు కుమారుడైన భీష్ముడితో; ధర్మంబులు; బహు(ప్రకారంబులు = పలువిధాలు; కలవు; పరమ+అనుస్టేయంబు+అగు = ముఖ్యంగా ఆచరించదగిన; ప్రకారంబు = విధరః ఏీ+అది(ఎయ్యది)? 2 ఏది?; దానిన్‌, ఎజింగింపవుాఏ? = తెలుపవాజ అనుటయున్‌ = అని అడుగగా; ఆ +జనపతికిన్‌ = ఆ నథనాధునకు-ధర్మజునకు; జాహ్నవీనందనుండు = జహ్నామహర్షీ "కూతురైన గంగాదేవి యొక్క కొడుకు (భీష్ముడు); ఇట్టు+అనియెన్‌.

ఉం ఒట్టి జ స, నః 4

తాత్సర్యం: అని భీష్ముడు చెప్పగా మిక్కిలి సంతసించి ధర్మజుడు భీష్ముడితో 'ధర్మాలు పలువిధాలుగా

ఉన్నాయి. వాటిలో ముఖ్యంగా అనుస్టించదగిన ధర్మ మేదో తెల్పు మని అడుగగా గంగానందనుడు ఆ

నరపతితో "ఇట్లా అన్నాడు.

788 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ఆ. ధర్మములకు సంజ్ఞ తద్వేదులగు మహా । త్ములు తగంగం జెప్పుదురు నరేంద్ర!

వనుము కాలపాకమున నది యన్యధా । త్వంబు గలిగి యవిశదత్వ మొందు. 407 ప్రతిపడార్థం: నర+ఇం[ద్ర' = రాజా ధర్మములకున్‌ ఇ ధర్మాలకు" సంజ్ఞ = గురుతు, తత్‌*వేదులు+లగు = ఆ ధర్మం బెఎసెన వైన; మహా+ఆత్ములు = మహనీయులు" తగంగన్‌ = యుక్తంగా, ఒప్పిదంగా; చెప్పుదురు = వనిస్తారు' ఇ బము = ఆలకించుము; కాలపాకమునన్‌ = కాలం యొక్క మార్చుచేత, కాంం గడువగా గడువగా' అది = ఆ ధర్మం; అన్యథాత్వంయి+కలిగి = వేరొక తీరును పొంది? ఆవిశదత్వము+ఒండున్‌ = అస్పష్టతను చెందుతుంది తాత్పర్యం: 'ధర్మజా! ధర్మం ఇట్టాంటి దని ఆ ధర్మస్వరూపం తెలిసిన మహనీయులు మాత్రమే య్యుక్తంగా చెప్పగలరు. కాల పరిణామం వలన ధర్మం అందుకు భిన్నంగా గోచరిస్తుంది. స్పష్టతను కోల్పోయి మరుగున పడుతుంది. వ. ఎ ట్లంటేని, 408 తాతర:9; అదెట్లంటివా.

జీ హీ రి.

క అనఘ! యధర్మము ధర్మం ।; బను మతి బుట్టించు6 దృణ సమావృతమై ప్ర 409 న్నని తలము చందమునం దో6। చిన నూయింబోలె సూక్ష్మచిత్తత లేమిన్‌. వలన; ప్రతిపదార్హం: అనఘ! = పాపరహితుడా!; సూక్ష్మచిత్తత లేమిన్‌ = పరిశిలనాత్మకమైన సూక్ష్మబుద్ది లేనందు శంగొః తృణసమావృతము+ఐ = గడ్డితో కప్పబడినదై: ప్రన్నని తలము చందమునన్‌ = మిట్టపల్హాలు లేని చక్కిని సమత మతిన్‌ తోంచిన = స్పురించిన; నూయిన్‌+పోలెన్‌ = బావివలె, కూపం మాదిరిగా" అధర్మము = అన్యాయం; ధర్మంబు*ల = న్యాయం అనే తలంవును; పుట్టించున్‌ = కలిగిస్తుంది. లే (| ని న పల్టాలు తాత్పర్యం: పుణ్యపురుషా! పరిశీలనాత్మకమైన సూక్ష్మబుద్ది లేనందున గడ్డితో కప్పబడిన బావి మిట్ట”ణ చక్కని సమప్రదేశంగా తోచేటట్లు ఒక్కొకప్తుడు అధర్మం ధర్మమనే తలంపును కలిగిస్తుంది. విశేషం: ఆలం: ఉపమ. క. _ తప్పక కాన్సంగ లేమిం , జెప్పెడు వారలును దద్విశేషము దప్పం శ10 జెప్పంగ ధర్మంబు తెరువు । దప్పు నది క్రియాపరులకు దైన్యము దెచ్చున్‌. న వలగ? ప్రతిపదార్థం: తప్పక = మానక; కాన్సన్‌+కన్‌+లేమిన్‌ = “ఇది ధర్మం, ఇది అధర్మం - + చూపలేక న్‌ ం యొక గోచరించక సోవటం వలన; చెప్పెడు వారలును = ధర్మం బోధించేవారు కూడ" లలణవిశేషము = టీ ద యుక్య ఘనత ప్రత్యేకత, విలక్షణత్వం; తప్పన్‌ = తొలగేటట్టు; బెప్పన్‌+కన్‌ = తెలుపగా; ధర్మంబుతేరువు = ధర సల్చే నారికీ" పద్దతి; తప్పున్‌ = తప్పిపోతుంది: అది = ధర్మసూక్ష్మ మెరుంగని వారి బొధ' క్రియాపరులకున్‌ ౫ కార్యాలో దైన్యమున్‌ = దుఃఖాన్ని; తెచ్చుక్‌ = కలిగిస్తుంది.

క బ్‌ వారు లీ ధర్మ” తొచ్చర్యం; ఇది ధర్మం ఇది అధర్మం అని సరిగా చూపలేక పోవటం వలన, ధర్మబోధ చిని %ని వారి బోధ వ లౌ ఆలి అలో 0 మొక్క విలక్షణత్వం తొలగేటట్టు తెలపటం చేత ధర్మం దారితస్పుతుంది. ధర్మసూక్ష్మ మెరు

కార్యాచరణకు పూనుకొనే వారికి కడకు దుఃఖమే సంభవిస్తుంది.

అనుకాసనిక వర్వము - పంచనూశ్వాసము గడ0 వ, కావున ధర్మంబు సూక్ష్మ ప్రకారంబు, డే 1 తాత్సర్యం: కనుక ధర్మం మిక్కిలి సూక్ష్మమైనది. క, _ శ్రుతముం బరిత్యాగము. గల । మతిమంతుల నడుగు లోభమదమోహసమాూ వృత బుద్ధులు గాని సమం । చిత చరితులవలనం దెలియు శీలనిరూఢా! 412 ప్రతిపదార్థం; శీలనిరూఢా! = సత్రృవర్తనచేత ప్రసిద్దిగాంచిన ధర్మజా, (శుతమున్‌ = 'పెద్దలవలన శాస్త్రముల వినికిడియూ; పరిత్యాగమున్‌ =,వితరణమూ, ఈవీ; కల = కలిగినట్టి; మతిమంతులన్‌ = బుద్దిమంతులను, అడుగు = ధర్మ మనగా ఎట్టిదో 'ప్రశ్నించుము; లోభ = దురాశ, పిసినిగొట్టుతనమూ; మద = గర్వ్భమూ; మోహ = అజ్ఞానమూ, ధర్మ సమ్మూఢత్వమూ; అనువానిచే; సమావృతబుద్దులు = ఆవరీంచబడిన చిత్తం కలవారు; కాని = కానట్టి; సమంచితచరితుల వలనన్‌ = పూజించదగిన నడవడిగల మహనీయులవలన; తెలియు = (గ్రహించుము. తొత్సర్యం:; మంచి స్వభావం గల ధర్మపుత్రా! పెద్దలవల్ల శాస్త్రముల వినికిడి, వితరణగుణము గల్గిన బుద్రిమంతుల డా నడిగి ధర్మస్వరూప మెట్టిదో తెలిసికొమ్ము. _ దురాశ దుర్గర్వం, మోహం అనే దుర్గుణాలతో ఆవరించబడిన మనసులుగల వారివలన కాకుండా పవి(త్రచర్మోతుల వలననే ధర్మం ఎరుగవలసినది. శు కామార్థంబులు మోహో | ద్దామత కృత్యంబు లని యెదం గని ధర్మ స్తోమమునం దగులు జనముల : చే మేలుగ నెణింగి కొనుము సిద్ధవివేకా! 413 ప్ర తిపదార్హం: సిద్ధవివేకా! = (ప్రసిద్దమైన జ్ఞానం కలవాడా! కామ+ఉఅర్హంబులు = పురుషార్దాములలో కామం, అరం అనేవి" ణు మోహ+ఉద్దామత+కృత్యంబులు +అని = అజ్ఞానం యొక్క స్వతం్థడత్రకార్యాలని; ఎదన్‌ = హృదయంలో; కని = ఎరిగి; ధర్మస్తోమమునన్‌ = ధర్మముల యొక్క సమూహమందు; తగులు = సక్తులైనః జనములచేన్‌ = జనులచేత; మేలుగన్‌ = హితవుగా; ఎఅీలికొనుము = తెలిసికొమ్ము! తాత్పర్యం: ప్రశస్తమైన జ్ఞానం గల ధర్మజా! కామము, అర్హమూ అనేవి మోహాతిరేకం వలన జంిగే కార్యాలని మదిలో నెరిగి, ధర్మమం దాసక్తిగల జనుల వలన హితవుగా ధర్మస్వరూపం (గ్రహించుము. త అనఘ! యంచిత స్వాధ్యాయమునను యజ్ఞ; మున సమాచారమున నిష్ట పొనుగుపడక యుండు నెవ్వారలకు వార లోపి నదపు ; నదియ కనుము ధర్మము సూక్ష్మపదము గాంగ శశ ప్రతిపదార్థం: అనఘ! = పుణ్యుడా[ అంచిత = ఒప్పదమైను స్వాధ్యాయమునను = వేదాధ్యయనమునందునూ; యజ్ఞమునన్‌ = యజ్ఞము 'లొనర్బ్చుట యందును; సమాచారమునన్‌ = అనుష్థానమునందును, (ప్రవర్తన అందునూ; నిష్ట = శ్రద్ద నమి న్‌ = ఎవ్వరికి? పొనుయ+పడక+ఉండున్‌ = క్షీణి ప ల. క నమ్మిక నిలుకడ; ఏ+వారలకున్‌ = ఎవ్వరికి? పాను 0డున్‌ = క్షీణించక, మరుగుపడక ఉంటుందో; వారలు = అట్టివారు; ఫ్‌ జు లై; నడపు+అదియ = సాగించునట్లిదే; ధర ప హోత ఓపి = నేర్పుతో, సమర్దులైః నడవు+అ ంచునట్టిదే; ధర్మము సూక్ష్మపదముగాంగన్‌ = ధర్మము యొక్క సూక్ష్మంగా; తాతృర్యం: దోషరహితుడా! వేదాధ్యయనంలోనూ, యజ్ఞాలను నిర్వహించటంలోనూ, ఆచారంలోనూ (శ్రద్ద ఎవ్వరికి నశిరచకుండా ఉంటుందో అట్టివారి ఆచరణ ధర్మ సూక్ష్మ మెరిగి చేసేదిగా (గ్రహించుము.' నో

750 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము క అన విని యుథిఫ్టిరుడ 'నా మన మిప్పుదు మీరు సెప్పుమాటల సందే హ నిరూఢ మయ్యె భక్మము । గనుం గొన వలయుటకు బహుముఖత్వము కల్షిన్‌. 415 ప్రతిపదార్థం: అనన్‌, విని: యుదిస్టిరుండు = ధర్మజుడు; ధర్మము = ధర్మమును; కను(గొనవలయుటకున్‌ = తెలుసికొనటొనికీ! బహుముఖత్వము కల్మిన్‌ = అనేక మార్గాలుండటం చేత; నామనము క$,నా హృదయం; ఇప్పుడు, మీరు; చెప్పుమాటలన్‌ క్‌ వచించే వాక్యాలచేత, నుడివే నుడుగులచేత; సందేహ+నిరూఢము+అయ్యెన్‌ = సంశయాన్ని మొలకెత్తిస్తున్నది. తాత్పర్యం: అని భీష్ముడు చెప్పగా ధర్మరాజు 'పితామహా! మీరు చెప్పే మాటలచేత ధర్మాన్ని తెలిసీకొనటొనికీ మార్గా లనేకం ఉండటం చేత నామనస్సులో ధర్మవిషయమై సందేహపరంపరలు ఉదయిస్తున్నాయి- కు పారయి లేని ధర్మా; చారంబున మును(గు మాద్భశ క్షుద్రులకుం వీరం బిట్టిది యని తెలి । హర భవాద్భశుల తగుదు రర్మిలి. జెప్పన్‌, 416 (ప్రతిపదార్థం: పారంబు లేని = ఒడ్డులేని, దరిలేని; ధర్మ+ఆచారంబునన్‌ = ధర్మానుష్టానంలో: మునుగు = నిమగల్లలమైన! మాద్చళశ క్షుద్రులకున్‌ = మావంటి అల్పులకు: తీరంబు = గట్టు; ఇట్టిది+అని = ఇది అని; తెలివి+ఆరన్‌ = జ్ఞనముదయించేటోలి ఆర్మిలిన్‌ = (ప్రేమతో; ప్రీతితో; చెప్పన్‌ = తెలపటానికి; భవాదృశులు+అ = తమవంటివారే: తగుదురు = యోగ్యుల'

ఈ తొత్సర్యం: దరిలేని ధర్మానుష్టాన సముద్రంలో మునిగి దరి గానక అల్లాడుతున్న మావంటి అల్పులకో ధర్మసాగరానికి తీర మిది యని సంతోషంతో తెలియ జెప్పడానికి మీవంటి మహాత్ములే తగిఉన్నారో'

త. అగమోక్త విధంబు బ్రత్యక్షమును స; మాచరణముం బృథగ్విధ వ్యాకులములు లీ ధక్మనూక్ష్యత యి మ్మూటం దథ్య మిట్టి దన(గ రాని యట్లున్నది యనఫఘచరితో! నః , విధము” ప్రతిపదార్థం; అనఘచరిత! = పుణ్యవర్తనుడవైన పితామహా! ఆగమ+ఉక్త విధంబున్‌ = శేదమునందు చెప్పబడిన న నొడుకో (ప్రత్యక్షమును = కంటికి కనిపిస్తున్నది, ఎదుటనున్నది, లోకానుభవం; అఆచరణమున్‌ = పెద్దలనుంచి పరంపరగొ వసేక జ్‌ పృథక్‌*నిధ+వ్యాకులములు = వేర్వేరు తీరులతో కలగుండు పడుతున్నవి;ః ధర్మసూక్ష్మత = ధర్మస్వరూపం! ఈ సతో ఆగమోక్తవిధం, వ్రత్యక్షం, ఆచరణం అనే మూటిలో; ఇట్టిది = ఇటువంటిది; తథ్యము * వాస్తవ అనంగన్‌+రాని+అట్టు+ఉన్నది = అని చెప్పటానికి శక్యం కాకుండా ఉన్నది. త్రున్నుది' తాత్చర్యం: తాతా! ఆగమోక్తవిధం, (ప్రత్యక్షం, ఆచరణ - అని ధర్మం భిన్న భిన్న రీతులతో కలగుండు గ్య నీవు ఈ మూటిలో ధర్మసూక్ష్మత ఇద మిళ్ధ మని చెప్పటానికి వీలుకాకుండొ ఉన్నది. పుణ్యవర్త ధర్మసూక్ష్మ మంటే ఎటువంటిదో నాకు తెలుప వలసినది- 48 శ్‌ వ. అనిన నాపగేయుండు కౌంతేయాగ్రజుతో ని ట్లనియె. లో కో ప్రతిపదార్థం: అనినన్‌; ఆపగేయుండు = నదీనందనుడు-భీష్ముడు; కొాంతేయ+అ(గ్రజుతో స్‌ క్తుంళి కుమారు ధర్మజుడితో; ఇట్టు+అనియెన్‌ జ ఇట్టా అన్నాడు. తో లీ ర్శజోడీ తొత్సర్యం:; ధర్మజుడి పలుకులు విని మందాకినీనందనుడైన భీష్ముడు కుంతీజ్యేష్తనందనుకిగ ధర (ప్రకారం చెప్పాడు.

ఆమళాసనిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము గ!

క “ఇవి మూండు దెజంగులు ధ | ర్మువు సూక్ష్మత నిశ్రయింప ముఖ్యపదంబుల్‌

దివిరికోని యివియ చూచుట : యవనీశ్వర! పూర్వమునులయందుం గలుగుటన్‌. 419 (ప్రతిపదార్థం: అవనీ+ళశ్చర! = భూనాధా!; ధర్మువు సూక్ష్మతన్‌ = ధర్మము యొక్క సూక్ష్మతను; నిళశ్చయింపన్‌ = నిరయించటానికి; తివిరికొని = పూనుకొని; ఇవియ = ఆగమోక్త విధానం, ప్రత్యక్షం, ఆచరణం అనే వాటినే; చూచుటన్‌ ష్‌ = దర్శించటం వలననూ; పూర్వమునుల అందున్‌ = మునుపటి మునీశ్చరుల అందునూ; కలుగుటన్‌ = ఈ పద్దతుల అనునరణం, ఉండటం వలననూ; ఇవి మూండు తెజంగులున్‌ = ఈ మూండు విధానాలే: ముఖ్యపదంబుల్‌ = ధర్మసూక్ష్మ నిర్ణయానికి ప్రధానమైన గుర్తులు. తా త్పర్య ౦: 'ధర్మపుతో! ధర్మసూక్ష్మ నిర్ణయానికి ఆగమోక్తవిధం, ప్రత్యక్షం, సమాచరణం అనే ఈ మూడు విధానాలే తప్ప మరోదారి ఏదీ లేదు. పూర్వమునీంద్రులు సైతం ధర్మసూక్ష్మ నిర్ణయానికి ఆధారంగా వీటినే గై కొన్నారు. క రనుమానింపకు మంధుం దును నిశ్శంకాత్ముడును జడుండును బోలన్‌

జననాథ! యేను బల్కెద ; విని దృఢముగ నూయ మింక వేయును నేలా? 420 ప్రతిపదార్థం: జననాధ! = నరవరా!: ఏను పల్కెదన్‌ = నేను చెప్పుతాను; అంధుండును = (గ్రుడ్డివాడును; నిస్‌+శంకా+ఆత్ముండును వా పరమసంశయాత్ముడును; జడుండును = మందబుద్దిగలవాడు. మూఢుడును; పోలన్‌ = వీరికి సరిపోలేటట్టు; అనుమానింపకుము = సందేహించవద్దు? విని = నా పలుకు లాలించి; దృఢముగన్‌ = గట్టిగా: ఊందుము = ప్రమాణంగా స్వీకరించుము, అవలంబించు; ఇంకన్‌ = ఇక వేయును+ఏలా? ఉ పలుమాట లెందుకు? తొత్సర్యం: రాజా! (గ్రుడ్డివాడు, సంశయాత్ముడు, మూఢుడు- వీరి వలె నీవు సందేహించవద్దు. ఈ ధర్మజిజ్ఞాసమాని నేను చెప్పేమాటలు విని, నా మాటలనే (ప్రమాణాలుగా స్వీకరించి, వాటినే గట్టిగా అనుసరించుము. ఇక ఫలుమాటలతో నీకు పని లేదు సుమా! కళ. విమలాళ్మ యహింసయుదా। నము సత్యము గ్రోధవర్జనంబును విను ము

త్తమ ధర్మరాశి యిది ధ । రృమునకుం బరసీమ దీని మరుపుము మదికిన్‌, 421 ప్రతిపదార్థం: విమల+ఆత్మ! = ఓ నిర్మలచిత్తుడా!; వినుము = ఆలకించుము; అహింసయున్‌ = ప్రాణులను బాధించకుండటం; దానము = దానం చేయటం; సత్యమున్‌ = నిజం పలకటం: (క్రోధవర్దనంబును = కోపం వదలటం; ఉత్తమ ధర్మరాశి = మేలైన ధర్మముల యొక్క ప్రోగు ఇది = ఈ అహింసాదిక సద్గుణ సముదాయం; ధర్మమునకున్‌ = ధర్మానికి; పరసీమ = తుదిహద్దు; మదికిన్‌ = నీ మనస్సునకు; దీనిన్‌ = ఈ గుణరాళిని; మరువుము = మరుగునట్టు చేయుము; అలవడేటట్టు చేయుము, వశపరచుము. తాత్పర్యం: పరిశుద్దమైన మనస్సుగల పితామహా! అహింస, దానం, సత్యం, కోపరాహిత్యం అనేవి ఉత్తమ ధర్మాలు. ఈ గుణాలు ధర్మానికి పరమావధులు. కనుక నీ మనసు ఈ గుణాలను అనుసరించేటట్టు చేయవలసింది. తే. బ్రాహ్మణారాధనమునం దత్సరుండ వగుము; । దక్కు మొందు విచారముల్‌ ధర్మపుత్ర!'

యనిన మానస మానంద మంద నాతం , డేతని కతిభక్తి వందనం బాచరించి. 422

752 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము వ్రతివదార్హం: ధర్మవుత్ర! = యముడి కుమారుడా! (బ్రాహ్మాణ+ఆరాధనమునన్‌ = వి(ప్రులను పూజించటంలో! తత్పరుండవు+అగుము = ఆసక్తి కలవాడవు కమ్ము; ఒండు విచారముల్‌ = ఇతరచింతలు, ఆలోచనలు; తక్కుము = విడుపుము; మానుము; అనినన్‌ = అని దేవవ్రతుడు (భీష్ముడు) చెప్పగా? అతండు = యుధిస్టిరుడు; మానసము = హృదయం: ఆనందము+అందన్‌ = సంతసం పొందగా; అతనికిన్‌ = భీష్ముడికి: అతి భక్తిన్‌ = మిక్కిలి భక్తితో: వందనంబు = నమస్కారం: ఆచరించి = చేసి. (తరువాతి వచనంతో అన్వయం. తాత్సర్యం: ధర్మపుత్రా! విప్రులను ఆరాధించటంలో ఆసక్తి వహించుము. అన్యచింతలు వదలి పెట్టుము'”- అని భీష్ముడు పలికాడు. ధర్మజుడు మనసులో సంతోషించి ఆయనకు మిక్కిలి భక్తితో నమస్కరించాడు. వ. “ఎవ్వరు ధర్మంబునెడ ననూయ సేయుదు? రెవ్వరు దాని నుపొనింతు? రెజింగింవుము' వారి వారి పొందుగతులును విన వలతుం జెప్పు' మనిన నప్పారవోత్తమునకు న ప్వురుషసత్తముం డి ట్లనియె. 423 ప్రతిపదార్థం: ఎవ్వరు = ఏ మనుజులు; ధర్మంబు+ఎడన్‌ = ధర్మం పట్ల అసూయ+చేయుదురు = దోషారోపణం చేస్తారో, ద్వేషిస్తారో; ఎవరు = ఏ నరులు; దానిన్‌ = ఆ ధర్మమును; ఉపాసింతురు = సవిస్తారో, ఆచరిస్తారో: ఎజీంగింపుము ” తెలుపుము; వారి వారి పొందు గతులును = ధర్నాన్ని నిరసించేవారు, దానిని సివించేవారు పొందే స్టితి గతులను: పర్య పాపాలను; విన్‌ వలతున్‌ = వినవలెనని కోరుతున్నాను: చెప్పుము; అనినన్‌: ఆ+పౌరవ+ఉత్తమునకున్‌ = పురువంర పుట్టిన వారిలో (శ్రేష్టుడైన ఆ ధర్మపు(త్రుడికి: ఆ+పురుష+సత్తముండు = ఆ మానవోత్తముడైన భీష్ముడు; ఇట్టు+అనియేం రిని తాత్పర్యం: 'ఎవరు ధర్మాలపట్ట అసూయ వహిస్తారో, ఎవ్వరు వాటిని నమ్మి సేవిస్తారో ఆ ఇరుతెగల వు గూర్చి, వారికి కలిగే స్థితి గతులను గురించి తెల్పు' మని వేడగా ధర్మజునకు మహామానవుడొ భీష్ముడిట్లా అన్నా సీ, “వినుము రజస్తమో వికృతులం దగిలిన । మానసంబులు గల మానపులకు€ గలుగు ధర్మద్వేషకలనంబు; వారలు । నరకవాసార్దులు ధరణినాథ! సత్య పరాత్ములు సతతంబు ధర్మ ము । పాసింతు; రూర్జ్వ్య లోకాధివాస మునకు వా రుక్తులు; మునుమును పుట్టిన । సుతుండు ధర్మము పద్మజునకు దాని త్త పాక సంపద సుమతు లుపార్దితగ ను : షాసనము సేయుదురు తియ్యపంటి పరువ శ2డీ మాదరించి తదుపచార మాచరించు | వెరవుధల యట్టి జనముల విధము దోంప.' యొకగో ప్రతిపదార్థం: ధరణినాధ! = భూవల్లభా!; వినుము; రజ:+తమః+వికృతులన్‌(రజస్తమోవికృతులన్‌) = రజో గుణము కున్‌ ల తమో గుణము యొక్క వికారములను; తగిలిన = పొందేన; మానసంబులు+కల = మనస్సులు కలిగిన మౌననే ర్రోధులో నరులకు; ధర్మద్వేషకలనంబు = ధర్మమునందు విరోధమనే దోషం; కలుగున్‌ = సంభవిస్తుంది; వారలు = ఆ ధర్మ ః నసులు నరకవాస+అర్హులు = నరకలోకంలో నివసించటానికి తగిన వారు; సత్యపర+ఆత్ములు = సత్యమందు ఆసక్తి ర పరులు కలవారు; సతతంబున్‌ = ఎల్లప్పుడు; ధర్మమున్‌ = ధర్మాన్ని; ఉపాసింతురు = సేవిస్తారు; వారు ౯ అట్టాం గ ్ట లము ఊర్జ లోక+అధివాసమునకున్‌ = స్వర్ణభువనంలో నివాసంచెయ్యటానికి; ఉక్తులు = యోగ్యులు: పద్మబానక సల్మము జ్‌ నుండి జన్మించిన బ్రహ్మదేవుడికి; ఘునుమును పుట్టిన = తొట్టతాలుత జనియించినః సుతుండు = కుమౌరుగా

అనుశాసనిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము 753 ధర్మం; తియ్యవంటివరువము = మధురమైన వండు యొక్క వక్పదళను; ఆదరించి = పొటించి, గమనించి; తత్‌+ఉపచారము+ఆచరించు = దానిని వాడుకొనే పద్దతులనుసరించే; వెరవు+కల+అట్టి = ఉపొయమెరిగినట్టి. జనులవిధము+ తోయన్‌ = జనులతీరు గోచరించేటట్టు; సుమతులు = సుబుద్దులు; దాని పాకసంపద = ధర్మము యొక్క పక్పస్థ్రితి; ఉప+ఆర్జిత+కన్‌ = సంపాదిత అయ్యేటట్టు; ఉపాసనము+చేయుదురు = ఆ ధర్మాన్ని సేవిస్తారు. తాత్పర్యం: 'ధర్మజా! శ్రద్దగా వినుము. రజస్తమోగుణవికారం పొందిన మనసులుగల మనుష్యులు ధర్మం మీద సమే గతి. సత్వ వతపరాయణులు నిరంతరం ధర మునే సేవిస్తారు. పగబూనుతారు. అట్టివారికి నరక లోక నివాసమే సత్య వ్రతప ధర్మ సేవిస్తారు వారు స్వర్గలోకనివాససౌఖ్యానికి అర్హులు. ధర్మం బ్రహ్మదేవుడి ప్రథమపుత్రుడు. మధురఫలాలను భుజించటానికి ఉబలాటపడేజనులు దాని పరిపక్పస్టితిని ఎట్టా శ్రద్దాసక్తులతో. ఆదర బుద్దితో గమనిస్తూ ఎట్టా ఉపచారాలు చేస్తుంటారో ఆ విధంగానే మంచిబుద్దికలవారు ధర్మాన్నే ఆశ్రయించి సేవిస్తుంటారు.'

వ. అనినం గౌంతేయాగ్రజుందు శాంతనవుతోద 'సాధులు నసాధులు నన నెట్టివారు? చెప్పు మనుఓయు

నమ్మహాత్ముం డి ట్లనియె. ఉీస్త5్‌ పతిపదార్గం: అనినన్‌ కొాంతేయ+అ([గ్రజుండు = కుంతీపుత్రులలో పెద్దవాడు, ధర్మజుడు; శాంతనవుతోడన్‌ = శంతను వ త్తుడైన భీష్ముడిలో: సాధులు = సత్సురుషులు: అసాధులు = దుర్దనులు; అనన్‌, ఎట్టివారు; చెప్పుము" అనుటయున్‌ = అని లం చగా;: ఆ +మహా+అత్ముండు = ఈ దొడ్డబుద్దిగలవాడు- భీష్ముడు; ఇట్టు+అనియెన్‌. తా త్పర్యం: భీష్ముడి పల్కులు విని ధర్మజుడు ఆ మహనీయుడితో 'సాధువు లనగా ఎటువంటివారు? అసాధువు లనగా ఎటువంటివారు? చెప్పు మని అడుగగా భీష్ము డిట్టా చెప్పాడు.

భిష్ముండు ధర్మజునకు సాధ్వసొధుజనుల నిరూపించి చెప్పుట. (సం.13-148-8).

వ్‌ 'తమయంత నెలుంగరు ధర్మంబు సదుపదే । శమునను గాన రసాధుజనులు;

ధక్మబోధం బివ్విధంబులు రెంటను ; గలిగెదువారు సాధులు; తదీయ

చరితంటు విను; విడువరు మలమూత్రంబు : లర్హంబు గానిచో నధిప! యతిథి

భోజనశిష్టాన్న భోజులు, దెరు విచ్చి । తగినవారలకుం బ్రదక్షిణముగ తే. నరుగుదురు, నడపుదురు సత్యార్దనములు, | శరణు సొచ్చినం గాతురు, సురతగుప్తి

పరులు, నిజదారతృప్తులు, గురువినీతు, | లమలహృదయులు, సంతోష మారం గలరు,” 426 ప్రతిపదార్థం: అసాధుజనులు = సత్పురుషులు కానివారు, దుర్జనులు; ధర్మంబున్‌ = ధర్మమును; తమ+అంతన్‌ = తమకు తామే; ఎటుంరు = తెలియలేరు; సత్‌*ఉపదేశమునను = పెద్దల యొక్క ఉపదేశం వలన కూడ; కానరు = తెలిసికొనరు (గ్రహించరు; ధర్మబోధంబు న ధర్మోప్రదేశం: ఈ+విధంబులు రెంటను = తమకు తాముగా గాని, పెద్దలవలనగాని; కలిగెడు (ప్రవర్తనను; అధిప! = రాజా! విను = వినుము; అర్హంబు+కాభిచోన్‌ జ యోగ్యంగాని తావులో; మలమూత్రంబులు; విడువరు; అతిథి భోజనళిష్ట = అతిథులు భుబించగొ మెగిలంగ అన్న భేదాలు ణి అన్నమును భుజించేవారు-సాధుజనులు; తగినవారలకున్‌ = అర్హులైనవారికి: తెరువు+ఇచ్చి = దారి వదలి; ప్రదక్షిణముగన్‌ = కుడివైపునకు తిరిగి; అరుగుదురు = వెళ్ళతారు;

గర్‌డీ శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము సత్య+ఆర్జవములు = సత్యం, బుజుత్వం (నిష్కాపట్యం); నడపుదురు = కొనసాగిస్తారు; శరణు+చొచ్చినన్‌ = కొపొడుమని ఆశ్రయిస్తే; కాతురు = రక్షిస్తారు; సురతగుప్తి పరులు = వారు రతి (క్రీడ రహస్యంగా సల్పుతారు; నిజదారతృప్తులు = తమ భార్యలయందే సంతృప్తి చెందుతారు; గురువినీతులు = వారు తమగురువులకు విధేయులు: అమల హృదయులు = నిర్మల మనస్కులు; సంతోషము+ఆరన్‌+కలరు = ఎల్లప్పుడు సంతోషంతో హాయిగా ఉంటారు. తాత్సర్యం: 'సాధువులు కానివారు ధర్మం తమంతట తాముగాగాని, పెద్దలవలనగాని తెలిసికొనరు. సత్పురుషులు ధార్మిక జ్ఞానాన్ని తమంతట తాము గొను, గురువుల వలననూ అఆర్జిస్తారు. ధర్మజా! సత్పురుషుల చరిత్ర ఎటువంటిదో తెలుపుతాను (శ్రద్ధతో వినుము. వారు మలమూ(త్రములను యోగ్యములైన ప్రదేశాలలో విడువరు. అతిథులు భుజించిన పిదప శేషించిన ఆహారాన్ని భుజిస్తారు. అర్హులైనవారికి దారి వదలి ప్రదక్షిణ మొనర్చి వెళ్ళతారు. సత్యంగా, నిష్కపటంగా ప్రవర్తిస్తారు. శరణు జొచ్చినవారిని సంరక్షిస్తారు. (స్త్రీ సంగమం బయటికి పొక్క నీయరు. రహస్యంగా ఉంచుతారు. తమ భార్యలతోనే సంతృప్తి చెందుతారు. గురువుల పట్ల అణకువ కలిగి ఉంటారు. వారు నిర్మల హృదయులు; నిత్యసంతోషులు.” విశేషం: ధర్మిష్టులు (సత్సురుషులు) రాజమార్లాలలో, ఆవులనడుమ, ధాన్యం మధ్య మలమూత్ర విసర్జనం చెయ్యరు. అగ్నిని, వృషభమును, దేవుడిని, గోశాలను, (బ్రాహ్మడిని, ధార్మికుడిని, ముసలివాడిని చూచినపుడు వారికి ప్రదక్షిణం చేస్తారు. ఇంకొ వృద్దులకు, భారవాహులకు, అడువారికి, బాలురకు, ఆతురులకు, (బ్రాహ్మణులకు, గోవులకు, రాజులకు దారి వదులుతారు. మ _ అని వెండియు. 427 తాత్సర్యం: అని మరల. తే. 'సాధు లింద్రియ విభ్రాంతి సంహరింతు, ; రఘము. దెలిసి ప్రాయశ్చిత్త మాచరింతు, క్ర ॥ 42 రప్రకాశంబుగా ధర్మ మాచరింతు, ; రఖిలభూతదయాళుత్వమారం గలరు. మును! ప్రతిపదార్థం: సాధులు = సజ్జనులు; ఇంద్రియ విభ్రాంతిన్‌ = ఇం[ద్రియముల యొక్క తొట్రుపాటును, ఇంద్రియవ్యామోవా మును సంహరింతురు = నిర్మూలిస్తారు; అఘమున్‌ = పాపమును; తెలిసి = ఎరిగి; (ప్రాయళ్ళిత్తము+ఆచరింతురు య్‌ వు క్త పరిహరించే కర్మను కావిస్తారు: అ(్రకాశంబుగాన్‌ = గుట్టుగా, రహస్యంగా, చాటు కొనకుండా; ధర్మములు. ధర్మం సలుపవుతారు; అఖిలభూత దయాళుత్వము+ఆరన్‌+కలరు = సమస్త (ప్రాణుల మీద సంపూర్తంగా కృపచూను న ల తమ తాత్పర్యం: 'సత్సురుషులు ఇంద్రియభ్రాంతిని నిర్మూలిస్తారు. చేసిన పాప మెరిగి ప్రాయశ్చిత్తం చేసికొంటా పేరు ప్రకటించు కొనకుండా రహస్యంగా ధర్మం చేస్తారు. సమస్తభూతముల మీద దయా సంపూర్ణులై వెలుగొర జ ను వ అనిన విని యజాతశత్రుందు శంతనుపుత్తుతో నప్రయత్నులకు నద్ధంబు సిద్ధించుట గలుగు: ధకనేర నీతివిదులును నైన బలవంతులు బహుమార్గంబులగు సదుపాయంబుల నర్థంబు లో పెద్ద సిద్ధింపకుండెడు గొందణకు సిద్ధించియు నవి భోగంబుల కుపయోగ్యంబులు గాకుండు: ల లేకయుం గొన్ని చిత్తంబులందు విద్య లలవడు; శిక్షితులయ్యును నిర్విద్యు లగుటయుం గలు టా నోసియుం బోట్లం బడియును గొందలు చావరు; పూరి పుడుక దాంకి బలాధికులు చచ్చు చో గ29 గా గతం బేమి? యెజింగింపవే యనుటయు న మ్మహీపతి కమ్మహాత్తుం డి టనియె.

ఆనుశాననిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము 755 ప్రతిపదార్థం; అనినన్‌, విని; అజాత శత్రుండు = ధర్మజుడు; శంతను ప్యుత్రుతోన్‌ = భీష్ముడితో; అప్రయళత్నులకున్‌ = ఎట్టిప్రయళత్నం లేని వారికి; అర్హంబు = ధనం; సిద్దించుట+కలుగున్‌ = లభించటం సంభవిస్తుంది; ధర్మపరులును = ధర్మమునందు అనక్తి కలవారును; నీతివిదులును = నీతి నెరింగినవారును, ఐన బలవంతులు; బహుమార్గంబులు+అగు = పెక్కుదారులు గలిగిన; నత్‌+ఉపాయంబులన్‌ = మంచి ఉపాయాలచేత; అర్హంబులు = ధనములు; ఆకాంక్షింపన్‌ = కోరుతున్నా; సిదింపక+ఉండెడున్‌ = లభించకుండా ఉంటాయి; కొందణకున్‌ = కొంతమందికి; సిద్దించియున్‌ = సమకూడికూడా, అవి = ఆ ధనములు; భోగంబులకున్‌: ఉపయోగ్యంబులు కాక+ఉండున్‌ = ఉపయోగపడకుండా పోతాయి; శిక్షలు = బోధలు; పెద్దలేకయున్‌ = ఎక్కువగా ఉండనప్పటికినీ; కొన్ని చిత్రములరీదున్‌ = కొందరి మనస్సులలో; విద్యలు = చదువులు; అలవడున్‌ = అబ్బుతాయి, సిద్దిస్తాయి; ఛిక్షితులు+ఆయ్యును = బోధించబడిన వారైనప్పటికినీ; నిర్విద్యులు+అగుటయున్‌ = చదువురానివారు కావటం కూడ; కలుగున్‌ = జరుగుతుంది; తెవుళ్ళన్‌ = రోగాల వలన; నోసియున్‌ = నొచ్చియూ, బాధచెందికూడా; పోట్లన్‌ = దెబ్బలచేత, పొడుపులచేత; పడియును = నొచ్చికూడ; కొందరు; చావరు:; పూరిపుడుక = గడ్డి సరక, గడ్డిపోచ; తాంకి = (గ్రుచ్చు కొని; బల+అధికులు = శక్తిసంవన్నులు; చచ్చుట = చావటం; చూచెదము = చూస్తున్నాము; ఇట్టుకాన్‌ = ఇట్టా జరగటానికి; కతంబు+ఏమి? = కారణమేమిటి?; ఎతింగింపవు+ఏ = తెలుసవా?; అనుటయున్‌ = అని ధర్మరా జడుగగా; ఆ శమహీపతికిన్‌ = ఆ భూభర్తకు (ధర్మజునకు); ఆ+మహా+ఆత్ముండు = ఆ దొడ్డ మనసు గల భీష్ముడు; ఇట్టు+అనియెన్‌. తాత్పర్యం: భీష్ముడి పలుకులు విని ధర్మజుడు, 'తాతా! ఎట్టి ప్రయత్నం లేకుండానే కొందరికి డబ్బు వస్తుంది. ధర్మాత్ములు, నీతిమంతులు అయిన శక్తి సంపన్నులు ఎన్నో మార్గాలలో, ఎన్నో ఉపాయాలతో ధనం సంపాదించటానికి ' సర్పయత్నాలు చేసినప్పటికినీ వారి కది లభించదు. మరి కొంతమందికి సిరి సమకూడినా సుఖ మనుభవించటానికి ఉపయోగపడదు. గురుబోధ అంతగా లేకపోయినప్పటికీ కొందరికి సులువుగా చదువులు అబ్బుతాయి. కొందరికి అధ్యాపకులు ఎంత బోధించినా ఏ మాత్రం విద్యలు పట్టువడవు. రోగాలతో నొచ్చికూడ, కత్తిపోట్లకు, కర్రదెబ్బలకు గురి అయికూడ కొందరు చొవరు. మరి కొంతమంది బలవంతులు గడ్డిపోచ (గ్రుచ్చుకోగా కాలం చేస్తారు. ఇట్టివెన్నో వైపరీత్యాలను చూస్తున్నాము. ఇందుకు కారణ మేమిటో తెలుప వలసింది" అని అడిగిన అజుతశత్రువుకు అ భీమ్మడు ఇట్టా అన్నాడు.

శుభాశుభంబులు పూర్వ జన్మ కృత పుణ్యపాపంబులచే గల్గునని చెప్పుట. (సం.13-149-10). క 'మొలవం బెట్టని యట్టిది ; మొలచునె? తొలుమేని దానముల నానార్థం

బులు సిద్ధించుం బ్రయత్నం । బులు లేకయు; నింత నిజము భూపవరేణ్యా! 430 ప్రతిపదార్థం: భూపవరీణ్యా! రాజులలో ఉత్తముడా!; మొలవన్‌ = మొలచుటకు, చెట్టు చేమలు మొలకెత్తటానికి; పెట్టని+అట్టిది ఇ నేలలో నాటని బీజం; మొలచును+ఎ? = పుట్టుతుందా? పుట్టదని భావం; తొలుమేని దానములన్‌ = పూర్వజన్మలో చేసిన దానాల చేత; నానా+అర్ధంబులు = అనేక ప్రయోజనాలు; ప్రయత్నంబులు లేకయున్‌ = ఎట్టియత్నాలు చెయ్యకుండానే! సిద్దంచున్‌ ఇ నెరవేరుతాయి; ఇంత నిజము = ఇది వాస్తవం. తాత్పర్యం: 'రాజేంద్రా! నేలలో బీజం నాటకుండా మొక్క మొలుస్తుందా? మొలవనే మెలవదు. అట్టే ముందటి జన్మలో చేసిన దానాల వలననే ఎట్టి ప్రయత్నాలు లేకుండానే అన్ని ప్రయోజనాలు నెరవేరుతాయి. ఈ మాట నిజం తు. అలఘు తపములు దొలుమేన గలిగెనేని ; వెదకి కొనివచ్చు న న్నరు విపులభోగ

ములు వురాక్ళృత వృద్ధసీనల ఫలించు ; బుద్ధికలిమియు విద్యలం పొలుచుటయును. న

ల్‌ద్‌6 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ప్రతిపదార్హం: అలఘుతపములు = గొప్పతపస్సులు; తాలుమేనన్‌ = మునుపటి జన్మలో' కలిగెన్‌+ఏనిన్‌ = చేసి ఉన్నట్లయితే; ఆ+నరున్‌ = ఆ మానవుడిని; విపులభోగములు = విస్తారమైన సుఖాలు; వెదకి కొని వచ్చున్‌ = తాముగా వచ్చి ఆశ్రయిస్తాయి; పురాకృతవృద్దసేవలన్‌ = మునుపు చేయబడిన పెద్దల శుశ్రూషవలన; బుద్దికలిమియున్‌ = తెలివి కలగటం; విద్యలన్‌ = చదువులలో; పొలుచుటయున్‌ = (ప్రకాశించటమూ; ఫలించున్‌ = సిద్దిస్తాయి. తాత్పర్యం: ముందటి జన్మలో ఘనతపస్సులు చేసి ఉన్నట్లయితే ఆ మనిషిని విస్తారమైన సుఖాలు వచ్చి వరిస్తాయి. పూర్వం చేసిన పెద్దల సేవ వలననే నరులకు తెలివితేటలు కలుగుతాయి. వారు చదువులలో రాణిస్తారు. క తొలుమేన నహింసారుచి । గలిగిన చీర్చాయు వొందుం గారణభూతం బులు భూవర! యివి యీ గుణ। ములు లేమియ కీడులకును మూలం బరయన్‌. 432 ప్రతిపదార్థం: భూవర! = రాజా; తొలుమేనన్‌ = మునుపటిపుట్టువులో; అహింసారుచి = అహింసయందు ట్రీతి; కలిగినన్‌ = ఉన్నట్టయితే: అతడు; దీర్టశ+ఆయువున్‌+ఒందున్‌ = దీర్చాయుష్యమును పొందుతాడు; ఇవి = ఈ అహింనాదులు: కారణభూతంబులు = ఇందుకు హేతువులు; ఈ గుణములు లేమియ = ఈ సద్గుణాలు లేకుండటమే; అరయన్‌ = ఆలోచించగా; కీడులకున్‌ = ఆపదలకు, అనర్జాలకు; మూలంబు = హేతువు. తాత్పర్యం: వెనుకటి జన్మలో అహింసయందు ఆసక్తి కలిగి ఉంటే అతడు ఈ జన్మలో దీర్చాయుష్మంతు డవుతాడు. యుధిష్టిరా! ఈ సద్గుణాలే ఇందుకు హేతువులు. ఇవి లేకుండటమే అన్ని అనర్జాలకు మూలం. వ. కావున. 433 తాత్సర్యం: ధర్మజా! కనుక, త్ర. వినుము దానంబుం దపమును వృద్దసేవ : నము నహింసయు నియత కృత్యములు సర్వ జనుల కి మృహాగుణములు మనమునందు ; దృఢముగా నిల్చి నడపుము ధీరవర్య!' శతప3శడే ప్రతిపదార్థం: ధీరవర్య! = ధైర్యం కలవారిలో (శ్రేష్టుడా!: వినుము = ఆలకించుము; దానంబున్‌ = వితరణ గుణం; తపమును = తపశ్ళర్య; వృద్దసేవనము = పెద్దలకు శుత్రూష చేయటం; అహింసయున్‌ = ప్రాణులను బాధించకుండటం; సర్వజనులకున్‌ = సమస్తప్రజలకు; నియతకృత్యములు = విధిగా ఆచరించదగిన కార్యములు; ఈ+మహాగుణములు = ఈ గొప్పగుణాలనుః దృఢముగాన్‌ = గట్టిగా; మనమునందున్‌ = మనస్సులో; నిల్చి = నిలుపుకొని; నడపుము = పనులు సాగించుము. తాత్పర్యం: ధీరోత్తమా! వినుము. దానం, తపస్సు, పెద్దలను 'ససివించటం, (ప్రాణులను కాంసించకుండటం, అనేవి సమస్త జనులు విధిగా ఆచరించదగిన కార్యాలు, ఈ దొడ్డ గుణాలను గట్టిగా మనసులో నిలుపుకొని అనుస్టించవలసినది, వ. అని యుపదేశించి యాపగానందనుండు వెందియు.€ బాండవాగ్రజున కిట్లనియె. 4తపల్‌ తాత్సర్యం: అని బోధించి గంగానది పుత్రుడైన భీష్ముడు మళ్ళీ పాండు మహారాజు కుమారులలో జ్యేష్టుడైన ధర్మరాజుతో ఇట్లా అన్నాడు.

ఆనుశాసనిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము 757 న్‌్‌ “ఎప్పుడు ధర్మంబునెడ నాదరము గల । వానికి. గాలంబు దాన యిచ్చు ధర్మతత్త్వ ప్రబోధము! బరిస్పుటముగా/ | గావున సుస్థిరభావశుద్ధి సహిత తప క్షత స్నాన చాన జపంబు ; లను దేవతా పూజలను నమోఘ కాలు(దై వర్తింపంగా ధర్మయోగంబు ; సమకూరు; ధర్మంబు సాధనత్వ శే. మొంది చేయించికొని చెప్పం బొందు నిర్మ। లాత్మకుండు సంసార పారాత్మకంబు సత్య మజరామరము బోధ నిత్య మచ్యు! తము పరానంద మగు నప్పదంబు ననఘ! 436 ప్రతిపదార్థం: అనఘ! = పుణ్యుడా[; ఎప్పుడున్‌ = నిరంతరం, అనవరతం:; ధర్మంబు+ఎడన్‌ = ధర్మం పట్ట ఆదరము+కలవానికిన్‌ జ గౌరవమున్న మనిసికి, అభిలాషగలవాడికి; కాలంబు = కాలమే; ధర్మతత్త్యబోధము జ ధర్మస్వరూపజ్ఞానం, ధర్మమిట్టాంటిదనే ఎరుక; పరిస్పుటముగొన్‌ జు తేటతెల్లంగా, మిక్కిలి స్పష్టంగా, విశదంగా; తొను+అ = ఆ ధర్మమే; ఇచ్చున్‌ జు కలుగజేస్తుంది, ప్రసాదిస్తుంది? కావునన్‌ = కనుక; సుస్తిర = నిశ్చలమైన; భావశుద్ది సహిత = చిత్తశుద్దితో కూడిన, హృదయనైర్మల్యంతో కూడిన" తపః = తపస్సు చేత శ్రుత = ధర్మశా(స్తాల వినికిడి చేత; స్నాన దాన, జపంబులను = స్నానం, దానం, మంత్ర జపం అనువాటి చేత; దేవతా పూజలను = దైవములను ఆరాధించటం చేత; ఆమోఘకాలుండు+ఐ = వ్యర్థంగాని కాలం కలవాడై; సమయాన్ని వ్యర్థపరచకః వర్తింప(గొన్‌ = ప్రవర్తిస్తే! ధర్మయోగంబు సమకూడున్‌ = అతడికి ధర్మంతో చేరిక కలుగుతుంది, ధర్మం సంప్రాప్తిస్తుంది" ధర్మంబు = ధర్మం: సాధనత్వము+ఒంది = ఉపకరణమై; చేయించుకొని = తన (ప్రచారం చేయించుకొని; చెప్పన్‌ నా స్వరూప జ్ఞానబో ధ గొవించగా।; నిర్మల+అఆత్మకుండు = ఆ కల్మషరహితమైన మనస్సు కలవాడు ఆపరిశుద్ద హృదయుడు' సంసారపార+ఆత్మకంబున్‌ = భవసాగరానికి అవలితీరమైనదీ; సత్యము = సత్యమైనది; అజర+ఆమరము = ముదిమి వినాశం లేనిదీ; బోధనిత్యంబు = జ్ఞానంచేత శాశ్చతమైనదీ; అచ్యుతము = జారుపాటులేనిదీ, నాశంలేనిదీ: పర+ఆనందము ఇ పరమానందరూపమైనదీ: అగు = అయినట్టి, ఆపదంబున్‌ = ఆ స్టానమును, ముక్తిని; పొందున్‌ = పొందగలడు. తాత్పర్యం: ఎల్లప్పుడూ ధర్మమందు ఆసక్తిగల జనుడికి కాలమే ధర్మతత్త్య స్వరూప జ్ఞానం స్పష్టంగా కలిగిస్తుంది. కనుక నిశ్చలమైన చిత్తశుద్దితో తపస్సు, ధర్మశా(స్త్రాలశ్రవణం, స్నానం, దానం, మంత్రజపం, దైవారాధనం కాలాన్ని వ్యర్హపుచ్చ కుండా యధావిధిగా ఆచరిస్తుంటే అట్టివాడికి ధర్మం సంప్రాప్తిస్తుంది. ఆ ధర్మాన్నే తరభణోహియంగా గైకొని తాను ఆచరిస్తూ, ఇతరులచేత ఆచరింపజేస్తూ, బోధిస్తూ ఉంటే ఆ నిర్మల హృదయుడు సంసారమునకు ఆవలి గట్టుగ ఉన్నట్టిది, సత్యమైనది, జరామరణాలకు దవ్వైనది, జ్ఞానపూర్మమూ, వినాశరహితమూ పరమానందరూపమూ అయిన ముక్తిపదాన్ని పొందుతాడు.' న. అది నిర్దేశించి మజియును. 437 తాత్సర్యం: అని నిర్ణయించి చెప్పి ఇంకను. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం) శ్ర . "కను వెలుంగు వేద వ్యాస మునినరుండు । నధిప! కృష్ణుండు నీకు. బరాయణంబు చింత దిగ€ ద్రావి పాలింపు శాంతవృత్తిం। బ్రజల; సర్వంబునందును విజయి వగుము.' 438 ప్రతిపదార్థం; అధిప! = రాజా! నీక్షున్‌ = నీకు; వేదవ్యాసమునివరుండు = ముని'్రేష్టుడ్డైన శ్రీవేదవ్యాసుడు; కనువెలుంగు = కంటికి వెలుతురు వంటివాడు, మార్గదర్శకుడు; కృష్ణుండు = త్రీ కృష్ణభగవానుడు; పరాయణంబు = అత్యంత ప్రియమైన

758 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ఆశయస్టానం, నీకు దిక్కైన దేవుడు; చింత = విచారమును; దిగన్‌+త్రావి = వదలిపెట్టి: 'ప్రజలన్‌ = జనులను; శాంతవృత్తిన్‌ = మనోని[గ్రహంతో, మిక్కిలి చల్లగా; పాలింపు = ఏలుము; సర్వంబు+అందును = అన్ని విషయాలలో; విజయివిశఅగుము = విజయం పొందుము. తాత్పర్యం: 'ధర్మజా! నీకు వేదవ్యాసమహర్షి కంటికి వెలుగువంటివాడు. వాసుదేవుడు నీకు ఆరాధ్యదైవం. ఇక చింత వదలి ప్రజలను చల్లగా పరిపాలించుము, కార్యరంగములందు విజయం పొందుము." క అని యిట్లుపదేశించిన ।; యనిమిషతటినీ తనూజు నతుల వచనమున్‌ విని మో మలరంగం బులకలు । దనువున జూదుకొన నొప్పె ధర్మజుం డధిపా! 439 ప్రతిపదార్థం: అధిపా! = ఓ జనమేజయమహారాజా॥ అని = అంటూ; ఇట్లు = ఈ ప్రకారం; ఉపదేశించిన = బోధించినట్టి అనిమిషతటినీ తనూజు = దేవనదీపుత్రుడైన భిష్ముని యొక్క; అతులవచనముల్‌ = సాటిలేని మాటలు: విని = ఆలకించి? మోము = ముఖం; అలరంగన్‌ = వికాసం చెందగా; పులకలు = గగుర్పాటు; తనువునన్‌ = శరీరమందు: జాదుకొనన్‌ = కలుగగా; ధర్మజుండు = ధర్మరాజు; ఒప్పెన్‌ = ప్రకాశించాడు. తాత్పర్యం. జనమేజయమహారాజా! ఈ విధంగా బోధించిన దివిజగంగా పుత్రుడైన భీష్ముడి సాటి లేని మాటలు ఆలకించగొనే ధర్మపుత్రుడి ముఖం వికసించింది. గగుర్పాటు పొందిన శరీరంతో అతడు (ప్రకాశించాడు. సీ. అపుడు వీక్షించి సత్యవతీ సుతుండు శం । తనునందనునితోడ 'ధర్మజుందు దెలివొందె భవదుప దేశామృతంబున; । ననుజులు+ గృష్టుండు నాప్రసకల రాజన్యులును ధృతరాప్టుందు. చానును । దగ ని న్నుపాసించి దయకు బాత్ర మయ్యె, వీడ్కొలుపు మియ్యవనీశు( దజితోడం । గ్రమ్మణ నితండు నీ కడకు వచ్చు ఈ వాయగాక! యనిన వాత్సల్యమున నార్ధ । మైన చూడ్కిన మృహాత్ముం డతనిం య 0 జూచి 'పురికిం జనుము; శుభపరంపరలకు । భాజనంబ వగుము రాజముఖ్య!” 44 ప్రతిపదార్దం: అపుడు = జ వేళు సత్యవతీసుతుండు = సత్యవతి కుమారుడైన వ్యాసమహర్షి వీక్షించి = ల్‌ శంతనునందనునితోడన్‌ = శంతను మహారాజు పుత్రుడైన భిష్ముడితో; భవత్‌+ఉపదేశ+అమృతంబునన్‌ = నీ బోధక లో సుధారసంచేత; ధర్మజుండు; తెలివి+శఒందెన్‌ = జ్ఞానం పొందినాడు; అనుజులున్‌ = తోబుట్టువులును? కృష్ణుండు ఆపష్షసకలరాజన్యులును వా హితులైన సమస్తరాజులును, ధృతరా(ష్ట్రండున్‌: తానును = తాను కూడ (ధర్మజుడు” త చక్కగా; నిన్నున్‌; ఉపాసించి = కొలిచి; దయకున్‌ = నీకృపకు; పాత్రము+అయ్యెన్‌ = అర్హుడైనాడు; ఈ+అవనీ+ఈచు ల ఈభూపతిని; వీడ్కొలుపుము =, సెలవిచ్చి పంపుము; తజితోడన్‌ = సమయం రాగానే: 'క్రమ్మజన్‌ = మరలః ఇతండు న ధర్మపుత్రుడు; నీకడకున్‌ = నీచెంతకు; వచ్చువాండుగాక ="రాగలడు; అనినన్‌ = అని వ్యాసమహర్షి పలుకగా; లో నిన్‌ ఆత్ముడు = ఆ భీష్ముడు; వాత్పల్యమునన్‌ జ వాత్యర్యిరసంచేత' అఆర్దము+ఐన+చూడ్కిన్‌ = తడిసిన చూపుచేత! కు, క్ష ధర్మరాజును; చూచి; పురికిన్‌ = హస్తినకు; చనుము = వెళ్ళుము; శుభపరంపరలకున్‌ = శుభములయొక్క వ సమూహమునకు; భాజనంబవు+అగుము = పాొత్రుడవు కమ్ము. ఈ కు షి ఆగ ఆతి 4 అగ జనొడు" తాత్పర్యం: అపుడు వ్యాసమహర్షి భీష్ముడిని చూచి, 'ధర్మజుడు నీ ఉపదేశసుధారసం తనివార (గ్రోలి జ్ఞానమనుప కు సోదరులు, వాసుదేవుడు, మిత్రులైన సమస్తరాజులు, ధృతరాష్ట్రుడు, తానూ చక్కగా నిన్ను సేవించి నీ నన

ఆమళశొసనిక సర్వము - పంచమాశ్వానము ౯759 పాత్రమైనాడు. ఇక ఈతనికి సెలవిచ్చి హస్తినకు పంపుము. సమయానికి తిరిగి నీ దగ్గరకు రాగలడు' అని చెప్పాడు. భీష్ముడు వాత్సల్య రసంచేత తడిసిన చూపులతో ధర్మజడిని వీక్షించి 'కుమారా! నీవు పురమునకు వెళ్లుము. శుభ పరంపరలు పొందుము”.

భిష్ముండు ధర్మజు నూజడించి కరిపురంబునకు( బంపుట. (సం.13-252-5). వ, _ అని యనుజ్ఞ చేసి వెండియు. తగ! తాత్పర్యం: అని సెల వొసంగి మళ్ళీ (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). వ్‌ 'నీ బుద్ధి ధర్మైకనిష్ట గావుతను; స । మగ్ర దక్షిణ బహుయజ్ఞములు య యాతి చందమున త్రీద్ధాన్వితంబుగం జేయు; ; రాజు ధర్మంబునం బ్రకృతి రంజ నము నాచరింపు; చుట్టములును జెలులును । బండిన వృక్షంబుం బక్షి కులము లెట్లట్ల నిన్నాశ్రయించి సుఖించువా; । రర్యుని యుత్తరాయణము వచ్చు తే, టరసికొనియుండి నాకద కరుగుదెమ్ము ।; పొమ్ము; తల్లియు. దమ్ములు భూవరుండు నీవు సుఖులరై యుండుండు నృపవరేణ్య!' ; యనుడు నానంద మొంది ధర్మాత్మజుండు. త42 ప్రతిపదార్థం: నృపవరేణ్య! = రాజులలో శ్రేష్టుడా!? నీ బుద్ది = నీ మనస్సు; ధర్మ+ఎకనిష్టశకొవుతను = ధర్మమందు ముఖ్యంగా నిలుకడ కలది అగుగాక, కుదురుకొను గాక! సమగ్ర దక్షిణ = అధిక దక్షిణలుగల, బహుయజ్జ్ఞములు = అనేక యాగాలు; యయాతి చందమునన్‌ = యయాతి మహారాజువలె; (శ్రద్దాశఅన్వితంబుగన్‌ = విశ్యాససహితంగా; చేయు = సల్పుము, రాజధర్మంబునన్‌ = రాజు అనుసరించవలసిన ధర్మంతో; ప్రకృతిరంజనము = ప్రజలను సంతోషపెట్టటం, అలరించటం; ఆచరింపుము = కావింపుము, చుట్టములును = బంధువులు; చెలులును = మిత్రులు; పండిన వృక్షంబున్‌ = ఫలించిన చెట్టును పండ్ల చెట్టును; పక్షికలములు = పక్షులగుంపులు; ఎట్టు = ఏ విధంగా ఆ(శ్రయించుకొని ఉంటాయో; అట్టు+అ = ఆరీతిగానే; నిన్నున్‌ = నిన్ను; ఆశ్రయించి = అధారం చేసికొని; సుఖించువారు = సుఖంగా ఉంటారుగాక[; అర్కుని = సూర్యుడి యొక్క, ఉత్తర+ఆయనము+వచ్చుట = మకరరాశిలో ప్రవేశం జరగటం; అరసికొని+ఉండి = కనిపెట్టుకొని ఉండి; నాకడకున్‌ = నాదగ్గరకు; అరుగుదెమ్ము = రావలసినది; పొమ్ము = ఇపుడు పట్టణానికి వెళ్ళుము; తల్లియున్‌ = మీ జనని; తమ్ములున్‌ = నీ సోదరులు; భూవరుండున్‌ = రాజగు ధృతరామ్షుడును, నీవున్‌ = నీవు; సుఖులరు+వి+ఉండుండు = సుఖంగా ఉండండి; అనుడున్‌ = అని భీమ్మడు చెప్పగా? ధర్మ+అత్మజుండు జు ధర్మరాజు; ఆనందము+జఒంది = హర్షించి (తరువాతి వచనంతో అన్వయం). తొత్పర్యం: 'నరనాధోత్తమా! నీబుద్ది ధర్మమందే నిశ్చభంగా నిలుచుగాక! యయాతిమహారాజు వలె భూరిదక్షిణ లిచ్చి అనేక యాగాలు (శ్రద్దావంతుడవై చేయవలసింది. రాజ ధర్మాన్ననుసరించి రాష్ట్రంలోని ప్రజలను సంతోషపరచుము. పండ్ర చెట్టును పక్షిసమూహం ఇవలె నిన్నాశ్రయించుకొని ఉన్న నీచుట్టాలు, నీ మిత్రులు సుఖింతురుగాక! కుమారా! సూర్యుడు మకరరాశిలో ప్రవేశించిన శుభకాలం కనిపెట్లుకొని ఉండి నా దగరకు లి సల్మీ ఆ త, ! య గి రావలసింది. ఇపుడు హస్తినాపురికి వెళ్ళుము. నీ తల్లీ, నీ తమ్ముళ్ళూ, నీ తండ్రి ధృతరాస్త్రుడూ, నీవూ సుఖంగా ఉండరీడి' అని గాంగేయు డనగానే ధర్మజుడు ఆనందించి- విశేషణ; అలం: ఉపమ,

760 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము వ. "అట్ల చేయువాండ' నని సవినయంబుగాం బలికి దేవవ్రతునకు దండప్రణామం బాచరించి యిట్లు దీడుకొని. 443 (ప్రతిపదార్థం: అట్టు+అ = నీవు చెప్పిన విధంగానే; చేయువాండన్‌ = చేయగలను అని, సవినయంబుగాన్‌ = అణకువతో కూడేటట్టు: పలికి దేవవ్రతునకున్‌ = భీష్ముడికి; దండప్రణామంబు+ఆచరించి = కర్రవలె సల వ్రాలి నమస్కరించి ఇట్టు వీడుకొని = ఈ విధంగా భీష్ముడిని వదలి, పోయివచ్చెదనని విన్నవించి బయలుదేరి (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం) తాత్సర్యం: “తాతా! తమరు చెప్పినట్టుగానే నడుచుకొంటా' నని వినయంతో విన్నవించి భీష్ముడికి సాౌష్టాంగదండ'ప్రణామం చేసి, “వెళ్ళి వస్తా' నని చెప్పి సెలవు గైకొన్నాడు ధర్మరాజు. క. మును లనుపంగం గృష్టాదులు , జనుదేరంగ నాత్మపురికిం జనియె ముదితులై జను లెదురు కొనంగం బుణ్యాం । గనలును విప్రులును వచ్చి కని వీవనతోన్‌. తగగ ప్రతిపదార్థం: మునులు = మునీశ్చరులు; అనుపంగన్‌ = పోయిరమ్మని పంపగా; కృష్ణణఆదులు = ముకుందుడు మున్నగువారు" చనుదేరంగన్‌ = వెంటరాగా; ఆత్మపురికిన్‌ = తననగరానికి- చనియెన్‌ = ధర్మజుడు" వెళ్ళాడు. ముదితులు+ఐ = సంతసించినవారై: జనులు = పురంలోని (ప్రజలు ఎదురుకొనంగన్‌ = తనకు ఎదురుగా రాగొ (ప్రత్యుత్చానం సల్బగా” పుణ్య+అంగనలును = ముత్తైదువలునూ; విప్రులును = భూసురులును; వచ్చి = చనుదెంచి, అరుదెంచి, తోతెంచి, కని = తనను వీక్షించి; దీవనతోన్‌ గ్‌ ఆశీర్వాదంతో. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం) తొచ్సర్యం: ధర్మజుడు మునీశ్వరులు తనను పోయి రమ్మని పంపగా వాసుదేవుడు మున్నగువారు వెంటరాగొ తన నగరానికి వెళ్ళాడు. సంతోషంతో పు రప్రజలు ఎదురుగా వచ్చారు. ముత్తైదువలు, (బ్రాహ్మణులు వచ్చి తనను దర్శించి దీవనలతో. రం క లనులు చల్లంగ మహిమో , ద్లాసితుండై యిట్లు వోయి ధర్మజుండు నిజా వాసం జి సౌచ్చి గాంధా । లీసంభావన మొనల్సి ప్రియము దలిర్వన్‌. ఉర్‌ ప్రతిపదార్హం: సేసలు చల్లంగన్‌ = మంగళాక్షతలు తన శిరంపై చల్లగా: ధర్మజుడు; మహిమ+ఉద్భాసితుండు+ఐ = గొప్పతనంతో, ('ప్రాభవంతో 'ప్రకాశిస్తున్నవాడై: ఇట్టుపోయి. = ఈ (ప్రకారంగా వెడలినవాడై; నిజ+ఆవాసంబు+చాచ్చి = తన ఇంటిలో, (ప్రాసాదంలో, మందిరంలో, భవనంలో ప్రవేశించి: గాంధారీ సంభావనము+ఒనర్చి = గాంధారీదేవిని ఆదరించి, ఓదార్చి: టైయము+తలిర్పన్‌ = గ్రేమ చిగురింపగా. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). " రం: ం తాత్పర్యం: మంగళాక్షతలు తన శిరంపై చల్చుతుండగా ధర్మజుడు 'ప్రాభవంతో దీపిస్తూ బయలుదేరి పురికి స్‌తన న లా విచ్చేసి భవనంలో (ప్రవేశించాడు. ప్రవేశించగానే తొలుత గాంధారీదేవిని దర్శించి, ఆమె నూరడించాడు, ఆ తరువాత్‌ (ఎమ చిగురించుగా, ఆ. శేలి కెటోగి ముదము ద్రౌపది కొనరించి । సకలపారజనుల జానపదుల నెలమి యొ: స లయ వఏీడుకొలిపి భూసురులకు । దానవిధుల సమ్మదం బొనర్లి. 446

ఆనుశాననిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము 761 ప్రతిపదార్థం: తల్లికిన్‌ = జనని అయిన కుంతీమహాదేవికి; ఎఅంగి = నమస్కరించి; (ద్రౌపదికిన్‌ = పాంచాలికి; ముదము = సంతోషం; ఒనరించి = కలిగించి; సకలపొరజనులన్‌ = సమస్త పట్టణప్రజలను; జానపదులన్‌ = (గ్రామవాసులను, పల్లెలలో నివసించే జనులనూ; ఎలమి = ప్రీతి; ఒలయన్‌ = జనింపగా, అతిశయించగా; వీడుకొలిపి = తనను దర్శింపవచ్చిన ఈ జనులందరిని పోయిరండని సాగనంపి; భూసురులకున్‌ = వి(ఫ్రులకు; దానవిధులన్‌ = దానంచేయటం చేత: సమ్మదంబు+జఒనర్భి = సంతోషం సమకూర్చి. (తరువాతి వచనంతో అన్వయం). తాత్పర్యం: ధర్మజుడు తన తల్లి అయిన కుంతీ మహాదేవికి నమస్కరించాడు. (ద్రౌపదీ దేవికి సంతసం కలిగించాడు. తనను దర్శించవచ్చిన నగరవాసులను, పల్లీ వాసులను ఆనందంతో వెళ్ళిరండని సాగనంపి (బ్రాహ్మణులను దాన ధర్మాది విధులచే సంతోషపరిచాడు.

వ. వివతులైన నతులకు నమగ్రధనంబు లొనంగి, ధృతరామ్రునిం బ్రభూత వూజా కరణంబునం బరితుష్టునిం జేసె. ఉష?

ప్రతిపదార్హం: విపతులు+ఐన = భర్తలను కోల్పోయిన; సతులకున్‌ = (స్త్రీలకు; సమ(గ్రధనంబులు+ఒసంగి = దండిగా విత్తమిచ్చి: ళా

ధృతర్వాష్ష్రునిన్‌; ప్రభూతపూజాకరణంబునన్‌ = అధికంగా పూజించటం చేత; సంతుష్టునిన్‌+చేసి = తృప్పిపరచి. (తరువాతి

పద్యంతో అన్న్మయం).

తొత్సర్యం: ధర్మజుడు మగలను పోగొట్టు కున్న మగువలకు అధికంగా ధనము లిచ్చాడు. ధృతర్మాష్టుడిని

మిక్కుటమైన పూజలచేత సంతృప్తిపరిచాడు.

త్‌ తమ్ములును గృష్టుండును బ్రమోదమునం దేల ; నమ్మహీశ్వరుం డపుడు రాజ్యాభిషేక మంగళము నొందినట్లు నెమ్మది దలంచి । గట్టియైన యూఖణట పెంపు గాంచి పొలిచె. త48

ప్రతిపదార్ధం: తమ్ములును = తోబుట్టువులైన భీమాదులు; కృష్ణుండును = మాధవుడునూ:; 'ప్రమోదమునన్‌+తేలన్‌ = ఆనందంలో

తేలియాడగా: ఆ+మహీ+ఈశ్చరుండు = ఆ భూవల్లభుడు - ధర్మరాజు; అపుడు = ఆ వేళ; రాజ్య+అభిషేక+మంగళమున్‌ న

రాజ్యాభిపేక మనే శుభప్రయోజనాన్ని; ఒందిన+అట్టు = పొందినరీతిగా; నెమ్మదిన్‌+తలంచి = తన నిండు మదిలో భావించి;

గట్టి+ఐన+ఊజుట+పెంపున్‌ = దృఢమైన విశ్రాంతి యొక్క ఆధిక్యమును: కాంచి = పొంది; పొలిచెన్‌ = స్వస్పచిత్తుడై శోభిల్హాడు. తాత్పర్యం: తన తోబుట్టువులూ, గోవిందుడూ పరమానందభరితు లౌతూ ఉండగా ధర్మజుడు అపుడు రాజ్యాభిషేక శుభమును పొందిన వాడి వలె తన నిండు మదిలో భావించి మిక్కిలి విశ్రాంతి వహించి విరాజిల్హాడు.

వ. అట్లు శోభిల్లి వారల నుచిత ప్రకార సమాచరణంబులకుం జన నియోగించి యభ్యంతర మందిరంబున కరిగె; న ట్లజాతశత్రుండు సమ్యగంగీకృత సామ్రాజ్యం డయి జన సంపూజ్యం బగు చరితంబున సంప్రవర్తిలు చుండం బంచాశ ద్వాసరానంతరంబ వాసరపతి యుత్తరాయణగతుం డగుటయు. 449

ప్రతిపదార్థం: అట్టు; శోభిల్లి = (ప్రకాశించి; వారలన్‌ = తన తమ్ముళ్ళను; ఉచితప్రకార సమాచరణంబులకున్‌ = తగు విధములైన

కార్యాచరణములకు; చనన్‌ = వెళ్లుటకు; నియోగించి = నియమించి; అభ్యంతరమందిరంబునకున్‌ = లోపలి సౌధంలోనికి; అరిగెన్‌ = వెళ్ళాడు; అట్టు = ఆ విధంగా: అజాతశత్రుండు = ధర్మజుడు; సమ్యక్‌+అంగీకృత సామ్రాజ్యుండు+అయి = చక్కగా సమ్మతించబడిన

(స్వీకరించబడిన) సా(మ్రాజ్యం కలవాడై: జనసంపూజ్యంబు+అగు = ప్రజలచే పూజింపదగిన, గౌరవించదగిన; చరితంబునన్‌ =

762 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము (ప్రవర్తనతో; సం్రవర్తిలుచున్‌+ఉండన్‌ = మెలగుతుండగా; పంచాశత్‌+వాసర+ అనంతరంబు+అ = యాబైరోజుల తర్వాత; వాసరపతి = దినాధిపతి అయిన సూర్యుడు; ఉత్తర+ఆయన+గతుండు+ అగుటయున్‌ = ఉత్తరాయణంలో ప్రవేశించినవాడు కాగొ; తొత్పర్యం: ఆ విధంగా ధర్మరాజు ప్రకాశిస్తూ తన తమ్ముళ్ళను తత్తత్‌ కాలోచితములైన పనుల నిర్వహణానికీ నియమించి తాను లోపలి సౌధం లోనికి వెళ్ళాడు. ఆయన చక్కగా రాజ్య పరిపాలన బాధ్యతలు స్వీకరించి జనాదరణీయమైన ప్రవర్తనతో మెలగుతుండగా యాభై దినముల పిదప సూర్యభగవానుడు ఉత్తరాయణంలో ప్రవేశించాడు. ధర్మజుండు కృష్ణాదుల( దోడ్కొని భిష్ముని యొద్దకుం బోవుట. (సం.13-153-6). నీ, అ క్కౌరవేశ్వరుం డప్పుడు కదలి గాం । ఛారిని ధృతరాష్ట్ర ధరణి విభుని గొంతిని మున్నిడుకొని కృష్ణు. దమ్మునిం.। దన తమ్ములను విదురుని యుయుత్తు సంజయులను గృపాచార్యధౌమ్యుల మంత్ర । కోవిదులగు యాజకులను దోడ( గొని వస్త్ర చందనాగురు పుష్ప ఫలఘృత । కుందముల్‌ వట్టించుకొని యనేక తే. రత్నములు గాంచనంబు. దో రాంగ నగ్ని; యంచితంబుగ దా సంఘటించి యోగ్య జన సమానీతముగం జేసి సకల పరిజ । నంబుం గొల్వ మహావిభవంబు మెలియ. 450 ప్రతిపదార్థం: ఆ+కౌరవ+ఈశ్వరుండు = ఆ కురువంశ (ప్రభువు - ధర్మజుడు; అప్పుడు = అపుడే; కదలి = బయలుదేరి? గాంధారినిన్‌: ధృతర్శాష్ట ధరణివిభునిన్‌ = ధృతర్యాష్ట్ర మహీపతిని; గొంతినిన్‌ = కుంతీదేవిని; మున్ను+ఇడుకొని = ముందుంచుకొని కృష్ణున్‌ = యదువల్లభుడిని; తమ్మునిన్‌ = ఆయన అనుజుడైన సాత్యకిని; తన తమ్ములను = తన తోబుట్టువులైన భిమాదులనుః విదురునిన్‌ యుయుత్సుసంజయులనున్‌ = ధృతరాష్ణుడి కుమారులలో (బ్రతికిఉన్న యుయుత్సుడిని, సంజయుడిని; కృహాఆరాణ్య ధౌమ్యులన్‌ = గురువైన కృపాచార్యుడిని, పురోహితుడైన ధౌమ్యుడిని; మంటత్రకోవిదులు+అగు = మంధత్రవిద్యలందు నివు యాజకులను = యజ్ఞములు చేయించగల బుత్విక్కులను; తోడన్‌+కొని = తన వెంట బెట్టుకొని; వస్త = నూ తనములి వస్త్రాలు; చందన = శ్రీగంధం, మంచిిగంధపు కొయ్యలు; అగురు = అగురు అనే పరిమళద్రవ్యం, అగురు చెక్కలు పు పూలు; ఫల = పండ్లు ఘృతకుండముల్‌ = నేతికడవలు; పట్టించుకొని = మోయించుకొని; అనేక రత్నములున్‌ “ ల్‌ రత్నాలు, మాణిక్యాలు; కాంచనంబున్‌ = బంగారం; తోన్‌+రాంగన్‌ = తన వెంబడి 'వస్తుండగా; అగ్ని = నిప్పు; అంచిత = ఒప్పిదంగా, పూజ్యంగా; తాన్‌ = తాను; సంఘటించి = "సమకూర్చి; యోగ్యజన సమానీతముగన్‌+చేసి = అర్హులైన వగా? చక్కగా కొనిరాబడుతున్నదిగా ఒనర్చి; సకలపరిజనంబున్‌ = సమస్త సేవక బృందం; కొల్వన్‌ = తనను 'సీవిస్తూ ఉం మహావిభవంబు మెజియన్‌ = గొప్ప వైభవం దీపించగా. (తరువాతి వచనంతో అన్వయం) ం చుకొని తొత్చర్యం: కురువంశరాజులలో మేటి అయిన ధర్మజుడు గాంధారీధృతరా(ఘ్టులను, కుంతీదేవిని ముందు న శ్రీకృష్ణుడిని ఆయన తమ్ముడు సాత్యకినీ, తన 'తమ్ములైన భిమాదులనూ, విదుర సంజయులనూ ధృతరాష్త (| శావడొలు క్ల త్రికుం బయలుదేరాడు. నూతన వస్త్రాలు, చందన కాష్ట్రములు, అగరు చెక్కలు, పూలు, పండ్డుః నే కదలి మోసికొంటూ పరిజనులు వెంటనడిచారు. అనేక మణులు మాణిక్యాలు బంగారం ఆయన వెంటి కనను వచ్చాయి. పవిత్రాన్టిని యోగ్యజనులు జాగరూకులై తీసికొని వస్తుండగా యుధిష్టిరుడు సేవక గణం సేవిన్తుండగా మహో వైభవంతో విరాజిల్టుతూ.

ఆనుశాననిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము 763 వ. చని భీష్ముని వీరశశయనస్థానంబున కనతి దూరంబునం దేరు డిగ్గినం గృష్టాదులును రధావతరణంబులు చేసిరి; తానును వారును బారాశర్య నారద దేవల ప్రభృతి వపరమనంయమి నముపాస్యమానుం డగు న మ్మాననీయుం జేర నరిగి ముని జనంబులకు వినతుం డయి తదభినందితుం డగుచునా ధర్మనందనుం డయ్యమరనదీనందనునకు నభివందనం బాచరించి సమీచీనధ్యానతత్పరుందడైన య ద్దేవవ్రతు నుద్దేశించి. 451 ప్రతిపదార్థం: చని = వెళ్ళి; భీష్ముని వీరశయన స్టానంబునకున్‌ = వీరుడైన గాంగేయుడి వడుక ఉన్నచోటికి; అనతి దూరంబునన్‌ = చేరువలోనే; తేరు+డిగ్గినన్‌ = స్యందనం నుండి దిగిన వెంటనే; కృష్ణశ+ఆదులును = శౌరి మొదలైనవారు: రధ+ఆవతరణంబులు చేసిరి = తమ తమ తేరుల నుంచి దిగారు; తానును = ధర్మజుడును; వారును = కృష్ణాదులును; పారాశర్య = పరాశర మునీంద్ర పుత్రుడైన వ్యాసుడు; నారద, దేవల (ప్రభృతి = నారదుడు, దేవలుడు మొదలగు; పరమ సంయమి = మహామునులచే? సముపాస్యమానుండు+అగు = లెస్సగా సేవించబడుతున్న; ఆ+మాననీయున్‌ = ఆ గౌరవించదగిన భీమ్మడిని; ఆ ధర్మనందనుండు = ఆ ధర్మరాజు; చేరన్‌+ఆరిగి = చెంతకు వెళ్ళి; మునిజనంబులకున్‌ = యోగులకు; వినతుండు+అయి = నమస్కరించి; తత్‌*అభినందితుండు+అగుచున్‌ = వారిచే కొనియాడ బడుతూ, సంతోషపరచబడినవాడై; ఆ+అమరనదీ నందనునకున్‌ = అ దేవనదీకుమారుడైన భీష్ముడికి; అభివందనంబు+ఆచరించి = (ప్రణామం సమర్పించి: సమీచీన ధ్యాన తత్పరుండు+ఐన = ఉచితమైన ధ్యానంలో నిమగ్నుడైన: ఆ+దేవవ్రతున్‌+ఉద్దేశించి = ఆ భిమ్మడిని గురించి; ఆయన వైపు చూచి (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). తాత్పర్యం: ధర్మరాజు మహావీరుడైన భీష్ముడు పరుండి ఉన్న ప్రదేశానికి సమీపంలో రధం దిగాడు. శ్రీకృష్ణుడు మొదలిన వారంతా తమతమ తేరులనుండి దిగారు. అజాతశత్రుడు వారితో కలసి వ్యాసుడు, నారదుడు, దేవలుడు మున్నగు మహర్షులచే 'సేవించబడుచున్న పూజార్హుడైన శాంతనవుడి చెంతకరిగి ముందు అక్కడి మునులకు నమస్కరించాడు. ఆ మౌనిపుంగవు లందరూ తనను కొనియాడగా పాండవా(గ్రణి గంగాపు(త్తుడికి ప్రణమిల్లి ధ్యాననిమగ్నుడైన ఆ మహామహు నుద్దేశించి. ళా తే. 'అనఘ! వచ్చితి ధర్మనందనుండ( బ్రణతి ।; యాచరించెద; నాపలు కవధరింప నవసరంబేని విను సమయంబు వార్చి; యగ్ని మొదలుగం దే దగు నట్టివాని, 452 ప్రతిపదార్థం: అనఘ! = పుణ్యుడా!; ధర్మనందనుండన్‌ = నేను ధర్మపుత్రుడిని; వచ్చితిన్‌ = వచ్చాను; ప్రణతి+ఆచరించెదన్‌ = నమస్కొరం చేస్తున్నాను; నా పలుకు = నా మాట; అవధరింపన్‌ = చిత్తగించటానికి; అవసరంబు+ఏని = అవసరమైతే, సమయం కుదిరితే? విను = ఆలకించవలసీనది; సమయ్యంబు వార్చి = ఉత్తరాయణ వేళ కారకు నిరీక్షించి. అన్ని మొదలుగన్‌ = దహనసంస్కారానికి కావలసిన అనలం మొదలుకొని; తేన్‌+*తగు+అట్టివానిన్‌ = తీసికొనిరాదగినట్టి వస్తువులనెల్ల గ్‌! పవ ద (తీసుక వచ్చానని తరువాతి పద్యంతో అన్నయం)., తొత్సర్యం: పుణ్యపురుషా! నేను ధర్మజుడిని; వచ్చాను. నీకు నమస్కరిస్తున్నాను. అవసరమైతే నా మాటలు చిత్తగించ వలెనని వేడుతున్నాను. ఉత్త్యాయణం రాగానే అన్ని మొదలుగా తీసికొని రాదగిన వస్తువుల నెల్ల (తీసికొని వచ్చాను). సీ, తెచ్చితి, బుత్విజుల్‌ వచ్చిరి, హరియు నీ । తనయుండు ధృతరాస్త్రుండను, సమస్త బంధులు6 గల మహీపతులు విప్రులు బౌర ; జనులు నేతెంచిరి సదయహృదయ!

764 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము వీరి. జూడుము కను విచ్చి నావుడు నమ్మ । హాత్ము. డందఅం జూచి యా నృపాలు కేలు'చెమల్టుచు “మేలు చేసితి దైవ ; యోగంబు గాదె నీ వొదవు టరయ ఆ. మనజినాథ! మాఘమాసంబు శుక్ల ప । క్షంబు నామనమున సంప్రమోద మావహిల్లం జేసి” నని యభినందించి ।; యతని కధిక హర్ష మావహించిె. 453 ప్రతిపదార్ధం: తెచ్చితిన్‌ = తీసికొని వచ్చాను; బుత్విజుల్‌ = పురోహితులు; వచ్చిరి = వచ్చారు; హరియున్‌ = నారాయణుడును. నీతనయు(డు = నీ కుమారుడైన; ధృతరాష్టుండును = ధృతరాష్ట్ర మహారాజును; సమస్త బంధులున్‌ = చుట్టాలందరును, కలమహీపతులున్‌ = ఉన్న రాజులు; వి(ప్రులున్‌ = భూసురులు; పొరజనులున్‌ = పురవాసులును; ఏతెంచిరి = వచ్చి ఉన్నారు: సదయహృదయ! = దయతో కూడిన మనసుగల పితామహా[ కనువిచ్చి = కన్నులు దెరచి; వీరిన్‌ = ఈ వచ్చినవారిని; చూడుము = కనుగొనుము; నావుడున్‌ = అని ధర్మజుడు వచింపగా; ఆ+మహా+ఆతు థ్రడు = ఆ గొప్ప మనసు గల భీష్ముడు; అందణన్‌+చూచి = ఎల్లరినీ విలోకించి; ఆ నృపాలుకేలు = రాజైన ధర్మజుడి హస్తం; తెమల్చుచున్‌ = తన చేతితో పట్టుకొని కదలిస్తూ: మేలు చేసితి = ఉపకార మొనర్చ్హావు; నీవు = నీవు; ఒదవుట = నాకు లభించటం" అరయన్‌ = ఆలోచించగా; దైవ యోగంబు+అ+కొాదు+ఎ? = దైవము యొక్క తోడాటు కాదా?; మనుజనాధ! = ధర్మజా!; మాఘమాసంబు+శుక్రపక్షంబు = మాఘమాసంలోని సితపక్షం; నామనమునన్‌ = నా హృదయంలో: సంప్రమోదము = మిక్కిలి ఆనందం; ఆవహిల్లన్‌చేసెన్‌ = కలిగించింది: అని: అభినందించి = కొనియాడి; అతనికిన్‌ = ధర్మరాజుకు; అధికహర్షము = మిక్కుటమైన సంతోషం; ఆవహించెన్‌ = కలిగించాడు. తాత్పర్యం: తాతా! తీసికొనిరాదగిన వస్తువు లన్నిటినీ తీసికొని వచ్చాను. మంత్రవేత్తలైన పురోహితులు వచ్చారు శ్రీకృష్ణుడు, నీ కుమారుడైన ధృతరాష్ట్ర మహారాజు, చుట్టాలు. ఉన్న రాజులూ, బ్రాహ్మణులూ, పౌరులూ వచ్చి ఉన్నారు. ఓ కరుణామయహృదయుడా! వీరినందరినీ కనువిచ్చి చూడు' మని ధర్మజుడు వేడుక్‌ న్నాడు. మవోత్ముడైన గాంగేయుడు వారి నందరిని కలయజూచి, ధర్మతనయుడి కరము తన కరముతో కదలిస్తో ॥ మ ం పక్షం కుమారా! ఎంతో ఉపకారం చేశావు. నీవు నాకు దైవానుగ్రహం వలననే లభించావు. ఈ మాఘమాస శుక్ల పక్ష నామది కెంతో హర్షం సమకూర్చింది” అని అతడిని కొనియాడి అతడికి అధికానందం చేకూర్చాడు. ప్రతిపదార్థం: తత్‌*+అనంతరంబు+అ = ఆ తరువాత; ధృతరా్రునితోన్‌, ఇట్టు+అనియెన్‌. తాత్పర్యం; ఆ పిదప ధృతరా(ష్ష్రుడితో ఇట్లా అన్నాడు. తే 'వేదశాస్త్ర పరిజ్ఞాన వృద్ధసేన ; నములు గలిగి యశేషధర్మములు నెజింగి కక శ ల ల శక! వ్యాసమునిపతి దేవరహస్య మర్ధిం। జెప్ప విని నిష్కళంకత నొప్పి తనఘ! త్‌ గ అత్డ జట్ల ల క్‌ ప్రతిపదార్థం: అనఘ! = పుణ్యుండా!; వేదశాస్త్రపరిజ్ఞాన = వేదములందలి. శాస్త్రములందలి విశేషజ్ఞానం: వృద్ధసేవన న పెద్దల యొక్క శుగ్రూషు కలిగి = లభించి; అశేషధర్మములున్‌ = సమస్త ధర్మాలు; ఎజింగి = తెలిసి; వ్యాసముని న్‌ ౯ స ళ్‌ స్నా! ల ఖ్‌ చెప్త మునీంద్రుడైన వ్యాసులవారు; దేవరహస్యము ఇ దేవతలకు మాత్రమే తెలిసిన రహస్యాన్ని; అర్హిన్‌ న్‌ ప్రీతితో: ల తెలుపగా? విని = ఆకర్షించి; నిస్‌+కళంకతన్‌ = దోషరాహిత్యంతో, ఎట్టి దోషం లేక; ఒప్పితి = (ప్రకాశించావు

ఆనుశాసనిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము 765 తాత్పర్యం: 'పుణ్యపురుషా! నీవు వేదశాస్త్ర విజ్ఞానం, పెద్దలసేవ కలిగిన వాడివి. అన్ని ధర్మాలు ఎరిగిన వాడివి; వేదవ్యాసమహర్షి ప్రీతితో దేవతలకు మాత్రమే ఎరుగదగిన రహస్యం ఎరిగించగా విని దోషరహితుడవై వెలుగొందుతున్నావు. కు కావున భవితవ్యములకు : నీ వడలంగ వలదు; పాండునృపపుత్తులు స

ద్ధావమునం జూడ నేర్చిన ; భూవర! తగ నీవు గన్న పుత్తులుగారే.! 456 (ప్రతిపదార్హం:; కావునన్‌ = కనుక; భవితవ్యములకున్‌ = జరుగనున్నవాటికై; నీవు; అడల;గన్‌+వలదు = భయపడవద్దు; పాండు నృపవుత్రులు = పాండురాజు కొడుకులు; సద్‌+భావమునన్‌ = మంచితలంపుతో; చూడన్‌+నేర్చినన్‌ = నీవు చూడగలిగితే: భూవర! = ఓ రాజా; తగన్‌ = యోగ్యంగా; నీవు = నీవు; కన్నపుపత్రులు+కారు+ఏ = కనినట్టిబిడ్డలు కారా? కన్న కుమారులే అని భావం. తాత్సర్యం: ధృతరాష్టమహారాజా! జరుగనున్న వాటిని గూర్చి నీవు భయపడనక్కరలేదు. మంచితలంపుతో నీవు చూడ గలిగితే నీ తమ్ముడైన పాండురాజు కుమారులు నిజంగా నీకడుపున పుట్టిన బిడ్డలవంటి వారే కదా! కు వీరిం బరిపాలింపుము; । వీరలశుశ్రూషం జిత్త వృత్తి ముదమునం

గూరంగ ధర్మసుతునిపై। గారుణ్యము గలిగి పనులు గణపుము నెమ్మిన్‌. 457 (ప్రతిపదార్థం: పీర్రిన్‌ = పొండునందనులను; పరిపాలింపుము = కాపాడుము; వీరలశు'శ్రూషన్‌ = వీరిసేవవలన; చిత్తవృత్తి యు మనోవ్యాపారం; ముదమునన్‌ = సంతోషంతో; కూర6గన్‌ = నిండగా; ధర్మసుతునిపైన్‌ = ధర్మపుత్రుడి మీద; కారుణ్యము = కృప కలిగి = కల్లినవాడవై; నెమ్మిన్‌ = ప్రీతితో; పనులు+కజపుము = కర్తవ్యములు బోధింపుము, రాచకార్యముల నెరిగింపుము- తాత్పర్యం: రాజా! పాండవులను పరిపాలించుము. వీరి సేవల వలన నీ హృదయం ఆహ్లాదంతో నిండగా, ధర్మజుడిపై కృప చూపుము. ట్రీతితో ఇతడికి కర్తవ్యబోధ కావింపుము. తే, ఏ నెలుంగుదు నితండు నీయెడం బ్రయంబు ; భక్తియును గల్గి యక్రూరభావు దగుట

నీవు వత్సలత్వమున నీ నృపతిం బంచి ; పనులు గొనుము కౌరవకుల భారధుర్య! 458 ప్రతిపదార్థం: కౌరవకుల భారధుర్య] = కౌరవవంశ భారమును మోసేవాడా!; ఇతండు = ధర్మరాజు; నీ+ఎడన్‌ = నీ విషయంలో; ప్రియంబు = (ప్రేమ; భక్తియును+కల్లి = భక్తియును కలిగి అక్రూరభావుండు+అగుటన్‌ = క్రూరస్వభావం, కరినస్వభావం లేనివాడు కావటం, ఎను = నేను; ఎజుంగుదున్‌ = తెలియుదును; నీవు = నీవు; వత్సలత్వమునన్‌ = వాత్సల్యంతో; ఈ న సపతిన్‌ = ఈ రాజును; పంచి = ఆజ్ఞాపించి; పనులుళ్థానుము = సేవలు చేయించు కొమ్ము. తొత్సర్యం: కురువంశ భారమును వహించే ధృతరా[ష్ర్రా! ధర్మజుడు నీయెడ (ప్రేమ, భక్తి కలవాడని నాకు తెలుసు. ఇతడు కరిన స్వభావం కలవాడు కొడు. నీవు వాత్సల్యంతో ఈ నృపతిని చూచుకొమ్ము. ఆజ్ఞాపించి ఇతడిచేత 'సీవలు చేయించుకొమ్ము!

క, విను నీతనయులు దుర్యో; ధనాదు లవినీతిపరు లధర్మజ్ఞులు క్రో నారల | మనమున నిడి వగవ వలదు ? ధను లతిలుబ్ధులు 1 మనుజాధీశా! 459

766 శ్రీనుదాంధ్ర మనాభారతము ప్రతిపదార్థం: మనుజ+అధి+ఈశా! = నరేశ్ళరా!; విను = నా పలుకు లాలకించుము; నితనయులు = నీకుమారులైన; దుర్యోధన+ ఆదులు = ధుర్యోధనుడు దుళ్ళాసనుడు మొదలైనవారు; అవినీతిపరులు = నీతి మాలినవారు; అధర్మజ్డులు = ధర్మమెరుంగనివారు; క్రోధనులు = కోప స్వభావులు; అతిలుబ్బులు = మిక్కిలి దురాశాపరులు: వారలన్‌ = ఇట్టి వారిని; మనమునన్‌+ఇడి = మనసులో నిలుపుకొని; వగవన్‌+వలదు = దుఃఖించవద్దు. తాత్పర్యం: రాజా! నీ కుమారులు దుర్యోధనుడు మున్నగువారు నీతిమాలిన వాళ్ళు. ధర్మవిహీనులు, కోప స్వభావులు, పరమ దురాశా పరులు; ఇట్టాంటివాళ్ళను మనస్సులో నిలుపుకొని దుఃఖించవద్దు.' వమ . అని పలికి కృష్ణు నాలోకించి. 460 చొత్సర్యం; అని వచించి శ్రీకృష్ణుడిని వీక్షించి. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం) భీష్ముండు శరీరంబు విడుచుటకు శ్రీకృష్ణు ననుజ్జ్ఞ. గొనుట. (సం.13-153-36). ణ్‌ తే, 'దేవదేవ! జీవాత్మక! దేనవంద్య! । శంఖ చక్ర గదా పద్మ చారుహస్త! వాసుదేవ! త్రివిక్రమ! వరద! పరమ ; పురుష! ప్రణతి యొనర్దెదం గరుణం జూడు.” 461 ప్రతిపదార్థం: దేవదేవ! = దేవతలకు పతియైనవాడా!: దేవనాయకా! జీవ+అత్మక! = జీవస్వరూపుండా, జీవులలో అంతర్యామిగ్‌ ఉన్న వాడా! దేవవంద్య = వేల్పులచేత నమస్కరించబడేవాడా, కొనియాడబడేవాడా!; శంఖచ'క్రగదాపద్మచారుహస్త = పాంచజన్యమా శంఖం, సుదర్శన మనే చక్రం, కౌమోదకి అనే గద, పద్మం- అనేవాటిచే సుందరమైన చేతులు కలవాడా!; వాసుదేవ = వసుదేవుడి కుమారుడా!; త్రివిక్రమ = బలిని దొనమడిగి ముజ్జగాలు అ'క్రమించినవాడా!: వరద! = భక్తులకు వరములిచ్చేవాడా!: పరు పురుష! = పురుషులలో ఉత్తమపురుషుడా! పురుషోత్తమా!: ప్రణతి+ఒనర్చెదన్‌ = నిన్ను సోత్రం చేస్తాను; కరుణన్‌ = కృప చూడు = కనుగొనుము. తొత్సర్యం: 'దేవదేవా! జీవాత్మకా! వేల్పులచేత నమస్కరించబడేవాడా! శంఖం, చక్రం, గదు పద్మం అనునం హస్తములందు ధరించినవాడా! వసుదేవనందనా! తత్రివిక్రమావతార! పురుషోత్తమా! నిన్ను స్తోత్రం చేస్తున్నాను. నన్ను దయతో చూడుము. వ. అనుచు నమస్కరించి. త62 తాత్పర్యం: అని పలుకుతూ నమస్కారం చేసి. వ “బలము నీవ నాకు, భక్తుండ నీయెడ, । నాలుబిద్ద లేని యట్టివాడయం త 6 గావు నన్ను నధిక కారుణ్యమున నిమ్మ । సిజ్ఞం గమలదళమనోజ్ఞనయన! స ౯ శక్తీ (ప్రతిపదార్థం: కమలదళ నునోజ్ఞనయన। = తామర రేకులవలె అందమైన కన్నులుకలవాడా!; నాకున్‌ = నాకు; బలము గే నీవు+అ = నీవే; నీ+ఎడన్‌ = నీ విషయంలో; భక్తుండన్‌ = భక్తుడిని; ఆలు = భార్య; బిడ్డ = చూలు; లేని+అట్టి ణీ మ్సు ల్రేనటు వంటి వాడిని; అధిక కారుణ్యమునన్‌ = మిక్కి లిదయతో; నన్నున్‌ = నన్ను; కొవు = రక్షించుము; అనుజ్ఞన** = నేను వెళ్ళటానికి ఉత్తరువు ఒసంగుము

అనుశాసనిక వర్వము - పంచనూశ్వాసము ౯7ర్ర/ తాత్సర్యం: 'పదపత్రాల వంటి సుందరనేత్రాలు కలవాడా! నాకు నీవే బలం, నేను నీ భక్తుడిని. ఆలూ, చూలూ లేనివాడిని. నన్ను పరమకృపతో పరిరక్షించుము. శరీరయాత్ర ముగించటానికి సెలవియ్యవలసింది.' చ. అని వెండియు. 464 తొత్సర్యం:; అని మరల. (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). స చూధవ! పాండుకునూర వర్గమునకు ; గతి నీవ; రక్షింపు కరుణ మెజయ;

దుర్జుద్ధియైన యా దుర్యోధనుని తోడ6 । గృష్టుం దెక్కడ నుందు గెలుపు గలుగు

నక్కడి కంటి నేం బెక్కునూఖులు; నట్లు । చెప్పగా నా పంపు సేయ కత

దమవారి నెలను సమయించి తానును ।; సమసె; ని న్నెఖుంగుదు; నమిత మహిమ తే. నరుయ నారాయణుండు నను పరమమునులు । జగము రక్షించుటకుం గేలి జన్మ మొంది

సంచరించెద రని పరాశరసుతుండు । నారదుండును జెప్పెరి నాకు. దొల్లి.” 465 ప్రతిపదార్థం: మాధవ! = లక్ష్మీనాయకా!; పాండు కుమార వర్షమునకున్‌ = పాండురాజు యొక్క సుతసమూహానికి; గతి = దిక్కు; నీవు+అ = నీవేనయ్యా!: కరుణమెటియన్‌ = కృప వెలయగా; రక్షింపు = వారిని కాపాడుము; దుర్చుద్ది+ఐన = చెడుబుద్ది గలవాడ్డైన; ఆ+దుర్యోధనుని తోడన్‌ = ఆ సుయోధనుడితో; నేన్‌ = నేను; పెక్కుమాటులు = పలుసారులు; కృష్ణుడు +ఎక్కడన్‌+ఉండున్‌ = శ్రీకృష్ణుడు ఏ పక్షంలో ఉంటాడో; అక్కడికిన్‌ = ఆ పక్షానికి; గెలుపు+కలుగున్‌+అంటిన్‌ = విజయం లభిస్తుందని చెప్పాను; అట్టు చెప్పంగాన్‌ = అట్టా చెప్పినప్పటికినీ; నా పంపు+చేయక =" నా ఆజ్ఞ ననుసరించక; అతండు = ఆ సుయోధనుడు; తమవారిన్‌: ఎల్లనున్‌ = అందరినీ; సమయించి = చంపి; తానును+సమసెన్‌ = తాను కూడ మరణించాడు; నిన్నున్‌+ఎజుంగుదున్‌ = నీ వెవరో తెలిసికొన్నాను: అమిత మహిమన్‌ = మిక్కిలి (ప్రభావంతో; నరుండు = నరుడు" నారాయణుండు = నారాయణుడు; అను = అనే పేరులు గల; పరమమునులు = గొప్పమునీశ్చరులు" జగము రక్షించుటకున్‌ = లోకాన్ని కాపొడటానికే; కేలిజన్మము+ఒంది = వినోదించుటకు జన్మము లెత్తి లీలామానుష వి([గ్రహులైై సంచరించెదరు+ అని = విహరిస్తున్నారు, మెలగుతున్నారు అని" పరాశరసుతుండు = పరాశరమహర్షి తనయుడైన, శ్రీ వేదవ్యాసమహర్షి నారదుండును = బ్రహ్మమానసపుత్రుడైన నారదమహర్షియు; నాకున్‌ = నాకు; తొల్లి = మునుపు, పూర్వం; చెప్పిరి = తెలిపి ఉన్నారు. తాత్పర్యం: 'రమావల్లభా! పాండునందనులకు నీవే దిక్కు. వారిని కరుణతో కాపాడుము. దుష్టబుద్ధి అయిన దుర్యోధనుడితో "కృష్ణుడు ఏ పక్షంలో ఉంటాడో ఆ పక్షమునకు విజయం తధ్య' మని పలుమారు నేను చెప్పాను. పాండవులతో కలసి మెలసి ఉండుమని నేను చెప్పిన మాటలు అతడు వినక యుద్ధ మొనర్చి తమవారినందరిని మరణం పాలుచేసి తుదకు తానుగూడ మరణించాడు. కేశవా! నిన్ను నే నెరుగుదును. మహా మహిమతో నరుడు, నారాయణుడు అనే పరమబుషులు లోక సంరక్షణార్థం లీలామానుష వేషధారులై శ్రీకృష్ణార్చునులుగా చరిస్తున్నారని పరాళశరమహర్షి నందనుడైన వ్యాసులవారూ, (బ్రహ్మమానసపుత్రుడైన నారదులవారూ నాకు మునుపే చెప్పి ఉన్నారు.'

ఇర8 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము వ. అనిన విని వాసుదేవుండు దేవవ్రతు వదనం బత్యాదరంబున నాలోకించి. 466 ('ప్రతిపదార్హం: అనినన్‌; విని; వాసుదేవుండు; దేవ(వ్రతువదనంబు = భిష్ముడి ముఖం; అతి+ఆదరంబునన్‌ = మిక్కిలి మన్ననతో ? అలోకించి = చూచి (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). తాత్పర్యం: భీష్ముడి పలుకులు విని శ్రీకృష్ణుడు మిక్కిలి ఆదరంతో ఆయన ముఖం చూచి (ఇట్టా అన్నాడు) ఆ. “క్రీ డొకప్టు లేదు, కృతపుణ్యుం డవు, తండ్రి । వలని భక్తి పెంపు గలవు; దానం , గాదె బంటుం బోలె గాంగేయ! మృత్యువు : నీవశమున నిలిచె ని్థరముగ, 467 ప్రతిపదార్థం: గాంగేయ! = గంగానందనా!; ఒకప్లు = ఏనాడున్నూ; కీడు = నీ వలన దోషం: లేదు = లేదు; కృతపుణ్యుండవు = పుణ్యములు సల్పినట్టివాడివి. తండ్రి వలని = నీజనకుడియందు; భక్తి పెంపు+శకలవు = అమితభక్తి కలిగినట్టివాడవు. దానన్‌+కాదు*ఎ = ఆ కారణం చేతనే కదా!; బంటున్‌+పోలెన్‌ = సేవకుడి వలె; మృత్యువు = మిత్తి; నీవళమునన్‌ ౫ నీ అధీనంలో; నిర్భరముగన్‌+నిలిచెన్‌ = పూర్తిగా నిలిచింది. తాత్పర్యం: 'గంగాపుత్రా! నీ వలన ఏనాడూ దోషం లేదు. నీవు పరమ పుణ్యాత్ముడివి. తండ్రియందు మిక్కిలి భక్తి గలవాడివి. కనుకనే బంటువలె అడుగులకు మడుగు లొత్తుతూ మృత్యువు నీ అధీనంలో నిలిచింది. . భిష్ముండు శరీరంబు విడిచి నాకలోకగతుం డగుట. (సం.13-153-46). ను వ. నీకు నే ననుజ్జ యిచ్చితి వసువులం బొందు' మనినం బరమానందంబునం బొంది పాందునందనో ధృతరాప్త్రునిం దక్కటి వారలనుం గనుంగొని “మీచేత ననుజ్ఞాతుండన కదా' యని పలికి, యాదీ గౌంగిలించుకొని 'యాన్యశంస్యంబును సత్యంబును నిత్యంబులుగాం బాటించి బ్రదుకుం' దని చెపి € దొల్లి రాజుల గెల్టి తెచ్చిన ధనంబులు విప్రజనంబుల కిచ్చి, ధర్మతనయుం జూచి “యెల్ల బ్రాహ్మ ద్రశించి ॥ స వా'రనిని బూజనీయిలు; బుత్విజులు నాచార్యులు వృద్ధులు విశేషించి పూజింప వలయు: స్ట్‌నన నకి యూరకుండి, ధారణానుక్రమంబున సమాహితాత్ముం డయి వాయువుల నన్నిరుద్ధంబు ట్లు యూర్యగతిం గైకొనియె; నమ్మహాత్ముం డవయవంబులం బ్రాణంబులు వాపికొనుచు వచ్చునకా తొంటేః . రి శల్యరపహితంబు లగుచుండె; నట్లగుటం గాంచి కృష్ణాదులగు నఖిలజనంబులు నాొశ్చర్యభే ర్ధ ంబు మూ కరణు లగుచుం గీర్తించి; రా సరయమచతురునిచే సర్వాయతన సన్నిరుద్ధంబై యాతు నప్పుడు భేదించి మహోల్మాకారంబున నాకసంబున కెగసి కొంతద వ్వరిగి యంత నంతర్హితం బయ్యెః బు పుష్పవృష్టి గురిసె, దేవ దుందుభులు మొరసి, సంబరంబున సిద్ధులు సాధ్యులుం బొగడుచుం తో (ల నొంది; రిట్లు దేవవ్రతుండు దివంబునకుం జనుటయు. ను, పొంద ప్రతిపదార్థం: నీకున్‌, నేను; అనుజ్ఞ = అనుమతి, సెలవు; ఇచ్చితిన్‌; వసువులన్‌ = వసువులనెడు దేనగణరు రటనులను “ = చేరుము, కలియుము; అనినన్‌, పరమ+ఆనందంబునన్‌+పాంది = మిక్కిలి సంతోషం చెంది; పాం ము చేలన్‌! పాండురాజు కుమారులను; ధృతరా(్ర్రునిన్‌; తక్కటి వారలనున్‌ = మిగిలిన వారిని; కనుంగొని * చ లించుక్‌ నః అనుజ్ఞాతుండను+అ+కదా? = అనుమతించబడినవాడనే గదా?; అని; పలికి; అందఅన్‌ = ఎల్లరనుః

ఆమశాసనిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము 769 ఆన్ఫశంస్యంబును = (క్రూరత్వం లేకుండుటనూ, అహింసనూ; సత్యంబును = సత్యం పలుకుటనూ; నిత్యంబులుగాన్‌ = శాశ్ళతములుగా; పాటించి = అనుసరించి; బ్రదుకుండు = జీవించండి; అని చెప్పి: తాను; తొల్లి = పూర్వం; రాజులన్‌; గెల్చి; తెచ్చిన ధనంబులు; విప్రజనంబులకున్‌ = ('బ్రాహ్మాణసమూహానికి; ఇచ్చి; ధర్మతనయున్‌+చూచి; ఎల్లబ్రాహ్మాణులునున్‌ = విఫ్రులందరూ; పూజనీయులు = పూజించదగినవారు; బుత్విజులు = యజ్ఞం చేయించే (బ్రాహ్మణులు; ఆచార్యులు = గురువులు; వృద్దులు = ముసలివారు; విశేషించి = ముఖ్యంగా; పూజింపన్‌ వలయువారు = పూజించదగినవారు; అని; నిన్దేళించి = నిర్ణయంగా చెప్పి; ఊరకుండి = మాట లుడిగి, మాటలు మాని, మిన్నకుండి; ధారణా+అనుక్రమంబునన్‌ = యోగధారణచేత; సమాహిత+ఆత్ముండు+అయి = నిళ్ళ్చలమైన మనస్సు కలవాడయి; వాయువులన్‌ = (ప్రాణాపానాది వాయువులను; సన్నిరుద్దంబు చేసినన్‌ = చక్కగా అడ్డగించగా; అవి = ఆ 'ప్రాణాపానాదివాయువులు; ఊర్జ్యగతిన్‌+కైకొనియెన్‌ జ ఊర్హ్యగమనాన్ని పొందాయి; ఆ+మహా+ఆత్ముండు = ఆ దొడ్డ మనస్సు గల భీష్ముడు; అవయవంబులన్‌ = శరీరావయవములందు; (ప్రాణంబులు = ప్రాణాలను; పాపి కొనుచున్‌ = తొలగించుకొంటూ; వచ్చు+అయ్యెచోట్లు = వచ్చునట్టి ఆయా (ప్రదేశాలు; శల్యరహితంబులు+ అగుచున్‌ = శల్యములు లేని వవుతూ; ఉండెన్‌ = ఉండినవి; అట్టు+అగుటన్‌ = అట్ట్లాకావటం; కాంచి = చూచి; కృష్ణ*ఆదులు+అగు క శ్రీకృష్ణుడు మొదలైన; అభిలజనంబులు = ప్రజలందరూ; ఆశ్చర్యభరిత+అంతఃకరణులు+ అగుచున్‌ న అద్భుతరసంతో నిండిన మనస్సులు కలవా రవుతూ; కీర్తించిరి = మెచ్చారు; ఆ+సంయమచతురునిచేన్‌ = ఇం(ద్రియని(గ్రహమందునేర్పరి అయిన భీష్ముడిచే; సర్వ+ఆయతన సన్నిరుద్దంబు+ఐ = అన్ని అవయవ ద్వారముల యందునూ అడ్డగించబడినదై; అత్మ = జీవుడు, మూర్థంబు = శీర్షం, తల, కపాలం; భేదించి = చీల్చుకొని; మహా+ఉల్కా+ఆకారంబునన్‌ = గొప్ప అగ్ని కణము యొక్క రూపంతో, గొప్పదివిటీ రూపంతో; అకసంబునకున్‌ = నింగికి; ఎగసి; కొంతదవ్వు = కొంతదూరం; అరిగి = వెళ్ళి అంతన్‌ = ఆ పిదప; అంతర్జితంబు+అయ్యెన్‌ = మాయమయింది; అప్పుడు = ఆ సమయాన; పుష్పవృష్టి = పూలవాన; కురిసెన్‌; దేవదుందుభులు = వేల్పుల నగారాలు; మొరసెన్‌ = మోగినవి; అంబరంబునన్‌ = గగనంలో; సిద్దులున్‌, సాధ్యులున్‌ = ఆ పేరుగల దేవజాతివారు; పొగడుచున్‌ = భీష్ముడిని శ్లాఘిస్తూ: 'ప్రమోదంబున్‌+ఒందిరి = సంతోషించారు; దేవవ్రతుండు = భీష్ముడు; దివంబునకున్‌ = స్వర్గానికి; చనుటయున్‌ = వెళ్ళగా. తొత్సర్యం: 'గంగానందనా! వెళ్ళుటకు నిన్ను అనుమతిస్తున్నాను. నీ తోటివారైన వసువులను నీవు కలిసికొమ్ము' అని వాసుదేవుడు పలుకగా భిష్ముడు పరమానందభరితుడయ్యాడు. పాండవులను, ధృతరాషస్ట్రుడిని, తక్కిన వారిని చూచి 'మీచేత అనుమతించబడ్డానుగదా!' అని పలికి వారందరినీ కౌగిలించుకొన్నాడు. 'అక్రూరులై, సత్యవచనులై మీరు జీవితం గడపండి' అని వచించి ఆ మహాపురుషుడు పూర్వం తాను రాజులను జయించి తెచ్చిన ధనరాసులను బ్రాహ్మణుల కిచ్చి ధర్మరాజును జూచి వత్సా! బ్రాహ్మణు లందరూ పూజ్యులు. వారిలోనూ ముఖ్యంగా బుత్విక్కులు, గురువులు, వృద్దులు ఆరాధించదగినవారు' అని గట్టిగా నుడివి మౌనం వహించాడు. యోగధారణచే చిత్తమును ని(గ్రహించి ('ప్రాణాపానాదివాయువుల "సంచారాన్ని అడ్డగించగా అవి ఊర్జ్యముఖంగా పయనించి మూరమును చేరాయి. అపు డా మహనీయుడు ఒక్కొక్క అవయవమునుండి ప్రాణములను తొలగించుకొంటూ రాగా రాగొ ఆ స్థానములన్ని శల్యరహితా లయినాయి. ఇట్లా జరగటం చూచి మధుసూదనుడు మున్నగు సకల జనుల హృదయాలు పరమాశ్చర్యభరితా లయ్యాయి. వారందరూ భీష్ముడిని మిక్కిలి కొనియాడారు. ఇంద్రియాలను అరికట్టటంలో మిగుల సమర్దుడైన భీష్ముడిచే అన్ని అవయవద్వారాల నుండి అడ్డగించబడిన అతడి ఆత్మ శిరస్సు భేదించుకొని గొప్ప అస్టికణం వలె కనిపిస్తూ మింటికెగసి కొంతదూరం వెళ్ళి ఆ తరువాత ఆంతర్జాన మయింది. అపుడు దేవతలు పూలవాన కురిపించారు, నగారాలు మోగించారు. సిద్దులు, సాధ్యులు అనే దేవజాతివారు భీష్ముడిని శ్లాఘిస్తూ హర్షించారు. ఆ విధంగా ఆ మహనీయుడు శరీరం విడిచి స్వర్గం చేరి పోయాడు.

770 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము పరలోకగతుండైన భీష్మునకు నగ్నిసంస్కారంబు చేయుట. (సం.13-154-8.) సీ, ధర్శపుత్తుందును దమ్ములు విదుర యు । యుత్సులు నగరు కాష్ట్రత్మరంబు6 జందన దారు సంచయమును గొని సమ । స్థలి సమంచిత చితి యలఘు భంగి విరచించి; రయ్యుధిష్టిరుండును ధృతరాస్తు.; డును న మ్మరున్నదీ తనయు పుణ్య గాత్రంబు సుస్మాన కలితంబు విహితాను ; లేపంబు! బుష్పదామోపశోభి తే. తంబు నుత్తమ క్షౌమావృతంబు నుజ్య ; లాభరణ భూషితంబు.గా నధికభక్తి( ం్ర జేసి; రప్పుడు సామంబు సెల హోమ ; మాచరించిరి యాజకు లగ్ని యలర. 46 ను ప్రతిపదార్థం: ధర్మపుత్రుండును: తమ్ములున్‌" విదుర యుయుత్సులున్‌ = విదురుడును, యుయుత్పుడా, ల అగరుకాష్ట+ఉత్కరంబున్‌ = అగరు చెక్కల యొక్క మొత్తమును' చందనదారు సంచయమును = చందనపు న యొక్క మొత్తమును, కొని = తీసికొని; సమస్టలిన్‌ = మిట్ట పల్టాలు లేని చదునైన తావులో; సమంచితచితి = ఒప్పిదక్ట ళం ళా న! ర సాద; అలఘుభంగిన్‌ = ఘనమైన రీతిలో: విరచించిరి = పేర్చిపెట్టారు: ఆశయుధిష్టిరుండును = ఈ న్ని. = పోవనళరీరొల్లు' ధృతరాషుండును; ఆ+మరుత్‌+నదీతనయు = ఆ దేవనదీ పుత్రుడైన భీష్ముడి యొక్క" పుణ్యగాత్రంబున్‌ = పోవ తలు సుస్నానకలితంబున్‌ = మం(త్రయుక్తమైన చక్కని స్నానంతో కూడినదిగాను; విహిత+అనులేపంబున్‌ = తగిన ల్‌ో క్‌= ఛం గలదిగానూ; పుష్పదామ = పూలదండలచే; ఉపశోభితంబున్‌ = శోభింపజేయబడినదిగానూ: ఉత్తమక్షొమ+ లంచ మేలైన పట్టువ(స్తములచే ఆవరించబడినదిగానూ; ఉజ్బల = ప్రకాశిస్తున్న; అభరణ+భూషితంబున్‌*కాన్‌ న సామంబుే అలంకరించబడినదిగానూ; అధికభక్తిన్‌ = మిక్కిలి భక్తితో, చేసిరి = ఒనర్చ్భిరి; అప్పుడు = ఆ సమయమందో మోతుటో 24 అ చెల(గన్‌ = సామవేద మంత్రపరనం అతిశయించగా; యాజకులు = బుత్విక్కులు; అగ్ని+అలరన్‌ టి ఆనందించగా; హోమము+ఆచరించిరి = హోమం చేశారు. న లతో చదుబే తాత్పర్యం; ధర్మరాజు, అయన తమ్ములు, విదురుడు, యుయుత్సుడు అగరు చందన క్ట సందనుడీ ప్రదేశంలో చితిని కడుగొప్పగా పేర్చారు.. మిక్కిలి భక్తితో ధర్మజుడు ధృతరాష్ర్రడు గంగ దండలో! పవిత్రగాత్రాన్ని స్నానం చేయించారు. ఒడలికి చందనం పూశారు. మేలైన పట్టువస్త్రం చుట్టి ఏటి డు హో మెరిసే ఆభరణాలతో అలంకరించారు. అపుడు సామవేద పరనం జరిగింది. పురోహితులు అస్లీ టట్టు హోమం చేశారు. క కనకములు మణులు భూసుర ; జనసం ఘంబున కజాతశత్రుండు శ్రద్ధా త70 వినయప్రీతి యుతంబుగ ; ననేకములు నేడ్క నొసంగె నవహిత మతియై. టలు ; మ ఒబ్లి ల గారం? ప్రతిపదార్థం: అజాతశత్రుండు = ధర్మరాజు; అవహితమతి+ఐ = సావధానచిత్తుడైై; కనకములు = యో (| విశ్వసమ రత్నాలు, మాణిక్యాలు; భూసురజనసంఘంబునకున్‌ = (బ్రాహ్మణసమాజానికి; శ్రద్దావినయ్రీతియుతం తో ఇచ్చాడు అణకువ సంతోషం అనే గుణాలతో కూడిన వాడై అనేకములు = పెక్కులు; వేడ్కన్‌+ఒసలన్‌ ముప్పి రిగొనగో లు తాత్పర్యం: అజాతళత్రుడు; సావధానమనస్కుడై (శ్రద్ధ, వినయం, సంతోషం అనేగుణా పెక్కుమణులు, బంగారం (బ్రాహ్మణ సమూహానికి వేడుకతో ఇచ్చాడు.

771 ఆనుశాసనిక పర్వము - సంచమాశ్వాసము కట. న తదనంతరంబ. తాత్పర్యం; అటు పిమ్మట. క. తలదిక్కుగవలుం బాదం | బుల దెస ధృతరాష్ట్ర పాండు భూపాగ్రతనూో శల తలదికు;. = తలవైపు; కవలు = నకుల సహదేవులు" పాదంబులదెసన్‌ = కాళ్ళవైపు; ధృతర్శాష్టపాండు ప్రతిపదార్డం; న్‌ ధృతరా(్వైడు పాండురాజు యొక్క పెద్దకొడుకు-ధర్మజుడు, పట్టి = పట్టుకొని వ భూప+లగ్రతనూజు లి వైభవంతో (ప్రకాశిస్తున్న పాడెపయిన్‌ = శవవాహనం మీద: శవరత్నంబున్‌ = శ్రేష్టమైన విభవ+ఉజ్వలము+అగు = మిక్కిలి వై మె న = ఉంచారు. భిష్ముడి శవాన్ని: ఇడిరి సష షు ధర్మజులు పట్నుకొని మిక్కిలి తాత్పర్యం: భీష్ముడి శవాన్ని తల తట్టు నకుల సవా దేవులు కాళ్ళతట్టు ధృతర్శాష్ట ధర్మ! స్ట గ్రా వెభవంతో ఒప్పారుచున్న శవవాహనం మీద ఉంచారు. న నన్నలువురును వహించిరి; భీమసేనార్దునులు దపళచామరంబు లిడిరి; యుయుత్సుం అవ్ముయి ణణ్ను న్‌ | ప త్రం వట్టె: వృద్ధలగు కౌరవ స్తీ లాలవట్టంబులు వట్టిరి; ధొమ్యుందు క్రియా కలాపంబు నడపె; డు + బి అలి క్ష సోదసేర్తి దేవప్రతుని దేహంబు శ్రౌతాగ్ని కాహుతి చేసి బహుకుండంబు లెత్తి ఘృతంబు ప్రయోగించి నట్లు న జేసి రివ్విధంబునం బిత్భమేధంబు విభవమహితంబును, విధివిహాతంబునుంగా నసనుష్టించి య ప్రజ్వలింటం సి ళ్‌ _ ఇ రవు లపసవ్యంబుగా6 దిరిగి కృష్ణదై సాయన నారద దేవల ప్రభృతు లనుగమింప భాగీరథికిం రా సరభరతభార్యా నమేతంబుగా న గ్లాంగేయునకు. దిలోదక ప్రదానంబు లాచరించిః రట్టి జని వ తప సమయంబున. +మెయిన్‌ = ఆ విధంగా; ఆ+నలువురును = నకులసహదేవులు; ధృతరాష్ట్రుడు, ధర్మరాజు; వహించిరి = న ఆ - ప్రతిపదార్థం క్రత్తుకున్నారు, భీమసేన+అర్జునులు = భీముడు, అర్జునుడు; ధవళచామరంబులు+ఇడిరి = తెల్లని చామరాలతో పాడెను బర యుత్పుండు ఉత్తమ+ఛత్రంబు+పట్టెన్‌ = గొప్పగొడుగును ధరించాడు" వృద్దలు+అగు = ముదుసళ్ళయిన; విసిరారు చవ శమునకు చెందిన ఆడువారు; ఆలవట్టంబులు+పట్టిరి = గుడ్డతో తయారు చేసిన గుండ్రని విసనక(ర్రలతో కారో కాము ౦డు = ధౌమ్యులవారు; 'క్రియాకలాపంబునడపెన్‌ = మంత్రతంత్రయుక్షమైన కర్మకాండ జరిపాడు; అట్టు = విసిరాడు: ॥ దేదప్రతుని దేహంబున్‌ = భీష్ముడి యొక్క శరీరాన్ని; సొద+చేర్చి = చితిపై పరుండబెట్టి, (శ్రాత+అగ్నికిన్‌ = అ విధంగా న అనలానికి, ఆహుతి చేసి = హోమ(దద్రవ్యంగా సమర్చించి; మంత్రపూర్వకంగా వేల్చి; బహుకుండంబులు*+ఎత్తి = వేద లెత్తి పలుకడవలు ఎత్తి; ఘృతంబు = నెయ్యి: ప్రయోగించి = చితాన్షిలో (క్రుమ్మరించి; ప్రజ్బలింపన్‌+చేసిరి పెక గన మండేటట్టు కావించారు" ఈ+విధంబునన్‌ = ఈ రీతిగా పితృమేధంబు = (ప్రేతకార్యం, విభవమహితంబునున్‌ = = వ ఒప్పినదిగొనూ; విధివహితంబునున్‌+కాన్‌ = శాస్త సమ్మతమైనదిగానూ, అనుష్టించి = ఆచరించి ఆ+కౌరవులు = వ వంబ్యులు అపసవ్యంబుగాన్‌ = అ(ప్రదక్షిణంగా. తిరిగి = మరలి కృష్ణద్యైపాయన నారద చేవల ప్రభృతులు = క్‌ డు, నారదుడు దేవలుడు మొదలైనవారు; అనుగమింపన్‌ = తమ వెంటరాగా" భాగీరధికిస్‌ = గంగానదికి చని = వెళ్ళి: సుడు, 1 వ్య భరత భార్యా సమేతంబుగాన్‌ = భరతవంశస్టులైన సమస్త కౌరవుల భార్యలతో కూడ ఆ+గాంశేయునక్రున్‌ = గంగాపుత్రుడైన పు త్రిల+ఉదకప్రదానంబులు = నువ్వులు నీళ్ళు వదలటం; ఆచరించిరి = ౨ వాగు, జట్టి సమయంబునన్‌ = ఆ వేళలో.

772 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము తాత్సర్యం: ఆ విధంగా తలవైపు నకులసహదేవులు, కాళ్ళవైపు ధర్మజ ధృతరా(ష్ట్రులు పాడెను తమ బుజూలపై నిడుకొని మోళారు. భీమార్జునులు వింజామరలతో విసిరారు. యుయుత్సుడు గొప్పగొడుగును పట్టాడు. కౌరవస్త్రీలలో ముసలివాళ్ళు ఆలవట్టములు ధరించారు. ధౌమ్యుడు కర్మకాండ జరిపాడు. భీష్ముడి శరీరాన్ని చితిపై నుంచి వేదవిహితమైన అగ్నికి ఆహుతి చేశారు. లెక్కలేనన్ని నేతికుండలు చితాగ్ని గనగనమండగా క్రుమ్మరించారు. ఈ రీతిగా శవదహనకార్యం శాస్తసమ్మతంగా వైభవోపేతంగా ఆచరించి ఆ కౌరవు లందరూ అ్రదక్షిణంగా మరలి స్నానాలకై గంగకు వెళ్ళారు. వారి వెంట వ్యాసుడు, నారదుడు, దేవలుడు మున్నగు ముని పుంగవులు బయలు దేరారు. కౌరవు లందరూ పళ్నిసహితంగా గంగలో మునిగి భిష్ములవారికి నువ్వులు నీళ్ళు వదిలారు. ఆ సమయంలో. పుత్రశోకాతుర యైన గంగాదేవి కృష్ణాదులం గనుంగొని దుఃఖించుట. (సం.13-154-18.)

సీ, ఉదకంబులందుండి యుడ్ధితయై శోక । విహ్వాలత్వంబున వికల గమన

యగుచు నెమ్మోముపై నశ్రులు గ్రమ్మగాం। జనుదెంచి కౌరవసమితి యెదుర

నిలిచి భాగీరథి 'యలఘుండు తన కొడు । కిలం బరికింపంగా నెట్టిభంగి

వాండయ్యెగి జరితంబుపోండిమి మీరెల్ల । నెటుంగుదు; రైనను నేను గొంత తే. సెప్పవినుండు! దృఢ వ్రతశీలుం డమల । బుద్ధి రాజవృత్తాధ్యుండు, భూరికృపుండు, శ74

కార్యసంవేది, పితృభక్తి ధుర్యుం డార్య । సమ్మతుండు, విద్యా పరిశ్రమ ఘనుండు. క్‌ ప్రతిపదార్థం: భాగీరధి = గంగాదేవి ఉదకంబులందున్‌+ఉండి = నీళ్ళలో నుండి; ఉట్టితశఐ = లేచినదై: శోకవిస్వాలత్సర = దుఃఖం చేత అవయవాలు స్వాధీనం తప్పుగా; వికలగమన+అగుచున్‌ = తడ బడే నడక గలది అవుతూ; నేమో వచ్చిః (నెజ+మోము) = అందమైన మొగం మీద; అశ్రులు కక్రమ్మన్‌+కాన్‌ = కన్నీటి బిందువులు ఆవరించగా? చనుదెంచి భిష్ముడో కౌరవసమితి+ఎదురన్‌+నిలిచి = కౌరవుల సమూహం యొక్క ముందు నిలబడి; తన కొడుకు = తన పుత్రుడే” ఎట్టి అలఘుండు = గొప్పవాడు; ఇలన్‌ = ధరణియందు; పరికింపన్‌+కాన్‌ = పరిశీలించగా, తలపోయగా, అలం తనం వాయ+అయ్యెన్‌ = ఏంతగొప్పతీరు తెన్నులు కలవాడయ్యాడు; చరితంబు పోండిమిన్‌ = అతడి ప్రవర్తన యొక ప్రలుపగొ మీరు+ఎల్లన్‌ = మీరందరూ; ఎలుంగుదురు = తెలిసిఉన్నారు; ఐనను = కాని, నేను; కొంత = కొంచెం: ఇెప్పన్‌ - రాజవడో వినుడు = ఆలకించండి; దృఢవ్రతకీలుండు = గట్టి పట్టుదల కలవాడు; అమలబుద్ది = నిర్మలమైన బుద్దికలవాదు లెరింగిన ఆఢ్యుండు = క్షత్రియ ధర్మవర్తనమందు విఖ్యాతుడు; భూరికృపుడు = గొప్పదయకలవాడు; కార్యసంవేది = చేయదగిన = పెద్దలో వాడు; పితృభక్తి ధుర్యుండు = పేతృభక్తియందు అగ్రేసరుడు; (పితృభక్తి = జనకునియందు గాఢమైన (ప్రేమ): అర్యసమ్మలో దొడ్డ మనిసి ఇప్పుడు, ప్రియమైనవాడు; విద్యా పరిశ్రమ ఘనుడు = చదువులందలి పరిశ్రమచేత దొడ్హవాడు; కష్టపడి విద్యలు నేర్చి నింగొ తాత్పర్యం: గంగాదేవి జలముల నుండి పైకిలేచి దుఃఖంతో విలవిల్దాడుతూ, తడబడేనడకలో మ డు కన్నీళ్ళు నిండగా "వచ్చి కౌఠవులముందు నిలిచింది. నా తనయుడైన భీష్ముడు గొప్పవాడు. “ధరణిలో ల ను కొంటే మరొకడు లేడనిపించుకొన్నాడు. ఆతడి నడవడి ఎంత గొప్పదో మీకందరికీ తెలుసు. అయిన త్రియధర్య€ చెప్పుతాను. వినండి; నా కుమారుడు గట్టి పట్టుదల గలవాడు. నిర్మలమైన బుద్దిగలవాడు- డం ఇెద్దలందీ పరమదయాస్వభావుడు. చేయదగిన పను లెరిగినవాడు. పితృభక్తి యందు అ(గ్రేసరుడు. ప్రియమైనవాడు. అధికంగా విద్యాపరిశ్రమ సల్సినవాడు.

అనుశాసనిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము 773

త్తే కాశిరాజ కన్యకలకుగా. బెనంగి । వానిచే గాసియైరి భూవరులు పలువు

రంబకై పూని వానినుహాబలంబు ; జామదగ్న్యుందు( దెరలుప€ జాల కరిగి.” తాట ప్రతిపదార్దం: కాశిరాజ కన్యకలకున్‌+కాన్‌ = కాశీరాజు కొమార్తెలకై; పెనంగి = పోరాడి; వానిచేన్‌ = నాకుమారుడు భీష్ముడిచేత; పలువురు భూవరులు = సెక్కుమంది రాజులు" గాసి+ఐరి = కష్టాలపాలయ్యారు; అంబకై = కాశీరాజు కూతురు అంబకొరకు" పూని = యత్నించి" వానినుహాబలంబు = అతడి యొక్క గొప్పళ్తిని జామదగ్భ్యుండు = జమదగ్ని కొడుకైన పరశురాముడు; తెరలుపన్‌+చాలక = కదిలించలేక; అరిగెన్‌ = ఓడి వెళ్ళిపోయాడు తొత్సర్యం: నాకుమారుడు తన తమ్ములకొరకై “కాశీరాజ పుత్రికలను అం, అంబిక, అంబాలికలను తీసికొని వచ్చేటప్పుడు రాజులు అతడితో పోరాడి వెతలపాలయ్యారు. అంబ యొక్క పక్షం వహించి ఎదుర్కొన్న పరశురాముడు నాకుమారుడి బలాన్ని కదిలించ లేక భంగపడి తొలగిపొయ్యాడు.' వ. అని విలాపంబు చేసి వెండియు. త తాత్పర్యం: అని రోదించి మరల (ఇట్టా అన్నది అని తరువాతి పద్యంతో అన్వయం). త్తే 'అంతవాండు శిఖండిచే నట్టు లగుట ; గనియుం బెక్కులు పజియలు గాక యునికి

కతనం జేసి వ్రమయంబు గాంగ నోపు । నని తలంచెద నాడెంద మన్నలార!' ఉ77 ప్రతిపదార్హం: అన్నలార. = (భ్రాతలారా!; అంతవాండు = అంతటిశక్తి సంపన్నుడు, శిఖండిచేన్‌ = శిఖంది అనే ఒక సామాన్యుడి చేత: అట్లులు+అగుట వా యుద్దంలో కూలి శరతల్పగతుడుకావటం; కనియున్‌ = చూచి కూడ నాడెందము = నా గుండె పక్కులు+పజీయలు కాక = (బ్రద్దలు బ్రద్దలుగా పగిలిపోక' ఉనికి కతనన్‌+చేసి = ఎప్పటి నలె ఉన్నట్టి హేతువును బట్టి; వజ్రమయంబు+కాంగన్‌+ఓపున్‌ = వజ్రంతో తయారు చేసిన దేమో అని; తలంచెదన్‌ = భావిస్తాను. తాత్పర్యం: 'అన్నలారా! అంతటి శ్తక్తి సంపన్నుడు సామాన్యుడైన శిఖండిచే కదనమున కూలి శరతల్ప గతుడవటం కంటితో చూచి కూడ నా గుండె బ్రద్దలు కాకుండా ఎప్పటివలె ఉన్నదంటే అందుకు కారణం అది వజ్రంతో నిర్మించబడినదేమో అని భావిస్తాను. న. అని వగచిన గంగాదేవికి దేవకీనందనుం డిట్లనియె. ఉ7తి ప్రతిపదార్హం; అని; వగచిన = శొకించిన; గంగాదేవికిన్‌; దేవకీనందనుండు = శ్రీకృష్ణుడు; ఇట్టు+అనియెన్‌ తాత్పర్యం: అని దుఃఖిస్తున్న గంగాదేవితో శ్రీకృష్ణు డొట్టా అన్నాడు.

పుత్రమరణ దుఃఖితయగు గంగను కృష్ణద్యైెపాయను లూజడించుట. (సం.13-154-26),

తే “నీవు శోకంబు ధక్కుము; నీ సుతుండు , పరమగతి నొందె; శాప సంప్రాప్తే. జేసి

వసువు మర్యుయై వర్తించె: నసదృశప్ర । భావుం డాతడు; వగపేల దేవి! నీకు? 479

0: దేవి! = అమ్మా! నీవు; శోకంబు+తక్కుము = దుఃఖం వి క ప్రతిపదార్థం న్‌ = ఉత్తమ భు చేరాడు ' శాపసం వ్ర న్‌,వేసి = శాప “పనుము; నీసుతుండు =న్సీ కుమారుడు; పరమగతి. ప్‌ వ్యా దినందువలన; వసువు = అష్ట వసువులలో

77క్తీ శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము ఒకడు; మర్షుండు+ఐ = మానవుడై; వర్తించెన్‌ = ఈ లోకంలో చరించాడు మెలగాడు; ఆతండు = భీష్ముడు: అసద్భృళ 'ప్రభావుండు = సాటిలేని మహిమ కలవాడు; నీకున్‌ = నీకు; వగపు+ఏల? = దుఃఖ మెందుకు? తాత్సర్యం: 'తల్లీ! గంగాభవానీ! నీవు చింతించవద్దు. నీకుమారుడు వసువులలో చేరి పోయాడు. శాపం పొందిన కారణాన వసువు భీష్ముడనే పేర నరుడై నీ కడుపున జన్మించాడు. ఈ లోకంలో ఇంతకాలం వర్తించాడు. ఇతడు సాటిలేని మహిమ గలవాడు. ఇతడిని గూర్చి శోకించవద్దు. చ. అతని శిఖండి యేల? యమరాధిపుండున్‌ సమయింపం జాలునే

యతండు నిజేచ్ధం జేసి నరు నంచిత దివ్య శరంబు లంగసం

గతములు చేసి పాన్పుగ సుఖస్థితి మృత్యువు మాన్చియుండి కీ

ర్యతిశయ మొంది తా వలచినప్పుడు వోయె విషాద మేటికిన్‌?' 480 (ప్రతిపదార్థం: అతనిన్‌ = భిష్ముడిని; శిఖండి+ఏల? = శిఖండి మాత్రమే కాదు; అమర+అధిపుండున్‌ = దేవేంద్రుడయినాః సమయింపన్‌చాలును+ఏ? = సంహరించగలడా? చంపలేడని భావం; అతండు = నీ పుత్రుడైన భీష్ముడు; నిజ+ఇచ్చనోచీ = తన కోరిక (ప్రకారం; నరు+అంచిత+దివ్యశరంబులు = అర్జునుడి యొక్క ఒప్పిదమైన దివ్యబాణాలు; అంగసంగతములు న్‌ = తన శరీరమును పొందేటట్టు కావించి; పొన్సుగన్‌ = ఆ దివ్య శరములే శయ్యగా; సుఖస్టితిన్‌ = సుఖమునం దున్‌ ంది హాయిగా; మృత్యువున్‌మాన్చి = మరణం తొలగించుకొని; ఉండి = ప్రాణాలతో ఉన్నవాడై జీవించి; కీర్త.అతిశయమ = పేరు పెంపులు వడసి; అధికమైన యశస్సు పొంది; తాన్‌ = తాను; వలచిన+ అప్పుడు = కోరుకొన్నప్పుడే; పో యెన్‌ ౯ విడిచాడు; విషాదము+ఏటికిన్‌? = చింత ఎందుకు?

॥ ళ్‌ నీకుమారుడిని తాత్పర్యం: 'అమ్మా! గంగాదేవీ! ఒక్క శిఖండి మాత్రమే అనట మెందుకు? ఆ దేవేంద్రు డయినా కొని, లో సంహరించగలడా? భీష్ముడు తన ఇష్ట ప్రకారం అర్జునుడి దివ్యశరాలను తనువు నందు నాటిర్ట బడికి ఫల్లుణుడి దివ్యబాణాలే తనకు పాన్పుగా సుఖంగా పవళించినవాడై మృత్యువును దూరంగా ఉంచి, న్‌ అట్టీ సమస్త ధర్మము లుపదేశొంచి, శేరు పెంపులు గడించి తాను కోరుకొన్నప్పుడే శరీరాన్ని వదలి వేశాడు. ౯౧ ధర్మాత్ముడి కొరకు నీవు భోకించవద్దు.'

వచనంలో

న, అని యూజడిలం బలికెం; గృష్టద్వైపాయన మునివరుండును బరమాదరణియతత్వర సాందు

నజ్ఞాహ్నవీదేవికి నానందం బాపాదించె( దదనంతరంబ యాత్మీయ సలిల సాంగత్యల ముం

నమ్మందాకినిచేతం గృష్టాదులు నందలు జనపతులును ననుజ్ఞాతులు నాశీర్వాద ప్రీతులుబై న్‌ జస్పేన

దోడ నడవ నది వెడలి, రని యిట్లు భీష్ముని వృత్తాంతంబు వైశంపాయనుండు జనమల య

నప్పుడమిటేం 'డిత్తైజంగున న త్తాతకు వలయు విధానం బాచరించి చరితార్థుందైన యప్వ్పొర్ధి (4

మజి యెట్టి చందంబునం బ్రవర్తించె? మునీంద్రా! యేళింగింపవే యని యడుగుటయా: పలికన్‌ “

ప్రతిపదార్థం: అని = అంటూ శ్రీకృష్ణుడు; ఊటుడిలన్‌ = గంగాదేవి ఉపశాంతి పొందేటట్టు, స్వస్థచిత్తో అయ్య డంస్పుడునో

వచించాడు. _కృష్ణద్యైపాయనమునివరుండును = కృష్ణద్యైపాయనుడు. అనే పేరుగల మునిశ్రేష్టుడగ బాహ్హాలీ దేవికీని

పరమ+ఆదరణీయతత్పరవచనంబులన్‌ = మిక్కిలి గౌరవించదగిన భీష్ముడికి సంబంధించిన మాటలచేః లో అటుపిముల' = ఆ గంగా దేవికి; ఆనందంబు = హర్షం; ఆపాదించెన్‌ = సమకూర్చాడు, కలిగించాడు; తత్‌+అనంతరంబా

అమశళాసనిక సర్వము - పంచమాశ్వాసము 775 ఆత్మీయసలిల సాంగత్యంబున్‌+ఒందు = తన నీటీతో కలయికను పొందునట్టి, తన నీళ్ళలో కలసిపోవుచున్న లీనమౌతున్న; ఆ+మందాకినిచేతన్‌ = ఆ భాగీరధిచేత' కృష్ణ+ఆదులు = శ్రీకృష్ణుడు మున్నగువారు: అందలు జనపతులును = రాజు లెల్లరును; అనుజ్ఞాతులు = వెళ్ళుటకు అనుమతించబడినవారును; ఆశీర్వాద 'ప్రీతులును+ఐ = ఆమె దీవనల చేత సంతోషించినవారు ను అయి" మునులునున్‌ = బుషులూ, తోడన్‌ నడవన్‌ = తమ వెంబడిరాగా; నదిన్‌+వెడలిరి = నదినుండి బయలుదేరారు; అని; ఇట్టు = ఈ రీతిగా; భిష్ముని; వృత్తాంతంబు = విషయమునుః వైశంపాయనుండు = వ్యాసమహర్షి శిష్యుడైన పౌరాణికుడు; జనమేజయునకున్‌ = పరీక్షిన్మ్నహారాజుపుత్రుడు జనమేజయ మహారాజునకు; చెప్పినన్‌ = చెప్పగా; ఆ+పుడమిటేండు = ఆభూపొలుడు-జనమేజయుడు; ఈ+తెటంగునన్‌ = ఈ విధంగా" ఆ+తాతకున్‌ = పితామహుడైన భీష్ముడికి: వలయు విధానంబు+ఆచరించి = చేయదగినపనులన్నీ చేసి చరితార్చుండు+ఐన్మ = కృతకృత్యుడైన, ధన్యుడైన; ఆ+పొర్షివముఖ్యుండు = ఆ రజోత్తముడు-యుధిస్టిరుడీ; మజి+ఎట్టిచందంబునన్‌ = ఇంకే తీరున' (ప్రవర్తించెన్‌ = మెలగినాడు?; ముని*ఇంద్రొ! ఉ ఓ వైశంపాయన మహర్షీ ఎజింగింపవు+ఏ = తెల్పుమా; అని; అడుగుటయున్‌ = అడుగగా. ౯ తాత్సర్యం: అని శ్రీకృష్ణుడు వచించి ఛంగాదేవిని ఊరడించాడు. వ్యాస మహర్షి దుఃఖోపశమన వాక్యాలు పలికి = అమెకు ఆనందం కలిగించాడు. తరువాత తన జలాలలో విలీనురా లవుతున్న భాగీరది చేత శ్రీకృష్ణుడు, తక్కిన రాజులు పోయి వచ్చుటకు ఆమె అనుమతి పడసినవారూ, ఆమె దీవనలచే సంతోషపడినవారూ అయి మునులు తమ వెంట నడువగా నద్యో నుంచి నిర్గమించారు' అని భీష్ముడి వృత్తాంతం జనమేజయుడికి వైశంపాయన మహర్షి చెప్పాడు అప్పుడు జనమేజయుడు వైశంపాయనుడిని చూచి 'మునీశ్వరా! తన పితామహుడైన గాంగేయుడికి జరుప వలసిన ఉత్తర (క్రియలు జరిపీ కృతకృత్యుడైన ధర్మరాజు తరువాత ఎట్టా (ప్రవర్తించాడో తెలుప వేడుతున్నాను' అని ఆయనను అర్థించాడు.

అశ్వాసాంతము

చ సకరుణ దివ్యచిత్త! పరిశాంత మహత్త్వ విధానవిత్త! ని

ర్వికృత ఏలాస హృద్య! శ్రుతి విస్తర విస్పురతైక వేద్య! పా

వక బహుభవ్యనామ! పరివర్ధన సంక్షయ దూరధామ! వి

శ్వకలిత తోషణా! సుభగ సాత్యవతేయవచో విభూషణ! 482 ప్రతిపదార్థం: సకరుణ = కృపతో కూడిన; దివ్య చిత్త! = అప్రాకృతమైన మనస్సుకలవాడా!; పరిశాంత మహత్వ విధావవిత్త! ఇ లోకాలకు 'ప్రళయాధిక్ష్యం కలిగించే విధానం చేత 'ప్రసిద్దుడో!; నిర్వికృత విలాసహృద్య! = వికారరహితములైన లిలలచే మనోహారమైన వాడా! (షడ్విధపరిణామములు-అస్తే జాయళత్సే వర్ధతే, పరిణమతి, అపక్షీయతే, నళ్యతి- ఉండుట, పుట్టుట, పెరుగుట మారుట, క్రీణించుట, నశించుట అనే మార్పులు లేని విలాసములచే మనోహరమైనవాడా); శ్రుతివిస్తర విస్ఫురణ+ఏక+వేద్య! జ్‌ వేద బాహుళ్యం యొక్క విజ్ఞానంచేతనే తెలియదగిన వాడా!; పావకబహుభవ్యనామ! = పవి[త్రములు గొవించునట్టి అనేకములైన మంగళనామములు కలవాడా!; పరివర్ధన సంక్షయ దూరధామ! = వృద్దిక్షయాలకు దవ్వైన నిలయాలు కలవాడా!; విళ్ణేకలితలోషణా! = లోకంలో తెలియబడే సంతోషం కలవాడా!; సుభగసాత్యవతేయ వచో విభూషణా! = మధురములెన (రమణీయములైన) వ్యాసమహర్షి యొక్క వాక్కులకు ఆభరణమైనవాడా! వా!

హరిప [నీహదయం క్ష రితం. శ తాత్పర్యం హరహర ాను ల సా, నీవు జగత్తులకు (ప్రళయం కల్పించే ప్రభావంతో కొ స ర

ప్రసిద్దుడివి. షడ్భావ స్ట్‌ లానాలు మనస్సులకు ఇంపు కలిగిస్తాయి. వేద బాహుళ్యము

776 శ్రీముదాంధ్ర మహాభారతము యొక్క విజ్ఞానంతోనే తెలియదగిన వాడవు నీవు పావశములైవ అనేక నామములు కలవాడిని నీవు. వృుద్దిక్తయాలకు దవ్వైన నిలయాలు కలవాడవు నీవు అనగా నీ నిలయములైన శ్రీవైముంరకైలాసములు వుద్దిక్షయాలకు దూరములు అని భావం. 'ప్రపంచమందున్న ఆనందమంతా నీదే. వేదవ్యాా మహర్షి రమణీయ వచనాలకు అలంకారమైన వాడవు నీవే స్వామీ! కు సత్సేవ్యచరణ! శమవ ద్వాత్సల్యాభరణ! ధర్మతత్తోద్దరణా. హృత్వంగతభక్తిక దురి ; తోత్సారణధుర్య దృజ్మయూఖ విసరణా! 483 ప్రతిపదార్థం: సత్‌+సేవ్య+చరణ! = సజ్జనులచే సేవించబడిన పాదములు కలవాడా ; నమవజ్‌ = శాంతిలో కూడినః వాత్సల్య+ఆభరణ = వాత్యల్యమనే గుణమే భూషణంగా కలవాడా! ధర్మతత్త్య +ఉద్దరణా! వ ధర్మతత్త్యమును ఉద్దరించేవొడో! (కాపాడేవాడా[; హృత్‌+సంగత+భక్తిక = హృదయమందు పాదుకొన్న భక్తి గలనారల యొక్క; దురిత = పాపాలను ఉత్సారణ = తొలగత్రోయటం అనే; ధుర్య = భారం వహించే. దృక్‌+శమయూఖ+విసరణా!' = చూపులనెడి కిరణముల యొక్క (ప్రసారం కలవాడా! తాత్పర్యం: స్వామీ హరిహరనాధా! సత్పురుషులు నీ పాదపద్మాలను భజిస్తారు. నీవు శాంతియుత వాత్సల్యగుణంచేత (దోషమును భోగ్యముగా స్వీకరించే గుణం) విలసిల్దుతుంటావు. నీ అవతార (ప్రయో టు ధర్మాన్ని ఉద్దరించటమే. “పరిత్రాణాయ సాధూనాం వినాశాయ చ దుష్కృతామ్‌ ధర్మసంస్పాప ర సంభవామి యుగే యుగే” అని గీతలో చెప్పినట్టు ధర్మాన్న కాపాడటమే... భక్తి భరిత హృదయిలైన పాపాలను నీ చూపులనెడి కిరణముల యొక్క 'ప్రసారంతో రూపుమాపులావు. మాలిని ; స్మ్యయ విరహిత పూజ్యా! మంత్రగీతాధిరాజ్యా, నయన హిమగు సూర్యా! నైష్టిక క్షేమదుర్యా! దయితే భువనరక్షా! దాంతి సంపద్యతాక్షా! గండ నియమ నికటవర్తీ! నిష్కళానంద మూర్తీ. హంకొరం? ప్రతిపదార్థం: స్మయవిరహితపూజ్యా! = అహంకార రహితులచే పూజింపదగినవాడా (స్మయము = మదం, లవేదాలు అవలేపం, దర్చం); మంత్రగీత+అధిరాజ్యా! = వేదమంత్రాలచేత గానం చేయబడిన గొప్పు రాజ్యం కలవాడా! అనగ సూర్యుడో హరిహరనాధుడి రాజ్యాధిపత్యమునే కీర్తస్తాయని భావం. నయనహిమగు+పూర్యా = నేత్రములుగొ ఉన్న చంద్రుల. స్దప్టిక కలవాడా! అనగా సూర్యచం[ద్రులు కుడికన్ను ఎడమకన్నులుగా కలవాడా! (హిమగు = హిమగువు = 26 యంలో మో క్లేమధుర్యా! = వేద ధర్మాన్ని ఆచరించటంలో (శ్రద్దగలవారి యొక్క క్షేమభారమును వహించేవాడొ! “అనన్యాళ్చింలే త్రభువనరక్‌ యే జనాః పర్యుపాసతే, తేషాం నిత్యాభియుక్తానాం యోగక్షేమం వహామ్యహమ్‌” అని గీతలో చెప్పే ఉన్నాడు: దం కాంతిసంపే = ప్రియమైన లోకరక్షణం కలవాడా! అనగా లోకాలను కాపాడుట యందు ట్రీతికలవాడో! దాంత్‌సంపత్‌+యతాలజ్‌ ఇంది = క్లేశములను, కష్టాలను సహించడం అనే సంపదచేత, యత+లక్షా! = నియమించబడిన లోబరచుకొనబడీన భ్యాసమున (కర్మేంద్రియాలు) గలవాడా!; నియమనికటవర్తీ! = నియమాలకు సమీపమందు మెలగువాడాొ! అనగా యోగ రూసో గ చేరువలో ఉండే వాడా! నియమ(వ్రతశీలురకు సమీపమందే ప్రవర్తించేవాడా ; నిష్కలానందమూర్తీ = పూఖ (నిస్‌+కళ = అంశ లేనట్టి)

ఆనుశాసనిక పర్వము - పంచమాశ్వాసము ల్గాల్లాల్లా తొత్సర్యం: దేవా! హరిహరనాధా! అహంకార రహితులు నిన్ను పూజిస్తారు. ని సా(మ్రాజ్యాధిపత్య ప్రభావాన్ని పేదాలు కొనియాడుతున్నాయి. చంద్ర సూర్యులు నీ యెడమ కుడి కన్నులు. వైదికాచారపరుల యొక్క యోగక్షేమాల భారం నీనే వహిస్తున్నావు. జగద్రక్షణమందు ఆసక్తి గలవాడవు నీవు. శాంతి దాంతులు కలవాడవు నీవు. నియమ వ్రత శీలుర యొక్క చెంతనే నీవు మెలగుతుంటావు. ప్రభూ! నీవు అఖండానంద స్వరూపుడవు. విశేషం: మాలిని అనే పేరుగల ఈ వృత్తానికి నాలుగుపాదాలు _ ప్రతిపాదంలో వరుసగా “నన మ,య,య'” అనే గణాలు ఉంటాయి. (ప్రతి చరణం యొక్క ఆద్యక్షరంతో ఆచరణంలోని తొమ్మిదో అక్షరానికి యతిమైతత్రి చెల్లుతుంది. ఈ వృత్తానికి ప్రాసనియమం ఉన్నది. గద్యము : ఇది శ్రీమదుభయకవిమిత్ర కొమ్మనామాత్యవుత్త బుధారాధనవిరాజి తిక్కన సోమయాజి

ప్రణీతంబైన శ్రీమహాభారతంబున నానుశాసనిక పర్వంబునందు సర్వంబును బంచమాశ్వాసము. శ్రీమదాంధ్ర మహాబారతమునందలి యానుశాసనిక పర్వము సమాప్తము, ప్రతిపదార్థం: ఇది = ఇయ్యది; శ్రీమత్‌+ఉభయకవిమిత్ర = సంపద్యుక్తుడైన ఉభయకనవిమి(త్తుడును (సంస్కృతాం[ధ్రకవులకు చెలికాడనే బిరుదం వహించినవాడు): కొమ్మన+అమాత్య+పుడత్ర = కొమ్మన అనే పేరుగల మంత్రి యొక్క కుమారుడు; బుధ+ఆరాధన+విరాజి = పండితులయొక్క పూజలచేత ప్రకాశించేవాడు, పండితులను పూజించటం చేత (ప్రకాశించేవాడు అయిన; తిక్కన సోమయాజే ప్రణీతంబు+అయిన = తిక్కన సోమయాజిచేత రచించబడిన, శ్రీమహాభారతంబునన్‌ = శుభకరమైన మహాభారతంలోని; అనుశాసనిక పర్పంబు+అందున్‌ = ఆనుశాసనికపర్వంలోని; సర్వంబును = సమస్తమూ; పంచమ+ ఆశ్వాసము తాత్పర్యం: ఇది ఉభయకవిమి(త్ర బిరుద భాసురుడూ, కొమ్మునమంత్రి కుమారుడూ పండితులయొక్క పూజలచేత (ప్రకాశించేవాడూ అయిన తిక్కన సోమయాజిచేత రచించబడిన ఆనుశాసనిక పర్వంలోని సమస్తమూ పంచమాశ్వాసం ఆనుశాసనిక పర్వంలోని పంచమాశ్వాసం సమాప్తం. ఆంధ్రమహాభారతంలోని ఆనుశాసనికపర్వం ముగిసింది.

778 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతను - ఆమశానవిక పర్వము శ్రీమదాంధ్ర మవోభారతము ఆనుశాసనిక పర్వము గద్య పద్య ప్రథమ పాద సూచి అవశ నివప్తరైసి్టుర్రస్తి ప్ర రైనమొనాలాలాలా. పద్యము వుట పద్యము పుట పద్యము వుట అ అన్ని వాయువాసవాదిత్య 743 అట్టు కొమ్ములొసంగి జ్‌ క్‌ అంగహీనుద రిద్రు విద్యా శ57 అన్ని సన్నిధిగోనిచయంబు 304 అట్టు గంగాత్మజుండు 703 అంగుష్ట మొకటి మోపి 2. చగస్గిలును యజమానుండు. 732 ఆట్టుగాక పతుల యంతియ ద్‌ అంగుళాగ్రముల్‌ చిటినల 461 *లీలగాయి వర్తన 432 అట్టుగాక యహంకార శ29 అంచితవాహనాకలిత బ్ర “చటనయుండి లోకముల 576 _ అట్టు గృహమేధి ధర్మ కో అంతయు నెజింగి 83 అచట నారాయణు నచ్యుతు?: 116 అట్టు పలుకుటయు 57 అంతవాండు శిఖండిచే 773 అచట మణియమంబు 233 అట్టు పావక క్రియా కలాపం 123 అందు వస్తుచయము 738 “లే నే నతనిం గానక 121. అట్టు భయముః బొంది 111 అందొక కచ్చపప్రవరు 73 “లోడు కల్పాదియందున్న 252. అట్టు లోక కర్తయగు | ఆంబరంబున శౌచ 391 అజు. డుపలాలింప నద్దేవు 87 అట్టు వర్తిల్లు నరిష్టంబు న్‌ అంబరాది భూతముల 108 అజుండు మున్‌ లోకహితార్థం 584 అట్టు వారివలన నాదర 761 అంబరాది భూతములు 501 అజుని యను[గ్రహంబున 84 అటు కోభిల్లి వారల రేడీ అంబిక కి అజా విశ్వాధీశ్వరు 719 ౯ ట్లను హరుండు రకర జ్యా అడిగిన నడ్దేవి కద్దేవు 242 అంబుజసూతి యేర్చడ కం అట్టిదశ చింతొవివర్జనం 675 అడిగిన నిచ్చుకంటెను ౭80 ఆ డం బూర్శంబునం శ3ర్‌ అకలుష హృదయాంతర్యాగ 284 రడ ర్వ 80 అడిచిన నందు 241 అక్కజం బగుచున్న యక్కథ 127 అడుగక యున్నను గ్ల అట్టియెడల( దనకు శీర2 అక్కాలంబున వినోదంబున జ సో! అడుగ వలయుదాని 155 వా ఆక్కీటంబ్బను భక్తిన్‌ 537 య్యుకొనా యక్షణ 270 అడుగు మనినం గే ంతేయ 7 అట్న్లులు జూచి ఆక్కారవేళ్టరుం డప్పుడు. 762 కంల కన ట్య అతండతని కిట్టి 7ట అఖిలజిగ(త్ర్రభువగు ౯13 ట్బులైన గంగాప్రసాదాతి 174 డిటనియె (12 అట్ట చేయువాం డనని 760 అలం ౧జి త అభిలజినులకు. బరమ 408] రాయణునొలోక్రి 342 అట్టమ్ముని యావహించుట 38 ఆతండు నా ంచి అగ్గోవు లవ్విభుల నధ్వరం చక్షత్త లా వారి నాలో క్రి 22 అట్టయిన నాతళత్ష్యంబు 490 అతండు అని నంటహిమ వదచలం 183 ఇలాభ్యంగ శే బ్రయోపి రక్షింతు కటా సిడి యొక్క యనువు 103 అరయ లు భృగని అన్నియోపి రక్షీ *7 అట్లు కంఠంబునందు క72. అతండు నగుచూ

గద్య పద్య ప్రథమ పొద సూచి 779 పద్యము పుట, పద్యము పుట పద్యము వట అతండు నానంద సంభరి 540 అదియుంగాక విశేషంచి 7 అనఘ! యధర్మము ధర్మ 748 అతండు నివృత్తి ధర్మము 598 అదియునుంగాక క్‌ అనఘ! యనులోమమున న అతడు భక్తిం బ్రణమిల్లి 67 అదియును 523 _ అనఘ! యష్టావక్రమును 16 అతండు వాసుదేవ. డన 550 _ అదియు శ్రుతిచేత ధర్మ 607 అనఘ! యపష్టావక్రుండను ఏ2

ఎ మాయింటికి 741 అది యెట్టంటేని 595 అనఘ! యాచారమాయువు = 453

అతండు నూ జేరి యధిపు 227 అది యెయ్యది యంటేని 271 అనఘ! యిచటనుండు మని. 227 క కాక యెడ 192 అది యొక్కండు జేయ 83. అనఘ! వచ్చితి ధర్మనందను_ 763 అత డొకరుండ లోకముల... 7212. అది లేనివాడు, నరకా 513 _అనఘ! విను మరీచి 106

న్సు నీరనాప్తుతం 275 అది సదాఖ్యాన కలన 674 అనఘ! విశాఖ నెద్దనురాధ 2ర5్‌డ్తీ అనే డిట్లను 166 _ అద్దేవుండు వెండియు 600 అనఘ! విషమమైన 207 అతనికి€ వాలే. ల యనఘ! 706 _ అధికపు. దపమున “నేన 602 అనఘ! సోమములేని 167 అళనికిం బ్రణఎుల్ల 529 అధిక సౌందర్యములుగల 621 అనఘాత్మ! యజపాదుండన 308 అతనికి నత డిట్టులను 82 అధిప! నామనమున 260 అనఘా! యొవ్వని కావించిన 256 అతనికి వత్సలుం డగుట 20 అధిప। యాషాడ ముఖ్యంబు _ 528 అనఘు!డౌద్దాలకి యను 27త4 అతని కోఘనంతుండను 561 అధిప! యింకను విను 262 అనయము. గొంచెప్పు 265 అతని ముఖమున వెడ 774. అధిప! రజస్వల నంటుట 465 అనయముం బండుచుండు 5్‌0 అతని కఇండిదుల 21 అధిప! సహస్ర బాహార్డును 721 అనయము ్రీతింబొంది 379 అతిధిం బూజించు ్ట్‌ స్‌ 21 _అధ్యయనంబును యజనంబు _ 586 అనలం బించుకయైన శ్‌ అతిధి జనులు యు 21 అధ్యయనమున మస్తకం 456 _అనలము గోవును బ్రాహ్మణు. 456 అతిధి నినుంగోరె న 27 అధ్యాత్మాదులు సెప్పెద 109 అనలునకు సుదర్శనకును క్షం అతిధి పూజ గదు యు 631 అధపరిశ్రాంతుం డగు 46 అనలుని నన్వేషింపంగ 3ెక్ష1 అతిన కామకృత శర0 అధ్వరంబు లనేకంబు 540 అనవిని కొల్చియున్న 578 అతివా! కన్నా ర 22 అనఘ! కపిలాప్రదానంబున 328 అనవిని గృహస్టునకు 5909 అతి వినయంబు ము "జ్యా? అనఘ! కీటంబులక్టు 534 అనవిని గౌరినీకు భువ ర్‌72 అత్తెజం గాక 567 అనఘ! గృహస్త్ర ధర్మమున 13 అనవిని తెలిసి విడిచె 12 అత్తెజంగు వివరిం 358 అనఘ! గోవులు [పప్రాణంబుల _ 261 అనవిని దాని కిట్లులను 5్‌వెశీ అత్తెజం గెటీంగించెద ల ము అదికారణముగ గోవులు 306 అనఘ! చూడ సమర్హుండగు 169 _అనవిని దాని కియ్యకొని 70 రగుదిసిన విజ్ఞానము శీ97 అనఘ! దానపాత్రమగుట 142 _అవవిని యంబిక సుకృతము _ 653 అధి తరువు విడిచిపోవక శం అనఘ! నాదగు చిత్తము 2 అనవిని యమ్ముని ప్రవరు 226 అది దురిత నిరాసము ఉ19 అనఘ! నిర్జన నిళ్ళబ్దమైన 497 _అనవిని యుధిస్టిరుండు 750 అది నారాయణుః డొకనికి 490, అనఘ! పితృపిల్లామహ 361 అనవుండు దక్షుయజ్జమున _ 578 జధి పవిత్రదేశ మచ్చట 132 అనఘ భ్హలిగ్గాన్వనుండను 96 అనవుండు నమ్మగాక్షి యిటు 1 అది యింద్ర మతంగ సంవాదం 28 అనఘ! యృంచితస్వాధ్యాయ 749 అనవుండు వాసుకి 'ప్రభృతు ళం

780 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము - అనుశాసనిక పర్యము పద్యము వుట పద్యము పుట పద్యము పుట అనవుడు6 దాత యలరి 416. అని చెప్పిన గృషుడు 419. అని చెప్పి వెండియు 354 అనవుడు. బ్రీతమై యనఘ 140 అని చెప్పిన నగేంద్ర 649 అని చెప్పి వెండియు 409 అనవుడు గౌతముండు 375... అని చెప్పిన నాయువేమటం 635 అని చెప్పి వెండియు 610 అనవుడు దధర్మపుత్రుండు 207. అని చెప్పిన భీష్మున 509 _ అని చెప్పి వెండియు 659 అనవుడు నాతం డమ్మనుజ _ 509 అని చెప్పిన విని కుంతీ 279. అని చెప్పి శంకరుం డింక 573 అనవుడు నాతనితో నిట్లను 244 అని చెప్పిన విని నారదుం 190 అని చెప్పి శాంతనవుండు 356 అనవుడు బ్రాహ్మణత్వము 30 అని చెప్పిన విని హిమ 672. అని చెప్పి శాంతనవుం డిట్లను 175 అనవుడు భీష్ము. డిట్టులను 3. అని చెప్పిన హిమవద్దిరి 663 అని చెప్పి సర్సజాతి సామాన్యం 399 అనవుడు (మొక్కి యింద్రుండు 448 అని చెప్పిన నారదుం 705 అని చెప్పి సిద్దుండు వెండియు 173 అనవుడు వైనతేయుండు 74 అని చెప్పి భీష్ముం డాభూపతితో 181 అని చెప్పుటయు నప్పరమ 327 అనళన నిష్టం జేసి 475. అని చెప్పి భీష్ముండు 88 అని చెప్పె. దత్రకారంబులు ర్‌ అనశన (వ్రతంబు లందును 478 అని చెప్పి భీష్ముండు 224 అని చెప్పెనట్టు బ్బహొ స్పతి ఫ్‌ అని కురుపితామహు(డు 239 అని చెప్పి భీష్ముండు 541 అని చెప్పనయ్యవసరంబు ప అని గంగాపుత్రుండు 301. అని చెప్పి భీష్ముండు పాండ 103 అని జమదగ్ని మజియు శ క్‌ అని గోవులు పలికిన 330. అని చెప్పి భిష్ముండు వెండియు 247 అని తగనేక వాక్యత థం అని చెప్పే 11. అని చెప్పి భిష్ముండు వెండియు 380 అని తలంచి 50 అని చెప్పి 47 అని చెప్పి భీష్ము డమ్మను. 53 అనితలణి నీదుపలుకో $్య అని చెప్పీ 333 _ అని చెప్పి మజియు 302 అని తెలిపిన గరి ర్త అని చెప్పి 407 అని చెప్పి మజియు 148 అని తెలిపెనట్టగుటం 321 అని చెప్పి 455 అని చెప్పి మజియు 150 అని ధర్మతనయు* డడిగిన 8 న్‌ ఎబి 495 అని చెప్పి మజియు 593 అని ధర్మస్టితిలో నమ శశ అని చెప్పి ర అని చెప్ప మణియును 297 అని దృతరాయి గజాం ల అని చెప్పి మజేయును 514 అనినం గౌంతేయౌం 5 అని చెప్పి కొన్ని ధర్మము 668 అని చెప్పి మటియును 617 అనినం బాండవాళజం 242 అని చెప్పి గాంగేయుం డన్న 262 అని చెప్పి మజియ్యను 746. అనినం బాండవొగ్రబాంరు. 4 అని చెప్పి గౌరి పతి 704 అని చెప్పి మటేయు శివుం 680 _ అనినం బార్వతి 6 అని చెప్పి దేవ వ్రతుండు *ం అని చెప్పి యస్పరమేశ్చరుం 632 అనిన లల తపను. శ అని చెప్పి యప్పరమేశ్వరునకుం 702 అనినం బళా ౯ తే అని చెప్పి దైవ రహస్యంబు 66 అని చెప్పి యప్పురుషోత్త్రము 697 అనిన బ్రనన్నతన లు డ్ర్‌ేశే అని చెప్పి ధర్ముండు ధవళ 26 అని చెప్పి యావగాతనయుం 259 అనిన బ్రియమంది లౌ తి 22 అని చెప్పినం (బ్రముదిత 739 అని చెప్పి యిట్లనియె నేనుం. 518 అనిన బ్రియమంది న 4లో అని చెప్పిన, ఫ్రరండునృపతి 307 అని చెప్పి వినుమని మజియు. 241 అనిన బ్రీతుండై పొం

గద్య పద్య ప్రథమ పాద నూచి 781 పద్యము పుట పద్యము వుట పద్యము వుట అనినం బృథివి యిట్టులను 181 అనిన విని కరంబు 815 అనిన విని మొగంబు 70 అనిన గౌతము పల్కు విని _ శ4క5్‌ అనిన విని కురుపతి 364 అనిన విని యంబిక తనకు _ 570 అనిన నంబిక గర్భంబు 645 అనిన విని కొంతేయా[గ్రజాం 293 అనిన విని యక్కురు వంశ 224 అనినన్‌ మోమలరన్‌ 385 అనిన విని కౌంతేయా[గ్రజుం 333 అనిన విని యగ్గలంబైన 224 అనిన నక్కోమలి యక్కిరాతుం 4 అనిన విని కౌంతేయా[గ్రజుం 148 అనిన విని యన్నికల్పుండు 2386 అనిన నజాతశ్యత్రుండు 558 అనిన వినిన గౌరి 648 అనిన విని యజాతశత్రుం 112 అనిన నజ్జ్ఞనపతి 513 అనిన విని గౌరి కొందజు 628 అనిన విని యజాతళతుం 381 అనిన నట్టులేని నౌంగాక 102 అనిన విని దివ్యబోధం 197 అనిన విని యజాతళత్రుం 433 అనిన నతండు కైకేయీ 5క్ష5్‌ అనిన విని ధర్మజుండు 38 అనిన విని యజాతళత్రుం శం అనిన నతండెవ్వరి 51 అనిన విని ధర్మజుండు శ77 _ అనిన విని యజాతళత్రుం 528 అనిన నత్యంత సంతుష్ట 332 అనిన విని ధర్మజుండు 214 అనిన విని యజ్ఞాతశ్శక్రుం 146 అనిన నదియట్టీద ₹డీ అనిన విని ధర్మజుండు 273 అనిన విని యజాతళతుం 155 అనిన నద్దేనముని 177 అనిన విని ధర్మజుండు 436 అనిన విని యజాతశతుం 250 అనిన నద్దేవు. డమ్మహా 574 అనిన విని ధర్మతనయుం 46 అనిన విని యజాతళతుం 721 అనిన నప్పుడమిటేం డప్పురుష 352 అనిన విని ధర్మతనయుం శీ14 అనిన విని యజాతశత్రుం కరక అనిన నమ్మునివరుండు 137 అనిన విని ధర్మనందనుం 548 అనిన విని యజ్ఞనపతి 204 అనిన నయ్యందయజును 3౩78 అనిన విని ధర్మనందనుం 150 అనిన విని యజ్ఞంబు ఈళ1 అనిన నష్టావక్రుండట్ల 133 అనిన విని ధర్మపుత్రుం 296 అనిన విని యట్లు సేసెద 198 అనిన నష్టావరక్రు డతి 137 అనిన విని ధర్మసుతు 187 అనిన విని యట్ల చేసెద 320 అనిన నాపగేయుండు 750 అనిన విని ధర్మసూనుం 349 అనిన విని యత్యంత రా అనిన నాసర్వణ్ఞాః డద్దేవి 668 అనిన విని నిక్కమాడిన 188 అనిన విని యద్దేవుండు 267 అనిన నిక్కంబిది యందజు _ 378 అనిన విని పాండవా([గ్రజుం 305 అనిన విన్న యన్నరేంద్రుం ళం అనిన నీ తోడి గోప్టికి శ81 అనిన విని పాండవా([గ్రజాం 208 అనిన విన యపర్ధాదేవి కేక్‌ అనినను మునిమేరు వనం కశడ అనిన విని పొండవా[గ్రజుం 240 అనిన విని యమ్మహాదేవికి న! అనినను శాంతిలేమికి 384 అనిన వివి పొండుభూవర 387 _ అనిన విని యమహేశ్చరుం 178 అనిన మతజియును 202 అనిన విని పార్వతి 634 అనిన విని యమ్మునిపతికిం 27 అనిన మారకయున్న 726 అనిన విని పార్వతీ ఈర్‌1 అనిన విని యమ్మునివతికిం 276 అనిన భవాని వనవాస 594 అనిన విని ప్రీతుండై 46. అనిన విని యమ్మునిపతికి శుకు 324 అవిన భసితాంగరాగంబు 577 అనిన విని బోయకు 8 అనిన విని యమ్ముని సిద్ద 127 అనిన భుజగ మిట్టులను 9 అనిన విని భీష్ముతోన 450 అనిన విని యవ్వనితా 596 అనిన మృత్యువునుం బామును 10 అనిన విని మహాదేవుం 637 అనిన విని యాజగన్మాత గా అనిన వార లతని కిట్టనిరి 367 అనిన విని మెచ్చి పృథివిం 182 అనిన విని యా దంపతులు. 226 అనిన విని కద్రువ 62 అనిన విని కద్రువ ర2. అనిన విని యా శుకంబు న్‌

782 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము - అనుశాసనిక పర్వము పద్యము పుట పద్యము పుట వద్యము పుట అనిన విని యింద్రుం డిట్లనియె 449 అని నిర్దేశించి 705 అని పలికి విశ్చంబు 715 అనిన విని యుధిష్టిరుం 142 అని నిర్దేశించి 737 అని పలికి వీడుకొలిపిన 279 అనిన విని యుధిష్టిరుం 210 అని నిర్దేశించి 757 అని పలికి వెండియు 24 అనిన విని యుధిస్టిరుం 243 అని నిర్దేశించిన 375 అని పలికి వెండియు 336 అనిన విని యుధిష్టిరుం 253 అని నిర్దేశించిన 282. అని పలికి శౌచవిధి 390 అనిన విని యుధిస్టిరుండు 707 అని పరిభాషించి 455. అని పలుకుటయు పడీ అనిన విని వారలు కశ అని పలికి 766 అని పల్కినం బాండు 48 అనిన విని వాసుదేవుం 768 అని పలికి కుశికుండు 236 అని పల్కి యమ్మహాత్ముండు 5 అనిన విని విషాదంబుతో 219 అని పలికి గోవునిచ్చితి 290 అని పల్కి వెండియు 189 అనిన విని సంప్రీతల్రై 602 అని పలికి చరుతరువ్యత్యాసం 37 అని పుత్రకామేష్టి సేసినం 40 అనిన విని సురమునులు 697 అని పలికి జరామృత్యువు 678 అని ట్రీతి. బలికి యమ్ముని 227 అనిన విని హర్షపూరం 554 అని పలికి తమ కులంబు 41 అని బలు మైకులు వేగను _ 25 అనిన విని హుతవహుం 17 అని పలికినం బార్వతీదేవి 669 అని బోధించి ర అనిన విని హైమవతి 670 అని పలికిన బిత్సదేవతల 361. అని భీష్ముండు వెండియు 20% అనిన సంతసిల్లి యనిలు 729 అని పలికిన నతని 87 అని భీష్ముండు వెండియు | అనిన సంతసిల్లి యమ్మహీ 531 అని పలికిన నప్పరమ 44ర అని మజియుం బెక్కు పేళ్ళన్‌ ప అనిన సంప్రీతుండై ధర్మ 105 అని పలికి నారదుండు 706 అని మజియు ననేక శం అనిన సిగ్గు తోడియలంతి 695 _ అని పలికి నీవు దేవాంగన 694 అని మజియును ధీం అని నారదుం డుపదేశిం 553 అని పలికి పాము బోయ 10 అని మజియును క్‌? అని నిర్ణ రాపగా నందనుం _ 363 అని పలికి భరద్వాజుం 3౩74 అని మజీయును 14 అని నిర్దేశించి 299 అని పలికి భీష్ముం డిట్లను 436 అని మజియును రం అని నిర్దేశించి 402 అని పలికి మజియు 695 అని మటీయును రక అని నిర్దేశించి 148 అని పలికి మజియును 263 అని మటియును 202 అని నిర్దేశించి 153 అని పలికి మటియును 273 అని మణజియును 182 అని నిర్దేశించి 209 అని పలికి మునిజన శ96 అని మజియు శాంతననో 125 అని నిర్దేశించి 263 అని పలికి యా భూవల్లభు 337 అని మిష గంధర్వ ల అని నిర్దేశించి 601 అని పలికి యామం(త్రణంబు 522 అని మిషవరుండవ్విధమున 224 అని నిర్దేశించి 612 అని పలికి యింకను నధ్యాత్మ 480 అనిమిషులున్‌ మహామునులు (1 అని నిర్దేశించి 630 అని పలికి యిట్లనియె 173 అని మునిపతి పలికిన 329 అని నిర్దేశించి 632 అని పలికి యిట్టనియె 586 అని మునిపతి సెప్పినో 300 అని నిర్దేశించి 613 అని పలికి యిది యెట్లాకో _ 631 అని ముని సెప్పిన సౌదాన 28 అని నిర్దేశించి 667 _ అని పలికి రథవహన 737 అని యడిగిన నతం

గద్య పద్య ప్రథమ పాద నూచి 783 పద్యము ప్పుట పద్యము వుట పద్యము పుట అని యడిగిన నతండు 115 అని యిట్టేర్చడ చెప్పిన 558 అని వెండియు 86 అని యడిగిన నద్దేవుండు 648 అనియునుం జెప్పెనని 3860 అని వెండియు 328 అని యడిగిన నయ్యాపగా 244 అని యుపదేశించి 756 _ అని వెండియు 373 అని యడిగిన నా భూపతి 712 అని యుపదేశించిన 75 అని వెండియు శ29 అని యడిగిన యక్కురుపతి 287 అని యుపదేశించి వెండియు. 675 అని వెండియు 510 ఆని యడిగిన యూాయమ కశక అని యుపన్యసించి యమ్ముని 505 అని వెండియు 556 అని యడుగుటయు 580 అని యూంది చెప్పి 22 అని వెండియు 190 అని యడుగుటయు 165 అని యూజడిలం బలికె 774 అని వెండియు 232 అని యడుగుటయు 282 అనియెం గొవునం గుంతీ 178 అని వెండియు 234 అని యతండు వల్కె 252 అనియెం గొని నా మాట, 270 అని వెండియు 252 అని యనిమిష లటినీ 346 అనియెం దదనంతరంబ 379 అని వెండియు 281 అని యనుజ్ఞదేసి 7569 అనియ గోవుల పావనత్వం 303 అని వెండియు రేక అని యప్పగించి యాగం 198 అనియె నంత నినుం డపర 227 అని వెండియు 6క్ష0 అని యవ్వింభుండు పలికి 318 అనియె నని చెప్పి వీడ్కొని 439 అని వెండియు 688 అని యపష్టావక్రదిశౌ 140 అనియె నని యవ్వాక్యం 248 అని వెండియు 740 అని యహింస తెజంగు 614 అనియె నని యిట్లు గౌరి క79 అని వెండియు 754 అని యిటు లేర్సడం బలికి 221 అనియె నిట్టు ప్రధమ 57 అని వెండియు 767 అని యిట్టందజుం దన 3౩77 అనియె నివ్వాక్యంబులు 273 అని వెండియు నద్దేవునితో ళ29 అని యిట్లాశ్రమధర్మయబు _ 592 అని యెజింగించి 255 అని శాంతనవుండు సెప్పిన 545 అని యిట్లు గంగాగుణంబు 175 అని యెజేంగించి 619 అని సంస్తుతిపూర్వంబు 113 అని యిట్లు గంగొవుత్రుం 711 అని యెటింగించి 628 అని సకల ధర్మోపదేశ డ3 అని యిట్లు గో విశేషయు 282 అని యెజింగించిన 665 అని సనత్కుమారుం డభవుతో 492 అని యిట్టుపదేశించిన 719 అని రట్టియెడం గొందటు 64 అని సవినయంబుగా 232 అని యిట్టుపదేశించిన 733 అని రాజసంబు _రోయం 442 అని సవినయ ప్రణామం 272 అని యిట్టుపదేశించిన 758 అని రామమైయున్న రాజన్యుం 101 అని సహజన్ములయిన శంం అని యిట్టుపన్యసించిన 304 అని వగచిన 778 అని సహోదర (ప్రకారంబు డీర్ర9 అని యిట్లు భీమ్మండు 128 అని వరమిచ్చి మహేంద్రుడు 33 అని సాత్యవతేయుండు గృప 537 అని యిట్లు భీషమ్ముండు శృ19 అని వితర్కించి యమ్ముని 194 అని సిగ్గునం జెన్నగు 704 అని యిట్లు భీష్ముండు 706 అని విన్నవించి గంగ 6596 అనుగతుండగు శష్యునకుం 163 అని యిట్లు యమభ్రాహ్మణ 264 అని విలాపంబు చేసి 773 అనుచు నమస్కరించి 766 అని యిట్లు వర్తిల్లునాలుగు 146 అని వెండియు 12. అనుచు నమ్మహనీయ 235 అని యిట్టు శివునకును 508 అని వెండియు 26 అనుజు6ండొకండు వెంగలి శీర? అని యిట్లు సుప్రసంగం శ0 అని వండియు 57 అనుటయు ఖ్‌

784 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము - అనుశాసనిక సర్వము పద్యము థ్‌ పుట పద్యము ట్‌ అనుటయు' పుట పద్యము పుట ( బాండవా(గ్రజాం శతం అనుటయు వసిష్టుండు 372 ఆనుటయు గాంగేయుం 829 అనుటయు వార అప్పటికి వారు లేకున్న 41 అనుటయు దాక్షాయణి న్‌ లందజు 566 _ అప్పని పాపంబు గొకుండ 201 అనుట్టయు శంభుః డిట్టను _ 618 అప్పయే అనుటయు దేవవ్రతుం 349 అనుటయు సంతో . అప్పరముత్సరుండు 107 అనుటయు ధర్మజుండు 241 సంత షించి 72 _ అప్పరమేశ్చరుండు 124 అనుటయు ధర్మనంద అనుటయు సందియంబది 325 అప్పు డతిథి ్రీతి నతని 25 శ్రనందను. 14 అనుడు ధర్మాత్మజు డతనితో ] అనుటయు ధర్మరహస్యము 605 న్‌ శత అప్పుడు 223 అనుటయు నంబిక అనుడు నచట నున్న ముని 666 అప్పుడు (ప్రకృతిం దొజంిగి 685 అనుటయు నక్కీటంబు 575. అనుడు వంటకము సేసిన 377 అప్పుడు ఫాలలోచనము 569 ఆనుటయు నగ్గోవులు నే “అనుడు విషాదముతోడం 367 " అప్రమేయ మవిజ్జేయ శత9 అనుటయు వటకొక న్‌ అనుడు విహంగనాధుండు' 67 అప్రవాసియైన యవనీ 184 లా అనుడు సంతసి అనుటయు నతండతని 18 డు సంతబల్లి యట్ల 4శ4ం అ(ప్రసక్తంబైనను నీ శ్తర్‌ అనుటయు నతండతని 7 _అనునె డనిందు రండని 236 అమర వల్లభుండు నమృతో 51 క 387 _ అనుభవించుచు గమనం 404 అమర విభుని భగసహ్ర 18 అనుటయు నతండు 6 అనుమానం బదియేల 72 అమరు మహాదేవుండను 740 188 అనుమానింపకు స 89 అనుటయు నతండు శశ మంధుండు... 751 “మరేంద్రుండు సముద్దతిన్‌ అనుటయు నతనికి అను సమయంబువ 512 అమరేంద్రు నిర్జించి యమృతం 126 అనుటయు నత 179 అనేక సహస్రంబు 608 అమలంబగు కుళసంస్తరణము 336 కం నత్తి తనువున 196 అన్నంబుం దోయంబు గళ అమలాత్మ గోవు మూత్రము 303 అనుటయు నలం లు 193 అన్నదానంబు ధర్మంబు ర్‌21 అమలినరతదర్భన్యాసము 357 ౧ అమటయు నమ్మహనీ, 600 అన్నదాన సదృళమగు 251 అమవస నమవసః బిత్పో నో అనుటయు నమిళడు 522 అన్నమిడిన మణిమయా 253 అమితజ్ఞానము విజ్ఞానము నో 577 అన్న పతితో అనుటయు అన్నమున దుగ్రమున ఖా ఎచ్యహోత్ముండు డమ్మవొ ౮ అనుటయు నో డ్‌ శర5్‌3 అన్నరనాథుతోడ శం టోలు డిట్టులను గ్‌" అమ వ్విభుం 729 అన్ని తత్ష్యంబులికు అమ్మహాను భావుండు సంస్తార శ టయు నా కృత్రిమజన 44] ఢళ6 దురభంబ 71 అ బి అనుటయు నా దేవ (వ్రతుం.. 450 న్ని యింద్రియముల 64 “టయోంబు “2 న రక స బు అనుటయును సిరినాదు క! అన్యమాంసమీన నిజాంగ 530 అమృతకరాన్నయ న 117 అనుటయు బ్రహ్మయవ్విభు _ 452 అన్యవర్డుండు దనుం 9 మై వ సంతొన 39 అనుటయు భవదీయ అవగత కామరోష 420 అమ్మిధునము ఒ ల్‌ో 227 563 అవగత మోహశోకమ అమ్ముని నభ్యంతర సద క్‌ అనుటయు భీష్ముండు గు కథ? కము 13 559 అపరంబగు పక్షం అమ్మునివరు నాపర్యంకమోక్తి ౮ అనుటయు మునివరు బును 348 విద 218 అపుడు బు అముణని శిష్య డయ్యూ నుటయు లెస్త ధ్యమానునిం గను 493 శని శిల్యు ల్రియు 6కే ఈ సుగం దలంచి 532 ఆ అమె1యిం బాపముల్‌ వొ పుడు వీక్షించి సత్యవతీయసు 758 - 771 అమ్మెయి నన్నలుపురు”ో

గద్య పద్య ప్రథమ పొద నూచి 785 పద్యము పుట పద్యము వుట పద్యము వ్పుట అయిదు దెజంగులందు 205 _అవ్విధంబున కారాజు 234 ఆ నరనాయకుం డొక శ అయినను 742 _అవ్విధంబు నొక్కొక్క యెడం 207 ఆ పత్సమయంబున శౌచా 392 'అయ్యగి దేవుండు 341 అవ్విభుండు 18 ఆపద దూలపోక సిరినంది 618 అయ్యాకాశపవనాగ్గి 108 అవ్విశేషంబున నశేష 345 ఆ పొలంతియట్టు పలికిన 62 అట్రైుకర్మంబులదెస 404 అస్ట్రిగలిగి హీనమగు 400 ఆ భృగు వంశవరుండు 230 అరయంగం దత్త్యములను కై ఆ ఆభ్యంతరంబు బాహ్యమున కర్‌ర్‌ అరయల్లో నాలుగు విధముల _ 523 ఆంకలియు నీరువట్టును క్ష51 ఆయాసపడకుండ నర్ధంబు 620 ఆరయ గృష్లుం డధ్వరాత్మకు ౯81 ఆంకలేక యొవ్వాని జలాశయమున 257 ఆ రమణిక నతనికి కశ ఆరయ దుర్గమములు నతి 163 ఆండుదానీ. జంపి నతండేక 517 ఆ రాజకుమారుల మతి రం అరయ మీకుః గృత్యమన్యంబు 182 ఆ కృష్ణుండు నిజసామ్యా 561 అఆ రాముండు శుచిత్వ శ్రీ 346 అరిగి తచ్చరణంబులకుం 81 ఆగమాధ్యయనంబు 281 ఆర్థిసేనాశ్రమంబున 161 అరిగి యతనిచేయు 91 _అఆగమోక్త విధంబు. బ్రత్యక్ష 750 ఆలనేయి ముఖ్యము మహిషాది 430 అరియైన దీనుంై తను 241 ఆగార్హభి దన కొదముతో 29 అలు నిజ జాతియందు 209 ఆరుణంబులును సకంటక శ26 ఆచమన పూర్వకంబుగ శర1 ఆలుబిడ్డలొజుటులై 623 అరుణ ధవళమేచక 299 ఆచరించు దండమ(క్రోధ 604 ఆలేమ సుదర్శనునకు 20 అర్చించు నప్పు డయ్యంగన 15 ఆచర్మజ్వతియనునది 609 ఆలోకదానమన భూపాల శ్త2ై౦ అర్థిగోరిన వస్తువులర్జితోడ 240 అచారహీనతయతి 535 ఆవేశించెద యోగ 194 అలఘుతపములు 755 ఆచేంత పిదపదాన 417 _ఆసనత్సుజాతుం డంగుష్ట 106 అలఘుతర సకల కామ్యం 255 ఆ జంతువుం గనుంగొని 536 ఆ సమయంబున 19 అలసతయున్‌ విచిత్తతయు 689 ఆజి ప్రాప్త మృతులు గురు 2465 ఆ సమయంబున నరుణో ర్‌8 అలుకయిరి నూర వనమున 154 అడుచు6 బాడుచు గుణములు 132 అఆస్యశుద్ది యొనర్చిన 3094 అలుకయు నసూయయును 184 ఆతండు దానికి నతి 91 ఆహారముడిగి మహాశ్రమంబు 157 అవధరింపుము భూతంబుల 488 ఆతండు నగుచు భృగుని తై న! ఆవని బడనీకళాఖ 78 ఆతండు సర్పయాగమను 65 ఇంతకు మూలమై యిరువదేనవ 111 ఆవనీ దేవతలొక్కెడం౦ శ్ష51 ఆతని యున్నెడ యారసి 340 ఇంతిం దావిడువని యంతియ 724 అవనీసురుండు జప 895 ఆత్మ బొంగి మొక్కీ యతండాల 82 ఇంతి! నాచెప్పిన యిషప్పాప 629 అవహితు౦డయి తద్దళ ఈ88 ఆత్మజాతియందు నవుల 206 ఇంద్రియములకంటె నీశాన 500 అవిబితేంద్రియబల 196 ఆత్మ సదృళత ప్రాణభయంబు 530 ఇచ్చినం (బ్రీతుండై 198 అవిబిట్టు బెదరం దక్కటి 294 ఆదియుగంబున నబల 573 ఇచ్చిన వారలు కొనలా 268 అవ్యక్తం బనంగొ దన 107 అఆ దేవుంబిత్తమున నిడి 119 ఇచ్చెదం గొందఆ నెత్తతీ 101 అవ్వాక్యంబు “లాకర్షింపుము [కక్‌ ఆ ధూళితోడం గుడిచిన 438 ఇట్టిది యోగధర్మం బనిన 691 అవ్వాక్యంబులు సెప్పెద 388 ఆ నవంబునను జిహ్వను 308 ఇట్టివనటం బొందునట్టి 12

86 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము - ఆమశాసనిక పర్వము పద్యము పుట పద్యము వుట పద్యము పుట ఇట్టి సౌరభంబు నెన్నండు 199 ఇది యేటి కార్యముగ 137 _ఇవ్విధంబున 81 ఇట్టు వినతపట్టి పట్టిన 77 ఇది శ్రీమదుభయ కవిమిత్ర 130 ఇవ్విదంబున 272 ఇట్టులురియాడు చిత్తంబు 23 ఇది శ్రీమదుభయ కవిమిత్ర 284 ఇవ్విధంబున 679 ఇట్లత్యాదరంబున సంభవించి. 539 ఇది శ్రీమదుభయ కవిమిత్ర 422 ఇవ్విధంబున నౌచిత్యం రి ఇట్టనియె నప్పర్వతరాజ 584 ఇది శ్రీమదుభయ కవిమిత్ర 582 ఇవ్విధంబున విండ్డ్లు 574 ఇట్టయడుగం గలవాండై 287 ఇది శ్రీమదుభయ కవిమిత్ర _ 777 _ఇవ్విరంబున విబుధులు తై41 ఇట్టు కపటజయంబున 66 ఇది సకలజనసామాన్యం 141 _ఇవ్విధంబున సద్దిజుండై 540 ఇట్లు గొకాత్మ ధర్మంబు 389 ఇది సాంఖ్యానము దీనిని 411. ఇవ్విధంబున సప్తాంగ 603 ఇట్టు గొాననంజుడు నమలుట _ 529 ఇది సాయుజ్యావాప్తి ప్రకారం 693 _ఇవ్విధంబున సుఖింజేసిన 122 ఇట్టు గొవించి యా రెంటిని 36 _ ఇధ్మములు దెచ్చి యిచ్చు 441 ఇవ్విధముగాంచు యోగికి శ్రరక్ష ఇట్టు చనిద్వాదళ వార్షిక 561 ఇనశశిపావక భూమి 9 ఇవ్విధమున గోవునిచ్చిన 290 ఇట్టు నిర్జించి తల్‌క్షణంబు 114 ఇన్ని యాచారములలోన 466 _ ఇవ్విధమున వినోదింప 382 ఇట్లు నిష్కల్మషత్వంబు 539 ఇమ్మీలను నన్నును 217 ఈ ఇట్టు పరమహర్షంబునం 176 ఇమ్మెయి. బోరిపోరిమది 77 ఈ కపిలాభఖ్యానము సుశ్లోకము 295 ఇట్టు (ప్రవేశించి యయ్యోగి 195. ఇమ్మెయి గుహ్యతలము 392 ఈ కమలవనము చేరువ 369 ఇట్లు ప్రసన్నుండయి 295 ఇమ్మెయి నలంగియొక 382 ఈ (క్రియ నావళంబగునే 7 ఇట్టు మదనాగి నుదిలకొని 16 ఇరుదెజటంగు విను తమము _ 641 ఈ తంధత్రంబు వరించిన 476 ఇట్టు మాతలి యమరేంద్రుని _ 413 ఇరువదినాల్లను వారల 482 ఈతండు దక్కం నారులకు 7 ఇట్టు వారించి యిది శాపంబున 139 ఇరువది మూండనువార 432 ఈ తెరువు లాదరింపంగ ర79ి ఇట్టు వినతయుం దెంపు సేసి. 62 ఇరువది రెండవనాండమ్ముని 228 ఈ తెజంగు లెల్ల నెటింి 356 ఇట్లు వినుచు నివాతలంబునం 271 ఇరువుర మేముపుట్టదు 56 ఈ దైవతముల నన్నింటి 493 ఇట్టు శపియించిన నబ్బాల 275. ఇలంజాంగి యొైక్కియటు 101 ఈ నామ నిర్శచనములు 745 ఇట్టు సుదర్శనా వివాహోత్సవం 19 ఇలువెడలిపోయె నేమియు 228 ఈ నాలుగు తెజయలం దగ 523 ఇట్టు సెప్పం బడునట్టీ 205 ఇని నానా ముఖముల 639 ఈ నీతులకు విరుద్ధము 605 ఇట్టు సెప్పి సనత్సుజాతుం 111 ఇవి మూండు దెజంగులు 751 ఈ నెటింగగై కొని శూద్రుర్‌ 402 ఇట్లు సేసి శక్తియెల్లను 32 ఇవి యెటిలి యెపుడు బర 401 ఈ నెటి నిలుచుట గలుగదు కిర్‌ ఇతరుల దానమేని( దమ 247 ఇవి యెల్ల నశాశ్వతములు 404 ఈ పరివోధం బభవా కరా ఇత్తేజంగున నొక్కటనెత్తి 344 ఇవి యెల్లను వానప్రస్థ 597. ఈ పాము జంపం బ్రదుకునె | ఇది కపీలాది పరమర్షి 686 ఇవి యెల్ల విష్ణునందు 10 ఈ మూండు తెజుంగుల జను 1 ఇది బుట్టీంద్రియ (పప్రపంచంబు 110 ఇవి వర్ణ ధర్మ ప్రకారం 590 ఈ యనృతవర్తనము 11 ఇది మేలితెజంగు గొందజటు 478 ఇవి శాస్త దృష్టమార్గము లవని 389 ఈ యాచారాధ్యాయం రే ఇది యద్రహనంబు తెజంగని 564 ఇవుల నే డుదరయుల 169 ఈ యాజును మంచి తెరువు

గద్య పద్య ప్రథమ పాద నూచి 767 పద్యము పుట పద్యము వుట పద్యము సం స మార్వసభ 380 ఎట్టివి కర్మంబులట్టి 640 ఏ నూటేండ్లకుం బుట్టు 57 ఈ యితిహాస మార్య 747 ఎతికొని పోయి తనపురి 723 ఏ నెజిలినంత సెప్పితి 173 ఈ యుపస్తాన మచలిత 15 ఎదుర్కొని (ప్రమాణ పూర్వకం 512 ఏ నెజుంగుదు నితండు 765 ఈరంకి వలి 328. ఎన్ని నిమిషములు దైవత 436 ఏ నెవ్వత నైతినేమి 370 ఈ వాక్యంబులు 64 ఎన్ని యేడులు మనుజుని 167 ఏ నేమి తప్పు సేసితి 6 ఈవిధ మెమ్మెయి వైనం ఎవ్పుడు ధర్మంబు నెడ 757 _ ఏ నైమేల్కనునంతకు 228 ట్‌ ౧ 71. ఎఆంిన యప్పెను ద్రేలు 78 ఏ నొక్కటి యడిగెదం జెపువూ. 187 ఉండు నన విని విహం స 743. ఎటింగి కూడుకొని గోవుల 326 ఏ నొల్లంగాక భస్మము కం7 ఉ(గ్రత్వమునఓ లాను చిన 556 ఎలుక గలిగి పిదప నేని 703 ఏము గోవుల మనవుడు 312 ఉచితంబుగా నెజి నుగ్గడం 513 _ఎల్లపుప్పుంబులు నెక్కాలమును. 670 ఏయువాండుండ నమ్మేమి 7 ఉత్తమ పధంబు దా కనిక. 267 ఎల్లవారుం దమకు నెంతగూర్తురు 736 ఏ విధమున నోపిన యతి 399 ఉత్తమ (బ్రావ్యాం శర” ఎవ్వండెలుంగబడిన తం వ్‌ ఉత్తమ రద్దును 234 ఎవ్వనికిం బుట్టెనేనియు 212 ఐనను మీరడిగిన 695 కురుభూ లు లందుండి 772 ఎవ్వరు ధర్మంబు | 752 ఒంటి మయినుందే గాము గట. 71 ఉదకము రక్షకంబగుచు 604 ఏక భుక్తవత మెంతయు శ72 ఒండొరుల శంకించి శపధంబులు 372 ఉద్యోగము ప్రియవాదిత ॥ వీకాగ్రచిత్తుండవై 739 ఒకటి గొలనిలోన నుండు 7డీ ఉన్నం గని యప్పడతి ర9శ ఏటి దరికిం దిగువంబడి 216 ఒకటి యడిగెదం గృప 237 ఉపవాసములు మౌనముర్విళ 471 ఏతద్విషయంబయిన 698 _ఒకతథి దేవతలకు 725 ఉపవాసవిధి యూగ్యతయు: శ7. వీత ద్విషయంబైనది 183 ఒకతథి మునివర్యు లొక్కట 360 ఉపవాసాయాంనంబును 431. ఏతెంచి నిభృతిమై నీశ్చరు 294 ఒక దానవుండు జగన్నా 563 ఉపహార నమర్చికుండగు మేన 624 వీనడుగంగ నారదముని 250 ఒకవాండు గోవొకటి 389 ఉలుము గొన్నవాడు తొలు 235 ఏ నమరేంద్రుండు నాందగు 195 ఒక విప్రవరుడయ ననులని 439 ఉవిద మునియోగబల ఏనుంగు నెక్కి పెక్కేనుంగు. 538 ఒకళులు సూచిన మది 460 వు 697 వినుగృష్టు నెటుంగుదు 730 _ఒక్కండొక్కని చేత నెక్కుచు 683 బుతుమతి గాక న ఏనుదండ ప్రణామం బాచరించి 117 ఒక్కనా. డవసరంబు గాంచి 92 త విష్టగలిగెనేనియు 474 వీమను భార్యయూ బంధులు 226 ఒక్క యితిహాసంబు సెప్పెద. 437 త తులు చేసిన 617. వీనును మీరు నేలమటథి 116 ఒక్క నృగాలంబు నొకవానరం 89 ఎక్సు.డు దినములు శుభములు 478 ఏనును శిష్యుల కీవి 507 ఒక్కింత సేపునకుం దెలిసి 727 వు మెలగె నేమి యెట్టుండె. 601 ఏను (బ్రసన్నుండ నైనం 69] ఒప్పు నవ్వనంబునం 568 ఎట్లంటేని 748 ఏను బ్రహ్మముఖంబున 339 ఒరుల మెచ్చక 20 ఎట్టనిన దృష్టారిష్ట వికృతులయి. _ 505. ఏను వలదని చెప్పిన 31 ఒరువచ్చిన దీవంబ క29

788 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము - ఆనుశాసనిక పర్వము పద్యము పుట పద్యము పుట పద్యము పుట ఓ కర్ణవృంగాక్షి ఖుర 327 _ కావునం బతికి 699 ఓంకార వాచ్యమద్‌ 488 కర్మ ఏలములు గుడిచిన 631 కావున గాంతాధర్మము 69క్త ఓషధు లమృత మయ్యుత్తమ 424 గములకుం గర్తగా 638 కావున గామ(క్రోధము 105 జా కలదది యూరక కానంత 648 _కావునం గుడువక 632 కలదొక రహస్య గోపన 189 కావునం జెజువులు 256 జౌపరమిక మనునది 653 కలదో లేదో యనియెడు 647 కావున గౌరవంబున శ70 శాపరమికాభిధానంబు రర్‌3. క్రలమ్రైయి. బాలనేత 693 కావున ధర్మంబు 7ఢం క్ర కలయంగం జాడ 123 కావున సత్యాదరంబున 500 కడు (గ్రొవ్వివాండు లోకము. 564 _కలిగియుండియు. దెవు 621. కావున నధ్యాత్మక త్తం కద్రువ గన్లాని సంతో 66 కలుగునె యమోఘమగు 42 కావున నన్నదానమున 5డేకే కద్రువ పాలికం బోయి 68 కల్టుత్రావుట గురు తల్ప 401 కావున నాచార పరత ్షర్‌తె కనక మాయు: (ప్రదంబు 255 కవిసి ఖరంబులైన ముని 76 కావున నిందజునుడుగుం శ కనకము ధేనువుల్‌ మణి 269 కళ్యపాత్రి విశ్వామిత్ర 365 కావున నీవడిగి మేలు 352 కనకము రజతము 245. కళ్యపు భార్యలు కద్రువ 55 కావున నీవు నిన్నిచ్చినం 139 కనకములు మణులు 770 కాంచి నిరూపీంచి యా 533 కావున నుద్యోగంబును రక్షక్‌ కనఖలమున గంగా ద్వారము 156 కాంత జాత్యంధుండు 624 కావున నుపవాస (వ్రత శ76 కని యజ్ఞనపతి బుత్విజు 18 కాంస్యోపదోహయుం 239 కావున నెట్టు. జంపుదు క్‌ కని యప్పావకుం బావక 118 కాదని పూని పలట్కుటయు 61. కావున నే విధమున 653 కని యీ ధూళికిం గడు 438. కానకు నేంి తాపసుల 97 _ కావున నొాల్లనుబది శ42 కనుంగొని పశ్చాత్తాపం 275. కాన తపంబును విద్యయు 544 కావున భవితవ్యము 765 కనుటరిది యొండుమెయి 553 కాననము గిరులు నదులు 259 కావున భిక్షు. జెంది 408 కనువెలుంగు వేదవ్యాస 757. కామములు భోగముల 677. కావున భూమియు 329 కన్ను మనంబును దనిసిన 204 కామరసమున నతి 677 కావున మాంసముపై 524 కపిల యిచ్చిన వానిన కాదు. 326 _కామార్ధంబులు మోహో ౯749 కావున మీకుం బ్రియముగ 563 కమనీయ హంసకుల 122 కారుణెకత్వధుర్యుండగు 538 కావున లోభము విడచుట 360 కమల దళమున నున్న జలము. 506. కారు దుర్యోధనుండూు నీవు 13. కావున వారలు సర్వా [85 కయ్యమునకు నెపుడు 604 కార్తె. బాయసమబ్బ 25శ్స కావున వారికి భక్తుండ 738 కరి కచ్చవముల పెన్న 80 కార్తె. బైతృకమగూ 350 _ కావున విను త్రివర్గంబు 672 కరి చెలంగి నీ మీంద శతం కార్యమగుటయు నరిగె 138 కావున వి'్రారాధకుందడై 612 కరిపతి నీరు (ద్రాపుటకు€ గా 74. కాలం గేలం గోలం గపిల 327 కావున విష్ణుని పేళ్ళగు 719 కరుణ మొగమునందు 100 కావున 430 కావున (శ్రాద్ధ క్రియలకు 355 కరుణాఢ్యుం డగు పరాశరా 388 కావున 550 _ కావున సాన్షికు. డయి 361 కరువునం బోసిరోవిధుని 60 కావున 756 _ కావున సువర్షమసద్చళ 336

గద్య పద్య ప్రధమ పాద సూచి 789 పద్యము పుట పద్యము పుట పద్యము వుట కాశిరాజ కన్యలకు 773 క్రూరపు భూతముల్‌ 575. గురు శుభూషకులును 280 కినియమి సంగవర్దన 591... క్రూరునకు నాస్తికునకు 261. గురు శుశ్రూషామహిమం 12 కిల్సిషంబు గోళకృన్నూత్ర 298 శ్రేపులు తోరాదుర్గతి 313 గూనివాండును బిచ్చుక ర26 క్రీడొకప్టు లేదు కృత 768 _ క్రోధకామాదులైన దుర్గుణ 642 గృహస్ట ధర్మ ప్రకారంబు 22 శ్రీర్తనీయుం డైన కేళవు 715 _ (క్రోధలోభ కామానృత * 683 _గృహస్త్ర ధర్మానుషానంబు 20 కుటిలంపు. దలణున 63 క్షత్రబంధుం డనంగ 437 గొడ్డు బడుగు! దెవులు 262 కుడిచిన యప్పుడ యోగము శ97 _క్షత్రియాదుల చేతనుం 32 గొణీయ నంజుడు ఖడ్గంబు పక్షం కుడిచేతం బిదప డాచే 3౩91 క్షత్రియుం డశ్వంబు 464 _ గోఘృతంబు '్రాశించి 324 కుడుముట కట్టుట 190 క్షత్రియుధనము భాగము 208 గోదాన విధము సుపధ 266 కుడుపునకు ముందరొడ్డు 265 _ క్షత్రియులకు విప్ర 587 _ గోలోకంబునకు ముఖ్యు 316 కుడుపు నిదురయు 228 క్షమము సత్యంబు 635 గోవన్షిమయ మమృత 220 కుల కన్యలకు వేడుక 17 క్షరుండు నక్షరుండు శ94 _ గోవిశేష మర్టినీవు 321 కులమును రూపము 463 క్షాత్రమం(డ్రు బుధులు 204. గోవిషయ వాక్య పరన 383 కులమును విద్యయు 252 క్షీరము దధియును 323 గోవునకు బ్రాహ్మణుల 219 కులమును శీలము 204 క్షుత్పిపాసలచేం గడు 599 గోవులకును గోవులు గతి 313 కులమును సమ్మాన్య 188 శ్లేత్రంబు పురుషకారము థం. గోవులకు మేలు సేయంగ 332 కుల వయోరూప శీల 352 గ గోవులకై యొండెను 539 కుసుమముల గంధము 426. (గా తరంగ శీకర 168 గోవుల పాలతమృతం బని 26] కృత్తికాంగొర సంసేవ ప గంగా తీరంబునం (గ్రతువు 725 గోవుల విషప్రులకిచ్చిన 261 కృష్ణుండు 73 గంధ పుష్పమాలికా 665 గ వులు మొదలగు తిర్య క్‌క్త7 కృష్ణునకు! బ్రణమిల్లి 267 గంధమాదన సంగత 156 వులు సూర్యుని యుజల 279 కృష్ణుపాలికి( బోయి పి గతిపతియ చువ్వె భార్యకు. 702 గోవులెక్కుడు తపో 26 కొండొక కాలంబునకు గరగ లొసంగిన నరుండు 257 గౌతమీ లుబ్దక భుజంగ 13 క్రాంతవడికిం దెప్పుటీ 22% గరుడ వృషపతాకాకల్పితా 180 " గు కన్య వరదా 362 కొడుకుల! బంచితెల్సె రీ. గడ్రారోహణ లీలా 13 (గ్రువ్వు (గ్రద్దదివ్యా శర3 కొడుకులు బహావిధు క్‌ గాధి “యమ్మునిపుత్రు 35 ఘు కొనియంత విలువ 316 గార్య్య గౌతమ కాత్యాయ 508 ఘనతర కంధరుండు క కొమ్ముల గొళ్లందిం ౩17 గిరిజయు గిరీశడును 339. ఘనతరమగు ట్రీ లీ కొలను వెద రు రక. "ము లందును 359 ఘనుండగు కాలుని ॥ క్రాలుచపహరించు నను కక గుణముల బొందండు 502 _ఘృతము సాలమివర్తి కోకిల కుల గంధర్యా గుదతలము. నొవ్వం దోమిన 391 హో కం క్రపమునం బ్రసొదంబనే 79 గృర్రునిమాట నరకు చ

పదియు 534 మ. 453 చ్చు క్రందున మేను ౧ గురు నుపదేశము 496 లం జిగురాకు క చండదేవుండన6 'బ్రశస్తి 33

790 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము - ఆనుశాసవిక పర్వము

పద్యము పుట పద్యము వుట పద్యము పుట చంద్రార్క నక్షత్ర సహిత 717 చేరి వినయావసతుం 124 _జలచరములపై నర్శ్మిలి 216 చచ్చిన సత్తపస్వి సతి 100 చేరువ తీర్థము కంటెను 657 _ జలదస్వన సన్నిభమై 113 చతురపు వివేకి విభవో ఈ94 _చ్యవననందనుండు 37 జులముల మీనును 506 చతురాశ్రమముల లోపల - 552 చ్యవనుండు గవిజాతుండు 223 జాములును దివసములు 678 చతుర్వింశతి తత్మ్యంబులు 483 _చ్యవనుని నహుషుని 215 జాలరులు వలల నచ్చటి 2115 చని దానిచుట్టు మండెడు 851 ఛ జాహ్నవీదేవికి జనకుండై 33 చనినన్‌ గరుత్మంతుండు 79 _భందోజ్జున కైనను 377 జిహ్య మరల బడల 342 చని భీష్ముని వీర శయన 763 ఛత్రమిచ్చి కాంచు 258 జిహ్వ సోముండు వాణి 492 చనియల్ప శరీరుండై 76 ఛాయ నతిధి వర్గంబు శక్‌. బీవుండు జీర్ణ శరీరము 63% చమదెంచి. పామునకు 8 జ జూదరి గరదుండు 353 చనుదెంచి యర్టునకు 11 జగదవన వినోదాసత్య 421. జాతులయెడ గోవుల 374 చయనంబుల బుగ్వేదం 732 జనకుం డధికుండు 469 _జ్ఞానమున విముక్తి 680 చరితం బద్భుతము 237 జనకుడు గౌరికిన్‌ 162 జ్ఞానుల యీ పనికై 2 31కి చరియించు భక్త జనుల 693 జనకుండు వేడుక 33 _జ్యోతిస్సా లోక్యకులో 430 చరువులు నమ్ముని 36 _ జననాథ విను తపాస్వ్వా 51. జ్వరమున గుల్మ పీడ 625 చాంగి మొక్కి తప్పుసైయు 216 జననిం బాసి జనించు క్రి త

చిగురుటాకుల గాసి 16 జననీ జనక గురుల 515 తండ్రి పిమ్మట నన్నయ శరర చిచ్చణ కన్నదరు లెగయ, 293 జననీ జనకులచే శీర9 తగనియది యెద్దియైన 455 చిత్రకూటజన స్టాన 158 జననీ జనకు లుదక 211 తగిన తెజుంగు సెప్పెద 216 చిరకాలంబున సాక్షా 554 జననీ జనకులు లేకున్న 213 తగిన యట్టి ధూపము శ28 చుట్టాల నీ దగు చెట్ట 555 జననీ నీవమృతంబు 85 తగిన వరునకు నిచ్చిన 211 చూపినం జూచి త2 జనపతుల్‌ దమ 630 తగు బుద్ది లేక సంపద 622 చెప్పిన. గోపమున్‌ 68 జన పతులకుం గర్తవ్యము 178 తగు భృత్యులం బ్రోవ 376 చెప్పిన భయంబును 217. జనములు దుస్స్వష్నం 298 _తత్పుత్ర పౌత్ర క్రమం 43 చెప్పిన విని భవాని 644 జనములు సూచుచు 392 _తత్త్యమునం గల్లుమూ 495 చెప్తుమనిన నప్పరమే 672... జనవర కృమి గర్హభ 515 తదనంతరంబ 107 చెప్పుము మజియు 481. జనవర తీర్ధ విధోశంసన 613 తదనంతరంబ 289 చెలులుం జుట్టలు సంబం 186 జనవర పుణ్య కర్మముల 270 తదనంతరంబ 764 చేతంగొని యుప్పు నమలుట 460 జనవర మాంసము చవి 525 _తదనంతరంబ 771 చేతనుండగు పురుషుని 501 జనవర యన్నదమ్ములు 468 తదనంతరంబ యకుంఠిత 113 చేయ డపాత్రవ్యయ 603 _జనులకుం గీడు రోయక 671 తదనంతరోంబ విపులుం 197 చేయుటింతయు మేలైన 658 జనులకు నింద్రుండు 170 తదనంతరంబ సౌర 308 వేయునది లేక నిర్ణర 84 జపములం దెల్ల నుత్తమ 712 తదవసరంబున వంగా 198

గద్య పద్య ప్రథమ పొద సూచి 791 పద్యము పుట పద్యము సట పద్యము వుట యూ తనకడకు నారదుండు 176 తమ బంధులు€ దారును 628 తాలుమేన నహింసారుచి 756 తనకుం జండాలత 29 తమయంత నెజుంగరు 753 తొల్లి నిర్జోషచిత్తత 190 తనకు గలయట్టి 263 తము విశసించుటకా 608 త్రిపధగా సేవనమున 166 తనకు దొనకలండు 512 తమ్ములను గృష్టుడును 761 (త్రిశిఖరంబను పేరి ధాత్రీ 309 తనకు నొక్క తాపసుం 98 తజేత్రైన మనుజుల 6క్త8ి. త్వరిత విహిత గాఢ 582 తన కులము వీతహవ్యు 39 తలం జీర సుట్టియును 354 ద తనచేతికి నిచ్చిన 701 తల దిక్కు గవలు 771 దంతధావనేము మూత్ర శ58 తన తన వర్లంబునకు 589” తలపై జాహ్నవి వాలుక కేరరీ. బ్రత్రి యడుగులోనం దక్కిన 522 తన తనువు వనిత 232. తల విసరి వెల దగం్గ 228 దంతి ననంగ భూరిమద' 76 తనపాయెడు పనికిం 29. పల్లి దండ్రిం బాసి తనయంత _ 212 బ్వ్య్వ్వ్బాను దపము నహింస 510 తన ముందటి తెజంగెటింగించి. 268 తల్లికి. దండ్రికి సుతులకు 6% బ్వ్య్వ్సను దపము నహింస 162 తనయ నొక్కని కిచ్చి 516 తల్లి కెజంగి ముదము 760 దర్శన ప్రీతి వారిపై దగుల 222 తనయింటః! గలుగు వంశే తల్లి గోవు వృషము దండ్రి 289 బ్య కల్ప సహ్రంబులు 7 తనయునిః బడయుట 560 తల్లిదండ్రులమ్మం దనయు 213 ర్యా జేసి తదీయ మహా 434 తనయులం దెగటొల్చి 40 తాతపాద పద్మములు 165 బ్రానన చేసి యతనికిన్‌ 3 తనలావున కిక 636 తొత్పికములైన పురుష 63” దాన నీ యడిగిన యర్ధంబు _ 532 తన సవతియైన కద్రువ 55 తొన న్‌్‌ దనకిట్టు 723 దానస్రవణ యుపాన 387 తనియ మేసి నీరు (బ్రావి 287 తానును వేజొక్క సెజ్జం పక్‌ బాము ధర్మము దప న గానియెడి 275 తాను శుచిత్వం బేమిట 395. ద్రా్వమును దవంబు తనుం గన 124. తిరిసి యేనియు నన్నంబు కపి 531 తనుం జొపి యోడ దానము యజ్ఞ క్రియగా 243 525 తిలదాన మభఖిల దానంబుల 259

లిన వాని నమలు ల దానము లన్నిటికిని 244 తను నమ 84 తిలపాయస ఘృతములు 349 తన్ను వెజగు పడిచూచు గం తిల పిష్టము దధి దుర్టం 1 దానము లాదిగాం గలుగు 259

స ట్‌]

తన్వి సాత్విక రజ 363 తిలరాశి యిచ్చిన 'గలుగు 661 దొనము సమగ్ర ఫల 273 తపమని యార్యు౯ 636 తిలలు పితృభోజ్యములు 258 దాన రతులు సక్షము 45 తపమునను ట్రహ్మాచ్యే 307 తీర్ణ భజనంబునకు నెందు _ 567 దానార్హ వస్తువులలో 543 తపము పెంవేన సుర క27 తెచ్చి డించి కద్రువ ప్రీతి 8్క దానిం జొప్పెద నవధరింపుము .. 439 తపముల దొనంబుల కం. తెచ్చితి బుత్విజా ల్‌ వచ్చిరి 763 దానిల గని పాకళశాసను 9వ తప ముల్లము కల్మష 748 తెప్ప దెరలంగ బండు 533 దాని కమ్మును లెల్లః జిత్త రర2 తీ్పీక కాన్సల్‌ లా ంై0. తెరవ దప్పి తూం గాడుచు.. 398 దానికి దివిజ లనూయా 191 తమకు ధనము ర 25... తెరువున నీక మిధునము.... 200 “క ఎ బేత్తమున 268 తమబాతికీ' దగున్‌ న 616 తెజవ యొడం బాటు జ దాని తెజంగు నా కెజింగిం... 202

792 శ్రీనుదాంధగ్ర మహాభారతము - అనుశాసనిక పర్వము పద్యము పుట పద్యము పుట పద్యము పుట దాని నెజింగి భూసురత 383 _ దేవపీత్చ సమర్భనా 265 ధరణియు. గాశ్యప 1144 దాని పేరు గోలోకంబు 280 దేవశర్మ యను ముని 191 ధరణీ దేవన్షేత్రము 438 దాని మీందనుండి వాని 78 _ దేవాతిధి పితృపూజలు 600 ధరణీ సుర జనన 539 దాని యుదాత్త వృత్తము 49 దేవా! నీదు ప్రసాద 696 ధరణీ సుర ధనహరణము 272 దానోపవాసముల సన్మా 398 దేవా! విశ్వము గలుగుట 562 ధరణీ సురరాజు వణి 207 దాయ ధనంబు సంగర 281 దేవా! వైశంపాయనుండు 1 ధర్మంబునానావిధంబుల 669 దారిద్రముచేం గుందుచు 245 దేవా! వైశంపాయనుండు 131. ధర్మంబు భయమున 152 దానత్వముంది యదల్లు 627 _ దేవా! వైశంపాయనుండు 285 ధర్మదేవత నేనుదగ 25 దాసిైై సవతాలికి 67 దేవా! వైశంపాయనుండు 423 _ధర్మనందండు పితా 522 దినకర చిత్త సృష్టము 386 _ దేవాః వైశంపాయనుండు 583 _ ధర్మపదమునం బనిచి 211 దినమున సురతం 462 _దేవాసురయుద్దంబున 184 ధర్మపుత్రుండును దమ్ములు _ 770 దినము రాత్రియు బుతువు 202 దేవాహుత వహపరి 416 _ ధర్మములకు సంజ్ఞ రశర్‌ దినము వంధ్యంబు గాకుండ _ 520 దేహంబనియెడ నెరువు 484 ధర్మములు దానములును 662 దివియలో( బడు! బ్రువ్వు 607 _దేహగత భూప్రభృతి 514 ధర్మా ధర్మ విదూరనీతి 282 దివ్యపరిమళంబు నవ్య 198 దేహాభిమాన సంభృత 581 ధారయుతంబుగా నడచు 593 దివ్యబోధ మహనీయుండు 36 _ దైవంబు నదైవము 179 _ధూపదానంబుల యందు ఉ27 దివ్య బోధాడ్యు వేదవ్యాస 154 _ దైవంబొ? కర్మవర్తన 644 ధృత వేదత్యజనానల 375 దివ్యముని యగు కాత్యపు 258 దైవగతిం జేసి తమకుం 608 _ ధృతి పూనమిం బకృతికి 503 దీనికి నఖిలాశ్రమ 599 _ దైవతార్భలపుడు తామస 428. ధృతి విజ్ఞాన శ్రద్ధలు 682 దీని విఘటింపం జేయుదు 99 దైవిక కృత్యంబులకు 352 ధేను ప్రమాణయగు 200 దుందుభినిస్వనములు 120. దొర కొనని వాని. గోరక 163 _ ధ్యానంబింద్రియ వృత్తుల 521 దురితనము లనేకములు 437 దొర కొనని వాని. గోరక 510 ధ్యానమున దర్శనీయం 281 దుర్యోధనుం డతిలోభం 2 (ద్రవిడ కళింగా శీనర 180 న దుష్టయైన గోదానంబు 266 ద్రుమముల దళకుసుమ 47, క్షత్ర విశేషం బాకర్లిం 350 దూరాగతులు నపూర్వు 186 (ద్రోణ శర్మపదంబున రూఢ 158 నగృన్చం గద్రువ 66 దేవగృహము కడఎధి 4ీ5్‌ర్‌ రవతినొక్క నూతం 26 దేవతల జిత్ర తపము 71 ద్దాంభామినికి నధర్మ వ నడవ మదాత్మయగ్టి ర దేవతలకు న(గ్రవు 430 ధ ననుం 'బ్రద్యుముం డిప్వధ శ్ర దేవతలర్హ కుసుమ శ27 నను నిండు రెండు లోకము |

ర్త ధనము గలిగి యుండి 620 నను నే డాఛెదనన్న 49 దేవతలా కొని దేవతా 293

ధనములు చెడిన బాంధ 675. నన్నుం గనుగొని నీవు 736 దేవతిర్యజ్నరస్ట్రావరా 414 ధనములును దానములు 678 నన్నుం గానమికిం గలంక 12] దేవ దేవ జీవాత్మక 7656. భనవాంఛ నిరాయుధు 5]7 నన్ను నీ వడిగిన యట్టు 416 దేవ నీ దగు కారుణ్య 272. ధ్ధనియధనుండు రూపసి 701. నమ్మి యిల్లడ వెట్టిన 518 న

గద్య పద్య ప్రధమ పొద సూచి 793 సద్యము పుట పద్యము పుట పద్యము పుట నయనములకు. జిత్త 277 నాలుగు ముఖములు నీకు 571 నివా చ్యవనుండును 727

385 నా వచనంబు నట్టుల 24. నీ వాహన మయ్యెదరద 117 నయ మ రశం. నా విని భవాని పురుష 637 _ నీవిట్టు నన్ను నడిగితి 743 నరకవాస కారణము 153 నావుడు నరుంధతి యల్ల 376 నీవు కతంబుగ నా దగు 195 నరనాద కాలహినంబు 149 నావుడు మీ లోపల నొక 318 నీవు గెల్చిన దాస్యంబు ర2 నరనాధ యహింసాగుణ 531 నిందితాచార యుతము 80 నీవు నా మనంబరసి 535 నరనాధుండై యుండియు 38 నిజదార పరులు సంతత 242 నివు నామీంది వేడుక 122 నరవర గాత మునకు 164. నిజ ధర్మ నిరతుండై 174 నీవును నవధానము 282 నరవర దుర్హాంతు లయిన 143 నిజేచ్చమై వచ్చిన యుచ్చె 60 నీవును మత్పంపూజ్య 178 నరవర పొల్పు నోఘవతి 26 నిటలంబు కనుదెజచు 570 నీవును మృత్యువు. బాప 10 నవరవ యర్హంబులును &77 నిత్యసత్యులు శౌచ 94 నీవు మమ్ము బోధింపంగా 563 నరుండు జరాయుజము 641. నిత్యుం డాత్ముండు దేహ 633 నీవు రుచి గాచునప్పటి 201 డి భూనాధ 161 నిద్రపెంపు నిద్ర ని(గ్రహిం 690 నీవు శోకంబు దక్కుము 773 నర్మద నా బాబులు 425 _ నినునే మజతునె నీ దగు 121 నీ వెట్టి పురుషులయందు ర్తి వరి యు నార 65 నిమి యక్కుమారునకు 56 నీళ్ళ నాడకమును పూంత శ్తక్‌9 నపంపుండు భూపాలనము 133 నియతియు వినయము 91. నృప యీ యాఖ్యానము కథం నాకనిన యాళ్ళర్యంబు 734 నియతుండై తలంచిన 3 నృపవర పూర్వాహ్లం 148 నాకవతి యిచ్చటికి 197 నిరుపకరణ మనల రర్‌త్న నృప వైష్ణవ ధర్మము 105 సాకుం గ్రతువు సయింప త నివ్వైజపడి యుండనయ్యండ 565 శ్రేయి పాలుపటీన శక్‌ నాకు నివ్వర మిమ్మని 65్‌ర్‌ ఎరిరంి డు ముండి 56 శి మధువు సక్తువు 461 సాతి తీ ర్ర సేవనంబును 65ర్‌ ల ॥ కు 37 నేర్రిమి దాని నుపేక్షం 503 నాతి వినుభ్రహచారంబు 633 బు న మ క తెల నేర్చి యలజడిం బడిన 520 నా దిక్కు కనుంగొని 122 ఎవరు బుత్రుం 6% న్యాయార్జితంబైన యర్హంబు _ 657 ఇానాతీర సతత 505. ఒకు + ననుజ్జ యిచ్చితి 768 న్యాయర్జితమగు నన్నము రి గగ ఈ 504 నీచ శూద్ర వైశ్యనృహ 537 ల నానా ల్వైకత్వముల 705. నీ దగు తనువున దివ్యా 276 న్‌ నానీ న. 737 నీ పనుపు చేసి బ్రదికెద 729 పంచ పర్వసురత 601 నాయంగంబుల ని 444 నీ బుద్ది ధర్మైకనిష్ట 759 పంచవింశ మధిష్టాన త్నర్రిప నారదముని నాయ | 552. నీ యడిగిన గూఢము ర్మ పగలును రేయుం గుడ్చి 478 నారాయణ పదవా 567 నీ యడిగిన యట్లిదానికి 560 పట్ట పగలింటి సూర్యుని 120 నారాయణ త్రలమున 94 నీ యాజ్ఞ జని కమనీయ 276 పడి యొక్కింత సేపు 275 రౌ నా నాలుగు జొతుల నొతులు ప్రైంట్టు ర్రెత్మ వ ముఖ్యధర్మము 600 పతి మతము గనక న

79డ్త శ్రీమడాంధ్ర మహాభారతము - అనుశాసనిక పర్వము పద్యము పుట పద్యము పుట పద్యము పుట పదంపడి 374 సరుషత్వము లేకంతః; 667 _ పిండ సంబంధమున 362 పదంపడి ధనదుండు 133 పరుసని పల్కు బొంకు 671 పిత్సకరంబునం బిండంబు 335 పదపడి నయమున 136 పటజతెంఛి పరమాదరం 134 _ పితృకార్య యజ్ఞముఖ 524 పదపడి యక్కుమారుకుండు. - 92 పలల వృధోపభుక్తి 373 _ పితృపూజ సమగ్యము 346 పదియును నూజును వేయును. 297 పలికిన దత్‌క్షణంబ 223 పిత్సయజ్ఞంబునకు తశ? పనిచిన నప్పాలంతి 15 పలికిన బ్రాహ్మణుండొ 383 _పిత్సృయజ్ఞ ప్రకారం చెక్తీర ఇనిచిన యప్పలుకులు 218 పలికి యంతర్హితుండయ్యె 117 పిలకాదుల గంతులచే 625 పనుల యెడ మాటు 700 పలుక వలదు శౌచ క్రియ 3౩90 పిలిచి యేకాంతంబున 192 పరదారగమన దోషము 516 పలుదెజంగుల వంట 354 పుట్టి యప్పుడమిటేని 369 పరదారగమన మొప్పదు శ54 పలువురు గ్రీడింతురు 203 పుణ్యంబగు నితిహాసము 559 పరదారల యందును తీర్‌ పఫలుసదువులు సదివి 145 పుణ్యంబులైన యరణ్యం 406 పరధనంబుల కాస 399 పవనుం డాక్షసమున 194 పుణ్యకర్ములు హర్షంబు శ42 ఫరధన పరదారల 616 పనులం బాలించు నతండు 615 పుణ్య దినమునందు భూసు 288 పర బలముపైై నడరి 609 పాండవాగ్రజ నహుషుం 435 పుణ్యపాపానుగుణ భంగి ర్‌ పరమగు నీ (వ్రతమున 476 _ పాడ్యమిం బిత్స యజ్ఞ ౩47 పుజ్యు ఫలకాలమున 405 పరమజ్ఞానుల యొద్దను 412 పొతివ్రత్యము గిలిగిన 203 పుణ్యస్తలములనెల్ల 540 పరమజ్యోతి యనల 732 పాద పాయూపస్టపాణి 110 'పుణ్యాంగనాకారములు 5రరీ పరమతప మాచరింపంగ 30 పాద రోగుల శుచి రైక. పురుష వరులార యద్భుత 126 పరమతేజంబును బరమ 714 పానీయ దానముత్త మ 256 పురుషాతిగ యై తోయను 104 పరమదేనిష్టతోడ (బ్రహ్మ 438 పాపంబు బుణ్యమును శం పురుషుండు శతాయువను 452 పరమ పవిత్రముల్‌ 302 పాపంబులును భయంబులు 711. పురుషు హిరణ్మయు 402 పరమమైన యీ ధర్మంబు 409 _పామును" మృత్యువు నేనును 11 పురుషోత్తముని నామ 716 పరమబ్రహ్మం బనంగా' 549 పారంయబు లేని ధర్మా 750 సులు గాక్కండు పూర్వా కర పరమ మం(త్ర విధుల 612 పారావతములు' శుకములు 462 పూజకుండు శక్తి సంపన్ను 43 పరమ వినీతిమై నెజంగి 69 పాఠాశర్యాదిమునులు క్‌59 పూజా నమస్కారంబులకు 719 , పరమ సంస్కృత యగు 210 పాటీననాతని వెనుక్షన కథ పూజా నమస్కారములకు 720 ఇపరమానుస్టేయం బిది 551 పాఠిభీతిదోపం బల్క శ పొజితునిం జేసి యతనికి 20 పరమేశ యాసురి 702 పాలుగడుం బెక్కుదాని 269 పరి పంట (ప్రాలునారుగ ళా పరమేష్టి చెప్పిన పరమ క5శ8 .పావకునిం +బ్రస్తుతించు 18 పూర్వదత్తడైన భూమి ్‌ పరశురాముండు గిన్క 338 పావనంబులలో నెల్ల థ4 పొవులం గాయలం బెరిగి | పరశురాముండు భృగు శీర్‌ పావనము సువర్షము 337. పెజిగొక మున్న పితృ 231 పరిగృహొతులైన 357 పావనమని (్రతి సెప్పిన.... 32 పకరదినంలు లహ 77 పెలుచన్‌ గోళుల నొత్తి

గద్య వద్య ప్రథమ సాద నూచి 795 సద్యము వుట పద్యము పుట పద్యము వుట పేర్కొని పలుమాటు 24 _బహునేత్రములు మేన 744 _భావశుద్ది గలిగి యీ 605 పేర్చు మతంగ వాపిక 159 బహురూప విశ్చరూపక 300 * భిక్షకుం డిమ్మెయి ల 407 పొడసూపి ధర్మమార్గం 336 _ బహువిధముల ధాన్య 367” _ భిక్షు భావంబుం బొంది శ12 పోరులయందలి మరణము 610 బాల్యమున దండ్రి యౌవన 139 భీష్ముం కెట్టనియె 37 పౌరుషమ్ము దైవంబు 44 బిసములాదట నందటు 371 భూతపంచక శక్తులు 513 పౌర్ణమాసి. బూర్వపక్షా 472 _బుద్దిగల్లు సాధనముల 8 భూతముల కలుగు 531 ప్రకృతి కవ్యక్త నామక 681 _ బుద్చుడొ విరహితంబుగ 393 భూతము లన్నియు నడంి శం] ప్రకృతి నిట్లు వాసిపంచ 506 _ బొడ్డుతామరయం దొక్క 730 _ధూతరక్షోగణములకు 426 ప్రకృతులు పెక్కన్నింటికి 10 బోధ మక్షీణపావునకు 409 భ్రూదేవ శక్తిన కాదె 722 ప్రణమిల్లి యతనితో 854 బోయలు నిజకుల ధర్మము 217 భ్రూనాధ! విప్రులు సమా 179 ప్రణుతయగు నమో 551 (బ్రదుకును జావును పరమ 533 భూనాధుండు దృష్ట సెడం 0గ ప్రబల దైత్యులు పుర 741. బ్రదుకును బావును సుఖ 532 భూమికి గోవులకును 336 ప్రమద విషాదాది 2838 _(బ్రవ్మాం గల్చించి దానికి 1058 భూమి కెంతాయువు 245 ప్రయ తులై పుట్టి యే 627 (బ్రవ్మాచర్యంబు కంటెను శర భూమి నఖిలమగు విభూతి కళ60 ప్రస్తుతులః బుండరీ 713, (బ్రహ్మచర్య భిక్షాశన 692 భూమి రత్నగర్భపురు 248

ప్రొ యోనిద్ధి పొంత ॥ 72 బ్రహ్మచర్య 'వ్రతపరమ 590 భూరిగుణయోగ విఖ్యాత 714 ప్రాబ్ముఖుండు నార్ధపాదం _ 455. బ్రహ్మయాతమంబు 641 భూసుర కోటికిన్‌ వినయ 24శ ప్రాణంబునకు విధారక ౨51 (బ్రాహ్మణజాతికిం బరి 52 భూసుర ధనాపహరణ శ ప్రాణునపాను నందును 688 _ (టబ్రాహ్మాణత్వంబు గడు 28 భూసురుల కలుక పుట్టం 011 ప్రియభక్తుండవు భక్త 115 (ట్రాహ్మాణారాధనమున 761. భూసురులకు నృపులకు త్న] ప్రియమతి యజ్ఞనేనియు కక్‌. బ్రాహ్మాణుం డక భార్య శకి. భృగువంశ సంభవులగు 310

రాదితయును శొంతి 397 బ్రాహ్మణుల సృజియించి 182 _భోగార్జలై తపంబునకు 52 ప్ర్‌యవా (బ్రాహ్మణ్యం బెల్లవర్షం 183 _భోజనార్జులం దుష్ట 150 క్ష 606 భ గన యద్దేవుని 121 ఫలము దళంబును౦ (భ్రాతృ స్నహముగల్లి ర ఫలము నినుము వెండి 517. భక్తవత్సల పరమాత్మ 113 “మ భగిని గురుని మిత్రు శీర2 బి భరితానందుండగుచు 272 మంగళ రక్షాశుచితా 692 బలము నీవ నాకు భక్తుండ క్‌ భవదీయ బంధులందయ 541 వగతనమునాండు మీరు 98 బలము లే[బ్రాయమును 70 బాగీరథి యెచట నుద 156 సం ఢేకపాదంబు శై బలవంతుండవు నేర్పు 701 భార్య పుత్రకు డల్టు కక? మదన హరా యోగనిరతు గ! బలిబిక్షము గడప కీడ 205 - బౌర్‌ వుత్రు లాదిగం గల 405 వదమునం బెలుచన 28 బలిమిమెయి వ్గూడు శం. బార్య సహితముగా 228 “ల లీదమమై డప్పియు షం బలు లుభయదవ్రకా రం మది నద్భుతంబు (బ్రమ 224

796 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము - ఆనుశాసనిక పర్వము పద్యము పుట పద్యము పుట పద్యము పుట మధ్యదేశమున (గ్రామంబు 264 మానవుండోపి యాశ్చయుజ 291 మునులును దివిజులు 250 మనమున నైదింద్రైయ 688 మానస కృత్యముల్‌ సుర 663 ముమ్మాటి జలపానము 394 మనసంవాదం బెవ్వరు 705 మానిత పాత్రము సదను 278 మూండు పధములః జని 170 మనసునకు వాక్కునకు 523 మానిని త్రివిధముల్‌ 651 మూత్రపురీషో త్సృప్టికి 390 మనసు నింద్రియములు 236 మానుషయోని జనించి 565 _ మృతి. బొంది పునర్జన్మము 665 మనుజనాధ యశేష 711 మామకు నత్తకు మార్ప్చల్క 545 మృతి బొంది వేగ జన్మిం 643 మనుజేంద్ర కురుక్షేత్రం 541 మామూథత్ర పురీషంబులు 331 మృతుండు మేనువిడిచి క్‌1ే1ే మనువంశంబున బుట్టి 14 మాయారహితు. డహంకా 646 మృతులైన వారలు నిరా 648 మమకారాహంకారము 121 మాసోపవాస విధులం 595 _ మృదువులు సత్యోపేతులు శత్తత మమ్ము సంసారవార్థి 558 మిమ్ము దెగం జూచి సద్గతి 317 మెలంగుచుండి రట్టియెడ 60 మజియుం బొడము మాట 268 మీనములు! దారు దనువు 223 మేదావియై విన్కి మిగిలి 623 మతియుం గంధమాల్య 278 మీ రాశలి పెట్టున నాహారం 366 మేనించుక సోంకిన గంగా 166 మజీయును బంక్తిదూషకు 353 _ మీరిట్ట్లు ప్రసన్న మతిన్‌ 332 మేను జీర్షముగాంజేయు 635 మజీయును యమదూత 650 మీరీ యసలంబు తెజం 562 మేనెల్ల. గపిలమైనను 327 మజియు నొక్కటి యక్కజం _ 309 మీ సమీపమునం దున్మి 330 మేరువు మణులును 173 మజియు నొక్క విశేషంబు 331 ముట్టునను భార్యం గవయు.... 374 మేలి గుణములు గని 355 మజియు నొక్క విశేషంబు 636 మునగ యుల్లి యడవి 357 _ మేలివి కీడివి యని భూ 455 మయఖునాడు 288 ముని కృప నావహింపంగ శ0. మేలు గడువేగ చేయరు 679 మలయజము నగలు 428 మునిజనుల నదుల 142. మేలు రెండు లోకంబుల శ్రీశ మహాత్మా సుమనోధూప త2త్న మునిశాధ గోవు' నిచ్చెద 220 మేలొన్నొదం గాక రం మహానుభావుండు గొవున 319 మునిపతికిన్ని వినయ్‌ 41 మొదవుం దన్నుట రవి 372 మహితాత్మక యేతాదృశ ౩45 మునిపతియుం దతి 91 మొదవులలో నెల్లం గపిల 292 మాంసంబు పితృదేవత 524. ముని మనుజ పతుల 558 _మొలవం బెట్టని యట్టిది 755 _ మాంసభక్షణ దోషంబు 530 ముని వనమున శూన్యా 496 మోక్షపరులు శుచి 576 మాంసమానకునికి 526 _ మునివీర నాదగు చిత్తం 580 (మానను జాతనుం గలదె 525 మాకుం గుళలము గోరుము. 343 ముని పృాదయాబ్దశాంచ 129 య మాతకును వేదమునకు 474 మును నా విష్రున కిచ్చెద 249 క్ష గంధర్వ సిద్ద 499 మాతృ పితృ గురులు 515 మును నిద్రించు ప్రక్క 229 యతిరుజం బొందినం 398 మాతృ పితృ హీనద్రు 205 మును పాపము లెన్నియొ క్రై యతిసర్వాశ్రమచరణ 396 మాధవ పాండు కుమార 767 మునుముట్ట నెజింగి 355. ట్ర్రాగక ర్తయు శాంతుం 246 మానవనాధ యీ "ఫేన 320 మునులకు జప్యం బిది 164 ట్రూగాది కర్మముల 257 మానవనాయక య(గజూ 468 మునులకు నేను€ గేటికి డీ&. ట్రూయావరుల నమర 595 మానవ లోక కలిత 88 మును లనుపంగం గృష్హా 760 శ్వ్వాగసామర్థ్యంబు శ7డీ

గద్య పద్య ప్రథమ పొద సూచి 797 సద సము పుట సద్యము పుట ఫ ద్యము పుట యోగంబు తెజంగు 500 రౌరవం బనంగ ధరాస్తలి 650 వసిష్ణుని దేవియగు 365 యోగధర్మంబు కంటెను కం ల వసుదాయిని యైన 24 యోగ్యుండైన విప్రం డ్‌క 148. లలన యిలువాడి నాధు 700 వసుధామరగాయత్రీ 328 యోపిజ్ఞనంబులు దోషం 189 ల్రోకజనని వగుటన్‌ 181. వాడు సురగణంబు 727 యౌవన దర్శమంది జవ 66 _ శ్రోక్షత్రయంబున మీకు క65 వాజ్‌మేధంబు కంటెను 524

ర లోకము నిర్మర్యాదత్వా 652 ” జిమేధముల్‌ వేయు 145 రంతి దేవుండు వేవత్సర 314. లోక స్వరూపంబు లోలాక్షి బ77 వానిందెచ్చి యమ్మహా 168 రక మాంస సహిత భక్త 432 లోక హితార్థంబుగ 388 వాసిన పోలు నండ్రు 214 రక్షించునది యుదరం 410 లోలలోచన దీప్తలు 579 వానియందును ముని 656 రచ్చ కొట్టంబు నారామం 152 లోలాక్షి యచట నిమ్మరి 382 వాయుదేవుం డన్నరదేవు 728 రథము డివిచి డస్సి రమణి 736 న వారల నేకాదశరు[ద్రు 308 రదిం గొను మచ్చోటను 446 వంచనయును జాడ్యంబు ల వారలా నపుత్‌ 6 జ్‌ 19 రమణీ! తృష్టాసమదుణు 676 వ్రగచుచుం జూడనయ్యు క్రి వారలు ర పం న 233 రమణీ! యధ్యయనము 587 వచ్చి పర్షశాల వాకిట 23 పారుపోట న్‌ 368 రమణీ! వర్షత్రయ 672 వడ్డి కిచ్చి కుడుచువాండు 149 స్సదేవుం కంవత 120 రవి పాలనిచ్చెద రమ్ము &ఉశీర వణిజులు లోక (ప్రవర్తనం కకక. వజ్ర మత్వువు మాట డే 271 రసగంధాది గుణాలి 685 _ వత్సరంబెల్లం బక్షోప న మలం మూ లు 10 రాజముఖ్య తగు సరస్వతి 265 వనధి మహాతీర్ధంబందు రరర. ప్యైల్టడి నిం మ ణ 552 రాజవర రాజుదెస 367 వనరుహ సంభవుం డత్తెటం 333 బి భరిత టై 677 రాజన్య సముచితం బగు 539 వనిత లీ పాపములు 518. డ్డ్వక్తున మ 80 రాజు దనదు సకల 219 వనితలు. బురుషులు 697 ఇ శ్రే 724 రాజునకు రాజవంశ 206 వనితలు మాయావినులై 191 శే న నత్సాత్ర 660 రాజునకు వైశ్యునకును 206 వనితా స్వభావ మెట్టిది 188 ఎర్యానుయ షద్బంటండు కడ రాత్రిత్రయంబు బ్రహ్మ 471. వరుడొంక వెంటి నెన్నుడు.... 56 వృగ్వ్య్య్బున ఏతి 607 రుక్మిణియును నేను 738 వరణు సమీరణు 177 వినతకు వచ్చిన శ రుచి నెపుడు వేచితిరుగు 192 వర్షత్రయమూో నప 734 దొస్యమొందె 8 రుచి మీందంగన్నిడి 193 _వర్ష్తముల కెల్ల నింద్రియ 408 వినత దెలియం జూచి 61 రుచి యప్పువ్వులకుం 399. వర్ణాశ్రమ ధర్మముల 579 ఎ పాయమింత యొప్పు 61 రూపగుణ శీలముల 155. వ్రర్తించునెడ గ వినవలతుం జెప్పవే 24 రెండు చరువులొనర్చి 36 వర్తిల్లు చుండ నొక్క 311 విని గిరి తనూజ పెట కథ శీవిద్రించు (ప్రభొలి 107 వలయు. బ్రాబ్ము భోద 463 స్‌ వేడుక సేసినం గనిన 169 శేవకడ నీరు (ద్రావక 292 వ్రలవదు వటపిప్పల శకం. వినిపిచితి సంవాసంబున 224 శివకడయును బగలు 146 వసియించు నమ్ముదిత 133 వినిపింపు మనిన నమ్మహి క్‌]

798 శ్రీనుడాంధ్ర మహాభారతము - ఆనుశాసనిక పర్వము పద్యము పుట పద్యము పుట పద్యము పుట విని యజ్ఞగతీనాధుండు 102 విను ధనార్జనంబు ధన 676 వినుము నరేంద్ర మహత్యం 743 విని యతండు రాజసంబు 368 విను నష్ట సకల ధనులగు 628 వినుము నాస్తికులగు 443 విని యతండే నింద్రుండ 100 విను నియమంబును 286 వినుము రజస్తమో 752 విని యాదేనువు లాతని 316 విను నీ తనయులు 765 వినుము విశావ సత్త 35] విని యుత్సాహము గంద 75 విను పరమపద ప్రాప్తికి 737 వినుము విశ్వు అనంగ 744 విని యేమేమీ నొాంచెనె 382 విను పుణ్యలోకముల 262 వినుము నపిండీకరణ 4ర3 విని సత్వరముగ నట గొని 80 విను పురుషుండు గావింపని 44 విను మృత్యువనకుః దగు 7 వినుం డట్టులు పాపము 86 _ విను పృధివియును 265 విను మెత్తణీ ధర్మంబులు 731 విను. డుభయలోకముల 248 విను పౌరుషమును శక విను మొకకుంచెడు 667 విను బుగ్వేదము కృష్ణుని 732 విను ప్రయాగమునకు 159 విను మొక యించుక 551 విను కర్మం బొనరించును 11. విను భక్తియు వెజవు 467 విను మొరుమూ చూచిన శ్ష5్‌9 విను కాశీశ్చరు దేశం 49 విను భూమి దానకర్తకు 659 _ వినురాజులకు నవశ్యం 249 విను |కోధంబును హింసయు . శ్రకశ్త విను మటు కాలునిదెస 9 వినువర్లా చారంబుల శ్తీరర్‌ విను గంగ గంగయను 169 విను మధుకైటభులని 73 విను వింధ్యంబున నొక 160 వినుగంగను బ్రహ్మసరం 160. విను మధ్యాత్మ (ప్రభృతు 488. విను వైళ్యులకును శూద్రు శత72 విను గర్భిణియగు టెజుంగక 213 విను మనుజేంద్రుల 434. విను శిష్యుడు వ్రతశీలుం 290 విను గురుపూజన విప్రా 147 విను మప్పం దల్లియట్ట్లుగ 469. విను షడ్వింశుం డబుద్దుం 495 విను గృహస్ట ధర్మ విధమిది. _ 418 విను మయ్యెడం గాల 280. విను సంసార పధము 104 విను గోలోకంబును 281. విను మర్షుైన విప్ర 248. విను సంసారమునకు 675 విను గోవులను (బ్రభాతం 297. వినుము విచింత్యుండ 691 విను సద్దిజుండు నిజ 143 విను జనమేజయ మను 208 విను మవ్యక్తంబనంగా 111. విను సోపకరణ మను 657 విను తక్కిన వర్షంబులు 299. విను మలుకయుం గూర్మి 619. విను సౌభాగ్య సమేతు ర22 విను తత్పరభావంబున 172 విను మాంసము గోరు నరుడు 526 విను హవ్యకవ్యములు 209 వినుతత్రివర్గనిరతులు 178. విను మాచార మవళ్యం 466 విపతులైన సతులకు 76] విను తమ చేసిన కర్మంబు _ 631. విను మింతి వైదేకంబును 661. విపులశాఖ నిచట విడిచి 79 విను తమము నిస్తమము 498 విను మింద్రియంబులు 686 _ విభుం డా విష్ణుండే 108 విను తల్లిదండ్రు లొల్లక 212. విను మిచ్చటా నృపకుల 41. విభుని. దాను దొజంగి 213 వినుతాచారుండగు విపు 180. విను మిట్లగు టేర్చడ 9 విమలమతిం గౌశిక 158 విను తీర్హసేవ గొమంబు 162 విను మిత్తెజంగు తపంబు 31 విమలాంబుల నుప 304 విను దానంబుల బావము 519 వినుము 71 విమలాత్మ యహింస 751 విను దానికి బేరు సుద 15 వినుము జరానుబంధ 47 వివిధ సంకల్ప యజ్ఞ 126 విను దేవాలయమున శీ2ర వినుము దానంబు. దప 756 _ వివిధాగమాశ్రయంబగు 220 విను దేహియు దేహము 685. వినుము ధర్మములెల్ల 450 _ విశేషించి మనుష్యులకు 347

గద్య పద్య ప్రధమ పొద సూచి 7099 పద్యము వుట పద్యము వుట పద్యము పుట విశ్వామిత్రుం డెట్టు 33 _ వ్యాసమునీంద్రుడు వారణ 542 (శ్రుతి విహిత హింస 613 విష శస్త్ర కేశముల్‌ 151. వ్యాస మైత్రేయ పుణ్య క్‌శ2... శ్రుతి సదువమి సన్న్యాస ౩72 విష్ణు డొక్కరుండ విను 718 వ్యాస సంప్రణీతమైన 728. శ్రుతులు నౌపనిషధ 323 విష్ణు నామంబులు వేయు 715. వ్రత శీలత బరగి తుదిన్‌ 5క1 (శ్రోత్ర మధ్యాత్మంబు నూనె 109 విష్తుపదము వలన 172 గా శోత్రియు లరోగు లవికల రర6ర్‌ విస్మితుండై యింధద్రుడు 102 సంఖ చడ్రగదాధరు 553 స వీణా కాహళ వేణుక్వాణ 322 ంత్రను నృపతి లోకాంత 334 సంగము బంధ మఖిల 508 వీతహవ్యుండును మహా 42 శకట పధంబునం గీటం 533 సంగ వాభిధాన సత్కాల 288 వీనితోడి సంవాసంబు 216౮ రుద్రీయమునే 740 సంపదయు దివ్యభోగము 136 వీని నెల్ల నసత్కోటింగా 502 పవర్ష దుష్కరతపః 527 సంశయంబు విషాదంబు 683 వీర శయనంబు మేలండ్రు. 241 శరణంబు లేని జనులకు 168 సకరుణ దివ్యచిత్త 775 వరిం బరిపాలింపుము ₹65 శస్త్ర జీవికయును నరి 588 సకల జంతువులకు త్ప్‌్ర్ర్‌7 వద్దు వచ్చునపుడు విను శీ55 గాంతుండ సువ్రతశీలు 354 సకల జనంబులు. గర్మ గ్ష2ై వెడలి చింతించి 96 _ శ్రివదేవు ముట్టం గొాల్వంగ 742 సకల వర్షధేను సమితికి 315 వెళ్టులు తొలు మేన వెడ్డున 626 శ్రిముఖ్య నామములు 742 నగర నల దిలీప నృగ 528 వెల వెలం బాజుచు వడంకు 56 _ శివలింగస్టాపనము 693 నగర నృపతి పుత్రచయ 17 వెలిశుచియై మథీ తీర్ణంబు 656 _ శునకంబు రజస్వల 358 సతతంబు నత్తదూజుట 376 వేటవోయి మరలి విభు 366 శూలియునుం దానదిశా 734 సతిదన పతివచనంబు 22 వేండికొని నట్టి కృపణు 222... శాచము (బ్రమ్మచర్యము 674 సత్కులంబునం బుట్టుట 145 వేగినం బొడ సూపి వేగంబ 230 _శౌచవిధి సమస్తవర్ష 395. సత్యంబు బ్రహ్మచర్యము 364 వేడ్కం జూచుచు నెప్పుడు 311 శ్రద్ద సాలంగం గల్షిన 143 సత్తా ధిష్టానకృత శీ21 వేడ్క నీకు నేను వివరించి 174. శ్రమము లేదు (వ్రతోద 232 సత్య శెచదయాదులు 638 వేదంబులు దమలోన 52 _(శ్రాద్ధంబు ప్రకారంబులును 362 సత్రంబు సాలయు. జలి 150 వేదమయుండు వేదవేద్యుం 5. శ్రీకాశీ త్వాదం 583 _సత్వాశ్రయమునం బురు 503 వేదశాస్త్ర పరిజ్ఞాన వృద్ధ 764. శ్రీపరమ మహినిశ్చల 423 _సత్పంగతి సజ్జనులకు 273 వేదాధ్యయనార్హ ప్రతి 520 శ్రీమత్కటాక్షరోచి 1 సత్సేవ్యచరణ శమన 776 వేలుగం గనినం బ్రకృతికి _ . 495 శ్రీమయ వక్షస్‌స్టల 131 సదయాపాంగాపరిణా 1209 వైఖాననులు ఇరవ్రతు 596 శ్రీమహిమ దానకరుణా 285 సనకుండు సనందనుండు 106 వైనతేయుం డగుట మనం 79. శ్రీవోలె నింటిలో 269 సప్త దినంబులు చంద్ర 155 వైర నిర్బంధంబు వలవదు 457 (శుతముం బరిత్యాగము 749 సమధురమును గటువు శా వైరాగ్యంబు (ప్రశాంతికి 680 'ప్రేతము నరునిం బరిజ్ఞాన 642 సముచితముగం బ్రత్యు 195 వ్యాకరణ ధర్మశాత్ర 355. "ల పయనము సము ౪ సమ్మోదమ్మున నేనుం ర్‌5్‌9 వ్యాసమహాముని లోక 746. (శ్రుతి పురుషు నమృతార్థ 485. సరిగా నా రెండెడలకు ర్క

800 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము - అనుశాసనిక పర్వము సర్వ జగన్నిత్య సాక్షి 746 సురభి దపము సేయు 331. స్మయ విరహిత పూజ్యా 776 సర్వజ్ఞుండగు పరాశర 301 సురభులు సౌరబేయు 298 స్మర హరపొందు నింద్రియ శం] సర్వశాస్త్ర వాక్యసమితి 550 సురల బితృదేవతల 434 స్మృతి సౌఖ్య క్షాంతి శ్రీ 717 సలిలాశయములు చేసిన శక సురలకు నిమ్మెయి 120. స్వప్న మనంగ సుప్త 644 సల్లకీ బాతనిర్వాస మెల్ల శ27 _ సురలును గంధర్వులు 234. స్వాధ్యాయ సంగీత సాహిత్య 233 సవతాలికిం. బతి వలచిన 700 సురలు మునులు సుర 237 స్వాయంభువుండను క2ైర సాంఖ్య యోగయుక్తులు 126 సేనలు చల్లంగ మహిమో గర్ర0 హ సాధు లింద్రియం భ్రాంతి 754 సొదపై నుండంగ వారలు 366 డ కాం సారములగు గోవులు 289 సోమాత్మకు లీశ్వర 180 పరు కరుణం జౌ ననే! సిత పీతంబులు ధార్యము క్షం సౌఖ్యతుష్టి (ప్రకాశ 681 హరుండు సనత్కునూరు నో సిరిధేనువులలోని కరగి 329. సౌదాసు. డనంగ నిక్ష్వాకు 296 హర్యశ్వు. గొశీశు నాజి ప సీతయ్యె ననుచు నల్లన 136 సౌమ్యా సౌమ్య బలుల్ను 432 హవ్యకవ్యంబులకు ఫ్‌ సుకృతముల నరుండు 632 స్థావర జంగమాత్మక 321 హింసకు నొడ' బడనే ర సకృతము లమ్మెయి 536 సఖి ప్రకారమున నీ 15 హిమగిరిమీంద ననేక వ 18 సుకృతుమ లమరలోక 636 డీ రక్ష సూక్ష్మమీవ 202 హిమగిరి మీద ననేకమున (౧ సుతనమ్మి కొనుట 3738 తీ స్వ్పభావయులు నీ 188 హొమవన్నగంబునం దేను 134 సుమన యనియెడు కైకేయి... 545 నివ్లినముం బితృతర్చణ 158 హిమశళైలతట మెక్కి శ00 సుర గంధర్వ ఇచర 704 స్పానమునం బానమున 609 కొన నరునట్ల గుజ్జము ధం సురతంబునం గడు 102 స్ఫుట తత్తోదయ 580 హోమ విధుల ధన్మాంణ అవుతానా ననదకకకంగప్రు గ్ర గ్రుడకకనినాలా లాలా భద టంరాలయ ౧7 ఖం ఎంపి ఖ( 6 1ంటత్రమిటి న. ల ్‌ బో పై వనకసళు ీ కనా

అక్కలకు. | ళీ న 1 శేగ శ్‌, [| ఉ 2 [ . జ నో గనం టే న. -. న్‌ చ శే (| నానా న న స స న గ . స ఆఅతి ం ,

1 స ప ( అఖీతేర్‌ ॥ టో క. ౯ శ + ప న . లా ఇ శా ॥ ము, క... హాం. మం | . టలు. శ, . . లో స. . పసల . మం. యో! న. టం. | ఉం ఆ టల శా నం న ఇక షా ఎ లలా అల శు అ-ఛిటి క ..

ను లే నఖ ల న 1 వలల . జ జ స్ల సే న క పటుట సన్తి 2 ఇటీ శా* న. ఛు శ శ న | ళా భాస సో. జీ ఇ్యష్ట.? 1 స్థం! పై కన కక. నరస చను చానుష చీ సయ ఫు సం నా లా రట శ గ. రం న్‌ శగ్థ్థ, న్‌్‌ శిలల ని హస్తే ప్‌ కి... ల గక. ఆ ఏళ న షల న. గ |

లే య షు అల్‌: జో ్ట్లఈ త లు న. వ. న. జ క న య. సభ్య (|. రు! బ్య నాళ (/ జ ను. ట్‌ లం

ష్‌ ( ళ్‌ | గ న " , స శే. .. ం ఆ ॥ రి | స /.

. నన టట తుం 040 క (ల 222 లం [టి (స ఆలీ

న. న్‌ న మ క. కేక్‌ మే జాము, క... . | ౮