Telugu Kavi - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

| వ. ననన ననననననననననననననననననంననంనంంంననననననననననననననానననననననననననననననాననననానన ననన నకనము న్యా న వ. న క. అంతర . భారతీయ పు సకమాల క్‌ ల కషి , (స 5 వం. (| గ షట (న ॥| ల . 1 7 గేసాస్తో స ణ్‌ లో న " త వ్యు న! న | షష ఇ. న నం క. గ ౭ క జ. శరా 7 న క న న టా ం రన్‌ పంట = కు లా ల్‌ ర్న ౨ ట్‌ గ; లన ష్య గా లు లం నరం య; _్‌ ము ల్‌ ల ల క టా. | =. శు 2 ఖై (1 క. ల లాళ స. న. న లన నట న శ | న హం తళ కనుల యీ ( 4 ॥ ॥ 1. మ టట (| న. క. . న యట న ఆట స పంత్‌ ల . టి ల్ల సలం ఎక. అ సే కా గ్‌ అంద నల్నైలా... ఫం న న సజ్జల. | " | . నా చల | * ఒం ( | |. జా భట శ్‌ శ్‌ స క్త _ జ్సా శ స ॥ / / 1. లు క. ఇష. " ౯. | || క! ( ్‌ 1. ం లీ (౪ | ॥ న / 4 కీ | శ్‌ రం /| /| | వ , | రేం 1 ల | క క ఓ ఓ పే | సం థొ - - ం వ 5/70 =.

అంతర భారతీయ పు _న్తకమాల రతన : కారాశంకర దిందోషపాధ్యాయ అనువాతము ; పి. గణపతిశాతు నేషనల్‌ బుక్‌ టటస్స్‌్‌, ఇండియా న్యూఢిల్లీ

షీవ్రల్‌ 1972 (ఆధిక వైళాల 1884 తంా/ 72 (4202 702బాంనతం [0040 ఛి తారాశంకర బందోపాధ్యాయ ఈ (శె లాలో లో క రూ. 415 ణో తే కాను ళం ప సా అవలం ఇన ానాగా క్ర లో " ళా రొల్పుడ్రం ఇ జో రీస్ట్రి బ్యూటర్చు : ఆం్యధ్యపదేళ్‌ బుక్‌ డిస్టిబ్యూటర్సు రాష్ట్రవతి రోడ్డు, నీకింద్రాబారు. 0 ( స శ్‌ శ 7 ౧|ఆ౧ ( ఇలటబముు ఏళ కజల ంనిరాంంక, జనంకటు కం0వి 720) 2008 025 నిజల:-16, ఉనని వజిణగానిని ఉక కనకం0౪ ఇ9వల్స !రేరి-ఉ్క 2007070౫ ౪102 ఇం40, జమంపితన- 2 కీ

పీఠిక

భారత దేశం విశాలమైనటేశం. సాంన్కృతికంగా దేశమంతా ఒక్క పే అయినప్పటికీ మన జాతీయళ కక్రీని బలవరిచి దేశావికి కావలసిన అభ్యుదయాన్ని సాధించేందుకు ఈ సమైక్యసూ(త సంధానాన్ని మరింత సటిష్టం చేయనలనిన అవనరం ఇంకావుంది.

మనటేశంలో చాలా భాషలున్నాయి. [ప్రపంచంలో మరి ఏదేశంలో కూడా ఇన్ని భాషలు ఉన్నట్టు కవిపించదు. కాపీ మన ఇరుగుపొరుగు భాషలనుగురించి తెలుసు కోవాలనే ఆనక్రి మనకు చాలా తక్కున. ఇతర భాషలయండలి పరిజ్ఞానం కూడా మనకు తక్కువే. ఇంగ్లీషు, (ఫ్రెంచి, జర్మనీ వైజతొలయిన ' యూరపీయలాషా పారస్వకాలను గురించి కానీ, అ భాషలు మాట్టాజేవారి పారిఘికజీవితాన్నిగురించికానీ" తెలిసినంతగా మనకు మవదేశభాషల సారన్యతాన్ని గురించి తెలియదు.

భావాత్మకంగామా, పాంన్కృతికంగానూ, దేశంలో సమైక్యం సమకూర్ము కునేందుకు నాగరికదేశ మనిపించుకుంటున్న "మున జేశంలోని వివిధభాషల్లో చెలు వడుతున్న సారన్వత రచనలను గురించి నమ(గ్రంగా తెలిసికొని, ఆయా థాషలు మాట్లాడే వ్రజల జీవితవిధానం, వారి ఆశయాలు, ఆదారాలు, వారి సాంస్కృతిక దృక్పథం పూర్తిగా అవగాహన చేసికోవటం చాలా అవనరం.

పొళ్ళాత్యబేళాల్లో ఏ దేశానికి ఆది వేరుగా ఉన్న దేశా లెన్నో ఉన్నాయి. (వతి దేశానికీ ప్రత్యేకమైన ఒక భాషకూడా వుంది, అయివస్పటికీ అ దేశవాసులు తమ సరినరభాషల్లో ఎప్పటికప్పుడు వెలువడే సారన్వతాన్ని గురించి అవ్యవహితంగా సూక్ష్మ్యపరిజ్టానాన్ని సమకూ ర్చుకుంటారు. కావి మనకు మన దేశభాషలను గురించి అంతటి పరిచయం లేకపోనటం విరోధభావంగా తోస్తుంది. యూరవ్‌లో ఏ భాషలో న్లైనా ఒక ఉత్కృష్ట రచన జరిగితే ఆది వెంటనే అనువాదరూసంలో మిగిలిన భాషల్లోకి వచ్చి తీరుతుంది. కానీ జాతీయత నమకూర్చుకున్న మన భారతదేశంలో మనకు మన ఇరుగుపొరుగు భాషల స్థితిగతులనుగురించి తెలుసుకోవాలన్న ఆసక్తి ఎక్కువగా కెనిపించదు. ఈ పరిస్టితి కొంతవరకు మారుతున్నది. కాని మారవలసి వంత త్వరగా మారటం లేదు.

ళ

ఈ విషయాన్ని గమనించి భారత్యవభత్వం (వతి భారతీయ భాషమండీ ఉత్తమ నమకాలిక రచనను సేకరించి వాటిని మిగిలిన భారతీయ భాషల్లోకి అనునది౦ంవ బేయాలవి ఒక (పణాశక తయారుచేసింది.

ఈ (ప్రణాళిక ననునరించి సామాన్యంగా పాఠకలోకానికి ఆస్వాద్యంగా ఉండే రచనలు... అం'పే కథలు, నవలలు, మనోహరయాతశ్రావర్షనలు, స్వీయచరిత్రలూ-- అనువాదానికి ఎన్నుకొనటం జరుగుతుంది.

ఈ (గ్రంథమాల [కింద (ప్రచురింపదలచిన రచనలు, విస్తృత జనాదరణ పొందిన ఉత్తమ రచనలు అవడమే కాక, ఆ యా భాషలకు నందింధించిన నంఘు జీవితాన్ని, భాననంనదనూ, ఆశయాలనూ, ఆదర్శాలనూ (ప్రతిబిందించ గలిగేవిగా ఉండేలా చూడటం జరుగుళుంది.

అాషౌబహంళమైన మన సమాజంలోని వివిధభాషల మధ్య పరస్పర పరిచయం, ఆనగాహనం, భావసనున్వయం నమకూర్చేందుకు ఈ (ప్రణాళిక చాలవరకు తోడ్పడ గలదని ఈ స్తున్నాము.

వివిధ భారతీయ భాషలనుండి ఉత్తమ రచనలను ఎన్నుకొని వాటిని అనువదింన శేయటం అంత సుకువైన పవికొదు. ఈ విషయంలో మాకు సరియైన దారిచూపి, మాతో సహకరించిన సలహాదారులకూ, అనువాదకులకూ మేము కృతజ్ఞులము. వారి నహకారమే లేకుంటే ఈ సని ఇంత జయప్రదంగా సాగేది కాదు

బాలకృష్ణ కేస్కంర్‌

భూమీక

శారాళంకర్‌ బందోపాధ్యాయ "కవి" నవల మొట్టమొదటగా (వచురణఆయినస్పుడు నా వయన్సు ఏడేళ్లు. అది 194! వ నంవత్సరము. అప్పటికి రచయిత నయస్సు నలలై దాటింది. కొంచెం వయన్సు రావడానికిమునుపే నేను కథలు, నవలలు చదవడం (ప్రారంభించాను. అప్పటికే తారాళంకర్‌ బెనర్టీ ఖ్యాతి అత్యున్నతస్థాయికి వెళ్లిపోయింది. 'కవి నవలకూడా పాఠకుల నందరిని ఎక్కువగా ఆకర్షించింది. శారాళంకర్‌ బెనర్లీకి నాకు మధ్యన ఒకతరం వ్యవధానం ఉన్నమాట నిజమే. అయినా నేను ఆయన సాహిత్యరససాగరంలో తలమునకలయివాను. తారాశంకర్‌ బెనర్జీ విశాల నృజనళ క్ర, సూక్మృమానన న్వభావవిజ్ఞత నా మనస్సులో చెరగని ము(ద్రలువేవ, ఆయనఎడల గంభీర గొరవము, ఆళ్చర్యము కలిగించాయి.

వంగసాహిత్యంలో "కవి" నవల కీర్తి నాటికి నేటికి ఒకవిధంగానే ఉన్నది. బరిష్‌ళవి ఈట్‌్స్‌నుగురించి ఒకమాట అంటారు. మువృయిఏళ్ళపాటు ఆయన ఏక్రైక సమానకాలీన (ప్రభ్యాతకవిగా ఉన్నాడట : తారాళశంకర్‌ బెనర్జీవి గురించి కూడా ఇదేమాట అవలీలగా చెప్పవచ్చును.

ఇది రవీంద్రుడు చనిపోయిన నంవత్సరంలో (వ్రచురించిన నవల. ఒక దృళ్చ తంతో పరిశీలిస్తే ఇది చాలా గొన్స్చ నవల అవి చెప్పాలి. వంగసాహిత్యంలో ఇటు వంటి కొత్తధోరణి ఇంతకుమునుసే కొన్నిఏళ్ళనుండి [ప్రారంభనుయింది. రపీం (చుడు మరణించినపిమ్మట దాని (ప్రత్యేక వ్య క్రిత్వం పరిస్ఫుటమయింది. దీవిని గురించి పరిశీలించడానికి ముందు ఈ భూమిక విషయంలో కొంత చఛాయవలిని ఉన్నది.

ఈ శతాబ్ద(ప్రారంభం మొదలుకుని రెండవ (వ్రవంచనం[గామం వరకు వి వ్‌ రించిన కాలంలో రపీంద్రనాఠకవి వంగసాపాత్యంలో తమ సామాజ్యం విశే షంగా విసృత నరుచుకున్నారు. వేర్వేరు భారతీయ సారన్వతాలమీద, కొంత కొలంవరకు ఆంగ్ల పావాత్యంమీద ఆయన (ప్రభావం కొంత వడింది. అయితే ఆది నా(వ్రస్తుత పరిశీలనకు నంబంధించిన విషయంకాదు. రవీంద్రకవి వంగ

గ పావాత్యావికి జీవన సర్వన్వమూర్రీ అన్న విషయంలో అభీప్రాయలేదం లేదు, అటువంటి (ప్రతిభాశాలి నిజంగా చాలా అరుదుగా జన్మిస్తారు. అయితే మే మంద రము రవీంద్రకవిని ఎప్పుడో ఒకప్పుడు విమర్శించాము. ఆయన సాహిత్యంమీద తిరుగుబాటుకూడా చేశాము. కొవి గుండెలమీద చెయ్యి పెట్టుకుని యథార్థం చెప్ప వలిన్‌ వచ్చినప్పుడు రవీం్యద్రువి విశ్వతోముఖ మహనీయమూ ర్తిని తృణీకరించ లేము! ఈ మాట కాదన్నవారు వట్టి ఆసత్యవాదులు । వారసలు రచయితలే కొరు |

కవిత, నవల, పాట, కొవ్యము.___ఆదిగాగల అన్ని సాహిత్యమార్గాలలోను అనన్య సామాన్యశ క్రిశాలి రవీందద్రనాథకవి. ఆయన సమావనకాలీను లనేకులు కవిత రచించారు. నవలలు రచించారు. అలాగే పాటలు, కథలు ముదలయిన వెన్నో రచించారు. వారందరు చాలావరకు మరుగునపడిపోయారు. వారిని ఈ నా డెవ్వరు న్మరించరు. వారిలో కొంతమంది స్కూల్‌ కొలేజీల పాఠ్యపు స్తకాలలో మాత్రమే కానవస్తారు. వారిలో కవితలో కాజీ నజ్రుల్‌ ఇస్లామ్‌, నవలలో శరచ్చంగద్రచ ట్లోపాధ్యాయ....ఈ ఇద్దరు మాత్రమే నేటికి మప్రపద్ధులై పాఠకుల ఆదరం చూరగొంటున్నారు.

నవల నిర్వచనందృష్ట్యా రవీం్యద్రనాథుని నవలలన్ని అసలయిన నవలలు అపునా? కొదా? అన్న విషయంలో వాదోసవాదాలున్నాయి. అసలయిన నవల లయినా, కౌకపోయినా ఆ వవలల సాహిత్యపువిలవ అసాధారణమయివది, సూక్ష్మ మాననికభావాల వివేచనలోను, మానవన్వభావ సజీవచ్చితణలోను, భాషలోను ఆ నవలల కవేసాటి. అదీగాక నవల లీ విధంగానే ఉండాలన్న నిర్వచనం కూడా పర్వతంలాగ సుస్థిరమయినది అచంచలనమయినదికొదు । రవీందవాధుని నవలలు, నాటకాలు నిజానికి విజ్ఞాలయిన వంగసామాత్యవేత్తల అభిరుచికి ఒరపిడిరాళ్ళ వంటివి. అయినా రవీంద్రుని జీవితకాలంలోనే నవలారచయితగా శరచ్చంద్ర చటర్జీ అత్యధికంగా పాఠకుల నాకర్షించారు. అయితే వేత్తలయిన విమర్శకుల పొగడ్త లెన్నడు అందుకోలేదు శరచ్చంద్ర చటర్జీ. కాన్‌ అసంఖ్యాక పాఠకుల నాకర్షించా రాయన। రవీం్యద్రనాథునిలో ఉన్నంత గలీరావగాహనకావి, భాషావిష యంలో తగినంత సరిణతిగావి శరచ్చంగదునిలో లేవు, అయితే భావావేశంతో విండిన సహజ నరళ కథాకథనళ క్రితో పాఠకుల నందరిని జయించి వేశారు చటర్జీ

కేన

ఆయనకూడా కథాకథనంలో తక్కువ (వతిభానంతులు కారు. కావి చటర్టీ

బాంగ్లా పావాత్యంలో తమ కలవాటయిన పద్ధతేకావి వేరొకవద్ధతి అనలంవించ

లేకపోయారు. ఆయన ననుకరించినవారి నంఖ్యకూడా అంతగా లెక్క పెట్టదగినది కాదు. రవి కవిధోరణిలోనే వంగసాహిత్య(పవాహం కొవపాగింది.

1824-25 వ నంనత్పరంవించే రపీంద్రనాథుని రోరణిమీద తిరుగుబాటు (ప్రారంభమయింది. ఆ కాలంలో యువక రచయికలు బాహాటంగానే రవి కవిని తృణీకరించడం (ప్రారంభించారు. కవిత్వంలో, కథలలో, నవలలలో (కొంగొత్త పద్దతు లనలంవించారు. ఈ రచయికలందరు చాలావరకు పాళ్చాత్య సావాత్యం చక్కగా పరిశీలించినవారు. వీరిలో చాలామంది ఆంగృ సాహిత్యంలో ఎమ్‌. ఏ. పట్టభ్యదులు. రవీంద్రుని రచనలలో లేని విషయాలు, వస్తువులు స్వీకరించి వీరు తను రచన కుప్యక్రమించారు. బొగ్గుగనుణు, ఆ గనులలో పనివారు. అరణ్యాలలో అదిమవివానులు మొదలయిన వారివి గురించిన రచనలతో వంగసాహిత్యం ముంచెత్రివేశారు. అసభ్యత అని చెన్పదిడుతున్న బాహాటమయిన శ్రీ పురుషుల దై హీక సాంగత్యవ్యవహారం రవీంద్రుని రచనలలో కొనరావడంలేదన్న భావంతో వీ రందరు ఆ ధోరణి వర్షవలతో రచన లారంభించారు. ఈ తరుణంలో నంగ సారన్వతంలో ఒక నూతనోద్దీ ప్తి కలిగింది. ఆపైన ఈ ధోరణి ఒక వరదలా ముంచె త్తివేపింది.

రవి కవివి అనేకు లనుకరిందారు. ఆయన రచనాచ్భాయకూడా చాలామంది మీద పడింది. కావి ఇటువంటివారి రచనలకన్న రవీం దునిమీద తిరుగుబాటుచేసిన వారి సారన్వత మే ఎక్కువగా ఆన క్రి కలిగించింది. కొవి రవీం్యద్రునిమీద తిరుగు వాటుచేసిన వా గవ్వరు విలవయిన పాపాత్యపు ఫలసాయమేది బాంగ్లా సారన్వ తాని కందించలేకపోయారు. ఇది విజంగా నొచ్చుకోవలిసిన నంగతి. పైగా తమకు తెలియని విషయాలు తీసుకువి కొత్త సాహిత్యనృష్టి కొనసాగి స్తున్నామనుకుని (గమపడి. వీరందరు కేవలం కృతిమసారన్వతం సృష్టించారు. కవిత్వం విష యంలో వీరు విశష్టమయిన కొత్తరోరణీ (ప్రారంభించినా, నవల విషయంలో వీరందరు పూర్తిగా విఫలులయ్యారవి చెప్పవలిని ఉన్నది. రవీంథద్రునికి తరవాతి శౌలింలో ముగ్గురు నవలా రచయితలు సువ్రసిద్ధులయినారు. కాని వీ రెన్వరు

గ్‌ రవీంగద్రువిమీద తిరుగుబాటు లేవనె త్తినవారి బృందంలోనివారు కారు. ఈ ముగ్గురు శేవలం న్వకీయమయిన అవగాహనతో నే, తమ (వ్రత్యేక భాషారోరణితో నే నవలలు రచించారు. వీరివల్ల నే విశిష్ట ప్రత్యేక వ్యక్తిత్వంతో వంగ వాజ్మయంలో ఒక వినూతన పద్దతి రూపుదిద్దుకున్నది. అయితే వీ రెవ్వరు ఏవిధంగాను రవీంద్రుని మీద తిరుగుబాటు చేపినవారిలో చేరరు. వీరు “ముగ్గురు బెనర్జీలు'*. “త్రి (గేట్‌ బెనర్జీస్‌” అన్న పేరుతో సువిఖ్యాతులయినారు.. వీరు విభూతిభూషన్‌ బెన్టీ, మానిక్‌లాల్‌ బెనర్జీ, తారాళశంకర్‌. బెనర్జీ. వీరు ముగ్గురిలోను తారాశంకర్‌ బెనర్జీ ఒక్కరే నేటికి సజీవుల్లై నికంఠతర సారన్వత వ్యవసాయం కొనసా గిస్తున్నారు.

రవీం్య్రనాథుడు మరణించిన సంవత్సరంలో వే వెలువడిన “కవి” నవల ఆధువిక వంగసాహిత్యంలో ఒక దిక్పూచికవంటిదయినదని ఈ సందర్భంలో పేక్కొనాలి. ఈ నవల మొట్టమొదటగా చదివినప్పటి అనుభూతి నేటికి నా మనస్సులో అలాగే విలిచి ఉన్నది. అప్పుడప్పుడు ఇది పూర్తి ఆయిపోతుందే మో, అకస్మాత్తుగా ఆగిపోతుందేమో అన్న అత్రత కలిగింది । పూర్తిచేని కొన్నికణాలపాటు అలాగే ఉండిపోయాను : కంట వీరు పెట్టుకున్నాను. పిన్నతవంలో నే హృదయమధ్యంలో ఇటునంటి సవిత్ర బాష్పకణా లెన్నో విలిచి ఉంటాయి. అటువంటి అమాయిక మయిన ఆవగాహన దిహుళః మరి తిరిగి రాదుగదా।! నవల చదువుతున్నంత సేపు ఆంతర్యంలో అంతర్నిపాకమయిన దుఃఖానుభూతి పొందుతూనే ఉన్నానా. అలిజ్ఞా అయిన పాఠకులే ఇటువంటి నిర్హివమయిన దుఃఖానముభళనం టోధపరుచుకోగలరు. ఇటువంటి దుఃలంకోనమే మన మందరము మహనీయ సారన్వతం మాటిమాటికి పరిశీలిస్తాము.

తారాశంకర్‌ బెనర్జీ మొదట రచించిన నవలలు వంగసాహిత్యంమీద ఒక కొత్తరకం గాలివానలా (పనరించాయి. పాతకు లప్పటికే రవీం్యదునిమీద తిరుగు బాటుచేసిన రచయితల విర్ణీవమయిన కృథతిమసారన్వతంతో బాగా విపిగి పోయారు. ఇదేసనుయంలో కారాళంకర్‌ బెనర్జీ నవలలలో రక్తమాంపాలున్న వజీవమూ ర్తులు సొడిత్కరించారు. వారి సుఖదుఃఖాలు. కష్టాలు అన్ని మనకందరికి బాగా తెలిసినవే । వారి శరీరాలమీద ఈ దేశపు మన్ను. గాలి, నీరు, దుమ్ము, ధూ

న! న్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. వీరందరు దుఃఖంతో, దారిద్యంతో, అనేక కష్టాలతో నతమత మవుతూంటారు. అయితే రచయిక ఈ మానవులందరివి వేఠొకస్థాయికి చేర్చడానికి [వయత్నించారు. తారాశంకర్‌ బెనర్టీ నవలలలో, కథలలో, రచనా ధోరణి అసాధారణమయినది. “మీరు కథలు చెబుతున్నా, కథలు చెబుతున్న ఫే కవిపించరు! ఇది మీ రచనలలో నా కెంతో బాగున్నది!” అన్నాడు రవీంద్రుడు ఒకసారి తారాశంకర్‌ బెవర్డీతో.

బాంగ్లాదేశంలో ఒకే (పాంతంలోవి జనమే తారాళంకర్‌ బెనర్జీ నవలలలో తటన్ష వడతారు. చాలామంది ఇదేమాట అన్నారు. ఇది యతథార్థమే. శైశవంలో, పిన్న తనంలో లోలోపల స్థిరపడిన అవగాహనమీదనే, రచయితలందరు తమ జీవిత కాలంలో సారన్వతనృష్టి కొనసాగిస్తారు. తారాశంకర్‌ బెనర్జీ ఒకపల్లెలో ఆమీం దారుల వంశంలో జన్మించారు. జీవితంలో చాలాభాగం (గామప్రాంతాలలోవే గడీపివేశా రాయన. నతనమయిపోతున్న జమీందారీ వ్యవస్టతోబాటు ఆ జమీందారుల వర్గం నంగతి వాస్తవికంగా అర్ధం చేసుకున్నా రాయన. ఆదీగాక మనదేశం స్వాతంత్యసం[గ్రామం ఆందోళనలలోను. నంఘనంస్కరణజోద్యమాలలోమ కూడా పాల్గొన్నారు. ఆందువల్ల ఆ యా నందర్భాలలో నమాజంలో అట్టడుగువర్గం వారితో ఎంతో ఆత్మీయంగా కలిసిమెలిసి తిరిగారు. సారన్వశంద్వారా జీవించా లన్న సంకల్పంతో బెనర్జీ కలకత్తాలో వివాసం (ప్రారంభించారు. అప్పుడాయన చాలా లేమి అనుభవించారు. అనేక దృక్పథాలతో జీవితం పరిశీలించగల ఆపూర్వళ కక్రివల్ల వే జీవితంలో (ప్రతి చిన్న అనుభూతి సారవ్వతనృష్టి కనుకూలంగా మలుచుకున్నారు. అలాగే దేశకాలాతీతమయిన వృజనళ కక్రితో ఆ యా పాత్రల కన్నిం టికి వావ్తవికమయిన సార్వజనీవత కలిగించారు. ఆయినా త్తైలులో కొంతకాలం గడవడంవల్ల , నంభు పేవాన కక్రినల్ల విహుశః ఆయన రచనలలో అక్కడక్కడ ఆదర్శవాదం వవేశించి ఉండవచ్చువు.

“కవి' వవలలో నాయకుడు సాంప్రవాయకమయిన మన నంఘంలో అట్టిడుగు వర్గానికి చెందిన వ్య క్రి. ఈ వర్శంవారినే మనం ఎరుకులని అంటాము. మన పట్టణాలలో సామాన్యంగా వీరు శ్మశానంలో దహనకర్మల కువయోగిస్తారు. కాని మవగ్రామాలలో ఒకవిధమయిన లీకరతతో మంచి బలిన్టులుగా కనిసిస్తారు

! పూర్వం జమీందారులు వీరినే కావలాదారులుగా రక్షకులుగా వినియోగించేవారు. ఆ తరవాత వీరు బందిపోటు దొంగత నాలుకూడా చేస్తూండేవారు. అయితే వీరిస్పుడు కార్మికులుగా మారిపోయారు. ఇటువంటివారి కులంలోనే జన్మించిన ఒక వ్యక్తి వితాయా. ఇతడు కవి. నితాయీ మేనమామ పెద్ద బందిపోటుదొంగ. ఇతవివి కూడా ఆరగాడు ఆ నృత్తీలో (ప్రవేశపెట్టాలని (వయత్నించాడు. కాని చిన్నతనంపించి వికాయీ కవిశాకల్పనల లోకంలో విహరించాడు. న్వతః చాలా మంచి వ్యక్తి. ఐంది దొంగతనాలకు బదులుగా కవిత్వ రచనతోవాటు పొట లల్లడం (ప్రారంభిం చాడు. ఈ నవల రచయిత మనువ్యులను అధనస్థితినుండి ఉత్తమస్థితికి చేర్చే ధోరజీ కలవారవి పుస్తకం పప్రారంభంనించే స్పష్టపడుతుంది. ఇదే నరిఆయిన జీవితధర్మము, నాగరికత ఆదర్శము,

వాన్తవజీవితంలోనించే ఈ నవల నాయకునిపాత్ర చ్నితిందారు తారాశంకర్‌ బెనర్జీ. ఇటీవల కొంతకాలం[క్రితం ఆయన తమ న్మృతులమగురించి విశేషంగా వివరింబారు.

ఆయన న్వ(గ్రామంలో విళాయానంటి యువకుడొకడు రైర్వేప్రేషన్‌లో కూలి వని చేస్తూండేవాడట । “నల్లగా విగవిగలాడే శరీరచ్చాయ, కొంచెం చదవగలడు. ప్రేషన్‌లో కూలివవి చేస్తున్నాడు. తాను రచించిన పాటలు పాడుకుంటూ దారిలో నడిచిపోతున్నాడు.... .... ఒకనాడు నతీప్‌ కేసి చూశామ. మనున్యు లెవ్వరులేని ఒక మామిడితోవులో చెట్ల నే శ్రోతలుగా ఊహించుకుశ్నాడు,. ఒకచెయ్యి చెక్కిలిమీద పెట్టుకున్నాడు. వేరొక చెయ్యి ముందుకు చాచాడు, కొంచెం ముందుకువంగి పాటలు పాడుతూ నెమ్మదిగా నడిచిపోతున్నాడు. ఇదే వృక్తాంతంతో “కవి” నవల రచన ప్రారంభించాను.”

వా_న్తవంలో నత్యన్వరూపావికి, సాహిత్యంలో సత్యస్వరూపావికి ఆ నేకవిధాల లేదం ఉంటుంది. వా్తవిక నంఘటనలవల్ల నే (పేరణవల్ల నే నవలలలో నాయకులు రూపొంది నెమ్మది నెమ్మదిగా న్వకీయ విజన్వరూపాలతో సాక్షాత్కరిస్తారవి మవ మెరుగుదుము. వాన్తవజీవితంలో ఇటువంటి మనుష్యులు ఉంటారా? ఉండరా? అన్న సరిశీలన అనావళ్యకము. వా_న్తవత లేకుండానే ఒకన్పుడు పాపాత్యంలో వ్యక్తులు నఠ్యస్వరూపం నంతరించుకుంటారు. ఆవిధంగాచూ స్తే ఈ న్వభాన రచన

స! చిక్రణ ఒక సార్టకనృష్టి. వా_న్తవజీవితపు అవగాహన, నవీశిళనృజనళక క్రి లేవిదే ఇటువంటి న్వభావచితణ సాధ్యపడదు

“కని*”” నవల మొట్టమొదట ఒక కథావికరూసంలో వెలువడింది... దానిలో రగయుముర్‌ న ర్తకీగాయకబృందం నంగతే లేదు. ఆతరవాత ఇది నవలగా రూపొంది నప్పుడు ఈ నృ త్రాంతం చేరింది. ఇది మధ్యలో చేరిన గుర్తు లీ నవలలో ఉన్నా దీనిలో వనంతనంటి ఒక నీ ఆత్యద్భుతన్వభావచ్నితణం జరిగింది. ఇది రచయిళ మన సారస్వతావికి నమర్పించిన ఒక కొత్త కొనుక. శారాళంకర్‌ బెనర్జీ ఈ వనం తనుకూడా వాన్తవ జీవితంలోనించే స్వీకరించి చ్యితించారు. ఆయన (గ్రామంలో స్టేషన్‌ దగ్గిరగా రుముర్‌ నర్తకీగాయక బృందమొకటి విడిదిచేసింది. ఆ బృందంలో వననంత అన్న ఒక స్త్రీకి కలరా పోకింది. పావనం ఆమె అంఠగా చదుపుకున్నది కాదు. చుట్టూరా ఉన్న పరిస్థితికూడా చెడ్డదే । పైగా నిన్స్నహాయురాలు. వసంత కలరా రాగానే ఆ బృందంలో ప్రతిఒక్కరు అమె నలాగే విడిచిపెట్టి అక్కడినించి పారిపోయారు! సంఘసేవా కార్యక్రమాలలో పొల్గ్లొంటున్న తారాశంకర్‌ బెన్టీ ఆ సమయంలో (ప్రత్యిగామంలోమ (వజలకందరికి కలరా ఇంజక్ష నులు ఇస్తున్నారు. ఆ నమయంలో ఆయన వనంత నరిస్థితి గమనించారు. ఆ తర వాతకాలంలోకూడా బెనర్జీ ఈ పాటల ధోరణులన్ని ఆయా సం(ప్రదాయాలతోబాటు ఆ బృందం ద్వారానే ఆవగాహన చేసుకున్నారు.

“కవి” నవలలో అన్నింటికన్న గొప్ప నంవ త్రి ఈ పాటలు, ఇవి ఒకరి దగ్గిర వించి సేకరించినవి కొవు, తారాశంకర్‌ బెనర్జీ స్వయంగా రచించినవి. ఆయన కవిగా సావాత్యలోకావి కంతగా పరిచితులుకారు. కొని ఇటునంటి పాటల రచనతో బాటు నంగీఠతం నమకూర్చడంలో తారాశంకర్‌ అద్వితీయులు, “కవి'"లో పాటలు, పాత్రలు, కథ ఎంతో చక్కని అంగాంగీభానంతో మేళవించాయి. ఆంతర్యంలో లోపలిమండి (పేరణలేవిదే ఇటునంటి పాటల రచన దుస్పాధ్యము. ఈ పాటల రచన ఇతివృత్తం కూడా ఆయన న్మృతులనుండి తెలుస్తున్నది. ఇంటిలో తారా శంకర్‌ బెనర్తీ గృహిణీ జబ్బుచేసి చాలా అన్వస్థస్థితిలో ఉన్నారు. ఒకనాడు ఆయన ఒడిలో సూట్‌కేసు పెట్టుకొని దానిమీద కాగితాణు వరుచుకుని ఈ పాటల రచన కుస్యక్రమిందారు. ఒకొక్కసారి మిక్కిలి జాగరూకతతో తమ గృహిణీని

౫ సరిశీలించారు.ఆ తరవాత ఒక పం క్రీ పూర్తిచేశారు. ఆవైన ఆది విఖ్యాతచ్వితకారులు జామినీరాయ్‌కి వివిపించారు. ఆయన ఆ తరుణంలో తాాశంకర్‌ బెనర్జీ ఇంటి నక్కనే ఉంటున్నారు. అటుపిమ్మట తిరిగి అందమయిన పదాం కూర్చుకో వేరొక చరణం రచించడం (ప్రారంభించారు. ఇదే ఆంతర్య_పేరణం. నేటి వ్యవహారిక విశష్త్టభాషలో వే ఈ పాటలరచన జరిగింది, ఇందునల్స అనువాదంలో వీటి రసాస్వాదన ఎంతవరకు సాధ్యవడగలదో తెలియదు.

పాఠకు లీ పాటికి విశుద్ధన్వచ్చభావావేశంతో మేళవించిన “కవి” నవల చదవ డానికి ఉవ్విహ్తారుతూంటారు. (యేమదుఃఖా లీ గాథలో మిక్కిలి సంశ్లీష్టంగా న! వించాయి. వావిముందు ఇక ఈ భూమిక పవాడంబరం కేసలము అనావళ్యకమే అని భావిస్తున్నాను.

సునీల్‌ గంగోపాధ్యాయ

ఒకటి

అది సాం(వదాయికంగా ఏదో పాధారణంగా జరిగిన ఆద్భుత నంఘబన మాత్రమే కాదు. కేవలం వావ్తవికంగా జరిగిన నంఘటవ। బిందిపోటుదొంగల కులంలో పుట్టిన బాలకు డొకడు హతకాత్తుగా కవిగా మారిపోయాడు £

దీవికొక పోలిక లేకపోలేదు. ఆది రాక్షనవంళంలో (వ్రహ్లాదుడు । అయితే ఇడి ఆ భగవానుని లీలలలో ఒకలీల. వపరమానందమయవ్వరూపు డా భగవానుడు మూగ వొకవ_క్తగా మార్చివెయ్యగలడు : కుంటిచేత నర్వతమే లంఘింవజెయ్యగలడు ॥ ఆ వరమేళశ్వరుని వంకల్పదలంవల్ల వే దైత్యవంళంలో (వహ్లాదు డావిర్భవించాడు. రామాయణజకవి వాల్మీకి బందిపోటుదొంగతనాలు చేసినవాడే! అయితే ఆతడొక (బ్రాహ్మణుని కుమారుడు. ఇదే అ భగవంతుని లీల. అయితే అనేక దుష్కార్యాల ఆచరణలతో అవఖ్యాతిపాలయిన ఎరుకులకులంలోపుట్టేనవ్య క్రి ఒకడు అకస్మా త్తుగా తానొక కవిగా (నకటించుకున్నాడు । ఇవి భగవల్లీల అవునా? కొదా? అన్న విషయంలో శాస్త్రీయమయిన ఉదాహరణ ఏదిలేదుః ఈ నంగతి (వ్రస్తావిన్తూంటేనే శరీరం జలదరిస్తుంది. లోకంలో అందరు ఇది ఒక వరమాద్భుతంగా భావించారు. వట్టరాని ఆళ్ళ గృర్యంతో తలమునకలయివారు.

(గ్రామంలో సెద్దమనుమ్యులన్నమాట యథార్థ మే

“లది వాన్తవికంగా జరిగిన ఒక గొన్న విడ్డూరం ౯ “వితాయీాచరణ్‌ వ్యవ వోరం చాలా చ్వికంగా ఉన్నదే :”.._.అన్నారు చదువునంధ్యలులేవి హరిజనులు

విశాయీచరణ్‌ పుట్టినవంశం పిందూనంఘంలో ఇనుమిక్కిలిగా వతితులయివ ఎరుకులకులం. అయితే వీరు వట్టణాల చిట్టదివరి [ప్రాంతాలలో నివవించేవారవి ఆర్థంచేసుకోకూడదు. వీరు వంగదేశంలో మప్రసిద్దులు. బాణాకరలలో తలలు వగలగొస్హే ఎరుకులజాతి వీరిది. (ప్రాచీనకాలంవించి బాహుబలంలో వీ3చర్మిక

తి కవి

చాలాగొవ్పది. వీరివంశీయులన్న బిరుదంకూడా వీరికేర్పడింది. నవాబులకాలంలో వటాలాలలో ఈ ఎరుకులపీరత్వం చాలా విఖ్యాతికెక్కింది. కుంఫిణీ (వ్రభుత్వం కాలంలో నవాబుల ఆశ్రయంపోయినతరవాత, వీరికులంలో అత్యద్భుత యోద్ద లందరు ఐందిపోటుదొం లుగా మారిపోయారు. ఆకాలంలో పోలీసుల రికార్డులలో ఎరుకులకీ ర్తి గొప్పగా విస్తరించింది. ఈనాడుకూడా ఈ[గ్రామంలో ఎరుకులౌక్కొ శ్కరిలోను ఆ పురాతన వీరర క్తమే (వ్రవహిస్తున్నది. అయికే పోలీసులు ఈ (పవాహావికొక గట్టీ ఆడ్డుకట్టకట్టారు. వీరివి ఇనపవంకెళ్లతో బంధించారు. బేడీలవిగించి కఠినకారాగారశక్షలు విధించారు. అదీగాక వై వికళాననవియమాలు కూడా ఆత్యంత కర్కళాలు, అయినా, అంతర్వాహివిగా (ప్రవహించే వల్గానదీ (వ్రవాహంలాగ వారిలోలోవల ఆ పురాతనవంళ ర క్తవార వేబికి నెమ్మదిగా విళ్శ బంగా వ్రవహిస్తూనే ఉన్నది. వితాయీ మేనమామ గౌర్‌ వీరవంశీయుడు. అరడు ఈ (ప్రాంతంలో 'పేరుమోపిన ఐందిపోటుదొంగం అయిగేళ్లపాటు అండమామ దీవిలో శిక్ష అనుభవించి, ఒకఎడాదిమును పే ఇంటికి తిరిగివచ్చాడు

విశాయీ మాశామహుడు గొర్‌తం(డి శంభూకూడా వీరవంశీయుకు. అతగాడు ఆండమానుదీవిలో నే మరణించాడు.

నిశాయా ఠండ్రి కన్నపదొంగ. అతనితం డి అంహే వితాయీ పితామహుడు దూరంవించి కర విపిరివేసి కాళ్ల విరగగొశ్రైపద్ధతిొంగ. అతడు ఒకనాటి అర్థ భొషఠిపేశ ఎవరో బాటసారి అనుకువి తన ఆల్లడ్జే హత్యచేసినట్టు తెలు స్తున్నది. ఆలాగ చంపి వేసినచోటు ఇక్కడికి ఒక (కోసుదూు౦0లో కనివిస్తుంది

పోలీసుల రికార్డులో కానవన్తున్న వీరందరి పూతన వురుషులగాత రక్రాంకిత మయిన ఐహుభయంకర చరిత.

ఈ వితాయీచరణ్‌ ఆదేవంళంలో జన్మించాడు, ఇతగాడు ఖూసీలుచేసేవ్య క్రి దొహి్యక్రుడు. వంవపోటుదొంగ మేనల్లాడు. కాన్లవికగగొ క్లే హంతకుని పొకుడు కన్నపుదొంగ కన్నకొడుకు, ఇతవి ముఖంమీక ఇటువంటి వంశీయులము ద్ర (వఠక్యశంగా న్పష్టంగా కవిపిస్తూ నే ఉంటుంది. వికాయా కండబుతిరిగిన దిరివ్ణడు, పొడగరి* ఆర్ధర్యాకి ఆంధకాకంవంటి శరీరచ్చాయ. కళ్ల దాలా పెద్ద, ఆ కళ్ల చూపుల్లో మిక్కిలి ఆడకున, జాలి, దయ తొజికినలాడుతూంటాయి.. ఇటువంటి

కవి కీ ఇితాయీ అకస్మాత్తుగా కవిగా వ్య క్రీకరించుకున్నాడు లోకు లతనివై పు ఆశ్చర్య చకితులై తిలకించారు. అయితే నితాయోమా(త్రం గొరవమిశితమయిన వినయంతో శీరప్పొకించుక వంచుకుని చేతులు రెండు జోడించి నేలమీడికి తన దృష్టి వ్రనరింవ. వేశాడు. ఆతని పెదవిమీద లజ్ఞామ్బికక దరహానం తొజికినలాడింది.

అనలు జరిగిన నంఘటన ఇది,

అట్టహానమన్నది ఈ (గ్రామ వృరాతన నామధేయం, ఇక్కడ 6! మహాపీఠాల లోను ఒక మహాపీఠమున్నది. దీవి అధిప్టావదేవక చాముండ అన్న పేరుతో వెలినిన కాశికాదేవి. మాఘ పూర్తిమనాడు ఆ దేవతపూజ జరుగుతుంది. అన్నుడొక తొన్చ ఉత్సవం జరుగుతుంది. అ నందర్భంలో ఇక్కడ ఒక 'పెద్ద శాతర ఏర్పా. టయింది. ఆ సందర్భంలో చిరకాల కోలాహలంతో కవుల గేయగానాల పోటీ పాటకచేరీ జరుగుతుంది. నోటనవాస్‌, మహాదేవపార్‌ __ఈ ఇద్దరు ఈ [ప్రాంతంలో (వ్రభ్యాత కవిగాయకులు. ఈ ఇద్దరి పాటలపోటీ కచేరీ ఇక్కడ ఏర్పాటయింది. అందుకోనమని జనం మిక్కిలి తహతహతో మద్యాహ్నంవించి రావడం (ప్రారం ఖించారు. సాయంకాలమయ్యేనరికి ఇంచుమించుగా పదిహేనునందలమందిదాకా ఛచమిగూడారు.

"పెద్ద ఆడంబరంతో వేదిక ఏర్పాటయింది. చీకటివడగానే వాలుగువై పుల 'పెటోమాక్స్‌లైట్లు వెలిగించారు. ఆ దీపాలకాంతి ధగద్ధగాయమానంగా వెలిగి పోతూంది! కవిగాయకులిద్దరిలోను మహాదేనపాల్‌ బృందం 'వేవకమీదికివచ్చి కూర్చున్నది. కావి నోటనదాస్‌ అతి, గతి తేలలేదు, ఆతవినీ పిలుచుకురావడానికి వెళ్లివచ్చిన వ్యక్తి ఇలాగన్నాడు. “ఆయన ఇంటికివెళ్లి చూ స్తే లోవల ఎవబ్ల కనిపించలేదు ॥ అదీగాక ఇల్లంకా భాశీ; లోపల ఒక్క తీవాపీమాత్రమే కనిపిం చింది। ఆడీ మనం యిచ్చింం। ఆంతే!”

అదివిని జాఠర వ్యవహ ర్తలందరు విశ్శేష్టితులై కింక _ర్రవ్యవిమూఢులయ్యారు. ఆపైన జనంలో గగ్గోలు ప్రారంభమయింది.

అ వ్యవహారం ఆంతా చాలా దారుణంగా పరిణమించింది. దానిలో నందేవా 'మేమీరేదుః: ఆనలునంగతి చెప్పాలంటే దీవిలో నోటనదాస్‌ తప్పేమిశేదు.

4 జ! చఠనంవతక్పరం చతర జరిగినప్పటివించి అతనికి తన పొటకచేరీకి నంబంధించిన (వ్రశిఫఅం ముట్టవలిపిఉంది. అయితే ఆ ఏడాడి ఉత్సవం వ్యవవవారంలో డబ్బుకి బాగా కటకట ఏర్పడింది. అందువల్ల దేవాలయనుహంతు నోటనవాస్‌ శిరన్చు. మీద విల్వవ్యతం ఉంచి ఆశీర్వదించాడు. “నాయనా, వీకు రానలసిన సొమ్మంతా వచ్చే ఏడాదికి ముట్టజెన్పుతాను. మళ్లీ ఏడాది ఉత్పవంలో గావకచేరీకిముందే వీకు ఆెంగేళ్ల సొమ్ము ఒక్కసారిగా ముట్టకెన్చుకాను.” వోటన మహాదేవు లిద్దరు చాలాకాలంనించి ఈ ఉత్సవం గానకచేరీలలో పాల్గొంటున్నారు. ఒకప్పుడు ఈ ఉత్సవం గొవ్పగా జరిగినవ్పుడు, వారికి బాగా పెద్దమొ శ్రాలే ముట్టాయి. ఎంత కావలి స్తే ఆంతపొమ్ము ఇవ్వడం జరిగింది. అందుచేత ఆ కృఠరజ్ఞ తవల్ల నయితే నేమి, మొహమాటంనళ్లై నయితే నేమి గత వంవత్పరం వారిద్దరు మరి సమాధానం చెవ్పలేకపోయారు. కొని ఈ ఏడాది నోటన దాస్‌ మహంతుదగ్గిరికివచ్చి, ననుశ్కారంచేసి చెయ్యి చాచివస్పుడు అతడు ఆకవి బేతిరో సొమ్ముకిబదులు ఎరరని జసాప్పుస్ప మొకటి ఉంచి ““దీర్థాయుర స్తు. శుభం కలుగుగాక 1” ఆవి అశీర్వదించాడు. ఆతరవాళక నహంతు మరి సొమ్ముమాజే తల పెట్టలేదు ఆ(ప్రనసంగమే మార్చి 'వేళడు. ఆనమయంలో అనేకు లక్కడే ఉవ్నారు. వారిలో చాలామంది (గామంలో 'పెద్దమమమ్యలు. కొంత పేపటినించి వారితోనే ఆ న్యవహారాన్ని గురించిన చర్చ కొనసాగుతూంది. నోటనదాప్‌ తన సొమ్మువ్యవహారం తేలగలదన్న ఆశతో మరి కొంత పేపటివరకు అక్కడే ఉండిపోయాడు, చాముండాదేవత ఆదాయవ్యయాలను గురించి, ఇంకా అ ఉత్పవప్పు ఆదాయవ్యయాలనుగురించి అక్కడ ఆ పెద్దల వమావేశంలో చర్చ అరుగుతూంది, మహంతు మొత్తంమీద ఆదాయవ్యయాలన్ని శేల్చి లెక్కకట్టి. న్వయంగా చాముండాదేవి నోటు (వ్రానిఇప్తేతన్ప మరి గత్యం తరంలేదని చవ్చరించి వేశాడు. చిట్టచివరి ఒక చిరునవ్వు చిందించి (ప్రోత్స హించాడు. “ఇప్వండి. మీలో ఎవరో అవ్పుపెట్టక తన్సదుబాబూ॥ చాముండాదేవివంటి అస్పుతీనుకునే ఆర్లులింకి మీకెన్నడు తటస్థవడరు; ఈమె సాక్షెత్తు ఆకుబేరువి వంటి అజానాదారు ॥ ధర్మమన్న కాగితంమీద మీ ఆలిలాష అన్న సిరాతో బుజం

కతి క్‌

ఉఅద్వండి మోత్షమన్న వడ్డీతో వరమార్థం మీకు ఆడావైనలతోనవి అనాయాబంగా- అభిన్తుంది. నామాట నమ్మండి $

ఆలాగచెప్పి మహంతు కలకల నవ్వాడు, వెంటనే అందరు నవ్వారు. వోటనదాస్‌కూడా నవ్వాడు. అయితే ఆతగాడు చాలా తెలివయినవాడు- ఆతరవాతే ఆవమావేళంవించి చల్లచల్లగా తవ్వుకున్నాడు.

నోటనదాప్‌ ఇంటికి తిరిగివెళ్ళేసరికి ఇంకొక పాటకచేరీన్యవహారం ఒకటి అకవికోనం విద్ధంగా కాచుకునిఉంది. ఇక్కడికి వద్మికోనులదూరంలో ఓక గొన్ప ఉత్పవం జరుగుతూంది. అది బాగా గొప్పగా ఏర్పాటయింది. అక్కడి కవి గాయకుల సమావేశానికి నోటవదాస్‌వి అహ్వావించాలన్న ఆలోచనతో ఒకవ్య క్రివి వంపించారు.. అవనరమయితే చాముండాదేవి నమక్షంలో నంగీకకచేరీ పూర్తి అయ్యాక అమివానరే, అక్కడికీ ఒక్కసారి రాకతవ్పదు. అంఠకన్న ముందే ఠాగలిగితే మరీమంచిది. అక్కడ ఇక్కడికన్న బాగా ఎక్కువగా (ప్రతిథలం ముట్ట అిమిఠారు.

వోటనదాస్‌ చేతులు రెండు జోడించి, శిరస్పుమీదఉంచి "జయ ; చాముండా :” అవి తన ఆనందం వ్య క్తీకరించాడు. ఆవైన తన వంతపాటగాజ్జిపలిచి “ఇదిగో, వాటీల్‌ పటా అఆదిలేకపోతే నోటనదాప్‌కిక అడుగుపడదు 1” అన్నాడు. ఆపైన ఆఅవబాటిల్‌ నోటపెట్టుకుని కొంత మద్యం సేవించి, ఒన్లవిరుచుకువి వెనక్కి దేర దిడ్డాడు.

ఆ మాతనవ్య క్రి నోటనదాస్‌ ముఖంవైపు కొంత పేప్పగూని అన్నాడు,

““అయికే కవిగాయకమహాశయా, మాకు ఏడో ఒకమాట వెలవిప్పించండి 1 మేము తిరిగి వెంటనే ఈ బండిలో వే వెళ్ళిపోవాలి; ఐండికింక ఆ స్టేవ్యవధి లేదు

వోటన్‌దాస్‌ నవ్వుతూ అన్నాడు. "ఒకవేళ మేము మీ ఉత్పవంలో రేనటివించే పాట మొదలు పెడితే ?””

మౌాఠనన్య క్రి ఆశ్చర్యపడి కొంత పేపు ఆలోచించి అన్నాడు. “ఆలాగయితే మరి ఇక్కడి పాటకచేరీ మాేమిటి ౯

నోటన్‌ అన్నాడు. “నీవు సుఖంగా నిది స్తేదాలచూ? ఎవడో ఇంకొకడిమాట వీకెందుకు ? అయితే నేనుమాత్రం పొమ్మెక్కువగా తీవుకుంటాను, తెలుమనా?

క్రీ కవి మాతవవ్య క్రీ అన్నాడు. “అలాగే; దానికేం? అయితే మీరెన్సటికి వస్తున్నారు

“కవేశే ; ఈక్షణంలోనే , మీతోనే; ఈబండిలో వే 1”

మాతనవ్య క్రి ఒక్కమారుగా ఉప్పొంగిపోయాడు.

“ఆయితే ఒకర్యాత్రికి వదిహేను రూపాయలు తీసుకుంటాము.” నోటన్‌

అన్నాడు.

“చి త్తం, అలాగే ఇచ్చుకుంటాము.” మాఠనన్య క్రి ఉత్పాహోవి కంక అంతే. లేకపోయింది ః

“ఆయితే మాకుకొంత ఐజానాకావాలి.”” నోటన్‌ మళ్ళీ అన్నాడు.

“చ్చి త్తం, ఆలాగే 1” మాతనవ్య క్రీ మరింతగా ఉత్సాహసడ్డాడు. “కావి ఐజానా ఇయ్యాలి'. వెంటనే ఆన్య క్రి పదిరూపాయలవోటు నోటన్‌ చేతికి ఆందిందాడు.

అక్షదిగో. ఇది ఐజానా. మీరిక్కడివించి కాలుకదిపినవెంటనే మిగిలిన సౌమ్మంకా అజాపైనలతోనహా మీకందిస్తాము. సరిగదా $”

చోటన్‌ ఆ నోటుమడిచి రొంటివిపెట్లుకువి లేచివిలుచున్నాడు. డోలునాయించే వ్య క్రికేవి, వంతగాయకువివై పు చూని “లేవండి 1”” అన్నాడు. నూఠనవ్య క్రికేసి చూవి, “ఇంకా ఇక్కడ కూర్చోడ మెందుకు ౩” అన్నాడు. అపైన పాయంకాలం చిక్కంవి చీకటిలో పొలాలమ్మటవడి నడిచి స్టేషన్‌ చేరుకువి, ఆ నంగతి ఎవ్వరికి తెలియకుండా అతిరహస్యంగా బండిలో కూర్చున్నాడు. ఆవిధంగా ఆ దిండిలోనే కొ శ్రగామం చేరుకున్నాడు. అదీ జరిగినకథ.

'చేదికమీద కూర్చున్న వేరొక కవిగాయకుడు మహా దేవకవి నోటనదాప్‌ పారి పోయిన వంగతివివి లోలోపల వళ్ళా_శ్రాసవడ్డాడు, వోటన్‌తో పాటలపోటీలో నేటివరకు అకడెన్నడు ఓటమి స్వీకరించలేదు. కావి ఈనా డఠడు త్రికరణశుద్ధిగా పూర్తిగా ఓడిపోయినట్టు భావించుకున్నాడు, ఆతరవాత నోటవదాస్‌ వట్టి కృతమ్ను ఉవి విందించాడు. ఆమాటకివ స్తే అవకాశందొరికితే ఆతడుకూడా వెళ్ళిపోయేవాడే :

(శ్రమ(క్రమంగా అక్కడికివచ్చి కూర్చున్న నదన్యుల ఓరిమి పూర్తిగా అడుగంటింది. ఆ వ్యననోరంలో చర్చ ఇంకా ముగియలేదు. మరి వేచిఉండ లేవి

కవి ళ వభాస్తారు లనేకులు గుంపులుగుంపుణగా గుమిగూడి ఆ వ్యవహారాన్నిగురించి శమలోఠాము వాదోసవాదా లారంభిందారు. వేరొకవైపన ఆ ఉత్సవం ధర్మ కర్తలు, (గామంలో జమీందారులు వోటనదానునుగురించి ఆలోచన లారం ఖించారు. మహంతు ఆలోచనలోవడి చేతితో గడ్డం సవరించుకున్నాడు. మన్య మధ్య “తారా । తారా :”” అంటూ దేవీనామోచ్చారణ కొనసాగించాడు.

ఆవ్లోల్సన్‌ పారిపోయాడు ? మరి కవిగానం జరగదు $” అన్నమాట లన్ని వైవల (వతిధ్వవించాయి 1 వెంటనే కట్టవతెగిపోయిన చెరువునీటి (వవాహంలాగ అనం నలువైవుల చెదిరిపోవడం (ప్రారంభించారు. పీరు ఇంకిటోయిన అలా శయంలో బురదలాగ నమావేశన్ధలంలో వట్టి అడుగుజాడలు, ధూశిమతమే మీగిలాయి,

వేరొకవైవన ఆ (గ్రామంలో జమీందారుణు కొందరు ఆ పరిస్థితి గమవించి ఒక్క-సారిగా రెల్లుగడ్డీ అంటుకున్నట్టు భగ్గుమవి మండివడ్డారుం వెంటనే కరలతో కొంతమందిని వంవించి, నోటనదాస్‌వి వట్టి బంధించి, చెప్పుదెబ్బిలతో వీవు వాయ గొట్టడం మొదలుకుని, దావావేని ఆతవి కొంప, గోడు స్వాధీనం చేసుకోవాలన్న దాకా ఆలోచన కొవసాగించారు. వారి అఆగహత్వాల లావిధరంగా ఆకాశందాకా (వ్రజ్వలించాయి : అ జసీందారుంలో ఒక వ్య క్రిపేరు భూరనాథ్‌. అతగాడు దక్షయజ్ఞం ధ్వంనంచేపిన భూతనాథువివలెనే పరమఖీకరుడు. ఎం తెంతటివారయినా ఆతవి నెడిరించి విలబడలేరు ; అత శొక్కపారిగా వడుంవిగింది ముందుకురికి శెండువేళ్లు పైకెత్తి విర్హేశంచి ఇద్దరేఇద్దరు మనుషుల్ని తనవెంట సంపించవలనిం దని గర్జించాడు. ఆపైన కొన్నిక్షణా లలాగేవిలిచి తిరిగి గొంతెత్తి ఆరిదాడుం

“ఇద్దరేఇద్దరు మనుమల్ని నావెంట వంపించండి! ఇదిగో, వేను ఇప్పుడే వెళ్లి పోతాను. దూరం వదికోనులేకదా ఉంది! ఉరకలు వేసుకుంటూ అ వవికోసులు ఇప్పే దాటిపోతామ 1”

ఆలాగన్నతరవాత అతగాడు ఉరకలు వేనుకుంటూ ముమ్మందుకి లంఘించాడు.

వరిగ్గా ఇదేనమయంలో ఎవరో ఒకన్య క్రి వ్యవహారంఅంతా వసికట్టి వేవి వేదిక కనతిదూరంలో లేచి విలుగున్నాడు.

“ట్టి స్రే. శ్రాఖహరీ, లేచిరారా । బాబూ: లేచిరా $”

ళలఠి

“ఏంద్రుకని ? లేచివ స్తే మరి చోటు దక్కదు”

“నోట అస్లే పెట్టుకుని కొరుక్కుతింటావేమిట్‌? లేచిరాః ఇంటికివెళ్లి మళింగా లోంచేద్దాము. నోటన్‌దాన్‌ పారిపోయాడురా 1 ఇంక గావకచేరీ జరగదు

“టి త్తది। ఇదంఠా వచ్చి అబద్ధం కన

"అబద్ధంకొదురా బాబూ ః ఆఅకరాలా నిజం $ొ

రాలహరి చాలా కలాసామనవిషి. ఆమాట వింటూనే “గోవిందా ః గోవింద!” అవి ఒక్క_కేకపెట్టాడు. దానితో వేదికచుట్టూరా గుమిగూడిన జనంఅంతా అఖాతం లోకి ఉరుకుతున్న పెద్ద అల్బ్ననవాహంలాగ మహోత్సాహంతో ఉప్పొంగి ఇన్గోనింద్రాా గోవింద అవి గట్టిగా అరిచారు, అంటే ఆనాటి ఉత్సవానికింకే మంగళం పాడేశారన్నమాట। నమావేశంలో అంతట ఒక్కసారిగా విస్పంటి కున్నట్టయింది । పరిస్టితి అలాగ మారిపోయేనరికి జమీందారులంతా ఒక్కసారిగా అనంమీద విరుచుకుపడ్డారు.

“ఏమిటది ? ఏమిఐఏి? ఎవడురా వాడు

“పట్టుకోండి ః పట్టుకోండి గాడిదకొడుకువి ॥ వట్టుకోండి 8

ఛూతనాథ్‌ పెద్దపులిలా ఒక్కసారిగా మీదికరిక, రాఅహరికి బదులుగా వేరొక న్యక్రి జుట్టుపట్టుకుని గట్టిగా హంంకరించి. *““వోరుముయ్యరా ; నోరుముయ్యి 1” అవీ గొంతె తి గ్‌ర్డీ ౦దాడు,

అంతలో నే వేరొకవ్య క్రి అతవివి నమీపించి నెమ్మదిగా నమాధానవరిచాడు.

“ఆల ఆ ఆ! ఏమిటి మీరు చేస్తున్ననవి? విడిచిపెట్టండి: అతగాడు శాలహరికొడు 1

భూఠతనాథ్‌ ఆ వ్యక్రిని విడిచిపెట్టాడు. కావి మరింతగా కౌర్యావేశంతో పెచ్చు 'శెలిగిపోయి “=భివిర్దార్‌ 1 అవి గర్జీంచాడు,

ఆపైన వివేకశాలి ఒకవ్య క్తి అందుకున్నాడు.

“ఇలాంటీ వేడుకల్లో మమషులిలాగే గోలచేస్తూంటారు ః ఇలాంటి తమాషాలు ఉరుగుతూం'పేనేగావి ఆనలది ఉళ్చవమేకాదు 1 వెనక ఒకసారి భోలామయరాకవి గాయకుడు గావకరేరీ జరవడావికి జారా(గ్రామానికి వెళ్లి ఆమీందారుద పే వాలుగు వాటలు దులిపేశాడు!

“కవి 'ఇ్చ

“ఈ జారాగానమమే ఒక గోలోకబృందావనం । ఇక్కడి (వ్రవ్మదే రాజు; "లైళులే వ్రజలు? ఆపైన (గ్రామం వాలుగువై పుల వెదురుపొదల అడవి ॥ మీ రాధా కుండంగావి శ్యామకుండంగావి ఎక్కడఉన్నాయి? ఎదురుగా ఎరపీటిదౌరువు మా(త్రమే ఎరగా దర్శనమిస్తూంది ః"

అలాగన్నా ఆ జమీందారు ఏమాత్రము కోవగించుకోలేదు; పైగా ఎంతో కులాసాగా కలకలనవ్వి ఆనందించాడు.

ఇది అంతా భూతనాథ్‌ బురకేక్కలేదు। అత డొక్కసారిగా ఆ వ్య క్రిమాట కొట్టిపార వేపి కస్పుమన్నాడు. "చాలు, చాలు లేనయ్యా: దానికి గీవికి పోలికా! నక్కఎక్కుడ ? నాగలోక మెక్కడ ? వట్టి ఊకకి ధాన్యానికి పోలికా?”

“ఆ్రరే, అదేమిటి అలాగంటారు ? ఊక ఉంటేనేగా ధాన్యావికి విలువ? ఎందు కలాగ ఆ్యగహిస్తారు ? హుక్కా, గిక్కా నరంజామాతో ఈ కవిగానం ఆలకించ డానికి రెండు మూడు మైళ్ళవించి చాలాశ్రమపడి వచ్చామే ; తీరా ఇక్కురికి వచ్చాక ఆ కవిగాయకుడు ఉడాయించాడవి తెలిపిందిమరి । అలాంటప్పుడు కొవన్త వేళాకోళం కోనం గోవిందకొడితే తప్పా, చెప్పండి । కోవగించుకోకండి 1”

మహంతు ఇప్పుడు మహంతులాగే ఉన్నాడుగాని, ఒకప్పుడతడు జమీందారు సిరస్తారుగాడిండి, నక్కజిత్తుల చాకచక్యంతో మేనేజరుగిరీ చలాయించాడు ॥ చాలాకాలంవించి మస్తుగా గంజాయి పేవిస్తున్నాడు. ఇంత పేపటివించి ఆతడు వివ్మకి సీరెటత్తినట్టు లోలోవల కవిగానం వ్యవహారావ్నిగురించి త్యీవంగా అలో చిస్తున్నాడు ఆపైన ఆకస్మాత్తుగా తన అలోచన బయటపెట్టాడు.

“*ఆయిలేనరే, కవిగానం (ప్రారంభమవుకుంది । దావికోనమవి ఇంత ఆలోచన ఎందుకు? సాక్షాత్తు చింతామణి మన కాళికాదేవి దర్చారులో తళతళలాడుతూ మెరుస్తూంది. అటువంటప్పుడు కాస్త పంచదారకోనమవి ఇంత మథన ఎందుకు? వంచదార తవ్పకుండా దొరికితీరుతుంది ॥””

అలాగ భరవపాణఇచ్చి గట్టిగావవ్వి అతడు తిరిగి "వంచదార దొరికితీరుతుంది 1” అన్నాడు.

“పంచదారఅం'టే కవిగానమేనా?” అన్న(పశ్న ఆ తరుణంలో ఎవ్వరిమనన్పుల లోను బొటమరించలేదు. దావికంతటి వ్యవధికూడాలేదు. అందుచేత విన్వరు “అమా'టే పట్టించుకోకుండా మవోత్సాహంతో మహంతుములంవైవు చూశాడు.

కథ "కవి

అంతలోనే మహంఠు అందుకున్నాడు.

“న్సహదేవపాల్‌ వి, నంతపాడే ఆతవి ముఖ్యగాయకుట్ణి కచేరీ 'ప్రారంలించ: మనండి 8”

వెనువెంటనే శ6రఃకంసంతో మళ్లీ అన్నాడు,

ఉట్రద్రి నరిఆయినవద్ధతే 1 ఆలాగే జరుగుతుంది గురుశిమ్యలమధ్యనే యుద్ధం జరుగుతుంది ! రామరావణులయుద్దంకన్న (ద్రోణార్డునుల నం(గ్రామ మేమాత్రము తష్కువకొదు ! రామాయణంలో ఉన్నవన్నికలిసి ఏడుకాండలే! అయితే, మహి .భారతంలో వద్ధెవిమిదివర్వాలున్నాయి 1 .... తెలిపిందా ౪"

ఒక్కసారిగా నభలో కలకలం చెలరేగింది

“మహాదేనా । మహాదేవా । కవిగాయకా ః వింటున్నారా వినండి ! వినండి”

'రెండు

ఆవిధంగా ఇరుకులోనడిన మహాదేవకవికి దాని కంగీకరించక తస్పలేదు

మహంతు ఆతవికొక ఆపూర్వమయిన ఆశీర్వాదం అను గహించి కల్పవృక్షం. వీడనే కూర్చోబెట్టాడు : జనం నాలుగువైపుల మళ్లీ బాగా _వ్రిమిశనడి, అత్యుక్సా హంతో అతవి గానంకోనం విరీక్షించారు. అవ్వుడిక మహాదేవకవికి గత్యంతర మేమిఉన్నది? అదేనమయంలో అతనికొక డోలువాయించేమవిషి, వంతగాయ కుడు కావలిసివచ్చారు. నరీగా ఇదేవనమయంలో నితాయాచరణ్‌నంగతి నలుగురి వోటపడింది ! అతడు చేతులు రెండుజోడించి మిక్కిలి అడకువతో న్వచ్చవాగ్లో శజితో “వభూ, తమ శీచరణాలసాన్నిధ్యంలో పేవకుడొక విజ్ఞప్తి చేసుకోవలవి ఉన్నది” అన్నాడు.

అంతలోవే, ఇంకొక రెవరు కల్పించుకోకమునుపే మహాదేనకవిగాయకు తందుకున్నారు.

కవి [.

“*ఖద్రిగో | మన విశాయాచరణ్‌ ఇక్క దేఉన్నారే ! అలాంటప్పుడు ఇంకొకరి వంగతి ఆలోచించడం ఎందుకు? నితాయీ నంతపాట బాగా పాడగలడు: అవునా, వితాయా?”

కవిగాయకులకందరికి నితాయీ బాగోగులన్ని చక్కగా తెలుసును. అతడు ఎక్కడెక్కడ కవితాగానంజరిగివా ఆక్కరికి వెళ్లి వంతగాయకుల గొంతులతో తొంతుకలిపి చక్కగా పాడగలడు. అక్కడక్కడ కంజీరాకూడా వాయించాడుం చాలాచోట్ల మొదటివించి చివరిదాకా వంతపాటలలో పాల్గొన్నాడు.

వదన్యులమధ్యన కలక త్రాలో ఉద్యోగంచే సున్న పెద్దమనిషి ఒకాయనఉన్నాడు. ఆయన మాపిపోయిన ఐట్టలమధ్యన తెల్లగాఉతికి ఇన్రీచేపిన దుస్తులా ధగద్ధగాయ మానంగా వెలిగిపోతున్నాడు. ఆయవరోరణికూడా చాలా హుందాగా కనిపించిందిం ఆ పెద్దమవిషి గొవ్ప్చ కళాపోషకులధోరణిలో ఎంతో పానథూతి న్య క్తపరుస్తూ ఈవ అల్మిప్రాయం వెల్లడించాడు.

“"అలాగటండీ । మన వనిశాయాచరణ్‌ ఇంళ గట్టివడా? ఎ వొయిట్‌ 4 వహవ్వా। వహవ్వా: వితాయీ ॥। ఆయితే వెంటనే పాట ప్రారంభించు మరి। ఇంక ఆలన్యం ఎందుకు ? వెంటనే మొదలు పెట్టు 1”

వెంటనే ఆతడు తవ రిస్టువాచీకేవి చూన్తూ..-”ఆయితే వీవు ఇపుడే... టయమెంతయింది ?” అన్నాడు.

వెంటనే ఇంకొకవ్య క్తి అగ్గిపుల్ల వెలిగించి, ఆతని వావీకి దగ్గిరగాఉంచి వట్ట కున్నాడు.

ఆ పెద్దమనిషి వెంటవే తనచెయ్యి వెనక్కి. లాక్కుని “వెలుతురు అననరం లేదు । రేడియండయల్‌ వాచీ ॥ కారుచీకటిలో కూడా కవిపి స్తుంది?” అన్నాడు.

ఈ 'రేడియమ్‌ గీడియమ్‌ అం'పే భూఠనాథ్‌కి టొలత్తిగా లెక్కలేదు! అతడు పాహిహ్‌ అవినవ్వి వితాయీతో అన్నాడు.

“మెదలు పెట్టరా అబ్బాయీ. మొదలుపెట్టు ఆలరికి కాకినికొవి అయినానరే.. అమావాన్యవాటి వబ్బం గడుప్కకోవాలి: కాకికాశే: విజమేః ఇంక వీపాటే. వింటాంమరి । మొదలుపెట్టు

న శలి

విశాయీ మనస్సులో చాలా బాధనడ్డాడు, కావి పైకి ఏమ అనరేదు. అటుకేసి "వేదిక మీద అప్పుడే డుమ్‌డుమ్‌ అవి డోలువాద్యం (ప్రారంభమయింది

విశాయీ వంతపాట (ప్రారంభిచాడు.

తన వంతగొయకునితో మహాదేవకవి పోటీపాటకచేరీ (ప్రారంభమయింది. శావి ఆదిఅంళా ఇద్దరిమధ్య రాజీకోరణీలో కొనసాగినట్టు నడిచింది. చాలా చప్పగా శయారయింది। తీవతగావి కాన్త వేడిగాని ఏమ్మాకను కనదిడలేదు. ఆపైన (శోతలలో రెండువిధాల కలకలం చెలరేగింది. బాగా లోతుగా ఆలోచించగలిగివ ఏనర్శకు లిలాగన్నారు.

“లేవండి! పోదాం రండి; టొత్తిగా చద్దిఅన్నంలా ఉండేపాట: చూడగా చూడగా ఇదంతా వచ్చిమోనంలాఉంది ! ఇంక ఇళ్ళకి వెళ్లిపోదాం వదండి :”

నలుగురయిదుగురు మనష్యు లాపైనలేచి వీలుచున్నారు

వేరొకవై పున మరికొంద రందుకున్నారుం

“మహా దేవకవి వంతగాయకుడుకూడా గొప్పగా పొడగలడు తెలుసునా? అతడు శూడా బాలా గొప్ప కవిగాయకుడు । చకచకా పోటీ నడిపించగలడు

ఆ నమయంలో నితాయీనిగురించిన (సళంనకూడా వియలుదేరింది. అన లిటువంటి పొగ_డ్తలే ఆతనికి మూలధనంగా పోగువడ్డాయి. అపైన ఆతవి గొంతు కూడా చాలామంచిది. పాటలో సౌగను లెంతో గొప్పగా గుప్పించగలడు. మహా చేవకవి వంతగాయకుట్లి వెనక్కినెట్టి వేని, న్వతర్నత్రంగా నాలుగయిదు చరణా లందుకువి తన నైైప్పుణీ (వ్రకటించాలవి యావచ్చ క్తి వివియోగించి ప్రయత్ని మ్తున్నాడు,

అక్కడక్కడ సదన్యులకనిని బాగా మెచ్చుకుని (ప్రోత్సహించారు.

“పెహూబాష్‌ : వెహబాష్‌, వితాయీ । 'వెహబాస్‌

ఆతవీ ఆత్మీయులు, మి[ఠులుకూడా "బాగు? బాగు?” అవి ఆకాశాన శైక్రేణగు

చ్రీలందరు ఒకవైపున కూర్చున్నారు. వీరందరు అలగాజనాపికి నందింధించిన. వారు, వారి ఆశ్చర్యావికింక అంతేలేదు ॥ స్టేషన్‌లో పాయింట్స్‌మాన్‌గా వవిచేన్తున్న శాతొలాల్‌ వితాయీ (ప్రాజమ్మికుడు. అతడానందంవట్టలేక ఊగిపోతూ “అమ్మో ౩

కమి ణి విశాయీ కడుపులో ఇంత సంగీఠకంఉందాః అవా: ఎంకగౌవ్పపాట అని ఉప్పొంగిపోయాడు. అకవి మరదలు ఆ నమీపంలోనే కూర్చున్నది. ఇంచుమించుగా వదసిరు వదిహేడు నంవత్పరాల వయస్సు. వక్క[గామంలోనే ఆమె ఆ త్తవారి ఇల్లు. ఆ యువతి వట్టరావి ఆశ్చర్యంతో పూర్తిగా తలమునకల ముంది. జావగారి కేసిచూవి మధ్యమధ్యన విసుక్కుంటూ “అంత వెెరిగా నవ్వవద్దు! కొన్స వినండి! వినండి $”” అవి హెచ్చరించింది. మృికుడు విశాయీమీద గొరవంకొద్ది అతవీ కనతిదూరంలోవే కూర్చున్న రాణాలాల్‌ నంతోషం పట్టలేక ఊగిపోతూ, నవ్వుతూ “మన ఉస్తాడ్‌ వితయీ ఎంత గొవ్పగా పాడుతున్నాడో చూస్తున్నావా?” చిన్నరాణీ అన్నాడు. రాజాలాల్‌ తన మరదల్ని “చిన్నరాణీ 1” అవి ఏలుస్తాడు. వితాయాకూడా అలాగే పిలుస్తాడు. వక్కం[గామంలోఉన్న అఆ త్తవారి ఇంటినించి పొల అమ్మ కావికి ఆమె (ప్రతిదీసము ఈ ఊరికీ వస్తూంటుంది. వితాయీా ఆమెవగ్గిర (పతిరోజూ పావు పేరుపాలు కొంటూంటాడు. కనకనే అవాడు ఆమె అంకఠగా ఆశ్చర్య పడింది. చిన్నరాణి అతడొక సాధారణ మానవుడవి భావించింది. ఆటువంటివాడు ఒక్క పారిగా ఆసాధారణప్య క్రిగా (వత్యక్షమమ్యేసరికి ఆమెనోట మాట వెలువడక ఆశ్చర్యంతో విశ్న్చేసష్తుూలయింది 1 ఆయితే వితాయాకి అటువైపు చూడడానికి ఆసలు వ్యవరే లేకపోయింది । అకడు అనుక్షణము ఉప్పొంగుతున్న ఉత్సాహంతో ముఖం ముందుకువంచి నర్వన్వతంత్రఢోరణిలో రాగాలావన కొనసాగించాడు. ఆః ఆవి రాగం ఎత్తుకుని (క్రమక్రమంగా మహాదేవక్రవి నంతగాయకుడె త్తుకున్న గీతికకూడా మార్చివేశాడు. అదేఢోరణీలో తానురచించిన కొత్తపాట అందు కున్నాడు. [కమంగా తన కమ్మని గొంతుతో ఆపాటతోవాటు తన (ప్రావీణ్యం కూడా (ప్రతిష్టించుకున్నాడు. మహాదేవకవి వంతగాయకుడు నేటి పోటీపాటకచేరీలో (ప్రతిపశానికి చెందిన ద్రముఖవ్య క్రి. (ప్రధానగాయకుడు. అందుచేత అతడు నిశాయీరోరణీకి అభ్యం తరంచెప్పి అడ్డుపడుతూ “ఎమిటి ? ఏమిటిదంతా వితాయీ ౪” ఆవి (పళ్నించాడుం అయితే ఆతడానూట లత్యపెట్టరేదు. ఎడమచెయ్యి ఎడనచెవిమీదపెచ్డి తుంపర

ః కవ లెవరిమీధ వడకుండా కుకచెయ్యా ముభావికడ్డంగా పెట్టి అలాగే తనగానం కొనసా గిందాడు, కొంచెం ముందుకివంగి మరింతగా ఉప్పొంగుతూ ఒకపాట అందు కున్నాడు “అయ్యా ; మహాజనులారా వఠ్యమహాశయులారా ॥ తాము న్యాయం ఆలోచించి, విశ్చయించగలరవి నే నెరుగుదును । నేనెరుగుదును ౫” అ కొత్తపాట ఆలకించగానే పెద్దలందరు.= “*వహవ్వా ॥ వహవ్వా ॥ చాలాబాగుంది ॥ చక్క్యగౌఉంది ॥ ఖేష్‌ వితయి 1 అవి ఆలీశందించారు. పామావ్య(కోఠలుకూడా “బాగుబాగ”వి మెచ్చుకున్నారు, వితాయీ వెంటనే మకంకగా ఉప్పొంగి వక్కటకితిరిగి శోలువాయించేవ్య క్తి కేని చూవి కాశం ఠప్పిందని హెచ్చరించాడు. వెనువెంటనే చేతితో తాళంచూసించి, వాద్యన్వరా లచ్చరిస్తూ “తధికిణతోం, ఈథిక!ణతోం”” అనిపలికి, తిరిగి తాను న్వయంగా, కొ త్తగారచించిన గీతిక అందు కున్నాడు. ఎక్ర__ కాళికా కపాలమాలాధారిణీ ॥ అ---ఖప్పర (మాయా మోవావీ ॥ గ_.-గోమాతా ౩ కామరేనూ । గడేళజననీ ॥ గళంలో (వ్రసావించుత ల్లీ. అమృతవాణి $” ఆనభతో కొంచెం చదువుకున్న పిన్నవారు కొంతమంది కూర్చున్నారు వారందరు ఒక్కమారుగా పహిషాహ్‌ అని నవ్వారు. అంతలోనే ఒకవ్య క్రీ అందు కున్నాడు. “*గ__గోవు, మ._ మేక వ_-పౌొస్లైలు ॥ చాలా అద్భుఠంగా ఉంది 1” సభాంగణంలో అంతట కలకలహోనం చెంరేగింది వితాయీ వెనువెంటనేలేలి విటారుగా వియచున్నాడు.

కవి ఫ్‌ ఆవైన నవ్వునవ్వడి రవంత శాంతించినపిమ్ముట “అయ్యా ; వంఠతగాయకు శింక అందుకోవాలి :” అన్నాడు. మహాదేవకవి వంతగాయకుడు ధుమధునులాడుతూ మొహం ముడుదుకుని కూర్చున్నాడు ॥. ఇంక వేరొక వంతపాటగాడెవ్వడు లేనేలేడు ; అందుచేత ఎవ్వరినోట మాటపెగల్లేదు : మరి సమాధానం వివఐడగలదన్న ఆళలేకపోయినా -వితాయా మళ్ళీ “అయ్యా ।; నంతగాయకులింక అందుకోవాలినరి $” అన్నాడు. వికాయాపాట తలచుకువి తలుచుకువి అందరు ఇంకా నవ్వుతూనే ఉన్నారు. మక్యమధ్యవ “గ--గోవు, మ-__మేక, వ__పొట్తేలు న అవి అదేపనిగా వవ్వుతున్నారు ః డోలవాలా ఈసారి “అవునవును :”* అవి చిన్నగా నవ్వాడు. ఆపైన *ఆ్రర్సుతేవరే,"” అవి వితాయా తిరిగి ఒక కొ త్తరచన అందుకున్నాడు. “*ఆందరు నవ్వుకున్నారు *గోనూత” అన్నమాటవిని । అయితే దీమడు వితాయీచేతులు రెండు జోడించి, విన్నవిస్తున్నా డొక చిన్నమనవి $” అవిధంగా విజ్ఞప్తి చేపివతరవాత నితాయీ చేతులజోడించి, నలువైవుల తిరిగాడు. ఆతని ఆ_ప్రమ్మిళుడు రాజాలాల్‌ ఉక్పాహంతో ఉల్చితవ్పిబ్బయి శోజ్టస్తాద్‌ ॥ భేష్‌! కేష్‌; దాలాబాగుంది :”” అవి హెచ్చరించాడు, ఆయితే నితాయీ కళ్ళకేది స్పష్టంగా కవిపించడంలేదు రాజాలాల్‌ కూడా అతవి కగుపించలేదు । తవ మనమ్బలోవే రచించిన గీతిక తిరిగి నదమ్యుల .వమక్షంలో వివిపిందాడు, “చిత్తగించండి, ఈ దీనుని వివేదన మహాళయులారా ॥ గో వెన్నటికి తుచ్చ(ప్రాణి కానేరదు । కానేందు గోమాత ఆ జగన్మాత । వృషభమా ముక్కంటివాహనం ౩ కామధేనువు శపించినంతమాత్రాన కాజాలదు తుచ్ళపాణి కస్‌; ₹ష్‌ । అన్న అభివందన అందరినోటి లోరుమని చెలరేగింది । డోణ వాలాకూడా డుమ్‌డమ్మవి డోలుమోగించి అభినందించాడు, తిరిగి వితాయీ ఇంకొకగీతిక మొదలు పెట్టాడు.

త కవ “కాస్త్రాలపారమంతా ఇవ్వుడింక చెన్చకో తవ్పదు + గోధనంతో వమానమయినదీ అవనిలో ఎక్కడలేదు కనకనే వనమాలివిష్షువా గోలోకవరిపాలకురై గొల్లి పల్లె లో అలకావరిగా విహరించి వినోదిందాడు విశాయూ ఆవిధంగా వెనువెంటనే ఆళుపుగాచెప్పిన ఆ గీతికవిని అందఠు ఆశ్చర్యంతో నిశ్చేస్టికులయ్యారు.. ఆతని ఆత్మీయస్నేసహాతుడు రాణాలాల్‌ వోట, కూడా మాట వెలువడలేదు ।! అంత యుక్తియు క్రంగాం ఛందోవద్ధంగా, అతి త్వరితంగా ఆళుపుగా గీతిక రచించి నమాధానం చెప్పవం తేలికకాదు ? రాజాలాల్‌ భార్య నవ్వు ఆగిపోయింది, చిన్నరాణి మేలిముసుగేకాక శీగకూడా తొలగి పోయింది. విశాయీ మాఠనగీతిక అంతటితో ఆగిపోలేదు. “అదికాక మహాశయులారా । గోవదాని కింకొఠ ఆర్థంకూడా విశేషంగా వినవస్తున్నది £ గోమాత అంపే భూమాత అని ఆర్య వండితవరేణ్యు లాదేశిస్తున్నారు 1” ఈమారు నభాస్తారులలో (ప్రముఖులు ఎలుగులెత్తి (వళంన లారంలించారు, వేవకమీడి. సెద్దణ మరింతగా అభినందించారు... వితాయీ విజయగర్వంతో ఉప్పొంగి, డోలువాలాకేవి చూని “మరి కాపీ” అని హెచ్చరించాడు అ నమయంలో అందరు కా _న్త అటు, ఇటు జరిగి సర్షుకువి కూర్చున్నారు. రాజాలాల్‌ ఒక్కసారిగా భార్యకేసి, మరదలువై పుచూని “ఏం, గమవిన్తు న్నారా ;'” అన్నట్టు ఒక్క- చిన్న నవ్వు నవ్వాడుం అళవిభార్య అమాయికంగా ఒక్క చిరునవ్వు చిందించి “అవును, నిజమే 1” అన్నది. తరుణి చిన్నరాణి ఆశ్చర్యధోరణి అస్పటికికూడా అలాగే ఉండిపోయింది ఒంటిమీద నృృహకూడా లేకుండా ఆమె అలాగే వికాయీకేవి చూస్తూ కూర్చు న్నది. పైట తొలగిపోయినా గుంరించుకోలేని చిన్నరాణిధోరణి గమవించి రాజా చిరాకుపడి కొంచెం గొంతెత్రి “ఏయ్‌, చిన్నరాణీ, తలమీద ముసుగు తొలిగి బోయింది: వవిరించుకో $” అవి హెచ్చరిందాడు

కవి (1 ఛాజాభార్య చెల్లెలి నొక్కకుదుప్పకుదిపి “లీ, విగ్గులేదు'కే:”” అవి చినాట్లు పెట్టింది. చిన్నరాణి అన్పటికి కొంచెం కుదుటవడి నాలిక కొరుక్కుని శిరన్నుమీడ

ముసుగు వవిరించుకువి “ఉసాద్‌ చాలాబాగా పాడుతున్నారే:” అన్నది.

ఇక (గ్రామస్టులలో పెద్దలందరు కూర్చున్నచోట ఆశ్చర్యావి కంతేలేదు! ఆఖరికి కలకత్తా ఉద్యోగికికూడా ఆవునవునవి అంగీకరించక తప్పలేదు ।

“యస్‌: ఇది చాలా అద్భుతం! నన్‌ ఆఫ్‌ ఎడోమ్‌: ఆ: హ్‌ ఈజ్‌ ఎ పొయిట్‌ :"”” అవి తన ఆశ్చర్యం వ్య క్రీకరించాడు.

వరమభళయంకరుడు భూతనాథ్‌ కేకనక ఆ(గహంకలిగితే పాక్షెత్తు రుద్రుడే అయిపోకాడు! అనందంకలిగితే అ భలోళాశంకరుడే అయిపోతాడు; ఆపైన గంజాయికూడా మస్తుగా 'పేవిస్తాడు. అందువల్ల ఆకాశపాతాళాలవంటి ఈ రెండు మానసికావస్థలలోకి కన్నుమూవి తెరిచేలోగా ఒక్కసారిగా ఎగిరిపోగలడు : వితాయీగానం వివి అతడు అకస్మాత్తుగా పరవకించాడు.

“ముతకబట్టమూటలో కట్టిన సన్నవియ్యంనంటివాడవురా, నాయనా, నిశాయీ: వీవు; సాక్షొత్తు వజమాణిక్యంవంటివాడపురా : వ్యజమాణీక్యానివే ; వెహబాష్‌రా ౬ 'పెహబాష్‌

ఆ(ప్రాంతంలో నేఉన్న మహంతు హోయిగా నవ్వాడు.

“బాబూ, ఇదంకా ఆ కాళీమూతలీలః వికాయీవి గొవ్పవాజ్టీ చెయ్యాలనే ఆ నోటనొదాస్‌వి దూరదూరంగా తరిమి వేసింది 1”

అకరవాతే మహాదేవ్‌పసాటనంతు వచ్చింది. అతడు చిరకాలానుభవంతో వండిన ప్రాడీన కవిగాయకుడు. వికాయీని అకాళానికెత్తివేన్తున్న నదస్యులరోరణి అంతా ఒకకంట కనిపెట్టి అతడాాగహంతో లోలోవల భగ్గుమని మండివడ్డాడు, భొమముడివిరిచి. పాట ఎత్తుకున్నాడు. వ్యంగ్యాలతో. వేళాకోళాలతో, దూషణలతో వికాయీనవి చీల్చి చెండాడి, ముక్కలుముక్కలుగా నరికి వెయ్యడం మొదలు పెట్టాడు వ్యంగ్యాలలో, అశ్సీలాలలో వేశాకోళాలలో మువిగికేలుతున్న ఆ ధోరణితో వేదిక 'వేదికఅంతా ఒక్కమారుగా భోరుమవి మౌరు.మోగి ఊగిపోయింది : వేదికమీద కూర్చుని, నితాయా అవ్వన్ని ఆలకిస్తూ ముపిముసినవ్వులు చిలకరిస్తూ, అన్నింటికి తగిన సమాధానాలివ్వడ మెలాగా ? అవీ ఆలోచిస్తున్నాడు.

క--2

ల! కవి కావి అవ్వల్నివిన్న రాజామ్మాతం చాలా నొచ్చుకున్నాడు. అతడు మిలిటరీ భోరణిమనిషి. మహాదేవకవి వితాయీమీద విపిరిన వ్యంగ్యాలు, వేళాకోళాలు, దూషణలు మొదలయినవన్ని అతని కెంతయినా వేదన కలిగించాయి. రాజా ఇక అక్కడ ఉండలేక, కొంత పేపు అ ఉత్సవం నాలుగువై పుల తిరిగిరావాలనుకువి లేచివెళ్లాడు. అతవిభార్య ఉవ్వె త్తుగా నవ్వుతూ వినోదిస్తున్నది. ఆ ధోరణ్‌గమవించి చిన్నరాణీ చాలా బాధపడింది. చిరాకుపడుతూ అక్క-వై పుతిరిగి "అలాగ పెద్దగా నవ్వుతావెందుకు? అలాగ తిడుతున్న మనిషివిచూ_ప్తే అంత నవ్వెందుకు ?”” అవి ఈువరునలాడింది. మహాదేవకవి మళ్లీ కొ త్తగితిక మొదల పెట్టాడు ! “సుబుద్ధి ఎరుకులవాని చిన్నవానికి దుష్టబుద్ధి ఆలవడింది ; కత్తి విసిరివేపి, కలంచేపట్టి కవితారచన కున(కమించాడు :”” “*ఈకురవాడి తండి కన్నపుదొంగ : తాత మోకాళ్లవిరగగొళ్లే గొవ్చదొంగ : మాతామహుడు మరింత గొప్ప బందిపోటు! అళడు ద్వీపాంతరంలోనే మరణించాడు | ఇ దేవంశంలోపుట్టిన నీ వీనాడు కవితారచన కువక్రమించావు । ఎరుకులకులంలో జన్మించాడు రత్నాకరకవి 1 చిరుచేపకడుపున పెమమీనుపుట్టింది 1” అపైవ వేరొకవ్య క్రి దానికి సాతాళింపు వేశాడు 1 “*చిరుమీను చెరువులో నే ఉండడం మంచిది: ఆంతేగాని సాగరంలో అడుగుపెట్టకూడదు :” వంళఠగాయకు లంతలో నే మహాదేవకవి కొత్తపాట ఎకత్తుకున్నారు : “నరికి గుంటలో కుళ్లిన ఆకే న్వర్గావి కెగరాలని ఉదిలాటపడుతున్నదిరా £ హళాత్తుగా గాలిలో ఎగిరిన ఆకే న్వర్గావికెగరాలవి తహతహలాడుతున్నదిరా ॥

ళవి శి అయ్యో : కలియుగమహిమ : అనడాని కేమువ్నది ః దోమ గరుత్మంతుడుగా మారి, ఆకాళావికెగరాలని ఆరాటనడుతున్నదే 1” అంతలో మహాదేనకవి హఠాత్తుగా అందుకుని “ఎంతటి యాతన వచ్చివడిం చెరాబాబూ 1” అన్నాడు. వెంటనే శన కాలిమీద చేతితో ఒక్కదెబ్బ కొట్టాడు ఆవైన ఇంకొకగితిక అందుకున్నాడు : “కాలిమీద కుట్టిందొక దోమ : వెంటనే దెబ్బకొట్టి హతమార్చి వేశాము ॥ “అయ్యో: ఆ దోమను ఇక్కడికెగరలేదే :' అవి గోలోకంలో విష్ణువాక్రోశి స్తున్నాడు శ వితయా అంతకమునుపు మహాదేవకవి వంతగాయకుణ్తి తీపిపారవేసి చ్వయంగా తానే కవిగాయకుడ్లై కూర్చున్నాడు అదేవంతగాయకు డివ్వుడు వ్యంగ్యంగా వేళాకోళంచేపి, వితాయీమీద గట్టి దెబ్బకొట్టాడు. “ఆకస్మాత్తుగా కాస్త దెబ్బవేప్తే ఆదికూడా భరించలేవు ; అయినా స్వర్గాని 'కెగరాలనీ ఆశపడుతున్నావే : ఆయమ్యా ;”' అవైన ర్యాత్రిపడినకొద్ది మహాదేవకవి తాండవం (క్రమక్రమంగా మరింతగా మితిమీరిపోయింది : తిట్లతో, తిరప్కారాలతో, ఆశీలాలతో. ఆధికేసణలతో ఆతడు నితాయీని అవమానించి ఆథఃపాఠాళానికి అణగదొక్కి. వేశాడు + అటువంటి దారుణశూలాఘాతాలన్ని భరించగలిగివంత ఓరిమి ఆతనికిలేదు: ఆవిధంగా తన 'ఆత్మగొారనం ఛిన్నాలిన్నమై నేలపాలయివా అంతమ్మ్యాశాన నితాయీ నేలమీదికి ఒరిగిపోలేదు ! విటారుగా విలుచుని నవ్వుముఖంతో సమము నహించాడు. మహాదేవకవి దూషణలకన్నింటికి అతడొక్కగీతంతో నే సమాధానంచెప్పాడు. “గొప్ప కవిగాయకుడవు నీవు; విన్ను మా తండ్రితో సమానంగా గౌరవిన్తు న్నాను వేము: అటువంటి నన్ను విందిస్తున్న వీవు ధన్యుడవు । ధన్యుడవు । గర్వం మితి మీరింది పీలో । అయినా నామతి వీ చరణాలాశ్రయి స్తున్నది: ఛఈంకా బజాయించి నమాధానమిస్తున్నాను; విను: నే నెవ్వరికి, దేవికి శీకిల్లను । ఖీకిల్లను ౩”

ణి కవి

ఆయితే జనావికీ ఆనమయంలో అడకువతో తొణికిసలాడుతున్న ఆ భక్తిరసా ప్వాదన నచ్చలేదు. విజావికి మహాదేన కవిదూషణలతో, అధికేపాలతో, వ్యంగ్యా లతో, వేళాకోళాలతో నభనభఅంతా మ త్తెక్కీ. ఊగిపోతూంది । అలాగే ఆ కవి దూషణతీరస్కారాలతో నిశాయీ నిజంగానే గట్టిబెబ్బతిన్నాడు. అతగాడు పూర్తిగా చ్నిత్తయిపోయాడు. ఆంతమా(శ్రాన నితాయీ కేమా(తము అప్రతిష్ట కలగలేదు ః వైగా అత డకస్మాత్తుగా తానొక విశస్టవ్య క్రినవి భావించుకోవడం కూడా జరిగింది.

పోటీ పాటకచేరీ పూర్తికాగానే వితయీ నభలో పెద్దలకందరికి అవనతుడై నమన్కరించాడు. వవినయంగా చేతులు రెండు జోడించి విన్నవించాడు,

“బాబూ, మీ సేవకుడు మూర్చుడు. ఒక ఆల్పవ్య క్రి”

ఆతవివాక్యం పూర్తికాకుండానే 'పెద్దలందరు ఒకేమాటగా అభినందించారు.

“కాదు । కాదు! నీవు చాలా చక్కగాపాడాపు : చాలాబాగుంది: బాలా బాగుంది:”

వట్టలేని ఉత్సాహంతో ళూతవాథ్‌ ఆతని వీపుమీద నాలుగయిదుసారులు గట్టిగా కట్టి మనపారా ఆశీర్వదించాడు.

“నూరేళ్లు జీవిందాలిరా. నాయనా, నీవు నూరేళ్లుబతుకు । నూరేబ్ల బతుకు

ఇక కలకత్తాలో ఉద్యోగంచేస్తున్న పెద్దమవిషి జాలితో మేళవించిన పొగడ్తలతో విశాయీని అభినందిస్తూ మాటిమాటికి తన ఆశ్చర్యం వ్య క్తీకరించాడు-

“విక్రాయా., యు ఆర్‌ ఎపొయిట్‌ ; ఎ పొయిట్‌ ; యు ఆర్‌ ఎపొయిట్‌

ఆ మాటల కర్థం టోధపడక వితాయీ మరింత ఆడకువతో ఆ ఉద్యోగివైపు చూస్తూ “ఏమిటిబాబూ తనుపెలవు ?₹” అన్నాడు.

“వీవు విజంగా కవివి:”” అన్నా డా ఉద్యోగి.

వితాయీ బాగా విడియపడి శిరస్సు మరింతగా కిందికివంచివేపి నేలకేసి చూస్తూ విలుచున్నాడు. అటుపిమ్మట మహాదేవకవికి విన్నవించాడు

“త్పప్తాద్‌, నను, చండి ! అధముణ్తి నేను; విజం చెవ్చవలిసివ స్తే నిజంగా నేమ క క్‌ ల న్‌

తన (వ్రతినక్షవ్య క్రి వినయంవనల్ల మహాదేవకవికేమాత్రము నంకోచం కలగ లేదు వరికదా. ఆ అడకువ గమవించి ఉప్పొంగిపోయాడు 1

కవి వః

“"విజ్రాయా, నీవింక మా బృందంలో వంతపాట పాడుదువుగావి ! ఆతరవాత పీఆంతట నీవే ఒకబ్బందం ఏర్పాటు చేసుకోవచ్చు ।! అదీగాక, నీ గొంతుకూడా చాలా తియ్యవిగొంతు 1”

దానికి చాలా పరుషంగా, వేళాకోళంచేసి వెక్కిరించే నమాధానం చెప్పాలని వితాయీ లోలోపల ఆలోచిస్తున్నాడు. మహాదేవకవి అతని నవేకవిధాల దూషిం చాడు. ఆ నిందలమధ్య ఆతవి కులంనంగతి ఉట్టంకించి. ఎ_త్తిపొడిచి, తండ్రి, కాఠతముత్తాతలమీద దుమ్మెత్తిపోశాడు. అవన్ని ఆతని మనస్సులో ముళ్లలాగ గౌటంగా నాటుకున్నాయి. అత డేవిధంగాను వమాధానం చెప్పకమునుపే వెనక వించి పది సదిహేనుమంది ఒకేగొంతుతో *నేతాయీ చరణ్‌ ; నేతాయీ చరణ్‌ : ఓ నేఠాయీ చరణ్‌ :”" అని ఎలుగులె త్తి పిలిచారు

ఆ పిలుపువివి నితాయా వనిలువునా పులకించి వెనక్కితిరిగి నిలుచున్నాడు. ఇంతరుమునుప్ప ఆతవివి నలుగురు వితే అని, నేతా అవి, వితో అవి నేతాయీ అవి పిలిచేవారు. నేటివించి ఆతడు 'నేకాయీచరణ్‌ “గొ మారిపోయాడు, తనకేసి చూపి పిలుస్తున్నవారి కనతిదూరంలో నిలిచిన పెద్దలవైపు తిరిగి “తాము పిలు స్తున్నారా? మహంత్‌జీ పిలుస్తున్నారా *”” అని అడిగాడు.

మహంతు పిందూరలి ప్తమయిన మారేడుదళాల మాల ఒకటి ఆతని శిరస్సు మీదికి విసిరివేశాడు. అది చాముండాదేవత (ప్రసాదంగా అనుగ్రహించిన ఒంటి "పీట దండం, ఆపైన ఎంతో ఆప్యాయంగా అభినందించాడు.

“*"పెబాష్‌ నితాయీ, చాలా అద్బుతంగా పొడావు! చాముండామాత నీ కన్ని విధాల బొన్నత్యం కలిగిస్తుంది. అమ్మవారి ఉత్సవంలో నీవు ఒక్కరాత్రి పాడే టట్టు ఇప్పటినించి ఒక ఏర్పాటుజరిగింది. వీది చాలా సౌగనయిన గొంతు $”

కలక త్తా ఉద్యోగి వితాయీ వీపుమీదతట్టి అభినందించాడు.

“నిజంగా నీకొక మెడల్‌ బహూకరించాలి వితాయీ $”

ఆపైన నవ్వాడు.

“యు ఆర్‌ ఎపొయిట్‌; ఇది చాలా ఆత్యద్భుతం :"”

వితాయా విశ్చేస్టితు డయ్యాడు. ఏం చెయ్యాలి? ఏమవి నమాధానంచెప్పాలి? ఆకనికేమి పాలుపోలేదు ; అంతలోనే కలక త్తా ఉద్యోగి అందుకున్నాడు.

నకి కవి

“కావి. వితాయా, చాలా జొటత్ర త్తగా ఉండాలిసుమా। వీ జంధుపులలాగ దొంగతనాలు, దిందిపోటు దొంగతనాలు మరి తల పెట్టకూడదు । చూడు బాబూం యు ఆర్‌ ఎ పొయిట్‌ 1”

ఈనూరు వితాయీ చేకులురెండు జోడించాడు.

“చిత్తంబాదూ : నేను దొంగతనాలేవి చెయ్యడంలేదు. అబద్ధాలుకూడా చెప్పడంలేదు. అంతేకాదు. కల్లాగిల్లు మొదలయినవేవి ముట్టడంలేదు ఇందుచేతనే మా అమ్మతోను, మిగిలిన ఐంధువులతోను నాకు బొత్తిగా సరిపడడంలేదు ఇల్లం'కే ఇబ్లేకాదు; మా వాడవాడంతా ఒక్కసారిగా విడిచిపెట్టి వేశాను | నేనిప్పుడు 'ప్టేషన్‌లో పాయింట్బ్‌మాన్‌ రాజాలాల్‌ దగ్గిర ఉంటున్నామ. కూలి, గిలి చేస్తూ కారిమేవం చేస్తున్నాను.”

ఈ (గ్రామంలో పెద్దమనుషులు, దొంగలు, గొప్పవారు, అల్పులు అందరు శూతనాథ్‌కి ముంజేతి అద్దంసంటివారే: ఇక్కడ అతవికి తెలియవిదేది లేదుం అందుచేత వెంటనే వితాయీని గట్టిగా నమర్హించాడు.

“వీవన్నది అక్షరాలా నిజం : నిజమయిన పెద్దమనిషి వి పీవు: వీ మంచితవం అందరికి ఎరుకే నితాయా :”

నితాయీ తిరిగి “ఇదిగో, ఈ చండీమాత ఎదటనిలదిడి చెబుతున్నాను బాబూ: ఆచిద్ధమాడానం'కే వా నెత్తిమీద పిడుగు విరుచుకుపడుతుంది బాబూ ;”” అన్నాడు.

మూడు వితాయీ అవిద్ధాలతో ఒట్టు పెట్టుకునేమనిషి కాడు. నిజంగానే ఆతడెన్నడు ఇవ్పటి వరకు దొంగతనం చెయ్యలేదు. అతని బంధుపులందరు ఆర్ధరాతత్రివేళ విర్భయంగా విళ్శబ్దంగా సాగిపోతూ, అ సమయంలో అంతరాంతరాలలో ఉద్వేగంతో మేళ వించిన ఉల్లానం చవిచూశారు. అటువంటి ఉల్లానం నిజాయా హృదయంలో రక్తకణాల కవగతం కాలేదు, (గీకుశూరుడు అలెగ్దాండర్‌ సమక్షంలో విలిచిన

కవి అతి శ్రేవయన్‌ దొంగవ్యాయాన్నిగురించి ఆ చ(కవ_ర్రితో వాదోసవాదాలు కొనసాగిం ఛాడు. అవిధమయిన యు క్రిచాతుర్యం వీరవంశీయులయిన నికాయీ పూర్వవురు ముల కెరుకవడి ఉండకపోవచ్చును. అయితే వీతివిగురించి విన్నప్పుడు వారు వేశా కోళంగా నప్వుతూండేవారు. నికాయీకి దొంగతనంమీద వైముఖ్యం కలిగిందని విన్నప్పుడు వారు ఆది అంకా ఆతని పిరికితనావికొక చక్కని తార్కా.జమని నిర్ణ యించారు. ఆపైన అతని పేరుచెలితేనే ఆనహ్యాంచుకున్నారు. వికాయా ఈవిధంగా మారిపోనడానికిగల కారణాలేవి ఎవ్వరికి తెలియప్పు. అనలా నంగతి ఎవ్వరు అంతగా పట్టించుకోక పోవడంవల్ల నే ఆ కారణాలన్ని అజ్జాతాలుగానే ఉండిపోయాయి. అయితే ఒకప్పుడు ఒక విశేషం జరిగింది. ఆది వేటికి జవావికి కళ్లఎదుట జరిగినట్లుగానే జ్ఞాపకం వస్తూంటుంది. ఆ నంఘటన ఇది. (ప్రతిరోజు సాయంకాలం కాగానే నికాయి పున్తకాలకట్ట చంకన పెట్టుకుని. బాగా పొగచూరిన లాంతరు చేత్తోపట్టుకుని ర్యాత్రిస్కూలుకి వెడుతూండేవాడు. అది ఆ (ప్రాంతంలో జమీందారుతల్లి జ్ఞానకార్ధం ఏర్పాటుచేపిన స్కూలు, వికాయా ఆదేపాఠళాలలో తన చదువునంధ్యలన్ని కొనసాగించాడు. ఆకాలంలో ఎరుకల పిల్లల నేకులు ఆ స్కూల్లో చదువుకుంటూండేవారు. చాలామంది పిల్లల్ని పాఠశాలకి రప్పించాలన్న ఉద్దేశ్యంతో జమీందారు. చేరినవారి కొక్కొాక్కంరికి దుస్తులివ్వడం జరుగుతుందని చాటింపించాడు. ఆవిధంగా వీరవంశీయులయిన ఎరుకుల పిల్లల్ని చాలామందివి పాఠశాలలో చేర్పించాడు. అదేవిధంగా నికియా ఆ స్కూల్లో చేరాడు. నంవత్స్పరాంతంలో దుస్తులు తీసుకువి, మళ్లీఏడాది పుస్తకంలోలేనీ దొంగకథ చదవకముముసే ఎరుకులసిల్ల లందరు చదువునంధ్యలకు తిలోదకాలిచ్చారు. ఇంక ఒక్క వితాయీ మౌా(తకమే అ స్కూల్లో మిగిలాడు. ఆతడు పరీక్షలో ఫస్టుమార్కు. నంపాదించుకున్నాడు. ఆందుచేత ఆతనికి కట్టుగున్తులతోబాటు ఒకచొక్కా, ఒకకండువా, ఒకలాంతరు కూడా లభించాయి. అందరు స్కూలు నిడిచిపెట్టి పోయినా, నీకాయా ఈ దహం మకులు వంపావించుకోవచ్చువన్న ఆశతోనే పాఠశాల విడిచిపెట్టలేదు. ఆవిధంగా కొడుకు వాలుగురకాల బహునుకులు నంపాదించుకోవడంవల్ల అతవితల్లి కొంత గొవృ్పదనంకూడా చవిచూపింది.

క! కవి

ఆతరవాత ఇంకా రెండేళ్లపాటు నితయీ అదే పాఠశాలలో చదివాడు ఈ రెండేళ్లలోను తన వంశ నం(ప్రదాయావికి విరుద్దమయిన ఆనందమేకాక, ఇహుమతుల రూపంలో. చొక్కొ-. కండువా, లాంతరు మొదలయిన వస్తువులే కాక కొన్ని ప్పున్తకొలుకూడా నంపాదించుకున్నాడు. అవి శికుటోధరామాయణము, మహాభారతకఠత, జంతువులకథలు మొదలయిన పుస్తకాలు, అత డవ్వన్ని కంఠస్థం చేశాడు. పరిస్థితు లనుకూలిస్తే నితాయో ఇంకా చదుపుకునేవాడే. అయితే ఆ స్కూణులో ఒక్క- వితాయాతస్ప ఇంకొక రెన్వరు ఆడుగు పెట్టనందునల్ల అది మూళఠపడింది. గత్యంతరం లేకపోయినందువల్ల నితాయా కిక పాఠశాల విడిచి పెట్టక తప్పలేదు, అప్పటికి ఆతని విద్యాభిలాష ఇంకొకమార్ల్ష ౧లో కూడా చివు రించి వివన్తరించింది. దేశంలో పాటకచేరీల పోటీలంటే అతనికి విపరీతమయిన అనక్రి ఏర్పడింది,

వంగదేశంలో చదువు, నంధ్యలేని జనం అంతా కవిగానాల పోటీపాటకచేరీ లంపే చెవికోసుకుంటారు. అయితే ఈ జనం మోటుహాన్యధోరణులంకే కూడా ఉవ్విట్తారిపోతారు. కవిగానాలమీద వారిభ క్రి కిదే (ప్రధానకారణం । అయితే నితాయీ ఆనక్తికి కారణాలువేరు. పౌరాణికగాథఠలు, గీతికలు, పాటలు, మధ్యమధ్యన చమత్కారాలు మొదలవెన్నో అతని కాకవిగానాలమీద విశేషాన క్రి కలిగించాయి.

అతవి మేనమామ, అతని నంతానము ఇన్నాళ్లనించి నితాయీని “*వండిత మహాశయా 1” అని పిలిచి వేళాకోళం చేస్తూండేవారు : కాని ఇప్పు డింక ఆతవివి తమ వెంటబెట్టుకుపోయి. దీక్ష ఇవ్వాలని గట్టిగా విశ్చయించుకున్నారు. అంటే ఆర్థర్యాత్రివేశ తమ దొంగలముకాలో చేర్చాలని ఆలోచించారన్నమాట !

మేనమామ గొరచరణ్‌ ఆ నమయానికి ఆయిదునంవత్పరాల కారాగారళిక్ష అనుభవించి ఇంటికి తిరిగివచ్చాడు. ఆతడు ఒకనాడు ఠనచెల్లెల్ని పిలిచి తీవ్రంగా "హెచ్చరించాడు.

“నితాయీకి చదుపుసంధ్య లింక చాల్లే! ఈసారి మాతోబాటు బయటికి వంపించు :”

అత డంత తీవంగా హెచ్చరించాడంకే గట్టిగా ఆజ్ఞాపించాడన్నమాపే : చికాయీ తల్లి ఆతవిదగ్గిరికివెళ్లి, “ఒరే, వితాయీ, వీ వీసారి ముఠాతో కలిసి వెళ్లాలి. మామ చెబుతున్నాడు మరి?” అన్నది.

కవి ణి చిశాయీ కొన్ని కణాలనరకు ఏకా(గ్రదృష్టితో తల్లి కేసి చూవ్‌ కస్పుమన్నాడు. ఎర్రి, ఛీ; ఛీః కన్నతల్లివై ఉండి, వీ వీమాట నాతో అంటున్నానా?”' ఆఅతవి తల్లి ని'శ్చేష్ణురా లయింది.

మేనమామ కళ్ళెరదేపి, ఆతని దగ్గిరికి వచ్చి ఎదురుగా నిలబడి ““ఎమి'టేమిటి? అమ్మతో ఏముంటున్నావు?” అని గట్టిగా గర్జించాడు.

వితాయా ఆ నమయంలో పాతరానూయణ ప్పన్తకంచూవి, చూచి([వాత అల వాటు చేసుకుంటున్నాడు. మామధోరణికి ఆత డేమాత్రము కంగారు పడకుండా నిర్భయంగా “నే నిప్పుడు రాసుకుంటున్నాను :” అన్నాడు.

“రానుకుంటున్నావా? అలాగా 1”” అవి గొరచరణ్‌ ఆతని దగ్గిరికి వచ్చి, ఆ పాతరామాయణం పు _న్తకంతోబాటు మిగిలిన పున్తకాలన్ని లాక్కుని దూరంగా విపిరివేశాడు ! వితాయీ వెనువెంటనే లేచి విలుచున్నాడు. నెమ్మదిగా మామ వత్మికమించిపోయి. ఆ పున్తకాలన్ని పోగుజేసుకుని, మూటకట్టుకుని అదే కణంలో ఆ వాడవించి నిష్క్రమించాడు 1 ఆ (గ్రామం అంతా తిరిగి ఆదేరోజున ఘనశ్యామగోసాయీ ఇంటిదగ్గర నెలజీకానికి నొఖరుగా కుదురుకున్నాడు.

గోసాయీ వైష్ణవ(బ్రాహ్మణుడు. ఆయన ఇల్లాలికి సంతానం కలగలేదు. స్టూఅ శరీరం. దంపతు లిద్దరికి పాలమీద పిల్లికన్న మక్కున ఎక్కువ: ఇంట రెండు అవు లున్నాయి. ఇన్నాళ్ళనించి ఆ ఆవులు రెండు రాత్రి అంతా యథేచ్భగా తిరిగి మేత మేసి, తెల్లవారేసరికి ఇంటికి తిరిగినచ్చి పుష్కలంగా పాలిచ్చాయి. అయితే ఈమధ్యన కలికాలం బాగా పెచ్చుపెరిగిపోయినందువల్ల (గ్రామస్థులలో గో(బ్రాహ్మణ భక్తిఅంతా అమాంతంగా హరించుకుపోయింది।! ఇందువల్ల (గ్రామస్థులు గడచిన రెండు నెలలలోను ఆ రెండు ఆవుల్ని వదిహేనుసార్లు చిందెలదొడ్డికి తోలారు. అందువల్ల బాధ్యత గుర్తించుకున్న గోపాయీ అ అవుల నంరక్షణకోనం మనిషి అన్వేషణలో పడ్డాడు. వితాయీ కంటపడగానే అతజ్జీ నెలజీతంమీద కుదుర్చుకున్నాడు. ఆతనికి నితాయీకి మధ్యజరిగిన ఒప్పందం (ప్రకారం వనికతాయా అవులనంగతి చూసుకోవాలి. ఆపైన అంట్లు, చెంబులు, పాటత్రలు తోమాలి. ఏదయినా వని ఉంటే అక్కడికి ఇక్కడికి వెళ్లారి. ర్యాతి ఇంటిచుట్టూరా గ స్త్రీ తిరగాలి.

న! ళవి

గోపాయీ ధావ్యం కుదువపెట్టించి, సొమ్ము వడ్డీ కిచ్చే వ్యాపారం సొగిష్తాం టాడు, అందువల్ల ఆతవి మూలధనం వ్రన్తుతం మారు మణుగుల ధాన్యంనించి ఏడువందల మణుగుల ధాన్యందాకా పెరిగింది. అతవి ఇంటి పెరటిలో ఉన్న గాదె గడిచిన పన్నెండు నెలలవించి పోనిన ధాన్యంతో ప్పూర్తిగా నిండింది. సొమ్ము అప్పుతీసుకున్నవారు (వతిరోజు వచ్చి దాన్యం రూపంలో కొంత బాకీ చెల్లిప్తూం టారు, గోసాయీ బాగా విండిన ఆ గాదెకేస్‌, చిక్కి శల్యమయిన తన శరీరంకకేసి, చూనుకుని ఇంతకుమునుపు ఎంతో కంగారు పడుతూొండేవాడు. బలిష్టయువకుడు వితాయీ తనదగ్గర కుదురుకున్న తరవాత గోసాయీకి బాగా ఊపిరి తిరిగింది. ఆతవి కంగారు, భయము అన్నీ పూర్తిగా తొలగిపోయాయి 1

కొన్నాళ్లు గడిచాయి. అది గాఢాంధకార ర్యాతిః: ఆరాత్రివేళ గోసాయి “*వితాయీ ః$”” అని పిలిదాడు. ఇంటిబయట అడుగుల చప్పుడు వినదిడుతూంది. అందువల్ల నే నితాయాకి మెలకువ వచ్చింది. అత డతిరహన్యంగా “*దిత్తంబాబూ వాకు మీమాట వినదిడింది.”” అన్నాడు.

“గొడవ చెయ్యకు! లేచిరా;”” అని అజ్ఞాపించి, గోపాయీ ఆకనిముందు: నడకసాగించాడు. బక్కచిక్కిన గోసాయి ధైర్యం గమవించిన నికాయీ. ఆశ్చర్యము, అసక్తి మరింతగా ఎక్కువై ఇనుమడించాయి.. గోసాయి విళ్శద్దింగా వీధితలుపు తెరిచి, వీధిలోకి వెళ్లాడు. బయట నలుగురు మమమ్యులు, వారి శిరస్పులమీద గట్టిగా దట్టించిన వాణుగు ధాన్యంబస్తాలు. బస్తాల బరువుతో అ నలుగురు మమమ్యులు వగర్చుకుంటూ అటు, ఇటు శూలుతున్నారు,. తలుపులు తెరిగీ తెరవగానే ఆ నలుగురు లోవలికివచ్చి 'పెరటిలో ఉన్న గాదెళో నాలుగు. బస్తాల ధాన్యము పోశారు. ఆ గాఢాంధకారంలో కూడా నికాయా కళ్ళముందు. ధాన్యం తళతళలాడుతూ మెరిసింది. ఆ మనుష్యు లెవరో వికాయీకి ఇళ్లే తెలిపిపోయింది. వారెన్వరు ఆతని దింధువులు కారు. కావి వారు నలుగురు ఆ ప్రాంతంలో అంతట (ప్రసిద్ధికెక్కిన ధాన్యపు దొంగలు ః

మరునాడు ఉదయమే నితాయా గోసాయీ దగ్గిరికి వెళ్ళి, చేతులు రెండు జోడించి విన్నవించాడు.

“బాబూ, నేవింక తమదగ్గిర పవిచెయ్యలేను ;"*

ళవి ఖ్‌

“*పైయ్యలేవా ౩”

ఆచి త్తం, మరి చెయ్యలేనండి :”

“అయితే నీకొక్క- పైసాకూడా కూలి ముట్టదు। ఈనంగతి కనక ఎక్కడన్నా పైకి పొక్కిందంపే మరి వీ (ప్రాణాలు దక్కవు ;”

వితాయీ సమాధానం చెప్పలేదు । తన మూట, ముల్లె చేతనట్టుకుని వీధిలోకి: వెళ్ళిపోయాడు ।! ఆపైన ఆ(గ్రామం స్టేషన్‌లో మకాం పెట్టాడు,

'పేషన్‌లో పాయింట్స్‌మాన్‌ రాజాలాల్‌ ఆతని ఆత్మీయమి[కుడు. రాజాలాల్‌ చాలా ఆద్భుతవ్య క్రి. గడిచిన (వ్రవంచ మహానం(గ్రామం నాటికి అతడు యువకుడు. అతడా తరుణంలో వైవ్యంలో ఒక నొఅరుగా కుదురుకువి మొసపొ సేమియా దాకా" వెళ్లాడు. తిరిగి వచ్చి ఇప్పుడీ లైట్‌ రైల్వేలో పవిచేస్తున్నాడు. మనస్పిచ్చి (ప్రాణాలర్పించే మనిషి. తప్పుడు పొందీ అనర్గళంగా మాట్లాడతాడు. గడియారం ముల్లులాగ తన డ్యూటి తాను చేసుకుపోతాడు. రోజుకి అయిదారుసారు లయినా: టీ తాగుతాడు. మస్తుగా మద్యం 'పేవిప్తాడు. గొంతు చించుకుని కేకలు వేస్తాడు క్రార్యని పిల్లల్ని పట్టుకుని చావగొడతాడు. రాజాలాల్‌తో వితాయీకి పరిచయం (ప్రారంభమై చాలాకాలమయింది. అంటే రాజాలాల్‌ ఈ (ప్రాంతావికి తిరిగి వచ్చి, వప్పటివించి (ప్రారంభ మయిందన్నమాట. ఇది ఇంచుమించుగా మూడు సంవత్ప, రాల [క్రికం జరిగిన సంఘటన.

విశాయీ ఆవాడు ఆంహే రాజాలాల్‌తో మొట్టమొదటగా పరిచయమయినవాడు. స్టేషన్‌ ప్రాంతంలో తిరుగుతున్నాడు. రాజాలాల్‌ కుమారుడు దిండి వస్తున్నట్టు గంటకొట్టి గట్టీగా హెచ్చరించాడు. “పొండి । లై నమమీదవించి పొండి ! దూరంగా వెళ్ళంటి ! వెళ్ళండి :"”

ఆ క్యరవాణ్ణీ చూ స్తే నితాయీ కెంతయినా ముచ్చట వేసింది, “*వవాన్వా । ఎవరి ఆబ్బాయివిరా నీవు?” అని (ప్రన్నించాడు.

“వేను రాజాగారి అబ్బాయివి.”

“రాజాగారి ఆబ్బాయివా? ఎంత చిత్రం ! అయితే నీవు యువరాజు వన్నమాటః"”

రాజా అక్కడికి దగ్గిరిలోనే ఉన్నాడు. ఆమాట విని ఒక్కసారిగా కలకల: నవ్వాడు. వెంటనే వితాయితో ఎంతో ఆప్యాయంగా మాట్లాడి వరిచయం పెంపొం.

లి కవి చీంచుకున్నాడు. (కెయిన్‌ వెళ్ళీవెళ్ళగానే ఆతవిని వెంటబెట్టుకుని తన కటీరనివా వంలోకి తీసుకువెళ్ళి భార్యతో “నా మిితుడు, చాలా హుందామనిషి, మన ఆబ్బా యువి చూవి *రాజుకుమారుడు యువరాజివి పలకరించాడు.” అవి చెప్పి హాయిగా కలకలనవ్వాడు. వితాయీ ఉల్లానంతో ఉప్పొంగి కవిగాయకువి ధోరణిలో చెక్కిలి మీద చెయ్యిపెట్టి వేరొకచెయ్యి ముఖానికి ఎదురుగా ఉంచి, రవంత ముందుకువంగి చఛామాయణం జ్ఞప్తికి తెచ్చుకుని కవితాగానం (ప్రారంభించాడు, “రాజాకుమారుడు యువరాజు :

తేజాకునూరుడు మహాతేజుడు 1

తింటా డీఠడు తియ్యవి తిమబండారాలు ;

తెలివ్‌న దిది ఈ ఇలలో నెల్లరకు 1”

రాణా ఒక్క గంతువేవి ఇంటిలోపలికి వెళ్ళి తన తండ్రికాలంనాటి డోలు, శాను నంపాదించిన కంజిరా పైకితీశాడు. డోలు శానుచేతపట్టి, కంజీరా కొడుకు చేతి కిచ్చాడు. మహేశపూర్‌లో జరిగిన తీర్ధంలో రాజాతండ్రి ఆ కంజిరా కొని ఆతనికి బహూకరించాడు. ఆవేళ మధ్యాహ్నమే రాజా ఇంటిలో కవిగానం (ప్రారంభ మయింది. రాజాకుమారుజ్ణీి యవరాజవి పిలనడంతోనే నితియా ఆ వ్యవహారం అంతటితో నరిపెట్టలేదు. ఆపైన ఆతవి ఇల్లాలివైపు తిరిగాడు, ““రాజాగృహంలో గృహిణి

అమె మానవీయురాలు మహారాణి.

ఆ రాణి తియ్యని పెను తినుబండారా లారగినస్తుంది.

ఇది లోకం అంతా ఎలుగెల్తి చాటుతూంది । *

నరీగా ఇదే నమయంలో 16, 17 నంవత్పరాల యువతి ఒకతె అక్కడికి

చచ్చింది. ఆమె శరీర చాయ నలుపే. కాని చంవకప్పస్పం తొడిమలా, సన్నవి చళాకులా పొడవయిన అమె నెమ్మేను అపూర్వసౌందర్యంలో కనువిందై విగవిగ లాడుకూ తరళిస్తున్నది. నెత్తిమీద ఐట్టతోచుట్టిన ఒక కుదురు. దానిమీద తళతళ లాడుతున్న ఒక ఇత్తడి పాలకడవం చేతిలో ఒక చిన్నగ్గాను. ఆమె ముకకనూలుతో నేసిన దేశవాళి పొట్టిచీర కట్టుకున్నది. విగువుగా ఉన్న ఆ ముతకనూలు పొట్టినీర వల్లి, న్పష్టంగా కొట్టవచ్చినట్టున్న శరీరం వంపులలో అమె అప్పుడే ఆవంలోవించి

కవి కరి తీవిన బొమ్లలా మెరివిపోతున్నది. ఆ యువతి రాజా మరదలు వక్తవల్లెలో ఉన్న ఒక ఇంటివారి కోడలు. నానాటికి పెంపొందుతున్న ఈ (గామంలో పాల అమ్మకావికవి: ప్రతిదినము ఇక్కడికి వస్తూంటుంది. స్టేషన్‌లో బండి వన్తుంది. నరీగ్గా వమయావికి గడియారం ముల్లా చూపించినట్టు ;: ఈ యువతికూడా రెండు జాములవేళశ ఎండలో విటారుగా విలుచున్న వీడలాగ నరీగ్గా వేళకే వస్తూంటుంది! అమాయికమయివ ఆమె బెదురుచూప్పులలో ఆశ్చర్యం నల్లని తేటసీటి నై ర్మల్యంలాగ నహజవిద్దము. ఆవేళ రాజా ఇంటిలో అకస్మాత్తుగా ఆ దృళ్యం కొవ్నిక్షణాలపాటు చూవిన తరవాత ఆఅ యువతి మిక్కిలి ఆశ్చర్యవడి కలకలనవ్వడం (ప్రారంభించింది. అయితే రాజాభార్య గడునరి. ఆమె చెల్లెలికేని చురచుర చూవ్‌ చివాట్లు పెట్టింది.

“విగ్గురేనిదానా. ఎందుకే అల్లాగ విరగబడి నవ్వుతావు? దాలు, చాలులే ? ఇక ఆ నవ్వు కట్టిపెట్టు ;"” శ్షణంలో చిన్నరాణి నవ్వు ఆగిపోయింది.

అయికే ఆమె కోవగించుకోవడంగావి, ఆంతర్యంలో బాధవడడంగావి జరగ లేదు. తనంతట తానే అక్క అనతి పరిపాలించినట్టుగా నీటివబ్బిలి తీగలాగ నహజవినయంతో ఒదిగిపోయింది. అది ఆ యువతి కలవాటే. ఆమెళరీరం మ్యాత్రమే కాక, మనన్సుకూడా పొడవయిన తీగలాగ ఇస్తే ఒదిగిపోతుంది.

వితాయీకూడా తన పాట విలిపివేళాడు. తిరిగి ప్రారంభించే వ్యవదికూడా దాటి పోయింది. అయినా, వితాయీ పాట అందుకోకపోవడం గమవించి రాజాకూడా తన వాద్యం విలిపివేశాడు. ఆపైన మరదలకేపి చూశాడు.

“ఏమిటి ఆలాగ చూస్తున్నావు చిన్నరాణీః; అతను వా స్నేహితుడు. గొవ్చ కవిగాయకుడు. నాకు రాజని 'పేరుపెట్టాడు. అబ్బాయికి యువరాజవి నామకరణం చేశాడు. మీ అక్కకి రాణి అవి పేరుపెట్టాడు. తెలివిందా?”

ఆపైన రాజా విరగబడి నవ్వాడు

ఆ నవ్వు నవ్వడి ఉల్లానంలో రాణీకూడా కలకలనవ్వింది. వెనువెంటనే చిన్న రాణీ నవ్వుకూడా _పారంభమయింఏ. అలాగ వవ్వుతూంపే అమె శరన్నుమీద మునుగు తొలిగిపోయింది. కన్నీరు జలజలా (వవపాంచింది ।! ఆయినా ఆమె వవ్వు ఆగలేదు! తన నవ్వు ముగించి రాజా నితాయీవైపు తిరిగాడు.

“ఉస్తాద్‌, ఈ అమ్మాయి నా మరదలు. ఈమెకేం పేరు పెడితే బాగుంటుం దంటావు 1”

న్‌! కవి

వికాయీ సమ్ముగ్ధదృష్టితో ఆమెకేసి చూశాడు వపిరివచ్చని ఆకువంటి అ యువతి శరీరం సమస్తము కోమలళ్యామలకాంతి విగనిగతో తళతళలాడు తున్నది । ఆమెవైపుచూస్తూంళే వేళాకోళంగా మాట్లాడాలనిపించలేదు వితాయీకి. వెంటనే ఆతడందుకున్నాడు.

ఆయితే అమెపేరు చిన్నరాణీ, చిన్నరాణీ, ఆంతేగాని ఆమెకింకొక వేరేపేరు అవనరంలేచు। ఇక అమె నాకు, రాజాకు, అందరికి చిన్నరాణ్‌ : చిన్నరాణీ 1”

వికాయీ ఉక్సాహధోరణి గమవించినపమ్మట రాజా కక నోటమా కే వెలునడ లేదు 1 గంభీరంగా శిరస్స్పుపంకించి దానికి తన అంగీకారం వ్య క్తీకరించాడు.

“అవునవును ! ఆ పేరే బాగుంది! అన్నివిధాలా అ పేరే బాగుంది: అవు చవును ? చిన్నరాణి! చిన్నరాణీ:

తరవాత రాణా మద్యపా(తత అందుకున్నాడు.

“ఉస్తాద్‌ భాయీ, రామరి:ః రా?”

వెంటనే చేతులు రెండు జోడించి, వేడుకున్నాడు వితాయి. “దీనికి నన్ను మన్నించక తన్పదు రావా! నేను మద్యం ముట్టను ;$”

“అలాగా ? అయితే నీవేమి తీసుకుంటావు ?””

అంతలోనే చిన్నరాణి అందుకుని “పాలు తీసుకుంటారా, పాలు 1”

ఆమె కలకల నవ్వింది.

“పషాలకేం? పాణ తీసుకుంటాను. ఇటువంటి మద్యం భూమండలంలో ఇం 'కేమిఉంది ?”” అన్నాడు వితాయీ నవ్వుతూ.

చిన్నరాణి విజంగానే పాలకడవనుండి కొలతగ్గాసుతో గ్లాసువిండా పాదుతీపి, విశాయూా కందించింది. ఆతరవాత తన కలవాటయిన తొందరనడకతో ఒక్క వరుగు పెట్టినక్షే అక్కడివించి వెళ్లి పోయింది.

ఇది ఆంతా పాఠతకథ. రాణా వితాయీ కివ్పుడు అత్యంతాత్మీయ మిత్రుడు. గుణ్మగ్రాహాఅయిన వరమళభ క్తుడు,

ఇందుచేత నే గోపాయీదగ్గిరి నౌఖరీకి న్వ స్తిచెప్పిన వెంటవే వితాయీ తిన్నగా వచ్చి స్టేషన్‌లో మకాంపెట్టాడు. రాజా ఆ గాథ అంతా ఆమూలా(గ్రంగావివి “చాలా మంచిపని చేశాపు ఉస్తాద్‌ ; చాలా మంచివని $” అవి ఆభినందించాడు.

“అయితే సీనిక్కండ నా బస కవకాశం కల్పించాలి.”

కవి 81 ఆట | దానికేంభాగ్యం । తవ్పకుండా ఆ ఏర్పాటుచేస్తాను.””

“అయితే వేవింక ఇక్కడే ఉండిపోతాను: ఆపైన సేషన్‌లో మూటలు 'మోస్తూంటాను,. అందువల్ల నా అన్నపానాల కేవిధమయివ లోటులేకుండా గడీచి పోతుంది.””

ఈ రైల్వే విర్మించేసమయంలో ఇక్కడి స్టేషన్‌తోవాటు ఈ లైనంతా ఒక 1వధాన కార్యాలయంగా పలిణమించింది. అప్పుడు అనేక (పయోజనాలకోనమని ఈ [పాంతంలో చిన్నచిన్నఇళ్లు కొన్ని విర్మించారు. ఆ ఇళ్ల కొన్ని ఇంకా అలాగే ఉండిపోయాయి. వాటిలో ఒకదావిలో నివసించడానికి నితాయీకి అవనరమయిన ఏర్పాట్లన్ని చేశాడు రాజా. ఆపైన నికాయీ స్రేషన్‌లో కూలిపనులు చెయ్యడం మొదలుపెట్టాడు. అవసరమయినప్పుడు రైలుపెనైలలో పామానులు ఎక్కించ డము, దించడము మొదలయినవనులు చేళాడు. స్రేషన్‌నించి ప్రయాణీకుల సామా మలు ఊళ్లోకి మోసుకువెళ్లాడు, మొత్తంమీద ఆతనికి కూలీ బాగానే ముట్టింది. 'పెపైలలోనించి పామానులు దించడావికిగాని, ఎక్కించడావికిగావి కూలీ రెండేసి కానులు. (గ్రామంలోకి సామానులు తీనుకువెడితే నాలుగుకానులు. పై ఊళ్ల కగావి పామాను తీసుకువెళితే దూరాన్నిబట్టి కూలీ ముట్టుతుంది. మిగిలిన కూలీలతో పోలి స్తే నితాయో సంపాదన ఎక్కువే. రాజా అతని కన్నివిధాల చేదోడువాదోడుగా ఉండడమే దానికి కారణం.

స్టేషన్‌లో స్టాణు ఒకటి వారందరు కలుసుకునేచోటు.. ప్రేషన్‌లో వెండరుగా వవిచేస్తున్న దివియామామ నికాయీతో కొంచెం వేళాకోళంగా “ఇతగాడు రాజ మ్యికుడుసుమా :” అవి హెచ్చరిస్తూంటాడు.

బవియానూమ దుకాణావికి విప్రపదుడవి (బ్రాహ్మణుడు ఒకొయన వస్తూంటాడు. ఆయన ఆ దుకాణానికి నజీవంగాఉన్న ఒక పెద్ద వర్లిసిటీలాంటివాడు । వాతవ్యాధి

వల్లి ఆయనకీళ్ల అంతగా స్వాధీనంలో ఉండవు.

విపవదుడు ఒకనాడు వితాయీని ఉద్దేశించి “అబ్బాయీ, మవ్వు రాణాకి వట్టి "స్నేహితుడిపు మృాత్రమేకాపు!। నిజం చెప్పవలినివ స్తే పాతొత్తు ఆతని సభా కవివే” అన్నాడు. .

నభాకవి అన్నమాట వినగానే నితాయీ కెంతయినా నంతోషం కలిగింది.

వెంటనే వ్మిసవదుని వదధూళి స్వీకరించి తన పెదప్పల కద్దుకున్నాడు. అతడం'కీ

॥ కవి

వితాయీ కెంజోమక్కువ. నిత్యము వట్టిపీడి స్తున్న వాతవ్యాధి యాతనలలోకూడా అలాగ ఆనందంగా కాలక్షేసం చెయ్యగలవ్య క్రి ఇంకెక్కడ కనిపించడు: ఆ రోగంతో ఆలాగ బాధపడుతున్నా ఆయన తెల్లవారగానేలేచి, కుంటుకుంటూ. కుంటుకుంటూ స్టేషన్‌కివచ్చి, బవియామామ దుకాణంలో బెంచీమీదకూర్చుంటాడు, అనర్గళంగా పిచ్చాపాటీ మాట్లాడుతూంటాడు. వచ్చీపోయేవారి నందరివి టీ తాగమని (టోత్సహిస్తూ. మధ్యమధ్యన “మాంచి వేడివేడి టీ: వేడివేడి టీ; అవి కేకలు "పెడుతూంటాడు. వాఠవ్యాధినల్ల ఆతనిశరీరం (క్రమక్రమంగా దుర్చలమమునా,. నోరుమా[తం మరింతగా పెచ్చుపెరిగిపోతూనే ఉంది; ఆయన చాలా హాస్య ప్రియుడు. “వసురై వకుటుందికమ్‌ 1” అనగల ధోరణీ మవీషి | చీకటితో నేలేచి, మామదుకాణావికివచ్చి, టీతాగి వీడీలుకాలుప్తూ భోజనానికని పన్నెండు గంటలయ్యే వరికి ఇంటికి వెళ్లిపోతాడు. భోజనం ముగించుకువి కొంత సేపు హాయిగా విద్రపోయి. మూడుగంటలయ్యేసరికి మళ్లీ కుంటుకుంటూ, కుంటుకుంటూ స్టేషన్‌కి వస్తాడు. ర్యాతి పదిన్నరబండి వెళ్లిపోగానే తిరిగి ఇంటికి చేరుకుంటాడు. విప్రపదుడంపే విళాయీకి బాగా భ_క్రిప్రవ త్తులేర్పడ్డాయి, ఆతడు పాదధూళి స్వీకరిందగానే వివ సదుడు న్వయంగా రచించిన సంస్కృత శ్లోకంతో ఆశీర్వదిస్తాడు

*భవకపి, మహాకపి, దగ్ధానననలాంగూల..””

“*పీనౌక్ర మహాకపివగుదువుగాక 1”” అన్నది దాని సం(గహ పారాంశం: ఓకనా డా ఆశీర్వచనం ముగియకుండానే వితాయో మధ్యనే అడ్డుకువి చేతులు జోడించి “కపి అన్నమాటకి అర్ధ మేమిటో వాకు తెలుసును బాబూ :” అన్నాడు.

విప్రపదుడు నవ్వి తన పొరబాటు గుర్రించుకున్నాడు.

“శపికాదు । కపికాదు; కవిః కవిః నాదే పొరపాటు! ఏజమే । వీవు కవివేః ఆయితే ఒకటి అడుగుతాను చెన్పు। ళఠువి జూదం ఆడాడు. అందువల్ల రాజ్యం నంపాదించుకున్నవాడు దుర్యోధనుడు. పందెం కాపినవాడు ధర్మరాజూ. అయితే చిట్టచివరికి భీముడికొడుకు ఘటోత్కచు డెందుచేత చనిపోయాడు ౪”

విశాయీ ఆతని వేళాకోళం ధోరణి గమవించి, దావికేవిధంగాము సమాధానం చెప్పలేదు. కావి వెంటనే లేచి విలిచి ఎడమచెయ్యి ఎడనుచెంవమీద ఆవించి కుడి చెయ్యి ముఖావి కెదురుగాఉంచి. కొంచెం ముందుకువంగి, రాగాలాపన (ప్రారంభించి

కని య “ఆవ ఆహాహా; ఘటోత్కచు డెందుచేత మరణించాడు?” అన్న అదేవాక్యం పాటగా పాడడం (ప్రారంభించాడు.

రాజా అ సమయంలో డోలుకూడా వట్టుకున స్తే బాగుండుననుకున్నాడు. కాది ఆవని జరగలేదు. అంతలోనే సన్నెండుగంటలబండి గంటమోగింది.

దూరంవించి వచ్చిపోయే యా(కికులలో చాలామంది కూలీ వికాయీకే దక్కు. తుంది. స్టేషన్‌లో వవిచేస్తున్న రాజా సఫారనువల్లి నే ఆ (వయాణీకలలో చాలా మంది వితాయీకి వవిఅవ్పగించడం జరుగుకున్నది. అంతేకాదు. నితాయీ నమక వల్లకూడా అతవిమీద వారికెంతో మక్కువ కలుగుతున్నది.

కూలీ బేరందగ్గికకూడా వితాయీ మిక్కిలి ఆడకువతో తన కష్టనుఖాలు వెళ్ల టోనుకుంటాడు. “బాబూ, ఒక్కసారి ఆకొళశంకేపిచూడండి ।! మండు వేనంగిలో మార్యుడు కిరణాలతో విస్పులు చెరిగిపోస్తున్న నంగతి కొన్స గమనించండి :"” !

అదే వర్షాకొాలమయికే “ఆ నల్లవల్ల వి మేఘాల ఉరుముల, పిడుగులు గమవిం చాలి సభువులు 1" ఆవి విన్నవిస్తాడు. అదే చలికొలమయితే “బాబూ. ఇది చలికాలమన్న మాటనూ(క్రం మరిచిపోకండి $” అవి నెమ్మదిగా (బతిమాలు కుంటాడు.

ఐనియామామ దుకాణంలోకతూర్చున్న వ్యిపవదు డదేసమయంలో అందుకుని విశాయీవి నమర్హిప్తాడు.

“క్షా న్న ఆతవిమాట చిత్తగించండి బాబూ | మీకందరికి శాలువాలు, దుళ్ళాణ వాలు ఉన్నాయి. కొవి అతగాడికి అటువంటి శాలువాలేవి లేవు; కాన్త కష్టం గమవించండి ౩?”

ఎప్పుడయినా రెండుణాములవేళ బయటికి వెళ్లవలిసిన స్తే నితయీ రాశావి పిలిచి “రాజా, చిన్నరాణివ స్తే కాన పాలుతీనుకువి అప్తేపెట్టు?" ఆని చెబు తూంటాడు.

వన్నెండుగంటల బండి ఈ ప్రేషన్‌లో ఆగుతుంది. అది వెళ్ళిపోగానే వితాయీ కొంచెం ముందుకువెళ్ళి పాయింట్స్‌దగ్గర రైల్వేలై మ వక్కనే ఉన్న గుల్మోహర్‌ చెట్టవీడలో విలుడుంటాడు. వన్నెండు గంటలవేశ ఎండపడి రైలుసట్టాల వైభాగాలు మదీర్డ రేఖల ఆకారంలో మిలమిల మెరుస్తూంటాయి. విశాయీ ఏకా

క్‌

శ కవి

చృష్టితో కై ల్వేలై ము వంపుతిరిగిన వంకరవైపు నిశ్చలంగా విరీకిస్తూంటాడు. ఆ (వ్రదేశంలో మరికొంత పేవటికి కెల్లి తెల్లని రేఖఒకటి కదులుతూన్నట్లు గోచరిస్తుంది విటారుగా ఉన్న అకెల్లవి రేఖమీద ఒక ఐంగారుచుక్క- సాకిత్కరిస్తుంది. ఆ శేఖ (క్రమ్మక్రమంగా మున్ముందుకు వస్తూ ఓక మానవాకారంలా పరిణమిమ్తంది, తెల్లగా వరిక్తుభంగా (ఉతికిన నేఠచలీర విగువుగా కట్టుకున్న ఆ ఆకృతి వల్లగా పొడుగ్గా ఉన్న ఒక యువతి, ఆమె శిరస్స్పుమీద ఉన్నది బాగా తోమడంవల్ల బంగా రంలా తళతళలాడుకున్న ఒక ఇత్తడిబిందె ఆయితే ఆమె దానివి చేత్తోపట్టుకోదు, ఒకచేతిలో పాలకొలత కమవైన పాలగ్లాసు. రెండవచెయ్యి అటు, ఇటు ఊగు శూంటుంది. ఆ యువతి వే రెవ్వరో కాదు. చిన్నరాణి.

వికాయా విషావన్తువు లేవి ముట్టడు, కావి పాలంటటే చెవికోనుకుంటాడు. (క్రమక్రమంగా టీ మీద కూడా అతని ఆనక్రి పెరిగింది. వ్రతిదివము చిన్నరాణ్‌ దగ్గిర ఆతడు పావుపేరుపాలు తీసుకుంటాడు. పాలు రాగానే టీ కోనం పొయ్యిమీద వీళ్ల పెడకాడు. బవియామామ దుకాణంలో టీ తాగాలంటే కప్పు టీకి రెండు కామ శివ్వాలి. విప్రపదుడు సొమ్ము ఇవ్వనక్కర లేకుండానే టీ తాగుతూంటాడు, కావి నితాయీకి ఆ అధికారం లేదు! అదీగాక అతని ఆత్మగొారవావికది బొత్తిగా చరివడదు.

(ప్రతిరోజు పేషన్‌లోకి అనేకప్రాంతాల జనం వస్తూపోతూంటారు. స్టేషన్‌లో ఉంటూనే ఇరుగు పొరుగు (గ్రామాల వృ త్తాంతాలెన్నో తెలుసుకోవచ్చును. ఆనమా వారాలలో కవితాగానాల వృ త్రాంతాలు చెవినినడగా నే వితాయీ ఉబ్బి తవ్బిబ్బయి పోళడు:! అనా డఠడు సాయంకాలం కాగానే శుభ్రంగా ఉతికిన ఎర్రంచు ధోతీ కట్టుకున్నాడు. పొట్టిచేతుల చొక్కా. తొడుక్కున్నాడు. నెత్తిమీద తలపాగా చుట్టు కున్నాడు. అపైవ లోలోవల పాట ఏడో పాడుకుంటూ రాజాదగ్గిరికి వచ్చి విలు చున్నాడు. అయితే మిలిటకీ ధోరణిలో తన విధులన్ని తు. చ, తప్పకుండా నెర వేళ్ళే రాజా ఎవిమిదిన్నర ఐండి ఫ్లాట్‌ఫారమ్‌ దాటి వెళ్ళగానే ఆతవికేస చూసి “జంక అయిదే అయిదు విమిషాలనని.”” అన్నాడు. అయికే ఆతనికి మూడు విమిషాలుకూడా వట్టలేదు. ఆలోగానే రైల్వేవా రిచ్చిన వీలిజుబ్బా తొడుక్కువి, 'ప్రేషన్‌ లాంకరు ఒక చేతితోను, కర్ర వేరొక చేతితోమ పట్టుకుని, బయటికి వచ్చి

ళవి జ్‌ వేశాడు. ఆ మరునాడు కెల్ల వారకమును'పే రాజా తిరిగి స్టేషన్‌లో హాజర్‌ కొవాలి. ఒక్క-కవితాగానారే కాక, నాటకాలలో పాటలు, ఆయా ఉత్సవాలలో పాడేపాటలు మొదలయిన గేయాలం పే కూడా వీకాయీకీ ఎంతోటపీతి. "అహా । దీపాలకాంతులతో ధగధగ మెరివిపోయే ఉత్సవాల కోలాహలాలలో కవితాగానాలతో నే జీవితం అంతా గడిచిపోతే ఇక అంతకన్న కానలివిందేమిటి?” ఆవి వికాయీ ఎంతో ఉదిలాట వడిపోతూంటాడు. ఆదేవిధమయిన ఆలోచనలలో మువిగి రేలుకూ ఒక పాటలో రెండు చరణాలు రచించాడు నితాయీ. అటువంటప్పుడు ఆతడు ఎవ్వరులేని ఒక (ప్రళాంతపదేశావికి వెళ్ళ తనరచన కానే పాడుకుని అనందిస్తూంటాడు. లేకపోతే నపృాదయుడయిన "స్నేహితుని కెవవి కయినా పాడి వినిపిస్తాడు. అఆ నహృదయమ్మితు డెన్వరోకాదు. శాజా। విఠకాయా ఆ ఆత్మీయమ్మిత్రువికి ఆ చరణాలు వినిపించాడు. “అంధకారమే లేవి ఆత్యుజ్జ్వల రాత్రివేళ, అంతమే లేవి గానోత్సవంలో ఎన్నటికి నా గొంతు మేళవించగలడో కదా । ఎన్నటికి నా కోరిక నెర వేరగలదో కదా: నహృదయ రవిక మ్మితమా, భాయీ ఇది నేటికికూడా విశ్చయం కాలేదు గదా: రాజా ఆ గానం వివి “ఖేష్‌। లేష్‌'” అవి అభినందించి వితాయీని గాటంగా శన గుండె కద్దుకున్నాడు. “విింగా వీ వొక గొవ్ప కవిగాయకుడవు వితాయా! ఇలాగే పాటలు రది స్తూండు: వీనోట చాలా అందమయిన కవిత్వం వెలువడుకూంది 1” ఆలాంటి గేయాల చరణా లెన్నో రచించాడు వితాయీ. కావి ఒక్కపాట వంపూర్ణం కాలేదు. చాలావర కవి అటువంటి చరణాంలాగే ఉండిపోయాయి. చండీదేవత ఉత్పవంతో పోటీపాటకచేరీ జరిగినప్పటిమండి వితాయీ విజంగానే తరాల కవిగాయకు డన్న మనకీ ర్థి గడించుకున్నాడు |

త ళవి నాలుగు

పోటీపొటకచేరీ ముగించుకుని, చండీమాత (పసాదంగా బహూకరించిన వాడ్‌ పోయిన విల్వవత్రమాలిక గళంలో అలంకరించుకుని వితియా ఆ ఉత్పవంవించి ఇంటికి తిరిగిన స్తున్నాడు ఆతడా తరుణంలో పుఠరాతనకాలంలో మహారా జను గ్రహించిన కంఠమాలికతో కవితా దిగ్విజయంచేపిన కవింాగ మెరిపిపోతున్నాడు $ మహోత్సాహభానోన్మాదపారవళ్యంలో పడి మునిగి తేలుతూ నడుప్తూం టే వితాయీకి ఆనాడు వాటబాటఅంతా అటుఇటు, ఊగిపోతున్నట్టు కనిపించింది : అత డానాడు లోలోవల తానొక విశష్టవ్య క్రినవి, కవివని గట్టిగా విశ్చయించుకున్నాడు.

భ్రావనాదృష్టిలో అతని కీనాడు లోకమంతా అతి విచ్చితంగా తారుమారయినట్టా గోదరించింది ।: ఇన్నాళ్లనించి అవరిచితులయిన న్యక్తులంతా ఈనా డతవిచుట్టూరా చేరి పెద్ద కోలాహలంతో అభివందిస్తున్నారు ! అయితే ఆ కోలాహరిమేమాత్రము. ఆతని చెవిని పడడమే లేదు:

రాజా అతవివి ఒరుసుకుని ఒరుసుకువి నడుస్తున్నాడు! ఉస్తాద్‌ నికాయీమీది గౌరవంతో ఉత్నాహంతో ఆతవి హృదయం మాటిమాటికి ఉప్పొంగి పోతున్నది £ ఆతడు తన సభాకవికి జరిగిన నన్మానసంతో తలమునకలయివన మహారాజులాగ మురివిపోతూ నెమ్మది నెమ్మదిగా బాటలో సాగిపోతున్నాడు : అనర్మళ ధోరణితో మాటిమాటికి దారిలో నడుస్తున్నవారి వందరిని హెచ్చరి వున్నాడు. “తస్పుకోండీ తస్సుకోండి : ఏమిటలాగ మీదపడి పోతున్నారు? తప్పుకోండి; ఉత్పాహా వేశంవల్ల ఈనా డతని తప్పుడు హిందీ మాట్లాడే ధరోరణ్‌ బాగా మితిమీరిపోయింది ! రాజా భార్య, చిన్నరాణీ వెనకాల నడుస్తున్నారు. వితాయీ అత్మీయబంధువులతో కూడా రాజా అదే ధోరణితో మాట్లాడుతూ నన్ననన్నగా చివాట్లు పెడుతున్నాడు 1

*ఖదిగో, ఈ నీశాయీ మీవాదే। ఇళన్నీ ఇంటిలోనించి గెంటివేశారు! ఆ 'పైవ తిన్నగావచ్చి స్టేషన్‌లో మకాం పెట్టాడు, సమీ వీరిగుమ్మంలోవించి చూస్తే

ళవి న! ఇళ డెక్కడ ఉన్నది ఇస తెలినిపోకుంది ; ఇన్నాళ్లయింది గదా, ఇత డేమయి పోయాడో ఎప్పుడయినా కాస్స కనుక్కున్నారా?ొ

చిన్నరాణ్‌ చీకటిలో పాగిపోతూ. ఎవరన్నా నికాయీని గురించి మాట్లాడు శూంపే వారికేని బెదురుకూ బెదురుతూ చూస్తున్నది. వక్క(గ్రామంలోవే ఆమె అత్తవారి ఇల్లున్నది, ఈ ఉత్సవం కళ్లారా చూడాలని ఆమె అక్కగారింటికి వచ్చిందిం ఈ ర్మాతికి ఇక్కడ ఉంటుంది. తెల్లవారగానే మళ్ళీ వెళ్ళిపోతుంది. ఉస్తాద్‌ తో మాట్లాడాలని, ఏవేవో అడగాలని ఆమె కెంతయినా ఉబలాటం కలిగింది. “ఇవ్వన్ని మీ రెలాగ నేర్చుకున్నారు? ఆక్కగారింట్లో పాడినప్పుడు మేమంతా నవ్వేశాము. అంతమంది జనం ముందు, అంతమంది కవిగాయకులతో కలివి ఎలాగ పాడగలి గావు? అమ్మో:ః అంతమంది ముందే:

అదంతా ఊహించుకుంటూం'టే ఆ అంధకారంలో ఆమె కమదోయి మాటీ మాటికి మరింఠగా విన్తరించిందె.

చండీమాత ఆలయంవించి స్టేషన్‌కి వెళ్లాలంటే ఎరుకులవాడ మధ్యవించే వెళ్లాలి. వికాయీ దగ్గరదింధువులు కొందరు అతనిని ఇంటికి తిరిగిరమ్మని ఆహ్వానించారు.

ఆకనికల్లి ఇప్పుడు ఈ (గ్రామంలో ఉండడంలేదు. ఆమెతన కుమా రె ఆ శయం నంపాదించుకుని అల్లాడి ఇంట్లో ఉంటున్నది. అకగాడు ఈ ప్రాంతంలో కొట్లాట లలో ఆరితేరి "పేరుమోపిన పెద్దదొంగ: రాత్రివేళ బందిపోటు దొంగతనాలు చేస్తాడు. రహన్యంగా మద్యం తయారుచేయించి వికయిస్తాడు. మస్తుగా కావు పారా వట్టిస్తాడు. చేవలు విరివిగా కొంటూంటాడు. వితాయీతల్లి పకైడన్నంకోన మే కాక, చేపరిమీద, మద్యంమీద బాగా ఆళవడి ఆతని పంచన చేరింది. నితాయీ పొడుపడిపోయిన తన ఇంటికేసి ఒకసారి చూవి నవ్వుకుని “కాదు: కాదు: నే వింక ఇక్కడికి రాను: తిన్నగా నా ఐనకే వెళ్ళిపోతాము?” అన్నాడు. . వరీగా ఇదే నమయంలో ఒక నంఘటన జరిగింది మిక్కిలి పరుషమయిన కంఠన్వరంతో అత్యంత కఠినమమిన మాటలు కొన్ని వికాయీ చెవినివడ్డాయి. అందువల్ల తలనవి తలంపుగా ఎవ్వరో (క్రూరాత్ము లతనిని రాళ్ల తోకొట్టి వేధించి వంత యాతన కలిగింది

ణి కవి

ర్మ 'ర్వేక్స్ల గాడ్రిదా ఎక్కడికీ వెడుతున్నావురా అగు ౪

అది నికాయీ మేనమామ గొంతు : అతడు ఈ (పాంఠతంలో ఎరుకల కులపెద్ద. ఆర్ధరా(తివేశ తనకులంవారి నందరిని కూడగట్టుకువి, వారిమీద అధికారం చఛలాయిస్తూ దొంగతనాలు చేయిస్తాడు. అగ్గిపిడుగు । అతని కీక అడ్డు చెప్పేవా 'కెవ్వరు లేరు!

వితాయీ విణువునా విర్హాంతపడ్డాడు 1

ఎరుకులవాడలో ఒకసందు మొగవించి ఇవతలికివచ్చి (ప్రహ్లాదుని నమక్షంలో వారణ్యకశిపుడులాగ మేనమామ అతని కస్టైదట విలుచున్నాడు, హఠాత్తుగా అతనిమెడ గట్టిగా పట్టుకుని హుంకరించాడు ః

“అలాగ ఆ నభలో అందరిమధ్య కూర్చుని, నీఠంశ్రివి, తాతవి, నా తండ్రివి, తాతని నానాతిట్లు తిట్టిప్తావురా ? గాడిదకొడకా ।; సందివెధవా !””

ఒక్కమారుగా చుట్టూరా నిలబడ్డవా రెవ్వరినోట మాట వెలువడలేదు! రాజా నంగతి వేరుగా చెప్పనే అక్కరలేదు: వితియూ మామ పిడికిలి పట్టకారుకన్న గట్రిది 1 ఆ చేతులతో ఇనపతాళా లిప్టే విరగగొట్టగల డతగాడు ! వితాయా శ్వాన _వ్హంలించింది! అయితే కవితాగానా లారంభించినా అతడా మేనమామకు మేనల్లుడే: పైగా అదే వంశంలోనించి ఆవిర్భవించాడు : ఆతని దేహదార్థ్యంకూడా ఏమాత్రము తక్కువకాదు : అపైన నవయౌవనంతో మినమిన లాడుతువ్నాడు! వెంటనే అతడు తన రెండుచేతులతోను మేనమామచేతులు రెండు వేరుచేసి గట్టిగా వట్ట పన్నాడు! మరుక్షణంలో నే రాజూ మున్ముందు కురికీ “విడిచిపెట్టు । విడిచిపెట్ట:” అని గట్టిగా కేకలు పెట్టాడు.

వితాయీకి మేనమామను హత్య చేయాలన్న అలోచనలేదు : ఆతవివి అదుపులో ఉంచాలనే అనుకున్నాడు. అంతే! అంతలోనే ఆ మేనమామ నితాయీవి విడిచి పెట్టి తిరిగి గట్టిగా హెచ్చరించాడు,

“ప్రో ప్రో, త్రరిగి ఇంక ఈ వాడలో అడుగుపెట్టకు ! తెలిసిందా ? మహాదేవ కవి అన్న ఆ ఒక్కమాట మాతం అక్షరాలా నిజం: కుళ్లుగుంటలో పడి తిరుగు తున్న ఆకు న్వర్షాని కెగరడావీకి అర్రులు చాస్తూ ఆస్తున్నదిరా ; ఆహాఇో

అలాగని, అత దెంత తలవని తలంవుగా అకస్మా త్తుగా అక్కడ వఠత్యక్ష మరయ్యాడో. అలాగే కణంలో ఆక్కడివంచి అదృళ్యుడయ్యాడు :

కవి ఇ చుట్టారా ఉన్నవారందరు విశ్చల శిల్మావ్రతిమలై. అలాగే విలుచుందిపోయారు వారి అశ్చర్యాని కవధిలేదు, ఒక్క. రాజామా[త మే గట్టిగా కేకలు పెట్టాడు.

“ప్పమిట్రీ అకాజకం ?* ఏమి టిదంతా? ఏమి టిదిళి

ఆంతలో నే ఆ ఎరుకలవాడలో నించి “పోరా । పోరాః కూలీ బచ్చా; మరి అరవకు $” అని ఇంకొక కేక వివిపించింది.

వితాయీ వెంటనే రాజాచేతులు రెండు పట్టుకుని (బ్రతిమాలుకున్నాడు.

“రాజా! మరి మాట్లాడకు ః నడు! ఇదంతా నేను చేసుకున్న పాపం భాయీః”

అంతలోనే నవ్వి మళ్ళీ అన్నాడు.

“వే వీ వేళనించి ఒక ఆంతు దరిలేని ప్రవాహంలోవడి కొట్టుకుపోతున్నామ. ఆ (ప్రవాహంలో వీవు నాకొక తెవ్పపు !”

రాజా ఎంతో అస్యాయంగా ఆతని రెండు చేతులు గట్టిగా పట్టుకుని “ప్రీక్ష నిజంగా విభార్పయిన మవిషివి నితాయా :"” అన్నాడు.

ఆ మాటమీద ఉస్తాద్‌ చిన్నగా వవ్వాడు. వారి వెనక చిన్నరాజణి నిశ్శబ్దంగా కుమిలి కుమిలి ఏడుప్తున్నది. రాజాభార్య అమెకేసి చూసి, “లీ, ఎందుకలాగ ఏడుప్తావు *“” అవి రుసరుసలాడింది.

వారి చుట్టూరాఉన్న గుంపు (క్రమ్మకమంగా వలచబడింది. మిగిలినవారందరు తమతమ ఇళ్లకు వెళ్లిపోయారు. వితాయీ రాజా లిద్దరు 'ప్లేషన్‌ కేవ వడక పాగిం చారు. తనయింటికి వెళ్ళినతరవాత రాజా ''ఎదయినా కొంచెం వలహారం చెయ్యిభాయీ :$'' అన్నాడు.

వనితాయీ సమాధానం చెప్పాడు.

“భాయీ. మంచిపాట ఒకటి పాడతాను వినకూడదూ ? చక్క-నిపాట చరణల ఒకటి మనస్సులో తిరుగుతూంది. వింటావా?”

“ఆగు । ఆగు। దోలుకూడా.....'” అన్నాడు రాజా.

వితాయీ ఆక్కర లేదని చెయ్యి అడ్డంగా పెట్టి.

“వద్దులే । పడుతున్నాను. విమ.” అన్నాడు. తన తియ్యని గొంతు కొంక తగ్గించి పాటి అందుకున్నాడు.

కీ ళవి “న్సుబ్రసారం కన్నీరే; కన్నీరే

మమి భాయా; అవగత మయినది అంతా నా ది (యేమవల్ల నే అన్నా: వే విలపింతును 1 నీవు నవ్వుదువు। కడిమి వీడలో మురళి (మోగెరా ౫ కన్నీరే; కన్నీరే; నుఖసారం నుమి భాయీ$”

“వహవ్వా ॥ వహనవ్వా । చాలా బాగుంది । ఆతరవాత ? ఆవి ప్రళ్నించాడు రాజాం

విజాయా కమదోయిమండి కన్నీ రదే పనిగా (ఫ్రవపాంచింది. అత డది శుడుచుకుంటూ,

"ఆంతే; ఆపైన లేదు; అన్నాడు.

వైన వారిద్దరు ఒండొరుల నరననే పక్కలు పరుచుకుని వడుకున్నారు. వికాయాకి గత నంభుటన లెన్నో జ్ఞప్తికి వచ్చాయి. మేనమానువల్ల అనమానం పొందడం వితాయీకంత పెద్ద విషయంకాదు. ఆతనివల్ల ఇదివక కెన్నోసార్లు దారు ఇాననూనాల పాలయ్యాడు, అవి అన్ని ఆతవి శరీరావి కలంకారాలు !: అవి అన్ని పూర్తిగా మరిచిపోయి ఇవ్వు డతడు కవితాగానాలను గురించి ఆలోచించడం మొదలు పెట్టాడు.

ఆ ప్రాంతంలో అంతట (వ్రత్యేకించి కారణమండలునిగాథ బాగా వ్యా పౌందింది. అతడు ఏ నలో నయినా పాడుతున్నాడంఅే నరి; ఎంతమంది జనం: వేలకొలది జనం గుంపులు గుంపుణుగావచ్చి గుమిగూడేవారు : కారణమండలుని శవిగానం విన్ననాటిగాళ అంతా అతని హృదయంలో నేటికి ఒక చిత్తరువులా తరళిన్తూనే ఉన్నది:

ఈ చండీమాత ఉత్పవంలోనే ఒకవ్పు డా తారణకవి కవీకాగానం జరిగింది. ఆహో ; అవ్వు డెంతమంది జనం గుమిగూడారు; ఏమి కోలాహలం: అఆవు్వుడా ఉక్సవం అంతా ఎంత వైభవంగా జరిగింది; అయిదాగుగురు వాఠరుల్ని ఆ తనాన్ని అదువులో ఉంచడానికి ఏర్పరిచారు : వారితోబాటు ఇంకా కొందరు గొవ్ప

కవి శి వారి బంటోతులు, ఇంకా ఇద్దరు ముగ్గురు పెద్దమనుమ్యులు కూడా జనాన్ని శాయ ళక్తులా అదుపులో పెట్టడానికి (వయత్నించారు! అయినా ఎంతటి గొవ్చ కోలా హలం చెలరేగింది! అయితే ఆ తారణమండల కవి దీపాలతో ధగద్ధగాయ మానంగా వెలిగిపోతున్న 'వేవికమీదికి రాగానే ఆ కోలాహలం అంతా ఒక్కం పారిగా అజీగిపోయింది! జనం మరి కిక్కురుమనకుండా నిమ్మకి సీరెత్తినట్టు కూర్చున్నారు! ఇప్పటికి ఆది అంతా వితాయీకి కళ్ల కికట్టినట్టు గుర్తున్నది ః కారణమండలకవి బాగా పొడగరి. జుట్టు, మీసాలు పండిపోయాయి. నుదుటి మీద సిందూరతిలకం । మెడలో మెడల్స్‌ పేటలు పేటలుగా వేళ్లాడుతుంటాయి ॥ ఎ(ర్రగా కెంపుల్లా మెరుస్తున్న నేత్రాలు : అతడు కంటపకగానే అందరు ఒక్క పారిగా విశ్చేష్టితు లయ్యారు! వేదికమీద ఒకవైపున బెంచీలమీద (గ్రామంలోని 'పెద్దనునుమ్యు లందరు నమాసీనులయ్యారు. వారుకూడా కేవలం శిల్మాప్రతిమలై కూర్చుండిపోయారు: అహా। ఏమి గాన మది: ఆతరవాత ఆ వరినరంలో ఎక్కడ తారణకవి పాటకచేరీ జరిగినా, వితాయీ ఈన్పకుండా అక్కడ హాజరయ్యేవాడు, ఒకపాలి పెద్దగుంపులో జొరబడి చేతులు చాచి, పాదధూళికూడా వ్వీకరించాడు. ఆ శృణంవించి తానొక కవిగాయకుడుగా (వపిద్ధిొందాలవి వితాయీ కలలు కన్నాడు. తారణకవి పాటకచేరీలో వంఠగాయ శుడ.గా కుదురుకుని కవితాగాన పద్దతి ఆభ్యపించాలవి కూడా ఆలోచించాడు, కావి ఆపైన అనతికాలంలోనే ఆ కవి మరణించాడు, మద్యపానమే ఆకవి మృతికి 1వధానకారణం. కారణకవిలో ఉన్న లోనం ఒక్క పే 1 అది దారుణమద్యపానం ః వేదికమీదనే ఆతని నరననే బాటలు, గ్లాసు ఉండేవి: మంచివీళ్ల వి చెప్పి, నదన్యులందరి నమక్షంలోను మద్యం నేవిస్తూండేవాడు ॥ ఉకనాడతడు ఈ పాట ఎత్తుకున్నాడు. “పీ కాలి కాపు నా హృదయంలో మహవీ యాశీస్పుః విను। దళావనా। వీ పాదధూళి నా వెమ్మేనిమీద అగరురందనం | ఆగరుచందనం : విభీషణుని రాక్షనజన్మ కీవాటితో

శా కవి విముక్తి కలిగింది విను । దళాననా ౯” "పిలపుమరి. 'వెలవు ః పెలవు: దళాననాఃొ

అనాటి పోటీపాటకచేరీలో తారణకవి విభీషణుడు. ఎదటివశ్షంలో ఉన్న విష్ణు వంగు రొనణుడు, ఈనాడు ఆది ఆంతా వితాయీకి మాటిమాటికి జ్ఞప్తికి వస్తున్నది. అయితే అది పూర్తిగా కాలగర్భంలో కలిసిపోయింది.

శారణకవి చనిపోవడం తన దురదృష్టం అని వితాయీకి అప్పుడప్పుడు అవి పిస్తూంటుంది. అతవికి గురువెన్వరు లభించలేదు : తారణకవివంటి గొప్ప గురువు అలించనప్పుడు గొప్ప కవికావడం సాధ్యవడుతుందా? విజాని కీ కవితాగాన శాస్తా వికి ఒక అంతం అంటూ ఉన్నదా? పు _వ్రకాలు చదువుతూ, కవితాగానాలు వింటూ అంతా వేర్చుకున్నంతమానశ్రాన ఈ జవ్యలో కవిగాయకుడు కొవడం మరి జరగవి వవి ।! రామాయణం. మహాభారతం..__.రామాయణంలోనించి ఒక నంగతి ఉట్టం కించి, మహాదేవకవి ఈనా డతని నోటమాట వెలువడకుండా ఉక్కిరి విక్కీరి చేశాడు : వెంటనే ఆది అంతా ఆతని కిప్పుడు గుర్తు వచ్చింది! నితాయీ కది బౌత్రిగా బాగాలేదని తోచింది. వెంటనే లేచి కూర్చువి లాంతరు వెలిగించాడు.

ఒక ఎ్మరవిగుడ్డకో గట్టిగా మూటకట్టి అతడు తవ ప్పస్తకాలన్ని ఒక చిన్న బల్ల మీద సెట్టి జ్యగ్నత్త చేసుకున్నాడు. ఆ మూట విప్పి వితాయీ రామాయణం దియ టికి తీశాడు. ఆ మూట మధ్యలో ప్పస్తకాలిన్నో ఉన్నాయి. బడిలో చదువుకు న్నప్పటివించి వేటివరకు పోగుచేసుకున్న పున్తకాలన్ని అక్కడ ఉన్నాయి. బాటలో వడిన చిరుగుకాగితాలేకొక, ఏవేవో పున్తకాలకాగితా లెన్నో ఆత డా మూట మధ్యలో భ్యదపరుచుకున్నాడు. ఎక్కడయినా ఏదయినా కాగితం కనబడితే చాలు వెంటనే వితాయీ ఆది జ్యాగత్తచేశాడు. అందులోను తన కేదయినా బాగా నచ్చిం దం'పే ఆదీ మరింత జా(గత్తగా దాచుకున్నాడు. మొత్తంమీద వితాయీ దాచుకున్న ప్పున్తకొలు చాలానే ఉన్నాయి. అవి కృ త్రివాన రామాయణము, కాశీవాసు మహా భారతము, శ్రీకృష్ణళతనామావళి. శవిస్తోత గీతికలు, మనపాగేయాలు, గంగామావా త్మ్య్యము మొదలయిన ప్పవ్లకాలు, అదీగాక స్టావికంగా ఉన్న థియేటర్‌ క్లబ్బు వీథిలోకి విపిరివేవిన చిరిగిపోయిన వాటకౌలుకూడా కొన్ని భద్రపరుచుకున్నాడు. ఇవిగాక బడిలో చదుపుకుంటున్నవ్పటినించి జా(గ్రా క్తచేసుకున్న పున్తకాలు కూడా కొన్ని ఉన్నాయి. ఇంకా రెండు మూడు బైండుపు న్తకొాలు, విరిగిపోయిన ఐలసము,.

కవి ణి ఒక లెడ్‌"సెన్పిలు ఒకచిన్న ఎరువు. సీలిరంగుల 'పెన్పిలు షనోకొన్ని విడికాగికాలణ కూడా ఆ మూట మధ్యలో ఉన్నాయి.

అ అర్బర్యాతివేశే వితాయా మిక్కిలి (శ్రద్ధపట్టి రామాయణంలో నికాగికాలు అటు, ఇటు తిరగవెయ్యడం మొదలుపెట్టాడు. విజమే। నువాదేవకవి వట్టి దణాయింపు వల్లి నే తనవి మాట్లాడకుండా చేశాడు. పొరబాటు నికాయీది కాదు: మహాదేవ శనిదే । అయినా వట్టి దవాయింపుతో నే తనమాట నెగ్గించుకున్నాడు । అతడు వవ్వు కని ఆ భాగం మూసివేసి, ఆ తరవాత రావజవనిఖీషణుల వాగ్వాదలాగం తెరిచాడు. ఆ భాగం ప్పూర్తిగాచదివి ప్పవ్దకం మూపివేసి, పక్కమీద మేమ వాల్చాడు. కావి బొత్తిగా నిద్రపట్టలేదు. గుండె గుబగుది కొట్టుకుంటున్నది. డోలు, కంజిరా వాద్యాలు చెవులలో లోరుమని మారుమోగుతున్నవి. మరికొంత సేసటికి ఆ నవ్వడ లన్ని [క్రమ్మకమంగా విలిచిపోయాయి. గొఢంగా విద్రపట్టింది.

ఆతరవాత మరికొంత సేపటికి రొజా పిలుపు వినిపించింది. వితాయీకి రవంత 'మెళకున వచ్చింది. ర్యాత్రి చాలాసేపు మేలుకున్నా మిలిటరీరోరణీ రాజా పొద్దున్న వరిగా ఆరుగంటలకే పక్కమీదవించి లేస్తాడు. ఏడుగంట లమ్యేసరికి ఈ లై మలో ఎక్స్‌(ప్రెప్‌ఐండి స్టేషన్‌ దాటి వెళ్ళిపోతుంది. యుద్ధకాలంలో ఆలవాటయినందువల్ల తాజా టీ తాగుతాడు. అందుచేత వీరు పొయ్యిమీది కెక్కించి, ప్రేషన్‌లో పిగ్నల్‌ ఇచ్చి గంటకొట్టీ ఇంటికి తిరిగివచ్చి *ఉప్తాద్‌ । ఉస్తాద్‌ ః"” ఆవి వితాయీని పిలిచాడు.

ఉప్తాద్‌ నరవనలేకపోతే రాజుకి టీ రుచించదు. రాజా భార్య ఇంకా నిద్ర పోతూనే ఉన్నది. చిన్నరాణి రాజా లేవకమునుపే లేచి తనఇంటికి వెళ్ళిపోయింది" ఆమె అత్తగారు చాలా కఠినురాలు. చిన్నరాణీవంటి పిల్లనికూడా రాచి రంపావ వెడుతుంది. తన ఇల్లాలిని 'పెళ్ళిచేసుకోవడం చాలా పొరబాటయిపోయిందనవి, చిన్న రాజీనే పెళ్లి చేనుకువి ఉండవళిపిందని రాజా అస్పుడస్పుడు లోలోవల వళ్చాత్తాన పడుతూంటాడు. గవాగవా నడిచిపోతూ, చకచకా మాట్లాడుతూ నవ్వుతూ పేలు శూండే చిన్నరాణ్‌ తన మనోజ్ఞస్వభావంతో నలుగురిని ఇశ్తే ఆకట్టుకుంది. ముట ముటలాడుకున్న ముఖంతో విప్పులు చెరిగిపోపే అక్కగారికన్న ఆమె అనేకవిధాల మిన్న. వితాయీ దగ్గిరివించి నమాధానం రాకపోవడంతో రాణా తిరిగి “కప్తాడ్‌ £ ఓ ఉస్తాద్‌ ;” అవి పలిచాడు. వికాయీ బద్దకంగా *ఊ :”” అన్నాడు.

! కవి

“జీ క్రయారయింది థాయా $”

స్తిశ(

“అదిగో, (వెయిన్‌ వన్తూంది భాయీ :”

శల ద్రం?

రాజా కీక ఏమిచెయ్యడానికి పాలుపోక వెంటనే అక్కడినించి వెళ్లి పోయాడు. అంకేగాని తిరిగి పిలవలేదు. *నితాయీ, పావనం గతర్యాత్రి చాలా (శ్రమపడ్డాడు. పోనీ, ఈవేళ మరికొంత'సేవు పడుకోవడమే మంచిది,” అమకున్నాడు.

ఇంచుమించుగా తొమ్మిదిగంటలు కాగానే వికాయా వి(ద్రలేచాడు, నవ్వుముఖం శ్రోనే లేదాడు. గతర్యాతి జరిగినదంతా అతని కొక కలలాగే న్ఫురించి ఉంటుండి కనకనే అలాగ నవ్వుములంతో లేచిఉంటాడు, ఆ కలకత్తా ఉద్యోగి నేడు తాను కంటపడగానే “విజంగా నీ వొక కవివి। తెలివిందాళి అవి అభినందించగలడవి, అవైన ఇంగ్రీమలో ఏవేవో మాట్లాడగలడవి మొట్టమొదటగా అతనిలో ఒక ఆలోచన మొలకె తింది.

భూఠనాధ్‌ బామికళూడా తాను కనిపించగా నే *“వహవ్వా : వహావ్వా నితాయీ । చాలా ఆద్భుళంగా పొడావు 1"'ఆవి ఆభినందించగలరవి ఆతవికెంతో సంతోషం కలిగింది. (క్రమ్మక్రమంగా (గామన్థులందరు పట్టలేని ఆశ్చర్యంతో అభినందిస్తున్నట్టు ఆతవి భావనావీధిలో భాసించింది. ఇక వివ్రపదుని మాట చెప్పనే అక్కరలేదు : ఒక్క పొరిగా పెద్దథోలాహలమే అకవినోట వెలువడగలదు 1

ఈపాటికి ఆయన సేషన్‌కి వచ్చి ఉంటారు! ఈ తొమ్మిదిన్నరబండి ద్వారానే చివ్రవదుని ముఠతః ఆతని కవిప్రభ్యాతి ఒక్కసారిగా కొట్వా [గ్రామందాకా వ్యాపించి పోకుంది; విన్నటి పాలు, టీ ఫొడి, పంచదార ఇంట్లోనే ఉన్నాయి. అయినా అత తీవేళ టి తయారు చేనుకోలేదు. టీ పాత్ర చేతవట్టే నెన్ముదినెమ్మదిగా అడుగులు వేను కుంటూ స్టేషన్‌లో స్టాలుదగ్గిరికి వచ్చాడు. "పెదవిమీద ఆదే మృదుమందహానము &

మివ్రపదుడు ఒక్కమారుగా “ఓహో । వితాయీ $” ఆవి తన ధోరణి (ప్రారం థించాడు. ఆపైన “అందరు విళ్శబ్దం ః విళ్శబ్దం 1” ఆవి శేకపెట్టి వోరారా వికా యూని ఆలినందించాడు.

కవి ట్‌

“వాగుంది వాయనా। ఛాలా టాగుంది 1....జయరామచండ్రా ॥....అయికే విశాయీ, విన్నర్శాతి వీవు (బహ్మాండంగా పాడేశావుళే?! చాలా బాగుంది: చాలా బాగుంది! చాలా బాగుంది కపివరా;” వివ్రనగుని పాఠ వేళాకోళంతో వికాయీకి నే డెంతయినా మనస్తాపం కలిగింది. కజకాలంపాటు మూతి. ముక్కు ముడుచుకుని గంలీరంగా ఉండిపోయాడు.

అయికే వివ్రవదు డానంగతే పట్టించుకోలేదు ! వితాయా ననూధాన మిన్వడం లేదని పసికట్టి మళ్ళీ అందుకున్నాడు.

“ట్వతే నితయీ నీవు ఎలాంటి పాట పాడాపు? హనుమంతుడిలాగ "ఉన్‌, ఉప్‌, ఉప్‌; మరి పాట కట్టి పెట్టరా. ఉప్‌, ఉప్‌, ఉప్‌ మహాదేచా 1” అన్నావా అవునా? అంతేనా?

ఆత డటుపిమ్మట అదేసవిగా విరగబడినవ్వడం (పారంభించాడు.

విశాయీ చేశులుజోడించి గంభీకన్వరంకో నమాదానం చెప్పాడు.

“చి త్తంబాబూ ః నేమ వట్టి కోతిని! కొండముచ్చును అంతేకాదు 1 మూర్చుజ్జీ, అల్పుట్డీ, లేకపోతే హనమంతుణ్జి। జాందినండుణ్ణి 1 ఈక్కువకులంలో పుట్టినవాల్డీః మీరేమన్నా అదే అక్షరాలా నిజం”

ఆలాగన్నపిమ్మట అతడు బవియామామవైపు తన టీసాాత ఎత్తి పట్టుకుని “ఇదిగో, ఏమండోయ్‌, దుకాణం పెత్తనందారుగారూ । దీనిలో టీ పొయ్యండి 1" అన్నాడు.

ఆపైన పొమ్మివ్వడంకోనం వెంటనే రొంటిముడ్‌ విస్పడం (ప్రారంభించాడు.

బనియొమామ ప్యాతలో టీ పోళాడు.

“మామా, అని పఏలవడం మానేవి, దుకాణం 'పెత్తనందారుగారూ, అవి ఏడో 'పెద్ద "పేరుపెట్టి పిలుస్తున్నావే । వింధుత్వంగావి తెంచి వేసుకోవాలని ఆలోచిస్తున్నా 'చేమిటి

వితాయీ ననాధానం చెన్పలేదు. బఐవియామామే మళ్ళీ (ప్రారంభించాడు.

“ఏవ్రరేమన్నానరేగావి, మా వితాయీ నిన్న చాలా అద్భుకంగా పొడాడు! చాలా కమ్మగా పాడాడు ;”

న! కవి విప్రవదుడు వెంటనే వడక ఒకటి తీసుకునచ్చి దాని కొక కన్నంపొడిచి, చావిలో ఒకతాడు దూరుస్తూ, దూరుస్తూ నెమ్మదిగా అందుకున్నాడు. ఎఆ్రంద్రుచేత మన కపీశ్వరుడికొక మెడల్‌ బహుమతీగా ఇవ్వాలి :” అయితే దానికేనూ(త్రము అవకాశం ఇవ్వకుండానే వితాయీ తన టీప్యాత్ర తీను కువి వెంటనే ఆక్కడివించి వెళ్ళిపోయాడు. ఆంఠలోవే తొమ్మిదిన్నరబండి ప్లాట్‌ఫారమ్‌మీదికి వచ్చి విలబడింది. వితాయీ మూటలు మొయ్యడానికి అటువైపు వెళ్ళి ఉంటాడని బవియామూమ, మివవదుడు ఊహించుకున్నారు. కాని ప్లాట్‌ ఫారమ్‌మీదినించే “ఉస్తాద్‌ ః ఉస్తాద్‌ :"' అవి చౌతా గట్టిగా పిలిదాడు. వమాధానం రాకలోవడంవల్ల రొజా కావే స్ప్టాలుదగ్గిరికి వరిగెత్తుకు వచ్చాడు. బవియామామ “ఇప్పుడే ఇక్కడినించి వెళ్ళాడే । ప్లాట్‌ఫారమ్‌మీద కనిపించ లేదా?”” అవి అడిగాడు. రాణా నాలుగువైపులా జగ త్తగా పరిశీలించాడు. ఒక చెట్టుకిందివించి ఒదుగుతూ ఒదుగుకూ తన ఇంటివైపు సాగిపోతున్న వితాయీ కనిపించాడు. రాజా వెంటనే తొందరగా అతవిదగ్గిరికి వెళ్ళాడు. ఎగ్రామంలోకి ఒకమూట తీనుకువెళ్ళాలి భాయీ! ఒకనంచీ, ఒకబెడ్డింగు తీనుకువెళ్ళాలి.” వితాయీ తల ఆడ్డంగా తిప్పి “నేను తీనుకువెళ్ళము 1” అన్నాడు. “ఆరే, ఆయన ఎవరో తెలుసా? చాలా గొవ్పజంటివారి అల్లాడు; బాగా ఎక్కువగా ముట్టుతుంది.” “వేము వెళ్ళదలుచుకో లేదు 1” “పం ఒంట్లోగావి వాగాలేదా 1” ఆబ్రేస్ర్రేం వ్రాగావే ఉన్నానుః అయినా వేను మరి వెళ్ళకలుచుకోలేదు అంతే “౨ ంద్రుచేత ౩” రాజా బాగా ఆళ్ళ ృర్యవడ్డాడు. వితాయీ విషజ్ణవై ఖరితో గంఫీరంగా చిన్నగావన్వి అన్నాడు. “వన్డే నింక కూలీ, గీవీ చెయ్యదలుచుకో లేదు రాజా ఈమారు రాజా నిలుపువా విర్హాంతనడ్డాడు ః

తవ ! అయిదు వితాయా ఇంటికి తిరిగివచ్చి, వెంటనే రామాయణపున్తకం పైకి తీశాడు: ఉమారుమవి ఒక దీర్చవిశ్వానం విడిచిపెట్టి అఆచంచలమయిన ఏకా(గకతో ఆ వున్తకం తెరిచాడు. వివ్రవదువి వేళాకోళంనల్ల అతవి హృదయాంతరాళంలో విపరీతమయిన యాతన కలిగింది.

“మూర్థుడా బావనయ్యకేమితెలుసును ౩" అమకుని వితాయీ నమాధానవడడావికీ (వ్రయత్నించాడు. కాని ఆతవి మనస్పేమాత్రము శాంతించలేదు ! అయినా వితాయీ రామాయణప్పన్తకం పుట లటు ఇటు తిరగవేస్తూ రత్నాకరుడన్న బండి పోటుదొంగకత దగ్గిరికి వచ్చాడు. అ కథ చదవడం (పారంఖించాడు. ఆళడాకత చాలాసారులే చదివాడు కాని నేడా కథ ఒక కా త్తరూవంతో, కొ త్తఆర్భంతో అతవి కెంతో ఉత్సాహం కలిగించింది! అసణ అదీ చదవకముసుపే అ గాథ ఆంతా ఒక్క-సారిగా అతని మనోనేేశ్రాల నమక్షంలో సాక్షక్కరించింది ।! వెమవెంటనే విశాయా కళ్ళమ్మట వీళ్లు తిరిగాయి: కళ్లు తుడుచుకుని తిరిగి చదవడం మొదలు పెట్టాడు.

“*బన్మాకొలువుకూటంలో రామనామం నం పాదించుకున్నాడు రత్నాకరుడు । నహవననంవత్పరాల వర్యంతము ఇపిస్తాడింక అదే అమృతమధురవామం 1”

అంతలోవే వీధిలోవించి “ఉస్తాద్‌ 1” అన్న రాజా కేక వినిపించింది. అంటీ అంటనట్టు ముఖంపెట్టి “రాః రాజా। రా; అవి వితాయీ అతనివి లోపలి కాహ్వావించాడు,

రాజా లోవలికి వచ్చి కూర్చుంటూనే అడిగాడు.

న! కవి *ప్టమ్విట్రికథ భాయీ | నీవింక కూలిసవి చెయ్యనా ౪? విఠాయీ నవ్వాడు. *+విన్స్లు।; ముందీ కథ విను: “*ఆదంతా ఆవకలసెట్టు! ఆన లీదదువువంధ్యల మూలాన్నే వీ తల తిరిగి పోయింది 1” వితాయీ ఆదే శ్షణంలో తిరిగి చదవడం మొదలుపెట్టాడు. గత్యంఠరంలేక రాజా ఒక బీడీ వెలిగించి పట్టుకువి ఏనడానికి పిద్ధపడ్డాడు. “వరం (ప్రసాదించి (బ్రహ్మ తన లోకావికి తరలిపోయె । కృత్తివానకవి ఆది కాండగానం సమౌపప్తి నొందించె 1” చదవడం ముగించినవిమ్మట వితాయా రాజావైపు చూశాడు. ఆత డా గానంతో తన్మయుడై. కరిగిపోయాడు : ప్పీశ్రారామ్‌ । సీతారామ్‌ !....చాలా బాగా చదివావు ఉస్తాగ్‌ ! అద్భుతంగా చదివావు 1” విశాయావి మనసారా అభినందించాడు. ఆత డీసారి గలీకదృష్టితో తన అలి ప్రాయం వ్య కక్రీకరించాడు. “జప్పు డింక నీవే కాస్త లోతుగా ఆలోచించు భాయీ :” రాజా బాగా ఆశ్చర్యపడి “ఏమిటది ౪" అవి (పళ్నించాడు. కిటికీలోవించి రై ల్వేలై నమీదుగా దూరంగా దృష్టిపారిస్తూ వితాయా అందు కన్నాడు. “'రత్నాకరు డటుపిన్మటి కవీశ్వరుడయ్యాడనుకో ॥ ఆ తరవాళకూడా అత డీంకా ఐందిపోటుదొంగఠ నాలు చెయ్యాలంటావా ౪ మనువుల్ని చంపాలంటావా?ొ “క్రాదు కొదు ఉస్తాద్‌ 1 ఎన్నటికి అలాగ జరగడావికి వీలులేదు 1 వీలులేదు *ట్రయితే, విన్నర్యాతి జరిగిందంతా తిరిగి ఒక్కసారి క్ఞావకంచేసుకో ॥ నాలుగువై పులవించి నన్నందరు "క విగాయకుడు ।! కవిగాయకుడు :”” అవి అకొ శావికేఎ త్రీ వేళారుగా 1" *అపుము। ఆ మాట నిజమే: వీవన్నది విజమే[ో “ఆయితే నే వింక మూటలు నెటత్తిమీన 'పెళ్టాకువి మొయ్యడం బాగుంటుందా? వాల్మీకిమహార్షికథ అలాగుంచు ? నక్క-ఎక్కడ 1 వాగలోక మెక్కుడ ? ఆయన

కవి ఈతి భగవానుని అంళంవల్ల ఆవకరించాడు; సాషెళ్తు దైవాంశనంళూళుడు :.... అయితే నేనుకూడా కవినే: అంత తక్కువవనాజ్హేమికాదు 1”

ఇప్పటికి రాజా కంతా అనగతమయిండి । అత్యంత గౌరవంతో, ఆశ్చర్యంతో వోటమాటలేక వితాయీ వైపలాగే చూశాడు.

వెంటనే వితాయీ అందుకున్నాడు.

“మాట్టాడవేం రాజొ : చెవమరిః వేవింకా కూలి చెయ్యడం బాగుంటుందా? లోకులందరు ఛీఛీ ఆవి మొహంమీద ఉమ్మెయ్యరూ ? మాట్టాడవేం? కవి మూటలు మోస్తున్నాడని దుమ్మె త్రిపొయ్యరూ ౪”

“అవును; ఆ మాట విజమే:”” అన్నాడు రాజా, కాని నురుక్షణంలోనే రవంత సే పాలోచించాడు.

"అయితే ఒకమాట ఆలోచించాలి.”

“వరే, అదేమిటో వయటపెట్లు 1”

రాజా ముఠంకేని చూస్తూ అడిగాడు నితాయీ,

“ఏదో ఒకపవిచెయ్యకపోతే రోజు గడవదుగదా భాయాః కొవన్హ అన్నవస్తాల మాట అఆలోచించుకోవాలిగదా $”

దానిమీద మాటిమాటికి తల అడ్డంగాతిప్పి ఆళవిమాట కొట్టిపారవేస్తూ విశాయా అందుకున్నాడు.

“ఆది అంతా నే నాలోచించడంలేదు రాజా । రోజు రెండుపూటలా కాకపోయినా ఒక్క_పూటయినా భోజనం చేస్తాను. ఆదికూడా దొర క్కపోతే ఆ ఒక్క-పూటకూడా ఉపవాసం ఉంటాను ; తెలివిందా?

ఆపైన గంఖీరకంకస్వరంతో, విపరీకావేళంతో మళ్లీ అన్నాడు.

“భగవంతుడు నన్నాక కవిగా వృష్టించాడు గదా । అప్పు డింక_”

వికాయీ తా నంగీకరించేది లేదన్నట్లు తల అడ్డంగాతిన్సుకూ. ఇక మూటలు మొయ్యదలుచుకో లేదని విష్కర్షగా చెప్పి వేశాడు

రావా తీవ్రంగా ఆలోచిస్తూ ఒక సుదీర్చవిశ్వానం విడిచిపెట్టి తన మాతృవాణి వనంగభాషలో పరిష్కారమార్గం వెల్లడించాడు.

“నిజమే ఉస్తాద్‌ : నీవింక తక్కువ వనులేవి చెయ్యకూడదు! ఆది టొ త్తిగా బాగుండదు 1” కంా4

క్రి కవి ఆపైన రాశామీద వితాయీకి కలిగిన ఆత్మీయత కవధిలేదు 1 త్మవభావావేశంతో అదేమాట అన్నాడు. ల్సీన్చ వ్రాళ్లు విజముయిన నెచ్చెలివి రాజా 1” నిజంగా నీకు స్నేవాతుడయినందుకు నే నెంతో అదృష్టవంతుణ్ణీ వితాయా ॥ ఎంతో ఆదృష్టవంతుణ్ణ్‌ 1” రాజా ఆవేశంతో ఉల్పి తబ్బిబ్బృయ్యాడు ః అంకలోనే ఒక విట్టూరుపు విడిచిపెట్టి ఉసూరుమన్నాడు వితాయా. =4చ్చే ప్రీవేళ చాలా దుఃఖవడ్డాను భాయీ :” “ద్ర్యబ్రమా? ఎవరు విన్నలాగ దుఃఖ పెట్టినవారు ఫి “ప్పి విప్రవదులు ! నన్న కసివరు డన్నారు. అంహపే హనుమంతుడన్నమాట । వే నేమన్నా హనుమంతుడ్డా రాజా 1” క్షణంలో రాజా విటారుగా కూర్చున్నాడు. ఆతవి మిలిటరీధోరణ్‌ అంశా ఒక్క- సారిగా తలకెక్కింది. అ్యగ్రహావేశంతో ఊగిపోతూ (ప్రళ్నించాడు. “అయితే నీవు వెంటనే దావికి జనా బెందు కివ్వలేదు ౩” "జవాబు. జీస్వా చివరిదాకౌ వచ్చింది రాశా! కౌవి తమాయించుకున్నాను. (వాహ్మణజన్మ ఎత్తిన మూర్థబలీవర్ద కన్న కోతి అవేకవిధాల గొవ్పది :” “వ్విమే 1 వీ వన్నది కొదనడం లేదు, అయితే బలీవర్ణమం'టే ఏమిటి?” “*బలీవర్డ మంపే ఎద్దు :”” అన్నాడు నితాయీ. అటుపిమ్మట అప్పుడే న్వయంగా రచించిన ఒకగీతిక చదివాడు. *వ్రపంచంలో నర్వము నహించగలిగినవారే మహనీయులు ః కమతో తుల్యమయిన ధర్మం మరి లేదు కవిత వళఠించి తిరిగి అన్నాడు నితాయీ. అన్టే నాయన్ని మవ్నించాను, తెలిసిందా రాజా 1 అసలే (టాహ్మజణుడు. అందులో రోగిష్టి. ఆపైన మూర్థుడు! కవకవే వేను ఆయన్ని మన్నించాను.” లాణా సరమానందభరితు డయ్యాడు. కొన్నిక్షణాలనరకు మౌనంవపించి న్వచ్భమైన వంగభాషలో చాలా మంచివనే చేశావని మెచ్చుకున్నాడు. ఆపైన తిరిగి అరనిసంగతి ఎత్తుకున్నాడు.

కవి క్‌

*“ఆయికే నీవింక ఏంచేద్దా మనుకుంటున్నాపు వితాయా? ఏదో ఒకవని చెయ్యాలి గదా మరిః పొట్ట మనం చెప్పినమాట వినవే: అటువంటీది ఈ (పసం చంలో మరి లేదే!”

“ఒకదుకాణం పెట్టుకుందా మనుకుంటున్నాను.””

“ద్పుకాణమా ?””

“అవును దుకాణమే : వీడీలదుకాణం. నా అంతట నేనే వీడీలు తయారుచేస్తాను, అవ్వన్ని ప్రేషన్‌పక్కన మృరిచెట్టుక్రింద పెట్టి ఆమ్ముతాను. రెండుమూడు వీగలెట్‌ పెన్టైలుకూడా ఆ దుకొణంలో పెడతాను.”

రాణా బాగా ఉత్పాహపడ్డాడు.

"అయితే దాలా బాగా ఉంది ఈ అలోచన : అద్భుతంగా ఉంది $ొ

అయినా వితాయీ కొంచెం విరుత్సాహంగానే అన్నాడు.

“ఐబవియామామ దీనిమీద మనస్సులో బాధపడతాడు. కాని.”

“ఇంకా ఆ కౌని ఎందుకు? అతగాడు బాధవడితే మనకేం? నీ కిందునల్ల కడుపునిండా తండి దొరుకుతుంది.”

“అదికాదు భాయీ, నే ననేది। ఎవ్వరికయినా నరే, నష్టం కలిగించడం నా కిష్టం లేదు 1 అదీగాక తమలపాకులు, టీ, నీళ్లు వేనిప్తే ఎవ్వరు ముట్టరు :” అలా గంటూనే వితాయా ఒక్కమారుగా ఉప్పొంగిపోయాడు :

“అయుకే రాజా, వెదుళ్లుకొవి చిన్నచిన్న కుర్చీలు, సజ్జలు బాలా అందంగా తయారుచేపి అమ్మితే ఎలా ఉంటుందంటావు ?””

“అది అన్నింటికన్న చాలా మంచిపవి :”

“కావి వ్యివపదు లేమంటారో తెలుసునా? నా ఎరుకులవృత్తికేని వేలెత్తి చూపించి “ఎరుకుల కుర్రవాడు 1” అవి హేళన చేస్తారు.”

పళ్లు వటపటకొరికి కస్పుమన్నాడు రాజా.

“*ఒక్క_నాడు చెవులు రెండు వట్టుకువి గట్టిగా మెలిపెడికే నరిః బాపనయ్య రోగం కుదురుతుంది ।"”

“"అలాగనకు రాజా; వెయ్యి తన్పుడుననులు చేసినా ఆయన (బ్రొవ్మడు। “బ్రాహ్మణు డాగహి_ప్తే మరి (ప్రళయమే: (ాహ్మణుడు సామాన్యుడు కొడు; అవి మన ధర్మళాస్త్రా లంటున్నాయి, అదీగాక...”

శ్‌ ళవి

“ధ్రూత్‌ 1 (బ్రాహ్మడా? ఏడునందలమంది (బ్రాహ్మలయినా ఒక్క కొంగతో షమానమే: ఆ వడికాళ్లు విరగ్గాట్టలేవూ 1....(బ్రాహ్మడు 1" రాజా మధ్యలోనే అడ్డుకుని గర్జించాడు.

విశాయీ నవ్వాడు.

“*ఆలాగనకు రాజా పోనీలే; నన్ను ఎరుకుల క్కురవాడనపీ। ఆ మాటమీద విగ్గుపడడ మెందుకు ? ఎరుకులం'టే తక్కువవారా? ఎరుకులూ మమషులే ; వావ వయ్యలూ మనుషులే 1”

“*అపునవును ; దీనిలో తలవం'సేమిటి ? ఎరుకులకుర్రవాడననీ ; తప్పేమిటి?

రొణా కీక ఆ మాటలో తప్పేమి కనబడలేదు 1

“సరే, పీవు దుకాణం తెరవడం చాలా బాగుంది! ఆపైన పసెళ్లికూడా చేసుకో ఉస్తాద్‌: కాస్త కుటుంబం ఏర్పరుచుకో 1” నెమ్మదిగా నలహా ఇచ్చాడు రాజాం

దానిమీద తన అయిష్టం వ్యక్రీకరించి, పెదవి విరిచి “ఆ సంగతి నాదగ్గిర తల "పెట్టకు అన్నాడు వితాయీ.

*ఆదేం మాట భాయీ! నీమాట నేమ వినదలుచుకోలేదు : తెలిసిందా

*వ్లరే గినికేంలేగావి, నే నొక కథ చెబుకాను, విను:”

కథళలంళే చెవికోసుకుంటాడు రాజా. వెంటనే ఒక బీడీ వెలిగించి కుదురుగా కూర్చున్నాడు. వితాయీ తోకతెగిన వక్కకథ మొదలుపెట్టాడు. ఆది పూర్తిచేసి తిరిగి అందుకున్నాడు,

ఈస్టీన్చు స్రోక్ర తెగ్గ్లోసుకుని నమ్నకూడా అదేవవి చెయ్యమంటున్నావు ॥ వేము దాని కంగీకరించేది లేదు 1”

రాజా కొంచెం నవ్వాడు కాని వెంటనే మొదలుపెట్టాడు.

“పీ వంటున్నమాట టొ త్తిగా బాగాలేదు. (ప్రపంచంలో జన్మ ఎత్తిన తరవాత 'పెళ్లిచేనుకోకపోతే మరేమిటి చేస్తావు ?”

వెంటనే వితాయూ అందుకున్నాడు.

“పీక్రు మతిపోయింది రాజా: సెళ్లి చేసుకుంటే చిట్టచివరికి లేవిపోవిచిక్కుల్లో ఈల దూర్చాలి ! అదీగాక మా కులంలో పిల్లలకి చదువుల మర్మాలెలాగ తెలుస్తాయి * రా్రింబగక్లు పిచ్చిపిచ్చి వాగుడుతన్స వాళ్ళకేం తెలుసు? అదీగాక...”

ళవి ః మాట పూ శ్రికాకమునుపే వకవకనవ్వాడు.

రాజా బొమముడి విరిచి (వళ్నించాడు,

“ఖ్లదేం మాట ఉస్తాద్‌ ? ఎందుకలాగ నవ్వుతావు ౯

“వ్రవ్వకేంచెయ్యమంటావు ? మన మనస్సుకి నచ్చినసపిల్ల ఎక్కడ దొరుకు తుంది?”

చిరునవ్వు చిలకరించాడు వికాయీ,

“గ్షూడు భాయీ. నే నొక కవిగాయకుణ్ణి । వట్టి నంపారనక్షం పిల్లమీద నా మనసు పోదు; తెలిసిందా ?”

రాజూ ఈసారి ఒక్కమారుగా విరగబడి నవ్వాడు ! అతడు మనసారా నవ్వా డంపే గొంతుస్థాయి బాగా హెచ్చిపోతుంది! అ నవ్వు కొంత వెకిలిగా నూరి పోతుంది : మరికొన్ని క్షణాలలోనే రాజా ఆ నవ్వు ఆపి, వికాయీ చెప్పింది అడు రాలా విజమే అని అంగీకరిస్తూ తన ఉత్సాహం వ్య _క్రీకరించాడు.

“పీగ్రా నిజమయినమాట చెప్పావు వితాయీ । వీ వన్నదినిజం 1 నేమ 'నైన్యంలో చేరినప్పుడు ఆయా దేశాలలో అచ్చంగా పుప్వులలాంటి అందక శ్రెల్ని చూశాను 4 వీ వెప్పుడయినా ఇరానీ అందక శ్తెల్ని చూకావా?: అంత సొగనయిన వాళ్ళు ఇం కెక్కుడున్నారు ?”

రాజా సంభాషణ ఆంతటితో ఆగిపోయింది, కావి అతవి పూర్వానుభవాల న్మృృతులింకా ఆలాగే నిలిచిపోయాయి. రాజా తటస్థదృష్టితో కిటికీలోనించి అనతి దూరంలో విస్తరించిన పొలాలకేసి చూశాడు. ఆయితే నే డక్కడ పంటచేలేవి లేవు! అయినా ఆ వట్టి పొలాలలోనే ఆతవికి ఆ అందక త్తిల సొందర్యం మిల మిల మెరిసినట్టుంది : నితాయీకూడా ఆ కిటికీలోనించి తనదృష్టి సారించాడు. ముమ్మందుగా ఆతనికి రైల్వేలైను తళతళలాడుతూ వంప్ప తిరిగిన వ్రదేశం పాజొత్కరించింది. దావిమద బంగారులిందుపు కనిపించింది. నికాయీ చూపు ఆ విందువుమిదనే నిశ్చలంగా కేంద్రీకరించింది. అటుపిమ్మట కెలకెల్లని రెల్లపూవు వంటి ఒక సుదీర్హ రేఖ! అరేఖ చిట్టచివర పైభాగాంమీదనే ఇప్పుడా పైడి విందు వులు గోచరించింది. ఆది తళతళలాడుతూ కనుదోయికి మిరుమిట్లు కలిగిస్తూ ముమ్మందుకు సొగివస్తున్నది 1

ణ్‌ కవి

ఆవిధంగా కొనసాగుతున్న వారిద్దరి మౌనము ఒక్కమారుగా భంగపరిచింది, రాజాభార్య సెనుగొంతు నవ్వడి 1 ఆమె 'పెద్దగా కేకలు పెడుతున్నది! రాజా ఆ నమయంలో అక్కడ కూర్చుని నితాయీతో పిచ్చాపాటీ కబుర్లలో పడ్డాడు! అది ఆమె తన దురదృష్టాని కొక తార్కాణంగా ఎత్తి చూపి, వాడివాడి ములుకులనంటి వలుకులతో మాటిమాటికి ఎ త్తిపొడుస్తున్నది.

“వా మదుటిమీద రాత ఇలాగున్నపవ్పుడు, ఇంక ఎవరినంకే ఏం లాభం? తెల్లవారింది మొదలు మధ్యాహ్నం రెండురూములదాకౌ ఆ మనిషి కింక ఇంటి సంగతే పట్టదయిరి! .. ఇంక నే వేమి చేసేది? ఆ పరమాత్ము డింక నానె త్తిమీగ ఇన్ని విప్పులు పోసినా బాగుండును !..., వే వింక బండరాయితో తల దిద్దలు కొట్టు కున్నా బాగుండును :”

రాజాముఖం కణంలో భయంకరంగా మారిపోయింది !: ఆతడు తటాలున లేచి విలుచున్నాడు ! వితాయీ బాగా కంగారుపడి “ఎక్కడికి వెడుతున్నాపు?”” అవి ఆడిగాడు.

“వస్తాను ! ఇదిగో, ఇప్పుడే వస్తాను!” అని చెప్పి క్షణంలో అక్కడివించి వెళ్ళిపోయాడు రాజా:

“రాజా 1 రాజా :” అవి ఏలుస్తూ వితాయీ అతని వెనకాలే వెళ్ళి ద్వారందగ్గిర నిలబడిపోయాడు. విరగబడి నవ్వుతూ మరికొన్ని క్షణాలలోనే రాజు అక్కడికి తిరిగివచ్చాడు, అలాగ నవ్వుతూనే అత డక్కడ నేలమీద మేను వాల్చాడు. “ఏమిటి ? ఏమిటి జరిగింది?” అవి (వళ్నంచాడు నికాయీ.

అయితే రాజా నవ్వు (ప్రశ్నతో ఆగలేదు! అంత పెద్దగా ఆదేవవిగా నవ్వు ఈున్నప్పుడు నోటమాట వెలువడదు. ఆయినా అతికష్టంమీద “పారిపోయింది £ ఆ పొలాలలోకి పారిపోయింది (“ అన్నాడు రాజా. మళ్ళీ అదేవనిగా ఆ ఎడతెగని నవ్వు £ నితాయీకి అంతా అర్థమయింది. నోటికి వచ్చినట్టు తిట్టుతూ కేకలు వేస్తున్న రాజాభార్య రౌ్యద్రమూర్రి అయి భర్తఖంటిలో అడుగుపెట్టగానే హడలెల్తిపోయి. పెరటిగుమ్మం తలుపు తెరిచి కాలికొద్ది పరుగు పెట్టింది రాజా లేచి నిలుచున్నాడు. వెనక్కి తిరిగి చూచినట్టు అభినయించి ఇలాగన్నాడు.

“ఇదిగో ఇలాగే వెనక్కి. తిరిగిచూనింది, వేనొక ఆడుగు ముందుకి వెయ్యగానే మళ్ళీ వరుగు లంకించుకుంది ;””

కవి కక

అంటే రాజా ఒక ఆడుగు ముందుకి వెయ్యగానే అది చూసీ చూడగానే రాజా భార్య వరుగుపెట్టిం దన్నమాట : ఆతరవాత వెనక్కి. తిరిగిచూసి, రాజా ముందుకి వస్తున్న నంగతి గమనించి మళ్ళీ పరుగు (ప్రారంభించిందన్నమాట ః రాజా పిడిక్‌లి అం'పే ఆమె కెంతయినా భయం: అ కథ అంతా చెబుకూ చెబుతూ రాజా తిరిగి ఆలాగే విరగబడి నవ్వాడు!

నరీగ్గా ఇదేసనమయంలో చిన్నరాణి లోవలికి వచ్చి విలుచున్నది. ఆమె తెల్లగా ఉతికిన పొట్టినీర కట్టుకున్నది. ఆది ముఠకనూలుతో తయారుచేవిన నేతచీర, నెత్తి మీది చుట్టకుదురుమీద తళతళలాడుతున్న చిన్న ఇత్తడి పాలనిందె. ఆది మిట్టి మధ్యాహ్న వేళ ఎండలో బంగారునిందెలా మిలమిల మెరుస్తున్నది.

*ర్రా। చిన్నరాణీ! రొ :” అని విశాయీ ఎంతో ఆదరంగా లోపలి కాహ్వా వించాడు.

రాజా ఆవిధంగా విరగబడి నవ్వడం చూపి, చిన్నరాణి ఇనుమిక్కిలిగా ఆశ్చర్య వడింది. అతవివైపు వేలెత్తి విర్దేశంచి, విశాయీని ఉద్దేంచి ఆమె తన కలవా టయిన తొందరరోరణీలో అడిగింది.

“*ఎందుకలాగ అంత ఇదిగా నవ్వుతున్నారు బానగారు 1”

“ఆయన్నే అడిగి కమకో్కోరాదూ?”” అన్నాడు నికాయీ నవ్వుతూ.

“అయ్యో 1 అయ్యో: ఎందుకండీ, అంఠ అలాగ నవ్వుతున్నారు బావగారూ? అడిగింది చిన్నరాణి, మరుక్షణంలో నే ఆ నవ్వురోరణి ఆమెలోకూడా నం(క్రమించి **హిహిహీ :”” అవి నవ్వడం మొదలు పెట్టింది. ఆది మిక్కీలి మృదువయిన వీణా రుంకొరంవంటి నవ్వు, అంతలో నే రాజా, వవ్వుఆంతా ఒక్కసారిగా ఆగిపోయింది. తనవైపు వేలెత్తి నిరేోంచి. ఆమె ఆవిధంగా నవ్వడంతో అతడొక్కసారి భగ్గుమువి మండివడ్డాడు : ఆ అమ్మాయి వెక్కిరించి వేళాకోళం చేస్తున్నదవి అనుమానవడ్డాడు. పెద్దగా గొంతెలత్తి “చాలు । చాలులే 1” అవి గట్టిగా హుంకరించి మందలించాడు.

ఆ మందలింపుతో ఆ అమ్మాయి నవ్వు తటాలున నిలిచిపోయింది. అంతలోనే రాజా మళ్ళీ విరుచుకుపడ్డాడు.

“వల్లవి రోడ్డుతారులా గున్నావే।: అలాగ వళ్ళికిలించి నవ్వుతావెందుకు ? టొత్తిగా విగ్గులేదా :"”

శ్‌కీ కవి

ఈపారి చిన్నరాణ్‌ దెల్పతిన్నట్టు విలుపునా విర్షాంతవడింది.

ఆపైన కొన్ని కజూంపాటు అలాగే ఉండిపోయి. చాలా తొందరగా వెళ్ళా అన్నట్టు ముఖంపెట్టి ఆమె ఆత్రపడింది.

“మీ పాలు తొందరగా తీసుకోండి బాబూ ; నాకు ఆలన్యమయిపోతూండి! మా ఇంటిదగ్గిర కూకలేస్తారు 1”

అంతలో నే రాజా మళ్ళీ కన్పుమన్నాడు.

పోనీకు కూడా ఒకనాడు గట్టిగా తగలవియ్యాలి ! అక్కలాగ బొలాలమ్మట పట్టిరిమ్మట..”

చిన్నరాణి మరి నవ్వలేదు. తలనంచుకువి పాలబిందెలోనించి కొలతగ్లాసుతో పాణతీపి, పట్టుకున్నది. *షన్సండ్తోయ్‌ : మీగిన్నె తీసుకురండి :”"

వితాయీ ఎంతో నొచ్చుకువి తన పాలగిన్నె ఆమె ముందుంచాడు.

“ఏం, కోవంవచ్చిందా చిన్నరాణీ ; కోపగించుకోకు : ””

చిన్నరాణి నమాధానం చెవ్పలేదు. తనపని ముగించుకువి అలాగే నిశ్శబ్దంగా వడిచి వెళ్లిపోయింది. ఈసారి రాజా వెనకవించి వేళాకోళం వట్టించాడు.

“ఓహ్‌ : చిన్నరాజి మామెయిల్‌గాడీ । అట్బో : అట్బో : ఎలాగ చకచకా నడిచి పోతూందో : అమ్మయ్యో:”” ఆయినా చిన్నరాణి మరి వెనక్కితిరిగి చూడలేదు 1 ఆవైన నిశాయీ అందుకున్నాడు,

“పీ వలాగ మాట్లాడడం టొప్తిగా తగవివవి భాయీ $”

"ఏం ఎందుచేత ?”” రాజా దాని కంగీకరించలేదు.

అకరవాత ““ధూత్‌। దాల్లే:”” అవి తవ అన్యాయం అంతా ఒక్కసారిగా గాలి లోకి ఎగర గొట్టి వేశాడు ;

మరుకణంలోనే అతడు లేచి విలుచున్నాడు. ఒంటిగంటన్నర బండికి గంట కొట్టాలి. అది వచ్చేసనమయం గుర్తించడానికి చిన్నరాజి ఒకవిగ్నల్‌ ! ఆమె విశాయాకి పాలుపోసి (గ్రామంలోకి వెళ్లగానే వెంటనే రాజా స్టేషన్‌కి పరుగు పెట్టాలి. అతడటువై పు బయలుదేరగానే దారిమధ్యలోనే స్రేషన్‌మాపష్టర్‌ “రాజా ;” అవి గట్టిగా పిలిచిన పిలుపు వినబడింది. వెంటనే రాణా "హుజూర్‌, హాజర్‌ ;”” ఆవి నమాధానం చెప్పాడు.

ళవి క చిన్నరాజి. రాణా ఇద్దరు అక్కడివించి వెళ్లి పోయారు. వికతాయా ఒక్కడే .దిగులువడి అక్కడే విలుచుండిపోయాడు. మనోజ్ఞన్వభావ, మధురమూర్హి చిన్న రాణీని రాణా అలాగ పరుషవాక్యాలతో తూలనాడడం బొత్తిగా బాగాలేదు: (వవంచంలో వలువురిని నంతోషపెట్టాలి ; నుఖపెట్లాలి ! మృదుమధురంగా (వనం గించాలి : ఆతనికి అతరుణంలో గఠర్వాత్రి పొడినపాట గుర్తువచ్చింది. “నుఖసారం కన్నీరేః కన్నీరే 1 నుమి భాయీ అవగతమయినది అంతా నాకిది (పేమవల్లనే అన్నా 1”.... ఒక్క- లే విశ్వానం విడిచిపెట్టి నితాయీ తిరిగి తన దినచర్యలో పడ్డాడు. చిన్నరాణి పాలుపోపి వెళ్లింది. ఇక టీ కాచాలి. లోపలికివెళ్లి పొయ్యివెలిగించాడు. చివియామాను రెండుకొనులు తీసుకుని కొలిచియిచ్చిన టీవల్ల ఆతనికి హుషారుగా ఉండడంలేదు. అదీగాక ఈవేశ ఒబ్లకూడ నసిగాలేదు. [్రితంర్యాత్రి వడినశ్రమవల్ల, అందోళన వల్లి. ర్యాత్రిర్మాతిఅంతా బాలావరకు విదలేనందువల్ల, ఈ వేళఅంతా ఆతనికి ఒళ్లంతా హూనమయినట్టుంది. తల తిరుగుతూంది. చెవులలో ఇప్పటికి డోలు, కంజిరాల నవ్వడులు భోరుమవి మారుమోగుతూనే ఉన్నాయి: కాన్త టీ గొంతులో పోసుకోకపోతే పరిస్టితి బాగుపడేటట్టు కనబడడంలేదు పొయ్యి రాజుకున్నతరవాత శెటిల్‌కి బదులుగా ఒక మట్టిపాాతలో నీళ్లపోని పొయ్యిమీది కెక్కించాడు వితాయా. తిరిగి అతని మనస్సులో ఆందోళన బయలు దేరింది. రాజా చిన్నరాణి నావిధంగా తూలవాడడం టౌ త్రిగా బాగాలేదు । చిన్నరాణి చాలా మంచిపిల్ల. ఈనా డామె తన దగ్గిరకూర్చుని ఎంతో కులాసాగా ఎన్నెన్నో కబిర్లుచెప్పి ఉండేది; అపుమ: తన్పకుండా చెప్పిఉండేది। ట్రీతంరాత్రి కవి నానంతో ఎంతో ఆళ్ళర్యపడి ఎన్నెన్నో కబుర్లుచెప్పి ఉండేది: కాని రాజూ చివాట్లతో ఆ అమ్మాయి మనప్పెంతో గాయవడింది ।; కనకనే పెదవి కదపకుండా చిరుక్కున వెనక్కితిరిగి వెళ్లి పోయింది 1

న! కవి “రోడ్డుకారులాంటి నల్లవిరంగు:” ఛీ, ఛీ: ఎందుకలాగ మాట్లాడడం ?- నలుపా ? చిన్నరాణి నలపా? రాణాకి కళ్లులేవు । అదీగాక నలు పేమయినా అంత. తీవిపోయిందా ? అంతతక్కువా ? కృష్ణుడు వల్లవివాడు : కోకిల నల్లనిది ! 'ేశరా8- నలుప్పు । ఆఅహాహా: ఆహాహా: చాలా అందమయిన తియ్యతియ్యని పాటచరణం మనస్సులో శిరుగుతున్నదే : ఆహా; ఎంతచక్కవి చరణం ః “వలనల్లవి నలుపే తీపిపోతే, తక్కున అయితే, తలనెరిసిన మరి కన్నీరేలా? కన్నీరేలా ?” ఆరు చాలా పొగనయిన చరణం వచ్చిందని నితాయా తనంతట తానే ఉప్పొంగి. పోయాడు | “వలనల్లని నలుపే తీపిపోతే, తక్కువ అయితే, తలనెరిసిన మరి కన్నీరేలా? కన్నీరేలా*?” వహవ్వా : వహనవ్వా : వహవ్వాః గౌను, కన్నీరేల? ఎదురుగా పొయ్యిమీది కెక్కించిన వీళ్ల నలనలకాగుతూ పొంగుతున్నాయి. వెంటనే నిశాయీ టీ ప్మాతదించి, టీ పొడుం వీటిలో వేపి కళాయిచేపిన పళ్లెం మూతపెట్టాడు. “పొంగుతున్న నీటిలో ఒకొక్కమనిషికి ఒకొక్కచంచాచొప్పున టీ పొడుంవేపి అయిదువిమిషాలవరకు వేచిఉండాలి.”” అన్న (పకటన ఆతడు వవియామామ స్టాల్‌లో చదివాడు. అపైన మరి ఏమిచెయ్యాలి ? విశాయా ఆ తరవాత తనమనస్సులో అ చరణం మాటిమాటికి పాడుకున్నాడు. కొవి రెండవచరణం స్ఫురించలేదు. కిటికీలోనించి కనిపిస్తున్న నల్లనివస్తువు లవ్నింటికేసి చూశాడు వితాయా. అయినా ఆఅ రెండవచరణం చక్కగా రాలేదు. మిగిరినరోజుల్లో అతడు వేడివేడినీటిలో టీ పొడుంవేసి మనస్సులో ఒకటిమొదలు

కవి క్‌ి కవి ఆరవై దాకొ ఆయిదుసారులు లెక్కి.స్తాడు. అవైన పాలు, వంచదారపోస్తాడు. ఈనాడు అవిధంగా జరగలేదు. మాటిమాటికి ఆ రెండవచరణమే మనస్సులో అమకున్నాడు. అంతలో నే ఆతవికి టీ నంగతి జ్ఞావకంవచ్చింది. వెంటనే పాలు, వంచదారపోపి టీ వడటోళాడు. కళాయిచేసిన ఒకపాొ(తలో కొంత టీ పోసుకుని, మిగిలినది రాజాకోనం జాగ త్తచేసి, టీ తాగినతరవాత నెమ్మదిగా వడిచివెళ్లి గుల్‌ మోహార్‌ చెట్టునీడలో కూర్చున్నాడు. ఇది ఆతనికి చాలా ఇష్టమయిన చోటు. నల్లనల్లవి పలచని ఆకులతో పెద్ద గొడుగులాగ విస్తరించిన గుల్‌ మోహర్‌ ః వితాయా అ అకులకేపిచూస్తూ “చాలా సున్నితమయిన ఆకులు 1" అంటూంటాడు. వై(త్రమానం చివరిరోజులలో ఆ చెట్టు గుత్తులుగుత్తులుగా వికసించిన ఎ(రఎ్మరవి పూలతో కలకలలాడుతూంటుంది. నితాయా ఆ నమయంలో సామాన్యంగా (ప్రతి రోజు ఆ చెట్టువీడలో కూర్చుంటాడు. ఆ పువ్వులకోనం చిన్నపిల్లలు గుంపులు గుంపులుగా అక్కడికి వస్తూంటారు. ఆయితే నితాయీ రాలినపువ్వులు మాత్రమే వాళ్ళకిచ్చి వంపించి వేస్తాడు. చెక్కి. పువ్వులు కొయ్యడానికి ఆంగీకరించడు,

'ప్టేషన్‌వించి రాజా గట్టిగా గొంతెత్తి పిలిచిన పిలుపు వినఐడుతూంది. ఈబండి లోనే గూడ్సు పెన్టైలుకూడా కొన్ని ఉన్నాయి. ఆ పెప్టెలు ఇక్కడ విడదీస్తారు. డావికోనం షంటింగు జరుగుతూంది.

ఇంతకుమును సే ఏర్పరిచిన ఇంకొక కూలీతోకలిపి వితాయా గూడ్పుపెళైెలు ముందుకు తోస్తున్నాడు. వెంటనే అతని లోలోపల తిరుగుతున్నపాట ఆగి పోయింది. దావిస్టానంలో (బ్రతుకుతెరువునుగురించి ఆలోచన పౌొటమరించిందిం అళడొక కవిగాయకుడు ! ఇంక కూలినవి చెయ్యడు! మరి కూలిసని చెయ్యక పోతే ఆపూట గడవడమెలాగ్‌ ?

ఆ అలోచనలమధ్యలో నే ఆల ౦ంతదూరంలో ఆతని కెదురుగా చరచరా సాగి పోతున్న చిన్నరాణి సాషెత్కరించింది! తెల్లవి ముఠకచీర ధరించిన ఆ యునతి 'రెల్లపువ్వులా మెరిసిపోతున్నది ః శిరస్పుమీద ఐంగారుకిరీటంలా తళతళలాడుతున్న చిన్న ఇ త్తడివిందె. అమె ఎంత తొందరగా మాట్లాడుతుందో అంత త్వరగా చర చరా సాగిపోతుంది : చిన్నరాణి అంతటి పొడగరికాదు. కావి వచ్చని వచ్చివెదురు కయిప్కులవంటి నెమ్మెవినంపులతో ఆమె సరళళరీరరేల కనుదోయి కానండం

న! ఠవి కలిగిస్తూ ఇన్లే ఆకర్షిస్తుంది. సన్నవి సళాకువంటి చిన్నరాణి దీర్చశరీరభంగిమలే విశాయీకి అన్నింటికన్న మిన్నగా కవిపిస్తాయి. ఆపైన నల్లనల్లవి ఆమె నెమ్మేవి ఛాయ, మార్దవం గమనవిస్తూంటే ఆతని కళ్లు మైమరుపు కలుగుతుంది । చిన్నరాణి శంటవిడినప్పుడల్లా నికాయీలో ఇవే తలపోతలు చెలరేగుతూంటాయి. చిన్నరాజణి నేడు మరింత తొందరగా చరచరా సాగిపోతున్నది! అదిగమనించి అతడు మనస్సులో కొంచెం నవ్వుకున్నాడు. అతన్నిచూస్తూనే ఆమె ఆలాగ అతి శ్వరితంగా సాగిపోతూంటుంది! ఇంకాన త్తువఉం టే చిన్నరాణినడకతో భూమి అదిరిపోయేది 1

ఎ-అయికే రాజా ఆమె వనలాగ దులిపివెయ్యడం బొ త్తిగా బాగాలేదు: తారు లాగ నల్లవి నలుపే; అంతమాత్రంచేత ఆమె నలాగ తీసిపారవెయ్యడం బాగా లేదు: విజానికామె చక్కవిచుక్క 1

నల్లనిగయితేమాత్రం ?

“వలనల్లవి నలుపే తీసిపోరే, తక్కువ అయితే, తలనెరిపిన మరి కన్నీరేలా ? కన్నీరేలా ౪”

చితాయా పిలిదాడు “చిన్నరాణీ : ఓ చిన్నరాణీ:

ఆమె లక్ష్య పెట్టలేదు. అలాగే తొందరతొందరగా సాగిపోతున్నది 1

“ట వా అందాలరాణీ $'” నిశాయీ మళ్లీ గట్టిగా పిలిదాడు.

చిన్నరాణి ఆశ్చర్యపడి తటాలున నిలిచిపోయింది :

చృదుమధురనస్వరంతో తొందర తొందరగా నమాధానం చెప్పింది.

“నాకు బౌత్తిగా వ్యవధిలేదు : త్వరగా వెళ్లాలి కి

“ఒక్కమాట : వివి వెళ్లుదువుగావి 1"

“ఆ చ్రెప్పేదేదో అక్కణీంచే చెప్పరాదూ?

అప్సి న్లా అందాలరాజీ. బిన్నరాజీ 2

మిక్కిలి తొందర తొందరగా ఆడుగులు వేసుకుంటూ చిన్నరాణి ఈసారి అతని 'కైదురుగావచ్చి విలబడింది.

“ఒకవేళ వీ అందాలరాణినని నే ననుకోకపోతే ౪”

“"అలాగమకోకపోతే చాలా వాధవడతాను, అంతేగదా చిన్నరాజీ,””

కవి థీ

దావరిక మేమా(్రములేవి ఆత్మీయతతో (ప్రనంగించాడు వితాయీ.

“ఆయితే ఆ చెప్పేదేదో త్వరగా తెమల్బరాదూ?"”” అన్నది చిన్నరాణి కొంత వ్రీమితవడిన కంఠన్వరంతో.

ఆమె ముఠంవై పుచూమ్తా మధురమందహానంతో “"కోవగించుకుంటున్నావాః”” అని (వశ్నించాడు వితాయీ.

క్షణకాలంలో చిన్నరాణ్‌ వెదురుచూపవుల కళ్లనిండా నీరునిండింది. అయినా ఆమె బాగా విబ్బరంగానే సమాధానం చెప్పింది.

“నేను నల్లవిదాన్ని। ఆపైన మాఇంట్లో నడిఉంటున్నాను । నా కష్టనుఖాలేవి గమవించేవాశ్లీ లేరు :"*

విశాయీ చిన్నగా నవ్వాడు.

“ఆయితే నాకు నలుపంటేనే చాలా ఇష్టం చిన్నరాణీ [”

అమెముఖం నల్లదనంలో ఎరుపుచాయ ఇంకా స్పష్టంగా పొడకట్టలేదు: కావి ఎంతో పిగ్గుపడుతున్నట్టు స్పష్టపడింది । అయినా అది ఆతడంతగా గమవించలేదు.

చెక్కిలిమీద అరచెయ్యి ఆవించి మృదున్వరంతో పాట (ప్రారంభించాడు.

“*వలనల్లవి నలుసే తీసిపోతే, తక్కువ ఆయితే, తలనెరిసిన మరి కవ్నీరేలా? కన్నీరేలా ౩”

మవుపిగ్గుతో చిమిడిపోతున్న చిన్నరాణి ఈసారి ఎంతో ఆళ్ళర్యపడి, మిక్కింలి. గౌరవంతో ఆతవికేసిచూపి “కొ త్తపాటా?” అవి (పశ్నించింది. వెనువెంటనే.

“నిన్న చాలా బాగా పాడారు ;” అని మనసారా అభినందించింది,

“నిజంగా పీకు చాలా బాగాఉందా నాపాటళి

“వాలా అద్భుతంగా ఉంది 1”

ఆ గ్రోన్లల్రిక్రిర్రా చిన్నరాణీ. కాస్త టీ తాగుదువుగాని 1”

“వద్దు ః వద్దు $”” అన్నది చిన్నరాణి. విజానికి ఆమెకు టీఅంపే చాలాఇష్టం ॥ కొని ఆమె ఆ మాటమాథతం పైకి అనలేకపోయింది ! అయ్యో

“నా అందాలరాణివికాదూ ? నా అందాలరాజీవికాదూ ?” అవి వితాయా ఎంతో ఆప్యాయంగా (బ్రతిమాలుకున్నాడు. అపైన లోవలికి వెళ్లాడు. రాజాకోనమవి టీ

శి కవి కొంత మూతపెట్టి ఉంచాడు. అది ఇంకా పొయ్యిమీదనే ఉన్నది. ఆటీ రెండు పా(త్రలలో నరిసమానంగాపోనీ, ఒకపాాత చిన్నరాణి ముందుంచాడు,

ఆమె మరింతగా సిగ్గుపడి “వద్దు! వద్దు ॥ మీరు తీసుకోండి 1” అన్నది.

“కాద్తు ! కొదు : తీసుకోవాలి : లేకపోతే నామీవ క్రోధం ఇంకా పోలేదన్న మాట :”

చిన్నరాణ్‌ ఆ ప్యాత తనముందుకు తీసుకుని గౌరవంతో మేళవించిన అశ్చ ఛశ్యంతో “'కోధం అంపే ఏమిటి?” అవి ఆడిగింది.

“కోరం అంకే కోనం! అది నీకోసం! కకార రేఫ ఓకారాలతో ధకలిప్తే క్రోధం అవుతుంది. 'హింసాక్రోధాలు చాలా ఆబ్బమైనవి। అవి ఎన్నడు మంచివి కావు :” అన్నమాట లెన్నడు వివలేదూ! నేను చెప్పింది బోధపడిందా? వానంటి గాయకుణ్ణి నీ వెన్నడు హాంపించకూడదుమరి ! నామీద ఆ్యగహవడకూడదు. క్రోధమంటే వట్టి చండాలుడన్నమాట |”

గఖీరాశ్చర్యంతో అమె రెవ్పవాల్బకుండా అలాగే ఆతవికేపిచూస్తూ అడిగింది.

“వరేగావి ఇవి అన్ని మీ రెలాగ నేర్చుకున్నారు?”

వీతాయీ తీవ్రంగా ఆకాశంవైపు దృష్టిసాగించి. గొప్ప వేడాంతిలా (వసం గించాడు.

“ఇదిఆంతా అ భగవానునిలీల చిన్నరాణీ: లేకపోతే నన్నాయన కవిగా నంక ల్పించి ఎరుకులకులంలో పుట్టించారెందుచేత ? చెప్పు $”

చిన్నరాణి ఈమారు సట్టరావి ఆశ్చర్యంతో మూర్తీభవించిన గౌరవంలా మారి పోయి రెప్పపొటులేకుండా వితాయీకేసి చూసింది. ఆ తరుణంలో అమె భావనా దృష్టిలో వేలకొలది (ప్రేక్షకులు ఆళ్చర్యవిశ్చేష్టితులై ఆ కవిగాయకుని గీతిక లాల కిస్తున్నారు । వారిసమక్షంలో కూర్చున్న వితాయీ న్వయంగా రచించిన గేయా లాలాపిస్తున్నాడు ః

అంతలోనే ఆకస్మాత్తుగా ఒక వేడివిట్టూర్చు విడిచిపెట్టి వితాయా తన మనో వేదన వెళ్ళ్లటోసుకున్నాడు.

“"అంకా అ దైవలీల: లేకపోకే నన్ను కసినరుడని.....అంపే హనుమంతుడని వేశాకోళం ఎందుకు పట్టిస్తారు ?””

కవి ణి

ఆమాటమీద చిన్నరాణి చాలా కృంగారువడి కనుబొమలు రెండు కుంచించి "వెనువెంటనే అడిగింది.

“*ఏవర్తు? ఎవరలాగ వేళాకోళం వట్టించినవారు 1”

వితాయీ తిరిగి సుదీర్‌ ౦గా విళ్వవించాడు.

“ఇప్పుడు అదంకావిని వీవేమిచెయ్యగలవు చెన్సు? టీ తాగు: చల్లారి పోతూంది.”

చిన్నరాణి ఈమారు రనంళ వెనక్కితిరిగి కూర్చుని “బావగారుగాని నస్తున్నా కేమో” అవి పరిశిలించి, ఆపైన విశాయీకేని రెనృవాల్బకుండా చూపింది. తిరిగి అలాగే వెనుదిరిగిచూవి టీ రవంతపుచ్చుకుని నెమ్మదిగా అడిగింది.

“మీ రీనంగతి నాకు చెప్పితీరాలిః; ఎవరలాగ వేళాకోళం వట్టించినవారు ? ఖావగారనుకుంటాను : అవునా?” వావగారం'పే రాజా అన్నమాట ।

“కాదు, కాదు చిన్నరాణీః; రాజా నాకు ఆత్మీయ మికుడు. చాలా మంచి మనిషి :"”

“అపునవును, చాలా మంచిమవిషే। తెలున్తూనేఉంది? నోరుతెరి స్టే అన్ని పాడుమాటలే 1”

“*ఆలాగనకు చిన్నరాణీ । విన్నాయన పరిహానం చేళాడంతే[?” నీవు మరద లివి! కనక పరిహానం చెయ్యచ్చు 1”

“వరిహానం అంకే ఏమిటి?”

“*పరిహోనమం కే 'వేశాకోళమన్నమాట : నీతో అయన నేశాకోళంగా మాట్లాడ వచ్చునుగదా $:

చిన్నరాణి మరి సమాధానం చెవ్పలేదు. నితాయీ చెప్పిందంతా కాదనకుండా అంగీకరించింది,

ఆమె కోనల వివీలశరీరకాంతికి, న్వభావానికి మధ్య, వంగీకానికి రాగావికి మధ్య ఉన్నంత ఆత్మీయత ఉన్నది ; మరికొన్ని గణాలపాటు అలాగ మౌనంగా ఉన్నతరవాత చిన్నరాణి మక్శీ అందుకున్నది.

“మీరన్నది విజమే, నామీద తెచ్చుకుంటే తెద్చుకున్నారుగావి, మొత్తంమీద చావగారు చాలా మంచిమనిషే:””

జ కవి

“బాలా చాలా మంచిమనిషి 1” వితాయీ అదేమాట రెట్టించాడు.

“*ఆయికే మిమ్మల్ని అలాగ వేళాకోళం చేసినవా దెనడు? ఆ సంగతి నాతో" చెప్పితీరాలి : ....వాడిమొహం తగలదిడా :””

“అలాగ తిట్టకు చిన్నరాజణీ !: ఆయన పుట్టింది (వ్రొహ్మణపుట్టుక దినియామామ దుకాణంలో అష్టావక్రమువిలాకూర్చువి వటవట వాగుతూంటారు చూడు; ఆయనే అ వి(వ్రపదులే 1”

“ఎందుకని అలాగ వేళాకోళం చేశారాయన 1”

“ప్వోసీలే; ఆగొడన మరి ఎత్తవద్దు । ఆయన (వ్రాహ్మణుడు ః వేను తక్కువ కలంలో పుట్టాను: ఏమన్నా నరేః అనవీ :”

“'అట్బో : అబ్బో : చాలా గొప్పబావనయ్య । అంతగొవ్చగా పాటలుకట్టి, అంత. అద్భుకంగా పాడుతున్నారే । ఆఅమౌత్రం గమవించవద్దూ ?”

చిన్నరాణి ఆవేశంతో ఊగిపోయింది. ఆ ఉద్వేగంలో ఆమె శిరన్పుమీని మునుగు తటాలున తొలిగిపోయింది 1 ఆంతలోనే సమ్మోహ్‌తనుధురదృష్టితో వితాయీ- ఆమెకేసి చూసి “చాలా చక్కగా ఆలంకరించుకున్నావే । చిన్నరాణీ :"* అన్నాడు.

ఆమె నల్లనల్లవి కురులమధ్య ఎ్మ్యరఎ(ర్రవి గుల్‌మోహర్‌' పూలగు త్తీ ఒకటి ఆలంకరించుకున్నది, మరుక్షణంలో నే చిన్నరాణి ఎంతో సిగ్గుపడి, బెదిరిన ఆడ లేడిలాగ మిక్కిలి కంగారుపడి, చేతులతో ముసుగు పైకెత్తి శ్మీఘంగా శరస్పుమీద. కప్పి వేనుకోటోయింది. కావి వితాయూ హఠాత్తుగా అమెచేతులు. రెండు పట్టాకువి. అడ్డుకున్నాడు.

“డిండు ! ఉండు । చిన్నరాణి : నన్నాక్కమారు చూడవీ |”

చిన్నరాణి వెంటనే +రస్సు కిందికి వంచివేపి, మరింతగా కంగారువడుతూ" “"విడ్రవండి ।! విడవండి।!”” అవి తొందర పెట్టింది.

వితాయా అంతలోనే పూర్తిగా తమాయించుకుని వెంటనే ఆమెచేతులు రెండు విడిచివేశాడు.

ఆవిధంగా విడుదలపొందిన చిన్నరాణ్‌ అలాగే తలవంచుకుని, ఆపాత కుభం చేసి కడిగిఇచ్చే మిషతో అది అంది పుచ్చుకుని తటాలున అక్కండినించి పారి పోయింది: వితాయా తాను చేపిన పనికి ఎంతో నొచ్చుకువి, విశ్చేష్టితుడై శరన్సు, కొంచెం నంచుకువిి “అయ్యయ్యో: ఇలా చేళానేమిటి ?"” అనుకున్నాడు.

కవి జ

అరడలోగే తలవంచుకుని కూర్చున్నాడు. అంతలోనే హకా క్తుగా కంగుమన్న: శబ్దం వినబడడంతో తల పైకెత్తి చూకాడు. చిన్నరాణి టీపాత అక్కడపెట్టి కన పాలవి.దె శిరన్పుసీద పెట్టుకుని చరచరా పాగిపోతువ్నది. అటుపిమ్మట నెమ్మదిగా వెనుదిరిగి చూనింది. నునువిగ్గుతో మేళవించిన చిరునవ్వుతో చిన్నరాణి లేతముఅం పొద్దుటి పీరెండలో చిగురులాకులాగ మిలమిలి మెరినిపోతున్నది। నితాయినైవు ఒక్కమారుచూవి అమె వెనువెంటనే వెనక్కితిరిగి, శన కలవాటయిన అడే త్వరితగమనంతో శీఘ్రంగా పాగిపోయింది. ఆ తొందరలో చిన్నరాణి- మునుగు తిరిగి తొలిగిపోయిందిగావి, ఆమె అది నవరించుకోకుండానే వెళ్లి పోయింది. - వళ్ళి వల్లవి ఆమె కురులమధ్య ఆ గుర్‌ మోహర్‌ పూలగు త్తి అకాళంలో కారకలాణి అపూర్వవై భవంతో (ప్రకొశిస్తున్నది

"లేదు చిన్నరాణి నామీద కోవగించుకోలేదు । వెగా వెడుతూవెడుతూ ఒక్క, పారి వెనుదిరిగి చూవ్‌ నవ్వింది! ఆ నల్ల వి కురులమధ్య ఆఅ పూలగు -ల్తి ఎంత అద్భు తంగా మెరిపిపోయింది :" అమకున్నాడు నితాయీ.' చిన్నరాణ్‌ కమ(క్రమంగా రెల్లు పూవుమీదడ బంగారు విందువులాగ బాటవంప్కలో లీనమయిండి.

వితాయీా అలాగే కూర్చువి మళ్లీ ఆలోచనలో వద్దాడుు అంతలోనే ఆతని పాటలో రెండవచరణం మృరించింది.

“పేరాలో ఆరణకుసుముమది కనుల వెలిగెనేల ౯” ఏడు

నల్లవి క్షేళరాశినుధ్య ఎరవి పూలసొగసు; పరిశిలిమ్తూ పాటలు రచిన్హూ కవికావర్చున్లు, కావి ఆ అందంచూని ఖనందిస్తూ దారమ్మట తిన్నగా వగ్రవడంమ్యూకం జరిగే వని కాదు: నిజంగా వితాయీ చాలా గట్టి ఇబ్బందిలో; వడ్డాడు కాలికి బాగా పెద్ద దెల్నే తగిలింది । కాలిబొటవవేలిగోరు పూర్తిగా చీరుకుపోయి - కక్తం (వవహించడత (ప్రారంభించింది. ఆతడాపాట ఆలోచిన్తూ చండీ దేవాలయం వై వు .వడివిపోతున్నాడుం

కూర్‌

ఖ కని చారిలో ఎన్వరు లేరు. ఎడమచెయ్యి ఎడమదెక్కిలిమీడ ఆనించి గొంకు నాగా "హెచ్చించి అతడాపాట పాడుకుంటున్నాడు. మధ్యమర్యన కుడిచేతి చూవుడుషేణు "పై కత్తి ఎవ్వరివై పో విశ్హశస్తున్నాడు. అతనికా నమయంలో "నల్ల వికేశరాశి మధ్య ష్యారఎ్యరవి పువ్వు” ఎదురుగా కవిపిస్తున్నది కొబోలు:ః చిన్నరాజి తొందర తొంద ఈగా అడుగులు వేముకుంటూ అతని ననుక్షంలోనే శీఘ్రంగా పాగిపోరున్నరి కొటోలును ॥ ఆమె వివీలకేళరాశిలో గుల్‌ మోవార్‌ పూలగుత్తి మిలమిలా మెరిసి సోతున్నది కొటోలును?

అదే నమయంలో కొలికి గట్టిగా దెబ్బికగలడంతో తటాలున విలిచిపోయాడు నిజాయీ. అత రీటీవల కొంచెం చిక్కాడు. దానిమీద కాలికి గట్టిడెన్చి తగలడంతో ఛరి తిరిగింది. వితాయీ ఇటీనల కొన్నాళ్ళవించి ఒక్కపూపే భోంచేస్తున్నాడు. (ప్రన్తుకం నంపాదన లేదు. కూడబెట్టుకున్నపొమ్ము కొంత ఉన్నదిగావి అది చాలా కర్కువ. దావితోనే దుకాణంలో కావలసిన నస్తువులన్ని కొమక్కోవాలి. కనకనే విజాయీ ఒకపూట లోఅనం మానివేశాడు. ఆ ఒక్కపూట కూడా మధ్యాహ్న వేళ అక డొకసారి పాయనం శయారుచేనుకుంటున్నాడు. వేరొకపారి వుంగం వండు ఉంటున్నాడు. నితాయా అ నంగతి రాజాకిగావి, చిన్నరాణికిగాని జెలియవియ్యడం లేదు. వారి కిద్దరికి ఆ నంగతి తెలి స్తే చాలా ఇరుకులో వడిపోతాడు. రాజూ ఒక్క పారిగా అయివారురూపాయ లకవిచేతిలోకి విసిరివేపి, “ప స్తుతావికి పీటితో ఐండి వడిపందు: తింటికి లోటులేకుండా చూసుకో । మళ్లీ అవనరంవ స్తే ఇస్తానులే?”” అవి ఉండేవాడు? ఆటువంటివరిస్థితి ఏర్పడడం నితాయీ కిష్పంలేదు

అయితే అతవికి రాణావంటి ఆత్మీయు డెవ్వడు లేడు! అతవి వ్యవహారంలో శాజా నిజంగా ఒకరాణే ॥ వ్మివవదుడు ఆతవికి పెట్టిన పేర్లు కొన్ని ఇవ్ఫటికి కుకు కళుకుమని వేధిస్తూనే ఉన్నాయి. కావి “రాణా నధాకవిొ అని వివ్రవదుడు పెట్టిన "పేరు తణచుకుంపేనే ఆతవికెంతో నంతోషం కలుగుతున్నది, రాజాదగ్గిర నికా యూకీ ఎటువంటి నంకోచములేదు. విజమే ॥ కాని రాజాభార్య మాకం రాజికాదు: శేవలం రాక్షసి; అమెజిహ్వ జిహ్వకాదు । కొలకూటవిషమే ॥ అంతేకాదు ఒళ్లంతా విషశ్వాలలే మండింవనేన్తుంది। మిలిటరీ మనిషి రాజా కమ్చీతో భార్యవీవు వీయస్తూవే ఉంటాడు; ఆయినా ఆమె నోటివినం దిగదు : దెబ్బలు తింటున్నవ్వుతు శొం లెత్తి గోయగోయన ఏడుస్తూ నేఉంటుంది? ఎడ తెరిని లేకుండా తిడుతూ నేఉంటుంతిః

కతి ఖా

అ తిట్లు పామాన్యమయిన తిట్లుకావు; నూటిగా గుండెల్లో నాటాసంటాయా॥ ఉక్ళంతా భగభగ మండింవజేస్తాయి ॥ రాజాభార్య ఆక్కనృంతా ఒక్కొక్కంన్నుతు ఘూలోకంమీదికే శిరుగుతూంటుంది ; మధ్యమధ్యన ఆమె రైలుఐబళ్ళమీదకూఢా దుమ్మెత్రిపోన్తూంటుంది ఐండివచ్చే వేళల్లో రాజా డ్యూటీకి వెళ్లి పోజాడు. అవ్వుడు శవక అతని ఆవనరంవ స్తే ఆమె స్టేషన్‌ మాన్హర్‌తో (ప్రారంలించి గార్జుని, డ్రైవర్‌ మి 'రైలుబండివి.....అందరిని తిట్టిపోన్తుంది. ఆ తిబ్లన్ని తలుచుకుంపే వితాయీ కెంత యినా వేదన కలుగుతుంది. అయినా ఆతడంతలోనే నవ్వుకుంటాడు. రాశాభార్య శిట్టధోరణి అపూర్వము । కవిగాయకులుకూడా అంత చమక్కారంగా కొత్తకొత్త తిట్లు నృష్టించలేరు ॥ పొద్దున్నే లేస్తూనే ఆమె ర్రైలుమీద శావనార్థాలారంభి స్తుంది

“ఆ వంతెన ఒక్కసారిగా కూలిపోయి. వీవు నరకానికి పోనాలే* వివ్నులు కురిపిస్తూ నరుగు పెడుతున్నావు'పే । అ విప్పులోవడి మండిపోవే; ఆ చ్యకాలన్ని &క్కసారిగా విరిగిపోయి. దుమ్ములో కూరుకుపోనే । ఆగొట్టం గొంకుతో అలాగ కూస్తావెందుకే! ఛీ: లీ; వీ గొంతు ముక్కలయిపోమా ; అలాగే ఛలకిందులై శూలిపోవే; పోవీ। పోవే వరకావికిపోవే ;”*

అహావో । అ మహాదేనకవి “మురికీగుంటలో కుళ్లిన ఆకే” అవి విశాయీని తిట్టిన తిట్టుకూడా వీటికి దిగదుడుపే ః

కావ్త అవకాశం కలిగినవ్పుడల్లా రాజా తిన్నగా వచ్చి నితాయాదగ్గర కూర్చుం టాడు, అంతలోనే రాజాభార్య అక్కన్సు ఆ కవిగాయకునిమీద అమాంతంగా 'సెద్చుపెరిగిపోతుంది ; రాజాకనక వేళ కింటికి రాకపోతే, ఆమె వితాయిశాకి వినవడే టట్లు అన్యానదేశంగా అతవివి అనేకవిధాల కిట్టిపోస్తుంది; అయినా వీఠాయా తన 'శేమి వట్టనట్టు దులిపి వేసుకుని నవ్వుతాడు. రాజా ఇవ్వు డతనివి ఆర్థికంగా ఆదుకో బావికి పీలువడడం లేడు. అతడు ఆదుకోవడం మానడు అయితే రవాన్యంగా పాయవడడాని కిష్టవడడు. అది ఎలాగో అలాగ రాణిదెవిని వడుతుంది, జమె మరి ఊరుకోదు ; నిన్ననే ఇంకొక పెద్దగొడవ జరిగింది. వితాయీ ఇంట్లో చిన్నరాణి టీ కాగడం రాజాభార్య గమనించింది. టీ తాగుతూ తాగుతూ, వితాయా వేళాకోళంగా విపిరిన భలో క్రి విని చిన్నరాణి కిలకిలనవ్వింది. అ నమయంలో రాజాభార్య ఎక్క డికో వెడుతున్నట్టుంది. నవ్వు సవ్వడివిని ఆమె అటువైవు తొంగిచూవింది. ఇద్దరివి

౫ శతి ఇకచోట చూస్‌ వెంటనే ముఖం ముడుచుకుని చరచరా సాగిపోయింది. అదిగమ. వించి చిన్నరాణీ. వితాయా తెల్లటోయారు. మరుక్షణంలో వే రాజా ఇంటిలోవించి అఠవిభార్య గొంతు వ్యంగ్యశ్లేషవిందారూపంలో (ప్రతివ్వనించింది “విగ్గు లేవిదానా ॥ నవ్వకే। మరి నవ్వటోకే ॥ ఉరిపోనుకువి సిగ్గుతో తచ్చిపోవే ॥ విగ్గులేదుటే 1”

చిన్నరాణి మరి టీ తాగడం వడలేదు. (క్రమంగా టీ చల్లారిపోయింది. ఆమె ఆలాగే విడిచివేన ఆమె కొంచెం నుంచివీళ్ళు తాగి, అక్కడిఏంచి వెళ్ళిపోయింది

కాలిదెబ్బ బాధపెడుతున్నా ఆది భరిస్తూ నితామా చండీదేవాలయం చేరుకున్నాడు ఆ చేవఠామ్హూర్డికి నమస్కరించిన పిమ్మట అతడు మహంతు ననుక్షంలో చేతులు కట్టుకుని విలుచున్నాడు. ఆయన ఆహ్యాయంగానే దగ్గిరికి సిలిదాడు.

రావయ్యా, కవీ: వితాయా! రాః రాఫొ

విశాయీ కృతార్డుడ నయినానని భావించుకుని దగ్గింకివెళ్ళి నమన్మరించాడు..

“=జయోన్తు। ఏమిటి కఠ ॥ విశేషాలేమిటీ ౩"

“ల్లి త్రంబామూ. తొము వాకు మెడల్‌ దయచేస్తామవి మాటఇచ్చారు.”

అమ్బైడ్రల్రా

తి త్తం థి,

“ఆవును ఆలాగే తీసుకుందుప్పుగాని ; దానికేం *ళి

అంకలోనే మహంతు బొదాసీన్యం వహించాడు, వెనువెంటనే చండీదేవత మహిమ: తలుగుకువి తలుచుకుని గభీకన్వరంతో “కాళీ కై వల్యదాయినీ:” అవి ఏలుగె త్తి. (వస్తుతించాడు. నికాయా. మరికొంత పేనటివరకు మాట్లాడకూరుకున్నాడు మహంళు . భావోద్వేగానికి, మౌనానికి విఘ్నం కలిగించడానికి సాహసించలేక పోయాడు. మరికొన్నికణో. లలాగ గడిచిపోయిన ఏమ్మట చండీదేవాలయం ద్వారంలో గంట ఇంగుమని మారుమోగింది. మరికొంత సేపటికి మహంతు ఆక్కడివించి*-కదిలాడు. య్యాతికుడొకడు దేవత కొకరూపాయి నమర్పించి వట్టున్నాడు 1.కవనకవే మహంకు అక్కడివించి కదిలివెళ్ళాడని వికాయీ [గహాంత్తు. కన్నాడు..

కవి న! మహంతు తిరిగివచ్చిన తరవాత అకడు దేతులురెండు జోడించి నిలుచున్నాడు. నెమ్మదిగా “బాబూ :” అవి సిలిచి హెద్చరించాతుం

మహంతు టొనుముడి కుంచించి నమాధానం చెప్పాడు

“చ్రెప్పాముగా। ముమ్మందు ఏర్పాటు చేయిస్తానులే & మళ్లీ దండీమాత ఉత్పవం . జరిగినవ్వుడు వదన్యులందరినమక్షంలోమ వీకు మెడల్‌ ఇవుమతి ఇచ్చే ఏర్పాటు చేయిస్తాము”

“బప్పుడేమయినా కొంచెం ఇప్పించండి :”” వితాయీ మిక్కిలి అడకునతో వీన్నవీంచాడు.

“ఆ రూపాయా ౪”

“చ్రి త్తంబాబూ ౩”

మహంతు విషుగ్గా కొన్నిక్షణాలవరకు నితాయీకేని చూళాడు.

అటువంటి అనాదరదృష్టి కెదురుగా నిలబడడానికి నికాయీ కెంతో బాధ కలిగింది. అంతలోనే మహంతు అకస్మా త్తుగా అందుకున్నాడుం

“*బాగుందీరా । నాయనా, బాగుంది । దాలా బాగామాట్లాడడం నేర్చుకున్నావే ః అ రూపాయా? అమ్మవారి కర్పించిన రూపాయా? అమ్మవారి ఎదట పాడడమే ఒక మహాభాగ్యమమకోరా వాయవా 1”

ఆ మాటలు వింటూంటే విశాయికి కొరడాతో. చెప్లనువి తగిలించిన ట్లవిపిం చింది 1. ఆపైన 'అత డెంఠయినా కించవడ్డాడు. విజమేమరి । అమ్మవారి నమశంలో పాడడ మే ఒకగొన్స ఆదృష్టం। అపైన ఏముఖం పెట్టుకుని పొమ్ముకావాంధి ఆఅడగగలడు |

విశాయా మరి: వ్రతినమాభానం చెప్పకుండానే తటాలున. వెమదిరిగి వెళ్ళి బోయాడు. తిరిగినన్తూం'పే ఆతని కళ్ళలో వియివిండింది, అదేసమయంలో మహా దేవకవి గీతిక తటాలున జ్ఞ ప్లికివచ్చింది. ఆకవి ఆనాడు వేదికమీద శూర్చువి ఇమురికిగుంటలో శుళ్లిన ఆకే, న్వర్గావి కెగరాఅవి. ఉదిలాబ నడుకున్నదిరా?" అవి పాడీ అధిచేపించాడు ।; మహా దేవక్రవిగాయకు డన్నమాట;ఆక్షరాలా విజం : మురికి గుంటలో కుళ్లి నళకు ఎన్నటికిని వ్వాల్లావికి వెళ్ళదు ॥ వెళ్ళలేదు మమాదేదకనిగాయే కుడు అకవికన్న ఎన్నోరెట్లు గొవృవాడు: ఆ కవి వగిఆయిన పూస అన్నాడు?

ఇ కవి జసిక ఇన్వుడు కనకావడం అల'పే మరికిగుంటలో కుళ్లిఆకు వ్వర్గాణికి ఎగరడ మన్నమాటపే। రెండు సమావమే॥

“ఆమాట ఇంక విడీచి పెట్టి నెయ్యవలసిందే:” ఆ మాదిలు ఈనక వినవిడేటంఠ నవృష్ణేంగా అనుకుని గట్టిగా విశ్చయించుకున్నాడు. విశాయజాం అంపే జునిక కవి కానతనున్న వంగతే పూర్తిగా విడిచిపెట్టివేస్తున్నా డన్నమాటక ఆవిధంగా దృఢంగా. విశ్చృయించుకున్న తరవాత పన్నెండుగంటలనిండి రాగావే మళ్టీ మోూటలు వెయ్యడం (ప్రారంథించాలనికూడా ఆలోచించాడు.

వివ్రవదులు వేళాకోళం చే ప్రేచేస్తారు। చెయ్యనీ। ఇంక కవికావడమన్నది శవ వల్లి అయ్యేపవికాదు ! అటుపిమ్మట అతడెంతో ఉత్సాహంగా తిరిగి మవోటేవకవి. షాడిన అ పాపే అందుకున్నాడు.

“మరికిగుంటలో కుళ్ళిన ఆకే, ప్వర్గావి కెగరాలవి ఉదిలాటవడుతున్నదిరా ॥ హకాత్తుగా గాలిలో ఎగిరిన ఆకేం న్వర్గావికెగరాలవి తహతహలాడుతున్నదిరా & అయ్యో: కలియుగమహిమ ః అనడాని 'శేమున్నదిః బోమ గరుక్మంతుడుగా మారి, ఆకాళావి కెగరాలని ఆరాటవడుతున్నటే ౪"

మరొన్నె నిమిషాలలో నే వికాయీకి ఒక పెర్ద్చచప్పుడు వివబతీంది? అవును ఇండి అవ్వుడే వచ్చేసింది! బందే! చాలా తొందరకొందరగా వస్తున్నది £ రాజా ఈపాటికి స్టేషన్‌లో హాజరయి ఉంటాడు. పిగ్నల్‌ఇచ్చి గంటకొట్టి ఉంటాడు చిన్నరాణి ఈపాటుకి ఇంటికివచ్చి, తాళం వేసిఉన్నట్టు గమవించి విర్హాంతపడి తెల ఐడి ఉంటుంది! ఆమె ఇంక రాజాఇంటికి వెళ్ళదు. లాజాభార్య విన్న ఆ గీఠంపాడి శీత కుర్పితంగా అనమావం జేసింది! చెనమువెంటనే నికాయీ స్టేషన్‌ వైవు వేకుగు పెట్టాడు.

ఒగర్చుకంటూం ఓగక్పుకుంతూ 'అతరు స్టేషన్‌లో అడుగు పెస్తేవరికి అవ్వుడే అ ఇండి శ్రారులాగవూ్తిగా స్టేషన్‌లోవించి దాటిపోయింది ॥ ఏితాయీ హఠాపడై ఓక వేదిటిట్టూల్సు వచిచి పెట్టి అలాగే విబచుండిపోయాడు? ఆవేళ కూలీ చెయ్యి తాటిపోంింది : చిన్నరాటికూడా వెళ్ళిటోయింపీ ॥

ళవి జ

ఆకస్మా త్తుగా “వితాయీ :” అన్న పిలువు వినవిడింది ॥ 'స్టేషన్‌ప్పాత్‌లో చిలి

బడిన బవియామామ ఆతనినిచూపి, ఎంతో ఉత్సాహంగా “నితాయీ ౩ వికాంణాళొ అవి పిలుస్తున్నాడు 1

వాఠవ్యాధితో నతమఠమపుతున్న వివ్రవదుడు అతికష్టంమీద దేవాంతోజాటు మెడతిప్పి విశాయీకేసీ చూసి “కపివరా & కవివరా $” అవి పలిదాడుం

వికాయీకి ఎంతయినా చిరాకు కలిగించి. వెనువెంటనే తగినట్టుగా వద్చిగా వనూ ఛానం చెప్పాలని స్టేషన్‌లోకి వచ్చి ఒకచోట కూర్చున్నాడు. కావి అంకలోతే ఇనియామామ మరింతగా ఉత్పాహవడి అందుకున్నాడుం

ఆర్త విత్రాయా నిజంగా నుగుణాలపుట్లః వాయవా. మవాదేవకవి వీకోనల మనిషివి పంపించారురా ; ఎక్కడో వీపాటకోనం ఉన్నందం ఏర్పాటయ్యేటట్టుందిః పీవింక పాటకచేరీ జరపాలి

తలవని తలంప్పగా ఎదురువడిన ఆ వార్త వింటూనే విశాయీ విణువువా విర్చాంత వడ్డాడు 4

మవోదేవకవి న్వయంగా ఆతనివగ్గిరికి ఒకమనిషివి పంపించారు ॥ అంతేకాదు 6 ఒక ఉవ్పందంకూడా కుదరటోతున్నది ః అంతలో చే హఠాత్తుగా రాజా పెట్టిన కేకతో ఆకని ఆశ్చర్య వి వ్రద్రితఆంజా ఒక్కమారుగా వటావంచలయింది । ఉప్పొంగు ళశున్న ఆనందోత్సాహాలతో “ఉస్తాద్‌ ॥ ఉస్తాద్‌ :”ొ అవి రాజా ఈన యావరృక్షి వినియోగించి ఎలుగె త్రి కేక పెట్టాడు &

అతవివెంట ఒకమవిషి కనిపించాడు. మహాదేవకవి వంతగాయకులబృందంళో అతడొక వంతపాటగాడు. వెనక జరిగిన పోటీపాటకచేరీలో పాల్గొన్నాడు. చూత గావే వితాయా ఆతవివి గుర్తించాడు.

“జిప్పందం ఏర్పాటయింది 1 ఉస్తాద్‌, ఒవ్పందం ఏర్పాటయింది * రాజా ఉత్లానంతో ఊగిపోయాడు । అ కొత్తవ్య క్తీ విాయూక్‌ వమన్మంరించి “కతా పొణా ఉన్నారాళి అవి కుశల(ప్రక్న చేశాడు.

వెంటనే వికాయీ (వ్రతినమస్కారంచేపి మృదున్వరంతో అన్నాడు

“ర్చి క్రంాబూ ॥ మీరంతా కుశలమా? ఉప్తాద్‌ జాగున్నారా

అద్రి త్రంబాబూ'! ఆయనే నన్న మీదగ్గిరికి వంపిందాషు మహాదేవకని పాట కచేరీకి ఓక ఒవ్పందం కుదుర్చుకున్నారు. మీరు దావిలో వంతపాట పాచాలి.

టు! ళవి మహా దేదళవిగాయకుల ఓంబ్లో బాగాలేదు. గొంతువన్తేసింది. 'మీది దాలా శవ్మవి గొంళు+ఉస్తాడ్‌ వ్యయంగా మిమ్మల్ని పాడవలినిందవి. కోరుకున్నారు. మీరావైన వ్వతంతంగాకూడా పాట పాడుకోవచ్చును । మహాదేవకవి కోరేది ఇంతే 1” 'బానిమీడ. రాజా అందుకున్నాడు, “ఆలాగే: వితాయా తవ్సకండా పాడతాడు. ' తవ్పకుండా అక్కడికి వస్తాడు. ఇంటికి వెడవాం రండి । టీ తాగుతూ కబుర్లు చెస్పుకోవద్భును 1”

వితాయా రాణాచెప్పినదావికి ఈన అంగీకారం వ్య క్రీకరించాడు. ఈ కళ జరుగు శున్నదంఠా అతనిని ఒక్కమారుగా ఆశ్చర్యంలో ముంచివేవంది ! మహాదేవకవి న్వయంగా తనదగిరికి మనిషిని వంవించారు । ఒప్పందంకూడా కుదిరిపోయిందిః ఆవైన వికాయీకూడా అన్నాడు.

“అలాగే ః అలాగే ।! తవ్పకుండా వస్తాను । విశ్చయమే। దయచెయ్యండి? ఉంటికి వెళ్ళి టీ తాగుతూ మాట్లాడుకుందాము.” "

ఆయికే ఆ కొ తవ్య $ కొంచెం తొందరపని ఉన్నదవిచెవ్ఫి మన్నిలచమవి వేడుకని 'అక్కడివించే తిరిగీ వెళ్ళిపోయాడు.

రాజాతో కలిసి ఇంటికి తిరిగివచ్చి ద్వారందగ్గిర విలఐడిన వితాయీకి ఎంతయినా ఆళ్ళర్యం కలిగింది । గుల్‌ మోహర్‌ వీడలో ఆ పొవలమాటువ వియచున్న దెంరు ?

ఛిన్నరాణి ః

పట్టరావి ఆశ్రతతో వికనించినదృష్టితో అతవివి నమీపిస్తూనే. చిన్నరాణి వ్‌గ్గుతో చీమీడిపోయింది ॥ కౌని మరుక్షణంలో ఆ భావం పైకి ఏమాత్రము న్య క్రంకావియ్యక టైర్యంగానే మాట్లాడింది.

“ఎక్కడికి వెళ్ళారు బాబూ మీరు? అన్పటివించి పాజపొయ్యడానికవి నే విక్క-డే నిలుచున్నాను.”

"రేపు కొంచెం ముందుగానే పాణుకెచ్చి పెట్టాలి చిన్నరాణీ: నేను రేవు వన్నెండుగంటలకి బయలుదేరి కవితాగానానికి వెడుతున్నాను. కనక కాన్త బాగా ముందుగా నే.”

అంతలోనే రాణా అందుకుని ఆ (వనంగం అంతటితో తుంచివేశాడు, “అ€॥ అ:. తవ్చజిండా వమ్తుందిః .వరిగ్గా గడియారం ముళ్లులాగ వస్తుంది చూ చిన్నరాణి

శవి ల ఈవేళ రాజోకూడా చిన్నరాణిడల ఎంతో అఆస్వ్యాయంగా ఉన్నాడు! ఆమె ముఖం కూడా అకేవిధమయిన నంతోషకాంతితరంగాలతో ఉప్పొంగిపోతున్నది, చివ్నరాణి నల్ల నల్ల వి తటాకతవంటిది, వెలుతురు (వ్రసరి స్తే ఆది తళతళలొడుకో 'మేరున్తుంది. ఆకాశంలో దట్టంగా మబ్బుపస్టసవ్వుడు అంధకారంలా మారిపోతుందిం వల్లవిపరా పోపినట్టయిపోతుంది అదే ఆనందదవపుల్ల ముఖంతో చిన్నరాణి వితాయాకేసీచూని “కవీ, మీరు కవీకో గానం చెయ్యడానికి వెడుతున్నారా ? ఒవన్ప౦దంకూడా కుడిరిపో యింది పే: అన్నది ఆ వ్యవహారం అంతా ఆమె ఇంఠతకుమును పే విన్నది. యిదురోజుల తరవాత కార్యక్రమం ఆంకా ముగించుకుని వితాయీ తిరిగి వచ్చాడు. (వైయిన్‌లోవించి దిగాడు. కాని న్వరూపం అంకా పూర్తిగా మారి పోయింది. అతవి పాదాలమీద తెల్లని కొన్వాప్‌బూల్లు । మాసిపోయిన షందెమీడ తెల్లగా ఇచ్రీచేపినట్టున్న ఒక కండువా ! పెదపవులద నన్నవి చిరునవ్వు! ఆడి మిక్కిలి అడకువతో మేళఏంచి మిసమిశలాడుతున్నది 1 (౧గెమిన్‌లో (పయాణం బేన్నవ్నంతపేపు వితాయా ఊహాలోకంలో విహరించాడు। స్టేషన్‌ మాష్టరు మొదల కుని, ఆందరు తనకేసి చూసీదూడగానే ఎంతో ఆశ్చర్యవడి మిక్కిలి గౌరవంతో భయభక్తులతో పలకరించగలరవి ఉవ్విళ్శారిపోయాడు ః ఆరేః నికాయాః అలే। చాలా చితంగా ఉన్నావేః విన్ను గుర్తేవబ్రిలేక పోయాము నుమా ** ఎవ్వరో వలకరించారు । దానికి వితాయీ పరిగ్గానే సమాధానం ఇదా'డుం “చిత్తం! ఈ కండువా 'పెద్దలందరు కలిసి బహూకరించారు: కాలిజోడు మాత్రం నేనే కొనుక్కున్నాను.” కండునాబహంమతీ మాట పూలర్తి+ అదిర్ధం । కండువా, కాలిజోడు వితాయా పోమ్మిచ్చి కొమక్కున్నాడు, కాషాయవస్తాలు ధరి స్తేగావి నన్యాపికాజాలడు ; అలాగే విచ్చగాడిలా కనదిడకపోతే బిచ్చం దొంకదు॥ పైమీద కండువా లేకపోతే కవి గాయకుడవి గుర్తించరు! కొలికి జోచురేవి మనిషి అంత స్తుహడా ఆంకటిదే * కీనక నే వితాయా, కాలికి జోడు, పై మీదికి కండువా కొమక్కున్నాడు. స్టేషన్‌లో టిగీదిగగావే వితాయో ఆందరు ఆప్యాయంగా నలకరించగలలకవి ఆశించాడు. నటు

జ కవి వైపుల వరిశిలించాడు. ఎంతో అడకునతో చిరునవ్వు చిలకరించి వలుగురివైవు చూశాడు. కాని ఎవ్వరు అతనిమాకే అంతగా పట్టించుకోలేదు ॥ చూసీచూడనట్టు మాట్టాడ కూరుకున్నారు. నంభాషణనంగతి అలాగ ఉంచుదాము ॥ అతడు ఎవ్వరూ "పెదవికదిపి అతనివి వలకరించనేలేదు ॥ నితాయాని ఎంతో ఆప్యాయంగా పలక తించే మవిషి ఒక్కడు ఇంజీన్‌దగ్గర తన విధి విర్వహణలో మువిగిఉన్నాడు. కూడ్చుబండి షంటింగ్‌ జరుగుతూంది. 'పె్రైలు వేరుచేసిన పిమ్మట రాజా ఇంజిన్‌లో కూర్చువి “ఠన్సుకోరా । తస్పుకోరా పిచ్చివాడాః తవ్పకో, తప్పకో:ొ ఆవి కేకలు పెడుతున్నాడు. వితాయా మనన్పంతా విరుక్సాహంతో వింగిపోయింది. విరాగి ఆనసంవర్కం-ం పూర్తిగా విసర్జించి వక్కదారులమ్మట వడి దూరదూరంగా తొలగిపోయినట్ట 'ప్టేషన్‌కట్టవ వక్కవించి మురికిదారమ్మట వడి నడిచిపోయి. తన ఇంటికి చేరు కన్నాడు. కణంలో అతవి మనన్పంఠా మరింత దిగులుగా తయారయింది. ఆంతే కాదు. శరీరంలో నవనాడులు కుంగిపోయినట్టవిపించింది. వాళార్తుగా నంగితన్వరం విషిపించిందిం “వల్లని నలుపే తీసిపోతే, తక్కువ అయితే, తలనెరిసిన మరి కన్నీరేతా? కన్నీరేలా ౪ తల్‌మోహర్‌ కింద పొదలమాటువించి అ పాట అతిమృదువుగా వినఐడ్‌ంది : ఉవరుచెప్మా, అ పాడుతున్నవారు? అసలే ఉప్పొంగుతున్న వదిమీది కొక్క మారుగా పెనువరద విరుచుకుపడినట్టయింది। ఆ పాడుతున్న దెవరో కాదు* చిన్నరాజణ్‌! ఆమె అతడు రచించిన పాఠే పాడుతున్నదిః రబ్బరుతోడుతో విళ్శబ్దంగా అడుగులు వేసుకుంటూవెళ్ళి, వెనక విలబడి వితాయో అదేపాట మృదు చధురన్వరంతో ఆందుకువి ఆమెతో గొంతు కలిపాడు. చిన్నరాణి ఆడివిలేడివిల్లలా తటాలున ఉలిక్కివడి “అమ్మయో్యో ! ఎనకు శారు ;” అవి కేక పెట్టింది । వెనువెంటనే వెనక్కి తిరిగిచూని, విలువునా విర్దాంత చడీ “కవిగాయకులా?” అన్నది. నిఠాయా మవసారా ఒక్కంసారిగా వక్కుమని నవ్వాడు. (వ్రగాఠ స్నేహర్డ: శ్యరంతో అ అనురాకమూ క్రి చెంతో ఆప్యాయంగా ఆహ్వానించాడు.

ళలి క్‌

“ర్యా ర్రిక్నరాజీ: కాన్త టీ కాగుదువుగావి ఠాఖొ

వికాయీ ఇంట్లోకివచ్చి బజంమీదవించి కండువా తీని వెయ్యబొయాడు.

అంఠలోనే చిన్నరాణి ఆతని వర్ణుకున్నదిం

ఫ్రివ్‌ వెయ్యకండి ॥ తీవివెయ్యకంటి కళ్ళాతా ఒక్కసారి చూడనియ్యండి

వురికొంత పేపు ఆలాగ చూవ్‌ మనసారా మెచ్చుకున్నది,

ఎద్రాల్రా దక్కగా అల౦కరిందుకున్నారు ॥ అచ్చంగా ముమ్మూ ర్తుతా కవిగాయ కలలాగే ఉన్నారు: చాలా అందంగా ఉన్నారు కొ

“పెద్దలంతా కలివి నా కీ కండువా తలపసాగాగా దిహూకరించారు విజాయూ అన్నాడు.

“ద్హర్రి మెడళేది ? మెడలిన్వలేదా

“ఆడి వచ్చేసారి ఇస్తారు. మెడలం'పే దుకాణంలో తయారై విర్ధంగా ఉంటుం తనుకున్నావేమిటి చిన్నరాణీ ?”

“ఆ క్రండ్రువా చాలా వాగుందిః మీరు చాలా బాగా పాడి ఉంటాళుః అవునాలొ

“వాలా బాగా పాడాను! “నల్లని నలుపే తక్కువ అయికేి అన్న పాట కూడా పాడాను.” చిరునవ్వు చెంగలిస్తున్న ముఠంతో అన్నాడు వితాయీ.

వెనువెంటనే నల్లని చిన్నరాజిముఖం భంగిమ మారిపోయింది. అమె కను 'శెవ్చ లల్లిన వంచివేసింది. ఏదో బరువతో కుంగిపోయినట్టున్న ఆ కమరెన్న అలాగే వంచివేసి ఆమె అన్నది.

“అయ్యో । ఎందుకాపాట పాడారు? ఏం డునుమ్యులండీ మీట

విజాయీ చవ్వుతూ అన్నాడు.

“అన్నట్టా మరిచేపోయామునుమా ఉండు: ఉండు

అష్ప్రస్ప్య్టిర్రి ళ్‌

“ముందు కళ్ళురెలడు మూనివెయ్యి మరి £ లేకపోరే అంతే?”

"ఇప్ప్వద్రుక్షవి

“వవయ్యమం పే ముయ్యకూడదూ ? ఆ తరవాత మళ్ళీ తెరుద్దువుగాదితే ౯

చిన్నరాజణి కళ్ళ రెండు మూడుకున్నది. అయితే రెన్సృలనందులలోవిఆది రంత. తొంగిడూన్‌ంది ; విశాయా ఒకలొళ్లల చేతిలో మూపెిటలదాడు.

ఖా ళతి

ఆట్బద్పిగో | కొంచెం తెరిచి చూస్తున్నావు ణి

విశాయీ.అమె చిలిపిననం పసికట్టీ వేశాడు

“*మ్రూపెయ్యాలిమరి : బాగా గట్టిగా మూవెయ్యాలి

పురుక్షణంలోనే ఈన మెడలో ఏదో నెమ్మదిగా వడిందవి చిన్నరాణి గుర్తిం చింది. ఏమిటది? కంగారుగా కళ్ళుతెరిచి చూసింది. నన్నగా మఠారంగా ఉన్న ఓక ఒంటి పేబగొలుసు తళతళలాడుతూ ఆమె మెడలో వేలాడుతున్నది 8

చిన్నరాణి ఆశ్చర్యావందాలతో తక్కంరివిక్కిరిణయి వోటిమాటలేక విర్హాంతవడి అడిగిందిం

“బంగారవుగొలుసొ ?”

“కాదు, ఇమికేషన్‌ బంగారం ః వీదవాణ్ణికదా, వింగారం వా కెక్కడీవించి దన్తుండి చెన్ను గొ

చిన్నరాణీ ఆంతర్యం నంతోనంతో ఉప్పొంగింది |

“పోనీ, అలాగే కానీయండి + నాకిది ఐంగారంకన్నా చాలా విలవైనది$”

వనంతదివనం మధ్యాహ్నాకాలంలో గాలిలో కదలాడుతున్న చిన్నారి రావిచివు శాకులాగ్‌ ఆ హోరంన్చర్శ ఆమె హృదయాంతరాళంలో న్పందిన్తూ వులక లుడీ యిురవకేపింది |

“డ్షిస్తాద్‌ 1 ఉస్తాద్‌ 1”

రాణా వస్తున్నాడు. బండి వెళ్ళిపోయింది. తనడ్యూటీ పూర్రెచేసుకుని పేషన్‌ ఫ్లాట్‌ ఫారమ్‌మీదివించి కేకలు పెడుతూ వస్తున్నాడు.

చిన్నరాణ్‌ అదిరిపడింది. విశాయికూడా ఉలిక్కి వడ్డాడు. మరువిమిషంలోనే ఆమె మెడలోవించి ఆ హోరం తీపివేసింది. రవంత కంగారునడి నెమ్మదిగా “వ్రావగారు వస్తున్న ట్లున్నారు 1” అన్నది,

వికాయాకి ఏమి చెయ్యడావికి పాలుపోలేదు. *అయికే నేం? రావీ!” అన్నాడు. మరునిమిషంలోవే ఇంటిలోవించి ఇవతలికివచ్చి విలుచున్నాడు. 'ఇవ్వుడుకూడా అతపీమెడలో కండువా, కాళ్ళకి జోడు ఉన్నాయి. నాలుగయిదడుగులు ముందుకు వడిచి,' రాజొకెదురుగా వచ్చి. నమినయంగా నమన్కరించి */ఇంట్లో అందరికి శకలమేవా 1 అవి కుళల్మప్రళ్న చేళాడు వితాయీ.

కచి నీ

ఆోళ'-ర్యోంతో, ఆనందంతో రాజూ నేశ్రాలు రెండు "పెద్దగా వికసించాయి.

“ట్ర గ్రెర్రేే మెడలో'ఆ కండువా...”

“ఆపునుః పెద్దలందరు నా గానం వివి ఆనందించి తలపాగా బహూకరించారు” మధ్యలో నే అడ్డుకువి అన్నాడు వితాయీం

శోన్ట్యి'మ్వేనా ఫి

“అల్ప మ్వే స

"ప్రక, వంతటి నంతోషవా ర్త ఛెప్పావుకొ రాశా వితాయావి తనగుందే కదుముకున్నాడు. ఎంతో ఆర్జ9ింగా అహ్వావిందాడు.

*అయితే, రావయ్యా కవీ. రాఃొ

శక్ర్యడికి ౩ ఓ

ఆరే. రావయ్యా ముందు నాతో రావయ్యా:

రాజా వీశాయీచెమ్యు దొరకబుచ్చుకుని ఐనియామామ టీ దుకాజందగిరికి లాక్కు- వెళ్ళాడు.

“మామా | తీసుకురా మిఠాయి। టీ తయారువెయ్యి [”

వితాయా వేషం గమవించి ఐవియామామకూడా సనిశ్చేషితుడయ్యాడు. వాత. వ్యాధితో కాలు కదపలేవి వివ్రవదుడు వేరొకవైపు చూస్తూ కూర్చున్నాడు. అయినా కీజ్ళు వట్టివేవిన తనళరీవాన్ని ఆతికష్టంమీవ వెవక్కితిప్పి నితాయా రాక గమనించాడు. ఆతవి కళ్ళల్లోకూడా అంకులేని ఆశ్చర్యం గూడుకట్టుకున్నది. విజాయీ అశతవి పాదధూ? స్వీకరించి పెదపుల కద్దుకున్నాడు)

“పెద్దలంతా ఈ కండువా తలపాగాగా బహూకరిందారు బాబూ: అన్నాడు వవినయంగా నవ్వుతూ.

“విశాయా. మా అందరిచేక తీపి తివివించాలి వీవుః”” అన్నాడు బనియామామ్య

“త్రన్నకుండా. తీసకో మామాః మికాయి వీ దుకాజంలోవే ఉందిగదా తీసుకో ; అరీదు నే విచ్చేస్తానము నరిగదా 1” ₹ “ళాదు! కాదు; వే విప్తాము। దొన్నెలుచేపి ఏద్దంగాషంచు ?” కరతో చేసిన ప్యాకింగ్‌ బాక్స్‌ ఒకటి వట్టిలాగి గాజా దానిమీద కూర్చున్నాడు. లితాయీ. ఇెయ్యివట్టిలాగి తనవక్కజాగాలో కూర్చోటెట్టకున్నాడు.

ని కళని

ఇదే తగుణంలో వివ్రనదుడు (వనతిగం (ప్రారంభించాడు, ఆయన ఈవేళ వీళాకోళాలు, వ్యంగ్యాలు (ప్రారంభించలేదు. ఎంతో నహృదయతతో మెద్చు నంటూ వెమ్మదిగా అడిగాడుం

ప్పవిట్రి వికాయీ, అక్కడ నంగీతం ధోరణి అంతా ఎలాగ కొనసాగింది”

వితాయీ ఉత్పాహంతో ఉప్పొంగిపోయాడు. ఆత డీవేళ వివ్రవదుజ్జి జయించి వేశాడు! అత డెప్పుడు ఇంతకన్న ఎక్కువగా ఊహించుకోలేదు; ఇంతకన్న ఎక్కువగా కోగుకోలేదు ॥ తిరిగి విప్రవదువి పాదరూశి స్వీకరించి, చేకులుజోడించి విన్నవిందాడు.

“చ్చి త్తంబాబూ, ఆవేళ పాడినంఠ గొన్నగా వే నెన్నడు పాడలేదు: రెండు "వైపుల పెద్దపులులవంటి ఇద్దరు కవిగాయకులు । వారిద్దరు నమ్న చూడమంటే నన్ను చూడమన్నట్టున్నారు । ఒకవైైప్పన ఛిప్టిధర కవిగాయకులు, వేరొకవై పున మహాదేవ కవిగాయకులు । అనం ఆంతా ఒకపెద్ద కీకారణ్యంలా గుమిగూడారు ॥ ఇంక ఆ ఉక్సవం నంగతి చెన్పనే అక్కరలేదు 1”

వనియామామ దొన్నెలలో మికాయిపెట్టీ, అందరిఎదటు ఉంచుతూ “తింటూ తింటూ కబుర్లు కొనసాగించండి! తింటూ తింటూ.” అన్నాడు. ఆపైన అందరికి దొన్నెలందించి, వేరొకడొన్నె వితాయూో ముందుందాడు. అయితే దానిలోని మికాయి తినడానికి నితాయీకి వ్యవధే దొరకలేదుః మాటలనందర్భంలో ఆతని చేతులు రెండు అనేకవిధాలుగా అటు, ఇటు కదులుతున్నాయి?

వి్నవవదుడు ఇన్చటికి నెమ్మది నెమ్మదిగా బాగా తేరుకున్నాడు. అత డొక్క సారిగా, అకస్మాత్తుగా విశాయా ముందుంచిన దగొన్నెగొరకబుచ్చుకువి ఐనియా మామశేసిచూసి మందలించాడు.

“దాలు 1 చాలులే, మామా, పో, ఇక్కడివించి పో; టొ త్తిగా విరనం మవి షేవిలాగున్నావే । కపీశ్వరు లెన్నడయినా మిఠాయి తిన్నారా? వారు ఎల్ల వేళల వెన్నెలే ఆరగిస్తారు? వువ్వులలో తేనె తాగుతారు; కోకిలగానాలే ఆలాపిస్తారు: 'శెలివిందా?” అపైన వితాయాీకేవ్‌ రూపి అడిగాడు.

"ఆ వికాయా, ఆపైన ఏమి జరిగింది నాయనా? ఒకనైపృన శిసిధరరుడు 'శేరొళవైపున మహాదేవుడూనా? అనం అంతా ఒక పెద్ద కీకారణ్యంలా పోగు వడ్దారా? ఆపైన?”

శశి క్వ

అశాగ అడిగినసిమ్మల అకడు రెండుచేకులతోను రెండుదొన్నెలు అంది

వుచ్చుకువి అ దొన్నెల్లో ఉన్న మిఠాయి అంతా ఆరగించడం [పారంలిందాడు -

అంతమా[కంచేత వితాయూ ఉత్సాహ మేమాత్రము తగ్గలేదు ॥ అత డదేవిధ మయివ ఉత్సాహంతో తిరిగి (ప్రారంభించాడు

ఆ తిత్పవంలో ఒకనాడు ఏమయిందో తెలునునా బాబూ ? మహాదేవకవి మాంచి మద్యపానం మత్తులో ఉన్నారు! ఆవేశ ఆయన కృష్ణులు ॥ ఛిష్టిధరులు రాధ, ఛిష్టి ధరులు “హుక్కా. కాగుతున్నావేమే ....చూచివావపే, ఆవల్లనయ్య నేమైనా?” అన్న పాట అందుకుని వ్యంగ్యంగా దూషణ మొదలుపెట్టారు; ఆచేనమయంలో ఒంట్లో బాగుండకపోవడంవల్ల మహాదేవకవికీ వాంతులు (ప్రారంభమయ్యాయి $ వంకగాయకు లాయనశిరన్చుమీద వీళ్ళుచల్లడం మొదబణు పెట్టారు అదే పరిస్టితిలో వేను నాపాట అందుకున్నాను,

“వల్ల వి నలుపే, తక్కువ అయితే తలనెరినిన మరి కవ్నీరేలా? కవ్నీరేలా 9”

"అక్రరవాత ఏం జరిగిందనుకున్నారు బాబూ: పెద్దలందరి గొంతుల్లోవించి “ఫ్రేష్‌ ఖేష్‌*” అన్న (వళంన ఒక్కసారిగా (ప్రారంభమయింది । వెనువెంటనే ఈ కండువా తలపాగా బహణమతిరూవంలో నా కంఠం అలంకరించింది 8”

అతడు చెప్పింది చాలావరకు యథార్థ మే; వితాయీ తనపాట అందుకున్నాడు. "పెద్దలందరు ఆది దాలా బాగున్నదవి ఆకొళాని కెశ్రేశారు! కాని తలపాగా ఐహు మతి మాత్రం నరికాదు 9

ఆయితే ఆత డటునంటి బహుమతి పొందడానికి అన్నివిధాల అర్హుడే* దావిరో అనొచిత్యమేమి లేదు. నితాయీ చాలా బాగా పొడాడు. అతని మనోజ్ఞ మణున. కంఠన్వరము, విచిత్రమయిన విషజ్ణములవై అరి అందరిలోను ఒక విధమయిన కొత్త అభిరుచి, అనందము 'ేకెత్తించాయి. “నల్లివి నలుపే హీనమమికే, నల్లని తలవెంట్రుకలు కెల్లదడినవ్వుడు, మనస్సులో అంఠటి దిగుణ వెంచుకోవలనిన ఆవనర మేమి ఉన్నది?” అన్న ఈప్రళ్నకు విణాయాీ విజంగానే వరిఅయిన నమా ధానం రావాలని అశంచాడు. ఛిస్టిధరుడు బాగా పేరుమోసిన పెద్ద కవిగాయకుడు, ఆపైన అతడు లోకజ్ఞుడు, మనుష్యుల మన_వ్రశ్వాలలోతు లెంగినవాడు. అండు

! కవి బేఠ వేళాకోళం చేసీ వెక్కిరించే రోకణీకో అది దాబవెయ్యడావిక్‌ వ్రయత్నీశదాడు. శనక దానికి సమాధానంగా ఓక గీతిక అందుకున్నాడు “నల్లవి వలుసే తీవిపోతే తలనెరివిన మరి కవ్నీ రేలా ?- కన్నీరేలా కంటవీరు పెట్టను నేనయితే, "రంగు పలుముదును $రోశాలళే ఇల్లాయూరుకోడు మరి, లేకపోతే; వట్టి లాగు నా తలవెంటట్రుకలే ॥ గట్టిగ వట్టిలాగు నా వండిన జున్లే క” -

'ళలో 'పూర్చున్న, అబాలిళోపాలము ఒక్కపారిగా వక్కుమవి వవ్వి ఆనం చీందారు। నిజమే; ఆయితే వితాయీ పాటలో ఆంతర్గతమయివ విషజ్ణరోరణీ మా(ఠం వారి మనస్పులలోనండి చెరిగిసోలేదు'! ఆవాటి గానవభ ముగపివ పన్ముట చాలామంది నదన్యులు ఒకరొకరిని చేతులెత్తి వళ్నించారు.

“వల్ల వి నలసే తక్కవ అయితే, తీవిపోతే, తలనెరిసిన మరి కన్నీ రేలా? కన్నీ రేలా ౩”

మరునాటి పోటీపాటకచేరీరో మహాదేవకవి తనంతటకానే విళాయీవి లొ రుని కెదురుగా కూర్చోబెట్టాడు. ఆనాడు ఛిష్షిధరుడు (రోణాచార్యుడు. చుహాదేన కవి ఏకలవ్యుడు, ' గడిచినరోజున మహాదేవకవికి వివరీఠంగా వాంతులయ్యాయి. అందువల్ల ఆకవికి ఒంట్లో బొత్తిగా బాగా లేదు. పైగా గొంతుకూడా వన్లేసండి అపైన “లిష్టిధకువి చేతుల్లో ఓడి కోతానేమో 1 అన్న భయంకూడా వబ్దుకుంది, అండువల్ల నభా ప్రారంభంలోనే లేచి విలిచి వవన్యులకందరికి సవివయంగా వమన్కరించి గీతికారూవంలో విన్నవించాడు.

“*నాఠల నెరిసింది దంతా లూడిపోతున్నాయి పైగా వయన్సు మించింది & వ్యాధుని కుమారుడు ఏకలవ్యుని వయస్సు మాత్రం వదిమీద అరేశ్ళే ః్‌ కనక నాకీపాక్ర తగదు;

కతి న! అందువల్ల నే పీకిది విన్నవిన్తున్నాను! (త్రో ఇాదార్యా ; ఏకలవ్యుని జనకుడనునేను ॥ విశాయా ఇక ఏకలవ్యుడు ఇది అన్నివిధాలా నముచికము : నముచితము శ ఛిస్టిధరుడు దీవికి నమాధానం చెన్పడంకోనం వెనువెంటనే లేచి విలచున్నాడు. ముమ్మందుగా నెత్తిమీద చేతులతో మొ త్తుకుని తన గీతిక [ప్రారంలిందాడు. అహ్రైమ్మ్ము లడగలేదమ్మా వేమ: నాకీశిత విధింగళ తీవివేయపవే తల్లీ ॥ అయ్యో: గున్నదున్న వేలా వధింతునమ్మా * నేను: వాకీ అనతి విధించకమ్మా । మాతా; వీఆజ్ఞ మరలించుకో : అనవీ 1 ఆ మహిషానురువి వధింతు। నేనే। వేనేః శావి వావి గున్నదున్నవధమా(క్రం నా కాజ్ఞావింరకు 1 అనవీ : ఈ ఆనతిమరలించి, కరుజించుమమ్మా 6 ఛిష్టేరరుడాపైన మహాదేవ వితాయీల నిద్దరిని వట్టుకువి అనేకవిధాల న్యంగ్యా లతో, వేళాకోళాలతో, దూషణలతో గట్టిగా దులిపివేశాడు! మొత్తంమీద అతని ముఖ్యమయిన ధోరణి అదే నితాయూ మవానేవకవికుమారుడయితే, అతడు అధమకురింలో పుట్టిన టోయమా,త్రమేకాదు ।! ఆతడు కేవలము అనురుడు। మవోలేవకవి మహిషాసురుడు; నికాయీ అతవిష్పతుడు: తిరిగి అదే ధోరణిలో వెక్కిరీస్తూ వేశాకోళా లారంభించాడు ఛిస్టిధరుడు, “మహిషానురువి మామగారింట. అయ్యో: టొ త్తిగా టికాణాలేదు £ గోవుకడుప్పలో కోడెగదూడ 1 కావి దావిచర్మంమా(త్రం పులితోలు అ(ిహ్మ దేవుడే సిగ్గుతో తలవంచుకున్నాడు ఇదిగో ; ఈ చిన్నవాడు వరిగ్గా అఆటువంటివాడే ౯ కార

ణి కవి ఒశ్ళెరగని అవేశంతో వారివిద్దరిని చీల్చిచెండాడాడు చిస్టిరరుడు : మవోదేవకవి కూడా మారునలకలేక 'కలవంచుకున్నాడు. టొతత్తిగా వట్టి వేపినగొంతుతో తగిన వమాధానం చెన్పడానికి అతవికి ఏవిధంగాను వీలుచిక్కలేదు! కావి వీకాయీ మూ్రం మాట్లాడ కూరుకోలేదు ; విర్భయంగా లేచి విలుచున్నాడు. ఆతవికింక అయావజయాల మఠన ఏమిటి ? వెంటనే నమాధానగితిక అందుకున్నాడుం “క్రండలో పట్టిన (దోజాదార్యా : పే హంగామాతో విశ్చేష్టిశకుడవయ్యాను నమా 1” “వృప్టోజనులారా; నే నొక జంతుపుప్పుతుడనవి విందించారాయన : కాని ఆయన వట్టికుంఢడలో జన్మించారు 1” “వట్టివగరు పోకచెక్క వారికేళాన్నే విందిస్తున్నది సుమా 1” అటుపిమ్మట అతవికేవిధమయిన కొ త్తఆలోచన తట్టలేదు ! నికాయీ వెంటనే 'వేరొకవై అరి అవలంవించాడుం తనంతటకానే కనటటమి అంగీకరించాడు : అయితే ఆత డా పరాజయం ఛాలా తేలికగా తీసుకున్నాడు. వెనువెంటనే ఒక చాతన గీతిక అందుకున్నాడు “| వముఖ(బ్రాహ్మ జవ రేణ్యా 1 (దోణొచార్యా 1” ఆచఛార్యుడవు గదాః పీకింతటి ఆన్యాయరోరణీ ఏలి? నే నేకలవ్యుడను, పూజ్యుడను కాకపోవచ్చును కావి నేను టోయకుమారుడను । మహారణ్యమే మారాజ్యము వేవిక వీ శిమ్యడనవి విన్నవించుకుంటున్నాను ః ఇది నథ్యము ; ముమ్మాటికి నత్యము; న్యాయ్యము: వదిమంది నమకంలోను బాహాటంగా (వకటిస్తున్నాను ః పీపాదయుగళి నా శిరస్సుపై ధరిప్తున్నాను $” ఆవిధంగా ఆగీతిక ముగించినవిదవ వితాయా ఛిష్టిధరువి పాదధూళి శిరన్పుమీద ధరించి “నాకిక జయావనజయాలు రెండు ఒకటే; అన్నాడు, అవిధంగా ఓడిన పిమ్మట మిక్కిలి కలవరవడి చేతులజోడించి నభాస్తారులనమకంలో విన్న వించాడు.

కవి న! “బాబుల్లారా 1 చిత్తగించండి నా వివేదన నేవోడిపోయినమాట విజమే: యథార్థమే । కొని పరాజయంలోనే జీవితం సార్టకం కాగలదు :”” వెనువెంటనే మొదలుపెట్టాడు శిష్టిధరుడు. “ఆవువపును । విశ్చయమే: అందుచేత... ఈలగొరికించుకువి ధూశిలో పొర్లాడు నాలిక దియటపసెట్టి కళ్లు తేలవెయ్యి:” అపైన తానే నాలిక బయటపెట్టి కళ్లు రెండు కేలవేవినట్టు అభినయించి నభ్యుల వైపు చూశాడు. జనం ఆంతా “వో । హో: అవి అభినందిస్తూ ఒక్కమారుగా వగలబడీ నవ్వారు. ఆ కలకలంఅంతా శాంతించిన వెనువెంటనే వితాయా “ఆం ఆహా:”” అవి తానం పాడడం (ప్రారంభించాడు, మధురమయిన ఆతవి గొంతులో వించి వెలువడిన న్వర్రస్తారం క్షణంలో అందరిని ఆకట్టుకున్నది. (కమ్మకమంగా సదన్యులందరు విశ్శేస్టితులై విమ్మకి వీరెతివట్టు విళ్శబ్దంగా కూర్చువ్నారు! గొప్పకోలాహలంతో ఆల్లకల్లోరింగా ఉన్న పెద్ద ఉత్పవంమీద వర్షంవడిన పిమ్మట 'మేభుగంభీంన్వనంలా వితాయీగొంతు (వ్రతిధ్వవించిందంకే ఆది ఆతిశయో క్తి కాజాలదు । ఆతవి కంఠళన్వరం విజంగా ఆటువంటిదే । వితాయా అనాడు న్వచ్చ మయిన మధురసంగీకం వివివించాడు. అత డనేకసమయాలలో అందమయిన పొట లెన్నో రచించాడు. అ రచనలలో ఒకరచన ఇవ్పు డెత్తుకున్నాడు “ఆహా: ఆవో ః (పేమవల్ల నే నాకిదిఅంతా అవగత మయినదిరా మఠఅసారం అంతా కన్నీటిలోనే కలదురా । వీవు వవ్వుతున్నాపు। నేను విలపిన్తున్నాను। వీలకదంబవవిలో మురళి (యోగుకున్నదిరా ; కళంకం సమన్హము నేనే భరిస్తున్నాము : పీవింక వా రాజవగుదువు గాక | ఓడిపోయానవి నే వంగీకరిస్తున్నాను

ఆ కవి విజయమాలిక వీ గళపీమలో (వేలాడుగాక 1 పీ చరజపూజ వాకింక (సేముడి పెన్నిధి: వీ హృదయాగ్నిజ్వాల, విజం నా హృదయంలో నే [వజ్వలిస్తున్నదిరా $*”

వెమవెంటనే నభఆంకా ఒక్కసారిగా “'వహవ్వా। వహవ్వా 1” అన్న అలి

వందనలతో భోరుమవి మార్యుమోగింది ః దానిమీద ఛిష్టిరరు డన్నాడు.

“బిభాయీ. వీది ఇంత తియ్యని గొప్ప గొంతుకదా, వీథినాటకాల్లో ఎందుకు చేరలేదు? కవికాగానాల్లో ఎందుకు పాల్లొంటున్నావు ౯"

వీఠరాయీ ఆతని చరణధూళి స్వీకరించి శిరస్స్పుమీద ధరించాడు.

“ప్లీర్రినాట్రకాల్లో అయితే ఇరరులపాటలు పాడనలసివస్తుంది ఉస్తాద్‌ :"”

“టవి వీ పాటలా ?” ఛిష్టిధరుడు మిక్కిలి ఆశ్చర్యపడి (వ్రళ్నించాడు.

“రి త్తం బౌబూ 1”

కొన్ని కణాలపాటు మౌవంగా ఉండి ఛిష్టిధరుడు తిరిగి అందుకున్నాడు. “న్ఫర్రే వీపాటలే అవవీ : కావి...

౨ *క్రాని ఆవి ఆగిపోయా రేమిటి ఉస్తాద్‌ [౯

క్ర వ్రిత్రాగావాల పద్ధతి వీకు నరిఆయిన బాటకాదు ! తెలిపిందా? అయికే ఈ వద్ధతి మా(క్రం విడిచిపెట్టకు । అ భగవంతుడు వీకు విరివిగా ఐశ్వర్యం కటాడిం చాడు! ఆది పోగొట్టుకోకు ! తెలిసిందా ౩”

అకరవాత ఆర్యాతి అంతా వితాయీకి ఎంతటి ఉల్లాసం కలిగింది! ఆరా అంతా మేలుకుని ఆత డేవేనో కలలు కంటూనే ఉన్నాడు ఎన్ని కలలు:

ఆ మరునాడు ఆ ఉత్పవం ముగియగానే బజారుకి వెళ్ళి నికాయీ కండువా చెన్సుల ఐత కొమక్కువి చక్కగా ముస్తాదియి. అద్దంముందు నిలబడి మాటిమాటికి తన వేషం నరిదిద్దుకున్నాడు. - లోలోవల అనేకవిధాల కథ లల్లాకుని ఇంటికి తిరిగి వచ్చాడు. పెద్దలందరు తలపాగా బహూకరించారు. ఆ (ప్రభ్యాతినంగతి తాను (ప్రత్యే కించి వేరుగా వివరించవక్కరలేదు ॥ దానికి ఆ కండువా ఒక్కటీ దాలు: అదే గొంతెత్తి వెల్లడిస్తుంది । “చూడండి । మీఅంఠట మీరే చూడండి: అవి.

ఆవిధంగా ఆ బహుమతీకథ ముగించి, టీ తాగుతూంపే వికాయీకి తటాలున చిన్నరాజి వంగతి జ్ఞాపకంవచ్చింది; ఆమె ఇంకా తన ఇంటిలోనే ఆలాగే

ళవి త కని'పెట్టాకువి కూడ్చున్నదాః వికాయీ ఆ టీ కవ్పూ ఆలాగే చేత్తో పట్టుకుని శీఘ్రంగా వడిచివెళ్లి, ప్లాట్‌ఫారమ్‌మీద విలలడి రైల్వేల నుకేపి చూళాడుు ఆ లైను ఇనన కమ్మీలు రెండును తళతళమెరుస్తూ కొంతదూరంలో వంప్పలో ఒకేల్తై మగా మారి పోయినట్లు కవిసించాయిం

ఎక్కడఉంది చిన్నరాణి? దింగారువిందువు శిరస్స్పుమీద తళతళలాడుతున్న రెల్లు వృప్వువనంటి చిన్నరాణి ఆక్కడ కనిపించనేలేదు ॥

అయికే, ఆమె ఇప్పటికి ఇంకా ఇంటిలో నే ఉన్నట్టా?

మకొణంలో కూర్చున్నరాజా “ఉస్తాద్‌ ॥ ఉప్తాద్‌ :*” ఆవి గొంతెత్తి పిలిచాడుం

“*ఆ4। వన్తున్నా: వస్తున్నా । ఒక్కసారి ఇంటికి వెళ్లి వస్తాను ;”

వితాయీ తొందర తొందరగా నడిచివెళ్లి ఇంట్లో (పవేందాడు. అవును ఇప్పటిదాకా చిన్నరాణి అక్కడే ఉన్నది 1 వితాయీవి చూసీచూడగావే ఆమె తటా లన లేచి విలవిడింది. మరి అతనితో మాట్లాడకుండా పక్కవించి తప్పుకుని వెళ్ళి పోవాలవి (ప్రయత్నించింది. అయితే వితాయీ వెంటనే చిన్నరాణి చెయ్యి దొరక బుచ్చుకువి “కోపం వచ్చిందా?” అన్నాడు.

చిన్నరాణి. ఏడుపు మొదలు పెట్టింది.

“ఏమి చెయ్యమన్నావు చెప్పు ః వాన్ల ఒక్కవనట్టాన విడిచిపెట్టలేదు: ఆపైన టీ అంటూ.”

“నేనిక్కడ ఇలాగే పడిఉన్నాను : (మీరక్కడ వాళ్ళందరితోము కులాసాగా శకబుర్లుచెబుతూ కూర్చున్నారు ౪”

“వీచేకులు పట్టుకువి (బతిమాలుకుంటున్నాను, ఛిన్నరాణీ 1”

ఈమారు ఆమె కలకల నవ్వింది!

“బాగుంది 1 ఉండు. కాన్త టీ తాగుదుపుగాని ॥ ఇదిగో వీకోనమవి ఒక కొత్త కవ్వు తీసుకువచ్చాను, చూడు;”” వికాయీ పొట్లం విస్పి ఒక కొత్త ప్రీణకప్పు బయటపెట్టాడు.

“దీవిమాట ఈ తొందరలో మరిచేపోయాను. చిన్నరాణీ $* నవ్వాడు.

“ఆబ్లప్పుడు కొదు! నాకు వేళ మించిపోతూంది:”” అలాగంటూవే' ఆమె ఉలిక్కిపడింది 1

జ కవి

“ఆఅమ్మయో్యో :'* అవి తొందరగా అక్కడివించి బయలుదేరింది

“ఈ ఆలస్యావికి ఏమవి నమాధానం చెప్పాలా? అని చిన్నరాణి దారిపొడు గువా ఆలోచిస్తూనే ఉంది. ఆలాగ నడుస్తూంపే ఆకప్మా త్తుగా హారంమాట జ్ఞ పికి వచ్చింది. చీరకొంగు ముడివిప్పి ఆ హారం బయటికి తీసింది. మెడలో వేసుకుంది. (త్రమ్యక్రమంగా ఇంటిదగ్గిర అడిగే (పశ్నలమాపే మరిచిపోయింది ॥

ఆ దారిలో ఒక చిన్న వది, ఆది అంతగా లోతయినది కొదు, దావి తేటపీటిలో కదులుతూ (ప్రతివింవిస్తున్న చిన్నరాణీ మూర్తి మెడలోహారం తశతళలాడింది. ఆమె ఆ (ప్రతివిందింకేపి చూస్తూ అలాగే విలుచుండిపోయింది. సీట్మివవాహంకళూడా నెమ్మదివెమ్మదిగా విలిచిపోయింది. మరికొంతపే వలాగే హోరంతో తళతళలాడు తున్నతన మూర్తి కేసి చూనుకువి ఆమె ఆ హారం తీనివేపి, తిరిగి భద్రంగా కొంగున కట్టుకుంది. ఆపైన నెమ్మదిగా ఆ నదిదాటి తనగ్రామంలో (ప్రవేశించింది.

ఆలప్యావి కేమికారణమవి అడిగితే ఏమిచెస్పాలో చిన్నరాణి ఇప్పటికి తిన్నగా విశ్చృయించుకోలేక పోయింది. మాట లేవయినా వడపలిసివ స్తే సహించనలసిందే అవి విర్ణ యించుకుంది.

విశాయా ఇస్పటిదాకౌ గుల్‌మోహర్‌ చెట్టువీడలోవే నిలుచున్నాడు. ఫాల్గుణ మౌనం మధ్యాహ్నం రెండుజాములపవేళ దిగంతాలవ్ని ధూిధూనరితాలై పొగ గమ్మి వట్టు కనిపించాయి. విపరీతంగా గాలివీ స్తున్నది. ఆ గాలిలో ఎగురుతున్న దుమ్మంకా దూరంలో ఒక నద్మీప్రవాహంలా కనిపించింది. వితాయా మనస్పింకా ఉత్కంఠతో శతహతహలాడుతూనే ఉన్నది. నీలాకాశమధ్యంలో ఆతనికింకా పైగివిందువుతో తళతళలాడుతున్న రెల్లుపువ్వు గోచరిస్తూనే ఉన్నట్టుంది; అకస్మాత్తుగా అతని మనస్సులో విచ్శితమయిన వివాదం (ప్రారంభమయింది. “నే విలాగవి ఎందుకవి ఈ బాటవక్కన విలుచున్నాను?” అవి తమ్నుశానే _పళ్నించుకున్నాడు వికాయీ. చిన్నరాణి ఆతవి కేమప్పుతుంది ? దానిమీద అమె “ఆఫ్మీయకామూ రి అవి మనస్సే నమాధావం చెప్పింది. అ అత్మీయతామూర్తికోసమే, ఆ (పేమమూర్రికోనమే ఆక డీనాడు బాటవక్కన విలుచున్నాడు. వీలయితే ఈ బాటపక్క_వే ఒక గృహం విర్మించుకువి దానిలోనే వివపించాలి। ఆమె దారివైపే చూస్తూ అత డలాగే విలుచున్నాడు హళాత్తుగా ఆమె వన్తున్నజాడ తళతళలాడుతూ సాషిక్క-

కవి న! తించింది ।; అలాగ ఆలోచిస్తూంపే ఆ భావనఅంతా ఆశని మనమ్సలో న్వర తరంగాలలో లీలగా ఉయ్నాలఊిగింది । వితాయో హవృదయాంతరాళంలో ఒక గీతిక [ప్రారంభమయింది

“ట్ల నా హృదయాంఠరాళ (పేమమూర్తీ॥ సీకోవం వేవీ బాటవక్కనే ఒకగృహం విర్మిప్తాను సీజొడ, వెలుగు తరగలంతో తళతళలాడుతూ. వన్నెల్ల వేశల ఆహ్వానిస్తూ ఆకర్షిస్తుంది సుమా అకడంతవరకే ఆ గీతిక రచించాడు. ఆ బాటవక్క_నే జల్లుకట్టుకువి, (వతి దినము ద్వారంలో విలబడి ఇక ఆనాటవై సే విరీడిస్తూంటాడు. శిరన్సుమీద చిన్నారి ఇ త్తడిపాలవిందె పెట్టుకువి, ఆ నిందెమీద (వనరించిన నూర్యకిరణాలతో తళతళ 'మెరినిపోతూ చిన్నరాజ్‌ అతవి కవతిమారంలో పాక్షత్కరిన్తుంది: ఆ గీతికతో వనంగీకం మేళవించి పాటకట్టడం (ప్రారంభించాడు వితాయాః “కృ వా హృదయాంతరాళ (_సేమమూ క్తీఃొ ఎనిమిది వాటనక్కున గృహవిర్మాణావికి బదులుగా వితాయీ కూలికోనం పగటికలలు కనడం (ప్రారంభించాడు. కవితాగానంతో అతడు తప్పక పొమ్ము నంపాదించుకోగలడు ॥ ఆతడలాగ నంపాదించుకోగలడవి కవిగాయకుడు ఛిస్టిధరు డన్నాడుగదా: దానివి గురించి మరి మథన ఎందుకు? గత ఉక్పవంలో పాల్గొన్నందుకు రై లుఖర్చులతోవాటు వితాయీ చేతిలోపడ్డవి ఆరురూపాయలు. అయితే ర్రైల్మువయాణంకోనం వితాయీకి అ ర్చేమిలేదు. ఈ బ్రాంచి ఖైమలో దాలా రోజులవించి కూలివవి చేస్తున్నాడు. గార్డు, డై9వరు, రైల్వే వని వాళ్లు....అందరు ఆతన్ని బాగానే ఎరుగుదురు. రాజాతో స్నేహంవల్ల అతవికి

ణి ఈవి

వారందరితోను మరింతగా చను వేర్పడింది. అందువల్ల అకవికి రైలు ఇడ్పులన్ని కలినినద్చాయి. అయితే కొలిజోడుకొనడంకోనం వన్నాలుగణాలు, కండువా కోవం వన్నెండణాలు, బీడీలకోనము, అగ్గిపెనైకోనము. రెండణాలు..... మొత్తం ఒక రూపాయి నన్నెండణాలు అర్బ్భయ్యాయి. మిగిలిన నాలుగురూపాయల నాలుగణాల తోను తిరిగివచ్చాడు. త్వరలోనే ఇంకా రెండు మూడు పాటకచేరీల ఒప్పందాలు కుదరవచ్చునని వితాయీ ఆశించాడు, ఆతని నంగీతం వివి ఆనందించిన వారందరు ఆవోట ఆవోట ఈన గానవథ్యాతి వలువైపుల విస్తరింవ జెయ్యగలరవి కలలు కన్నాడు,

ఆకా శ్రక్సర్రవా డొకడు మహాదేవకవిబృందంలో వంతపొట పాడాడు: ఆతన్ని నావి వీవు చూళానా

“అవునవును ; చాలా గట్టివాడు ; మహతియ్యవిగొంతు ॥

“ఒక్క గొంతుమాత్రమే తియ్యవిదికాదు: అతడు మంచి కవిగాయకడు కూడాను! ఈసారి మహాదేవకవి గొరవం కాపాడిన వా డతడే , అ కవి కీపారి ఒంటి మీద నృహతప్పిపోయింది. ఆకవికి బదులుగా ఆ కురవాడే పాట ఆందుకున్నాడుం ఎల్లని నలుపే తక్కునఆయితే, హీనమయికే, తలనెరిపిన మరి కన్నీరేలా? శవ్నీరేలా?” దావితో నభ నభఅంతా ఒక్కసారిగా ఉత్పాహంతో ఉప్పొంగిపోయింది తీవికి నమాధానం చెవు! వల్లని నలుపే తీవిపోతే, వల్లవిజుట్టు చూసుకుని అంతగా విరగబడిపోవడం మెందుకు ? దానిమీద ఆంతటిమక్కు.న ఎలిదుకు ? తల వండిపోతే అంతటి దిగులెందుకు ?

"ఆయితే ఆ పాట ఆ కుర్రవాడు కట్టిందేనా

“అవును । ఆతడు రచించిందే

“అయితే ఇక మన ఉత్సవానికి అఠడే రావాలి;

విశాయీ యీ ఆలోచనలు వగటికలలలాగ సాగిపోయాయి । లోలోవల అతడు శన మూల్యంకూడా ముందుగానే విర్ణయించుకున్నాడు. మవోదేవకవి ఒకపాట కచేరీకి ఎవిమిదిరూపాయలు శినుళుంటున్నాడు. ఛిస్టిధరకవి వదిరూపాయణం_ వెతాణూ అయిదురూపాయలిమ్మవి బేరమాడకాడు. చిబ్బచివరికి ఒకర్యాతికి జాలు వొపాయలతో రాజీవడతాడు. అయితే ఇకముందువించి ఒకడోలువాలా కానామి

ళవి శం

శాజా కమారుతు యావరాజుకు డోలుకాకపోయినా కంజిరావాయించడంలో చాలా భుటికుడు ; అన్ప్సుడతడు మరింత సౌగనుగా పాటలు రచిప్తాడు. .వాటికి తగిన వంగిళంకూడా నమకూరుప్తాడు. “ట నా హృదయాంతరాళ.పేమమూ క్రీ వంటి మధురగేయాలే రచిప్తాడు. అయితే ఎక్కండయినాతిరిగి ఇంకొక మంచికచేరీ అవ కాళం లభించాలి! అంతే; ఆయితే చిక్కంతా ఇక్కడే ఉంది; కవితాగావోత్స వాల్లో పాటలుపాడే అవకాశం ఆంత తేలికగా లఖించదు।; అయినా అతడు ఆశ విడిచిపెట్టలేదు: ఇందువల్ల నే టంగ్‌టింగ్‌ మని గంటకొట్టగానే వితాయీ తొందర తొందరగా వెళ్ళి స్టేషన్‌లో కూర్చుంటన్నాడు. (వత్యిపయాణికునికేని బాగా (శడ్ధ వట్టి చూస్తున్నాడు. ఆయా ఉత్సవాల్లో పాటకచేరీలలో కూర్చున్న వారందళతి ముథాలలోను ఒకవ్రత్యేకమయినముద్ర కనిపిస్తుంది. అటువంటి ముద్రకోనమే అతడు (ప్రయాణీకు లందరిముఖాలు జ్యాగత్తగా పరిశీలిస్తున్నారు. ఆటువంటివాతి ముఖత్వం ఏదయివా ఆవకాశం లభించగలదేమో ఆవి ఆతవి ఆశ । అయితే చిన్న శాణీవచ్చే వేళకవక ఒక్క పన్నెండుగంటలబండికే హాజరుకావడంలేదు , అంతే 4

ఓకనెలరోజులతరవాత గలీరర్యాతి వికాయీ విశ్శబ్దింగా కూర్చుని ఆలోచిన్తు వ్నాడు,

ఆనాడింక ఆతవిచేతిలో మిగిలినవి నాలుగణాలుమా్యత మే। వితాయా మనన్పంతా ఊక్కమారుగా వికలమయింది. ఇక మిగిలిన నాలుగురోజులు ఎలాగ గడుప్తాయి? ఆతరవాతమొాషతం ? ఆపైన ఇక మూటలు మొయ్యవలిసిఉంటుందా ?

లేకపోతే? ఉవవాసాలుచేపి మనిషి ఎంతకాలం జీవించగలడు? ఒకవక్కన చిన్నరాణి (వ్రతిదినముపోన్తున్న పాలకివ్వవలిసినపొమ్ము వికీ వడుతున్నది. ఇంతకుమునుపు వితాయీ పదిరోజులబాకీ తీర్చివేశాడు. ఆపైన సదిరోజులపాటు బోపిన వదిపావుశేర్ల పొలఖకీదు పవికొనులు, అంే వదికానుల పాలే. ఇంక పాలు అక్కరలేదని చెప్పివెయ్యాలవి గట్టిగా విశ్చయించుకున్నాడు నితాయీ.

ఆ మరునాడు మధ్యాహ్నం రెండుతాములవేళ. రైల్వేలైనువంపులో రెండు శమ్మీణు ఒకటిగా ఏకీభవించివచోట, నిశ్చలంగా దృష్టి కేంద్రీకరించి విలచున్నాడు శవిగాయకుడు,. ఈనాటితో ఇది ఆఖరివిరీకణ ! ఇక అలాగ విలబడవలివిన

ణి కవి ఆఅవనరంకలగదు : *ట నా హృదయాంతరాళ(పేమమూ శ్రీ [” అన్నపాట ఇంకా పూర్రికాలేదు; అది మరి పూర్రికొదుకూడాను । ఈనాటినించి అతడాపాట మరిచి పోతాడు మరిపాడడు। తిరిగి ఆ లై నువంపువై పుచూశాడు వితాయీ. తలమీద షాలవీందె. తెలకెల్ల విచీరతో రెల్లుపువ్వులా మెరిసిపోతున్న చిన్నరాణీ ॥

ఆమె తొందరతొందరగా వడిచినచ్చి అతనిముందు విలుచున్నది ! చిన్నరాణి "క్రేసిచూస్తూనే వితాయీ నవ్వాడు.

“మ్పిరిలాగ ఎదురుచూస్తూ విలబిడడం బాగుండదు ! లోకు లేనునుకుంటారో కాన్త ఆలోచించారా?”

చిన్నరాజీ నెమ్మదిగా చెప్పింది.

ఒక వేరివిట్టూర్సు విడిచిపెట్టాడు వితాయీ.

“లోక్రు లేమంటారో వాకు తెలియదుగావి, నేనుమ్మాకం వీతో ఒకమాట ఇెప్పాలవి ఇక్కడ విలుచున్నాము

విళాయా పొమాన్యంగా 'పెద్దమనుమ్యులు మాట్లాడేభాషలో మాట్లాడడానికి (వ్రయత్నిస్తూంటాడు. రాజా, చిన్నరాణీ, ఆ పెద్దమనుమ్యులభాషలో మాటలధోరణి కెంతో ముచ్చట పడుతూంటారు. ఆయితే ఈనాడు ఆ రోరణ్‌ తారుమూరయింది విశాయీ తన కలవాటయిన ధోరణిలోనే (వసంగించాడు.

ఆమాటలు వివి చిన్నరాణి జిజ్ఞానతో, ఆందోళనతో మేళవించివవై ఖరితో ఆతని కేసిచూస్తూ విలుచుండిపోయింది ఇదేమిటి ఇలాగంటున్నారు? లోలోవల ఆమెగుండె గుదిగుబకొట్టుకుంది. నెమ్మదిగా అడిగింది.

“ఈవేళ మీరు ఇలాగ మాట్లాడుతున్నా రేమిటి

“వాలారోజులనించి ఈమాట చెప్పాలని అనుకుంటున్నాను కావి.”

ఆపైన మరికొంత పేపు అలాగే మౌనంగా ఉండిపోయి తిరిగి అన్నాడు.

“ఈ వేళవించి నాకింక పాలు అక్కరలేదు చిన్నరాజీ :”

తజంలో చిన్నరాణి తెల్లిటోయింది ; తానీమాట వీనవలిసివస్తుందవి ఆమె ఎన్నడు అమకోలేదు । చిన్నరాణ్‌ముఖం కణకుణావికి మారిపోయింది ॥ వర్షంలో వసిరివదృవివ్శతంలా విగవిగలాడుకున్న ఆమెములం కణంలో హీమంఠంలో వనండుటాకులా తెల్లవయి వెలవెలబోయింది: నోటమాట. వెలువరించలేక ఆమె.

కవి ణి అలాగే అకవికేపిచూస్తూ. విలుచుండిపోయింది. నితాయామాటలు విన్నవిమ్మట కెల్లిటోయిన చిన్నరాణిముఖం మరి మారలేదు! పైన కొన్నికణాల అవంఠరమే ఆమె రనంత పెదవి కదవగలిగింది. గద్దదన్వరంతో అర్జిస్తూ అడిగింది.

“వ్వీరింక పాలు తీసుకోరా ౪?”

ఈష్హిస్పళ్తోన్లు థి

“ఎందుచేత + నేనేం తన్సుచేశాను ౪”

చిన్నరాణి కళ్ళవిండా నీరు నిండింది,

మరికొన్నిక్షణాలపాటు అలాగే మౌనంగా ఉండిపోయాడు వికాయీ. అకవి 'కేమని సమాధానం చెవ్ప్సడానికి పాలుపోలేదు. చిట్టచివరికెలాగో అలాగ తమ్న తాము నంబాళించుకున్నాడు.

“"అవిద్ధాలాడడమే ఒకమహాపానం చిన్నరాణీ;: ఆపైన వీదగ్గిక అనిద్ధం తెవితే. ఇక ఆ మహాపాతిత్యావికి ఆంతుండదు । ఇందుచేతనే నాకేమునడావికి పాలు పోవడంలేదు

అఆవైవ గంభీరంగా ఒక మదీర్చ నిశ్వావం విడిచిపెట్టి నెమ్మదిగా అన్నాడు విశాయా.

“దర్శిదుడు కవికొవాలనుకోవడం చాలా కష్టాలు కలిగిస్తుంది చిన్నరాణీ।”

ఆమాటమీడ ఎంతో కంగారుపడుతూ (బతిమాలుకుంటూ చిన్నరాజి స్పష్టంగా చెప్పవేసింది,

“*పాలకోనం మీరింక సొమ్ము ఇవ్వక్కరలేదు :' *

ఎంతో ఆత్రంగా ఆమె అతని రెండుచేతులు వట్టుకున్నది

వికాయా ఆమె ముఖంకేఏచూస్తూ మరికొన్నిక్షణాలసాటు అలాగే మౌనంగా. ఉండిపోయాడు. అపైన నెమ్మదిగా అన్నాడు.

“*ఈనంగతి తెలిపే మీఆయన అగహిస్తారు ః అత్తగారు అవమావిమ్తంది. ఆడదడుదు తిడుతుంది ః ఇవ్వన్ని ఆలోచించావా మరి?”

చిన్నరాణి వెనువెంటనే సూబిగా నమావానం చెప్పింది.

“కాదు : కారు; మీరేదో ఆపోహవడుతున్నట్టున్నారు: మూ పుట్టింటివారికీ: న్వంఠంగా ఒక ఆవుందిః నేను మానాయనగారి ఇంటిదగ్గిరవించే ఈ పాలు తీసుకు. నమ్తన్నాను! ఆ పాలే మీకు పోస్తున్నాను: తెలివిందా?”

"ని కవి

విశాయీ మరి మాట్లాడలేదు.

“డ్బగ్రి శ్రీన్సకోరాా కవిగారూ ౩

ఆమె కంఠన్వరం గద్గదమయిందిః కళ్ళమ్మట పీరు బొటటొట (వ్రవహిన్తున్నడి,

చిన్నరాణివి ఓదార్భడంకోనమే నితాయీ చిరునవ్వు చిలకరించాడుః వెంటనే ఆమె సెదపులమీదకూడా చిన్ననవ్వు మొలకెత్తింది. ఆతవి ముఠంమీది మండ వోనం గమవించగానే చిన్నరాణి 'కెంతయినా ఉక్సాహం కలిగింది. అది ఒక అంగీకారంగా స్వీకరించి, పులకించి, అమె తొందరగా అడుగులు వేనుపంటూ ఆళనిని దాటిపోయి న్వయంగావనే తలుపు తెరిచింది. అ ఇల్లంతా చిన్నరాణిక మహపరిచితమే : పాలపాథత్రతీవి, పాలు దావిలోపోవి, తిరిగి తొందరగా ఇవతలికి వచ్చి ఇంటివైపు దారితీసింది.

“చ్రిన్నరాణీ1”” వెనకనించి పిలిచాడు నికాయా. అమెకింక అఆ పిలువు విన వలిసిన ఆవనరమున్న నే కనఐడలేదు । అదీగాక తొందరవనులేవో ఉన్నట్లుగా కూడా కనదిడింది. అయినా ఆలాగ తొందరగా వెడుతూ, వెడుతూ తణకొలం విలబడి వెంటనే త్వరగా వెళ్ళిపోయింది

చిన్నరాణి అ నమయంలో అలాగ తొందరగా వెళ్లిపోయినా. మరలిపోయే “టన్సుడు తిరిగివచ్చి, వితాయా ఇంటినరండాలో విలండి “కాన్తటి ఇవ్వండి! వాకొ త్తకన్పులోపోవి ఇవ్వండి 1” అని నవ్వుతూ అడిగింది. ఆ కొ త్తకవ్పుతో టీ అందిస్తూ విాయా అన్నాడు.

“నే నొకమాట చెబుకానుగావి వింటావా చిన్నరాజణీ 5”

టీ తాగుతూ చిన్నరాజి అన్నది. ““చెన్పండి 3”

“*హైమ్ము తీసుకోకుండా వా కెందుకు పాలుపో న్తున్నావు $”

ఆమె విశ్చలంగా అఠవివైపు చూసింది.

విశాయా మళ్ళీ అడిగాడు. “నమాధానం చెన్పవేం ?”

“"నాఇన్షం ః"” అన్నది చిన్నరాణి.

“పీ ఇష్టమా ?” వికాయీ (వ్రళ్నించాడు.

"అవును; నాఇష్టం అంతే 1” చిన్నరాణి విశ్చలంగా నమాధానం చెప్పిఉమి 'అపైవ రసంతసవ్వి ముం పైకెత్తింది. “మీరు కవీశ్వరులు : ఎంత గొవృవాత

శవి ౫ అలాగంటూనే ఆమె కన్వు కడిగేమిషతో. వెలువలికి వెళ్ళిపోయింది. చిరిగి వచ్చేసరికి విశాయీ నవ్వుతూ నిలుచున్నాడు. ఆతవిచేతిలో జెండు ఎర్రని గుల్‌ మోహర్‌ పువ్వులు ః అవి రెండు ఆమె ముందుంచాడుం ఆఫ్రీనుకో । కవిగాయకులచేత్తో ఇచ్చిన పువ్వులు తీసుకోవాలి :"” ఛిన్నరాజీ విగ్గుతో ముఖం పక్కంకుతిప్పి "వద్దు !” అన్నది. “ఆయితే నేనుకూడా పాలు తీసుకోను ౯ చిన్నరాజి అ పువ్వులు రెండు ఒక్కసారిగా అతవి చేతిలోవించి లాక్కువి. ఒక్క వరుగుతో ఆక్కండివించి పారిపోయింది ॥ విశాయీ కొ త్రపాటలో కొ_త్తచరణాల రచనలో వడ్డాడు. ఈవేళ ఇంకొక కో త్తచరణం స్ఫురించింది. ఇంరకుముమువు '"'ఓ నా హృదయాంతరాళ (పేను మూ శ్రీ: అన్న పాటలో రెండుపాడాల రచనే కొనసాగింది. అవైన పాగలేదు. ఆపాట మరిచిపోవాలవికూడా ఆత డాలోచిందాడు. అయితే అ విధాత దాని కనును తంచలేదు! అఏి పూర్తిచెయ్యాలవి విశృయించుకున్నాడు వితాయీ. చాలా అండ మయిన పాట ఆది. ఆఫ్పీశ్రాడ వెలుగుతరగలతో తళతళలాడుకూ” అన్న చరణం లోలోపల పొడుకుంటూ పాడుకుంటూ క వై ఒకటి పొయ్యిలో దూర్చాడు. బండి వెళ్లి పోయింది ఈపాటికి తన డ్యూటీ ముగించుకువి రాజా సందదారం టీ వొడుము తీసుపవి టీ తయారీలో వడతాడు. ఆపైన మళ్లీ ఒకసారి టీ తాగుకాడుం శౌ త్రవరణం స్ఫురించింది ! చాలా సొౌగనయిన చరణం ॥ నితాయా ఉల్లానంతో ఉప్పొంగిపోయాడు ః ఆహా! “ఆ వీ కాంతిజ్వాలతో నే నాగ్భృహం (పజ్వలి స్తున్నది ॥ చా కింక మవిశాలమార్గ మే గృహసీమ $” ఆంపే శన కింక సువిశాలరాజమార్గ మే శరణ్యమన్నమాట : అయితే ఆవైన+ ఆ తెలిపింది ॥ తెలిపింది ! ఆతవి కర్ణమయిందిః! అ రాజమార్గంలో నలువైపుల మురళి (మోగుతున్నది । ఆ బాటలో నిలబడితే మరి దుఃఖంలేదు ! కష్టంలేదు ॥ “*ల్బందావనిలో వలు వై పులలో మురళ్శిమోగె నెవ్వరిదో 1” ఎవ్వరి దా మురళి? ఆ గొల్ల పల్లెసీమ మురళి । అదే చిరకాలంనుండి (మోగు. తున్నది : హృదయంలో (పేమతన్నప్పుడే అది వినబడుతుంది. లేకపోతే, వివి

ల4 కవి పించదు; ఈనా డతవికి విన్నష్టంగా అవగతమయింది ః తాను చిన్నరాణిని సేమి మ్తున్నాడు; తన్నామె (ప్రేమిన్తున్నది; లోలోవల పాడుకుంటూ గేయపాదం పూరించాడు విశాయీ. “క్ష ర్రాధా। రాధాః రాధా! అవి అదే అదే మురళిమోగె నాతవిదే 1” ఆతరవాత? ఆపైన? ఆహా ఆదేముర॥ । అపునదే: “గృహం [వజ్వలించింది 1___కౌంతి సంగీతంలో, ఓవో 1 హృదయం తన్మయమైనది । నుఖావికీ అంతరాయమేమిటో ౩” _ అంకరాయమే మరిః ఇది చాలా గొప్ప అంకరాయమే। ఆకస్మా త్తుగా ఆతవి గానం స్తంభించిపోయింది ।: ఒకనంగతి ఆలోచించగావే ఆపాట ఆగిపోయింది! వివరీతమయిన సంకోదంతో ఆందోళనతో ఆతనివక్ల వణికింది । చీన్నరాణి కులంవేరు। నికాయీ తులంవేరు: ఆమె కింకొకవ్య క్రితో వివాహ మయింది, ఇది మహాపావము; బాలా గొవ్ప అంతరాయము। మరికొన్నిక్షణాలదాకా వితాయీ మౌనంగా ఉండిపోయాడు; ఏకాంతంగా శూర్చువి మాటిమాటికి ఈన మనస్సు వి(గహించుకో వాలని వయత్నించాడు, ఆమె వంగతి తలుచుకోగానే విజయీ శరీరం జలదరించింది । విశ్ళాంభిలమయిన ఆతవి మనస్సు ఎంతగా (వ్రయత్నించినా అదుపులోకి రాలేదు; మనన్సులో ఏమాత్రము లజ్జ పొటమరించడం లేదు! ఆది ఆనంతయినా విచారించడంరేదుః పైగా మాటి మాటికి తృప్తితో, సంతోషంతో ఉప్పొంగిపోతున్నది । అంతేకాదు! నితాయీ ఇంటిలో (ప్రతిచోట చిన్నరాణి నిలుచున్నట్టుగా పాకెత్కరిస్తున్నడి ; అంతేకాదు ! విశాయీ మనన్సు లోతులవగ హన చేసుకున్నట్టు అమె కటికిచీకటి మధ్యలో కూడా తెల్లవిచీర ధరించి తళతళలాడుతూ మెరిసిపోతున్నది; ఆతని మనన్సులో దైర్యం జీణించింది, తటాలున లేచి కిటికీతలుపు తెరిచాడు. ఉదాసీనదృష్టితో ఆ కీటికీలో వించి రైల్వే లై నుకేవి రూస్తూ కూర్చున్నాడు. ఆ రెండు రైలుకమ్మీలు నంపుతిరిగి ఒకటిగా మారిపోయివట్టు కనిపిన్తున్నచోట ఆతవికొక బంగా రుబిందుపు నుస్టిరంగా ఉన్నట్టు సాజెత్కరించింది ।! ఆది కదలడంలేదు ।; ముందుకిగాని వెనక్కిగావి వెళ్ళడంలేదు : అలాగే ఆచంచలంగా ఉండిపోయింది. చిన్నరాజీ ఇంటిదగ్గిరనించి

కవి ళ్‌ బయలుదేరి అక్కడికీవచ్చి ఆలాగే విలుచుండిపోయినట్టనిపించింది 1 కిటికీ తెరిచిన శరవాత రమ్మవి తన్ను పిలవడంలేదేమవి కోపగించి వెళ్ళిపోతూ వెళ్ళిపోతూ వెనక్కి. విలుచున్నటేమో అన్నట్టున్నది ఆ ఆకృతి । వితకాయో మనన్పంకా నంతావంతో ఆందోళనతో విండిపోయింది. ఆతడు ఇంటి చించి ఇవతలికివచ్చి గుల్‌ మోహర్‌ వీడలో విలుచున్నాడు. ఆ చెట్లంతా ఎ(రఎ(రని పూలతో కముదోయికి మిరుమిట్లు కలిగిస్తున్నది. వచ్చవచ్చవి లేతలేత ఆకులచినరో గుత్తులుగు త్తులుగా ఎ్యర్రఎ(ర్రవి వువ్వులు । గుల్‌ మోహర్‌లో అంతటి అపూర్వ మయిన పొందర్యం వికాయీ అంతకు మును పెన్నడు చూడలేదు । ఎదురుగా రైల్వే ల్రైమ అవతలివైపువించి అడివిపూల మనోహర వరినమళం నలువైపుల వ్యాఏస్తు న్నది. కదంవితరుపుల చివుళ్ల కనుదోయి కానందం కలిగి స్తున్నాయి & వర్షాకాలం రాగావే కడిమిపూలు కన్నులవండువుగా వికపిస్తాయి. నంవన్నుల మామికితోవులో వించి కోకిలలు రెండు పోటీపాటకచేరీ లారంభించాయి। పిట్టఒకటి చఛచండీదేవా లయాల వరినరాలనుండి ఆవ్వావిస్తూంది. తేనె లారగించే పలుగులు ఆకాశంలో పల్లీలకొడుతూ ఎగురుతున్నాయి ॥ గుల్‌ మోహర్‌ నలువైపుల రంగురంగుల సీఠాకోకచిలకణు చిత్రచి(త్రంగా ఎగురుతూ ఒక మహోత్సవం జరుష్పకుంటున్నాయి. చిన్నరాణి తొందరగా అడుగులు వేసుకుంటూ అతవివై సే నడిచివస్తున్నట్లిని పించిందిః వితాయీ కరీరంఅంతా ఓక్కమారుగా విశ్నేష్టితమయింది! కళ్లమూనుకువి శూర్చున్నాడు. లోలోవల ఆమె నాహ్వావించాడు. "రా, చిన్నరాణీ: రాః వీమన వృంతా నాకు టోదవడిపోయిందిలే! రాః నమ్ను పాతిఠ్యం చుట్టుకుంటే చుట్టుకోవీ। ఒకవేళ నరకావికే వెళ్ళవళిసివ స్తే నవ్వుములంకోనే వెళతామ। కాని విన్ను లావద్దవిమ్మాతం అవలేను ॥ అటువంటిమాట నావోటినుండి వెలువడగలదా చెన్ను; రాః చిన్నరాజీ: రాఃి అదేనమయంలో అతవికి ఛవితిచంగద్రుడికథ జ్ఞావకం వచ్చింది. అనాటి చం(దుణీచూ ప్లే పీలాపవిందతోవాటు కళంకం కలుగుతుందని అంటారు. ఆయితే చికాయూ ఆకథ నమ్మలేదు! మళ్ళీ ఆతని మనస్సులో ఓఒకగీతిక సుక్షుతిరిగింది. “కళంక్రభయమున చందమామనే కాంచవివా రున్నారా?

లో కవీ కనులుటోయినా, దృష్టిపోయినా మలేగావీ, కళంకభయమున చందమామనే కాంచవివా రున్నారా? చందమామ । సీకోనమ్మిక నే.”

ఓవోవో 1 పాట ఎంత సౌగసుగా వస్తున్నది +

“*రందమామ వీకోనమ్మిక పీ విరాగమార్గమే వీడిపోనలేనా ? శేయిమేలుకొవి నే నొంటటా పోయెదనేలా వాదులాటలింక ౪

ఆహాహా । ఎంత కమ్మగా సౌగమగా వచ్చింది పాట?

ఓ చిన్నరాజీ। కవిగాయకుణ్ణి మనసారా (ధేమించి వీజంఠట నీవే వస్తున్నావు ఎంతటి మహాభాగ్యము । కనకనే ఇంతటి మవోజ్ఞమయిన గావం డావంకట అడే వాలోపలివించి సముదృవించింది

విశాయా లేచివిలుచున్నాడు. చిన్నరాణి వచ్చేమార్షంలో రై లగట్టమ్మ'పే నకక పొగించాడు. మరికొంఠదూరం నడిచిపోయేనరికి మార్గంఅంజా విర్షనమయింది. తిరిగి తఈనలో తాను పాడుకోవడం (ప్రారంభించాడు,

శైశ్వేలై ను నదిమీదినించి వేరొకవైపు తిరిగింది. అక్కడినించే. దానిమీద కంకెన (ప్రారంభమయింది. రైలుగట్టమీదినించి విశాయీ ఏటిరేవులోకి దిగాడు. వదిలో పీరు మోకాటిలోతుకంకె ఎక్కునలేదు, చిన్నరాజి (వతిదినము అనతలి వైవవించి ఇవతలికి నడిచే వస్తూంటుంది. వితాయీ రేవులో విలుకున్నాడు.

అటుపిమ్మట నుంత్రముగ్గుడయినట్టు మున్ముందుకు నడక పాగించాడుం ఎడమ శఇెయ్యి చెంవమీద అనించి, కుడిచేతిటొటన వేలు, నడిమివేలు జోడించి. చిన్నరాజీ చుర్దేశించినట్టు పాడుతూ. పాడుకూ సాగిపోయాడు. అలాగ వడిచిపోతే ఆత

డొక్కమారుగా చిన్నరాజి మామగారి ఇంటికి చేరుకుని ఉండేవాడు! ఏటివీటిలో అడుగుపెట్టగానే అతనికి అకస్మాత్తుగా తనవరిస్టింతా అవగాహనఅయింది ॥ అయితే అను ఎక్కడికి వెడుతున్నట్టు ? ఏమిచెయ్యటోతున్నట్టు + చివ్నరాజి

ళవి ణః ఇంటికి వెళ్ళి ఎదురుగా నిలబడి ఇదేపాటపాడి “చిన్నరాజీ! ఈ పాటలో చందు 'డెవ్వరో ఎరుగుదువా ? ఈ నా చందమామపు వీవే:”” అని అం'పే ఏమిజరుగుకుంది ? అప్పుడామె పరిస్టితి ఏమవుతుంది ? చిన్నరాణ్‌ళర్త ఏమంటాడు? ఆమె అత్తగారు. ఆడబడుచు ఏమంటారు? ఆ తరుణంలో ఇరుగుపొరుగులందరు అక్కడ గుమి గూడతారు. వారందరికి తానేమని నమాధానం చెవ్పగలడు ? అందరి మాషణలనుధ్య చిన్నరాణి। ఆతని కళ్ళెదురుగా అటువంటి చిన్నరాణిమూ ర్తి సాడిక్కరించినట్టు భాసించింది : దిక్కు మొక్కు-లేవట్టు ఆమె వారందరిమధ్యవడి ఏడు స్తున్నది ః ఆపైన చిన్నరాణి దూషణలతో ఇరుగుపొరుగు, (గ్రామము, దేశము లోరునువి మారు్యుమోగుకాయి 1 అమె అలాగే దారమ్మటపడి నడిచిపోతుంది. తలనంచుకువి వెళ్ళిపోతుంది: లోకులందరు ఆమెవైపు వేలెత్తి విర్దే!ంది. “దానికి టొ త్తిగా విగ్గు, ఎగ్గు లేదు : పోతూంది :” అవి దుమ్మె త్తిపోస్తారు । కుల్పిత్మకూరలోకం చిన్నరాణిని ఆనరావి వినరాని మాట లని ఈనడిస్తుంది పోవీ అనుకుని అతడొక వేళ చిన్నరాణిని నెత్రిమీవ పెట్టుకుని గౌరవించి, ఆమెతో శలిని వేరొక దేశానికిపోతేమా(తం జరిగే దేమిటి? “ఆ పిల్ల చెడిపోయింది? ఇల్లా విడిచిపెట్టి విశయీతో లేచిపోయింది 1 అని అప్పుడుకూడా లోకం నిందించడం మామతుందా ? అక్కడకూడా ఆమె తలిఎత్తుకుని తిరగలేదు వితాయీ ఏటిరేవులో నే నిలిచిపోయాడు. వదా చిన్నరాణీ: వీవు ఆకాశంలో చందమామవు: అ అకాళంలో నే ఉండిపో: ఆవి ళనలో తాననుకున్నాడు. ఆపైన “అయ్యోః ఈవేళ వేవిలాగయిసోయా వ్రేమిటి ౯ అవి ఆశ్చర్యపోయాడు । అంతలోనే అతవినోల ఒకపాట వెలువడింది. “ప్పిన గందమామవు । ఆకొళంలో నే విలిచిపో , వేను నిన్నలాగ తలకిన్తూనే ఉంటా వంతే॥ విన్నాశంది నృ స్తే, నీవైడినె మ్మేవిమీద కళంకం పోకునేమో :”” విశాయీ అదేపాట అల్లుకూ అల్లుకూ వెనక్కితిరిగి వెళ్ళిపోయాడు. “క్కడికి వెళ్లావు ఉస్తాద్‌ ;”” ఆడీగాడు రాలా, క్‌?

థల కవి

విశాయీ నవ్వాడు.

“ప్తాబ్ర; రాజా, పాట: చాలా గొప్పపాటి వచ్చిం దీవేళశ ।; పొలాలన్ముటవడి తిరుగుతూ ఆదేపాట రచిస్తున్నాను :””

“వాలా గొస్పపాొటా *ళొ

“ఆవును, రాజా : చాలా గొప్పతరహాపాట :”

“ఆయితే ఉండు: నే విప్పుడే డోలుతీసుకునప్తాను”

రాజా డోలుతోబవాటు అక్కడికివచ్చి కూర్చున్నాడు.

వితాయీ తన్మయుడై “చందమానువు నీవు: ఆకాశంలో నే విలిచిపోః:” అన్న పాట అందుకుని పాడుతున్నాడు.

రాజౌ హఠాత్తుగా డోలువాయించడం విలిపివేళాడు.

“ఆరే, అదేమిటి నీకళ్ళమ్మట వీళ్లు కారుతున్నాయి?”

నికాయీ కళ్లు తుడుచుకున్నాడు.

“అపును రాజా, కన్నీళ్ళు ప్రవహిస్తున్నాయి. ఏంచెయ్యమన్నావు ? కన్నీళ్ళ చామాట పాటించడ౦లేదు 1”

మరునాడు బొద్దుటివించి వితాయా గుల్‌ మోహర్‌వీడలో నే కూర్చున్నాడు. ఇన్స డతని మనస్సులో పళ్చాత్తావంగాని, నంతృ ప్తగావి కలగడంలేదుః నితాయీ శేవలం వైఠాగ్యధోరణిలో వడిపోయినట్టయిపోయాడుం

ఇస్పుడతడు ర్యాతిందిగళ్ళు ఆదేసనిగా ఆనేకవిషయా లాలోచిస్తున్నాడు పాయంకాలం కొగానే రాజాఇంటికి వెళ్లాడు. అతనిభార్య ఎల్లప్పుడు వటనట వాగుతూంటుంది. ఈమధ్యన రాజా నితాయీవి అనేకవిధాల అదుకుంటున్నాడవి అమె అ కవిగాయకువిపేరుచెవితేనే ధునుధుమలాడుతూంటుంది. అయినా నంకో చించకుండా రొణాఇంటికి వెళ్లాడు. దావికి అతడు చాలా అనందించాడు. ఆశ్చర్యం ఏమిటంటే నిన్న రాజాభార్యకూడా నితాయీతో ఎంతో ఆదరంగా నంభాషించిలిదిం మేలిముసుగులోవించే “అయితే మేము ఆదృష్టనంతులమే, కాస్త ఉస్తాద్‌ గారికి జ్ఞావకంవచ్చాము 81” అన్నది.

ఆవైన వారిద్దరితోను జరిపిన (ప్రనంగంలోనే। వితాయా చిన్నరాజీభర్త వృక్తాశం నమన్తము అవాగాహనచేసుకున్నాడు.

ళవి $$ ఆమె పెనిమిటి మొత్తంమీద అందగాళ్ళలో లెక్కే: అదేమాట రాజా అన్నాడు. “ఒంటేదాయ చాలావరకు కెల్ల వితెలుసే!: మవిషికూడా చూడడానికి వాగుం టాడు. అదీగాక చాలా మంచివాడు. దంవతులిద్దరిముధ్య అన్యోన్యతసంగతి మరీ చెప్పనే ఆక్కరలేదు 1” కుటుందిపరిస్టితికూడా బాగానేఉంది. బాగా కలిగిఉన్న సంసారం. ఆపైన రాజా భార్య అందుకున్నదిం

“నాగా కలిగితన్న నంసారమే। ఆవులు, ఎద్దులు పదివన్నెండుదాకా ఉన్నాయి.

అందులో రెండు ఎడ్లు. కవులుకుతీసుకుని చేస్తున్న వ్యవసాయంకూడా బాగానే సాగుతున్నది. మీవంటివారి అశీవ్వాదంఉం టే చిన్నరాణి సంసారం సుఖంగానే సాగిపోతుంది 1”

నితాయీ వెంటనే అందుకున్నాడు.

“*తవ్సకుండా । పొద్దన్తమానము నే నెల్ల వేళల ఆశీర్వదిస్తూనే ఉంటాను మహారాణీ

రాజొఇల్లాలు స్వభావం చాలా విచిత్రమయినది : ఈక్షణందాకా ఆమె బాగా ఉల్లానంగానే ఉన్నది; కాని “మహారాణీ! అన్నపిలుపు వినగానే ఎండుగడ్డి మంటలా ఒక్కసారిగా భగ్గుమని (వ్రజ్వలించింది ॥

“అదిగో, అదిగో ఆమాటమ్మాతం నేము సహించేదిలేదు ! మహారాణీ! నా (బతుకంశా మహారాణి (ద్రితుకులాగ్యే ఉండి ; నాకన్న దాసీవాళ్ళు నయం ॥ ఒకకొంస లేదు! గోడులేదు । తలుపులేదు । ద్వారదింధంబేదు: ఈ పాములపుట్టలో కాపరం ఈవేళ ఇక్కడ : శేపు ఇంకోచోట 1”

ఆపైన రాజా అగ్గిమీద గుగ్గిలమే అయిపోయాడు |

“పన్మిక్సీ దౌర్భాగ్యురాలా ; ఏమిటంటున్నావు ?”

“ఏమిటంటున్నా వేమిటీ ? ఉన్నమాట కాస్తా అంటున్నాను ! భయమెందుకు?”

ఆపైన ఒక పెద్దకురుకేత్రనం[గ్రామం (ప్రారంభమయింది: రాజా ఒక్కమారుగా భార్యజుట్టు పట్టుకున్నాడు । అతనిని కాంతపరచడానికి నియ మాటిమాటికి (వయత్నించాడు. కాని (వ్రయోజనం కలగలేదునొతి వన్నెండుగంటలదాకా

ఓ86 కళని

రాజాభార్య ఏడుస్తూనే ఉన్నది. వమర్యనర్యవ వికాయీవి, రాజావి ఇద్దరిని కలిపి శీడుతూవేఉన్నది । ఆ రోరణి ఈవేశపొద్దున్న మళ్ళీ ఒకపారి (ప్రారంభ మయింది

ఆయితే నితాయా పరధ్యానధోరణి ఇందువల్ల (ప్రారంభం కాలేదు. గతరాత్రి రాశిఆంకా ఆతడు తనమనస్పుతో పోరాడ్‌ సమాధానసరచడానికి (చయత్నిస్తూవే ఉన్నాడు,

“వీవు చిన్నరాణివి (ప్రేమిస్తూనేఉండు ; అయితే ఆమాట వీ లోలోపలే దాచి శేనుకో 1 ఎవ్వరికి చెప్పవద్దు । చిన్నరాణ్‌కికూడా తెలియవియ్యవద్దు 1....ఆఅమె గృహము, నంసారము నిక్యకల్యాణాలతో, వచ్చతోరణాలతో కలకలాడుగాక ః చిన్నరాణి బిడియము, మర్యాద నేలసాలుచేసి, సుఖంగా పాగిపోతున్న ఆమె. వంసారంలో అగ్గిపెట్టకు : నామాటవిను :"

నరిగ్గా రెండుజాము లయ్యేసరికి చిన్నరాణి గడియారం ముల్లులా అతని ఇంటీ ముంగిబ (ప్రత్యశముయింది! ఆంతకుమునుపు ఆమె శిరస్స్పుమీది పాలబిందె. దూరంలో రైల్వే లైనమీవ బంగారునిందువులా తళశళలాడింది. ఆ పైన కదిలి వస్తున్న రెల్లుపువ్వులా ఒకకెల్ల నిరేణ సాక్షక్కరించింది. (క్రమక్రమంగా ఆమె నమీపించింది. చిరునవ్వుతో ఎదురుగా విలవిడి *కవిగారూ ;”” అని వలిచింది.

ఆ్యకుపూర్ణకంఠంతో వితయో నమాధానం చెప్పాడు.

"ఇంటిలో పాలగిన్నె ఉన్నది. పాలు దావిలో పొయ్యి.”

అకారణంగా అతని నేశ్రాలలో కన్నీ రెందుకు విలిచిండో ఆమె (గ్రవాంచుకో లేకపోయింది.

“నాకు ఆది అంతా తెలియదు బాబూ: కొన్త మీరుకూడా లోవలికి రండి: అపై నా

“ఆపైన?” వళ్నిందాడు వికాయా.

“ఎండ్రలో వడిచివచ్చాను. కొప్పేస్ప కూర్చుందామవి.”*

“వద్దు చిన్నరాజీ । వీ విలాగ మాఇంట్లో విశ్రమించడం బాగుండదు. ఎవరయినా ళూ స్తే మరోలా గమకుంటారు :”

చిన్నరాణ్‌ విర్ణాంతవడి కైక్ట్రలంగా అతని'కేని చూస్తూ నిలురుండ్‌పోయింది.

కవి £ఃః విశాయీ మళ్ళీ అన్నాడు.

“విశ్రమిందా లనకుంపే మీ అక్కగా రింటికివెళ్లి విశ్రమించు.. వేవిక్కడ శంటరిగా ఉంటున్నాను. ఇలాంటప్పుడు నలుగురు ఏమన్నా అనుకుంపే తప్పు వాళ్ళది కాదుః కాస్త వీఆంకట వీవే ఆలోచించి చూడు చిన్నరాణీ:”

అతని ముఖంమీద మరి గత్యంతరం లేదన్న పామభూతితో విండిన చిరునవ్వు ఫౌటమరిందింది.

చిన్నరాణి చరచరానడిచి వెళ్లి పోయింది.

విశాయా ఒక దీర్టనిశ్వానం విడిచిపెట్టి, విశ్చేష్టితురై ఆలాగే కూర్చుండి పోయాడు.

రోజు లలాగే గడిచిపోతున్నాయి. వికాయీ యీ వట్టి విర్లి ప్రదృష్టితో కాలం గడిపి వేస్తున్నాడు. పాటలుకూడా పూర్వం పాడినట్టు సాడలేక పోతున్నాడు. చిన్న రాణి వస్తూనే ఉన్నదికాని. వితాయీతో మాట్లాడడం లేదు. తొందర తొందరగా అడుగులు వేసుకుంటూ వచ్చి, పాలపాత్రలో పాలుపోపి, ఆలాగే తిరిగి వెళ్ళి పోతున్నది,

ఇదే సమయంలో వితాయీ ఒకనాడు “వీతో ఒకమాట చెప్పాలి. కాన్త ఆగు” అన్నాడు. చిన్నరాణికి ఆతనిమాటలు వినబడ్డాయి. కొని ఆమె నిలబడలేదు. ఒక పారి ముఖం వెనక్కితిప్పి వితాయా కేపి చూవి, అంతలో నే తిరిగి వెళ్ళటోయింది.

వితాయీ తిరిగి “వెళ్ళకు చిన్నరాజీ : ఒక చిన్నమాట వివి వెళ్లు :” అన్నాడు.

ఈసారి చిన్నరాణి ఆగింది.

“కాన ఇటువైపు తిరుగు”

చిన్నరాణి వెనుదిరిగి విలబడింది. అదే నమయంలో వితాయీకళ్ళలో వీరు చిండింది.. కావి మరువిమేషంలోవే ఆకడు వెనక్కితిరిగి విలబడి చేతితో నంజ్ఞ వేపి అన్నాడు

“క్రాదు, కాదు ; చిన్నరాణీ ౩ నీవిన్పుడు వెళ్లిపో : చెబుజానులే । ఎప్పుడయినా ఒకనాడు చెబుతానులే :” ల్‌

చిన్నరాజి ఆతరవాత మరి విలబడలేదు కదిర్టిక్తోక్‌ మోయికషు (గంల, _”.

1 వాలా క

102 కవి మరి కొన్నిరోజులు యథ్యావకారంగావే గడిచిపోయాయి... వారిలో ఎవ్వరు *ఒండొరులతో మాట్లాడలేదు. మరికొన్నాళ్ళ తరవాత చిన్నలాణి వితాయా ఇంటీ పాత్రలో పాలుపోసి, మరికొంత సేపు నిలబడి నెమ్మదిగా అడిగింది. “ఆవేళ నాతో ఏదో చెమితా నన్నారు. మరి చెప్పరా?” “పెబ్సశ్రాను.” “"చెన్సండి మరి” మరికొన్ని విమిషా లలాగ మౌనంగా ఉన్నాడు వితాయా. “మరొకనాడు ఎవ్పుడయినా చెబుకామలే, చిన్నరాణీ :”” ఆమె చిరునవ్వు చిలకరించింది, ఆ నవ్వు చూడగానే ఆతని గుందెలోమండి ఒక పెద్ద విట్టూర్సు వెలువడింది : చిన్నరాణి వెమదిరిగి వెంటనే ఆక్కడివించి వెళ్ళిపోయింది ఆవిధంగా నుదీర్చంగా విట్లూర్చిన పిమ్మట నితాయీ గుండెనుండి ఒకపాట వెలువడింది. ఆతడు చిన్నరాణితో చెప్పలేనిమాకే అపాటగా పరిణ: మించింది. “ఎండెలో ఈమాట ఉండిపోవునుగాక 1 ఆ రహన్యము నన్ను అడుగకుము నెచ్చెరీ 1 విడివడదు నాగొంతు : పలుకలే సీమాట ! దూరాన సీవుండి, నుఖియింపు మెంతైన : లోలోన దపాయించు హృదయాన లస్మమై పోవుదును నే; నయిన నీకు శుభమగు గాక [” ఎన్నోరోజుల తరవాత విశాయా హృదయంలోనుండి పాట విశ్ళంఖలంగా వెలువడింది ! దుఃఖంలో నే అతవికింతో ఆనందం కలిగింది 1. లోలోవల ఆపాట పాడుకుంటూ అతడు నంవన్నుల పూలతోటవైపు తరలిపోయాడు. అక్కడ నితాయా పాట లవగాహన చేసుకునే వారి సంఖ్య బాలా ఎక్కున : ఆక్కటడి (ప్రతి చెట్టు, పుట్ట, తీగ నితాయా గేయాలు విని ఆనందించే నసపృదయమూర్తులే £ ఆక్కండే అతడు మొట్టమొదటగా గేయరచన ఆభ్యపించాడు. ఆ ఉద్యానవనంలో తరులతలే అతని గానసభలో నదన్యులు : నేడుకూడా అతడా తోటలో తూర్చువి అదేపాటి అందుకుని మఠిక్షొప్నై చరణాలు రచించాడు,

కవి శ4ని “"క్రరులతలారా : మీరె పాకలై : అలకించుడీ ; లోలోవలిగాథ 1 హృదయవ్యళ ఇది ఊహాతీఠము 1 ఇటులే మనమున మగ్గిపోదు నంతే 1”

ఆపాట పూర్తిచేపి ఆత డలాగే మౌనంగా ఉండిపోయాడు. అపెన రోజు లిలాగ గడవడం మరి సాధ్యవడ దనుకున్నాడు. హృదయాగ్నిజ్వాలలో పడి మరి మగ్గిపోలే ననుకున్నాడు. వట్టి హృదయాగ్నిజ్వాల మాత్రమే కాదు: లోలోపల ఆకలిమంట కూడా (సజ్వలిస్తున్నది : అదేం తక్కువకాదు : (వ్రతిరోజు చేసే వనిపాటు లేవి లేవు: కూడబెట్టుకున్న పొమ్ము కాస్తా చాలావరకు అర్భయిపోయింది ; (ప్రతిరోజు జీసేవని ఏదయినా ఉంటే. ఆది మూటలు మొయ్యడమే : కవిగాయకుడయి ఉండి ఆత డా పని చెయ్యలేకపోయాడు. చిట్టచివరికి నికాయీ ఇంక ఇక్కడ ఉండడమే పాధ్యవడ దనుకున్నాడు. ఇక్కడినించి వేరొకచోటికి వెళ్ళిపోవడమే మంచిది 1 అపును : అదే చెయ్యాలి : రేపుపొద్దున్నే చండీమాత దేవాలయానికి వెళ్ళి నముస్క రించి మనసారా (ప్రార్చించి నిశ్చయించుకుంటాడు.

ఓ తల్లీ : దురదృష్టాలపుట్ట నీ విడ్డ నితాయీని కవిగాయకుడుగా సృష్టించావు ! కాని ఆతని మానసికవ్యత, ఆకలిమంట ఆర్హం చేసుకోవడంలేదు : అంతేకాదు 1 మరేమార్గము చూపించడం లేదు! ఆతడింక ఇక్కడినించి వెళ్లిపోతున్నాడు ॥ దయతఉంచి 'సెలవిప్పించు.”

అదే తరుణంలో అతనికి చాలాకాలం[క్రితం పల్లీగాయకులు పాడిన గేయ మొకటి గుర్తు వచ్చింది. అది ఉరితియ్యటోతున్న తరుణంలో తదిరాముడన్న విష్ణవకారుడు పాడినపాట. అది ఇది.

“పోయివత్తును వేము పెైలవు దయజబేయునున్మూ 1 ఆదే చరణం తీసుకుని దాన్ని పూర్తి చెయ్యాలని ఆలోచిస్తూ అతడు తిరిగి వచ్చి ఒకచోట కూర్చుని ఆలోచించడం (ప్రారంభించాడు, “ఫోయినత్తును వేను సెలవు దయచేయునుమ్మా 1 'పెదవికదిపిన గుండె (పిదులుచున్నది తల్లి వేశ్రాల నిండె కప్నీరు నా జనయిత్రి :'న్లి

'శిలికీ ఈవి

ఆవిధంగా ఆది పూర్తిచేసిన ఏదవ నికాయీ నిశ్చలంగా కూర్చున్నాడు. అంత లోనే రాజా ఆ(గహావేోంతో మండివడి 'పెట్టిన పెనుకేక ఆశని విశ్చృలత కొక్క మారుగా అంతరాయం కలిగించింది : వితాయీ ఉలిక్కివడి లేచి నిణచున్నాడు. శాణా ఎవరినో ఉద్దేశించి, ““నోరుముయ్యి:” ఆని గొంతెత్తి గర్జించాడు.

మరుక్షణంలో నే కర్కశమైన ఒక న్రీగొంతు తీవాతితీ వంగా (వతిధ్వవించింది

“ఆ వంచదార టీ పొడుము ఎవరికోనం ? ఎందుకలాగ తీసుకువెళ్లడం ? టొ త్తిగా విగ్గు, లజ్జ లేదా? కశ్లే మన్నా నెతత్తిమీదికి వచ్చాయా ౪”

ఆతరవాత మాటరేవి వినబడలేదుగాని, ధసధనమన్న పెద్దపెద్ద దెబ్బల నవ్వడి మాత్రం వినఐడింం ! ఆపైన మరింత పెద్దగా ఆ వ్రీ ఆకోశధ్వవి: రాజా తవ భార్య నలాగే కొడుతున్నాడు. అమె మరింతగా గొంతెత్తి ఆక్రోిన్తున్నది. వికాయీ అ పరిస్థితి కెంతో అసహ్యవడి ఎంతయినా డిగులుపడ్డాడు. ఇక ఈనాటితో ఈ టీ వ్యనవోరం అంతా పూర్తిగా కట్టి పెట్టివెయ్యాలని విశ్చయించుకున్నాడు.

“ఉస్తాద్‌! ఉస్తాద్‌ :” ఇల్లాలి నలాగకొట్టి అదేశణంలో రాజా వితాయీ ఇంట్లో (ప్రవేశించాడు.

“టీ తయారుచెయ్యి : వదిహేము పదహారుమందికి నదిపోయేటంత టీ తయారు కావాలి”

దరిదరిగా పావుసేరు టీ పొడుము, ఆర్ధ'సేరు వంచదార ఆతవిచేతి కందించాడు శాణా. అటువంటప్పుడు రాజాభార్య త ప్పేమున్నది? ఎవ్వరయివా అంత దుబారా నవాంచగలరా? ఆయినా ఇంత టీ, పంచదార ఎందుకని?

“రాజా ;”” అన్నాడు నితాయా గంఫీరంగాం

అయితే అత గాతనిమాట బౌ తత్తిగా చెవివిపెట్టలేదు! తిన్నగా వీధిలోకి వెళ్ళి పోయి, ద్వారానికి ఎదురుగా విలబడి గట్టిగా పలిచాడు.

"ఇదిగో, బాబూ; ఆందరు ఇక్కడికి రండి! ఇక్కడికి: ఇక్కడికి అందరు రండి 1”

విశాయీ విలుపువా విర్దాంతపడ్డాడు కి

శ్రీ సుకుషులబ్బిందం ఒకటి అక్కడికి వచ్చింది. డోలు, [ట్రంకు పెనైలు, కర్ర 'పెక్టెలు. మూటలు, ఇంకా ఏవేవో పానూనులు ఆ దళంవెంట వస్తున్నాయి. న్రీల

కళని శక్‌ చీరలు, వగలు, వేషము విచిశ్రంగా ఉన్నాయి. వరుషుల ముఖాలలో కూడా ఒక విశష్టమయిన వ్య క్రిత్వమ్ముద్ర కొనవస్తున్నది, నితాయీకి ఆడి సుపరిచితమే ॥

“కాన్త టీ ఇయ్యవయ్యా: టొ త్తిగా గొంకెండి చచ్చిపోతున్నాను :”

ఆ మాటలన్న వ్యక్తి ఆ బృంవాని కంఠటికి వెనకనే ఉన్నదిగాని ఆ బృందం విలదిడగావే దాని ముందుకువచ్చి నిణుచున్నది. సళొకులా, నన్నగా పొడుగ్గాఉన్న అమె నపినిమ్మవండులా మినమినలాడుతున్నది. పెద్దపెద్ద తెల్లని నేత్రాలు, ఆ తెల్ల దనంలో చికిలిచేసిన చురకత్తుల తళతళలు ఆ నేశ్రాలలో నవ్వదా ఉల్లానంతో కురూహలంతో మిలమీలలాడుకున్న కనుపావలు, ఆవి రెండు వైళాఖమానం మధ్యాహ్నపు పెండలో వరిభ్రమించి తియ్యవి తేనె ఆస్వాదించి మత్తిల్లి మరలి వచ్చిన గంశుతుమ్మెదల్లా నంచరిన్తున్నాయి.

ఆపైన ఆ అజన్వవి రాజాకేనిచూవి “మీ ఉస్తాదో, ఫోస్తాదో ఎవరో మరి; ఆయన ఎక్కడ ? అవి అడిగింది.

రాజా వికాయీసి చూపించి “ఇతనే మా ఉస్తాద్‌ :” అని నరిచయం కలిగిందాడు.

వికాయీకి నోటమాట వెలువడలేదు! ఆ బృందంవైపు చూడగానే ఆకవికి బానిలోనినారెవరో బోధపడింది. ఆదియుముర్‌నంపదాయం నర్తకీగాయకుల బృందం, అయితే ఈ బృందం అంతా ఎక్కడివించివచ్చివట్టు? ఆ నంగతి వికాయీ ఆడిగి తెలుసుకోవలివిన ఆవనర మే లేకపోయింది. రాజా తనంతటతానే చెప్పాడు.

“*విండిలోవించి బలవంతంచేవి దింపాను. ఈవేళ ఇక్కడ పాబకచేరి జరుగు తుంది. ఉస్తాద్‌. వీపుకూడా పాడవలిపిఉంటుంది తెలుసునా ?”

అంతలోనే ఆ యువతి పెదవి వంకరగా తిప్పి తటాలున మొదలు పెట్టింది.

“ఈయనా మీ ఉస్తాద్‌ ? అమ్మయో్య్యో:”

అలాగంటూనే ఆమె కిలకిలనవ్వింది. నన్నవి నళాకువంటి ఆమె శరీరంఆంతా అ వవ్వుతో జవజనలాడింది. అ యువతి నోరారామాత్రమే నవ్వలేదు: ఆమెళరీరం ఆంకా ఆ నవ్వుతో కలకలలాడింది. ఆ కలకంనవ్వులో ఎంతటి వాడీ! అది మాన వుల అంతరాంతరాలు తుత్తువియలుగా విదళించి దూరదూరంగా ధూళిలోకి వివరి. "చెయ్యగల నవ్వు)

శ06 కవి తొమ్మిది

(వ్రవాహమధ్యంలో చురక త్తితో పొడి పస్తే నీటిమీద అ పోటుగు ర్పుకూడా కన విడదు. కణంలో ఒకరేఖ గోచరించి మరుక్షణంలో నే సీటిప్రవాహంలో ఆదృళ్య మయిపోతుంది. అదేవిధంగా నికాయీ చిరునవ్వు ఆ యువతి కలకలహాసవ్రవా హంలోపడి కొట్టుకుపోయింది.

విశాయా నవ్వు చురకత్తి. అయితే ఆ తరుణి వ్రవాహవేగంతో ఉరవడిస్తున్న తరంగిణి. ఆ(వవాహాన్ని నికాయీ నవ్వు ఖండించలేకపోయింది. పైగా అతవి నగవువల్ల ఆమె ధోరణి మరింతగా తీవమయింది. ఆమె ఏదో అనబోయింది. అయితే అంతలోనే అందరివి సవినయంగా ఆహ్వానించాడు వితాయా.

“రండి: రండి; దయచెయ్యండి :””

వితాయీ తన ఇంటి మధ్యవైపు దారితీశాడు. అందరు ఆళవి ననునరించారు. రైల్వే కూలీలబారక్‌ నికాయూోవసతి. ఈ రై ల్వేలై మ నిర్మించేసమయంలో ఇక్కడ ఒక పెద్ద ఇంజపీరింగ్‌ ఆఫీస్‌ ఉండేది. ఆ నమయంలో ఇక్కడి అననరాలకోన మి బారక్కులు కొన్ని నిర్మించారు. ఆయితే ఇప్పుడు అ బారక్కులలో ఎవరు. ఉండడంలేదు. వితాయీా ఉంటున్నవారక్‌లో ఒక వరండా ఉన్నది. ఆది తళతళ లాడుతున్న మెత్తని సమెంటుతో విర్మించినది. అలాగే నీమెంటుతో చక్కగా చదునుచేసిన పెరడుకూడా ఆ బారక్‌ చుట్టూరా విన్తరించింది. ఆ పెరటిలోను దాని మధ్యన కట్టిన ఆరుగుమీద ఆ నర్తకీగాయకబ్బందం విశ్రమించింది.

ఈ వృిందం బహు (ప్రాచీనకాలంలో (ప్రసిద్ధిపొందిన యుముర్‌ నర్తకీ గాయకుల బృందంవంటిది కాదు, ఇప్పు డిటువంటి బృిందాలలో తక్కువరకం వేశ్యాగాయి మలు, వేర్వేరు వాద్యాలు వాయించే వ్య శక్తులు ఉంటున్నారు.

(వ్రస్తుతబృందంకూడా ఇటువంటిదే! అది ఈవేళ ఇక్కడ మకాం వేస్తుంది. రేవు మరి ఒకచోట, అలాగ తరుగుతూ. తిరుగుతూ పెద్దపెద్ద చెట్లకించే మకాం

కవి 1687 వేస్తూంటుంది. ఎవరయినా పిలిచినా పిలవకపోయినా కొంచెం చీకటివడగానే ఈ బృ౦ందంలోవివారంతా కలిసి ఆ యా బాటలకూడలులలో నే తమ నృత్యగానాలారం లిస్తారు. వేశ్యలు మోటుఠరహాపాటలు పాడుతూ నృత్యాలు కొనసాగిస్తారు. ఇటు వంటి మోటుపాటలు వివి ఆవందించే రసికులంకా జుంజుమ్మని మారుమోగే ఈగలలాగ అక్కడ గుమిగూడకారుః

అ వృళ్యాలనమయంలో అప్పుడప్పుడు కొద్దిమొ తాల విహుమకుల మూటలు కూడా వచ్చి వడుతూంటాయి. రా(త్రికొగానే చీకటిమాటున బృందంలో గణికలు. తమవృ త్తి వ్యాపారం కొనసాగిస్తారు. ఇంతటితోనే అంతా ముగిపిపోలేదు. ఈ గణికలు పురాతన నంగీఠకృతులుకూడా కొన్ని పాడగలరు. వివి ఆనందించగలిగిన రసికు లున్నప్పుడు అవి పొడి ర క్తికట్టిస్తూంటారు. బృందంలో అయా వాద్యాలు వాయించేవారిలో నితాయావంటి కవిగాయకులుకూడా ఒక రిద్దరున్నారు. అవసరం వచ్చినప్పుడు వీరు పోటిపాటకచేరీలలో వంతగానాలుకూడా నిర్వహిస్తూంటారు. ఆపైన తగినంత ఆనకాళం కలిగినప్పుడు నితాయీలాగ కవిగాయక వదవులుకూడా చేవట్టి పోటీలలో పాల్గొంటారు,

మొత్తం దళంఅంళా "పెరటిలో (వ్రవేశించి, ఉసూరునుని ఒక వేడివిటూర్చు విడిచిపెట్టి. ఆ (వ్రదేశంఅంతా హాయిగా ఉన్నదమకున్నది. ఆ బృందంలోని వారందరు చెట్లకింద, రోడ్లవక్కన మకాము లేర్చరుచుకుని ర్యాత్రింబిగప్లు నునా యానంగా గతిపివేస్తూంటారు. అటువంటి పరిప్లితులలో చక్కగా సిమెంటుచేపిన "పెరడు, ఆరుగు లభ్యంకాగానే మిక్కిలి ఆదృష్టవంతులమని ఆనందించారు. ఉత్సా వంగా తాటాకులదావలు పరచడం (ప్రారంభించారు. సన్నగా సళాకులా పొడుగ్గా ఉన్న తరుణ్‌ సిమెంట్‌తో కట్టిన ఆరుగుమీది కెక్కి, బొడుగ్గా బోర్లా వడుకున్నదిం చల్లివి వమెంటు న్పర్శ అమభవించి “అమ్మయ్యా :” అవి హాయిగా ఒక విట్టూర్చు విడిచిపెట్టింది. ఆ కంళన్వరంలో అంతులేని బడలిక. తనమీద నిన్సృహతో విండిన జాలి (ప్రతిధ్వనించాయి. దానితో ఆమె ఓరిమి ఒకఆనధి అందుకున్నది.

“*వననా 1” అ బృందం గణికలలో ఒక [ప్రొాఢధకంఠన్వరమది. ఆమె ఆ బృందావి. కంఠటికి అధికారిణి, నాయకురాలు: అలాగ పిలిచినసిమ్మట ఆమె తిరిగి అందు కన్నది. “వసనా । జ్వరం కాన్తున్నదిగదా, ఆ చల్లని సిమెంటు చప్టామీద వడు కంటా వెందుకు?”

శిల కవి

ఆ తరుజీ పేరు వనంతం. ఆమె (పొఢ అన్నదానికి ఏవిధంగాను నమాధానం చెవ్చలేదు. గొంతు హెచ్చించి, “ఇదిగో, ఏమండోయ్‌, ఓ ఉప్తాద్‌ గారూ, ఉస్తాట్‌ గారూ, కాన్త టీ ఇవ్పించండి 1” అన్నది.

వితాయీ అవ్పుడే టీ కొచడం (ప్రారంభించాడు, అదేమాట అన్నాడు.

“ఇదిగో, అయిపోయింది ॥ నరిగ్గా అయిదే అయిదునిమిషాలు ; జ్వరంగా ఉంది కదా. అలాంటప్పుడు అ చల్ల వి గచ్చునేలమీద పడుకోవడం ఎందుకని? ఏదేనా శాన్హ నేలమీద వెయ్యనా? చావ తీసుకురావాళొ

వనంత కళ్లు తెరవలేదు. ఆలాగే కళ్లు మూసుకుని కిలకిలనవ్వింది.

“= ఏమండోయ్‌ ; బావయ్యగారూ : మీమీద నాకెంతయినా (ఫేమకళిగింది; మీరు వట్టి బావయ్యగారు కారండీ । దారిలో అడ్డునడి ఆమకున్న బావయ్యగారు। వా కనలు .మిమ్మల్ని చూసీచూడగా నే పేమకళిగింది । తెలివిందా; దానితో నేను ఒక్కసారిగా తలమునుక లయ్యాను :”” ఆమె వక్కనే ఉన్న మిగిలిన గణీకలు ఆ మాటలు వింటూనే కలకలనవ్వారు.

చిన్నరాణికి ఐహూకరించిన ప్యాకలోనే టీ పోసి వితయీ ఆది వనంత ముందుంచి చమక్కరించాడు.

“ఈటీ రాన్త జ్యాగత్తగా ముందే ఆలోచించుకుని తీనుకోవాలి, తెలుసునా? దీవిలో (ప్రేమకలిగించే మత్తుమందురసంకూడా కలిపాను :””

కవిగాయకుడు వికాయీి రసవ్యంగ్యవ్యవహారంలో గట్టి విపుణుడు: తన రవీ కతకు తగిన నమతజ్జీ దొరికిందన్న ఆనందంతో ఆతడు ఉబ్చి తవ్బిబ్బయి పోయాడు; క్‌

టీ సువాననతోబాటు టీ పాత్ర సవ్వడి వినీవినగానే వనంత దప్పికతో తహ ఈహలాడిపోతున్నంఠ ఆత్రతతో తటాలున లేచి, మూతి ఒయ్యారంగా తిప్పింది. నితాయీ కళ్లచూపులతో తన పెద్దపెద్ద కళ్లచూప్పులు కలిపి నవ్వింది.

“విజ మే బానయ్యగారూ, (పేమ ఉన్నంతమాథశ్రాన దావివల్లి నవి జరగదు: వంతృపి కలగదు : కొన్త మత్తుమందు రనంకూడా కలవవలివిందే 1”

అకరవాక మిగిలిన వారందరికి టీ అందిస్తూ వితాయీ పాట అందుకున్నాడు.

“వలస మొలమాలి శృంఖలవాని ఐంధింన వశము కాలే దక్కటా ;

కవి లి రాధ సిందూరతిలకము వాని మోముపై రమ్యమై వెలవెనయ్యో: వే రపాయములేదు ః లేదు; బృందా: ఇంక 'వేవే వశీకరణలతిక కొవిరావే :”

అది వితాయా స్వయంగా రచించిన పాటకాదు ! ఆ కవిగాయకుని అడర్శకవి శారణ్‌ మోరల్‌ గీతిక... ఆతవికి కంఠన్థము.

ఈ బృందంలో తరుణులు నంఘంలో అట్టడుగు అంతుస్తుకి చెందినవారు. వారికి ఆక్షరజ్ఞానంకూడాలేదు. ఆయితే సంగీతానికి నందబంధించిన అత్యద్భుత వంస్కృతినంన త్రి ఉన్నదిం 'ప్రాలీనకృతులద్వారా వారికి చక్కవి పురాజగాథల అవగాహన ఏర్పడింది. అంతేకాదు! ఆ గాథలద్వారా విపిరినవ్యంగాలు, శ్లేషలు చమత్కృృతులుకూడా టోధసరుచుకోగలరు. అభినందించి ఆనందించగలరు. వితాయీ పొడిన గీతికఅర్ధంఅంతా వనంళ పూర్తిగా ఆనగాహనచేసుకోగలిగిందిం ఆమెనేశ్రాలు రండు ఒక్కమారుగా వదునుపెట్టిన చురకత్తుల్లా తళతళలాడాయి. అయితే మరుకజంలో నే తలవంచుకుని టీ తాగింది.

ఆ బృందంలో ఒకవ్య క్రి అన్నాడు.

“లేస్‌ । చాలా బాగుంది ఉస్తాద్‌ : బాలా బాగుంది:

“ఆప్పవపును । చాలా బాగుంది 8” అవి ఇంకొక వ్య కీ వంతపాడాడు

“వాలా అత్యద్భుతంగా ఉంది । ఆచ్చంగా మైనాగోరునంకే అనాలి 1”

కనుబొమలుముడిచి ఒకయువతి మెచ్చుకున్నది. వితాయీ పాడినగీతికలో తోవలివ్యంగ్యము, చమత్కారము ఒక్క వవంత కేగాక మిగిలిన యువతులకందరికి జాగా ఒంటవట్టాయి. అంతలోనే వసంత అందుకున్నది.

“ఫైయ్యిలోవించి తీవిన నల్లివిటొగ్గులో అగ్గి అంటుకోగావే మళ్ళీ రాజుకవి ఒళ్ళు కాలుస్తాయి ! కొంచెం జగ్రత్తగా ఉండాలిమరి

విజాయా వవ్వాడు.

“శ్రాదు । కాదు అలాగనవద్దు। ఎందుకంటుకుంటాయి ? నీమీద (పేమకలగ కండాతండాలం'పే ఆది నానల్ల అవుతుందా? వీవొక వికనించిన వుష్పావివి ॥ వేమ వట్టి రూళివిమాత్రమే । పూలబాటలో వావయ్యగారు వట్టి దుమ్మే ;””

శ0 ళవి ఆలాగంటూవే తిరిగి అతడింకొకపాట అందుకున్నాడు. “పూలపై పూల కామనిలోన లోలోన, వలపు కలుగగబోదు విజమెయగు నీమాట ॥ కావి పుష్పమ్ము లాకాళాన జాబిల్లి గమగొన్న వికసించి మనములో మప్పొంగు ః రాలిపోయిన విరులధూ?ి తనహృదయాన జాలిగా హ త్తుకొను 1 లాలాటలిఖిత మిది $” అశ్చర్యవిస్ఫారిత నేశ్రాలతో ఆతనివై పుచూస్తూ వసంత "ఎంఠటి వింతవ్య క్రి 1" అనుకున్నది. ఫౌథఠన్యాయాధిపతిలాగ హుందాగా ఒకచిరునవ్వు చిందించింది. “ద్రూకావా? పిల్లాం వీవు ఓడిపోయాపుమరి । తిన్నగా నమాధానమే చెప్పలేక బోయావు : అయితే బాబూ, ఈ పాటలన్ని నీవు స్వయంగా రచించి స్వరదురిచిన వేనా? వితాయీ సవినయంగా సమాధానం చెప్పాడు. *“ఈపొట లల్లడావికి రవంఠ(స్రయత్నిస్తానంతే ; వేదికమీదకూర్చున్నప్పుడు “ఆశువుగాకూడా అల్లగలను । ఇన్వన్ని చేను రచించిన పాటలే $” “వ్లద్రాల్లు బాలా బాగున్నాయి 1” (ప్రొఢ మెచ్చుకున్నది. విశాయీ. చేతులు రెండుజోడించి శిరస్పుమీదఉంచి “ఇదంతా మీ దయ? -అన్నాడుం వనంత అపైన మరి మాట్లాడలేదు: విశ్శబ్దింగా టీ తాగడం పూర్తిచేసి, ఆపాత కిందపెట్టి గచ్చునేలమీద విశ్రమించింది.. రాజా అదేనమయంలో లోనలికి వచ్చాడు. ఆతనిచేశుల్లో ఒకవశ్ళ్శను సాలవశశ్రాలకట్ట ఉన్నాయి. మిలిటరీలో వనిచేసిన రాజా ఆదేధోరణ్‌లో తానుచేసిన ఏర్పాటంతా తెలియజేశాడు.

“బదిగో, బాబూ. ఆఅ మర్రిచెట్టుకింద జాగాఆంతా శుభ్రంగా తయారయింది. ఇంక మరి వంటగింట అంతా కౌనివ్వండిం””

ఆతరవాత రాజా ఒంటరిగా ఉన్ననమయంలో వితాయీ రహన్యంగా అడిగాడు.

“రాజా, ఈథర్చంతా.-ో”

కవి శ్రీ!!!

రాజాకున్నన్యవరి చాలా తక్కువ ఆదీగాక నంసారవ్యవహారాలలో ఆతడేది

చాచడు. అంతా వాహాటంగానే వెల్లడిస్తాడు. ఆవిధంగా వితాయూ మాటకడ్డునడి శనకలవాటయిన ధోరణిలోనే గొంతు హెచ్చించి అన్నాడు,

“వ్యవహారంఅంతా నజావుగా సాగిపోయింది భాయీ: వివియామామ ఎనిమిది అజాలిచ్చాడు. బొగ్గులమ్మే ఆసామీ నాలుగణాలు, దుకాణదారుడు ఎవిమిదణాలు, స్టేషన్‌ మాస్టరుగారు ఎనిమిదిఆణా లిచ్చారు. గోడౌన్‌కీవరు ఎనిమిదిఅణాలు. గార్డు ఎనిమిదిఆణాలు, గూడ్పుబండిడ్హై వరు ఎవిమిదిఅణాలు- నేనొక రూపాయి వేశాను. అపైన నీవొకరూపాయి. బియ్యం, పప్పు, ఉప్పు మొదలైన సామానులన్ని ఈసౌమ్ము అర్భుపెట్టి కొన్నాను.”

ఆఅలాగంటూనే శీఘ్రంగా అక్కడవించి వెళ్ళిపోయాడు,

అటువైపున ఫేషన్‌లో రై లుపెవైలకూర్పు జరుగుతున్నది. కూలీలు వ్రాంచి లై మనుండి బండిని పాయంట్స్‌దగ్గిరికి నెట్టుకురావడం చాలావరకు పూర్ణిఅయింది.

నిశాయా చెట్టుకిందికివచ్చి విలుచున్నాడు. ఆ నర్తకీగాయకదళం నర్వదా సరి (శ్రమిస్తూంటుంది. అటువంటి అ బృందం శీఘ్రంగా ఆ చెట్టుకింద తననరంణానూ అంతా పరిచింది. ఆ దళంలోనివారప్పుడే ఒకపౌయ్యిఏర్పరిచి వెలిగించారు. ఒకవ్రీ వీళ్ళు తీసుకువచ్చింది. ఇంకొకయునతి కూరలు తరుగుతూంది. (బొడ పొయ్యి .ముందుకూర్చుని కొద్దివిమిషాలలోవే ఒకపెద్దకుండ శుభ్రంగా కడిగి దానిమీద 'కెక్కించింది. పురుషులు ఒంటిమీద నూనె మర్షించుకుంటున్నారు. అన్పటికప్పుడే శ్రీలసాన్నం పూలర్తిఅయింది. వారందరి తడినిన శిరోజాలు వెనకవై పున 'వేలాడు తున్నాయి. జుట్టుచివర జారుముడి వేసుకున్నారు. అయితే ఈ ప్రాంతంలో నన్నగా వళాశిలాఉన్న వసంతనూ(త్రమే కానరాలేదు. (ప్రొఢ వికాయీవి ఈనదగ్గిరికి పిలిచి ఎంతో ఆదరంతో నంభాషణ ప్రారంభించింది.

*రాః నాయనా। రా

ఆంతలోనే దగ్గిరలోవే ఉన్న ఒకవ్య క్రి అన్నాడు.

"పమ్సిటండీ । అలాగే విలుచుండిపోయారు । రండి: ఇలాగరండి $”

పొయ్యిలో ఒకకగర్రపెట్టి (ప్రొాఢ “మానాయనగొంతు చాలా కన్మనిదిొ అన్నది* అవైన నిశ్చలంగా అతనిముఖం కేసిచూసి చిరునవ్వు చిందించింది.

14 ళవి “క్ర సంగీతంలై నులోనే ఉంబానా బాబూ? లేక మరో వమి పాటుకూడా చేస్తున్నావా? లేక ఆది, ఇదికూడా చెయ్యాలనిఉందా ౯” “త్ర లై మలోనే ఉండాలని నాకోరిక. ఆపై వచూద్దాం :” “ష్పెళ్ళి, గిళ్ళి అయిందా? ఇంట్లో ఎవరున్నారు ?” “ప్పెళ్ళా 2" అవి నవ్వాడు నితాయీ, మళ్ళీ నవ్వుతూ అందుకున్నాడు. “ఇంటిదగ్గిర మా అమ్మ, చెల్లెలు ఉన్నారు. అమ్మ చెల్లేలిదగ్గిరే ఉంటూంది... వేను ఒంటరిగాల్లీ-'” “ఖ్రిల్పితే మాబ్చిందంలో చేరకూడదూ ౩” దీవికి వెనువెంటనే సమాధానం చెప్పలేకపోయాడు వితాయీ. పోవీ ఒప్పు. కుందామనకుం పే. లాజా తటాలున జి వ్తికివచ్చాడు ? భూమినం పెంగపుప్పుతొడిమ వంటి మృదులకరీరచ్చ్భాయతో విగవిగలాడుతున్న చిన్నరాణి జ్ఞాసకంవచ్చింది. ఆకనిమీద పంచప్రాణాలు పెట్టాకున్న అత్మీయురా లామె! అతడలాగే మౌనంగా ఉండిపోయాడు. “ఏం మాట్లాడవు బాబూ?” మరికొవ్నిశణాలపాటు ఊరుకుని అడిగింది (పొడ. అప్టీబ్లాల్సు మనస్సులో లోపలిమవిషివిగురించి మఠథనపడుతున్నారు !'" అన్న మాటలు మున్ముందుగా వివిపించాయిః. అంతలోనే కిలకిలనపవ్వు; వితాయాీ వెనక్కి. తిరిగిచూశాడు । ఆప్పుడే స్నానంముగించుకుని తడిచీరతో విలుచున్న వసంత ౬ అమె స్నానంచేసి, ఒక్కుగావి జుట్టుగొవి తుడుచుకోలేదు. ఆఖరికి జుట్టు ఒక్కసారి తులుష్కకోనడంకూడా జరగలేదు! తలవెండ్రుకల చివళ్ళనుండి సీటిబొట్లు ఇంకొ జారివడుతూనేఉన్నాయి. వితాయీ ఆమెకేనిచూన్‌ నోటమాటలేక విణవునా విర్హాంత వడ్డాడు. వసంత వవ్విందిం “మనస్సు జోలోవల అణిగిమణిగి ఉన్న ఆ 'పెళ్లికూకు రెవ్వరు ? (ప్రతిచరణం: లోమ వకీకరణలతతో ఆ సుందరిని బంధించడం ఆరిగిపోతున్నదిలా ఉందిః” విశాయా మరింతగా ఆశ్చర్యపడి ఆడిగాడు “జ్వరం కాస్తున్నా స్నానం చేశా వెందుచేత ళా లో అంతా ఎగరగొట్రేకాను ; ఇది రాధ్యపేమజ్వరంగావి మరొకటి శి

కవి శక

ఆలా గంటూనే అమె విరగదిడి నవ్వింది! వెనువెంటనే తడినిన వీరలోనించి

మప్పష్టంగా కవిపిస్తున్న వవంత శశీరంకూడా అలాగే విరగబడి నవ్వింది, ఆది గమనించి వితాయీ విడియవనడ్డాడు.

అంతలోనే ప్రౌఢ అందుకున్నది.

“ఆదేమిటి వనంతా, అలాగ స్నావంచేని వచ్చావు! వెళ్లు! వెళ్లు: త్వరగా ఆ తడిట్టలు విడిచి రా: ఇలాగ చేస్తూంపే ఎవ్పుడో ఓనాడు “హరీ” అంటావు ॥

వనంత విచిత్రంగా నవ్వింది.

“పోనీలే ; ఆపైన ఈడ్చి పార వేద్దువుగావి । అందుకని ప్నానం చెయ్యకుండా ఉండలేను నుమా: స్నానం చెయ్యకుండా ఉండడమే: అమ్మో! ఇంకేమయినా ఉందా? ఒళ్ళంకా వాననకొట్టదూ?” అంతలోనే ఆ పక్కనే ఉన్న ఒక తరుణి చిన్నగా నన్వింది.

“స్నానం చెయ్యకపోతే జుట్టు లొంగదు : అందుకని, అవునా :”

వనంత చేత్తో జుట్టు ఒత్తుకుంటూ నమాధానం చెప్పింది.

“నేన్స జుత్తుతో నరనుల పాదా లొ త్తలేదు కదా। అలాంటప్పుడు కొన్త తల దువ్వుకోకపోతే మరి చేసే దేముంది?”

నరను అలనేకులతో నంబంధాలు 'పెంపొందించుకుంటారే తరుణులు. అయితే చ్రీహృదయావికి సహజమయిన రోరణిమా[త్రం విడనాడలేరు!: ఈ బృందంలో (వ్రతియువతికి కలిసిమెలిసి తిరిగేవారిలో ఒకొక్కపురువునిమీడ ప్రత్యేకంగా (వేమ సేరుకుంది. అందువల్ల వీరికి అనేకవిధాలయివ మానపికవ్యథ లేర్పడు తూంటాయి. ఆయితే వసంతకుమా(కం (వత్యేకించి (పేమాన్సదుడయిన వ్యక్తి ఎవ్వడు లేడు. అమె బృందంలో పురును డెన్వడయినా వనంతకనుదోయి ఈవ తరళదృష్టి కెంతో నమ్మోసితుడయి. దీనంపురుగులాగ నమీపిప్తాడు.. దావితో ఆ వ్య క్రి రెక్కలే కాదు! హృదయాంతరాళంకూడా భగ్గునుని మండి భన్మమయి పోతుంది! కనకనే ననంత తన నరనవే ఉన్న తరుజీతో అలాగ మాట్లాడింది అందువల్ల, వారిద్దరిమధ్య తగాదా (ప్రారంభమయ్యేదే ; బాగా దెబ్బతిన్న ఆ తరుణీ వడగె త్తి కస్పుమవి బునకొట్టింది. కావి వృిందం వాయకుకాలు (పొఢ అంతలోనే అడ్డుకువి వేరొక విషయంమీదికి నంభాషణ మరలించి వేస్తూ నవ్వుతూ అందుకున్నది.

హు!

న! కవి

“=వివవే, వనంఠా. మన ఉస్తాద్‌ ఈ వేళ ఎంత చక్కగా ఉన్నాడో చూడు 1”

ఆమెమాట లింకా పూర్తి కాకుండానే వనంత 'సెమనవ్వు నవ్వడిలో మువిగి పోయాయి! అనతిదూరంలోనే ఉన్న విశాయికీ ఆ పరిస్థితిలో ముచ్చెమటలు పోళాయి : వెంటనే (పొఢ వనంతకేని చూసి గట్టిగా మందలించింది.

“విగ్గు ః పిగ్గుచేటు; ఎందుకలాగ పెద్దగా విరగవిడి నవ్వుతావు ?””

వనంత తన నవ్వు అపివేసింది.

"పిగ్గుచేటు పీకు కొదు; నాకు:

“ఏందుచేత 1”

"అమ్మో, ఉస్తాద్‌ ఎంత వల్లగా ఉన్నారో

చోటమౌటలేక అందరు నిర్హాంతపడ్డారు.

వనంక మళ్లీ అందుకుంది.

“ఆ వల్ల వి ఒంటిమీద చెయ్యివే స్తే నేనుకూడా మసిటొగ్గులా మారిపోతాను పిన్నీ; “

ఆపైన మూళి వంకరగా తిప్పి, రవంత నవ్వి మళ్లీ మొదలుపెట్టింది.

“ఇదిగో, నేను వెళ్లి పోతాను, పొడిచీర కట్టుకువస్తాను. లేకపోతే “విమూవియా" చస్తుందేమో : ఏమిటి చేపేది ౪”

అలాగంటూవే అమె ఎంతో ఒయ్యారంగా నడున్తూ అక్కడివించి కదిలి వెళ్లిపోయింది.

ఒక యువతి అది గమవించి “లీ ॥ సిగ్గుమాలినదానా ః వీ గొంతుకి ఉరి విగించుకు పోనూ:” అని ఈనడించింది. (ప్రొఢ ఆ యువతిని గట్టీగా చీవాట్లు పెట్టింది.

“నోరు సంభాశించుకో వే । దెబ్బలాడశే 1”

ఆ యువతి వెనువెంటనే మాట్టాడకూరుకుంది. అయితే లోలోవలే మండి వడుతూ రునరునలాడింది. వీతాయా ఆంతర్యంలో నవ్వుకున్నాడు. వపిమినన్నెతో మినమినలాడుకున్న ఆ గర్విష్టి ననంతనుగురించి ఆలోచిస్తూంపే ఆతనికి మరిం తగా నవ్వు వచ్చింది అయినా ఆతడది అంతా లోలోనలే ఆజిగించి వేసుకున్నాడు, తన పైడివన్నెతో (ప్రవందం కళ్లు ఒక్కసారిగా జిగేలుమవి గుడ్డివై పోతాయని వనంఠ విర్రవీగి పోతున్నదవి అతని కనిపించింది । లోకంలో అందరు తనకోనం మిక్కిలి ఉవ్విళ్లారిపోతున్నారని ఆమె ఆహంకారం అయ్యయ్యో

కవి న! “వాయనా, ఇదిగో ! మాట ః”* ప్రొఢ పిలిచింది. “*నన్నేనా విలుస్తూంట :” వితాయీ అడిగాడు. *ఖ్రవ్పన్లు । “నాయనా :' అవి పిలిస్తే విన్నే అన్నమాట $” “ఆలాగ పిలి ప్లే కోవగించుకోరు కదా?” అన్నా డింకొక వ్యక్త **బ్రేద్సు | బేద్రు । కోవగించుకోవడ మెందుకు?” అన్నాడు నిశాయీ. పిన్ని ఆలాగ పిలవడమే అతవికెంతో బాగుంది. “ఏమంటావు? ఇదే ల్లై ములో ఉండదలుచుకున్నన్పుడు మా బృందంలో చేరి పోకూడదూ ౩?” “చ్చే ఫ్రోలేను :"” నికాయీ ఖచ్చితంగా తన అభ్మిపాయం వెల్లడించాడు. అందరు మాట్లాడ కూరుకున్నారు. వితాయా లేచినిలుచున్నాడు, “మరి వే విక్కడివించి వెళ్లి లోతాను. ఇంటిదగ్గిర వంట గింట చూనుకోవాలి.” “టో ; వా బొగ్గులమణీ 1” వనంతఠ గొంళు సవ్వడి । వీతాయా వెనక్కితిరిగి చూళాడు. అమెజుట్టు చక్కగా చువ్వుకుంటున్నది. ఆందంగా పిగ చుట్టుకుని అలంకరించుకోడానికి అనువయిన అట్టి : ఒత్తుగా పొడుగ్గా వేలాడుతున్నది ; నుదుటిమీద సందూరతిలకం పరిదిద్దు కున్నది. ఈళతళలాడుతున్న ఎ(ర్రవి మిల్లురీర కట్టుకున్నది, వసంత చిన్నగా నవ్వింది. “వొగ్గులమాణిక్యమని మీ కొకపేరు పెట్టాను : లేకపోతే “నీలనజణీ;” అని పేలననా ?” ఆమె చేతులు రెండు జోడించి తన టొగ్గులనుణీకి నమన్కంరించింది- విఠాయీ నవ్వాడు. “దాగుంది । బాగుంది ః చాలా బాగుంది; నన్ను మలినమాణిక్య మవి పిలిచినా పెలవవచ్చుము” “ఆది బొగ్గుల మాణీక్యంలోనే ఉందిగా 1” వవంకఠ మూతి వంకరగా తిప్పింది- “అందులోనే ఉంది విజమే । మలినమంటే కావన్త చెవికింప్పుగా ఉండి! నంగీఠం తెలీపిననాజ్జీ కనక అంటున్నాను. అంతేగాని నల్లవివాజ్డే గదా, అవి చెవ్పడం లేదు; ఏమంటారు?”

కిక6 కవి వసంత రవంత పేపు ఊరుకువి “అన్నట్టు నాకొక చిన్నపని చేసి పెట్టగలరా ళీ ఆండి. “పమ టది ౩? “క్షా ప్త నాలుగుకాముల చేవలు తెచ్చిపెట్దగలరా ? అవి లేకపోతే నాకు టొ తత్తిగా అన్నం నయించడం లేదు ; తెచ్చిపెట్టరూ ౩” “దానికేం? ఇవ్వండి.”” విశాయా కొమలకోనం చెయ్యి చాచాడు. అయితే వననంత అఆ కామలిన్వడానికి చాచినచెయ్యి కొంచెం వెనక్కి. లాక్కున్నది. “ముట్టుకుంటారు మమండీ । ముట్టుకోకండి :"” *ందుకవి ? స్నానం అయిపోయింది కదా?” వనంక 'పెదపుల చివరలురెండు తణంలో నారిజోరుగాలాగిన వింటిజింటలా. వంకరగా మారిపోయాయి. “ఏ(ర్రవిచేతుల కొకవేశ బొగ్గువలుపు మాలిన్యం అంటుకుంటుందేమో 1” విశాయీ నవ్వాడు. వనంత చేతిలోవించి ఎగిరినకానులు నితాయీచేతిలో పడ్డాయి. కణంలో వింటి జోడువంప్పలవంటి అమెపెదపులచినరలు రెండు తిన్నబడ్డాయి. వసంత అధరాం లం గజగజపణికింది. అయితే మరువిమిషంలో నే వ్యకదరహాసంలో ఆ పెదవుల చలనం మేళనించి ఆదృశ్యమయి. వేరొకరూవం ధరించింది. అది గమనించిన విశాయా ఆక్చర్యావికిక అంతే లేకపోయింది ! ఆమె పుఠరాణకథలో మాయావివి వంటిదవి అనుకున్నాడు. శత్రువు నాగుబామయికే ఆ మాయావిని కణంలో ముంగినగా మారిపోతుంది : ళత్రునొక పిల్లిగామారి ముంగినరూపంలోఉన్న తన మీది కరకటోతున్నప్పుడు అది వెనువెంటనే పెద్దపులిగా మారిపోతుంది: ఆమె దుఃలోద్వేగం (కుటికొాలంలో వ్యక్రదరహానంతో తారుమారయింది అంతలోనే వనంత ఆలతిగా నవ్వి, “కవకనే ముట్టుకోకుండా ఇచ్చాను :” అన్నది. చేపలకోసం జాలరిపేటలోకి వెళ్ళేదారిలో వితాయా మనస్సులో ఒకసాటి బొటమరించింది. అది నరికొత్తపాట। “వసంత కేదయినా ముంచి ఉపమానం

శవి న! దొరుకుతుందా? అని అత డాలోచిస్తున్నాడు. అది పిలుకువత్రిపువ్వు : ఆపాజ ఆలోచిస్తూ మనస్సులో అల్లుకుంటూ "ఆహా :” అనుకున్నాడు విశాయా.

*ఎర్సుసే! ఎరుపే ఓ వగడాల వత్తిపువ్వా 1 అహా: ఆహా; పీ అందానికంతటికి సారం $”

పది శౌంచెం చీకటివడగానే రాజూ పాటకచేరకోనం నమావేశం ఏర్పాటుచేశాడు. చానికి పేనాధిపతిలాగ తన యావచ్చ క్రి వివియోగించి వ్రయత్నించాడు- వివ్రపదు తొకరాజులాగ నభలో కూర్చున్నాడు, వాతవ్యాధినల్ల ఆతనికి అటుఇటు నడుస్తూ హంగామాచెయ్యడానికి వీలుకలగలేదు, పెద్ద పెద్దకేకలుపెడుతూ. బాగా గొడవ వేశాడు. అంతే। విజానికి దగ్గిరఉండి చేయించవలిసినపనులు న్వయంగా చెయ్యవలసిన వనులు బాలా నేఉన్నాయి. చిల్లరదుకాణదారు, టొగ్గులమ్మేమనిషి చివ్రపదువి వ్యంగ్యశ్లే షార్జాలమాటలకెంతో భయపడి తను జంబుఖానాలు వియబటికీ శీనుకువచ్చి ఇచ్చారు. దినియామాము తన 'పెట్రోమాక్స్‌లై టు వట్టుకువచ్చిం వ్వయంగానే కిరసనాయిలుపోసి వెలిగించి ఇద్చాడు, ఆ నమావేశానికీ మొత్తంమీడ ఛాలామంబే వచ్చారు;

ఆత్యంత గౌరవవీయులయిన వ్యక్తులెన్వ్నరు అక్కడ హాజరుకాకపోయిన్నా ఆ యా దుకాణదారులు చాలానుంది చక్కగా ముస్తావియి అ నభలో జారులుదీర్చి కూర్చున్నారు, ఇక మరీ అలగాజనం నళభచుట్దూరా గుంపులుగుంపులుగా గుమిగూడి విలుచున్నారు. ఆ నమావేశానికిమధ్యగా వేశ్యల నృత్యగానాలోన మొకవేదిక ఏర్పరిచారు. ఆ దళంలోగల కవిగాయకులతో పోటీపాటకచేరీలో పాల్గొవాలని వితాయీ ఎంతయినా ఉవ్విజబ్భారిపోయాడు. కొన్నికొన్ని రణుముర్‌ నర్తకీబృందాలలో శక్కువరకం కవిగాయకులుకూడా కొందరుంటారు. వీరికి స్వతంత్రంగా కవికా

శశి కవి

గానా లాలాపించే క_క్రిసామర్ధ్యాలుండవు. కనకనే రుుముర్‌ నర్తకీబ్బందాల నాకయించుకువి కారికేవంచేస్తూంటారు. ఎక్కడయినా ఏదయినా (గ్రామంలోగావి ఉత్స్పవంలోగావి కాన్తమంచి యుముర్‌ నర్తకీదళం తటస్థవడితే పోటీపాటకచేరీ లేర్పాటుచేసుకుంటారు. ఉత్సవాలలో యుముర్‌ న ర్తకీబృందాల నృత్యగానాలతో వాటు కవిగాయకుల గానాలుకూడా మేళవి స్తే అటువంటి వమావేశాలు మరింత గొవ్పగా ర_క్రికడతాయి.

(ప్రొఠ ఆధ్వర్వంలో నడుస్తున్న ఈ రుముర్‌ నర్తకీద్భిందంలో కవిగాయకు డొక డున్నాడు. అయితే ఆతడు దళంకోబాటు ఇక్కడికి రాలేదు. ఏవో వవిమీద దారిలో దిగదిరిపోయాడు. ఈ దళం గమ్యస్తానం కొంత సమీపంలోనే ఉన్న ఆలో పూరులో జరిగే గొవ్ప ఉత్పవము. ఆకవిగాయకుడు అక్కడికి రెండురోజులలో వచ్చి ఆందుకోగలడని అందరు అనుకుంటున్నారు. అలాగ రాకపోతే వితాయీకి కచేరీలో పాల్గొనే ఆవకాళం దొరుకుతుంది. ఆ కవిగాయకుడు లేకపోయినందునల్లి నృఠత్యగానాలకి సంబంధించిన వారే వేదికమీదికి వచ్చారు.

డోలు, తబలా, హార్మోనియము, ఫిడేలు మొదలయిన వాద్యాలతో రుముర్‌ బృందంలో పురుషులు కొందరు వేదికమీద కూర్చున్నారు. వారి శిరోజాలు మానెతో జిర్దు ఓడుకున్నాయి. వారవి అందమయిన తలకట్టులుగా మలుచుకున్నారు. రంగు, రంగుల చొక్కాలు తొడుక్కున్నారు, ఇక వేశ్య లలంకరించుకున్నవన్ని గిల్బువగలు. వారు వేర్వేరు కర్ణాభరణాలు, హారాలు, దండకడియాలు మొదలయినవన్ని ఎంతో పౌగనుగా అలంకరించుకున్నారు. ధరించిన రంగురంగుల చీరలు పాతఠకాలంనాటి ఫాషన్లకు వంబంధించినవి. అయినా వారి ఆలంకరణలలో కొ త్తరోరణు లవలం వించాలన్న వ్యర్థ్యసయత్నం కొట్టవచ్చినట్టు కానవస్తున్నది. చెక్కిళ్ళమీద, పెదవుల మీద ఎ్యరవిరంగుతోబాటు, స్నో, పౌడరులపూతలుకూడా గోచరిస్తున్నాయి. పొదాలకు పారాణి, హస్తాలకు కావిరంగు పూత-

(పేశపల మనస్సులలో ఈ రోరణి వేషభూషణా లెంకయినా చనమక్కారం కలి గిరచాయి, యువతులందరిలోనము ఒక్క వనంతే కలకలలాడుతూ అందంగా కవిపిం చింది. నిజంగా ఆమె అందగ శ్రే; మనిషిలో కొంత మంచి అభిరుచికూడా ఉన్నది. ఆపైన చాలా చక్కగా ముస్తాబయింది. కవిగాయకుడు నితాయీ చక్కగా ఉతికిన

ళవి ॥ణ వంచె కట్టుకున్నాడు. దానిమీద జుబ్బా తొడుక్కు.న్నాడు. నర్తకీగాయకుల బృందంతో కలివిమెలిని కూర్చున్నాడు. అతనీములంమీద హుందాఠకనం చిరునప్వు? విజాయో ఆ వేదికమీద ఒక విశిష్టవ్య క్రి కవిగాయకుడు కదా మరి! కనకనే ఆతని కంఠటి (ప్రత్యేకత

గానం (ప్రారంభమయింది. అది ఖేమటా అన్న నృత్యాన్ని అనుకరి స్తున్న నృత్య గావాలధోరణి. తరుణులు మొట్టమొదటగా పాట లందుకున్నారు. ఆపైన వంత గాయకు లవి తిరిగిపాడారు. వెంటనే తరుణుబ నృత్యం (ప్రారంభించారు. ఆ రోజుల్లో భేనుటానృత్యం బాగా (ప్రచారంలోకి వచ్చిందిం కనకనే యుముర్‌ అన్న తను (పత్యేక వృత్యపద్ధతి విడిచి ఫెట్టి నర్తకీగాయకుల బృందం ఆ ధోరణి అవలం వించింది. ఆయికే దానిలో కొంత యుముర్‌దోరణికూడా లేకపోలేదు. కాని ఆదీ అంతా ఆసభ్యతతో విండివది.

తమలపాకుల జంగిడి ముందుంచుకువి (పొఢ వారందరిమధ్య కూర్చున్నది. వికాయీకేపీ తిరిగి “బాబూ, నీపుకూడా మొదలుపెట్టు మరి!” అన్నది

వికాయీ నవ్వాడు. అయితే ఆతడు నంతగాయకులతో గొంతు కలపలేదు. మొట్టమొదటిపాట పూరి కాగానే నర్తకీబృందం రవంఠ విికాంతి తీసుకున్నది. 'వెంటనే వికాయా లేచి విలుచున్నాడు. కవిగాయకువి వై అరిలో కండువా నడుము చుట్టూ వీగించుకువి చేతులురెండు జోడించాడు.

“వా విజ్ఞ_ప్లి ఒకటి చిత్తగించండి :”

సభలో నలువైపుల ఒక్కసారిగా కలకలం చెలరేగింది.

“బిపూనా గ

“కూర్చో: కూర్చో 1”

“ఏక్‌ ।; వితాయా $”

అంఠలోవే ఒక రసికుడు అందుకున్నాడు.

“కల గొరిగించుకువి కూర్చో: తల గౌరిగించుకో ౯”

ఆకస్మా త్తుగా ఆ కలకలంఅంతా అణిగించివేస్తూ రాజూ హంన్మువి హుంకరించి “ఆంతా నిశ్శబ్దంగా ఉండండి ః విళ్శబ్దం 8” అవి హెచ్చరించాడు.

“ఆట్‌ 1*” అవి విప్రవదు డఠనీకి వంఠతపాడాడు.

క! తవి సభలో అంతట విళ్శబ్దం వ్యాపించింది. నికాయీ ఆ నమయంలో "తమ నన్ని ఛిలో వేనొక వదం పాడాలని అనుకుంటున్నాను” అన్నాడు. “మెదలు పెట్టు ఉస్తాద్‌, మొదలుపెట్ట :”* రాజొ కంఠన్వరం ॥ విఠాయీ పాటి అందుకున్నాడు. ఎనుమచెయ్యి. చెక్కిలిమీద ఆవించి. కుణ్‌ చెయ్యి ముఖావి కెదురుగా ఉంచి రవంత ముందుకు వంగాడు “ఆహా: సిలుకున త్రిపూవు పోయగమంతా డాని కావిరంగే ఓ వలీ, చావి సౌందర్యం తీలకించావా 1” అవిధంగా అ పాట మొదటిచరణం ముగించిన పిదవ, రెండవసారి తిరిగి అటే చరణం అందుకోకమును పే వీతాయీ చేతితో తాళం వేసిచూపిస్తూ “ఇదిగో, ఇలాగ, ఇలాగ వాయించు ;” అని తవిలా వాయించే వ్యక్తికి విశ్ఞేశించి మళ్ళీ పాడడం ప్రారంభించాడు, “వట్టే కావిరంగే ; ఒక్క దుక్కయినా తేనె లేదు; చెట్టంతా గట్టిగట్టి వాడిముళ్ళు 1 సీమనస్సు దావి దరిమానావికికూడా పోసీయకు 1" విశాయీగొంతు తియ్యవిదేకాక నీండైనది. ఆది (త్రుటికాలంలో శ్రోతల శాకట్టుకోగలదు । ఆనా డలాగే జరిగింది. శ్రోతలు సామాన్యంగా *గంగోవుం” వంటి తమాషాపాటల కడ్డు చెబుతారు, కాని ఇప్పుడు ఆత డెత్తుకున్న పాటలో చూదాయగా నయినా అటువంటి ధోరణిలేదు. కనక అందరు వీనలొగ్గి వినడం ప్రారంభించారు. ““వాహ్వా । ఉస్తాద్‌ 1 వాహ్వా:” గట్టిగా గొంతెల్తి ఆభివందిందాడు రాణా. “రాలా బాగుంది!” అన్నాడు విప్రవదుడు. “బాగు వాగు । ఉస్తాద్‌ 1 బాగుంది :'” అన్నాడు ఐవియామామ.__జనం కూడా “"౯పెహ్తాబాష్‌ :” అని అభినందించారు. వితాయీ ఉత్సావావేశంతో రవంత నృత్యంకూడా (ప్రారంభించాడు. ఒకసారి నలువైపుల పరిశీలించాడు. అతని పెదవిమీద చిరునవ్వు చెంగలించింది. రాజా వెనకాలే అశ విభార్య కూర్చున్నది. ఆమె వెనకాల చిన్నరాణీ । ఆశ్చర్యవిస్ఫారిఠ వేశ్రాలతో ఆమె అతవివై పే చూస్తున్నది. అంతేగాని గొంతెత్తి అభినందిందలేదు.

కవి $2] ఉకవేళ ఆ చిన్నరాణి వేళాకోళంగా అలాగ కూర్చున్నదేమో అనుకున్నాడు వికాయీ. మరుక్షణంలో నే తనపాట మరిచిపోయాడు ; నిజానికి చిన్నరాణి ఆతని వేనూత్రము అవహేశనదృష్టితో చూడలేదు. ఆతవిమీది గొరవంఅంకా ఆంతర్యం లోనే అణిగించి వేసుకుని కూర్చున్నది, ఆయితే అతడంఠలోనే అఆ పాటలో తర వాత వచ్చేమాపే మరిచిపోయాడు 1 అబే నమయంలో తగినంత అవకాశం లభించిందని డోణువాలా రెట్టించిన ఉర్పాహంతో డోలు వాయించడం మొదలు పెట్టాడు. కౌనీ “తాళం తన్పిందిక్కడః ఆని హెచ్చరిందాడు. నితాయీ కణంలో పాట ఆపి, చేతితో తాళం తిరిగి తిన్నగా అందుకున్నాడు. అటుపిమ్మట హున్మవి రాగాలానన (ప్రారంభించి పాట మొదలు పెట్టాడు. “పక్షు వండదు వత్తి1 అందానికి విరులు అందవికార మే దావి రూపంలో అలాగ పాడుకూనే ఆతడు తిరిగి నృత్యం (ప్రారంభించాడు. వైెచరణం అందు -శువి పాడడావి కదే అవకాశం. నృత్యంచేస్తూ వెనక్కితిరిగి వేదికవై పు చూశాడు, బృందంలోని యునతులు కొందరు చిరునవ్వులు వెలువరిస్తున్నారు. ఒక్క వవంత వేశ్రాలలో మాత్రమే చురకలత్తినాడితఅంచు తళతళ । వితాయీ ఆమెకేసి చూస్తూనే తిరిగి పాట మొదలు పెట్టాడు. “తనవెలకే, తగినవెలకే అమ్ముడుపోవును పూవు; ఒఏగి ఒదిగి గళమాలికలో వేలాడును పూవు $ ఆదే నమయంలో నిశాయీ వనంతల చూవులు ఒండొంటితో మేళవించాయి: "ఆమె కొక్కమారుగా కోవం తలకెక్కీంది; తటాలున లేచివిలుచువి (ప్రొాధతో చెప్పింది. “వేమ వెళ్ళిపోతున్నాను ఏన్నీ 1” పీలుకువ త్రిపువ్వుమీది పాట అంతా అనూ '“అశా్మాగంగా అమె కనగతమయింది ॥ ఎక్కడికీ 1

128 కవీ

“ఇంటికి వెళ్ళి నిద్రపోళాను.”

“నిద్ర వస్తూందా 1

“ఆవును ;"”

“పీ శేవయినా మతిగావి బోయిందేమిటి ? కూర్చో”

“టార్బోను । ఇంక నేనిక్కడ పాట పొడమ । కోతి నృత్యంచేస్తున్న చోట నేమ నృత్యం చెయ్యను 1

బాగా గట్టిగావే వా రిద్దరిమధ్య నంభాషణ జరిగింది. నితాయీ నిలుపునా విర్దాంళపడ్డాడు । (పేతకులలో చాలామంది “ఎయ్‌ ॥ తగ్గు। తగ్గు; అని కేక లారంభించారు,

రాజా కోపావేశంతో తటాలున లేచి విలవిడి, “ఏమిటిదీ?” అని గర్జించాడు

వనంత ఎవ్వరికి నమాధానం చెప్పలేదు! ఒక్కపారి తల వంకరగాతిప్పి. శ్రే లము విక్ల శ్యవై లరితో ఒకచూపువిసిక వేదికమీదివించిదిగి వెళ్లి పోవడానికి (వయ. శ్నించింది. సలువైపురి ఒక్క'టేగోల । కొందరు నితాయామీక ఆ(గహించి కేక లారంభించారు. మరికొందరు సొమ్ముతీసుకుని అమ్ముడుపోయే హీన వేశ్య దుర హంకారం గమనించి మండిసడి ఇష్టంవచ్చినట్టు తూలనాడారు ॥ అయితే వారెన్వరి- మాటలు అమె ఆవంతయినా లక్ష్య'సెట్టలేదు । ఎదురుగా నిలబకిన మమమ్యులకేపి చూసి. “వమ్ను పోనియ్యండి । తప్పుకోండి 1” అవి హెవ్చరించింది.

ఆ మనుష్యులు ఆమెకు దారి ఇన్వకముమపే, వెనకనించి తొందరగా వడీచి వచ్చి ఎదురుగావిలిచి దారికడ్డుపడి సవినయంగా నిలుచున్నాడు వితాయీ.. చేతులు జోడించి నవ్వుముఖంతో నెమ్మదిగా వేడుకున్నాడు. “నావల్ల పొరబాకే జరిగి పోయింది. వెళ్లవద్దు! మన్నించవలిపిందవి కోరుతున్నాను.”

వసంత ఐదులువలకలేదు. కొని తిరిగివచ్చి వేవికమీద కూర్చున్నది. గొడవ అంతా ప్పూర్తిగా తగ్గిసోగానే లేచివిలిచి పాట (ప్రారంభించింది. అది చాలా జాగ _త్రగా ఎన్నికచేసినపాట, తగుమమమ్యులున్నచోట అశ్రీలగేయాలు మొదలుపెడితే. బాగుండదు. కనకనే వవంత తన గేయభాండారంలోనించి ఆ గీతిక ఎన్నిక చేపింది. ఆమెకు అటునంటిపాట లెన్నోవచ్చువు. ఆ గీఠికలంటే వసంత చెవికోసుకుం టుంది. పైగా ఆది వృశత్యలయకెంతో ఆనువయివపాట.

కవి ల! అదే పాడడం మొదలు పెట్టింది, “ర్యమరుమరునముమవి అదిగో , (మోగివది నగారా ః చరణనమాూప్తరము తాగకనే నం చలించి నారాః రావే, వకియా, రా వీరు వేలపైవంచి, వీకడవ వడుముపై మంచి, రావే, నకియా, రాః 'వేపవ వలపలవేగి । రాతిరి తెలతెంవారె రావే. సకియా, రాః చరణనూపురము లాగకవే వంచలించెనౌరా 1 రుమరునురుముమని అదిగో, (మోగినది నగారా 1” వెనువెంటనే ఆ రుమరుము సదాలతోనే ఆరంభమయింది నృత్యం. నభ నభ అంతా విశ్చృలమయింది ! ఆఖరికి కృద్దుడై విజృంభించిన రాజాకూడా ముగ్గుడయి వాడు; వనంత చాలా చక్కనిది. గొంతు కమ్మవిది. చురక త్తిఅంచులా విశితంగా. మార్యుమోగిన విందైన పెనునవ్వడి।: ఆపైన ఆమె తన గానంలోను, నృత్యం. లోను నంపూర్ణంగా లీనమైపోయింది! [దుతదుక తరగతులతో గానము, నృత్యము ముగించి వసంత ఒకక్షణంలో వరిపూర్ణవిరామంలా విశ్చలంగా విలు చున్నది, అదేవిమిషంలో నలో అంతట “*వహవ్వా: వహవ్వాః'' అన్న అలి వందనల పరంపర భోరుమని మార్ముమోగింది! నలువైపులవింఛి బహుమతుల వర్షం కురిసింది ! కానులు. అజాలు, రెండణాలు. పావలాలు విరివిగా పడ్డాయి. ఆ వాడాలలో రెండర్బలుకూడా ఉన్నాయి. దుకొజదారుడు ఘనశ్యామదత్తు ఒక రూపాయి ఐహూకరించాడు. వనంత కా బహంమతులువైపు చూడడానికి వ్యవదే లేదు! ఓళ్లంతా చెమటవట్టింది. గుండె తిత్తిలా గువిగుఐ కొట్టుకుంటున్నది. వనమష్పవచ్చవిమనుఖం ర _క్రంకమ్ముకున్నట్టు ఎ(ర్రబడింది. (ప్రొఢ స్వయంగా అ బిహంనుతులన్ని బోగుజేమకున్నది.

184 కవి “మ్సర్రోసారి । మరోసారి ః” షలువై పులవించి కేకలు వినిసించాయి 1 వితాయీ వనంఠశేసి చూశాడు, వారిద్దరికళ్లు కలుసుకున్నాయి : ఆతడు నమన్కరించి మన సారా అభినందించాడు 1 ('ప్రొఠ వనంత ఒంటిమీద చెయ్యివేసి “నృత్యం ప్రారంభించు :” అన్నదిం వెనువెంటనే మిక్కిలి కంగారుపడి “ఇదేమిటి వసంకా। ఒళ్లు ఇలాగ కాలి పోతున్నది 1”” అవి ఆశ్చర్యపడింది. వనంత నవ్వుతూ “'కొంచెం మద్యంఉంపే ఇయ్యి:” అవి అడిగింది. వాగా పక్కకితప్పుకుని అమె ఆ మద్యం వీళ్లుకలపకుండానే సేవించి, తిరిగి 'వేదికమీదికివచ్చి విలదిడింది. కావి మొదట కనిపించినంతటి గతిలాలిత్యంకాని, ఆవేళశంకావి ఆ నృత్యంలో కొంచెంకూడా కానరాలేదు! పైగా మాటిమాటికి ఆయాపసడింది. అ యా గతులలో బడలిక విస్పష్టంగా గోచరించింది. పాట ప్రారంభించినా వాగా పాడలేకపోయింది. నంతగాయకులే ఆమెపాట అందుకువి ముగించారు. ఆ మిగిలినభాగంనించి నృత్యం పూర్తిచేసి తడబడుతున్న అడుగు లతో ఆమె వేదికదిగి ఇవతలికి వచ్చింది. వసంత వడినశను కావంతయినా (ప్రతి ఫలం దక్కలేదు. ఎవ్వరు పెదనికదిపి అభినందించలేదు ! నృత్యగానాలతో వరి పోలిస్తే ఆ బహంమతులన్ని కలిపినా తృణప్రాయాలే । అఆమెకడ్డుగా విలవిడినవారు రవంత తన్పుకుని దారిఇచ్చారు. అంతే! వనంత అ బహుమతుల నంగతిగావి, వారినంగతిగావి ఆవంతయినా లక్ష్య పెట్టకుండా చరువ దూసుకుపోయింది £ “చ్రూడుబాబూ. ఎంతటి తిక్కమనిషో ;"” అన్నది (పొఢ వితాయీతో. అతడుకూడా వెలుపలికి వెళ్లిపోయాడు. ననంతకోసం నలువైపుల వరిశీలిం చాడు. విజావికి ఆమెదగ్గిర తాను పూర్తిగా ఓడిపోయివట్టు లావించుకున్నాడు విజాయీ. పిలుకున త్రిపుప్వుతో సరిపోల్చి అ నుందరిమీద గేయం రచించడల చాలా అన్యాయమే. అన్యాయమేకాదు. పెద్ద ఆసరాధము। ఆ కొ త్తపాటలో 'వేరొకచరణం వితాయీా మనస్సులో జుంజుమ్మని మారుమోగింది. ఇంతకి ననంత ఎక్కడికి వెళ్ళింది ? ఆ దగ్గిరలో చెట్టుకిందే న _ర్తకీబృందం తన వనతి ఏర్పరుచుకున్నది. ఆ చెట్టు కింద ఒకవ్య క్రి చావమీద కూర్చున్నాడు. అతడు ఆ బృందంలోవివారందరికన్న

కవి 12క మహాదిలాఢ్యుడు. దున్నపోతులాగుంటాడు. అటువంటిదే శరీరచ్చాయః ఎ(ర్రవి కళ్లు. మూగలాగ నోరుకదపడు. దప్పికగొన్న దున్న ఏరు తెగతాగిన ప్రే ఆదేవవిగా మద్యం 'సేవిస్తాడు : వగలంతా విద్రపోతూనేఉంటాడు. రా(తికాగానే ఆతగాడి జాగరణం (ప్రారంభమవుతుంది. ఒక మంట కెదురుగాకూర్చుని దావి వెలుగులో బృందం సామానులన్ని కౌవలాకొస్తూంటాడు.. వితాయీకి ఆ పరినరంలోకూడా వసంత కవిపించలేదు. వెన్నెలలో నలువైపుల దృష్టి (వనరింపజేకాడు. ఇదేమిటి ? ఆతని ఇంటిగుమ్మానికదురుగా ఎవరోకొందరు విలుచున్నారు ? ఎందుకలాగ విలు. చున్నారు? అతడు అక్కడికి నడిచివెళ్లి (ప్రశ్నించాడు.

“ఎవరు మీరు ౩”

అన్సేమ్రే 1

వితాయీ గుర్తించాడు. వ్యాపారి కా'పేద్‌-వేఖ్‌ కుమారుడు నయాన్‌ సేల్‌ తోబాటు ఆతవి సావానగాళ్లు

“ఎందుకని ఇక్కడ విలుచున్నారు ?”' అడిగాడు వితాయీ.

“ఆ పల్ల మీఇంటిలో దూరింది 1”

“"ఆలాగా ।! ఆయితే మీరిక్కడ విలుచున్నా రెందుకవి ?”*

అ బృందంబృం౦దంఅంతా సకవకనవ్వింది

వితాయా కన్సుమన్నాడు.

“పొండి మీరంతా ఇక్కండివించి : లేకపోతే చాలాగొడవవుతుంది, తెలుసునా ? వేను రాజుని పిలుస్తాను! ఆపైన కనిస్టేబులున్నాడు : అతన్నికూడా పిలుస్తాను జొగదత్త ”

అయితే వయాన్‌'పేథ్‌ వికాయీని అంతగా అత్య పెట్టలేదు ; కాని రాజా అంపే ఆశవికి బాగా వెదురు! అయినా ఒకమాట అనకుండా విడిచిపెట్టలేదు ॥

“కొంచెం వాొమాటవినండి వితాయీ 1 మీశేమయినా బహుమతీ ఇస్తాను ;”

విశాయీ ఆతవికేపి బాగా అనహేళనగాచూపి, ఈనడించుకువి తలుపుతెరిచి లోవలికివెల్లి గట్టిగా గడియబిగించాడు.. ఆయితే వనంత ఎక్కడ ఉన్నట్టు? ఎక్కడలేదే ॥ లోవలిగదితలుపు విడాయించిఉంది. గట్టిగా తోశాడు. అపుమ। లోవల గొశ్లెంపెట్టిఉంది : వితాయీ ఏలిచాడు.

శనికి కవి “ఇదిగో ; వనంతా। నేను; నేమ:” “ఎవరు ఈప్లి టౌగ్గులమజీవి 1” “ఎవరు ? ఉప్తాదా ౩” “ట్రస్తాద్‌. అన్నానరే ఫోస్తాద్‌ అన్నానరే ః నేనే” ఈసారి తలుపవుతెరుచుకుంది. వితాయా లోవలికివెళ్ళి చూశాడు. వనంత చిశాయా వరుప్పమీసే హాయిగా వడుకుంది. “*క్రల్భ్రాస్ర గడియపెట్టండి ;” వనంత అన్నది. “పీ ఫ్రైక్రల్సుపు గడియ వేశాము.” “ఎవరన్నా గోడదూకి లోవలికివస్తారేమో । గడియ పెట్టండి 1” వనంత పెదవిమీద ఐడలిన విచ్చితమందహానము 1 వితాయీ అమె నుదుటిమీద చెయ్యి వేవి, బాగా కంగారువడ్డాడు. “*జదేమిటీ? ఇంత జ్వరంగా ఉందేమిటి ౩ “క్రా న కణతలమీద రుద్దుతారా ౩” విశాయూ నవ్వుతూ అమె కణతలమీద రుద్దుతూ కూర్చున్నాడు. వనంత వవ్వింది. “ప్పీర్రు ఫ్రోస్తాద్‌ కాదు; మాంచి ఉప్తాదులు! పొటలు చాలా బాగున్నాయి. మీరు రచించినవేనా “ఆపును నేను రచించినవే; కొని అన్ని విడిచివేస్తున్నాను శి “ఏందుకవి ?” వనంత కష్ణమూసుకుని అడిగింది “"ఆదంతా నా పొరబాటు; అమె నమాధానమేమి చెన్నలేదు । చిన్నగా నవ్వింది. “మళ్లీ ఒకకొ త్తపాటి అల్లాము” రవంత రాగాలాననతో అతడాపాట ఆందుకున్నాడు. “వరిమళముతోవించి మనసు మ త్తిలడేవె కరకురంవపుముళ్ళ ముసుగులో మొగలి ః పొరబడికి విది నేను ఆరయలేకక్కటా 8.”

కవి జ!

వనంత పెదవిమీద మృదులమందహానం చెంగలించింది. *అవైన?” అవి శవళ్నించింది.

“ఆపైన పాట ఇంకా రాయలేదు.”

“వూ ర్హిచేని అది నాకు రాసిఇవ్వండి 1”

“*"రాపిఇఖవ్వడ మెందుకు ? అదిగావి పాడతాలా ౩”

“టవ్పను. పాడాలవిఉంది.”

కిటికీలోవించిచూస్తూ అన్నాడు విశాయా.

“ఈ వేశే పూంర్ణిచేస్తానము। ఎవరు? ఎవరు వారు? కిటికీవక్కనించి చల్లచల్లగా జారీబోతున్న వారెనరు చెప్మా: వననంత నవ్వింది

“ఇం కెవ్వరు ? ఆక్ముర్రవాళ్ళమూక ౩"”

అయికే వితాయా అ మాటనమ్మి మాట్లాడ కూరుకోలేకపోయాడు. తొందరగా వెళ్ళి ఆ కిటికీపక్కనే నిలుచున్నాడు. చూడగానే ఆతని కంతా అవగతమయింది ఆ అవును; ఆ పాలనెన్నెలలో ఒకవ్యక్తి రైల్వే లైనుకేసి నడిచిపోతున్నట్టు కనబడింది. తొందరతొందరగా కదిలిపోకున్న తెలకెల్ల ని రెల్లువువ్వునంటి మనిషి ॥ శిరన్సుమీద ఒక్క- వింగారుచుక్కు మాత్రమే లేదు; అంతే! ఆమె చిన్నరాణి:

వదకొండు

శేటవెన్నెల తెల్లదనంలో త్వరితంగా సాగిపోతున్న కరెల్లుపువ్వు (క్రమ(కమంగా శీవమయిపోతున్నట్టు బొడకట్టింది, వికాయీ నిశ్చేష్టితుడ్లై కిటికీవక్కనే నియచుండి పోయాడు. ఆతని నేశ్రాలలో అర్భభూన్యమయిన విశ్చలదృష్టి. మనస్సులో ఒక చారి తెన్నులేవి అన్పష్టభావాలు, శరీరానుభూతివల్ల హృదయంలో ఒకే గభీర వ్యథః అక డొక్కిమారుగా విశ్చలశిలలా మారిపోయాడు, ఆ విశాలధవళకౌముడీ వధ్యంలో చిన్నరాజి అదృశ్యమై పోవడంతో అకని జీవితంలో నమన్తము ఉక్కంపారిగా హరించుకుపోయి నట్టయింది ః

ఓక కవి

ఆతవి రోరణి గమనించి అ ప్వైరిజీ ఒంట్లో బాగుండకపోయినా ఎంతో ఉత్కంఠతో లేచి కూర్చున్నది; ఆమె జీవితాన్ని అనగాహనచేసుకునే తీరు ఆత్యంత జటిలమేకాక మిక్కిలి కుటిలము : అధమ్మశ్రేజ్‌ వీథి వేశ్య అర్ధర్యాతి వేళ అవగాహన ఆది ; [కూరఘాతుకజంతుపులవంటి మనుష్యులున్న ఈ (ప్రపంచంలో అ అవగాహన నూటికి తొంబై తొమ్మిదిపాళ్ళు వాన్తవికము. యశార్థము: అదే విధమయిన అనగాహన అనుమానంతో వసంత లేచి కూర్చున్నది. ఇంతకుమునుపు వచ్చినవాశ్ళే మరికొంతమందితో కలిసి ఇంటిచుట్టూరా తిరుగుతున్నారని, వారిలో తవమీది వ్యామోహం మరింతగా పెచ్చుపెరిగి ఉండవచ్చువని ఆమె ఊపాంచు కున్నది: పైగా ఇంటిమీద విరుచుకుసడాలని ఆలోచిస్తున్నారని కూడా అనుమా నించింది. మరింతగా కంగారుపడి గొంతు బాగాతగ్గించి “ఏమిటది ?"” అవి అడిగింది.

వికాయీ నమాధానం చెప్పలేదు. ఆత డలాగే కేవలము శలామూర్తిలా విలు చుండిపోయాడు. చిన్నరాణి కోవం ఎటువంటిదో అత డెరుగును ; వెడుతూ వెడుతూ అమె రవంతపేప్తు ఆగి, వెమదిరిగి నిరీక్షిస్తుంది ॥

“వన్ను నిలుస్తారు । విలిచాక వెడతాను ;” అని ఆలోచిస్తుంది! అదే ఆమెకోన ధోరణి! ఈవేళ అలాగ నిలబడకుండానే వెళ్ళిపోయింది ! ఈ వేళ ఈరాతి ఒంటరి గానే వెళ్ళిపోయింది : అర్ధరాత్రి వేళ నిశ్శబ్ద విశ్చృల ధనళచం[ద్రకాంతిలో ఒక్క శ్రే వెళ్ళిటోయింది |

ఈసారి వనంతలేచి, వితాయీపక్కనే నిలబడి జ్వరంతో కాలిపోతున్న చేతో అతనిచెయ్యి వట్టుకువి “ఎక్కడ ౪” అని అడిగింది. రూపంలో, గుణంలో తర ధారవంటి ఆ స్వేచ్చాచారిజీ ముఖంలో, (ప్రజ్వలి స్తున్నట్టున్నపెద్దపెద్దకళ్ల లో అంతు లేవి బడలిక । గఫీరాందోళన : నికాయీ ఆమెవైపు విశ్చలంగా చూపి స్నేహార్ట్ర తతో నంచలించిపోకుండా ఉండలేకపోయాడు ; ఎంతో ఆప్యాయతతో అల్లన నవ్వి శరస్పుమీద, మదుటిమీద నిమురుతూ అన్నాడు.

“ఇంత జ్వరంతో లేచా వెందుకు వసంతా! వెళ్లి వడుకో; ఓహ్‌; ఒంటిమీద వర్లుచల్లి తే 'పేలాలయ్యేటట్టుంది | ఎంత వేడి 1”

“క త్తులు, కరలు నట్టుకువి రౌడీలు ఇంటిచుట్టూరా తిరుగుతున్నారా :"”

“ర్రాౌడ్రీ లేమిటి" వితాయీ ఆళ్చర్యవడి అడిగాడు.

కవి 187 పన్నెండు ఉకరోజు, రెండురోజులు : మూడురోజులు 1 అ మూడురోజులు చిన్నరాణీ రానేలేదు । నాలుగవనాడు మరి ఆ అ్రత భరించ లేక వితాయీ ఒక నిశ్చయానికి వచ్చివేశాడు. ఈ వేళశకూడా చిన్నరాణి రాకపోతే ఆమె(గ్రామావికి వెళ్లి ఆరాతియ్యాలవి నిర్ణయించుకున్నాడు. పన్నెండుగంటలబండి వెళ్ళిపోయింది! అవేళకూడా చిన్నరాణి రాలేదు! మిగి చివ పాలమ్మే వడతులంకా యథా_ప్రకారంగావచ్చి వెళ్ళిపోయారు. వారిని సలక శించి చిన్నరాణినంగతి కనుక్కోవాలని వితాయా మాటిమాటికి ఆలోచించాడు. కాని చఛిట్టచినరికి అ ఆలోచనకూడా విరమించుకున్నాడు. లోలోవల కొంచెం నంకోదించాడు. అయితే ఎందు కీ నంకోచం ? ఎవరికోన మీ సంకోచం?” అని మాటిమాటికి (పళ్నించుకుని తన నంకోచానికి తానే ఆశ్చర్యపడ్డాడు. కాని ఆ నంకోచం తొలగించుకోలేక పోయాడు. నికాయీ ఇంటిలో కూర్చుని ఆలోచించడం (ప్రారంభించాడు. ఏదో కారణం మీద చిన్నరాణి మామగారి (గ్రామానికి వెళ్ళడానికి వీలుపడదా? బాతుగాని, కోడి పెట్టగావి, కోడిగుడ్డుగావి కొనే మిషమీద అక్కడికి 'వెళ్ళవచ్చునవి వితాయీ విశ్వ యుంచుకున్నాడు. చిన్నరాణ్‌ మామగారి ఇంట బాతులు, కోడిపెట్టలు ఉన్నాయని ఆత డంతకుమునుపే ఎరుగును. తన సంసారంలో ఆత్యంత స్వల్పవిషయాన్ని గురించికూడా చిన్నరాణి వితాయీకి చెప్పింది. ఆమె ఇంటిద్వారంలో ఎక్కడో ఒకచోట సూదిగుచ్చి ఉంటే, కళ్లమూసుకున్నా దాన్నికూడా ఆతడిక్లు వట్టినెయ్య గలడు | “ఇంట్లో ఉన్నావా. ఉస్తాద్‌ :” రాణా పిలుపు, వితాయా ఆశ్చర్యపడ్డాడు : రొజా వంగభాషలో సంభాషణ (ప్రారంభించాడు. అయితే ఆతనికి పొందీభాషలో నే సమా ఛానం చెప్పాడు వితాయీం

88 కవి

“ర్రా మహారాజా ః ఏమిటి విశేషాలు ?”

రాజా కూర్చుని మిక్కిలి విషజ్లధోరణిలో వంగభాషలో నే నమాధావం చెప్పాడు.

“చాలా దుర్వార్త్‌ ఉప్తాద్‌ : చిన్నరాణి వ్యవహారం బాగా గడ్డువరిస్టితిలో పడింది”

వికాయీ గుండె గదగబాకొట్టుకుంది. అయినా పెదవికదిపి ఆతడేమి అడగలేక పోయాడు. ఎంతో ఆ(త్రతతో అవాక్కయి రాజాములంవై పు చూస్తూ కూర్చుండి. పోయాడు.

“అప్పుడే మూడురోజులయింది, ఈ పరిస్థితి ప్రారంభమయి. చిన్నరాజీ చాలా మంచిపిల్ల : సాకెత్తు లక్షీీదేవి! అటువంటి చిన్నరాణి అ _త్తమామలతోను,. ఆడబడుచులతోను, పెనిమిటితోను అందరితోను అదేవనిగా పోట్లాడుతున్నది: తల గోడకి వేసి కొట్టుకుంటున్నది. గతర్యాత్రినించి మూర్చ వస్తున్నది. వళ్లు పటవట. శొరుకుతున్నది ॥ కాళ్లుచేతులు కొయ్యబారిపోతున్నాయి.”

అంతులేని ఆవేదనతో వితయి హృదయం నంచలించింది. ఆపైన రాజా చేతులురెండు గట్టిగా పట్టుకుని అడిగాడు,

“పీ వాకసారి చూడడానికి వెళ్ళడం లేదా రాజా?”

*మ్లా అవిడ వెళ్ళింది, తిరిగి వచ్చినతరవాత వెడతాను.”

“అయికే నేనుకూడా వస్తాను $”

నితాయీ కళ్ళనిండా వీప్ల నిండాయి. తల కిందికి వంచివేసుకువి ఆతడా పరిస్టితి మరుగుపరిచాడు.

రొజా సుదీర్హంగా విశ్వసించాడు.

“చిన్నరాణి బాలా మంచిపిల్ల ఉస్తాద్‌ 1" ఆపైన మరికొన్ని తణాలవరకు మాట్లాడకూరుకువి మళ్లీ అన్నాడు.

“హాసం చిన్నరాణి పెనిమిటి ఎంత బాధవడుతున్నాడవి : “అయ్యోః అయ్యోః” అవి ఒకటే ఏడుపు: చిన్నరాణీ అంపే ఆతనికి ప్రాణమే! పాసం। ఎంతగా

ఏడుస్తున్నాడని ।”

ఆపైన రాజా పెదవిమీద చిరునవ్వు పూర్తిగా వారిపోయింది.

ఈమారు నికాయీ న్వేశ్రాలనుండి రెండు కన్నీటివిందుపులు టసటననువి వేల మీద పడ్డాయి. ఏదో యాథాలాభంగా చెయ్యికదిసినట్టు కదిపి, వేలితో ఆ రెండు

ళవి క$9ి కన్నీటివిందువుల గుర్తులు ప్పూ్ధిగా తుడిచివేశాడు. మరికొన్నిక్షణాలు గడిచిన విన్ముట ఒక గభీరదీర్చ నిశ్వాసం విడిచిపెట్టి “రాజా 1” అని పిలిచాడు.

ఆజ్తిస్తాద్‌. శి

“డాక్టర్‌ ఎవరయినా వచ్చి, చిన్నరాణి పరిస్థితి వరీక్షించడం జరిగిందా 1"

“*ఆళలే'"దన్నట్టు 'పెదవి విరిచి రాజా అన్నాడు.

“ఇటువంటి సరిస్టితిలో డాక్టర్లేం చెయ్యగలరు ఉస్తాద్‌ ? ఇదంకాచూ స్తే చిన్న రాణికి దయ్యమేదయినా వట్టితండాలి : లేకపోతే దున్టులెవరో చేతదిడి చేయించి ఉండాలి; ఆంతే ;””

ఆనూట వితాయీ మనన్సులో గట్టిగా వట్టుకుంది; *ఒకచేశ ఇదంతా ఆ చుర కత్తిలాంటి బటోగంపిల్ల (ప్రయోగం కాదుగదా ః' అన్న ఆలోచన తటాలున స్ఫుకిం చింది. యుముర్‌ నర్తకీగాయకులబ్భ్బందంలో వేళ్యల కెన్నోవిద్యలు బాగా తెలిసి ఉంటాయి. ఇక వశీకరణంలో వారంకా సిద్ధహస్తులే :

అంతలో నే రాణా మళ్ళీ మొదలుపెట్టాడు,

“ఈవేళ చిన్నరాణ్‌ని కాశీమాత దేవాలయానికి తీసుకువెళ్ళి మంత్ర తంత్రాలతో పూతా పునస్కారాలు జరిపిస్తున్నాము. అనలు సంగతేమిటో ఈవేళతో పూర్తిగా శేలిపోతుంది 1”

మరికొంఠ'సేనలాగే మౌనంగా ఉండిపోయి. లేచినిలవిడి నికాయా చెయ్యి పట్టుకుని లాగుతూ రాజూ అన్నాడు.

“రా. భాయీ, కౌాన్తటీ తాగుదాము 1”

ఇప్పు డళడు తిరిగి హిందీలో నే మాట్లాడాడు. అలాగ కొంతసేపు గడిచిన తరవాత రాజా స్వభానపిద్దమయిన తన ఆలవాటులో పడ్డాడు.

రాజా ఇంటిలో నే కూర్చున్నాడు విళాయీ. రాజాభార్య చిన్నరాణి మామగారి ఇంటికి వెళ్ళింది. ఇంతవవకు తిరిగిరాలేదు. చండీదేవాలయంతో పూజా పునస్కా రాలు ముగియగానే చిన్నరాణీ ఆనలుపరిస్టితి ఏమిటో తెలుసుకుని తిరిగినస్తుంది.

ఆమె అనలు సరిస్తితిని గురించిన వర్తమానం తెలుసుకోవాలన్న నిరీక్షణతో నే, తహతసహాతో నే విఠాయీ రాజాఇంట్లో వేచిఉన్నాడు. దుఃఖంలో, కష్టంలో, వ్యధలో

140 కవి అన్నింటిలోను రాజా ఎల్లప్పుడు రాజులాగే ఉంటాడు. విస్తారంగా పేలాలు, వంకాయలు, ఐంగాళాదుంవల ముక్కలు, వచ్చిమిరవకాయలు, ఉల్లి పాయలు, వాటి తోబాటు మరికొన్ని తియ్యవి తినుబండారాలు తీసుకుని రాజా ఇంటికితిరిగివద్చాడు. నిశాయీ నవ్వాడు.

“*ఇప్వన్ని ఎందుకు రాజా?”

ఈ వస్తువుల హంగామా ఆతవికి నచ్చలేదు

“ప్పద్రో మరి | బొట్టవిండాలి గదా భాయీ! కడుపు మనమాట గౌరవిస్తుందా? కనకనే ముందు భోజనంసంగతి చూసుకోవాలి 1”

ఆపైన రాజు “ఓరే, అబ్బాయీ. కుర్రాడా :” అవి గట్టిగా కేకలు వెయ్యడం మొదలు పెట్టాడు.

రాజా కుమారునిది అదొకతరహా ధోరణి! పాతకాలంనాటి యువరాజులాగే వ్యవహరిస్తూంటాడు ఆ కుర్రవాడు. ర్యాత్రింబగళ్త్లు వేటతోనే తనకాలం ఆంతా గడిపివేస్తాడు. ఒక సంగలకర్ర చేతపట్టి పొలాల్లో తిరుగుతూ గోరింకలు, కోకిలలు మొదలయిన కనవిడిన పక్షులనన్నింటివి వేటాడుతూంటాడు. (వ్రశ్యేకించి ఆ పకుల్ని వేటాడి చంపడమే ఆతనిలక్యం : అంతేగాని ఆ నకుల మాంసంకోనం చంపడు: ఒక్కొంక్కప్పుడు ఆ సకులపిల్లల్ని పట్టుకుని పెంచుతాడు. వాటికోసమని మిడతల్ని వట్లుకువి చంపుతూ పొలాల్లో తిరుగుకాడు. ఈవేళ ఆ కుర్రవాడు ఎక్కడికో దూర వ్రదేశావికి వెళ్ళిపోయాడు. ఎక్కడ ఆతి, గతి లేదు! రాణా మండిపడుతూ అలాగే శేకలుపెడుతూ పలుస్తూనే ఉన్నాడు

*ఖ్కరేయ్‌, వందివెధవా | దౌర్భాగ్యుడా శ

అయినా ఎక్కడివించి వ్రతిసమాధానం వినబడలేదు : ఆపై న రాజా నికాయీితో “ఎక్కడికి వెళ్లావు ఉస్తాద్‌ ?ొ అవి నవ్వి అఫ్మీహీ్‌ |, ఆదా? మవ్వు అప్పుడప్పు చంటూంటావు ?_.ఆ న్వస్నలోకావికి వెళ్ళావా? అక్కడ ఒక మాయావిని ఉంది కదూ ? అవునా ? అక్కడికేనా ౪” అన్నాడు. ఆవిధంగా కొంత అవకొళం లభిం చిన పిమ్మట వితాయీ అన్నాడు.

“*బహుళః మీ యువరాజా న్వన్నలోకంలో మిడతలవెనక వతులవెనక వరిగెడు ఈొంటాడు ।

కవి న!

అయితే అతనికీ వేళ ఈ నంభాషణధోరణి రుచించలేదు. ఒక నుదీర్ధవిశ్వాసం విడిచిపెట్టి కేవలం రాజా నంతోషంకోనమవి కొంచెం పొడిగా నవ్వి ఊరు కున్నాడు అంతే ః

రాజా ఆపైన కేకవేని అ పిల్లవాణ్ణి పిలవలేదు ! లోపలికివెళ్ళ భోజనంతో విండిన రెండుపా(తలు తీసుకువచ్చి, ఒకటి నితాయీ ముందుంచి, తానొకటి తీసు కుని మరి మాట్లాడకుండా భోజనం (ప్రారంభించాడు. మరికొంత సేవటికి నెమ్మదిగా అన్నాడు. “పోనీలే ఉస్తాద్‌ । ఆ పందివెధవనంగతి మరి తల పెట్టకు । భగనంతుడు - వాడి నుదుటిమీద అదృష్టం రాసిపెట్టలేదు ! మనమేమి చెయ్యగలం చెప్పు :”

వితాయా విర్హాంతపడ్డాడు. అతడు చిన్నరాణ్‌ నంగతే ఆలోచిస్తున్నాడు. వితాయీ కపైదట 'హేమంతకాలంలో వరిచేలు ససుష్పపచ్చని కొంఠితో మిలమిల మెరిసి పోతున్నాయి. ఆ చేలరంగులో ఎండకూడా పచ్చనిమిసిమితో తళతళలాడుకున్నది. నాలుగువై పుల పై పైన అకాశం నెమ్మదిగా కదులుతున్నట్టు భాసీ స్తున్నది: ఆ నాలుగు: వైపుల ఎక్కడచూసినా బంగారువిందువు శిరస్స్పుమీద తళతళలాడుతున్న రెల్లు పువ్వే । అంతేకాదు । అక్కడ, ఇక్కడ, ఆదిక్కున ఈదిక్కున ఏకణంలో చూపినా న్వర్జవిందువు శిరన్సుమీద మెరిసిపోతున్నకాళపుస్పం దూర దిగంతరాళ మధ్యంలో కదులుళూ వెలుగుతున్నది ।

ఆకలి ఆ(త్రఠతతో శ్యేఘంగా తన భోజనం ముగించుకుని “ఇదేమిటి భోజనం: చెయ్యవేమిటి ఉస్తాద్‌ ?”” అవి (వ్రశ్నించాడు రాజా.

వాడిపోయిన చిరునవ్వుతో “వద్దులే :” అన్నాడు వితాయీ,

“దాలుఛాలులే! మరి మాట్లాడకుండా లోంచెయ్యి! కడుపునిండితే అన్నీ తిన్నదిడకాయి. ఆరోగ్యం బాగుపడుతుంది.”

“ఆరోగ్యం బాగానేఉంది రాజా! కాని నా నోటికే సయించడంలేదు 1”

“ఎందుచేత 1 ఎందుకు నయించడం లేదు?”

ఆపైన రాజా రెండుచేతులు సట్టుకుని తటాలున తన అంతర్యం నంగతి (వ్రప్తా విందాడు నికాయీ.

“ఆపేళ సీవు నా మనస్సులో లోపలి ఆత్మీయన్యక్తి నంగతి (ప్రస్తావించాపు, జ్ఞావకం వుందా?”

కేశిని కవి

“అవును ? అసలు సంగతేమిటో రాజాకనగాహన కాలేదు : ఉస్తాద్‌ ముఖంకేని అలాగే చూస్తూ కూర్చున్నాడు.

“రాజా. నాలోవలి ఆత్మీయవ్య క్రి వేరె్వరోకాదు. ఆ చిన్నరాణి 1”

అలాగంటూనే వితాయా వలవలవిలపిందాడు. రాజా టోజనం తటాలున విలిచి బోయింది । ఆశ్చర్యవిస్ఫారిత నేత్రాలతో ఆ కవిగాయకువికేసి చూస్తూ కూర్చున్నాడు. విళాయామాట నమ్మలేకపోయాడు రాజా, మరోనమయంలో అయితే ఇదంతా వట్టి 'వేశాకోళమని కొట్టిపార వేసి వ్రసంచంలో నలుమూలల చాటించి వచ్చేవాడే। కాని ఇప్పు డఠనిమనస్సు చిన్నరాణివి గురించి బాగా దిగులువడుతూంది. అందువల్ల అటువంటి అవహాస్యవై ఖరి అవలంబించలేకపోయాడు.

కొన్ని విమిషాలనరకు వారిద్దరు నిశ్చేష్టికులై కూర్చున్నారు. అంకలో నే పెద్ద 'పెద్ద కేకలు వేస్తూ రాజాభార్య అక్కండికి వచ్చింది. ఎంతో ఆందోళనతో తహతహ లాడుతున్న నితాయీ మనస్సులో ఒక్కసారిగా వందలకొలది (వళ్న లావిర్భ వించాయి. అయితే గద్గదస్వరంతో అతవినోట “ఏమయింది?” అన్న చిన్న (ప్రశ్న మాత్రమే అతికష్టంమీద వెలువడింది.

అంతలో నే రాజాభార్య ఒక్కమారుగా అతనిమీద అగ్నిగోళవర్షంలా విరుచుకు పడి ““రాత్షసుడా । ఏిశాచమా 1” అవి నోటికొద్ది తిట్టింది. ఆవైన అనరాని వివరాని తిట్లతో నోటికి వచ్చినట్టు దుమైై త్తిపోసింది ః వితాయా ముఖంమీద వేలె త్తి నిర్హశించి “నువ్వే! నువ్వే! నువ్వే” అవి గొంతెత్తి అరిచింది.

“నీ దిష్టి కగలడంమూలానే ఆ పిల్ల కిటువంటి దురవస్థ కలిగింది! వీ కింత ప్వార్ధ మేమిటి? వీ కింఠటి పాపిష్టి ఆలోచన ఏల?”

అవిధంగా ఎడఠెగకుండా కొనసాగిన దూషణలమధ్యవించి అనలు జరిగిన నంగతిఅంతా బయటపడింది. ఈవేళ చిన్నరాణ్‌వి కాళీమాత నన్నిధివి నిలబెట్టి మం(త్రతం(త్రాలతో పూజాపునస్కారా లారంభించారు. పూద్దుటినించి ఆమెచేత కటికిఉపవానం చేయించారు. ఆపైన మిట్టమధ్యాహ్నపు ెండలో ఒక పీట మీద విలుచునేటట్టు చేశారు. కాశీదేవాలయం పూజారి చిన్నరాణి కెదురుగా దూవంవేసి ఒక చిన్నకొమ్మ చేతబట్టి ఎదురుగా విలబడి (వళ్నలధోరణి +పారంభించాడు.

కవి 148

“క్రాకీ; కఠాశీ; నర కపాల ధారిణీ నీవు భూత(పేత డాకినీ, యోగినీ, హికిసీ పేశార రాక్షసగణాల నన్నింటిని నంహారించివేస్తున్నావు. నీవింక వాటినన్నింటిని వట్టి బంధించి, ఆ గణాల రక్తపానంతో నంతృప్తి పొందుదువుగాక 1”

ఆ ధోరణితో హడలెత్తిపోయి చిన్నరాణి గజగజ వణికిపోతున్నది ।! ఆదేతరు అంలో ఆ పూజారి తీవంగా [వళ్నించాడు.

“చెప్పు! చెప్పు: ఆ కాళీమాత సాక్షిగా బయటపెట్టు: సీకింఠటి దురవన్హ కలిగించిన దుర్మార్గు లెవ్వరు శో అటునంటి పరిస్టితిలో కూడా చిన్నరాణి వమాధాన మేమి చెన్సలేదు ! కేవలం సిచ్చివట్టినదానిలా వెర్రిగాచూస్తూ అలాగే గజగజ వణికి పోతున్నది; పూజారి మేఘగలీరగర్జనతో తిరిగి మంత్రోచ్చారణ (ప్రారంభిం చాడు! ఆపైన మంత్రించిన ఆ కొమ్మతో చిన్నరాణి నదేవవిగా బాదడం మొదలు పెట్టాడు । అప్పటికి బాగా బెంబేలు పడిపోయిన ఆమె “చెబుకాను ; చెబుతాను £ నేవింక చెబుతాను :” అని మొర పెట్టుకున్నది £

ఆ తరుణంలో చిన్నరాణి నికాయీ పేరెటత్తింది. “ఉస్తాద్‌ ః కవిగాయకులు :” అన్నది: “*వాకొక ఎ(ర్రనిప్పవ్వు ఇచ్చారు :”” అని చెప్పింది, ఆపైన మరింకగా గౌలరాపడిపోయి, వణుకుతున్న మంథద్రమృదున్వరంతో పాడడం (ప్రారంభించింది.

“వల్ల నక్షరులం దెగ్రవి కుసుమము కాంచితివా ;: కనులారా 1”

విళాయా ఒకప్పుడు చిన్నరాణ్‌ ముంగురులలో పూనొకటి తురుముతూం'ీ, కిటికిలోవించి ఆది ఆనమయంలో రాజాభార్య కంటపడింది. ఆ సంఘటనదృశ్యం నేడు రాజాభార్య మనోవీధిలో తటాలున మెరిసింది. అదేనంగతి ఇన్పుడామె "పెద్దపెద్ద కేకలుపెడుతూ అందరిఎదట వెల్లడించింది.

ఇక ఆపైన చిన్నరాణీ మాట్లాడలేదు । కావి [రాజాభార్య కేకలతో ఆ న్యవ హారంఅంకా అఆమూల్యాగంగా అందరికి తెలివీపోయింది; ఆ తరవాత రొజా భార్య దూషణల శరపరంవర కురిపించింది ఆందునల్ల అంవశయ్యమీది కొరిగి పోయిన భీమ్మడే అయ్యాడు వితాయీ.

మరొకనాడయితే జుట్టువట్టుకుని కమ్చీతోకొట్టి, భార్య నోరుమూయించేవాడే రాజూ: కొని నేడు అతడుకూడా వట్టి కుంటినాడయి తాను కూర్చున్నచోటివించి బొత్తిగా కదలలేకపోయాడు :

న! కవి

తలవంచుకుని కూర్చున్న వితాయా మరి శిరస్సు పైకెత్తలేదు! రాజాభార్య విందలతోవాటు, చిన్నరాణి చెప్పినమాటలు విన్నపిమ్మట ఆతవికిక నోట మాట 'ెగలలేదు । వ్‌ర్చీ వశిలలా విశ్చేష్టికుడయివాడు ॥

మరికొన్నిక్షణాలతరవాత స్టేషన్‌లో గంటలధ్వని విన్న రాజా కొక్కమారుగా మెలకువ వచ్చినట్ల యింది ! అది మూడుగంటలబండి. దొనికప్వుడే గంటకొట్టారు ౯ 'ప్టేషన్‌కి వెడుతున్నానని నితాయీతో అన్నాడు రాజా.

6ళిబ్రే ఉస్తాద్‌ 1 వేనేంచెయ్యగలను చెప్పు స్టేషన్‌కి వెళ్లాలిమరి 1”

వికాయీ లేచివెళ్ళి గుల్‌ మోహర్‌ నీడలో కూర్చున్నాడు. నిశ్చలంగా కూర్చుని ఉదాసీనదృష్టితో ఆలోచించడం ప్రారంభించాడు, ఇక ఆవదేశంవించి వేరొక చోటికి 'వెళ్ళిపోవడంతప్ప ఆకని'కేది మార్గాంతరం కనిపించడంలేదు. ఏమార్ష్గంలో (ప్రయాణిస్తే అతనికింక ఈ తలనంపునుండి విముక్తి లభిస్తుంది? ఎక్కడికి వెడితే జీవిరానికింత (వకాంతి లభిస్తుంది? ఏదాటలో నడిచిపోవాలి ?

నరీగా ఇదేనమయంలో అతనికెదురుగా ఒకన్య క్రి విలుచున్నాడు । నెమ్మదిగా పిలిదాడు.

“ట్తస్తాద్‌ $

నీతాయీ మరింత తటస్థదృష్టితో అతనికేసి చూకాడు. మరికొన్ని విమిషాల లోనే అతనిముఖం వికసించింది ॥

“మ్సీర్రా [” అన్నారు.

“అవును నేనే వాబూ! మీకోనమేవచ్చాము.” ఆ నూతనవ్య క్రి అన్నాడు.

'*ాష్టో్పో మా ళీ

“*లప్పన్సు। వాలా 'పెద్దదిరునొకటి మీదవడింది £

వనంత పంపించింది.

“వనవంథ్రా 1

“*లవ్ఫన్లు; మా నర్తకీగాయకబృందం వసంతే 1”

ఆ కొత్తవ్య క్రి అ బృందంలో ఫడేలు ఇాయిస్తాడు.

ఆపైవ కొన్ని గంటలతరవాత.__.

ఆది హీమంతకొలం ధూళిధూసర సంధ్యాసమయము. రక్తంనంటి ఆ నంజ

వెలుగుతో (గ్రామంలో ఇళ్లలోనించి పైకివెడుతున్న పొగ మేశవించింది. పైగా

కవి వ! వనంత ఊహాంచలంలోకి ఆనంతయినా చొచ్చుకుపోలేక పోయాడు వితాయా 1 ఈమారు ఆమె ముఖంమీద టొమముడి తిరిగింది. ఒరలోనించి చురక త్తి తళతళ లాడివట్టు వనంతచూపులు తరళించాయి. నెమ్మదిగా అడిగింది - ్రర్లుక్తే ఎవ రలాగ వెళ్ళారు? మీ రేమిచూళారు 1 ఈసారి వికాయా క్షణంలో ఆమె ఆందోశవకారణము, ఆలోచనాధోరణి వసికట్టి చవి వవ్వాడు. “క్రాద్దు ॥ వాళ్లైవళ్లకాదు ! భయమేమిలేదు । వెళ్లి వడుకో :” అతడామె చెయ్యి పట్టుకువి లాగాడు, “ప్రవ రలాగ వెళ్ళారు? ఎవరికేసి చూస్తున్నారు? ఎవరన్నా తొంగిచూళారా ? ఎవివరు వారు?ఃి “ఏవరో మరి! నేను తిన్నగా గుర్తువట్టలేక పోయాను :” “న్స ర్తుపట్టలేదా 1” ఆభ్రేద్బ్ర *9 "ఆయితే నమన్తము హరించుకుపోయినట్టు అలాగ నిలుచుండి పోయా 'రెందుచేత ₹ చీకటిలోకూడా వనంత విశితదృష్టి తళతళ మెరిపింది. వితాయీ మరి నమాధానం చెవ్పలేదు: శుష్కుదరహాసంతో ఆమెనై వలాగే చూస్తూ విలుచుండిపోయాడు. అక్క-స్మా త్తుగా వననంకత కిలకిలనవ్వింది ॥ తీవ త్వరిఠతహాసమది ।: అపైన (ళ్నించింది. *ఆయో్యోః నా కళ్లు గుడ్డివైయాయే ; నే నెంతటి తెలివితక్కువదాన్ని ! ఆ తొంగిచూసిన వారి నెత్తిమీద ముసుగుంది ! అవునా? ఓ: ఆపైన నన్నుచూసిం”” ఆమె మళ్ళి అదేవిధంగా విరగబడి కిలకిలనవ్వి౦ది ; వితయా ఆపాదను_న్తకము వ్రంలించిపోయాడు। ననంత అలాగ నవ్వుతూ నవ్వుతూనే తలుప్పు గడియతీసి వీధిలోకి వెళ్లిపోయింది 1 “*వనంతా।; ఓ వనంతా।” విశాయీ సిలిచాడు. 9

శ10 కవి “వనంతకాదు 1 మొగలిపువ్వు ; మొగలిపువ్వు ః చేతితో వట్టుకువి లాగి కోస్తే శంపపుముళ్ల, తో ఒళ్లంతా చీరివేస్తుంది 1" పీధిలోవించి సమాధానం వినవచ్చింది వితాయీ ఆప్పటికి ద్వారం వెలుసలే నిలుచున్నాడు. వేళ్య ఆ క్షణంలో కాసేద్‌'పేభ్‌ కుమారుడు నయాన్‌'పేభ్‌తో మాట్లాడుతూంది, అ వరిస్టితిలో తిరిగి పిలవలేకపోయాడు. వికాయి, సంకోచం అడ్డుపడింది. ఈన ఇంటిగున్ముందగి రే విశ్చేష్టితుడై నిలుచుండిపోయాడు. పేషన్‌ నమీపంలో 'వేదికమీదనించి పాటలినంగిత౦ వినదిడుతూంది, వెన్నెలవెలుతురు చెట్ల కొమ్మలలో వించి (ప్రసరించి అక్కడక్కడ తళతళలాడుతూంది. ఇటువైపు ఎక్కడ జన నందారం లేదు. వడనమటిదిక్కున చందమామ ఆస్తమిస్తున్నాడు- తూర్పుదిక్కున చీకటి పేరుకుంటూంది. వేశ్య వనంత కెక్కడ ఏన్యూతము సిగ్గు, లజ్జ లేదు; కిల శిల నవ్వుతూ. మధ్యమధ్య కబుర్లాడుతూ నయాన్‌'వేభ్‌తో కలిసి తూర్పువైపు ఆంధ కారమధ్యంలో మాయమయింది : వితాయా అకాళంకేవిచూస్తూ ఒంటిరిగా నిలు చున్నాడు. అలాగ విలుచున్న సమయంలో అతనిహసృదయంలో ఒక కొత్తపాట జూంజుమ్మవి మారుమోగింది. భగవానుడు మానవుని మనస్సుతో ఎంతటి మణా అయిన నాటకమయినా ఆడగలడు : ఒకసంఘటన జరుగుతుంది. మానపుడు కన పొరబాటువల్ల వేరొకటి నందర్శిస్తాడు । చిన్నరాణి ననంత కేసిచూస్తూనే తటాలున కదిలి వెళ్ళిపోయింది! వనంత చిన్నరాణివిచూసి తటాలున వీథిలోకి వెళ్ళిపోయింది! లోలోవల రాగాలాననతో అత డదేసంఘటనమీద ఒకపాట రచించడం (ప్రారం వీించాడు. “వ(క్రమార్షవిహారీ । ఓ హరీ। వీహృదయమే నంకరగదా 1” విశాయీకి ఈ సంఘటలో ఆ దైవనిక్షీతమయిన ఖేలనమో, లేక వట్టి గట్టి వేళా శోళమో గోచరించింది; ఈ (కూరపరిహానంకూడా అస్పృళ్యకులంలో తన జన్మ వంటిదే! ఆ పాట ఆలోచిస్తున్న తరుణంలో అత డొక్కమారు ఆ భగవానువి సంన్మరించకుండా ఉండలేకపోయాడు. శెల్లతెల్లవారేవేశ రాజావేసిన కేకతో అతనికి వ్మిద్రాభంగమయింది. నికాయీ ఇంటిలోకూర్చుని ఆ పొట రచిస్తూ రచిస్తూ అలాగే వి(ద్రిందాడు. తెలివిరాగానే మొట్టమొదటగా అదేపాట అతనిహృదయంలో మార్యుమోగింది.

శవి 181 “వక్రమార్గవిహారీ ! ఓ హారీః పీహృదయమే వంకరగదాః కుటిలకొతుకంతో నీవఘటన నంఘటన కూర్చకుండ ఉండలేవుగదా 1” మళ్లీ రాజాపిలుపు (ప్రారంభమయింది. (క్రమ్మకమంగా అతవిగొంతు పెచ్చు జరిగిపోయింది. ఏదోవిషయంమీద కొత్తగా ఆభినందించడావికని రాజా తలుపు దగ్గిర నిలిచి ఉండవచ్చునని వితాయీకి తోచింది. ఆక డింక ఆగలేకపోయాడు. వ్వభావసిద్దమయిన మృదుమందస్మితంతో తలుపుతెరిబాడు. ద్వారం అవతల విలు దున్నాడు రాజా. అతనివెనకాల నర్తకీగాయకబ్భందం నాయకురాలు (ప్రౌఢ: రాజా తిన్నగా ఇంటిలోకివచ్చి వలువైపులచూస్తూ ఎంతో ఆత్రంగా ఎవరినో. నెకుకు తున్నటు కనిపించాడు.

వితాయీ విర్దాంతనడి “ఏమిటది ?"* అవి ఆడిగాడు.

“వక్ర్యడ ? ఉస్తాద్‌ భార్య ఎక్కడ ఉన్నట్టు ?”

“ట్తిస్తాద్‌. భార్యా ౩”

పకపక నవ్వాడు రాజా.

"ట్రిస్తాద్‌, అంతా తెలిసిపోయిందిలే ॥ అంతా తెలిసిపోయింది ః విన్నర్శాతి.-ో”ో మళ్లీ పకపకనవ్వుతూ ముగించాడు రాజా. అంతేగాని ఆ మాపేపూ రిచెయ్యలేక పోయాడు.

అప్పటికికూడా నిఠాయీకి అసలుసంగతేమిటో బోధపడలేదు 1

(ప్రొఠ ఆతనికది వివరించి చెప్పింది. అంతవరకు ఆమె ద్వారందగ్గిరే నిలని డింది. అటుపిమ్మ ఖే లోసలికివచ్చి అన్నది.

అయ్యో! వనంతా।; ఇంకా తిరిగిరాలేదేమిపే 1 మేమంకా ఈబిండికే వెళ్ళి పోతున్నామే 1”

“ఆమె ఇక్కడలేదు ;"” అన్నాడు నికాయా.

లేదా? లేకపోవడ మేమిటి? వేదికమీదినించి దిగి వీతో నేకదా కలిసివచ్చింది అంతకుమునుసే కదా నీతో నేను మాట్లాడాను: అ తరవాఠనించి వెతుకుతూనే ఉన్నాను ; వీతోనేశలిసి వెళ్ళిందని విన్నాను. మీ ఇంట్లోనే...”

199 కవి వితాయా సమాధానం చెప్పాడుం “ఎవరో గొడవచేన్తున్నారని మా ఇంటికివచ్చిందిట: నేను లోపలికి వెళ్ళి చూసేసరికి పడుకునిఉంది ఒళ్లంకా జ్వరంతో 'పేలిపోతూంది 1 కొని మరికొంత "సీపటిలోనే ఆ గొడవచే స్తున్న మవిషితో నేకలిపి వెళ్లిపోయింది 1” (ప్రొఠ ఆలోచనలోపడింది. రాజా హాస్యధోరణిఅంతా మటుమాయమయింది 1 వికాయీ మళ్ళీ మొదలుపెట్టాడు. *క్రాప్పేద్‌'సేభ్‌ కుమారుడు నయాన్‌'సేభ్‌తోకలిసి వెళ్లి పోయింది । ఆ సొదవంటి మరర్రిచెట్టుపీడకిందికి వెళ్లింది మరి. రండి, ఒకసారి ఆటుకేసి వెళ్లి చూదాం రండి అందరు ఆటుకేపివెళ్లారు. వసంత వారికక్కడ కనబడింది. అయితే ఆమె శేశోశాన ఒంటిమీద స్పృహేలేదు; దుస్తులు బాలానరకు తొలగిపోయీయి. మరర్రిచెట్టునీడ దట్టంగా వడినంత మేర నేలమీద బొత్తిగా గడ్డిమొలనక అది అంకా కభ్రంగాతుడిచి వాగుచేసినట్టుంది. అక్కడే వట్టి నేలమీద ఒకచోట వనం గాఢవి(ద్రలో ని_శ్చైతవ్యంగా పడిఉంది. ఆమెకేశరాకి అటు, ఇటుపడి జీరాడుతూంది. ఒంటివిండా దుమ్ము అంటుకుంది. ముఠంమీద కొన్ని ఈగలు ఎగురుతూ జుంజు మ్మనవి ధ్వనిచేస్తున్నాయి. నక్కవనే ఒక పానపాత్ర ఖాళీగా సడిఉంది. దావిపక్కనే ఫలిహారంచేసినతరవాత మిగిలిన విస్తరాకు. ఆమెదగ్గిరికి వెళ్లగా నే దేశవాశీమద్యం వానన గున్నుమన్నది 1 “వనంతా ! వసంతా! చిట్టచివరికి ఎన్సుడో ఒకనాడు ఇలాగే చచ్చిపోతా, దౌర్భాగ్యురాలా :"” ప్రౌఢ అన్నది. “టంటిమీద బొత్తిగా స్మారకం తప్పిపోయినట్టుందే $” రాజా నవ్వుతూ అన్నాడు. విఠాయీ వెంటనే అక్కడివించి వెళ్లిపోయి మరికొన్నికణాలలో నే వేడివేడి విండు టీ కప్పుతో తిరిగివచ్చాడు. అది పాలుకలవని వట్టి టీ. దావిలో నిమ్మపండు రనంమాతమే కలిపాడు. అంతే. అలాంటి వట్టి టీ తాగితే మద్యపానం నిషా పూర్తిగా తగ్గిపోతుంది. మహాదేవకవిగాయకుడు ఆటునంటి టీ తాగడం నితాయా చూశాడు. వసంక ఆపైన లేచికూర్చున్నా అటు, ఇటు తూలుతూ కువికిపొట్లా వడుతూంది.

కవి 1

“బదిగో నేన: ఏం జరిగిందో (గపొంచుకున్నావా? కొన్త ఈ టీ కాగు. నిషా వెంటనే తగ్గిపోతుంది.”

టీ శాగినతరపాత వనంత కొంచెం కుదుటపడింది. ఎరుపెక్కిన పెద్దపెద్ద కళ్లు తెరిచి నితాయీ'కేసి చూపింది.

అంతలోనే (ప్రౌఢ తొందర పెట్టింది.

ఊట్బక్ర క్రద్రిలి లేచిరాః మరి:”

“ప్సావంచే స్తే వాగుంటుంది. అదీగాక ఒళ్లంకా దుమ్ము అంటుకుంది.” విశాయీ అన్నాడు.

పూర్తిగా నిషాతగ్గవి ననంక కిలకిలనవ్వు సవ్వడితో ఆతవిమాట లింక వినవిడ లేదు; ఆమె తూలుతూ తూలుతూ లేచినిలవిడి వితాయాకెదురుగావచ్చి, బొంగురు గొంతుతో అడిగింది.

“క్సాన్త ఒన్ల తుడుస్తారా ? చూడండి, ఎలాగయిపోయిందో 1”

విశాయీ ఆమెనుఖంకేసి చూపి చిన్నగా నవ్వాడు.

'పైమీద తువ్వాలుతీపి వసంత ఒంటిమీద దుమ్మంతా న్యాగత్తగొ తుడిచి వేశాడు. ఆపైన “వేను వస్తాను మరి! నమస్కారం: అవి అక్కడివించి బయలు 'బేరాడు.

*బ్సాబ్లూ |” అంతలోనే ఆతనిని _పొఢ పిలిచింది. నితాయీ వెనక్కితిరిగాడు,

“మ్రామాట ఏంచేశావు బాబూ! అదే మాబృందంలో చేరేనూట

వితాయీా నమాధావం చెన్నకమునుపే ఒళ్ళెరగవి 'మైకంలోఉన్న వసంత తిరిగి ఆదేవిధంగా వెర్రిగా కిలకిలమవి నవ్వడం మొదలు పెట్టింది. అనవ్వు మరి ఆగేటట్టు కనబడలేదు; ఆపైన (ప్రొఢ బాగా చిరాకువడింది.

“ఇంతటి ఆస త్తులోఉన్నా, ఎందుకే అలాగే బొత్తిగొ సిగ్గు, లజ్జ లేకండా వప్వుతావు ! ఊపిరాడక చచ్చిపోతావే :”

ఆ విపరీతమయిన వె[రినవ్వుతోనే వసంత ఎలాగో అలాగ అకికష్టంమీద వమాధానం చెస్పగలీిగిందిం

“పే పిన్నీ, నాబొగ్గులమణి మనస్సులో ఒక (ప్రేయసిఉంటే : నిన్నరాత్రి... హిపాహీ 1--హపిహీ* హిహిహీ; పాహి పః”

రాజా ఈమారు మరి చిరాకు భరించలేక అమెక్రేసిచూసి గట్టిగా మందలించాడు.

114 కవి “ఎందుకలాగ నకవకొ విరగబడి నవ్వుతావు?” వనంత నేత్రా లొక్కమారుగా కోపంతో జేవురించాయి ! కాని మరుక్షణంలోనే అమె మళ్ళీ *హిహిహీ :” ఆవి అదేపనిగా నన్వడం మొదలుపెట్టింది 1 అదేనమయంలో అనతిదూరంలో స్టేషన్‌లో గంటకొట్టింది. స్టేషన్‌మాస్టరు తానే గంటకొడుతూ “రాణా । ఓరాజా:” అని గట్టిగా గొంతెత్తి పిలిచాడు. జరగరావిదేదో జరిగిఉంటుందన్న ఆతతతో రాజా ఆదేసనిగా స్టేషన్‌వైవు సరుగుపెట్టాడు నితాయీ నవ్వి, “మరి చేను వెడతాను.” అనిచెప్పి వెంటనే తన ఇంటీవైప్ప వెళ్ళిపోయాడు. (పొడ ఈమారు మిక్కిలి కఠినస్వరంతో వసంత కేసిచూసి మందలించింది. “వసంతా! ఎందుకే ఇలాగ ఓఒళ్లతెలియకుండా తాగుతావు? నడు, ఈపాటికి?” ఆమె బడలికతో తడదిడుకున్న ఆడుగులతో నడక (ప్రారంభించింది. కాని వసంత నవ్వు ఇప్పటికికూడా ముగియలేదు 1 వెంటనే వెనకఉన్న (పొఢకేసిచూపి చేతితో సంజ్ఞచేసి “అయితే నడు మతి పోదాం :”” అని అరిచింది: నితాయీ గుల్‌ మోహర్‌ చెట్టుకింద కూర్చున్నాడు. అనతిదూరంలో 'ప్రేషన్‌లోనించి ర్తైలు కదిలిపోతున్నది. స్రేషన్‌విడిచి పెట్టిన వండి పెద్దరొదతో అతనిసమక్షంలోనించే సాగిపోతున్నది. ఒక పెచైతరవాత వేరొకపెళై : ఆ సెళ్టైలలో ఒకదానిలో ఆతనికి యుముర్‌న ర్తకీగాయకబ్బందం శనీపించింది; వనంత దానిలో తలుపుపక్క నేఉన్న కిటికీకొనుకుని వేలాడిపోతు: న్నట్టు కూర్చున్నది ; ఆద్భుఠన్య క్రి వనంత ః వితాయీ నవ్వుకున్నాడు. అతడనేక నర్తకీగాయక బృందాలలో కవితాగానాలలో పాల్గొన్నాడు. కాని చురకదత్తితించువంటి అటువంటి వ్యక్తి నెక్కడ చూడలేదు । వట్టి పరధారమా(తమేకాదు ; సాడెత్తు అగ్నిజ్వాల: ఆమె (ప్రజ్వలిస్తున్న ప్లే కనిపిస్తుంది! అయినా ఆమెలో రూవసంప త్తిగావి, గుణ నంవ త్రిగాని కొరతవడలేదు । ఎంతటి అద్భుళవ్య క్రి: గతరాతి రచి స్తున్నపాట ఆతని కా తరుణంలో జ్ఞ ప్తకివచ్చింది.

కవి 185 “+పర్రిన్సళముతోవించి. మనసు మ త్తిలదే నె 1 కరకురంవపు ముళ్ళముసుగులో మొగలి 1 పొరదడితి, నిది నేను అరయలేకక్కటా 1”

ఐండి వెళ్లిపోయింది; అతడలాగే నిలుచుండిపోయాడు ఆతరవాత ఆ రైర్వే లై నువంపులో రెండుకిమ్మీలు ఒకటిగా మారిపోయినట్టున్న (పవేశంవై పుచూశాడు. వసంత వెళ్లిపోయింది! తిరిగి మళ్ళీ ఇక ఎప్పుడు కనఐడకనే పోవచ్చును ః ఎంతటి విచిత్రమయినవ్య క్రి వసంత ః (ప్రతినిమేషము ఒకొక్క వినూతనరూసం ధరిస్తుంది! ఒక్కర్యాతిలో ఆమెనుద్దేశించి మూడుపాట లావిర్భవించాయి :

మరికొంత సేపటికి నితాయీ రవంత ఉదాసీనదృష్టి ఆవలందించాడు. అంతలోనే ఎక్కడివించో ఒక చైతన్యప్రవాహం విరుచుకుపడి అకస్మాత్తుగా ఆతని నొక్క మారుగా కుదిపివేసింది।; ఆ రైల్వేలైను వంపులో బంగారువిందువు తళతళ మెరిసింది. ఆ తరవాత ఆ పైడగిబిందువుకింద చలిస్తున్న రెల్లుపూవు । ఆ దృశ్యం చూడగానే అతనికళ్లు జిగేలుమని మెరిశాయి: అసమా_స్తంగా మగిలినపాట లతవిలో తిరిగి జుంజుమ్మని మారు_మోగాయి |

అదేమార్షంలో అలాగే విశ్చలదృష్టి నిలిపి నిరంతర నిరీక్షణతో మైమరిచాడు నికాయాీ.

చీన్నరాణి ఎప్పటికి వస్తుంది? ఎప్పటికి సమీపిస్తుంది? అదిగో : ఆ వన్తున్నది ఆమే: కౌదుః కాదు: ఆమెకాదు! ఆది ఆతని (భమమా[త్రమే।; మానపికభావన మాతమేః ఆవైపు ఎండలో మరుభూమిలో (ధొంతిదృశ్యాలలాగ అప్పుడప్పుడు ఏవేవో మానపికకల్పన లావిరృవిస్తూంటాయి ! అంతేగాని వానిలో వాస్తవికత లేదుః ఇప్పుడు కనిపించి మరుక్షణంలో నే మాయమైపోతాయి । వితాయీ నవ్వు కున్నాడు. ఇస్పటికి పడిగంటలుమా(త్రమే అయింది । చిన్నరాణి సన్నెండుకాగానే ఖచ్చితంగా గడియారంముల్లులాగ వచ్చివేస్తుంది

ఆయినా అళవి కక్కడివించి లేన బుద్ధిపుట్టలేదు । చెట్టు మొదలుమీద అనుకుని వి[ద్రపోవడావికి _సయత్నించాడు. నేడు కాలం ఎంత పేషటికి శదులుకున్న క్లే కన విడడంలేదు 1

అదిగో । ఆ వస్తున్నది ఆమే: ఒక తెల్లని పొడవయిన రేఖ. దానిమీద ఒక చుక్క. కాని ఆరేఖ చిన్నరాణికాదు ! ఆమె గమనళంగిమ వేరు. వ్రస్తుత రేఖగతి.

శ$6 కవి వైఖరిలో చిన్నరాణి గమనంలో ఉన్నంతవేగం లేదు: అదీగాక ఈరేఖ అంత పొడపుగాకూడాలేదు : ఇది వేరొకరేఖ. చిన్నరాణిరేఖకొదు :

నిశాయీ పొరబడలేదు. అ రేఖలు నారీన్వరూపాలతో నమీసించాయి. వారి శిరస్సులమీద చిన్నచిన్న విందెలుకూడా ఉన్నాయి. వారు పాలఅమ్మకావికే వస్తు న్నారు. కాని వారిలో ఎవ్వరు చిన్నరాణి కానేకొరు ! వారిలో ఒక్కొక్కటవ్యక్రిలో ఒక్కొక్క (ప్రత్యేకత.

ఆయితే చిన్నరాణి ఎక్కడ ఉన్నట్లు?

చిట్టచివరికి పన్నెండుగంటల బండికూడా వెళ్ళిపోయింది.

రాజా దగ్గిరికివస్తూ “ఉప్తాద్‌ 1” అని పిలిచాడు.

ఉలిక్కిపడి నితాయీ అల్లి వనవ్వి “రాజా 1” అన్నాడు.

“ఇక్కడ కూర్చువి ఏమిటలాగ ఆలోచిస్తున్నావు? €ొ _త్తపాట ఏదయినా వూ _ల్రిలయిందా?”

“ఖఇంకాలేదు 1" వరధ్యానంగా ఉన్నట్టు విఠాయీ చిన్నగా నవ్వాడు.

“నీమీద నాకు ఛాలా కోసంవచ్చింది ఉస్తాద్‌ 1”

"ఎందుకని రాజా. ఎందుకని? నేనేమి అవరాధంచేశాను ?”

“అఆ టోగంపిల్లి వీ మనస్సులో వ్యక్తి, సీ హృదయంలో ప్రియరాలు. ఎవ్వరో ఉన్నట్టు.”

నికాయీ పకపక నవ్వాడు. ఆపైన రాజా చెయ్యిపట్టుకువి లాగి అన్నాడు.

“రా: క్నాన్త టీ తాగుదాము. ఈవేళ అసలు టీ శాగవేలేదు : చిన్నరాణి పాలు ఫొయ్యడావికి రానేలేదు! ఆ టోగంపిల్ల మాటలు నీవు నమ్ముతున్నావా రాజా: సీవన్నమాట నిజమే 1 వా మనస్సులో వ్యక్తి ఉన్నమాట నిజమే: అవ్య క్తి నీవే: వీవే;”

“వేనా?” రాజా వికటాట్టిహాసంతో ఆ సరినరమంతా (వ్రతిధ్వవించింది ఆటు వన్ముట వితాయీని గాటంగా కౌగలించుకువి “ముద్దుపెట్టుకుంటున్నాను ఉస్తాద్‌ విన్ను:;” అన్నాడు. ఆపైనతిరిగి అదే వికటాట్టహాసము । దావి (పతిధ్వవితో ఆకాశమే నన్వడం ్రారంలించింది: పరిసరమారుతమే నవ్వడం మొదలు పెట్టింది

కవి 145 అది ధూశిధూసరితమై నలువైపుల అఆలముకున్నది. ఒకవైపునుండి పాయంకాలం ఇండి వస్తున్నది. అది వడమటినుండి తూర్చువైపుగా కాట్వా వెడుతుంది. రాజా పిగ్నల్‌ కిందికిదించి, రైల్వేలైను పాయింట్‌ మీద నీలంరంగు లాంతరు చేతబట్టి నిలుచున్నాడు. చీకటిలో విళ్శబ్దంగా నడిచివచ్చి వితాయీ అతనిపక్కనే నిలబడి "రాజా $” అని పిలిచాడు.

అతడు వక్కకి తిరిగిచూశాడు।! నికాయా। ఆతని కొళ్లకు కొన్వాస్‌బూట్లు, శరీరంమీద జుబ్బా. మెడమీద కండువా, చంకన ఒకమూట : రాజా ఆ వేషంచూసి ఆశ్చర్యపడ్డాడు.

“ఎక్కండి కీ పయాజం, ఉస్తాద్‌ శి

అయిదురూసాయ లతనిచేతిలో పెట్టాడు నితాయీ.

“ఇది పాలకిన్వవలసిన సొమ్ము. చిన్నరాణీ కీచ్చివెయ్యి”

రాణా మిక్కిలి రహస్యంగా ఆతని చెవిలో చెప్పాడు.

““చిన్నరాణీని వివాహం చేసుకుంటావా ఉస్తాద్‌ 1”

వితాయీ విర్హాంతవడి అకవికేవి చూశాడు.

**చిన్నరాణీ వివావాం రద్దుచేయిస్తాను।; మళ్లీ వీతో వివాహం జరిపిపాను ; మీ ఇద్దరికి పొత్తు కుదురుస్తాను.”

నితాయీ తలవంచుకుని కొన్నిక్షణాలపాటు నేలకేసి చూకాడు. ఆపైన శిరస్సు పైకెత్తి “రీ; అని ఒకేబజకమాటకో తన అభిప్రాయం నక్రీకరించాడు.

“వీ అంటావెందుకవి ౩

“కొంచ కూల్చమంటావా రాజా? లీ:

రాజా ఒక సుదీర్హ విశ్వాసం విడిచిపెట్టి మాట్టాడ కూరుకున్నాడు. అంతలోనే విశాయా అందుకున్నాడు.

“నమ్మురాజూ నామాట ; నేను కవితాగానం చెయ్యగలనుగావి, మంత్రఠతంశ్రాల సంగతి వాకేమితెలియదు ! నేనటువంటి ననులేవి చెయ్యలేము : అయితే ఓక్క మాట చిన్నరాణీని (యేమించానంతే ॥ అంతమా(క్రంచేళ వేనామె కేవిధమయిన వోని కలిగించలేదు ః

10

145 కవీ

భాసించింది. ఆ మబ్బుల ఆవరణనల్లి ఉదయిస్తున్న చందమామను కొంతి వనుప్ప పొడిలా (వకాళంచింది. జాబిల్లి కొత్త వెళ్ళికొడుకులాగ ఒళ్లంతా పసుప్పపూసుకువి వివాహవేదికమీద కూర్చున్నట్టున్నాడు. సమ్మోహితదృష్టితో నిశ్చలుడై వికాయీ ఆ చందనూమవై సే చూస్తూ కూర్చున్నాడు. చిన్నలై మలో పాగిపోతున్న బండి వట్టికండలాగ పెద్దలై నుబండికన్న చాలా గడవిడచే స్తుంది.

'పెద్దలై మబండికన్న బాగా ఊగినలాడుతుంది. వితాయీతో (పయాణంచేస్తున్న న_గ్రకీగాయకబృందంవ్య క్రి ఫిడేలుమా(త మేకాదు; మద్దెలకూడా వాయించగలడు. అతగాడు చాలాసేపటివించి మాంచి నిషాలో ఉన్నాడు. విపరీతమయిన బండి గడ విడనల్ల. కుదుప్పునల్ల బాగా చిరాకువడి “ఉస్తాద్‌, బండి రుంపతాళం వేస్తున్న ట్లుందే ? అన్నాడు. ఆపైన ఐండి గడవిడతోకలివీ బల్ల మీద మద్దెలవాయించడం మొదలుపెట్టాడు. వారికెదురుగా బల్ల మీదకూర్చున్న పిల్లలిద్దరు ఆ యా అనుకరణ వాక్యాలతో ఇండి గడలిడల కరాలు వ్యాఖ్యానించడం (పారంభించారు.

వితాయా కివేవి పట్టడంలేదు ! అత డా చందమామకేసేచూస్తూ ఆలోచిస్తు న్నాడు. చిన్నరాణి, రాణా, యువరాజు, వినియామామ, వి(పపదుడు, గుర్‌ మోహర్‌ చెట్టు. ప్టేషమ, ఆ (గ్రామము._అన్ని నితాయీకి ఆ తరుణంలో న్మృతీవీధిలో పాడొిత్కరించాయి ! అప్పుడప్పుడు అతనికి “వచ్చే ప్టేషన్‌. లో దిగిపోదామా :" అవి కూడా తోచింది.

అ ప్టేషన్‌కూడా రానేనచ్చింది. అయితే ఐండి దిగలేదు. ఆతవికి తెలియకుండానే ఆంతలోవే అకస్మాత్తుగా కళ్లలో పీళ్లవిండాయి:! అదేపనిగా ఏడుస్తున్నాడు; అంతలోనే ఆ పరిస్టితి గు_ర్రించుకున్నాడు. కన్నీరు తుడుచుకున్నాడు. ఎండి పోతున్న చిరునవ్వుతో తిరిగి మనస్సు కదుటవరుచుకున్నాడు. మరుక్షజణంలోనే వహణజ మధురకంఠంతో రెండు మూడుసారులు “తానానా” ఆవి స్వరాలు కూర్చు పవి పాట (ప్రారంభించాడు.

“నింగిలోన జాబిల్లివి సీవటులే నిలిచిపొమ్ము న్నృళ+యింపను విన్ను నేనొకించుకయిన చందమామ నృశయించిన పైడిమేము వల్లబడును జానిల్లీ 1”

తవ 14 ఫిడేల్‌వాలా విషాలో నే ఉన్నా, తటాలున కెలివితెచ్చుకుని అన్నాడు. “వహవ్వా ఉస్తాద్‌ ।; మహ చక్కని గొంతు వీది? ఆలాగంటూనే ఐల్ల మీద అదేవనిగా గట్టిగా మద్దెల వాయించాడు. ఆ సవ్వడి శాశాధింధిన్మువి మారుమోగింది 1 అలాగ పాడుతూ పాడుతూ నికాయీ వేరొక చరణం అందుపన్నాడు. ఆతని మనస్సు ఆ సమయంలో సంగీతంతో మున్ముందుకు ఉరకలు వేస్తూంది : ఆ నండీ తంతోబుపే పాట వందెంవేసి పరిగెత్తుతున్నది “కాదు కాదు; మన్నించు మిక నన్ను: కనజాల :; కవజాల: నేవింక నిన్ను: నాదృష్టియే నీకు విషమగుము విమసోకి 1” పేషన్‌ లెన్నోదాటి ర్రైలు శరవేగంతో దూసుకుపోతున్నది । వితాయీ సూటి మాటికి ఆదేసాట అనేకవిధాల రాగాలతో మార్చి పాడుతున్నాడు । అయినా అకని శ్రేమాత్రము సంతృ ప్తి కలగడంలేదు రైలు ఖటఅటమని చప్పుడుచేస్తూ కమ్మీలుదాటిపోతూ నెమ్మదిగా ఒక స్టేషన్‌ లో ఆగింది. ప్రేషనొలో జమాదారు “కొందరా, రామజీవనపూ....ర్‌”” అవి ఆరు స్తున్నాడు. ఫిడేల్‌ వాలా కిటికీలోనించి ముఠం అవతలికి పెట్టీ చూస్తూనే “దిండి సరిగ్గా వేశకే వచ్చేసివట్టుంది 1 డిగు: ఉస్తాద్‌ ః దిగు;” అన్నాడు. వీతాయీ దిగాడు. కావి ఆతనిగొంతులో పాటమా(్రం విలిచిపోలేదు. గొంతు శగ్గించి మృదుస్వరంలో పాడుతూనే స్టేషన్‌ దాటి బాటలో అడుగుపెట్టాడు. “క్రష్టక్ర నేనే వింక దేశాంతరావికి తరలిపోతున్నాను ॥ కారురీకటిలో అన్వేషించి. అన్వేషించి మరలిరాగలను | వీవు సదారుకళలతోను విండి పరిపూర్ణత నందినవార్త కాకిచేత చెప్పి వంపించు ; మరచిపోకు 1 జాబిలీ 1” ఫ్టేషన్‌వించి రెండుమైళ్ళమేర కాలిబాటలో పాటతో సాగిపోగానే వికాయా విరుక్పాహం అంతా పూర్తిగా తొలగిపోయింది. ఆలోపూర్‌లో వ్యాసపూర్ణి మనాడు జరుగుతున్న ఉత్పవం పరిసర(ప్రాంతంలో చాలా (ప్రసిద్ధమయివది. ఆ ఉత్పవం చూడడానికి జనం తండోవతండాలుగా వచ్చివడతారు. చతుర్షశినాటి నిండుణావిల్లి

శేక0 కవి తెల్లవి వెన్నెలవెలుగులో రెండుమైళ్ళ దూరంవించే ఆ ఉత్పవంకాంఠి ఆశాళ మధ్యంలో జాజ్జ్వృల్యమావమై తళతళ లాడుతూంది ఇంతకుమునుపే ఈ ఉత్సవం చూడడానికని నితాయీ ఒకపారి ఇక్కడికి వచ్చాడు: ఈనాడు ఎక్కడచూసినా దీపొలు ః దీపాలు; దీపాలు; ఆ దీపాల వెణ గుల తళతళలో మహోజ్జ్వలంగా మెరిసిపోతున్న వేర్వేరు దుకాణజాలవరసలు: అ దుకాజూలలో ఆనేకవిధాల విచ్చితవస్తుపులు ! వీథుల్లో, బాటల్లో, పొలాలలో ఎక్కడ చూపినా ఇనకవేసినా రాలనట్లున్న జనం : ఆ మహోత్సవంలో అవేక (వదేశాలలో వేర్వేరు వేడుకల వేదికలు ! అక్కడ వీథినాబికాలు. కవికాగానాలు, సంకీర్తనలు, 'వేర్వేరువిధాల నృత్యగానాల (ప్రదర్శనలు మొదలయినవెన్నో సాగిపోతూంటాయి. ఎక్కడ చూసినా నలువైపుల గుంపులు గుంపులుగా (యేకకులు : అటువంటి వేదికలలో ఒకదావిమీద ఈవేళ నికాయీ కవితాగానం జరగటోతు న్నది: యుముర్‌సద్ధతి నృత్యగానాలతోపాటు ఈవేళ ఆదే వేదికమీద కవితాగానం అజరగటోతున్నది ! ఆపైన వేరొక నర్తకీగాయకబృందంలోని కవితో పోటీపాట కచేరీకూడా ఏర్పడటోతున్నది. ఆ వేదికమీద నితాయీ ఒక్క డే ముఖ్యపాత్ర వహించ వలిపి ఉంటుందని ఫిడేల్‌వాలా చెప్పాడు. ఇంతకుమునుపు అక్కడ కవిఠాగానం కొనసాగించిన వ్యక్తి వసంతతో పెద్ద తగాదా పెట్టుకుని, దళంలోఉన్నతన (ప్రియ రాలితో కలిపి పారిపోయి వేరొక న ర్తకీగాయకబృందంలో చేరిపోయాడు : అదీ గొక అతని గొంతుకూడా పాడయిపోయింది! అతగా డొక పెద్ద తాగుబోతు పొటలురచించి పాడగలిగినంక టఓరిమికూడా అతవికి లేదు ! కొంతకాలం (క్రీతం ఒకపొటకు నందింధించిన న్వరతాళాల విషయంలో ఆ కవిగాయకుడు వసంకఠతో తగాదా పెట్టుకున్నాడు. ఆ సమయంలో ఇద్దరు బాగా తాగిఉన్నారు. చిట్టచివరికి ఆతడు అసళ్యదూషణ లారంభించాడు. దానితో వనంత బాగా పెచ్చు "పెరిగిపోయింది ః కొలికొద్ది వీపుమీద ఒక్కతాపు తన్నింది : దానికి ఫలితంగా అతడా దళం విడిచిపెట్టి వెళ్ళిపోవడం జరిగింది. కవిగాయకుడు మంచి గాయకు డయితేతవ్న కచేరీ ర్తికట్టదు. మరి మార్గాంతరం కావరాని సమయంలో. (పొఢ వితాయో నంగతి ఆలోచించింది. అతనిమీద అమె కెసలేని గౌరవాదరా లేర్పడ్డాయి. అందువల్ల (వ్రత్యేకించి వర్తమానం నంపించి, వితాయీని వెంటబెట్టుకు రావలిసిం దవి ఫిడేల్‌వాలా కాదేశించింది.

ఠవి న! మవస్సులో ఒక సౌగనయినపాట వదాలకూర్చును గురించి ఆలోచిస్తూ వితాయా బాటలో వడి సాగిపోతున్నాడు. మన స్పాపాటలో లీవమయింది, కాని ఆతనిదృష్టి మాథ్రం దీపాలవెలుగుతో తళతళలాడుతున్న ఆకాళంమీన విలిచింది. చిన్నరాణ్‌, రాజా, యువరాజా, గుల్‌ మోహర్‌ చెట్టు సమన్తము ఎదురుశా ఉన్న పెద్ద వెలుగు వల్ల అతని వెనకాలే ఉన్న పొడుగాటిళరీకం వీడలో కలిపిపోతున్నది. వితాయి అలాగ ముమ్మందుకు పాగిపోతున్నకొద్ది ఆతనివీడ మరింతగా పొడవై. దట్టమై, వల్లినయి పోతున్నది; అ్యసకారంగా (కమ్మ్యకమంగా పెరిగిపోతున్న నితాయా శరీరం వీడలో వెనక అన్నదే విలు స్తమయిపోతున్నట్టు కనబడింది అ మనోత్ససంలో వేదిక అడుగడుగునా అఠని నాకర్షిస్తున్నది। ఆంతేకాదు 1 వితయా హృదయంలో మహోత్స్చాహం పరవళ్ళు తొక్కుతున్నది: అది చిన్న రాణీవి ఆమెకు నంబంధించిన ఆలోచనలతోబాటు దుఃఖాన్ని కప్పివేసి మున్ముం దుకు ఉరకలు వేస్తున్నది! ఈనా డతడు స్వతంత్రంగా కవిగాయకురై. వేదిక ఆలంకరించటోతున్నాడు । చండీమాత మహోత్సవంలో మహాదేవ కవిగాయకనికో పోటీపాటకచేరీ జరిగింది : నిజమే । అయితే దానిధోరణి వేరు! దీనిధోరణి వేరు 1 ఈవేళ నిశాయీ నిజంగా న్వతంక్రంగా కవిగాయకు డనిపించుకుని ఉక్పవంలో కవికాగానం కోనం వెడుతున్నాడు. ఇటువంటి అదృష్టం నిజంగా దుర్గభమని అత తుప్పొంగిటోయాడు ॥ ఇంకముందు అతడు పాడటోశున్నాడు. వసంత ఆ పాటతోవాసే నృత్యం చెయ్యబోతున్నది । మిగిలినవారి నెవ్వరిని వితాయా నృత్యం చెయ్యనియ్యడు ; కాకపోతే వేదికమీద కూర్చుని వారికోనం వంకపాట పాడగలడు: అంతే! ఈ కల్పవల్యప్రవాహంలో వడి కొట్టుకుపోతున్న అతవిపృదయంలో నుండి ఒక పాటలో కొన్ని చరణా లావిర్భవించాయి | "*ద్మింవాపనంలో, గోకులింలో వివీల కొళిందీనది తరంగాలలో ఓవో । ఐంగారుకమల ఉయ్యాల లూగుతున్నది ఓవో । ఐబంగారుకమల ఉయ్యాల లూగుకువ్నది । కోయటోకు ; కోయటోకు 1 పీ నల్లవి శేణదోయి చాచి, పోయగం చెడిపోయి. మవి సపోకగలడు సుమా”

క! కవి

వికాయా వెనువెంటనే ఆపాట కంతటికి న్వరకల్పన చేప, గేయంగా మార్చి లోలోవలే పాడుకోవడం (ప్రారంభించాడు. వేరొకబ్బందంలో కవిగాయకుడు పాట లతో, మాటలతో, ఛలో క్తులతో. నవ్వింపులతో, కవ్వింపులతో బాగా నభారంజనం చేసే వ్యక్తి; కచేరీ ప్రారంభంలోనే ఆత డనేకరకాల తమాషా లారంఖిస్తాడు : అందువల్ల నే నభలోనివా రందరిని క్షణంలో ఆకట్టుకుంటాడు । అయితే వితాయీ నలా ప్రారంభంలో ఆటువంటి తమాషా లేవి తలపెటడు. జనానికి మద్యమే రుచి మందని, పాలం'టే ఇష్టం ఉండదవి అతనికి నమ్మికలేదు. శ్రోతల కొకవేశ పాల మీద బాగా విరక్తి కలిగితే అన్వుడు మద్యమే ఇవ్వవచ్చునవి అతవి ఆలోచన,

హఠాత్తుగా ఒక మనిషితో డీకొవి ఆత డలాగే నిలబడిపోయాడు । ఉత్పవం చాలా దగ్గిరికి వచ్చింది : దారిలో జనం ,క్రిక్కిరిపి ఉన్నారు: తన కవితాగానానికి సంబంధించిన ఆలోచనలతో మైమరిచి నితాయీ తొందర తొందరగా సాగిపోతు న్నాడు! హాకాత్తుగా ఒక మలుపులో ఆ వ్యక్తితో గట్టీగా డీకొన్నాడు: ఆ మనిషి భగ్గుమవి మండినడ్డాడు ॥

“కళ్లగాని కనబడడం దేదా? మతి పోయిందేమిటి ౩” నితాయీ చేతులు రెండు జోడించి నవినయంగా వేడుకున్నాడు.

“చాలా పొరబాపే జరిగిపోయింది బాబూ 1

అ వ్యక్తి రవంత కాంతించి, చాలా గట్టిదెబ్బ తగిలిచయ్యా :' అన్నాడు.

“అయినా తవ్ఫంతా నాదే కొదు గదా: కొంచెం ఆలోచించండి “"__అన్నాడు విశాయీ,

ఆవ్యక్తి ఆపైన చిన్నగా నవ్వాడు.

లీకటీలో సందుమలువు తిరగగానే ఆ ఉత్పవంలో (వమేంచవచ్చుము. దావికి నందింధించిన వేర్వేరు విభాగాలన్ని అత్మికమించి వితాయా ఉత్సవానికి వెనక భాగంలో (ప్రవేశించాడు. ఇక్కడ దీపా లెక్కువగా లేవు. కాని జనం మాత్రం గుంపులు గుంపుణగా గుమిగూడి ఉన్నారు. ఆ ఉత్సవానికి నంబంధించిన ఇదే వేశంలో ఒక చెట్టుకింద గర్డీకప్పులతో చిన్నచిన్న కుటీరా లేర్పరచుకుని న ర్తకీ గాయకురిన్బిందం వివనిస్తున్నది. ఇంకా ఆ చుట్టువక్కల ఆలాగే మరికొన్నివర్తకీ గౌయకుల వివాన కుటీరా లేర్చడ్డాయి. అ కుటీరాల కనతిదూరంలో జూదాలాడే

కవి 168 కుటీరనున్నది! దావికవకల చతుష్కోోణాకారంతో ఉన్న ఒక ఖాశీ (వదేశంలో వరవలుగా విర్మించిన కటీరాలలో వేశ్యల వాటిక వెలిసింది. గుంపులు గుంపులుగా గుమిగూడుతున్న జనంతో ఆ _ప్రదేశంఅంతా విపరీతకోలాహలంతో ఒక పెద్ద తేనె పట్టాలాగ మార్ముమోగుతున్నది

మధ్యమధ్యన మద్యపాన (వమ త్తతతో మైమరిచిన జననమూహం కోలాహలం విశృంఖలమై నలువైపుల మార్ముమోగుతున్నది! అ కోలాహలంలో వితాయీసాట చరణాలు రెండు మరి కొనసాగలేదు.

వనంత ఆదిగాగల వేశ్యల విడిదిలో ఇళ్లముందున్న ఒక చెట్టుకింద చావమీద కూర్చువి పొఢ లాంతరు వెలుతురులో పోకచెక్కలు కొన్ని ముక్కలు ముక్క లుగా తురుముతున్నది. ఒకరిద్దరు వంటసనుళు చూసుకుంటున్నారు. ఆ వక్కనే ఉన్న ఒక గిడ్డి వేసిన కుటీరంలోనుండి వెబుతురు బాగా ఇవతలికి పనరిస్తున్నది శ్రీ పురుషుల వేళాకోళాలతో నవ్వులతో ఆ ఇల్లంతా మారుమోగుతున్నది. ఆ నవ్వులలో వసంతనవ్వు సవ్వడి నితాయీకి ఇప్టే గుర్తువచ్చింది! ఆవిధమయిన కిలకీలనవ్వు వనంతదే : ఆవిధంగా వేరెన్వరు నవ్వలేరు : అంతేకాదు: అ నర్తకీ గాయకుల బృందంలో ఒక్కరికి ఆది సాధ్యంకాదు !

వితాయీని చూష్తూనే (ప్రొఢ సందిరిపడి లేచి నిలబడి “రా; బాబూ: రాః నేను వీకోనమే విత్యము ఎదురుతెన్నులు చూస్తున్నాను ;"'” అన్నది.

వంటచేస్తున్న తరుణు లిద్దరు తమపని విడిచిపెట్టి త్వరగా ఇవతలికీవచ్చి నవ్వు ముఖాలతో అన్నారు “ఇదిగో, వచ్చేళారే 1”

విశయీ నవ్వి *“*ఆప్పున్తు వచ్చేశాను 1" అన్నాడు.

(ప్రౌథ వారికేసిచూసి “వితాయీకి టీ ఇవ్వండి :”” అన్నది. ఆతవికేపి తిరిగి “కా వ్త, కాళ్ళు ముఖము కడుక్కోంబాదూ :” అన్నది.

ఒకతరుణి “మీరింక బాగా పాడాలి మరి” అన్నది.

వేరొక యువతి శీఘంగా మరలిపోయి వెలుగులతో మెరిసిపోతున్న కుటీరం ద్వారంలో నిలబడి పిలిచింది.

“ఓ వసంతా ॥ కవిగాయకులు వచ్చారే: వీ నీలమణి

వితాయీ నవ్వి అమెమాట నరిదిద్దాడు.

శీ54 కవి

“ప్పీలమ్రాణిక్యొన్ని కాదు | టొగ్గురి మజీని |”

వసంత ఇంటిలోపలివించి ఇవతలికి వచ్చింది. ఆమె అడుగులు కొంచెం తూలుతున్నాయి. విశాలమయిన వేశ్రాలు కమ రెప్పలు ఐరుపుగా కిందికి వంగటో తున్నాయి. ముక్కుచివర, చెక్కిళ్ళమీద, మదుటిమీద చెమటపట్టింది. ఆమె అక్కడికి వస్తూనే కళ్ల బాగా పెద్దవిచేసి సితాయీకేపి చూస్తూ చెయ్యి పట్టుకున్నది.

“కాదు 1 మీరు బొగ్గులమణి కాదుః నా నీలమాణ్‌క్యమే 1 అనాడు నా గౌరవం దక్కించారు । ఓటికుండలో నీరు కారిపోకుండా నిలిపారు ! నిజంగా మీరు నా నీల మాణీక్యమే 1”

మద్యపానంమ త్తులో వనంతకంళం నహజంగానే ఆవేశంతో గద్గదమయింది. ఆ ఆ వేళోద్వేగంవల్ల మరి మాటలామె నోటినుండి వెలువడలేకపోయాయి 1

ప్రొఠ వేళాకోళంచేస్తూ “అయితే ఆ మత్తుతో అలాగే కళ్లవీళ్లు పెట్టుకుంటూ ఏడుస్తూ కూర్చో మరి:"” అన్నది.

మైకంతో నగం మూతపడిన నేత్రాలు రెండు బాగా తెరిచి నసంత ఈసారి కొంత పేపు పొఠకేసి చూసింది.

“విజంగానే ? విజంగానే కళ్ల నీళ్లు పెట్టుకుని ఏడుస్తాను ! నా వీలమాణిక్యాన్ని గాఢంగా కౌగలించుకుని ఏడుస్తూ కూర్చుంటాను । ఆవేశ అంక శ్రమపడి నాకెవరు టీ కాచి ఇస్తారు? ఒంటికివట్టిన దుమ్మంతా ఎవరు తుడుస్తారు? ఈవేళ రాత్రిఆఅంతా కళ్ల వీళ్ల పెటుకుని విలపిస్తామ...._.ఇదిగో, బావయ్యలూ, ఇక మీరంతా వెళ్ళిపొండి £ వెళ్లండి! ఈనాటి కింక ఖుషీ, గిషీ ఏమీ లేదు తెలివీందా ?””

ప్రొఠ బాగా కంగారుపడుతూ ననంతచెయ్యి సట్టుకువ్నది,

“ఏయ్‌, వనంకా: ఇదేమికే ఇలా చేస్తున్నావు? ఛీ, ఛీ: తనగా వస్తున్న లక్మి విలాగ కాలితో తన్నవడ్చునా వాళ్లనలాగ పొమ్మనవచ్చునా ?””

వనంత (ప్రొరముఖంవై పు నిశ్చలంగా చూస్తూచూస్తూ వెక్కివెక్కి. ఏడవడం: మొదలుపెట్టింది. “పన్నీ, అయితే నేనింక ఏడవడానికి కూడా వీలులేదన్న మాట ః.... వీలులేదా +

నికాయా లేచినిలబడి “ఎందుకలాగ ఏడవడం ? శీ, లీ!” అన్నాడు.

ళకవి కకక

“అయితే మీరిక్కడే ఉండిపొండి : మీరు పాడుదురు గావి, నేను నృత్యం చేస్తాను

అంతలో వే ఫొఢ అందుకున్నది.

“బాగుంది । బాగుంది ! మేం వెళ్లాలి! కాన్త టీ తీనుకువి తరవాత రావచ్చును. డావికేమి? వీ వింక లోపలికి వెళ్లమరి :””

“*టీయా ? ఆయన టీ తాగుతారా? టీ తాగడ మెందుకు ? వాదగ్గిర చాలా మంచి. రకం మద్యం ఉందే £ అది తీసుకోవచ్చుము। రండి! కూర్చోండి

వనంత విశాయీ చెయ్యిపట్టుకుని లాగింది.

“విడిచి పెట్టు 1"” అతడు చెయ్యి వెనక్కి. లాక్కున్నాడు.

“విడిచి పెట్టను 99

“వేను మద్యం తాగను :""

“భాగ త్రీరాలి; నేమ తాగిస్తాను శ

“వద్దు 1”

వనంత శిరస్సు కొంచెం వంకరగా తిప్పి నితాయాకేసి చూసింది.

““మీరు తప్పకుండా తాగి తీరాలి?”

“పిచ్చి పిచ్చి వేషాలు వెయ్యకే వనంశా ॥ చెయ్యి విడిచిపెట్టు! ఇంట్లోకీ వెళ్లు” 'పౌఢ అన్నది.

అదే మెడవంపుతో వనంత విశాయీ"శేసీ చూపి అన్నది.

“మరి రారా మీరు ? మద్యం తీనుకోరా ౪”

“*ఫ్రిస్పకోను :'"

“నామాట మన్నించరా ౪”

“ఈమాట మాత్రం మన్నించలేను వసంతా (”

ఆమె వితాయాచెయ్యి విడిచివేసింది. అటుపిమ్మట తూలుతూ తూలుతూ ఇంటి లోనలికీ వెళ్ళి అన్నది. “తలుపు మూసివెయ్యి [”

వొఠ ఆ రోరణి గమనించి మిక్కిలి నొచ్చుకున్నది.

“వనంత మద్యపానం మూళాన్నే న్వ్యయంగా వర్వవాళశనం కొనితెచ్చు కుంటున్నది! అలాగ అదేవవిగా తాగితే శరీరం విలు ముందా ౪

కేకకి కవి నితాయీ ఉసూరుమవి విశ్వసించాడు, టీ తయారుచేసిన తరుణ్‌ ఆది ఒక కళాయి చేసిన గ్లానులోపోని తీసుకువచ్చి అతవి కందిస్తూ “ఉస్తాద్‌ : టీ ఇదిగో తీను కోండి 1” అన్నది. వితాయీ ఆ టీ గ్లాను అందుకుని నవ్వాడు. “వీవు నా లక్ష్మి అక్కంవు : విజంగా రడీంచావు :” (పొర చిన్నగా నవ్వింది. “చాలా బాగుంది : నిర్మలా, నీవింక ఉస్తాదుని *అన్నా :” అవి పిలుస్తూండు 1 భగివీ ద్వితీయ వండుగనాడు ఉస్తాద్‌ ముఖంమీద బొట్టుపెట్టు: పైగా ఒక చీర శూడా దహుమతిగా నంపాదించుకో ;$”” నితాయా సరమానందభరితుడై “'తవ్పకుండా :”” అన్నాడు. వంటఇంట్లోవించి వేరొక తరుణి “అయితే వేను “చిన్నరాణి' బంధుత్వం కదుపుకుంటాను" అన్నది. (ప్రౌఢ మరింతగా ఆనందించి దానికి తన నమ్మతి తెలియజేసింది. “వాలా బాగా అన్నావే లళితా: చాలా బాగా అన్నావు. వవంత నిన్నింక “అక్కా-1” అవి పిలుస్తుందిలే క" వితాయీచేతిలోమండి టీ గ్లాను ఆలాగే నేలమీదికి జారిపోయింది 1 “చిన్నరాణి : చిన్నరాణి $” రాత్రి గడిచిపోతున్నకొద్ది అది ఒక వీభత్సృదృళ్యము ః నితాయీకి దావి నంగతి 'తెలియకపోలేదు 1 పెద్దపెద్ద దీపాల వెలుగులతో తళతళతళలాడుతున్న అటువంటి ఉత్సవాల కింకొక వైపున్నది. నహజంగానే ఆవైపు మనుమ్యల కగవడదు: వేలలోవలిమండి సర్పాలు వెలువడినట్టుగా అంధకారదింధురమయిన అ వైవునుండి చూనవులహృదయాల ఆదిమప్రాకృతికధోరణి మాటిమాటికి వడగె త్తి బసకాడు తున్నది । విజావికి వికాయీ ఇటువంటి పరినరాలలో నే, పరిప్టితులలో నే జన్మించాడు. వాగరికనంఘం తవ లోలోవలి మాలివ్యం అంతా ఈ వైపునే ఈ చీకటికోణం లోవే విడిచివేస్తున్నది ! మేరువర్వతం పార్శ్యంలోలాగ అక్కడ నర్వడా ాథాంధకార మే : నిశాయీకి ఇటువంటి భయంకర దృశ్యాలతో పరిచయం లేక

కవి 167 పోలేదు । అయికే ఇంత (వత్యశంగా ముఖాముఖీగా ఎన్నడు ఇలాంటి బీళత్సాలు చూడలేదు! ఆత డవి చూపి వణికిపోయాడు ః

లలికా నిర్మలల ఇళ్లలోకూడా కొత్తగా వచ్చివ వరసులున్నారు. మైకంతో తడ బడుతున్న గొంతులలోమండి ఆశీ లహాన్య నంభాషణ టపతిధ్వవి స్తున్నది

వనంత ఇంటిలోనుండి ఇద్దరు వెలుపలికి వచ్చారు. అంతలోనే వచ్చిన ఒక కొ త్తవ్య క్రి లోవలికి వెళ్ళాడు

తన బృందంలోని పురువులతోకలిని (పొఢథ మద్యం పేవిస్తున్నది, తిరిగి వితాయీ కింకొకమారు టీ ఇవ్వడం జరిగింది. అతడు చిన్నరాణివిగురించి ఆలో చిన్తున్నాడు. ఇదేశణంలో ఇక్కడివించి పారిపోవాలని అతని కవిపించింది. వితాయాీ జీవితావికొక కళంకంవచ్చింది. ఈ కళంకము[ద్ర చిన్నరాణి జీవితంమీద కూడా పడుతుంది. ఇందువల్ల అమెభర్త చిన్నరాణి వింటివించి గెంటివెయ్య వచ్చును. ఇరుగుపొరుగులవల్ల భయపడి ఆమెతందడ్రిబూడా అమె వింటిలో ఆడుగు పెట్టవియ్యకపోవచ్చుమ.

ఈనాటితో వితాయా గొరవంఅంకా మంటగలివిపోయింది : విన్సందేహంగా ఓక కొంవ కూల్చడం జరిగిపోయింది ! ఇక దేనికరయం? ఈనాడు చిన్నరాణీ చెయ్యిపట్టుకువి *ఈనాటివించి మవఇద్దరిగతి ఒక్క కే 1” అవి చెప్పగలిగి ఉండే వాడు: వితాయీ మనన్పంతా ఆల్లకల్లోలమయింది : అటుపిమ్మట మరికొన్ని తణాలపాొటు ఆలోచించి అతడొక విశ్చయావికి వచ్చివేశాడు. ఈవేళ ఈ ఉత్ప వంలో గావవేదికవిడిచి తిరిగి వెళ్ళిపోతాడు! కావి తాము బయలుదేరిన (గామానికి మాతంకాదు! ఈ విశాలప్రపంచంలో ఎక్కడికి వెళ్లాలనుకుంటే అక్కడికే వెళ్ళి పోతాము! కౌవి మరుక్షణంలోనే అతవి ఆలోచనఆఅంతా తారుమారయింది। అలాగ తొందరవడి పోకూడ దమకున్నాడు. ఆక్క-గివించి వెళ్ళిపోకూడ దనుకున్నాడు.

చివ్నరాజి గృహం తిరిగి మస్టిరమై నెలకొంటుంది. అమె ఆతనిని పూర్తిగా మరిచిపోతుంది । మరి కనబడకపోయాక తస్పకుండా మరిచిపోతుంది! ఆమె బడి పిల్లలతో, పావలతో నిండి కలకలలాడుగాక ! పిరిసంవదలతో, సుఖంతో సదా వర్చిల్లుగాక । భర్తతో వంతానంతో చిన్నరాణి సర్వదా ఆనందించుగాక &

158 కవి పద్నాలుగు గడిచిన రాత్రీఅంతా వికాయీ కేమాత్రము విద్రవట్టలేదు 1 ఎంతగా [వయత్నించినా కంటి కొక్కకునుకయినా వట్టలేదు 1 తెల్ల వారగానే అతడు న ర్తకీ గాయకబ్బిందం విడిదివించి బయటికి వచ్చివేశాడు. ఒక పెద్దచెరువు । దావిచుట్టూరా నాలుగువై పుల ఉత్పవపుసేర్పాటులు జరిగాయి. ఆది వ్యానపూర్ణిమనాటి వనంతోత్పవము. ఆ పుష్కరిణీ తూర్పువైపున రాధాగోఏిందుల దేవాలయమున్నది.. దావి కనతి దూరంలో వక్కనే వైస్ణవపూజారి కుటీరము. కాళ్లు చేతులు కడుక్కుని నికాయీ ఆ దేవాలయం లోపలికి వెళ్లాడు. రానక్రీడావేదికమీద ఎనమండుగురు చెలికత్తెలు చుట్టూరా వరివేష్టించిన రాధాదేవితోబాటు గోవిందమూ రిని తిలకించగానే అతని "కెంతో సంతోషం కలిగింది. నితియీ అక్కడే కూర్చువి గానరచన కుష్యక మించాడు. ఆది యుగళరూవంలోఉన్న రాధాగోవిందుల స్తోకకృతి. మొట్టమొదట లోలోవల రాగంతోబాటు ఆ గేయం పాడుకున్నాడు. అపైన బాగా గొంలెలత్తి పాడాడు. ఆ మనోజ్ఞకంఠన్వరం విన్న జవం చాలానుంది ఆక్కడ గుమిగూడారు. శుటీకంలోనుండి వైష్ణవపూజారికూడా ఆక్కడికి వచ్చాడు. “యుగళరూపాన మాధుర్యవదిగో 1 నేత్ర యుగళమా : కముగొమమ : తృప్తిదీర 1” పూజారి కళ్ళుమూసుకువి శిరస్స్పువంకిస్తూ, తాళం వేస్తూ తన నరనవేఉన్న ఒక వ్యక్తితో తదిలాతెమ్మని చెప్పాడు. ఆ తబలా చేతబట్టి వాయిన్తూ నసరమావంద భరితుడయినాడు. పాట పూర్తి శ్రాగానే మెచ్చుకున్నాడు. “ప్పి గొంత్రు చాలా మంచిదిబాబూ 1 పదాలేమయినా పాడగలవా సనాయనా 1” అ వదాలమాటీ వినలేదు వికాయూ. ఎంతో ఆడకువతో “ఏమిటిబానూ తాను “వెలవిచ్చింది ౩?” అన్నాడు.

ళవి 158

“మహవీయులయిన చండీదాను, విద్యావతి, జ్ఞానదాను మొదలయినవారి వదానళి

వంగతి నే వంటున్నది.”

వితాయీ చేతులు రెండు జోడించాడు.

"వాబూ, మీ సేవకుడు అధమనీచకులంలో జన్మించాడు: ఆఅటువంటివాడి శీపదాలన్ని ఎలాగ తెలుస్తాయి ?””

పూజారి చిన్నగా నవ్వాడు.

ఆలన్మకన్న కర్మే గొవ్పది బాబూ।; మన మహావభుపు రాధాగోవిందుణు ఆ చండాలుర సర్యంతము అందరివి తమ ఒడిలోకి తీసుకుంటున్నారు

తణంలో వితాయీ రెండుకళ్లలోను నీళ్ళు విండాయిం

“నేను చేస్తున్న కర్మకూడా చాలా నీచమయింది బాబా! నర్తకీగాయకుల బృందం యుముర్‌దళంలో వేశ్యలతో కలిపి మెలిని వివపిస్తున్నాను । కవితాగానం చేస్తున్నాను.”

“కవితాగానం చేస్తున్నావా?”

ఉంచ్చి త్తం బాబూ 1”

“ఇప్పుడు పాడివపాట నీవు రచించినదేనా 1”

తలవంచుకువి మిక్కిలి విడియంతో “చ్చి త్తంబాబూ :”” అన్నాడు నికాయా.

పూజారి “చాలా బాగుంది! సౌొగనయిన పాట: అని అభినందించి తిరిగి “మెచ్చుకున్నాడు,

“ఫ్పిన్చు చేస్తున్న కవితారచన చాలా గొప్పవని బాబూ: ఏమునుకుంటున్నావో మరి। కవులే (పవంచంలో మహనీయులు । వారే సాధకులు! కవితాగానం వివి భగవానుడు మెమరిచిపోతాడు ! చండీదానమహాకవి పదానశివిని మహా(ప్రభువు నిత్యానందులు భావావేశంతో మైమరిచి నృత్యంచేళారు 1”

బపటిసమనవి వితాయీ నేశ్రాలమండి కన్నీటివిందుపులు కొన్ని వేంటీక శాలాయి.

ఎక్రావీ బాబూ ॥ నీచులతో సాంగత్యం, వేశ్యా.”

పూజారి వవ్వి చేతితో నంజ్ఞచేని ఆతనిమాట కడ్డుపడి నెమ్మదిగా అన్నాడు.

*భ్రగవానువి (వ్రవంచంలో వీచులెవ్వరు లేరునాయనా ।; అంతేకొదు! తానని వరాయివారవికూడా ఎవ్వరులేరు । తాను నీచుడయితే, తన న్పర్శవల్ల సరులుకూడా

శ86 కవి వీచులపుతారు ; ఎన్వుడయినా వీలిరంగు కళ్ళద్దాలు పెట్టుకున్నావా? ఆ అద్దాలలో వించి చూ పే సూర్యకొంతికూడా వీరింగానే కవిపిస్తుంది. వీ కళ్ళద్దాల రంగులాగ వీ హృదయంలో ద్వేషం పరులమకూడా ద్వేమ్యులనుగా మార్చివేస్తుంం. తమ మానసికదోషాలవల్ల ఇంతటి నుందరమయిన (ప్రవంచాన్ని ద్వేషించే మానపులు ఆత్మహత్య చేసుకువి మరణీస్తున్నారు । ఇక వేశ్యమాటా : బాబూ, వేళ్య చింతా మణి సాధకుడు విల్వమంగకునికి (పేమపాధనలో గురుపీఠంమీద కూర్చున్నది ః విల్వమంగళకునికథ ఎవడయినా విన్నావా, బొకూ?”

విళాయీ ఆ కథ ఇంతకుమునుపే విన్నాడు. తన(గామంలో నంపమ్నలేర్ప రిచిన వాటకళాలలో అత డా విల్వమంగకువిగాథకు నంబంధించిన నాటకంకూడా చూళాడు. విశాయా అమాజీ చెప్పాడు. ఆ నమయంలో ఆ కఠఅంకా ఆమూలా (గంగా అతవికి జ్జ _ప్రికివచ్చింది.

పూజారి నితాయీమీద స్నేహార్థుదృష్టి (వ్రవరింవదేపి “ఇకనేం మరి? అన్నాడు.

ఆశ్చర్యంతో విశ్చలనముయిన హృదయంతో వితాయీ అలాగే కూర్చుండి పోయాడు. వ ర్తకీగాయకదృిందంలోవి వేశ్యలొక్కొాక్కరు పాటలో, వాద్యాలలో. నృత్యాలలో. తాళాలలో. వ్వరకల్పవనలో బాగా ఆరితేరినవారవి అంటూ కవిగాయ: కుడు విశాయీ పైపైకిమాతమే వారిని గౌరవిస్తున్నాడు. అయితే లోలోవలి హృదయంలో ఆతవికి వారిమీద ఏహ్యభావం 'పేరుకున్నది. కావి ఈనాటితో ఆది అంతా ఒక్కమారుగా తుడిచిపెట్టుకుపోయింది ! మనన్ప్సంతా (వశాంతమయింది £ తిరిగి వెడుతున్న నమయంలో మాటిమాటికి అతవికళ్లలో వీరువిండింది. కండువా అంచుతో కన్లరెండు తుడుచుకుని మనస్సులో తిరిగితిరిగి వైష్టవపూజారికి నమన్క రించాడు. గోవిందదేవువి (ప్రపాదంతోబాటు ఆయన్నవ్రసొదంకూడా స్వీకరించి కళ్ల శద్దుకోవాలని మనన్సులో విశ్చయించుకున్నాడు.

న ర్తకీగాయకబృందం విడిదికి తిరిగివచ్చి, అత డలాగే నిర్హాంతవడ్డాడు “ఇదికూడా ఆ గోవిందదేపుని కృపాఫలితమే ;”” అమకున్నాడు.

ఎంత ఆశ్చర్యము 1 వేటివిడిదికి వెనకటివిడిఏకి ఎక్కడ పోలిశ్రేలేడు ! అలాగే నేటివిడిదిలో చెంబులు, బిందెలు మొదలయిన వస్తువుల నసరికుళ్రతకు అంఠకు

కవి 141 మునువు కనిపించిన ఆ యా ప్యాతల పరిశుభ్రతకు ఏకోశాన ఎక్కడ బోలికే లేదుః నేడు విడిదివిడిదిఅంతా అవు పేడతో ళుభ్రంగా అలికొరు.

చెట్టుకింద ఒకచోట ఆరటిఆకులలో వేర్వేరు రంగురంగుల పూలు శ్రీలందరు ప్నానాలు ముగించుకుని తడిపిన తలవెండ్రుకలు వీవులమీద వేలాడ వేసుకువి (ప్రకాంత ముఖవై ఖకులతో ఒకచోట కూర్చున్నారు. అందరు ఎర్రఆంచుల చీరలు: ధరించారు. అంతట అచంచల (వళాంతభావం వ్యక్తమవుతున్నది:

వనంత వెనుదిరిగి కూర్చున్నది. విర్మల. లలిత ఇద్దరు ఇటునై సే తిరిగి కూర్చున్నారు. వితాయీవి చూడగానే ఎంతో అతంగా పలకరించారు.

“దాలా గొవ్పవారే మీకు! ఇంత పేపటివించి ఎక్కడ ఉన్నాతు?”

వసంత ముఖంతిప్పి చూసింది, వితాయీ మృదువుగా నవ్వాడు. వనంత మళ్లీ ముఖం తిప్పివేపి, మరుక్షణంలోవనే వంటఇంటిలోకీ వెళ్లిపోయింది 1 వితాయా' అలాగే కూర్చువి నిర్మలా లలితలతో నంథాషణ మొదలుపెట్టాడు.

“ఆంకా చాలా చక్కగా పరిశుభ్రంగా ఉంది. నలువైపుల అలికి ముగ్గులు పెట్టారు. మీరందరు సాన్నాలుచేశారు. చక్కవి ఎర్రంచుచీకలు కట్టుకున్నారు

విర్మరి నవ్వుములంతో “ఈవేళ లక్ష్మీదేవి పూజ;” అన్నది.

ఈ6ల్ర జ్మీపూ కా 9?

“అపును : పౌర్డమినాడు వచ్చిన గురువారము! ఇవి ఏడాదికొకసారి వచ్చే పూజ 1”

వితాయీా ఇనమిక్కిలిగా ఆశ్చర్యవడ్డాడు.

ఇన్నాళ్లవించి ఇటువంటి ఉత్సవాల్లో తిరుగుతున్నా. అత డెన్నడు ఈ పూజ మాపే వినలేదు! వీరికీకూడా పూజా పునస్కారాలు, ధర్మకొర్యాలు ఎన్నెన్నో ఉన్నాయన్నమాట ః

“ఎప్పుడు జరుగుతుం దీ లక్ష్మీపూజ 1” వితాయా ఆడిగాడు.

“ఈవేళ సాయంత్రమే! ఈవేళ మీరు పాట (ప్రారంభించేనమయావికి. ఆం'ీ, రాత్రి తొమ్మిదికిముందే జరుగుతుంది.”

దావిమీద (ప్రొఢ అందుకున్నది.

*మాబాబు మిక్కిలి భ _కీశద్ధలున్నవారు : చాలా మంచివారు 1”

శమాా!ే1ే

శ 42 ళవి లలిత విచిత్రంగా ఓక నవ్వు నవ్వింది. “ద్దాలా మంచివారే! కౌవి--”” (పొర చేతితో సంజ్ఞ చేసి నెమ్మదిగా “ట్ర్యర్రక్తో వే ;” అవి వారించింది. వనంత అంతలో నే తిరిగివచ్చి నవ్వుముఖంతో నిలబడింది. ఆమెచేతిలో +*కగ్గాను. అది నితాయీకి అందిస్తూ “*ఫ్రిసుకోండి 1” అన్నది. వితియా ఆమెముఅంకేసి చూసి “ఏమిటది 1” అవి ప్రశ్నించాడు. ఆమె బుంగమూతి పెట్టి “మద్యంకాదులెండి £ తీసుకోండి :"" అన్నది నితాయా ఆ గ్లాసు అందుకున్నాడు. ఆది వేడివేడి టీ! అంకలోవే లలిత అల్లన నవ్వి కవ్వించింది. “కొంచెం వ్యాగత్తగా చూసుకుని మరీ తాగండి ఉస్తాద్‌ । వశీకరణొషధం కలిపింది 1” వనంత వెడువెడుతూ వెనక్కితిరిగి విలదడి “నీముఖం తగలవడా:' అని వెక్కిరించింది. వితాయీ నవ్వి ఆ తిట్టు తనకే అన్వయించుకువి లలిత కేసి చూసి చమక్కం శిందాడు. “ఫ్రోవీలే! ఆ అగ్నిజ్వాల నన్నే పోకనీ: బొగ్గులోఉన్న నలువంకా ఒక్క సారిగా ఎగిరిపోతుంది : ఆపైన ఆగ్నివర్ష మే వస్తుంది నాకు: తెలిసిందా $ “అగ్గిసోకీనంతనే, నల్లని బొగ్గయనానరే, ఎరవిదౌతుందీ । ఎ(రవిదొతుందీ 1” లలిళ కిలకిల నవ్వింది ః “అంతదాకా ఎందుకు? ఎదురుగా ఎ(రవిజ్వాల “వెలుగుతూనే ఉన్నదిగదా ః ఒక్లుటక్తు ఒరుసుకుంటేసరి ; అగ్నిజ్వాల ఇస్లే చెలరేగుతుంది 1” ననంత నేశ్రాలలో చురకత్తుల అంచులు తళతళలాడాయి। కొని వెనువెంటనే అమె నవ్వింది: “మద్యం ఎలాగ వ్రజ్వలిస్తున్నదో గమనించావా ౩” అలాగంటూనే ఆమె తన శరీరం'కేసి చూపించింది. “బ్వదిగో 1 ఇదే మద్యంవల్లి బయలుదేరిన అగ్నిజ్వాల 1”

కవి 148

అలాగంటూనే ఆమె తటాలున తన ఇంట్లోకి వెళ్లిపోయింది 1

వితాయీకి గతరా్యి గమవించినదంతా తటాలున జ్ఞప్తికి వచ్చింది £ వవ్వు ళన్నాడు!

ఈమారు వితాయా వనంతశంతో ఆఅత్మీయుడయినాడు. ఆతడింక తనవాడే ఆవి నసంత విశ్చయించుకున్నది ।

శ్రీలంకా అవేళ పూర్తిగా ఉనవాసాలు చేశారు. ఆనియనుం చాలా కఠినంగా అనునరించారు. సాయంకాలం కాగానే ఆ యా ఫలాలతోను, తియ్యవి తినుబండా రాలతోను, పాలు, పెరుగు, నెయ్యి మొదలయిన (ద్రవ్యాలతోను, ధూసదీస నై వే ద్యాలతోను, మిక్కి-లి (శ్రద్ధాభక్తులతో లక్ష్మీపూజ యథావిధిగా పూర్తిచేశారు, పూజఆంకా పూల్తికొగానే పొధ నందరిమధ్య కూర్చోబెట్టి, ఒకొక్కరు నక్కలు ఈమ చేతులలో ఉంచుకుని, (వతకథ వింటూ కూర్చున్నారు. నితాయీ వారికందరికి కొంత సమీపంలోనే కూర్చున్నాడు. మిగిలిన పురుషులు కొంచెం దూరంగా కూర్చుని మద్యం సేవిస్తున్నారు. మధ్యమధ్యన మద్యం సేవిస్తూనే ఆరాత్రి వేదికళోనం చెయ్యవలిపిన ఏర్పాటులన్నీ చేశారు. ఫిడేలువాలా ఫిడేలు సిద్దంచేసేననిలో మునిగి పోయాడు. వార్నిష్‌ పీసా, ఫిడేలుతీగలు మొదలయినవన్నీ ముందు. వేసుకుని కూర్చున్నాడు. వంతగాయకుడు డోలువాలాతో తాళాన్నీగురించి వాదోపవాదా లారంభించాడు. చేతితో తాళం వేపి చూపిస్తూ “ఇదిగో, ఇక్కడ విరామం రావాలి :”” అవి సూచిస్తున్నాడు. డోలువాలా తనకు తోచినళ్లే డోలు వాయిస్తున్నాడు. అంతే శాని వంతగాయకునిమాట లేవి లక్ష్యపెట్టడం లేదు |

దున్నవంటి వ్యక్తి మద్యపానం మత్తుతో కునికిపొట్లు పడుకున్నాడు, ఆతని 'శిదురుగా మంట వెలుగుతూంది. అప్పుడప్పుడు దానిలో చిన్నచిన్న కపైణ వేస్తున్నా డా వ్యక్తి. పొగతోవాటు ఎర్రఎర్రవి అగ్నిజ్వాలలు పెకి లేస్తున్నాయి. అతడున _ర్తకీగాయకబృందం కొసలాదారు. నోట మాటలేకుండా మౌనంగా కూర్చున్నాడు. అతవి కనతిదూరంలో నే స్రీలందరు కూర్చున్నారు. వారందరి మధ్య కూర్చుని [ప్రొఢ (వతకథ వినిపిస్తున్నదిం

ఆకథ పూూర్తిఅయింది. స్రీలందరు మృదుల మంగళసూగక ముఖధ్వమలతో ఆ దేవికి నమస్కారా లాచరించారు. ఆపైన (వ్రసాదా లందుకుని తమతమ ఇళ్ల వై వు

164 కవి వెళ్ళిటోయారు. అంటే గడ్డీకప్పుల కుటీరాలలోవికి మరలిపోయా రవ్నమాట, (ప్రొఢ పురువుల వందరివి పిలిచి _వపొదాలు తీమకువి వెళ్లవలిపిందని చెప్పింది. ఇక సితాయా ఒక్కడే చెట్టుకింద కూర్చున్నాడు. వనంత తన ఇంటిలోకి వెళ్ళి పోయేముందు ద్వారంలో విలదిడి “ఇదిగో :"” అవి పిలిచింది, “వ్షన్నేవా పిలుస్తూంట :” “అవును :”” ఈవేశ ఈ విష్టామూర్తి దగ్గిరికి వెళ్ల డావికి నికాయీ కేమాత్రము నంకోచం కలగలేదు! ఆ ఇంటిలో [వవేశంచి వరమాత్మీయ వ్యక్తిలాగ స్నేహ మధుర మందహానం చిందిందాడు, *ఏఎందుకవి పిలిచింది?” వనంత అతఏి ముఠంకేపి చూస్తూ, తటాలున కమరెవ్పలు వంచివేపి, మృదు మధురన్వరంతో “కొంచెం (ప్రపాదం తీసుకోండి 1” అన్నది. అలాగంటూవే ఎంతో మర్యాదచేవి ఒక కుర్చీవేపి, ఒక ఆకులో వబ్ల, తియ్యవి తినుబండారాలు చేతి కందించింది. వసంత మాతనవ్వరూవం గమవించి నితాయా. ఎంతయినా నమ్మోహితు డయినాడు! ఆ పూర్వపు వనంత ఈవిధంగా మారిపోగలదా ? వితాయా కుర్చీమీద కూర్చుని ఫలహారం చేస్తూ “నీ కింక దిగ్విజయ మగుగాకః” అవి అభినందించాడు. “రవంఠ మీ (వ్రపాదం వశ్లింలో ఉంచండి 1” విశాయీ ఎంతో ఆశ్ళర్యవడి *నా ప్రసాదమా ?” అన్నాడు. =ఆవును ! ఈవేశ సరసుల్యవ్రపాదం స్వీకరించాలి.” వనంత అల్లిన నవ్వింది. అటువంటి అందమయిన నవ్వు వితాయీ అంతకుమును పెన్నడు చూడలేదు : నోట మాటలేశ అలాగే ఆమెకేవి చూస్తూ కూర్చున్నాడు. వనంత ఆ యా వస్తువు లేవో కొన్ని అమర్భవలిసివచ్చి, వెనుదిరిగింది. రాగంతో నన్నవి నవ్వడితో ఒకపాటి పాడడం మొదలుపెట్టింది. ఆత డది వింటూ ముగ్గుడయివాడు ॥ "వా ప్రాణముల్‌ వేడు (సేమవాగురలోను పీ చరణముల జిక్కె. డవ్సి1 జాతి కుల మానాభిమానముల్‌ విడవాడ, విశృ్చయించెను చరణదాని |”

కవి క8ిల్‌

“వ్షహ్రవ్వా 1 వహవ్వా ః వహవ్వా ; ఏమిపాట ౩” వితాయీ చెవులు రెంతు

శిక్కించి వింటున్నాడు. “వచియించె చండీదాను :””

“ఏమిటి ? ఏమిటి ; చండీదా పేమిటి వనంతా $”

చేతులు రెండు శరస్పుమీద జోడించి వమన్కరించి వనంత చెప్పింది.

“వ్వహవనీయులు చండీదాన కవీశ్వరుణు రచించివపాట 1”

“"దండీదాము వదావళి వీకు వచ్చునా ?"

“వచ్చువా. ఆవి అడుగుతున్నారా ?”” వవంత నవ్వింది.

ఆనా పాటలవు న్తకంలో ఎన్నెన్నో పాటలు రావిపెట్టుకున్నాము :”

పదిహేను

ల్యాతి తొమ్మిదిగంట లయ్యేవరికి రెండు బృందాలమధ్య పోటీసాటకచేరీ (ప్రారంథభ మయింది ః కావి అ కచేరీలో చండీడాను, విద్యావతి ఆదిగాగల మహనీయుల వదా లేవి వినబడలేదు: ఆ గేయాలకు, ఈ వేదికమీద వినవిడిన గేయాలకు మధ్య ఆకాళ పాఠాళాల కున్నంత అంతరమున్నది : వెన్నెల వెలుగులలో ఆ ఉత్సవం జాజ్జ్వల్య మానంగా వెలిగిపోతున్నడి।; ఆ ఉత్పవంలో రాత్రి అనందంకోనం తహతహలాడే మానవ నమూవోలమధ్య వగ్నజీవితపు వ్యామోహిత తృష్ణలకు నంబంధించిన గేయాలు 1 అంతేకాదు; అవి వకోజభాండాలనధ్య తహతహతో, ఆనందంతో మేళవించి మరుగులుగక్కుతున్న మద్యరనంతో పరిణమించిన వనందయిన పాటలు:

మొట్టమొదటగా (ప్రతిపక్ష నర్తకీగాయకబృందమే వేదికమీదికి వచ్చింది! ఆ చళావికి నంబంధించిన కవిగాయకుడు పెద్దపెద్ద తమాషాలు చెయ్యడంలో చాలా గట్టివాడు. వేదికమీదికి వస్తూనే అతడు తనంతట తానే బృందావనంలో రాధా గో విందులమర్య దూతికఅయి వితాయీని కృష్ణుడుగా ఏర్పరిచాడు. వాయిక అలకతో

66 కవి మేళవించిన పాట మొదలుపెట్టాడు. అభిమానవతి నాయిక ముఖతః వెలువడిన ట్దున్న పాటతో కృష్ణదూషణ కువ్యక్రమించాడు. ఆ పాట ఇది.

“మామిడిపండది వృథా పులుముకొనె, బంగరు రం గకటా: సరిమళమంతయు వృథా, వృథాః ఆ ఫలము నేరమేమి: నల్లవివాడా : అల్లి వేరేడు నలనల్లవి పుల్లవి పళ్ళగు త్రినై కేలుసాచె నారా | చంద్రావళియే జంబూఫలముల గుచృ్చమయ్యెనేడు £ వండినమామడి ఫలమే రాధిక ; ఫలిత మేమి కలదు?”

అటుపిమ్మపే ఆత డశ్లీలసదాల జావళీ లారంభించాడు. అంతేకాదు! చంద్రా వళ రూపము, గుణము పుల్లని ఆల్లనేరేడుసళ్ల గు త్తితో సరిపోల్చి, ఆ మిషతో ననంతవై పు చూస్తూ అమె రూవగుణాల కన్నింటికి ఆశ్సీలపదాలతో నిండిన వికృత వ్యాఖ్య లారంభించాడు ! అయినా జనం వెంటనే అతని ఇంగితం (గ్రహించారు. ఇక వేదికమీద, నభలోమ సదస్యులందరు ఆతని మోటుధోరణి మాటలతో మైమరిచి ఆనందించారు । ఈ దళంలో పూర్వం కవిగాయకుడుగా ఉన్న వ్యకి వసంతతో తగాదా పెట్టుకుని వెళ్లిపోయినప్పుడు, ఆమెలో దోషాలు, లోటుపాట్లు అన్ని ఈ కొత్త కవిగాయకుని చెవిలో ఊదాడు. ఆతడు వసంతవై పు వేలెత్తి విర్రే శించి, చం(ద్రావశిమీద మోటుణావ[ అందుకున్నాడు. ఇక ఆ దళంలోవి వేశ్యలు కూడా వెనువెంటనే అశ్లీలధోరణిలో నృత్యా లారంభించారు. వారుకూడా వనంత వైపు వేళ్ల లత్తిచూపి నృత్యం కొనసాగించారు.

నికాయా ఇదంతాచూసి కంగారునడ్డాడు, ఈ అశ్లీలవదాల మోటు జావళీలతో నిండిన ఈ వేదికమీద అతనిగానం రక్తి కట్టదు. ఆత డలాగ రక్తి కట్టించలేడు కూడా. ఆస లటువంటి జావళీలే అతని నోటినుండి వెలువడవు : ఒకవేళ (ప్రయత్ని స్తే వోరు కట్టుపడిపోతుంది ! అయితే అతని అందోళన అంకా తన పరాజయాన్ని గురించి కాదు! వనంతనంగతి ఆలోచించి అలా కంగారువడ్డాడు.. అలాగ ఆలో చించి, అలోచించి ఒక్కమారుగా ఆగ్గిలాగ భగ్గుమని మండిపడ్డాడు ఏదో ఒక ట్రశ్యేకఠ వ్య క్రీకరించవిదే ఆత డిక ఊరుకో దలుచుకోలేదు : మాటిమాటికి వసంత

ళవి 14? ముఖంకేని చూడడం (ప్రారంభించాడు. ఇటువంటి అక్షీల గేయాలలో కూడా ఆమె గుండె దిటపు ఎక్కడ చెక్కుచెదరలేను ! నిమ్మకి నీరెత్తినట్టు మాట్లాడ కూరు కున్నది! వా రిద్దరికళ్తు కలుసుకున్నప్పుడల్లా ఆమె "పెదవులమీద చిరునవ్వు చెంగ లించింది! ఆ మందన్మితంలో గల అంతరార్థం బోధసరుచుకోవడంలో వితాయా పొరబడలేదు: వింటున్నావా? అన్నట్టు నప్వుతూ ఆమె కొ విషయం వ్య _క్రీకరించా లని ఆలోచించాడు. పైగా ఆ విందలకు తగినట్టు సమాధానం చెప్పాలవికూడా నిశ్చయించుకున్నాడు. ఆ నమయంలో అతనికి గతర్మాతి జరిగిన సంగతి ఒకటి గుర్తు వచ్చింది. అతనితో జరిగిన ఇష్టాగోష్టిలో మొట్టమొదటగానే వనంత “మీరు నా బౌగ్గురిమాణిక్యం కానేకాదు: నీలమణి ః ఓటికుండలో నీళ్ళు పిండించి. వా గౌరవం రకించారు !'' అన్నది.

ఆమె ఈవేళ చాలా ఆందంగా కనిపిస్తున్నది. వేదికమీద నృత్యానికి అనునయి నట్టు వేషం సరిదిద్దుకోవడావికి వనంత కనలు అవకాశమే లభించలేదు: ఎర అంచులచీర ఒకటి విగువుగా కట్టుకున్నది. అన్నింటికన్న ఆమె సహజదృష్టి చాలా అందంగా కనిపించింది. ఆ చూపులో ఆవంతయినా మద్యం మైకం కానరాలేదు ॥ తరుణు లెన్వరు నేడు మద్యం 'సేవించలేదు. వనంశకూడా ఆదేపద్ధతి ఆవలంవిం చింది. కాని ఏమీ ఆశ్చర్యము । అందరిదృష్టికన్న వసంతదృష్టి నేడు చాలా వ్వచ్చంగా ఉన్నట్టు కనిపించింది. పైగా ఆమెచూపు మిక్కిలి అద్భుతంగా పొడ కట్టింది ! వేశ్రాలలో మైకంపొడ మాత్రమే అభివ్యక్తమయింది : అందువల్ల ఆమె దృష్టి రక్తంలో ముంచిన చురక త్తిమొనలా ఎ్యరగా మిక్కిలి పదునుగా తళతళ లాడింది: ఆ కళ్ల కేపి చూస్తూం'కే వెండికాటుక కణిక జ్ఞప్తికి వచ్చింది.

(వ్రతిపక్షబ్బృందంలో కవిగాయకుడు తన గానం ముగించాడు. బజారులో కుళ్లిన చేపల చుట్టూరా ఈగలు మూగినట్టు సభ కన్నివైపుల శ్రోతలు గుమిగూడారు. కౌనులు, అణాలు, రెండణాలు, పావలాలు, అర్బలు ఒక్కమారుగా. వేదిక కవతి దూరంలో ఉన్న పశ్లైంలో వర్షించాయి. రెండు మూడు రూపాయలుకూడా నడ్డాయి. పాట పూర్తికాగానే శోతలందరు ఏక్యగీవనంగా గొంతులెత్తి మనపారా అభినం దించారు.

ఆ వేదికపక్కనే అనతిదూరంలో నూనెలో వేయించిన మాంనం దుకాణాలు ఆక్కడ రహస్యంగా మద్యం కూడా విక్రయిస్తారు. జనం మళ్లీ ఇక్కడ గుంపులు

168 కవి

గుంపులుగా గుమిగూడారు. బృందంలోని ఇద్దరుముగ్గురు యువకులను వెంటబెట్టు కశువి నంనన్నులయిన రైతులు కొందరు ఆయా దుకాణాలలో కుర్చీలలో కూర్చుని వేర్వేరు తినుబండారాలు ఆరగించారు.

శిరన్పుమీద ఒక్కమారు ఆరచేతితో కొట్టుకుని, చండికాదేవికి చేతులెత్తి నమస్కరించి, వితాయీ లేచి నిలుచున్నాడు. కొని అతని చేతులకు కాళ్లకు చెమట వట్టింది, గొంతు ఎండిపోతున్న ట్టనిపించింది. "ఇప్పుడు ఇక్కగిజనంఆంతా మద్యం కావాలని తహతహలాడుతున్నారే ః వీరి కింక ఏమి ఇచ్చి తృ ప్రిపొందించ గరిను ? అనేకవిధాల ఆలోచించి ఆత డొక పాట ఎత్తుకున్నాడు.

“మద్యంవంటి తేలికవస్తుపు లేదు ॥ 'పేవి్తే కళ్లు గుడ్డివై పోతాయి నల్లనిది తెల్లగా గోచరిస్తుంది ః రాజయినా కుళ్లుకాలనలో కూలిపోతాడు

కవిగాయకుల కందరికన్న ఎక్కువగా సూచ్మబుద్దితోవాటు ఎత్తులవేపే బిత్తుల మారితనం కూడా ఉంటుంది. అవసరంవ స్తే ఎదటివారిమీద దుమ్మె శ్తిపోపే చాక చక్యం ఉంటుంది. ఆపైన తాము చెప్పినదే తథ్యమని నిరూపించే శ_క్రికూడా ఉంటుంది. “ఏది జరుగుతుందో చూదాం!” అన్న ధీమాతో, మాట చాతుర్యంతో, పాట తియ్యదనంతో గెలుపు చేజిక్కించుకుంటారు కవిగాయకులు. బాగా లోతుగా ఆలోచించి అనభ్యదూషణలమాటే తలపెట్టకూడదవి నిశ్చయించుకున్నాడు విశాయా. ఆపైన అందుకున్నాడు.

“వీవు నన్నకారణంగా నిందిస్తున్నావే, బృందా ః కాదు; కాదు; కారణం లేకపోలేదులే ః వీ మనన్సంతా మద్యపానంతో మ త్తెక్కిందిలే 1”

“మద్యపానంతో క్రై వెక్కిన ఓబ్బందా: లేకపోతే నీ విలాగ చం(ద్రావివి అనవనరంగా విందించవు।; అమె అంపే ఎవర నుపన్నావు? రాధ ః రాధ, చంద్రా వళి వేరువ్యక్తులు కారు! అలాగే శ్రీకృషుడన్నా, కాళికాదేవి అన్నా ఒక్కరే: దంద్రావ? శ. జా్యగత్తగా చూడు: వ్‌ గ్‌ కహ ఖ చింతవండు ఏను 1న తి మీద సీబ్ళు చల్లుకో; మత్తుపూ_్రిగా పోగొట్టుకో । ఆపైన తిరిగి ఒకమారు చంద్రా

కవి 168 వళికేపి చూడు! అలాగ చూచినప్పుడు పీకు చం(బ్రావళిలో రాధ, రాధలో చం(ద్రావళి సాక్షాత్కరిస్తారు । ఇంకా కావాలంళే రాధా తత్త్వమన్న (గంథంలో పదవపుటలో వదవవంక్రి చదివిచూడు $””

నికాయా అటుపిమ్మట చం(ద్రానవశి సౌందర్యవర్షన మొదలుపెట్టాడు. అంపే వ్యంగ్యంగా వనంతసోయగమే ఆభివర్షించాడు. ఒక్కసారిగా ఆ న్వర్గంలోని అవ్పరపే అవి పొగడి తిన్నగా ఆకాళానికే ఎత్తివేశాడు । వనంత అలాగే నృత్యం చేస్తూంది! మన ళ్ళరీరా లొకేవిధంగా ఆరోగ్యంగా ఉండడంచేత, ఆమె దాలా చక్కగా వృత్యం చేస్తూంది ! అయితే ఆ నృత్యంలో లాలనగావి, తీవమయిన ఆకర్షణగాని కానరాలేదు ! ఆమెలో మైకం లేకపోవడంవల్ల గావి, వితాయీ పాటలో రసా వేశం లేకపోవడంవల్ల గావి అటువంటే వరిస్థితి ఏర్పడి ఉండవచ్చును ఒక్కం వనంత నృత్యమే కాదు. [కమ(క్రమంగా సభ కూడా బాగా చప్పదిడి పోయింది: జనం వలచబడ్డారు. ఒకరిద్దరు లేచి వెడుతూ ఏమీ బాగాలేదన్నమాటకూడా అనేశారు,

ఇంక వళ్ళింలో నాణా లంతగా పడలేదనే చెప్పాలి.

(పొర రెండుమూడుసారులు నికాయీతో వాగా నెమ్మదిగా “ఉస్తాద్‌! మరి తమాషా లారంభించు । నభారంజన (ప్రారంభించు 1" అవికూడా నలహాఇచ్చింది ః

డోలువాలా వనంత నల్లన నమీపించాడు. “కొంచెం హేలగా అటు, ఇటు *రిగి నేత్రాలతో లాస్యాలారంభించు

ఆమె నేత్రలాస్యా లెలాగ (పారంభిన్తుంది? కళ్లస్‌ిండా మాటిమాటికి వీళ్ళు విండుతున్నాయి. శరీరం తిరిగితిరిగి ముందువెనకల కెలాగ ఊగించగలుగుతుంది ? వివరీశమైన ఆలసటతో అది విరిగిపోతున్న ట్టనిపిస్తున్నది । వేదికమండి దిగి వప్పుడు వనంత ఎన్నడు _పేక్షకులలో ఇంతటి నిర్లక్ష్యంగాని, అవమానంగాని చవిచూచి ఉండలేదు : వితాయీ గానంలో వేదాంతధోరణి విన్నపిమ్మట వా రెవ్వరు ఇక ననంఠవైపు కన్నెత్తి చూడలేదు : అతని ధర్మటోధవల్ల నే ఆమె నృత్యంలో పన పొడగట్రలేదు ! అన్నింటికన్న తమ దళం వరాజయమే వనంత గుండెలో విల్లైంలా వేధించింది.

విమ్మ(శేణి వేశ్య వసంత. తన శరీర పొందర్యాలమీద ఆమె కెంతయినా అలి మావమున్నది. ఆహంకారమున్నది. అది వట్టి అహంకారం మూత్రమేః కాని

170 కవి (బ్రతుకువాటలో ఆశశీర సౌందర్యాల కేమాూతము గొరవంలేదు । పురుమ లా శరీర పొందర్యాలు రెండు సొమ్మిళ్చి కొనుక్కువి తవివిదీరా అమభవిస్తారు : రాక్షసుల మాదిరిగా యథేచ్చగా స్వాధీనంచేసుకువి భోగిస్తారు । వెళ్ళిపోయేముందు అవి. రెండు ఎంగిలికందాలలాగ విడిచివేస్తారు ! అయికే ఈ వేశ్యల అభిమానాహం కారాలు రెండు వారి ఆటపాటలమీద కేంథద్రీకరించుకువి ఉంటాయి: ఇవి రెండే వారి జీవితంలో యధార్జ విషయాలు । ఈ సంగతి వారందరికి బాగా ఎరుకే; వేల కొలది మనుష్యులు వారి పాటలువివి ఆనందిస్తూ, వారి ఆభినయంతో మగ్ధుల్తై అభినందిస్తారు 1 వట్టి ఎడారిమధ్యలో సవ్యశ్యామలక్షేత్రాలలాగ వారి జీవిశాలలో ఆనందసంధాయకా లీ రెండే । ఇందువల్ల నే ఆసంథ్యాక (_పేక్షకులమధ్య వా రెంతో “'హీలగా కేవలం నిర్ణ క్యధోరణితో తమ నృత్యగానాలు కొవసాగిస్తారు ఇంతే కాదు! నంఘంలో మిక్కిలి గౌరవసీయులయిన వేత్తలతో వీరు సంగీఠంలో 'మెళుకువలనుగురించి. తాళాదులనుగురించి చర్చలు సాగిస్తూ ఈము గొరవారిక్యాలు విలబెట్టుకుంటారు.

జానళీలుపాడే కవిగాయకులు నర్తకీగాయకులబ్బందంలో ముఖ్యులు. యుముర్‌ నం(వదాయనృత్యంలో వారు మంంతగా (ప్రముఖపాఠ వహిస్తారు జావళీల నం(్రదాయాలు తెలియకపోతే అనలు బృందంలో అడుగు పెట్టడావికే అర్హ కలేదు 1 పెద్ద పెద్దబుషులు, మునులుకూడా కామళొస్త చర్చలలో తమవద్ద పరాజితుల్లై శష్యత్వం స్వీకరించారవి [ప్రొఢ అంటూఉంటుంది. అటువంటప్పుడు జావశీలమాకే తలపెట్టకపోతే ఎలాగ? నేడు తమబృందం వపరాజయంసంగతి తలపెట్టగానే వనంత కది జ్ఞప్తికివచ్చింది. ఆ సంప్రదాయం ధూళిలో కలివిపోవడంవల్ల నే ఓటమి ఎదురయిందని ఆమె (గ్రహించింది. దానితో వనంత కొక్కమారుగా నడుం విరిగినట్టయింది. ఓడిపోతే కవిగాయకుడు, నర్తకీబ్బృందము ఒక్కసారిగా ఓడీ పోవాలి; జయిస్తే ఇరుపకెలు ఒకేమారు జయించాలి. ఒకరు జయించడము, వేరొకపక్షం పూర్తిగా ఓడిపోవడము బొ త్తిగా బాగాలేదు 1

ఎలాగో అలాగ తన గానం ముగించి, పరాజయ భారంతో తలవంచుకుని విరాయా కూర్చున్నాడు. డోలువాలాకూడా చిట్టచివరి దరువు ముగించాడు. వనంత కూడా నాట్యం ముగించింది. అటుపిమ్మట ఆమె వేదికమీద కూర్చోలేదు ః ఐడలిన అడుగులతో తూలుతూ తూలుతూ తటాలున అక్కడివించి వెళ్ళిపోయింది.

కవి 171

బృందనాయకురాలు దారి మధ్యలో నే ఆమెకేసి చూసి (వ్రశ్నార్ధకంగా “వసంతా?” ఆవి పిలిచింది.

ఆమె వెనుదిరిగి చూపి “ఒంట్లో బాగాలేదు. పిన్నీ !"" అన్నది.

ఫొౌఢ అల్లన నవ్విందిం

“ఈ వేశ తమవంతు వచ్చినప్పుడు ఉస్తాద్‌ ఏమిచేశారో గమనించలేదా ౩”

వసంత వెనువిరిగి వితాయీవైపు ఒకమారు త్మీవంగా చూవింది.

అత డది గమవించాడు. ఆ చూపులలో అవే చురకత్తిఅంచుల తళతళలు : మరుక్షణంలో నే ననంత ఆక్కణ్ణీంచి వెళ్ళిపోయింది ః

(పొర చాలా అద్భుతవ్య క్తి: ఆవంతయినా చలించలేదు ! ఫిదేలువాలాకేసి యాథాలాభంగాచూసి ''బహుంమతులవళ్ళెం తీసుకురా :1”” అని చెప్పింది.

ఆత డా పళ్ళెం తీసుకువచ్చి “కొన్ని రెండణాల కానులు తస్ప మరేమి వడనే లేదు: ఆఅంశాకలిపితే మొత్తం రెండురూపాయలదాకాకూడా ఉండదు :”" అన్నాడు.

“లెక్కపెట్టి చూడు, మొత్తం ఎంతో: అన్నది పొఠ. ఆవైనతన తాంబూలంపెళై చేతపట్టుకున్నది+

“అనలే ఉత్పనంలోజరిగిన కచేరీ; ఆపైన తమాషాలు, జొనళీలు, చమక్కాం రాలు మొదలయినవాటికోనం తహతహలాడే గుంపయిరి; అపైన మన ఉస్తాద్‌ పాడినపాట లేమయినా చిన్నపిల్ల లపాటలా ఏమన్నానా? నంగీకం నీకూ తెలుసు వుగా: నువ్వేచెప్పు / కక

“విజ మేమరి ; అయితే నభలో అందరు కులాసాపదాలు కోరుతున్నప్పుడు ఆవి లేకపోతే ఎలాగ? జావశీలవంటి తమాషాపాటలే నిజనుయిన సంగీతం 1”

పౌర ఆ అభిప్రాయంతో ఏకీభవించింది

*“ఆవుమ । అటువంటిపాటలు మారుసార్ల యినా పాడాలి; జావళీలవంటివి లేకపోతే సంగీఠకమే లేదు! సంగీతం లేకపోయినా జువళీలు చమళ్కారంగానే ఉంటాయి."

ఒక పెద్దఠాంబూలం నోటి పెట్టుకుని (పొడ తిరిగి అందుకున్నది.

“చివరచివర ఉస్తాద్‌ ఆంతా పాడుచేపేళాడు। అదంతా నువ్వుకూడా చూళావుగా :'”

$?2 కవి

అదిఆంతా ఆవక్కనేఉండి విన్నా వితాయా మరి నోరు 'మెదవలేదు 1

లలితా నిర్మల లిద్దరిముభాలలోను చిరునవ్వులేదు ॥ వారి ముఖళంగిమలనుబప్రే ఇద్దరు ఈ ఓటమినంగతే ఆలోచిస్తున్నారవి వ్యక్తమయింది, నితాయీ సుదీర్హృంగా చిట్టూర్చి ముఖం వంచి వేసుకున్నాడు, అందరి అవమానము కట్టకట్టుకుని ఒక్క మారుగా ఆతవి శరస్సుమీద విరుచుకుపడినంతగా వేదన అనుభవించా డా కవి గాయకుడు: అంకేకాదు।! ఆకని కెంఠయినా దుర్భ్శరవ్యథ కలిగింది ! జావళీల నంటి తమాషా లింక వితాయీనోట వెలువడవన్నమాట :

ఇక వేదికమీద డోలువాలా డోలువాయించడం (ప్రారంభించాడు. ఆతవి వాద్యంలో విజయఘోషణే (వ్రతిధ్వవించింది డోలువాయిస్తున్నశ్లు ఆ వాద్యం మరింత గట్టిగా మారుమోగించాడు । ఆ దళం కవిగాయకుడు నేదికకింకా వెలుపలే ఉన్నాడు. నాటకంలోలాగ ఆత డొక్కమారుగా వేదికమీదికినచ్చి నృత్యం చేస్తూ చేస్తూ తటాలున ఒక గీతిక చరణం అందుకున్నాడు.

“అయ్యో : అయ్యో: అయ్యో: అయ్యో: అ నల్లవి జావిలి కృష్ణుడింక ఏమన్నాడే 1”

“ఆడకుక్క. కొవాలా? ఆడనెమర కావాలా ? అడపింహం కొవాలా? అడపంది కావాలా? సిలుకుసతత్తిపువ్వు కావాలా? బౌగడపువ్వు కౌవాలా? కాకి కౌవాలా? కోకిల కొవాలా? వేశ్యపైట కౌవాలా? హరినామావళి ముద్రించిన పూజారి ఉత్త శీయం కావాలా ? ఏది కావాలన్నాడే ! లేక అనలు వీటిమధ్య తారతమ్య మే లేదం టాడా? ఇక చెన్పుమరి! రాధాదేవి కావాలా? చంద్రావళి కౌవాలా? ఎవరిమీద ఆ నల్లవి జావిల్లిమనస్సు విలిచిందే 1"

అటుపిమ్మట ఆ కవిగాయకుడు మరింత అసభ్యాలయిన ఉసమానా లుపయో గించాడు! ఆపైన నభకంతటికి ఒక్కసారిగా విద్యుదాఘూతం తలిగినట్ల యింది ః “బాగు । బాగు 1” అన్న అభినందనలలో ఆ (వదేశం అంకా లోరునువి మారు (మోగింది; ఈమారు అ కవిగాయకుడు రనంతపేపు ఆగి లోలోపలే స్వరాలతో వంగికం సమకూర్చుకుని ఇంకొకపాట (ప్రారంభించాడు.

“వల్లవి చంద్రుని వీలముఖమ్మున దహనజ్వాలలురేగె ॥ హుక్కా. సేవించినదే రాధిక ఆగ్నికణిక వెలిగించి

కవి 178 ఆత డాపైన అర్జంలేవి పోలికలతో ఏదోవిధంగా ఏవేవో కల్పించి వివిధ విధాల దూషణ లారంభించాడు అదేవిధంగా అశ్లీల నీచభావాలతో ఉపమానాలు సేర్కొవి క్షణంలో నభసభజంకా పెద్ద కోలాహలంతో ముంచెత్తి వేశాడు ॥ నితాయా అటుసిన్ముట వేదిక దిగి బయటికి వెళ్ల టోయాడు. ఆంకఠలో నే ఆ దళంలో ఒకన ర్తకి ఆతని వర్ణనవట్టుకువి అన్సుడే తాను రచిం చిన గీతిక పొడిందీ. “విడువకు । విడువకు । విడువకుముయో్యో వల్లనితావిలి పారిపోయె నొరా 1 ఒంటరిదానను । వట్టలేన ! మీ రెల్లరు రండీ । రారండీ” నవ్వులతో వభలో అంకట ఒక పెద్దగగ్లోలు ఐబయలుచేరింది।! అయితే అంత మా(త్రంచేత నితాయా కోపగించుకోలేదు 1! నవ్వుముఖంకో ఆన ర్తకి తాత్కాలి కంగా రచించిన ఆ కవిత కెంతో ఆభినంపంచి. అనేకవిధాల (వళంవించాడు. “ద్రాలా చక్కగా ఉన్నది వీ కవిత 1” అవి మెచ్చుకున్నాడు. వేదిక విడిచివచ్చిన తరవాత వితాయా వనంతకుటీరంముందు. విలుచున్నాడు. తలుపు కొంచెం ఓరగా వేసిఉన్నది. లోపల ఒకలాంతరు సన్నగా వెలుగుతున్నది, అనతిదూరంలో ఆ కుటీరంచుట్టూరా ఆవరించిన గాంఢాంధకొారంలో మంట తళతళ లాడుతూ వెలుగుతున్నది. దావికెడురుగా దున్నపోతువంటి న్య క్రి కూర్చున్నాడు. ఆత డంతకుమునుపే ఆ [ప్రాంతంలో అంతట గ స్తీతిరిగి, కడుపువిండిన (కూర మృగంలాగ ఆ మంటకేపిచూస్తూ ఏదో ఆలోచిస్తున్నాడు. ఆడుగులసవ్వడి వివి అటువైపు తిరిగిచూశాడు.. వితాయావిచూని, తిరిగి నిశ్చింతగా మౌనంగా ఏదో ఆలోచిస్తూ ఆలోచిస్తూ కువికిపాట్లు పడుతున్నాడు. ద్వారందగ్గిర విలబడిన పిమ్మట వితాయూకి లోపలికి వెళ్లడానికి పాహవం కలగలేదు । అది శరీరవ్యాపారిణి గృహంకదా। అకడు ఇవతలే నిలబడి “వవంతా [” అవి పిలిచాడు. “ఏవరు ?” విసుగుదలతో విండిన న్వరంతో వనంత లోపలివించే మాట్లాడి౨డి.

కశ కవి

“నేను, వితాయీని.” “పీ బొగ్గుల మాణీక్యాన్ని 1” అవి వేళాకోళంగా సమా ఛానం చెప్పడానికి అతనికి మనస్పాప్పలేదు.

“ప్రన్సిటి ? ఎందుకని ?””

“*ట్రోపలికి రానా

*ప్రమ్రిటి సవీ 1”

“జక చిన్నపవి ఉంది.”

క్షణంలో వసంత తనంతటతానే వెలుపలికివచ్చి విలబడింది । మిక్కిలి తడ 'చడుతూ గబగది వణుకుతున్న అడుగులతో ఆమె అక్కడ ఒకలోనుండి తటాలున దూసిన కరవాలంలా తరళించింది। ఆ ఇంటి అవరణలో (ప్రజ్వలిస్తున్నమంట ఎగ్రవికాంతి ఆమె ఒంటిమీద చెంగలిస్తూ నృత్యంచే స్తున్నది. ఆవై అరి గమనించి వితాయీ కంగారుపడ్డాడు. ఈవేళ మధ్యాహ్నపూణజ చేసి వెలుసలికివచ్చిన కాంత 'స్నేహార్జ్రుమూ ర్హి వసంతకొదామె: అంతకుమునుపు పరిచితురాలయిన వనంకఠ ఇప్పుడు ఆమె శరీరంమీద సర్వత్ర చురకత్తుల అంచుల తశతళలు । ఎర్రనివెణుగు పనరిస్తున్న నసంఠమూర్హి రక్తంలో స్నానంచేసినట్టున్నది ॥ ఆమె రవంత వెనుదిరిగి మద్యం సపేవిస్తున్నది. కళ్ళు (పజ్వలిస్తున్నాయిః

“వేసు రాను: నేము రొను: మీరెందుకు వచ్చారు?”

విశాయూ నమౌధానం చెప్పలేకపోయాడు. కంగారుపడుతూ వనంతముఖంకేసి చూస్తూ విశ్శబ్దంగా విలుచున్నాడు.

అకస్మాత్తుగా కఠినాతికఠినమయిన అఆ(గహంతో వనంక అతవి చెంప చెళ్ళు మవిపించింది 1

“మతిపోయినట్టు అలాగ విలుచుంటా రెందుకని? ఎందుకవీ ? ఎందుకని ?””

అమె ఆలాగ (సక్నీంచిందేకాని (ప్రక్యుత్తరంకోనం విరీక్షిందలేదు : తూలుతూ శూలుళూ ఇవతలికినచ్చిన తీరులోనే తటాలున ఇంటిలోపలికి వెళ్ళిపోయింది. ఆవిధంగా చెంస ఛెళ్లునువిపించినా ఆమె ఆగ్రహం కళాంతించలేదు । లోపలికి వెడుతూనే నెత్తి కొన్నిసొరులు గట్టిగా మొత్తుకున్నది: ఆ దెబ్బల ధ్వవివల్ల నే అది వ్యక్తమయింది ॥

వితాయా మరికొన్నిక్షణాలవరకు అలాగే నిశ్శబ్దంగా నిలుచుండి, అపైన ఆ కాపలాదారుదగ్గిరికి వెళ్ళి “పపాల్వాన్‌ ;” అవి పిలిదాడు.

కవి 1765

బృందంలో అందరు అతని నలాగే పిలుస్తారు. మత్తులో మైమరిచిన ఆ వ్యక్తి

శళ్ళుతెరిచి వితాయీ కేసి చూశాడు. అంతేగాని నమాధానం చెప్పలేదు ! పళ్లమాత్రం కొన్ని బయటపడ్డాయి. అంతే:

“వీదగ్గిర ఆదిఉందా ?._..మద్యం ౪” వితాయా ఆడిగాడు.

ఆమవిషి నమాధానం చెప్పకుండానే, అక్కడ. ఇక్కడ వెతికి బాటిల్‌ ఒకటి పైకెత్తి ఆతని ముం దుంచాడు. వితాయీ అది చేత్తోసట్లుకుని రవంత పేపాలో చించాడు. ఆపైన ఒకేఒకగుక్కలో కొంచెం తాగాడు. గుండెలో భగ్గుమవి మండి నట్టవిపించింది : అంతరాత్మఆంతా గొంతెల్తి అరిచింది! ఆణిచిపెట్టలేని వాంతి వేగంతో ఒళ్లంతా మెలికలు తిరిగిపోతున్నట్టివిపించింది. అయికా అతికష్టంమీద వాంతికాకుండా వి[గహాంచుకున్నాడు నితాయా. ఆపైన అతనిలో, లోపలినింది ఆణగించుకోలేవి చాంచల్యం చెలరేగుతున్నట్టు స్ఫురించింపి, అదేక్షణంలో వేరొక వ్యక్తిగా మారిపోయాడు : వెమవెనువెంటనే పసృథివికూడా వేరొకసృథివిగా మారి పోయింది : ఎంతచి.త్రము |

బయట అంకా ఊగినలాడుతున్నది;: లోలోపల భగ్గుమవి మండుతున్నది £ ఆంతేకాదు! (ప్రపంచమంతా ఒక్కసారిగా తుచ్చమయిపోయినట్లు స్ఫురించింది ః ఈకణంలో ఆతడేదిఅయినా తృటిలో సాధించి చేజీక్కించుకోగలడు : నితాయీ పీరులయిన పూర్వయోద్దలవంళంలో జన్మించాడు, వారు (కూరులు : దుర్గాంతులు: ఆతనిలో ఫీజప్రాయంగా ఉండిపోయిన వారి ర క్రాణువులన్ని మద్యపానప్రభానంతో పురాణాలకాలంలో ర క్రవీజూడన్న రాక్షసువివలె ఒక్కమారుగా వేయి మహోాకారా లతో విజృంభించాయి

తిరిగి మళ్లీ కొంచెం మద్యం 'సేవించాడు నితాయీ.

'రెండవపారి వేదికమీది కెక్కి విలబడినప్పుడు అతని రూవమే మారిపోయింది 1 ఆకడే వేరొక వ్యక్తిగా మారిపోయాడు ! నీతి, పాపపుణ్యాలు మొదలయిననన్ని వూర్తిగా మరిచిపోయాడు । అశ్లీలధోరణిలో గొంతెత్తి నవ్వాలన్న కోరిక బయలు దేరింది:

ఆలాగ ఎందుకు జరగదు ? పాపాలు, దుశ్చర్యలు, వగ్నమయిన ఆశ్లీ లత గూడు కట్టుకున్న దుష్టపరిస్థితులలో నే జన్మించా డాతడు ।! ఆతవి పూర్వులు చాలాకాలం

116 ళవి నించి, దారిద్యంతో. దుర్భరదాన్యంలో మగ్గిపోయారు ; వితాయా అటువంటి పాంఘికపళితుల సంతానమే : ఆతవితల్లి సదా మోటుమాటలతో తిడుతూ కొడుకు నలాగే అదుపులో పెట్టింది. నవికట్టుకుని ఆఅసభ్యధోరణి అలవాటు చేసింది । అశ్లీలత మోటుమాటలు, అనభ్యభావధోరణుఐ వికాయీకి తెలియకపోలేదు । అయితే తాను కవిగాయకు డన్న ఆలోచనతో అతడు అవి అవ్ని మరిచిపోవాలని నంకల్పింగు కున్నాడు. అందువల్ల ఆతవి కా ధోరణీమీద అసహ్యం బయలుదేరింది. కావి నేడు వనంత చెంప చెళ్ళుమనిపించింది. ఆపైన నీ రేమూత్రము కలవని మద్యం 'సేవిం ఛాడు. దానికో ఆతవికి పూర్తిగా తల తిరిగిపోయింది ! ఆ మద్యపానం మైకంతో ఆతడు తన ముఖతః కేవలము పాళవికమైన అనభ్యత వెలువరించాడు : తాళ లయల: మీదనే కాక నంగీఠంమీద కూడా నితాయీకి మంచి అధికారమున్నది. ఆవెన ఆతనిగొంకు చాలా తియ్యనిది । ఆనతికాలంలో నే సదస్యులంకా నంకోషా వేశంతో ఉప్పొంగిపోయారు : 'వేఏకమీద అడుగుపెడుతూనే నాటకం ఫక్కీలో విటారుగా నిలబడి వంకగాయ కుల నంవరివి గొంతెత్తి హెచ్చరించాడు వితాయీ. ఆందరు ఆళ్ళర్యనవిశ్నేష్టితులై అతనివైపు తిరిగారు. ఓటమితో తలవంచుకుని వెళ్ళిళటోయాక ఆతడు తిరిగి రాగలడవి వంకగాయకు లెవ్వరు ఎదురుచూడలేదగు.. అందుచేత నితాయా హెచ్చరిక ఒక్కరు పట్టించుకోలేదు 1 కాని (ప్రొఢథ ఆతనిమాట మరిచిపోలేదు; ఆమె నెరజాణ. “బాగు; బాగు: ఉస్తాద్‌ 1” అవి అభినందించింది. వెంటనే వితాయీ అందుకున్నాడు. “*ధర్మ(సనంగం పనికిమాలినచోట, ఆఅనభ్యాలాపాలే (ప్రారంభించడం మంచిది & సూవెతో పవి జరగవిచోట, వాగేటిక్టరు పోవియ్యాలి 1 చల్ల వివీట దాహం తీరనప్పుడు, చింతవిప్పులతో పొంగించిన కషాయమే ఆందించాలి : అదే, అదే, తగిన మందు!” అటువైవున్న కవిగాయకుడు వేళాకోళంగా “వహన్వా: నల్లని జావిల్లీ ? వహవ్వా :" అని అభినందించాడు. ఆపైన ““అగ్నికణికతో హుక్కా వేడెక్కింది నట్టున్నా వే, ఆలాగ వేడెక్కి పోతున్నావు” అని వ్యంగ్యం? అధికేపించాడు.

కవి $7? దానిమీద నికాయా వెనువెంటనే నమాధానం చెప్పాడు.

*ఆలాగ ఇలాగ వే డెక్కడంకాదు భగ్గుముని మండిపోతున్నాను । తెలిసిందా? ఈ వేడితోనే నీతో మాట్లాడుతున్నాను : విమమరి । మర్యాదగా చెబితే నీవు వినవు బృందా :__..వంతగాయకులారా $”

“ఆవునవు నన్నారు ఆ వంకతగాయకుణు. అంతలోనే వితాయీ తన నమాధాన గితిక ప్రారంభించాడు.

“మునలిదూతి పే బృందా కుళ్ళుకుక్క వే బృందా: జోడులేనిదే, దారివి పడవే। అంతేనే; మరి అంతేనే: క(ర్రపట్టి విను చానమోదితే, కాన్తం సుఖం నా కనురును లేవే। అంతేనే మరిః; అంతేనే :””

“మ్వస్రలిదూతివి కర్రతో చావమోదివా పని జరగలేదే! ఇంక బోడే బయటికి తియ్యాలి 1 అంకే$

అదే తణంలో పొఢ ఆందుకున్నది :

“మ్వుడుతలుపడి వేలాడుతున్న ఆ మునలిబృంద ముఖంకేపి, జిడ్డోడుకున్న ఆ చింపిరిజుట్టుకేసి చూడండిః”” అవి వేలెత్తి చూపించింది.

మరుక్షణంలోనే నికాయీ మళ్లీ మొదలు పెట్టాడు.

“ముసలి వయస్సులో ఓ బృందా: ముడతలుపడిన ముఖంమీద కస్తూరీతిలకం దిద్దవే 1 రననమ్మేశనం మాకే తెలియని ఓ బృందా! పొంగులు వారుతున్న మద్యం జోలికి పోటోకే 1” (ప్రత్యర్థి ముఖంవైపు వేలెత్తి విశ్హేశ!ంచి మళ్ళీ ఇంకొక గీతిక (ప్రారంభించాడు విశాయీ : "*పళ్లలేని నోట నాణుక వెళ్ల బెట్టి, చొల్లకార్చకే ఓ ముక్కాలి ముదునలి బృందా: నభలో అంతట “ఆహా; ఆహాహా:”” అన్న అభినందన పరంసరళ్థిలొక్క మారుగా మిన్నందుకున్నాయి:! వళ చుట్టుపక్కల ఉన్న జనం మరింత ఎక్కు వయ్యారు : అంతలోనే నితాయీ తిరిగి ప్రారంభించాడు. “మునలిదూతి చావలేదే, చావే! అయ్యో: అయ్యో!” కేరిలాకే2

శ?8 కవి

ఆ పాటతోవాటు నృత్యంకూడా (ప్రారంభించాడు కవిగాయకుడు.

“ముదుసలి తొ త్తు, తార్పుడుక త్తె ! చావలేదు : చావలేదయో 1 అయ్యో! దావిచాపు రాలేదే రాలేదే

అవైన ఒకదావి వెంట వేరొకటి చొప్పున ఆశ్సీలా లాతని నోటిమండి శర పరంపరగా వెలువడ్డాయి : శ్రోతల అట్టహోసాలతో ఆ ర్యాక్రే కంపించింది ! ఆపైన ఆతని కవైదట ఆ విశాలవభ, దావిలోవి దీపాలు, వావివెలుగులు అటు, ఇటు ఊగిన లాడుతున్నట్టు కనిపించాయి అంతేకాదు: ఒకేన్య క్రి ఇరువురుగా భాసిందారు ॥ లలిత, నిర్మల ఇద్దరిద్దరుగా గోచరించారు ! అలాగే ఇద్దరు డోలీవాలాలు 1 పిన్ని కూడా అలాగే రెండు మూర్తులతో మృదువుగా నవ్వుతున్నది ! అకస్మాత్తుగా వికాయీ కొక విచ్శికం కనిపించింది. వనంతకూడా ఒకేవిధమయిన రెండుమూర్తు లతో నృత్యం చేస్తున్నది : ఆహా! ఏమి నృత్యమది ! ఆమె కొంచెంపేపు ఊరు కువి ఆపైన వేదికమీద విలిచి నృత్యం పారంభించినట్టున్నది

ఆతవి అనభ్యధోరణీ ఆపైన చిట్టచివరిమెళ్లేు అందుకున్నది : వదస్యుల నందరిని ఆ అశ్టీలత్వపు బురదలో కు త్తుకలవరకు ముంచె _త్రినసిమ్మట తూలురూ తూలుతూ కూర్చున్నాడు వితాయీ. ఈసారి బహుమతులతో పశ్లైం పూర్తిగా విండిపోయింది 1 వితాయీ పాట పూర్తిచేసిన వెనువెంటనే (ప్రచండ కల్లోలంతో అభినందనపరంపర చెలరేగింది 1

(ప్రౌఢ అతని వీపుమీద ఎంతో ఆప్యాయంగా నిమిరింది. “చూడు బాబూ, శా_న్త మద్యం పుచ్చుకోకపోతే ఇటువంటి ఉత్సవాల్లో పాట పలుపతుందా ? ఎటు వంటి పెళ్ళికి ఎలాంటి మంశ్రాలు వీలుపడితే అవే అందుకోవాలి : పిండికొద్ది రొచై : వసంతా, మనబాబు కింకొక గ్లాను అందించు! గొంతు ఎండిపోతున్నట్టున్నది క

వసంత 1 ఇదేక్షణంలో వితాయీ వనంత వైపుతిరిగి విశ్చలదృష్టితో తిలకించాడుః

అతవికళ్లు రెండు ఎ్యరబడ్డాయి. పాదాలకింద భూమి అటు, ఇటు ఊగుతున్నది 1 ఆ మవోనందోల్లానంలో విశాయా శంక, సంకోచము, నమ న్తము విన్మరించాడు : వనంత నిన్సంకోచంగా ఆతనికళ్లతో తనకళ్లు కలిపింది. ఆమె నేత్రాలలో కోరిక లీరిక లెత్తుతున్నాయి. వితాయా హృదయంలో ఆ అభిలాషల కనుగుణంగా (వతి ధ్వవి బయలుదేరింది. ఏమి విచిత్రవ్యక్తి వసంఠ : అమె నవ్వుతున్నది. కొన్ని

కవి $70 విమిషాలమును పామె ఆతని చెంనమీద లెంపకాయకొట్టీ అవమావించింది । కాని పనంత ఇప్పుడు దానికోన మేమా(శ్రము విడియవడడం లేదు । పైగా ఉప్పొంగు శున్న ఉల్లానంతో ఆమెముఖము, న్నేక్రాలు మిలమిల మెరిసిపోతున్నాయి: నితాయీ విజయగర్వంతో ఆమెలో గర్వోద్దతి చెలరేగింది 1

“తే మరి! గ్లానందించు $”” నికాయీ నవ్వాడు.

“ఇంటికి వెడదాం రండి: అక్కడ చాలా మంచిరకం మద్య మున్నది। విదేశీ మద్యం :”

వనంత అకవిచెయ్యి దొరకబుచ్చుకుని గర్వంతో ఉప్పొంగిపోతూ ఇంటికి తీసుకువెళ్ళింది.

ఇంట్లో గాజుగ్గాసులో విదేశీమద్యంతోబాటు కొంత వీరు కలిపి, ఆతని చేతి కందించింది. విళ్శద్దింగా గ్లాసంతా ఖాళీచేసి నవ్వుతూ నవంతకేపి చూళాడు. ఇప్పు డీ వనంత ఆ పూర్వపు వసంతకాదు! ఒక సరికొత్త వ్యక్తి: ఆతవి లోలోపలి వించి మైకం కమ్ముకుంటున్నది.

మళ్ళీ చెయ్యి చాచాడు. ఆతనిలో నుద్యతృష్ణ విజృంభించింది.

“ఇంకొక్కం గ్లాసు కావాలి :

వసంత నవ్వుతూ తిరిగి అతనికి కొంచెం మద్యం ఆందించింది. అది కూడా పుచ్చుకుని నితాయీ అన్నాడు. “విలదిడు వననంతా ః నిన్నాక్క-సారి కళ్లారా చూడా లని ఉంది!”

“క్రాదు. వేదికదగ్గిరికి వెడదాము"”” అన్నది వసంత చిన్నగా నవ్వి,

*క్రాదు : విలదిడు ! అతడు వనంతచెయ్యి అంది పుచ్చుకున్నాడు. అమె విలు చున్నది. సంఘం అట్టడుగు అంతరువులో శరీరవ్యాపారిణ్‌ నసంత. జాటలమ్మట వడి సాగిపోతూ తన వ్యాపారం సాగించుకుంటుంది. ఆమెకు సిగ్గులేదు. విగ్గుం కే వ్యవహారం సాగదు. తన జీవితయ్యాతలో మొదటి మజిలీలోనే లక్షా సంకోచాలు "శిండు దుమ్ములోకి విసిరివేసింది. సామాన్యంగా పురుషులతో కలిసిమెలిసి తిరుగు తున్నప్పుడు ఆమె కేమ్మాతము పిగ్గనిపించదు. అయినా అ వనంతముఖమే ఇప్పు ఉొకించుక పిగ్గుతో ఎర్రబడింది |

ఇంకొక ఆశ్చర్యం ; మరుక్షణంలో నే ఆమెకళ్లలో వీళ్ళు విండాయి. వనంత వావిడిచి విలపించింది. నితాయీ ఆశ్చర్యపడి "ఎందుకలాగ ఏడుస్తున్నా*' వని అడిగాడు.

80 కవి

ముఖం వక్కకితిప్సి వేసింది వసంత. “వద్దు ! మీరు నన్నింక చూడవద్దు!”

ఆమె ఒక ఆడుగు వెనక్కి వేసింది. వితాయీ రెండడుగులు ముందుకు వడిచి అడిగాడు.

“*ఎందుకౌ ఏడుపు వనంతా ?”

ఆమె సమాధానం చెప్పింది.

“వాకు దగ్గు రోగమున్నది 1 మధ్యమర్య ర క్రంకూడా పడుతూంటుంది. పాయం కాలం కాగానే జ్వరం తగుణుతూంటుంది. చూళారు గదా?”

ఈమారు వసంత కన్నులనుండి టసటపమవి కన్నీళ్లు రాలాయి. కొని వెను వెంటనే ఆమె చీరచెరగుతో కళ్లురెండు తుడుచుకుని నవ్వింది.

“ద్రానికేమి 1” అన్నాడు నితాయీ. ఆలాగంటూం పే ఆతని హృదయాంతరోళం విశ్చంఖలమై ఉప్పొంగింది : ఎక్కడ అడ్డమాకలులేని అనాగరకులమున. వీరుల వంశంలో జన్మించిన ఆతవిమ్హూ ర్తి సుస్టిరపొరుషంతో భయానకమై మున్ముందుకు వచ్చింది ః చిన్నరాణి అటువంటి ఖీకరమూల్తి నేమాత్రము నహించగలిగి ఉండేది కాదు: కావి వనంఠ ఊరూరా తిరిగే యుముర్‌ నర్తకీగొాయకులబ్బందంలోని వ్య క్తి: కనక ఆమెరక్రంలో అటువంటివ్య_క్రి నాహ్వావించగల శక్తి కేమ్యాతము కొరతలేదు ! వితాయో అలాగ ముమ్మందుకు వస్తూంశే విషణ్ణిదృష్టితో (ప్రసన్న ముఖంతో విరీక్షిస్తూ విశ్చలంగా నిలిచింది. ఆపైన స్వయంగా తన్ను తాను సమ ర్పించుకున్నది. వితాయీ (వగాఢాలింగనంలో నలిగిపోతూ మృదున్వరంతో పాడింది.

“పీ గర్వంతో గర్వించెద నేను | వా గర్వ మెవరు తొలగింపనేర్తు రింక ః జాతి కుల వర్ణా లొక్క-మారుగా విడనాడి, సీ(మోల నమ్నునేను నమర్చించుకున్నాను £”"

విశాయీ (ప్రగాఢాలింగనం సడలింది! ఆ పాట వింటూ అత రెంతో ముగ్గు డయినాడు : ఏమి పొట అది! అతని మత్తంతా ఒక్కమారుగా దిగిపోతున్న ట్లవి పించింది. ఏమి మృదుమధురమయిన గొంకఠు । నడలిపోతున్న ఆతని వాహుపులు రెండు తిరిగి తన మెడచుట్టూ బిగించుకువి వసంత వేరొక పాట ఆందుకున్నది,

“భవదీయ (ప్రాణవల్లభను నేను! సీముందింక ప్రాజపరిక్యాగమే అఖిలషింతును నేను”

కవి 181 ఎంకటి అత్యద్భుకమయిన గేయమిది : వితాయా అశ్చర్యంతో తలమునకలయి వాడు: ఆశని నేశ్రాలలో ఆనండబాష్పా లావిరృవించాయి : గద్గదకంఠంతో (ప్రశ్నించాడు. “ఈ పాటలన్ని ఎక్కడ నేర్చుకున్నావు? ఇని రచించిన కవి గాయకుడెవ్వరు ౩" వనంత అల్లన నవ్వి చేతులురెండు జోడించి నమనంరించి తిరిగి వేరొకపాట మొదలు పెట్టింది. “ఏమయిన నయ్యడదే యగుగాక : నర్వమ్ము, మవ్నింపుమని పలికి చరణమ్ము లందుకొనె। ఆనందసాగర మ్మీదనేరకమువిగె వంతలోనే గోపికాప్రాణ వల్లి భుడు 1" వసంత ఆవిధంగా అ పాట ముగించి చెప్పింది “ఇది మహనీయ వాగ్గేయకారకుల పదము ! తెలిసిందా ఆ మైకంలోవే వితాయీ లోలోసలి కవిగాయకు డొక్కమారుగా మేలు కున్నాడు. వసంత బాహువులు రెండు తన మెడచుట్టు విగించుకువి ఆడిగాడుం “వా కీ పాటలు వేర్చుతావా ఆమె అనురాగావేశంతో నితాయా ముఖంమీద ముద్దులవర్షం కురిపించింది £ పదహారు మరునాడు బొద్దున్నే లేచేసరికి విజాయీకి నాలికచివర మొదలుకుని గుండె లోలో పలిదాకా బాగా చేదుగా ఉన్నట్టనిపించింది! నఖశిలిసర్యంకము ఒళ్ళంతా ఒకే మంట: తనఊపిరే అతనికి అత్యంత వీభత్సమయిన దుర్షంధమై గుప్పుమని వాసన కొట్టింది: ఓళ్లంకా వెచ్చవిచెమటతో కుతకుత ఉడికిపోయింది ॥ అసలే చలి కాలము : ఆపైన తెల్లవారేవేళ। అయినా ఒళ్లంతా చెమటపట్టింది ! విపరీతమైన నొప్పితో వేదనతో శరన్సంతా పేలిపోతున్నది : (గ్రీష్మకాల మధ్యాహ్నవేళ వేడి

182 కవి

వేడి దుమ్ముతోవిండిన ఆకొళంలాగ నితాయీ చెతన్యం నమన్తము ఆట్టుడికినట్టు ఉడికిపోతున్నది; ఆవిరులు కమ్ముతున్నది : కడుపు. గుండె లోలోవల అంఠట మండిపోతున్నది । ఒళ్లంతా ([కమ(కమంగా కొయ్యబారిపోతున్నది ః

వనంత ఇంట్లో నేఉన్నా. వేరొకపవిలో విమగ్నురాలయింది, ఆ ఇల్లు కొన్నాళ్ల పొటు ఉండడావికిమా(త్రమే కట్టినది. అందుచేత దాని సర్దబాటుపవిలో పడింది, పొద్దున్నే లేచేసరికి, ఆ యా గృహకృత్యాలన్ని గొంతెత్తి పిలు స్తున్నట్టనిపించింది. ఉత్సవంలో ఆమె చిత్రపటాలు కొన్ని కొన్నది. వానిలో ఒకటి రాధాకృష్ణుల (ధ్రేమలీలల చిత్రసటము. అది జర్మనీలో ఆచ్చుపడింది. విదేశీయనర్దాలతో చవక బారు చ్చితకారులు చిత్రించిన చిత్తరువది. ఆ చిితసటాలలో రండు దొరసానుల నగ్నచిగశ్రాలు. ఆ పటాలన్ని ననంత ఆ ఇంటి వెదురు స్తంభంమీద వేలాడదీస్తు న్నది. నితాయీ విదలేచినట్లు గమవించి చిన్నగానవ్వి “లేచారా ?' అన్నది.

ఆ ఫ్రళ్న, అ నవ్వు నేడు అతవికి బాగా చిరాకుకలిగించాయి. ఎ(ర్రబారినకళ్ల తో కఠినంగా ఆమెకేపిచూపి, కటువుగా “ఊఊ” అన్నాడు ఆంతే:

అ ధోరణీ గమనించి వసంత అతనివైపు ఆశ్చర్యంగా చూపింది. ఆపైన నవ్వింది.

“టౌ త్రిగా ఒంట్లో బాగాలేదుకదూ? ఆవునుమరి। మొట్టమొదటినాడే అంక మద్యం సట్టిప్టే ఎలాగ? కాస్త కాళ్లు, ముఖము కడుక్కుని టీ తాగండి ! తరచాత స్నానం చెయ్యండి. పాలు కలపకుండా వట్టి టీ కాచిఇస్తాను. ఆనాడు మీరు నాకు ఆలాంటి టీ యే ఇచ్చి చాలా ఉపకారంచేళారు :”

వితాయా సమాధానం చెప్పలేదు. తూలుతూ తూలుతూ బయటికి వెళ్లాడు. ఇప్పటికికూడా అతనికి కొళ్లకిందినేలి కంపిస్తునళ్లు ఉన్నది! (పాతఃకాలకృళ్యా లన్ని ముగించుకుని తిరిగివచ్చేసరికి ఆతనికి కొంఠ న్వస్థత కలిగింది. తలనొప్పి తగ్గడావికని చెరువువీళ్లతో చాలాసారులు తలంతా కడుక్కున్నాడు. తడిసినజుట్టు చివరలనుండి శరీరం ఆఅంతటిమీద వీళ్ళుపడ్డాయి. బాగా వేడెక్కిన లోహపా(త్రమీవ పీటినిందువులు పడ్డట్లు ఆ వీళ్ల అతని ఒంటిమీద జారాయి. వసంత అప్పుడొక విట్టలి మూట పట్టుకువి ఉతకడానికి బయటికి వెళ్ల టోయింది. కావి వితాయీవి చూసీచూడగానే అ మూట ఒకపక్కనపెట్టి వెంటనే టీ చేసి చేశికందించింది. నిమ్మ పళ్ళ రనంతో

కవి శీకిలి కలిపిన ఆ వట్టి టీ వృచ్చుకున్న తరవాత వితాయీ పరినితి బాగా కుదుటసడింది. టీ తాగడం ముగించగావే నేలమీదసరిచిన గడ్డిమీద మేనువాల్బాడు. వెంటనే అతనికి విద్రపట్టింది. కొని ఆది కొంత మగఠవిద్ర. మరికొంత సేపటికి అదే మగత విద్రలో వట్టి గడ్డిమీదే పడుకున్నానే :"” అన్న వనంఠమాటలు వినిపించాయి. నితాయా కళ్ళుతెరిచి చూశాడు. వసంత తగిసినబట్టలు కొన్ని బుజంమీద వేసు కున్నది. ఒళ్ళంతా తడిపిన ఆమె ఇంటిగుమ్మంమీవ నిలబడి పిలుస్తున్నది.

“శ్రేవండి । ఒకచాసవేవి దానిమీదికి ఒక బాలీను ఇస్తాము. ఏమే, విర్మలా, మీ అన్నయ్యగారికి ఒకచాప, ఒకవాలీసు తీసుకురావే : నా ఒళ్ళంకా తడిసిందిమరి :””

వికాయీ కళ్ళుమూసుకుని అస్పష్టన్వర 0౦తో ఆక్కరలేదన్నాడు.

ఈసారి ననంక ఆతవిసరసనే కూర్చువి చెయ్యిపట్టుకువి లాగుతూ అధికార పూరితస్వరంతో “కాదు । లేవాలి. లేవాలి మరి” అన్నది.

వితాయా ఈసారి లేచి విస్ఫారిత నేశ్రాలతో వనంతవైపు చూశాడు*

“ఎక్కడ ౩ అన్నయ్య ఎక్కుడఉన్నాడు ?”” అని అడుగుతూ నిర్మల నవ్వు ముఖంతో లో పలికివచ్చింది. చాప, బాలీసు తీసుకువచ్చి ఇస్తూ అన్నది. ఆమ్లా అన్నయ్య చాలా మంచివాడు ః ఏమిపొట పాడాడు నిన్న :”

ఇదేసమయంలో పక్కనేఉన్న ఒక కుటీరంలోనుండి పొఢ వచ్చింది. నెమ్మ దిగా “మా బాబు మేలుకున్నాడా?” అని అడిగింది. మరుక్షణంలోనే మిక్కిలి తంగారుపడింది.

“అమ్మయో్యో; ఏమిటి వసంకా ఈ గందరగోళం అంతా? జ్వరంఠరానడం మానేసి నాలుగునాళ్ల యినా కాలేదుగదా! అప్పుడే ఇలాగ వీటిలో వావిపోతున్నా 'వేమిటి ౯”

వసంత మృదువుగా నవ్వింది,

“క్రా స్త దిట్టలుతికి అంతా కడగవలపివచ్చింది పిన్నీ । ఈసారికివాతక్రం స్నానం చేస్తామ. ఆంతే 1”

“అంతటి అవనర౦ ఏమివచ్చింది వనంతా ౪”

విర్మల కిలకిల నవ్వింది.

“సేమం'పే పామాన్యంకాదు పిన్నీ! అన్నయ్య విన్న వాంతిచేసుకువి పక్క ఇట్టలన్ని తడి పేశారు :””

కేక కవి

ఈమారు [పొఢ మృదువుగానవ్వి ననంఠతో అన్నది. “వెళ్ళు ః వెళ్ళు! ఆతడి బట్టలన్ని ఒకమూలపెట్టి స్నానంచేసిరా ! ఆ వెంటనే అ చీరవిడిచి ఆర వెయ్యి!”

వితాయీ ఎంతో ఆశ్చర్యపడి కళ్లరెండు పెద్దవిచేవి ఆడిగాడు.

“నేన్స వాంతి చేనుకున్నానా ?””

విర్మల మళ్లీ కిలకిల నవ్వడం (ప్రారంభించింది.

వితాయీ తలవంచుకుని ఆలోచించడం ప్రారంభించాడు. అయికే ఈ దుర్గంధం అంతా తన వాంతి దుర్గంధమే అన్నమాట : ఒళ్లంతా ఆ వాంతినీళ్లే పడ్డాయని స్ఫురించింది. ఈ దుర్వాననవల్ల నే లోలోవల ఆంత గాభరా బయలు దేరిందనికూడా వితాయీకి తోచింది. తన ఒంటిచెమటమీద ఆతని కొక్కమారుగా అనహ్యం వేసింది.

“ఈల నొప్పిగావి వచ్చిందేమిటి అన్నయ్యా: అయితే పడుకో: నేను కణతల మీద రుద్దుతాను $”

విర్మల ఆతని తలమీద చెయ్యి వేపింది. ఆమెచెయ్యి ఎంతో చల్లగా మృదువుగా ఉన్న ట్లవిపించింది వితాయాకి. శిరస్పంతా [క్రమక్రమంగా చల్ల దిడుతున్నట్టు తోచింది. ఎంతో హాయిగా ఉన్నట్ల ననిపించింది. అయితే నికయా మరి స్నానం చెయ్యపండా ఉండలేకపోయాడు, లేచి నిలుచున్నాడు. “నే వింక స్నానంచేసి వస్తాను” అన్నాడు.

వనంత తన బుజంమీద ఉన్న బట్టలన్నీ ఒకచోట పెట్టింది.

“నిర్మలా, ఇదిగో ఇలా చూడు! నా 'పెప్రైపక్కనే ఆ త్తరువు సీసా ఉంది ః అది తీసుకువచ్చి, ఆ కై లంతో మర్దనచెయ్యి :”” అటుపిమ్మట నితాయీకేని తిరి గింది, *ఆ క్రైలంతో మర్దనచే స్తే దాలా మంచిగుణం కనదిడుతుంది. ఒళ్లంతా చక్క-గా చల్ల బడుతుంది. శరీరానికెంతో హాయి అనిపిస్తుంది. ఆవైన నబ్బుకూడా శ్రానలిసివ_స్తే ఆదికూడా తీసుకువెళ్ల వచ్చును.”

“అక్కరలేదు * అవి చెప్పి ఆలాగే బయటికి వెళ్లి పోయాడు వితాయీ. ఆతనికి ఒక్కమారుగా నీళ్ళలో ములిగి చచ్చిపోవా లవిపించింది ః గట్టిగా కేకలు 'పెట్టాలవి కోరిక కలిగింది ॥

స్నానం ముగించుకుని తిలిగి వచ్చేనరికి వనంత చీరమార్చుకుని తన పెళైదగ్గిర కూర్చుని ఏమేమో చేస్తున్నది. వితాయీ లోవలికి రాగానే అల్లన నవ్వింది.

కవి 185

“ఈ వేళనే నెలాగ ముస్తాబవుతానో చూద్దురుగావి : ఇదిగో, అక్కడ అద్దం ఉంది. దువ్వేనఉంది ః స్నో ఉంది. ఆది కాస్త ముఖావికి పూసుకోండి 1"

ప్నావం చేసినతరువాత నితాయీకి న్వస్థత కలిగినమాట నిజమే. ఆయితే మన సృులోమా(త్రం అశాంతి, ఆందోళన బాగా 'పెచ్చుపెరిగి పోయాయి! శీఃలీ। ఇదేమిటి? ఇలాగ చేశాము: భీ! శీ? శీ; ప్నానంచేపి తిరిగి వస్తున్నప్పుడు దారి లోనే గట్టిగా పంకల్పించుకున్నాడు, ఈవేశే ఇక్కడినించి పారిపోవాలనుకున్నాడు. శేవలం పారిపోవడంకన్న గత్యంతర మేది లేదని ఒక నిశ్చయానికి వచ్చివేళాడు. లేకపోతే ఈ నర్తకీబ్బృందం కాలుకదవనివ్వదనికూడా ఆలోచించాడు. తనవస్తువు లేనయిన్నా, ఇక్కడ ఉండిపోతే, పోనీ అనుకున్నాడు. ఒకసారి ఐజారంతా తిరిగి వస్తానని చెప్పి. అక్కడినించి అలాగే ఉడాయించాలని ఆలోచించుకున్నాడు ॥ ఇక్కడ విడిచివేసిన సామాన్యవన్తుపులను గురించి అంతగా ఆలోచించవలిసిన అవసర మేమి లేదు. ఇంతకి ఆవస్తువులు మాతం ఎన్ని ఉన్నాయి కనక । కొన్ని బట్టలు ! అంతే! రెండు చొక్కాలు, ఒక కంబళ, రెండు బొంఠలు : ఒక బాలీసు. ఇక్కడ ఉన్నవన్ని కలిపి అంతే : అయితే విచారమంకా పుస్తకాలమూటనుగురించే ఆది కండువాలోచుట్టి చంకన పెట్టి పట్టుకుపోనడానికి తగినంత చిన్నమూటకేంకాదు £ బాగా పెద్దమూట : రానూయణము, మహాభారతము మొదలయిన పున్తకాలతో ఆది నానాటికి బాగా పెరిగిపోయింది. ఉత్సవాలు, తీర్థాలు మొదలయినచోట్ల లో ఆతడు అప్పుడప్పుడు రెండు, మూడు ప్పున్తకాలు కొంటూవచ్చాడు. కవితాగానాలు, పదాలు, కృ త్తీవాపరామాయణము, కాశీదాను మహాభారతము, చండీనూహాత్మ్య్యము, సత్య పీర్‌పాటలు, కవికంకణచండీ, అన్నదామంగళము, మనసార్‌ భాషాణ్‌ మొదలయిన వు న్తకా లెన్నో కొన్నాడు. అడీగాక సంవన్నులయినవారు అవ్పుడప్పుడు వీధిలోకి విసిరివేపిన చె త్తపు స్తకాలలోనించి మంచివి కొన్ని ఏరి జాగ త్త చేసుకోవడం వితా యాీకి ఒక అలవాటుగా పరిపొటిగా తయారయింది। ఆపైన ఆ యానాటకకాలల సమీవంలో మొదలు, తుదలేవి చినిగినపు స్తకాలు మరికొన్ని జాగ త్తచేశాడు. అదీ గాక తాను స్వయంగా (వాసుకున్న పాటలపున్తకాలు కొన్ని ఉన్నాయి. ఆవి అన్ని తాను పాడేపాటల బైం౦డుపుస్తకాలు $

అంతలోనే ఒకలీర పైకితీపి దానికేసి చూసి వసంత అన్నది.

“బది బాగా నాజూకయిన నన్న వేతచీర : నే వీవేళ ఇది కట్టుకుంటాను 1"

188 ళవి

దాని అంతరార్థం వితాయీకి ఇసప్లే టోధవడిపోయింది । వసంత ఈనాడు చాలా వరకు నగ్నంగానే నృత్యం చెయ్యబోతున్నదన్నమాట ః నితాయీ ఒల్లు జలద రించింది. వననంత అందుకున్నది.

“ఈవేళ మీ పాపే గొప్పగా ఉంటుందో, లేక నా నృత్యమే గొప్పగా ఉంటుందో. చిట్టచివరి కీ పందెంలో ఎవరుగెలుస్తారో చూద్దాం :”

అద్దము, దువ్వెన అవి ఉన్నచో టే పెట్టి వితాయీ జుబ్బా తొడుక్కోవడం మొదలుపెట్టాడు. కణంలో అత డొక నిశ్చయానికి వచ్చివేశాడు: ఆ ప్పస్తకాల: మూట అక్కడే ఉండిపోతుంది పోనీ । తాను వెళ్ళితీరకాడు। అంతే! ఇక ఇక్కడ ఉండలేడు :

“ఇదేమిటి ? జుబ్బా తొడక్కున్నారు ? ఎక్కడికి వెడుతున్నారు ?”

“ఇస్ప్సుడే వచ్చేస్తాను

ఆతనిలో ఆకస్మాత్తుగా వియలుదేరిన ఈ తొండరపాటు గనువించి వనంఠ ఆళ్ళర్యపడి అడిగింది,

ఆశ "క్రీ థి

“ధాంచెం బజారులో తిరిగి వస్తామ,"”"

“వద్దు 1 ఇవ్పుడు దిజారు'ేసి వెళ్ళవద్దు । మళ్లీ కొంత వేపు న్నిద్రపొండి ॥ ఇదిగో కొంచెం మద్యం పోళాను, అది తీసుకుంళే నిద్రమత్తంతా వదిలిపోతుంది 1”

“అక్కరలేదు ॥ నే నొకపారి దేవాలయానికి వెళ్ళివస్తాను.”

“దేవాలయానికొ ౩”

“అవును.”

“"జకృప్పారి బజారుకి వెడతానంటారు ! ఇంకొకసారి దేవాలయానికి వెడతా- నంటారు । ఎక్కడికి వెళ్ళేది స్పష్టంగా చెవ్ప రెందుచేత ౩”

“బిజారుకివెళ్ళి ఆపైన రాధాగోవిందుల దేవాలయానికి వెడతామ :”

“ఆయికే నేనుకూడా వస్తామ ! నడవండి 1”

అనుకున్నదంతా తల్మకిందు లయిందని నితాయీ నిశ్శబ్దంగా ననంత ముఖం. వైపు చూస్తూ విలుచున్నాడు.

శరీర వ్యాపారిణిది ఆత్యద్భుతమయిన వనిశితదృష్టి । వికాయా ముఖంకేఏి అలాగే చూస్తూ అల్లన వవ్వింఏి 1

కవి నీ

“*పన్సుని ఆలోచిస్తున్నారో కావ్త నాతో చెప్పకూడదా?”

విశాయా నమాధానం చెప్పలేదు ః

వసంత మళ్ళీ మొదలుపెట్టింది.

“వా సాంగత్యం విడిచిపెట్టి వెళ్ళిపోవాలని ఆలోచిస్తున్నారు కొదూ ః ఏం నాతో ఉండడానికి తలవంపుగా ఉందా ౪”

దావికి బదులుదెప్పడానికీ సిద్దంగా లేడు వితాయా. తలననితలంప్పగా హకా త్తుగా అడిగిన ఆ (ప్రశ్నతో నిణవునా విర్హాంతవడ్డాడు : వెనువెంటనే బాగా కంగారుపడ్డాడుః

*శ్రేద్స, లేదు! లేదు: అదేమిటి అలాగ మౌట్లాడతాపు ననంకా:। చాలు: చాలులే 1”

"మఖం కేపిచూ స్తే నాకలాగే అనిసించింది మరి । పారిపోతే ప్రాణాలు దక్కు తాయన్నట్టున్నారు మీరు; ఎవరో మిమ్మల్ని తాళ్ళతో కట్టి వేసినట్టు మాట్టాడు తున్నారు । నరే, మీరు వీదిలో నిలబడండి: నేము చీకనూర్చుకుని వప్తాను :”

విశాయా కాపైన నోట మాట వెలువడలేదు! వసంతచూప్పలు చురకత్తి అంచులేకావు! సూదుల మొనలు! అవి గుండె లోలోపలికి చొచ్చుకుపోయి (ప్రక్యణువు నిశితంగా పరిశీలించగలపవు । అతడు వెలుపలికి వెళ్లి విలదిడ్డాడు వనంక నెలాగ తప్పించుకుని పొరిపోవాలి! ఆ నంగతే ఆలోచించడం (ప్రారంభించాడు?

అబేనమయంలో విర్మల, లలిత, తమనేస్తాలు ఫిడేలువాలా, మొదటి నంఠ గాయకులతోకలిసి మద్యం సేవిస్తున్నారు. ఇక దున్నపోతువనంటి ఆ మహాకాయుడు పొర కెంతగానో మచ్చికయిన మనిషి: అతగాడొక ఆద్భుతన్య క్రి: ఉలుకు, పళాకులేకుండా ఓక ఆది. అంతములేవి మనిషిలా అలాగే పడ్‌ఉంటాడు । ఆతడు కంటపడగావే నికాయాకి ఆ వ్యక్తి వ్యవహారం అంతా ఒక్కసారి జ్ఞాపకంచేనుకోక తప్పలేదు; అతగెన్నడు పెదవి కదపడు : చింతపిక్కల్లాగ అందవికారంగాఉన్న వ్యర్రని కళ్ళుతెరిచి అలాగే చూస్తాడు అంతే! రాక్షసుడేమో అన్నట్టు తింటాడు : పగలంతా మస్తుగా నిద్రపోతాడు : రాత్రివేళ గొంతుదాకా మద్యం పట్టించినా మేలు కునే ఉంటాడు : అతవికెదురుగా ఒకలాంతరు. ఆవైన బాగా వెలుగుతున్న మంట! శూముర్‌ న ర్తకీగాయకబృందం నర్వదా పంచారం. చేస్తూంటుంది. అటువంటి పరిస్టికులలో బాబిల్లోకట్టిన ఇళ్ళ ఆవరణలలోకి రూసయౌొవనాలు అరీదుచెయ్యా

188 కవి అవి వ్యక్తులనేకులు వస్తూంటారు. ఆ నమయంలో ఆతనిదృష్టి వారిమీద (పనరించ శుండా ఉండదు. అయితే చాలానుందివిషయంలో మద్యపానంమైకంతో జోగు ఈున్న కళ్ళు కొంచెం తెరిచిచూడడంమ్మాత మే జరుగుకుండి! అంకే! ఆపైన మళ్లీ (ప్రశాంతంగా ఉండిపోతాడు ! విరంతర మద్యపొనదాహం తహతహవల్ల బాటిల్‌ ఒకటి వక్కనే పెట్టుకుంటాడు. సర్వదా నిర్వికారంగా తటస్థంగా హర్చుం టాడు. ప్రొథఢ వంటఇంట్లో మానెలో ఏదో వేయిస్తూంది.

ఆమె చాలా అపురూపవ్య క్రిః పెదవులమీద చిరునవ్వు చెంగలిస్తూనే ఉంటుంది: కావి ఆంతలోనే కళ్ళు రెండు జేవరించి గంలీరంగా మారిపోతుంది దృిందం లోవి వారందరు ఆ కళ్లకేసి చూస్తూనే హడిలిపోతారు। మళ్లీ మరుక్షణంలోనే ఆమె పెదవులమీద చిరునవ్వు : పాటలన్ని గళగ్రాహిగా పాడగలదు। రావి పాటంటూలేదు!: ఇరవై నాలుగు గంటలు గృహకృత్యాలలో మువిగిఉంటుంది. మదించి మైమరిచిన గ్యుర్రాల నన్నింటిని పగ్గాలతో అదిమిపట్టి జ్యాగత్తగా వడిసి స్తూంటుంది : రథము, రథికుడు, సారథి___.నమ_న్తము ఆ దళ నాయకురాలే :

విర్శ్మల నవ్వుతూ లోపలికి వచ్చింది.

“ఇదిగో, అన్నా, కొస్త ఈ బీద చెల్లెలిఇంటికి ఒకసారి రా.”

“ఏమిటి మీఇంట్లో విశేషం?” వితాయీ నవ్వుతూ అడిగాడు.

“లక్ష్మీవారంకదా, పొద్దున్నే భోజనం ముగిస్తాను, అన్నట్టు వసంత ఎక్కడ?” అపైన ఆ ఇంట్లో మద్యం బుటిల్‌ పైకెత్తి పట్టుకువి ఆమె కిలకిల నవ్వింది.

వితాయీ చేతులురెండు జోడించి మన్నించవలసిందవి విళ్శబ్దంగా సవినయంగా వేడుకున్నాడు.

ఫిడేల్‌వాలా అంతలో నే అక్కడికినచ్చి అందుకున్నాడు.

“అవునవును । వనంతవికూడా విలవవలిసిందే 1 చెనిపట్టుకులాగితే తలకూడా దానితోనే రావాలిగా 1”

అదేసమయంలో విశాయీ వెనకవైపునే వసంతగొంతు వేళాకోళం దోరణీలో *పళఠిధ్వనించింది.

“అయితే తల ఇప్పుడు పుణ్యంచెయ్యడంకోనం దియలుదేరింది. దానివెంటనే చెవికూడా వెళ్లవలిసిఉంటుంది. అయినా చెవికోప్‌ తీసుకు వెళ్లాలనుకుంటే అది వేరేకథ ;”

కవి 1

వనంత(ప్రనంగం వింటూంటే వికాయీకెంతో నంతోషం కలిగింది. *“వనంత ఎంత చమక్కారంగా మాట్లాడుకుంది :" అనుకున్నాడు. వెనక్కితిరిగి చూశాడు. మిక్కిలి భ_క్రిశద్దలున్న పూజారిణిలా ముస్తాదియింది వసంత ।; ఆమె నవ్వుతూ “*వడవండి మరి!” అన్నది.

వారిద్దరు నడుస్తున్న దారిపొడుగునా రెండువై పులా దుకాణాలెన్నో ఉన్నాయి. ఫలాలకోసము, మిగిలిన పూజొ(ద్రవ్యాలకోనము, మిళాయికోనము వనంక పూర్తిగా ఒకరూపాయి ఖర్చుచేసింది. ఒకపావలా మార్చి అన్నీ ఆర్జణాలుతీసుకువి వికాయా దోపిట్లోపోవ్‌ “వేబులో ఉంచండి.'” అన్నది.

అదేసమయంలో వితాయీ లోతుగా ఆలోచిస్తున్నాడు. “ఈ బంధనంలోనించి తప్పించుకుని బయటసడడ మెలాగ 1" ఆదే ఆలోచన; రాధాగోవింద దేవాలయం వించి తిగగివస్తున్న నమయంలో నే వ్యవహారం ఇంతా అమెతో చెప్పివెయ్యాలి! ఆయితే వసంత దావి కంగీకరించదు ! తీవ[క్రౌార్యంతో ఒక్కసారిగా చురకత్తి అంచులా మండిపడుతుంది ! గతర్యాతి ననంక మూర్తి అఆతనికష్టైదట ఇంకా అలాగే తళతళలాడుతోంది! కనక ఇంకొకమార్షం ఆలోచించాలి: తిరిగివచ్చేసమయం లోనే వసంత వింటికి వంపించివేపి, అక్కడినించే అలాగే చల్లచల్లగా జారి పోవాలి: దానికి ఏదో ఒకవంక దొరకకపోదు! [గ్రామస్టు లెనరితోనో మాట్లాడ వలిపినవని ఉందవి, అలా తిరిగినస్తావని చెబుకాడు ।! ఆ వంక బాగానే అతికిందవి అదే గట్టిగాపట్టుకుని కూర్చున్నాడు. అదేసమయంలో వసంత ఆతవి దోపిట్లో అర్భణాకాసులు పోపింది.

కమబొమలు ముడిచి ““ఎందుకివి?”" అవి అడిగాడు వితాయీ.

“అమ్మయో్యో । దేశంలోఉన్న కుంటివాళ్లు. గుడ్డీవాళ్లు ఆందరు దేవాలయావికి వెళ్ళే దారిలో వే పోగువడ్డట్టుంటారు 1 దానం చేదాము :””

మృదువుగా నవ్వి వికాయీకేపి చూపింది వనంత. అంతలోనే ఎంతో ఆశ్చర్య వడి బొమముడివిరిచి అడిగింది.

“ఎమిటలాగ ఆలోచిస్తున్నారు

కంగారువడి. అంతలో నే ఆవేమిలేదవ్నట్టా అభినయిస్తూ నవ్వాడు వితాయా.

“ప్పన్సీ ఆలోచించడంలేదే

కశ0 ళవి “ప్పట్టి ఆలోచించడంలేదా 1? వితాయా మళ్ళీ అభినయం మొదలుపెట్టాడు. “నిన్ను ఆర్థంచేసుకోలేకపోతున్నానే ! అని ఆలోచిస్తున్నాను వసంతా?” చిన్నగా నవ్వాడు. ఆ అభినయంచూపి వనంత ఎంతో ముగ్గురాలయింది | "పాపం, ఈ కుంటివాళ్ళు, గుడ్డివాళ్ళు ఎన్నెన్నికష్టా లనుభవిన్తున్నారో చూడండి ; అయ్యయ్యో 1” అలాగంటూనే ఆమె విలువునా వణికింది. వితాయా ఈమారు విజంగానే నిలు పునా విర్హాంతవడ్డాడు। ఇవేమిటి? వసంత కళ్ళవిండా వీన్లనిండి చెక్కిళ్లు మీద వ్రవహి స్తున్నాయి : కళ్లురెండు తుడుచుకుని ఆమె మళ్ళీనవ్వింది. ఆ నవ్వు చాలా విచ్శితమయిందిః శిఠాయీ తనజీవితంలో అటువంటి నవ్వు ఎన్నడు చూడలేదు: అలాగ నవ్వుతూనే వనంత మొదలు పెట్టింది. “నా నె త్తీమీదకూడా కష్టాలెన్నో విరుచుకుపడ్డాయి నిన్ననేకదా దగ్గుతోబాబు ర క్తంపడుతున్నదని మీతో చెప్పింది: నాది చాలా గడ్డయిన దగ్గురోగం | కనకనే తాంబూలంలో పొగాకు కొంచెం కలిపి వేసుకుం టున్నాను. ర కృంపడిందంకే, అదితెలి స్తే నలుగురు నామీద జాలిపడరుః ఆ రక్తం చూ స్తే నామట్లుకి నాకే భయం వేస్తుంది ; దావికేపి చూడకుండా ఉంటేనే హాయిగా ఉంటుంది! ఈ సంగతి మా బృందంలోవాళ్ల 'కెవళ్లకి తెలియదు! కాని ఒక్క పిన్నికి మాతమే తెలుసును! అయినా ఇప్పటికిళూడా చక్కగా పాడగలను | వృత్యం చెయ్యగలను £ అందచందా లున్నాయిగదా అని, అందరు మెచ్చుకుంటు న్నారుగదా అని నన్నింకా ఈ బృందంలో ఆశ్హేబెట్టారు : ఎన్నడయినా నాలుగు రోజులపాటు మంచానపడితే నన్నింక ఈ దళంలో ఉండనియ్యరు। కొస్త మంచి తవం చూపించాలనుకుం టే ఎవరినయినా తోడుఇచ్చి ఇంటికిపంపిస్తారు. లేకపోతే ఎక్కడ రోగంముదిరితే అక్కడే విడిచిపెట్టి వెళ్ళిపోతారు: ఇలాగ చెట్టుకింద వడిఉండి తీసుకుని తీసుకువి చావాలి! ఇంకా ఊపిరిఉండగా నే నక్కలు, కుక్కలు పీక్కుతింపే తింటాయి!”

కవి శ01

ఆ (వసంగం విని వితాయీ విలువునా వణికాడు.

“వసంతా 1

అమే తిరిగి అందుకున్నది.

“ఇదంతా అక్షరాలా నిణం। ఇదే నా లలాట లిలితరేఖ! ఈ రేఖ ఇంకా పాడవుతుంది! మీరొకసారి ఆ స్టేషన్‌లో పాడారు జ్ఞాసకంఉందా, “పూలతో, ధూళితో న్యాసేమ:” అని? ఆపైన నాకు ధరూతోనే, మట్టితోనే (పేమ కొనసాగు తుంది

మరికొన్నిక్షణాలపాటు మౌనంగా ఉండిపోయి అమె తిరిగి అన్నది.

““గరికగడ్డీరనంతాగితే కొన్నాళ్ళదాకా జబ్బు కొంచెం విమ్మళిసుందిః అశ సళ ఏ మ్మళిస్తు

(ప్రతిదినము కెల్ల వారుజామునే లేచి, వనంత గరికగడ్డితెచ్చి, దానిరసంతీపి తాగు ఈూంటుంది. ఆ పని చాలా రహన్యంగా చేస్తుంది. అయితే నియన్మప్రకారం రనం తాగడానికి వీలుపడదు. ఒక దారి, తెన్నులేని ఆమె విశ్ళంఖల జీవితయా(త్రలో వియమం సాధ్యపడదు. అయినా మధ్యమధ్యన (ప్రొఢ జ్ఞావకంచేస్తూనే ఉంటుంది. “వనంకా, తెల్లవారుజామునే లేచి గరికగర్తిరసం తాగావా? అని అడుగుతుంది.

వనంత ఒక్కొక్కప్పుడు తెల్లవారుజామునే మేలుకో గలుగుతుంది. రనం జౌ(గ_త్తగా తీనుకుంటుంది. అలాగ లేవలేవినాడు పెదవులు నంకరగాతిప్పి నమా ధానం చెబుతుంది.

“చ ప్లే ఈడ్చిపారేయిద్దువుగాని లే పిన్నీ । వేనింక ఆ రనంమా[త్రం కాగలేను; ”

అయినా దగ్గు ఎక్కువయినప్పుడు బాగా కంగారుపడి గరికగడ్డికోనం పరుగులు పెడుతుంది ః ఆ గడ్డికోనం తడుములాడుతూ లోలోవల దుఃఖపడుతుంది.

దేవాలయానికి వెశ్లేదారిలో నే వారిద్దరిమధ్య ఆ నంభాషణ వడిచింది. ఆ వృత్తాంతం అంతా వింటూంటే నికాయీకి ఎంతో వేదన, విచారము కలిగాయి. ఆకవి హృద యంలోనుండి గభీరమయిన నుదీర్చ విశ్వానమొకటి వెలువడింది. అలాగ నవ్వు శూనే ననంత తన వ్యాధిబాధలనిషయం చెప్పినధోరణి ఆతని హృదయంలో అలాగే హత్తుకుపోయింది ॥

అంతేకాదు ! అలాగ వవ్వుతున్నన్పుడు ఆమె పెదవుల కొనలలోనుండి ర క్త రేఖ లుదృవిస్తున్న క్లే స్ఫురించింది । “అలాగే విడిచిపెట్టి వెళ్ళిపోతారు : చెట్టుకింద

102 కవి పడి అలాగే చచ్చిపోవాలి ః (బితికిఉండగా నే కుక్కలు, నక్కలు పీక్కుతింటాయి 1” ఆవి ఆమె చెప్పిన మాటలసంఘటనల చిత్తరువులు ఆలాగే వితాయా హృదయంలో నాటుకుపోయాయి । అవైన అతని భూతభవిష్య త్తులు రెండు ఒక్కమారుగా హరిం చుకుపోయాయి : ఇక ఆమె నలాగ విడిచిపెట్టి పారిపోవాలన్న ఆలోచనే అకనిలో మొలకెత్తలేదు 1! ఇంక ఏదో వంక పెట్టాలన్ననూకే పూర్తిగా మరిచిపోయాడు? తలనంచుకువి విళ్శబ్దింగా వనంత వమసనరించాడు. మరికొన్ని తణాలతరవాత ఆమె తిరిగి మొదలుపెట్టింది. ఇప్పుడు వసంత గొంతులో విషాదచ్చాయకూడా న్ఫురించలేదు । వరిహానధోరణీలో నే మృదువుగా నవ్వింది. “*మనం ఇద్దరు కలిసి జోడుగా 'పెళ్ళిముళ్లు వేసుకుందామా? పెళ్ళినాటి కొంగు ముళ్ల 1” వసంత ఆ మాటలన్ని బాగా వేళాకోళంగానే చెప్పింది! ఎంతటి విచికవ్యక్తి వసంత 1 ఇన్పడివ్పుడే ఆమె తన మృతినంగతి (ప్రస్తావించింది ః కాని అంతలోనే ఆది ఆంతా మరిచిపోయింది ః వితాయీ కశ్లైత్తి వసంత ముఖం కేసి చూశాడు. మరికొన్ని క్షణాలవరకు అలాగే శెష్పపాటులేకుండా చూశాడు, పదునుపెట్టిన చురకత్తిలా తళతళలాడే వనంత నేశ్రాంచలాలు ఎప్పుడో ఓకనాడు కీణించి ఉక్కుపొడిలా చిన్నచిన్న శకలాలైై పోగలవని స్ఫురించగానే ఆతనికెంతో ఆవేదన కలిగింది. “చ్రూశారా?ొ వనంత నవ్వింది. “"ఆ( చూశాను 1” *+ప్రమిటి చూశారు? మొగలిప్పప్వుకూడా ఎండిపోతున్నది : కళ్లచివరలు నల్లి బడిపోతున్నాయి 1” అప్పుడుకూడా వనంత "పెదవులమీద అదే దరహానరేఖ ! ఆది చాలా అద్భుత మైన నవ్వు వితాయీ నోటితో సమాధానమేమి చెప్పలేదు । కాని చెయ్యిచాచి ననంతచీర చెరగు అందిప్కచ్చుకువి తన కండువా అంచుతో ముడివెయ్యడం (ప్రారంభించాడు. ఆది గమవించి వనంత అదిరిపడింది 1

కవి 198

“అదేమిటి అలాగ ముడి వేస్తున్నారు ౪”

అది ఒక విచ్వితవేదనతో మేళవించిన ఉద్వేగము! ఆపైన ఆమె తనరీర చెరగు వెనక్కి. లాక్కుంటూ అన్నది.

వద్దు ః వద్దు ః వద్దు : ఛీ; అదేమిటీ? ఆమాట నేను ఊరికే వేళాకోళావికని అన్నాము: అంతే! అదంతా నిజమే అనుకున్నారా?”

(వ్రనవ్నహానంతో నికాయీముఅం (వపుల్లమై వికనించింది. అతడన్నాడు.

“మడి ఇంతకుమునుపే పడిపోయింది వనంతాః మరి లాగకు। నేవేకనక ముందే చనిపోతే, అనాడు నీ వీముడి విస్పివేద్దువుగావి 1 ఒక వేళ నీవేకనక ముందు మరణిప్తే, ఆవాడు నేవీ ముడి విప్పివేప్తాను :”

వనంతముఖం కణంలో వేరొకవిధంగా మారిపోయింది! గాలివానలో వచ్చ బడిన రావిఅకులు కదలాడినట్లు ఆమెపెదవులు కంపించడం (ప్రారంభించాయి. ఎ(ర్రవిముఖం వనిమేషకాలంలో తెల్లఐడిపోయింది ! అఖిమానవతి, గర్విస్టురాలు వసంత ఆదేక్షణంలో వట్టి విచ్చక త్తెగా మారిపోయింది 1

విశాయా ఈసారి నప్వుతూ అన్నాడు.

“రా. రా, మరి: నాకింక ఓరిమిలేదు ! దేవాలయం గడసలో అడుగుపెట్టిన తరవాత కోవగించకూడదు :”

“కోపమా ? నాకుగాని కోనంవ స్తే మీరది నపాంచగలరా ?”

“కాళ్లు పట్టుకుని (ద్రికిమాలుకుంటాను! రామరిః రా” నికాయా నవ్వాడు.

వారిద్దరు ఇంటికి తిరిగిరాగా నే పెద్ద కోలాహలం చెలరేగింది ! లలికా విర్మలల మర్యపానోన్మ త్తత ఆ నమయంలో మరింతగా పెచ్చుసెరిగిపోయింది ! మెడలలో పూలదండలతో పెళ్లిముడులతో వసంతా నికాయీలిద్దరు కంటనిడగానే వా రుభళ యులు మంగళసూచక ధ్వమలతో అభినందించారు. అ ముడులు విప్పాలని వనంత గావి, నితాయీగాని మరి తలపెట్టనే లేదు 1

వితాయీ నవ్వడం మొదలుపెట్టాడు. ఆశ్చర్యం ; అతవి కేమాత్రము వళ్చాత్తానం గౌవి. సంకోచంగావి, విడియంగావి కలగలేదు ! అన్నింటికన్న మించిన ఆశ్చర్యం ఇంకొకటి ! నసంత ఎంతో పిగ్గువడింది । ముడి వేసిఉన్న వితాయీ ఉత్తరీయం పట్టు ఈవి లాగుతూ సిగ్గుతో తలవంచుకుని ఆల్లనల్ల న నవ్వుతూ ఇంట్లోకి వెళిపోయింది 1

కేదలా13

కేక కవి పదిహేడు

చర్తకీగాయకబృందం ఒకేచోట ఎవ్వుడు విలకడగా ఉండదు, నర్వదా నంచారం చేస్తూంటుంది. నృత్యగానాల వివోదాలతోవాటు శరీర వికయవ్యాపారంకూడా కొనసాగుతూనే ఉంటుంది. ఈ బృందం ఒకగ్రామంనించి మరొకగ్రామానికి ఒక (వ్రదేళశంనించి మరొకప్రదేశావికి (వయాణీస్తూంటుంది. ఎక్కడెక్కడ ఏ యే ఉక వాలు, తీర్థాలు జరిగినా అక్కండి కీ దళం పోతూంటుంది. ఆ యా తీర్థాల ఉత్సవాల తిథులు, తేదీలు మొదలయినవన్ని ఈ దళానికి హృత్కవిలె :

ఈ బృందంవారు వీరభూమ్‌నించి మూర్షి దాబాద్‌ కువెళ్లి. కాలినడకతోను, ఎడ్ల విశ్శమీద. రై లుబళ్ళమీద, ఆపైన పడవలమీద గంగానది అవతలితీరం చేరు కుంటారు. అటుపిమ్మట రాజసామపా, మాలదహ్‌. దినాజ్‌ పూర్‌ పర్యంతము తిరిగి, ఆషాఢమానం (ప్రారంభావికి ఇళ్ళకి మళ్లి పోతారు. అటువంటి ప్రతూణాలలో ప్రౌఢ అంటూఉంటుందిం

“*ఈపైన మనం వద్మావదికి అవతల కొంచెం కిందుగా దక్షిణానికి వెడదాను. పద్మ అవతల బాంగ్లాదేశంలో మనన్బిందానికి చాలా 'పెద్దపేరుంది ;” అప్పుడు విర్మల అడుగుతూంటుంది.

“పిన్నీ, పద్మావది అవతలి తీరానికీకూడా వెళ్లావా సీవు ?”

విర్మల (ప్రశ్న పూర్తికొాకముముపే పిన్ని పద్మ అనతలి తీరానికి సందింధించిన విశేషాలు చెప్పడం మొదలుపెడుతుంది.

“వెళ్ళావా అవి అడుగుతున్నావా ? అమ్మయ్యో : అక్కడ ఏమికోలాహలం 1”

ప్రౌడ అపైన మరికొన్ని క్షణాలపాొటు విిశాంతి తీసుకుని కాళ్ల బారజాపి పోకచెక్కలు ముక్కలుచేస్తూ చెబుతూంటుంది.

“క్రా స్త కాళ్ళనొప్పికి తై లం మర్దవాచెయ్యమ్మా, వద్మానది అవతలివైపు కథ లన్ని చెబుతాను, విందుపుగాని,””

కవి 185 ఈరవాత ఒకవేడి నిట్టూర్పువిడిచి పెట్టి నెమ్మదిగా మొదలు పెడుతుంది.

“మేం, ఎంతెంత గడించేవాళ్ళమో, ఎంతగొవ్సగా నృత్యంచేపేవాళ్ళమో మీకేమితెలుసను ; ఏమిదేశమది ః బాంగ్లాదేశం అం'ే వంగారుదేశమే ; ఆది ఏమి పారవంతమయిన నేలః నంవత్సరంపొడుగునా లక్ష్మీ కలకలలాడుతూంటుంది £ ఆఅసలక్కడ పోకచెక్కలు కొనుక్కోవలిపిన అవసరమే లేదు, తెలుసునా? అన్నీ పోకతోటలే; ఊరికే ఆ తోటలలోకివెళ్ళి పోకలు ఏరుకురానడమే; అంతే: ఆ పోకవెట్లా మనదేశంలో కాటిచెట్లల్లా ఉంటాయి తెలునునా? దారికిరువై పులా ఎటుచూసినా జనపచేల బొలాలే ;"”

ఆమె చేతులురెండు పొడుగ్గా. ఆటు, ఇటు చాపి, ఆ జనవచేలపొలాల వైశాల్యం వ్య క్టీకరించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. ఆపైన మళ్ళీ మొదలుపెడుతుంది.

“ఆ పొలాణున్న వర్తకు లెంతగొప్పవారవి : వా రెంతటి ధనవంతులో ఎవ్వరు విర్ణయించలేరు | అక్కడి ఎంతెంత పెద్దపెద్ద పడవలున్నాయని!: ఆ వ్యాపారు లెంఠటి బొదార్యవంతులని ; వారిచేతుల కెముకలే లేవు । బహుమతులి స్తే ఆర్బలు | రూపాయలు అంతే। ఎక్కడ పావలాకి తక్కువలేదు ! అక్కడ ఎంత సోయిగా కాలం గడిచిపోయేదని ;: ఇంకా అక్కడ ఎన్నెన్నిరకాల చేసలున్నాయో: తింటే అక్కడి పచ్చిమిరవకాయలే తినాలి ;””

ఆఅ మాటలు వింటూంజే లలిత నోరూరుతుంది.

అక్కడికి మమ్మల్ని అందర్ని ఒకసారి తీసుకు వెళ్ల పిన్నీ $"”

దావీమీద ఆమె సమాధానం చెబుతుంది.

“అమ్మా. రామాయణమే లేకపోతే ఇక అయోధ్యకూడా లేదన్నమాపే ఇప్పుడాదేశంలో మనంఅంపే అంతటి ఆదరంలేదు! మే మా దేశానికి వెళ్ళే రోజుల్లో పోటీపొటకచేరీలు జరుపుచూతండేవాళ్ళం । ఆరోజుల్లో ఉస్తాదులు మంచి రసవంతమయిన పదాలు రచించేవారు! ఆ పదాలన్నీ మేము పాదేవాళ్ళం! అటు వంటినభ లిప్పుడు ఎక్కడజరుగుతున్నాయి! అ పాటలు పాడేటప్పుడు చక్కగా తిలకాలు సరిదిద్దుకోవాలి : మెడలో దింగారునగలు పెట్టుకోవాలి: ఈ రోజుల్లో అటువంటి కచేరీలు జరిపితే వినేవాళ్లైనరు? ఆ పోటీపాటకచేరీలతో నే యుముర్‌' వద్ధతి దియలుదేరింది [”

196 కవి

పిన్ని మాటలన్నివివి ఫిడేల్‌వాలా అడిగాడు.

*ఆ దేశంలో పాడేపాట లెన్వుడయినా విన్నావా పిన్నీ 1”

“వివకేం? చాలా సౌగనయిన రాగాలు |

పొడ ఆ పాటలు కొన్ని మనస్సులో పాడడానికి (ప్రయత్నించింది. ఒకటి రెండుసారులు అలాగ వపయత్నించి, శరన్సు పంకించింది.

“ఆబ్బే ! ఎంత (వయత్నించినా తిన్నగా రావడమేలేదు 1”

ఫిడేణవాలా మనస్సులో ఏదో ఆలోచించుకువి ఫిడేలుమీన కమానువేసి ఒకటి రెండుసారులు వాయించాడు. వెంటనే ప్రొఢ అందుకున్నది.

“బానొను । అదే అదేరాగం । అదేవరన

కొవి ఫిడేల్‌వాలా ఆంకలోనే ఆ వాద్యం విలిపివేశాడు.

నిర్మల ఆ రాగం కొనకంటా విందానువి చెవులు రెండు రిక్క౦చుకువి కూర్చు న్నది, కావి అత డలాగ తటాలున ఆపివెయ్యడంతో నే బాగా చిరాకుపడింది.

“ఆయన ఆదొకతరహా మనిషి! వాద్యం మొదలుపెట్టాడో, లేదో । అంతలోనే విలిపివేశారు :”” విర్మలకెంతో (ప్రియతముడు ఫిడేల్‌నాలా చాలా విచిత్రమయిన వ్యక్తి: పొద్దన్తమానము ఫిడేల్‌ పట్టుకుని కూర్చుంటాడు : కమానుకి మణీపూన వట్టిస్తాడు. (క్రుతులపిడులు వట్టుకువి గట్టిగా బిగిప్తాడు : తీగ తెగిపోతే మళ్లీ తీగ విగిస్తూ కూర్చుంటాడు ॥ ఒకప్పుడు ఫిడేల్‌ మీద దుమ్ము దులుపుతాడు. ఒకప్పుడు అది అంతా జా(గత్తగా తుడుస్తూ కూర్చుంటాడు. ఒక్కొక్కప్పుడు ఎంతో (వ్రయత్నంమీద సంపాదించిన వార్నిప్‌ సీసా పట్టుకువి ఫిడేల్‌కీ వార్నిప్‌ పూస్తూంటాడు. కానీ ఆంత ఎక్కువ సేప్ప ఫిడేల్‌ ఎస్పుడు వాయించడు । వేదికమీద ఉన్నప్పుడు చక్కగానే వాయిస్తాడు. ఏదయినా కొత్తపాట వాయించవలిసినప్పుడు పాధన చెయ్యడంకోనమే వాయిస్తాడు.

ఆయితే ఆత డెప్పుడు ఫిడేల్‌ చేత్తో పట్టుకునే కూర్చుంటాడని, ఎన్నడు ఏ పాట వాయించనే వాయించడవి అందరు ఆశ్చర్యపడుతూంటారు : కమానులాగుతూ (శ్రుతులు నరిచెయ్యడంలోనే జీవితం అంతా చెల్లిపోతుంది: అయితే ఒకొక్క నాడు ఒకొక్కప్పుడు అర్ధర్వాతివేళ అందరు నిద్రిస్తున్న నమయంలో చాలాసేపు

కవి న! ఫిడేలు వాయిస్తాడు: ఆది ఒక విశష్టమయిన నంగీఠకం : అన్నాళ్లపాటు అలాగ మాట్లాడ కూరుకువి, ఒక్కనా డలాగ వాయించడానికి ఓక కారణ మున్నది; ఆ కారణ మేదో వితాయీ కనిపెట్టాడు. అగంతుకులు కొందరు నిర్మల ఇంటికి వచ్చి ర్యొత్రి తెల్లవార్లు ఒక మహోత్సవం జరిపినస్పుడే ఆత డలాగ వాయిస్తాడు. కనకనే ఈవేళ తప్పకుండా ఫిడేల్‌ వాద్యం నిరంతరంగా కొనసాగగలదవి విశాయీ నిర్ణ యించుకుంటాడు.

అది చాలా అద్భుళమైన నంగీతం 1 దావికి నందిందించిన వాద్యం (ప్రారంభం శాగానే వితాయీ జా(గ త్తగా వింటాడు. కటికిదీకటిలో ఒంటరిగా ఒక చెట్టుకింద కూర్చుని ఫిడేల్‌వాలా ఆ అద్భుకసంగీతం (ప్రారంభిస్తాడు. కొవి ఎవరయినా దగ్గిరికి వచ్చి కూర్చున్నారంకే నరి: వెంటనే ఫిడేల్‌ కిందసెప్పేస్తాడు ! ఆంత ర్యాశ్రివేళ, అంటే విర్మలఇంట పెద్ద ఉత్సవం జరుగుతున్ననాటి ఆర్ధర్మాతివేళ ఆ సంగీకం వినటంకోసమే నికాయీ వి(ద్రామధ్యంలోకూడా మేలుకుని అలాగే వడుకువింటాడు. ఆర్జర్యాత్రివేళ ఫిడేల్‌ సవ్వడి వినబడీ వినబడగానే అతనిక్‌ మెలకువ వస్తుంది,కాని లేచి కూర్చోడు. ఆలాగే పడుకుని వింటాడు, ఇంక దున్నవంటి అవ్య క్రి ఒక్కం డున్నాడు | కాని ఫిడేల్‌ వాలా అతవిమాపే పట్టించుకోడు । ఆతవిదృష్టిలో ఆ దున్న ఒక మనిషే కాడు! వట్టి జడనదార్హము । అతగాడు విళ్శద్దంగా వడిఉండి, ఎర్రని కన్లు రెండు తెరిచి మదవిహ్వలదృష్టితో అంధకారంకేసి చూస్తూంటాడు ॥ ఆంతే ।

లలిక కెంతో ఆత్మీయుడు నంతగాయకుడు. అత డెప్పుడు ఏదో ఒక దానిమీద వాదోనవాదాలు సాగిస్తూంటాడు. ఆ వాదోపవాదాలన్ని దాలానరకు తవిలావాలాతోనే పాగుతూంటాయి. తబలావాద్యంలో న్వర తాళాలమీదే వారిద్దరి మధ్య వాదం బయలు. దేరుతుంది. వంతగాయకుడు అప్పుడప్పుడు లలితతోకూడా తగాదా పెట్టుకుంటాడు. ఆవైన ఆమె అతనిని ఇంటిలోనించి బయటికి వంపించివేస్తుంది. వంతగాయకు డటుపిమ్మట ఆ విషయంమీద (ప్రొధదగ్గిర ఫిర్యాదుచేస్తాడు. ఆమె తీర్చులో ఓటమి ఎవరిదయినా, ఆతడే లలితదగ్గిర క్షమావణ వేడుకుంటాడు । “తప్పంకా నాదే 1 ఓడి పోయానవి ఒప్పుకుంటున్నాను ।; మరి ఎన్నడు ఇటువంటి సని చెయ్యను : చెవులు 'రెండు నులుముకుంటున్నాను :” అంటాడు. వంతగాయకుడు నిజంగానే చెవులు “రెండు నులుముకుంటాడు

188 కవి

విర్మల, ననంత కలిపి అతనికి “చుంచు'” అవి పేరుపెట్టారు. అయితే అది ఆంకా రహస్యంగానే జరిగింది. లేకపోతే లలిత తగాదా లేవదీసి పెద్ద గొడవ చేస్తుంది. వంతగాయకుని కిది తెలిపినా కోపగించుకోలేదు. నవ్వి ఊరుకున్నాడంతే ;

తబలావాలా కొక (పియురా లంటూ ఎవ్వరు లేరు! ఒకవేళ (వియురాలు దొరి కినా ఆన్లే కాలం ఉండదు : ఆతవి దొక వింళధోరణి ! ఎవరినయినా (ేమి స్తే వారి పొమ్ము రహన్యంగా కాజేస్తాడు ! మనిషి చాలా గట్టివాడు. విర్మల, లలిత ఇద్దరు ఒకొక్కవ్పుడు ఆతనికి (ప్రియురాళ్ళే । కొని ఇదే కారణంవల్ల ఇద్దరితోను ఎడబాటు ఏర్పడింది. అయికే ఆతడు తబలావాద్యంలో బాగా చెయ్యితిరిగిన మనిషి. మంచి తాళక్టానం కలవాడు. ఆపైన తదలామీద చెయ్యినగికే చాలా తియ్యగా మోగు తుంది: ఒకసారి సొమ్ము కాజేసి బృందంతో తగాదావడి దావిలోవించి తప్పు కున్నాడు. అసైన మరికొన్నాళ్ల కే తిరిగివచ్చాడు. అతగాడు బొ త్రిగా శీలవిహీనుడు. రాత్రివేళ తబలా వాయిస్తాడు. పగలంతా తార్పుడువ్యవహారాల్లో తిరుగుతాడు.

విర్మల, లలిత ఇద్దరుకలిపి “వసంతకోకిలొ అని వితాయీ కొఠ పేరుపెట్టారు.

ఆ నంగతివిని వసంత, నికాయీ నవ్వుకున్నారు.

నూతనజీవితంలో ఈ పరిస్పితులమధ్య వితాయీ రోజులు గడీపివేస్తున్నాడు. జీవిత్వవవాహంలో పడి. ఎక్కడివించి ఎక్కడికి కొట్టుకునచ్చాడు ; చిన్నరాణి అక్కడ ఆదృళ్యమైపోయింది । రాజా ఎక్కడ ఉన్నాడు ? ఇవన్నీ ఆలోచిస్తూంటే ఆతనిహృదయంలో చెయ్యిపెట్టి కలగించివేపినట్టయింది వెంటనే ఆక్కడివించి పారిపోవా లనిపించింది. కొవి వనంతము ఖంకేపి చూచి అవని చెయ్యలేకపోయాడుః అతడు వేసినముడి నానాటికి బిగిసి పోతున్నది కావి ఆవంతయివా నడలడంలేదు । (వ్రతిదినము అనేకమయిన కష్టనష్టా అనుభవిస్తున్నాడు. ఒకచేత్తో కన్నీరు తుడుచు కుంటున్నాడు. పాటకచేరీలలో వేరొకచెయ్యి (పేక్షకులవై పు చాదుతున్నాడు: అ విధంగా నిన్ఫృహతో, విరక్తితో ఒకవిధమయిన ముసుగు కల్పించుకున్నాడు. అందువల్ల వితాయీ ఎటువంటి పరిస్థితిఅయివా తేలికగా సహించగలుగుతున్నాడు. అయితే ఈ నహనశీలత అవధి అతని కేమాతము సంకుచికత్వం కలిగించలేదు ॥ వనంత వాతడు (పేమిస్తున్నాడు । బిగి కౌగిలింఠతో గుండె కదుముకుంటున్నాడు £ ఆంతమా(కంచేత చిన్నరాణిని మరిచిపోలేదు । వసంతఇంటి కెవరయినా నూతన

కవి 1909 రనికులు వచ్చినప్పుడు, చెట్టుకింద వడుకువి చిన్నరాణీవిగురించి ఆలోచిస్తున్నాడు. ఒక్కొ-క్కవ్చుడు ఆమెనుర్దేశించి విరహగీళిక లల్లాతున్నాడు, అతని హృదయంలో (ప్రతిదినము కొ త్తగీతికల చరణాలు జూంజుమ్మవి మారు మోగుతున్నాయి । “వసంత కోకిల”” అన్న పేరుమీద ఆత డొక గేయం రచించాడు. కవికాగావాల పోటీపాట కచేరీలో ఏదో మాటమీద పట్టుదలవచ్చి ఆ పాట కాస్త పాడేశాడు:

“వసంతకోకీల గీతిక యుంకొరం వినలేదా మీరు: వీణా వేణువులు రెండు దానిముందు తీనికళ్తే £ ఆ గీతికముందున్న అన్నిపాటలు శిరన్సులు వంచివేళాయి :”

ఆతని “కోకిల” అన్న పేరే నలువైపుల మార్ముమోగింది. ఇంకా "నల్లని కోకిల” అన్న పేరుతోకూడా అందరికి సువరిచితు డయినాడు।

ఇంత (ప్రపిద్ది రాకమునుపే ఆతడెన్నో కొ త్తపాటలు నేర్చుకున్నాడు. మరికొన్ని కొ త్తకొ త్తకృతులు "సేకరించాడు. (ప్రసిద్ధలయిన పురాతన కవిగాయకుల కృతు లెన్నో ఆతనికి కంఠనంగా నచ్చాయి. హరుకొకూరు, గోపాల్‌ ఉరియా, పాళ్ళాత్య కవిగాయకుడు ఆంటనీసాహేబ్‌, భోలామయరా మొదలయిన కవిగాయకుల కృతులు మొదలుకుని, వితాయీ గురుపీఠంలో (ప్రతిష్టించుకున్న తారణమండలకవిగాయకుని కృతులవరకు...._. అన్ని సేకరించుకున్నాడు. ఇంకా వారికి నంబంధించిన కొన్ని గాథలు కూడా సేకరించాడు వితాయీి. ఆయా అవనకాళాలలో అతని భానన ఆవేళ నూతన మార్గాలలో వరుగుణు పెట్టింది. ఒకనా డఠడు తన న ర్తకీగాయకబృందంలో శ్రీల లక్ష్మీ వతకథకూడా ఒక కొత్త ఛందస్సులో కూర్చి రచించాడు.

అక్షీవారంనాడు ఆ వృ శ్రాంతం అంతా విని ననంత నిశ్చేష్టితురా లయింది £ ఆమె ఆనాడు ఆ (వ్రతకథ అంతా విన్నపిమ్మట ఇంట్లోకీవెళ్లి భోజనం ఏర్పాటులన్ని ముగించుకుని వితాయీచేతికి పసాదం కొంత అందించింది.

అదేనమయంలో ఆడిగాడు కవిగాయకుడు.

“వ్రతకథ వినడం అంతా పూ ర్తిఅయిందా ?”

“అయింది.”

“"ఆయికే నాదగ్గిరకూడా ఇంకొకపారి విను :”

“ఏమిటది 1” వసంళ ఆళ్చర్యపడి అడిగింది,

శంక కవి “లక్ష్మీ కథ $” అలాగంటూవే చెయ్యి వనంతవైపు చాచి కవితాగానం నంవదాయ ధోరణిలో శాగవరనలో పొడాడు. ( “వమో నమో లక్షీదేవీ: నమో నమో నారాయణీ వైపంఠనాథుని రాజీ; జనవీ। సువర్షన్వరూపిజణీ | నూరురేకుల కెందామరపై నీ నివాసము 1 కాపుననే “కమలా” అన్న సువిఖ్యాతనామదేయము । నహించ వేన్నూతము పాతిత్యకృత్యాలు ః కవకనే నీవు నర్వదా చంచలమ్నూర్తివి: తల్లీ 1” అది విన్నపమ్మట మరి వసంతనోట మాళే వెలువడలేదు మిక్కిలి జిజ్ఞాసతో అడిగింది. ““ఎక్కజ్జీంచి నంపాదిందా రిది ! కొత్తపాటల పున్తక మొకటి కొన్నారుగదా। చావిలోవించే పేకరించా రనుకుంటాను ?”” నమౌధానం చెప్పకుండా నితాయీ నవ్వా డంతే 1 “వమాధానం చెన్స రెందువల్ల ?”" “ముందు నాపాట పూర్తిగా వినవేమి? అఖరిచరణం వింటే అంకా నీకే శెలున్తుంది గదా: “అధముడు నితాయా వనంతకోకిల ః లక్ష్మీదేవి కంజలిఘటించి రచించె విది ఆంతయు నినుడీ ఉల్లానంతో, ఆశ్చర్యంతో ఉప్పొంగిపోతూ కంగారునడుతూ గర్వాభిమానవతి వసంత పరిగెత్తుకువెళ్ళి అందరిని ఎలుగెత్తి పిలిచింది “ఓ పిన్నీ । లక్ష్మీ దేవిమీద పాట రచించారు! రండి॥ రండి: వినండి!” “ఏమిటీ ? ఎవరు?” (ప్రొఢ ఇనుమడించిన జిజ్ఞాసతో (వ్రశ్నించింది. వనంత వగర్భుకుంటూ నమాధానం చెప్పంది: “లక్ష్మీ దేవిమీద పాట: రచించినవా రెనరో కాదు: వీ అల్లుడుగారు :” ఆవేళ సాయంత్రం తనఇంట్లో ఒకనభ ఏర్పరిచి అందరికి ఆ కవిగాయకుి పాట వివిపించేదాకా ఆమె విడిచిపెట్టలేదు ॥

కవి ల!

ఆ కృతి విని బృందంలోనివారు ఇనుమిక్కిలిగా ఆశ్చర్యవడ్డారు : విజంగానే అ పాట చాలా చక్కగా వచ్చింది. వితాయీకి నుపరిచితులయిన కవిగాయకులు కొందరు కవిఠాగానాలతోపాటు, కృతులు, చిన్నచిన్న పాటలు, కొవ్నిగేయాలు అవ్పుడప్పుడూ రచిస్తూంటారు. కాని ఇలాగ ఒక పుణ్య(వ్రతకథ తీసుకుని గీఠికలు రచించరు. (ప్రాచీనకాలంలో గొప్పగొప్ప కవిగాయకులు రచించిన గీతికలే నేటికి అమలులో ఉన్నాయి. అవే అందరు పాడుతూంటారు. చిట్టచివరి చరణాలు పాడుతూ ఆ (ప్రాచీమల కొకమారు అంజలిఘటించి నమస్కరిస్తారు. వితాయా ఆవిధంగా నమస్కంరించదగిన గొవ్ప గీతిక రచించాడని అందరు ఆశ్చర్యపడ్డారు : అందువల్ల ఆనాటినించి అఆతనిగొరవం మరింతగా పెరిగింది. జా

అంతేకాదు. వితాయీ గీతికలే అనాటివించి ఆ బృందం (వతకథగా మారి పోయాయి. అలాగే మిగిలిన అయిదారుబృందాల కవిగాయకులుకూడా అవేపొటలు (వ్రాసుకుని తీసుకు వెళ్లారు. పూర్తిమతో కలిపిన గురువారంనాడు బృందంలోని శ్రీ అందరు తాను రచించిన గీతికలు పాడుకుంటున్న నమయంలో నికాయీ గంభీరంగా మారిపోతాడు. దేళశదేశాలలో (వతివారి ముఖంలోను (ప్రతిధ్వనించే పాట లింకా కొన్ని రచించాలని ఉవ్విళ్లూరిపోతాడు ః

అకని పాటలపు _న్తకాలమూట (శ్రమ్మకమంగా పెద్దదయింది. ఉత్పనంలో ఇంకొ అనేకపుస్తకాలు కొన్నాడు. ఇటీవల కలక త్రావించికూడా పుస్తకాలు వస్తున్నాయి. పిన్ని దీవికి సంబంధించిన విషయాలన్ని నితాయీ కెరిగి స్తున్నది. దళశనాయకురాలు అనేక విషయా లెరుగును. అవి అన్ని వింటూ నితాయీ నిశ్చేష్టితుడయిపోతాడు 1 అకని విషయంలో అమె నిజంగానే మిక్కిలి ద్ద వహి స్తున్నది. "'విద్యాసుందర” (గంథంతో దళవాయకురాలే నన్నిపాత పరిచయం కలిగించింది. వనంత ఒకనాడు కొప్పు పెట్టుకోకుండా జడ అల్లుకుని ఆది వేలాడ వేసుకుని ఏదో పనిమీద వీథిలోకీ వచ్చింది. వికాయీ ఆమెవైపు చూచి “వసంతా, నీకు జడే చాలా బాగుంటుంది । కొప్పు అంతగా బాగుండదు. మరి అది పెట్టుకోకు ॥ అదే అల్లాకో 1” అవి అలీ వందించాడుం

“దున్నహర వితావమ్మున డస్పిన నర్పమ్ము వేగ

ఏ2 కవి నంకర వాల్హడవోలిక వచ్చి కలుగులోన జొచ్చె 1” విస్ఫారిత విలోచనాలతో నితాయీ సిన్నికేసి చూశాడు. ఆతని ఆళ్చర్యదృష్టి గమవించి ఆమె నవ్వింది. “విద్యాసుందర (గంథాన్నిగురించి సీ వెన్నడు వినవేలేదా బాబూ? రాయ్‌ గుణాకరువి విద్యాసుందర(గంథం ౪” లలిఠ, విర్మల, వనంత ఆంకలోనే ఆమెచుట్టూమూగి ఆ విద్యాసుందర గ్రంథాన్ని గురించి వివరంగా (వ్రసంగించాలని బలవంత పెట్టారు. “అదంతా నా కిప్పుడు గుర్తులేదమ్మా : ఆంకా మరిచిపోయాను $” “అయితే ఆ ప్పన్తకంలో నిన్నుగురించిన కథ ఉన్నదిగదా । అది నీకు జ్ఞానకం ఉండితఉంటుంది 8” ఆఅమాటలంటూ వనంత విరగబడి నవ్వింది. “ఆ పుస్తకంలో మాలినిపన్నిమాహేనా నీ వడుగుతున్నది?:'' అని [పొడ ఆ పిన్నినిగురించిన గీతిక మొదలు పెట్టింది. “పలుకులు వదునయిన వ(శ్రాలములుకులు అందువల్ల నే ఆమె నామధేయం హీర & పళ్ళవ్ని దియట పెట్టి, ఒళ్ళంతా ఒయ్యారంగాతిప్పి. మాటిమాటికి అదేపనిగా కలకలనవ్వు నాహీర ;”” పిన్ని తిరిగి అలాగే గబిగబా చదివింది. “తగాదాకోసం బొరుగువానెవన్వరు లేనప్పుడు, తానే గాలిలో వల విపిరివేపి, ఈగాదా మొదలు పెడుతూంది !” నికాయీ పిన్నిని నమీపించి ఎంతో అడకువతో ఆడిగాడు. “ఆ పాటలన్ని, గీతికలన్ని నాకు చెప్పుపిన్నీ: నే నవి (వాసుకుంటామ 1” “నా కవ్వవ్ని నోటికిరావు బొమూ: వీ వా విద్యాసుందరప్ప న్తకం తీనుకు రాకూడదా? అది వటతల ముదణాలయంలో డొరుకుతుందిగదా। పంచాంగం. అఆట్టమీద అ ముద్రజాలయం చిరునామా గొరుకుతుందిగదా 1”

శవి న! విద్యానుందర పువ్తకంతోబాటు అన్నదామంగళమన్న పుస్తకంకూడా నంపా దించుకున్నాడు నితాయీ. ఆ కొత్తప్పున్తకం అట్టమీదఉన్న (వ్రకటనచూసి దాశురాయ్‌ గీఠికలు, ఉదృటుని కవితల పుస్తకంకూడా కొనుక్కున్నాడు. దాళురాయ్‌ పున్తకం చదివినతరవాత అతనిమనస్సులో అంతకుమునుపన్న నంశయమొకటి తొలగి పోయింది. తనకు కంఠతఃవచ్చిన కొన్నిగీఠికలు ఆ దాకురాయ్‌ రచించినవే అవి. అవి వేరొకరి గీతికలుకావని స్పష్టంగా తెలిపింది. ఇక జావళీలవంటి శృంగార గీతికల రచనలో దాశుూూయ్‌కన్న అధికులు లేరనికూడా అతడు (గ్రహించు కున్నాడు. వేదికమీద ఆటునంటి పాటణ పాడినవ్పుడు ఆంతర్యంలో ఆ కవి కొక్కుమారు నమస్కరించాడు, విశాయీకి కేవలం నభారంజనంకోనమని అంతగొప్పగా శృంగారగీతికలు పాడవలిపిన అవసరమే లేకపోయింది. అటువంటి పాటలు పాడడానికికూడా అకని 'కేమాతము నంకోచం కలగలేదు 1 కవిగాయకులమధ్య, (శోతలమధ్య నితాయీకి ఆనఠికాలంలో నే ఆపూర్వమయిన ఖ్యాతికలిగింది, అందువల్ల (శోతల కతవిమీద లక్తిశద్ధ లినముమడించాయి. మోటు శృంగారగీతికలుగాని. దూషణలతోనిండిన పాటలుగాని వేశాకోళంధోరణితో ప్రారంభించినా నదస్యుల గౌరవాదరాలేమా.తము తగ్గలేదు. పైగా ఇమమడించాయి. కొన్నాళ్లకుపూర్వం నరిగా ఇటువంటి కవి గాయకువితో నే నితాయీ కొకమారు పోటీఏర్పడింది. ఆ కవిగాయకుడు వృద్దుడు. అయినా తలకట్టు ఎంతో ఆడంబరంగా నరిదిద్దుకుంటాడు. ఆకని అనభ్యతకూడా దావితోవాటే సరినమానంగా మితిమీరిపోయింది ; శృంగారవదాల పాటలతోనే ఆ కవిగాయకుని కెక్కువగా ఖ్యాతిలభించింది. అందువల్ల నే ఆతని కా విషయంలో బెబ్బులిఅన్న వీరుదంకూడా లభించింది. అతడొక యుముర్‌ బృందానికి సంబంధించినవ్య క్తి. ఆ కవిగాయకు డా నాడు మున్ముందుగా వేదికమీదికివచ్చి నితాయీని నల్లివికృష్ణునిగా ఏర్పరిచి. తాను దూతిక బృిందగా వ్యవహరించాడు. ఇక వసంత చందావళిగా రూపొందింది. ఆ కవి గాయకుడు వేదికమీదికి వస్తూనే చంధద్రావి ననేకవిధాల దూషించాడు. అదేనంద ర్భంలో కృష్ణుడై కూర్చున్న నితాయీని విణువునా భూమిలో పాతి పెట్టాలనికూడా ఆలోచించాడు : ఇటువంటిరోరణీ కవికాగానాల పోటీపాటకచేరీలలో ఎంతో అను

ల! శవి వుగా కుదురుతుంది. అదీగాక అకడే మున్ముందుగా వేదికమీదికి వచ్చాడు. అందు చేతనే తాను దూతికబృందగామారి, (ప్రత్యర్థి నితాయీని నల్లినయ్యగామార్చి ఇష్టంవచ్చినట్టు దూషించడం ప్రారంభించాడు. పూర్వం వసంత విళాయీ చెంప ఛెళ్ళుమనిపించినప్పుడుకూడా సరీగా ఇటునంటిపరిస్టితే ఏర్పడింది. ఆది అందరికి వాగా తెలివనవిషయమే. కనకనే ఆ కవిగాయకుడు తనకు, నితాయీకి అటువంటి నందింధమే ఏర్పరిచి, తగిన అవకాశం చేజిక్కించుకుని కూర్చున్నాడు. ఆతడు వేదికమీదికి వస్తూనే శృంగారధోరణి సదాలారంఖించాడు. ఆపైన నితాయీ వనం శల ముఖవైఖరులమీద, వారిధోరణులమీవ అసభ్యదూషణలతో దుమ్మె త్రిపోసి ఈనగానం ముగించాడు. వితాయీ వేదికమీదికి రాగానే [ప్రౌఢ నెమ్మదిగా అందించింది. “లది వెనక ఒకసారి జరిగిన పోటీయే బాబూ! కొంచెం తమాషాలారంభి స్తే మంచిదికొదూ ?” వితాయీ చిన్నగా నవ్వాడు. “ఇంకా నెమ్మదిగా అంటున్నావా? ఇదిగో చూద్దుపుగావి 1” అంటూనే అత డారంభించాడు. అది వెనక ఒకమారు పాదినపాపే. “మునలి నయస్సులో ఓబృందా । ముడతలుపడిన ముఖంమీద కస్తూరీతిలకం దిద్దకే 1 రనసమ్మేశవం మాటేతెలియని ఓబృందా ః పొంగులువారుతున్న మద్యంజోలికి పోటోకే ;”” తిరిగి ఇంకొక కొత్తపాట ఎత్తుకున్నాడు. “జనపనార పీచులా పండిపోయిన ఆ జుర్తుతో ఆల్బర్ట్‌ (ప్రభువు తలకట్టులాగ అలంకరించుకోవడి మెందుకే? వబ్ళూడివ వీ నోటినుండి చొల్లాకారుతున్నదే బృందా 1 నాలికచాచి, మాటిమాటికి నాకుకోటో కే బృందా | *ఆయ్యో ముసలిది దావడంలేదు ॥ చావు రావడంలేదు: ఓ! యముడే భయ వడురున్నట్లున్నాడు : “లేకపోతే వీదగ్గిరి కెందుకురాడు? కనకనే చావు రావడం దుః

కవి ఏ8 “రయం ఎందుకు? నంతగాయకుల్లారా 1 మీ కిది తెలుసువా? యముడంతటి వాడికీ భయమెందుకు శ” వారిలో ఒకడన్నాడు. “బొత్తిగా ఇష్టంలేదు! యముడంతటివాడికి బృందం అంటే ఇష్టంలేదు £ అందుకని.”” “డిహూ, ఆలాగొ 1” వంతగాయకులలో మరొకడు అందుకున్నాడు. “ఆ మెదగ్గిరికి వెడితే దుర్మార్గు లెవరయినా అభూయిత్యం తలపెడతా రేమోననవి :'" వికాయీకి ఆ నమాధానంకూడా సరివడలేదు 1 “త్తహూ 1 అలాగా ః అయితే, చందద్రానళీ, నీ వేనంటావో చెవ్పుమరి దానిమీద ఆమెకు ఊపిరి తిరగలేదు ! ఏవిధంగా సమాధానంచెబికే నితాయీకి అనుకూలంగా ఉంటుందో తెలియలేదు! ఆయినా ఆమె కేలికగా లొంగిపోయే. మవిషికాదు. “ఒకవేళ ముసలిబ్బంద (పేమిస్తుందేమోనని యముడు భయపడి ఉంటాడు కనకనే అమెదగ్గిరికి పోలేకపోయాడు 1” “వహన్వా ; వహవ్వా 1” అభినందించాడు వితాయీం సభలో జనంజంతా ఒక్కసారిగా విరగబడివవ్వారు । “వాగు: వాగు :” అని అఆ కవిగాయకుడు తిరిగి మొదలుపెట్టాడు. “సేమిస్తావేమో । అని భయపడి నిన్నా యముడే తీసుకు పోలేదే 1 కాళ్ళు పట్టుకుంటానే దృిందా! వళ్లాడిన నోటితో, బాబ్బాబూ నవ్వటోశకే పాప మా యముణ్ణి (ప్రేమించటోకే :” విశాయీ గీళశికల రచనాచమత్కృతి, మాధుర్యము, తియ్యనిగొంతు వ్యంగ్యంతో శ్లేషలతో మేళవించి నళ్యుల నురూతలూగింబాయి. వెనువెంటనే ననంతకూడా నృత్యం చేపింది. ఇటీవల ఆమె ఆంత మోటుధోరణిలో నృత్యం

206 కవి

చెయ్యడంలేదు; అయినా ఆ నృత్యంలో "కేవలము తన్మయురాలయింది ! జనం చాలా ఆనందించారు. అప్పుడప్పుడు అనభ్యమయిన శ్లేషార్ధాలు (గ్రహించి కేకలు 'పెట్రలేకపోలేదు! కొని చాలామట్టుకు ఆమె నృత్యండూని మనసారా అభినం దించారు.

కొంతమంది తగుమనుష్యులుకూడా వేదికమీదికివచ్చి కూర్చున్నారు. నికాయా ఆ పరిస్థితి (గ్రహించి కొంత మాధుర్య పూరితమయిన కవిత అందించడం ప్రారం లించాడు.

“నిన్ను (పేమిస్తున్నాను : కాని సీ నటన నపాంచలేను | విన్నీతీరులో కఠినో క్తులతో వేధించడంకన్న మరణమే మేలవి భావిస్తున్నాను.”

అదేధోరణిలో వితాయా తిరిగి వివరించాడు.

“బృందా! నీవే నా _పేమగురుమూర్తివి । ఆపైన రాధికతో నావలప్ప పెంపొం దించినదానవుకూడా నీవే; (వతి పూర్ణిమనాడు పొదరింట నీవే పూలపానుప్తు సమ కూరుస్తున్నావు। నీవే మా ద్వంద్వరూస మాధుర్యం (స్తుతి స్తున్నావు 1 ఓ దూతీ॥ అటువంటిదానపు నీవే ఈనాడు మునలితనంతో మతి్రంశంతో నోటికివచ్చినట్టు తూలనాడుతున్నావు ! ఇందువల్ల నాకెంతో వేదనకలిగింది. కనకనే నిస్నీవిధంగా పరుషంగా తూలనాడుతున్నాను :! ఇదంకా వీవే ఒకమారు అలోచించిచూడు 1”

తిరిగి మొదలు పెట్టాడు వితాయీ.

“ర్రనభ్రాండాగారమవే బృందా ; పీ వలుకే తీయతీయని పానీయమే 1 అట్టి పీవే సంతలోవడి చవకబారు తీనుదిండారాలమ్ముతూ తిరుగుకున్నావే :”

అ గీతికతో సళధోరణి అంతా ఒక్కమారుగా మారిపోయింది । మార్టవ మాధు ర్యాలమీద అన క్రి పెరిగింది.

కొని ననంత ఆ మార్చు (గహించి చిరచిరలాడింది. “అంతా అయిపోతున్న నమయంలో (వ్రత్యర్థిమీద ఇంత దాడీణ్యమేల? ఈ తియ్యతియ్యని మాటలేల?” “అనుకున్నది, అదేమాట కొంతచాటుగా వితాయీతో అనేసింది,

శవి తథ.

““అతగాజ్జీ ముక్కముక్కలుగా చీల్చి చెండాడాలి; అటువంటప్పుడు ఈమెత్త చనమేల?”

విశాయీ నవ్వాడు.

“వసంతా. కొంత తియ్యగా, కొంత కారంగా, కొంత మె _త్తమె త్త్‌గొ ళొంక కఠినంగా అందిస్తూండాలి ! నభలోవారికందరికి ఇదేధోరణి నచ్చుతుంది. అదీగాక అవళకలిమనిషి వయస్సు చెల్లినవాడు : అంతటి యాతన కలిగించడం మంచిది కాదు: పోనీ, నీవేచెప్పు

చొనిమీద వనంత మాట్టాడ కూరుకున్నది. నితాయీ చిరునవ్వు చిలకరించాడు.

“భోవంవచ్చిందా 1

ఈశ బ్హ్య్సే కి

“మరి "

“మీకు మమ్మల్ని బొత్తిగా మెత్తగా మార్చివేస్తున్నారవి అనుకుంటున్నాము. అంతే 3”

నిఠాయీ నవ్వాడు.

ఉఅచెంప్ర చెప్సమవిపించాను £ జ్లావకంఉందా ?””

వనంత నెమ్మదిగా అంటించింది. వితాయా నవ్వుతూ నమాధానం చెప్పాడు.

*ఆ చెంపకాయ తగిలిఉండకసోతే నీ కోకీలకింక మాటలే వచ్చిఉండేవికావు £ అది నా గురుప్పగారి లెంపకాయ: అంతే ;$””

బాగా చాటుగాఉన్నచోట, ఎవ్వరుచూడకుండా నసంత వితాయీవి తటాలున కౌగలించుకున్నది. అత డామె శీరస్పుమీద మృదుపుగా నమిరాడుం

వితాయీకి అటుపమ్మట కొన్ని అసభ్య శృంగారగీతికలుకూడా పొడవలిపిన ఆవళ్యకత కలిగింది. అర్ధరాత్రి దాటినపమ్మట అటువంటీపాటలు ఒకటి రెండయినా అందుకుంటేవేగావీ (శోతలెవ్వరు సంతృ ప్రిసొందరు. అదీగాక, అబువంటి వృద్ధ కవిగాయకువికి ఎదురుగా కూర్చోగానే అతనికి ఆ అభిప్రాయం ముందే తట్టింది. ఆపైన ఆ వృద్దుడు కాను మురికిగుంటలో విలబడి వితాయీనికూడా దావిలోని కొకర్షించాడు. మరికొన్ని పోటీపొటలు పాడేనరికి నిశాయీాముఖం గంలీరంగా మారిపోయింది. వేత్రాలలో ఉగ్రత పొడగూపింది. అదీగాక మొదటినించి ఆతడు

2806 కవి కొంత హుషారు లోసించివశ్తు కవిపించాడు. బృందంలో వివారందరు ఆది వసి కట్టారు. వసంత, ప్రౌఢధకూడా ఆ విషయం (గహించుకున్నారు. అనలు మొట్ట మొదటివించి వా రా మాట అనుకుంటూనే ఉన్నారు. (ప్రొడ వ్యంగ్యంగా నవ్వి చేతితో సంజ్ఞ చేపి “వనంతా $” అని పిలిచింది. “వున్నాను పిన్నీ :"" అన్నది వనంత. ఆమె వేదికమీదినించి ఇవకలికివచ్చి నెమ్మదిగా నంజ్ఞచేపి “ఇదిగో ?* అవి నికాయీవి పిలిచింది. మళ్ళీ అదేమాట చెప్పింది (బ్రొఢ. “*బాదూ 1 విన్నే పిలుస్తూంటి |” వితాయీ ఉలిక్కిపడ్డాడు ! ఆపైన ఆదే గంలీరవై అరితో వేదికమీదినించి ఇవ తలికివచ్చి. ననంతదగ్గిర నిలబడి చెయ్యిచాచాడు. వసంత పిలిచింది ఎందుకో అత డెరుగును. గ్లాసునిండా మద్యంపూరించి అఆతనిచేతికి అందించింది. ఆదీ ఆంకా పూర్తిగా కాగివేసి, అ గ్లాసు వసంతచేతికి అందించి తిరిగివచ్చి వేదికమీద కూర్చున్నాడు నికాయీ. ఇప్పు డాతని ముఖవైఖలి పూర్తిగా మారిపోయింది ః ఆపైన సళసభ అంతా అసభ్యతతో మ ్రిల్లి మైమరిచింది : ఒకొక్కఘట్టం ముగిసీ ముగియగానే నసంత తిరిగి తిరిగి ఆతవికి మద్యంతో నింపిన గ్లాసు లందిం చింది; అతడు అవ్వన్ని పూదర్తిగొ పుచ్చుకున్నాడు. ఆపైన శానుకూడా స్వయంగా వనంతచేతికి మద్యంతో విండిన గ్లాసు లందించాడు. ఆమె పెదవులనుండి చిరు వగప్పు లొక్కమారుగా చెంగలించాయి 1 దానితో అనా డిక సభలో శేషించిన దేది లేదు 1 నితాయీ మ ప్తిష్కంలో రక్తంలో మద్యపానోన్మ త్తత యథేచ్చగా విజృ్బం లించింది : దానితోబాటు చిన్నతనంలోనుండి ఆతని లోలోపల అణిగిమణిగి ఉన్న విషం అంతా అశ్లీలతరూసంలో ఒక్కమారుగా పెల్లుబికింది ! భాషాభావాలలో, భంగి మలలో నితాయీ లోలోపల పెట్టుకున్న అడ్డుగోడలన్ని ఒక్కమారుగా కూలి వేల మట్టమయ్యాయి : అంతేకాదు. ఆనా డతవిలో ఎన్నడు లేనంత తీవత గోచరించింది. ఊరికే ఉత్త సృణ్యావిశే ఎవరితో వడితే వారితో నే తగాదాలు పెట్టుకుని పీక మలిమి చంసివెయ్యాలన్నంత (కోధావేశంతో మండిపడ్డాడు 1 (ప్రౌడ ఆనాడు బృందంలోని వారి కందరికి నెమ్మదిగా నచ్చజెప్పింది. బాబూ, ఏనుగు ఈవేళ బాగా మదించిఉంది । మీరంతా కాస్త ఓపికపట్టీ మర్యా దగా మసులుకోవాలి । మిమ్మల్ని ఏమన్నానరే, విసీవిననట్టు మాట్టాడ కూరుకో వాలిః”

కవి నలి

విర్మల నవ్వింది

“మానటివాజ్జి విలు పన్నీ 1”

ఆమె నవ్వి వనంతకేవి చూవింది. ఆ నర్తకికూడా నవ్వింది. ఇటువంటి ఈ నాటి ఆమెనవ్వు అద్భుఠము 1

వనంఠ పెదపులమీది ఆ హానరేఖ గమవించి నిర్మల కిలకిల నవ్వి వేళాకోళం చేసంది.

“ఏమే వసంతా, అంతగా నవ్వితే గొంతుక విరిగిపోతుందేమో సుమా |”

ఆనాడు మైకం పూర్తిగా ననంత తలకెక్కి౦ది. కళ్ళమ్మట పీరు జలజలా (వవ పించింది. ఇటువంటి డివనంకోనం వసంత చిరకాలంనుండి నిరీకించింది. వితాయా ఇటువంటినాడే ఆమె[మోల తన్నుతాను పూర్తిగా నమర్పించుకోగలడు నకీగా ఆమె అనుకున్నస్తే జరిగింది ఇంటికివచ్చి ఆమెకేని చూస్తూనే అతడు ఉప్పొంగిపోయాడు ॥

ఐలిష్టములయిన బాహువులతో వనంత నదిమిపట్టుకువి అటుఇటు తిప్పి ఉయ్యాల ఊగించాడు । చిన్నపిల్ల నెగర వేసినట్టు పైకి ఎగర వేసి వట్టుకున్నాడు । బుజాఅమీది 'కెక్కి.ంచుకువి నృత్యంచేళాడు ః ఆపైన బాగా అలివిపోయినపిమ్మ పే అమె కొకింత విడుదల ; అయినా ఇటువంటి దిననంకోనమే ఆమె ఎల్లిస్సుడు ఎదురుతిన్నులు చూసింది.

నహాజంగా శాంతమూర్తి వితాయీ ఇవ్పు డీంకొక న్య క్రీగా మారిపోయాడు : వవంత నెంతో (వయత్నపూర్వకంగా ఆదరంతో ఆప్యాయతతో ముంచె త్తి వేశాడు ॥ కాని పూర్తిగా ఆమె గుప్పిట చిక్కీపోకుండా తాను తానుగా వేరుగానే నిలుచుండి పోయాడు.

వసంత తనంతట తానే ఆతనిని విగికౌగిలింతతో దింధించివేస్తుంది. అటువం టప్పుడు వితాయీ ఆమెను మరింత దగ్గిరగా లాక్కువి గుండె కదుముకోడు ; అలా గవి వనంత కౌగలింతముండి విడిపించుకోడు. ఆమె $రస్సుమీద, వీవృమీద ఎంతో ఆప్యాయంగా నిమురుతా డంతే : వనంత ఓక పసిపిల్ల అన్నట్టు వాగా ఆత్మీయంగా బుజ్జిగిస్తాడు. ఆమె నే విషయంలోను ఏమాత్రము నొప్పించడు. నారిద్దరిమధ్య ఆవిధంగా ఎంతో ఆత్మీయత పెంపొందింది.

కరా14

జ్ర కవి వసంత ఏదో ఒక కారణంమీద అస్పుడన్సుడు మూతి ముక్కు విగించుకువి ఏడుపు మొదలుపెడుతుంది. నితాయా నవ్వుతూ ఆమె కన్నీరు తుడుస్తాడు. “వీవు కంటపీరు పెట్టుకుంటే నా గుండె చెక్కలపుతుంది వననంశా:”” అంటాడు. ఆపైన రాగాలాపనతో పాట అందుకుంటాడు. “న్పిశ్చయముగ (ప్రాణాధిక వీవెనునూ ః వా(ప్రేయవ్‌ | పీ కన్నీ రది చూచివ, విజము లోక మంధకారము : పీ వెరుగుదు విదియంకయు, అయిన నెరగనటు లుందువు 1” ఆపైన “"విజంగానే వనంశా వీమీద ఒట్టు వనంకా :” అని గట్టిగా ళరవసా ఇస్తాడు. వవంత ఆంతర్యంలో ఉప్పొంగిపోతుంది! ఆమె ముఖంమీద వోనరేఐ (ప్రాదుర్శవి స్తుంది. తనంతట తానే కన్నీరు తుడుచుకువి మొదలు పెడుతుంది. “ప్పి రంతమాట అనక్కంరలేదు । నాకోకిలే కదా మీరు ! దాలా అందమయిన పాట ప్రారంభించారు: ఆది పూ _లిచెయ్యండి ః (వాపి జాగ క్తగా పెట్టుకుంటాను. పూశ్రిచెయ్యకపోతే. నేను వ్రాసుకోనడం పడదు. ప్పూర్తికాని పాట ఆలాగే ఆదృశ్యమైపోతుంది ఇదే సమయంలో వితాయీ వేరొకపాట రచించాడు. ఆది విన్నపిమ్మట వననంత డుఃఖం రెట్టించింది. అప్పు డతనికి చురక త్తి అంచులాగ మిలమిల మెరుస్తున్న వనంక మొట్టమొదటిచూపు జ్జ ప్తికి వచ్చింది. ఏమి ఆశ్చర్యము! ఇప్పుడు ఆ వసంతే వసిసావలా విలపిన్తున్నది ; వితాయా అల్లన నవ్వుతూ పాట అందుకున్నాడు. “ఆ ఆగ్నిజ్వారి లేమయిపోయినవి ? నలీః సీ నేశ్రాంచలాలలో తశతళలాడిన ఆ అగ్నిజ్వాల లేమయిపోయినవి ? అద్దంలో ముఖమొకమారు వరిశీలించుకో ః అయ్యో: అద్దంలో చూడవేల? అవ్వుడలాగ నన్ను దహించి నునిచేసిన

తవి ల! అ అగ్నిజ్వాల లేమయిపోయినవి నలీ 1 అయ్యో: నే డవి వీరయిపోయివవిగదా 1” ఆ పొట వినగానే వనంత కన్నీరు, దుఃఖము ఇనుమడిందాయి! ఎంతో (నయత్నంమీద ఆమె మనస్సు తిరిగి _స్తిమితవడింది, మరునాడు పొద్దున్నే మేలుకుంటూనే “పాట పూల్తిఅయిందా? అది వేద కున్న తరవాతే నేను లేస్తామో అన్నది. ఆపైన నెమ్మదిగా అడిగింది. “నే నావేశ చెంచమీద కొట్టినదెబ్బ మీరు మరిచిపోలే దమకుంటాను ॥ అవునా?” “వీమ్సిద ఒట్టు వనంకా 1 విజంగా...-”” నితాయీ అన్నాడుం మధ్యలో నే అడ్డుకువి వనంత చెప్పింది. “ఆలే ! మరేంలేదు। ఊరికే వేళాకోళంగా అడిగానంతే 1.___అయితకే మీరు నా వేళాకోళం (గగ్రహించలేదన్నమాట ;”” ఆమె నవ్వింది. వసంత వితాయీకి ఎన్నో నేర్పింది. అత డామెదగ్గిర అందమయిన పల్లె (యేమగికాలు కొన్ని నేర్చుకున్నాడు. వికాయీకి ఆ పాటలంపే (ప్రాణం: పాటలంపే అవే; మహసీయు లయిన స్కరాతన కపుల పదాలలో (పేమసద్దతి చేరు; ఈ పాటలలో వలప్పధోరణ్‌ వేరు! ఈ (ప్రేమగితికలలో గృహమాధుర్యం వెల్లి విరుస్తున్నది : వీటితోబాటు నిధువాబు "పేరుకూడా విన్నాడు నితాయీ. అతడే ఈ గీతికలు రచించిన కవి. ఆ కవి పుట్టు పూర్వో త్తరాలన్ని వసంతే చెప్పింది. అవి వింటూనే మనస్సులో వేయి అభినందన అందించాడు కవిగాయకుడు 1 నిజంగా విధువాము పాటలే పాటలు : “న్పిన్నెలాగ విన్మరించగలను ? నా (ప్రాణాలే సమర్పించాను గదా, నా జీవనమాధురీ 1” అంతేకాదు ॥ ఆ సేమకోనమే (గ్రేమిస్తున్నా నమకుంటున్నావేమో సుమా ॥ కాదు: కాదు! నా సహజన్వభావమే (పేమ! వీవు కొక వా కింకేమీ తెలియనే తెలియదు సుమా 1”

$12 కవి

ఆఅహాహా । ఇది శేనలము అచ్చమయిన వంచదార పానకమే:ః అ పాటలనంగతి ఆలోచిస్తూ వితయా ఆ పానకంమాట కూడా పూర్తిగా మరిచిపోయాడు: నరీగా “అటువంటి గేయాలే రచించాలని ఎంతయినా ఉవ్విట్లారిపోయాడు : తాను మరణి ప్తాడు! ఆపైన నూతన కవిగాయకులు కొత్తకొత్త శిమ్యలను చేర్చుకుని వారికి తన పొటలన్ని నేర్చుతూ “వహవ్వా ః పహవ్వా 1” అవి అభినందిస్తారు : (వ్రతిదినము వికయా హృదయంలో నూతనగీతికల చరణాలెన్నో జుంజుమ్మని (వతి ధ్వనించాయి ।

అయితే అప్పుడప్పుడు అతని మనస్సు దిగులుపడడం (ప్రారంభించింది. ఆ స్టేషను, దావితోబాటు చిన్నరాణీ జ్ఞానకం వచ్చారు.

మిట్టమధ్యాహ్నం వేళ పల్లె దారులమ్మట సడి నడుస్తూం'యే, దారి మణపులో ఆతని కన్లైదట ఆకప్మాత్తుగా బంగారు విందు వొకటి తళతళలాడుకుంది, బాంగ్లా దేశం వల్లె సీమలలో ఇదే ఫలహారనమయం ! ఇదే ననయంలో పల్లేవడుచులు పొలా లలో ఉన్న తమవారికోనం ఫలహారాలు తీసుకువెడతారు. ఆయా గృహస్టుల ఇళ్లకు వెళ్ళి పాలుపోసే నమయంకూడా ఇదే; పొలాల దారులలో, (గ్రామం బాటలలో విందెలు శిరస్సులమీద ఉంచుకుని స్రీలు సాగిపోయే నమయంలో ఆ బిందె మధ్యాహ్నకాంతిలో తళతళలాడగానే నితాయా నునస్సులో దిగులు బయణ జేరుకుంది.

పాలలిందె నెత్తిమీదపెట్టుకువి సాగిపోతున్న చిన్నరాణి ఆదేనమయంలో అత వికి జ్ఞాపకంవస్తుంది 1 వెంటనే జీవితంఅంతా వెగటుగా స్ఫురిన్తుంది! ఏదీ రుచించదు! వెంటనే అక్కడినించి బయలుదేరి చిన్నరాణి (గ్రామావికి వెళ్ళిపోవాలని అనిపస్తుంది. గుల్‌ మోహర్‌ చెట్టుకిందకూర్చువి రై ల్వేలై ను వంపువై పు చూస్తూ కూర్చోవాలన్న తహతహ బయలుదేరుతుంది. వెనువెంటనే ఆతని హృదయంలో పూర్వం రచించినపొట మృరిస్తుంది.

“ఓ నా హృదయాంతరాళ (పేమమూర్త్తో : వీకోనమే బాటపక్క_నే గృహం నిర్మించుకున్నావు |”

ఆంతలోనే నితాయా ఆ సంకల్పం పూర్తిగా విరమించుకుంటాడు । మరుక్షణం

లోనే సుదీర్ధ విశ్వానమొకటి విడిచిపెట్టి గొణుక్కుంటాడు.

కవి 819 “ఆక్రార్తు; ఓ జావిల్లీ, వీ వా ఆకాశంలోనే ఉండిపో ॥ చిన్నరాజీ: పీ వన్ని విధాల నుథింతువుగాక ః సీ కుటుందిం సర్వదా వర్టిల్లుగాక 1” అదీగాక తిరిగి అక్కడికి వెళ్లడానికిమూ(త్రం వికాయీకి వ్యవధి ఎక్కడిది ? ఇంకా అయిదురోవాలదాకా ఇక్కడ పాటకచేరీలున్నాయి. ఇవ్వు డింక రణముర్‌ దళం కవితో పోటీపాటకచేరీ లేదు 1 విజమే। కావి తారణ కవిగాయకుడు, మవో దేవ కవిగాయకుడువంటి అసలయిన పెద్దపెద్ద కవిగాయకులతో పోటీజరుగుతుంది. విజానికి ఈ ఉత్సవంలో పోటీపాటకచేరీణు జరనడానికేగదా అత డంగీకరిందాడు. రణముర్‌దళం కవిగాయకువితో పోటీలో పొల్గొనవలిపిన అవనర మేమీలేదు. అయినా వితాయీ కొదనలేకపోయాడు. ఆది వేరేకథ. ఇక్కడి పాటకచేరీల ఒప్పందం ముగిపిపోగానే నర్తకీగాయకల్భందం ధూశియావ(ప్రాంతావికి వెళ్ళిపోతుంది. అటువంటప్పుడు తనదారి తాను చూనుకుం టే వాళ్లగతి ఏమవుతుంది ? అది కేవలము విశ్వాసమాతుకత కొదా ? ఆదీగాక వనంత ఉన్నదిగదా । అమె నెన్నోవిధాల నమ్మించి మాటఇచ్చాడాయె మరి 1 ఆమె జీవించి ఉన్నంతకాలము తా నామెను విడిచిపెట్టి వెళ్లజాలడు! అదేనమ యంలో పెళ్ళిముడినంగతి వితాయాకి జ్ఞ ప్తికివచ్చింది. ఇద్దరిలోను ఎవ్వరయినా ముందుగా మరణి స్తే మిగిలినవా రా ముడి ముందుగా విప్పాలి. ఆ నంగతివి గురించి ఆలోచిస్తూ ఆలోచిస్తూ విలువునా వణికాడు నికాయా. తాను వనంత చవిపోవాలని కోరుకుంటున్నాడా ? లేదు లేదు; చిన్నరాజీ: వీవు దూరంగానే ఉండిపో । అన్ని విధాల సుఖంగాఉండు । బఐహంళః విన్నింక చూడడమే వడకపోవచ్చును 1! ఆకడిక వల్లని వసంతకోకిల । వసంత ఉన్నచోటువిడిచి వేరొకచోటి కెక్కడికి వెళ్లలేడు ॥ వసంత చిరకాలం జీవించుగాక । ఆమె కింక సరిపూర్ణారోగ్యం కలుగుగాక : ఇక వసంతతోనే కన జీవితంఅంతా గడిపివేస్తాడు. ఈ (బ్రతుకంతా మూక్షాళ్ళముచ్చట (బ్రతుకుః; ఇంఠలోనే వనంతమీద (పేను కింక న్వ స్తిచెప్పాలా? ఆపైన మళ్ళీ చిన్నరాణివి (ప్రేమించాలా? ఇకనాడు చిన్నరాణి (ప్రేమగాథ అనవా ప్తంగానే ఉంచివేసి, వనంత (పేమమాధుర్యం చవిచూశాడు. ఇక అమెనే మనసా (పేమిం చాలని విర్ణయించుకున్నాడు. ఇప్పుడిక వనంఠనూ పే తంపెట్టక చిన్నరాణిదగ్గిరికి

214 కవి వెళ్ళిటోనడనమా ? కాదు! ఆది ఎన్నటికి జరగజాలదు : ఇక్కడే ఉండిపోవడం మంచిది! అంతే: ఆయినా ఆ విర్ణయం నిజియీకి పూర్తిగా రుచించలేదు. ఒకొక్కప్పుడు దళం వించి బయటికివచ్చి పొలాల్లో వచార్లుచెయ్యడం మొదలుపెట్టాడు. మరికొంతపేవ టికి ఉలిక్కిపడి తిరిగి ఇంటికి వెళ్లి పోయాడు. ఒక్కొక్కప్పుడు దళంలోనించి ఎవరోవచ్చి పిలిచినదాకా ఇంటికి వెళ్ళవేలేదు. “ఇదిగో చూడండి: మీకు టొత్తీగా మఠతిపోతున్నట్టున్నది :” ఒకనాడు వనంత అన్నది. ఏకాగగచి త్తంతోవనే అల్లన నవ్వాడు నితాయీ. *ఏందుచేత ? ఏమయింది ?”” “పొద్దుటినించి పొలాల్లోవడి తిరుగుతున్నారు; ఇంక తిండి తిప్పలమాట ఆలోచించక్కరలేదా ?”” “మహ చక్క-నిచరణం వచ్చింది వనంతా । విను” “బ్బప్పుడుకాదు ! ముందు లోజనంనంగతి._-”” “క్రాద్దు । కాదు; ముం దీపాటివిమ :”” అలాగంటూనే రాగవరవతో చదవడం మొదలు పెట్టాడు. *బదే నా హృదయాంతరాళంలో విరంతరఖేదము | ఆశ (ప్రేమతో పరిపూర్ణత నందనేరదుగదా 1 బ్రితుశేమో నాచేతిలో లేదుగదా 1 అయ్యో, మనుగడ ఇంతగా నంకుచితమై, అల్స్బమైపోయివదేమి ? ఇదే నా హృదయాంతరాళంలో ,విరంతరఖేదము 1” ఆపాటపూ ర్రికొగావే వసంతా వితాయాలమధ్య పెద్ద రగడ దియలుదేరింది £ వనంత విశ్చలదృష్టితో విశయూ ముఖం కేసిరూస్తూ పాటవిన్నది. అదీ వింటూనే విశ్చల శిలలా మారిపోయింది 1 విశాయా ఆశ్చర్యపడి (వళ్నించొడు. “ష్పన్సిటి ననంతా, అలాగయిపోయావు ।! వనంతా :”

కవి ల!

వసంత కటాడెలనుండి నెమ్మది వెమ్మదిగా రెండు కన్నీటి బిందువులు దిగ జారాయి

“ఈ సాట మీ రెందుకని వ్రాశారు?”

“ఎందుకేమిటి వసంతా ౪”

అలినిన విషజ్ణకంఠంతో అమె అడిగింది.

“నే విప్పటికి కులాపాగానే ఉన్నాను! ఎవరో మీ మనస్సులో ఉన్నారు! లేక పోరే బతుకింత నంకుచితకమయిపోయిందని ఎందుకు (వాస్తారు ౯”

కారణ మేమిలేకపోయినా నితాయీగుండె గుబగుది కొట్టుకున్నది,

పదెనిమిది అ

నిజంగా వనంత ఇవ్పు డారోగ్యంగానే ఉన్నది. బాగా ఆరోగ్యంగా ఉన్నదనే అనాలి. మద్యం ఇప్పుడు చాలా తక్కువగానే తీసుకుంటున్నది. పూర్వం గరిక గడ్డిరనం వియమ్మప్రకారం తీనుకోవడావికి వీలునడేదికొదు. ఇప్పుడు నియమ్యస్రకారం తెల్లవారుజామునేలేచి, గరికరనం తీసుకుని, ఆపై నే మిగిలినవను లారంభిస్తున్నది, అందువల్ల శరీరావికి బాగా న్వస్థత చేకూరింది. చిక్కి. శల్యమయినముఖం రక్తం వట్టే గుండ్రనయింది. తెల్లగా పాలిపోయిన శరీరంమీద తిరిగి రవంత శ్యామల వర్షం పొడకట్టింది. గొంతుసవ్వడిలో పదునున్నది. కాని త్మీవతతోనిండిన వేడిమి లేదు. ఇప్పుడామె తీళ్హకంఠన్వరంతో కిలకిల నవ్వడంలేదు. మృదుపుగా ముసిముసి నవ్వులు నవ్వుతున్నది. అంతే:

లలిత, నిర్మల ఇద్దరు ననంత నదేవవిగా వేళాకోళం పట్టించడం బాగా పెచ్చు "పెరిగిపోయింది! వనంత ఎప్పుడయినా వితాయీ కేదయినా వవిచేసిపెడుతుంది. ఆ నమయంలో లలిఈ. విర్మల ఒండారులతో “*ఆయో్యో :_-వలీ 1... చిట్టచిన 8కి...” అవి ఒక గేయం చరణా లాలాపిస్తూ వేళాకోళంగా మాట్లాడుకుంటారు.

న! కవి “జక్రవ్పుడు (సేమఆంటపే వనంత ఈనడించేదికావి, ఇవ్ప్చుడామె అటేపేమలో వడి పోయింది ౯” అవి దానిభావం 1

వనంత ఆ మాటలమీద కోవగించుకోదు. మునీముసినవ్వులు చిలకరిన్తుంది. ఆపైన ““దాలు చాల్చెండి!”” అంటుంది. ఆంతే:

(పొధకూడా నవ్వుతుంది. ఆమెకూడా మధ్యమధ్య నాలుగయిదు వేశాకోళాలు వినురుతుంది.

“*వనంళా, వువ్వులు వికపిస్తున్నాయిగదా! మరి వీ ఉస్తాద్‌ కోకిలనామం తీసి వేసి *కుమ్మెద' అని పేరుపెట్టుః కోకిలా నలుపే, తుమ్మెదా నలుపే; ఏమం టావు?”'

దానిమీద వనంత నవ్వుతుంది.

అయితే ఒకేఒక్క. సమయంలో వనంత పూర్వపు వనంతగా మారిపోతుంది. ఆది సాయంనమయంలో జరుగుతుంది. చీకటిపడగానే వనంత (తీవంగా మారి పోతుంది. ఆది శరీరవ్యాపారం జరిపేవేశ. కొంచెం చీకటివడగానే అమెకోనం పురువు లక్కడికి రావడం (ప్రారంభమవుతుంది. న ర్తకీగాయకబ్బందంలో శ్రీలు స్నానంచేసి అలంకరణ ప్పూర్తిచేసి సిద్ధంగా కూర్చుంటారు. అవ్పుడు వనంత, విర్మల, లలిత ముగ్గురు ఒకేచోట కూర్చుంటారు. లేకపోతే తమతమ ఇళ్లలో బల్ల లమీద కూర్చుంటారు. కావి సామాన్యంగా కలిసే కూర్చుంటారు. ఈ నమ యంలో ఆయా శృంగార _సీమవ్యవహారాలను గురించి న్రీలే తమలో కాము కులాసాగా కబుర్లు చెవ్వుకుంటారు. ఆంతేగావి ఆ యా వురువుల గోడు వట్టించు కోరు. వారివిషయంలో వట్టి తటన్టభావమే। అంతేకాదు. శ్లేషార్ధాల వదాలతో అనభ్యధోరణులతో అనేక (పేమళ్ళంగార రహస్యాలు తమలో తాము కులాసాగా ముచ్చటించుకుంటారు.

“నీంవానిఎన-వి=_న్త*” అవి విర్మల మృదువుగా పీలుస్తుంది. అంపే “ని అన్న ఆతరం వెనకచేర్చి ““వనంక”' అవి పిలిచినదన్నమాట :

“*వి' ఏమిటి? అంటే అర్ధమేమిటి 1” అవి వనంత అడుగుకుంది. ఈ “ని” అన్న అక్షరంతో కలిపి పిలవడంమీలే ఒ౩ అనభ్యమయిన రహస్యావ్నిగురించి నంభాషణ కొనసాగుతుంది. ఆది ఏదో ఒకనాటి వ్యభినార విలాసాలకథ ॥

కవి ఏ1? అ నంగతి ముచ్చటించుకుంటూ వారందరు విరగబడి నవ్వుపంటారు : అందు చల్ల ముమ్మందు జరగబోయే దేహవ్యాపారంమీద వారిమనస్సులన్ని బాగా పదును 'చేరుకాయి. ఈ వ్యవహారంవించి వారికిక విముక్తి లేనేలేదు: ఒకనాడు కౌన్త శ్రాశీగా ఉందానమనుకుండటే దావికి (పొఢథ ఒప్పుకోదు! మరొకనాడు వారి కదే ఒక

అలవాటుగా వరిపాటిగా మారిపోతుంది ! ఇక గత్యంతర మేమున్నది? పురువులరోరణికూడా పాధారణంగా ఒక్కొక్కరిది ఒక్కొక్కంవిధంగా ఉంటుంది. వారిలో చాలామందికి ఈ న్రీలతో సంబంధం తాత్కాలికమే: ఆవేళ తోనే ఆది తెగిపోతుంది! కేవలం తటస్థంగా నిర్లిఫ్రంగా వ్యవహరిస్తారు చాలా

మందిః ఆ నర్తకీగాయకబృందం విడిదిలో వితాయా బాగా ఏకాంతంగా ఉన్నచోటు ఒకటి ఎన్నుకుంటాడు, లాంతరు వెలిగించి పున్తకాలమూట వివ్సుకాడు. ఏదో చదువుకుంటూ. (వ్రానుకుంటూ కాలక్షేపం చేస్తాడు. వనంత ఇంట మద్యపానం మైకంతో మైమరిచిన సరసుల గొంతుల సవ్వడి మార్నుమోగుతుంది ! వితాయీ శామాయణం చదువుతాడు. శ్రీకృష్ణలీలల (గంథం వరిశీలిస్తాడు. పాటలుర చిస్తాడు. “అయ్యో । ఇక ఎంతకాలందాకా మేడివళ్ల కేసి చూసి (ల్రమిస్తావే ఓమనసా :”” “కరుణించి నా కర్మఫలితాలన్ని నువ్నించి దొలగింప్తము ! హరీ; నాజన్మకింక సార్ట్‌కత (పసాదింపు మో (వళూ:”

వితాయా ఒక్కొక్కప్పుడు గొప్ప గొవ్ప కవిగాయకులను గురించి ఆలోచిస్తాడు. వారే నిజమయిన కవిగాయకులని ఆతవి నమ్మిక, యుముర్‌ నృత్యవద్దతిలో వాలి కృతులేవి పాడరు. అటువంటి కృతులు వేరే వేదికమీదివించి పాదే ఒప్పందాలు రెండు మూడు ఆతవి కిటీవలే కుదిరాయి. ఇటువంటి సరిస్టితిలో వితాయా ఈన ర్తకీ గాయకద్భిందం విడిచిపెట్టి వెళ్ళిపోవడమే మంచిది 1 దీనికి వసంత అడ్డుగా నిలు చున్నది, వెళ్ళిపోవడావికి ఆమె ఏమాత్రము అంగీకరించదు : అతని కిన్వన్ని పూర్తిగా తెలుసును. అయినా వితాయీ ఈ దళం విడిచిపెట్టి వెళ్లలేడు! అదే

ఆకని కొక వింతగా తోచింది; తనలో తానే నవ్వుకున్నాడు నితాయీ. “మీలో మీరే వవ్వుకుంటున్నారే 1 ఏమిటి కథ :"” వికాయీ నవ్వుతూ చూశాడు, ఫిడేల్‌వాలా అతవికేని వస్తూ ఆడిగాడు. అతడు వితాయీదగ్గిర కూర్చుని ఫిడేల్‌

కి1రీ కవి వాద్యంలో వడ్డాడు. దానికీ (శ్రుతి నరిచెయ్యడం ఒకపట్టాన కుదిరేటట్టు కవవిడడం లేదుః ఎలాగో ఆలాగ (శ్రుతి నరిచేసి, కమామవేసి లాగాడు. ఆ తరువాత (క్రతి పిడి లాగడం మొదలుపెట్టాడు. తీగ పుటుక్కుమవి తెగింది; మళ్ళీ ఇంకొక తీగ వెయ్యడం మొదలు పెట్టాడు. ఆపైన కమానుకి మణిపూస పూశాడు. అది ఫిడేల్‌కు కూడా కొంత పూశాడు. మధ్యమధ్య వార్నిస్‌ సీసాలోవించి వార్నిస్‌ తీసి అది పుయ్యడం (ప్రారంభించాడు

ఆంతలోనే నిర్మల ఇంట ఒక పెద్ద కలరనం చెలరేగింది 1

పిడేల్‌వాలా ఫిడేల్‌ మీద కమాను వేపి వాద్యం (ప్రారంభించాడు. రాత్రి బాగా పొద్దుపోయిన తర్వాతగాని అతనివాద్యం తిన్నగా దారిని సడదు. ర్యాతి పన్నెండు దాటిన తరవాత ఫిడేల్‌వాలా చెయ్యి ఒక్కమాదిరిగా విచ్చుకుంటుంది గాటోలు 1 ఆ శరవాత అత్యద్భుతమయిన సంగీత మది । సుదీర్చమయిన ఒకే స్వరము: ఆది వణుకుతూ వణుకుతూ మారుమోగుతుంది । సధ్యమధ్యన ఆకస్మాత్తుగా మిక్కిలి మృదువై మృదువై శరీరం జలదరింపడేస్తుంది ! నమ_స్తము నిశ్శబమయిపోయినట్లు, నాలుగువై పుల మంచుకమ్ముకున్నట్లు ఒక విచిత్రమయిన అనుభూతి కలుగుతుంది £ శ్రోతల కొక్కమారుగా కాళ్లుచేతులు అక్కడక్కడ చల్లని వైపోతున్న ట్టనిపిస్తుందిః మనస్సులలో ఆలోచనలు, భావనలు, అన్ని అంతరిస్తాయి :

వంతగాయకుడు తబలావాలాతో వాదం మొదలుపెట్టాడు. తదిలావాలామీద ఎన్నడు ఎక్కడ ఎవరినీడ వడలేదు । ఆళవికి (సేమసాతులయిన వ్యక్తు లెవ్వరు లేరు! తబలావాలా గొంతే త్తి పెద్దగా నప్వుశాడు. మధ్యన మధ్యన తదిలావాయిస్తూ- వంతఠగాయకుని వాదానికి తగిన నమాధానం చెబుతాడు. మధ్యమన్నన న్రీలఇళ్లకు వెళ్ళి మద్యం సేవిస్తూ కూర్చుంటాడు. ఆ మద్యంలో కొంత ఫీడేల్‌వాలాకోనం కూడా తీసుకువస్తాడు. ఆపైన కువికిపాట్లు (ప్రారంభం కాగానే విచానా పరుచుకుని వడుకుంటాడు.

వంతగాయకు డానాడు లలిత ఇంటికివెళ్ళి ఆమెతో తగాదా మొదలుపెట్టాడు.

దున్నవంటివ్య క్తి మంటముందు కూర్చున్నాడు. (ప్రౌఢ ఇరుగుపొరుగున ఉన్న ఇళ్ళన్నిటిమీద ఒ9 కన్ను వేని వక్కలు ముక్కలుగా నరుకుతూ కూర్చున్నది. సర నులు కొంతమంది వచ్చి, వేశ్యల వినతలికి రప్పించి వారితో మాట లారంభించారు.

కవి 813 బేఠం కుదిరినతరవాత సొమ్ము ఇవ్వడం జరుగుతుంది. కొంత రహన్యంగా మద్య వికయంకూడా ఇప్పుడే జరుగుతుంది. ఇటువంటి నమయాలలో (పొఢ వ్య క్రిత్వం న్వతం(తమై, నంపూర్ణమై ఒకవిధమయిన ప్రత్యేకతతో వెలిగిపోతుంది. అమె చాలా తక్కువగా మాట్లాడుతుంది. గంభీరంగా కూర్చుంటుంది. వేశ్రాలమీద కము. బొమలు రెండు కుంచించి, తీవంగా బొౌమముడి విరుస్తుంది. ఆ వైఅరి గమనించ గానే బృందంలోనివారందరూ హాకిలిపోతార. వనంత ఒక్కొక్కప్పుడు మండిపడి శరీరవ్యాపారం సాగించటోతున్న నరసులతో తగాదా పెట్టుకుంటుంది. ప్రొ పిన్నిలా మారిపోయి అక్కడే నిలబడి ఉంటుంది. ఆ పరిస్థితిలో వనంత. కేపి చూపి గట్టిగా మందలి స్తుంది.

“ప్రమే వనంతా, ఏమిటా గొడవ? దెబ్బలాడుతున్నా వెందుకే ౪”

అబంకా దెబ్బలాడతాను ! నన్ను మద్యం తాగమంటున్నారు । నేను మద్యం తాగము ;$””

“కొంచెం పుచ్చుకుంకే ఏం పోయింది చెప్పు: ఆదిటొ త్తిగా వద్దంటే ఎలాగ? మనువు లింక వీ గడపతొక్కుతారా

“ప్రోన్లీలే । రాకపోతే రాకపోనీ ; ఎవళ్ళయినా సరే, నా ఇంటికి రావలసిన. అవనర మేమి లేదు :””

*ఆవసర మేమీ లేదా ?””

“ట్రేద్రు 1*

“వ్రాగుంది : ఆయితే రేపు చీకటితోనే ఇల్లా భాళీచేసి వెళ్ళిపో ; వీకింక ఇక్కడ చోటులేదు 1”

ఒక్క వసంతేకాదు । అస్పుడప్పుడు నిర్మల, లలితకూడా బాగా ఐిడలిపోయి వగరుస్తూ పడిపోయి. “ఇంక అక్కరలేదు! నేను నురి రించలేను!”" అవి. (బ్రితిమాలుకుంటారు. కావి ఏన్ని కేన్మూతకము అలనటగావి, బడలికగావి స్ఫురిం చదు: ఆమె చేప్పేది ఎప్పుడు ఒక్కకే సమాధానము ।; అది ఎక్కడ తొణక కుండా బెణకకుండా సుస్థిరన్వరంతో చె స్పేసమాధానము :” అయితే మీరు లేకపోతే మరి మా బృందం వ్యవహారం నడవదనుకుంటున్నారేమో । అదేమీ కుదరదు & ఆలాగయితే ఇంక మీదారి మీరు చూసుకోవలిసిందే । ఇది యుమర్‌ నంపదాయః

ఫి కవి బృందము ; దీవికి లడ్మీ ఇలాంటిచో'పే వలుకుతుంది ! ఆదారి విడిచిపెడితే మరి బండీ నడవదు ? తెలిసిందా ౩ ఆందరినోళ్లు కట్టుబడిపోతాయి : వనంఠకూడా కిమ్మునకుండా మాట్లాడ కూరు కుంటుంది. వారందరు ఈ వృత్తి విడిచిపెట్టాలనే అనుకుంటారు! జీవితంలో ఇది కేనలము విషమే అనుకుంటారు. కొని ఆది మూడుపువ్వులు, ఆరుకాయలుగా పెంపొందాలని ఉవ్విల్లారి పోతారు । వ్యాపారం బాగా మందకొడిగా నడిస్తే వీరు కారిపోతారు । తనులోతాము అనేకవిధాల మథనపడతారు ! వారి జీవితంలో ఇది చాలా విచిత్రమయిన ధోరణి ; అప్పుడు వారి ఆలోచన లిలాగుంటాయి. “ఏమిటో । టొ త్రిగా చేతిలో చిల్లిగవ్వలేదు ! వని లేదు! పాటు లేదు: ఏమీ లేదు; అంతా వట్టి శూన్యంగా తయారయింది వెంటవెంటనే ఇంళొకతె ఆందుకుంటుంది. “అవునే, ఉన్నమాట అనేశావే; ఏమిటో | వరిస్థితి టొ త్తిగా బాగాలేదు 1 “లలితా?” “ఏం? ఎందుకు? “ఏమాత్రం జ్ర త్త చేశావే 1” “ఏమి చెన్సృమన్నావు ।; ఆయిదురూపాయలు దాచుకున్నాను. అందులో నాలుగు శూపాయలు అప్పుడే ఖర్చ్భయిపోయాయి । వసంతా :”” అమె ఉలకదు! నలకదు। వనంత మనస్సు, శరీరము రెండు పూర్తిగా వసీవాడి పోతాయి! అయినా నిర్మల, లలిత అంతటితో విడిచిపెట్టరు । ““ఏమికే అలాగ మాట్లాడ కూరుకుంటావు ? నీకేమే! చాలా సొమ్ము చేను కున్నాపులే ?”” ఒకొక్కంనాడు వీ రిద్దరితోను జరుగుతున్న నంభాషణలో ననంత అకస్మాత్తుగా శస్సుమవి బునకొడుతుంది । ఏదో తగాదా పెట్టుకువి కూర్చుంటుంది! ఇంకొత చాడు దిగులుగా నవ్వుతూ అక్కణ్ణించి లేచి వెళ్లిపోతుంది. ఒకొక్కప్పుడామె మతి _వ్లీమితంలేని మనిషిలా కవిపిస్తుంది. ఒక్కొక్కప్పుడు (వశాంతంగా ఉన్నట్టు కనిపిస్తుంది. ఆమెధోరణి ఇదమిక్టంగా (గ్రహించడం చాలా కష్టం ః తగాదా పెట్టు శున్నప్పుడు నిశాయీ నెమ్మదిగా నచ్చజెప్పి ఆ ధోరణి తగ్గిస్తాడు । ఇంట్లోకి తీసుకు

కవి ల! వెళ్ళి శాంతపరుప్తాడు. ఆమె బాగా _వ్తిమితపడిన తరవాత “ఎందుకలాగ గొడవ చేస్తావు వనంశా?” అని అడుగుతాడు. అమె సరుప్పమీద టోర్లా సడుకుంటుంది.

“ప్రమో, నాకు తెలియదు 1”

విఠాయీ శిరస్సుమీద చెయ్యివేసి నెమ్మదిగా నిమురుతాడు.

రాబడి బాగా తగ్గిపోయినప్పుడు పప్రొఢ కొ త్తవద్ధతి అవలంనిస్తుంది. యువతుల నందరిని పిలుస్తుంది.

"ఈవేళ బాగా ముస్తాబవండి । ఒకపారి బజారమ్మట షికారుగా వెళ్ళివద్దాము గ

ఆఅంపే అందరివి బజారమ్మట తిప్పి, జనానికి బాహాటంగా చూపి స్తుందన్నమాట |

తరుణు లందరు సబ్బుబిళ్ళలు వట్టుకువి, ముఖాలు కడుక్కోవడానికి ఎంతో ఉత్సాహంగా చెరువుదగ్గిరికి వెడతారు.

స్నో, పౌడరు, విందూరతిలకంసీసా మొదలయినవి తీసుకుని అలంకరణ లారంభిస్తారు. అయితే వనంత దావికి పెద్దగొడవ లేవదీస్తుంది. ఒకొక్కనాడు ఆమె వారితో కలివ్‌ వెళ్ళనే వెళ్ళదు : ఓక్కొక్కనాడు వెడుతుంది. వెళ్ళడానికి అంగికరించవప్పుడు పిన్ని ఒక పన్నాగం వన్నుతుంది. మున్ముందుగానే వనంత చేత కొంత మద్యం తాగిస్తుంది. తప్పకుండా తాగడానికి ఎన్నో ఉపాయా లాలో చిన్తుంది, నెమ్మది నెమ్మదిగా మరిపింపచే స్తుంది |

శృభంగా ఉతికిన చీర కట్టుకుని, నోటివిండా తాంబూలం. వేనుకువి (ొఢ వారందరితోను కలిపి బజారువై పు బయలుదేరుతుంది.

ఈ యువతుల శరీర వ్యాపారం వ్యవహారంలో పివ్నికిటాడా కొంత భాగమున్నది. ఈ సంపాదన ఆంతా మూడుభాగాలు చేస్తారు. వీటీలో ఒకవంతు పొడ తీసుకుం టుంది. సొమ్ము సంపాదించిన యువతికి రెండువంతులు. ఇదీ ఏర్పాటు. పాట కచేరీల నంపాదనలో ఇలాంటి ఏర్పాకే ఉన్నది. ఆది అంతా ఎనిమిదివంతులుగా విభజిస్తారు. యువతులు ముగ్గుకు...-అం టే వనంఠ, లలిత, నిర్మల ఒక్కొక్కరు ఒకొక్క-భాగం తీసుకుంటారు. (పొఢ వేరొకభాగం తీసుకుంటుంది. కవిగాయకుడు కెండు భాగాలు. ఫిడేల్‌వాలా ఒకభాగం తీసుకుంటాడు. ఇక మిగిలిన భాగం నగం వంతగాయకువిది. మిగిలిన నగం తబలావాలాది. ఏదోవిధంగా సొమ్ము నంపా దించలేని వారి నెవ్వరివి ప్రొఢ ఒక్క తీణనుయినా తన బృందంలో ఉండనియ్యదు।

శైడ2 ళవి

వంపాదన వద్ధతులవై పు ఎంతో ఆత్రంగా తీవ్రదృష్టితో ఎదురుతెన్నులు చూప్తూం టుంది. ఎక్కజ్జించి అయినా రవంత తక్కువగా ముట్టగలదేమో అన్న అనుమానం కలగగానే తియ్యతియ్యవి నసరన్యవసంగంతో లోపలికి పిలు స్తుంది.

“ఎవరుబాబూ మీరు? రండి: రండి; ఎందుకలాగ అనుమానిస్తారు ? రండీ బాబూ; దయచెయ్యండి 1”

ఆగంతుకుడు లోపల అడుగుపెట్టగానే బెత్తంకుర్చీవేసి కూర్చోలెట్టి శాంబూలం చేతీ కందించి గౌరవిస్తుంది. ఆపైన నెమ్మదిగా అడుగుతుంది,

“ముందుగా తాంబూలానికి రెండణా లిన్వాలి బాబూ £ ఇవ్వాలిమరి 1

ఆ రెండణాణు కొంగుముడిలో కట్టుకుని యునతుల నాహ్వావి స్తుంది.

“ఒ'పే, వసంతా, నిర్మలా: ఇదిగో : ఇక్కడికి రండి । రిలికాః ఏంచేస్తున్నావేః ఎన్ని తులాల బంగారపు దుద్దులు పెట్టుకున్నావే థి

ఇంకొకనాడు పిన్ని పిలిచింది.

“వసంకా, ఇదిగో, ఎవరో ఒకాయన నీకోనం వచ్చారే: ఆయన ఇంకకు 'మునుసే విన్నెరుగుదు నంటున్నారే 1”

అనాడు వసంత విసుగ్గా సమాధానం చెప్పింది.

“నా ఒంట్లో ఈవేశ అదోలాగుంది పిన్నీ: బొత్తిగా బాగాలేదు 1”

“ఇంతటిలో నే నీ ఒంటికి ఏం వచ్చిపడింటే । ఆబ్బే ఏమీలేదు; కొ నవ్త నామాట "విను । కొంచెం మద్యం సేవించానం'పే చురు కెక్కువవుతుంది। కా వ్ల నామాట వివి ఇక్కడికిరా 1”

ఆది పిలుపే: కావి శరసావపించపలిపిన ఆజ్ఞ ః తిరన్కరించడాని కింక గత్యం తరం లేదు । వనంత వెలుసలికి వచ్చింది, చక్కగా ముస్తాదియి, ఒంటి కంకటికి అత్తరువు పూనుకుని, అనలు పిసలు పెద్దమనిషి ఒకాయన ఎదురుగా విలుచున్నాడు ; అంతలోనే ఏన్ని అందుకున్నది,

“ఏదీ, నీ ఒళ్ళు ఒకసారి చూడపీ । ...చాలా బాగుండి ; ఏమిపే ఆలాగంటావు? పీ ఒంటికన్న నా ఒశ్లే వెచ్చగా ఉంచే! బాబూ: ఈవేళ దీనిఒంట్లో కొంచెం నల తగా ఉన్నట్టుంది. ఒకచుక్క వేమకుం'పే అన్నీ నర్దుకుంటాయి 1”

ఆపైన నరనరోరణిలో మృదువుగా ఒక చిరునవ్వు చిలకరించి “మద్యం నా దగ్గిరే ఉంది బాబూ :”” అంటుంది.

కవి జు

ఈ వేళ్యాబ్బందానికి భోగాలమీద ఆంతులేవి ఆక. చక్కగా ముస్తాబయిన ఆ చంవన్న వ్య క్రివై పు చూడగానే ఆమెలో ఆ భోగాలమీది మమత మేలుకున్నది+ (క్రీగంటచూసి, ముసిముపినవ్వులతో అతనిచెయ్యి వట్టకువి ననంత లోపలికి వెళ్ళిపోయింది.

పిన్నికూడా నవ్వింది. ఆ విషం పూర్తిగా తలకెక్కీనపిమ్మట (పేమామృత నముద్రంతోనయినాసరే, దానిని తొలగించడం మిక్కిలి కష్టమని ఆమె ఎరుగును 1

అ వ్యక్తి వెళ్ళిళోగానే వనంఠత మైకంఅంతా పూర్తిగా తొలగిపోయింది. మైకానికి విరుగుడువంటి ఒక త్మీవవై ఖరి ఆమెలో మొలకెత్తింది. మైకంలో ఉన్నఫ్లే పడిఉండి వసంత వలవల విలపించింది. రేవుఉదయమే వితాయీతో కలివి ఎక్కడికయినా వెళ్ళిపోవాలని అదేపరిస్టికిలో వడీఉండి కలలుకన్నది : అంతేకాదు : ఆనాడే వెళ్లిపోవాలనికూడా ఆలోచించింది! కాని అలాగ వెళ్లి పోవడంమాట అనుకున్నంత తేలికకాదు। ఎక్కడికి వెళ్ళిపోతుంది ? సిన్ని, నిర్మల, లలిత..._ పీరుకాక ఆమె కాత్మీయు లెన్వరున్నారు? (ప్రవపంచవి నృృతమయిన ఇదేదారికాక వనంత కింక వేరొక న్వస్టల మేదిఉన్నది 1

ఒకవారంరోజు లలాగ గడిచిపోయాయి :

వనంత గజగజ వణికిపోతూ పిన్నిదగ్గిరికివచ్చి ఎంతో ఆత్రంగా “పిన్నీ 1” అవి పిలిచింది.

ఆ కంఠస్వరం వివి ఆమె ఉలిక్కివడింది ! ఆది పూర్వపు వనంతగొంకు 1

“ఏమిటి వనంఠతా ?”

పిన్ని చెవిదగ్గిర ముఖంపెట్టి గొణుగుతూ అదే వెనకటికొలవు ననంత నెమ్మ దిగా నవిగింది.

“*మందుకావాలి విన్నీ : నాకు బాగా జబ్బుగాఉంది 1”

“జబ్బా? దగ్గేనా ?””

“కాదమ్మా : కాదు: కాదు;

వనంత కళ్లలో చురక త్తుల తళతళ లావిరృ్శవించాయి ;

ఆ కళ్ల కేపి చూడగానే ప్రాఢథ తన పొరపాటు (గ్రపిందుకున్నది, వెంటనే నవ్వి ఓదారుస్తూ నచ్చతజెప్పింది.

క్‌ కవి ద్రీవికోసం భయమెందుకు వనంతాః ఈవేశే మందు తయారుచేపే ఇస్తాను. మూడురోజుల్లో పూర్తిగా నయనుపుతుంది.”" పీరి జీవితాలలో ఇదిఒక (ప్రత్యేకాధ్యాయము । ఇది తప్పవిసరిగా వచ్చితీరు తుంది! మనుష్యుల జీవితంలో ఏసమయంలో ఏకారణంవల్ల ఈ రుగ్మత ఉద్భ విస్తుంది? ఇది కేవలం రోగవిప్పుణులి పరిశోధన విషయము । ఏది ఏమయినా వీరి కీ రుగ్మత వచ్చితీరుతుంది । ఇది అనివార్యరోగంమా(తమేకాదు । దీవివల్ల చిక్కి శల్యాలైై. వారికి జీవితశేషంజంతా గడపివెయ్యవలిసి వస్తుంది! ఈ రుగ్మత విషమే తమదగ్గిరికి వచ్చిన వారందరిలోను వ్యాపింసజేస్తూ వీరందరు తమదారివి తాము తరలిపోతారు ॥ డాక్టర్తకుగావి, ఆయుర్వేద వైద్యులకుశాని తమ రోగం నంగతి వెల్లిడించరు। తనంతట కామే ఈ రోగానికి చికిత్స చేసుకుంటారు! చికిత్సృఆం'టే చిరకాలంవించి (ప్రపిద్దమయిన గచ్చాకు పుచ్చాకు మందులన్నమాట ః అందువల్ల పైకిపొక్కినవ్యాధి శరీరం లోలోవలికి వెళ్ళిపోతుంది. రదక్త్మపవా హంలో కలిపి బాహాటంగా వ్యాపిస్తుంది. దానికి ఫలికంగా భవిష్యుజ్జీవితంలో ఏడో ఒక (వదిల వ్యాధిగా అవికృవించి. ఈదురదృష్టవంతుల (బ్రతుకులు ధూ+ిలోకి వివిరివేసి, చావుబితుకు లమధ్య వడవేస్తుంది । పీరు ఇదిఅంతా ఆలోచించరు. ఈ వ్యాధికి కారణాలేవోకూడా వీ రెరుగరు. రుగ్మఠ (వ్రవేశించగా నే తాత్కాలికంగా ఆందోళన పడతారు. వనంతకూడా అలాగే కంగారువడి పిన్నిదగ్గిరికి వచ్చింది. అమె కీ రోగచికిత్స శెలుసును. వారిద్దరిమధ్య జరిగిన నంభాషణలో లజ్జా నంకోబా లేవిలేవు; అంటువ్యాధి కావడంవల్ల కొన్ని ముందుజాగత్తలు తీసుకోవలిపిన అవసరంకలిగింది. రోగం వచ్చినవారి బట్టలు మొదలయినవాటి స్పర్శవిషయంలో జాగగత్తవడాలి, కనకనే కొంత అసహ్యము, కొంత దూరంగా ఉండాలన్న అ(త్రత కలిగాయి. ననంత చీరలు, రవికలు మొదలయిన దుస్తులన్ని భద్రంగా ఒకచోట ఉంచి లలిత, నిర్మల తిరిగి ఆమె దగ్గిరికి వచ్చి కూర్చున్నారు. వనంత వా రెవ్వరికేపి కన్నెత్తి చూడలేదు. విర్శ్మల నక్కవే కూర్చుని నెన్ముదిగా చెప్పింది.

కవి ణం

“కల దువ్వుకోలేదులా ఉంది. వేను తలదువ్వుతానుం”

గతరా(త్రికి నంవింధించిన అంట్లు చెంబులు మొదలయినవి తీనుకుని నికాయీ బయటికి వెడుతున్నాడు.

“వద్దవి చెప్పు,” ననంత విర్మలతో అన్నది. ఈనా డామె కళ్లి త్రి నియ కేసి చూడలేక పోతున్నది.

“అన్నా. అన్నా :ః” నీర్మల పిలిచింది.

“*ఎందుకంతళయం వనంకా? వీ వేమి భయవడకు। నాకేమి ఇబ్బంది కలగదులే;” విశాయా నవ్వుతూ చెప్పాడు.

విర్మల నిలువునా నిర్హాంతపడింది.

మూడురోజాలలో విమ్మశించవలిపిన వ్యారి తొమ్మిది రోజులదాకా తగ్గలేదు. వవంత పరుపుమీద వడి అటు, ఇటు దొర్లడం (ప్రారంభించింది. ఆమె శరీరంవిండా చిన్నచిన్నపొక్కులు లేచాయి. ఒళ్లంతా వరా పోసినట్లు నల్లవిడింది. డీపం వెలిగించి అర్థర్యాత్రిదాకా వసంత తలవై పున కూర్చుని నితాయీ నెమ్మది నెమ్మదిగా విసురు తున్నాడు. ఇటువంటి పరిస్థితిలో వ్యాధ్యిగ్తన్హ లయిన నీల దురవన్థల కొక అంతే ఉండదు 1 (_సేమపాతు లయిన పురుషులు వారి నమీపావికికూడా వెళ్ళరు । మరొక శృయితే బృందం విడిచిపెట్టి పారిపోనడం కూడా కద్దు ; రోగ్యగ స్తురాలు ఒంటరిగా వడ్‌ఉండాలి. బృందంలోని స్త్రీలే కొద్దో గొప్పో పరిచర్య చేస్తూ కాన్ల శ్రద్ధవహ్‌ ప్తారు. కాని నికయామా(త్రం (వశాంతదరహానంతో తలవైపునే కూర్చున్నాడు:

ఆవేళ ర్యాతి నిశ్శబ్దంగా నెమ్మది వెమ్మదిగా పాగిపోతూ మొదటిజాము దాటి రెండవజాము సమీపించటోతున్నవి. అకప్మాత్తుగా ఆర్యాతి వీరవతలేదిస్తూ నంగీతం (ప్రారంభమయింది. నితాయీ మేలుకునే ఉన్నాడు. కాని మధ్య మధ్యన మిద ఐరుపుతో జోగుతున్నాడు. నంగీతం చెవినిపడగానే ఆతనికి పూర్తిగా మెళ కువ వచ్చింది. రవంత నవ్వకుండా ఉండలేకపోయాడు. ఫిడేల్‌వాలా కేమి బుద్ది పుట్టిందో మరి: ఫిడేల్‌ వాయిస్తున్నాడు, ఈవేళ నిర్మలఇంట వీళర్పమయిన మహో తవం జరుగుతున్నది. అందువల్ల ఆతవి కలాగ అక్కస్మా త్తుగా ఫిడేల్‌ వాయించా లివి మిద్దిపుట్టడంలో ఆళ్చర్యంలేము : వితాయీ చీకటివడినప్పటివించి ఈ వంగీఠం కోనమే ఎదురుచూ స్తున్నాడు. ఫిడేల్‌వాలాది మహతియ్యని చెయ్యి: చాలా అత్య

క--15

ఃక కవి చృుతమయిన।నంగీతం 1 బేహాగ్‌రాగచ్చాయ ఆ నంగీకంలో వినవస్తున్నది. ఆది వింటూం'పే, గభీరగాడాంధకారంలో ఆ రాత్రివేళ సమన్తము అదృశ్యమై లీవమయి పోతున్నట్టు స్ఫురించింది £ “ఆ(| లీ, లీ, ఛీః:” వనంత లేచి కూర్చున్నది “ప్ప్సిట్రి వనంతా । ఏమి జరిగింది :” వితాయీ కంగారువడి ఆడిగాడు “ఆది ఆపివేయించండి ॥ ఆ వాద్యం విలిప వేయించండి 1” “బ్రాగాలేదా నీకు?” *క్రాదు । కాదు , నా కొళ్లు చేతులు చల్లబడిపోతున్నాయి.” వసంత వగరుస్తూ వగరుస్తూ సమాధానం చెప్పింది. కమాను గీస్తూం కే బయలు దేరిన న్వరం దీర్చ కరుణన్వరంతో కంపిస్తూ, కంపిస్తూ ఆ ర్యాక్రి గౌఢాంధకొారంలో పోయి (క్రమ్మక్రమంగా ఏకీభవించింది 1 పంధొమ్మిది పూర్తిగా ఒకమానం గడిచిపోయింది. ఆపైన వవంత ఎలాగో అలాగ అతికష్టం మీద రోగశయ్య విడిచిపెట్టింది. కౌని ఆమె ఇవ్పుడు పూర్తిగా మారిపోయింది ఆ పూర్వపు వవంతే అవి గుర్తిండడం చాలా కష్టం. ఆ కుత్పితవ్యాధి తన నాలు కల విషజ్వాలలతో ననంత శరీరవర్శము, దాని ఉజ్బ్వలత అందచందాలు అన్నీ ఒక్కమారుగా పూర్తిగా తుడిచివేపింది 1 అమేకేసి చూడగానే ఒళ్లంతా నల్లని మస పూపిన ట్లవిపిస్తుంది 1 పొడవయిన నల్లనల్ల వి కురులు బాగా వలచబడి వచ్చనైై విరుసుగా మారిపోయాయి. వచ్చవి శరీరవర్డ మేకాదు, దావి మిసమిస, తారళ్యము అన్ని అంతరించాయి. వరిపుష్టమై మమపుచేరి విగవిగలాడుతున్న శరీరం శ్రేవలము అప్టిపంజరంలా మారిపోయింది ! వనంత న్వకీయ శరీరసొందర్యం చూనుకుని ఎంతో మురిపిపోయేది. అటువంటి ఆమె బక్కచిక్కి నముఖంలో ఇవ్పుడు పెద్దపెద్ద కళ్ళు రెండు మాత్రమే ఆ అందావి కేకై కచిహ్నాల్లై విలిదాయి. ఇప్పుడు వసంత

ళవి న! వ్రల్రింగా విశ్చలంగా వడిఉన్నది. భన్మరాశలో ఎర్రగా ప్రజ్వలిస్తున్న బొగ్గులలాగ ఆమెన్నేశ్రాలు రెండు మాత్రమే తళతళలాడుతూ మెరుస్తున్నాయి ॥

“ఒళ్ళంతా దట్టంగా పసుపు పూనుకుని స్నానంచే స్తే దాలా మంచి వవిచేస్తుంది వనంతా ! ఈవేశ అలాగ స్నానం చెయ్యరాదుపే :” ఏన్ని అన్నది.

అమె రెప్పపాటు లేకుండా చూస్తూ కూర్చున్నది. అంతేగాని దానికి నమాధానం చెప్పలేదు. కదలలేదు. ఉలకలేదు. సలకలేదుః రెవృపాటయినా లేని అటే వీశ్చలదృష్టి;

ప్రౌఠ మళ్ళీ చెప్పింది,

“మ్రాడమ్మా, అలాగ స్నానం చేశావంటే శరీరం దుర్వానన పోతుంది. ఆ వలుష్కతోవాటు, అందవికారం కూడా ఎక్క-డిదక్కడ ఎగిరిపోతుంది : ఒళ్లంకా హాయిగా ఉంటుంది 1

అయినా వనంత అలాగే నిళ్శబ్దింగా రెప్పవాల్బకుండా చూస్తూ కూర్చున్నది :

పిన్ని ఈమారు ఆమె దగ్గిరికి వెళ్ళి, శరీరంమీది చీర తొలగించి, చేతితో నిమి శింది. ఆపైన లలితతో చెప్పింది.

“లలితా । ఆ బాటిల్‌ లోఉన్న మానె వెచ్చజేపి, దానితోబాటు కొంచెం పనువు కూడా తీసుకురా

ఆతరవాళ వితాయీనవి పిలిచింది,

“*తాబూ ! ఎక్కడున్నాపు బాబూ నీవు?

చికాయీ ఇంట్లో వసంత పడుకున్న పరుప్పమీది ఐట్టలు తీవివేస్తున్నాడు. అవి అన్ని ఇవతలికి తీసుకువచ్చి, ఎండలో ఆర వేశాడు. అటుపిమ్మట,

“వన్న పిలిచాచా పిన్నీ?" అన్నాడు.

“ప్పీష్పు ద్రాలా మంచివాడవు బాబూ : అదీగాక మాకెంతో కావలిపినవాడవు । విజమయిన మనిషివి నీవే ;.. అమ్మాయి పిలుస్తూంది....-నే వన్నమాట బోధవడ లేదూ?” ఆమె అల్లన నవ్వింది. వితాయీకూడా నవ్వుతూనే అడిగాడు,

“ప్పమిటి పిన్నీ, నీ వనేది?””

క్కసారి వసంత మానెసీసా, దువ్వెన ఇలాగ తీసుకురా బాబూ ; జుట్టంకా అడలుకట్టి పోయింది! క్త దువ్వుతాను.”

ల! కవి ఇన్సటికి నవంత పెదవి కదివింది. ఎండలో ఆరుకున్న ఐట్టలకేసి వేలెత్తి చూపించింది. “అయితే మరి వాటి మాటేమిటి?" ఇంట్లోఉన్న నూనెపీపా కోనము దువ్వెనకోవము వెడుతున్న వితాయీ రవంత 'సీవు ఆగి “అవ్వన్నీ ఉతకాలి 1”"అన్నాడు, వవంత త్మవవన్వరంతో గట్టిగా అరిచింది. “వల్ల కాదు । వద్దు 1 వద్దు శ అలాగంటూవే వెక్కి. వెక్కి ఏడవడం (ప్రారంభించింది. ఆ ఏడుపు మరి తగ్గ లేదు; విలాయీ అద్భుకవ్య క్రి: అకడు నవ్వుతూనే వపంత వోదారుస్తూ అన్నారు. “ప్పిన్నిచెప్పిన మాటలన్ని విను వనంతా। అంతేగాని మిగిలిన గొడవలన్ని వీ "కెందుకు ?” అయినా వనంతఏడుప్పు తగ్గలేదు | వితాయీ మళ్ళీ మొదలుపెట్టాడు. *న్లాదిక్తూడా మావవళరీరమేగా ॥ నా కెప్పుడయినా జబ్బుచేస్తే వర్తీతో సప అవ్ని తీర్చేద్దుపుగావిలే వేమ మరీ షావుకారులాగ ఆంత రొక్కాయించి పుచ్చు కోమలే ; ఏమంటావు పివ్నీ థి అత డలాగ నవ్వుతూనే లోవలికివెళ్ళి మానెసీసా, దువ్వెన తీసుకువచ్చి ఇచ్చి. మళ్ళీ మరికొన్ని బట్టలు తీసుకువి వీధిలోకి వెళ్లాడు. లలిక, నిర్మల చెక్కిక్లమీద చేతు లుంచుకువి నితాయాధోరణి గమనిస్తూ ఆశ్చ ర్యంలో విశ్చేష్టితు లయినారు. (ప్రొఢథ ఉహూరుమవి ఒక విట్టూర్చు విడిచిపెట్టింది.

“మా అందరిలోమ వనంతే అదృష్టవంతురాలు 1”

రోగంచెమటతో తడిపిన ఐట్టలన్ని తీసుకువెళ్ళి క్నురంగా ఉతికి తీసుకువచ్చాడు వితాయా. లలిత, నిర్మల ఇద్దరు వేశ్యావృ త్రితోనే జీవిస్తున్నారు. వారి జీవితాలలో (ప్రేమ కరత్కాలమేఘంలా ఇస్తేవచ్చి, ఇస్తే వెళ్ళిపోతుంది : హేమంతంలో చలి గాలిలాగ కొన్నాళ్లపాటు నుస్టిరంగా ఉన్నా, ఆ శరీరవ్యాపారిణుల 'క్రేమాత్రమయినా రవంత ఆన్వస్థత కలగగానే వెంటనే అదృశ్య మయిపోతుంది ! నిర్మల కీవ్యారి మూడుసారులు వచ్చింది. లలితకూడా ఇచే వ్యారితో రెండుసారులు మంచాన పడ్డది. తోగం కాన్త పైకి పొక్కగానే వారి (మేమికులు అక్కడివించి పారిపోయారు:

కవి 229 విర్మల (ప్రేమించినవ్య క్రి ఒక డున్నాడు. లోగం కనదిడీ కనబడగానే ఆమె దాచు కున్న సొమ్మంతా పూర్తిగా చేజిక్కించుకుని ఉడాయించాడు ; అందువల్ల నే వితాయీ రోరజి గమవించి వారలాగ ఆశ్చర్యవద్దారు: తను జీవితాలలోనే కాదు: తమవంటివారి (బ్రతుకురలోకూడా వా రెన్నడు ఇటువంటి నంమటన గమవించ లేదు;

చిట్టలవ్ని చక్కగా ఉతికి కభ్రంచేసి వచ్చినతరవాత తిరిగివచ్చి చూ స్తే వనంత ఆలాగే వోటమాట లేకుండా విశ్చలంగా చూస్తూ కూర్చున్నది. విశాయీ మరకొంత 'పేపు ఆమెవైపు ూనీ రనంత సంతృ వ్తవడ్డాడు. నూనెతో వమప్పతో స్నావం ముగించి వచ్చిన పిమ్మట వనంత తన వెనకటిరూపు సంతరించుకున్నది. (పొత ఆమె తల చక్కగా దువ్వి జొరుడుకొప్పు వేపింది. ముఖంమీద సిందూర తిలకం తీర్చిదిద్దింది.

రోగంతో తీసుకున్న వసంత ఆవిధంగా ఆరోగ్యంతో కొంతవరకు _స్తిమితవడిన శ్షరవాత వితాయీ విజంగానే చాలా అవందించాడు.

“వీవు బాగా ఆరోగ్యంగా ఉన్న మవిషిలాగే కవిపిస్తున్నావు వనంతా $”

వసంత రవంత నవ్వింది. ఆపైన సురీర్చవిశ్వాస మొకటి విడిచిపెట్టింది. వితాయా మాటలన్ని కలివి ఆమె నవ్వుతో తుత్తునియలై ఆ సుదీర్హ విశ్వానంతో ఎక్కడికో ఎగిరిపోయివట్టున్నాయి : అ నవ్వులో వెటకారంతోవాటు ఎంతో దుఃఖం గూడుకట్టుకున్నది । అదంతా గమవించి వితాయీ కంగారువడకుండా ఉండలేక పోయాడు!

అయినా అ భానం పై కేమాత్రము వ్యక్తం కావియ్యక నెమ్మదిగా బుజ్జ గించాడు.

“వేమ ఆదిద్ధం చెప్పడంలేదు వనంతా! మళ్లీ వీ ఒంటికంఠటికీ అ వెనకటి రంగు వచ్చేసింది. కొంచెం నీరసంగా ఉన్నావనుకో ; దానికేమిటిలే !: ముఅంమీద ఆ జబ్బు చిన్నెలేవి మరి కవిపించడంలేదు. తెలుసునా ? నామాటమీద నమ్మకంలేక ఫోతే వీఅంతట వీవే ఒకపారి అద్దంలో చూనుకో 1”

అటుపిమ్మట వెనకముందు లానే ఆలోచించకుండా అ అద్దంతోదాటు వనంత కెదురుగా విణచున్నాడు.

$8( ళవి

ఆమె విశాలన్నేశాల కటాణిలనుండి ఆగ్నిమ్భులింగా అదృవించి, బాగాఎండిన తుపాకీమందులో వడ్డట్టుగా. అమె శరీరంఆంకా ఒక్కమారుగా భగ్గుమవి (వ్రజ్వ లింపజేశాయిః త్షణంలో విద్యుద్వేగంతో ముందుకువచ్చి, ఆతవి చేతిమండి ఆ అద్దం లాష్కంని, వసంత అది చేతికొద్ది విసిరికొట్టింది; అమె అనమయంలో పిచ్చిపట్టినట్టు మారిపోయింది. వితాయీ వెనువెంటనే తల సక్కటకి తిప్పి వేశాడు. ఆదీగాక వనంతచేతులు ఐక్కచిక్కిఉన్నాయి! అందువల్లనే ఆ లక్ష్యం తప్పి పోయింది. నితాయీ దెబ్బఠగలకుండా తస్పించుకోగలిగాడు. ఆ విసిరికొట్టిన అద్దం పక్కనేఉన్న టొంగు వెదురు స్తంభానికి తగిలి వాలుగయిదు ముక్కలై. నేలమీద వడింది

వికాయా చిన్నగానవ్వి ఆ అద్దంముక్కలన్ని ఏరడం (ప్రారంభించాడు. అదే క్షణంలో కఠినమయిన కంఠన్వర మొకటి దారుణంగా మారుమోగింది ॥

వితాయా ముఖం వెనక్కీ. తిప్పిచూళాడు. పిన్ని: తిరిగి ఆమె అటే కఠోర గంఖీరన్వరంతో గర్జించింది ॥

“వన౦తా 1”

వసంత విళ్శబ్దింగా. నిశ్చలంగా ఆలాగే నిబుచున్నది. అమెనేశ్రాల కింక రెప్ప పాపేలేదు £

“*పఫపంచంలో ఇంకెవ్వరికి జబ్బేచెయ్యదా ? వారంకా వీలాగే తయారయ్యారా? ఆయనేకనక ఇక్కడలేకపోతే, విన్నీపాటికి పాకీవాళ్ల ఈడ్చిపారేసి ఉండేవాళ్ళు 1 తెలుసునా 1”

అప్పటికీకూడా వసంళ నమాధానం చెప్పలేదు! ఆ లీకరమూ ర్తి (ప్రోఢ కెదు రుగా విలబడి సమాధానం చెప్పడావికి శ క్తిగావి పాహనంగావి అమెలో ఉండే అనకాళమేలేదు । ఇప్పు డిక్కడ విలబడిన పిన్ని కేవలం వేరొక తరవోవ్య క్రీ! (శ్రూరంగా, కఠినంగా ఉత్తరువులిచ్చే బృంద వాయకురాలు : శ్రీలు, పురునులు, చ్రీలుపేమించే వ్యక్తులు, భయంకరమ్హూల్లి ఆ దున్నపోతునంటిన్య క్రి---అందరు భీషణమూ రి (ప్రొఢ కళైదట విలబడడావికే హడిలిపోతారు । నితాయాకూడా అద్దం ముక్కలన్ని ఏరడం పూర్ధిచేవి విశ్చేష్టితుడై ఆమెకేపిచూస్తూ అలాగే విశ్చలంగా విలుచుండిపోయాడు : అతడు ఇటువంటి (ప్రొఢ న్వరూపం నందర్శించడాని కిదే మొదలు

ఠళవి తం!

పిన్ని తిరిగి మరింక కఠినంగా గొంతెత్తి గర్జించింది.

“ప్ప వనంతాః నే నడిగినదానికి తిన్నగా సమాధానం చెవ్పవేం?”

వసంత ఈమారుకూడా రెప్పపాటులేవి నిశ్చలదృష్టితో అలాగే పిన్ని కేపిచూస్తూ విలుచుండిపోయింది । వెనువెంటనే నికాయా వా రిద్దరినుధ్య విబచున్నాడు. రాతి వేశ బెబ్బులికళ్లలా భయంకరంగా తళతళలాడుతూ మెరుస్తున్నాయి. (పొడ వేశ్రాలు: ఇక వసంత విలోచనాణు రెండు కేవలము ఆగ్నిజ్వాలలే ! ఆ కళ్లలో వైతన్యంలేదు ; భయంకూడాలేదు | కేవలం దహనళ క్రితోనే ఆ నేశ్రాలలాగ (వజ్వలిన్తున్నాయి। వికాయీ నవినయంగానే నవ్వాడు. కొని దృఢన్వరంతోనే చెప్పాడు,

“లియటికి వెళ్ళిపో పిన్నీ ! ఛీ! శీ: ఏమిటిది? జబ్బుచేసిన..-”"

“జబ్బుచేపినమనిషా ? (వనవంచంలో ఇంకెవ్వరికి జబ్బుచెయ్యదా ? వారందరు ఇలాగే ఉంటున్నారా? చీపురుకట్ల చేతో...”

“ధీ ఛీ, పివ్నీ, ఏమిటిది?”

*చ్రీ ఎందుకని? ఆ చీ ఎందుకో చెప్పు?”

“అనలే జబ్బుమనవిషి । అదీగాక వీఎడల ఎటువంటి ఆనరాధము చెయ్యలేదు :”

“నా బృందంలో ఉన్నమవిషికి అపరాధం చేసింది! అటువంటప్పుడు ఇంక వా బృందంలో ఉండడం ఎందుకు ? కవీ, నీవు నా బృందంలో వ్యక్తివి

(వశాంత దృఢస్వరంతో నవ్వుతూనే సమాధానం చెప్పాడు నితాయీ.

“అవును విజమే! అయితే ననంతకోనమే మీ దళంలో ఉన్నాము ఏన్నీ లేక పోలరే...””

రవంత సేపాగి మళ్లీ అందుకున్నాడు.

““వెళ్లపిన్నీ ॥ నీవు వియటికి వెళ్లి తీరాలి 1”

ప్రౌఢ విశాయాశేపి విశ్చలంగా చూపింది. బృందంలో (సతివ్య క్రీ నహజంగానే పొఠర అజ్ఞ శిరసావహిస్తాడు. ఆ నంగతి దళనాయకురాలికి బాగా తెలుసును | బృందంలో (ప్రతివిషయము ఆమె అధికొారం్యసకారం పాగిపోవాలి (ప్రతిచిల్తిగవ్వ దళవాయకురాలి చేతిలోమండి ఖర్చుకొవాలి ః దళంలోవివారు తమ వేషభూషణాలు, అధికారాలు అన్ని (బొఢనుండే స్వీకరించాలి । దళనాయకురాలు తవ యౌవవ

ణః కవి కాలంలో తన దళనవాయకురాలి అజ్ఞలన్ని అతరాలా శరసావహంచింది, దళంలోవి వారందరు ఇన్నాళ్లవించి ఆమె అజ్ఞలన్ని. కట్టడులన్ని, నలహాలన్ని తు.చ. ఈన్ప కుండా అమవరించారు. నేడు ఆ ధోరణికొక అడ్డంకి ఏర్పడగానే ప్రొఢ విలువునా విర్హాంతపడింది ! ఇటువంటి పరిస్థితిలో ఆమె కాాగ్రహం కలిగిందంటే వెంటనే అ దున్నవంటి వ్య క్తికి ఉత్తరువు లిస్తుంది: కౌవి రెండుమూడుమారులు వితాయి "శీవ చూపినతరవాత (ప్రొఢ కటువంటి ఆలోచనే కలగలేదు! అదీగాక వితయా ఎన్నడు అమె ఆజ్ఞ శిరసానహించేవాడు. ఈనా డామె ఆజ్ఞ కెనురువెప్పాడు లిజమే : కాని దావిలో మొండితనంగావి. గర్వంగావి అస్వాభావికఠకావి అవలం ఛయినా కానరాలేదు ; అదీగాక వితయా ఆమె నేవిధంగాను కించవరచలేడు అలాగే మరికొన్ని క్షణాలపాటు అతనికేసి చూని (పొఠఢ ఉసూరునువి విట్లూ ల్చింది, “బాబూ, విన్ను మనసారా ఆశీర్వదిస్తున్నాము. వెయ్యేళ్ల వర్చిల్లు నాయనా ః ఈ వేళనించి నేనింక వీకు పిన్నిగాకాక తల్లిగానే ఉండాలని కోరుకుంటున్నామ. అలాగయికే అంత్యకాలానికి నేనేమి దిగులువడనక్కరలేదు । తెలిపిందా ?” “పిన్ని అన్నా, తల్లి అన్నా ఒక్క_కే పిన్నీ : ఇంక ఇక్కడివించి వెళ్లుమరి । కొడుకు, కోడలు తగాదాపడీతే, పిన్నిగావి, తల్లి గాని అవ వినరు.” పిన్ని మారుచెన్పకుండా వికయిమాట మన్నించి అక్కడివించి వెళ్ళిపోయింది. వికాయా వనంత కేసి చూశాడు. ఛీః ఛీ; వపంతా।; ఏమిటిది? జబ్బుపడి అలాగ మండిపడిపోతా వేమిటి? కోపంలో శరీరారోగ్యం పాడైపోతుంది తెలుసునా వనంత అంతలోనే వట్టి నేలమీద లోర్లాపడుకువి వెక్కివెక్కి. ఏడవడం (ప్రారంభించింది. వితయీ ఎంతో ఆప్యాయంగా అడిగాడు. “శ్వ వేళ పొద్దుటివించి ఇలాగ ఏడుపు మొదలుపెట్టా వెందుచేత వనంతా ?” అమె ఏడువు మరింత ఎక్కువయింది: అందువల్ల మరి ఊపిరి తిరగదేమో అవికూడా ఆత్రవడ్డాడు వితాయీ. నెమ్మదిగా శిరస్సుమీద చెయ్యివేసి నిమురుతూ అన్నాడు. “కలకత్తాలో మందుల దుకాణావికి విన్ననే ఉత్తరంరాశామ.. మూడు సారవ వరిల్లా సీపాలు కావాలని ఆర్జ్‌రిచ్చాను. ఆ మందుకాగితే ఆరోగ్యం వెంటనే వాగు

కవి జ వడుతుంది. రక్తంలో దోషాలన్ని పూర్తి తొలగిపోతాయి. అన్ని నయమవు తాయి”

ఊపిరి తిరగవియ్యవి ఎడతెగవి ఏడుపువల్లి వసంత దగ్గడం (ప్రారంభించింది. అలాగ దగ్గిదగ్గి శ్లేష్మం ఉమ్మివేవి (ప్రాణంపోయివట్టు పడిపోయింది. అపైన నెన్ముదినెమ్మదిగా వేలెత్తి విర్తేశంచింది.

“ఏమిటది? " అడిగాడు వితాయీ. క్షణంసేపు ఊరుకుని, అద్భుళకంగా ఒక చిరునవ్వు చిలకరించి, “రక్తం $"” అవి నమౌధానం చెప్పింది వనంత.

“ర క్రమా 1?”

=ఆవుమ : అదే పాణంతీపే రోగము 1”

వనంత ఈమారు నవ్వింది. ఇంత సేవటివించి ఈ సంగతి చెవ్పలేకపోవడం వల్లనే ఆమె అలాగ విలపించింది. ఆమాట కాస్తా అనేశాక ఆమె ఏడుపు తగ్గింది. వితాయా ఏకా(గదృష్టితో ఆ శ్లేష్మంవైపు చూశాడు. దానిమధ్య ఎ(ర్రవి రక్తం విస్పష్టంగా కవిపించింది. ఒక నుదీగ్టవిశ్వానం విడిచిపెట్టి. మరికొన్ని క్షణాల వరకు మౌనంగా ఉండిపోయాడు. వసంత రెండుచేతులతో ను వితాయీని గాటంగా శ్రాగలించుకున్నది.

“టీ రెందుచేత మా బృందంలో (న్రవేశించారు. అని నే నాలోచిన్తున్నామ. అంతేగాని చనిపోతానవ్‌ నా కెన్నడు కయంలేదు । కావి ఇటుపిమ్మట నాకు చచ్చి పోవాలవి అనిపించడంలేదు.” బక్కచిక్కిన ముఖంమీద రవంత చిరువవ్వు పులుముకుని అమె తదేకదృష్టితో వితాయీకేవి చూసింది. అతడుకూడా చిక్కి శల్యమయిన ఒక వసిపాన వదిమివట్టుకున్నట్లు ఆమె నాలింగనంలో బంధిందాడు.

““ఇంతమౌొ,తావికి భయమెందుకు వసంతా? రోగం రాగానే చవిపోళారా ఎవ రయినా? శరీరం బాగావేఉంది. ఇంక రోగంకూడా తగ్గిపోతుంది.”

ఈమారు ననంకఠ విచిత్రంగా నవ్వింది. మౌనంగానే “తగ్గదు ! తగ్గదు 1 శఈగ్గదు 1" అన్నట్టు తల అడ్డంగా తిప్పింది. మరికొన్ని క్షణారితరవాత న్పష్టం గానే ముఖతః చెప్పి వేసింది. “*వేవింక జీవించమ $” అంతలోనే తిరిగి ఆకప్మా

త్తుగా అందుకున్నది.

ఈవ్లా కిదంతా ముందే తెణమును : మీ రానాడు ఆ కొట పొడారే। ఆనాడే నాకిది అంతా తెలిపిపోయింది 3)”

న! కవి ప్పి ట్రా పాట వసంకా 1” “అయ్యో: మనుగడ ఇంతగా ఆల్పిమై నంకుచితమై పోయినబేమి ఇ ఆ చరణం ముగిస్తూనే ఆమె వలవల విలపించింది. వితాయీ నే(శ్రాలలోకూడా. బొష్పా లొకటీ రెండు తరళించాయి. వెంటవెంటనే అసనూ_ప్తమయిన ఆ పాటు అతని హృదయంలో మారుమోగింది, “లదే నా హృదయాంతరాళ విరంఠకరభేదము ॥ ఆళ (పేమతో వరిపూర్ణ్వత నందనేరదుగదా (బ్రకుకేమో వా చేతిలో లేదుగదా ఆమ్యోః మనుగడ ఇంకగా అల్పమై వనంకుచితమయి పోయినదేమి 1 ఇదే నా హృదయాంతరాళ నికంఠర భేదము!

ఆపైన? అటుపిమ్మట ఆ పాట రచన కొనపొగలేదు । ఆది అనమా స్తంగానే ఉండిపోయింది । వితాయా ఒక వేడివిట్టూర్సు విడిచిపెట్టాడు. ఎప్పటికి పూర్తి అపుతుందో ఎవరెరుగుడురు ?

వసంతకూడా ఆపైన మాట్లాడింది.

“వాకీదంతా పూర్తిగా తెలిసిపోయింది 1 ఫిదేల్‌వాలా మునుపు ఫిడేలు వాయించి నప్పుడు ఆది ఎంతదాగుందేది? ఇప్పుడెందుచేతనో భయంగాఉంది।! ఎవరో నావక్కనే విలబడి అదేపనిగా కుమిలికుమిలి ఆశ్రోశ స్తున్న ట్లవిపిస్తున్నది! పకి దినము నామనస్సు మరణున్నిగురించే ఆలోచిస్తున్నదిః: ఇదిఆంకా ఆబద్ధమయి పోతుందా? ఆపైన మీరా పాట (వ్రాశారయిరి। ఇది ఇలాగ ఎందుకు జరిగింది ౩”

వనంత మనోభావనన అసత్యం కాలేదు! అది డదిన్యమణీలా యధార్థమే అయింది 1

మరికొన్ని దివాలలోనే సాయంశ్రంఅమ్యేవరికి వనంత ళరీరంలో జ్వరం: విస్పష్టంగా కవిపించింది. అమె విశాయీనిపిలిచి చేతిలో చెయ్యి వేసింది.

“ర్షూడండి, ఒళ్లు ఎంత వేడిగాఉందో

విజయా ననంతకేని చూస్తూ ఆలోచనలో పడ్డాడు.

ళవి ణక “అయ్యో ।! మనుగడ ఇంతగా అల్పమై నంకుచికత మయిబోయిందేమి? కవీ

ఈ వృత్తాంతంఅంకా ఖాట్వా అన్న చిన్ననట్టణంలో జరుగుతున్నది. ఆవగ' రంలో ఒకటప్రాంతంలో +ధిలమయిన చిన్న ఇల్లొకటి వా రిద్దరు అర్దెకు తీను కున్నారు.

“లలిక నొకసారి పిలుస్తాము. ఆమె వీదగ్గిర ఉంటుంది. ఈలోగా నే నొక తాక్టర్ని వెంటబెట్టకువస్తాను.” వికాయీ అన్నాడు

“వద్దు! వద్దు; వసంక బాగా కంగారునడింది.

“"క్వరలో నే తిరిగి వచ్చివేస్తాను । ఒక అరగంటకం ప ఎక్కువసేపు వట్టదు :”

“వద్దు ః వద్దు వద్దు । దగ్గువప్తే? రక్తం కనవిడితే? అప్పుడు నను ఇలాగే ఈ దారిమధ్యలో నే వివిరివేసి ఈవేశే అందరు ఇక్కడినించి పారిపోతారు! వెళ్ళ వద్దు । మీరు వెళ్ళవద్దు [”

గత్యంతరంలేక వితాయో ఆక్కడే కూర్చుండిపోయాడు. రక్తం వడుతున్న నంగతి ఈ వేళదాకా ఎవ్వరికి తెలియని య్యకుండా ఆతిసహన్యంగా దాచారు.

ఈవేళ జ్వరం మరింతగా పేల్చిపోసింది! గతర్యాతి మొదటిజాము గడిచిన కొంత పేసటికి చెమటపట్టి జ్వరం పూర్తిగా తగ్గింది. వసంత బాగా _స్తిమితవడింది. ఈవేళ చెమటపట్టలేదు. దానితోబాటు _స్తిమితతకూడా చేకూరలేదు । జ్వరం పేల్చి చేస్తూంటే వసంత బాగా వివకురాలమి అస్పుడప్పుడు వితాయీకోనం వెతుకుతూ నలువైపుల కలయజూసింది, ఆపైన కన్లరెండు మూసుకువి మాటిమాటికి ఒకవైపు మండి వేరొకవైపు దొర్హింది. ఈవేళ వసంత అందోళన బాగా పెచ్చు పెరిగి జతోయింది

వికాయీకి అమెచూపవుల అర్థం టోధపడింది ! తనకోనం వెళుకుతూ చూనీనపవ్పు డల్లా “నేమ ఉన్నాను: ఇక్కడే ఉన్నాను వసంతా :'" అని ఓదార్చాడు.

ఆది ఆరాత్రి చిట్టచివరికొము. వికాయీ విద్రబరుపుతో జోగుతూ గోడమీదికి వాలి నిద్రపోతున్నాడు.

రాతి నాలుగోజాము అద్భుకమయిన కొలము।; ఈ నమయంలో సగలంతా వుంజీభవించిన వేడిమి పూర్తిగా తగ్గిపోతుంది. అనూహ్యమయిన అతిలోకసాం(డ్ర

తిం కవి శీకలత ఆ వేడిమిని పూర్తిగా అజగించివేసి, నెమ్మదినెమ్మదిగా వైవైకి పెల్లుబుకు శఈుంఏ. ఆది నుదురుమీద చల్లగాతగలగావే చ్రైతవ్యం సమన్హము నమాచ్చాఏతమై విద్రి స్తుంది. తరంగా లేమాత్రములేని వాయమండలంలో దట్టంగా పొగకమ్ము తున్నట్టు ఆ నీరవవేళశలో అకిలోకమయిన పొగమంచు నృష్టినంతటిని నెమ్మది నెమ్మదిగా అవరిన్తుంది. భూగర్భంలోమ, చెట్ల ఆకులలోను నిండిన అసంఖ్యాక కేటకాలకోటు లాసమయంలో తమతమ కోలాహలాలు చాలించి. విశ ఇబ్దింగా విశ్చై ఈన్యంగావడి విద్రిస్తూంటాయి. భూగర్భంలో (వ్రతిరం్రంలోనవికి ఈహిమ్మపవాహం (ప్రసరిస్తుంది. వైతన్యమయనుయిన జీవలోఠకంలోను, మానవలోకంలోను కూడా ఈ దట్టమయిన పొగమంచు అలాగే వ్యాపించి కమ్ముకుంటుంది. ఆపైన ఇందద్రి యాల కన్నింటికి ఒక్కమారుగా అవళత కలిగిస్తుంది. ఆనమయంలో ఆకాశంలో శారకలన్ని వెలవెలటోతాయి! దిహుళః అక్కడికికూడా ఈ పామనమూహం వ్యాపిస్తుంది కాబోలు । విశ్చలర్మాతి దేవత నెన్నుదుటిమీది న్యేతంబాగ కేవలము శుక్రతారక ఒక్కటే అగ్నేయదిశలో తశతళలాడుతూ మెరుస్తూంది. ఈ అతిలోక మయిన ఈ గఖీర హామశీతలత నెమ్మదినెన్ముదిగా నితాయీనికూడా కమ్ముకుని కవ్సి వేసింది. శతవిధాల (వయత్నించినా అతడు మేలుకుని ఉండలేకపోయాడు. మైకం కమ్ముకున్నట్టు గోడమీదికివాలి [క్రమ్మకమంగా గాటంగా విద్రించాడు.

వనంత చెయ్యివట్టుకుని లాగడంతో ఆకస్మా త్తుగా ఆతవికొక్క మారుగా తెలివి వచ్చింది ! ఆమె ఎప్పుడో మేలుకున్నది. రెండు చేతులతోను అతనికంఠం కౌగలించు కుని “ఇదిగో | ఇదిగో 1" అవి పలుస్తున్నది

ఎంతో ఆర్హమై, విహ్వాలమై మారుమోగింది ఆ గొంతునవ్వడి 1

*ఏమిటి వనంతాః ఏమిటి ? ఎందు కలాగలేచి కూర్చున్నావు? విడ్రపోః విద్రపోః””

అమె చేతులురెండు మంచుగడ్డల్లా బాగా చల్లగా ఉన్నాయి: ఆ పామ్మవ్రవావాలి వృథివీగర్భంలో ఆంతట వ్యాపించి. పైకివచ్చి (వనరిస్తున్నది కాబోలు! ఆది వనంత చేతులమీదుగా ఒక నర్చంలా చల్లచల్లగా పాకి, నిశ్శబ్దంగా కరీరం అంఠట వ్యాపి మ్లన్నది। అమె ఒళ్ళంతా దట్టంగా చెమటవట్టింది.

“అది ఆపివెయ్యండి : ఆపివెయ్యండి 1”

ఈష్ట్యష్టి టది క్‌ి

కవి $9

“ఫిడేలు ! అ ఫిదేలువాద్యం వెంటనే నిలిపివెయ్యండి :””

“ఫిడేలు వాద్యమా ? ఎక్కడ ౪?”

వితాయీ చెపులురెండు రిక్కించి విన్నాడు. కావి ఆ నీరవవేశలో తెల్లవారు జామున తమ ఇద్దరిశ్వానరి వవ్వడీ తక్క. అతవికి ఇంకేవిదమయిన ధ్వవి విని వించలేదు 1

“అదిగో : వివిపించడం లేదా? ఆ ఫిడేణ ఒక్కటీ మారు మోగుతూంఏ ః వట్టి ఫిడేలుమా(కమే మారు_మోగుతూంది :”"

ఆకస్మా త్తుగా అతనికి ఒకిసంగతి తటాలున జ్ఞ ప్రికివచ్చింది ; వనంత శరీరం వ్పృశించగావే వితాయీ నెవ్వరో వెన్నుమీద చరిచినట్ల యింది । _ చెయ్యి పట్టుకుని వాడి పరిశీలించి ఎంతో జాలిగాచూని (బతిమాలుకున్నాడు.

“*గోవిందదేవుని నామధేయ మొకమారు వ్మరించుకో వనంతా ;"”

వసంత భయపడుతూ ఆతవిమీద విశ్చలంగా దృష్టివిలిపి చంచలకంకన్వరంతో “*ఎందుకవి?” అవి (ప్రళ్నించింది.

వితాయీ ఆ (పశ్న కేవిధంగాను నమాధానం చెప్పలేకపోయాడు. ఆ మృతినమః యంలో చెలరేగుతున్న ఆందోళనలో కూడా క్షణకాలం _స్తమితపడి, పెద్దపెద్ద కళ్లు మరింత పెద్దవిగాచేపి విశ్చలంగా చూస్తూ వనంత (ప్రశ్నించింది.

“నేమ చవిపోతున్నానా ?""

వాడిపోతున్న చిరునవ్వుతో వితయా అమె శరస్సుమీద చెయ్యివేసి ఎంతో ఆప్యాయంగా నీమిరాడు.

“ధగవంతువిపేరు ఒక్కసారి ఉచ్చరి స్తే కష్టాలు తగ్గిపోతాయి వవంథా |”

వారి ఒక్కమారుగా తెగినవిల్లులా వనంత తటాలున పక్కమీద పడిపోయి. అన్నది.

““ఉచ్చరించమ ః ఉచ్చరించ దలుచుకోలేదు । ఆ భగవంతుడు నా కేమిజద్నాడు ? భర్త, ప్యుకులు, ఇల్లు, సంసారము.....ఏమి ఇచ్చాడని । నే నుచ్చరించను

తప్పుచేపినవాడిలా మాట్లాడ కూరుకున్నాడు వితాయీ. ఆమె ఈశ్వరుని మీద ఫిర్యాదు చేసింది. దానికి అందరు నమాధానం చెన్పవలిసినవారే ।; అయితే ఎందు చేతవోగావి ఆ బాధ్యత అంశా తస నెత్రిమీదనే సగినట్లు భావించుకున్నా డా కని గాయకుడు ;

వనికి కవి

అంతలో నే వనంత ఆతనివైపు తిరిగిచూస్తూ వెమ్మదిగా గొణుక్కున్నది.

“గోవిందా! రాధానాథా! కరుణించు వభూ ; నచ్చేజన్మలో నయినా దయదలిచి, కరుణించు (ప్రభూ 1”

వర్షంవడిన తామర రేవల్లా ఆమె రెండునే(క్రాలు కన్నీటితో విండి నంచలించాయి. నితాయీ తన కండువా అంచుతో ఆ కన్లరెండు తుడిచి రనంత ముందుకువంగి ఎంతో అఆకంగా పిలిచాడు,

“"వనంతా।! వనంతా

“వద్దు: వద్దు 1 నన్నింక పిలవవద్దు థి

ఆలాగంటూనే ఆమె చేతులు రెండు చాచి, శూన్యంలో ఏదో నట్టుకోటోతూన్నట్టు చిసరీత వేదనతో విలవిలలాడిపోతూ లేచి కూర్చున్నది

మరుక్షణంలో వసంత తటాలున నితాయీఒళ్ళో తూలివడింది 1

ఇరవై

ఆది గంగావదిఒడ్డునే ఉన్న వట్టణము. ఆ ఏటిఒడ్డున ఉన్న శ్మశానంలో నే నితాయీ వనంత మృతశరీరావికి దహననంస్కారం జరిపాడు. బృందంలోని న్తీలే ఆతనికి తోడ్పడ్డారు ॥ ఆశ్చర్య మేమిటం పే పురుషులలో ఒక్కరు ఆ శవాన్ని నృళకించ నయినా న్నృశించలేదు! అ నమయంలో వా రొక్కొక్కరికి తమతను జాతులు, కలాలు జ్ఞప్తికి వచ్చాయి । లలిత (ప్రేమించిన న్య క్రి నంతగాయకుడు ముఖం తప్పించి వేశాడు,

“స్తిస్తాద్‌, సీవు చేస్తున్నది చాలులే; చెయ్యాలంపే దాలానే ఉన్నాయి: ఇంకా ఎందుకులే $”

వికాయీ నవ్వా డంతే। నమాధానమేమి చెప్పలేదు । అంతేకాదు । అతవి నమా ధానం విన్నశ్షే కనబడలేదు; అయితే వాదోవవాదాలంపే చెవికోనుకునే నంత గాయకు డంఠటితో విడిచిపెట్టలేదు 1

తవి 280

“*జది నవ్వి ఊరుకోవలివిన నంగతికాదు ఉస్తాద్‌; ఆ రగవంతువిఎరట విలబడి పేమని నమాధానం చెప్పాలో చెప్పు ఏ”

వితాయీ తిరిగి ఆలాగే చిన్నగా నవ్వాడు.

“ఏమవీ నమాధానం చెవ్పక్కరలేదు | విళ్శబ్దంగా అలా నిలబడితే చాలులే :"*

ఫిడేల్‌వాలా ఆమాట కడ్డువడ్డాడు.

“పోనీలే భాయీ, ఆ నంగతి ఆంఠటితో నదిలివెయ్యి!” అలాగంటూనే ఫిడేల్‌ మీద కమానువేని లాగాడు,

చితిమీద శవం పెట్టకమునుసే (ప్రొఢ ఉసూరుమవి ఒక వేడివిట్టూర్సు విడిచి పెట్టింది.

“వసంతా : నా బంగారువసంతా ;” అంటూ వాపోయింది. రెండు పెద్ద పెద్ద కన్నీటివిందువు లామె చెక్కిళ్లమీద దిగజారాయి. విర్మల, లలిత ఇద్దరు ఆ పక్కనేఉన్న ఇనకగట్టుమీద మీద కూర్చున్నారు. విళ్శబ్దింగా విలపిన్తున్న వారి నేశ్రాలనుండి బాస్పా లదేపవిగా వ్రవహించాయిం

వనంత మృతదేహం చితిమీద ఉంచటోయాడు వితాయీ. అంతలోనే (పొథఠ “కొంచెం, ఆగు బాబూ: ఆగు ।” అవి ఆఅఠవి కడ్డుపడింది. అవైన ఆమె వనంత అభరణాలన్ని తీపివెయ్య నారంభించింది. తక్కువ తరగతి శరీర వ్యాపారిజి ఒంటి మీద అంకటి వైడినగ లేమిఉంటాయి కనక । చెపులకమ్మలు, ముక్కెర, గాజులు, ఒంటి పేట హారము = అంతే:

“వగలు తియ్యడం అయిందా ?” వితాయీ అడిగాడు.

(ప్రొఠ ఒకపారి ఆతనికేసి చూపింది. అవైన తన పనిలో మునిగిపోయింది. ఆ నగలన్ని తనకొంగున కట్టుకుని అన్నది.

“నా విండుగుండె 'పెన్నిధిఆంతా ఒక్కసారిగా వెళ్లి పోయింది బాబూ ః (ప్రవంచం అంధకారదింధుర మయిపోతున్న ట్రనిపి స్తున్నది । ఆన్నంఅంకా విషమే । ఇంకేమి ముట్టుకోలేక పోతున్నాను ఏదీ నోటపెట్టుకోలేక పోతున్నాను? అయితే ఈ వైన ఎప్పుడో ఒకప్పుడు కళ్లు రెండు తెరవాలికదా । లేవాలికదా!: ఈ పాడు పొట్టకోనం రెండు మెతుకులు నోటపెట్టుకోక తవ్పదుకదా । లోకంకేప, మనుషుల కేన్‌ చూడక తప్పదుకదా ; (తక్క తప్పదుకదా । దావికోననుని ఇంత తిని,

జం కవి ఇన్నిసీక్ల గొంతులో పోనుకోక తవ్పదు కదా ః అలాంటప్పుడు ఈ నగలన్ని చితి కష్పగి స్తే ఒరిగేటేమిటి చెను నాయనా 1”

ఆవిధంగా చెన్పవలిసిందంతా చెప్పిన తరవాత, అఆల్లన నవ్వి ఆ నగలకేసి చూపింది.

“బ్రవ్వన్ని నాకే చెందుతాయి బాబూ

వితాయో ఆపైన ఆలతిగా నవ్వుతూ ఆభరణాలు ఒలిచివేపిన వనంక మృత శరీరం చితిమీద ఉంచాడు. (ప్రొఢ తన నుదుటిమీద చెయ్యిపెట్టి ఎంతో వళ్ళాత్తావ పడింది.

“వా దురదృష్టం చూడువాబూ : అన్నింటికి నేనే బాధ్యురాలిని: అన్ని నా చేతి మీదుగానే జరిగిపోతున్నాయి :”

ఆమె నేశ్రాలమండి కన్నీ రటేవనిగా (సవహించింది.

విర్మల, లలిత అనతిదూరంలో నే విలిచి. బాష్పార్ట్ర నేత్రాలతో, దీనముఖాలతో వనంత చితివైపు చూశారు. ఆమెతో ఎడబాటువల్ల వారికికలిగిన వేదన సహజము. కొని నరిగ్గా ఇదవేసమయంలో వారు తమ భవిష్యత్తునుగురించి ఆలోచించడం ప్రారంభించారు. బహుశః వారిగతికూడా చిట్టచివరి కిలాగే పరిణమించవచ్చును ః పిన్ని వారి మృత దేహాలనుండి నగ లిలాగే ఒలిచివెయ్యవచ్చును. ఎంతో అదృష్టం వల్ల పెద్దతనందాకా జీవించగలిగితే. అప్పుడుకూడా వారు పివ్నిలాగే దళశనాయకు రాళ్ళు కొవచ్చును । కావి వెంటనే నుదీర్ధంగా విశ్వసించారు ॥ వారిఆలోచన లంత దూరంగా వెళ్ళలేకపోయాయి । ఆళకన్న విరాశే వారి మనుగడలలో మిక్కుటము 1 కేవలము ఆదేకారణంవల్ల కాకపోయినా, ఈక్షణంలో ఉన్న పరిస్పితివల్ల విశే పరిణామం కల్పించుకోవడమే మంచిదిగా కనబడింది : కనక తాముకూడా పిన్ని జీవించిఉండగా నే మరణించవచ్చునవి భావించుకున్నారు :

చహననంసప్కారం పూర్తిచేసి నితాయీ ఇంటికి తిరిగివచ్చేనరికి దున్నవంటి వ్య క్రీ ఆప్పుడే వనంతఇంట్లోకి తన నుకాం మార్చేళాడు । ఆమెకు నంబంధించిన వన్తుపులన్ని ఒకమూల పోగుపెట్టి ఉన్నాయి!

కవి న!

ఆయినా వీఠాయీ అల్లన నవ్వి అ ఇంట్లో ఒకపక్కన ఒకచాన పరురుకుని మంటల వేడిమివల్ల అలిసిపోయిన తనళశీరం దావిమీదచేర్చి విశ్రమించాడు. అవైన మృతివిగురించి ఆలోచించడం (ప్రారంభించాడు.

మరణంఅం'టే ఏమిటి ? పురాణాలలో చదివిన మరణ వినరణలన్ని ఆతవికా నమయంలో క్ఞావకంవచ్చాయి. మనిషి ఆయుర్దాయం పూ శ్రీకాగానే ఆకవని జత్మమ వెంటవెటుకుని రమ్మవి యమధర్మరాజు తన అనుచరుల కాదేశిస్తాడు. అదృళ్యు లయిన ఆ అమచరులు వేలెడంతటి ఆకారంలోఉన్న ఆ మనిషి ఆత్మను తమతో తీసుకుపోతారు. ధర్మరాజు తన న్యాయస్థానంలో ఆ మనిషి చేనినననులన్ని పరిశీ లిప్తాడు. ఆపైన న్వర్గంలోగావి, నరకంలోగావి వివపించవలిపిందని వియమిస్తాడు. అయా కర్మల కాయా పుణ్యఫలితాలు, పావథలితాలుకూడా నితాయీ అనగాహన చేసుకున్నాడు. అతడుకూడా ఎవడో ఒకప్పుడు ఆ యమధర్మరాజు నమకంలో విలనిడాలి. వసంతచేపిన వమలకు, అతడుచేవిన సమలకు మధ్య లేద మేమిఉన్నది ?

ఎంతగా పరీక్షించిచూపినా వితాయీ కెక్కడ తేడా కనపడలేదు । అందువల్ల అతని కాళ్చర్యము, ఓదార్చుకూడా కలిగాయి। వనంళ వెళ్లివ వరకావికే తాను 'వెడకాడు!; అది అనంత నరకలోకనవివానమయినానరే ; విశాయీకి ఆనంద దాయకమే।

పోపీ, ఆనాడయినా. ఆ నరకంలోనయినా వనంత తిరిగి కవిపిస్తుంది!: మరి కొన్నిక్షణాలలో నే వితాయీకెంతో వేదనకలిగింది. ఎంతగా [ప్రయత్నించినా ఏమా (తము ఓదార్చు కలగలేదు ! వసంత ఆతనిఒడిలో నేనడి మరణించింది. అటువంటి వనంతశరీరం తానే చికిమీదఉంచి బూడిదచేపి తిరిగివచ్చాడు. ఇక ఈ నృథినిమీద ఎంకగా వెదికినా వననంత కంటికగపడదు 1

ఇదేనంగతి మాటిమాటికి ఆతని మనస్సులో తిరిగింది.

వనంత వెళ్ళిపోయింది; సృథివిలో అంతట ఎంతగా గాలించినా ఆమె మరి కనిపించదు । వనంత నవ్విందం టే చురక త్తుల అంచుల తళతళలు । కోవంవచ్చిం దం'జే అగ్నిజ్వాలల భుగభుగలు । అదేవిధమయిన ళరీరచ్చాయ | ఆఅదేవిధమయిన పౌందర్యము : అమె వేషభూషణాల తీరుతెమ్నలు అందచందాలు వనంతకాలంలో 'దేవకొంచనంలా మెరిసిపోయేవి; అటువంటి నసంత వెళ్లిపోయింది. పాదాల

కదా1ేర

24 కవి ఆఅభరణాలన్ని ప్రౌఢ ఒలిచివేసింది; తాను స్వయంగా వనంతశళరీరం చితిమీదికి చేర్చాడు ! అయినా వనంత ఉలకలేదు వలకలేదు ః మరణం నిజంగా దాలా అద్భుతమయినది. నగలమీద వనంత కెంతటి మమత ఆటువంటి నగలే పిన్ని స్వయంగా ఒలిచివేసింది! అయినా వనంత 'పెదవి కదవ లేదు! శరీరంమీద ఆమె కెంతటి చిక్కవి మక్కువ : ఎక్కడయినా కాన్త మకిలి అంటుకుంటే వదిసారు లదీ తుడిచివేపేది; ఏమాత్రమయివా వాధకలిగికే విలవిల లాడిపోయేది :! పాపం, కొంచెమయినా ఓర్చుకోలేకపోయేది । అటువంటి శరీరమే అగ్నిజ్వాలల కాహుంతిఅయి బూడిద అయిపోయింది ।; అయినా వనంత ముఖంలో అవంతయినా వేదనాచ్భాయ గోచరించలేదు। కష్టనథాలు, లోభమోహాలు మొద లయినవావి నన్నింటీవి మృతి ఒక్కమారుగా దూరదూరంగా తొలగించివేపింది £ నిజంగా మృతి చాలా అద్భుకమయినది ; అలాగ ఆలోచిస్తూండగా అతవి మన ములో వెనక రచించిన పాటఒకటి జుంజుమ్మని మారుమోగింది 1 *ఖదే నా హృదయాంతరాళ వీరంకర భేదము

ఆశ (పేమతో పరిపూర్ణత నందనేరదుగదా :

వ్రికుకేమో నాచేతిలో లేదుగదా ః

అయ్యో; మనుగడ ఇంతగా అల్పమై,

నంకుచిత మైపోయినదేమి ?

ఇదే నా హృదయాంతరాళ విరంతర భేదము :””

“కవీ, మీ రీ పాట ఎందుకు (వాశారు? అది నా జీవతంలో విజంగా ఫలించి శేరుతుంది :"" అవి వసంత అన్నది; నిజంగానే ఆపాట వనంత విషయంలో యథార్థమయింది | అయ్యో; అయ్యో; మరణించిన అనంతరమయినా వసంత కింత కాంతి కలిగిందా?

ఈ (ప్రపంచంలో అనంతృ ప్త, వేదన మొదలయినవన్ని వరలోకంలో పూర్తిగా తొంగిపోకాయా? జీవితంలో లభించనివన్ని మరణానంతరం చేకూరగలవా ? అంళలోనే అతని లోలోపల పాట మొలకెత్తింది!

“ఈ జగతిని చేకూరనిదిక, ఆ లోకంలో లభించునా। అయ్యో: ఆ లోకంలో లభించునా 1”

కవి 848 లభిన్తుందా? నకీగా అదే లలిన్తుందా? మరణించిన పిన్ముటకూడా వనంఠత ఆ వెనకటి వనంతలాగే ఉండిపోతుందా? ఈవేళ ఆకాశంలో ఆ_న్తమించిన జావిల్లి తిరిగి సరిగ్గా అక్కడే ఉదయిన్తున్నాడా? ఈ (వ్రవంచంలో వసివాడి రాలిపోయిన పూలు వరలోకంలో పారిజాకాలై వికపిస్తాయో? ఈ జీవితంలో ఈ [వవంచగంలో చెలరేగుతున్న అ్యకందనఅంకా అకలుషితమయిన ఆనందమై పరలోకంలో కలకల నవ్వుగా (పతిధ్వనిస్తుందా? విజంగా (వ్రతిధ్వనిస్తుందా ?

“ఇక్కడ అన్తమించిన జాబిలి అక్కడ ఉదయించేనా? వంజవేళ ఇచ్చట రాలిన పూ లచ్చట చక్కగా విరిసి కలకల లాడేనా? ఇక్కడి అృకందన ఆలోకంలో చిక్కని చిరునగవై తళతళ లాడేనా? అయ్యో: మనుగడ ఇంతగా అల్బమై నంకుచిత మైపోయినదేమి ఈ భువనంలో ;” అకస్మా క్తుగా ఒక పెద్ద గొడవ బయలుదేరి అకని గాన తన్మయత కొక్క చూరుగా విఘాతిం కలిగించింది । మనస్పంతా అనహ్యంతో నిండిపోయింది! వెలువల బృందంలోని జనం మధ్య పెద్ద గోల చెలరేగింది. నిర్మల గొంతెత్తి పెద్దగా కేకలు పెడుతున్నది ఆమె తన ఇంటి బయటికివచ్చి నిలుచున్నది: ఆ గొడనఅంతా విన్నతరనాత వితాయీకి మరింతగా వేదన కలిగిందిః వసంత మృతివల్ల ఏర్పడినలోటు భర్తీ చెయ్యడంనిషయంలో పెద్దతగాదా బయలుదేరింది! ఛీ: ఛీ; ఛీ: వనంత నేడే చనిపోయింది! మధ్యాహ్నందాకా ఆమె మృతదేహం అక్కడే ఉన్నది । ఇప్పటి కించుమించుగా సాయంకాలమయింది । ఈలోగానే దళం మధ్య వించి ఆమె ఆదృశ్యమయింది । వనంత పదవి ఎవరు తీసుకోవాలి? అ సమన్య ఇప్పటికి తెగలేదు : ప్రొాథ ఆమె సామ[గ్రిఅంకా చేజిక్కి0౦కుని తనఇంటిలో (ప్రవే శించి, భోజన వ్యవహారంతో తలమునకలయింది. లలిత, నిర్మల తామే సొమ్ము అర్చుచేసి మద్యంకొమక్కుని ఆది సేవించడానికి ఆయత్తవడుతున్నారు. నృత్య

వ4 శని

గౌనాల్లో. అందచందాలలో,. యౌవనంలో ఆందరిని తలదన్నగలిగిన తరుణి ఎవ్వరని ఫిదేల్‌వాలా. తబలావాలా. వంతగాయకుడు ముగ్గురు కలిసి ఇదేనమ యంతో ఆలోదన లారంభింబారు. అందరు ఏకమై _పభాతిఅన్న ఒకొనొళ తరుణీవి తమ బృందంలోకి తీసుకుంటే, ఆమె అన్నివిధాల తగిఉంటుందని విర్ణయించారు. ఆ యువతి వనంతకన్న చాలా బాగుంటుంది. అదీగాక ఆమె వనంతకన్న చాలా చిన్నది.

వంతగాయకుడు (వ్రభాతినే తీసుకురావడం మంచిదవి అన్నాడు. ఆవనరమయితే ఇరవై మున్ఫయి మొదలుకొని యాభై రూపాయలదాకొకూడా ఇచ్చి ఆమెనే తము బృందంలో నికి తీసుకురావాలని అతనిసలహా ; లేకపోతే బృందం బృందంఅఆంతా శేవలం విర్ణీ వమైపోతుంది ॥

దానిమీద తబలావాలా అందుకున్నాడు.

“=ఆటుకులు బాగా నాని, తియ్యతియ్యగా ఉండకపోతే గొంతు దిగవు। లలిళ, విర్మల ముఖ్యపాత్రధారిణులయితే కళ్లు మూనుకుంకేగాని గానం వినడానికి వీలు నడదు | తెలిసిందా? కేవలం కవిగాయకునిపాట లెవ్వరు వినరు 1”

ఆ నంగతి విన్న లలిక, విర్మల కన్సుమని బుసళొట్టి పెద్ద జగడం మొదలు పెట్టారు: అనలే వేశ్యలు! ఆపైన కుతుకలదాకా తీర్చంపట్టించారు ! తమ అంద చందాల వింద వివి గొంతెత్తి శిడుతూ, నురి ఆక్కడ నిళబడడానికికూడా వీలు లేకుండా చేసివేశారు :

విశాయీకి అతిఅంకా బౌ త్తిగా బాగుండలేదు! ఆతడెవ్వరికి తెలియకుండా నెమ్మదినెమ్మదిగా బయటికి వచ్చివేశాడు. ఒక లశ్ష్యమంటూ లేకుండా నడుస్తూ నడుస్తూ మరి కొంత పేపటికి గంగాతీరంలో శ్య్మశానందగ్గిరికివచ్చి నిలుచున్నాడు. ఆతడలాగే అక్కడే విలబిడిపోయాడు.

ఎదురుగా జనకళూన్య శ్మశానము. ఒకచితినుండి కొంచెంకొంచెంగా పొగ వైకి లేస్తున్నది. అక్కడక్కడ బూదిదపోగులు. గంగానదికవతల సూర్యు డన్తమిస్తు న్నాడు. ఇటువైపున కాలిన దేహాల వాసన గాలిలో అంతట వ్యాపించింది. వీవి ఆన్నింటిమధ్య నిశ్శబ్దంగా నిలుచున్నాడు నితాయా.

ళవి శక్‌ ఇంత దగ్గిరగావిలబడీ ఒంటరిగాఉండి, రెండుకళ్ల తెరిచి, జీవిశావికి అవతలి వెవవైవు అతడెన్నడు చూడలేదు: జీవిశావికి అవతలిదెసలో నృుత్యుషురమున్నది. మృతి అక్కడే వివవి స్తున్నది. వట్టణాలలో, (గ్రామాలలో, వాడలలో. మనువ్యులు మరణిన్తున్నారని నితాయీ ఇంతకుముముపు విన్నాడు. అందరికిలాగే అతవికిళకూడా నమరణమం పే భయమున్నది. జాలితోవిండిన దుఃఖమున్నది. వనంత అతవిఒడిలోపడి మరణించి, మృత్యువుతో మొట్టమొదటగా పత్యక్షవరిచయం కలిగించింది. ఆమెచేతులమీద, శిరన్సుమీద వ్పృఃించి, మరణన్పర్మ్శామభూతి పొందాలని అనుకున్నాడు. కాని ఆమె శ8రన్సు న్పృంచినపిమ్మట అకవికి కొంచెం భయంకలిగింది. గడిచిన రా్రివేశే మరణం వనంత నదిమిపట్టుకువి చేజిక్కించుకుని అతనితో పెనగులాడిండి. చవిపోతానేమోఆవి వసంత ఎన్నడు భయపడలేదు. కావి ఇంకా జీవించాలని ఆ$౦చకపోలేదు. లోలోపల వసంత కెన్నో ఆశలున్నాయి. ఒకవేశ అమె౪త్మ అ ఆశలతో, (థేమలతో అలాగే విలిచితం'టే ? శరీరంతోబాటు ఇల్లు. నంసారము, అత్మీ యులు... అందరివివిడిచిన మానవాత్మ దేహంమీది మమతకొద్ది ఏడుస్తూ తిరుగు శూంటుందని ఆంటారు. ననంత తన అనేకాశయాల, ఆళలరూపాలకో అర్ధరాత్రి 'వేళ ఆ చితినమీవంలో తిరిగితే ? ఆ నంగతి తలుచుకుంటేనే వితాయీ గుండె జలద శించింది 1 అతడలాగేవెళ్ళి వసంత చితివక్కనే కూర్చున్నాడు. అన్నటికింకా రాత్రి మొదటిజామే. అంతట నిశ్శబ్దం. కీచురాళ్ళమోతలు మాత్రమే వినిపిస్తున్నాయి. చూరం౦లో వట్టజం డీపాలకాంతులు । కోలాహలం; “వనంతా!ః ఒక్కమారు రా। లాః” అవీ పిలిచాడు నీతాయీః వసంత ఇంకా ఎక్కడతఉంది? విశాయా ఆ ర్మాత్రిఅంకా నక్కలు, కుక్కలు, గద్దలు మొదలయిన శ్మశానంలో తిరిగే జీవాలమధ్యనే గడిపివేశాడు. అవి ఒక్కొక్కటీ అక్కడికివచ్చాయి. పోట్లాడు కున్నాయి. గంతులువేస్తూ ఉల్లానంగా పరుగులుపెట్టాయి. ఆపైన వెళ్ళిపోయాయి. గంగానది కెరటాలలోవించి జలచరాలు కొన్ని పైపైకి ఎగిరిపడ్డాయి. కొని వసంత

వ46ి కవి సందర్శనంమా[త్రం ఎక్కడ లభించలేదు! ఆ రాాతిఅంతా ఒడ్డుతో ఒరునుకుని (ప్రవహిస్తున్న గంగానది కలకలం చెలరేగుతూవే ఉన్నది. ఆ నవ్వడి ఒకప్పుడు "హెచ్చింది. మళ్ళీ ఆంతలోనే తగ్గిపోయింది. ఆకాశంలో నక్షక్రాలు రెండు మూడు నేలమీద రాలిపడ్డాయి. గంగ కవతలివై పున రెండెడ్డ విన కొన్ని ఏటిగట్టుమీద సాగి పోతున్నాయి. ఆ బళ్ళకింద దీపొలతో లాంతర్హు అటూఇటూ ఊగిస లాడుతున్నాయి. అందువల్ల ఒక పేలాంతరు రెండుమూడు లాంతర్లలాగ (ిమింపజే స్తున్నది. చీకటిలో మిణుగురులు మిగుల మెరుస్తూ మధ్యమధ్య తటాలున విలిచిపోతూ మళ్లీ మెరుస్తున్నాయి. గంగబఒడ్డున పొదలమాటులనుండి దియలుదేరిన నక్కలు ఇసక శిన్నెలమీద వేగంగా వరుగులు పెడుతూ, నలువైపుల తిరగుతున్నాయి. చెట్లమీద పిట్టలుకొన్ని కరుజన్వరాలతో ఆశ్రోశ స్తున్నాయి. మరికొన్నినడులు చితి కనతి దూరంలో వాలి దానివైపు ఉదాసీనంగా చూ స్తున్నాయి. నితాయీ చాలాసేపు అలాగే కూర్చుని నలువైపుల జాగ్రత్తగా, వశిఠంగా పరిశీలించాడు. తుణకాలనుయినా ఎక్కడ వనంతజాడ పొడకట్టలేదు 1 చిట్టచివరికి నసంతఏమో !___.అన్న (గ్రను కూడా ఎక్కడ కలగలేదు ! ఆకొశంలో శారకలు కొన్ని తూరుపునించి కదిలి పశ్చిమంవైపు ఒరిగాయి. పెద్ద నెలవంక నెమ్మదిగా అటువైపు ఒరుగుతున్నది. వృశ్చికరాశి గంగ పడమటివై పున పెద్దపెద్ద పొదలలో ఆదృశ్యమపవుతున్నది. ఆకాశంలో తూర్పున శుక్రతారక ఉదయించింది. నికాయీ అలాగే మౌనంగా కూర్చున్నాడు. గంగానది తూర్పుదిక్కున ఇంచుమించుగా క్రోసుదూరంలో (గొమాలెన్నో వరనగా వ్యాపించిఉన్నాయి. ఆయా (గ్రామాలలో వృక్ష[గ్రాలమీద అరుణోదయ కాంతి అల్లనల్లిన (వనరిస్తున్నది. వతుల కలకలం (కమ్మక్రమంగా ఎక్కువై చెల శేగుతున్నది. రాత్రి పూర్తికావస్తున్నది. లేదు: వనంత ఎక్కడ కానరాలేదు 1 అమె ఈ లోకంనుండి అదృశ్యమైపోయింది : అకస్మాత్తుగా నితాయీ నేశ్రాల మండి కన్నీ రచేపవిగా వ్రవహించింది. కళ్ళు రెండు మూసుకుని మనస్సు గట్టిగా వి[గ్రపాంచుకోవా లనుకున్నాడు. అంతలోనే ఒక ఆద్భుతనంఘటన జరిగింది ః కళ్లు రెండు కెరిచి అ న్వేషించినంత సేపు వసంత ఎక్కడ వితాయీ కగవడలేదు । శాని కళ్లు మూసుకోగానే అదే వనంక అద్భుతమయిన విన్పష్టన్వరూవంతో

కవి $4₹ హృదయమధ్యంలో సాడెత్కరించిందీ. అంతేకాదు ।! ఆమె అతని నమకంలోనే విలుచున్నట్టనిపించింది ! వనంత : వనంత ; కావి కళ్ళు తెరవగానే ఆతవ్నిళమ పూ శ్తిగా తొలగిపోయింది ! అంతలోనే ఆకాశంలో చీకటి బాగా వలచబడింది. వితాయా కెదురుగా గంగానది. శృశానముం వృషెలు, చితాగ్నికణాలు. అక్కడక్కడ కుక్కులుకూడా కొన్ని కానవస్తున్నాయి. నితాయీ తిరిగి కళ్ళు రెండు మూసుకున్నాడు. ఆశ్చర్యము । ఇదేమిటి? ఇప్పు డత నికి వనంత విన్పష్టంగా కవిపిస్తున్నది। అంతేకాదు! వనంత వన్తున్నది: కళ్ళు మూనుకోగానే విస్పష్టమయిన వనంత ఆకృతి గోచరించింది. ఆకృతికాదు। విజ మయిన అచ్చవయిన వనంతే।! అమె నవ్వుతున్నది ।; మాటలాడుకున్నది ॥ పాళ మాటలే తిరిగి చెప్పడంలేదు! కొ త్తధోరణిలో ఎన్నెన్నో నవీవవిషయాలే (ప్రనం గిన్తున్నది । (కొంగగ్లొ త్త వేషంతో, విభూషణాలతో విమాతన రూపంతో సాడిత్క రించింది & వట్టరాని ఆనందం కలిగింది నితాయీకి। ఒక (కొం(గొ త్తగీతిక అతని హృద యాంతరాశంలోనుండి వెలువడింది. *"“మరణమా । వీవోడిపోయితివి సుమా: మనస్సులో నుండి వీవ హరించినా నమకొన్నావుగావీ, మాననంలోనే న్నాపియ నదా నివసిస్తున్నదిసుమా 1 వా లోలోపలి (ప్రేమకదంబతరువు నీడలో నే యుగయుగాలనుండి మురళ€(మోగించె నా మోహనమూ ర్తి! ఇక విరహగీతిక ఎచ్చట? ఇక వియోగవేదన ఎచ్చట ౩ వల్లి నల్ల నివాడా రాధిక నడిగె విదే మాట 1” అటుపిమ్మట తనమవస్సు మిక్కిలి వరిపూర్ణమై కలకల లాడుకున్నదని వితాయీకి స్ఫురించింది । దావికేమి కారణమో అతవి కవగాహన కాలేదు! ఆయినా వితాయీకి అటువంటి ఆనందానుభూతి కలిగింది. విశ్చయంగా వసంత ఆతనిని విడిచిపోలేదు ! ఆ విధమయిన వరిపూర్ణానందో ల్లాపాలతో నికాయీ గంగావది రేవులో దిగి, ముఖము, చేతులు, శిరస్సు కడుక్కు వ్నాడు. ఆపైవి ఇంటిములం వట్టొడు.

! కవి “ఇదిగో 1 ఇదిగో ; ఉస్తాద్‌ వచ్చారు :”” అవి అందరు శేకలారంభింవారు. “ఉస్తాద్‌, విరాగి వయిపోయినట్టున్నారు :” వంతగాయకుడు వ్యంగ్యంగా వేళాకోళం చేశాడు. వితాయీ మృదువుగా నవ్వి శా నంతకుముమప్ప రచించిన ఒక గీతిక చరణాలురెండు గానం చేశాడు. “పీన లేక జీవించజాల విక భువనంలో భవనంలో వివపించ నేలనే ? కంటి కించయిన బాట ఏదయిన పాగిపోదు విక దానిమీదనే 1” “ఇదేమిటి బానయ్యగారూ, మీ ఒళ్లంతా బూడిద 1” లలిత నెమ్మదిగా అడిగింది. చిర్మల ఎంతో ఆప్యాయంగా వలకరించింది. “రా, అన్నా, టీ చేవి ఇస్తాను” అంతలోనే తదిలానాలా ఆతనిని సమీపించి మృదుస్వరంతో (వళ్నించాడు. "నిన్న ర్యాతిఅంతా ఎక్కడ ఉన్నారు ఉస్తాద్‌? ఎవరి ఇంటికి వెళ్ళారు? ఆ మవిషి ఎలాగుంటుంది ? వనంతమాట మరిచిపోవడంకోనం వితాయీ గతర్యాతి పట్టణంలో ఎవరో ఒక వేశ్య ఇంటికి వెళ్ళాడని ఆతని అభ్మిపాయం । కావి ఫిడేల్‌ వాలా అతనిని మందలించాడు. “తగ్గవయ్యా। తగ్గు! తగ్గు: వీ 'వెలాంటివాడ వయితే ఇంక అందరు అలాంటివాన్లే అవుతా రనుకుంటున్నావా? కూర్చోండి 1 ఉస్తాద్‌ 1 కూర్చోండి :” వితాయీ నవ్వుతూ కూర్చున్నాడు 'ప్రౌఠర ఈ నమయంలో ఆయా వను లేవో చక్కబెట్టుకుంటున్నది ! పాఠఐట్టలు శొమక్కువే మనిషి ఒకడు అక్కడికి వచ్చాడు. ఆమె అతనితో వనంత పాత చీరల అమ్మకాన్ని గురించిన వ్యవహారం వడిపి స్తున్నది. బేరసారాలన్ని ముగించి నెమ్మదిగా ఇవతలికి వచ్చింది. “బదిగో, బాబూ : ఇప్పటికి తెమిలాను : ,నీ వస్తువులన్ని ఒకచోటికి చేర్సిం మూటములైె శ్‌ట్టి విద్ధం చెయ్యి; వూనెలో వేయించిన అటుకులవళ్లై ౮ ఆతనికి ఎదురుగా ఉంచి నిర్మల అన్నది.

కవి నిటి “ఖదిగో. టీ కోనం పొయ్యిమీద వీళ్లుపెట్టాను. అంతవరకు ఈ అటుకులు ఫల వోరం చేస్తూండు. నిన్నరాత్రి అంతా ఏదీ నోట పెట్టుకోలేదు వీవు” వితాయా ఆమె ముఖంకేవి ఎంతో ఆస్యాయంగా చూశాడు. “చెల్లాయి లేకపోతే అన్నదుఃఖం ఎన్వరు అర్ధం చేసుకోరు ” “అయితే, పిన్నిమాట, విడ్డమాట నీవు మరిచే పోయానన్నమాట । అవునా పిన్ని అక్కడికి వచ్చి ఒక మద్యం బాటిలు, గతర్వాతి పద్ధంచేనన రెండు “మూడు గుడ్లు, కొంచెం మాంనము ఆతనికి ఎదురుగా ఉంచి ఆదరంగా అన్నది, “నిన్నర్మాతి వీకోనం జ్యాగ_త్తచేశాను బాబూ : తీసుకో । ఒక్ళు కాస్త _వ్లమిత వడుతుంది.” విశాయీ ఆమెవైపుచూపి మృదువుగా నవ్వాడు. “కన్నతల్లి వి గావి, పిన్నినిగాని ఎవ్వరయినా మరిచిపోతారా ? విన్నెష్పుడు మరిచిపోను పిన్నీ ఫౌఢ నవ్వుములంతో సమాధానం చెప్పింది. “తింటూండు నాబూ! ఇప్పుడే వస్తాను :”' (ఫౌఠ అక్కటడినించి కదలగానే డోలువాలా నెమ్మదిగా వచ్చి నికాయీ పక్కనే కూర్చున్నాడు. అతడు నవ్వుతూ ఆహ్వానించాడు. "రండి: తీసుకొండి! కొంచెం మద్యం పోసుకోండి : తీసుకోండి ;”” డోలువాలా కృఠార్డుడ నయినానని ఆనందించి, మద్యం పోనుకుంటూ అతి శహన్యంగా గొణిగాడు. “వనంత చీరలు, గీరలు అన్ని అమ్ము డయిపోతున్నాయి. విన్నారా :” వితాయీ బదులు వెన్పలేదు.రవంత మందలిస్తూ డోలువాలా మళ్ళీ అందుకున్నాడు, “వవంత ఒంటేమీదినించి రెండుమూడు నగలుతీపి జాగ త్తవడలేదేమి 1? ఇంతటి లెలివితక్కు.నతన మేమిటి? మద్యం బాటిల్‌ కేసి చూపిస్తూ వంతగాయకువి వైపు, ఫిడేల్‌వాలా వైప్ప తిరిగి -విశాయీ నగొరవంగా ఆహ్వావించాడు, “రండి! రండి! మీరుకూడా రండి !” వారిద్దరు అంచులేని సానుభూతితో అతనిదగ్గిరికి వచ్చి పక్కనే కూర్చున్నారు. -మరికొన్నికణాలలో వే ఫిడేల్‌వాలా కంగారువడుకూ ఆడిగాడు.

కక0 కవి

“ఆయ్యో ; ఇదేమిటీ? బాటిల్‌ ఆంకా పూర్తి అయిపోయినా మీరేమి తీనుకో లేదేమిటి ? మీరుకూడా కొంచెం...”

వికాయీ నవ్వుతూ “అబ్బే! పోనీలెండి నా కక్కరలేదు ” అన్నాడు,

“ప్పి రవలు తీనుకోలేదా 1"

కా 1

మిగిలినవా రందరు విర్దాంత పడ్డారు 1

ఫిడేల్‌ వాలాకేసి చూసి నికాయీ అడిగాడు.

“మీదగ్గిర నేనొకటి నేర్చుకోవాలని అనుకుంటున్నాను. ర్యాత్రి మీరు ఫిడేల్‌ మీడ ఒక రాగం వాయించారు. జ్ఞాసకం ఉందా? అదే రాగం మీరు ఇంకొకసారి ఫిడేల్‌ మీద వాయించండి: నేనది గొంతుతో అనుసరిస్తూ నేర్చుకుంటాను. గొంతుతో అనువరించగలను. *

“కప్పకుండా:! మీరడిగితే చెప్పనా? చూడండి | ఒక్క మూడురోజులలో మీ ఠదిఅంఠా పట్టుబడిపోతుంది 1

“మూడు రోజులదాకా నాకు వ్యవధి ఎక్కడ ఉందిః

విఠాయీ నవ్వాడు.

“*ఎందుకు లేదు ?”" ఆశ్చర్యపడి అడిగాడు వంతగాయకుడు.

ఫిడేల్‌ వాలా నికాయీ ముఖంకేని రెస్పపాటులేకుండా చూశాడు. అతడు బాగా ఆలోచనలో పడ్డాడు.

క! వెళ్లి పోతున్నాను.” నవ్వుతూనే అన్నాడు నితాయీ.

“మేము కూడా వెడుకున్నాము । అయితే మీరు.._””

వంతగాయకువి ముఖంమీవ చెయ్యిపెట్టి అడ్డుకుంటూ అన్నాడు ఫిడేల్‌ వాలా...

“ఉండవయ్యా । ఉండు! ఎందు కంత కంగారు?”

కావి విశాయా వంతగాయకుని (పళ్నకే సూటిగా సమాధానం చెప్పాడు.

“ఆవును ।! అందరం వెడుతున్నాను; కొని మీదొకదారిః వాదొక దారి£ అంతే

ఫిడేల్‌వాలా విశాయీచేతులు కండు వట్టుకువి ఒకేమాట అన్నాడు.

“ట్రిస్తాద్‌. థి

ళవి ణః వికాయీ మౌనంగానే ఉండిపోయాడు. ెదవికదిపి నమాధానం చెప్పలేదు? మరికొంత పేపు అలాగే మౌనంగా ఉండిపోయి. బాగా గొంతెత్తి పాట అందు కున్నాడు. అది కొత్తపాట. “వసంతపోయిన దయ్యో : ఎటులిక వల్లవి కోకిలగొంతు విస్పగలదు ? అయ్యో ఎటులిక ఇచట విలువగలదు ?” ఫిడేల్‌ వాలా ఆంతలో వే అకస్మాత్తుగా ఫిడేల్‌ చేజిక్కి౦చుకున్నాడు. “వ్పినండి ( ఉస్తాద్‌ : వినండి! ఇది మీ రింతకుమునుపు విన్న రాగమే: కొంచెం వినండి :”” ఫిడేల్‌మీద కమానువేసి నెమ్మదిగా లాగాడు. అది నుదీర్చరాగన్వరము ః నికాయీ వినాలని ఉదిలాటిసడినది ఆ రాగన్వరం కోసమే । అంతలో నే సిన్ని అక్కడకు వచ్చింది. “బాబూ :”” ఆప్యాయంగా పిలిచింది. వితాయీ చెయ్యిదాచి, నంజ్ఞచేని “ఈ పైన ఇక అక్కరలే” దన్నాడు. అయికే ఫిరేల్‌వాలా పివ్నివి చూస్తూనే ఆవివేశాడు. “వేను వింటున్నది విజమేనా, బాబూ?” పిన్ని అడిగింది. “ష్టన్సి ట్రది ?"” వికాయీ అడిగాడు, “ఫ్పీవ్స___? వీవు వెళ్లి పోతున్నావా? మా బృందంలో ఉండవా ?” *ట్షిండ్రడం లేదు పిన్నీ! ఈ ఉత్పవంలో పాటకచేరీ అంకా అయిపోయింది గదా। ఈవైన కొత్తపాటల పాటకచేరీ “ఆయితే ఇంకొక బృందంలోకీ---?”” “కాదు ఏన్నీ 1 ఈ మారు బాటలలోనే పాటకచేరీ ॥ (ప్రతిబాటలోను, (ప్రతిచోట పాటికచేరీయే :” 'ప్రొఢ ఆతని విశ్స్చయం (గ్రహించుకువి తమతో రమ్మని అనేకవిధాల వచ్చ జెప్పింది ! ఎన్నెన్నో విధాల ఆళ పెట్టింది. వనంఠ అభరణాలు, చీరలు అమ్మగా వచ్చిసపాౌమ్ములో కొంత వాటాకూడా ఇస్తానన్నది. ఆపైన మళ్ళీ అందుకున్నది.

కథని కవి

“వసంతకన్న చాలా అందమయినపిల్ల నొకదామివి మా బృందంలో చేర్చు కన్నాను బాబూ: నేమ గట్టిగా మాట ఇస్తున్నాను: ఆ అమ్మాయి సీ దగ్గిరే ఉండిపోతుంది.

“వద్దు 1 పిన్నీ । ఇంక ఎవ్వరు అక్కరలేదు 1”

నిర్మల ఏడ్చింది.

వితాయా ఆమె కళ్ళుతుడిచి (దితిమాలుకున్నాడు.

“వద్దమ్మా విర్మలా । వీవలాగ దుఃథించవద్దు 1! వీ వలాగ కంటవీరు పెట్టపంపే వేను చాలా బాధసడతాను. నా మాట విను;”

“నీవు కేవలం విరాగినయిపోతున్నావా ఉస్తాద్‌ 1” ఫిడేల్‌వాలా అడిగాడు.

ఆ (వళ్నమీద వితాయీ ఆఠనికేని నిశ్చలంగా చూశాడంతే।! వనంతతో కలిని కట్టుకున్న కొంగుముడి నెమ్మదిగా విస్పివేళాడు. అమె ఇప్పు డతవికి విముక్తి వసాదించింది! ఇటుపిమ్మట వనితాయీకి ఒక కొ _త్త్‌ పలుపు వివిపించింది. “తి బాటలోను అడుగువేసి సాగిపో, బాటసారీ 1” ఫిడేల్‌వాలా (ప్రళ్నతో ఆతవి మనస్సులో ఆకస్మాత్తుగా ఓక వినూతన గానం వినిపించింది. తా విక విరాగి? ఆంతే కాదూ?

వైరాగ్యమే అతవికెంతో మంచిడవి స్ఫురించింది ॥

ఇరవై ఒకటి చర్తకీగాయకద్భిందం దేశంవైపు (వయాణం (ప్రారంభించింది. తా నెక్కడికి వెళ్లాలో అంతవరకు గట్టిగా విశ్చయించుకోలేదు వితాయీ. అయినా అ బృందంతో కలిసి ఉండడానికి ఆతనికి మనస్కరించలేదు. ఆందునల్లి అ బృందంతో నందింధం 'తెంచివేసుకోడానికి వే రొకమార్గం ఆలోచించాడు. కొట్వావించి చిన్నలై ను బండి మీద దళంలోని వారందరు మల్లారపురంవైపు వెళ్లిపోతారు. వితాయీ పెద్దలైన

కవి ఏక్‌ బండిలో ఉ త్తరదిళవై పు వెళ్ళిపోవాలని ఆలోచించాడు. చిట్టచివరికణంలో తిన్నగా కాశీకి వెళ్ళిపోవాలని గట్టిగా నిశ్చయించుకున్నాడు.

అ నంగతి వివి విర్మల ఎంతయినా ఏడ్చింది. ఆమె ఆతని నెల్లప్పుడు “అన్నాఃొ అని పిలిచింది. అందుచేత ఆవిధంగా కంటనీరు పెట్టుకోవడానికి విర్మల ఏమా(త్రము నంకోచించలేదు.

అలరి కణంలో లలితకూడా ఏడ్చింది.

“బావయ్యగారూ, విజంగానే వెళ్లి పోతున్నారా ?” అన్నది.

(పొఢ తాత్కాలికంగా అతవిమీద ఆశ వదులుకున్నది. కావి “ముందు ముందు మనస్సు మార్చుకోక పోతాడా?" అని ఆశ పెట్టుకుని అన్నది.

“మనిషి మనస్సు చాలాకాలం వైరాగ్యంలో ఉండలేదు బాబూ : మళ్ళీ మవన్సు వెనక్కి. తిరుగుతుంది. తిరిగి కళ్ళల్లో అనురాగం రంగు మెరుస్తుంది. తిరిగి వస్తావు । అప్పుడు పిన్నిమాట మరిచిపోవద్దు సుమా: తిరిగివచ్చిన తరవాత మళ్ళీ మూ బృందంలోనే చేరిపో 1”

“వరే బాబూ : బాగుంది :”” అన్నాడు ఫిడేల్‌వాలా వాడిపోతున్న చిరునవ్వుతో.

దున్నవంటి మవిషికూడా పెదవి కదిపాడు.

“*వెళ్ళిపోతున్నారా ? నరే;"”

ఆపైన రవంత సేపు నొనముడద్ర వ్వీకరించి మళ్ళీ అందుకున్నాడు.

“వన్యాపిగా ఉంటే కష్టాలెక్కువ ః బిచ్చమెత్తుకుని కడుపు నింపుకోవాలి. కొని అందువల్ల కూడా టౌ త్తిగా కడుప్పువిండదు! అయినా నరే, అనుకుంటే మంచిదే ॥ వెళ్ళిరండి, బొబూ 1"

వారందరు ఇంక చిన్నలై మ బండిమీద వెళ్లిపోతారు! ఆ లైనులోనే ఉన్నడి ఆతని ఊరు; తన [గామం విడిచి ఆలైను ఐండిమీదే ఇక్కడికి వచ్చాడు నితాయీం అదేలైమ బండిలో ఎక్కి. కూర్చుని పిన్ని అన్నది.

*ర్రా బాబూ: నామాట విని దిండిలో కూర్చో; ఈ లై నుమీదేకదా ఉంది మీ ఊరు ః నీ మనస్పంఠా టొ త్తిగా పాడైపోయింది ! ఇంటికి తిరిగి వెళ్ళిపో బాబూ;

ఊ రనగానే ఆతనిఒబ్ళు జలదరించింది ! ఊరు: స్టేషన్‌ ! ఆ గుల్‌ మోహర్‌ చెట్టః ఆ రైల్వేలైను వంపు; ఆ ఐంగారువీందుపు శిరస్సుమీదమెరు స్తున్న తెల్లని

చక4 కవి శెల్లపప్వు : తళతళలాడుళున్న బంగారువిందెనంటి బిందె శిరన్పుమీద పెట్టుకుని, కెల్లవి చీర ధరించి కోమల క్యామలవర్దంతో కలకలలాడుకున్న తరుజీ। అమే అతని చిన్నరాణీ : అవే నమయంలో కొంతకాలం (కకం రచించిన చరణ మొకటి ఆతని మనస్సులో (పతిధ్వవించింది 1 “వలనల్లవి నలుపే తక్కువ అయితే. తిసిపోతే, కల నెరిసిన మరి కన్నీరేలా? కన్నీరేలా?ొ +అక్తేళగ్రాక్టిలో అరుణ కుసును మది కనుల వెలిగెనేల ?” వితాయీ పెదవిమీద దరహానరేఐ సొటమరించింది. ఆది అద్భుతనుయిన చిరు నవ్వు? ఎన్నెన్నో గాత లాతడిహృదయంలో న్ఫురించాయి ఎన్నెన్నో గాథలు : ఎన్నెన్ని పాఠపొటలు : అయినా విశాయీ తల అడ్డంగా తిప్పి తన అలిప్రాయం విష్కర్షగా వెల్లడించి చేశాడు! “శ్చేన్సు రాను పన్నీ: రాను: రాను: వెనక రచించిన పాట చరణమొకటి అంతలోనే అతని హృదయంలో మధు రంగా మారుమోగింది. “జాబిల్లి వి నీవు; ఆ ఆకొళంలోనే విలిచిపో 1” మళ్ళీ చేరొకచరణం లోలోపల మెదిలింది. “కనకనే నేను చేశాంతరం వెళ్ళిపోతున్నాను: మళ్ళీ తల అడ్డంగా తిప్పి “నేను రా దలుచుకోలేదు :” అవి విష్కర్షగా చెప్పి వేశాడు. ఇన్నాళ్ళనించి చిన్నరాణ్‌ తనఇంట ఉండి సుఖంగా కాలం వెళ్లబుచ్చు కుంటున్నది: కుటుందిజీవితం హాయిగా గడిపివేస్తున్నది ః తిరిగి అక్కడికి వెళ్ళి అమె బ్రతుకుబాటలో ఆళాంతి నృష్టించడు । వృష్టించలేడు: కాదు: కాదు: మరి శా నక్కడికి వెళ్లనే వెళ్ళడు: వెళ్ళడు 1 వోట మాట లేకుండా నిళ్శద్దింగానే వితాయీ అందరిదగ్గిర నెలవు తీసుకున్నాడు. అందువల్ల అసలే దుఃఖంతో విండిన అతనిహృదయం మరింతగా కుంగిపోయింది! ఆ వ్యధతో విలవిలలాడిపోతూ వితాయా అలాగే విలుచుండిపోయాడు. ఆ నమ యంలో దళంలో (వతిఓఒక్కరి ముఖము ఆతవి కశ్లైదట తిరిగి భానించింది. వారిలో ఏ ఒక్కరితోను వితాయీ ఎన్నడు తగాదా పడలేదు! వారందరు ఎంతో

కవి జ్‌

మంచివా రవిపించింది 1! అయితే ఈ నంగతి ఇంత న్పష్టంగా ఇంతకు మునుపెన్నడు అకవికి స్ఫురించలేదు ॥ వారందరితోను కలిసిఉన్న నమయంలో వారి దోషాలన్ని గోరంతలు కొండంతలుగా తోచడమే దావికి (వధానకారణం కావచ్చును: మొహం ఎదట ఇచ్చకా లాడుతుందవి, ఆంకర్యంలో అంతా విషమే అవి, అబిద్ధాలే తవ్ప విజా లెన్నడు పిన్నినోట వెలువడవని ఇంతకుమునుపు అనిపించింది. తిండి. డబ్బు ఇవి రెండు తవన్ప (వవంచంలో ఆమె (పేమించిన వేవి లేవవికూడా ఇంతకు మునుపు అనుకున్నాడు, కొవి ఈనాడు పిన్ని సాక్షెత్తు పివ్నిలాగే, కన్నతల్లి లాగే తనమీద ఎంతో ఆప్యాయత చూపించిందని వితాయీకి తోచింది. వనంఠ అంఠ్య కాలంలో భగవంతుని న్మరించుకున్నది, దానిలోగల విజాయితీయే ఏన్ని కవ్నీళ్లలో తూడా (ప్రతిఫలించింవవి గట్టిగా విశ్చృయించుకున్నాడు.

నిర్మల తనఎడల ఎల్లవ్వుడు ఎంతో మంచిగానే మసులుకున్నది. ఒక తల్లి కడుష్కన పుట్టిన చెల్లె లిలాగే ఎంతో ఆప్యాయత వ్య క్రీకరించింది.

లలిత ఎల్ల వేళల మరదలిలాగే కులాసాగా నవ్వుతూ వేళాకోళం చేపింది,

ఫిడేల్‌వాలా మాట తలుచుకోగానే నితాయీ కళ్లవిండా నీళ్ళు విండాయి. ఆకని వీమదోయిలో అదే అవూర్వ నంగీతం మారుమోగింది.

ఆడే నంగీకం లోలోపల హీడుకుంటూ నిశాయీ తిరిగివచ్చి గంగాతీరంలో కూర్చున్నాడు. అ నదిలో స్నానంచేసి ఒకసారి గంగా న్తవం చేనుకోవాలని నంకల్పించుకున్నాడు. కాని ఆ గంగాస్తోత రచన కొనసాగలేదు గంగరేవుదగ్గిర ఒక చెట్టుకిందికి వచ్చి కూర్చున్నాడు. అయితే ఎక్కడి కింక వెళ్లడం ? బాటలలో వీిచ్చమెత్తుకుంటూ తిరిగే బావూల్‌గాయకుల మాదిరిగా తిరగడమా? కొదు! ఆ అలోచన నికాయీకి బాగుండలేదు. అయితే ఏం చెయ్యాలి ? ఎక్కడకి వెళ్ళాలి ? అక్కస్మా త్తుగా ఆఠని కొకదారి కనదిడింది । ఆయ్యయో్యో! పాడుమనస్పా, ఈ ఆలోచన నీకు ముందే ఎందుకు తట్టలేదు! ఆ భగవానునినన్నిధికి పోనచ్చు నన్న వంకల్పమే। నీ కెందుచేత కలగలేదు ? అయితే ఇంక ఆ వరమేళ్వరువి నన్నిధికే వెళ్లాలి ॥ గోవిందా! విశ్వనాఖా ! (ప్రభూ: అపును: ఆక డీంక ఆ (ప్రభువు నన్ని చఛికే వెడతాడు! ఆ జగన్మాత దగ్గిరికే వెడతాడు ! అన్నపూర్ణతల్లి । రాధారాణీ: శాధారాణ్‌ ; రాధారాజణీ। అతడు ఆయా దేవతలందరి (ప్రాంగణాలలోను సిలిచి

ప! కవి వారి వారినుహిను కీ ర్రిస్తాడు । భగవానువిమీద కీర్తనలు రచించి ఆవి అందరికి వివి పిప్తాడు । (శోతలకా పాటలు వినగానే కళ్ళమ్మట వీళ్లు తిరుగుతాయి । వెంటవెంటనే అతవికీకూడా ఏదో కొంత దానం చేస్తారు. ఇంక ఆవిధంగానే ఆఠవి రోజులన్ని గడిచిపోతాయి! అయ్యో: పాడుమనస్పాం ఇంతవరకు వీ వీ నంగతే ఆలోచించలేదేమి ? ఇక ఇక్కడినించి తిన్నగా కాశీ। భగవాను డా విశ్వనాథుడు ః చల్లవితల్లి ఆ అన్నపూర్ణః కాశీనించి ఆయోధ్యః సీతా రాములు 1 నీఠారాములు 1 ఆ సీకారాముల రాజ్యంనించి రాధారాణి సన్నిధికి! ఆ రాధారాణ్‌ రాజ్యంలో నే బృంవావనం : ఆక్కడినించి మధురానగరికి । కాదు! కాదు! తానా మధుంానగరికి పో నేపోడు | శేవలం రాజ్యప్రలోళంతో శ్యామనుందరు డా గోపాలకృష్ణుడు రాధారాజిని బాధించి ఏరీపించి ఆ నగరికి తరలిపోయాడు 1 వికాయా ఆతని రాజ్యంలో ఆడుగు పెట్టనే పెట్టడు: మధురకన్న, కురుక్షేత్రము. హరిద్వారము వెళ్లడమే మంచిది! అ హరి ద్వారావికి అవతలే హిామాలయము । అక్కడ అన్నీ పర్వతాలే ః వితాయీకి ఆ నమ యంలో చిన్నతనంలో చదివిన భూగోళం జ్ఞావకం వచ్చింది ః పృథివిలో అంతటి ఎ త్తయిన వర్వతం మరి లేదు; ఆ హామాలయంలో అవ్నింటికన్న ఎత్తయినది గొరీశంకర శిఖరం! ఆ హిమాలయం మధ్యలోనే మానస నరోవరం: మానవు డంఠతవరకు మాతమే పోగలడు। అంతే। ఆత డా మానన సరోవరంలో స్నానం చేప్తాడు! అపైన విర్ణనమయిన పామాలయంలో ఎక్కడో ఒకచోట ఆశ్రమం నిర్మించుకుని అక్కడే ఉండిపోతాడు ! విత్యనూతన గీతికలు రచిప్తాడు; పొడు కుంటాడు; ఆ పాటలన్ని (సతి పర్వతంమీద చెక్కి లిలిస్తాడు. అటుపిమ్మట మరి కొంతకాలావికి చనిపోక తప్పదుగదా। ఆపైన అదేమార్గంలో అక్కడికి వచ్చిన వారందరు ఆ పాటలన్ని చదివి ఆనందిస్తారు. లోలోసల అతనికి అంజలి ఘటించి నమవ్కరిస్తారు. ఆది వైళాఖం చిట్టచివర రెండుజాముల వేళ! ఆగ్నిహోతంలాగ భగ్గుమవి మండుతున్న గాలిదుమారం గంగావదితీరం మీన్‌ ఇసక పైపైకి ఎగరగొట్టి హుమ్మవి (వ్రతిధ్వవిస్తూ వీస్తున్నది. గంగ కిరువైప్పల నస్యాలేవి లేని మరుభూమి బొగులు బొగులు మంటున్నది. ఎక్కడ మనుష్యనంచారం లేదు! రెండు మూడు

కవి జ్‌? గద్దలు మాత్రమే ఆకాశంలో ఎగురుతున్నాయి. అవికూడా ఏదో నుడూర దేశానికి ఎగిరిపోతున్నట్టున్నాయి । అంతా కూన్యంగా ఎంతో దిగులుగా _వ్రబ్ధంగా ఉన్నట్టు తోచింది. ఆంతులేవి వైరాగ్యం ఒక్క'పే (నపంచంలో ఆంతట దట్టంగా అణము కున్నట్టున్నది ః భగభగమని మండుతున్న ఆ మిట్టమధ్యాహ్నవు పెండలోనే అక్కడి వించి వెనుదిరిగాడు. “బహందూరము పోనలె విక బాటసారీ : మూట ముల్లె కట్టి ఇంక బయలుదేరు । బియలుదేరు : బాటసారీ

కాశీ: నితాయీ వెంటనే తిరిగివచ్చి ప్రేషన్‌లో పెద్దలై మమీద కాశీకి టికట్టు కొని బండిలో ఎక్కి కూర్చున్నాడు.

ఆనతికాలంలో నే కాశీ చేరుకున్నాడు. బ్రిడ్డిమీద కిటికీలోవించి ఆ నగరంవైపు చూస్తూవే ఆనందంతో ఉన్చి తబ్బిబ్బయినాడు ! ఎ(ర్రవి నెలవంక కీరణాఅతో గంగా తరంగిణీ జలం తళతళలాడుతున్నది! ఆ వది గట్టుమీద భవనాలు! భవనాలు మధ్య మధ్య ఘట్టాలు । ఆపైన తిరిగి పెద్దపెద్ద భవనాలు : సీమెంటుతో విర్మించిన ఆ మందిరాల వంక్తులతో కంఠమాలిక ధరించినట్టున్నది భాగీరథీనది ! (అెయిన్‌ లోనే య్యాతికులు గొంతులె త్తి “తల్లీ అన్నపూర్ణా: జైజై: తండ్రీ; విశ్వనాథా జైతై !” అవి జయజయధ్వానా లారంభీందారు.

ఆతడుకూడా వారి గొంతులతో గొంతు కలిపాడు: “అమ్మా: అన్నపూర్ణా జై 1 తండ్రీ । విశ్వనాథా £ జై:ః”” నికాయా గొంతునవ్వడి యాత్రికుల కంతఠతన్వరాలతో నంపూర్ణంగా మేళవించింది ; ప్రేషన్‌లో దిగగావే అతవి కెంతో కంగారుపట్టాకుంది ః అకస్మాత్తుగా దెబ్బతిన్నట్టు విలబడిపోయాడు ; ఏదో పరాయిదేశంలో అడుగుపెట్టి ఆనుభూతిపొంది విలువునా విశ్చేష్టితు డయినాడు! బాంగ్లాదేళశం నరిహద్దు దాటినప్పటివించి వితాయీ కొంత కంగారువడుతూనే ఉన్నాడు. వేరు వేరుభాషలు మాట్లాడుతూ అవేకవిధాల దుస్తులు ధరించిన యాతతికు లెందరో (క్రమ్మకమంగా బండిలో (వ్రవేశందారు. కాశీస్తేషన్‌లో దిగి, వేరువేరు ధోరణుల మమమ్యలనుధ్య విలవిడీ విలబడగావే విన్స్పష్టంగా అతనికొక అనుభూతి కలిగింది. ఇక్కడి మను మ్యల (బితుకుబాటలో తన మనుగడదారి ఏమాత్రము మేళవించదని నిశ్చయించు

కరా1?

వక కవి కున్నాడు: శా నూహాంచుకువి కలలుకన్న కౌశికి, (వ్రత్యక్షంగా ఎదురువడిన వార జాసికి ఎక్కడ, ఏ కోళావ పోలికలేదు । పెద్దపెద్ద దుకాణాలలో అమ్మకాల, కొమ గోళ్ళ కోలాహలంతో నిండిన ఈ కౌశీ ఎక్కడ ? ఆ విశ్వనాథదై, వతం కాశీ ఎక్కడ వట్టరావి ఆ(క్రతతో ఆందోశనతో ఆలాగే విలుచుండిపోయాడు నితాయీ, అదేవిధమయిన కంగారుతో అలజడితో నలువై పుల పరిశీలిస్తూ పరిశీలిస్తూ ఒక బాటిన్ముకే నడిచిపోయి, తిరిగి వే రొకదారిలో (వ్రవేశించాడు । మరికొంత సేవ అలాగ నడిచినపిమ్మట ఆ పరిస్టితి నచ్చలేదు వితాయీకి. చిట్టచివరికి ఒకచోట ఒక ఎక్కాబండి ఎక్కి. కూర్చున్నాడు. ఎలాగో అలాగ ఆ ఎక్కావాలాతో తాను విశ్వ వాథ దేవాలయానికి వెళ్ల దలుచుకున్నట్టు ఇప్పగలిగాడు. అకగాడు మరికొంతదూరం సాగిపోయి. నాలుగువాటిల మధ్య ఎక్కొ- దించి, ఈవైపు వెళ్ళాలని చెప్పాడు, ఆ బాటన్మ'పే పడి పది అడుగులు వేసినపిమ్మట వితాయీ నేత్రాలు, ముఖము ఒక్క మారుగా ఆనందావేశంతో (వజ్వలించాయి ః పూలనజ్జ చేతధరించి తెలతెల్ల ని వలువ దరించిన మహిళ ఒకతె నెమ్మదిగా వెడుతున్నది. ఉల్లానంతో ఉప్పొంగిపోతూ వికాయీ తొందర తొందరగా మున్ముందుకు సాగిపోయాడు. ఆమెతన (గ్రామదేవత అ బంగారుతల్లి అవి అతవికా నమయంలో తటాలున స్ఫురించింది 1 అవును 1 ఆ చల్లవికల్లి । మరి వనందేహంలేదు ! అఆమెలాగే ఈమెకూడా ఎంతో హుందాగా చీర ధరించింది. మేలిముసుగుకూడా అలాగే సగంవర'కే ఆచ్చాదించింది. శిరస్సు మీది తలవెంట్రుకలుకూడా ఆలాగే చిన్నచిన్నవిగా ఉన్నాయి ః దారితప్పిన వసివాడు శన కన్నరల్లిని వెతికివెతికి వట్టుకున్నట్టుగానే నికాయూో ఆమెవైపు చూని వరమా వందభరితు డయినాడు ॥ పరిగెత్తుకుని వెళ్ళి అ మహిళ కెరురుగా నిలిచి ఎంతో అడకువతో చేతులు రెండు జోడించాడు: అయితే ఈమె ఆ (గ్రామదేవత బంగారుకల్లి కాదు 1 కొని సరీగా అచ్చంగా ఆ దేవతలాగే కానవస్తున్నది ; ఈమె వాంగ్లాదేశంలోవి వేరొక (గామదేవత బంగారు శల్లి అయిఉండవచ్చును! ఆ విషయంలో వితాయీ కేమాత్రము సందేహం కలగ లేదు: నిజానికి నితయా అ విషయంలో అక్షే పొరబాటు పడలేదు. అమె ఒక వంగదేశ వితంతువు; అయితే అతని [గామంలో అమ్మవారిలాగే ఉన్నది, పతి, వ్ముతులులేవి వితంతువు, కాశీలో విశ్వనాథుని పాదచ్చాయ ఆశ్రయించి మణికర్ణికా మట్టంవైపు వెడుతున్నది.

కవి నకి:

(బ్రితుకుఐరువు దించివేనుకోడావికి అనువైనకావు అదే; విశ్వనాథ దేవాల యంలో పూజ ముగించుకువి ఆమె ఇంటికి మరలిపోతున్నది. నితాయా ఆమె ముందునిలిచి “అమ్మా, దేవకామూ్తీ :”” ఆవి పిలిచి చేతులురెండు జోడించాడు. ఆమె ఆశ్చర్యవడి అలాగే విలుచున్నది. మొట్టమొదట బొమముడివిడిచి వితాయీని నిశికంగా వరిశీలించి (సనన్నదృష్టితో (ప్రశ్నించింది.

“ఎవరు వాయనా వీవు?

నితాయీ నేలమీదవాలి నమన్కరించాడు, “చిత్తం తల్లీ; నే విక్కడ చాలా పెద్ద ఆపదలో చిక్కుకున్నాను తల్లీ ౩”

అవద అన్నళశబ్దం వితాయావి నమస్తావదలనుండి నంరక్షీంచింది. ఆ శబ్దంవివి ఆమె తనకెదురుగా విలిచినవ్య క్తి వల్లెటూరువాడవి. కొత్తగా ఇక్కడికి వచ్చి ఉంటాడవి (గహించుకున్నది. తిరిగి [వనన్న స్వరంతో వ్రళ్నించింది,

“ఏమిటి బాబూ ఆ ఆసదళొ

“వా కిక్కడ భాషగాని, నంగతులుగాని బొత్తిగా తెలియవు తల్లీ; అపైన వీదవాణ్ణీ । ఏమి ఆధారంలేదు! కొత్తగా ఇక్కడికి వచ్చాను,”

అమె అల్లన నవ్వింది.

“తెలిసింది, రా నాయనాః నాతో రాః స్రేషన్‌వించి వచ్చినట్టున్నావు? అవునా?”

“అవునమ్మా 1

నికాయీ విజంగా (బ్రతికిపోయాననుకున్నాడు. అతని ఈ కొత్త అమ్మ. వీకాయీ ఆమె నలాగే పిలిదాడు.... ఆతనిని తన ఇంటికి తీసుకువెళ్లింది. ఆమె ఛాలా మంచిమవిషి.

వితాయీ దారిలో మాటిమాటికి తన ఆదృష్టదై వకావికి అంజలిఘటించి నమన్కం రించాడు. ఆ దైవకావికి ఆంతర్యంతో విన్నవించుకున్నాడు. "ప్రభళూః నీవంటి కారుణ్యమూ ర్తు లింకెన్వరులేరు ।! అధముడనయిన నామీద సీ కారుణ్యావికి అంతు లేదు! లేకపోతే ఇటువంటి నరాయిదేశానికి వచ్చిపడిన నాకు ఆ చల్లని తల్లి యళోదమ్మవంటి అమ్మ ఆశ్రయం ఎలాగ దొరుకుతుంది?”

ఆ కొత్త అమ్మ వికాయీవి తన ఇంటిలోపలికి తీసుకువెళ్ళింది. ఒక ఆది, అంతులేవి గల్లీ మధ్య ఉన్నది ఆ ఇల్లు! ఒక గది, ఒక చిన్నవరాండా అంతేః

వర కవి ఆ వరొండాలో ఒకమూల వంటకోనం (వ్రత్యేకించినచోటు. వితాయీ బాగా సంకో చీంచాడు.

“వేక్సు వీధిలోనే ఉంటాను : చాలా తక్కువకులంవాణ్ణీ ;"”

“ప్పీథ్రి లో ఉండడం ఎందుకు బాబూ 1 ఈ నరాండాలో నే ఉండు ;"*

వితాయీ కళ్ళవిండా వీళ్లునిండాయి. ఆమె విజంగానే యళోదమ్మ | బృందానవ మాత । మరి సందేహంలేదు ః

యళోదాదేవిదేశంలో తల్లు లెటువంటీవారో ఆత డెరగడు. తన దేశంలోగరి తల్లులుతస్ప, యళోదనంటి తల్లు లెక్కడయినా ఏ దేశంలోవయినా ఉండగలరవి విశాయీకి ఆవిపించలేదు : ఇక్కడ కాశీలో పొందుస్తానీభాష మాట్లాడేవారు చాలా మందే ఉన్నారు. వారు అప్పుడప్పుడు తమతమ జన్మస్థలాలకు మరలిపోతూంటారు. ఏడాది, రెండేళ్లు వేరొకచోట అవలీలగా గడిపి వేస్తారు : కొని తమతల్లులలో నొక్క మారయినా చూడడావికి వా రేమాాతము అృతసడరు!; ఆ తల్లులందరు ఆయా (వ్రదేశాలలో నుఖంగానే ఉంటారు । కావి యశోదవంటి తల్లు లెక్కడ ఉంటారు అమె తన చిన్నారి నల్లనయ్య గోపులతోకలిపి తరలిపోగానే ఆతవి నలాగవంపించి చేసినందుకు రాగాలు పెడుతూ కూర్చున్నది । అటువంటి ఆత్మీయతామూ ర్తులతల్లులు వారికిగావి, మ'రెవ్వరికిగావి ఎక్కడ లభిస్తారు? ఆదీగాక ఈ కొ త్త అమ్మ ఎంతో తియ్యగా మృదువుగా పలకరించి ఆదరిస్తున్నది ః ఆహా: ఏమి అదృష్టము ః

కొ త్తఆఅమ్మ అఠవివి ఎన్నెన్నోసంగతులు ఎంతోఆత్మీయంగా అడుగుళున్నదిః "పేద, ఇల్లు, పోస్టాఫీసు, జిల్లా మొదలయిన వివరాలెన్నో అడిగి తెఇసుకుంటు న్నది. ఆ (వ్రశ్నలన్ని ముగిసినపిన్ముట తిరిగి అడిగింది.

“మీఇంట్లో ఎవరెనరున్నారు బాబూ : అమ్మ, అన్నదమ్ములు ఉన్నారా? పెళ్ళి చేసుకున్నానా ఖ్‌

ఆ సమయంలో చిన్నరాజి, వవంత వితాయీకి ఒక్కమారుగా జ్ఞైవ్రికివచ్చారు ॥ అతడొక సుదీర్చ విశ్వానం విడిచిపెట్టి తావింకా వివాహం చేసుకోలేదని ననూధానం చెప్పాడు.

కొ త్తఆఅమ్మ కొంత పేపు మౌనంగాఉండి మళ్లీ అడిగింది.

“*మీఊల్లో (వ్రాహ్మణులఇబ్ల ఎన్ని ? మిగిలినవర్దాలవారిఇక్తు ఎన్నెన్నితన్నాయి? మీ ఊరుదగ్గిర స్టేషన్‌ పేరేమిటి? మీ ప్రాంతంలో గడిచినఏడాది ధాన్యంపంట

ళవి న! ఎలాగున్నది ? బాగాపండిందా? అ వంటకాక ఇంకా మీఊళ్ళో ఏ వేమివండుతాయి? వాన లెలాగ కురుస్తాయి ? బాగా దట్టంగా మబ్బులు కమ్ముకుంటాయా

ఆవ్రళ్న లడుగుతూంపే ఆ అమ్మకళ్ళల్లో కలలేవేనో కదలాడాయి: అమె శిరిగి అందుకున్నది.

“వర్షాకాలంలో మీఊశ్ళో బురద ఎక్కువగా ఉంటుందా? మీదేళశంలో కొబ్బరి చెన్లైక్కువాః తాటిచె.టైక్కువా? కొట్చిరి ఖరీదెంత ? చేవ లెలాంటివి? ఏ యే జాతుల బేపలెక్కువ ? మీదేశంలో వేయించిన అటుకు లెలాగఉంటాయి ?”

విశాయీ (వతి,పశ్నకు సమాధానం చెప్పాడు. ఆ సమయంలో ఆతవిమనన్సులో కూడా అ యా విషయాలన్ని రూపుకట్టినట్టు సామెత్కరిందాయి :

అ అన్ము మళ్లీ మొదలుపెట్టింది.

*మ్లీ గ్రామందగ్గిరగా నది ఏదయినా వ్రవహీస్తున్నదా బాబూ? పెద్దపెద్ద చెరువు ున్నాయా మ్వీగామంలోః చెరువులో స్నానంచేసి ఎన్నాళ్ళయిందని । మీ చెరువుల్లో శామరపువ్వులు వికవస్తాయా? కలవపువ్వులు అన్నిగ్రామాల చెరువుల్లోను పూస్తాయి: మీ గ్రామం చెరువుల్లో నీలిరంగు కలవనలున్నాయా :”

మధ్యమధ్య ఆమె ఆడిగేసళ్న వరంవర వూ ర్తిఅవుతుంది. అ అమ్మ కొంఠసే వలాగే విషజ్ణంగా ఉండిపోతుంది. అయా వృత్తాంతా లొక్కమారుగా జ్ఞావకం వస్తాయికాటోలు ! అంతలోనే ఆమె మనస్సులో ఒక కొత్తసంగతి ఆడగాలన్న తహతహ మొలకెత్తుతుంది, దావివెనకాల అనేక్యపళ్న లొక్కమారుగా గుంపులు గుంపులుగా విలచుంటాయి

ఆమె తిరిగి మొదలు పెట్టింది.

“వీ (ప్రాంతంలో ములగకాడ లుంటాయా ? తమలపాకులతోట లున్నాయా? మీ (గామంలో మొగలిపొద లున్నాయా? వాటిమీద పాములు పాకుతూంటాయి కాదూ? అక్కడ నల్లగ్రాచు లెష్కవగా తిరుగుకూంబాయా ? గోరువంక అన్నాయా? ““ఐవూకథాకఓ ో అవని అరుస్తాయే ! ఆపిట్టలున్నాయా ? ఉంటాయిలేః కొటుకపిట్ట లెక్కువగానే ఉన్నాయికాదూ? “కృన్ణుడెక్కడున్నాడురా ౪” అవి అరుప్తాయే ; అ పక్షులున్నాయా ? దాని ఒంటిరంగు ససుపచ్చగా ఉంటుండి. శిరష్సు వలువ్కు ముక్కంతా ఎర్రని ఎరుపు: మేమంతా దానిని అదే పేరుపెట్టి సిలుస్తాముః:”

శి కవి

ఆకస్మాత్తుగా అ కొ త్తఅమ్మ కళ్ళవిండా వీళ్లవిండాయి. మరికొన్నికణాలదాకా ఆమె మాట్లాడ కూరుకున్నది. చెక్కిక్సృనుండి బాష్పాలు రెండు మూడు నేలమీడ రాలారుం

ఏమని (వ్రళ్నించడావికి వితాయాకి ధైర్యం చాలలేదు. ఆయితే “కృష్ణుడెక్కడ ఉన్నాడురా :” ఆవి కూసేవక్షీనిగురించి (వ్రల్నించినపిన్ము టే ఆ కొ త్తఆమ్మకళ్ళ లో వీబ్లవిండాయని (గ్రహించుకున్నాడు. బహుశః ఆమె కృష్ణుడుకూడా ఎక్కడికో వెళ్ళిపోయి. ఉండవచ్చునవి (గ్రహించుకున్నాడు. అంతలోనే ఆ కొత్తఅమ్మ మొదలు పెట్టింది.

“యశోదమ్మ గోపాలకృష్ణునికోనసం విలపిస్తూ వసుపుకొమ్ములు మెత్తగా దంచుతున్నది. పసుపు రోటిలోవించి తీస్తూతీస్తూ ఆమె అలాగ విలపిస్తున్న నమయంలో నే ఒకపక్షి ఆక్కడ వాలింది. ఆ పిట్ట నెత్తిమీద యళోదమ్మ కంటి పీటీబొట్టు ఒకటి జారిపడింది. ఆ నీటిబొట్టు వేడిమివల్ల ఆ పక్షికిరస్సు కమిలి నల్లి విడింది. ఆమె కన్నీటితోబాటు రక్తంకూడా పడింది. ఆర్త స్పర్శవల్ల ఆ పిట్ట ముక్కు ఎర్రబడింది. యశోదమ్మ ఆ పులుగు నక్కడివించి పంపించి వేస్తూ “వకీ! వాకృష్ణు డెక్కడఉన్నాడో చూపిలావే:” అని ఆజ్ఞాపించింది. ఆ పిట్ట అన్పటివించి “కృష్ణుడు ఎక్కడ ఉన్నాడురా :” అవి పిలుస్తూపిలుస్తూ అలాగే తిరుగుతున్నది £ చిరకొలంనించి దావిపిలుపు అలాగే మార్ముమోగుతున్నది."”

విఠాయీ నేశ్రాలనుండికూడా కన్నీరు (సనహించడం (ప్రారంభించింది.

ఆ అమ్మ తిరిగి చెప్పడం మొదలుపెట్టింది.

“మా కృష్ణుడుకూడా అలాగే ఎక్కడికో వెళ్ళిపోయాడు నాయనా! ఈ (పపం చంలో ఎక్కడలేడు : లేకపోతే నే నిలాగ దేశంవిడిచి పెట్టి...” నగంతోనే అపి చేసి ఆమె కళ్లు తుడుచుకున్నది.

అవైన (వళ్నించింది.

“ఫ్రీర్ణయాతకోసమేనా వాయనా. వీపు కాశీవచ్చింది? ఈ వయస్సులో తీర్థ యాత్రా? నే విలాగ అడుగుకున్నానవి ఏమీ అనుకోకు బాబూ? వీవంట్‌వా రెవరు “ఇందుకోనం రారు నాయనా: అందుకనే తెలుసుకోవాలని అడుగుతున్నాను. అంతే”

కవి న! వితాయీ రెండుచేతులు జోడించాడు.

*ఆఅమ్మా : పూర్వజన్మ కర్మవలితమోం లేక ఈజన్మలోనే నేను చైదేకులా చేసుకున్న కర్మఫలితమో మరి। లేకపోతే...”

విశాయీ ఆవాక్యంపూ _ర్థిచెయ్యకుండానే మాట్లాడ కూరుకున్నాడు. ఆపైన ఆ అమ్మ ఆడిగింది

*ఏమిటి బాబూ మవ్వు అంటున్నది?”

వితాయా రవంతవేపు ఊరుకువి నెమ్మదిగా అన్నాడు. “మీదగ్గిర నే వేది దాచ దలుచుకోలేదమ్మా ః నా తంగ్రి, కాత, పినతండ్రి, సోదరుడు, మామ..._.అందరు టొంగతనాలు చేస్తారమ్మా | జై ళ్ళకికూడా వెళ్ళారు. అదేనంశంలో పుట్టానమ్మా వేను”

వగంలో నే ఆగిపోయాడు వికాయీ. మరి కొన్నిక్షణాలతరవాత నుళ్లీ మొదలు 'సెట్టాడు... కాని పెదవి కదవడానికే ఎంతో నంకోచిందాడు. అ నంకోచంతోనే అన్నాడు.

“వృన్గదేశంలో కవిగానా లెప్పుడయినా విన్నావా అన్మూ? ఇద్దరు కవిగాయ కులు ఆశుపుగావే పాటలల్లి. పోటీకచేరీలో పాల్గొంటారు ?

“*వివక్రేంవాయనా ? ఎన్నెన్ని విన్నానో: నూ(గామంలో కొత్తపంట చేతికంద గానే అన్నపూర్ణాదేనిపూజ జరుగుతుంది. ఆ నమయంలో కనిగానాలు జరుగుతాయి. డుర్గాపూజలో కృష్ణయాత్ర మొదలయిన నాట్యగీతాలగానాలు జరుగుకాయి. వే నవి అన్ని మరిచిపోగలనా ? ఆలాగే మవసాదేవి వూజానమయంలో మనపాగానాలు జరుగుతాయి. ఆపైన ఇరవై నాలుగుజొముల పూజాననుయంలో కీ ర్తనలు జరుగు శాయి. బొమాల్‌గాయకులు ఏకఠారలతోబాటు కంజరీలువాయిస్తూ పాటలు పొడుతూ నీచ్చమెత్తుకుంటారు అ పాటలన్ని కేవలం అమృతగు+ళకలే 1 కవితాగానాలు బాగానే విన్నాను బాబూ ?””

*... ఆ(వనంగం విన్నపిమ్మట వితాయాకి నోటనూట 'పెగలలేదు ! ఆ అమ్మదగ్గిరి శానొక కవిగాయకుడనని పరిచయం చెయ్యడావి కిక సాహవం కలగలేదు 1

ఆమె తిరిగి (ప్రశ్నించింది.

“ప్లీ వేమయినా కవిగాయకుల బృందంలోగాని ఉంటున్నావా బాబూ! న్వయంగా హిటలల్ల గలవా ౪"

మ కవి

వితాయీ రెండుచేకులు జోడించాడు.

“అవునమ్మా ! ఈఅదము డొకఠవిగాయకుడే । అయినా నేను పెద్ద అంతవుకి చెందిన కవిగాయకుణ్ణికాదు. యుముర్‌ నర్తకీ గాయకబ్బిందంలో చేరి కవితాగానం చేస్తున్నాను?

““ఆలాగనకు బాబూ! ఏది ఏమయినా కవిగాయకుడవేగదాః ఆయికే తీర్ణయాత్ర చెచ్యూలన్న ఆలోచనతోనే తిరుగుతున్నావనుకూంటామ ? అవునా 1?”

నితాయీ తిరిగి చేతులు జోడించాడు.

““అవునమ్మా। అయితే మరి తిరిగివెళ్ళే ఆలోచనకూడాలేదు! భగవామవి వన్ని ఛిలో, వాటిల్లో కవిగానంచేస్తూ కాలం గడిపి వెయ్యాలన్న అభిలాష కలిగింది.”

వితంతువు చాలాసేపు మౌనంగా ఉండిపోయి తిరిగి అన్నది.

“నీకు అందువల్ల నుఖం కలగదు బాబూ: నీవు కవిగాయకుడవు : కవితా గానాణ రచిప్తావు ; పాడతాపు। అందరిని ఆనందింన తేస్తావు। నవ్విస్తావు। ఏడిపిస్తావు । గౌరవవతకా లందుకుంటావు । ఎంతెంతమంది విన్ను గౌరవించి (వశంపిప్తారో తెలునునా? అలాగ గౌరవించినప్పుడే వీ కానందం కలుగుకుంది 1 సుఖం కిలుగుతుంది 1.

అలాగంటూనే ఆ అమ్మ తటాలున ఆగిపోయి, తిరిగి నెమ్మదిగా అన్నది.

“"నుఖమన్నది నంసారంలో లేదు బాబూ? ఒకవేశ భగవంతు డది (వ్రసాది స్తే, పీ కృత్యాలలోనే అది లభిస్తుంది బాబూ: అంతే:”*

అవేశ మధ్యాహ్నమే ఆతడాకా _శత్తఅమ్మదగ్గర సెలవుతీసుకున్నాడు. ఆలోగా చికాయీ తన వృత్తాంతంఅఆంతా పూర్తిగా చెప్పివేశాడు. రాజానంగతి, వివ్రవదువి నంగళి...ఆంతా చెప్పి వేశాడు. ఆఖరికి వనంత వృ త్తాంతంకూడా వెల్లడించాడు. కావి ఒక్క. చిన్నరాణి వ్యవహారంమాత మే వెల్లడించలేదు. అంతే! అపైన తాను రచించిన కొన్ని పాటలుకూడా పాడి వఏవిపించాడు. ఆ తరవాత అ అమ్ము వృ త్తాంతంకూడా కొంత తెలుసుకున్నాడు.

ఆమె కెవ్వరు నా అన్నవారు లేరు! ఉన్న ఒక్కకొడుకు చనిపోయిన తరవాత అ అమ్మ ఇక్కడికివచ్చి భగవానుని సాదా లాశ్రయించింది. న్వదేశంతో అమె శ్రొళుణ కొందరున్నారు. వారు అ అమ్మ మామగారి అవ్లీకి వారనులై మాసానికి

శవి నికిల్‌ చదేవిరూపాయలచొవ్పున మమవ్నర్తి నంపిస్తున్నారు. అదికూడా ఓక నియమం (వకారం తిన్నగా పంపించరు 1! ఆ వ్యవహారాన్నిగూర్చి (వవంగిస్తూ అమ్మ ఒక్క నవ్వు నవ్వింది ః “పొట్టకోనమవి తగొదాపెట్టడం నా కిష్ణంలేదు బాబూ: ఆ నంగతి తలుచుకుంపే నాకెంతో బిడియంగా ఉంటుంది ।! అన్నంతఠతినడం తగ్గించుకుని అర్థాకలితోలే స్తే &కమాపసానికి నరిపోయేది రెండునెలిలదాకా నరిపోతుంది. ఆపైన ప్పూర్తిగా ఉన వాసాలుకూడా చెయ్యగలను । వితంతువులు చెయ్యవలిసిన ఉవవాసాలెన్నో -ఉన్నాయికదా 1” వితాయీ కంగారునడుతూ లేచి నిలుచున్నాడు. అయ్యోకానీ ఆర్జాకలితో -శడుపు నింపుకుంటున్న అమ్మ అన్నంలో భాగంతీసుకుంటున్నాడు ! ఆయినా నవ్వు -ముఖంతో నే అన్నం పెడుతున్నది! ఆపైన నెమ్మదిగా చెప్పాడు.

“వే వింక వెడతానమ్మా ః ఉంటే మళ్లీ ఒకసారి వస్తాను.”

వితాయీ కొంతదూరంనించే సాష్టాంగ నమస్కారంచేసి వేడుకున్నాడు.

“భ్టాన్రెం వెనుదిరిగి వడు తల్లీ ॥ వీవు నింబడినచోటులో పాదరూళి న్వీక రిప్తామ కక

“అదేమిటి బాబూ, ఆలాగంటావు । నా పాదాలు నృృశన్తూనే ధూ స్వీకరించ 'వచ్చుమ । దానికేమి: నే విన్వుడే స్నానం చేస్తున్నానుగా ;”

వితాయీ ఆ అమ్మపాదాలు స్పృశించనేలేదు । అంకలోనే ఆమె అందుకున్నది.

“ఇక్కడ న్మతపులెన్నో ఉన్నాయి బాబూ: ఉండడానికి కావలిసినంత జాగా చొరుకుంది : మా ఇల్లు ఎంత చిన్నదో నీవు చూస్తూనే ఉన్నావుగా : అదీగాక ఇక్కడ చాలామంది ఉన్నారు. వారందరు ఆడపిల్లలు శ

వికాయీ నప్వుకూ అన్నాడు.

“ఇాన్నిక్షణాలపాటయినా సాక్షెత్తు దేవతామూలర్తినే సందర్శించుకున్నానమ్మా। శల్లీ : అన్నపూర్ణాదేవీ ః నా కంఠటి గొవ్పపుణ్యం లేదమ్మా ః నీవు సా క్తుఆ "అన్నపూర్ణ వేనమ్మా థి

ఆమె తిరిగి హాఠత వువదేశించింది.

ల$ కవి

సీడి ఇంకా చిన్నవయస్పే బాబూ! సీపు కవిగాయకుడపు 'బేళావికి తిరిగి వెళ్ళిపో! వీగొంతు చాలా తియ్యవిది బాబూ ః వీ పాటలుకూడా చాలా బాగున్నాయి 1 చేళంలో వీ కెంతో గౌరవం కలుగుతుంది. ఇది బాంగ్లా గానాలదేశంకాదు బాదూః అయితే ఇక్కడ గంగానది ఘట్టాలలో చాలామందే నంగదేశస్థు లున్నారమకో | ఆక్కడ కూర్చుని పాటలు పాడావంకే వినడానికి చాలామందే వస్తారు కొడ్డో గొప్పో దొరుకుతుంది కూడాను కాని (ప్రపంచంలో పొట్ట వింపుకోవడం ఒకటే కాదు బాబూ చెయ్యవలిపిన పని 1”

ఆ చిట్టచివరినూట విని వితాయీ ఎంతో ఖిన్ను డయినాడు।; ఆ నంగతి ఎత్తు కని అ అన్ము రెండుసారులు హెచ్చరించింది చిట్లచివరికి ఆ హితోపదేశం అంతా విషాదపూర్ణహానంతోనే ముగించింది 1

సాయంకాలం విశ్వనాథుని దేవాలయ (ప్రాంగణంలో కూర్చున్న సిమ్మట ఆ అమ్మచెప్పిన మాటలోగల నిజం అంతా ఆతవికి ఆనగతమయింది ః ఆది ఈవిధంగా జరిగింది 1 [ప్రాంగణంలో ఒక (ప్రాంతంలో విలఐిడి దేవాలయ శఖ50 ధ్వజంతో బాటు కలశం'ేసి కూడా చూళాడు వితాయీ. దేవాలయంఅఆంకా బంగారపు రేకలతో కాసటం చేశారు: ఆకాశంలో అంతట పండువెన్నెల! ఆ వెన్నెల వెలుగులలో దేవాలయం తళతళలాడుతూ మెరిసీపోతున్నది : నాలుగువై పుల హారతులతో ఆంద మయిన వేషళూషణాలతో దర్శనంకోసం వచ్చిన జనం గుంప్పలుగుంపులుగా గుమి గూడారు 1 వేలకొలది గొంతు లొక్కసారిగా ఆ దైవతం జయజయధ్వానాలతో మార్నుమోగాయి । విశాయీ అ గొంతులతో తన గొంతు మేళవించి “జయ! విశ్వవాధా ! జయ:'” అని ఆనందావేశంతో ఆరిచాడు ! అదే సమయంలో అరవి మనస్సులో గేయరచన (ప్రారంభమయింది.

“కనులు తెరిచి చూడవే! ఓ మనసా ఒకమారు! మహారాజరాజేశ్వరు డదిగో | ఒక విచ్చగాడే ః శ్య్మశానమే వీడి ఏడంతరువులతో పైడి మేడ కట్టుకున్నాడే ఆ బిచ్చగాడు ఆపైన అది మనస్సులోనే న్వరపరిచి, పాటగా మలిచి గొంకెటత్తి పాడడం ప్రారంభించాడు. తన యావచ్చక్తి వివియోగించి అది అందరికి వివిపించా డానాడు విళాయా।

కవి జ?

పాట పూ్తిలయింది. అంతలోనే అక్కడికి చేరుకువి మిగిలిన కొంతమందిలో

ఒక న్య క్రి ఆతవితో ఏదో అన్నాడు. అయితే ఆత డన్నదేమో నితాయీకిపూ ిగా బోధపడలేదు : కొంచెం సంకోచిప్తూ అడిగాడు.

*ప్టన్సి టంటున్నారు బాబూ? నాకు టోధవడడం లేదు బాబూ 1”

అంతలోనే వేరొకవ్య క్రి నవ్వుతూ వంగభాషలో అడిగాడు.

“మ్సర్రి ఇటీవలే దేశంవించి వచ్చినట్టున్నారు ?'"

ఆలి త్తం బాబూ

“ఆయన హిందీపాట లేవయినా పాడమని కోరుతున్నారు. మీ మధురకంళ న్వరం వివి పాండీ కీర్తనలు కూడా ఆలకించాలని అభిలాషవడుతున్నారు । ”

“*ప్పాందీ పాటలా ?”" వితాయా చేతులు రెండు జోడించాడు.

“వాకు పొందీపాట లేవి రాపు బాబూ :”

ఆ వంగభాష మాట్లాడినవ్య క్రి పొందీలో మాట్లాడిన వ్యక్తితో అదే విషయం చెప్పాడవి వితాయీ (గ్రహించుకున్నాడు, ఆప్పటికి జనంలో చాలామంది ఆక్క జ్హీంచి వెళ్ళిపోయారు. దావివిబట్టి తన పాటలమీద వారికి అసక్తి లేదని వితాయీ హించుకున్నాడు.

'చేవాలయంపించి దియలుదేరి తిన్నగా గంగానది ఘట్టంమీదికి వచ్చి కూర్చు న్నాడు వితాయీ. ఆ వరిసరాలకేసి చూస్తూంళే అతవికెంతో నంతోషం కలిగింది. అక్కడ ర్యాతింబగబ్ళు ఎప్పుడు ఏవేనో ఉత్సవాలే! అవి ఎన్నెన్ని చిత్రవిచిత మయిన ఉత్సవాలు 1 ఒకవైపు మజీకర్ణికాఘట్రము. వే రొకవైపున హరిశ్చం(ద్ర ఘట్టంలో శ్మశానంలో అగ్నిజ్వాలలు పైకి లేస్తున్నాయి. రామనామనంకీ ర్తన జరుగు తున్నది, ఇక్కడ భన్మమయినవారు $వలోకం చేరుకుంటారవి లోకులంటారు. *శ్రివర్రామా 1 శివరామా ? శినళంభూ :” అనుకుంటూ ఏమని ఆలోచించుకున్నాడో వితాయీ. దశాశ్వ మేధఘట్టంవించి బయలుదేరి దారిలో జనాన్ని అడుగుతూ అడు చుతూ మజికర్తికా ఘట్టావికి చేరుకున్నాడు. ఆ ఘట్టంలో కూర్చుని అకస్మాత్తుగా ఏమని ఆలోచించుకున్నాడో. మూటవిప్పి దానిలోమండి ఒక ఉంగరం బయటికి

తీకాడు. ఆది వసంత ఉంగరం: ఇది ఒక్క పే ఆమె న్మృతిచిహ్నాంగా అతి

శం కవి దగ్గిర మిగిలింది. ఆది మణికర్షికామట్టంలో గంగాతరంగాల్లోకి వివిరివేస్తాడు. అ పుజ్యంవల్ల వనంత నమ న్త్హ పాపాలు తుడిచిపెట్టుకు పోతాయి :

“వనంకా ః నీ వింక న్వర్గానికి పోదువుగాక 1”

అయితే ఆ ఉంగరం విసరి వేద్దానమునుకుంటూవే విపిరివెయ్యలేకపోయాడువిఠాయీ. చెయ్యి వెనక్కితీసుకువి మరికొన్నికణా లలాగే నిలదిడి తొందరతొందరగా వెను దిరిగివచ్చి కూర్చున్నాడు. వసంతకు సందింధించినవస్తు వింకేది తనదగ్గిరలేదు 1 వద్దు! వద్దు। ఇది తనదగ్గిరే ఉండిపోనీ । బతికిఉన్నంతకాలము అ ఉంగరం తన దగ్గిరే ఉండిపోతుంది; అయ్యో: (ప్రతిదినము వనంత దూరదూరంగా వెళ్ళి పోతున్నది 1 కాశీ వచ్చింది మొదలుకుని అతనికి అమెమాళే జ్ఞ ప్రికిరాలేదు! ఆఖరికి వనంత కలలోకూడా కవిపించలేదుః కొట్వాలో గంగానదిరేవులో కూర్చుని కళ్ళుమూసుకోగానే ననంత నొకమారు సందర్శించుకున్నాడు । ఆపైన గేయమొకటి రచించాడు:

*“మరణనూ ! వీ వోడిపోయితివి సుమా: మవన్పులోనుండి వీ వవహరించినా ననుకొన్నావుగానీ, మాననంలోవే వా (పియ సదా వివపసిస్తున్నది నుమా $”

అయ్యో: హృదయం లోలోపల కదందితరుపుకూడా వాడిపోవడం (ప్రారం ఖించిందే।! అతని కళ్ళనిండా వీళ్లువిండాయి. మనన్సు లోలోపలినుండి పూర్వం రచించిన ఒకపాట మారుుమోగిందిం

“ఖదే నా హృదయాంతరాళ నిరంతర భేదము 1 ఆశ (ప్రేమతో పరిపూర్ణత నందలేదుగదా ॥ బ్రైకుకేమో నా చేతిలో లేదుగదా ః అయ్యో! మమగడ ఇంతగా అల్పమె, నంకుచిత మయిపోయినదేమి ఈ లోకంలో 1”

అ ఉంగరం చిటికెన వేలికి పెట్టుకుని తిరిగివచ్చి దశాళ్వమేధఘట్టంలో కూర్చు న్నాడు, (క్రమ్మకమంగా ఆతవి మనస్పంతా (పశాంతనుయింది. ఆ ఘట్టం చాలా శొవ్పక్షేత్రము. ఆంకటి పుణ్యతీర్థ ౦ వేరొకటిలేదు; ఎన్నెన్ని (ప్రాంతాలనుండి ఎంతెంతమలది జనం వచ్చారో: ఎన్నిపాటలు; ఎన్నెన్ని పురాణపతనాలు : ఎన్నెన్ని

కవి ఏ6 దానధర్మాలు ; ఎన్నెన్ని లీకులు ; ఎన్నెన్ని కోరికలు; ఎంత దుఃఖము: ఈవైపు వించి అవైపుదాకా ఈ దళాశ్వ మేధశుట్టం ఎంత (పళాంకంగా ఉన్నది! ఇదే చాలా బాగువ్నదవి తోచింది మనన్సులో. ఇదేఘట్టంలో ఒకచోట కూర్చుని పాటలు పాడుతూ విచ్చమెత్తుకుంటూ జీవితశేషం అంతా గడిపివేస్తాడు & మరునాడు పొద్దువాలగానే ఆ ఘట్టంలో ఒకవై పున ఎదురుగా కండువా వరుచు కువి కూర్చువి పాట (ప్రారంభించాడు నితాయీ. “బచే నా హృదయాంతరాళ నిరంతరభఖేదము

ఆనాడు ఆతవిగొంతు మరింత మరురంగా మారుమోగింది. అనం చుట్టూరా చేరుకున్నారు. కొన్ని కానులుకూడా పడ్డాయి. కొని పాట పూర్తికాగానే ఒకవ్యక్తి (పన్నించాడు.

*ంజ్రాఫ్టేగ్రో క్రూడ్లా పీకింతదుఃఖ మెందుకురా అబ్బాయా ?””

అదేసమయంలో ఒక మహిళ అన్నది.

“ఆవును బాబూ! మంచిమంచి పాటలుపాడు ! మహనీయుల సదా లేవయినా. పాడునాయనా । రానుప్రసాద్‌, కమలాకాంత్‌ మొదలయినవారి వదాలేనయినా- పాడు”

వితాయా అటువంటి మహవీయుల పాట ఒకటి మొదలుపెట్టాడు.

“విము క్తశేశివి, సర్వవినాశవి. కొళిక నెచ్చెలి కాశీప్పరి కక పోయేదెన్నటికో 1”

అ పాట పూర్తిచెయ్యగానే ఆతవి మనన్సంతా వికలనముయింది 1 గభీర తీవ వేదనతో హృదయం విలవిలలాడింది ! అదేననుయంలో నితాయీకి చండీమాత జ్ఞావకంవచ్చింది. రామప్రపాద్‌ రచించిన ఈ గేయంలో విము _క్తశేశివి కాశికలాగే చండీనూతకూడా ఈ కాళికొప్పరీమకల్తితో కలినీమెలివి తిరుగుతూ తన పాళ్ళం లోనే ఉన్నట్లు స్ఫురించింది అంతేకాదు । అమె వెనకొలే వసంత వరి్రమిస్తున్న ట్లవిపించింది. చిన్నరాణి, రాజా, వివ్రపదుడుకూడా అలాగే అమెవెంట తిరుగు తున్నారు. పిన్ని, ఫిడేల్‌వాలా మొదలయిననారంతా అదేబృందంలో ఉన్నారు! విజంచెన్పవలిసిన స్తే కాశీకన్న తవగ్రామమే నుంచిది. కాశీలో (బతుకు తెరువుకోసం. తడుముకుంటూ బొధపడడావికి ఏలులేదు ! అది ఆ పుణ్యనగరి (ప్రత్యేకథ.

270 కవి కొని (బితుకుతెరువుకోనం బాధపడకుండా జీవించడ మెలాగ? ఆపూట గడవడ మెలాగ? విశాయి అలాగే మౌనంగా కూర్చున్నాడు. అది (గిష్మకౌల నంధ్య. అయినా ఇక్కడ భరించరావంత వేడిమి : (ప్రతిఘట్టం లోమ, (పతిబాటలోను జను లనేకులు గుంపులుగుంపులుగా కవిపి స్తున్నారు. నన్తు న్నారు. పోతున్నారు. వారిలో వా రేమేమో మాట్లాడుకుంటున్నారు. వారిమాటలన్ని మాటిమాటికి ఆతవిచెపులలో గింగురుమవి నూర్ముమోగుకున్నాయి। కావి అయా వదాల అర్ధా లేమ్మాతము వికాయీకి తెలియపు । అందువల్ల అని చాలా దూరంలో వించి వెలువడుతున్నట్లున్నాయి ! మనుష్యులందరు దగ్గిరలోనే ఉన్నా. ఎంతో దూరంలో ఉన్నట్టు స్ఫురిస్తున్నది ః వితాయీకి ఆ పరిస్టితి బొత్తిగా రుచించలేదు 1 ఏమీ బాగాలేదు అలాగే చిచ్చ మె త్తుకోవడంకూడా బాగుండలేదు । అది కాశీయ్‌ అగుగాక ః విశ్వనాథుని సామా జ్యమే అగుగాక । న్వర్శరాజ్య వింహద్వారమే అగుగాక :; అయినా అకవి కది బొత్తిగా వాగుండలేదు ! అదీగాక మహనీయులయిన వదకదర్తల వదాలేవి అతవి కంత బాగారావు! ఆ వదాలెంళఠ గొప్పవయినా, తన పాటలన్ని విడిచిపెట్టి అవి పాడుతూ కూర్చోవడంకూడా వితాయీకి నచ్చలేదు । ఆటువంటి ఆలోచనే ఆతనికి రుచించలేదు; అదీగాక ఈ భిక్షువృ శత్తినల్లకూడా అతని కేమాత్రము నంతోషం శలగడంలేదు | ఎక్కుడఉంది సంతోషం । ఎక్కుడఉంది అనందం ః చిట్టచివరి కది లభించడమే లేదు! కవిగానాల నమా వేశాలు, తళతళలాడే దీపాలు, వేలకొలదిశ్రోతల అనక మొదలయినవన్ని కూడా నితాయీ కేమాత్రము సంతృప్రికరంగా. నంతోష్యవదంగా కవిపించలేదు 1 అవే సమయంలో ఆతనికి ఆ కొ త్తఆమ్మచెప్పిన కొన్నిమాటలు గుర్తువచ్చాయి. “పీవ్పు క్రవిగాయకుడవు ౩ తిరిగి వెళ్ళిపో 1” అన్నదామె: ఆపైన మరికొన్ని కణాల దాకా ఏమి జరిగిందో విళాయీకి గు ర్తులేదు. ఆ ప్రాంతంలో మనుమ్యులకోలాహలం అంతా పూర్తిగా తగ్గిపోయిందని ఆ తరవాత (గ్రహించుకున్నాడు. వెనువెంటనే నలువై పుల కలయజూశాడు, ఎక్కడ ఒక్క మవిషికూడా కవిపించలేదు ? వారందరు తమతమ ఇళ్లకు వెళ్ళిపోయి ఉంటారని ఊసాంచుకున్నాడు. ఘట్టంలో ఇద్దరు

కవి విక.

ముగ్గురు నుమమ్మణు గాడంగా విదిన్తున్నారు.. వితాయీకూడా అక్కడే వడకున్నాడు. త్‌ విరిత్తన్నా రా

ఈ అర్ధరాత్రివేళ గుర్తుతెలియని పట్టణంలో దారి కనుక్కుంటూ వెళ్లడానికి వీణ వడదు. అదీగాక ఎక్కడికవి వెళ్లడం? నలువైపుల ఆంకట నిశ్చలంగా వ్తబ్ధింగా ఉన్నది. ఘట్టందిగువ గంగాావవాహపు మం్యద్రమందద ధ్వనిమాత్రమే వినవస్తున్నది. ఆ సవ్వడి వినడం మొదలుపెట్టాడు. టొటత్తిగా పరిచయంలేని వరిస్థికులమధ్య పడీ నతమతమయిన ఆతనిమవస్సు భావనాలోఠంలో విహరించడం (ప్రారంభించింది గంగాతరంగాల మంద్రమంధద్ర ధ్వవి వింటున్నకొద్ది నితాయీకి ఆ నది ఏదో ఆర్థం కాని భాష మాట్లాడుతున్నదవి తోచింది. కాట్వాలో, నవద్వీపంలో ఆత డనేక వర్యాయాలు ఆ ఏటిఆలల నవ్వడి విన్నాడు. వనంతదేహానికి దహన వంస్కారం జరిపిననాడు ఆక్కడి గంగ విన్పష్టంగా ఆర్థమపుతున్న భాషలోనే (వ్రనంగించింది. ఇక్క-.డ ఇది ఆంతా కేనలం ఆర్థంకాని భాషలా మారిపోయిం దేమిటి ?

అదే నమయంలో అతనికి ఆ కొ త్తఅమ్మ చెన్పిన మరికొన్ని మాటలు గుర్త వచ్చాయి. ఇక్కడ వితాయా ఆయా పిట్టలకూతలెన్నో విన్నాడు. వగలంతా ఆతని కవి వినిపిస్తూనే ఉన్నాయి. కొని ఏ వడి “ఐవూ కథా కనో అన్నట్టు వినబడలేదు. ఏ వులుగు “కృష్ణుడు ఎక్కడ ఉన్నాడురా :” అని శూవినట్టు స్ఫుగించలేదు | శం కొశేలో కాకుల అరుపులుకూడా విభిన్నంగానే ఉన్నట్టు వినిపిస్తున్నాయి ! అకొత్త అమ్మ చెప్పిననన్ని ఆడ్షరాలా విజమే ?

అకస్మా త్తుగా కాశీవిశ్వనాథ దైవఠం సంగతి గుర్తువచ్చింది వికాయీకి. ఆతడు విశ్వనాథుడేనా ? ఆత డీ రాజ్యావికి రాజే: అవును। విజమే: అయితే అ దేవుడు ఈ దేశం భాషే మాట్లాడకాడా? ఆతనిభక్తుల మాదిరిగానే తనమాటలు కాని, ఈన నమస్కారాలు కాని అవగాహన చేనుకోలేడా? పొందీ కీర్తనలేనా ఆ దైవళానికి టోధవగేది ? అవి వింటేవేనా ఆ విశ్వనాభువి కానందం కలిగేది? ఆ అన్నపూర్ణమ్మ తల్లి కూడా హిందీ భాషే మాట్లాడుతుందా? ఆకలి వేపినప్పుడు ఆ అన్నపూర్ణమ్మ తనతో మాట్లాడేది వాందీలోనేనా? అయితే తానింక ఎవరికి తనపాటలు విని పిస్తాడు? తిరిగి అతవికి తన (గ్రామంలో అన్మువారు చండీనూత జ్ఞ పికి వచ్చింది. వెనువెంటనే అ మాతతోనాకే ముదునలి శంకరుడు గుర్తువచ్చాడు, పిచ్చి అన్ము; పిచ్చి శివుడు ;

811 కవి “*దికాంబిరి ఆ ఉమాబేవి నటియించెనదే 1” వెనువెంటనే ఆమె మరింతగా మతత్తిల్లి నృత్యం చేపింది 1 “అస్టిమాలికలు గళమున నెగురగ హరదేవుడు వర్ధించెనదే 1” థోలానాథు డా శవదేవుడు మైమరిచి నృత్యం చేస్తున్నాడు! అతవితోబాటు అ దైవతం భక్తులుకూడా నృత్యం చేస్తున్నారుః; వంక్తులు పంక్తులుగా వేలకొలది శివభక్తులు వారి పార్శ్వాలలో నిలబడిఉన్నారు. వారుకూడా తన్మయులై ఈమ అంత రంగాలలో నృత్యం చేస్తున్నారు : ఆపైన జుట్టు విరటోసుకున్న సర్వవినాశిని ధోరణిలో చండీమాత ఆ దేవ దేవుని కెదురుగా విలుచున్నది, నమ స్త (ప్రజ ఆమెవెనకాలే సాక్షక్కరించారుః వారి నందరిని నితాయీ గుర్తు చేసుకున్నాడు. మొట్టమొదటగా యుముర్‌సంప్రదాయం న ర్తకీగాయకబ్బందం జ్ఞ ప్తికివచ్చింది ః అ తరవాత చెల్లెలు విర్మల గుర్తుకివచ్చింది. అదేసమయంలో లలితకూడా జ్ఞాసకం వచ్చింది. చిత్రం । *బాబూ :” అవి పిలిచి పిన్ని అతని కెదురుగా విలుచున్నదిః ఫిడేర్‌వాలా. వంతగాయకుడు, తవిలావాలా, రాజా, బవియామామ, వివపదుడు__ అందరు గుమిగూడి ఆకవి కెదురుగా నిలుచున్నారు ః చిన్నరాణ్‌ కూడా ఆదే తరు ఇంలో జ్ఞానకం వచ్చింది । ఆమె గుల్‌ మోహర్‌ వీడకేపి, బాటకేసి రెస్పవాల్బకుండా చూస్తున్నది! (క్రమక్రమంగా వితాయీకి ఆ (గగామంఅఆంతా జ్ఞాసకంనచ్చింది. ఆ పల్లె పక్కన చిన్నఏరు, విశాలమయిన సన్యక్షేత్రాలు, వైశాఖమాసంలో గాలివాన, నల్ల నల్లవి మేఘాలు, కారుచీకటి, మెరుపులు, ఉరుములు, ఎడతెగవి వానలు, ఆ వర్షధారల నవ్వడులు అన్ని జ్ఞావకం వచ్చాయి. ఆ(గ్రామ వరిననా లన్నింటివిగురించి ఆలో చిస్తూంపే పన్నమినాటి ధర్మరాజపూజా మహోత్సవం న్మృతివీధిలో మెరిసింది. ఆ పూజలో డోలు, కొమ్ముబూరాలు మొదలయివ వాద్యధ్వమల కోలాహలంలో మెడలలో పూలమాలికలు ధరించిన భక్తు లనేకులు నృత్యంచేస్తారు. ఆపైన అర్ధ రాశివేళ ఆ యా తోటలలోనుండి సళ్లకోవి జ్యాగ త్తచేప్తారు. గొప్పగొవ్ప సంప న్నుల తోటలలో చెట్లతొ[రలలో కొండచిలవలవంటి సర్పాలు వినపిస్తూంటాయి. అవి కొమ్మపై కెక్కి పాపతూంటాయి. కావి భక్తులిందరు ఏక్యగీవంగా “జయ

కవి £?0

ధర్మరాజ :” అని గొంతులెతత్తి కేకలు పెట్టి వళ్లకోనం చె కైక్కగానే ఆ పాములన్ని జాగ _త్తగా ఆతిరహన్యంగా అక్కడక్కడ దాక్కుంటాయి. ఆతోటలలో కొన్ని పురాతన నటవృజె లున్నాయి. అరణ్యషష్టిపూజనాడు (గ్రామంలోని న్తీలందరు రంగుకంగుల చీరలు ధరించి ఆ మృర్రిచెట్ల దగ్గిరికి చేరుకుంటారు. ఆ మనోహర దృళశ్యాలన్ని జ్ఞప్తికి తెచ్చుకోగానే అవి ఆతవి సమక్షంలో జరుగుతున్న క్లే సాకిత్క రించాయి! ఆ తోటల కిరువై పుల వచ్చవచ్చని పంటపొలాణు, వాటిమధ్య వంకర టింకర కాలినాటలు ; అన్సుడే ఆషాఢమానం నమీపించటోతున్నది ; ఆకాశంలో ఆ పంటపొలాలమీద నల్ల నల్ల ని మబ్బులెన్నో గుమిగూడి దట్టంగా కమ్ముకుంటాయిం వీటితో విండిన వల్ల నల్ల వి కారుమబ్బులు అలాగ ఆలోచిస్తూంటే వితాయకి ఆయా బుతువుల గేయాలవ్ని జ్ఞ ప్తవబ్బాయి. అ గేయాల నమనరించి వితాయీ వేరొక గేయం రచించాడు. (ప్రత్యేకించి వర్షాకాల సొందర్యంఆంతా ఆ గేయంలో పొందు పరిచాడు. తిరిగి ఆ మనోహరదృళ్యా లొకమారు నందర్శించాలని అతని అంత ర్యంలో వట్టరావి తహతహ చెలరేగింది.

మరువాడు తెల్ల వారుజాముకోనం విమేషమొక యుగంగా విరీ&ఓీందారు. ఇక్కడ కొ శ్రఆమ్మ మద్దేశంచి ఇనుమడించిన భ_క్తివవ కత్తులతో నమస్కరించి తన కృథజ్ఞత వెల్లడించుకున్నాడు. “అమ్మా ॥ నీవు వాస్తవానికి మాఊరి అమ్మ వేగాని వే రొకతెవు గావు! నన్ను తిరిగి మా ప్రాంతానికి తీసుకుపోవడావి'కే అక్కడీవించి ఇక్కడికి వచ్చావు । నందేహంలేదు । కొని వే రొకవ్య క్రి వయినట్లు వనటిందావు। అంతే: వీఆజ్ఞ నేనింక శరపానపా స్తున్నామ ॥ అక్షరాల అనుసరిస్తున్నాము

ఒక నెలరోజులపాటు ఎలాగో అలాగ కొశీలో గడిపివేసిన పిమ్మట నికాయీ ఒకనాడు రైలులో కూర్చున్నాడు. ఏవిధంగానయినా సరే, అతడు మరి కాశీలో ఉండలేకపోయాడు |

ఆ నెలరోజులపాటు వితాయీ ఎన్నడు హాయిగా నిద్రపోలేదు ! ఆపైన ఎడతెగవి ఆ(త్రత, ఉద్వేగము ఆతని గౌఢనిిద కంఠరాయం కలిగించాయి. ఇప్పు డతవికి విద ముంచుకువచ్చింది ః మొగలునరాయి స్టేషన్‌లో అతికష్టంమీద దిండిదిగి, కొత్తబండి ఎక్కి “అమ్మయ్యా :' అనుకున్నాడు ॥ కానుకూర్చున్న ఐల్ల పెన ఖాళీగా

కా16

814 కవి ఉన్న బల్ల మీదికెక్కి సడుకున్నాడు. అమ్మయ్యా 1 తస్పకుండా అకడిక తస బంగారు దేశంలో తల్లి చండీమాత ఒడిలోనికి తరలిపోతున్నాడు : ముమ్మాటికి ఇది యఖభార్థము |

మరునాడు తెల్లవారేసరికి నికాయీ నిద్ర కకస్మా త్తుగా అంతరాయం కలిగింది 1 మిక్కిలి సరిచితు లెవ్వరో పిలుస్తున్నట్లు తోచింది. ఆత డెంతో తియ్యని కంఠ స్వరంతో పిలుస్తున్నట్లు స్ఫురించింది £

“లేవండి । లేనండి! లేవండి 1”

“ఎవరు * ఎవరు వారు ౪”

వితకాయా కంగారుపడుతూ లేచి కూర్చున్నాడు.

అంత పరిచితులెవ్వరు ఆతనిని పిలవలేదు! ఒకవ్యక్తి పూర్తిగా కిందిబల్ల అంతా ఆక్రమించుకుని పడుకున్నాడు. కొత్తగా బండిలో (ప్రవేశించిన [వయాణికు డొకడు ఆ వ్యక్తినే పిలుస్తున్నాడు. అంతే ॥

నితాయీ హాయిగా విట్టూర్చాడు. బండి ఐండిఅంతా తెలిసిన మనుష్యులతో విండినట్లున్నది 1 ఆందరు పరిచితులే ! ఆందరు తన (ప్రాంతంవారే। వెనువెంటనే విశాయీ పై బిల్ల మీదినించి కిందికి దిగి కొత్తవ్య క్రితో సవినయంగా అన్నాడు.

“పామాను పైన నద్దిపెట్టమున్నారా ?””

“టుప్పున్సు వాయనా। కాస్త సామాను పైన సద్ది పెట్టు బాబూ 1”

విళాయీ ఆలాగే చేశాడు. ఆకొ త్తన్యక్రి వృద్ధుడు. అకడు మనసారా ఆశీర్వ దించాడు. -

“చిరకాలం జీవించు బాబూ: చాలా మంచివాడవు నాయనా నీవు :”

కింద బల్లమీద కూర్చుని వితాయీ కిటికీలోవించి చూశాడు. బండి ఏదో ప్రేషన్‌లో ఆగింది. నలువైపుల పరిశీలించి చూడగానే అతని కపరిమితానందం కలిగింది: అందరు. అందరు వరిచితులే । అన్సుడే దేళంలోనికి వచ్చివేశాడు । కిటికీవెలుపల ఆంతట బాంగ్లాదేశమే ! అందరు సుపరిచికులే అప్పుడే రాణీగంజ్‌ దాటిపోయింది! ఇంక సర్ధమాన్‌ : వెలువల ఆకాశంలో అంతట నల్లవిమబ్బు లలముకున్నాయి.

వర్ధమాన్‌ లో విండిమారి, రెండు మూడు గంటలసేపు కూర్చుంటే, ఆపైన కన (గ్రామం చేరుకుంటాడు. చండీమాత 1 ముదునలి కంకరుడు 1

కవి (+

ఆ ఆదిదంవతుల దేవాలయ (ప్రాంగణంలో విలిచి తావిక పాట లెన్నో వివి పించగలడు । (వ్రతి పణ్యమేశంలోమ, (వతి ఉత్పవంలోను, తార కేశ్వరంలోను, కాశీఘాట్‌లోను అన్నిచోట్ల కా విక పాట లెన్నో వినిసించగలడు / దేశంలో వ్రతి ('ప్రాంతంలోము పర్యటించి (ప్రజల నందరిని తన గానంతో ఆనందింవజేయగలడు: తన సాటలతో వారి కందరికి నంపూర్ణంగా నంతృ ప్రీ కలిగించగలనవి నితాయీకి గట్టిగా వమ్మిక కలిగింది. ఇటుసిమ్మట తా విశ న్వయంగానే కవిజాగానాల పోటీ పాటకచేరీలు ఏర్పాటుచెయ్యగలడు. అందువల్ల ఒకరి ఏర్పాట్ల మీద ఒన్పందాల మీడ ఆధారవడవలనిన అగత్యమేమి ఉండదు ।

అయికే ఆ ఒన్పందాలి కిక లో'పేమి ఉండదు. అవి భాగానేనస్తాయి. కవిగాయ కుడుగా తనపేరు దేశంలో నలుమూలల వ్యాపించింది. అందువల్ల అ ఒస్పందాల కోనమవి అత్రవడనక్కరలేదు. కాని ఆ యా ఉత్సవాలలో దూషణలు. న్యంగ్యాలు, జానళిలు మొదలయినవి లేకపోతే రక్రికట్టదు. అనణ వనఅంకా అటువంటి పొటల లోనే ఉందిః; అయితే కాను _పేమగీతికలే ఎక్కువ ఆలాపించగలడు. వనంత పోయివఠరవాఠ నికతాయీకి ఈ నృథివిఅంకా దుఃలంతో నిండిఉన్న ట్టవివించింది. అయ్యో: (బతుకంతా ఇంతగా చిన్నదై అల్స్పమై పోయినదేమి ? (ప్రేమలో ఆశా వరిపూర్ణత లభించ 'దెందుచేత ? ఇంతటి చిన్నజీవితంలోనే (యేమవల్ల నంతృప్తి కలగ దెందుచేత? అచ్చమయిన (ప్రేమగీతికలు; ళోకంతో నిండిన పాటలు 1 వనంత పేరుతో నే ఇక పాటల రచన:

కోకిల వనంతమాట మరిచిపోగలదా ?

ఎక్స్‌(వైస్‌ (పెయిన్‌ నెమ్మదిగా నిలిచింది. ఏదో పెద్ద స్టేషన్‌లో నిలబడింది.

వర్ధమాన్‌ : వర్ధమాన్‌ ॥

వర్టమాన్‌వించే లూప్‌లై ను ప్రారంభ నువుతుంది. వితాయీ ఆపైన ఆ చిన్న లైను బండిలో ఎక్కి. కూర్చున్నాడు. అతని మసస్సులో అదేశణంలో గావరచన (ప్రారంభమయింది ! (గ్రామం చేరుకోగానే అతడు నమన్కరించడంకోనం ముమ్ముం దుగా చండీమాత బేవళావికి వెడతాడు. అ నమస్క్య్బృతికోనమే నితాయీ నూఠన గావరచన కుష్మకమించాడు. ఆపాట పాడుకూనే ఆ చల్లవితల్లికి నమన్కటరిస్తాడు.

కరలా18 *

లం కవి “జయంతి, మంగళా, కాళ అన్న సాంప్రదాయిక నంన్క్బృళళ్లోకాలతో నమన్క తిందడు. తాను న్వయంగా రచించినపాట పాడుతూనే ఆ జనానికి నమస్కరిస్తాడు. “*వణుకవేల నా జననీ । ఒకింత వలుకుము! వా తల్లీ $ వలుదేశమ్ముల పరివరివిధాల నర్యటించి వీ పనబాలకుడిదె వదయుగళమ్మునబడి వేడెగదా ॥ వలుకవేల నా చల్లని తల్లీ 1 వలుకవేవి మరి భరింవనేరను 1 వడదడుగిక నృత్యభూమిపై ః (వ్రవహించెను బాష్పములు ధారగా: వలుకవేల నా జననీ । ఒకింత పలుకము: నా తల్లీ 8” దట్టమయిన కారుమబ్బులు అకాశంలో నలువైపుల అలముకున్నాయి. హుమ్మవి చల్లివి తడిగాలి వీమ్తున్నది. ఆహాహా । శరీరం నఖశిఖపర్యంతము వులకి స్తున్నది ః వపిరివచ్చవిగడ్డి ఒత్తుగా పెరిగి అంతట అల్లుకున్నందునల్ల భూమాత హృదయం మరి కానరాలేదు 1 అహా ।; ఇంతలోనే ఇటువైవన వర్షం ముంచుకువస్తున్నది ః చక్కగా దున్నిన పౌలాలలో వల్లనిమన్ను వీటిలోతడిపి గౌరవనీయురాలయిన మపహిళవలె అటు ఇటు ఒదుగుతున్నది. 'పెలిగ్రాఫ్‌ న్తంభంమీద బాగా తడిసిన కాకి ఒకటి రెక్కలు "రెండు ఒకించుక విన్షరింపణేని ముక్కు మున్ముందుకు చాచుతున్నది. వట్టరాని ఆనందంతో మనస్సు పరవశి స్తున్నది: రావి, మరి దిరివెనల చివురుటాకులు తేమ గౌలిలో అటు ఇటు కదులుతున్నాయి. రైల్వేలైను కిఠవై పుల గౌరువులలో పూలు వికపిస్తున్నాయి. ఆనోవో ; దూరంలో చెరువుగట్టున మొగలిపొద గాలిలో కదలాడుతున్నది. అదేనమయంలో వవంతమగురించిన గీతిక ఒకటి నితాయీకి జ్ఞప్తికి వచ్చింది. “వరిమళముతోవించి మనను మ త్తిలదేనె; కరకురంసముళ్ల మునుగులో మొగలి 1 పొరబడితి విదినేను అరయలే కక్కటా 1

కవి 1? 'పెనునవ్వడితో దిండి కదిలిపోతున్నది। మళ్లీ అంతలోనే వర్షం కురవడం ప్రారంభించింది. వలనల్లని కొలని వీటిమీద నంధ్యాకాంతి వ్రనరించినప్పటి ఛాయతో కారుమబ్బులమీధ ఎ(ర్రఎ్యరని వెలుగు వ్యాపిస్తున్నది 1 వాన బాగా ఎక్కు వయింది. నాలుగువైప్పులు మసకమనకగా మారిపోయాయి! అహా; ఈవైపున వర్షం మరింతగా ఎక్కువయింది ॥ పొలాలన్ని వీటిలోమువిగి తేలుతూ తపతన లాడుతున్నాయి. కప్పలు పెద్దగా వెకబెకమని అరుస్తూ రైలుబండి రొద ప్పూర్తిగా కప్పి వేస్తున్నాయి. దూరంలో వరినాట్లు జరుగుతున్నాయి. ఘమ్‌ఘమ్‌ఘమ్మవి రైలు (ధ్రుపదథోరణిలో నంగీతం పాడుతున్నది కాషాయవర్ణంతో నిండిన వీటిలో మరుగు లెగురుతున్నాయి: ఆవైపువించి ఈవైపుదాకా అంతా నీట్‌ ముంప్కతో నిండింది. వీరంతా మధ్యమధ్య సుబ్లతిరుగుతూ తిరిగి తిన్నగా (ప్రవహిస్తున్నది. రైల్వేలైను కిరువైవుల ఒత్తుగా వచ్చగా. పెరిగిన రెల్లుగడ్డి అటు, ఇటు కదులు తున్నది. అభయనది । అప్పుడే అభయనది ఎదురయింది అప్పుడే తన (వ్రదేశావికి వచ్చివేసింది రైలు! అక్కడే తన (గ్రామం। తన జనని। “స్రీవే పలుకక పోయినచో నా నెమ్మది శూన్యము తల్లీ ॥ కంటికొక్క కునుకయినా రాదిక కన్నీరే జలధార [” ఈసారి జోల్‌ పూర్‌, ఆపైన కోపాయీ, ఆపైన, ఆపైవ జంక్షన్‌. చిన్నలై మ. రైలు విపరీతంగా చప్పుడుచేస్తున్నది ; ఒళ్లంఠా కుదిపి వేసి నృత్యంచేయి స్తున్నది ౬ ఈ చిన్నలై ను రైళ్ళలో (ప్రయాణంఅంళే ఇంతే! ఆయ్యయ్యో। ఏమి కుదుపు వెనువెంటనే గుండెలో మనస్సు ఎగిరిఎగిరి గంతులువేస్తున్నది ! వవీపాపలా గంతులు వేస్తున్నది! ఆభయవదికి వరదవచ్చినట్టు కళ్ళమ్మట కన్నీళ్ల ధారకట్ట్‌ (పవపాస్తున్నాయి! అమ్మాః ఓ అమ్మా: నా తల్లీ £ ఓనా పల్లీ మతల్లీ 1 ఇదిగో, ఇదే అన్న ఉదాపీపొలం 1 ఇదిగో ఇదే కాశీపుష్క- రిణీ! ఇదిగో ఇదే కాళికాదేవితోట । ఈ తోటలో చెట్లకే తవ పాటలన్ని మొట్ట మొదటగా వినిపించాడు ॥ బిండి కొంచెం మణప్పతిరిగి ప్రేషన్‌లో (ప్రవేశించింది! ఇదిగో 1 ఇదిగో అప్పుడే ఆగిపోయింది 1 ఆపైవ అ బండి వెళ్ళిపోతున్నది : వితాయీ బిండిదిగి ఫ్లాట్‌. ఫారమ్‌మీద విలుచున్నాడు. అతని కవ్నివైపుల ఆశ్చ ర్యంతో ఏశ్ళేష్టితులయిన ఆత్మీయులబృందం నితాయా ఇంతటి అప్యాయత

శ? కవి కోనం విజంగానే ఎదురుచూడలేదు ! ఇక్కడ ఇంతటి స్నేహము, ఇంతటి ఆద రము తనకోనం విరీ&ిస్తున్నాయా । రాజా నోటకూడా మాట వెలువడడంలేదు ఇనియామామ, దేవేన్‌, కోస్టదాప్‌, రామలాల్‌. ఇంకా మరికొంతమంది కగు మనుమ్యులు. వారితోబాటు మరికొంతమంది ఘరావామనువ్యులుకూడా అతనిచుట్టూ గుమిగూడారు. ఎదురుగా గుల్‌ మోహర్‌

వువ్వులకాలం వూ_ర్తిఅయింది దట్టమయిన లేతలేత చివురుటాకులతో తళ ఛఈళ లాడుతున్నది:ః అయినా రెండు మూడు పూలు అఠవికోనమే పూనినట్టున్నది : వితాయీ నేశ్రాలనుండి విరంతర బాప్పధార : అతడు ఆదేపవిగా విలపిస్తున్నాడు. వి(స్రనదుని మృత్యువార్త విన్నపిమ్మపే వితాయూ కంతటి దుఃఖం కలిగింది. విప్రపదుడు చనిపోయాడు 1

ఆ విప్రవదునికోసం నితాయీ దుఃభించడం గమనించి అందరు ఎంతయినా ఆశ్చర్యవడ్డారు విజంగా ఆది వేళాకోళంచేసి కొట్టిపార వెయ్యవలివిన నంగతే ః కాని వితాయీ నేశ్రాలనుండి అ్మశ్రుధార ఆలాగే విరంతరంగా వీరవంగా (వవహిస్తు న్నది । అందువల్ల ఆ కవ్నీటిజాలులో అపూర్వమయిన మహిమ గోచరించింది ! అ (పళాంత మహిమారోరణి గమనించిన పిమ్మట ఆక్కడ విలదిడినవారి కెవ్వరికి అతని దుఃభాన్నిగురించి తేలికగా వేళాకోళం చెయ్యడాని కేమాత్రము మనన్క_ లించలేదు 1 కవిగాయకుడుగా వితాయీకి వచ్చినఖ్యాతి సంగతి దేశంలో అందరు ఆలకించారు ! అందువల్ల ఆతని నందరు ఆకాళావికి ఎ త్తివెయ్యకపోయినా, అనేక విధాల అభినందించారు. అయికే ఇది అటువంటి గొప్పదనంకాదు ః దావివిమించిన గొప్పదనము : గొవ్పవిషయము । వితాయీ ఇప్పు డందరికళ్లలోను పూర్వంకన్న మరింత గొప్పగా వెలిగిపోయాడు । వివపదుని మృతివిని మాత్రమే ఆత డంతగా దుఃథించలేదు । అందరు తిరీగి కంటపడ్డారన్న ఆనందంతో మేళవించిన దుఃఖంతో కూడా ఆవిధంగా విలపించాడు :

మరికొంత పేవటికి నితాయీ అ గుల్‌ మోహర్‌ చెట్టుకింద కూర్చువి రాజొను ఈనవక్కంనే కూర్చుండబెట్టుకున్నాడు,

రైల్వేల్లైన వంకరగా తిరిగినచోట, ఆ లై నుకమ్మీలు రెండు ఒకటిగా మారి వట్టున్నచోట ఏకాగదృష్టివిలివి అన్నాడు.

“రాణా; అన్నా:

కవి తథ “త్తస్తాద్‌ ; తమ్ముడూ 1” “చివ్నరాణీ ౩” “త్తప్తాద్‌. థి “రాజా 1 “చివ్నరాణి లేదు 1” ఈంచ్లేద్దా ళ్‌ “లేదు; ఆమె చనిపోయింది $” రాశానంటి దృఢమనస్టువి పెదవులు రెండుకూడా కంపించడం [పారంభించాయి. “చిన్నరాణికి పిచ్చెక్కింది ఉస్తాద్‌ ః నీవు వెళ్లిపోయిన తరవాత...” రాజా కళ్ళమ్ముట బాప్పవ్రవాహం (ప్రారంభమయింది. చిన్నరాణి మరిలేదు। అమె చనిపోయింది! పీచ్చిదై చచ్చిపోయింది! అ నాలుగుమాటలే ఎన్నెన్నో మాటలు చెప్పినట్టుగా వితయా హృదయంలో పెనుగాలివాన చెలిరేగింపజేశాయి హృదయంలోని బాప్పధార్యాపవాహం గట్లుతెందుకుని కళ్లమ్మట (ప్రవహించింది. “అయ్యో: బతుకింత చిన్నదయి పోయినదేమి ? అన్న భానం మనస్సులో (ప్రాదుర్భ్శ వించింది. అక డలాగ దుఃభిస్తూండడం గమవించి, రాజూ నెమ్మదిగా అడిగాడు, “ట్తస్తాద్‌ ఏడుమ్తన్నావా ? చిన్నరాణికోనం కంట వీరు పెట్టుకుంటున్నావా?” కళ్లు తుడుచుకువి విచిత్రంగా ఒక చిరునవ్వు చిందించి నితాయీ అన్నాడు. “ఇదిగో, ఈ పాటవిమ రాజా: పాట: చిన్నపాట !” నంగీఠంతో మేళవించి గొంతువిప్పి ఆ పాట అందుకున్నాడు వితాయా. “*బ్షదేనా హృదయాంతరాళ విరంతర భేదము ? అశ (ప్రేమతో పరిపూర్ణత నందలేదుగదా ః బ్రికుకేమో నా చేతిలో లేదుగదా। అయ్యో : మనుగడ ఇంతగా అల్సమై సంకుచిత మయిపోయినదేమి ఈ లోకంలో :”” రాజా అతవిచెయ్యి పట్లుకువి గొంతు హెచ్చించి వళ్నించాడు. “త్రప్తాద్‌, ఒక్కమాటచెన్సు । (బ్రితుకింకగా అల్బ్పమయి. పోయినదేమి? అయ్యయ్యో ;””

నో! కవి వికాయీ నమాధానం చెప్పాడు.

• అయ్యో: వాకుమూ్యతం తెలుసువా రొటౌ 1” అపైన అతని వేశ్రాలలో బాష్పా లావిర్భఏంచాయి. ఆ తరవాత కుమిలికుమిలి దుఃఖించాడు. అతని కళ్ళలోమండి ఎడతెగని బాప్పధారాసవాహం (ప్రారంభ మయింది. ఆ విచారం మధ్యలోనే నితాయా పెదవులమీద చిరునవ్వు పొటమ రించింది. కాదు! చిన్నరాణి మరణించలేదు ః ఆక డా విషయం విన్పష్టంగా సందర్శించాడు | రైల్వేలైను కమ్మీలు రెండు ఒకమై వంకరగా తీరిగినచోట, దక్షిణముఖంగా 'వ్రనహిస్తున్న నది కవ్వలివై పున ఒక రెల్లాపుప్వు శిరస్పుమీది పై డివిందువుతో తళతళ లాడుతున్నది ! అది వికాయీవైపు కదిలివ సున్న శ్లే కవిపిస్తున్నది: అమె ఉన్నది।ః ఉన్నది! ఎక్కడికి పోలేదు! ఆమె అక్కడఉన్న పతి చిన్నవస్తువు తోమ మేళవించి ఏకీఠవించింది 1! ఇది గుల్‌ మోహర్‌ : ఎంత అందమయిన దిది: అకస్మాత్తుగా జ్ఞ ప్తికివచ్చింది ! మొట్టమొదటినాడు ననంత ఇక్కడే. పడుకుని అన్నది “ఏమండీ ఉస్తాద్‌'...కాదు-.-పోప్తాద్‌ గారూ థి అదిరిపడి ఆమకున్నాడు వితాయీ. “వసంతకూడా ఇక్కడే పడుకుని ఉన్న ట్లువ్నది: అహా | చిన్నరాణీ ! వనంత : ఇద్దరు ఒండొరులసక్కన విలవిడినశ్లు కవిపిస్తున్నారు ! కలిసిపోయి ఒకే ఆకారంతో సాక్షెక్కరి స్తున్నారు :" వికాయీ లేచి “లే పోదాం" అన్నాడు రాజాతో. ““ఎక్కటడికి ఉస్తాద్‌ 1” “నండీమాత దేవాలయానికి : ఒకసారి నమస్కారం చేపివద్దాం రా 1” రాజాముఖంకేవిచూపి మళ్లీ అందుకున్నాడు వితాయా. “వేలమీద సాగిలపడి సాష్టాంగ నమస్కారం చేద్దాము :” ఆదేతరుణంలో ఆతవికి నమస్త శరీరము నేలమీది రూ+ి స్పర్శతో ఎరుపెక్కి. నప్టే అనిపించింది: ఆ చల్లవి తల్లి కనైదట విలిచి “ఆమ్మా, జీవితం ఇంతగా చిన్నదయిపోయినదేమి ?'" అని ఆడుగుదామవి నంకల్పింగుకున్నాడు నిశాయీ- 5/7 ఇఠ

తెలుగులో వెలువడిన పుస్తకములు భారతదేశము = (పజలు వెల రూ. పై

1. భారతదేశ ఖనిజములు అలం త్‌ 75 కి. పెంపుడు జంతువులు లం శ 69
2. సామాన్య వృక్షములు . 4 ణ్‌
3. నికోబార్‌ దీవులు లం 5 60
4. జనాలా అలం 8 75 & ఉద్యాన పుష్పములు . 6 00
5. భారతదేశ ఆర్ధిక భూగోళము ల త్‌ 25
6. భారతదేశ భౌతిక భూగోళము అం శ్రీ 0 జాతీయ జీవిత (గంథమారి
7. నమ్ముదగు స్తడు అలం ..
8. శంకరాచార్యులు అలం 2 00 $1. అవాల్యాబాయి ఉల ౭ 00
9. చంద్రగుప్త మౌర్యుడు జ 1 8
10. నుద్రిమణ్య భారతి న. శకి 265 14, గురునానక్‌ అలంలి 2 ణ్‌
11. త్యాగరాజు . 1 76
12. రాణీ లక్ష్మీబాయి అ 2 00 ఇతర పు _న్తకములు
13. భారతదేశము : వేడు _ రేపు అలం 0 7/5
14. కల్కి : రేక వాగరకత భవిష్యత్తు .... 0 76
15. జ్వాలాముఖి ఉలలం ఠి 765 ల. ఏక (వ్రనంచము _ భారత దేశము అలలా 0 75
16. జ్యూడీ లడ్మి అలం 1 80 22, పోతన అలం కి 75 £. విజ్ఞానం విశేషాలు ంం 1 60
17. నవభారత విద్యా పునర్నిర్మాణన్ను ఉం 1 జ
18. టప్రాక్‌వశ్చిమ పవితజ్ఞానాలు ఏవం ఠ్‌ 00 £$. మహా విన్హవ వీరుడు అంంం 4 25 శ7. కాఫ్రవిజ్ఞానము మానవజీవితమ్మూ 46 కి 75

శల ఆదాన్‌ - (పదాన్‌ క £$. సంజానీ కథలు 8 80 29. బన్‌ గర్‌ వాడి లవి 75 80. వృతి రేఖలు 8 60 $!1. కథా భారతి; తమిశ కథలు శి ఫ0 తయారీలోనున్న పు _స్తకములు భారతదేశము - పజలు

1. పతులు
2. పామాన్య భారతీయసకులు శ. భారతదేశము - ఒక పర్యావలోకనము
3. భూమి, మమ్న
4. నాణెములు
5. మొక్కల తెగుళ్లు
6. బొషధ భూజములు
7. పంట తెగుళ్లు - కీటకాలు జాతీయ జీవిత (గంభమాల
8. హర్షుడు
9. గురుగోవింద సింగ్‌
10. స్వామి రామతీర్థ 14 హరినారాయణ అక్టే కర్‌. నానా ఫడ్నవీస్‌ 1ఓ ఈశ్వరచంద్ర విద్యాసాగర్‌ $?. నూరదాను
11. రామానుజాచార్య ఇతర (_గంథములు
12. మీరు-మీ దేహస్టిక ణు అంతరికయా[త