Telugu Kathashilpi Cha So - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

మ స

లి ను శి సు | వ గ మ ౬. హే (౪ (క్త మగ శ్‌. / ఫా రాం

గ. డొ॥ యు. ఎ. నరణఅంహమూర్తి

కథాశిల్సి చాసో. (వ్యాస సంపుటి) ధాన్య త హ్‌ 'ఖ్రి రంల ఎల సుల

శంయుళ4ంముంం! ౧౫450 9 1 4 సజరంున2 సులు! ప్రచురణ నెం : 2246 వ చ్చ రిక ప్రతులు ః 1000 ఈ వృుస్తకంలో ఏ భాగాన్ని కూడా | ॥ పూర్తిగా గానీ, కొంతగానీ కాపీరైట్‌ ముందుగా రాతమూలకంగా అను | మతి పొందకుండా ఏ రూపంగా వాడుకున్నా, కాపీరైట్‌ చట్టరీత్యా నేరం. అ డా! యు.ఎ. నరసింహమూర్తి న. ణు లో 7 గ! యూ నాల రో ఎ న ళదరలకి ఈ చనాలం్పు హా న లో ్‌ సు టో క వెల: గర్లూ/డ0-00 రీ2-అర్యట్ట్ర | హే వై శ్న వ్‌ | జీ శు ర వ్ర నాకు గ ఈ సైదా వాడ్‌్య00 4 ్రతులకు: విశౌలాంధ్ర పబ్లిషింగ్‌ హౌస్‌, అబిడ్స్‌; ప్పాదరాబాద్‌ - 500 001. విశాలాంధ్ర బుక్‌ హౌస్‌, అబిడ్స్‌, సుల్తాన్‌ బజార్‌ -- స్టాదరాబాదు, విజయవాడ, విశాఖపట్టణం, కాకినాడ, గుంటూరు, అనంతపురం, హన్మకొండ, తిరుపతి. ముద్రణ: (శ్రీ కళాంజరీ గ్రాఫిక్స్‌, స్టైదరాబాదు-20. ఫోన్‌: 3220831

కలం, కాయం.

ప్రజాపరం చేసిన

కథకుడు .

కీథకు వ్యాకరణం. చెప్పిన కథకుడు చాసో కథకూ, కవిత్వానికీ ఉన్న సరిహద్దును బాగా _ గుర్తెరిగినవాడు. సమకాలంనాటి కథకుల రచనల సంఖ్యతోనూ, నేటి కథానికా రచయితల రచనల సంఖ్యతోనూ పోలిస్తే చాసో *కథారాసి" తక్కువనే అనాలి. అందుకే “వుంజీడు కథలన్నా రాయని చాసోకి ఎక్కువ గౌరవం దక్కింగదన్నమాట కొందరి నోట వినిపించింది. వాళ్ళందరూ “వాసే” ముఖ్యమన్న అంశం గుర్తెరగనివాళ్ళు కారు. చాసో తక్కువగా కథలు రాయడానికి కారణం ఈ కథాశిల్పి చాసో” అన్న [గ్రంథంలో పాఠకులకు అర్హమవుతుంది. కవిత్యంతో కలం ఆరంభించి కథకుడుగా స్రీరవడటానికి మానవుడిలోని వేదనకు అద్దం పట్టుగలిగింది కథే అన్న నమ్మకం చాసోకుండటం. నూనవుడి వేదనకు గళ మూలాలను అన్వేషించడానికీ, వేదనకున్న పీడన్మ ఆకలి జబ్బు, వృద్ద్ధావ్యం, అజ్ఞానం, వ్యసనం, దరిద్రం, బానిసత్వం, అభద్రత వంటి బహుముఖ రూపాల నావిష్కరించడానికీ కథకే బలముందన్న _ విశ్వాసం చాసో కుండడం. వీరి దృష్టిలో అన్నిటికన్నా గొప్ప వేదన-ఆశ. మానవత్వం - చాసో కథలకున్న ప్రాణం, వాస్తవికత్వం ఆ కథల నరాల వటుత్వం,. వస్తువువట్లు చాసోకున్న _నిజాయితీయే వారి కథలకున్న మెదడు. ఇన్ని అకాంక్షలూ, దీక్షటూ ఉన్నాయి కనుకే చాసో కథా రచన యజ్ఞంలా చేశాడు. కేలండర్‌ కథకుదూ - అనవసర కథకుడూ కాలేకపోయాడు. మధ్యతరగతి పాఠకుల మనస్సుల శకెక్కాలంటే వాళ్ళ భాషే అయి ఉండారి. వాళ్ళ ఊసులీ అయి ఉండాలి. చాసో దృష్టిలో “పాండిత్యం ఎక్కువైతే బుద్ధికి పడిశం వడుళుందన్న" భయం ఉంది. కొందరు వ్యక్తులు మారితేనో, ఏవో కాన్ని వర్గాల్లో సంస్కరణలు జరిగితేనో కొత్త (ప్రపంచం ఆవిర్భవిస్తుందన్న అపోహ లేదు. “ఈ వ్యక్తులు వ్యక్తుల వల్ల మారరు. వ్యవస్తను మౌర్చాలి అన్నది చాపో మతం. రచయితలకు ్రగతిశీలభావాలుంటాయి. అవి కార్యరూపం చెందడానికి అలాటి భావాలే లక్ష్యాలుగా ఉన్న సంస్థలతో వాళ్ళు, కఠిసి ఉండడం అవసరం. కొందరు సంస్తల అవసరాన్ని గ్గుర్తించక వాటిని అవహేళన కూడా చేస్తుంటారు. చాసో తన రచనల ద్వారా సామాజిక మొర్పును ఆశించాడు. అందుకే అభ్యుదయ రచయితల ఉద్యమంతోనూ, సంఘంతోనూ సంబంధాలు పెంచుకొన్నాడు. 1948 నుంచీ తాను కన్నుమూసేదాకా అభ్యుదయ రచయితల. సంఘంలో వివిధ బాధ్యతలు నిర్వర్తిస్తూనే తన రచనలు సాగించాడు. నిజుయితీ, నిరాడంబరం చిరునామాగా జీవించాడు. మరణానంతరం తన శరీర భాగాలను [11

అవసరమైనవాళ్ళకు దానం చెయ్యమన్న త్యాగధనుడు. వ్యక్తిగతంగా మూఢనమ్మకాలను నిరసించాడు. నాస్తికత్యాన్ని అమోదించాడు. ఏ వృత్తిలో ఉన్న వాళ్ళల్లోనయినా మానవత్వం ఛాయలనె వెదకి వసికష్ట్ర మానవతావాది. ఈ , లక్షణాలన్నీ వారి కథల్లో మనకు కనపడ్డాయి. కథకు నామకరణం చేయటంనుంచి “ఉపసంహారంవరకూ తన ప్రత్యేకతను చాసో నిల్చుకోవడం చూడగలం.

కళింగాంధ్రం నుండి గురజాడ అందించిన వారసత్వం కాగాడా స్వీకరించి ముందు తరాల కందించిన కథాశిల్పి చా.సో.

ఈ (గ్రంథాన్ని, రచయిత డా॥ నరసింహమూర్తిగారు (ప్రతిభావంతంగా రాశారు. చాసో కథల్ని ఎన్ని కోణాల్లో ఎకడమిక్‌గా చూడచ్చో అన్ని కోణాల్లోనూ సామాన్య పాఠకులను దృష్టిలో. ఉంచుకొని _ విశదీకరించారు. దీన్ని ప్రచురించే అనకాశం విశాలాంధ్ర వ్రచురణాలయానికి కల్గించినందుకు మూర్తిగారికి కృతజ్ఞతలు.

"మా పాఠకులు ఈ (గ్రంథాన్ని సాదరంగా స్వీకరిస్తారని అశిస్తాం. జనవరి, 2001. ఏటుకూరి ప్రసాద్‌ . ' సంపాదకుడు విశాలాంధ్ర (ప్రచురణాలయం

• శశ 2 (౪/

నా మాటు

ఇదు వదులు గడచిపోయిన జీవితంలో చెవ్వకోదగ్గ పెద్ద విశేషాలేమీ లేవు. చెవ్వుకోకూడని అనర్హమూ _ లేదు. సామాన్యజీవితంలో ఉండే సుఖసంతోషాలన్నీ అనుభవంలోకి వచ్చీయి. 1955 నాటికే రిజైరయిన ఎలిమెంటరీ స్కూలు ఉపాధ్యాయుడు ఉపాధ్యాయుల రామావతారం నా శంక - కుటుంబంలో కష్టాలు దుఃఖాలు కాలుపెట్టుడానికి వీఠివ్వకుండా కాలక్రేసం చసిన వ్యక్తి మా అమ్మ భవానమ్మ సహాయంతో ఆయన మాకు కష్టమంకే వీమిటో తెలియకుండా 'పెంచగలిగేడు. 10-2-1944న విజయనగరం జిల్లా గజపతి నగరం మండలం రింగాలనలస గ్రామంలో పుట్టను. అ (గ్రామంలో ఒక (ప్రైవేటు యాజమాన్యంలో వని చేసే ఎలిమెంటరీ స్కూలు ఉండేది. మా నాన్న బోర్జు సర్వీసు పూర్తయ్యాక ఆ స్కూల్లో పనిచేస్తూ, ఒక రూపాయి జీతం నిష్కారణంగా తగ్గించిన కారణంగా ఆ ఉద్యోగం "స్నేహపూర్వకంగా వదలిపెట్టి ఇంకొక పాఠశాలలో వనిచెయ్యడానికి వెళ్ళిపోవడం నాకు బాగా జ్ఞాపకం ఉంది. ఏనాదూ ఒకరికి ఒదిగి ఉండక పోవడానికి ఆ సంఘటన ఒక దీజమని నేను భావిస్తూ ఉంటాను. అలోగని ఎప్పుడూ ఎవరిమీదా నిష్కారణంగా తల విసరడమూ అలనాటు లేదు. గ్రామీణ సంస్కారంలోనే బాల్యం. గడచింది. పనిపాటలు మొదటినుండీ అలవాటు లేవు. ఆటపాటలన్నా అవేముంత (క్రముబద్దమైనవీ కావు. +

గజపతి నగరం ్టైస్కూల్లో 8న తరగతి వరకు చదువుకున్నప్పుడు కొంచెం కొంచెం బయటిలోకం. తెలిసివచ్చింది. అదంతా 1954 నాటి ముచ్చట. అప్పుడొక తెలుగు మాస్టారు తెలుగు మీద అభిరుచి సెంచేరు. అయ్యపేరు జ్ఞాపకం లేదు. “తమ్ముడు-చెలియ” అనేవాళ్ళం. ఆయన పిల్లల నందరిని అలా పిలిచేవారు. అప్పట్లో విజయనగరం మహోరాజా కళాశాలలో ఇంటర్మీడియట్‌ చదువుతున్న మా అన్నయ్య శ్రీనాథుని వద్యాలు కావాలని కబురుచేస్తే చాటువులు - పీఠికావద్యాలు అన్నీ కలిపి 308 పైగా నేను రాసి వంపించడం నాకు బాగా గుర్తు ఉంది. విజయనగరం చేరుకున్నాక రోజూ రాత్రి మా అమ్మానాన్న భారత భాగవత రామాయణాలు - యోగవాసివృం, జ్ఞానవాసెవ్టం (తెలుగు వివరణలు గల (గ్రంథాలు) చదువుకుంటూ ఉండేవారు. మా అమ్మ చదివేది. మూ నాన్న వినేవాడు. ఎక్కడైనా తెలియని చోట ఇద్దరూ దాన్ని గురించి అలోచించుకుంటూ మాట్లాడుకునేవారు. అవి నా తొలి సాహిత్య వరిచయాలు.

విజయనగరం మహారాజా ప్రభుత్వ సంస్కృతకళాశాలకు అనుబంధంగా ఉండే పాఠశాలలో 9, 10, 11 తరగతులు చదివేను అ కాలంలో మాకు కీశే. పోలా నారాయణమూర్తిగారు. తెలుగు చెప్పేవారు. అయన మంచి పండితుడు. మేము భాషాప్రవీణ చదీవే రోజుల్లో కూడా ఆయన దగ్గరకు పోయి. సందేహాలు

ఖ్‌

తీర్చుకునేవాళ్ళను. ఆయన దగ్గర మూకు బాగా చనువు. భాషావ్రవీణలో కీ.శే. కరి శ్రీరామమూర్తి శ్యాస్తి, కీ.శే. పేరి సూర్యనారాయణ శ్యస్త్రి (ఈయన మపామహోపాధ్యాయులు), కీ.శే. కొల్లూరి 'లక్ష్మణనూంర్త్హి శర్మగార్ల వద్ద సంస్కృతం నేర్చుకున్నాము. వ్యాకరణాలంకార తర్క మీమాంసా శాస్త్రాలలో వాళ్ళు నిధులు. కాన్యనాటకాలన్నీ వాళ్ళకు కంఠస్టాలు. వాళ్ళ దగ్గర _చదువుకున్నా-శ్రద్ధలేని కారణం చేత సంస్క తంలో వ్యవహార జ్ఞానమే కాని, శా,స్త్రజ్ఞానం లేశమైనా మిగుల్చుకోలేకపోవడం ఒక దురదృష్టంగా భావిస్తాను. వాళ్ళు చెప్తే గోడలకు కూడా పాఠాలు వచ్చేవి. కొని ఆ విషయంలో నేను గోడకంటే జడుణ్లని అంగీకరిస్తున్నాను... ' కీ.శే... మధునాపంతుల లక్ష్మీనారాయణశొ,స్త్రిగారు,. కీశే, శ్రీమాన్‌ (శ్రీభాష్యం భాష్యకారాచార్యులుగారు, శ్రీ, కందాళ శఠగీప్రాలాచార్యులు గారు, కీ.శే. ప్రతివాదభయంకర అవ్నలాచార్యులుగారు మాకు ప్రేమ వాత్సల్యాలు రంగరించి, తెలుగు సాహిత్యం భాషాశాస్త్రం, వ్యాకరణం, లక్షణం,. అలంకారం అన్నీ బోధించారు. ఆ మహానుభావుల ఆశీస్సులతో నాకు జీవిక లభించింది. .... చదువుకునే రోజుల్లో దాదాపు గురుకులంలో గడపినట్లుండేది. సంస్కృత కళాశాలలోనే మాకు బసలుండేవి. నేను ఇంచ్లో ఉండకుండా కళాశాలలోని బస్సలోనే ఉండేవాడిని. అప్పుడు శ్రీ, గూడపాటి సాంబశినరావు, (శ్రీ, చెరుకూరి సుబ్బారావు అనే మా, సీనియరు విద్యార్దులు ఎన్నో పుస్తకాలు సేకరించి తెచ్చేవారు. అ, కారణంగా పాఠ్యగ్రంథాలు కాకుండా ఇతర గ్రంథాలను చదవడం అలవాటయింది. మాకు “వాగ్వర్హినీ పరిషత్తు” అని ఒక డిబేటింగు సొసైటీ ఉండేది. భాషాప్రవీణ మొదటి సంవత్సరంలోనే అందులో '(శ్సశ్రీ+ని గూర్చి నేను ఉపన్యాసం. చెప్పేను. ఆ సందర్భంలోనే మహాష్రస్థానమంతా కంఠతా వచ్చింది. నా సహపాఠి (శ్రీవాడపల్లి | లక్ష్మీనారాయణాచార్యులు నాకు _ "భారతి" చదవడం నేర్చేడు. 'కాంచనద్వివం' “ఘంటారావం” డాన్‌ క్విక్సోట్‌' 'సమరము-శాంతి! కౌంట్‌ ఆఫ్‌ . మాంట్‌ క్రిస్టో లాంటి అనువాదనవలలన్నీ భాషాప్రవీణ 'రిండన సంవత్సరంలో సంస్కృత కళాశాల గ్రంథాలయం నుండి తెళ్చి చదువుకున్నాను. అ రోజుల్టోనే రాహుల్‌ నవలలొక అరడజను చదివేను. ఆ తరువాత అచ్చమైన తెలుగు నవలలు, అధునిక కవిత్వం చదవడం అలవాటయింది... చదువు పరిధి క్రమంగా కొంత విస్తరించడానికి మా నారాయణాచార్యులు, ఠీలామోహనరావుగార్హ సహవాసం ఉపకరించింది. విజయనగరంలోనే చదువు. విజయనగరంలోనే ఉద్యోగం. భాషావ్రవీణ పాసయిన వెంటనే విజయనగరం మ్యునిసివల్‌ ప్టాస్కూలులో తెలుగు వండితుడిగా ఉద్యోగం, ఆ రోజుల్లో కవిత్వం రాయాలని' కోరిక ఎక్కువగా ఉండేది. నారాయణరెడ్డిగారి నాగార్జునసాగరాన్ని తిరిగి వృత్తాల్లో రాయడానికి నడుం కట్టినప్పుడు మిత్రులు శ్రీ కొడవంటి లీలా మోహనరావుగారు ఇప్పటినుండీ రాయడంకంళ్షే, కొంచెం చదువుకున్నాక రాస్తే బాగుంటుందని హితవు చెప్పి బి.ఏ. (ప్రైవేటుగా. చదవడానికి (ప్రోత్సహించేరు. కీ.శే. అంగర సోమశేఖరరావుగారు, వారి కునూరులు శ్రీ, అంగర లక్ష్మీప్రసాదరావుగార్జు ఇంగ్లీషు . చెప్పేరు. నా భార్యకు కూడా వాళ్ళే ఇంగ్లీషు ౪

వెప్పేరు. మూ అబ్బాయికి శ్రీ అంగర లక్ష్మీప్రపాదరావుగారొక్క రే చెప్పేరు. బి.ఏ, పాసయ్యాక ఆం(ధ్రవిశ్వవిద్యాలయం నుండి (ప్రైవేటుగా ఎం.వీ. డీగ్రీ పుచ్చుకున్నాను. అవ్వడు. నేను కొత్తగా చదివిందేమీలేదు.. అప్పుడు విజయనగరం మహారాజా కళాశాలలో శ్రీ, రోణంకి అప్పలస్వామి ఇంగ్లీషు శాఖలో పనిచేసేవారు. మిత్రులతో కలిసి చాలాసార్లు వారి ఇంటికి వెళ్తూ ఉండేవాళ్ణి, పార్కులోను, రోడ్డుమీద, సాహిత్య సమావేశాలలోను కూడా ఆయన నూటలు వినేవాళ్లి ఆయనతో వరిచయముంది. కాని నేనెవ్వుడూ ఆయనకు సన్నిహితుణ్ణి కాను. నేను మహారాజా కళాశాల తెలుగు. శాఖలో ఉపన్యాసకుడిగా చేరేటప్పటికి. ఆయన కళాశాలను వదలి , వెళ్ళేరు. మా తెలుగు శాఖకు చాసో తరచుగా వచ్చేవారు. మా శాఖలో ఆయనకు సన్నిహిత మిత్రులుండేవారు. ఆయనకు నేనెవ దూ సన్నిహిత మిత్రుణ్ణి కాను. నేను నారాయణబాబు గురించి ఒక రేడియోప్రసంగం చేసిన నురునాడు చాసో - *మీరు ఫ్రెంచి చదువుకున్నారా? లేకపోతే నారాయణబాబు గురించి. ఎలా మాట్టాడేరూో అని అడిగేరు. నేను ఆయనకేం సమాధానం చెప్పలేదు. నేను భారతిలో *వెన్నెలలోతుల్లో నారాయణబాబు అన్న ప్యాసం రాసిన తరునాత ఒకరోజు ఆయన నన్ను వ్రశంసించేరు. 'ఉదయం'లో నారాయణబాబు కవిత్వం మీద 'ఇనుపగీతాలు' అన్న వ్యాసం రాసినవ్యడు దానిమీద నాతో కొంత చర్చ చేసేరు. “కన్యాశుల్కం - మృచ్ళకటికం” అనే అంశం మీద 'ప్రసంగించినపుడు ఆయన నా అభిప్రాయాలను సమర్డించేరు. తీగ. “జ్వాలాతోరణం. గురించి అది భగవత్‌ సింగు మరణాన్ని ఉద్దేశించి రాసినదన్న నా అభిప్రాయాన్ని వారు అంగీకరించారు. ఆరుద్ర *కేరాలక్ష్మీత్రిశతి' రాసినప్పుడు నేను -

“నిన్నా మొన్నటి భాషా? -- నన్నయ చిన్న్మయల మధ్య నడచిన భాషా? అన్నా ఆఅరుద్రాయా!-ఎన్నా?. ఇది ఎవరిభాష ఏర్పడ చెవుమాూ” అనే వద్యం రాస్తే. బాగా అడిగేరని చాసో అన్నారు. నేను యూనివర్సిటీలో 201౮ 00/07అ1అ01 08కూ6లో. ఆచార్య య్స్వీ బోగారావుగారి. పర్యవేక్షణలో 'జాచిత్య విచారచర్చి మీద పరిశోధన చేస్తున్న రోజుల్లో రోణంకి అప్పలస్వామి అక్కడ కలగ: 0000/గా ఉండేవారు. అవ్వడు కూడా మిత్రులతో కలిసి ఆయన గదికి వెళ్తూ ఉండేవాళ్ణి, “ఇంకా జౌచిత్యం మీద వరిశోధన చేస్తున్నావా?" అని ఆయన ఉపేక్షాభానంతో చూచేవారు. వారేకాదు, ఆధునిక భావాలు గల మిత్రులు చాలామందికి నా పరిశోధనాంశం మీద ఈ ఉసేక్షాదృష్టి ఉండేది.

నేను ముందు గిడుగువారి మీద పరిశోధన చెయ్యాలనుకున్నాను. కానీ పెద్దల సూచన మేరకు సంస్కృతంతో సంబంధమున్న విషయంమీద వరిశోధనాంశం ఎన్నుకున్నాను. అది చివరకు నాకు తృప్తి నిచ్చింది. ఆ వరిశోధనాకాలంలో నేను పూనా విద్యాపీఠాన్ని బనారసు హిందూ . విశ్వవిద్యాలయాన్ని, కాశీ సంస్కృత మహావిద్యాలయాన్ని చూసి గొప్ప పండితుల దర్శనభాగ్యాన్ని పొందేను. ప్రా. వామనకేశన లేలే అనే మరాఠీ పండితుని దగ్గర 'జాచిత్య విచార చర్చి చదువుకున్నాను. అందుచేత నేను రోణంకివంటి పెద్దలు - కొందరితరులు చేసిన వ్యాఖ్యలను వట్టించుకోలేదు. నేను సాహిత్యషక్షానికి చెందినవాళ్ణి. ఇతర వక్షాలేవీ

౪

నాకు తెలియవు. సాహిత్యానికి సంబంధించినమేరకు నాకు పాతా-కొత్త రెండూ ఒకక, తిక్కనతోపాటే బైరాగిని కూడా గౌరవించగలను. నేను పరిశోధనలో ఉరిడే కాలంలో ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయం స్వర్ణోత్సవాలు జరిగేయి. ఆ సందర్భంగా కొన్ని " ప్రచురణలు చేశారు. అవ్వడు. నేను పరిచయం చేసిన “నన్నెచోడుని కుమారసంభవముూ_ (ప్రచురితమయింది. " ... రోణంకి అప్పలస్వామిగార్ని ఘనంగా సన్మానించిన “రసజ్ఞ అనే సంస్ట్రలో నేను సభ్యుణ్లి ఆ సన్మాన సందర్భంగా రోణంకిమీద రాసిన గేయాన్ని అజంతాగారు “అమృతాన్ని చుక్కచుక్కగా...” అన్న శీర్షికతో అచ్చువేశారు.

లాగులో చాక్కా దోపుకుని . -

పొడుగు చేతినాకదాన్ని జేబులో తన్నిపట్టి

నెత్తిమీద దొరటోపీ పెట్టి

పురిషిట్లో నిండిన అమృతాన్ని చుక్కచుక్కగా చప్పరిస్తూ

లొట్టులేస్తూ నెమకువేస్తూ

నెమరువేస్తూ చప్పరిస్తూ లొట్టులేస్తూ

అర్ధం. తాత్సర్యం లేని అనుభూతిలా

ఓరగా *తనలోకి తాను నడచిపోతూ ఉంటాడో. అగస్త్యుడు

నడివీథిలో నిలబెట్టి నీ వయసెంతని అడిగితే

ఛాసరుతో మొదలుపెట్టి చాసోను దాటిపోతూ ఉంటాడు.

పప్పూ బెల్లం పెట్టి బెల్లిస్తే పాంగిపోడు

ఎంత వజవజ _వణికించినా

'మంచుమీద మసి ఒలకబొయ్యనని మొరూాయిస్తాడు.

" చనుమొనలమీద' . లోకాన్ని నిలబెట్టి

తనక్షు చేరబడ్డవాళ్ళని (

వెన్నెల లోతుల్లో దిగబడ్డవాళ్ళని

చేరదీసి. చిచ్చికొట్టి లాలపోసి జోలపాడి -

అదేమంటే

చంద్రుళ్ళో మంచితప్ప చెడ్డలేదంటాట్టా చంటిపిల్లాడు

డమడమాల బండిని లాక్కుంటూ

_మునుముందుకు సాగిపోయే పిల్లలంతా

తన చుట్టూవేరి కేరింతలు కొట్లూంటే

“కాఢీపట్నం చూడరబాబూో అంటూ

ముంగిట రాలిన ఎగగ్రవిత్తుల్ని మునివేళ్ళతో కెలుక్కుంటూనే

విశ్వనాథ కౌగిట్టో వాలి నిద్దరపోతాడు

కృష్ణశ్నాస్త్రిని కలలుకంటూ కలవరిస్తాడు,

చాసోగారికి ఈ గేయం బాగా నచ్చింది. రోణంకి చనిపోయిన వెంటనే నన్ను పిరిచి .రోణంకిమీద ఒక వ్యాసం రాయమన్నారు. చాసోను మెప్పించాలనే ఉద్దేశంతో

౪11

నేను రోణంకిమీద వదిపేజీల వ్యాసమొకటి రాసి ఆయనకు చూపించేను. కాని ఆ వ్యాసంలోని భాష చాసోకు నచ్చలేదు. రోజూ అందరితోనూ మాట్టాడే భాషలో రాసి తెన్మున్నారు. నేను తిరిగి అ వ్యాసాన్ని రాయలేదు. -

నారాయణాచార్యుల సహవొసంతో విద్యార్థిదశలోనే నాకు ఆధునిక సొహిత్యంతో వరిచయం కొంత ఏర్పడింది. అ రోజుల్లోనే కథలు చదివేవాణ్ణి. చాసోకథలు కొద్దిగా అవ్వడు చదివేను. వ్లుస్తకం రూపంలో వచ్చాక మళ్ళీ చదివేను. 1970 నుండి భారతిలోను, ఇతర దినవత్రికలలోను వ్యాసాలు రాసేవాణ్ణ కాని చాసో జీవించి ఉండగా ఆయన కథల మీద వ్యాసం శాచూలని అనుకోలేను, ఆయన సప్తతి ఉత్సనం జరిగిన సందర్భంలో కూడా రాయాళనిపించలేదు. ఆయన మరణించిన తర్వాత మళ్ళీ అ కథలు చదివినప్పటి నుండి అ కథల మీద గౌరవం పెరిగింది. మళ్ళీ మళ్ళీ చదివి ఒకటి ఒకటిగా కొన్ని వ్యాసాలు రాసేను. చాసో కుమారుడు శంకర్‌ కూడా మా తెలుగు శాఖకు వచ్చేవారు. మా శాఖలో ఆయనకు గురువులు, స్నేహితులు ఉన్నారు. కాని ఒకనాడు. కూడొ ఆయనా నేనూ కనీసం వలకరించుకోలేదు. చాసోమీద వ్యాసాలు రాసిన తర్వాతనే డా. చాగంటి తులసిగారితో వరిచయం పెరిగి స్నేహంగా మారింది. అంతకుముందు అవిడా తెలియదు.

చిన్నవ్పుడు _చొప్పల్లి సూర్యనారాయణదాసు గౌరింటివక్క ఇంట్లో మేము ఉండేవారము. వాళ్ళది, మాది ఒకే శాఖ. అక్కడకు నారాయణబాబు తరచుగా వచ్చేవారు. నారాయణబాబు ఉపన్యాసాలు త్యాగరాజ నారాయణదాస ఉత్సవాలలో విన్నాను. గుమ్బీలో అతను ఒంటరిగా వున్న, ఉన్నసమయాల్లో మా తమ్ముడితో అడుతూ అతని చుట్టూ పరుగులు తీస్తూ గెంతులు వేస్తూ ఉండేవాణ్ణి. ఒకసారి నారాయణబాబు అయ్యకోనేట్లో స్నానం చేస్తున్నవ డు. అతని చొక్కా వంచా గుమ్బీగట్టు మీంచి. అయ్యకోనేట్లోకి విసిరి పారిపోయినట్లు గుర్తు. కాని అతను నారాయణబాబు అనిగాని కవి అనిగాని, ఉపన్యాసకుడనిగాని నాకు అప డు తెలియదు. ఆయన మరణించిన ఎన్నాళ్ళకో ఆయన మీద వ్యాసాలు రాసేను. చాసో విషయంలో కూడా అంతే. ఆయన మెవ కోసంగాని, కుటుంబ సభ్యులను సంతోష, పెట్టడానికిగాని నేను ఒక్క వ్యాసం కూడా రాయలేదు. చాసో కథల మీద వ్యాసాలు రాసేదాకా కథాసాహిత్యంపట్లు విమర్శనాత్మక దృష్టి కుదరలేదు.

అభ్యుదయ రచయితల సంఘం మపోసభలు విజయనగరంలో జరిపీించాలనే సందర్భంలో. ఆరుద్ర విజయనగరం వచ్చారు. అవ్వడు చాసో, ఆరుద్ర కలిసి ఒక సమావేశం ఏర్పాటు చేసేరు. అప్పుడు 'మహాసభలు. నిర్వహించడంకం కె అభ్యుదయసాహిత్యాన్ని వృద్దిపొందించే ఇతర మార్గాలు వరిశీలించడం నుంచిది' అని నేనన్నాను. ఆ సభలు విజయనగరంలో జరగలేదు. ఆరుద్ర ఇంకొకసారి “విజయభానని వారి సన్మాన సందర్భంగా విజయనగరం వచ్చారు. వారికి నామీద కొంత అభిమానం ఏర్పడింది. “ఉపాధ్యాయులవారు - మీరుండండి. వెళ్లిపోవద్దు అన్నారు. ఆ రాత్రి ఆయన ఇచ్చిన ఇంటర్వ్యూ నంతటిని రాసి 'అంధ్రవ్రభికు ఇచ్చాను నేను. అప్పుడూ అక్కడ. చాసో ఉన్నారు. ఆరుద్ర చాసోకు శిష్యతుల్యుడు. .

ఫు

చాసో సప్తతి సందర్భంగా ఆరుద్ర చాసో కథలు భారతీయ భాష లన్నింటిలోకి అనువదింపబడాలని, తాను ఆ కథలు తమిళంలో అనువదింపబడేలా చూస్తానని సభాముఖంగా చెప్పేరు. కొని ఆ వని జరిగినట్లు లేదు. చాసో కథలు ఒకటొకటిగా అనువదిపటడేకం సంపుటంగా అనువదింపబడడం మంచిది. గురజాడ - నారాయణబాబు - చాసోల మీద నేను ఎక్కువ వ్యాసాలు రాసేను. మిగిలినవన్నీ కవిత్వానికి సంబంధించిన వ్యాసాలు. ఆ వ్యాసాలను ఒక సంపుటంగా ప్రచురించాలి. కేరళలోని *“తిరూరు'లో 'తుజ్జన్‌వరుబు' అనే సాహిత్యోత్సవానికి వెళ్లిన సందర్భంలో (శ్ర, 142. నాసుదేవన్‌నాయర్‌గారు ప్రముఖ జఒరియాకవి “జయంత మపహాపాత్రోగారి వపరిచయభాగ్యాన్ని కల్పించేరు. జయంత మహాపొత్రగారి “ఉ ₹గగలుయలు 0 క08ల అనే సంపుటిలోని ఆంగ్లకవితలను తెలుగులోకి అనువదించేను. “మిసిమి పత్రికకు నోబుల్‌ సాహిత్య _ పురస్కారోపన్యాసాలను కొన్నింటిని అనువదించేను. ,.. చాసో మీద రాసిన వ్యాసాలను పుస్తకంగా ప్రచురించాలని పట్టుబట్టి సాధించిన డా. చాగంటి. తులసి గార్కి, ప్రచురించిన విశాలాంధ్ర ప్రచురణాలయం వారికి కృతజ్ఞతలు. ఉ.అ. నరసింహమూర్తి ప య

ఇందులో...

1 గోదావరి కద్దరిని ఊళ్ళు లేవు ఇలు 1! 2 ఆశాదూతలు లు 23 3 చాసో ఊసులు అల 29 4. కథా *“వ్రపంచరిలో ఒకడు చాసో య 33 5, చాసో జీవనళతత్వం ఉం త్ర 6. గీత కింది గీత అలు జ్తేడ్తే 7 చాసో కథాతత్వం ఎం త్న 8. చాసో భావుకత ఉం ర్‌4 9. చాసో - అలంకారాలు . 60 10. చాసో కథల్లో వాతావరణం అల 65 క్షే, ఆద్యంతాలలో చాసో కథ 44 70 12. చాసో భాష ఉం ళల 13 చాసో కథల్లో ఇ్తీలు .. 81 14 చాసో కథల్లో పురుషులు ల 86 15. పిట్టకథ - కట్టుకథ ఎం 92

ల

స

“గోదావరి

కద్రరిని

ఊళ్తు లేవు” యి

శాగావళి నీరు విజయనగరం గారి. 'మపహాసామ్రాజ్యాల నెదిరించి, నిలబడే నిబ్బరాన్నిస్తుందా నీరు. మరో ప్రపంచానికి ఒరవడి దిద్దే మేథకు కుదురు కడుతుందా గారి. ఈ రెండూ చాసో శరీరంలో “ఇనతళించి” పోయాయి. అదొక వీరఘట్టుం. ఇదొక. వ్యాసఘట్టం. కండబలం గుండెబలం కలగలసిన కలావమది. అందుకే 'గోదావరి కద్దరిని ఊళ్ళు లేవు అనగలిగాడు చాసో. ఇదంతా ముక్త్యాలలో జరిగిన నవ్యసాహిత్య పరిషత్తు నాటి సంఘటన. ముక్త్యాల జమీందారు నవ్య సాహిత్య పరిషత్తు పోషకులు, ముక్త్యాల జమీందార్లకు చల్లవల్లి జమందార్హకు . ఇచ్చి వుచ్చుకునే సంబంధ _ బాంధవ్యాలున్నాయి. అందులో భాగంగా ముక్త్యాల జమీందారుగారు విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారి రామాయణ కల్పవృక్షాన్ని కొంత వరకు అచ్చువేయించి దత్తత పుచ్చుకుని చల్లవల్లి జమీందారుగారిని దానికి కృతివతిని చేసేరు. ఆ సందర్భంలో జరిగిన నవ్యసాహిత్య పరిషత్తు సమావేశంలో గడియారం వేంకట శేషశా,స్త్రిగారికి ఘనసన్మానం జరిగింది. విశ్వనాథ మీది కోవంతో తల్టాన్నజ్ఞల శివశంకర శాస్త్రీ ఆ సమావేశానికి రాలేదు. ఆయన తప్ప [ప్రముఖులైన మిగిలిన సభ్యులంతా వచ్చారు. ఆ సభకు చాసో కూడా వెళ్ళేరు.

ఆ సభలోని విశేషాలన్నీ కుర్రవాడైన _ చాసోకి విచిత్రంగానూ, గమ్మత్తుగాను కనిపీంచేయి. దేవులప్లలి కృష్ణశాస్త్రిగారు ఆ సభలో కుర్రవాళ్ళు రచనలను సమర్హిస్తూ వ్రసంగించేరు. కుగర్రవాళ్ళ వక్షన చాసోను మౌట్టాడనున్నారు. అంతమంది హేనూేమీల మధ్య చాసో అంతకుముందెప్పుడూ మాట్లాడలేదు. అయినా తొణకని బెణకని గుండెనిబ్బరంతో తా నాశించిన అభ్యుదయ ప్రవంచవు రూపు రేఖలన్నీ వాళ్ళ మనసుల్లో అచ్చుపడేలా ప్రసంగించేదు. ఆ ప్రసంగంలో తన మనసు దాచుకోలేదు. ఇంకొకరిని కష్ట పెట్టలేదు. అదంతా విన్న విశ్వానాథ “నేనే అభ్యుదయకవిని, వీళ్ళుకారు అన్నారు. దేశానికేది కావాలో, ఏది ప్రయోజనాన్నిస్తుందో అదే తాను రాస్తున్నానని, అందుచేత తానే అభ్యుదయకవినని ఆయన _ వాదించారు. అందుకు బదులుగా క్షా స్త్రి ఒక గంట-గంటన్నర ధారాళంగా మౌట్టాడేరు. అదంతా కుర్రకారును సమర్థిం ఉనన్యాసం, అవేశం నిండిన ఉవన్యాస మది. “దేశం అవదలో ఉంది. ప్రజలు దరిద్రంలో ఉన్నారు. బానిస చేశం బాధలు తీరే మార్గంలో కవుల రచన చేయాలి, నువ్వు ఏమిటి చేస్తున్నావ్‌? ఏమిటి రాస్తున్నావ్‌? అని కుర్రాళ్లు నడిరోడ్డు మీద నిలబెట్టి అడుగుతున్నారు. ఇందుకు మనమేమి సమాధానం చెప్పాలి? ఒకటే సమాధానం. వాళ్ల ఆశయాల కనుగుణంగా నునం రాయాలి!” అంటూ అందర్నీ కదలించే ఉపన్యాసం ఇచ్చే రాయన. అంతా

ణా

విన్నాక విశ్వనాథ “ఇకమీద నేనున్నప్పుడు నువ్వెప్పుడూ ఇలాంటి ఉపన్యాసం ఇవ్వకు అన్నారు. ఆ తర్వాత అందరూ బస్సులో బెజవాడ వచ్చేరు. బస్సులో మహామహా అందరూ ఉన్నారు. అందరూ సరస సల్లాపాలాడుకుంటూ ఉపన్యాసం భూమికగా కృష్ణశా,స్ర్రిగారిని ఆటపట్టించడానికి “గోదావరి కద్దరిని ఊళ్ళు' లేవు" అన్నారు. కృష్ణశాస్త్రి, గారిది పిఠాపురం, గొప్పవాళ్లంతా కృష్ణా గుంటూరు జిల్లాల్లోనే ఉన్నారని వాళ్ల ఉద్దేశం. అది ఒక నానుడి అని కూడా అన్నారు. అధంతా వింటున్న చాసో ఈ _ నానుడి నిజమేనండీ! మూ ప్రాంతంలో మేమందరంకూడా గోదావరి కద్దరిని ఊళ్లు లేవు అని. అంటూ ఉంటాము అన్నాడు. వెంటనే కృష్ణశాస్త్రిగారు ఒక్కసారిగా గొట్టన నవ్వేరు. ఒక క్షణం ఏమీ అర్హం కాలేదు అద్దరి వారందరికీ. “మొత్తం మీద మేమూ గోదావరి కద్దరి ఊళ్లు లేవని అంటున్నాం గదా! మేమూ వాస్తవంగానే అంటున్నాము, అన్నమాట చాసో మరోసారి నొక్కి చెప్పేరు. కృష్ణశాస్త్రి, నవ్వును పూర్తిచేసి “సోమయాజుల్లి విజయనగరం. గోదావరికి అద్దరినాడే' అన్నారు. అందరికీ విషయం- అర్ధమయింది. అదీ ' చాసో కొంళెతనం. ఆ తరహా చిన్నతనంనుండీ ఉంది. "ీ/శీ/ వుట్టిన ఐదేళ్లకు, గురజాడ ఇంకొక పదినెలలకు చనిపోతాడనగా 17-1-1915న చాగంటి సోమయాజులు. శ్రీశాకుళంలో జన్మించారు. ఆయన తండ్రి కొనుకొలను లక్ష్మీనారాయణ, తల్లి తులసమ్మ. వారు. ఆరు వేల నియోగులు. స్మార్తులు. 12, 18 సంవత్సరాల వయస్సు వరకూ శ్రీ/కొకుళంలో చదువుకున్నారు. 14వ ఏట 55306 విజయనగరం మునిసిపల్‌ 'పాస్కూల్లో చదివారు... విజయనగరం మహార్తాజావారి _ కళాశాలలో ఇంటర్మీడియట్‌ , ఆతర్వాత ది.ఏ మొదటి సంవత్సరం చదినేరు. ఆయన చదివేటప్పుడు యస్‌.యస్‌.ఎల్‌ సి, ఇంగ్రీషులో. రెండు "ఫేపర్లుండేవి. రెండవ పేపర్టో లేఖారచన ఒక ్రశ్నాంశం. లేభారచన గూర్చి. బోధిస్తూ మాస్టరుగారు- తాను వెనుకబడివున్న . _సబ్బక్టులో. బాగా చదువు. చెప్పించుకోవడానికి ట్యూషను మౌస్టారిని కుదుర్చుకోవాలని, అందుకు డబ్బు పంపమని అడుగుతూ తండ్రి కొక ఉత్తరం. రాయషున్నారు.. అలా చెప్పిన మౌస్టారు నాన్‌-డిబైల్ల బక్ట్సు బోధిస్తారు. చాసో తన్న తండ్రి నుద్దేశించి ఒక ఉత్తరం రాసేరు.. తన మౌస్తరు క్లాసులో చెపూన్న నాన్‌-డిస్టైట్లు " మెక్ట్సు బొత్తిగా బోధపడడం లేదని, అది సరిగా బోధపడాలంకే ఊళ్లో వున్న మహారాజా పొఠశాలలో వనిచేస్తూన్న మాస్టరు గారి దగ్గర ట్యూషను చెప్పించుకోవాలని,. అందుకవసరమైన డబ్బు పంపమని ఆ ఉత్తరం సారాంశం. మొస్తరు ఆ ఉత్తరం క్రాసులో చదివి “చూడండి వీడు ఎలాంటి ఉత్తరం రాసేడో' అని అందరికీ చెప్తే పిల్లలంతా నవ్వేరు, చాసో ఊరుకోకుండా 'అందులో నా తప్ప ఏీముందండి? పాఠం బోధవడలేదని, ట్యూషన్‌ పెట్టించు కోవడానికి డబ్బు పంవమని ఉత్తరం రాయమని మీరే చెప్పారు కదా! అన్నారు. అ నూస్టారు చాసోకే ఎక్కున మార్కులు వేసేరు. మహారాజా. కళాశాలలో కూడా ఇలాంటి సంఘటన ఒకటి జరిగింది. తెలుగులో వ్యాసాల వుస్తకం ఒకటి పాఠ్యాంశంగా ఉండేది. ఆ పుస్తకాన్ని విశ్వనాథ కవి రాజుగారు చెవ్లూ ఉండేవారు. ఆ వ్యాసాలలో ఒకటి కార్టైల్‌ వ్యాసానికి అనువాదం. అనువాదకుడు సమర్హుడు క్షాడు. అవకతనకగా అనువదించేడు. చాసో బి.ఏ లో 'స్పెషలు ఇంగ్లీషు విద్యార్థి. కొర్టైలు వ్రాసిన మూలవ్యాసం అక్కడ పాఠ్యాంశంగా ఉంది. 2

అందుచేత చాసో దానిని ముందే చదీవేరు. వేదిక మీదనుండి విశ్వనాథ కవిరాజు పాఠం చెప్తూ ఉంటే వెనక బెంచిలో కూర్చున్న చాసో అటూ ఇటూ వున్న విద్యార్దులకు ఆ అనువాదం ఎంతటి తప్పులతడకో వివరిస్తూ గుసగుస లాడుతున్నారు. అది చూసి విశ్వనాథ కవిరాజు గట్టిగా “ఒరేయ్‌ నువ్విక్కడ నన్ను పాఠం చెప్పమన్నావా? నువ్వు పాఠం చెప్తావా అని అడిగారు. చాసో లేచి నిలబడి 'మీరు చెప్పమంటే నేనే చెప్తాను అన్నారు. “అయితే చెప్ప” అన్నారు వారు. చాసో వేదిక నెక్కి పాఠం వెప్పేరు. కార్చైలు మూల వ్యాసంలో ఏం రాసేడో అనువాదకుడు దానినెలా ధ్వంసం చేసేడో. వినర్‌ంచి చెప్పి 'ఇందాక ఈ విషయమే మేము మాట్టాడుకుంటున్నారం్‌ అని వెష్మేరు. విశ్వనాథ _ కవిరాజు గారికి కోవం రాలేదు. తన చేతిలో ఉన్న వుస్తకాన్ని నేలమీద విసిరికొట్టి “కార్టైలు వుస్తకం నాకియ్యి. చదువుకుని సరిగా చెప్తాను! అన్నారు. ఇంటికి వెళ్లి మూలం చదువుకుని తరునాత క్రాసులో అనువాదంలోని దోషాలన్నీ వినరించి చెప్పారు. తన ఆస్తమిత్రుడైన ఆ అనువాదకుణ్ణి మందలిస్తూ లేఖ కూడా రాసేరు. చాసో తన జీవితాంతం ఇలా ఇతరులకు కోవం తెప్పించని కొంఘెతనాన్ని ప్రదర్శిస్తూ ఉండేవారు.

“విన్నతనంనుండి నేను చాలా నిజాయితీపరుణ్ణి' అని చాసో అంటూ వుండేవారు. అందుకే నిక్కచ్చిగా మాట్లాడేవారు. నిబ్బరంగా (ప్రనర్తించేనారు. ఆయన చిన్నతనంలో ఒక సంఘటన జరిగింది. ఇర్చుకోసం ఆయన చేతికి డబ్బిచ్చినవ్వు డల్లా ఆయన తిరిగి పూర్తిగా లెజ్ట అప్పచెప్పేవారు. అప్పు డాయనకు ఎనిమిదేళ్లు. ఒకనాడు లెజ్టలో ఒక పానలా తక్కువ వచ్చింది. అప్పట్లో పావలా విలువైనదే. అ నింద చాసో మీద వడింది. అపనింద మోసిన విచారంతో చాసో అన్నం తినడం మూనేసారు. ఎందరు (బ్రతిమలాడినా తినలేదు. కచేరీ నుండి తిరిగి వచ్చిన తండ్రి బ్రతిమలాడినా తినలేదు. అందరూ మళ్లీ మళ్లీ ఆలోచించి ఆలోచించి జ్ఞాపకం చేసుకోగా చేసుకోగా చివరకు ఆ పొవలాకు ఖర్చు కనిపించింది. చాసో తప్పిదం చెయ్యలేదని తేలింది. తల్లీ తండ్రి కూడా అన్నం తినడం మానుకుని బతి మాలగా బతివూలగ- చాసో కొన్ని షరతులమీద అన్నం తినడానికి ఒప్పుకున్నారు. ఆ వూట వండినవికాక్య వేరే వంకాయ ముక్కలు బాగా ఉప్పూకారం వేసి ఎర్రగా వేయించాలి. అన్నంలో రెండు అరటి వళ్లు వెయ్యాలి. అవ్పటికి రాత్రి పదిగంటలయింది.. క్షమూపణలు. చెప్పకుని- వాళ్లు ఛాసో చెప్పినబ్లే చేసారు. -

ఈ నిజాయితీ అన్నిట్లోను కనిపిస్తుంది. చాసో నిరీశ్వరవాది. ఆయనకు జన్మల మీద నమ్మకం లేదు. ఆయన సన్నిహిత మిత్రు లెందరో ,శ్రీశ్రీ,-నారాయణబాబుల్లో సహా ఆస్తికులని ఆయన చాలాసార్లు అంటూ వుండేవారు. వరలోకంమీద,. అపరకర్భలమీద నమ్మకం లేని చాసో తన కళ్ళను, కిడ్నీలను, వనికొచ్చే శరీరభాగాలను తన మరణానంతరం ఇతరులకు వినియోగపడాలని నిర్ణయించారు. ఆయన పెంపకంలో అయ్యలాగే పెరిగిన పిల్లలు ఆ నిర్ణయాన్ని అక్షరాలా అమలు జరిపేరు. ఇదొకరకమైన నిజాయితీ, కాని చాసోలో ఇంకాకరకమైన. నిజాయితీ కూడా ఉంది. ఆయన దత్తుడు, చాసో పెత్తర్లి చాగంటి తులసమ్మగారు. ఆమెకు సంతానం లేదు. భర్త మరణించేడు. అయన మంచి ఆస్తిపరుడు. తన విల్లులో తులసమ్మగారికి దత్తత చేసుకునే అధికారాన్ని కల్పించేడు. అవిడది విజయనగరం, అవిడ (శ్రీకాకుళం వచ్చి తన సవితి వెళ్లెలి కొడుకుని పెంచుకుంటానంది.

3

చెళ్లలి పేరు కూడా తులసమ్మే. ఆమెకు ముగ్గురు కొడుకులు. అందులో చాసో పెద్ద. సాధారణంగా పెద్ద కొడుకుని దత్రత ఇవ్వరు. అయినొ అక్క. బలనంతం మీద ఆవిడ మాట కాదనలేక చాసోను దత్తత - ఇన్చేరు. అప్పటినుండి చాసో తన 'పెత్తల్లినే అసలు తల్లిగా (ప్రేమించాడు. ఆవిడా అంతే. చాసోని అపారంగా (డ్రేమించింది. చాసో ఎంతంటే ఆంత. పే మాట అంట్‌ అదే చేసేది. చాగంటి వారు లింగధారులు. అరాధ్య శైవులు. ఉత్తరశ్రియలు జరపడం కోసం, తద్దినాలు పెట్టుడం కోసం, ఆస్తిని కాపాడడం కోసం దత్తత - చేసుకుంటారు... ఇందులో ఒకదాని తర్వాత ఒకటి ప్రధానమైంది. చాసోకి చివరిదాకా ఒక. పెద్ద ఇల్లు, రొబ్బంతోపాటు - ముష్పెఎకరాలదాకా పొలం కూడా ఉంది. అంత -స్టితిని కల్పించిన పెంవుడు తల్లి తండ్రుల అభీష్ట్రాని కనుగుణంగా చాసో అనే నిరీశ్వరవాది. యజ్లోపవీతానికి లింగకాయ ' కట్టుకుని మరీ తద్దినాలు 'పెఘ్టేవారు. అటు జనక "తల్లి తంద్ధుల బాగోగులన్నీ "చూసి, అక్క చెల్లెళ్ల కథాకార్యాలన్నీ జరిపించేరు. తన తల్లిపేరుతో అయన 'తులసీ (ప్రెస్‌' పదేళ్లపాటు. నడపేరు. అక్కడా అంతే, వ్యాపారసరళిని అనుసరించలేదు. ఆయన (వెస్సులో పని చేసే కార్మికులకు ఊళ్లోని ఇతర (ప్రెస్సు లలోని కార్మికుల కంటె 15% ఎక్కువ జీతం ఇచ్చేవారు. చాసోకు దురభ్యాసాలు లేవు. ఆయన బంధువులు, స్నేహితులూ చాలా మంది "బాగా మద్యం సేవించేవారు. "అ "సమయమంతా. వారితోనే గడపినా చాసో ఎన్నడూ మద్యం ముట్టులేదు.” - 'మడికట్టుకున్న మహావురుషుడు కాకపోయినా. వేశ్యాసంపర్కాన్ని ఆయన తీర్ధంగా వ్యతిరేకించేవారు. అబద్ధమాడకుండా: ఉండడం తన పిల్లలకు చిన్నప్పటి నుండి (వ్రత్యేకపాఠంగా 'వేర్చేరు.. చుట్ట కాల్చడ మొక్కటే అయన ' కున్న వ్యసనం. ఆయన తల్లి. వేవు వారంతా చుట్టప్రియులు, పొగాకుకు'' గారి తగలకుండా, పదును పోకుండా వొళ్లు -పంచపాొత్రలాంటి'. దానిలో దాచుకొని భోజనం చేయగానే చుట్టులు చుట్టుకుని కాలుస్తూ ఉండేవారు. బంధుమిత్రులను. చుట్టలతో.. సత్కరించడం వారికి పరిపాటి. చోసోకు చుట్ట అలా అలవాటయింది. అక్కడా - నిజాయితీనే పాటించాడు. పొగాకును చుట్టరూపంలో త ఇంకో రూపంలో. వాడలేదు. ఆరంభించిన దగ్గర నుండి. శ్వాసాగే దాకా వదలి. పెట్టదు. చుబ్బ నిమ్నవర్గాల. చుట్టం కదా! మజ్జిగ అన్నంలో తప్పని సరిగా. అరటిపండు ' నంచుకునే అలవాటున్న చాసోకి ఉన్నికూరలూ ఇష్ట్రమే' - అయినా కాకరకాయలంటే మహా ఇష్టం. (ప్రతిరోజూ తానే బొంకుల దిబ్బకుపోయి ఇష్టమైన కూరలు ఎంచుకుని తెచ్చుకోవడం చాసోకు అలవాటు, ఒక్క కాకరకాయే కాదు, 'చేపగింటిలు చేయించి గుండచేసి " ఉప్పూకారం మిలాయించి రెండు. గరికెల వేడి నెయ్యితో కలుపుకుని తినడం ఆయనకు ఇష్టం. తునకలు తునకలుగా విరిగిపడే ఆయన నొక్కుల నవ్వుల్లోను, ఛళ్ళుమని చరిచినట్టూ- 'ఫెళ్ళుమని విరిగినట్టు టీ స్‌ు మంద్రస్థాయి. బిగించి అప్పుడవ్వుడు ఆయన వదలిపెస్టే వ్యంగ్యమైన విసురుల్లోనూ కసరు._ నిండిన కమ్మదనం. పుష్కలంగా వండడానికి అదే కారణమనుకుంటాను. కన్యాశుల్కం నాటకం 'పుట్టిన విజయనగరం గాలి సోకకముందే, పదమూడవ యేటనే, చాసోకి వివాహం జరిగింది. ఆ రోజుల్లో వీళ్లూ వాళ్లూ అనే తేడా లేకుండా అందరూ అడపిల్ల 'పెద్దపిల్ల కాకుండానే పెళ్లి చేసేవారు... దాదాపుగా అన్నీ దగ్గర సంబంధాలే చేసేవారు. చాసోకి కూడా దగ్గర సంబంధమే. చేసేరు. అలాగని మేనరికం కాదు. చాసో భార్య పేరు అన్నపూర్ణ అమె చాసో జనక టీ

తల్లికి మేనమామ కూతురు. చాసో పదిహేడు సంవత్సరాల వారుగా ఉన్నప్పుడామె కొప్పురానికి వచ్చేరు. పద్దెనిమిదో ఏటనే చాసో తండ్రి అయ్యారు. ఇద్దరు మగపిల్లలు, ఇద్ద రాడపిల్లలు చాసో జీవితాంతం వరకు ఉన్నారు. మగపిల్లలలో పెద్దవారు బాపిరాజు. ఆయనకు. రచనా వ్యాసంగం లేదు. ప్రస్తుతం ఉద్యోగ విరమణ చేసి విశ్రాంత జీవితం గడుపుతున్నారు. రెండన కునూరుడు చాగంటి శంకర్‌. కథకుడిగా పేరు పొందారు. శంకర్‌ కథలు చాసోకి "నచ్చేవి. ఆయన చాసో మరణానంతరం “చాసో స్పూర్తి. ట్రస్ట్‌ వ్యవస్థాపక సభ్యులలో ఒకరు. తిరువతిలో మ్యునిసిపల్‌ కమీషనరుగా పనిచేస్తూ, చాసో మరణించిన కొడ్డికాలానికే ఆయన దురదృష్టవశాత్తూ దుర్మరణం పొలయ్యారు. ఆడపిల్లలు డా. చాగంటి తులస్కీ డా. చాగంటి కృష్ణకుమారి. ఉన్నత విద్యానంతులు. ఒకరు హిందీలోను, ఒకరు రసాయనశా,స్తంలోను రీడర్లు. డా. తులసి సియోల్‌లో ప్రాఫెసరుగా కూడా పనిచేసేరు. ఆవిడ స్వతంత్రంగా కథలు, నవలికలు రాసి పేరు ప్రఖ్యాతులు సంపాదించేరు. అనేకమైన అనువాదాలు వేసేరు. ఆవిడ అనువాదాలలో రాహల్‌ సాంకృత్యాయన్‌ *వోల్లానుండి గంగాతీరం' సళ్చీ రౌత్రాయ్‌ కథలు చెప్పుకోదగ్గవి. డా కృష్ణకుమారి సైన్సు వ్యాసాలు వ్రాసి ప్రసిద్ధులయ్యారు. బాల్యవివావొం చేసుకున్నా, దగ్గరసంబంధం బసుకున్నా. నాటివళ్ల్‌ సాధారణంగా టీండే నష్ట్రాలనుగానిి ఇబ్బందులనుగాని చాసో ఎన్వుడదూ అనుభవించలేదు. తన పిల్లలను మంచి (క్రమశిక్షణలో పెంచేరు:. అవుపాలతో పెంచేరు.. నిత్యం పెరుగు అన్నం, వెన్నకాచిన నెయ్యితో పెంచేరు. తన పిల్లలను కన్నతల్లిగా చాసో ఎంతో... గౌరవించినా, పిల్లర్ని మాత్రం తల్లిచాటు బిడ్డలుగా పెంచలేదు. తాను తండ్రేకాక గురువుగా. కూడా వాళ్లపట్ల తన బాధ్యతను నిర్వర్తించేరు. ఆడపిల్లలకు జంకుగొంకు లేకుండా ఛేదికలె మాట్టాడడం నేర్చేరు. గురజాడ, తీంతీ/ నారాయణబాబు నంటివారి మ కంఠస్త్రంచేయించి వారిచేత పాడించేవారు, శ్యాస్త్రీయదృక్పథం అలవడేలా చేసేరు. ఆయన చనిపోయిన కుమాత్తి కూడా పట్టుభద్రురాలే. పిల్లల్ని తన ఆశయాల కనుగుణంగా 'పెంచుకున్నాడాయన. . “అదినుంచీ నేను లిరిక్‌ కవిని. ఇంగీషులో లిరిక్‌ కవిని అంటూ చాసో చెప్పీన సందర్భం ఉంది. చాసోకి మొదటి సాహిత్యబంధువు రోణంకి అప్పలస్వామి. పొట్టిగా రోణంకి అప్పలస్వామి, పొడవుగా చాసో సాహిత్యవీథులలో చాలా దూరం చాలాకాలం జంటగా తిరిగారు. ఆ స్నేహం రోణంకి మరణించినదాకా ప్రగాఢంగా ఉండేది. ఆయన మరణానంతరం కూడా చాసో 2].1994న మద్రాసులో తాను మరణించే వరకు ఆ స్నేహస్మృతులను నెమరువేసుకుంటూనే ఉండేవారు. రోణంకి అంట చాసోకు కేవలం 'స్నేహభావమేకాదు; గౌరవభానం కూడా, రోణంకి మహారాజా కళాశాలలో చదువుకుంటూన్న రోజులలో ఆయన కొచ్చిన ఇంగ్రీషు ఆయనకు పాఠం చెప్పేవారిలో కొందరికి వచ్చేదికాదు అంటూ ఉండేవారు చాసో, రోణంకి (శ్రీకాకుళం జిల్లా 'క్కలి సమీపంలోని ఇజ్జనరం అనే (గ్రామంలో వుట్టి చదవడం కోసం విజయనగరం వచ్చారు. చాసో బి.ఏ. మొదటి సంవత్సరం చదువుతూ, చదువు మానేసేరు. రోణంకి బి.ఏ. పూర్తిచేసి బనారస్‌ హిందూ విశ్వవిద్యాలయంలో ఎం.ఏ. ఇంగ్లీషులో మూడవ (శ్రేణిలో పాసయ్యారు. థర్జుక్సాసులో పొసనడంనల్ల ముందు ఆయనకు కాలేజీలో వ్‌

ఉద్యోగం. రాలేదు. ఆయన కులంలో పెద్ద ఒకరు ఉద్యోగ విషయంలో సహాయం _... వేస్తానని. తిప్పితిప్పి ఏ సహాయము చెయ్యలేదని అంటూ ఉండేవారు. విజయనగరం వచ్చి ఉద్యోగం వచ్చేదాకా చాసో ఇంటచ్ళో 2 సంవత్సరాల కాలం ఉండిపోయారు. చాసో మేడమీద గదిలో మకాం. చాసో ఇంట్జోనే భోజనం. డాక్టర్‌ ఏచూరి వెంకటరానముయ్యగారు. అనే ఫిజిక్సు (ప్రొఫెసరు అరోరా బోరియాలిస్‌ మీద పరిశోధన గ్రంథం రాస్తూ రోణంకిని నెలకు రు.200/- జీతంమీద తనకు సహాయకునిగా వేసుకున్నారు. రోణంకికి అప్పటికే ఫ్రెంచి, జర్మన్‌. భాషలు వచ్చును. అందుకు ఆయన సపోయం అవసరమయింది. విషయం పరిశోధకుడిది, భాష రోణంకి అప్టలస్వామిదిగా ఆ వరిశోధన [గ్రంథం రూపొందింది. విజయనగరం డవేజర్‌ మహారాణీగారు ఆ పరిశోధన ఖర్చంతా భరించారు. వెంకటరామయ్యగారు మరణిస్తూ డవేజర్‌ మహారాణిగారిని తన చివరికోరికగా అప్పలస్వామిగార్ని మహారాజు కళాశాలలో ఉపన్యాసకునిగా నియమించమని కోరారు. అప్పడు కోటంతా గవర్నమెంట్‌ అధీనంలో ఉండడంచేత మహారాణిగారికి ఉద్యోగనియామకాధికారం లేకుండాపోయింది. అయినా అవిడ కోరికమీద అప్పటి ఎస్టేట్‌ కలెక్టరు - అవసరాల జగన్నాథరావు పంతులుగారు రోణంకిని బ్రాంచికాలేజీలో జాగ్రఫీ మేస్టరుగా నియోగించేరు. ఆ తర్వాత కాలేజీలో ట్యూటరుగా. వేసేరు. ఆ తర్వాత ఉవన్యాసకుడై. ఆంగ్లశాఖకు అధివతి అయ్యారు. రోణంకి (ఫెంచి, జర్మన్కు స్పేనిష్‌ రష్యన్‌ వంటి భాషలను బాగా అధ్యయనం చేసేరు. ఈరకంగా ఆయన జీవితంలో బాల్యం, వృద్దాప్యం తప్ప మిగిలిన విలువైన కాలమంతా విజయనగరంలోనే గడలింది. చాసో దత్తుడైన దగ్గరనుండి చనిపోయేముందు కొద్దనెలలవరకు విజయనగరంలో నే ఉన్నారు. అందుచేత చాసో, రోణంకి మైత్రీబంధం చిరకాలం కొనసాగింది. వీళ్ళిద్దరూ "స్నేహితులు కావడానికి కవిత్వమే మూలం. -. చాసో బాల్యం నుండి కవిత్వం మీద మనసున్నవాడు. ఆయన మనసు తెలిసిన తెలుగు మేస్టారు, శ్రీ/కాకుళంలో మూడవఫారం చదువుతున్న రోజులలో, పద్యాలు రాయమని, చెప్పుతానన్నారు. ఆయన వెనక కొన్నాళ్లు తిరిగి “ఆదిమధ్యోవని స్లేషు భజసాగారవంయాన్లి యరతాయాన్తి లాఘవమ్‌. మనౌతుగురులాఘనమ్‌' అన్న శ్లోకాన్ని నేర్చుకున్నారు. దాంతో మభజసనయరత అనే గణాలను విభజించడం, గుర్తించడం తెలిపింది. కాని రెండేసి అక్షరాలు, ఒక్కాక్క అక్షరం ఇంకా పద్యాల్లో మిగిలిపోతూ ఉండేవి, కిందా మీదాపడి ఆ. వైనం కూడా కనుక్కున్నారు. యతంటే ఏమిటో, ప్రాసంచే ఏమిటో తెలిసింది. అక్కడికి మామూలు ఛందోమర్మాలు తెలిసిన. ఇంక వద్యం ఎలా రాయాలి? ఏదో ఒక భావాన్ని పట్టుకుని దానిని భర న "భ్‌ భర వ లోనో లేకపోతే ఇంకో ఇంకో చట్రంలోనో ఇమిడే అక్షరాలలో బిగించాలి. అందుకు భాషాజ్ఞానం బాగా ఉండాలి అని ఆ మాస్టారు చెప్పారు. భాషాజ్ఞానం అంఖఘు ఆషామాషీకాదు కదా! అందుచేత వద్యం రాయడం తన వల్ల కాదు అని అనుకున్నారు. 'పెద్దయాక, ఆ నూస్టరుకే పద్యం రాయడం అంటే. ఏమిటో తెలీదని తెలుసుకున్నారు. చాసో ఇంటర్మీడియట్‌ చదివే రోజుల్లో ఆయన తోడి విద్యార్దులలో నలుగు రైదుగురు కవిత్వం రాస్తూ ఉండేవారు. అందులో తెలుగులో చకోరసందేశం, సింహబలి, కర్ణభారతము వంటి ప్రొఢగ్రంథాలను రాసి లబ్దప్రతిష్ణుడైవ మోటూరి వెంకటరావు 6

ప్రసిద్దులు.. ఇంగ్లీషులో ఇంటరులో అప్పుడు రెటరిక్కు (౧60% అని ఒక కాసు ఉండేది. అందులో ప్రాసడీ (2౯0306) చెప్పేవారు. వాక్యాలు, 'పేరాగ్రావులు, పద్యాలు ఎలా రాయాలో ఇంగ్లీషులో ఛందస్సు ఎలాగుంటుందో చెబుతూ . ఉండేటప్పటికి ఈ తెలుగులో తంటాలువడడం ఎందుకు-ఇంగ్రీషుని పట్టుకుని అదులో వద్యాలు లాగించేద్దాం అని బుడ్డి పుట్టింది. వెంటనే తనంతతానే ఇంగ్లీషులో మీటరూ, ఛందస్సూ వగైరా చదవడం ఆరంభించేరు. అప్పటికే చాసోకి “నోటికి నచ్చిందే వద్యం' అన్న అభిప్రాయం ఉండేది. పాల్‌గౌన్‌ గోల్లన్‌ ట్రజరీలో మూడునంతుల వద్యాలు ఆయన నోటికి వచ్చేవి. ఇంగ్లీషులో ప్రధానమైన నాలుగు రకాల. గణాలు, అంత్యనియమాలు, రైమ్‌ వగైరా సరుకంతా సిద్దం చేసుకున్నారు. ఇంకేంా ఇంగ్రీషులో పద్యాలు తయారయేవి. ఛందస్సు

• ప్రాస - అంత్యనియమం వగైరా అన్నీ మొదటినుండీ చినరిదాకా సరిపోయేవి, కాని చాసో కొంచెం చదువుకుని ఉండడంచేత “113 106 ౯0306 21006 121 22863 14 2 ౦6౫” అన్న వాక్యం ఆయన చెవిలో కందిరీగలా మోగుతూ ఉండేది. అందుచేత చాసోకి తన పద్యాలు వద్యాలు కావనిపించేవి. మంచివద్యం రాయాలనే మథనం మాత్రం ఆగలేదు.

చాసోకి సుంకర మళ్లికార్డునస్వామి అని ఇంకో కవి మి(ర్రుడుండేవారు. ఆయన మోటూరి 'వెంకటరావులా ప్రాఢకవిత్వంకాక భావకవుల పంథాలో గీతపద్యాలు, ద్వివదలు వగైరా రాస్తూ ఉండేవారు. చాసో దానికి సింగిల్‌ వన్నాకవిత్వమని పేరుపెట్టారు. కవిత్వం యావ వదలని చాసో ఎప్పుడూ మళ్లికార్డునస్వామి లాడ్డిలోనే గడువుతూ వుండేవారు. అదే లాడ్జిలో, పక్కగదిలో రోణంకి అప్పలస్వామి ఉండేవారు. ఆయన అప్పటికే ఇంగ్లీషులో మీధావి అని పేరు తెచ్చుకున్నారు. ఇంగ్లీషు పద్యంలో ఊనిక (566౫) ఎక్కడుండాలి, ఎలాగుండాలి అన్నది ఆయనకు తెలిసినంతగా చాసోకి తెలియదు. భాషాజ్ఞానం లేకపోవడమే అందుకు కారణమని చాసోకు ఆకళింప్పు కలిగింది. అందుచేత ఇంగ్లీషు వద్యం రాయడంలో తాను వెనుకబడినట్టు తెలిసింది. అవ్చటికే రోణంకి ఇంగ్లీషు పద్యాలు రాసి హడావుడి చేస్తూ ఉంటే మళ్లికార్డునస్వామి ఊరుకోకుండా 'ఈపాటి పద్యాలు మా సోమయాజులు కూడా. రాస్తాడు అన్నాడు. రోణంకి “ఇంగ్లీషులో పద్యాలు రాయడమేంటి? ఇక్కడెవరూ ఆపొటివాళ్లు లేరు. మన లెక్టరర్లకే పద్యం రాయడం రాదు" అని ఎదురుతిరిగేరు. అలా మల్లగుల్లాలు వడి చివరకు రోణంకిా-చాసో మిత్రులయ్యారు. ఇంగ్లీషు వద్యం వాళ్లిద్దరినీ కలిపింది.

అప్పటినుండి చాసో మకాము రోణంకి గదికి మారింది. చదువు మీద శ్రద్ద తగి కవిత్వం మీద వ్యామోహం పెరిగింది. కనిపించిన మంచి ఇంగ్రీషు వద్యమల్లా కంఠస్త్రంచేసి రాత్రనక, పగలనక, ఆకలనక, దాహమనక రోణంకి గదిలో చేరి గొంతెత్తి పాడుకుంటూ ఉండడమొక్క టీ వ్యాసంగంగా మారింది. ఆ ఆవేశంలో ఇద్దరూ అహమహమికతో ఇంగ్రీషుపద్యాలు రాసేవారు... ఆయన పద్యంలో కవిత్వం లేదని ఈయనకు, ఈయన పద్యంలో కవిత్వం లేదని ఆయనకూ అనిపిస్తూ ఉండేది. అయినా ఒకరికి తెలియకుండా _ ఒకరు ఇల్లస్ట్రేటెడ్‌ వీక్లీ నుండి లండన్‌ మేగజైన్‌ దాకా వద్యాలు పంపిస్తూ ఉండేవారు. అవికూడా అంతగుట్టుగానే తిరిగివచ్చివడేవి, ఆఖరికి వీళ్లిద్దరి కవితాగానం చూసి కృష్ణావిలాస్‌ లాడ్జిలోని _విద్యార్దులంతా విసుగెత్తిపోయారు.

నః

ఒకనాడు రాబర్ట్‌బర్న్స్‌ పద్యాలు తెచ్చి రోణంకి-చాసో తారస్థాయిలో వాటిని అలపిస్తూ లాడ్డినంతటిని అతలాకుతలం చేసేరు. రోణంకికి వద్యం చదవడం బాగా వచ్చును. మంచిపద్యం కనబడగానే వెరరైక్కిపోయి. చిందులు తొక్కుతూ పాడడానికి లంకించుకుంటారు. ఇంచుమించుగా అదొక కవిత్వకలాపమనాలి. చాసో కూడా ఇంతో అంతో అప్పుడా తోవలోనే ఉన్నారు. ఇదంతా చూసి అంతవరకూ మంచి "స్నేహితుడుగా ఉన్న మల్లికార్టునస్వామికి బాగా కోపం వచ్చింది. ఆయన క్రమశిక్షణతో పరిక్ష కోసం చదువుకునే. విద్యార్హి. వీళ్ల ఆగడాన్ని భరించలేకపోయాడు. సరాసరి చాసో ఇంటికి వెళ్లి “మీ వాడు... చదువూ సంధ్యా కట్టి పెట్టి ఇరవైనాలు గ్గంటలూ రోణంకితో కలిసి. పనికిమాలిన వద్యాలు చదువుకుంటూ పొడైపోతున్నాడు అని ఫిర్యాదు చేసేరు. తల్లి వీవాట్లుపెట్తినా చాసో అంతగా పట్టించుకోలేదు.

య | న!

అ రోజుల్లో కాలేజీ మేగజైన్‌ లో రచనలు పడితే గొప్పగా ఉండేది. మేగజైన్‌ కి పద్యాలు రాసి ఇమ్మని ఇద్దర్నీ అడిగేరు. చాసో ఇవ్వలేదు. తాను రాసింది కవిత్వం కాదని; ఇెత్త అని, ఆ కారణంగా ఇవ్వనని అన్నారు. రోణంకి పోతన మీద ఒక సానెట్‌ రాసి ఇస్తే అది మేగజైన్‌లో అచ్చయింది. చాసో పద్యం ఒకటి ఇంకొకమిత్రుడు ఆయన అనుమతితో అయన దగ్గర తీసుకుని తనపేరుతో మాగదైన్‌కి ఇచ్చాడు. అది మేగడైన్‌లో ఆయన - పేరుతో అచ్చయింది. కాని చూసినవారంతా అది చాసో పద్యమే అని చేరికగా తెలుసుకున్నారట. అలాగే ఇంకొకమిదత్రుడు చాసో ఇంగ్లీషులో రాసిన వ్యాసాన్ని మేగజైన్‌ కిస్తే అది కూడా ఆ మిత్రుని పేరుతోనే అచ్చయింది. చదివినవాళ్లు దానిని కూడా చాసో రచనగానే గుర్తించారట., తనకు బాగా నచ్చితేగాని ప్రచురించకపోవడం అనే లక్షణం చాసోలో చివరిదాకా ఉండేది. అందుకే ఆయన ప్రచురించిన కథలకంళు 'వ్రచురించకుండా. చింపిపారేసిన కథల సంఖ్య ఎక్కువ. మేగజైన్‌ లో. ప్రచురింపబడిన తర్వాత కూడా చాసో అవి నికరమైన రచనలని అంగీకరించలేదు.

.. "ఆయన దృష్టిలో ప్రపంచఖ్యాతి చెందిన. ప్రామాణిక రచయితలుండేవా రెప్పుడూ. ఆ ప్రమాణాలను కొలబద్దలుగా చేసుకుని చాసో తన రచనలను సైతం తొనే నిర్మొహమాటంగా తిరస్కరించేవారు. ఏదో పోనీలెద్దూ' అన్నమాట ఆయన నోటివెంట ఎప్పుడూ వచ్చేదికాదు. రోణంకి కవిత్వం కూడా ఆయన విమర్శకు ఆగలేదు. రోణంకి తిరిగి విజయనగరం వచ్చిన తరువాత 50083 & ఫైూగేయ అనే తన కవితాసంవుటిని అచ్చువేసేరు. దానికి మంచి 'పేరూద్రతిష్టా వస్తాయని ఆశించేరు. కాని ఆ గ్రంథానికి ఆవాపానాలేదు విసర్దనాలేదు. ఛందస్సు, భాష వగైరా కవితాసామాగ్రి అంతా ఉన్నా అందులో కవిత్వపులోతులు లేవని చాసో అభిప్రాయం. ఈ గొడవంతా ముగసేటప్పటికి కుందూరర్తి ఈశ్వరదత్తు, కోలవెన్ను రామకోటేశ్వరరావు అనే ఇంగ్రీషు పత్రికాసంపాదకులైన, తెలుగు పెద్దలతో తమ పద్యాలు వెయ్యనందుకు పెట్టుకున్న _ గిల్లికజ్డాలే మిగిలాయి. చాసోలో. ఇంగ్లీషులో కవిత్వం రాయాలనే కోరిక మాత్రం ఇంకిపోయింది. తనకు ఇంగ్లీషు నుడికారం తెలియదని, పద్యంలో ఉండే ఊనిక ($16533) తెలియదని, తెలుగులో (గ్రాంథికభాషను కొట్టిపారేస్తూ ఇంగ్లీషులో కేనలం వుస్తకాలు చదివిన జ్ఞానంతో పద్యాలు రాయడం _ అపచారమని, కృతకపద్ధతి అని ఆయనకు తోచింది. అంతేాతాను రాసిన 8

ఇంగ్లీషు పద్యాలనన్నింటినీ, ఈపొటి ఆపాటి మంచివని తోచినవి కూడా-ఒక్కటీ మిగలకుండా అన్నీ చింపిపారేసారు.

చాసో మీద విజయనగరం మహారాజా కళాశాల గ్రంథాలయం వ్రభావం చాలా ఉంది. ఆ (గ్రంథాలయానికి అప్పట్లో ఇంగ్లాండులో వెలువడే సాహిత్యసంబంధమైన వ(త్రికలన్నింటినీ చందాకట్టి తెప్పించేవారు. ఆ పత్రికలన్నింటికీ ఇద్దరే పాఠకులు. ఒకరు చాసో. ఇంకొకరు రోణంకి. కొన్నాళ్లు పోయేక ,శ్స/రంగం (శ్రీనివాసరావు అనే మూడో పాఠకుడు ఆ పత్రికలు చదవడం కోసమే విశాఖపట్టణం నుండి వనిగట్టుకుని వచ్చేవాడు. 'రెండురోజులుండి ఆఅ పత్రికలన్నీ చదివి వెళ్తూ ఉండేవాడు. విజయనగరంలోనే ఉన్న 'శీ/రంగం నారాయణబాబు ఆ పత్రికలకు నాలుగో పాఠకుడు. +

ఈ నలుగురికీ సమవయస్కులైన కవులు ఇంగ్లాండులో కవిత్వం రాసేవారు. వారి కవితలు, కవితలమీద విమర్శలు ఆ వ(త్రికల్లో అచ్చయ్యేవి. 1265 110620 5000111610 ప్రతీవారం వచ్చేది. 14జయి్యి' అవే మాసవత్రిక వచ్చేది. 1న. 211014 సంపాదకత్వంలో 011410 వచ్చేది. గ్రంథవిమర్శలతో కూడిన కె001%1 "అనే వత్రిక వచ్తేది. అది పక్షపత్రిక. “ెరగలగ” . అనే సాహిత్యవిమర్శపత్రిక వచ్చేది. ఇవన్నీ వామషక్షరచయితల _ పత్రికలు. ఇతర 'వక్షానికి చెందిన 54గ0063 కెలగలా, బూర్జువాల వత్రిక 56296, హాస్యరచనలతో 0౧0% - ఇలా ఇంకెన్నో పత్రికలు వచ్చేవి. ఇవన్నీ చదివి చాసో, రోణంకి వామవక్షం వేపు మొగ్గేరు. 1/1. 0౪64ల), 5120161 3060646 వంటి రచయితల మూలగ్రంథాలు అప్పట్లో చదవకపోయినా, పత్రికల్లో వచ్చేరచనలు, వాటిమీద విమర్శలూ చదివేవారు. వాళ్ల ఆలోచనలన్నింటినీ తెలుసుకునేవారు. చాసోకి మొదటినుండీ భావకవిత్వమం'కే రోత. అవి భావకవిత్వపు వెల్లువ దేశాన్ని ముంచెత్తుతూన్న రోజులు, శ్రీశ; నారాయణబాబులు కూడా అప్పటికి భావకవులే. కృష్ణశాస్త్రి ఉపన్యాసాలు ఆంధ్రదేశం మీద సమ్మోహాన్నా,స్రుల్టా వనిచేసేవి. కాని చొసో ఆ మోహంలో పడలేదు. మొదటినుండీ ఆ కవిత్వానికి సమకాఠీన సాంఘిక జీవనానికి వీసం వాసికూడా సంబంధం లేదని చాసో దానిని తెగనాడేవారు.. ఆయన ఎన్నడూ ఒక్క (ప్రేమగీతం కూడా రాయలేదు. (ప్రేమ ఇతివృత్తంగా కథ రాయలేదు. సాధారణ జీవితంలో ఉండే శృంగారం, కొమం, (డ్రేవు, అనుబంధం అత్యంత సహజరీతిలో చిత్రించడమే. ఆయన అభిమతం. మొదటినుండి ఆయనలో నిరీశ్వరవాదం మేలుకుంది. అందుచేత భావకవుల మార్మికవాదం, భృక్తిరచనలు కూడా ఆయన నెప్పుడూ ఆకర్షించలేదు.. మనసుని వంచించుకోవడం ఆయనకు మొదటినుండీ అలవాటు లేదు.. అందుకే ఆయనకు నిరీశ్వరవాదాన్ని వదులుకోమని ఇంట్లోవాళ్లు ఎంతచెప్పినా ఆయన వినేవారు కాదు. అ వయసుకు తగినరీతిలో తన "పెద్దలందరితో వీదోవిధంగా వాదించి తన తోవ తాను పదిలం చేసుకున్నారు. ఆ సందర్భంలో "ఆయన గురజాడకు అనుయాయిగా నూరేరు. “గురుజాడ అప్పారావుగారి వద్యాలు మేం చదివిన దానికిన్నీ దేశంలో శ్వరోజుదొకా చదువుతున్న వాళ్లకిన్నీ చాలా వ్యత్యాసం ఉంది. ఆయన ఎందులోంచి ,ఆ గీతాలు రాసాడో, ఏవిధంగా నాటకం రాసాడో అది మౌకు తెలిసినట్టు ప్రస్తుతక్సాలవు నిమర్శకులకు తెలియదేమోనని నా

ప్ర

భావం" అని అంటూవుండేవారాయన. గురజాడను చారిత్రకదృకృథంతో అధ్యయనం చేయాలన్నది ఆయన మతం, భావన కవిత్వాన్ని విమర్శించేవారికి "సైతం ఈ చారిత్రక దృకృథం అవసరమనేవారాయన. భావకవిత్వం పక్కాపలాయనవాద కవిత్వమని, దానివలన కొంచెమైనా .ప్రయోజనం . లేదని. ఆయన విశ్వసించేరు. కవిత్వానికీ అందంకంటు ప్రయోజనం ముఖ్యమంటారు చాసో. భావకవుల దేశభక్తికవిత్సం, వ్యక్తిగత స్వేచ్చావాదం ఏదో ప్రవాహంలో కాట్టుకొచ్చినవే కాని అందులో యథార్హమైన స్వేచ్భావాదం లేదన్నారు. అమరిన శృంగారతత్త్వంలో, భాషలో, ఛందస్సులో వాళ్లకింకా నేలంటుతనం వదలలేదని చాసో అభిప్రాయం. తాను అనుసరించదలచిన గురజాడ మార్షానికది పూర్తిగా భిన్నమైన మౌర్గం, ఆ మార్గం అయనకు అమోదయోగ్యం కాలేదు కాని, చిత్రమేమిటంటే విజయనగరంలోని ఒక భావకవి తన _ ఆకారవికారాలతో ఆయనను ఆకట్టుకున్నాడు. ఆయనే శ్రీరంగం నారాయణబాబు.

_ నారాయణబాబు మొదట్లో ఆయనకు జాంబవంతుడిలా భయంకరంగా కనిపించేవాడు. ఆయన. . నొక్కునొక్కులజుత్తు ఒక ఆకర్షణ. ఆయనను కఠియాలని, మాట్టాడాలని అనిపిస్తూ వుండేది. ఆయన చాసోకంటె ఏడేళ్లు పెద్దవాడు, పలకరించడానికి ఆ "పెద్దరికం అద్దు నిలిచేది. నారాయణబాబు, చొప్పల్లి సూర్యనారాయణ భాగవతారు సన్నిహితమిత్రులు. ఆ చొప్పల్లి చాసో కుటుంబానికి బాగా తెలిసినవారు. ఆయన ద్వారా చాసోకి నారాయణబాబుతో పరిచయ మేర్చడింది. అది తరువాత [ప్రగాఢస్నేహంగొ మారింది. _ నారాయణబాబు చాసోకి విశాఖపట్టుణం కవులను పరిచయం చేసేరు. అందులో. ముఖ్యుడు (శ్రీశ్రీ. అప్పటికాయనా భావకవే. ఛశ్రీ్యశీ, కూడా తరువాత తరువాత చాసోకి చాలా అప్తమిత్రుడయ్యారు,. శ్రీ,శీ,-నారాయణబాబులిద్దరూ అప్పటికి కృష్ణశాస్త్రి, భక్తులు ఆయన రాసీన కొత్తపద్యం కనిపించినరోజున వాళ్లిద్దరికీ పండగ అయ్యేది. ఆ .వద్యం కనిపించినరోజే కంఠస్థం. చేసి. అదేపనిగా పాడుకుంటూ అదొక _ గొప్పసన్నివేశంగా పరవశించిపోయేవారు. వారు. వాళ్లిద్దరూ ప్రాణమిత్రులైనా “అప్పటికి వాళ్లు రాస్తూన్న కవిత్వాన్నిమాత్రం చాసో ఏవగించుకునేవారు. అయితే 'శ్రీశ్ర-నారాయణబాబుల భావకవిత్వవు "పిచ్చి హఠాత్తుగా మాయమయిపోయింది. అందుకు అటు _ రష్యావిష్ణవం, ఇటు విజయనగరం మహారాజా కళాశాల గ్రంథాలయంలోని పత్రికలు రెండూ ముఖ్యకారణాలని చాసో అంటారు. నెహ్రూ సోషలిస్టు భావాలు కూడా వారిని బాట మళ్లించడంలో ప్రముఖపాత్ర వహించాయి. అంతటితో వాళ్లు నిరీశ్చరవాదులుగా. మారకపోయినా (ప్రజలపషక్షానికి మొగ్గి వాస్తవదృక్పథాన్ని అవలంబించి వాడుకభాషలో రాయడం ఆరంభించేరు. రోణంకి అప్పలస్వామికి వారికి. మధ్య నడచిన విరంతరవాదోపవాదాలు వాళ్లలో చాలా మార్చును తెచ్చేయి. నారాయణబాబుకి చివరకు రోణంకి మీద గురుభావం ఏర్పడింది. కాని ,శ్ర్మీశీకి అలాంటి భావం లేదు. . శీగశీకి రోణంకి భావసంవాదం గల సాహితీమిత్రుడు మాత్రమే. ఈ విషయం మీద అధునిక తెలుగు సాహిత్యలోకంలో చెలరేగిన దునూరంలో ఈీగకీ/ ఆ విషయాన్ని కుండబద్దలు కొట్టినట్టు తెగేసి మఠీ చెప్పేరు. కాని శ్రీశ్రీ, కవిత్వంలోని గుణాత్మకమైన మౌర్చుకంతటికీ రోణంకే కారకుడని చాసో అభిప్రాయం. శ్రీశ వివాదం గృహచ్చిద్రంలాంటి దౌతుందని రోణంకి, చాసో ఈ విషయంలో రోడ్డు కెక్క లేదు.

10

ఈ సందర్భంలో. చాసో, రోణంకీ ఇద్దరూ అధునిక కవిత్వ చరిత్రకు న్యాయం చేకూర్చలేకపోయారని ఇెప్పవలసీ వస్తుంది. -

ఆ సంగతులెలా ఉన్నా వాళ్లంతా మంచిమిత్రులు. . ఈ నలుగురూ కలిసి అభ్యుదయకవిత్వాన్ని గూర్చి. చాసో ఇంట్లో తర్దనభర్దనలు చేస్తూ ఉండేవారు. కాత్తచూవుతో. (శ్రీశ్రీ రాసిన *సుప్తాస్టికలు. మీద చాసో ఇంట్లో చాలా పెద్ద చర్చ జరిగింది. “అని ధరాగర్భమున మానవాస్టీకావరంపరలు' వంటి భావాలు దేశీయమ్రైనవికావని, అవి కవి అనుభవంలోంచి రాలేదని విమర్శించేరు. శ్రీగశ్సీ, చదివిన చదువులోంచి, పాశ్చాత్యదేశాల భావాలలోంచి అవి వచ్చాయనారు. కాని భావకవుల (ప్రేయసి, విరహం, లారిత్యం, మాధుర్యం వంటి లక్షణాలన్నిం వదలి, అ తత్త్వాన్ని వదులుకుని, సరికొత్తత్త్వాన్ని “సుప్తాస్టికలు' అవిష్కరించడమే గొవృమార్చు అని.. వ్రశంసించేరు. ఆ తర్వాత (శ్రశీ కొత్తగా రాసిన ్రతివద్యాన్నీ విజయనగరం తీసుకువచ్చి రోణంకి అప్పలస్వామి. చేత గీటు సెట్టించుకునిమరీ వెళ్లేవారని చాసో చాలాసార్జు అన్నారు. ఆఈీ/శీ/కి విశాఖపట్టణంలో ఇద్దరు సాహితీమిత్రులుండేవారు. అందులో ఒకరు వురిపండా అప్పలస్వామి, రెండవనారు అబ్బూరి రానుకృష్ణరావు. పురిపండా. వాష్టలిస్యామికి అవ్వడు ఇంగ్లీషు బొగా రాదు. అబ్బూరి రామకృష్ణరావు భావకవి. అందుచేత శ్రీ, తన కవితకి గీటు పెష్టేవాళ్లు విజయనగరంలోనే ఉన్నారని భావించి అక్కడకు వెళ్లేవారు.

వురిపండా వ్రజువక్షప్రాతి. చాసో మిత్రవర్గంలో ఆయన కూడా ఉండేవాడు. అబ్బూరి భావకవి అయినా వామవక్షానికి మొగ్గేరు. 434. [00 (వ్రభానం ఆయన మీద బాగా ఉంది. తాను భావకవి అయి వుండి కూడా ఆయన అభ్యుదయకవుల్ని ప్రోత్సహించేవారు. కాని ఎప్పుడూ అభ్యుదయ కవిత్వం రాయలేదు. దానికోసం ఏవిధమైన (ప్రయత్నమూ చేయలేదు. కాని ఆయన (ప్రభావం. (శ్రీ్యశ్రీమీద కొంతవరకు ఉంది. అయినా ప్రపంచ సాహిత్యసొరభాలను ఆఘ్రైణించి పదాలను భావాలను, శైలిని శిల్పాన్ని నిష్కర్హగా విశ్లేషించే రోణంకి విమర్శకోసం తంత్రీ! విజయనగరంలోని చాసో ఇంటికీ వచ్చేవారు. ,శ్రీశ్స, “ళైశవగీతి' మీద అప్పలస్వామి విశ్లేషించి బోధపరచిన ఇంగ్రీవు, జర్మను, (ఫ్రెంచి కవుల లిరికల్‌ కవిత్వం ప్రభావం వుందని చాసో అనేవారు. స్పిన్‌; బర్ను, ఎడ్లార్‌ ఎలన్‌పోల ఛందస్సులలోని సాగసునిి అనుభూతిని ' తెలుగులోకి లాక్కురావడానికి ీగశీ/, తవనబడ్డారు. ఆ ప్రయత్నంలోనే గురజాడ మాత్రాఛందస్సుల మార్గాన్ని వట్టి ఒక అద్భుతమైన లయని సాధించేరు. 'శైశవగీతోని శ్రీశ్రీ చదివేరు. నారాయణబాబు అందంగా అద్భుతంగా . పొడేరు. రోణంకి ఒక నోటిని వేయినోళ్లు చేసుకుని ఆ గీతాన్ని 'పొగిడేరు. తెలుగులో అంతవరకు అలాంటి "గేయం రాలేదన్నారు. ఈ ఉత్సనమంతా చాసో ఇంచ్చోనే జరిగింది.

సర్వేవల్లి రాధాకృష్ణ వండితుడు అయిదేళ్లపాటు ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాసయం వైస్‌-ఛా నృలరుగా ఉన్నవ్వుడు. చేసిన రెండు పనులు చాసోకి బాగా నచ్చేయి.. ఆయన తరచుగా ఇంగ్లాండు. వెళ్లివస్తూండేవారు. అలా _వెళ్లినప్పుడల్లా మనదేశంలో నిషేధించిన వుస్తకాలను ఇంగ్బాండు నుండి కొని తెచ్చి ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం [గ్రంథాలయంలో పెస్టేవారు. అధికారులవరూ ఆయన తెచ్చె వుస్తకాలను తనిఫీ చేసేవారుకారు. అవన్నీ వామవక్షానికి చెందిన వుస్తకాలు. చాసో ఆయన మిత్రులు అ పుస్తకాలన్నీ అక్కడకు వెళ్లి చదివేవారు.

క!

. చాసోకి "వచ్చిన ఇంకొకపని = రాధాకృష్ణపండితులు రవీంద్రనాథ్‌ ఠాగూరును విశాఖపట్టణం తీసుకునివచ్చి ఉపన్యాసం ఇప్పించడం. 242% అన్న ఆ ఠాగూరు ఉపన్యాసాన్ని వినడానికి విజయనగరంనుండి చాసోతోపాటు చాలామంది వెళ్లేరు. బుర్రా శేషగిరిరావు, పూడిపెద్ది వెంకటరమణయ్య, నారాయణబాబు, రోణంకి అప్పలస్వామి 'మొదలైనవాళ్లంతా వెళ్లేరు. అప్పుడు విశాఖపట్టుణంలో “కవితాసమితి'ఉండేది. “కవితాసమితి” ఠాగూరుకు' సన్మానం ' చేయతలపెట్టింది. ఆ సందర్భంగా సాహితీమిత్రులంతా తాళ్ళూరి నరసింగరావుగారించ్లో కలిసేరు.. ఆయనను ఉగంగారనేవారు. ఆయన మంచి కవి. తాళ్ళూరి ' - నరసింగరావుగారు, తెన్నేటి విశ్వనాథంగారు. వెళ్లి కవితాసమితి పక్షాన ఠాగూరును ఆహ్వానించారు. బుర్రా శేషగిరిరావుగారు, జయపురం రాజావారు ఠాగూర్ని ఇంటర్వ్యూ చేసేరు. ఆ సందర్భంలోనే తాగూరు ద్వారం వేంకటస్వామినాయుడిగారి కచ్చేరి విని ఫిచ్చెక్కిపోయి. తానుకూడా పాడడం ప్రారంభించేరు. ఆ కచీరిలో నాయుడిగారితో నారాయణబాబు కూడా ఉన్నారు. అప్పట్లో ఠాగూరు విజయనగరం కూడా. వచ్చారు. ,

_ = ఠాగూరును 'విశ్వకవి'అని అందరూ పొగడుతూ ఉండేవారు. గాంధీమహాత్ముడాయనను “గురుదేవుడు' అని అకాశానికెత్తేరు, ఠాగూరుది జమీందారీ కుటుంబం. ఆయన విలాస జీవన _ వైభవాన్ని చవిచూసినవాదు. మన ప్రాచీన భావాలు బెంగాలీలో ఎలా పెట్టాడో, అలాగే వాటిని ఇంగ్లీషులో ప్రవేశపెడితే వాళ్లకు ఆ కవిత్వం విలక్షణంగా కనిపించింది. ఆయన ఇతర ' దేశాలు చాలా పర్యటించారు. ఇంగ్లాండులో కొన్నాళ్లున్నారు. అక్కడి సమకాలీనకవులంతా అయన్నొక 'పెద్దజేసి గమ్మత్తెనకవిగా చూసేరు. ఆ తర్వాత వచ్చిన ఎడ్రాపొండు, ౫5. [06 వారి. అనుయొయులు ఎవ్వరూ ఠాగూర్ని కవిగా పంచలేదు. . ఆయన పేరెత్తలేదు. 78.266 ఠాగూరు గీతొంజలికి ముందుమాట రాసేరు. ఇంకెవరికో - అంకే థామస్‌ హార్తీకి రావలసిన నోబెల్‌ బహుమతి ఠాగూరుకు వచ్చింది -. ఇవి ఠాగూరును. గూర్చిన చాసో అభిప్రాయాలు.

₹కీగశి/ శాగూరు గీతాంజలికంటె మనవాళ్ల తత్త్వాలు గొప్పవన్నాడు. ఆయనను కవిగా అంగీకరించలేదు. చాప, శ్రీశ్రీ, అభిప్రాయంతో ఏకీభవిస్తారు. ఠాగూరు

మార్మిక కవిత్వాన్ని 'భావకవులు ్రశంసించేవారు. భావకవుల్లో చాలామంది ఠాగూరును

అనుసరించినవారు,. ' అపహరించినవారు . ఉన్నారు. “ఏకారతాసేవి,. “నిరీక్షణ” వంటి రచనలన్నీ ఠాగూరు ప్రభావంతో వచ్చినవే. “ఆయనలో వున్న మార్మికధోరణి మాకు నచ్చదు. అంచేత. వ్యక్తీగతంగా ఆయన కవి కాదనడానికి మాకు అర్హత వుంది" అని చాసో . స్పష్ట్రంగా' చెప్పారు. చాసో దృష్టిలో ఠాగూరు కథలు చాలా చక్కటివి. కథకుడుగా ఠాగూరు గొప్పవాడని చాసో భావించారు. ఆయన నవలలు కూడా సమకాలీన జీవితంలోంచి, మంచి అభ్యుదయభావాలతో వెలువడ్డాయని ఆయన అంటారు. నవలాకారుడుగా ఠాగూరు ప్రపంచప్రసిద్దుడుకాకపోయినా భారతదేశంలో ఆ మార్గంలో రాసిన మొదటివాడు ఆయనే అన్నారు. నూర్మికథోరణిలో రచింపబడిన ఠాగూరు నాటకాలు కూడా చాసోకి రుచించలేదు. అయినా ఠాగూరు. ఉపన్యాసం వినాలని చాసోకి కుతూహలం కలిగింది. (శ్రద్దగా ఆ ఉపన్యాసం విన్నారు. కాని ఆయనకు

అ ఉవన్యాసంలోని ఫిలాసఫీ ఏమిచో. బోధపడలేదు. చాలామందికి బోధవడలేదు.

విద్యార్హిదశలో _ ఉన్నవారికి బోధవడలేదంకే తప్పేం లేదనుకున్నారు. ఠాగూరు ఆ

క్ష2

తెల్లటిగెడ్డానికి కొంచెం తెల్లరంగు వేస్తారని చాసో అనుమానం, ఠాగూరు ఉపన్యాసం 1934-35 నాటిది. అప్పటికింకా చాసోకి ఇరవైయేళ్లు. ఠాగూరుమీద ఆయన వెలిబుచ్చిన పై అభిప్రాయాలన్నీ తరువాతకాలంలో ఆయనలో బలపడ్డాయి. ఇరవైయేళ్ల నాటికింకా చాసోలో ఇంగ్లీషు కవితాదాహం తగ్గలేదు. సరోజినినాయుడు, తోరుదత్తు ఇరవైయొక్క సంవత్సరాల వయస్సుకే ప్రఖ్యాత కవయిత్రులైనా తానింకా ఆ వయసుకు కవిగా కనీస గుర్తింపునకు నోచుకోలేకపోవడమనే ఆరాటం ఇంకా అవ్వడు చొసోను వట్టి పీడించేది.

*ప్రార్రిన్‌ ఛట్టో - గిరాం మూర్తి ఇటీవల మా ఇన్‌ స్పిరేషన్‌ ॥ అన్నారు గతీ... హరీన్‌ ఛచోపాధ్యాయకు. భీమిలి వేసవివిడిది. అప్పట్జో వేసవిలో ఆయన విజయనగరం వచ్చేవారు. భీమిరికి ఆయన '*బీదనాళ్ల ఊటీ అని పేరు పెట్టారు. ఇప్పుడా పేరు (శ్రీకాకుళానికి కూడా వ్యాపించింది. చాసో, నారాయణబాబు హరీంద్రనాథ ఛటోపాధ్యాయను ద్వారంనాయుడిగారింటికి రెండుసార్లు తీసుకుని వెళ్ళారు. హరీన్‌ ఛట్టో కవి. పాటలు పాడేవాడు. హిందుస్తానీ శా,స్త్రీయసంగీతం పాడేవాడు. హార్మోనీ వగైరా వాయించేవాడు. ఆయనున్నచోటు సంగీతకచేరిగా ఉండేది, నాటకాల్లో .పాత్రధారణ చేసేవాడు. ఒక్కొక్కప్పుడు అన్ని పాత్రలు చేసి చూపించేవాడు. నాయుడుగారి వయొలిన్‌ విని ఎంత తన్మయత్వం చెందేవాడో, గంటస్తంభం దగ్గర చాసోలాంటి మిత్రులతో కలిసీ జీళ్ళు తినేటప్పుడు అంత సరదాగొనూ ఉండేవాడు. రోడ్డుమీద నిలబడి పకోడీలు తినేవాడు. ఆయన వలన చాసోకు ఇతర మిత్రులకు సచ్చిరౌత్‌ రాయ్‌ అనే కవితో పరిచయం కలిగింది. సచ్చిరౌత్‌రాయ్‌ రాసిన *టోజీరావుత' ఒరియాకావ్యాన్ని “బోట్‌ మన్‌ అండ్‌ అదర్‌ పోయమ్స్‌” అన్న "పేరుతో ఇంగ్లీషులోకి అనువదించి హరీన్‌. ఛట్టో చాసోకి, ఇతరమిత్రులకు చూపించేడు. సచ్చిరౌత్‌ రాయ్‌ చాసో, ఆయన మిత్రులకన్నా వయస్సులో పెద్దవాడైనా వాళ్లకోవకు చెందినవాడే. ఆయన దృక్షథం, వీళ్ల దృక్పథం ఒకటే. డా. చాగంటి తులసి సచ్చిరాత్‌రాయ్‌ కథలను తెలుగులోకి అనువదించేరు.

కవిగా నారాయణబాబు అధునికుడు. కాని విజయనగరంలో సాంవ్రదాయిక సంగీత సాహిత్యాలకు మూలవిరాట్టులైన నారాయణదాస్కు, వేంకటస్వామినాయుడుగార్ల సాంగత్యంలోనే ఎక్కువ కాలం గడిపేవాడు, వాళ్లూ అంతే. నాయుడుగారు శాస్త్రీయ సంగీత వాద్యప్రదర్శనతో ఎలా శ్రోతలను మంత్రముస్తలను చేసేవారో “అప్పన్నాతనామనా'వంటి జానవదగేయవాద కల్పనతో అంతకుమించి. సమ్మోహితులను చేసేవారు. ఆదిభట్ల నారాయణదాసు సంగతి సరేసరి. ఆయన వీధివీధినా చిందులు' తొక్కి పండిత్మ పామర రంజకమైన విద్యను ప్రదర్శించేవారు. చాసోతో పరిచయమేర్చడిన తరువాత నారాయణబాబు ఇంచుమించుగా విజయనగరంలో ఉంక్షే, ప్రతిరోజూ వారి ఇంటికి వచ్చేవారు. తులసితో అడుకోవడం ఆయనకు సరదాగా ఉండేది. ఆఅ రోజుల్లోనే *చిన్నా నీ కళ్లుఅన్న గేయం. రాసేరు... ఒక దశలో నారాయణబాబు దాదాపుగా వదేళ్లపాటు చాసో ఇంట్లోనే ఉన్నట్టు లెబ్టు నారాయణబాబుతో. కలిసి చాసో అవ సాడవుడు నాయుదుగారింటికి, దాసుగారింటికి వెళ్లేవారు. నాయుడుగారి సంగీతకచేరీలిక్కు దాసుగారి హరికథలకు వెళ్లేవారు. చాసోకి శాస్త్రీయసంగీతం. రాదు. కాని విని ఆనందించడం బాగా తెలుసు. చాసో ఈ సాంగత్యంవల్లనే 'వాయులీనరి నంటి కథ రాసేరు. మిగిరిన. కథల్లోని సంగీతపరిభాషలకు కూడా ఇదే భూమిక.

[ప

చాసో. దాసుగారి “రుక్మిణీ కళ్యాణం" హరికథ విన్నారు. ప్రతి సంవత్సరం విజయనగరం మహారాజా సంగీత నృత్యకళాశాల వార్షికోత్సవంలో దాసుగొరి హరికథ ఉండేది. ఆయన నాట్యం చేస్తూ రుక్మిణీ కళ్యాణం చెప్పేటప్పుడు వయసులో ఉన్న రుక్కిణిలా. కనిపించేవాడు. మిగిలిన వేషమేదీ కనిపించేది కాదన్న _ అనుభూతి చాసోలో చాలాకాలం మిగిలిపోయింది. ఒకసారి చాసో నారాయణబాబుతో దాసుగారింటికి వెళ్లినప్పుడు గురజాడ ప్రసక్తి అక్కడ వచ్చింది. దాసుగారికి గురజాడ అంటే బొత్తిగా ఇష్టంలేదు. చాసోకి, నారాయణబాబుకి గురజాడ అంచ వల్లమాలిన అభిమానం. “అభ్యుదయ పత్రికలో ప్రకటించడం కోసమని చాసో, చదలవాడ పిచ్చయ్య, సెట్టి ఈశ్వరరావు కలిసి వెళ్లి గురజాడ గురించి చెప్పమని దాసుగారి నడిగేరట. గురజాడ అప్పారావు బతుకు రాయడం ఎందుకు అని దాసుగారు అడిగేరట. అంతేకాదు, గురజొడను అసభ్యపదజాలంతో తిట్టినట్లు కూడా చెప్పేవారు. గురజాడ జీవితం మంచిది కాదని దాసుగారి తలంపు. అంతకంటే 'నళోనళ్లు అని కేకలేసుకుంటూ వీథుల వెంట. తిరిగి వేటలకు, జల్లెడలకు నళ్లు కీట్టుకుని జీవించే" స్వచ్చంద జీవులను గూర్చి రాయడం చాలా మంచిదన్నారు. వాళ్ల బ్రతుకులో కష్టంతోపాటు, గౌరవం కూడా ఉందని ఆయన బోధించేడు. ఆయన _ వర్ష వ్యవస్థను. నిరాకరించినవాడు. లోకంలో తప్పకపోయినా వాస్తవానికి కులమంటూ ఏదీ లేదని అన్నారు. రష్యాలో వచ్చిన సోషలిస్టు విష్ణవాన్ని ఆయన సమర్హించేరు.. వర్షవైషమ్యం అంతరించాలంకు .ఆర్థికసమానత్వాన్ని సాధించాలన్నారు. వివాహ వ్యవస్థను ఆయన _ వ్యతిరేకించేవారు. ఇవన్నీ చాసోను ఒక విధంగా ప్రభావితం చేసినట్టు. చాసోను అమితంగా ప్రభావితుణ్ణి చేసన గురజొడ కూడా ముందుగా ఇంగ్లీషులో కవితలు రాయడం అరంభించి తరువాత తెలుగులో రచనలు చేసేరు. కథకుడుగా ప్రసిద్ధుడైన చాపో తెలుగులో కవిగా ముందు తన రచనా వ్యాసంగాన్ని ఆరంభించేరు. వర్డ్స్‌వర్తు, కాలరిడ్డి వంటి కాల్బనికోద్యమకవులు ఆయనలోని భావుకతా ఉద్వేగాన్ని, ఊంహాశాలితను. వెలికి తెచ్చారు. తోరుదత్తు సరోజినీనాయుడుల కవితలను ఆయన అభిమౌనించేవారు. తన' తొలి అనుభవాలతోను, మిత్రుల-పెద్దల ప్రభావాలతోను పరిణితి చెందిన చాసో-ఇంగ్లీషులో కవితలు రాయడం కంక తెలుగులో రాయడం మంచిదనే అభిప్రాయానికి వచ్చేరు. చాసో రాసిన *ధర్మశ్తేతం” అన్న కవిత 1941 భారతిలో ప్రచురితమైంది. ఆయన అ తర్వాత కూడా కోన్ని కవితలు రాసేరు. అవన్నీ కె. వి. రమణారెడ్డి, మానేపల్లి వంటి సాహితీ మిత్రుల సహాయంతో సేకరించి విశాలాంధ్రవారు చాసో నురణానంతరం అచ్చునేసేరు. నారాయణబాబు కంక ముందుగా ఇమేజిస్టు ధోరణిలో. తెలుగులో కవితలు రాసిన చాసో, వాటిని అరం చేసుకొనే స్టితికి తెలుగువాళ్లు ఎదగలేదు అని కవిత్వం. వదిఠి కథా ప్రపంచంలో కాలు పెట్టారు. చాసో అధివాస్తవిక వాదాన్ని కూడా వ్యతిరేకించేరు. అధివాస్తవిక వాద సిద్దాంతం ఆయనకు నచ్చలేదు. వాస్తవికత ఉండాలి, అధివాస్తవికత పనికి రాదు అని "ల జలసూత్రం రుక్మిణీనాథశా, స్త్రీకి ఉత్తరాలు రాసారు. శ్రీశ, తర్వాత నారాయణబాబు కొన్ని అధివాస్తవిక గేయాలు రాసినట్టు చెప్తూ చాసో అ రచనలతో విభేదించేరు. మొదట్లో అధివాస్తవికులు కమ్యూనిజం తమ రాజక్రీయ సిద్దాంతంగా చెప్పేరు. కాని తర్వాత కాదన్నారు. ఆ కారణంచేత కూడా చాసోకు అధివాస్తవిక వాదం నచ్చలేదు. ఆ కేశ

రోజుల్లో చాసో ఇంట్లో ఒక సంఘటన జరిగింది. 5[-162130 అనే మాటకు సరియైన తెలుగు మాటను సృష్టీంచడానికి చాసో, నారాయణబాబు, ఈీగక్రీం ఆరుద్ర, చాగంటి వెంకట సోమయాజులు (కొండబాబు) కలసి ఒక ఆలోచన చేసేరు. ఎవరికి తోచిన అక్షరాన్ని వాళ్లు రాసి ఆ _ ఐదక్షారాలను కలిపీ క702030కు సమానార్థకంగా వాడుకలోకి తేవాలనుకున్నారు. ఆ అక్షగ్రాలన్నీ కలిపితే *స్వజేళజమ్‌' అనే వదం వఏర్చడింది. జలసూత్రం రుక్కిణినాథ శాస్తి, తిరస్కారంతో ఆ మాట వెనుకబడిపోయింది.

ప్రపంచం ఆర్రికమాంద్యంలో అట్టుడికిపోతూన్న 'నేవథ్యంలో చాసో తెలుగు కవితలు చెలువడ్డొయి.

“నారాయణుడే నరునకు - సారథి అయినాడు

వుడమిని పాడిన్తూ - తొరల నాడిన్తూ

నారాయణచ[్రము - నదిలోనాదములాగును .

“ఓం” ఓం” అన్నాది” - అనే రీతిగా ధర్మక్షేత్రం అనే గేయం నడుస్తుంది.

ఇందులో “యుద్దానంతర - హృదయదళన - రోదనార్హులు” వస్తువు. సమకాఠీన ఇతివృత్తాన్ని పురాణవ్రతీకలలో వ్యక్తం చెయ్యడనునే కవితామార్గం -శ్హీశ, - నారాయణబాబులు చేవట్టినప్టే చాసో కూడా అనుసరించినట్టు ఈ కవితలో కనిపిస్తుంది. ఈ ధోరణి చాసోకి అంతగా నచ్చలేదు. అందుకే మిగిలిన కవితల్లో ఈ మార్గాన్ని ఆయన విడచిపెట్టారు.

*అరక్క తరక్క - ప్రవాహంలో కొట్టుకపోతే -

ఏట్లో నిలబడ్డ - బండరాయి. బతుకు అంటూ '*బతుకు అనే కవితలో జీవితాన్ని ఇమేజిస్టు వంథాలో వ్యాఖ్యానించారు. “ఈడుస్తూ కొపురం - ఏడుస్తూ బతుకు” అన్న అభివ్యక్తి ఆనాటి బడుగు జీవితాలను చట్టంలో బంధించి చూపిస్తుంది. చాసో కవితల్లో (శ్రేష్టమైనది “*కాందిశీకుడు” అనే కవిత. ఈ కవిత 1945 సెప్టెంబరు “అెలుగుతల్లి'లో అచ్చయింది. ఉన్నచోట తిండిలేక ఆ రోజుల్లో యువకులు జీవనోపాధి కోసం రంగూన్‌ వెళ్లిపోయేవారు. రంగూన్‌ను మామూలు జనం “రంగం అనేవారు. అలా _ వెళ్లినవారు ఎన్నాళ్లకో. తిరిగి వచ్చేవారు. ఏం సంపాదించేవారో ఏమోగాని ఇక్కడకు తిరిగి వచ్చేటప్పటికి ఇంటి పరిస్థితి అంతా తారుమారుగా ఉండేది. గుండెల్ని పిండే ఆ వస్తువును గ్రహించి. చాసో తన కవితను కూర్చారు.

“బతక్రాలని వెళ్లావు - బాంబుల్లో వడ్డావు

బతికొళ్చినావా - నా నాయనా!

నిరు డెల్టిపోనావు - నేడొచ్చినావు

నడిసాచ్చినావా - నా నాయనా! .

కొండలెక్కొచ్చినా - కోనల్లొనడిసినా

కట్టైతోటొచ్చావు - నా నాయనా!

మారురైతుకుపొాయె - మన సాగుభూమిరో

మారుమనుముకుపోయె - నీ బిడ్డతళ్టిలో

నానేమి సేతురా - నా నాయనో

క్షే5్‌

నిన్నునమ్ముకుమేము - నిలబడివున్నాము నివ్ఫలేకున్నాము - నీకేటిపెట్టేది - నా నాయనాలో ఇది నిశార్మెన చాసో కవిత. ఒకవేళ చాసో తన కవితామార్శాన్ని కొనసొగించి ఉంటే కరుణరసం కరువుదీర్చిన ఇటువంటి దయనీయ దృశ్యాలతో నిండిన బడుగు జనుల బాధల పరంపరలెన్నో వారిభాషలో, వారినోటితో మనకంది ఉండేవి. “వంతెన పైన'అన్న కవిత చిగురులు పెట్టిన చీకటి ఇంకా ఇంకా చిక్కబడి నిమ్నవర్గాల బతుకులను, కష్టించే కళింగ రైతుల బతుకుల్లో. రాగాలు నింపిన నాగావళి నాగస్వరపు నాదాలను వినిపించేది. “ఎదలో పదో రొదచేయుచు పదముల కందని పదమును పాడగ పంతము" పఘ్టేది. “పాలకొండ 'శథిలాల్లోవంటి చాసో కవితలు కొన్ని 1940 దాహటేక భారతి, ఢంకా, ఆనందవాణ్మి తెలుగుళల్లి వంటి పత్రికల్లో అచ్చయ్యేయి. సొందర్యప్రలోభం కవిత్వహేతువుల్లో. ఒకటి. దానికి వశపడని రచయితలరుదు. సృష్ట్యాదినుండి కళారూపాల్లో సొందర్యగానమే కొనసాగుతూంది. సౌందర్యాన్ని వ్యక్తిగత వైనం నుండి సామూహిక _ వైతన్యానికి తరలించుకుపోవడమే మహో రచయితల మహోద్యమం. సౌందర్య స్వరూపాన్ని ఇదమిత్తమని నిర్ణయించడం సాహసం. సౌందర్యానికి స్టానంకానిది విషయంకానిది సృష్టిలో ఉండదు. శాశ్వతత్వంలో ఒక పరిణామం, పరిణామంలో ఒక శాశ్వతత్వం కలిగి ఉండడం ప్రకృతి లక్షణమే కాదు; సౌందర్యలక్షణం కూడా. రచయిత అయినవాడు అ మార్చును పట్టుకుంటాడు. దానికి ఒక శాశ్వతత్వాన్ని సాధించే తపస్సులో తలమున్కలౌతాడు. సౌందర్యసాధనలో లౌకికాలౌకిక ప్రమేయాల పరిధుల్ని _చీల్చుకుపోయేదృష్టీ కొందరిది. కేవలం అలౌకికవాదులు కొందరు. కేనలం లౌకికవాదులు కొందరు. ఫెష్యేంవాదుల_శేవలు భౌతికవాదులు సైతం సౌందర్యానికి పరామ్మికులు కారు. పొమ్యవాద సాొందర్యసాధన అసామాన్యమైనదని ఆ సిద్దాంతక్తర్తలు వెళ్లడిచేసి ఉన్నారు. “శ్రమైక జీననసొందర్యానికి సమానమైనది లేనేలేదు” అని '4ీ/శీ/ ప్రకటించడం. ఇలాంటిదే. చాసో సామ్యవాది. సామ్యవాద కళాసూత్రాలను, మర్మాలను అకళించుకున్నవాడు. ఆయన [గ్రహణంలోను, ఆవిష్కారంలోను కూడా ఈ సౌందర్యదృష్టి స్థిరంగా ఉంది. అందుకే “ఎండే మా ఎన్నెల్‌ అనగలిగేదు. వేదనలో సౌందర్యాన్ని చూడగలిగేదు. ఇంత చిన్న అవిష్కారంలో సౌందర్యమెంతో కవిత్వమంత. కవిత్యమెంతో సొందర్యమంత. కథాశిల్చి కాబట్టి చాసో కవిత్వాన్ని కట్టుతప్పనీయకుండా దానిపిద ఒక కన్నువేసి ఉంచేడు. “ఆకలితో నా కడువు అగ్మివీణ వాయిస్తే చీవకరాగం దిక్కుల కెగబ్రాకి ఆకాశం అంటుకుంది ఆర్భండి! ఆర్పండిగొ - అన్న నారాయబాబు 'దరిద్రసంగీతం'. చాసో కథల్లో అంతర్లీనంగా వినిపించింది. కాలం కడదాకా కృష్ణశాస్త్రి, కవితామార్నాన్ని, సొౌందర్యవాదాన్ని వ్యతిరేకించిన చాసో *నేను రసజీవిని అంచేత యువతుల వాల్దడలో బొండుమళ్లెలు వికసించడం నాకెంతో మక్కువ"అని, “బొండునుల్లెల కథలోని యజనూనిని గూర్చి రాస్తాడు. శ్రమజీనన _ సౌందర్యానికి అంధుడు కావడం ఆ యజమాని దోషంగొ కథకుడు నిరూపిస్తాడు. కవిత్వమైనా, సొందర్యమైనా 'మానవలోకాన్నవలోకించి'నప (డే సార్ధకం కాగలవని చాసో విశ్వాసం. 16

“వీ సజీవ అంభారవమునకే చెవులు మూసుకుని

నా నిక్టీవపు గీతాలను వినేందుకు

సభచేసిన లోకం. సెభాష్‌!!!” అన్న నారాయణబాబు కవితలోని మర్మాన్ని వ్యక్తావ్యక్తాన్ని ఆశ్రయించకుండా కేవలం వ్యక్తమైనరీతిలో చాసో ఇలా చెప్తాడు:

“*ఆదర్శాన్నీ, ఆత్మనీ ప్రకృతినీ సమన్వయిస్తూ మహాకావ్యం సృష్టిచేస్తూన్నవ్వూడు అడ్డంగా _ చిన్నాజీ వస్తే దాన్ని పొమ్మంటానా? ఉంహు. మహాకావ్యమే ఆగిపోవాలి:

*వీమంటే, ఆ రకం కళాసృష్టి నిజంగా (ప్రపంచానిక్కావాలా? కవిగారి అవకతవక వ్యవహారం పెళ్టానికసహ్యం. పిల్లలకి నవ్వుతాలు. మిత్రులకి డబ్బా. తోడిరచయితలకి అసూయత. చదిచేవాడులేదు. ప్రచురించేవాడులేదు. అర్హం చేసుకోగలిగిన వాడసలేలేడు!

*ప్రభాతాన్నుద్దేశించి కోడి కూస్తుంది. కాకులరుస్తాయి. వర్షాగమనాన్ని సూచిస్తూ కోయిల పాడుతుంది. రేపు ఐదుగంటల ముప్తెయూరు నిముషాలకి కోడి

ప కూయకపోయినా, కాకులరవకపోయినా సూర్యోదయమౌతుంది. నిబిడ నీరదాలంటూవస్తే కోయిల కూయకుండానే వర్తిస్తుంది. విష్ణవదీజాలలటూ మనుషుల్లో ఉంటే కవులు వీరగేయాలు పాడాలా? వెర్రికేక లెయ్యాలా? కోళ్తూ, కోయిలలూూ, కాకులూ, కవులూ లేకపోతే ప్రపంచం ఆగిపోదు.

“ఎందుకూ ఈ కవిత్వం? అల్లడం ఆయాసపడిపోవడం? పిచ్చెత్తిపోవడం? భవిష్యత్తులో శతాబ్దాలు గడచిన తర్వాత క్తీర్తి వస్తుంది కాటోలు?” ఇది కవిత్వాన్ని గూర్చి స్టూలంగా చాసో. దృష్టి చిన్నాజీ కవిత్వంకంకే అసలైన కవిత్వప్రతీకు దొన్ని అక్షర్రాల్టోకి అనువదించుకుని వెల్తిడకముందే అనుభవించే అవకాశమొస్తే దానిని నదులుకోనడం అవివేకం. అందుకే ఆయన శ*చిన్నాజీతో ఐదు నినుషాలు సషేక్సియరు కామెడీలో రసవంతమైన ఐదంకాలపాటి చెయ్యవూ?” అని మనందరినీ ప్రశ్నించగలిగేడు. కాల్చనిక సౌందర్యం కంటె భౌతికపౌందర్యం కంట అంతరిక్క వాస్తవిక సౌందర్యం గొప్పదని ఆయన విశ్వాసం. ఈ దృష్టితోనే ఆయన సషేక్సియరును చిన్న చేస్తాడు. కాళిదాసును కాదంటాడు. శనా. నుదురు మీంచి ముక్కు మీదికి జారి ఘర్మసలిలం ఉప్పగా పడ్డాదో” అని రాయడం ఈ విరుద్దభావం వల్లనే జరిగింది. చిన్నాజీ ఆయన సహజకవితాస్పష్టి, నిర్నిబంధసౌందర్య హేల.

“ఒకరకమైన 104010 రచనకు ప్రోత్సహమిస్తుందని నేననుకుంటున్నాను. 142006 అయ్యాను అన్న భావం కలిగాక కథలు రాయలేడేమో” అంటారు కుటుంబరావు. ఇది. కథకులకే కాదు, కళాకారులందరికీ వర్తించే సూత్రమే. *ఎన్నిసార్హు వేసినా సంతృప్తివరచడంలేదు. అనుకున్న ఫీలింగు రాలేదు. చిత్రాన్ని చూస్తూన్న మిత్రులంతా అద్భుతంగా ఉందనే అంటున్నారు. ముప్పెవిధాల మార్చి చూసాను. ఫీలింగు రాలేదు” - అని రాస్తాడు చాసో 'గుడిసె - దిర్హరోగ్‌ అన్న కథలో. చాసోని ప్రతికథారచనలోనూ ఈ అసంతృప్తి వెన్నాడుతూనే ఉంచేది. అందుకే ఆయన తక్కువ కథలు రాసేడు. ఇక్కడ. చెప్పిన ఫీలింగు కవిత్వానికి ప్రాణం. దాని జీవనాడిని పట్టుకోగరిగినవాడికి సౌందర్యసాక్షాత్కారం. జరుగుతుంది. “భూమ్మీద మనిస్టై పుట్టినందుకు సౌందర్యానికి ముగ్దుడనౌతూ అస్వాదిస్తూ జీవించడమే పరమావధిగా కనబడేది” అన్న స్పృహ చాసో వ్యక్తిగత జీవితంలోంచి వచ్చినదే. అందుకే ఆయనొక నిరంతరసంచారిగా, నిరంతరా న్వేషిగా

క్ష

జీవితాన్ని గడపేదు. గారి, వెలుగుల్లోనే ఎప్పుడూ ఆయన కట్బు కదిలేది. మనసు “ఎప్పుడూ వ్రకృతిపౌందర్యంలో రీనమయ్యేది." అందులోనే మౌాతృధర్మం, వరబ్రహ్మం, ఏకరువు, దుమ్ములగొండెలాంటి కథలు వుట్టుకొచ్చేయి.. ఇంతటి ఉత్కస్టసృష్టికి కారణమైన ఫీలింగు కవి ఊహలోంచి వస్తుందంటారు కొందరు. కాని ఒక ముష్టీదాన్ని చూసీ చాసో ఈ ఫీలింగును పొందాడు. “నీడలు, ఎండవెలుగులూ వడి దాని మొహంలో ఎనభైయేళ్ళ జీవితపు బాధ, మరణవేదన' దేదీష్యమూనంగా దివ్యజ్యోతులై వెలుగుతున్నాయి. దివ్యత్వం అన్నిటిలోనూ ఉంది. వేదనలో నే చూసా! అన్నాడాయన. జ్యోతిర్రర్శనంలోంచి సౌందర్యావిష్కారం = అందులోంచి కవిత్వసృష్టీ జరుగుతాయి. ప్రతి మనిషిలోను పొందర్యపిపాస ఉంటుందని ఒక _ ముష్టిదానికథలో చూపించాడు చాసో. కవితాలోకంలో ,శ్రీఇశీ/ “ఛిక్టునర్షేయసి' నారాయణబాబు. “దేశమాతి ఎలాంటి సౌందర్యాన్ని కుమ్మరించాయో ఈ కథలో సిద్ధాంతపరమైన కళాత్మక వాస్తవికదృష్టిలో ప్రదర్శించాడు చాసో. ఇది ఆయన కవితామార్మికత, సౌందర్యసాధన.

*చ్చిన్నాజీ మనం పిలిస్తే రాదు. ఉన్నత కవిత్వానికి మళ్లే దాని రాకపోకలకి “'మూడ్సు" ఉన్నాయి... దానంతకదే వచ్చి పదినిముషాలు నెత్తెక్సి వెర్రిపీరులా పానిపోతుంది అన్న చాసో మాటల్లో “౨066 13 కింంగంం” అన్న నమ్మకం కనిపిస్తుంది. _“కవితావనితావైవసరసాస్వయమాగతా'అన్న [ప్రాచీనుల మార్గం కూడా కనిపిస్తుంది. “కథ'కేముంది? కథ తలుచుకున్నప్పుడు తాత పెళ్లిలాంటిది. మామూలుగా రాసే చిన్ని కథలకీ - చిరినాటకాలకీ 'మూడ్చు!' అవసరం లేద అంటాడాయన. కవిత్వానికీ - కథకీ ఉన్న తేడా ఈరకంగా చెప్పాడాయన. "కవిత్వం ఎలాగుండాలి? (ఫెంచి నైనులాగ రంగురింగు-గింగరు ఉండొద్దూ”గో అంటారు చాసో.

చాసో - రోణంకి సాంగత్యం లభించిన తర్వాత నారాయణబాబు భావకవిత్వానికీ బద్దవిరోధి అయ్యాడు. ఆంధ్రదేశంలో రుంయూనూరుతంలా సాగుతూన్న కృష్ణశాస్త్రి భావకవితా ప్రచారానికి అద్దునిలిచినవాడు నారాయణబాబు ఒక్కడే. ఇతరులెవ్వరూ అ. వనికి వూనుకోలేదు. నారాయణబాబు కృష్ణశాస్త్రి ఇంట్లో ఉంటూ, ఆయనతో తిరుగుతూ భావకవిత్వానికి వ్యతిరేకంగా. ప్రచారశంఖం వూరించేడు. చచ్చిన (వేయసి కమురుకంపు ఈ లోకం” అంటూ “ఖ్యాతిగడించే గీతం రాసి (ఎయస కంకితమీయాలంటూ మూతి బిగించుకు, చేతులు ముడుచుకు కూర్చున్నానా కవీ” అంటూ భానకవులను ఎద్దేవా చేసేడు. ఒకసారి అమలాపురంలో విజ్ఞానసమితిలో నారాయణబాబు ఉపన్యసించేడు. ఆ సభలో కృష్ణశాస్త్రి, కాటూరి వేంకకశ్వరరావు, ఫింగలి లక్ష్మీకాంతం "వంటి పెద్దలంతా ఉన్నారు. నారాయణబాబు తన వామపక్ష సిద్ధాంతరీత్యా భావకవిత్వాన్ని దుయ్యబడుతూ గంటన్నరకుపైగా ఉవన్యసించేడు. ఆ ఉపన్యాసం ముగిసేక చదువుకున్న చాసో మిదత్రుడొకరు చయన దగ్గరకొచ్చి. “మీ నారాయణబాబు అని ప్రారంభించేడు. చాసో, నారాయణబాబు ఇద్దరూ విజయనగరం వాళ్లనే. ఉద్దేశంలో అయన మాట్లాడేడు. గొంగళి అకుల్ని తినడం చూసేవా. అకులలో చిన్నచిన్న _ ఈనెలుంబాయి. వాటిని మాత్రం విడచిపెట్టి ఆకులోని పసిమినంతటిని గొంగళి పూర్తిగా తినేస్తుంది. ఆకు అస్థిపంజరం మాత్రం “మిగుల్తుంది. మీ నారాయణబాబు గొంగళిపురుగు ఆకును తినేసినట్టు భావకవిత్వాన్ని తినే సేడుో

18

అన్నాడు. నారాయణబాబును కృష్ణశాస్త్రి, 'పెద్దబుజ్ఞాయి అనేవారట. కవిగా కృష్ణశాస్త్రిని మెచ్చుకున్నా భావకవిత్వాన్ని వ్యతిరేకించి నారాయణబాబు భావకవులందరికీ వ్యతిరేకి అయ్యాడనీ, నిగూఢమైన కవిత్వం రాయడంచేత ఆధునిక కవులకు మార్గదర్శకుడు కాలేకపోయాడని చాసో ఎప్పుదూ నిష్కర్హగా చెప్పేవారు.

1935 ప్రాంతాలలో ముద్దుకృష్ణ అనే వ్యక్తి చాసోని అయన మిత్రులను కలుసుకున్నాడు. ముద్దుకృష్ణ “జ్వాల” అనే వత్రికను నడిపేడు. రచయిత. వచనకవీతలు, నాటికలు రాసేడు. ఆయన “వైతాళికులు అనే కవితాసంకలనాన్ని అచ్చువేసే ప్రయత్నంలో చందాలకోసం విజయనగరం నచ్చేడు. దేశనుంతా తిరిగి ఊరూరా చందాలు పోగుచేసి ఎలాగో అ వుస్తకాన్ని అచ్చువేసేడు. దానిని చూడగానే అంత చిన్నవయసులోనే చాసోకి చాలా ఆగ్రహం కలిగింది. అందులో రాయప్రోలు కవిత ముందు, గురజాడ కవిత వెనుకగా ఉన్నాయి. *ఇది ముందు అది తరవాత ఉండాలి, అక్రమం అది. తరువాత - వైతాళికులేమిటి? ఈ పేరు దీనికేమిటీ ఇందులో వైతాళికుల లక్షణాలెక్కడున్నాయి? ఆ గురజాడ ఒక్కడే వైతాళికుడు. తరువాత వారెవరూ కారందులో. అందువైత మనం వుస్తకం వేద్దాం ఆ పెట్టుబడేదో పెట్టుకుంటాను. వుస్తకం తెద్దాం” అన్నారు చాసో. అన్నీ విప్షనగీతాలే వెయ్యాలని నిశ్చయించారు. చాసో, (శ్రశ్రీ, ఒకచోట కూర్చుని ఎనరెవరి గీతాలుండాలో అలోచించేరు. ఇంద్రగంటి హనుమచ్చా,స్త్రీ; పిలకా గణవతిశ్యాస్త్రి,

• ఇలా ఓ పాతికపేర్డు ఏీరుకున్నారు. నిజానికి అప్పటికింకా విష్ణవగీతాలు ఎక్కువగా వుట్టులేదు. ఇశ్రీ్యశ్ర,-నారాయణబాబుల్ని మినహాయిస్తే మిగిలినవారివి విష్ణవగీతొలనిపించవు. శ్యాస్త్రయదృక్పథంతో రాసిన గీతాలు కావాలి. అయినా వాళ్లు వైతాళికులు పోటీగా చెయ్యాలనుకున్న విప్లవగీతాలసంవుటికి (శ్రీ్యశ్సీ, 'సుష్తోద్హతులు" అని పేరుపెట్టారు. చాసో “అదేంటయ్యా! బరువైన పేరు అంక (శ్రీశ్రీ, వినిపించుకోలేదట. ఏమైతేనేమి అలు చూలు లేకుండా పెట్టిన ఆ పేరు మాత్రను మిగిలింది. వ్లుస్తకం మాత్రం తయారుకాలేదు. విస్ణవగీతాల కొరతవల్ల ఆ (ప్రయత్నం విరమించుకున్నారు. .

1942 భారతిలో చాసో తన కుమార్తె తులసితోడి అనుభవాలతో రాసిన '“చిన్నాజీ' అనే కథ అచ్చయింది. ముద్రితమైన చాసో మొదటికథ చిన్నాజీ. అది చదివిన ఆరుద్ర చాసోని పరోక్షంగా ఆరాధించాడు. విశాఖపట్టణంలో బాంబులు వడిన కారణంగా ఆరుద్ర విజయనగరం మహారాజా కళాశాలలో చదవడానికి _వెళ్లేడు. విద్యార్తిదశలోనే ఆయన్ను కవి అనేవారు. చాసోను కలుసుకోవచ్చునుు నారాయణబాబును కలుసుకోవచ్చును అన్న సరదాతోనే ఆరుద్ర విజయనగరం చదువువేవు మొగ్గేడు. కొని నారాయణబాబు అప్పుడు మద్రాసులో ఉన్నారు. చాసో మాత్రం ఆరుద్రను ఆప్యాయంగా పలకరించి చేరదిసేడు. ల్రైబ్రరీక్సాసులో రోణంకి అవ్పలస్వామి కనబడ్డారు. ఆ తర్వాత ఆయన ఛాసోకి మిత్రుడని తెలిసింది. వారిద్దరి సాహిత్యవరమైన చర్చలన్నింటినీ ఆరుద్ర ఎంతో సన్నిహితంగా పరిశీలిస్తూ ఉండేవాడు. నివ రవ్వ నుండి నెగడుపుట్టినట్టు తనలో కవితా ప్రాదుర్భవానికి రోణంకి-చాసోలు దోహదం చేసేరని ఆరుద్ర చెప్పుకున్నారు. క్రమంగా వారిద్దరూ _ అరుద్రకు గురువులయ్యేరు. నన్ను కమ్యూనిస్టుగా చేసినవి చాసో గారి రాతలు కావు, చేతలు అని ఆరుద్ర అన్నారు. చాసో ప్రభావంతో ఆరుద్ర కథానికలు రచించేడు. 'నుచ్చుబియ్యం' అనే ఆరుద్ర కథని చాసో వందేమాతరం అనే పత్రికలో

క్షం

వేయించి పారితోషికంగా మూడురూపాయలు చేతిలో పెట్టాడు. థామస్‌ పేరుతో చాసో రాసే విమర్శలనన్నింటినీ అరుద్ర బాగా అధ్యయనం వేసేడు. జేమ్స్‌జాయిస్‌ రాసిన యులఠిసిస్‌లోని మెళుకువలను ఆరుద్రకు చాసో నేర్చేరు. ఆరుద్ర “త్తమేవాఒహరి రోణంకికి అంకితం చేసేడు. సైన్యంలో పనీచేసే రోజుల్టో చాసోకి ఉత్తరాలు రాస్తూ ఉండేవాడు. "ఆరుద్ర నాటికలు" అన్న పుస్తకాన్ని చాసోకి అంకితమిచ్చాడు ఆరుద్ర చాసో కోరికమీద ఆరుద్ర నారాయణబాబు రుధిరజ్యోతిని అచ్చువేయించాడు. అభ్యుదయ రచయితల సంఘం వ్యవస్థాపక సభ్యులలో చాసో ముఖ్యుడు. 1942 సంవత్సరం. ప్రారంభంలో చదలవాడ పిచ్చయ్య విజయనగరం వచ్చేరు. ఆయనతోపాటు నెట్టి ఈశ్వరరావు. వచ్చేరు... అభ్యుదయ రచయితల సంఘం చదలవాడ పిచ్చయ్య సంకల్పశిశువు అంటారు కొందరు. దాని సభలు విజయనగరంలోనే పెట్టాలని చాసో, సెట్టి ఈశ్వరరావులు అనుకున్నారు, కాని వాళ్లిద్దరూ ఎంత చెప్పినా వినకుండా పిచ్చయ్య తెనాలిలో పెట్టాలని నిర్ణయించేరు. తెనాలి చెన్నవట్టణానికి దగ్గరగా ఉందని, అందరూ వచ్చిపోవడానికి మధ్యలో" అందుబాటులో ఉంటుందని ఆయన అభిప్రాయం, 1943లో అభ్యుదయ రచయితలసంఘం ప్రథమ సమావేశం తెనాలిలో జరిగింది. అందులో సభ్యులందరూ ము్టెసంవత్సరాల లోపువాళ్లే, తాపీ ధర్మారావు ఆ సభకు అధ్యక్టులు. అయన కమ్యూూనిష్ట్రీ కాకపోయినా వామవక్షంనేపు కొంచెం మొగ్గు చూపించేవారు. ఆ సభ. బాగా జరిగింది. “కాని ఆ సభకు ప్రముఖంగా సహాయవడతారనుకుని కరపత్రాల్లో' పేర్టు కూడా వేసిన ఇద్దరు ప్రముఖులు మాకు తప్పకుండా సవాకరించలేదు. ఒకరు శ్రీరంగం శ్రీనివాసరావు, రెండోవ్యక్తి కొడవటిగంటి కుటుంబరావు” అని చాసో అన్నారు. చాసో, ఈశ్వరరావు . చెన్నపట్టణం. వెళ్ళి ఛశ్రీ/శ్రీతో మాట్టాడితే మీరు చేసున్నారు కదా! చేయండి. రాసుకోవడానికి సంఘమెందుకు అని (శ్రీ(తీ/ అన్నట్టుగా ఛెప్పైరు.. శ్రీశ, “మహాప్రస్థానం అచ్చు వెయ్యాలని తెనాలి సభ తీర్మానించింది. 'కాని (శశ పెట్టిన షరతులు కారణంగా డం కుదరలేదని త పన ష ంగా అచ్చువెయ్య చాసో అన్నారు. తెనాలిలో అంత సభ చేస్తే నార్ల వెంకశేశ్వరరావు, తన పత్రికలో ఆ. వార్త వెయ్యకపోవడంతో. ఆగ్రహించిన చాసో ఆయన దగ్గరకు వెళ్లి ఆ విషయం అడిగేరు. అ తర్వాత చిన్న వార్త (ప్రకటించాడాయన. అభ్యుదయ రచయితల సంఘం రెండవసభ విజయవాడలో జరిగింది. విజయనగరం నుండి అయలసోమయాజుల నరసీంహశర్మను చాసో ఆ సభకు సభ్యుడిగా తీసికొని వచ్చేరు. ఆయననే అ. న. శర్మగార్కు అ. న. మేస్టారు అని అంటూ ఉంటారు. ఆయన సర్వతంత్ర స్వతంత్రుడు. కావ్యకంఠ గణపతిముని సంతతివాడు. కుశగ్రాహి, స్పష్టమైన అవగాహన, సులభమైన బోధన ఆయన ప్రత్యేకతలు. ఉపన్యాసం ధారగా సాగుతుంది. కన్యాశుల్బంలో భీభత్సం ప్రధానరసమని అన్నది ఆయనే. ఆ విషయాన్ని తర్వాత శ్రీశీ/ వ్యాప్తి చేసేరు. ఆ పండితుడు చాసోకి మంచి మిత్రుడు. నారాయణబాబు సభ్యుడైనా అ సభకు రాలేదు. రుక్కిణీనాథశాస్త్రి, సభ్యుడయ్యేడు. నవ్యసాహిత్యపరిషత్తులోని యువతరమంతా అ.ర.సం.లో సభ్యులయ్యేరు. ఈ సభ చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహంగారి జీవితచరిత్రను అచ్చువేసింది. అప్ఫెన ప్రతులన్నీ ఆ సభలోనే చెల్లిపోయాయి. చిలకమర్తి కారణంగా ఆ సభ విశేషాలన్నీ అన్ని పత్రికల్టోను ప్రకటించబడ్డాయి. అ. న. శర్మగారి 20

వేత అభ్యుదయపాఠశాల నిర్వహింపజేయడంలో చాసో కృతకృత్యులయ్యారు. రాజమండ్రిలో అ.ర.సం. మూడవ మహాసభ జరిగేటవ్పటికి. శ్రీశ, కూడా అందులో కలఠిసేరు. అప్పటికి నవ్యసాహిత్యపరిషత్తు వెనుకబడి, అ. ర. సం. 'ముందుకు పోతూంది. అ.ర.సం.లో సభ్యత్వరి ఒక ఆకర్షణగా మారింది: ఆ సభకు దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి, అధ్యక్టుడ్రు. కృష్ణశాస్త్రి అ.ర.సం.లో సభ్యత్వం పొందడం చాసోకి అంతగా ఇష్టంలేదు. కాని దేవులపల్లి అభ్యుదయ దృక్పథంతో ఆ సభలో _్రసంగించేరు. దీనిని చాసో బూర్జువా సాహిత్యవేత్తల సభ అన్నారు. నిజానికి దాని పేరు అది కాదు. రాజముండ్రి సభనాటికే అ.ర.సం. వలచబడింది. నాల్గవ సభ దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి/ ఆధ్యర్యంలో మద్రాసులో జరిగింది. ఈ సభ చాసో. అనుకున్నట్టుగాని, పిచ్చయ్య అనుకున్నట్టుగాని జరగలేదు. కృష్ణశాస్త్రి, ఇష్టప్రకారం జరిగింది. రాజనున్నారు అ సభకు అధ్యక్సులు, ప్రారంభోపన్యాసకులుగా కెఎ. అబ్బాస్‌ను పిలుద్దానున్నారు. ఆ సభకు విశ్వనాథ సత్యనారాయణ వంటి సనాతనులందరినీ ఆహ్వానించేరు. రాయస్రోలు సుబ్బారావుగారిని విమానంలో తీసుకురావాలని ప్రయత్నించినా ఆయన: రాలేనన్నారు. సనాతనులు - అధునికులు కూడా సాహిత్యానికీ ప్రయోజనం ఉండాలని వాదించారు. అ సభలో చాసోని కృష్ణశా,స్త్రాకి సపోయకునిగా నియమించేరు. కృష్ణశాస్త్రి, అందరినీ ఆహ్వానించే సమయానికీ అవసరమైన దండలు, వళ్ళు అందించడం చాసో పని. అది చాసోకి చొలా ఇబ్బందికరంగా తోచింది. చక్కగా ఎర్రనిశాలువా కవ్టకుని, పండుతమలపాొకులా అటూఇటూ. తిరుగుతూ. స్వేచ్చగా కాఫీాటిఫిన్స ఏర్పాటు చూసుకుంటూవున్న ఆ, న, శర్మగారిని చూసి ఆ క్షణంలో చాసోకి చాలా అసూయ కల్షింది. హాయిగా చుట్టకాల్చుకునే వీలులేకుండా స్టేజిమీద చిక్కుబడి పోవడమే ఆ చికాకుకు, అసూయకు కారణం. ఇంత మపహాసభకంళి చుట్టు కాల్చడం గొప్పా అంటే, వేదికమీది ఉపన్యాసాలు వినడంకం-లు చుట్టుకాల్బడమే గొప్ప అని ఆయనకు తోచింది. అ వేళ సాయంకాలం సభంతా అయిపోయింది. ఎనిమిది గంటలు కావస్తూంది. సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలకోసం వేదిక మీదనున్నవారంతా కిందకు దిగాల్బి వచ్చింది. అభ్యుదయభావాలు కల నాటకప్రదర్శన ఆరంభమయింది. చాసో పక్కన కృష్ణశాస్త్రి? ఆయన పక్కన రాజమన్నారు కూర్చున్నారు. వాణీమహల్‌ అంతటా జనం కిటకిలు లాడుతున్నారు. ఎనరూ కూడా చుట్టగాని, సిగరెట్టుగొని కాళ్ళడం లేదు. అప్పుడు రాజమన్నారు ఠపీమని ఒక సిగరెట్టు వెలిగించేరు. ఆయన సభాధ్యక్లుడ్రు, పైగా ప్టాకోర్టు జడ్జీ. సిగరెట్టు కాల్చడం తప్పని చెప్తే. ఏం బాగుంటుంది? ఆయన ననుసరించడమే మర్యాదగా ఉంటుందని చాసో వెంటనే తాను కూడా ఠపీమని. ఒక చుట్ట వెలిగించేరు. కృష్ణశాస్త్రిగారు చాసో వంక చూసి, బతికించావు అనుకుంటూ తాను ఒక చుట్టు ఠపీమని. వెలిగించేరు. అప్పటి సభ్యుల్లో అనేకులు చుట్టుప్రియులే.. _ 'మహాజనాయేన గచ్చచిసపంథా' అన్న మర్యాద ననుసరించి ఎవరికి వారుగా చుట్టు ముట్టించేరు. ఓ ఐదు నిముషాలయిందో లేదో వాణీమహలు మీది భాగం మరి కనబడలేదు. పొగ చాందినీలాగ వష్టేసింది. “అంచేత మా అభ్యుదయరచయితల సంఘమూ పొగ పళ్టుసింది. మా పొగ కూడా దీనికి సహకరించింది” అంటారు. ఛలాకీగాా బాధగా చాసో. అలాటి అ.ర.సొన్ని ఈతకు షష్టిపూర్తి సందర్భంగా వి.ర.సం, ఏర్పడిన తర్వాత 2 బీద గ 6

తిరిగి పటిష్టం . చెయ్యడానికి ప్రయత్నించేరు. అందుకు చాసో ప్రోద్చలం చాలా వుంది. ఒంగోలులో జరిగిన మహాసభకు చాసో అధ్యక్టులు. గుంటూరు మహాసభలకు వురివండా గౌరవాధ్యక్నృటు. 1975లో విజయనగరంలో జరగవలసిన సభలు జరుగలేదు. ఇలా అ.ర.సం. వ్యవస్థాపక సభ్యులలో ఒకరైన చాసో చివరివరకు అ సంస్త అభ్యుదయంకోసం చిత్తశుద్దితో ప్రయత్నించేరు. విజయనగరం .వార్చి వడ్డిస్తుంది. ఆ కత్తికి రెండు వక్కలా వాడే. సనాతనవండితులూ అక్కడే ఉండేవారు. విష్ణవబీజాలూ అక్కడే నాటుకున్నాయి.. పండితులు ఒకరిని లక్ష్యం చేసేవారు కారు. ఎవరినీ కించపరిచేనారూ కారు. తిరుపతి వెంకటకవుల వంటి వారికక్కడ కుండలు డింకీలు కాస్ట్రేయి. సంస్కృృతవండితులు ఉదారవాదులుగా ఉండేవారు. సంస్టానాధీశులూ అంతే. మాక్సుముల్లరు వేదభాష్యానికి ధనసపోయం చేసినవారే - కారల్‌ మార్కు దాస్‌కేపీేటల్‌ అన్చెన వెంటనే తెచ్చి కాలేజీ లైబరీలో "పెట్టారు. బ్రిటీషువారికి అనుకూలవిధానాలు పొటెంచినవారే టంగుటూరి ప్రకాశానికి కావలసినస్వుడల్దా డబ్బిచ్చేవారు. అటు కందుకూరిని, ఇటు గురజాడను వారు ప్రోత్సహించెరు. - - చాసో *“వరబ్రహ్మం' అనే కథ గురుంచి సనాతన భావాలుగల యువకులు విమర్శ చేసేరు. ఆ"కథ ప్రారంభంలో మురికికాలనల్లో మరుగుదొడ్డవీథిలోని దోవులు “పవిత్రంగొ ప్రణవనాదాన్ని పునశ్చరణ చేస్తున్నాయి, అని చాసో రాయడం వారికి అభ్యంతరంగా తోచింది. చాసో వెనుకబాటుగా నారంతా ఛీత్కరించేనారు. ఆసంగతి చాసోకు మిత్రుడైన అ. న. శర్మగారి దగ్గర. కూడా అన్నారు. ఆ సంగతి తెలిసి చాసో నారాయణబాబుతో కలిసి నుహీమహోపొధ్యాయ తాతా సుబ్బరాయశా,స్త్రిగారి వద్దకు వెళ్లి తనకథను చదివి వినిపించి ఇందులో దోషమేమైనా ఉందా” అని అడిగేరు. ఆయన శబ్దం కీటకం నోట్లోంచి ఉత్పన్నం అయినా, వెదుళ్లు ఒకదానిచో ఒకటి రాపొడితే శబ్దం ఉద్భవించినా, మనుష్యుల నోట్లోంచి వచ్చినా ఏ శబ్దమైనా వరబ్రహ్మస్వరూపమే అన్నారు. ఆ మురికికాలున మనిషి దృష్టిలో మనకి కంపు కానీ మొత్తం అదంతా వరబ్రహ్మస్వరూపమే అని ఆయన తీర్చు ఇచ్చేరు. ఆయన _ వాడుకభాషా వాదాన్ని సమర్థించిన మహాపండితుడు. ఆ విషయాలలో న్యాసం కూడా రాసేరు. __“తికలకు అనుగుణంగా చాసో కథలు రాయలేదు. "మెరుగు అనే నాటిక ఒకటి రా నరు. నవలారచన ఎప్పుడూ చేపట్టలేదు. ఢంకా, వినోదిని, చిత్రగుప్త నంటి పత్రికలలో - ప్రచురించడం చాసోకి అంతగా ఇష్టం ఉండేది కాదు... ఎప్పుడూ ప్రపంచంలోని మహారచయితలతో పోల్బుకో. వాళ్ల రచనలతో నీ రచనలని సరిపోల్చి చూసుకో. నువ్వు ఎదగడానికి అది కొలబద్ద. తక్కువవాడితో సరిపోల్చుకుని గొప్పవాడినై పోయానని చెప్పుకుంటూ. కూర్చుంకే. ఎక్కడ. వేసిన గాంగలీ అక్కడే ఉంటుంది. అభ్యాసం . అవసరం'అని తన దగ్గరకు కథలు పట్టుకుని వచ్చేవారికి చెప్పేవారు. తెలుగు కథకు కొలమానంగా నిలిచిన ' చాసోలో రెండు మంచి గుణాలున్నాయి. 1) ఇతరులను 7 అనుకరించకపోవడం 1) అపహరించకపోవడం. ఈ రెండు గుణాలు ఆయన రచనలలోనే కాదు - జీవితంలో. కూడా కనిపీస్తాయి. ౨. శశ * 22

ఆశాదూతలు తెలుగులో అభ్యుదయ సాహిత్యానికి ఈ శతాబ్దం ఆదిలో విజయనగరం, మధ్యలో తెలంగాణం, ఇటీవలికాలంలో రాయలసీమ ఆటపట్టులయ్యాయి. మహారచయితలున్నా మధ్యాంధ్రం ఏ దశలోనూ ఈ విషయంలో తాలి అడుగువేసిందిలేదు. మధ్యాంధ్రంతో పోలిస్తే ఉత్తరాంధ్ర, తెలంగాణం, రాయలసీమ. _ వెనుకబడ్డ ప్రాంతాలు. కాళ్ళే ఆకరి

• కూల్చే వేదన అభ్యుదయసాహిత్యానికి దారి చూపిస్తుందని, అందుకే ఇక్కడ అభ్యుదయసాహిత్యం అంకురించిందని అనుకోవచ్చును. కొని విజయనగరం విషయంలో ఇది నిజం కాదు. ఈ శతాటి ఆరంభం కాకముందే అది ఒక ఆధునీక విద్యాకేంద్రమయింది. మహారాజ కళాశాల ఆధునికవిద్యకు ఆటపట్టయింది. అంతేకాదు, సంప్రదాయసిద్ధమైన శాష్ట్రాలు- సాహిత్యం సంగీతం, ఇతరకళలకు కూడలి అయిన విజయనగరం అప్పటి నుండీ సంప్రదాయ సురభిళమైన ఒక నూతన సంస్కారాన్ని తెలుగునేల నాలుగుచెరగులకు విస్తరింపజేసింది. అందుచేత అది కొత్త ఆలోచనల కుదురు అయింది. తెలుగు అభ్యుదయసాహిత్యాకాశంలో చుక్కదూరిన చోటయింది. ఆ చుక్క దూరినచోట నలుగురు ఆశాదూతలు అవళరించేరు. వాళ్లు శ్రీరంగం నారాయణబాటు, (శీత, ... రోణంకి చాసో, ఏరుల జన్మానికి శూరుల జన్మానికి తారీఖులు దస్తావేజులతో వనిలేదు.. ఈ నలుగురూ పుట్టినచోటు విజయనగరం కాదు. కాని సాహిత్యంలో బతికి బట్టుకట్టిన చోటు విజయనగరం. వారిమధ్య కూరిమిగల రోజులన్నీ, నికార్నెన సాహిత్యస్తూర్తి నిలిచిన క్షణాలన్నీ విజయనగరంలో మొలిచేయి.. ఆరోజుల్లో వాళ్ల ఎక్కువ తక్కువలు, ముందు వెనుకలు లేవు. కొని _ మరణం వారిలో ముందు వెనుకల్ని చూపించింది. ముందు నారాయణబాబు, తర్వాత శ్రీశ్రీ, ఆ తర్వాత రోణంకి, ఇటీవల చాసో వారి జ్ఞాపకాల్ని మిగిల్చి పోయేరు. - నారాయణబాబు. అధునిక కని, ఉశ్రీశ్తీ, అభ్యుదయకవి, రోణంకి విమర్శకుడు. చాసో కథకుడు - ఇలా కనిపించినా వీరందరిలోను ఉండే సాహిత్య చైతన్యం ఒకే. దృక్పథం. ఒకమే. దర్శనం ఒకక. జీవనసరళి ఒకటే. సంస్కారం ఒకక్‌. వీరందరూ సామాన్య మధ్యతరగతికి చెందినవారే. వీరు పేదలూ కారు. నిండుకుండలూ కారు. ఒక చాసోకి మాత్రం ఉద్యోగం అవసరంలేనిమేరకు ఉపాధి ఉండేది. ఈ నలుగురి మధ్య సాహితీసంబంధం ఏర్పడడానికి మహారాజకళాశాల కారణం. ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయం కంళు ముందు మహారాజు కళాశాల, అబ్బూరికంలు ముందు మహారాజ కళాశాల గ్రంథాలయం వీరిలో ఆధునిక చైతన్యాన్ని రేకెత్తించేయి. మెర్కురీ- క్రి కురియన్‌ -బుక్‌ మన్‌ - పైమ్సు లిటరరీ సప్టిమెంటు (వీక్లీ, జాన్‌ ఓ లండన్‌, పంచ్‌, 'స్ట్రేండ్‌ మేగజైన్‌ లాంటి పద్రికలు ఆరోజుల్లో మహారాజు కళాశాల [గ్రంథాలయానికి వచ్చేవి. ప్రపంచ ప్రసిద్ధ గ్రంథాలెన్నో ఆ [గ్రంథాలయంలో ఉండేవి, ఆ వత్రికలను, ఆ గ్రంథాలను చదవడానికి ఈీగశీ విశాఖనుండి విజయనగరం వచ్చిపోతూ ఉండేవాడు. ఆ సందర్భంలో ఈ 23

మిత్రబృందంమధ్య సాహిత్యగోష్టులు చర్చలు నడచేవి. విడయనగరంలో చాసోకి పెద్ద ఇల్టుంది. ఈ మిత్రమండలి తరచుగా అక్కడ కలిసేది. అక్కడ విరిసిన వెలుగురేకలకు వేగుచుక్క. గురజాడ. నారాయణ *డాబు” అన్నమాట విమర్శపాలంలో వుట్టిన గాబు. ఒక కవిని కవిగా చూడదలుచుకుంచే అతడు నారాయణిబాంబు.' కవిత్వం విషయానికొస్తే తెలుగులో ఆధునికతను రూపుకట్టించినవాడు నారాయణబాబు. అతని కవిత్వానికి వ్యక్తిత్వానికి మధ్య వైరుధ్యం ఉంది. ఆయన అదిభట్ల నారయణదాసు అంతేవాసి. ఎప్పుడూ. అతనితోనె తిరిగేవాడు. ద్వారం వెంకటస్వామినాయుడుగారి. సహచరుడు. ఎప్పుడూ వారింట్లోనే ఉంటూ. ఉండేవాడు. త్యాగరాజ నారాయణదాస ఆరాధనోత్సవాలలో అతని నాలుక నాయుడి గారి కమాను కంటె, నారాయణదాసుగారి నాదంకంళు మధురంగా (మోగి "వేలాది శ్రోతలను మంత్రముస్తులను. చేసేది. హరికథల్లో, సంగీత సభల్లో చెలరేగిన వెర్రిపీరు నారాయణబాబు. ఇదంతా సంప్రదాయం వుట్ట. అంటే అపార్నిశం సంప్రదాయం. కంచుకోటలో పహరా 'తిరిగేవాడని అర్హం. అయితే అతని కవితాత్మమాత్రం అందుకు విరుద్దంగా మరఫిరంగిలా మోగేది. కోకిలను. తెలుగు కవిత్వపు _ పొలిమేరలు దాపేదాకా తరిమికొట్టి, కలికి పాటల కోయిలకులానికి స్వర పేటిక సన్నగిల్లేదాకా అవిశ్రాంతపోరాటం కొనసాగించిన అతని గొంతు మాత్రమే ఆంధ్రదేశమంతటా వెల్లివితిసిన - భావకవిత్వపు వెల్లునకు అడ్డుకట్టుగా నిలిచింది. .._ నారాయణబాబుది - ఇస్తన్యస్తజీవితం. అతడు ఏకాకి. లోకానికి చెందడు. అతనిది ఊర్థ్యముఖం-అథోకాయం. అతని కవిత్వం ఘంటమంటూ లేకుండానే గట్టుదాటిన ఆత్మ. అతడు యముని మహిషానికి ఏరుపూసినవాడు. స్వవ్నజగత్తును మాదకజగత్తును తొడతాక్కిడి తొక్కించిన కదన కుతూహలి. అర్హతాత్పర్యాలిను అథఃకరించిన లక్షణ మొకటి అతని. కవిత్వంలో నిరిచింది. సాంప్రదాయకపు బొందికి ఆధునిక ఆత్మకు మధ్య నడచిన ద్వంద్వయుద్ధం అతని కవితా సముద్రపు నీలినీరి అంచుల్ని తాకింది. వ్యక్తాన్ని వ్యక్షావ్యక్తంలో వెదికింది. గుమ్బీలో గిరజాలూవుకుంటూ కూర్చునే ఆ బడుగునునిషిని, అతని కవిత్వపు పైత్యాన్ని సంవప్రదాయకులు పిచ్చిగా వరిగణించవచ్చును. కాని కొలం కడదాకా చూపునిరిపిన అతని కవిత్వంలో అస్తవ్యస్తతగాని, 'ప్టైన్యంగాని, ఉన్మాదంగాని, లేకితనంగాని లేదు: అతడు. కవిగా ఫలేజా ఉన్నవాడు. ఒక సంఘపు శోకాన్ని, దైన్యాన్ని అంతరింపజేయగల అపారమైన కరుణ, అనంతమైన సాహసం ఉన్న నెత్తురు నీండిన సైనికుడు, - . కా జా _. నారాయణబాబు వ్యక్తిగా గొప్ప ఉపన్యాసకుడు. కాని కవిత్వంలో మాత్రం ఉపన్యాస లక్షణం లేశమైనా లేనివాడు. ఆలంకారికపదత్రం మీద' చెల్లు వ్రాసినవాడు. రసవాదులకు నీరసం పుట్టించినవాదు, కవిత్వంలో శబ్దప్రతిమలు - భావప్రతినులు' - దృశ్యవ్రతిమలు - శ్రవ్యప్రతిములు అన్నింటికీ స్థటమైన రూపాన్ని కల్పించినవాడు. తెలుగు. కవిత్వంలోంచి ఛందస్సును బయటకు సాగనంపినవాడు. అదుపుతప్పిన అరాచకత్వానికి అంచుక(కుట్టి కాలం భుజంగం కళ్లెంలాగిన విద్రోహికవి. సంక్టృబ్హ సమాజంలోని అబలలకు, అనాథలకు ఆసరాగా నిలిచిన విష్లవబుషి, గతిభేదపు గర్భగుళ్ళలో గతుకుల బ్రతుకుల్ని ప్రతిష్కించిన గవేషకుడు. గ!

కవిత్వాన్ని కంచునగారాగా (మోగించిన క్రాంతివీరుడు శ్రీశ్రీ. “మేం ముందుకు పోతాం- ప్రపంచం మూావంటు వస్తుంది అంటూ 'ప్రవక్తలాగ వలికి ఒకతరం కవుల్ని;, ఒక జాతి ప్రజల్ని మరోప్రపంచపు పాలిమేరల్టోకి తనవెంట పరుగు _ అెత్తించిన (ప్రతిభాశాలి ఊీగశీ. “అలజడి మా జీవితం. అందోళన మా ఊపిరి - తిరుగుబాటు మా వేదాంతం అంటూ తన మార్గాన్ని, తన సహచరుల మార్గాన్ని లోకానికి తేటతెల్లం చేస్తూ విష్ణవశంఖం వూరించినవాడు. వ్యక్తిగా ఉపన్యాసికుడుకాడు. కవిత్వంలో మాత్రం నుపోపన్యాసకుడు. ఛందస్సులచేత చాకిరీ చేయుంచుకున్నవాడు. శబ్బాలచేత ఊడిగం చేయించుకున్నవాడు. నిఘంటువులను నిద్దరలేపిననాడు. అలంకారాల కలంకారీని అదువుచేసినవాడు. వ్యాకణాల రణగొణధ్వనిని అణచిపెట్టినవాడు. ఊహల చాంపేయమాల లల్లినవాదు. తన ఊళను కేదారగౌళగా మౌార్చినవాడు. కవిత్వాన్ని రసధునిగా దర్శించినవాడు. అనాథులకోసం - అశాంతులకోసం గొంతు. విప్పిన వాడు. దిగ్రిగంలాలలో అభ్యుదయ సుగంధాన్ని వెదజల్లి, తన జీవితాన్ని ఒక [ప్రబంధంగా మలుచుకున్నవాడు.

ీ/శీ/ జీవితం వ్యక్తిగా, కవిగా వివిధ పరిణామాలను పొందింది. కవిగా బ్రతకడం కష్టం అని గృుర్తించినవాడు శ్రీశ్రీ. ఒకొక్కప్పుడు తననుతాను తిరగేసి తొడుక్కుని విదూషకుడిలా కనిపించినా, కీంచిద్విషాదం కించిన్నిరాశ కించిదసంతృష్తి దిగలాగినా కాలం నాడి తెలుసుకుని కదిలినవాడు శ్సీగశ్సీ. సమాజాన్ని కదిలించినవాడు ఈీ/శీ,. తన గుండెలలో _ కూకున్న విప్లవాన్ని, విప్ణనాగ్నిని ఆరనీయనివాడు. మాటలచేత మాట్టాడించి-ర్తక్తంచేత రాగాలావన చేయించినవాడు ఎప్పటి కప్పుడు, “వస్తున్న చరిత్ర నాది అని నినదించినవాడు.

కవిత్వానికి ప్రాంతీయ-జాతీయ పరిధుల్ని చెరిపి అంతర్జాతీయ దృష్టిని అలవాటుచే యడం (శ్రీశ్రీ, కవిత్వంలో వ్రస్ఫుటంగా కనిపిస్తుంది. అఆ అడుగుజుడ గురబొడది. ఆరోజుల్లో ప్రపంచమంతటా వ్యాపిస్తున్న సామ్యవాద దృక్పథంతో (ప్రపంచాన్ని ఒక కుటుంబంగా చూడడం నేర్చుకున్నాడు ీగశ్రీం వతితులు-భ్రష్ట్రలు- బాధాసర్పదష్టులు 'ప్రవంచంలో ఎక్కడున్నా వారి బాధలను అవగాహన బేసుకున్నాడు. 'ఇంకానా ఇకపై సాగదు” 'కాన్పించని కథలన్నీ కావాలిప్పుడు” “ఈలోకం మీదేనండి-మీరాజ్యం మీరేలండి” “హీనంగా చూడకుదేన్నీ'ా ఇలాంటి మాటల్లో శ్రీశ, ఒక ప్రవక్తలాగ కనిపిస్తాడు. అతని కవిత్వం నిజంగా ఒక మంత్రనగరు. కవిత్వాన్ని గురించి. అంతవరకు ఉన్న ఊఫాల్ని తారునూరు చేసిన తాంత్రికుడు శ్రీశ్రీ. మన మామూలు మౌటల్లో అతని మహత్వాన్ని కొలవలేము. -

ఐతిహాసిక పరిమళం భావుకతామాధుర్యం అభ్యుదయ ర్సురీనాదం మానవత్తాస్పర్శ ఆధునిక దర్శనకాంతి. మన వంచేంద్రియాలను ఒక్కసారి ఉక్కిరిచిక్కిరిచేస్తే ఆ పరిసరాల్లో రోణంకి అప్పలస్వామి ఉన్నారని ఊహించే అనకాశం ఉండేది. రోణంకి ఒక చదువరి. ఒక బోధకుడు. ఆద్యంతాల మధ్య ఒకే హోరుతో ప్రవహించిన సజీవపఠనసరిత్తు. జీవన్మరణాలు అనధులుగా నిరంతర రసభరిత నృత్య హేలగా ఎగసిన బోధవారిధి. చిటికదు కవిత్వం - పవుంజీడువ్యాసాలు - అరడజను ఉపన్యాసాలు - అరకొరగా అనువాదాలు - ఇదికాదు రోణంకి అంట, జేబులో అణాళేకుండా కనిపించాడేమోగాని చేతిలో వుస్తకంలేకుండా ఎవ్వడూ కనబడలేదాయన. సూటూ-బూటూ-నెక్‌'బై ' (కోటులేకపోతే లాగులో. దోపిన చొక్కాతప్పదు)

25

కట్టుకొని చేతిలో వుస్తకంతో మహారాజకళాశాలలో, వెన్‌లక్‌పార్కులో, మెయిన్‌ రోడ్డులో, కస్పాబజార్థో-చేతులూపుకుంటూ- బిగ్గరగా ప్రక్కవాళ్లతో, అదోలా తనలోతాను పలుకుతూ పాడుతూ ప్రయాణించిన ఆ బక్కవపలచటి పొట్టిమనిషి సాహిత్యసముద్రాన్ని చుళుకితం చేసిన అగస్త్యుడిలా కనిపించేవాడు. ఆయనను చూసినవాళ్లందరకీ చదవాలని అనిపించేది. "లండన్‌ అతని తీర్హస్థ్టలం. పారిస్‌ అతని స్వన్నం. అందుకే ఆయన చదివే తెలుగు పద్యాల్లో కూడా ఒక విదేశీపరిమళం గుబాళించేది. కొందరు తాము గొప్పవాళ్లు కావాలని కృషి చేస్తారు. కొందరు తమ పరిసరాలను ప్రభావితం చేసి గొప్పవాళ్లు అయ్యేవాళ్లకు తోవచూపిస్తారు. అప్పలస్వామి ఇందులో రెండో కోవకు చెందిన వ్యక్తి తెలుగు సాహిత్యంలో ఆధునికతను సుసంపన్నం చేసిన సమర్భుల ప్రతిభ. సమ్యక్‌మార్షంలో సమున్మిషితం అయిన చారిత్రక సన్నివేశాలలో అప్పలస్వామి. కీలకపాత్ర నిర్వహించిన సత్యాన్ని ఎవరూ కాదనలేరు. +ఆంగ్టంలో అద్భుతమైన కవి - (ఫెంచిలో పండితుడు అని నారాయణబాబు అతని సాంగత్యాన్ని వర్షించేడు. “లోకంలో మంచితప్ప ఛెడులేదనే చంటిసిల్లడుగా అతనిని అభివర్షించేడు. చాసో అతనితో సుదీర్ర్సమైన "స్నేహ జీవితాన్ని గడిపేదు. ఆరుద్ర “త్వమేవాహం' అంకిత మిన్వడంతో ఆయనకు తనకు గల గురుశిష్య సంబంధాన్ని చాటుకున్నాడు. (శ్రీశ్రీకి ఆయనకు గల సంబంధం లోకమెరుగనిది కాదు.. - . అప్పలస్వామి మరొక మల్లినాథ సూరికాదు. ఆయన్ని చూడగానే చాలామందికి ఆ గుట్టుమస్లేవో వూర్తిగా తెలుసుకోవాలని అనిపించేది. కాని అత్యాధునిక కవితా ధోరణులను గూర్చి విడమరచి చెప్పడానికిగాని, రాయడానికిగాని. ఆయన సుముఖత చూపలేదు. మనకు స్వచ్చమైన స్వతంత్రమైన ఆధునిక విమర్శ లేదనే అభిప్రాయానికి -అతీతుడు కాకపోయినా రోణంకి ఆధునిక విమర్శకు ద్వారాలు తెరవడం నిజం. తెలుగు విమర్శ రామలింగారెడ్డి చేత ఒక. విధంగా జాగ్భృతమైచే, రోణంకీ చేత ఇంకొకవిధంగా సంపన్నవుయింది.. తెలుగు కవిత్వంలోని ఒక కీలకమైన పరిణానుదశకు అవసరమైన విమర్శను ధైర్యంగా, ముందుగా అందించేడాయన. ఆయన చెప్పిన విమర్శసూత్రాలు అప్పటి పాఠకులకు అచుంబితాలు. కవిత్వం అనిర్వచనీయమైనదని, పదాల ' కతీతమైన పారవశ్యమనీ, కవి తన భావోద్రేకానికి .ప్రతీకను- మాత్రమే సమకూర్చగలడని, భావన హృదయంలో రగుల్కొనేటప్పుడు దండాన్వయచింతన బుద్దివూలినతనమని, వస్తుదర్శనం ఆశ్చర్యజనకంగా ఉండేటప్పుడు పదగుంఫన బరువుగా _ విలిచిపోతుందని, వస్తువును సామాజిక విమర్శనాదృష్టితో తరచి “తరచి చూడవలసి ఉంటుందని ఆయన విమర్శ చెప్తుంది. అధునిక కవిత్వ పఠనానికి ఆయన చెప్పిన మార్గదర్శక సూత్రాలివి, ఇంద్రియ ధర్మాలను వ్యత్యస్తం చేసే నూతన కవిత్వసంప్రదాయాన్ని అందుకోవాలంటే సర్వేంద్రియాలలో కవితావైతన్యం ప్రబుద్ర్దమై ్రసరించవలసిన అవసరాన్ని, చెప్తూ, ప్రతిపదార్హతాత్పర్యాలను అపెక్షించే సాధారణవిధానాన్ని పదేపదే తృణీకరించే వాడాయన. కవిత్వంలో ఉవన్యాసధోరణి . ఆయనకు గిస్ట్రేదికాదు.. ఆయన మన కిచ్చిన విమర్శ స్వల్పమైనదైనా అవసరమైనది. ఆయన లిభితవిమర్శకంక్టై ఆయన సంభాషణలలో ఎక్కున్‌ 'వీమర్శ వెలువడింది. నారాయణబాబు - శ్రీశ్రీ, - అప్పలస్వామిల్లాగే తానూ కవిత్వం రాసినా చాసో ఎప్పుడూ. కవిగా పేరుపడలేదు. వాళ్లందరిలాగ విమర్శ చేసినా విమర్శకుడనీ 26

అనిపీించుకోలేదు; అనువాదకుడూ అనిపించుకోలేదు. చాసో ' అని పిలవబడే చాగంటి సోమయాజులు కథకుడుగా "పేరుపడ్డాడు. గురజాడ తొలిసారిగా తెలుగు కథకు వురుడుపోసిన గడ్డమీద ఆ వారసత్వాన్ని అందిపుచ్చుకున్న అపురూప కథకుడు చాసో, తన ఊపిరి అగినంతవరకు ఆ గడ్డను కథావేదిక చేసేడు. తన మిత్రులు ముగ్గురిలో లేని నిశితపరిశీలన

• లోకాన్ని స్తనశల్యపర్‌క్షనేసే వదునుచూవు వట్టుబడబట్టి చాసో కథకుడు కాగలిగేడు. వాళ్లుకూడా కథకులైనా అంతటిశక్తిలేక ఆ క్షేత్రంలో కాలు _నిలదొక్కుకోలేకపోయారు. ఆ ముగ్గురిలో ఉన్న ఉద్విన్నిత చాసోలో లేదు. చాసోకున్న సంయమనం వారికి లేదు. శీగశు - అప్పలస్వామి. ఎప్పుడూ గొంతు తడిగా ఉండాలనేవారు. వాళ్ల కళ్లలో కూడా ఒక ఆరని తడి - తళుకు ఉండేది. చాసో గొంతు ఎప్పుడూ తడుపుకునేవాడు కాదు. అది వేడెక్కి ఉండేది. ఆ వేడికే కాబోలు చూపులు కూడా చురికేవి. కాకపోతే లోతుచూవులు కాబట్టి పరిసరాల్ని కాల్చకుండా. వెలుగుతో నింసేవి. రోజల్లా విసుగు విరామం. లేకుండా తిరిగి, చికిలి చూవుల్లో కొంటిప్రశ్నల్లో తిక్కసమూధానాల్లో ఆగి ఆగి వెయ్యంచుల్లో విరిగిపడే నవ్వుల్లో ప్రకృతినీ వురుషుణ్లీ కిందా మీదా పెల్లిగించి, ఊహలు మలగి ఉద్రేకాలు చల్చారిన తర్వాత కథాలోకంలో. కాలుపెట్తాడు. అందుకు కొన్నిక్షణాలనుండి కొన్ని నెలలదాకా పట్టవచ్చును. ఆ కథలోంచి వెనక్కి వెళ్లి అసలు చాసోకోసం చూస్తే ఆయన చాలా భిన్నంగా కనిపిస్తాడు. వక్షప్రాతవైఖరిలేని వరిపూర్హ న్యాయమూర్తిలా కనిపిస్తాడు. పాత్రలమీద _ వరిసరాలమీద అధికారం చెలాయించడు. వ్యామోహాన్ని పెంచుకోడు. కథ నెత్తుకునేటప్పడు తనకు కావలసిందా కాదా అని చూస్తాడు. ఆ తర్వాత వాస్తవం ఎంత కఠోరంగా ఉన్నా అందులో వేలుపెట్టడు. అనసరంలేనిది అక్షరంముక్కెనా అవతలకు నెస్టేస్తాదు. సిద్దాంతాలను కథలమీద రుద్దడు. అతని కథల్లోంచి. సిద్దాంతాలు వుట్టుకొస్తాయి. అలా అని ఏ ఒక్క కథలోనూ ఆయన (ప్రవక్తలా ముఖం పెట్టుడు. కేవలం కథకుడుగానే నిలుస్తాడు.

చాసో కథావస్తువులు వైవిధ్యం కలవైనా. అన్నించ్లోను మానవత్వం, అభ్యుదయ దృక్పథం నిండి ఉంటాయి. ఆడవాళ్ల మీద చాసో ఎక్కువ కథలు రాసేడు. లేడీ కరుణాకరం, కర్మసిద్ధాంతం, బుగ్గి బూడిదమ్మ; (ప్రెసిడెంటు. లక్ష్మీకాంతం, పోనీ తిను, చెప్పకు చెప్పకు, 'ఏలూరెల్లాల, ఎంివు, బండపాటు, బదిలీ, వజ్రహస్తం, కవలలు, వీకరువు, ఊహా ఊర్వశి అనే కథలన్నీ '్తీలను' దృష్టిలో పెట్టుకుని రాసినవే. ఆకలి వస్తువుగా, కుక్క'మేశ్వరం, పరబ్రహ్మం, కుంకుడాకు, బొండుమళ్లేలు, గుడిసె - దీర్పరోగి, జంక్షనులో బడ్డీ వంటి కథలు రాసేడు. సాహిత్యం వస్తువుగా చిన్నాజీ, ఆవిష్కరణ నంటి కథలు రాసేడు. రాజకీయం, బాల్యం, రైతు జీవితం, కార్మికజీవితం వంటి వస్తువులు కొడా అతని కథల్లో కనిపిస్తాయి. అన్నిటా అభ్యుదయద్నక్సథమే కేంద్రదిందువుగా ఉంటుంది, కాని కథాశిల్పాన్ని కాదని అది కనుసన్నకూడా చేయదు. ఆ కథలన్నీ వాస్తవికవాదానికి కట్టినకోటలు.

చాసో విలక్షణత కొండపూలను (ప్రేమించడంమూత్రమేకాదు, స్రీ, వ్యభిచరించడం జీవనసరళిలో ఒక పొర్శ్వం అని అతి సామాన్యంగా చెప్పడంలోనూ కనిపిస్తుంది. ఆకలిముందు మానవతావిలునలు, మమతానుబంధాలు నిలవవని ఖండితంగా చెప్పడంలోనూ కనిపిస్తుంది. అనాథలు-అప్రయోజకులు-అవినీతిపరులు వగైరా లోకంలో తారసిపడిన ట్ల

౭

మనకు ఎక్కడా పాత్రమీద, కథమీద, జీవనతత్త బొమీద, కథనంమీద తన ఇెయ్యిపడకుండా తనకు కావలసిన అమోఘమైన _ శిల్పాన్ని సాధించడంలో చాసో దిట్ట. శుద్ద ద్రావిడ థామస్‌ అవి పేరు పెట్టుకున్నా కావలసినదాన్ని సాధించడంలో ఆయన ప్రభుత్వాన్ని 'బెట్టుగానే నిలబెట్టుకున్నాడు. ఉత్తరాంధ్ర మాండలికం చాసో కథల్లో ఇంకొక విలక్షణత. తనకి నచ్చని మాట, తెలియని విషయం, చూడని దృశ్యం, కిట్టుని పరిసరాలు అతని కథల్లో కెక్ళవు. తన డబ్బుతో "కళింగ కథానికలు" అచ్చువేసి తన తోడి రచయితలను సవ్మానించిన విలక్షణత కూడా చాసోలో కనిపిస్తుంది. “మొక్కుబడి” “కుంకుడాకు" “ఎందుకు పారేస్తాను నాన్నా' వంటి కథల్లోని తీర్చును ఆచరణలో 'పెట్టుడానికి దశబ్దాల తర్వాత మన ్రభుత్వాలు నడుం కట్తున్నాయి. అదే క్రాంత దర్శిత్వం అంటే. అంతటి శిర్చికాబట్టే చాసో ప్రపంచకథకుల సరసన నిలుస్తాడన్నారు విమర్శకులు. ఆంత్ర. 'ఆశాదూతలు.. నలుగురూ నాలునుదిక్కులకు తరలిపోయేరు. కొని స్తాహిత్యమిత్రులైన ఆశాదూతలు. నలుగురూ పొరపొచ్చాలు మరచి ఒక దిక్కుకే వేరుకున్నారని నా విశ్వాసం. అది అభ్యుదయ దిక్పథం. వ్వారు నలుగురూ నిశ్చయంగా “మానవకోొటి సామ్రాజ్య దూతలు-కళాయజ్జాశ్వములు.” (౧-2-2996 శశి మ, 28

చాసో ఊసులు

అటు మొన్న నారాయణబాబు, మొన్న ఇశ్రీగక్రీ, నిన్న రోణంకి, ఇవ్వడు చాసో

• తెలుగు సాహిత్యంలో ఆధునికతకు, అభ్యుదయభావనకు రంగు రుచి వాసన వేతన ఇచ్చిన నలుగురు అవురూపమిత్రులు *“ఆఅశాదూతలు" అమరు లయ్యారు.

గురజాడ కలం వట్టింది మొదలు చాసో శ్వాస విడచే దొకా ఉజ్వలంగా వెలిగింది విజయనగరం. అ చుక్క దూరిన చోటు ఇప్పుడు బిక్కుదిక్కు మంటూంది.

కాలానికి కుడీ ఎడమ లేదు. జనన మరణాలు మనుష్యులకు, పతనోత్చానాలు ప్రాంతాలకు తప్పదు. అయితే విజయనగరం ఛాసో జనన నురణాలకు అతీతమైనది. ఆయన ఇక్కడ పుట్టనూ లేదు మరణించనూ లేదు. చావు పుట్టుకల మధ్య అసలైన జీవితం ఒక్క విజయనగరంలో తప్ప ఇంకెక్కడా జీవించలేదు. అందుచేత చాసో జీవితమూ విజయనగరమే. చాసో సాహిత్యమూ విజయనగరమే. ఈ ఊరున్నంతకాలం ఆ కథలున్నంతకాలం చాసో ఊసులు ఉమ్మిరిగా ఉంటూనే ఉంటాయి.

చాసోది, ఆయనమౌాటల్లో చెప్పాలంటే “నిష్పూచీ అయిన జీవితం. మీసాలకు సంపెంగ నూనె రాసుకునే జాతిలో పుట్టినా అతనికి చిన్నప్పటినుండి బీదరికం మీదే చూవు. బీదవాళ్లతోశే స్నేహం. బీదషక్షాలవక్కే మొగ్గు” “నేలని కూర్చునే మామ్మూలు మనుషుల మాటల్లో నువ్వూ నేనూ నేర్చుకోదగ్గ విజ్ఞానం చాలావుంది” అన్న అభిప్రాయం ఆయన 1943లో వెల్లడి చేసినా బాల్యంనుండి ఆయన అభిప్రాయం అదే. ఆ విజ్ఞానమే అతని కథల్లో నిండివుంది. అందుకే అ కథలు “మౌాసెడ్డ రుసిగా” ఉంటాయి.

“వెళ్లేను పెళ్లికి వాళ్లందరి తోకే", *కనబడ్డడా ఇంజనీరు నాలుగు రోడ్ల మధ్య” అన్న అతని కథల ప్రారంభ వాక్యాల్లాగే ఉంటుంది ఎవరికైనా ఆయనత్తో తొలిపరిచయం. 'పెటకొర్రుమాటలు, ముచ్చజైన వెక్కిరింవునవ్వు, విరిగి విరిగి సాగదీసే స్వరం, కొంశెు ప్రశ్నలు, పెంకి సమాధానాలూ ఇదంతా చాసోమాటలు. కొంచెం తెలుపు కఠిన ఎరువు అవునూ కాదూ అన్నట్టుగా ఆరడగులనిపించే ఎత్తు, బక్కపలచన కాకపోయినా పలచని శరీరం, కాంతి నిండిన చిన్న చికిలికళ్ళలో ప్రశ్నార్థకాల్లాంటి చూవులు, కొంచెం బట్టతల వలచగా వెన్నకి దువ్వే తలకట్టు, నిరంతరం నోట్లో చుట్టు సిల్కుదో - ఖద్దరుదో - నూలుదో పొడవైన శుభ్రమైన లాల్చీ, తెల్లటి పంచె - ఇది చాసో మనిషితీరు. *... ఖద్దరు - వులులు ధరించే మేకతోలు అయిపోయిందని తెలిసినా ఆయన దానిని ధరించి మేకలాగే ఉండేవాడు.

చాసో ఎవరు పిల్చినా వెళ్తాడు. ఏం చెప్పినా వింటాడు. కాని ఒకంతట ఎవరినీ అంగీకరించడు. అయన దగ్గరకు కుర్ర రచయితలు కథలు ఇతర రచనలు తీసికొని వెళ్లేవారు... ఆయనకు అవీ నచ్చేవికొవు. కాని ఆయన యువకుల నెప్పుడూ నిరుత్సాహవరచలేదు. తగిన సూచనలిచ్చి ప్రోత్సహించేవాడు. అభ్యుదయభావాలు గల

29

సాహితీసంఘాలకు ఆయన నిట్రాటలా ఉపయోగపడేవాడు. చిన్న పెద్ద అన్న భేదం చూపేవాడు కాడు.

కదిపితే రేగినా కుదిపితే కుదురుగా వుండేవాడు. ఆయనలో అజ్ఞాత మార్తవం నిండి ఉండేది. వామషక్షాలతో తప్ప ఇతరులతో స్నేహం తక్కున. రాజీ లేనేలేదు. విశ్వనాథ వర్షం ఒక విధంగా, కృష్ణశా;స్త్రినర్గం ఇంకొకవిధంగా ఆయనకు నచ్చేది కాదు. కొడవటిగంటి, పాలగుమ్మి, కాళీపట్నం రామారావు నంటి ప్రముఖ రచయితల . కథలను కూడా ఆయన గీటుపెట్టి పక్కన పెస్తువాడు. తన అభిప్రాయం కుండ బద్దలు కొట్టినట్టు చెప్పేవాడు. “పొండిత్యం ఎక్కువైళే బుద్దికి వడిశం వట్తుంది,” “చదువుకున్న వాళ్లలోనే పూల్పు జాస్తి వంటి కరకుమౌటలు అయన కథల్లోనే కాదు కబుర్లలో కూడా అడపాతడపా వస్తూ వుంటాయి. ఎంత నిక్కచ్చిమాటలాడీనా నిజాలు చెస్తే ఎవరూ బాధపడరు, వ్యభిచరించి కుటుంబాల్ని ఆదుకునే ఆడపిల్లల గురించి కథలు

“రాస్తూ అటువంటి వాళ్లను గూర్చి మాట్టాడే సందర్బంలో - “ఆడపీల్లలున్నవాళ్సు ఈ రోజుల్లో ఇంత అన్నం తింటున్నారు” అని చాసో అన్నట్లుగా వినిపించిన సంగతి నిజమే అయితే అది ఆయన మనసుమీద వడ్డ పెద్ద మచ్చ కొగలదు. అతి లజ్జాకరమైన ఈ అభిప్రాయంతో ఆయన స్త్రీలను చిన్న చూపు చూసేడన్న అవగాహన కలుగుతుంది.

గొప్పరచయితలు తాము . జీవించిన వరిసరాలనే తమ సాహిత్యానికి వస్తువుగా వాతావరణంగా (గ్రహిస్తారు. చాసో కూడా అంతే. ఆయన కథల్లో తాను, తన బాల్యం, తన. అనుభవాలు, తన పరిసరాలు, తన మిత్రులు, తన అభిమాన దురభిమానాలు, మాటతీరు, మర్యాద మప్పితాలు - ఇలాంటివే చోటు చేసుకున్నాయి... రాసినవి తక్కువ కథలే అయినా ఒక దానిని పోలిన కథ ఇంకొకటి. లేదు. తనకు పరిచయంలేని వస్తువుగాని, వ్యక్తీగాని, స్థలంగాని, మాటగాని, జీవితంగాని అతని కథల్లో లేదు. సంగీతం, చిత్రలేఖనం, కవిత్వం _ మొదలైన కళాసంబంధమైన విషయాలు కూడా తెలుసుకుని రాసినవే. ఆరోజుల్లో విజయనగరం _ గొప్ప కళాకేంద్రం. కళాకారులందరూ చాసో సన్నిహితమిక్రులు,

... ఉద్యోగం. ఒక్కనాడు చేయకపోయినా రోజూ ఊరంతా తిరిగేవాడు. ఉదయం బొంకులదిబ్బమీద .కూరలు కొనడం ఆయన కిష్టం. సాయంత్రం మూడు మైళ్ళకు తక్కువ కాకుండా థఫర్మవురి రోడ్డువేపో, పూలతోటనవేపో, కంటోన్మెంటు వేపో, దాసన్న'పేటవేపో తిరిగేవాడు. అ తిరిగినదేదీ వృథాపోలేదు. అతని కథలకు పునాదు లవి.

గంటస్తంభం, కూరలబజారు, రథయాత్ర, మారు రథయాత్ర, మచ్చకొాండెక్కడం, బట్టిప్పకాని అయ్యకోనేచ్చో. వడి ఈతకొట్టుడం, దాసన్నపేట - గొల్లవీధి, రామతీర్జాలు, వెలగాడకొండ, నల్లచెరువుమెట్టలు, సూదికొండ, కోనాడ సముద్రతీరం, చంపావతీనది - ఆయన కథల్లో నిండిన ఈ ప్రదేశాలన్నీ ఆయన అహరహం తిరిగినచోళ్లు. “నఖశిఖపర్యంతం చూశాను. ఎంత వెతికినా ఏ అవయవంలోనూ అందం లేదు” అంటా డాయన ఒక కథలో, చాసో ఆడ - మగ అనే తేడా లేకుండా మనుషుల్నీ అలాగే స్తన శల్యపరక్ష చేస్తాడు. స్థలాలను - మాటలను కథకు అవసరమైన అన్నిటినీ అలోగే వెదకి అందాలను ఎంచుకుని అవసరమైన చోట పొదుగుతాడు. ”ా

“దుమ్ములగొండె', కథలో మచ్చకొండ, సూదికొండ, కుమిఠి ఘాట్‌, కోనాడ సముద్రతీరాల్లోని అందాలన్నింటినీ వెన్నెలలో రంగరించి, భావుకతాముద్రవేసి మన

ఏ0

ముందుంచిన పరిశుద్ద భావుకుడు చాసో 'మూతృధర్మం కథలో అబ్బురంగా వర్ణించిన (వ్రకృతిచిత్రాలన్నీ ఆయన కన్నులారా చూసినవే. లేళ్లమైధునాన్ని 45 నిముషాలు వర్షించగల నిశిత వరిశీలకుడు చాసో అని అతని సన్నిహితమి(త్రులు చెప్తారు. “మొక్కుబడి” కథలో *నిద్దరొచ్చిందా? అమ్మా, నీకు నిద్దరొచ్చించా? మా బాబు రేవు చిమాచెలం ఎళతారేటి? కొండ ఎక్కుతారేటి” అంటూ కొడుకును ముద్దులాడే గ్రామీణ అమృత వచనాల్లో విజయనగర ప్రాంతంలోని సామాన్యజనుల పుణ్యక్షేత్రం సింహాచలం కమనీయంగా కనిపిస్తుంది. ఇలాగే (శకూర్మం, రామతీర్ణాలు కూడా చాసో కథల్లో చోటు చేసుకున్నాయి. “_ ఈపహా ఊర్వశిలో నాయకుడు కాకినాడ వెళ్తే అక్కడ “మరేమిటయ్యా మీవూరి విశేషాలూ? మీ రాజుగారి పిల్ల లెక్కడున్నారు?”” అని అడుగుతారు. ఆ రాజుగారు అలకనారాయణ గజవతిగారు. ఆ పిల్లలు శ్రీ, పీవి.జి. రాజుగారు, సోదరులు. వెలం వెంకడి కథలో పెద్దలు "ఈ యేళ 'సెన్నవట్నంలో మంతిరి మన రాజుగారు” అంటారు. ఈ రాజుగారు ఉమ్మడి మద్రాసు రాష్ట్రానికి జస్టిస్‌ పార్టీ ప్రభుత్వంలో వ్రథమమంత్రిగా వనిచేసినీ బొబ్బిలి రాజాగారు.

వాతావరణం-పరిసరాలు-సంస్క్టృతి-వ్యక్తులతోపాటు చాసో భాషను కూడా పూర్తిగా విజయనగరం ప్రాంతానిదే ఎన్నుకున్నాడు. అది తప్పనిసరి. ఇవన్నీ ఒకదానితో ఒకటి ముడిపడి వుంటాయి కదా! పాత్ర సమాజంలోని ఏ వర్గానిదైతే అ వర్గంలోకి పరకాయ ప్రవేశం చేసి అ భాషలోని ఊనికను, ఉచ్చారణను, విశేషప్రయోగాలను ఒడిసీపట్టుకోవడం చాసో ప్రత్యేకత. ఆయన ఏ మాటవడితే అ మూటను తన కథలో వాడడు. అసలైన మాటకోసం _ అరునెలలైనా కథను ఆపేస్తాడు. నిజంగా అలా జరిగిన సందర్భాలున్నాయి. “రథయాత్రో కథలో బొంగరం గురించిన వాక్యాలు నందసార్లు రాసి కొస్టేసినట్లు ఆయన చెప్పేరు. ఎప్పటికీ కుదరకపోతే ఆ కథలు చింపి పారెయ్యడం చాసో అలవాటు.

నడ్డివాలర్బటం - ఆవసోపాలువడడం - కుచ్చిటప్పాలు కొట్టడం - మండీతినిపించడం

• అర్చుదాలు. నిర్చుదొలు - శాన్నాళ్లకి - వాళకం - భటాచోర్లు - చేటల్లారతం సాలగౌసొలగా -- నిలుచున్నపాళం - పొతగూభ్యం - వొళ్లు మరవడం పెందరా
• ఇవావెళ్లు - గళాసు - అడ్డకిపడ్డా - వాపిరిగొట్టుతనం - గొంతు కెళ్ళాకూచోడం -ా చతికెళ్ళాడడం. - ఇలా ఎన్నోపదాలు - పదబంధాలు చాసో కథల్లోని భాషనిండా వుంటాయి. “ఉంది! అనడానికీ 'ఉన్నాది' అనే ప్రయోగం కథలన్నిటా ఉంది.

“గూట్లో అన్నం మాడబెట్టింది కాబోలు" అంటూ ఒక వర్గం వాక్యాన్ని, “ఇంటికి నాను యజమాన్ని, ఒకపొఠి "సెప్పకపోతే "సెప్పను. ఏటంటారు”” అంటూ ఇంకొక వర్గపు వాక్యాన్ని నడిపించడంలో చాసో సవ్యసాచి. ఈ ప్రాంతపు వలుకుబడి చాసోకు కొట్టినపిండి.

1942లో తన తొలి వ్రచురణగా వెలువడిన “చిన్నాజీ అన్న కథ 'తనకు ఇష్టమైన దన్నాడు చాసో ఆ కథ తన చిన్నారి కూతురు తులసి గురించి రాసినదే. ఈ తులసీగురించే నారాయణబాబు కూడా ఒక గేయం రాసేడు. రోణంకి అప్పలస్వామి, శ్రీ/రంగం నారాయణబాబు (ఫెంచివద్యాలు-ఇంగ్లీషుపద్యాలు చదువుతూ వుంట చిన్నాజీ

ప్రే

ఫరుగెత్తుకొచ్చి ముద్దరాలై రెప్పవాల్చకుంటా చూస్తూ వినే యథార్హదృశ్యాలను చాసో ఈ కథలో కూర్చి అందరిముందూ పెస్టేడు. “చిన్నాజీ వస్తే మహాకావ్యమే ఆగిపోవాలి అన్నంత అపేక్ష అతనికుంది. ఈ కథ చాసో కాల్చనికావేశానికి చరనుసీమ. రోణంకిని (ఫెంచిపండితుడని చాసో-నారాయణబాబు ఇద్దరూ అన్నారు. "నారా యణబాబు గాయకుడు-పరాసు పద్యం పరారీ అయీలాగ పాడతాడు ఇంగ్రీషుపొట నవ్యసాహిత్యపిపాసి నారాయణబాబు" అంటాడు చాసో. ఈ మాటలు 1942 నాటివి. అంతకు ముందే ఇశ్సీశ్రీ) కూడా వీళ్లందరికీ మిద్రుడు. కాని శ్రీ కంచె నారాయణబాబు రోణంకికా. చాసోకి ఆప్పుడిలా కనిపిస్తాడు. ఇంకొక కథలో నారాయణబాబును ముద్దుగా “వెర్రివేపకాయి. అన్నాడు చాసో. అతని మౌనశంఖం, దరిద్రసంగీతం, కపాలమోక్షం గేయాలను గూర్చి తన కథల్లో అభిమాన పూర్వకంగా వ్రస్తావించేడు. 'గుడి సె-దీర్దరోగి' కథలో చాసో *ఈ చిత్రం నారాయణబాబు” “దేశమూతి, శీత. 'భిక్షవ్తీయసో గీతాలేతాలెత్తగా - బైటకొచ్చిం” దన్నాడు. “గీతా లేతా లెత్తడం” అన్నమాట నారాయణబాబుదే, శ్రీశ్రీని వ్రత్యక్షంగా వ్రస్తావించడం ఈ ఒక్క కథలోనే. “చిన్నాజీ కథలో మాత్రం “కావలిస్తే విశ్చసాహిత్యానికి నేనో నాటకం రా సేనని వి(ర్రవీగి విరగబడవొచ్చు” అన్నవాక్యంలో పరోక్షంగా ,శ్సీ్నక్సీ,ని ఎత్తిపాడనడం కనిపిస్తుంది.

*“ప్రమాదవీణలు కమాచిపాడగగ” అనే వాక్యాని కర్ధం నే నడిగినప్పుడు చాసో అది శ్రీశ్రీ, కాపీకొట్టాడని, అదేకాదు. ఇంకా చాలా కాపీ కొష్టేడని అనేవారు. రోణంకిా-చాసో ఇద్దరూ శశ్రశ్రీ, కవిత్వం కన్న నారాయణబాబు కవిత్వం గొప్పదని ఎప్పుడూ అనేవారు. కాని-అ సంగతి రాయమన్నా రికార్డు చేయనున్నా ఒప్పుకొనేవారు కారు. అందుకు శ్రీగక్రీ/ దగ్గర భయంకన్నా అతనిమీద నున్న అభిమానమే కారణంగా కనిపించేది. అభిప్రాయభేదాలున్నా ఆ మున్సురికీ శ్రీశ్రీ, అంటే ప్రాణం.

ఆ నలుగురూ ఒక కూటం. ఆ సాంగత్యం వల్లనే చాసో కథల్లో ఒక చోట సర్రియలిస్టు ధోరణి కూడా కనబడింది. నలుగురిలోనూ కదనుతొక్కే కాల్చనికావేశం వుంది. నలుగురిలో నవ్యసాహిత్యపిపాస, అభ్యుదయాభిమానం _ నిలువునా నిండివుంది. వాళ్లంతా కలిసివున్నరోజుల్లో అలసట నెరుగని చదువరులు. అటు ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయ గ్రంథాలయం - అంతకన్న మిన్నగా విజయనగరం మహారాజ కళాశాల గ్రంథాలయం వాళ్ల విద్యాతృష్ణకు ఇంకని అమృతభాండాలయ్యాయి. వాళ్లు సమకాలీన (ప్రపంచసాహిత్యం ధోరణులను; రాజకీయ ధోరణులను, వాటిలో వచ్చే. అనుదిన పరిణామాలను ఎప్పటికప్పుడు అకళించుకుంటూ కవిత్వంలో కొత్త ప్రయోగాలు చేస్తూ, ఆధునిక భావాలు విరజిమ్ముతూ సామ్యవాద చింతనతో సాహిత్య సృష్టి చేసేరు. దీని కంతటికీ ప్రయోగశాల చిన్నపల్లివీధిలోని చాసో ఇల్లే,

చాసోకి రాదగిన పేరు ప్రతిష్టలు రాలేదని బాధపడే వారున్నారు. ఎనరికి వారు *నానే సెర్గో వడిపోదునే అత్తో” అంక *నానే బందలో పడిపోదునే కోడలో 'అన్న అత్తా కోడళ్ల ఏడుపులాగ ఎవరికివారు చాసోకి సంతాపం. వ్రకటిస్తూ పేపర్లలో పేర్లు చూసుకుంటున్నారు. అంతటితో తీరదు. చాసో కథలు ్రపంచానికంతా పాకాలి. కాకుంటే కనీసం భారతీయభాషృలలోనైనా కళగట్టారి. ఎవరు వపూనుకుంటారీవనికి?

• త ఈ ఈ 32

కథా “'పపంచరిలో ఒకడు చాసో

అన్ని ఆకుల్గోనూ. కుంకుడాకులు చాలా దళసరివి. అన్ని కథళ్ళోనూ చాసో కథలు చాలా గడుసరివి. కుక్క _జాలిసెట్టి బొంగరాన్ని తిప్పినట్టు నడుపుతాడు కథను చౌసో,. ఆ శిల్చ్పరహస్యం అందరికీ అందదు, చాసోవన్నీ చిన్న కథలు. అందులో కొన్నెతే మరీ కుచ్చిటప్పాల్లాగా కనిపిస్తాయి. ఆ కథల్లో వెలుగుల జలపొతాలకంటే మనల్ని ముగ్గ్దుల్ని చేసే నీడల అందాలు కిక్కిరిసి ఉంటాయి. ఆ కథలు వచ్చని చేలతో ఉయ్యాల లూగుతున్న పొలాల్టా కాక నళ్లగా నూనె కక్కుతూ పెంట పోగులతో సాగుకి సిద్దంగా ఉన్న పొలాల్లా ఉంటాయి. చాసో హస్త స్పర్శతో మసిబొగ్గు లాంటి వస్తువులు మాణిక్యాలవుతాయి. మొగలాయి మహక్షవుతాయి. చాసో నవ్వుకి నాలుగువేల అంచులున్నాయి. కథలకి కావలసినన్ని కోణాలున్నాయి.

వేదనలో దివ్యత్వం చూసి(ప్రిన కథకుడు. పై పైని చూస్తే గుడిసె కృష్ణశాస్త్రి, గీతం. లోలోవలకి చూస్తే గుడిసె భయౌనకాల గూడు" అంటూ గుడిసెని గూర్చి చాసో చెప్పిన మాట అతని కథలకు కూడా వర్తిస్తుంది. చాసో ఎంచుకున్న వస్తువులు అలాంటివి. వాటి లోతుల్ని చూడడం అంత తేలిక కాదు. అందులో దుఃఖం, దరిద్రం నిండిన కథలెక్కునగా ఉన్నాయి. "సాహిత్యాన్ని దరిద్రులపాలు చేస్తున్నావు” అని తిట్టినతిట్లు చాసోకి చెందినవే. బాసటగా నారాయణబాబును కూడా తెచ్చుకున్నాడు.

కథలగురించి చాసో కాన్ని మాటలు చెప్పాడు. “జథ్రక్రేముంది. తలుచుకున్నప్పుడు తాత పెళ్ళి లాంటిది. మామూలుగా రాసే చిన్న కథలకీ చిరు నాటకాలకీ “మూడ్స్‌” అవసరం లేదు” అంటూ ఒకటి రెండు కథావస్తువుల్ని కూడా చెప్పాడు. కాని అవి. నిజాలు కావు. వెటకారం. కబుర్డు వెక్కిరిపు మాటలు. _ చిన్నకథల్ని ఈసడించేవాళ్ళమీద ఎత్తిపొడువులు: చిన్నకథ రాయడం చాసో దృష్టిలో పెద్దపని. ఆ మూడ్‌లో పడ్డాక కథ అయ్యే దాకా ఎన్నాళ్టినా ఎన్నేళ్ళెనా అది ముగిసే దాకా ఇంకొక దృష్టి ఉండకూడదన్నది చాసో సిద్దాంతం. అందుకే ఈయన. కథలు రాసిలో తక్కువ.

పాత్రలు సజీవంగా. కళ్ళ ఎదుట నిలిచి, వాళ్ళంతట వాళ్ళు నడిచి వాళ్ళ సమస్యలను గూర్చి వాళ్ళే ఒక వర్యవసానానికొస్తారు అన్నది ఒక అభిప్రాయమే. కాని అది నిజం కాదు. నిజర కాని దానిని నిజమనిపించేలా చెయ్యడమే కళ. అందులో చాసో చెయ్యితిరిగిన శిల్పి. కథలు కొసదాకా చదివిస్తాయి. కథల్లో శిల్పం ఉంది అన్న అభిప్రాయం అందరిలో ఇందుకే బలపడ్డది.

33

ఆకలి కామం, స్వాప్నికత, అనుకరణ అనే సహజాతాలు చాసో కథల్లో బలంగా కనిపిస్తాయి. అభ్యుదయ చింతన చాసో ఇగో. ప్రవక్త, బోధకుడు, ప్రచారకుడు, రక్షకుడు; విష్టనకారుడు కాదు. కేవలం కధకుడు. లోకాన్ని. తన కళ్ళతో చూసి చెప్పుతాడు. పాత్రల్లో పరకాయప్రవేశం. చేసి వాళ్ళు చూస్తున్నట్టు చెప్తాడు. అంతేకాని దుమ్ములు మెడలో వేసుకోవడం అతని నూర్షం కాదు, “డేగ కప్పని తింటుందని చూసేను" అంటాడు. అది భూమికగా మనకు “కప్ప' అన్న కథ వెలుస్తుంది. అందులో కప్పే అతని లక్ష్యం. అదీ అతని కథాసూత్రం. లేమి ఎంతటి వాళ్ళలోనైనా మానవత్వాన్ని చంపి అమానుషత్వాన్ని పెంచుతుంది. ఆడదాని బతుకంత హీనం మరొకటుండదు. పాపం చెయ్యందీ బతుకు వెళ్ళదు. అణగారిపోతున్న వాళ్ళ బాధ వాళ్ళను పీక్కుతినే నక్కలకీ రాబందులకీ తెలియదు. వ్యక్తులు వ్యక్తుల వల్ల మారరు. వ్యవస్త నల్ల మారాలి. ఆడవాళ్ళశ్రమ లేనిదే ఆకళ్ళు తీరవు. ముష్టిదానిలోనూ ఉంది పొందర్య తపన. శేబూ మహా గట్టిది. దానిలోను ఉంది సౌందర్య తపన. వాంఛానివృత్తికి మార్గాలున్నాయి. ఇలాంటి కథాసూత్రాల మీద వెలసిన సొధాలు చాసో కథలు. ముష్టివాళ్ళ అర్దిక రహస్యం చాసో కథాసూత్రాలన్నిటికీ కొలికిపూస.

• చాసో రాసిన కథలు తక్కువ. అందులో వైవిధ్యం ఎక్కువ. వివిధ వస్తువులను ఎన్నుకుని కథలు రాశాడు. ఒకే వస్తువుని గురించి కూడా ఎక్కువ కథల్లో చెప్పాడు. అకలిగొన్న చాసో కథలు అందరినీ ఆకట్టుకున్నాయి. కుంకుడాకు, వాయులీనం, కుక్క కేశ్వరం, బొండుమల్లెలు ఇలాంటివి. బండపాడు, ఎంపు, జంక్షనులో బడ్డి గుడిసె
• దీర్చరోగి లాంటి కథల్లో కూడా అకలి భూమిక ఉంది. చిన్నాజీ, గుడిసె - చర్పరోగి ఆవిష్కరణ, బూర్జువా కుక్క సాహిత్య వస్తువుగా రాసినవి. భల్లూక స్వవ్నం, జంక్షనులో బడ్డీ వంటి కథల్లో రాజకీయ. విషయాలు రాజకీయధోరణి ఉన్నాయి. బాల్యం వస్తువుగా బ్బబ్బబ్బా, రథయాత్ర కథలు వెలువడ్డాయి. కొండగెడ్డ, కప్ప వజ్రహస్తం, ఆహాహా కథల్లో వస్తువు అవినీతి. ఎందుకు పారేస్తాను నాన్నా, కుంకుడాకు, వెలరవెంకడు కథల్లో వస్తువు చదువు. మద్యపాన నిషేధాన్ని కోరి మొక్కుబడి కథ రాశాడు. కార్మిక జీవితం బండపొటు, మొక్కుబడి కథల్గో ఉంటే, రైతు జీవితం వెలం వెంకడు, చొక్కా, బొచ్చు కథల్లో కనపడుతుంది. దుమ్ములగొండ, గుడిసి - దీర్హరోగి, మాతృధర్మం. భావుకతా ' ప్రధానంగా రాసినవి. ఇన్ని రకాల వస్తువులతో కథనొక్క తీరుగా నడిపించినా చాసో కథలన్నింటిలోనూ మన్తొత్వ చిత్రణ లౌకిక ప్రవృత్తిలోని లోతులు ఉంటాయి. కటిక సత్యాలకు చాసో కథల్లో స్టానమున్నది కాని నాటకీయతకు స్టానంలేదు. వృధా వేషాలు, అనవసర త్యాగాలు, ఉపన్యాసాలు, ఆకుకు అందని పోకకు పొందని ఊహలు చాసో కథల్లో కనపడవు. ఊపాల మీద ఆధారపడ్డ కథలైనా మానసిక విశేషణ రీత్యా అవి వాస్తవాలు. కొన్ని విపరీతాలుగా _ కనిపించినా గుంభనగా ఉండే గుట్టు, చాసో కథలో బల్యంగా కనిపించే సహజాతం కామం. లేడీ కరుణాకరం, కర్మసిద్దాంతం, బుగ్గ బూడిదమ్మ (ప్రెసిడెంటు. లక్ష్మీకాంతం, పోనీ తిను, చెప్పకు చెప్పకు, ఏలూరెళ్ళాలి, ఎంప్యు బండసాటు, బదిలీ, వజ్రహస్తం, కవలలూ ఈ కథలన్నిద్హోనూ వ్యభిచారం, ఏ4

అక్రమసంబంధం, వస్తువుల నిర్వహాణలోను వాతావరణ కల్పనలోను చాసో వాటికి కొంత అకర్షణ కల్పించినట్లు కనిపిస్తుంది. తెలుగులో ప్రసిద్ద కథకులెవరూ ఇన్ని తక్కువ కథల్లో ఇన్ని ఎక్కువ కథలు ఈ సహజాతం ఆధారంగా రాసినవారులేరు, వ్యభిచారుల జీవితాలని వాళ్ళకి సానుభూతి కలిగేలా రాసినవారున్నారు. అక్రను సంబంధాలలోని సంఘర్షణను, విషాద పర్యవసానాలు చిత్రించిన వారున్నారు. కాని చాసపోలాగా అఆ రెండింటిని జీవనమారాలుగా జీవికలుగా చిత్రించినవారు - అరుదు. అందుకే ఆయన నిర్జాక్షిణ్యంగా, “ఆడపిల్లలున్న వాళ్ళు ఈరోజుల్లో ఇంత అన్నం తింటున్నారు” అనగలిగాడు. వాత్స్యాయనుడి వారసుడిలా ఫ్రాయిడ్‌ కి (ప్రైవేటు మాస్త్రరులా కొన్ని కామసూత్రాలు ఆయన వెల్లడిస్తాడు. ఎంపుకథలో-కళ్ళు లేనివాడికి కడియాల రవళులూ, గాజుల మోతలే కాబోలు కామాన్ని రేవుతాయి అంటాడు. “వజ్రవొస్తం” కథలో “్యశ్తీ మన్నారాయణ గారండీ, అంటూ నా పెళ్ళాం లోవట్నించి వచ్చేసింది! నా కళ్లను నేను నమ్మలేకపోయాను. శ్రీ/మన్నారాయణుని వివస్తుడై ఉండగా నేనెన్నడైనా చూశానా” అనే ఒక వాక్యంలోనే చాసో పెంకితనంగా వాడి పెళ్ళాం వ్యభిచరించినట్టు చెప్పాడు. కథకు ముఖ్యమైన వాక్యం ఇదొక్క మే. 'చన్నీళ్ళు' కథలో “కలిగున్న అమ్మ కార్యదర్శి అవుతుంది” అచే వాక్యాన్ని వునర్శుక్తి చేయటంలో చాసో ఇలాంటి కొంటె శిల్చమే ప్రదర్శించాడు. చాలా కథల్లో ఆయన అనక్రను సంబంధాల్ని వాచ్యంగా, బహిరంగంగా, నిర్వికారంగా ఇప్పాడు. ఏకరవు, ఊహాఊర్వశి కథల్లో పురుషుల భావరతి ప్రధాన వస్తువు. అతని కథలో, ఆడదాని బతుకంత హీనం మరొకటిలేదు; - *నా మొగుడు నాడు మొగుడు మాట కాదన్నానా, నా కొడుకు నాడు కొడుకు మాట కాదంటానా” *నీ మొక్కుబడి అయినాకే అన్ని మొక్కులూ, *నా నోరు ఏనాడో నొక్కుకుపోయింది. “జన్మలో అలా అనేవారు దొరుకుతారా అని వీడుస్తున్నాని వంటి వాక్యాలు కథాబీజాలుగా ఉండి కరుణ చిప్పిల్లేలా కనిపిస్తాయి. శారద కూడా మహాపతివ్రత, బతకడానికి ఓ మూర్తాన వడ్డాది, సారా కొట్టు గుడిసెలో, *“దాని వ్యాపారం దానికుంది ఆడవాళ్ళ కష్టం లేందే అకళ్ళు తీరవు, కులముతవర్గరహిత సమాజం గుడివేట్ల సంతానం, వంటి వాక్యాల్లో వ్యావహారిక సత్యాలనే ప్రదర్శించినా అందులోకూడా కరుణను వ్రవేశపెట్టాలని చూస్తాడు చాసో. “ఎండే మా వెన్నెలి “బడ్డీయీ మా జీవితం నా పొగ కుక్కు కేశ్వరుడి ధూపం వెయ్యండి, “అన్నం వరబ్రహ్మ స్వరూవం; 'వదపోరాలు తొంభైయారు,” అందమైన బతుకే అందరికీ కావాలి. బగాది అప్పన్నా అని కోర్టులో అమీను మూడుసార్లు పిఠిచేడు - అటువంటి వాక్యాల్లో కథాశిల్పాన్ని మెరిపిస్తూనే కరుణల్లో ముంచెత్తుతాడు చాసో. అన్ని కథల్లోనూ కరుణ _ నింపడం అతని లక్ష్యంలా కనిపిస్తుంది. అతని కథల్లో పోన్యం లేదన్నాలెనరో. 'రథయాత్ర" కథలో కావలసినంత పోస్యముంది. “మ్యూవులు మ్యావులు' లాంటి వ్రయోగాళ్లో పహోస్యం ఉంది. “ఒక్క నిక్కరుకి పోస్ట్రాఫీసుంది, ఇద్దరికి సరిపోతాయి, ఇద్దరికి చాలవ్ల వంటి వాక్యాలలో నోస్యాన్ని కరుణలో ముంచెత్తుతాడు. “బృబ్బబ్బా కథలోని హాస్యం కథ జ్ఞాపకం వచ్చినప్పుడల్లా నవ్విస్తుంది. ఈ కథ లన్నిటిలో వ్యూమరు - పేథాసు కలగలసి ఉండడాన్ని చూస్తాం. చాసో కథల్లోని వోస్యం అంయే హ్యూమరు. ఒక వక్రత, ఎత్తిపొడుపు, వ్యంగ్యం, అతని (ప్రవృత్తిలోనూ, కథల్లోనూ కనపడతాయి. అదే హ్యూనురు. పరమేశ్వరుని నిర్ణయాలు 35

పామరులకి బోధపడవు లాంటి వాక్యాలు అలాంటివి. అన్నింటికి అడుగున భీషణ దుఃఖం ఉంది.

వాతావరణం సృష్టించడంలో చాసో దిట్ట, అది సంగీతమైనా, సాహిత్య మైన, కర్షక జీవితమైనా, కార్మిక జీవితమైనా ఏదైనా దానిని క్ట్య్మంగా అధ్యయనం యనిదే చాసో అక్షర్రాన్ని కదపడు. ఊహలైనా, పోలికలైనా, వర్షనలైనా సరాసరి జీవితం లోంచి 'ప్రకృతిలోంచి దిగవలసినదే. అతిశయోక్తులు, అనవసర (ప్రసంగాలకు అక్కడ చోటులేదు, వాయులీనం. కథలో “సంగతులు చిక్కువడ్డ కురుల్లాగా అవకతవక అయిపోయాయి" అన్న వర్షనలో ఆ సన్నివేశం జీవం పోసుకుంది.

_శ్యామ్‌బెనగల్‌ , “అంకుర్‌” తీయకముందే మనకు కుంకుడాకు కథ వచ్చింది. సారా నిషేధం రుంరూమౌారుతంలొ వీచడానికి కొన్ని దశాబ్జ్బాల ముందు “మొక్కుబడి కథ వళ్చింది. అక్షర్రజ్యోతి ఇంటింటా అముదం పోయక ముందే “ఎందుకు పారేస్తాను నాన్నా! అన్న అద్భుతమైన కథ వచ్చింది.

ప్రపంచ కథా రచయితల సరసన ఇత క్రాంతదర్శి అయ్జున తెలుగు కథకుడు చాసో నిలిచి ఉన్నాడని కొద్దిమంది తెలుగువాళ్ళ గుండెల్లో మాత్రమే గుర్తింపు వచ్చింది. ఇది చాలదు. తెలుగులో ఇంతటి విలక్షణత, విశిష్టత గల కథారచయిత ఒకడున్నాడని (ప్రపంచంలో వెల్లడికావాలి. వెళ్లడి అయ్యేటట్టు చేయడం మనందరి బాధ్యత. (ఆంధ్యవభ - 2-2-2998) శశ శ 36

చాసో వి అ=ద

మనిషికి సమాజం విధించే ఆంక్షలు వేరు -. జీవితం నేర్చే పాఠాలు వేరు. ఆ అంధక్షలను పొటించలేక, ఈ పాఠాలను తలకెక్కించుకోలేక మనిషి జీవితంలో. సంఘర్షణ (ప్రారంభమవుతుంది. బలహీనులు సమాజపు ఆ సంఘర్హణకు లొంగి _జీవితాన్ని వణంగ్గా పెడ్తారు. గుండె దిట్టం ఉన్నవాళ్లు అటో. ఇటో ఒక నిర్ణయం తీసుకుని అమలు చేస్తారు. జీవితాన్ని అ దిశగా నిబ్బరంగా నడిపిస్తారు. ఆంక్షల అములుక్తు వత్తాసు పలికే నిర్ణయం తీసుకున్నవాళ్లవల్ల సంఘం సంరక్షింప బడుతుందని, జీవిత పాఠాలను రంగరించుకుని తలఎత్తి తలపడినవాళ్లవల్ల సంఘం వతనం కౌతుందని సాంప్రదాయకంగా భావించడం కద్దు. కాని యదార్హం చేరు.

అంతవరకు జీవితానికి రెండు ప్రపంచాలు భాగస్వామ్యవక్షులుగా ఉండేవి. సమాజం కలల్లో తెల్ల ఎలుగుబంటి ఒళ్ళు విరుచుకుంటున్న ఆ " ర్లోజుల్లో మరో ప్రపంచం అవతరించింది. ఉన్ననాదూ లేనినాడూ, అందలమెక్కేవాడూ మోసవాళ్ళూ, అడామొగా చిన్నంతరం 'పెద్దంతరం లేకుండా మనుష్యులందర్ని ఏకంచేసే లోకమది. అ) ప్రపంచ తత్త్వం అణగారిపోతున్నవాళ్లకి బోధపడుతుంది. వాళ్లను పీక్కుతినే నక్కలకీ రాబందులకీ బోధపడదు. ఆ అదృష్టస్వువ్నంవేవు ప్రజొప్రస్టానాన్ని మళ్లించడానికి నెత్తురు నిండిన శక్తిగా *సాహితాన్ని దరిద్రంపాలు” చేయదలచుకున్న జీవనతత్త్వం 'చాసోలో కనిపిస్తుంది. దీనిని అభ్యుదయ తత్త్వమని అన్నారు. య . ల

ఉద్యమకారుడు అభ్యుదయాన్ని ప్రబోధిస్తాడు. కళాకారుడు అభ్యుదయాన్ని దర్శిస్తాడు. వచారకునికన్న _ దార్శనికుడు గొప్పవాడు. తన కథని దార్శనిక స్థాయిలో నిలిపిన దిట్ట చాసో. కథ విషయంలో అంటీ ముట్టనితనాన్ని _వ్రదర్శిస్తా డొోయన. కథ ఒక వాస్తన సంఘటన మాత్రమే. అందుకు భిన్నంగా ఒక అక్షర్రానికి, ఆలోచనకి, వెర్రికి వ్యామోహానికి అక్కడ చోటుంది. అయినా అది రచయిత జీవనతత్తానికీ ప్రతిబింబంగా ఉంటుంది. అది చాసో “ఎంవు” వాస్తవిక వాదానికి అద్దం వస్తే వస్తువును ఎంచుకుంటా డాయన,. అందులో అభ్యుదయ దర్శనం ఆవిష్కృతమౌతుంది.

చాసోలోకి చొచ్చుకుపోవడం ఇతరులకు అంత తేఠికగా సాధ్యమయ్యేపనికాదు. తనదైన జీవనశైలి ఆయనకుంది. అతని కథా అంతే. మేకు బందీవేసి బిగించినట్టుంటుంది. అచ్చులో చూస్తూ ఉంళటు అందులో ఏదో ఒక శైలి ఉన్నట్లు అనిపించినా అంత తేలికగా చెవికెక్కే శైలి మాత్రం కాదు. అందుకే అందులో చొరపడడం కస్ట్యం, చదువరి మనోబుద్ధ్యహంకారాలు.. మూడూ. పీటముడి పడ్డప్పడే ఆ కథలోకి కదలగలడు. చాసోతో వ్యక్తిగతంగా మాట్టాడేవాళ్లకి కూడా ఈ అనుభనం ఎదురయ్యేది. అందుకు కారణాలున్నాయి.

౩7

స్వష్నస్పర్శ సోకని జీవతత్త్వం గల కథకుడు చాసో. అందుకే అతని కథల్లో కలికానికైనా కల కాలు పెట్టదు. వాస్తవికత, అవాస్తనికత్య అథివాస్తవికత అనే వాటిలో ఆయన వాస్తవికతనే వరించేడు. అతని స్నేహితులు అధివాస్తవిక వ్యామోహంలో పడిన కారణంగా? ఒకటి రెండు చోట్టు ఏదో ఒక ప్రయోజనాన్నాశించి తాకీ తాకనట్లు చూపించి వదిలాడు చాసో, అవాస్తవికతను (కల్పనా పరిథిలో) ఆయన ఎన్నడూ అంగీకరించలేదు. కల వాస్తవాన్ని ఎంత దుర్భరం చేస్తుందో చూపించడానికి ఆయన బదిలీ, భల్లూక స్వవ్నం, ఏకరువు, ఊహాఊర్వశి కథలు చక్కని ఉదాహరణలు. “శరీరం. పిట్టులాగ తేలితైపోయి ఎక్కడికో ఎగిరిపోయింది” అన్న బదిఠీలోని నాయిక “ఎంత ఆకాశానికి ఎగిరానో అంత పాతాళానికి మీరు కూడా తొక్కీసేర” అంటుంది. ఏకరువులో కథానాయకుడు “పెద్దాలోచనలు పెట్టుకుంటు వాడి బతుకంతా దుఖభాజనమై పోతుంది” అన్నది స్వాస్నికుల గురించే. ఊహాఊర్వశితో కావురం “ఒక నునోజాడ్యం కాదు నునోమనోజ్ఞతో అని చాసోయే అన్నారు. భల్దూకస్వవ్నంలో చెప్పినట్లు ఆయన _ దర్శించిన జీవితం ఒక కలత నిద్దర. కలల నిద్దర కాదు. .. చాసో కథల్లో సంఘర్షణ కనబడదని ఒక యువమిత్రుడు అంటూ ఉంటాడు. అ యువకుని దృష్టిలో కథ ఒక కర్మాగారంలా ఘోషేంచాలని ఉండొచ్చు. ఒకే కర్మాగారపు ఘోష చాసో ప్రతి కథలోనూ ఉండవచ్చును కాని అది. వినబడదు. చాపోకథ జీర్ణాశయం లాంటిది. జీర్షక్రియ జరిగేటప ఖా కడుపులో జరిగే ఘర్హణ, చప్పుడు మనకు. - వినబడేలాగుంటు దానిని భరించళీమని దానిని గురించి తెలిసిన వాళ్లంటారు. చాసో కథకూడా అంతే. శైలితోనూ, ఉదేకాలతోనూ నిండిన కథలు కావవి. మనసులోపలి పొరలు మడతలు నిశ్శబ్దంగా విడుతూ ఉంటాయక్కడ. కంట్లో ఇసకవడి _కరక్రరలాడి ఎర్రబడి నీళ్లు కారుతున్నవ్వడు టవటవకొట్టుకునే మన రెప్పలేం చప్పుడు. చేస్తాయి? అ కళ్లలో సంఘర్షణ లేదూ! చాసోకథల్లో కూడా అలాంటి సంఘర్షణే నిండి ఉంది. ఉగద్రేకపడడం చాసో లక్షణం కాదు. క్లిష్టమైన సమస్యను నిదానించి పరిశీలించడం అతని మార్గం. ఆయన పాత్రలూ అంతే. రోజ్యం, రామయ్య,

వ ( ర్ధ ( సం, గ్‌ గుడిసేటి. గున్నమ్మ, గవరయ్య వంటీ పాత్రలను చూడండి. కుక్కు కేశ్వరం, బండపాటు చంటి కథలు చదవండి - ఈ' సంగతి " తెలుస్తుంది.

ఉద్రేకాలను తిరస్కరించడం, అణచిపెట్టడం చాసో మతం కాదు. కాని కేవలం ఉద్రేకాలను రెచ్చకొట్టడ మే రచనకు లక్ష్యం కాదని అతని ఉద్దేశం. ఒక వర్గానికి కొమ్ము కాయడం. కోసం కాక యావత్‌ సమాజాన్ని ఉద్బుద్దం వీయడం ఆయన రచనకు లక్ష్యం. అందుకే అ కథల్లో నినాదాలు, మూసకట్టు లక్షణం ఉండవు. జీవితం ఎప్పడూ పరిపూర్ణ పరిష్కారం” లేని వ్రయాణమేనని "అయన విశ్వాసం. అందుకే అతని కథా పర్యవసానంలో నైతిక (గ్రంథులు విడవు, ధర్మసూక్ష్మాలు విశదం కావు. ప్రతీకారం, క్రార్యం, కార్చణ్యం, దుర్భరవ్యధ అనే లక్షణాల తీవ్రత చాసో కథల్లో కనబడదు... వీటికి బదులుగా జౌదాసిన్యం, మందకొడితనం, నిదానం, నిస్సహాయత వంటిది ఒక పషక్షంలోనూ, అవినీతి, మోసం వంటివి ఇంకొక పక్రంలోనూ కనిపిస్తాయి. అవి సామాజిక లక్షణాలు. లా వా

జీవన బీభత్సమంతా చాసో కథల నేపథ్యంలో ఉంటుంది. అపరిష్క్టృృతమైన

3కి

వ్యథ కథంతా పరుచుకుని ఉంటుంది. కథ ముఖం మాత్రం ఈ కాసనుంచి ఆ కొసదాకా నిబ్బరాన్ని వదలదు. సరిగా ఇది కింది మధ్య తరగతి, కింది తరగతి ప్రజల జీవనత్త్త్వం. దానిని తన కథల్లో కట్టిపడేశాడు చాసో,

అతని కథలన్నిటిలోనూ వేదనలే కొని వేడుక లుండవు. వాదనలేకాని సాధనలుండవు. వివరణలే కాని సవరణలుండవు. సమస్యలేకాని తీర్పులుండవు. ఇది కథకుని సమకాలీన సమాజంలోని సాదా సీదా ప్రజల జీవనగమ్యం. |

చూడగానే చంకకెక్కే చంటిబిడ్డ కాదు, చాసో కథ, అది తవ్వి తలకెత్తుకోవలసిన తలవులతట్టు, నాగజెముడు మట్టను పట్టుకుని కదిలిస్తే అందులోని నీరు గలగల లాడుతుంది. ఆశల గలగల చాసో కథలో ఉంది. దాని పట్టుకునే ఒడువు, ఓపిక ఉన్న వాడికి ఆ నాదం వినిపిస్తుంది. అందుకే ఆ కథలకి నాగజెముడు పూల అందం.

తాను ఏ వర్గాల బతుకులకు పూచీ పడ్డాడో చాసో ఎన్నడూ వీమరలేదు. “వతితులార. భ్రష్ట్రులార్య బాధా _సర్పదష్టులార, దగాపడిన తమ్ములార”., అని శ్రీశ్రీ, వద్ధతిలో పిలిచే మపహోద్వేగం చాసో మాటల్లో ఎక్కడా కనవడకపోయినా, అంతటి శబ్దబంధాలు వలుకకపోయినా చాసో కథలనిండా ఆ మనుషులే కనిపిస్తారు. అతని కలం కూడా కదన కుతూహలం రాగం వినిసించే కమానే. కథకూ కవిత్వానికి నుధ్యనుంజే చూరం ఎంతో నికార్సుగా గ్రహించిన శిల్పి చాసో. అతని కథల్లో కన్నీటి కెరటాలు, పూలరథాలు ఉండవు. కన్నీళ్ళూ వువ్వులూ ఉంటాయి. ఆ కన్నీళ్లు ఉవ్పగా ఉంటాయి. ఆ వువ్వులు ముళ్లడొంకల్ళ్టో వూచిన పువ్వులై ఉంటాయి.

చాసో కలం పెట్టిన చోట కల్పన కాలు పెట్టదు. ఆ కథ కటిక నిజం. వాస్తవాన్ని వడబోసి చిత్రిక వట్టి కథలా మలచాలంటాడు బుచ్చిబాబు. చాసో కథలో వాస్తవికతే కాని వడపోత, చిత్రికా ఉండవు కదా! అయితే పచ్చివాస్తనం - కథ ఎలా అవుతుంది? "యెంపిక - యెంపికలో వుంది” అంటాడు రామప్పంతులు కరటక శాస్త్రీతో. వ! “ఎంవు చాసోలోని ఎడతెగని సొంపు. _

ఇతరుల అనుభవాలను తనవి చేసుకుని తన అనుభూతిని అందరి అనుభూతిగా మార్చడం. కళ అని చెప్పిన వారున్నారు. చాసోకథలు ఎవరికీ అనుభూతుల నివ్వవు. ఆలోచనలిస్తాయి. ఉద్వేగం లలితమైనదైనా తీవ్రమైనదైనా అయనలో కనబడదు. ఆయన కథల్లోనూ కనబడదు. (చిన్నాజీ, మాతృధర్మం వంటి ఒకటి రెందు కథలు మాత్రం ఇందుకు అపవాదులు.)

కాలం లోకపు ఒడిదుడుకుల్ని నిశ్శబ్దంగా పర్యవేక్షిస్తుంది. లోకం మాత్రం కాల (ప్రభావానికి లోబడి తన దైనందిన వ్యాపారాన్ని కొనసాగిస్తూ ఉంటుంది. తన కథాలోకానికి చాసో కాలవురుసుడిలాంటివాడు. కాలం కదలిక అతను స్పష్టంగా గుర్తించేడు. జీవననౌకకు చుక్కాని ఎటు వట్టాలో తెలిసిన కర్ణధారి చాసో. ఈ ఎటుక కొందరికి అనుభవం వల్ల వస్తుంది, కొందరికి అంచర్‌ జ్ఞానం వల్ల వస్తుంది.

చాసో అనుభవశాలిమాత్రమే కాదు, అంతర్‌ జ్ఞాని కూడా, కేవలం అనుభవమే అయితే ఉద్వేగాల వెల్లువలో కొట్టుకుపోతూ ప్రభంజనంలా వో రెత్తిస్తాడు. చాసో ఆ పోరంతటిని తన కథల నేపథ్యంలోకి నెట్టి విషాద _భరితాలైన లోక సాధారణ దృశ్యాలను నిర్వికారవైతన్యంతో మనముందు నిలబెట్ట గలిగాడు. “జ్ఞాపకంగా ఉంటుంది

39

లెండి” అన్న "రాజ్యం మాటలో, "అదృస్ట్రవంతుణ్లని పేరు పడిపోయాను" అన్న ఏకరువు కథలో, “ఎందుకు పారేస్తాను నాన్నా” అన్న కృష్ణుడి మాటలో, *ఓలమ్మా! తాగేసినారే! అన్న అంకి మూటలో, -- ఇలా ఎక్కడన్నా వెతకండి - ఈ నిర్వికార వైతన్యం నిండి ఉంటుంది.

• చాపోకథ కొండగెడ్డ. క్షీరసముద్రం కాదు. గుడిసేటి గున్నమ్మలు, బుగ్గి బూడిదమ్మలు ఉన్న ఆ కథళ్లో రంభా ఊర్వశులకు చోటులేదు. కళ్యాణనిలయాలి నుండి కల్గుపాకలకి, -కర్మసిద్దాంతం నుండి కమ్యూనిజానికి కల్పన నుండీ వాస్తవానికి నడిచిన కథలవి, అభ్యుదయ సమౌజావిర్భావానికి నిర్ణయశక్తు అవో తెలిసిన తీరు ఈ, కథల్లో ఈ కథకుడి జీవనతత్త్వంలో కనిపిస్తుంది.

చాసోకథావస్తువులో వైవిధ్యం ఉంది. బాల్యశృతులు, ఊ్రీల సమస్యలు, శ్రమ దోపిడి, అవిద్య, మద్యపానం, అవినీతి, సౌందర్య పిపాస, సాహిత్యం, సంప్రదాయం, సెంటిమెంటు, దారిద్ర్యం - ఇలా ఎన్నో వస్తువులు అ కథల్లో మనకు కనిపిస్తాయి ఈ .కథలన్నిటా' పరుచుకున్న జీవన తత్త్వం ఒకట. ఏ మార్గంగానైనా జీవితొన్ని . స్వశక్తితో జీవించాలి, వరాధీనత ప్రయోజనకారి కాదు అన్నది ఈ కథల్లో ధనవక్షరినుండి బుణపక్షంి నుండి అభ్యుదయ. దర్శనం రూపొందడం అనాటి సామాజిక వాస్తవికతలోన్సి పంధియుగ లక్షణం. శ్రీసశ్రీ, చెప్పినట్లు అది విభాతసంధ్య. ప్రదోషసంధ్య కాదు. అందుకే చాసో కథలు మానవ కథ వికాసాన్ని చూపిస్తాయి.

__ ఆడంబరానికి అమడదూరంగా ఉండే చాసో మధ్యతరగతి బ్రాహ్మణ కుటుంబంలో వుస్ట్రేడు. అతని జీవితం ఉద్యనూల నేపథ్యంలో నడిచింది. అలాగని ఎప్పడూ ముఖానకి రంగు పూసుకోలేదు.. కళ్లకు అద్దాలు పెట్టుకోలేదు. సంపెంగ నూనె రాయవలసి వుంటుందేమోనని మీసాలు పెంచలేదు. ఉద్యోగానికి ఆయన మనసు ఒదగలేదు.. తన ఇంటినెనా ఇంకే ఇంటినెనా.. నిరూమధూమం _చేయడం అతని కిష్టంలేనిపని. ఆయనే ' చెప్పుకున్నట్టు నిష్పూచీ అయిన్‌ జీవితమే అయినా _ఈ సమౌజానికి తానేదో పూచీ వడ్డవాడిలా కనిపించేడు. అందుకే అందరూ ఇంకో లోకం | కోసం వదులుకోలేని వాటిని ఆయన ఈ లోకం కోసమే నదలుకున్నాడు. అందుకే రచయితల్లో అయన చూపు కొత్తది. ఇప్పుడు ఆయన లేడు. కాని ఆయన చూవు మిగిలింది - తనలోంచి ఏమి కావాలంక. దానిని తీసుకోమన్నాడాయన.. గురజొడ చెప్పేడు. చాసో చేసేడు. దేవ్చడి కిన్వడానికి బదులు మనిషికి ఇచ్చేదు. అది ఆయన జీవనతత్త్వం. అందుకు అడ్జొచ్చే కులమతనర్ల సమాజాన్ని త్రోసిరాజన్నాడాయన. ఆ తత్త్వానికి సజీవరూపాలు, ఆయన కథలు. ” " గీభగవంతుడు మనపక్షం ఉన్నప్పుడు కౌరన అక్షైహిణీలు మననేమి చేస్తాయి?” న! పరమెశ్వరుని నిర్ణయాలు - పామరులకు బోధపడవు వంటి వ్యంగ్యా,స్త్రోలలో, “మ్వీదివాడి దయఉం లు మిదైైఇల్లు మేడవుతుంది” వంటి నమ్మకాలవైఫల్యాల్ని నిరూపించడంతో భగచనంతుడి. పేరుతో మారుబేరగాళ్లు సమాజాన్ని దగా చెయ్యడం చూపించారు చాసో. వజ్రహాస్త్రం - కథలో నిలువుదోపిడీ ఇచ్చిన భార్య, వివస్తుడైన శ్రీమన్నారాయణ కథ ఆద్యంతం వర్లితమైన భక్తి భాననకు వ్రత్యాచ్నూయ శక్తులుగా. నిలుస్తారు. తన భక్తకంటె తన భార్య శీలానికి తనని ఆఫీసరుగా నిలబెస్టైశక్తి వుందని ఆ

4()

పామరుడికి అప్పుడు బోధపడింది. “జంక్షనులో బడ్డీ కథలో రామయ్య ఎల్లమ్మ వేటనేసి _బడ్డీని కాపొడుకుందామనుకున్నాడు. సీతమ్మ - “మీదివాడి దయఉంటే మిదైఇల్లు మేడవుతుందిగ” అనుకుంది. కాని వాళ్లు వట్టుణం నుండి. పాలేనికి వలస పోయిన దెందుకో పోరిగాడికి తెలుసు. దైనం పేరుతో సాగుతున్న ఈ మోసం, అంధ విశ్వాసం అటు అవినీతివరుల్ని;, ఇటు సత్తెకాలపు మనుషుల్ని ఎలా నేలంటి నునుషుల్ని ఛేస్తూందో, సమాజం ఎత్రరిల్లకుండా ఎలా అడ్డుపడుతుందో అవకాశం వచ్చినప్పడల్డా చాసో తన కథల్లో చూపించాడు. తల దించితే వేదన - తల ఎత్తితే జీవితం - ఇదే ఆయన చెవ్పదలచిన సత్యం. వేదన జీవితాన్ని చుట్టబెట్టుకుని. ఉంటుంది. అది 'రెండంచుల కత్తి. అటు అధ్యాత్మిక ప్రపంచాన్ని ఇటు భౌతిక వ్రపంచాన్ని నిత్యం కోస్తూ వుండడమే దాని పని, అందుకే వేదన అంటని మరోప్రపంచాన్ని సృష్టించాలని కల కన్నారు అభ్యుదయనాదులు. “దివ్యత్వం అన్నిటా ఉంది.' వేదనలో నే చూశా" అన్న చాసో మాటలో ఉన్న రహస్యమిది. భౌతిక _ జగత్తులో చేదన ఉన్నంతకాలం ఆధ్యాత్మిక జగత్తులో వేదన ఉండక తప్పదు. ఈ లోకంలోని వేదనను అంతరింపచే సే దృష్టి దివ్యత్వం. .

బడ్డీయే బతుకుగ్యా ఎండే వెన్నెలగా నడుస్తున్న సమాజానికి. ఫారిన్‌ అబ్బాయిలు, బూర్జువా కుక్కలు గగ య00జ6 లు. వాళ్లను ఎలా. దుఠిపి కొట్టాలో అ కథలు చెప్పాయి. ఆకలి, జబ్బు, వృద్దాష్యం, అజ్ఞానం, వ్యసనం, దరిద్రం, బానిసత్వం, అభద్రత, పీడన ఇలాటివి వేదనకు రూపాలు. వాయులీనం, కుంకుడాకు, బొండుమల్లెలు, ఏకరువు, మొక్కుబడి, బండవాటు, వెలంవెంకడు, ఎంపు, కప్పళాంటి కథలన్నీ ఈ వేదనలను వస్తువుగా (గ్రహించినవే. ఆశ ఇంకా గొప్ప. వేదన అని ఊపహాఊర్వశి కథ చెస్తుంది. వీటన్నింటినీ రసమయం వేయడంతో వేదనను అధిగమించే శక్తిని సమకూర్చేడు చాసో. వేదనను భరించడంలో లేద్కు పెనగులాడి తల ఎత్తడంలో ఉంది దివ్యత్వం. దానినే ఆయన చూసేడు. చూపించేడు. “వొదిలేసి పిల్లల్ని వస్తు పెట్టనా? మీరంతా మనుషులే” అని ఛఈల ఎత్తిన కుక్కు కేశ్వరం ముసలమ్మలో ఉంది దివ్యత్వం.

సాంప్రదాయిక జీవనం ధర్మార్సకామాలనే వర్షత్రయసాధనలక్ష్యంగా సాగుతుంది. చాసో కథల్లో ధర్మప్రసక్తిలేదు. “ఆలోచన *కొండగెడ్డ లాంటి కథల్లో ధర్మ చ్యుతివల్ల కలిగిన గ్లాని కనిపిస్తుంది. “కప్పని డేగ తింటుందని తెలుసుకున్నాము ని బి కథ ధర్మధర్మాల మధ్య వుండే సంకటస్థ్రితిని వెల్లడిస్తుంది. ధర్మం అర్థ ధార్మకం చాసో కథలన్నిటా కనిపిస్తుంది. . | _ ల

“డబ్బు సెడ్డ పాపిస్టీది అని చెప్పంది బొండుమళ్లైల కథ. ఈ మౌట కొత్తదేం

తేలేకపోవడం కాదు. అయితే అప్పుడు డబ్బు * డబ్బుగా కథ నడీవేది. డబ్బు చేత ముసలాడికి కూతురు వళ్ళూ, జావా పెట్టడం మానేసింది. కాని ఈ కథలోని కొత్తదనం డబ్బు 1 శ్రమదోపిడి అనే చూపు. మళల్లెతోట కామందుకి అతని ఇంటిల్లిపాదికి తాత వేదనలో దివ్యత్వం కనబడింది ఈ కథలో అంతటతో ఒక కొత్త ఆర్థిక సూత్రం జీనతత్త్వ్యంలో “పినవేసుకొంది. ఈ శ్రమ దోపీడితో స్టితిరులయి వేదనలోని దివ్యత్వాన్ని విస్మరించినవాళ్లనిచూస్తే వాళ్ల సిద్దాంతాలను చూస్తే చాసోక్సి జుగుప్స, హేళన, ఆ(గ్రహం, తిరస్కారం ఇంకా ఇంకొ, య!

-' ఆర్రిక సూత్రం సామాజిక జీవనపు - అంతరాంతరాల్లో చొచ్చుకొనిపోయి. ధార్మిక వ్యవస్త నవనాడులను _ [క్రుంగదీసింది. ధర్మంకంళు జీవితం కఠోరంగా పరిణమించిన దశ ఇది. ధర్మాన్ని రక్షిస్తే అది మనని ఎప్పుడు. రక్షిస్తుందో తెలుసుకోలేని స్రితిలో వడ్డాడు మనిషి. జీవితాన్ని రక్షించుకోవడం అతని ముందు నిలిచిన పరీక్ష “మడికట్టుకు కూచుంకే 'మడిమాన్యాలు సంపాదించగలరా* అన్నది సార్వత్రికమైన భావన. అది “*ధర్మదేవతకు ఉన్నకాళ్లు విరగ్గొట్హింది! కడిగేసిన ఏభై రాళ్లతో తామ్మండుగురిని పోషించలేని కొడుకు జీవితాన్ని. _ ఎదిరించడానికి కుక్కుకుశ్వరంలోని ముసలమ్మ -ధర్మభంగం చేసిందా? ధర్మభంగాన్ని ఎదిరించిందా? “కట్టుకున్నదానికి "సెప్పినారు 7 కొనుక్కున్న దానికి 'ెప్పినారు కారు” అంటూ “బండపాటులో చెట్టంత కొడుకు మరణాన్ని పట్టించుకోకుండా ఆ శవం మీద వచ్చే డబ్బుని ఆశించే తల్లి ధర్మభంగాన్నీ చేసిందా? ధర్మభంగాన్ని ఎదిరించిందా?. ముష్టివాళ్ల అర్హిక రహస్యం *ఎంపు. కథలో ఉంది. ముష్టిలోకానికి ఉపనిషత్పర్తివక్త అయిన ముసలాడు కూతురు. మనసుకోరి తన స్వార్ధం కోసం గుడ్డివాణ్లీ దానికి అంటగట్టి వ్యభిచరించడానికి ప్రోత్సహించడం ధర్మచ్యుతా? ధర్మమూ? ధర్మాధర్మాల మధ్య నుండే అస్పష్ట్రవిభాజరేఖను ఇలా అటూ ఇటూ సాగదీసి జీననధర్మాన్ని. చూపించే కథలు చాసో కథల్లో ఇంకా ఉన్నాయి.

“ప్రజాయై గృహమేధినాం' అని రఘువంశపు రాజుల ధర్మాన్ని కాళిదాసు చెప్పేడు. “ఆరయన్‌ వంశము నిల్చ్బనేగద వివాహంబు' అని హరిశ్చంద్రుని ధర్మాన్ని చెప్పడు బలిజేపల్లి. ఇది సాంప్రదాయక _ జీననళత్త్యం. కామానికి వూర్చు నిచ్చిన స్ట్రానమిది. వంశం నిలువుకోవడానికి కామానికి సరికొత్త వ్యాఖ్యానం చేస్తూ మాణిక్యమ్ము చేసిన ప్రయత్నం “ఏలూరెల్లాలి కథలో కనిపిస్తుంది. ఈ కథరాసే గుండెనిబ్బరం చాసో జీవన తత్త్వంలో ఉంది. “కుంతి పతివ్రత ఐతే శారదా పతివ్రతే” అంటాడు చౌసో "లేడీ కరుణాకరంలో. _ -

బతకడానికో మార్గంలో వడ్డాది అంటాడు. చెప్పకు చెప్పకు అన్న కథలో. సమొజం దృష్టిలో వేరమైన వ్యభిచారం ఒక్కొక్కవ్వుడు. జీవితం దృష్టిలో నేరం కాకుండా పోతుంది. .కామం స్త్రీల. ఆయుధం. దానిని సామాజిక దురన్యాయాన్ని ఎదుర్కొనే “స్త్రీల ఆయుధంగా చూపించాడు. చాసో,

ఇ, “సహజమైన ' దానికంకే కృత్రిమమైనదానికే గ్లామరు జాస్తి అన్నది సామాజిక వతి. కృదత్రిమత్వాన్ని భేదించి సమాజత్వాన్ని వృడ్డి పొందించడం ఒక సంస్కారం. కవలలు +కథలో చెప్పినట్టు సంసారం బజార్లో దొరకదు. జానం కేవలం గ్రంథాల్లోంచి ఊడిపడదు,. గ్రంథాలకంపే జీవితం నేర్పే పొఠాలు గొప్పవి." అందుకే చాసో “పాండిత్యం ఎక్కువైతే బుద్దికి పడిశం పడుతుంది” అని, “చదువుకున్నవాళ్లలోనే వూల్సు జాస్తీ' అనీ నిస్సంకోచంగా " ప్రకటిస్తాడు. నూమూలు మనుషుల్లోనే మన్‌ం నేర్చుకోదగిన విజ్ఞానం చాలా ఉందని నమ్మి, చిన్నప్పటి నుండి దీద అలవాస్టే చేసుకున్నాడు చాసో. అతని కథలు ఆ తత్తా వన్నీ చాపేమీ. రా య

సంత-మెరుగు పెట్టడం ఇష్టం లేని వలం వెంకడి లాంటివాడు చాసో. అందుకే సత్యాసత్యాలకు, నీతి అవినీతులకు, ధర్మాధర్మాలకు మధ్యనుండే గ్లానురును తొలగించి

శై

సవాజమైన స్ట్రీతిని చూపించే వాస్తవిక నాదమే అతని కథల్లో కనిపిస్తుంది. అందులోంచి రేకు విప్పిన సవాస్రారంలా అభ్యుదయ భావన వరిమళిస్తుంది.

చాసో కథలు చదివిన తర్వాత *“వీదిసత్యం' వీదసత్యంో అనే విచికిత్స కలుగుతుంది. సమాజపు ఆంక్షలను శిరసావహించడం ధార్మికతా? జీవితాన్ని జీవితంగా ఎదుర్కొనడానికి తలెత్తి తలపడడం పతనమూ? ఏది యదార్ధం ఈ _ ధర్మసూత్రాన్ని గురించి చాసో సృష్టించిన మనుషుల్ని కాదు -మాతృధర్మం కథలోని ఆడ కత్తెరను అడిగినా చెప్పంది కృతకృత్యత అంట ఏమిటో? జీవితాన్ని ఎదిరించి జీవించడమే జీనన తత్త్వం - “అనేక విషయాలలో సమాధానపడుతూ ఉంకునే జీవితం ఎవరికైనా నడుస్తుంది” అన్నమాట ఈ నాణేనికి ఇంకొక పక్షం.

కాలం మారుతున్నప్పుడు వ్యవస్థ మారుతుంది. న్యవస్థ మారినప్పుడు ధర్మా ధర్మాలు నూరతాయి. ఈ రెంటిని సమన్వయించడం సాహిత్యకారుల వని. మార్చు మధ్య వ్యవస్థని వ్వవస్తమధ్య మార్చుని సంరక్షించుకోవడమే అభ్యుదయంలోని కళాత్మకత. ఆ కళాత్మక జీవనం చాసోలో కనిపిస్తుంది. .

శశి స 43

గత కింది గీత

| గీత అన్న మాటకు తెలుగులో 'రెండర్జాలున్నాయి.. ఒకటి సహజమైన అర్ధం. ఇంకొకటి పరిణామంలో వీర్పడిన అర్ధం. *గీటు అనేది సహజమైన అర్ధం. “తలరాత అన్నది పరిణామంలో ఏర్పడిన అర్ధం. పూర్వవు. తెలుగులో. గీతలో అరసున్న రాసేవారు. వ్యుత్పత్తి పదకోశం చూస్తే దొని చరిత్ర నిండుసున్న దొకొ విస్తరించవచ్చును. గీటు లేదా రేఖ అనే దాన్ని ఎప్పడూ మేధావులే గీస్తారు. తలరాత దేవుడు రాస్తాడని నమ్మేవారున్నారు. ఆ "రాతను అదృష్టవంతుల విషయంలో దశ అంటారు. దరిద్రుల విషయంలో గీత అంటారు. విశ్వాసాన్ని. అటుంచి వాస్తవానికి వస్తే ఈ నా మేధావులు గీస్తారు: భాషాశ్యాష్ణ్రన ఈ గీతను. నిండుసున్న నుండి అరసున్నక్షు అక్కడి నుండి అరసున్న లెని స్టితికీ నడిపించింది. మేధావులు మాత్రం పరసున్న లేస్‌ స్థితి నుండి అరసున్న ఉన్నస్థితికి, అక్కడి నుండి నిండు సున్న" ఉన్న స్ట్రితిక్‌ దానిని నడిపించగలరు.

మేధావులు. రెండు రకాలు. వ్యవస్థ్రిత మేధావులు, అధివ్యవస్త్ర మేధావులు, వ్యవస్థిత మేధావి వర్ణం ఎవ్వడూ _ పరోక్షంగా ప్రజాభిప్రాయాన్ని పాలకవక్షానికి అనుగుణంగా మళ్ళించే ప్రయత్నాన్ని కొనసొగిస్తుంది. అధవ్యవస్థా" మేధావివర్షం ఎప్పుడూ ప్రత్యక్షంగా పాలనాధికారాన్ని వ్రజాసంశ్రేమానికి అనుగుణంగా సవరించడానికి పాటుపడుతూ. ఉంటుంది. మేధావులు బహారూవులు... ఇందులో ఎవరెవరో స్పర్తించడానికి కన్నులోకన్ను పెట్టాలి,

మేధావుల్లో శాస్త్రకారులు, కళాకారులు ఉంటారు. వీరిద్దరూ ఒక తాటి మీద నడిచినప్పుడు సమాజంలో మార్పులు బిరబిరా వస్తాయి. వీరిద్దరిలో ఎవరు ముందు వడుస్తారు, ఎవరు వెనుక నడుస్తారు అన్నది అంత ' స్పష్టంగా తేల్చి చెప్పడం కష్టం. అయినా కళాకారులు క్రాంతదర్శులని 'శేరుపడ్డారు. సృజనశీలురైన శాస్త్రకారులు కూడా భవిష్యద్దర్శన సానుర్ధ్యం కలవారే. శాస్త్రీయ దృష్టి లోపీంచిన కేవల కళాకారుల ఆధివత్యం నెలకొన్న వ్యవస్థ పత్యం దిశగా పోతుంది. కళా సౌరభం సోకని శ్యాస్త్రీయ వ్యవస్థ నిష్కర్హగాను, కర్క్మశంగాను. ఉంటుంది. సమాజానికి ఈ రెండూ. మెదడు, మనసు వరిటోవి,

ఆర్హిక శాస్త్రవేత్తలు ఉన్నవాడికి లేనివాడికి మధ్య ఒక గీత గీసేరు. దాని పేరు దారిద్ర్యరేఖ. ఇటీవల ఒక వ్రసిద్ధ భారతీయ ఆర్హిక శాస్త్రవేత్త దారిద్యరేఖ కిందకు

వ!

పోయి అక్కడే గీసిన ఇంకో గీతను ఎవరు గీసారో గీస్తున్నారో. విశ్లేషించేడు. ఉత్పత్తి వంపిణీ వ్యవస్థల మధ్యనున్న సమన్వయలోవం కారణంగా కరవు ఎలా ఏర్పడుతుందో కళాత్మకంగా తన కంటిముందు దర్శించిన సత్యజిత్‌ రాయ్‌ను. ఈ సందర్భంలో స్మరించేదు. వీరిద్దరికంళు ముందుగా తెలుగులో ఒక కథకుడు ఈ అంశం మీద దృష్టీ పెట్టి కథలు రాసేడు - చాగంటి, సోమయాజులు. "

దరిద్రుల్లే సమానత్వం లేదు. అందులో దరిద్రులు-కటికదరిద్రులు అనే రెండు వర్గాలున్నాయి. వారి ఆదాయాల్లోని అసమానత ఈ వర్షీకరణకు మూలం. చాలినంత లేనివాడు దరిద్రుడు. పూటకు పూటకు వెతుక్కోవలసినవాడు. కటికదరిద్రుడు. ప్రతిపూటా పాయ్యిమీదకు, పొయ్యికిందకు వెతుక్కోవలసిన బకుకులు వెళ్ళదీసే వారుంటారు. అందులో పాయ్యికిందకు కూడా పూట పూటా వెత్తుక్కోనలసిన వాళ్ళ కథ “*కుంకుడాకు! గ.

ఈ కథలో సమాజం, బుగత్క - నాయుడు, కూలివాడు అనే మూడు అంతరువుల్లో ఉంది. బుగత _ దారిద్ర్యరేఖకు పైనున్నాడు. నాయుడు దారిద్ర్య రేఖకు దిగువనున్నాడు. కూఠివాడు ఆ గీతకింద గీత కింద ఉన్నాడు. బుగతకు అన్నీ ఉన్నాయి. నాయుడికి బుగత ఇచ్చిన ఊరగాయ ఉంది. వులుసులోకి మునేళం'

• ఇగురుకు చందువాలు కొనే అవకాశం అవ్వుడప్పుడు వస్తుంది. కూలివాడి బతుకు పూట బత్తెం - 'వుల్లవెలుగూ” గా ఉంటుంది. భత్యం లేనిపూట ఇంట్టో గింజలుండవు. పొయ్యిలో అగ్గి వెలగదు. తాగడానికి దప్పికుండదు. బతుకులో వెలుగుండదు. నాయుడి కూతురు చింకిపరికిణీ కడుతుంది. కూలివాడి కూతురు గోరీయే పెడుతుంది. ఇద్దరికీ చదువులేదు.. నాయుడు కూతురు చదువుకు వెళ్తే నాయుడుకి నస్ట్రమేం లేదు... అయినా ఇంకా వెస్టే ప్రయత్నంలోనే వుంది. కూలివాడి కూతురు చదువుకు వెళ్తీ కూలినష్టం. అంచెత కూలివాడు ముష్టి చదువు వద్దని _తీర్మానించాడు. కూలివాడి పిల్లకు చదువుమీది ఆలోచన చచ్చిపోయింది. “తల్లీ! నిన్ను దలంచి” అన్నపద్యం నేర్చుకోవడం కంళె, “సరస్వతీ నమస్తుభ్యం” అనే శోకం పాడుకోవడం కంళు ఆ పసిపిల్లకు కంప ఏరుకోవలసిన అవసరం ఎక్కువ.

అలగాజనాల కూతుళ్ళు తోటలంటా, పెండెలంటా పోయి అకూ. అలమూ, కర్రా కంపా ఏరి ఇంటికి సరివడే వంట చెరుకు తేవాలి. అదే వాళ్ళ చదువు. నాయుడి కూతురు తోవకడాకూ చేలల్లోని పెసరచేను పీకి. పెసరకాయలు తినగలదు.

దాని తండ్రి ఉన్న వాళ్లలో లెక్క. తిండి లేక దప్పిక లేక కడువు _చుమ్మలు చుట్టుకుపోతూన్నా కూలివాడి కూతురు అలా చేస్తే “చిన్ననేరం చాలా పెద్దనేరం అవుతుంది. అందుచేత పెసరకాయలు తినలేదు. దాని కళ్ళలోని గిన్నెడు గంజి - ఎండు మిరవకాయ కడుపులోకి దిగీదిగకుండా కరకరలాడిస్తాయి.

కూలివాడి కూతురు బుగత గారి తోటలో కుంకుడాకు లేరింది. ఒక చింతకంప పడితే. దానిని విరిచి చితుకులు చేసి తట్టలో పేర్చింది. అది బుగత దృష్టిలో పడింది... ఆ చెత్తకెంత విలువ ఉందో ఆయనకు తెలియదు. ఆ ఎండిపోయిన

శవ

ఆకులూ, రాలిపోయిన కంపా బుగతకెందుకూ పనికిరావు. కాని అది ఆయన అస్తి. తన అనుమతిలేకుండో అలగా జనం దానిని నొల్లుకు పోవడాన్ని ఆయన అనుమళించడు. అందుచేత అది నేరమయింది. '*నా దారులు ఆ రకం చిన్న దొంగతనాలు చేస్తే పెద్ద నేరాలు అవుతాయి అందుకు కూలినాడి కూతురి మీద "పీడ దొంగతనం అనే ఇంకో నేరం ఆరోపించి బుగత తన్నేడు. కూలివాడీ కూతురు తిరగబడి తిట్టింది. వాదించింది. బుగత దెబ్బకు సొమ్మసిల్లి పడింది. తెలివి వచ్చేక చింతకంప వదలి చట్టు నిండా కుంకుడాకు లేరుకుని ఇంటికి పోయింది. “ఆకు వదిలితే పొయ్యిలోకి సోధనం లేదు" అంటాడు కథకుడు. కథ ముగిసేటవ్వుడు “పదహారార్డు తాంభైయారు” అని ఎక్కాలు చదువుతూ ఉంటారు బడి పిల్లలు. ఇది 1943లో వచ్చిన కథ. ఆ తర్వాత స్వతంత్రం వచ్చింది. స్వతంత్రం వచ్చాక ఏభైయేళ్ళు గడిచేయి. ఇప్పటికి కూడా నున గ్రామణ వ్యవస్తలో ఎక్కడికి వెళ్ళినా అద్‌ ఎక్కం వినిపిస్తుంది. బుగత-నాయుడు-కూలివాడు అన్నస్తితి అలాగే ఉంది. మన అభివృద్ధి అంతా ఈనగాచి నక్టలపాలౌతూన్న ఈ తరుణంలో “వినిమయ హక్కుల వైఫల్యమే కరవుకు కారణం అని ఒక ఆర్దిక శాస్త్రవేత్త మనకు బోధ చేస్తున్నాడు. కుంకుడాకు చింతకంపకు కరవులేదు. అవి అందుబాటులో లేకపోవడం వల్ల కొంత మంది కరవు నోట్లో పడుతున్నారని విశ్లేషించేడు చాసో. ఏభైయేళ్ళుగా వ్యవస్థిత మేధావివర్గం కొనసాగిస్తున్న లోపభూయిష్టమైన విధానాన్ని 1943లోనే చాసో కళాత్మకంగా కళ్ళకు కట్టించేడు. చారిద్య్యరేఖ కింద నున్న ఇంకా కిందకు దిగజారిన పిల్లల చదువు సమస్య చాసో దృష్టిని ఆనాడే ఆకర్షించింది. _ _ అధివ్యవస్తా మేధావి ఎవ్వడూ ్రభుత్వానికిి ప్రజలకు సత్యాన్ని చాటి చెప్తాడు. ఉత్పత్తి-సంపిణీల మధ సమన్వయాన్ని సాధించినవాడు మేధావి అన్నారు. వినిమయానవికి ఇందులో గణింపదగ్గ స్థానం ఉంది. వినియోగదారుల్లోని అసమానతలు. వినిమయ మార్గంలో అడ్డంకులుగా. నిలుస్తాయి. గీతకు పైనున్నది రేపటి. చింతలేని బతుకు, ఇక్కడ వినియోగదారుడు తనకున్న మూలధనంలో తనను నిలదొక్కుకుంటాడు. అవసరమైతే తన _ శక్తినే ఉపయోగించి, శ్రమనే వినియోగించి ఇంకా సంపాదిస్తాడు. ఇది పెట్టుబడిదారీవ్యవస్తము మూలం. ఇందులో వడినవాడు, వినిమయానికి అంగీకరించడు. గీతకింద, దానికేంద వున్న గీత కింద ఉన్నవాళ్ళు. అ గితలన్నీ పెట్టుబడిదారు సాయికి రావాలని ఆరాటపడతారు. చాసో *ఎంప్పు' అనే కథలో ఇదంతా వివరిస్తాడు. . , _“ఆకుల్నాకే వాడొకడైతే వాడి మూతిన్నాకే వాడింకొకడు!' అని ఒక సామెత. ఎంపు కభ అ స్థాయి మనుష్యులది. ఈ కథలో నాలుగు పొత్రలున్నాయి. కుంటి-గుడ్డి-కుష్ణు-వెర్రి పాత్రలు 'కైరేతీ సత్రవు లో ఉంటాయి... వాళ్ళ శరీర వైక్యలమే వాళ్ళకున్న ఆర్డికవనరు. 'వాళ్ళలోనూ అసమానతలున్నాయి. గుడ్డివాణ్ల చూడగానే ఏ అమ్మెనా మనసు కరిగి ఇన్ని గింజలు వేస్తుంది. సొట్టవాడు వీ గుమ్మ మెక్కినా 'ముఖమ్మీద భడీమని తలుపు వేస్తారు. కుష్టనాణ్ణి చూసి భయవడతారు. కుష్టముసలి వాడికి కూతురి వయసే ఆర్థికవనరు. వెర్రికి వయసుంది కాని స్వేచ్చ తక్కువ. అది గుడిసేటు రకం, పదిరోజులు గ్రాసం సంపాదించిన 46

కుంటినాడు వెర్రిని తన చేతి క్రింద మనిషిని చేసుకుందామనుకుంటాడు. గుడ్డివాడు 'మొలగుడ్డల్లో కనబడకుండా దాచుకున్న ముంతంత డబ్బుల మూటతో వెర్రిని కొనుక్కుని ఆడదానికి మగవాడికి 'తేడా ఉండాలని చెప్పేడు. పేలిన పత్ర్తికాయల్డా కిందికి జారిపోతూన్న గుడ్డతో గుడ్డివాడు చూస్తే భయం కలిగిస్తాడు. కుంటివాడు శుభ్రంగానే ఉంటాడు. అయినా తన దినం . తీరడానికి కుష్టుతండ్రి వెర్రికొతురికి గుడ్డివాణ్లీ మొగుణ్ణి చేసేదు.- . ం

ఈ గీత కింది గీతలో బ్రతుకు గాని టబ్రతుకుతో నిత్యపోరాటం సాగించే వారిలో కూడా ఆర్థిక అసమానతలే కాక సాంఘిక అసమానతలు కూడా ఉన్నాయి. కుష్టురోగికి సొట్టవాడు జాత్తక్కునవాడు. సొట్టునాడికి జొన్నగుడ్డి జట్కావాడితో పోయిన వెర్రి సెటకారీ. అకలికి మనసులేదు. అందుకే తండ్రి మ్‌ కూతురు మనసు చంపేడు. ఆకరికి శీలంలేదు. అందుకే వెర్రి జట్కావాడితో పోతుంది. సొట్టవాడితో పోతుంది గుడ్డివాడితో పోతుంది. తం డ్రికూడ్డా "దానిని ఇష్టమొచ్చినట్టు తిరుగు” అని సెక్సు స్వేచ్చ నిచ్చాడు. పెళ్ళికి మాత్రం నివశుండా. పెత్తనం చేసేడు సొట్టవాడు. నీష్రైటిమృం ల్లిడ్ర ర్‌న్త్వ్వో ట్టు 'పెస్టేడు. కుష్టురోగికి సేవ చేస్తున్న ఆడది వెర్రి. జట్కావాడు, టైరాగివాడు - ఇలొ' ప్రతి మగవాడు వెర్రి వయసుమీద డబ్బుతో - ఆడుకున్నారు. ముగ్గరు. మగవాళ్ళు ఎవరి స్వార్థం కోసం వాళ్ళు ఒక ఆడదాని విలువలన్నింటేనీ తృణీకరించి ఆమె నెవ్పటికీ గీత కింది గీతగా ఉంచడానికి ప్రయత్నించడమే *ఎంపు” కథ.

ఎంపవు కథలో మగాళ్ళకి అంగవైకల్యం, ' వెర్రికి మనోవైకల్యం, సమౌడానికి బుద్దివైకల్యం. శకైరేతీసత్రం ఈ కథలో. సమాజానికి ప్రతీక. అక్కడ ఆరోగ్యం లేదు. విద్యలేదు. సంపదలేదు. అన్ని రకాల అసమానతలు మాత్రం ఉన్నాయి. ఈ శైరేతీ సత్రాన్నీ సంగక్షిస్తూన్నది - ఆర్హికాభివృద్దిని అక్కడికి వంపిణీ. కాకుండా అద్దుపడుతున్నది వ్యవస్ర్రిత మేధావి వర్గం. ఇది 1945లో ' వచ్చిన కథ. - గ

అధివృద్దాపంపీణీ విధానం కంట్రాక్షరు-మే,స్తీ-కూలి అనే మూడు దశల్లో దారి తప్పిన కథ *బండపొటు.' పెద్దరాయి కింద వడడం బంటపొటు. ఆలవిగొని శ్రమ నిండిన పని బండపొటు. రాళ్ళు కొస్టే కూరి గుంపులో ఒకడి మీద బండపడి వాడు మరణించేడు. అది అవ్యవస్రిత రంగం. అయినా పనికాలం- దుర్మరణం పొందినవ్వుడు ఆ _కుంటుంటానికి నష్టపరిపోరొన్ని సాధించే హక్కు అభివృద్దిలో ఒక భాగం. అది నేరుగా కూలివాడి కుటుంబానికి చేరాలి. చట్టు సమ్మతమైన నష్టవరిహోరం ఎక్కువ వస్తుంది. దానిని బాగా తగ్గించడానికి కం ట్రాక్టరు మేస్త్రేకి లంచమిస్తాడు. మేస్త్రీ, కంట్రాక్రరుతో కుమ్మక్కవుతాడు. డబ్బుకి వర్షస్పృవా ఉండదు. తనకు మద్దతుగా ఉండాలని కూలీలకు సారా పోయిస్తాడు. చనిపోయిన కూలివాని భార్యను లొంగదీసుకుని 300రూ!లు చేతిలో పెడతాడు. 1948లో ఒక కూలివాడి ప్రాణం విలువ మూడునందలు, అంకే - మనం సాధించిన అభివృద్ది ఎంత వక్రమార్గం పట్టిందో వివరించనక్కరలేదు. ఈ కథలోని తాగుముచ్చుకూటం సమాజానికి ప్రతీక, మనుష్యుల ఆత్మి డబ్బు ఎంత కలుషితం చేసిందో ఈ కథ చెప్పంది. ఇది సంక్షేమం రాజ్యం మీద, సామాజికాభినృద్ది మీద *బండపాటు.

త

ఆకాశాన్ని. నమ్మి విత్తనాలు బుగ్గిలో పోసే రైతుల జీవితం తలియాలంకే 'కొండగెడ్డ కథ చదవాలి. “వానలు కురవ్వూవరిచేలు పండవు-నూ అమ్మ వండదు. మా పొట్ట నిండదు-బడుగో బడుగో” అన్న చాసో పేరడీ చదవండి - ఈ జాతి జీవనం ఎక్కడి నుండి ఎక్కడకు పోతూందో తెలుస్తుంది. రైతుల పొలాల కలుగుల్లో ఎలుకలు. ఎందుకు చస్తున్నాయో, చీపుళ్ళు ఎందుకు పండుతున్నాయో, జిక్లేళ్ళు ఎందుకు వికసిస్తున్నాయో తెలుస్తుంది. అందరికీ పంటను- ప్రగతిని అందించగల మన ఆర్థిక వనరులన్నీ లంచగొండుల బంగళాలు, కార్డు, షికార్డుగా, విందువినోదాలుగా ఎలా మారుతున్నాయో తెలుస్తుంది. ఒక కథకుని సత్యాగ్రహ స్వరూపం తెలుస్తుంది. = “* దేల తల్లి అందరినీ ఒక్కలాగే చూస్తుంది. నిజాయితీ తగ్గిన మనిషి మాత్రం ఒకర్మాకలా, ఇంకొకర్ని ఇంకొకలా చూస్తాడు. కాలవ కింది బతుకులు కొన్ని కయ్యకింది బతుకులు కొన్ని గరువు కింది బతుకులు కొన్ని కరువుకింది బతుకులు కొన్ని - అర్హిక నీతి ఇందరినీ సముదాయించాలి. చాసో కథల్లో ఎక్కువ గీత కింది గీతకింద బతికే వాళ్ళ గురించి రాసినవే. 1క్రిందతరగతులేగాదు, 'వాయులీనం” “ఎందుకు పారేస్తాను నాన్నా" లాంటి కథల్లోని వ్యక్తులు గీత కింది గీత కింద ఉండేవాళ్ళే. వీళ్ళకు వీధిన బడే అవకాశం కూడా లేదు. ఇంట్లో ఇంట్లోనే మగ్గి మాసిపోవాలి. కాదంశే "లేడీ కరుణాకరం కథలోని తల్లితండ్రుల కుటుంబం కావాలి. ఆ దయనీయ సితిని చొసో ఇంకోరకంగా మలిచి తన పనితనాన్ని చాటుకున్నాడు. గా _ "చిల్లర బతుకుల్టోని ఆర్థికసూత్రాన్ని శాస్త్రీయ దృకృథంతో దర్శిస్తే చాలదు. వాస్తవిక స్పృహతో, ఆచరణాత్మకజ్ఞానంతో, అనుభవ వైశాల్యంతో ఆకళించుకోవాలి. ప్రభుత్వానికి 'పేదవాడిక్కి చేతికి మూతికి అడ్డుపడే అధమూఫముల అట కట్టించాలి. ఆర్థిక నిపుణులకు ఈ స్పూర్తి కలిగించడంలో చాసోలాంటి రచయితల పాత్ర కీలకమైనది సో ఇద్దరి మధ్య సమన్వయం సాధ్యం కానంతకాలం గణనీయమైన సా మన మానవ వనరుల బతుకు గీత కింద గీతగొ, దొప్పకింద పృగా సాగుతూనే ఉంటుంది. - పరిశీ చాసో. మనసు పెట్టి కథలు రాయడు, బుద్దిపెట్టి రాస్తాడు. సానూజిక కాగ పళ్సి కఠిన క్రమశిక్షణను పొటిస్తాడు. అందుకే అయన తీర్పులు. కొన్ని నిరుష వమన కలిగిస్తాయి. ఆయన ప్రభుత్వానికి (ప్రజలకు మధ్యవర్తికాడు, వప నమ ర . రాబోయే సమాజం ఏ లోపాల్ని సరిదిద్దుకోవాలో ఆయన " భైయ్యుళ్ళ కిందటి నుండి చెప్పేయి. అందుకే ఆయన అభివ్యవస్తా మేధావి అంటాను. ఆయన కథలు తెలుగు కథకు గీటురాళ్ళు అంటాను! చా (ఆదివారం - “విశాలాంధ్ర 21-3-2999) షస శ తగి

చాసో కథాతత్త్యం అణాతిి

కథకు కావలసినన్ని ముఖాలుంటాయి. అ ముఖాలన్నీ కాక అందులో కథకుడికి కానలసిన ముఖం కనిపిస్తే కథకుడి పలుకు వినిపిస్తే అది కథ అవుతుంది. లేక పోతే లోకంలో అనునిత్యం అసంఖ్యాకంగా జరుగుతున్న ' సమాంతర సంఘటనల్ళ్టో, సన్నివేశాల్లో అదీ ఒకటి అవుతుంది. సాధారణ సంఘటనకు. కళారూవంగా _ గుర్తింపు ఉండదు. ఊహ-కల్చన-వాస్తనం అనేవి సృజన రూపాలకు మూలాధారాలు, ఊహలు, కల్పనలు వాస్తవానికి భిన్నమైనవి. కాని వాటిలో సంభావ్యత అనే గుణం ఉంటుంది. సజీవ సంఘటనలను గ్రహించి సంభావ్యతకు విరుద్దం కాని రీతిలో ఊవాలను గాని, కల్పననుగాని, రెండింటిని గాని జోడించి స్రష్ట తన కళారూపాన్ని సృష్టిస్తాడు. చాసో కథలు వాస్తవిక వాదంలోంచి మొళిచినవి. అందులో ఊహలకు చోటుంది కాని కల్చన కాలు పెట్టలేదు. చాసో కథ ఎవ్వడూ అపరిచిత ప్రవంచంలో అడుగు. పెట్టదు. సంభావ్యత సరిహద్దుగా సొగిన ఊహలు అ కథలకు సరిగంచులు. ం

“దివ్యత్వం అన్నిటా ఉంది. వేదనలో నే చూశా" అంటారు చాసో. అ వేదనను విశ్లేషించడమే చాసో కథల్లోని అంతర్లీన సరిత్తు. “రాజ్యం- 'గవిరి' కుక్కు టేశ్వరంలో “ముసిలమ్మ'” ఏకరువులో అదృష్ట్రవంతుడని పేరు పడ్డవాడు, “బొండునుల్లెలలో తాత, “బదిలీలో యువతి, వెలంవెంకడు, కృష్ణుడు, “ఎంవు'లో అందరూ, “బొమ్మల పెళ్లిలో బొమ్మ, రామయ్య - ఇలా చాసో కథల్లోని వారెందరో ఈ వేదనకు ప్రతీకలు. చాసో కథల్లో గ్లామరుండదు. ఎందుచేతనంకే. “సహజమైన దానికంయే కృత్రిమమైన దానికే గైమరు జాస్త్రీ' అన్న సత్యం గ్రహించిన కథకుడు. చాసో. “రంగులూ రేఖలూ సరిపోతే ఖం రాసినా చిత్రమే అన్న చాసో వాక్యం గ్రహించదగినది. చిత్రానికి అది బబొస్స ఎర్టూపం కొని అంతనూత్రంలో చిత్రంలో. ఫీలింగు రాదు. కథైనా అంతే. దానికి. ఫీలింగు ముఖ్యం. అ ఫీలింగు కోసం చాసో ఎన్నెన్నో ప్రయత్నాలు చేస్తాడు. రంగులు, రేఖలు బహిర్నిర్మాణమైతే. ఫీలింగు అంతర్నిర్మాణం. వేదన్‌ చాసో కథల్లోని అంతర్నిర్మాణం. అందులోంచి. చిమ్మిన దివ్యత్వం చాసోని తెలుగులో వ్రథమ(శ్రేణి కథకుణ్ణే చేసింది.

కథా నిర్మాణంలో కాకలు తీరిన యోధు లెందరో అంతర్నిర్మాణ కుశలురై ఉండి కూడా బహిర్నిర్మాణ న్యామోహాన్ని నదులుకోలేకపోయారు. గొప్ప కథకుడు. శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్య శాస్త్రీ తన కథా నిర్మాణంలో సంభాషణలకు పెద్ద ఎట వేశాడు. రావిశాస్త్రి, కథల్లోని ఫీలింగుని ఆయన వ్యంగ్యం, ఆలంకారిక శైలి అధిగమిస్తుంది. బుచ్చిబాబు వర్ణనల గాజు మేడల్లో ఫీలింగు వ్రతిబింబాలే కనిపిస్తాయి. “కారా” మేష్టారి కథల్లో ఒక తార్కిక

త్ర

చర్చ, క్వచిత్తుగా గణాంక వివరాలు, నిర్షిష్టమైన ముగింపు బహిర్నిర్మాణ సంబంధమైన ఆకర్షణలుగా మిగిలి, దానికి ప్రథమ తాంబూలాన్నిస్తాయి. కుటుంబరావుగారి కథల్లో అసలు. రెండు నిర్మాణా లంటూ ఉండవు. అంత తేట తెల్లమైన కథలవి. మల్దాది రామకృష్ణ శాస్త్రి, కథల్లోని ఆలంకారిక శైలి ఎంత విలక్షణమైనదో - ఆ కథల్లోని అంతర్నిర్మాణం అంత గూఢమైనది. చలం కథలు ఆయన - చెవ్వచేతల్లో నడుస్తాయి. వాటికి గుప్త నిర్మాణం లేదు. ఈ కథకుల్లో నేను పేర్కొన్న వన్నీ అదనపు లక్షణాలే కాని అవలక్షణ్రాలు కావు. వాళ్ల కథల్లోని ఈ అదనపు లక్షణాల కారణంగా అదనపు విలువలు సిద్దించాయి. చాసో కథళ్లో ఈ అదనపు లక్షణాలుండవు కాని, అదనపు విలువలుంటాయి. వర్షన - సంభాషణ - శిల్చసందేశం - ఇలాంటి బహిరంతర నిర్మాణ సంబంధమైన కథా సామగ్రి అంతా చాసో కథల్లో వడుగు పేకల్టా కలిసిపోయి. కథ కొక సమగ్రమైన ఆకృతినిస్తాయి. ఈ జోడు గుళ్టాల స్వారీలో చాసో చెయ్యితిరిగినవా డనిపిస్తుంది. ఇందులో గురజాడ తనకు గురువని చాసో చెప్పకున్నారు. . నిర్మాణం - వాస్తవికత - అనేవి రెండూ పరస్పర విరుద్దమైనవి. నిర్మిస్తే వాస్తవికత నిలునదు. వాస్తవ సంఘటన తప్ప ఇంకేమీ లేకపోతే అది కథ కాదు. ఈ రెండు ధర్మాలూ వెల్తి పడకుండా కథనొక కొలిక్కి తీసుకు రానడమే కథకుడి సృజన వ్యాపారం. తన ఊహలోని అస్పష్టాక్సృతులను వాస్తవ సజీవ రూపాలుగా మలచడానికి కళాకారుడు. కుస్తీ పట్టు వడళాడు. *కథ దేముంది? కథ తలుచుకున్నవ్పుడల్లా తాత పెళ్లి లాంటిది” అని చాసో అన్నా, ఒక్కొక్క. కథతో కొన్ని నెలలు కుస్తీ వట్టు పశ్యేనా డాయన. అంతర్చహిర్నిర్మాణాలకు; ఊహకు వాస్తవానికి మధ్య సయోధ్య సాధించడానికి ఆ నుథనం అవసర మనిపించే. దాయనకు. -_- వాసో సంప్రదాయ వ్యతిరేకి తన కథల్లో కొత్త సంప్రదాయాలను ప్రవేశ పెట్టాడు. తన తోడి మనిషి అవగాహనను మార్చి, సంఘంలో చలామణిలో ఉన్న నమూనవానుభవాలను అతిశక్రమిస్తూ ఆయన కథలు రాశాడు. తన కథల్లోని వ్యక్తులు, కథలను చదివిన పాఠకులు ఒక పరివర్తనకు లోనయ్యేలా మూనవుని ఉనీకిలో నూత్న పరిస్థితులను కల్పించే స్హ్రరులైన క్షణం చాసో సృజన సూత్రంలో ఇమిడి ఉంది, “శారద మహా పతివ్రత, ర అన్న ముగింపులను గాని, 'ఆడవాళ్లశ్రమలేందీ ఆకళ్లు తీరవు” ఈ కథకుడి క్ల బల్లలున్న వాళ్ళు అదృష్టవంతులు లాంటి అభిప్రాయాలను గొని ఒక _భకుడు ప్రకటించడానికి పాఠకులు అమోదించడానికి మధ్య ఈ చాసో సృజన సూత్రం ఎంత బలంగా పని చేసిందో గ్రహించవచ్చును. ఇది ఒక ఉదాహరణ మాత్రమే, చాసో తన కథల్లో ఈ రకమైన. తిరుగుబాటు ధోరణి నింకా చూపించాడు. స్తీ వ్యభిచరించడాన్ని చాసో సమర్ధించిన చోట్టున్నాయి. వ్యతిరేకించిన దృష్టాంతాలూ అతని కథల్లో కనిపిస్తాయి. వీడికి - అవినీతిక్‌ ల శ ఎ లో కనిపిస్తుంది. " న! న్‌ ధ్యనున్న విభజన ౦ఖ ఆ కథల సృజనాత్మక పద్దతి సృష్టి - ప్రస్టృ -సృజనాత్మక సందర్భం అనే అంశాల వట్ల విస్పన్టమైన అవగాహన కలిగి ఉండడం వేత చాసో కథలో తుమ్మ కొయ్యలను మఢు స్వవ్నశాఖలుగా మలచగలిగాడు. “పాండిత్యం ఎక్కువైతే “'సెదికి వడిసెం పట్తుంది అన్నది' చాసో అభిప్రాయం. తన కథల బహిరంతర స్బన పద్దతిలో అక్రర్రాక్షర్రానికి ఈ 50

అభిప్రాయాన్ని వునశ్చరణ చేసుకుంటూ ముందడుగు వేయడం "ఆయనకు అలవాటు. “మామూలు మనుష్యుల మాటల్లో నువ్వూ నేనూ. నేర్చుకో దగ్గ విజ్ఞానం చాలా ఉంది,” “చదువుకున్న వాళ్లలోనే ఫూల్స్‌ జాస్తి “గుడిసె నా ఆదర్శం” లాంటి వాక్యాలు చొసో సృష్టి బీజాలు. సంప్రదాయాన్ని ఎదుర్కోవలసి వచ్చినప్పుడు మాత్రమే ఇందుకు భిన్నమైన వస్తువులు చాసో సృష్టిలో కనిపిస్తాయి.

“మనసుతో చూడు, మసిబొగ్గు మాణిక్యమైపోతుంది' అన్నది ్రస్టృ అయిన చాసో స్పృహ. కథాలోకంలో ఆయనెవ్వుడూ స్పృహ తవ్పడు. అందుకే 'కళ్లులేని వాడికి కడియాల రనళులూ గాజులమోతలే కాబోలు కామాన్ని కదుపుతాయి”, “నా పొగ కుక్కు కేశ్వరుడికి ధూపం వేయండి" 'ఈ తేలుకి ఏనాడూ కొండి లేదు నాయినా” వంటి వాక్యాలను అత్యంత సమర్ధంగా రాయగలిగాడు. చాసో 1943లో “బొండు మల్లెలు అనే కథ రాశారు. 1968 లో 'బండపాటు'' అనే కథ రాశారు. “బొండు మల్లెలు అనే కథలో జబ్బు వడ్డ ముసలి వాణ్ణి కూత్తురు చూసింది కాదు. 'బండపొటు ' కథలో చచ్చిన వాడి కోసం. పెళ్ళాం కాని, తల్లి కాని, మేస్త్రి, సత్యంకాని, నోరున్న నాగన్న గాని, కనిపెట్లూన్న కనకమ్మగాని నిజంగా ఏడవ -లేదు. అంతర్నిర్మాణంలో. ఈ రెండు కథల్లోను.. "సృజన సందర్భం” ఒకక. ''లేమి ఎంతటి నాళ్ళలోనైనా మానవత్వాన్ని చంపి అమానుషత్వాన్ని పెంచుతుంది! అనేది ఇక్కడి కథా సూత్రం. - బహిర్నిర్మాణ వరంగా ఈ కథల్ళోని సృజనాత్మక సందర్భం భిన్నమైనది. అందుకే ఇవి రెండు కథ అయ్యాయి. రెండు అకలతులు ధరించాయి. అయిళే ఈ రెండు కథల్లోను ఏ పొత్ర మీదా పాఠకులకు అసహ్యం కలుగదు. “బొండు మల్లెలు కథలో “ఫలితం కష్టపడ్డ వాడికి కాకుండా పోయింది” అనే పశ్చాత్తావం అ గృహస్థుకు మాత్రమే కాక పాఠక వర్గంలో కూడా స్ర్రిరపడిపోయింది. వశ్చాత్తావ వడవలసీన వరిస్టితులను ముందుగా ఎదిరించగల మనఃపరిపక్పతకు మార్గ్షదర్శకమయ్యే అనుభూతిని మిగల్బడమే చాసో కథాతత్త్వం.

కథ కాలక్రేప్రానికి కాదు. కన్నీళ్లకు కాదు. ఆవేశ కావేషాలకు కాదు. అసభ్యతకు, అనర్జానికి అస్తవ్యస్తతకు అసలే కాదు. అనుభూతికి, ఆలోచనకు, ఆచరణకు అని చాసో విశ్వాసం. చాసో కథ రాయడానికి ఎంతకాలం పడుతుందో సరియైన పాఠకుడికి అది అర్హం కావడానికి కూడా అంత కాలం పడుతుంది. చాసో దృష్టిలో కథకుడు బోధకుడు, శాసకుడు కాదు. మాంత్రికుడు, తాంత్రికుడు అసలేకాదు. అందుకే చొసో కథలు ఎర్రచొక్కాలు తొడుక్కోవు. సందేశాల మూర్చ్భదిళ్లలు మెళ్లో వేసుకోవు. మత్తునుందు జల్లి మైమరపించవు. వాస్తవాన్ని ఒక విశిష్ట _ వాస్తవికతగా రూపొందించడంలోను, గ్రహించడంలోను. ఆలోచనాతీత ధార అటు ' కథకుడిలోన్నూ. ఇటు పాఠకుడిలోను మెరుస్తూనే ఉంటుంది. అటు కథకుడు కదలడు. ఇటు. పాఠకుళ్ల కదిలించడు. కాని ఆలోచన ఇద్దరిలోనూ. పరుగులు. పెట్లూ ఉంటుంది. అక్కడ “రంగు రింగు గింగురు లుండవు. ఇది చాసో కథాతత్త్వ రహస్యం. .

సూది. బెజ్జం లోంచి విశ్వాన్ని చూడగలిగే సూక్ష్మ డ్ఞానేంద్రియంతో మానవ లోకాన్నవలోకించి అనుభవాలని, ఆదర్శాళలని ' ఆత్మనీ ప్రకృతినీ సమన్వయిస్తూ మహా కావ్యం సృష్టి చేయాలంటాడు చాసో. కథకు . ఆయనిచ్చిన నిర్వచన మిదే. అనుభవాలు

• ఆదర్శాలు - ఆత్మ - వ్రకృతి ఇవే కథా సామగ్రి. కథలో ఈ అంశాల ప్రాధాన్య

(క్రమం - - కూడా ఇదే. ఇందులో ఏది ఒక దానిని ఒకటి “అతిక్రమించే ప్రయత్నం చేయదు.. ఈ నాల్షింటిని ఏకం చేయడంలో చాసో కథా శిల్పం జీవం పోసుకుంటుంది. “పరబ్రహ్మం కథ ఇందుకు మచ్చుతునుక.

-. స్వచ్చమైన కళారూపం ఆత్మ యొక్క అజ్ఞాత అగాథ ప్రదేశాల నుండి అవిర్భవిస్తుందని 2360 భజ అనే. విమర్శకుడు చెప్తాడు. చాసోకి బాల్యం నుండి స్నేహితులంతా బీదవాళ్లే. అతని అలవాట్లూ - బీద అలవాస్లే. చుట్ట దానికి సంకేతం అని మాట వరసకు అనుకోండి. ధనవంతులకు ఎక్కువ మంది 'స్నేహితులుండరనేది ఆయన విశ్వాసం. ధనానికి, "స్నేహానికి చుక్కెదురని ఆయన తలంపు. చాసో ఆత్మ ఈ రకమైన అభిప్రాయాలకు కట్టుబడిఉన్న కారణంగానే అతని కథలు ధనవంతుల చుట్టూ కాక దీదవాళ్లచుట్టూ అల్టుకున్నాయి.. ధనవంతుల (ప్రస్తానన వచ్చిన కథల్లో వారి దౌష్ట్యాన్ని, ఆడంబరాన్ని, అవినీతిన, అమానుషత్వాన్ని వెళ్లడించడం మాత్రమే. కనిపిస్తుది “కుంకుడాకు' లో. భుక్తు “కొండ గెడ్డలో ఇంజనీరు, “బూర్జువా కుక్క*లో స్టితివరుడు, “ఆహాహాలో. దండపాణి, “చెప్పకు చెవ్పకుిలో రాజరత్నం, 'ఫారెన్‌ అబ్బాయి'లో చిస్టెయ్య. కొడుకు వంటి వాళ్ళందరూ నీదో ఒక కోణంలోంచి అసహ్యించుకో దగ్గవారే.. మంచి ధనవంతు డొకడు కూడా చాసో కథల్లో కనిపించడు. ధనాశాసరులను దోషులుగా నిలబెట్టడం కూడా చాసో కథాతత్త వలో ఇమిడివుంది. “జంక్షనులో బడ్డీ'లో అప్పల్నాయుడు, “బొండు మళ్లెలులో గృహస్టు ఈ కోవకు చెందినవారే. మ్‌ రచయిత శీలం -దృఢవాంఛ - విలక్షణముద్ర - అంతర్విచారం -వ్యక్తిగత దృక్కోణం అనేవి అతని సృజన రూపానికి చెందిన తత్త్వాన్ని రూపొందిస్తాయి. చాసో ఆత్మ యొక్క అజ్ఞాత అగాథ ప్రదేశాలలో నిండినది బీదవాళ్ల వేదన. రచయితగా ఆయన దృఢమైన .క్రమశిక్షణ కలవాడు. అందుచేత అతని కథ అన్నింటిలోనూ వేదన అంతస్సూత్రంగా _ నిలిచివుంది. అతని సృజనలో ఏ ఒక్కటీ అకస్మాద్రర్శనంకాదు. అ కథలు అతని దృఢవాంఛ యొక్క చికిలిసేతలు. అవి గాలి తాకిడికి రూపాలు మార్చుకునే శిలలు కావు. ఒక వాంఛతో మలిచిన శిల్పాలు. చాసో కథల నిండా తన ఆలోచనలు, అనుభూతులు నిండి ఉంటాయి. ఇతరమైన వాటికి ఆ కథల్లో సం లేదు. “కినేక విషయాలలో సమాధాన వడుతూ ఉంటేనే జీవితం ఎవరివైనా లుల్తంద అన విషయం వ్యక్తిగత జీనన సరళికి చెందినది కావచ్చుగాని రచయితగా సృజన వ్యాపారంలో ఈ విధమైన రాజీకి చాసో అంగీకరించలేదు.

వే రచయితలలో ఇంకొక రకమైన రాజీ లక్షణం ఉంటుంది. వారు మానవు లంతా పప ములో _బౌధను పొందే. అంతరిక ఉద్రేకాలకు, చీలికలకు రాజీ క (ప్రతకాత్మకమైన పరిష్కారాలను సూచించడానికి తమ _ సృజన శక్తులను సమీకరిస్తారు. చాసో తన కథలలో ఈ రకమెన రాజీకి గాని, ప్రతీకాత్మక పరిష్కారానికి _గాని స్థానం _ కల్పించలేదు. రాజీ ఆయన తత్త్వానికి విరుద్దమైనది. పరిష్కారం అసహజమైనది. వేదన" ఒక నిరంతర ్రవావాం. వేజినకు గురికావేడమే వాస్తవికత, వాస్తవికత అనే నిస్తరంగ తటాకం ఒడ్డున కూర్చుని అందులో పరిష్కారనునే గులక రాయి ఒక్కటి కూడా విసరకుండా, ఆ చేదనకు సంబంధించిన ద్రవ్యం-వస్తువు మస్తిష్కం వేరు చేయడానికి వీలులేని రీతిగా తన చైత్యన్యంలోని పాఠ నుండి పొరకు తవ్వుకుంటూ. ఒక కథను మలచడం చాసో తత్త్వం! 'విప్లవ బీజాలు మనుషుల్లో ఉంటే

52

కవులు వీరగేయాలు పాడాలాగ్‌ అన్నది చాసో ప్రశ్న నిర్షష్టమైన వరిష్కారాలతో, రాజీలతో ఆఅ బీజాలు నాకే బోధకన్న, వాస్తవికతా స్పృహ కల్గించడం ద్వారా, ఒక గుర్తింపు కలిగించడం చ్వారా అ పరిణామాన్ని సాధించాలనేది చాసో కథాతత్త్వం.

అభ్యుదయ రచయిత అనేకులు సృజనలో కొత్త సూత్రాలను ప్రవేశపెట్టారు. సంవ్రదాయాన్ని తిరస్కరిచారు. లోకం పట్ల మానవుని అవగాహనను మార్చారు. సర్వ సమ్మతములైన మానవానుభవాలను అతిక్రమించారు. అవి పరివర్తన పొందేలా చేశారు. ఆ విధంగా మానవుని ఉనికిలో నూత్న పరిస్థితులను కల్పించడానికి దోహదం చేసారు. మన దేశానికి స్వాతంత్ర్యం రావడానికి కొంచెం ముందు వెనుకలుగా ఈ రకమైన మార్పుకు _సంసిద్దతను కలిగి ఉండడం ఒక సామాజిక వాస్తవికత అయితే ఆ స్పృహ సమాజంలో సర్వాంగీణంగా రూపొందలేదు. ఆ స్పృహ కలిగినవారు కొందరు, ఆ స్పృవా అందనినారు కొందరు. అ స్పృహను అణిచి పెట్టజొచిన వారు కొందరు. ఈ అపరిపక్స స్రీతిలో పరుచుకున్న వాస్తవికతను, దాని నంటి పెట్టుకున్న వేదనను కళాత్మకంగా ప్రదర్శించడం చాసో కథాతత్త గ్రమయింది. “వీమి తీర్పు _ చదివించి వింటున్నాడు గాంధీ మహాత్ముడు అంటారు చాసో. 'కొండగెడ్డ అనే కథలో. గాంధీ విన్న లక్షలాది తీర్పులు సరియైన తీర్చులు కావన్నమాట “నాకు అెలుసు నాది సత్యాగ్రహమని' అన్న చాసో వాక్యంలో స్టురిస్తుంది. గాంధీని గాంధీగా కాకుండా మార్క్‌ని మార్క్‌గా కాకుండా ప్రజలకు అందించడమే చాసో కథా తత్త్వం, “చెప్పకు "చెప్పకు! అనే కథలో “ఈ వ్యస్తులు వ్యక్తుల వల్ల మారరు. వ్యవస్థ మార్చాలి" అంటాడు సత్యం. అ సత్యాన్నే చాసో కథాతత్త్వం చాటుతుంది.

సౌందర్యారాధన, సొందర్యాభివ్యక్తి అనే అభిరుచుల జంట చాసోలో కూడా ఉంది. అయితే సృజన రూపానికి చెందిన సౌందర్యం విలక్షణమైనది. చీపురు డొంకలాగ తెల్లగా మీదికి లేచి ఉన్న జుట్టును ముడి వేయడం. ముసలమ్మలో సౌందర్యం కోసం ఉన్న. తపన లౌకికమైనది. నీడలు, ఎండ వెలుగులూ వడి దాని మొహంలో నిండిన ఎనల్లై ఏళ్ల జీవితపు బాధ్య, మగణ వేదన ఒడిసి పట్టుకోవడం కళా సౌందర్యం. ముసిలిదనికీ చిత్రకారుడికీ మధ్య. నడచిన ఇతివృత్తం “మనిషిని మనిషి ఏం. చేస్తున్నాడో. అనే సత్యం. సమాజవు నరనరాల్లో ఇంకిపోయిన ఈ దోపిడీ తత్త్వాన్ని, దొవి ఫలితంగా పరుచుకున్న వేదనను సుందరంగా _ఆవిష్కురించడమే చాసో దృక్పథం, ,

చాసో కథలు సాధారణమెన ఊహలతో నిండినవి మాత్రం కావు. ఆ కథల్లో అతనిదైన ఒక అంతర్చుద్ది ఇమిడి ఉంది. ఊహలు ఆ బుద్దికి వాహాకొల్యుగా ఉపయోగించాయి.. '“రాజుగారు ముంతిరేమిటి, . *వృద్దావ్యపు. పెన్షన్దు ఏర్పాటు చేస్త బాగుండును] “నుంచివనీలోకంలో. ఎవడూ. చెయ్యరు". 'సదువుకున్నోళ్లకి ఉద్యోగాలు ఎక్కడీవి' వంటి వాక్యాలలో చాసో అంతర్చుద్ది కనిపిస్తుంది. ఆ, వాక్యాలు, వాటి సారం నేటి సమాజంలో ఎలాంటి రూపాలు పొందాయో మనం (గ్రహించగలం. ఆ రకంగా చెప్పగలగడం మేధావుల లక్షణం. సాధారణ జనం సహజంగా గ్రహించ లేని దానిని తాను దర్శించి అందరికీ చూపించడమే కళాకారుడి ప్రవృత్తి. మన చైతన్యానికి అందకుండా ఉండే వాస్తవికతను స్పష్టంగా స్పురింపజేసే తత్త్వం చాసో కథల్లో ఉంది.

శశ ఈ (మిసిమి, మే 1996) క్‌3

చాసో భావుకత బండ పాటుల బతుకులోనా బొందుమళల్లేలు విరియబూస్తావా! ఓ కథల చాసో కొండపూల దండచేస్తా కోటి వెలుగులు కుమ్మరిస్తావా! ఇదివరలో విజయనగరంలో చాసోని చూసినప్పుడల్లా నాకిలా అనిపించేది. ఇప్పుడు చోసో నా స్మృతుల్లో నిలిచి వదేపదే. ఈ భావాన్ని పలవరింపజేస్తున్నాడు. ఆధునిక భావాలు గల సాహిత్యాభిమానులందరూ ఈ ఊరు వచ్చినప్ప్రడల్లా చౌసోని చూసిపోతూ ఉండేవారు. కొందరందుకే వచ్చేవారు. ఇప్పుడిక్కడ చూడదగిన వారెనరూ మిగళ్లేదు.. చాసో ఇల్లు అలాగే ఉంది. చాసో తిరిగిన రోడ్యూ అలాగే ఉన్నాయి. చాపోతో మసలిన మనుషులూ మిగిలే ఉన్నారు. మసలుతూనే ఉన్నారు.

• వీదీ ఏమీ అయిపోలేదు. కాని కథమాత్రం ముగిసింది. ఇక్కడ వుట్టిన కథ ఇన్నాళ్ళకి కంచికి వెళ్లింది. . __చాసోని చూసినవాళ్లంతా ఆయనలోని విలక్షణత్వాన్ని చూసేవారు. నోట్లో చుట్టని చూసేవారు. విరుగుళూన్న నవ్వును చూసేవారు. కోంకు ప్రశ్నలు పెంకి సమాధానాలు వినేవారు. నాకు మాత్రం ఇందుకు బిన్నంగా ఆయనలోని " భావుకుడు కనబడేవాడు. మెత్తని గుండె. కనబడేది. సౌందర్యారాధన కనబడేది. ప్రకృతిలో కఠిసిన పరిశీలకుడు కనబడేవొడు.. అందులోనూ ఒక విలక్షణత లేకపోతే ఆయనెలా గుర్తుంటాడు? “మీ కష్టమైన పువ్వేమిటి”. అని అడిగారాయన్ని. *నాగజెముడువువ్వు" అన్నాడాయన. నాకు తెలిసి ప్రపంచంలో ఇంకొక డెవదూ ఈ పువ్వు ఇష్టమని చెప్పినవాడు లేడు. అది చాసో విలక్షణత. _. నలుగురికోసం విలక్షణతను. ప్రదర్శించేవారు ఈ విధమైన కోరికలు వెల్లడిస్తూ వుంటారు. కాని చాసో అలాంటివాడు కాడు. “నాలోనూ ఉంది పౌందర్యపిపాస” అన్న వాక్యాన్ని విశ్లేషిస్తూ వెనక్కిపోతే చాసోకు పూలమీదున్న (ప్రేమ తెలుస్తుంది. చాసో తొలినాళ్ల నుండి నలుగురూ (ప్రేమించే ఆడంబరమైన పూలను (ప్రేమించలేదు. అతని కథల్లో సన్నజొజులు విదియలేదు. సంపెంగలు గుదాభించలేదు. మీరు చీదవూలంకు అనండి. నేను అడవిపూలంటాను. అంటే ఒకరు పెంచి పోషించవలసిన అవసరం లేకుండా తమంతతాముగా విరిసి సుగంధాలు విరజిమ్మే గ్రామీణ పుష్పాలంటే చాసోకు వెర్రి అభిమానం. అతని కథాశిల్పం అందులోంచి పుట్టి పెరిగింది. అంగడిలో అమ్మే పూవులు అతని మనసు కెక్కవు. తన కథల్లో అలాంటి ఆ పువ్వుల్ని ఉపయోగించే వ్‌డ

సందర్భాలు వేరు. తెలుగులో చాసోలో తవ్ప ఇంకే రచయితలోనూ ఈ విధమైన విలక్షణత లేదు. అందుకే *నాగజెముడు పువ్వు" నాకిస్టమన్నాడు. మనసు పెట్టి ఆ పువ్వు అందాన్ని అందుకోగలిగిన భావుకు. లెందరుంటారు? ॥

“కామవర్హని రాగాలాపనతో కంపిస్తూ వువ్వు వెలగవాసనతో మత్తెక్కి గాలి. బరువుగా గదిలోకి ప్రవేశిస్తున్నాది” “పెరట్లో వెన్నెల, పువ్వు - వెలగవాసన మహబాగున్నాయి - . అన్నాడు వెంకటప్పయ్య” - వాయులీనం కథలో చాసో. ఈ 'రెందు చోట్లా వెలగవువ్వు వాసన గురించి, అందం గురించి చెప్పేడు, రాజ్యం - వెంకటప్పయ్య - పిల్లలు వాయులీనం కథలో పాత్రలు. ఎదురింటి అమ్మాయి వినిపిస్తూందేకాని కనిపించదు. రాజ్యం జీవితంలోంచి. సంగీతం తాలగిపోయినా అనుభవంలోంచి. చెరిగిపోలేదు. వెంకటప్పయ్య కథ పొర్శ్వశూల. పీళ్లలు సంగీతానికి చెవ్వుకోసుకుంటారు. ఎదురింటి పిల్ల పాడిన కొమవర్హిని రాగం గారికి కంపనలిస్తే వెలగపూల 'నాసన దానికి మత్తు నిచ్చింది. బరువు అసలు వాతావరణంలోనే వుంది. ఇందులో కంవన '- మత్తు గాలివికావు. రాజ్యానివి పిల్లలని. కొని సంగీతం వినడానికి తలుపులు వేసిరావాలని చెప్పింది రాజ్యం పిల్లలకి. అంటే ఆ ఇంట్లో సంగీతం చౌారబడే వాతావరణం లేదన్నమాట. ఆ పరిస్థితే వెంకటవ్ఫయ్య పార్శ ఏశూలకు కారణం. అ శూల రాజ్యం కంటి ముందే వచ్చింది వెంకటప్పయ్యకి. కాని వాయులీనంలో కంల రాజ్యంలో ఎక్కువ సంగీతాన్ని చూడగలిగే గుండె గలవాడు వెంకటప్పయ్య. అందుకే అమెను నిలబెట్టుకోగల ధైర్యం ఏర్పడినప్పుడు "పెరచ్చో వెన్నెల పువ్వు వెలగవాసన మసాబాగునాయి' అనగలిగాడు. దరిద్రానికి సౌందర్యారాధనకు నడుమను నడచిన జుగల్బందీయే వాయులీనం, వంచజ్ఞానేంద్రియాల్లో అన్నీకాన, దేనికదికాని. రెండు మూడు కలసిగాని -ఎలాగ్రైనా మనిషిని భావుక ప్రపంచంలోకి తీసుకుపోగలవు. _ "

“చింతలు తెల్లతామరలని వూసినట్టున్నాయి” అంటాడు. చాసో కుంకుడాకు కథలో. చింతల శిఖరాలు కొంగలతో _ నిండినవ్వడు రచయితకీ భావన .కలిగింది. కాని గవిరికి, పారమ్మకు కొంగలే కనబడలేదు. - ఇంక తామరలెలా తట్లాయి?. అంతకు. ముందు కుంకుడాకు చూసి అకలి మరిచిపోయిన గవిరికి తలెత్తి చూడగానే చింతకాయలు మాత్రమే. నోరూరించొయి.. అక్కడి అందం కనబడలేదు. అందానికి ఆకలికి మధ్యనున్న దూరం ఇక్కడ- కనిపిస్తుంది. ॥ .

“మంచు. చినుకుల చిరివర్షం వేవపువ్వులా' దట్టంగా రాలుతున్నది” *ఆల్లోన్టన చిక్కుడు తీగలా శీతగాలికి వువ్వు తొడిగింది” - పరబ్రహ్మం కథలో ప్రకృతివర్షన ఇది. ఈ కథని చాసో హేమంతబుతువులో నడిపించేడు. ఆకలితో అయోనుయంగా. ఉన్న జీవితానికి ఈ కథలోని మంచు ఒక ముసుగు. వేపపువ్వు చేదుగానూ. ఉంటుంది. కొవాలనీ అనిపిస్తుంది. సంక్రాంతి నాటికి వేప చిరిపూత వట్తుంది. అందుకే చాసో రాలే వేపపువ్వును చిరివర్షంతో పోల్చాడు. చలి ఎంతగా ఉంటే చిక్కుళ్లు అంతగా పూస్తాయి. అది ప్రకృతి ధర్మం. ఆలోచన వూలను తొడగడం గొప్ప భౌవుకత. రివటలు రివటలుగా వీచిన శితగాలికి దవడలు స్వాధీనం తప్పి, వళ్లు వాటంతటవే కొట్టుకుంటున్నప్పుడు పిచ్చివాడికి శుభ్రమైన రగ్గు కొనుక్కోవాలని అలోచన కలిగినప్పడు చాసో ఈ వాక్యం రాసేడు. పొత్రను శ్రకృతిని పెనవేసినతీరు ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. మంచులో తడిసిన

వ్‌న్‌

చిన్న నూగుతో సన్నగా సాగే చిక్కుడు తీగకు పూచిన పువ్వును, శీతగాలికి చిన్నగా- కదలే చాని కాంతిని జ్ఞాపకం. భేసుకుంయటే పిచ్చివాడి ఆలోచన పొటమరించి కానసాగి తళుక్కుమని - స్టురించటంలో ఒక నహజ స్నిగ్ధత తేజం మన ముందు నిలుస్తుంది. ఇది చాసో శిల్పం.

“ఏకరువు” అనే కథలో “జీడివువ్వులవాసన ఘాటుగా తోటంతా న్యాపించేది” అని వర్షిస్తాడు చాసో. ఇందులో. నాయకుడి "అవస్థను. ఈ వాక్యం ' సూచిస్తుంది. తిండిలేక, చదువుమీది అశతో ఒకరి ఇష్టాన్ననుసరించి పెళ్లి చేసుకున్నాడతను. పెళ్లికి ముందుగాని, 'పెళ్లిలోగాని, పెళ్లయ్యాక ఇల్లరికం ఉంటూగాని పెళ్ళాం ముఖం చూడలేదు. చూసే అవకాశం రాలేదు. వాడికి చదువు ముఖ్యం. పెళ్లయ్యాక జులైలో కాలేజీలో చేర్చిస్తా మన్నారు. వారాలు చెప్పుకోవలసిన పనిలేకుండా సుష్టుగా భోజనం పెట్తున్నారు. దమ్మిడీ ముఖం చూడనివాడి చేతిలో కట్నం బాపతు నాలుగు వందల రూపాయలున్నాయి. ఆరొందల రూపాయలతో పెళ్ళానికి చేయించిన నగలుకూడా అనసరమెతే వాడుకోవచ్చును. అటువంటి ఆలోచనలతో రోజూ సాయంత్రం చుట్టూ జీడి కోరడి ఉన్న అందమైన మామిడితోటకు.. . షికారుకు వెళ్లేవాడు. అక్కడ కోరికల మేడ కస్టేవాడు. బరువైన ఎరుపు. మాటలు ఎప్పడూ వాడని చాసో ఇక్కడ “మనోరథ సామ్రాజ్యం" అనే మాట వాడాడు. అ నూమిడితోకే మనోరథ సామ్రాజ్యానికి సంకేతం. రంభలాంటి ఇంకో. పెళ్ళాన్ని పెళ్ళాడాలన్న కోరిక ఒక్కకే అ తోటచుట్టూ కోరడిగా ఉంటూ తోటంతా ' వ్యాపీంచిన జీడిపువ్వుల ఘౌటువాసన. ఇది చాసో వర్తనలోని శిల్పసౌషవం.

బండపొటు కథలో *వాడి వుణికెలోంచి కొబ్బరి వువ్వు లాగ మెదడు బైటకొచ్చేసింది” అంటాడు. ఇక్కడ _ కొబ్బరిపువ్వు నిజంగా వువ్వుకాదు. ముదురు కొబ్బరి కాయలో మిగిలే తెల్లని గుణ్ణు, దీనిని కొబ్బరిపువ్వు అనంటారు. ఇక్కడి సామ్యం ఎంత చక్కగా కుదిరిందో తెలుసుకోగలిగితే అ దృశ్యం కళ్లకు కట్తుంది. చాసోకి పూలమీద ఉండే సహజమైన ఆసక్తి వల్ల ఇక్కడ వువ్వుకాని పువ్వును ఉపనూనంగా (గ్రహించాడు.

_ 'భళ్ళూకస్వవ్నంలో కలగంటూన్న గవరయ్య కళ్లు నులుముకుంటూ బీరవున్వుల్లాగొ విప్పడంచారు చాసో, వీరపువ్వు చిన్నది. లేతపసువు రంగులో మృదువుగా అందంగా వుంటుంది. రష్యా యుద్ధంలో గెలిచి, ఇండియాలో సోషలిస్టు వ్రభుత్వమేర్చడి, తన అస్తులన్నీపోయి, తననొక్ష తెల్ల ఎలుగుబంటి గట్టిగా పట్టుకున్నట్టు. కలగంటూ గావుకేక పెట్టిన .గపరయ్య -- చుట్యూ వున్నవాళ్లు లెపినప్పుడు. విప్పిన కళ్లవి. బీరపువ్వులు విడేటవ్పటి పరిస్థితి ఆ రంగు - గవరయ్య అవస్థ - అన్నీ ఆలోచించి నవ్వుడు తెలుస్తుంది చాసో పనితనం బుద్దికౌశలం. చ

'బదిలో అన్న -కథలో చాసో. భావుకతకు - వాస్తవికతకు, సుఖానికి - సంస్కారానికి, లాలసకు - నీతికి మధ్యనున్న _హద్దుల్ని ముద్దుగా, ఖుద్దుగా చూపించేడు. ఆ కథలో నాయిక, “వెన్నెల పుచ్చపువ్వులాగ రోజూ ఉంటున్నాది" అంటూ అందరిలాగే పోల్చినట్టు కనిపిస్తుంది. కాని. ఇక్కడి కథనానికి ఇది అవసరమైన ఉపమానం. వెన్నెల తెల్లగొ కాంతివంతంగా "ఉంటుంది... కాబట్టి మేడమీద నున్న అమె ప్రియుడు సందుదోటి, గోడదూకి, నూతి. చష్టామీద చాపేసుకొని వడుకున్న తనను సులభంగా గ్గుర్తించ వచ్చునని ఆమె ఊహ. ఆ వెలుగులో ఇతరులు మాత్రం తమను పోలికపట్టుడం కష్టం. ఈ

క్‌

కథలోనే వుచ్చవువ్వులా ఉండే వెన్నెలకి పట్టుపగల్దా ఉండే వెన్నెలకి తేడా చూపించాడు చాసో. కథా శిల్చ్పంలోని మర్మం తెలుసుకోగోరేవారు దానిని' స్వయంగా పరిశీలించాలి, దుమ్ములగొండె కథలో “వెన్నెల కర్ఫ్బూరంలా వెలుగుళున్నాది” అన్నప్పుడు ఇంకొక శిల్పాన్ని ప్రదర్శించేడు. వస్తువు ఒకటే. పోలికలు వేరు, దృశ్యాలు వేరు, ఫలితాలు వేరు, అనుభూతి వేరు. చాసో' చికిలి చూపుల్లో ఎన్నెన్ని కోణాలున్నాయో! న

“దుమ్ములగొండె” కథలోనే *నల్లని నీడలో గోతిడు నీళ్లు వెన్నెలపడి తెల్లగా చెంగల్వ వువ్వులాగా వికసించాయి” *గుండ్రపటి గోతినీచ్టో నక్షత్రాలు గోతి నిండా గడ్డి వువ్వుల్లాగ ఉన్నాయి” అంటాడు. చాసోలోని భావుకత వెల్లివిరిసిన కథల్లో దుమ్ములగొండె "ఒకటి ప్రకృతిని వివిధ కోణాల్లోంచి నిశితంగా పరిశీలించి. అందులో దాగిన అందాలను కొల్లగొట్టే చాసో తత్వం ఈ కథలో కనిపిస్తుంది. నీడలోని వెలుగును వెలుగులోని నీడను శోధిస్తాడు చాసో. నీళ్లకు, చెంగల్వపూలకు పోలికలేదు. అయినా అ పోలికను సాధించేడు. కృష్ణశా,స్తికి పోటీగా నక్షత్రాలను నేలకు దించి మరీ గడ్డి పువ్వుల్ని చేసేడు. కాదనే సాహసం ఎవరికుంది? నీడల అందాన్ని చూసి ముస్తుడయ్యే చాసోకి కొబ్బరిచెట్టు నీడ కూడా ఒక పెద్దపువ్వులాగ కనిపించింది. దీనినిబట్టి అతని మనసులో, కథల తోటలో ఎన్ని సంవత్సరాలు పూలు వికసించాయో మనకు తెలుస్తుంది.

వెలంవెంకడు “చిక్కగా. బలిసి వెన్నెలతో నంతం అడుతూ తెల్లగా వికసించిన ఆనపపాదుని తనివితో చూసుకుంటూ "సేదతీరేవాడు.” ఇక్కడ వెన్నెలతో పోటీ వడ్డద్కి తెల్లగా వికసించింది అనపపాదు కాదు, అనపపూలు... పాదు _కనబడనంత ఒత్తుగా వూసిన అనవపూలు. ఆ సమయంలో వెలంవెంకడి మనసుకూడా అలాటి వెలుగుతోనే నిండి ఉంది. వెంకడు+ఫొలం+పెళ్ళాం అన్న సమీకరణానికి సమాధానం వెన్నెలతో పోటీవడ్డ ఆనపపూల అందాల. వెలుగుల్లో. కనిపిస్తుంది. ఇలాంటి ఉపయోగం లేకపోతే చాసో వర్ణనకు చోటివ్వుడు.

“ఊహా ఊర్వశి*లో. *చేరువులో తామరలొ ఆశ బుర్రంతా ' చుట్టుకుంది అని కథానాయకుడి స్లితిని గురించి. చెప్తాడు. ఈ ఉపమానం నిండుగా అల్లుకోనడం అనే ఒకే అంశానికి “సంబంధించినదే. అయినా ఇక్కడ తామరపువ్వులు, లోపలికొడలు. వాటికల్లుకున్న నాచు, ముళ్లు అన్నీ స్పురిస్తాయి. చిట్టి ఇక్కడ ప్రకాశవంతంగా - ఆశతో తొమరపువ్వులా కనిపిస్తుంది. "పెళ్లాం కడువుతోటుండటం, దాని ననుసరించిన దుర్మార్గపు ఊహలు మిగిలిన సరంజామా అంతా పైకి అందంగా కనిపించి పర్యవసొనంలో గజిబిజిగా, చిక్కుచీలికలుగా ఉండే అశకి ఇంతకరిపి గొప్ప ఉపమానం ఇంకొకటి దొరకడం కష్టం. అక్కడ ఆశగొలిపే చిజ్రి తామరపువ్వు. _ _

'కొండగెడ్డ' అనే కథలో “జిల్లేళ్లు. వికసిస్తున్నాయి” అంటూ. వలపు "స్వరూపాన్ని వివరిస్తాడు. దారుణమైన వరిస్టితిని చిత్రించడంలో కూడా పూలను ఆశ్రయించే చాసో మనస్తత్వానికిది మచ్చుతునక, 1

“కర్మసిద్దాంతం' అనే కథలో దొంగ వేదాంతి దొంగతనంగా పక్కింటివాళ్ల దేవకాంచనం పువ్వులు కోయిస్తుంది. ఇంట్లో నందివర్హనం పువ్వులు బుష్టోడు ఏరుతుంది. బియ్యం పెట్టి సజ్జడువూలు కొంటుంది. అనకాశంలేని సందర్భాలలోనే ఏదో ఒక తీరున కథల్లో పూలను చల్లే చాసో "ఈ కథలో అవకాశం దొరికే టప్పటికి పూలదారులు

వ్‌

వరచేచు. దొంగతనంగా దేవకాంచనం పూలు కోయించడంతో ముందుగానే. పేరక్క దొంగవేదాంతి అనే సూచన చేశాడు. అక్కడి బీజం కథాంతంలో వికసించింది.

చిన్నాజీ _వెన్నెట్లో 'రేరాణి. వొసనలా వచ్చిందంటాడు చాసో. రేరాణి అంట వైట్‌క్వీన్‌. చిన్నాజీ అంటే ఆయన రెండవ కుమార్తె తులసి. అనుభవించిన వారికి వెన్నెట్టో రేరాణి గుబాళింపు తెలుస్తుంది. ముద్దులొలికే కన్న కూతురు సుఖస్పర్శా తెలుస్తుంది. అంత గాఢమైన అనుభవాన్ని పొందబట్టై చాసో ఆమె సాంగత్యంలోని ఐదు నిముషాలముందు. షేక్స్‌పియర్‌ కామెడీలలోని రసవంతమైన ఐదంకాలు బలాదూర్‌ అనగ్గలిగేడు. భావుకుడు కాక ఇంకొకడు అ మాట అనగలడా? ఇక్కడ తులసే కాదు - గేరాణి వాసన కూడా చాసో అభిమానాన్ని చూరగొన్నది.

'మాతృధర్మం' అనే కథలో చాసో సౌందర్యతృష్ణ మేరలు మీరింది. ప్రకృతి వరికీలన- ప్రకృతితో అతనికి గల వరిచయం లోతులు చూసింది. ఇతర విషయాలు ముళ్చటించే స్థలం కాదిది. అందులో ఎన్ని వువ్వుల నేరుకున్నాడో చూద్దాం: “*నువ్వుబేలు వెన్నెల్లా చెండి గంటలు మోగిస్తున్నాయి” అంటాడు కథారంభంలో నువ్వు మొక్కనిండా పూస్తుంది. ఆ పూలు తెల్లటి తెలువు. అందుకే. వెన్నెల్లా పూచేయన్నాడు. వెన్నెల మధ్య వెలితి ఉండదు. ఆ. వువ్వులు కూడా సందులేకుండా విరగబూోసీన దృశ్యం ఇక్కడుంది. వాటి అకారం గంటలా ఉంటుంది. తెల్లగా, గంటలా ఉంటాయి కాబట్టి వెండి గంటలు, వాటి (మైత మనసు మాత్రమే వినగలుగుతుంది. ఆ మనసు చాసోకుంది. పరవశించిన కత్తెర గాయకుడికి ఆ సంగతి తెలుసు.

టోవచ్చగా నేల తంగేళ్ళ్లు తెల్లగా అంకుళ్లగుత్తులు గుత్తులుగా విరగబూశాయి. వాకల తొలిపూత కాయలు కడుతున్నది. అంకుడుపూలు వాసనలు వెదజల్లు తున్నాయి" అంటాడు ఇంకొంచెం ముందుకుపోతే. నేలతంగేళ్లు చాలా మందికి తెలుసు. కొని 'ఎంతమందికి వాటి ఊసుపట్టీంది? వాటి అందం గుర్తుంది? చిన్న తెళ్లవాకపూవులు కాయలుకస్ట్రే దశను ఎందరు రచయితలు చూసేరు? అంకుడు వూలవాసన తెలిసిన వారెందరున్నా రీవేళి. ఇదంతా చాసోకిమాత్రం. బాగా తెలుసు. ఆయన ఈ విషయాలన్నీ పరిచయంతో, పరిశీలనతో రాసినవే. కేవలం ఊహాగానం కాదు. అడ కత్తెర -- కత్తెరగాయకుల (పేను విపోరంలో గడ్డిపూవుల్లో కందిరీగల్ని వంతుకూడుకున్న దృశ్యం ఈనాటి. రచయిత. లెరుగుదురా? అడవిమళ్లెటి వసికొచ్చి గండు తుమ్మెదలు పువ్వుపువ్వుకు వెళ్తూన్న దృశ్యాన్ని పరిశీలనగా చూసిన వారేరి? ఇలాంటి వర్ణనలలో సౌందర్యాన్ని తొణికిసలొడించి హృదయాన్ని (ద్రవించజేయగల _ భావుకచక్రవర్తి చాసో.

“ఆహాహా! అనే కథలో నత్తగొట్టు అనేరకం కొంగల గుంపు దూరానికి గుల్డబ్‌, వూవుల గుత్తిలాగున్నాయని వర్షిస్తాడు చాసో, ఆ. రకం కొంగల గురించీ, అ రకం వూల గురించీ ఇవ్వడు మనకీ జంతు, వృక్షశ్రా,స్త్రజ్ఞులు పాఠాలు. చెప్పాలి. అ కొంగలను అ! రసి వర్షిస్తూ వరోక్షంగా పూలను నాశనం చేసే కర్కోటకులను

“కవలలు అనే కథలో తలలో ఆకాశపురంగు వాడాంబరాలు పెట్టిన ఆడపిల్ల ఏడిస్తే తెల్లటి దేవకాంచనం రేకుల్లాంటి కళ్ళు ఎర్రకలవ రేకులైపోయాయన్న పోలికలో కొంచెం పాత వాసన ఉన్నా వాడొంబరాలు, దేవకాంచనాలు మౌత్రం మనకు ఆత్మీయస్పర్శను, సౌరభాన్ని అందిస్తాయి. ఇక్కడి వాడాంబరాలను సర్వసామాన్యమైన 'అలీంకరలతీతిన

58

సూచించడానికే చాసో వాడేదు. అది అతని అభీస్టంకాదు. ఎందుచేతనో గాని గ్రామీణ వుష్పం మునిగోరింటాకుకు అతని కథల్లో చోటు దొరకలేదు.

చాసో ఒక వ్యతిరేకభావనను, ముద్రను కల్పించడానికి తాను వ్రత్యేకంగా ఎంచుకున్న వువ్వులను కాక, సర్వసామాన్యమైన, అంగడిలో _వెలకు దొరకే పువ్వులను, అందరూ పెంచి, పోషించి వాడుకునే వువ్వులను _ వ్రస్తోవిస్తాడు. బొండుముళ్లైలు ఇందుకు గొప్ప ఉదాహరణ. ఆ కథ చదివిన వారెవరూ ఆ మల్లెల అందాన్ని, వాసనను అనుభవించలేరు. వాటిలో అ ముసలివాడు శ్రమ, స్వేదం రంగువాసనలుగా కనిపిస్తాయి. అది చాసో సాధించిన విజయం. కొండగెడ్డ అనే కథలో అంచగొండి ఇంజనీరు భార్య మోజుపడి పట్నంనుంచి కొని తెప్పించుకుని పక్కమీద నలిపేసిన చామంతిపూవులను తలచుకుంటే అని అవినీతికి వ్రతిరూపాలుగా కనిపిస్తాయి. “చన్నీళ్లు అనే కథలో “*నూర్డురీ, ఎమిలమ్మలు ఉన్నచోట మల్లె మొగ్గలు విడుతున్నట్టు ఉంటుంది” అంటూ ఒక అహ్హాదకరమైన వాతావరణాన్ని సృష్టీస్తూనే “ఏ పరిమళాలు. రాసుకుంటారో' అంటూ ఒక కృత్రిమస్పర్శను స్టురింపజేసి వెలితిపడేలా చేస్తాడు. “చెప్పకు చెప్పకు అనే కథలో ఒక వ్యభిచారిణి గులాబి వువ్వులా ముఖం వికసింపజేసుకుందంటాడు. ఆవిష్కరణ అనే కథలో “అందరికీ మెడ దగ్గరనుండి ముణుకుల దాకా వచ్చే బడా గులాబీల" దండలు వేశారు” అంటూ ఒక అనుళలతమైన అడంబరాన్ని, భేషజాన్ని, కృత్రిమ ప్రమాణాలను గులాబీదండల్గో వ్రవేశపెడ్డాడు. ల

ఇలా చూస్తే చాసో పువ్వుల్ని కూడా బీదవాళ్ల పువ్వులు, గొప్పవాళ్లు పువ్వులు అని రెండు రకాలుగా చూసాడేమో ననిపిస్తుంది. కొప్పుమీద కొప్పంతెత్తు పువ్వులు ముడిచినట్టుగా ఉంటుంది చాసో కథ. అవన్నీ ప్రకృతి సహజమైన, నిరాడంబరమైన పువ్వులే. “గుడిసె - ధీర్హరోగి' అనే కథలో “దృశ్యచిత్రం. నేనేది వేసినా అందులో ఒకచోట గుడిసె చోటు చేసుకుంటుంది. గుడిసె నన్నెవ్వడూ ఆకర్షిస్తుంది” అంటాడు కథకుడు. గుడిసె. ఏమోగాని కనీసం కొన్నేళ్లపాటు చాసో రాసిన వ్రతికథలో పూలు చోటు చేసుకున్నాయి. అతనికి ఇష్టమైన రంగు తెలువు. “అందుకనే అతను తెల్లపువ్వుల్నే ఎక్కువగా వర్షించేడు.

రచయితలు గొప్పవాళ్లు అందరూ ఆదరించేవాటిని చృణీకరించనూ గలరు, అందరూ తృణీకరించిననాటీలో అందాలూ, అకర్షణలూ నింపనూ గలరు. అందుకే “మనసుతో చూడు, మసిబొగ్గు మాణిక్యమైపోతుంది" అని చెప్పాడు చాసో, అతని కథలు నునసున్నవారికి నిజంగా మాణీక్యాలే..

చాసో వచ్చి వాస్తవికుడిలా నూటికి నూరుపాళ్లు భౌతికవాదిలా కనిపిస్తాడు. కాని అతని కథలు తవ్వి తలకెక్కితే అతడెంతటి భావుకుడో తెలుస్తుంది. అతని సాంగత్యం అలాంటిది. అతడు బతికి బట్లకట్లిన రోజులలాంటివి. “వాతావరణంలో సంగీతం ఉంటే వాసాలుకూడా పాడతాయి" అన్న పాఠం అయన చెప్పినదే. అయినా ఆయన విరజిమ్మిన వుష్పసౌరభాలు నిజంగా గగనమే. అందులో గగనం ఉంది.

(8-8-94) న వ్‌9

చాసో అలంకారాలు

సృజనాత్మక రచయితను సాధారణ రచయిత నుండి వేరు చేసే ఊపహావైభవం, కాల్చనికశక్తి భాషా ప్రయోగం, చమత్కారిత -ఏదైనా దానిని అలంకారం అనే అనాలి. ఆలంకారికత - అలంకారశా,స్త్రం - అలంకారం - అనే మాటలు ఆధునికులకు చాలా వ్యతిరేకంగా వినిపించవచ్చును. వాళ్లచుట్టూ అలాంటి ఆలోచనా వలయం సృష్టించబడింది. మాటలు చవెడ్డవికావు, వాటి తత్త్వమూ చెడ్డద్ధి కాదు. కాని శతాబ్జాలుగొ అవి ప్రయోగింపబడిన తీరుపట్టు విసుగుపుట్టడం చాలా సహజం. అందుకే ఆధునికులు

పాత ఆలంకారిక శైలిని తప ఎప ్టరు. గుణమో దోషమో అధునికులు అందునా అభ్యుదయ వాదులు కూడా అలంకారం మీద మమకారం వదులుకోలేదు. సాంప్రదాయికమైన ఆలంకారికరీతిని వదిలి నూతన అలంకార కల్చనమీద దృష్టి సారించేరు. పాశ్చాత్యధోరణుల ననుసరించేరు, అనుకరించేరు. అభ్యుదయ. రచయితల్లో ప్రముఖులు, సాంప్రదాయక సాహిత్యభూమిక నుండి బతికి బట్టకస్టేరు. అందువేత వారి రచనలలో సాప్రదాయిక అలంకారకల్పన. దాని వికృతి, దాని మ్‌ద తిరుగుబాటు, దానిని ఎగతాళి చెయ్యడంలాంటి లక్షణాలు కూడా కన్పిస్తాయి. ఆలంకారికత అనేది రచయిత ఎన్నుకున్న శైఠీమారాన్నిబట్రి సిద్దిస్తుంది. విలక్షణ శైలిలో ఆలంకారికతకు చోటెక్కువ. సాధారణశ్రైలిలో ఆలంకారికలక్షణం తగు మాత్రంగా కనబడే అవకాశం ఉంది. ఈ రెండింటోనూ చాసోది సాధారణ శైలీమౌర్షం. *ఉీతగ్గాలికి. .చిక్కుడుతీగ మొగ్గతొడిగినంత" అద్రేయత్నంగా సృజన సమయంలో చాసో శైలి. తనంతట తాముగా అవతరిస్తుంది. చాసో వైతన్యం పరిపూర్హంగా ఆధునికమైనది. అతని సంస్కారం ' ప్రాచీనమైనది. ఆ రెండూ అతని అలంకారకల్పనలో జమిలినేతలా కన్నిస్తాయి. మొక్కుబడి కథలో అంకిన “వాసకసజ్షికో అన్నారు చాసో. ప్రబంధకన్యలే శృంగారనాయికలు కావలసిన వనిలేదు, గ్రామ్‌ణస్త్రీలు కూడా అన్ని అందాలు పోగలరు, రసము - ధ్వని వంటి మాటలు, వాటి సూర్రి చాసో కథల్లో కనిపిస్తాయి. మ్ముక్తపదగ్రస్థం-భ్రాంతిమదలంకారం వంటి అలంకారొల పేరు నాట్‌ యథార్హ్ర స్తూర్తి కనిపీస్తాయి. అనన్వయం -- నిదర్శనం - దృష్టాంతం - వ్యతిరేకం వంటి అలంకారాల ఛాయలూ ఉంటాయి. రోణంకి - నారాయణబాబు - కశ) - కృష్ణశాస్త్రివంటి ఆధునికుల ప్రభావమే కాకుండా తిక్కన - ఎర్రనల వంటి పాతకవుల పోకడ కూడా చాసో అలంకార కల్పనలో కన్పిస్తుంది. అయితే చాసోలో దాస్యం అనే గుణం ఈషణ్మాత్రం లేదు. అలంకార కల్పనలో కూడా ఆయన తన '"వ్రభుత్వాన్ని' నిలబెట్టుకున్నాడు, అతని అలంకారాలు అరువు సొమ్ములు కావు. అనుభవాల కుమ్ములు.

60

“దాని కింది దవడ వేళ్లాడిపోయింది' అన్న చాసో వాక్యం ఎంతో అలంకారికమైనది. కుక్కు భుశ్వరం కథలో బియ్యం దొంగరవాణా చేస్తూ పట్టుబడ్డ ముసలమ్మ ఒక రైల్వే ఉద్యోగిని వదిలించుకునే ప్రయత్నంలో ఉండగా ఇంకొక నలుగురు దూతలు రైలెక్కి తనను పలకరించేసరికి “దాని కింది దనడ వేల్ళాడిపోయింది? అని రాసేరు చాసో, “దానికి నోట మాట రాలేదు “అది నిశ్చేస్టురాలయింది “అది నోరు వెళ్ళబెట్టింది" వంటి మాటలు రాస్తే అందులో ఆలంకారికత లేదు. కింది దవడ వేళ్ళాడి పోయిందని చెప్పడంలో చాసో ఒక్కడే సాధించగలిగిన ఆలంకారికత ఉంది. ఈ కథలోనే “ఉద్యోగికి తేళ్ళూ జెర్రులూ పాకినట్లయింది 'ముసలమ్మ కడవలతో కన్నీరు" కారుస్తూ నిలబడింది. “వదిలేసి ఏ యేట్లో వడను" -లొంటి అలంకారిక వాక్యాలెన్నో. ఉన్నాయి. “నా పొగ కుక్కు శేశ్వరుడి ధూపం వెయ్యండి” అన్న _ మూట అలంకారాలను అధిగమించిన మౌట. అ శిఖరాన్నెక్కగలిగినవాడే రచయిత. చాసో ్రతికథా ఒక శిఖరారోహణ.

“ఏడవకు నాయిన్సా నే చచ్చిపోయాను. ఏడవకు “పొట్టు వెన్నునంటుకుపోయిన ముసరివాడు*, *“కడువులో _ వెర్రి అకలి వేస్తూన్నట్టుంది ' 'ఎండే మూ ఎన్నెలి 'బడ్డీయే మౌ బతుకు - ఇలాంటి వాక్యాలలో పీ అలంకొరాలున్నాయని చెప్పగలం? చాసో కథలన్నిటికీ ఇలాటి వాక్యాలే ఏడువారాల సొమ్ములు. 'అలంకారొలను _ చొప్పించాలనే అవస్తను చాసో ఏ ఒక రచనలోనూ ప్రదర్శించలేదు. అయినా ప్రతి చిన్న విషయాన్ని ఏదో పోలిక చెప్పి. అనుభూతి దశకు . తీసికొనివెళ్ళాలనే ప్రయత్నంలో చాసో ఉపమాలాంకారాన్ని ఎక్కువగా వాడుకున్నాడు. “నల్లగుమ్ముడికాయలాంటి పిల్లడు” _ వంటి పోఠికలు చాసో ఏ [శ్రేణి రచయితో చెప్తాయి. 'తురుఫాసు.. లాంటి కూతురుంది, “గవిరి వింటిల్లి బద్దలా వంగిపోయింది;/' “మంగలంలో పేలాల్లా మాడిపోయారు, “జడ మెడచుట్టూ " నాగుపాములా. చుట్టుకుంది “ఎంగిలాకుల. మీద కాకుల్లా వాలేవారు, “వీధికుళాయిలు.. బుసలు కొట్టడం ప్రారంభించేయి,” “బడిగోల సముద్రపు - ఘోషలా వినబడుతున్నాది.! “ఏనుగంత. సత్తువ వచ్చింది," “కొంగలాగా మెడ సొగదీసికొని ఎగిరెగిరి చూసింది, “వెన్నెల వట్టువగల్దాగుంది,” “వెన్నెల పుచ్చవువ్వులా రోజూ ఉంటున్నాది' - ఇటువంటి చాసో పోరికలెన్నో లోకంలోంచి యధాతథంగా తీసుకున్నవే. ఆ సన్ని వేశంలో అందరూ. ఇలాగే అంటారు, ఇలాగే ఆలోచిస్తారు, ఇలాటి అనుభూతినే పొందుతారు అనేలా ఉంటాయవి. ఆ సాధారణీకరణమే కళాధర్మర.

“వరువులో తామరలా ఆశ బుర్రంతా అల్లుకుంది," స్వరాలు చిక్కువడ్డ కురుల్టాగా అవకతవక అయిపోయాయి), 'శొంఠిగంధం పూసినట్టు ఒళ్ళంతా. సెగలూ పొగలూ లేచాయి” “చేతులు ఇరిడిచేవ రూళ్లక(ర్రల్లాగౌ (వేలాడుతున్నాయి, “నిష ాల్లో వంకాయలాగ నా గుండె ఉడికిపోయింది! “వాళ్ల దర్జా నా గుండెళ్ళ్‌ బ్రవ్మాచెముడు ముల్సులాగ గుచ్చుకుంది" *నా సంతోవ్యం నీళ్లు పోసీన నిప్పు అయింది *“మధ్యాహ్నపు తారురోడ్డు దోసెల రేకులాగ వేడెక్కి నూనె కక్కుతూ ఆనవిరిలొస్తున్నాది' వంటి అలంకారాలు పై వాట్‌ వంటివి కావు అందరూ ఇలాటి సమయాల్లో ఇలాగే అనరు. ఇంకొకలాగ ఇంకొకలాగ కూడా అనుకోవచ్చును. కాని ఇలౌ అంటే బాగుంటుంది అని పై అలంకారాలు. తెలియజేస్తాయి. కథకుడు తన జీవితానుభవాల్గోంచి ఏరుకున్న జ్ఞాపక శకలాలను కథాసందర్భానికి అనువైన రీతిగా కలుపుకుని పాఠకుడిలో ఒక గాఢమైన

౮61

అనుభూతిని కలిగించడానికి ప్రదర్శించే వనితనం ఈ అలంకారాల్లో కనిపిస్తుంది. ఇందులో లోకపరిశీలనతోపాటు ఊహాశక్తికూడా భాగస్వామి అవుతుంది.

. "రోడ్డు మీద మంచు చినుకుల చిరివర్షం వేపపువ్వులా దట్టంగా రాలుతున్నది, “స్వరాలు 'సెలయేళ్లలాగా ప్రవహిస్తూ. మధ్య మధ్య జలపాతాల్లాగా ఘోషిస్తున్నాయి,” (ఎత్తు బౌండీలోంచి కాలువలోకి జారిపోతున్న నీళ్లు జమికలు వాయిస్తున్నవి. మురికి కాలువలోకి దొర్జుతూన్న నీళ్లు దరువులు పాడుతున్నాయి' *నీలిమేఘాల మధ్య తెల్లగా రాజహంసలాగా మెరుస్తూ కనబడ్డాది అన్నవరం సత్యనారాయణమూర్తి ఆలయం, “వెన్నెల కర్పూరంలా వెలుగుతున్నాది,' *“చంద్రకాంతివడి గెడ్డ జిగ్గని తెల్లని జరీచీర లాగ మెరిసిపోయింది; “సముద్రవు ఇసకలోంచి అడుగుల్లాగ మనసులోంచి మాయమైపోతారు; “మెత్తగా. బొద్దుగా రెండు ఆర్హ్రుపురుగుల్లా కిందికి వేళ్ళాడిన అధరోవ్మం' “రామచిలుకలు వచ్చతోరణంలా గెగిరిపోయాయి, *దీని మొహం ఎవ ఏడూ ఆరని తెల్లముతాబా” 'గోడమూల గోనె కప్పకొని గొంగలీపురుగులాగు చుట్టచుట్టుకుని సొట్టాడు పడుకున్నాడు! *వెనక్షి తిరిగి చూస్తే నా, జీవితమంతా గొరగళీలు పట్టిన ములగవెట్టు. - ఇలాంటెవస్ట్‌ మూడోరకానికి చెందినవి. ఇందులో భావుకత - కాల్చనికావేశం అనేవి అదనపు లక్షణాలుగా కనిపిస్తాయి. ఇలాంటి సందర్భాలలోనే కవి ప్రయత్న వూర్వకంగానో, అప్రయత్నంగానో మాటల గారడీలో పడతాడు. అందుకే ఇక్కడ “జారుతూన్న నీళ్లు జిమితెలు వాయిస్తే దొర్గుతూన్న నీళ్లు దరువులు వాయిస్తాయి. ఇది సిద్దిస్తే అందం, సాధిస్తే బంధం. చాసో ఇందులో సిద్హి పొందేరు. న్‌ క్‌

“చింతలు తెళ్లతానురలు పూసినట్లున్నాయి. “నల్లని నీడలో గోతిడు నీళ్లు వెన్నెలపడి

చైత్తోస్టప్టన్టుళాన నికసించాలు. గుంధ్రవటి నీట్లో నక్షత్రాలు గడ్డివున్వుల్ళాగున్నాయి,' వ ముసలన్ము అస్థిపంజరం కట్టిపురుగులాగ ఊగిసలాడ్డం ప్రారంభించింది వంట కారా సమకాలీన ఆలోచనాధోరణి ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది. కృష్ణశాస్త్రి (| న వింత చిరువళ్లెతోటి నారాయణబాబు దర్శించిన “తెల్లని మశూచికుండలు, లీ/రీ/ 'భికునర్తీయసి - చాసో ైవాక్యాలను చదివినప్పుడు. గుర్తుకురావదం సహజం, భూమ్యాకాశాలకు వారధులు కట్టుగలిగినవారు కవులే, ఒక్కాక్క సమయంలో ఒక్కొక్క ఆలోచనాధోరణి బలంగా ఉంటుంది. కవుల విలక్షణ సౌందర్యదృష్టీ దానికి తనదైన అందాన్ని జతచేస్తుంది. ఇలాంటి సందర్భాలలో చాసో అటు భావకనుల్‌ - ఇయు అభ్యుదయకవుల తీషైతకు నశవడకుండా "ఒక ప్రత్యేకతను సాధించి వాస్తవికతలకు - కాల్చనికతకు ఒక సౌందర్యశృంఖలను బిగించేడు. ్‌్‌

_ శ్రీ/కృష్ణరాయబారంలో తిక్కన “పుండరీకాక్టుడు అరుణకమలాక్టు డయ్యా'డని చెప్పిన విషయం మనసులో బాగా నాటిందో ఏమో “తెల్లటి దేవకాంచనం రేకుల్లాంటి కళ్లు ఎ(రకలున 'రేకులైపోయాయి? అన్నారు చాసో, తిక్కనకు పెద్దకాన్వాసు కావాలి. రసావేశాన్ని ఆవిష్కరించే సందర్భాలలో ఆ మపహాక్రవి "“నేలయునింగియు " తాళముల్‌గా చూసి ఏవునరేగి వాయించి" ఆడతాడు. 'గంగాళంలాంటి భూవలయంలో కళపెళ ఎసరు ఉదడుకుతున్నట్టు కవ్వ మోతపెడున్నాది. *దిగంతాల్లోంచి ఏదో తాణికి పోతున్నట్టు కప్ప్రమోత తిరగబడుతున్నాది.' *+చంద్రుడికి ముల్కీ వేయుంచుకుని వాసుకిని తాడుగా తీసుకుని బృందావనంలో బొంగరం తివ ఎకుఖ్లు' వంటి అలంకారాల కల్పనలో చాసో

62

ఈ ధోరణిని ప్రదర్శించేవారు. *“బూట్లనాదం మద్దెల మోతలా ఉంది. అకుజోళ్లు తాళం వేస్తున్నాయి, ఘాటీసందు కబంధుడి అంగుడిలా ఉంది - సూదికొండ కబంధుడి అంగుడిలో కొండనాలికలా ఉంది” వంటి అలంకారాలలో భావనవరంగా, నిర్మాణరీత్యా ప్రాచీనసాహిత్యం ప్రభావం కన్పిస్తుంది.

“నా నుదురు మీంచి ఘర్మసలిలం జారి ఉవ్వగా నోట్లో వడ్డాది అంటారు చాసో *“దుమ్ములగొండె” అనే కథలో. అర్హరా(త్రివేశ కుమిలీఘాటీలో 'వ్రవేశించిన వ్యక్తి అనుభవం ఇది. గొంళుకలో పాట ఆగిపోవడం, చొక్కా చెమటతో -తడిసిపోవడం' నంటి ఇతర వివరాలన్నీ ఇక్కడ భయానక రసొన్ని పోషిస్తున్నాయి. ఈ సమయంలో ఒక చెమటచుక్క నుదురు మీంచి ముక్కుమీదకు జారి నోట్లోకి పడిందన్న విషయానికి కథాశిల్బరీత్యా "పెద్ద ప్రాధాన్యం లేదు. కాని ఆరంభదళలో వున్న భయానకస్టితిని ఇది సూచిస్తుంది. ఈ వాక్యకల్పనలో చాసో కాళిదాసును. స్మరించేరు. కాళిదాసు కుమారసంభవంలో పార్వతి తపస్సును వర్లిస్తూ “స్టీతాత్షణం వక్ష్మను తాడితాధరాః/ అనే. క్లోక్సాన్ని రాసేడు. తాలకరి వానచినుకులు పార్వతి తాంగలి రెవ్చలు మీంచి 'పెదవులమీదికిి, స్తవాలమీదకి, కడువుమీద - ఏర్పడ్డ మడతల్లోకి, నాభిలోకి జారివడ్డ విషయాన్ని ఈ శ్లోకం వర్ణిస్తుంది. సాంప్రదాయకులు ఈ _ వర్ణనను ప్రశంసించేరు. చాసో ఈ వర్ణనను వేళాకోళం. చెయ్యడం నేనెరుగుదును. దుమ్ములగొండె కథలోని "పై వాక్యం ఆ వేళాకోళంలోంచి వచ్చిందేనని చెప్పవచ్చును. ఎందువేతనంకే “దీరసమీరే యమునాతీరే అనే జయదేవుని అష్ట్రవదిని స్మరించే సందర్భంలో ఆ సహవాసంతోనే ఈ వర్ణన కొనసాగింది. 'గోపీపీను ఫయోథరమర్ధన' అనే జయదేవుని శృంగారకల్పన ఆధునికు లనేకులతోపాటు రోణంకీతోపాటు చాసోకూడా వ్యతిరేకించేవారు. ఆ వ్యతిరేకత పై వర్ణనకు కూడా కారణనుయింది. ఇష్టంలేని సందర్భంలో ఇలా కాళిదాసుని ఉపయోగించుకున్న టు, ఇష్టమైన సందర్భంలో కూడా కాళిదాసును జ్ఞాపకం చేసుకోవడం చాసో అలంకారకల్పనలో కనిపిస్తుంది. కైక దశరథుళ్లీ రెండు వరాలు కోరుతుంది... కైక తలలోంచి వెలువడే ఆ రెండు వరాలను కాళిదాసు వర్షపునేలను బొరియచేసుకుని బయటవడ్డ రెండు పాములతో పోల్చేడు. చాసో “ఎందుకు పారేస్తాను నాన్నాగి అనే కథలో + ఈర్చ్యాద్వేషమూ _ రెండూ రెండు లేడికపాములై అతని బుర్రని కరకరలాడిస్తున్నాయి? "అన్నారు. లేడిక పామును ఉపమావస్తువుగా గ్రబాంచిన కథకులెవరున్నారు నునకు? ఈర్జ్యా, ద్వేషాలను పాములతో పోల్చడంతోపాటు, బాధకు బదులుగా *“కరకరలొడిస్తున్నాయి. అనడంలో చాసో - లోకపరిశీలన, భాషాపాటనం వెల్లడవుతున్నాయి. నరాల కదలికను పాముల కదలికతో పోళల్చిడం చాసోకు అలవాటు *“అవోవా! అనే కథలో “కళ్ళలోంచి, చేతుల్లోంచి, వెన్నెముకలోంచి నరాలన్నీ ఒక్కసారి నిప్పుజెర్రుల్లా పారేయి' అంటారు చాసో. నివ్వజెర్రి శరీరం మీద పాకితే ఎంత ముంట వుట్తుందో అందరికీ తెలుసు. అదే శరీరం లోపలి నరాలన్నింటిలో పాకితే ఎలా ఉంటుందో ఊహించుకోండి. అందుకే వెంకటపతిరాజు భయం దండపాణికి స్పష్టంగా కనబడింది. బదిలీ కథలో “వెన్నెముకలోంచి మం(డ్రకప్ప పాకినట్టయింది అనడం కూడా ఇలాంటిదే. లేడికపాములు - నిప్పుడెర్రులు, నుండ్రకప్పలు - ఎందరి కథకుల కళ్లలో వడలేదు? కాని ఎవరైనా వాటిని ఇంతలా మనముందు నిలబెట్టగలి గరా?

63

• కవులు, ఆలంకారికులు కల్పించిన భావాలను, సిద్దాంతాలను ఆకళించుకోవడం, తర్కించుకోవడం. పదునుపెట్టుడం, (ప్రతిఫలించడం, వ్యతిరేకించడం మాత్రమే కాదు -- చాసో అలంకారాల్లో ఇంకా కొన్ని సొగసులున్నాయి. "

'ఊటీ కొండలకి మేఘాలెంత అందమో ఊటీ బంగళాలకి లూసీ అంత అందరి “పెళ్లికూతురు. గుజ్జం లాంటి కొండముచ్చు' “ముంచు ముసుగులో ఇళ్లన్నీ అయోమయంగా ఉన్నాయి.” “రెక్కలతో నళ్లగొడుగులు పట్టింది.” “కాలం కదలిపోతున్నాది, కోటీశ్వరరావు కదలలేదు. “ఇద్దరికీ సరపోతాయి, ఇద్దరికి చాలవు” మనమంతా షికారీలు, వాళ్లంతా. బికారీలు దారిద్రం దరిద్రంలాగ దండగ దండగలాగి “మంచినీళ్లు ఉప్పనీళ్లపాలు,” “నూ ఊరికెదురుగా. ఇంద్రధనుస్సులు పొడుస్తాయి *మా పొలాల్లో మంచుబిందువులైనా రాలవు"- వంటి వాక్యాల నెన్నింటినో విశ్లేషిస్తే చాసో ఆలంకారికులకు పనిపెట్టిన తీరు విశదమౌతుంది. మార్చురీ-ఎమిలమ్మలను గురించి. చెప్తూ “వాళ్లు ఉన్న చోట్ల మళ్లైమొగ్గలు విడుతున్నట్టుంటుంది' అంటారు చాసో, అలాగే చాసో కలం పట్టిన ప్రతి పందర్భంలోనూ _ అలంకారం గుబాళిస్తుంది. ల

నా చుట్టూ ఆనందం గువ్వపిట్టలా గుబాళించింది” అన్నది చాసో కల్పించిన కొత్త అలంకారం. పువ్వులు గుబాళిస్తాయి గున్వపిట్టు కువకువలాడుతుంది. ఎగురుతుంది. కొని గుబాళించదు. గువ్వపిట్ట కళ్లకు, మనసుకు, చెవికి ఆనందాన్నిస్తుంది. పువ్వులు ముక్కుకు, మనసుకు సుఖాన్నిస్తాయి. ఇంద్రియధర్యాలను వ్యత్యస్తం చేసే. ఈ రకం కల్పనలు ఆధునికఠలో భాగాలు. “రజవసంగీతాన్ని' విన్నించిన నారాయణబాబు సాహచర్యం చాసో ఇలా రాయడానికి హేతువు కావచ్చును. “నేను పోయిగా పావురాయి షక్షాల మీద ఈటీ విహీయసనంతా వలయగమనాల _ మీద కాలం ఎగరనిచ్చేని అనే ఊపహలోను, కారకంలోను ఉన్న కొత్తదనం రోణంకి *ప్రవర' (ప్రేరణతో వచ్చిందనవచ్చును. అధునికతకు సంబంధించిన ఇటువంటి ఊహలన్నీ వాళ్లలో వాళ్లు కలబోసుకున్నవి. ఎవరు ఎవరిని

ప్రభావితం చేసేరన్నది ప్రశ్నకాదు. - చాసో తన అలంకార కల్పనలో భాగంగా ప్రాచీన కవుల పద్య భాగాలను స్మరించడం కూడా. కనిపిస్తుంది. 'ఎందెందు. నెదికిచూస్తే అందందే దేవుడు కనిపిస్తాడు. కొని అందం ఒక్క చిట్టిలోనే కనిపిస్తుంది" అంటూ దేవుడికంచు. చిట్టి అందాన్ని అందరికీ

అందనిదిగా వర్షించి అలంకారాన్నే అలంకరించేరు చాసో. పేరడీ కూడా ఒక అలంకారమే బహుశా తెలుగులో అందరికంళు గొప్ప 'పేరడీని చాసోయే. ముందుగా రాసేడనుకుంటాను.. “వానలు కురవ్వూవరిచేలు పండవూమౌ అమ్మ పండదు. మా పొట్ట నిండదు. బడుగో! బడుగో!”- ఇంతకంటే. గొప్ప పేరడీ తెలుగులో ఉందా? పాధారణ పేరడీల కం ఇది ఎంతో శక్తిమంతంగా ప్రయోజనకారిగా కనిపిస్తుంది. సాధారణంగా పేరడీ వండితులకే అందుతుంది. చాసో దానిని పసిపిల్లల

స్థాయికి తెన్చేరు. అలంకారం అసలు లక్ష్యం అదే. . . (మదానులో చాసో న్దూర్తి అవాడ్డు డా! ఆర్యుదకు బవాకరిస్తున్న నందర్భంగా...)

• శ ఈ 64

చాసో కథల్లో థ్‌ యం వాతావరణం ఇతివృత్తం, కథాంశాలు పాత్రలు సన్నివేశాలు, మొదలు కొస్క తత్వం - ఈరకమైన సామగ్రి అంతా కథకు ఒక చట్రాన్ని బిగిస్తుంది. దీనికి రక్తవుష్టిని ఇచ్చి, ఓ అకృతిని దానిని అధిగమించే శాశ్వత సౌందర్యాన్ని సముకూర్చేదే వాతావరణం. వాతావరణ కల్పనలో చెయ్యి తిరిగిన కథకుల్లో చాసో ఎన్నదగినవాదు. తన సర్వశక్తులనూ వాతావర్త కల్పన మీద మోహారిస్తాడు చాసో. ఇది ఇతని అభిరుచి. పొడిపొడిగా ఉండే తన ్రసంగాల్గో సైతం వాతావరణ కల్పన లేనిదే చాసో ముందుకు పోడు. ఆతని ప్రసంగంలాగే కథ కూడా తాపీగా నడుస్తుంది. అతని కథలు పల్లపు". నేలకు పరుగులు పెష్టే కాలువలు కావు. శిఖరారోహణకు చేతులు సాచే సైనికులు. కథకుని కనుసన్న లేనిజే అవి కదలజాలవు. ౯ వాతావరణ కల్చనకు విషయ'సేకరణ, వస్తు పరిశీలన అనే రెండు మూర్తాలను కథకులు వ్రధానంగా అనుసరిస్తారు. వస్తుపరిశీలనను వ్రధాన మార్గంగా ఎంచుకున్న కథకులు తమ కళ్ళముందున్న ప్రపంచాన్ని స్పృశిస్తారు. తమ చుట్టూ ఉండే జీవితాలను చదివి తమ అనుభవాలను ఆవిష్కరిస్తారు. తనకు తెలిసిన విషయాలను నిజాయితీగా రాసుకునే కథా రచయిత చాసో. తాను "ఎరిగిన ప్రాంతాలను, వ్యక్తులను. కథా వస్తువులుగా తీసుకుని వాతారణ కల్చనలో తనకో విశిష్టతను చాటుకున్నాడు. . లోతుగా, గుండ్రంగా, చిన్నవిగా ఉండే తన డేగ కళ్ణతో లోకాన్ని చూస్తాడు చాసో. జీవితాన్ని మధించి మధించి. నిగ్గుతీస్తాడు. అతను జీవించినంతకాలం నిరంతర వథికుడు. తెలిసినదైనా చూడని దానిని గురించి రాయడు. ,అతని కథావ్రపంచమంతా అతని కళ్లల్లోంచి 'మొలిచినదే. ఇజానారం, రామతీర్జాలు, వెలగాడకొండ్య దాసన్న పేట గొల్లవాళ్లు కోటలో గంట, మచ్చక్రొండ, సూదికొండ్య చుష్పులకొండ, నల్లచెరువు, విశాఖపట్టణం కైరేతీ సత్రవు, జొన్నాగుడ్డి, శృంగవరవుకోట్క, గోల్డెన్‌ కఫీ గంటస్థ్రంభం, కూరలబజురు -- ఇలా అతను వరించిన స్పలాలన్నీ నిత్యం ఆయన చూసేవే. చందువా మునేళం వంజిరం లాంటి చేపలు అతను చూనీనవే. జమికెలు దరువులు దగ్గర నుండి వాయులీనం తోడిరాగం దాకా అతని వాతావరణం వ్యాష్తమై ఉంది. ఊహలకి రెక్కలు తొడగడు. అపోహలకు ఆసరా ఇన్వడు. నేళవిడిచి సాము చెయ్యడు, నిలకడ తప్పిన బోధ చెయ్యడు. అతని కథల్లోని నాతావరణమంతా _ వాస్తవంలోంచి విరుస్తుంది. చిన్నాజీ, రోణంకి, నారాయణబాబు, శ్రీశ, కృష్ణశాస్త్రి, వంటి మిత్రులు, అప్పులు చాసోకథల్లో కనిపిస్తారు. ఇందువల్ల ఆ కథల వాతానరణంలో ఒక ఆత్మీయత 65

వేళ్లూనుతుంది. అంతేకాదు. కళ్ళు పత్తికాయల్లా కిందికి వేళ్ళాడుతున్న గుడ్డివాడు రోడ్డుమీద చిడతలు వాయించుకుంటున్న దృశ్యం చాసో కల్పించినది కాదు. అలాంటి మనిషే ఆ రోజుల్లో రోడ్లమీద ఉండేవాడు. “కవలలు” కథలో కాలేజీని అందులోని మేస్టర్లని మెదెక్కించిన ఇద్దరమ్మాయిలు చాసో వీధికి దగ్గరలోనే ఉండేవారు. మార్చోరీ, ఎనులమ్మలే కాకపోయినా ఆ లక్షణాలే కలిగిన ఇద్దరు క్రిస్టియన్‌ టీచర్హు ఎలిమెంటరీ స్కూలుకు రోజూ పొద్దున్నే చిన్నివల్లి, వీధిలోని చాసో గుమ్ముంలోంచే వెళ్లేవారు. “బండపాటు” విజయనాడ గాంధీ కొండను చూసి రాసినా చాసో తెగ తిరిగిన నల్లచెరువు మెట్టుల్లో చాలా కాలం నిత్యం బ్బాస్టింగ్‌ _ జరిగేది. “పరబ్రహ్మం” కథలోని చింకిగోనె గుడ్డలు కట్టిన మలకూపాలతో నిండిన రెండు పెరళ్లు కలిసిన వీధి చాసో చూసినదే. జింజర్లు, కలర్జుు సోడాలు బెంచీలతో నిండిన “బృబ్బబ్బా' చాసో బాల్యానుభవాలు వునశ్చరణే. “రథయాత్ర! ఒక ప్రత్యక్ష కథనం *దుమ్ములగొండె" లోని భావుకత అంతా వెలిగారమే. అసలు బంగారమంతా అందులోని వాస్తవ ్రకృతి. ఇలా ప్రతి కథలోను తన దృక్పథాన్ని దాటిపోని విషయాన్నే ఎంచుకున్నాడు చాసో. “వాతావరణంలో సంగీతం ఉంటే వాసాలు కూడా పాడతాయి” అన్న చాసో మాటను సంగీత విద్వాంసులు అక్షర్రక్షర సత్యంగా ఎంచుకుంటారు. సువరిచిత వాతానరణ కల్పనలోనే. అపరిచిత సౌందర్యాలను ఆవిష్కరించడం చాసో కథా శిల్బ్చ మార్గం. నిజంగా ఆయన పరిసరాలలో అభ్యుదయ సంగీతం ఉంది. ఆయన ఇంటి వాసాలు, సహావాసాలు "కూడా ఆ సంగీతాన్ని ఆలపీంచాయి. శ ... *“పరబ్రహ్మం” కథ ప్రాతఃకాలంలో (ప్రారంభమయింది. ఇది బజారు కథ కాదు. భజౌొరు వెనకవీధి కథ, అందుకే బ్రాహ్మణుల ఓంకారంతో .కాక దోమల ప్రణవ నాదంతో ప్రారంభమయింది. అరుణోదయ రోచుల్లో కాక మంచుపాగ నిండిన సమయంలో ఆరంభమయింది. ఈ కథలో ముందు ప్రవేశించింది పాకీ జవరాలు. ఆ తరువాత పిచ్చివాడు కనిపిస్తాడు. అన్నం పరబ్రహ్మ స్వరూపం. దొనిని సాధించడానికి పొకీది రోడ్డు తుడుస్తే. పిచ్చివాడు... ఎంగిలాకుల కట్టుకోసం మరుగుదొడ్డి బొండీ మీద కూర్చుంటాడు. అ జవరాలికీ తనకు జీవన సరళిలో ఉండే భేదం పిచ్చినాణ్ణి బాధించింది. ఎటూ తేల్చుకోలేని యాతనలో మంచుతెర బిగుసుక పోయింది. మంచు న వేపపువ్వులా దిట్టంగా రాలుతున్నది అంటారు చాసో. పిచ్చివాడి . తెలియని బాధ ఉంటే బయట గాలి రువ్వు రువ్వుమని రివటలు రివటలుగా వీస్తున్నాది అంటారు చాసో, ఇది ఆ సమయానికి, కథా సమయానికి రననాల్టైన వాతావరణం. తనకు లేనిది ఉన్న చోటు నుండి తెచ్చుకోవాలి అనే ర శ పచ్చివాడికి కలగగానే. “ఆలోచన చిక్కుడు తీగలాగ శీతగారికి పువ్వు చౌసో. అప్పటికింకా. *మంచుముసుగులో ఇళ్లన్నీ అయోమయంగా ఉన్నాయి అవి విశాలమైనవే, అయినా ముంచుముసుగులో ఉన్నాయి అనడంలో కథకుని అభ్యుదయ చింతన ఇమిడి ఉంది. పిచ్చివాడు ప్లీడరుగారించ్లో చొరబడి తనకు కావల్సిన లాంకోటు తీసికొని తొడిగినప్పడు పిల్లిపిల్లతో ఆడుకొంటున్న పిల్లవాడు, ప్లీడరు బంట్రోతు, ముసలమ్మ ప్రవర్తించిన తీరులో సమాజం ఉన్నతీరు, ఉండవలసిన తీరు చూపించేడు చాసో. పిళ్చివొడికి చలి వేసింది. కోశే కావాలి. పెన్ను, పర్పు, చల్లన్నం, 66

ఇవేమీ అక్కగలేదు. పిచ్చివాడు కోటు తొడుక్కుని చలిని అడ్డుకున్న తరువాత మంచు మాయమై ఎ(ర్రగా ఎండ వీధల్లా విస్తరించింది. ఇలా ఈ కథలో చాసో ప్రతివాక్యంలోను తన లక్ష్యానికి అనుగుణమైన వాతావరణ కల్పన చేసేడు. వుష్యమూసపు ఉదయాన్ని అరుణోదయం నుండి సూర్యుడు బారెడు దూరమెక్కిన దాకా పరిశీలిస్తే అ. ఉదయపు 'క్రమవికాసం ఈ కథలో సహజంగా కన్పిస్తుంది. పిచ్చివాడి జీవితాన్ని - వెనకపెట్టి ఈ ఉదయాన్ని ఎంచుకోవడం తన అశయాని కనుగుణమైన వాతావరణ కల్పనలో చాసో ఎంపవు మనం గుర్తించవచ్చు. ఒక అశయాన్ని కళాత్మకంగా రూపు కట్టించడానికి చాసో ఇలొటి వాతావరణాన్ని కల్పించాడు... . " ఒక అవస్థను వర్షించేటప్పుడు వాతావరణ కల్పనలో చాసో ప్రదర్శించే పనితనాన్ని: “చన్నీళ్ళు! అనే కథలో చూడవచ్చు. ఈ._కథలోని కోటుశ్వర్రావు అవ్వ అడిగేటప్పుడు సగం చచ్చిపోయాడు. అడగడానికి బయల్లేతడానికి చేసిన ప్రయత్నంలో దాదాపుగా చచ్చిపోయాడు. పొద్దున్నే బయళ్రేఠి జనార్హనరావును అవ్వ అడగడానికి కో పేశ్వర్రావును భార్య ప్రోచ్సహించింది. అడగకపోతే గడవదు. అడగడానికి మనసు అంగీకరించదు. ఇది కోటేశ్వర్రావు అవస్థ, “కాలం కదిరి పోతున్నాది, కోకేశ్వర్రావు కదళ్లేదు” అనే వాక్యం. చుట్టూ వాతావరణ _ కల్చన చేసేడు చాసో. తమాషాగా ఇందుకు గొంతుకిళ్ళా కూచోడం, చతికిళ్ళావడ్డం అనే రెండు క్రియావదాల్ని ఉపయోగించుకున్నాడు. . కోటేశ్చర్రావు సందిగ్దానస్తలో ఉన్నంతసేపూ గొంతుకిళ్ళా కూచున్నాడు. మనసు వెనక్కి లాగడంతో చతికిళ్ళా వడ్డాడు. ఈలోగా కాలం కదిలిపోయింది. ఆరున్నరకు గడియారం మోగింది. అప్పటికింకా. జన సంచారం లేదు. కాని అకస్మాత్తుగా వీధి వీధంతా మారిపోయింది. వీధంతా ఒక్కసారి అంగడి. అయింది. స్కూలుకు. పోతున్న “పిల్లలు బయలుదేరారు. పొద్దుటిరెలు దిగినవారు రిక్షాలలో ' వెళ్తున్నారు. ఇద్దరు పంచులమ్మలు మట లైల , బడికి బైళ్లేరారు.. ఇలా "కాలం కదిలి పోతూంది, కోటేశ్వర్రావు కదల్లేదు. 'కదలనిదే వనికాదు. కదిలితే వని. అవుతుంది. అని చెప్పడానికే. ఎదురవాస ఇంట్లోంచి, ససైకిలుతో బ్రైటు చిన్న కుర్రాడు తండ్రి ప్రోద్బలంతో రెండు మైళ్ళ దూరంలో ఉన్న పొలానికెళ్ళి ఘనకార్యం. చేసుకు వచ్చిన మొహంతో కూరల .తట్టును సైకిలుకి కట్టుకుని తిరిగి వళ్చేసేడు. ఆ కుర్రాడిని చూస్తేగాని కోటేశ్వర్రావుకి పూర్తిగా కాలు కదల్లేదు. ఆరున్నరకు ముందే ప్రారంభమైన కోకుశ్వర్రావు జంకు పదికాదుకాదా అన్నంతవరకు సాగింది. ఈ మధ్యలో “జీవితాన్ని వాయిదా వెయ్యడానికి దరిద్రాన్ని జోకా ట్రడానికి చిట్లిపోయిన. బీడీ ముక్కను. నేలు అద్దు పెట్టి కొలుస్తూ గొంతుకిళ్ళా కూచోడం, చతికల పడడం చేసేడు కోకేశ్వర్రావు. వాళ్ళజీవితం “ఇద్దరికీ సరిపోతాయి, ఇద్దరికీ చాలవుగా' ఉంది. అందుకే పొద్దునే. వంట వొడావుడిలో ఉండవలసిన కో టేశ్వర్రావు పెళ్ళాం గడవమీద తలపెట్టుకుని, కళ్ళుమూసుకు వడుకుంది. చాలని ఇద్దరి కోసం “చన్నీళ్ళు సంపాదించాలని చె్పడం కోసం మార్డోరీ, విములమ్ములు వచ్చి వెళ్ళారు. కో టేశ్యర్రావు భార్య వాళ్ళ క్లాసుమేటు. వాళ్ళు చదువుకుని ఉద్యోగాలు చేసి తళుకులు వెదజల్గుతుంటే కోటేశ్వర్రావు భార్య సంప్రదాయాన్ని అడ్డు పెట్టుకుని దరిద్రాన్ని ఎదిరించలేక గడవమీద తలపెట్టుకుని పడుకుంది. కోటేశ్వర్రావు. జనార్దనరావు ఇంటికి వెళ్ళి వచ్చిన తర్వాత అలివేలు అతని చేతికి సంచులూ. రీషను కార్డు తెచ్చి ఇచ్చింది. 67

అంతవరకు _ కారు చౌకగా ఉన్న ఆనపకాయ కూడా కొనలేకపోయింది. అంతవరకు పిల్లలిద్దరూ దుంపలే తిన్నారు. అలివేలు టీచర్లనే అదృష్టవంతులు అంటే అ వెంటనే 'హెలికాప్టరులో గంటకో ఊరు తిరిగే వారి అదృష్టం ఎలాగుంటుందో చూపించాడు చాసో. అందుకే కథాంతంలో అలివేలుకు గునూస్తాగిరి వస్తే కఠిగున్న అమ్మ కార్యదర్శి' అయింది. ఇలా కథలోని ప్రతి అక్షరం, ప్రతి మాట, ప్రతి ఊహ ఒక అవస్తకు అనుగణమైన వాతావరణాని కభిముఖంగా కదలడం చాసో కథలన్నింటిలో కన్పిస్తుంది.

• *దుమ్ములగొండె” అనే కథలో భయానక వాతావరణం ప్రాణం పోసుకుంది. అర్హరాత్రి కుమిలి ఘాటీ మీది ఏకాంతంలోని సోపానాలను వెన్నెట్లో కోనాడ సముద్ర తీరందాకా మనోజ్ఞంగా కనబడే విశాల దృశ్యాల్ని చూడాలనే మపోత్సాహంతో ఈ కథారంభంలో చెడ్డ తొందరగా పడ్డాయి అడుగులు. బయలుదేరేటప )డుండే ఉత్సావోన్ని మిలిటిరీ కవాతుతో పోల్చి వర్షించారు చాసో. కోటలో కొట్టిన గంట కొండల ముధ్యలో కొట్ట మార్మోగినంత నిశ్శబ్దంగా ఉందా ప్రకృతి. ఆ ఉత్సాహం ఎంత నిర్మలంగా ఆరంభనుయిందో చడానికి మచ్చకొండా, సోదికొండా, దుష్పులకొండా అభ్యంగనం చేసుకుని నీటుగా లేడీల్దాగా మఠాలు వేసుకుని కూర్చున్నాయి అంటాడు కథకుడు. సుధ్యతరగతి కుటుంబాలు నివసించే వీధుల్లో ఆనాడు సాయంకాల మయ్యేస్తరికి స్త్రీలు. శుభ్రంగా స్నానం చేసి అలంకరించుకుని పేవది గుమ్మంల్లో వారు కూర్చుని ఒకరితో. ఒకరు కబుర్లు _ చెప్పకునే మనోహర దృశ్యం అది. ఆ కొండలు అలా కనిపించాయం పే అప్పటికి వాళ్ళ మనస్సు ఎంత ఉల్లాసకరంగా ఉందో తెలుస్తూంది. ఆ వాతావరణంలోనే నల్లని నీడలో గోతిడు నీళ్ళు వెన్నెలపడి తెల్లగా చెంగల్వపువ్వులాగ వికసించా యన్చించింది. గెడ్డ తెల్లని జరీ చీరలాగ మెరిసిపోయిం దన్చించింది. కప్పల ఆర్కెస్ట్రాలోని హార్మోనీ విన్సీంచింది. భయం కలగనంతాసేవు గాజుల చప డు, కడియాల చప్పుడు అనే భ్రమను కలిగించిన కీటక గానాన్ని కప్పల మిలిటరీ. బాండును కథకుడు అనుభవించేదు. ఇంతవరకు అన్నీ వినిపించినవే. అవ్వడు ఒక నక్క కనిపించింది. అంతలో ' - గొంతులో. పాట.. అగిపోయి, చెనుటలు, చొక్కా తడిసిపోడాలూ. సంగీతాలు అంతరించి పోయాయి. బితుకుపట్టుకుని బండరాళ్ళన్నీ దుమ్ముుల గొండెల్లా కనిపించాయి. ఈ భయానకారంభానికి ఇంతకు ముందు కూర్చిన ఉల్లాసకర వాతాపారణం ఎంతో అవసరం. , అంతవరకు నీడలర్ని అందాల్ని చూసి ముగ్తడయే అలవాటున్న కథకుడికి అప్పుడు. నీడలన్నీ పచ్చల మోకాల్లా ఉవ్నాయి. కింకిణీస్వనం అంకినీదేవి గు(ర్రులాగుంది. చావు బాజాలు' వినిపించాయి. అప డు. భయం అంటే ఎలా ఉంటుందో వర్షించాడు చౌసో. ఒక్క భయానక వాతావరణెంకు కోపం, జుగుప్ప, జాలి దురాశ, కోరికలాంటి అమూర్త భావనలను ఎన్నింటినో. వాతావరణ కల్పనతో రూవుకట్టించే నైపుణ్యం చాసో కథల్లో కన్పిస్తుంది. లా చాసో వ్రకృతి వరిశీలన నిశితమైనది. అదంతా 'మాతృధర్మం' కథలో కన్పిస్తుంది. “నువ్వు చేలు వెన్నెల్లా పూసి వెండి గంటలు 'మోగిస్తున్నాయి' అంటూ ప్రకృతిలోని అందాల్ని ఒడిసి వట్టుకోడంతో (ప్రారంభమొతుందా కథ. కత్తెరవేట, సీతాకోక చిలుకల దోబూచులాట, దీపపు పురుగుని కటక్కున. కొరికినప్పుడు. దాని. రెక్కలు గాలిలో ఎగిరిపోవడం, ఇలా ఎన్నెన్ని విషయాలో, మనకు అరుదుగా కనిపించేవి ఆ కథలో 6కి

ఉన్నాయి. గల్హరతుల్లో గొల్లభామలు, గడ్డి వువ్వుల్లో కందిరీగలు ఈ కథలో కన్పిస్తాయి. వచ్చగా. నేల ్తంగేళ్ళు, తెల్లగా అకుళ్భు గుత్తులు గుత్తులుగా పూచిన “దృశ్యం కనిపిస్తుంది. హల్వాలాంటి ఆకు పురుగులు, వేడివేడి పెంకువురుగులూ. కన్పిస్తాయి. ఈ కథలో చీమలు చితికిన గుడ్డలోని సాన తాగుతాయి. ముంగిస తమ గుడ్డును పాల ముంజిలాగ తినడం చూసి దానితో కత్తెర పిట్టల పోరాటం నూములే. మైనగోరలు, డేగలు రాచగువ్వలు, రుష్పివక్సులు - ఇలా ఎన్నో ఉన్నాయి. ఈ కథలో కత్తెర_ పిట్టల ప్రణయం, సంసారం, సంతాననాశం, వియోగం, శోకం, వునస్ప్పృసష్టీ ఆనందం అనే దశలను, జీవచక్ర పరిభ్రమణానికనుగుణమైన రీతిలో వర్లిస్తూ పోయిన చాసో తాను ప్రత్యక్షంగా దర్శించి, అనుభవించి, వర్షించడంలో ఆయా దశల కనుగుణమైన వాతావరణ కల్పన చేయడంలో తెలుగు కథలలోనే ఒక విశిష్టతను సాధించాడు.

“వెలంవెంకడు' రైతు, ఉత్పాదకుడు. వెంకడి ప్రాణం పాలాలతో పెనవేసుకుంది. అందుకే అతడి కళ్లం పొలాలు ఎంత దూరం నుంచైనా పోల్చుకోవచ్చును. అద్దంలా కళ్లం, కుక్కయినా దూరలేకుండా కంచె, నీళ్లతో జిముజినులాడుతూ చెరుకులు, అరటిబోదెలు, నల్లగా నిటారుగా తాటిమాను. ఏతాం, నల్లగా నూనె కక్కుతూ. పెంట పోగులతో సాగుకి సిద్దంగానో లేక వచ్చని చేలతో ఉయ్యెలలూగుతూనో ఉండే. చేలూ-ళఇది వెంకడి వాతావరణం, కాని అతడి కొడుకు కూర్మిగాడిదంతా సంతమెరుగు వాతావరణం. ముదరా, పుప్పికాయల్ని లోపలికి దాచి తక్కువ కాయల్ని పెద్ద పోగులు పెట్టి చూసీ చూడ్డంతో కొనబుద్ది వుస్ట్రేటట్టు చెయ్యడం నొడితరంలోని కళ. ఇలా వ్యవసాయక వృత్తి, వ్యాపార కళ, ఉద్యోగ ప్రవృత్తి అనే ముక్కాలు పీట మీద నిలిచింది ఈ కథలోని వాతావరణకేంద్రం, |

గుడిసేట్ట జీవితాన్ని ఆదరించిన వాతావరణమే. కాదు ఘరానా వ్యభిచారిణులు, జీవితం గడవక వ్యభిచరించేవారు, అవసరార్థం వ్యభిచరించేవారు, అవసరం .లేకపోయివా చాటుమాటున వ్యభిచరించినవారు, పరవురుషాకర్షణకులోనై _ తిరిగి. జీవితాన్ని చక్కదిద్దుకున్నవారు-ఇలా వేరు. వేరు. తీరులకు చెందిన వ్యభిచరించే (స్త్రీల జీవితాలను వారికి తగిన వాతావరణంలోనే అతికినట్టు కాకుండా మొలిచినట్టు సృష్టించిన కథకుడు చాసో . వీరందరినీ చాసో నిష్టాక్తిక దృష్టితోనే చూసేడు. ఒక్కరినీ తూలనొడలేదు. జీవితం విలున తెలుసుకున్న నిష్కామయోగిలా వ్యవహరించేడు.

తేళ్ల మైధునాన్ని 45 నిముషాలు వర్షించి చెప్పాడొకసారి చాసో, అతని పరిశీలన అటువంటిది. డేగ కప్పను పట్టుకుని తింటుందని తెలుసుకుని దానిమీద '*కన్ప అనే కథను రాసేడాయన. అందులో ఈనాటి ఆఫీసుల వాతానరరణమంతా కళ్లకు కట్టింది.

వాళ్లను పూర్తిగా అధ్యయనం చేయనిదే, వాళ్లపరిసరాలను ఒడుపుగా ఒడిసిపట్టుకోనిదే, వాళ్ల జీవలక్షణాన్ని చేజిక్కించుకోనిదే కలం ఎత్తడు చాసో.

“రఠథయాత్ర' కథలో పిల్దాడు లక్క బొంగరాన్ని కుశ్యజారితో తిప్పే సన్నివేశాన్ని దానికనుగుణ మైన వాతావరణాన్ని సృష్టించడానికి ఆర్నెళ్లు మధనవడ్డాడు చాసో,

అంత దీరదర్శి కాబస్టే ఏడు పదులు దాటిన జీవితంలో కొన్ని పదులకు మించని కథలని మూత్రమే అచ్చుకు యిచ్చేడు చాసో,

(ఆంధ్రభూమి - 13, జనవంి 1997) 6౮9

ఆద సంతాలలో | చాసో కథ

చాసో కథలు గాలి తాకిడికి రూపాలు మార్చుకునే శిలలు కావు-ఒక వాంఛతో మలిచిన శిల్పాలు. ఒక' సంగీత మిత్రులు “చాసో త్యాగరాజక్తీర్తనల పల్లవులు బాగుంటాయని అనేవారు. అందుచేత అయన కథల ఆరంభంలో కూడా ఏదో ఒక విశేషం వుంటుందేమో ఎవ సాడైనా ఆలోచించేరా? అని అడిగేరు. అడిగిన మిత్రులు ఏదో ఆలోచించకుండా ఈ మాట అని వుండరని నాకు అనిపించింది. అందునా ఆయన ఆంగ్ల సాహిత్యం, అధునిక తెలుగు సాహిత్యం శ్రద్ధగా తెలుసున్నవారు. కళల 'మలకువలు ఆకళించుకున్నవారు.. చాసో కథా శిల్చి. అవి శిల్పంలో భాగాలే. అందుచేత చాసో కథలు ఆద్యంతాలు పరిశీలించదగ్గవయ్యాయి.

“చాసో కథల్లో వెలంవెంకడు, ఆహాహా అవిష్కరణ, (ప్రెసిడెంటు లక్ష్మీకాంతం, బుగ్గిబూడిదమ్మ, వజ్రహస్తం, చొక్కా, బొచ్చుతువ్వాలు వంటి కథల పెర్పు. కథ ప్రారంభంలోనే కనిపిస్తాయి. ఆహాహా, (ప్రెసిడెంటు లక్ష్మీకాంతం తప్ప మిగిలిన కథల 'పెర్డు కథాంతంలో కూడా వస్తాయి. ఏలూరెళ్ళాలి, చెప్పకుచెప్పకు, ఎందుకు పారేస్తాను. నాన్నా, దుమ్ములగొండె, బృబ్బబ్బా- బదిలీ, వీకరువు, లేడీ కరుణాకరం, కుక్కు కేశ్వరం, నూతృధర్మం, చన్నీళ్ళు, కవలలు, ఊళ్ళో వానలేదు, గుడిసె-దీర్పరోగి పోనీ తిను నంటి కథల పేరు కథాంతాలలో వస్తాయి “మొక్కుబడి” “బొండు మల్లెల అన్నమాటలు కథల మధ్యలో వచ్చినా చివరనే అ మూటలకు గ్గుర్తింవు.

చిన్నాజీ, జంక్షనులో బడీ బూర్హువా కుకలాంటిపేర్తు ఆ కథల్లో ఎక్కడ వడితే అక్కడే ఫేట్‌ “క్రంహేీర్వశి?, “క్సుంక డక, “బొమ్మలపెళ్ళి" ట్‌ పేర్టు ఆ కథల ముధ్యలో ఏదో ఒకసారి ప్రాసంగికంగా వస్తాయి. “ఎంపు, “బండపాటు, “పారిన అల్లుళ్ళు” లాంటి "పేర్డు ఆ కథల్లో కనబడనే కనబడవు. అవి సంఘటనలు. ఇలా కథలకి పేర్లు పెట్టడంలో చాసో ఒక మూస వద్ధతినికాక కథనానికి అనుగుణమైన రీతిగా కథకు తగిన రీతిని అనుసరించారు. వీటిలో ఆద్యంతాలలో కథ పేరు వచ్చేలా రాయడంలో ఒక మేకు బిగింపు పద్దతి కన్పిస్తుంది. ఆ కథను అందుకోసం తిరిగి చదవనలసి వస్తుంది. కథ ప్రారంభంలోనే పేరు కనిపించిన కథల్లో ఆ శీరిక కథాంతానికి ఎలా తన గమనాన్ని కొనసొగించిందో అన్న ఆస్తక్తి కల్గుతుంది. కథాంతంలో కనిపించే శీర్షిక శిల్పదృష్టిగల పాఠకులను దాని ననుసేరించిన వివిఖీ రకాల ముగింవుల మధ్య ఈ రచయిత ఎలాంటి ముగింవును తన తీర్పుగా ఎంచుకున్నాడా? అనే ఉత్కంఠతో కథా వఠనాన్ని కొనసాగించేలా "చేస్తుంది. కథంతా శీర్షిక వరుచుకున్నప్పుడు అందులోని వివిధ సన్నివేశాల మీద పాఠకుడి దృష్టి నిలుస్తుంది. కథ మధ్యలో శీర్షిక వుంఠే ఆ కేంద్రకం

70

చుట్టూ తిరిగే సంఘటనలు (ప్రధానంగా' నిలుస్తాయి. - సన్నివేశ ప్రధానంగా" నిర్ణయించ. బడిన శీర్షిక దాని సామంజస్యాన్ని అన్వేషించేలా చేస్తుంది. '" చాసో ఇన్ని "రకాలుగా శీరికలను నిర్ణయించినా శీర్షికలకు సంబంధించిన సాధారణ ప్రమాణాలను అధిగమించి- ప్రవర్తించినట్లు కన్పిస్తుంది. - 1942 నుండి రాసిన చాసో కథల సంవుటంలో 1952 లో రాసిన “వాయులీనం” కథ మొదటి కథ. ఇది చాసో ఎంపికో! ్రకాశకుల వనో! ఈ కథ ఒక సమస్యతో ప్రారంభమయింది. అది రాజ్యం అనారోగ్యం. ఇందులో మొదటి వాక్యం “రాజ్యోనికి వొంటి మీద స్పృహ తప్పిపోయింది” అన్నది. ఈ కథ_ వెంకటప్పయ్య, చుట్టు జరీ అంచుచీర సగం విప్పేసి రాజ్యం భుజంమీద కప్పడంతో ముగిసింది. వెంకటప్పయ్య జీవితంలో సంగీతం లేదు. రాజ్యం అనుభూతి _ ప్రపంచమంతా క్రిక్కిరిసిన సరిగమల త్రొక్కిసలాట, వొంటిమీద స్పృహ లేని సమయంలో కూడా తోడిరాగాన్ని తోడుపుచ్చుకుని - అంబర వీధుల్లో విహరిస్తుంది రాజ్యం నొళ్ళు మరచిపోయినా వెంకటప్పయ్య రాజ్యాన్ని మరచిపోలేదు, రాజ్యం అనారోగ్యమంతా వెంకటప్పయ్య జీవితంలోని సంగీత రాహిత్యమే. కథంతా వెంకటప్పయ్య బొందెకు ఆత్మకు నడచిన ద్వంద్వ యుద్ధమే. అంతంలో మానవత్వవు కుట్లు పటవటలొడే సమయంలో “వాయులీనాన్నే” వెంకటప్పయ్య రాజ్యం భుజం మీద అంఘే ఒంటినిండా కప్పేడు. వాంటిమీద స్పృవా తప్పడంతో ఆరంభమైన కథ వొంటిమీద వాయుఠీన స్పృహ కష (కోవడంతో ముగిసింది. వెన్నెలా వువ్వువెలగవాసన వెంకటప్పయ్య _ అంతరంగం. అందుకే మూలపడ్డ ఫిడేలును మనసులో ప్రతిష్టించడం ద్వారా ఒక ఉపశమనాన్ని సాధించేడు. “వాయులీనం” అనేమాట ఈ కథ మధ్యలో ఒకసారి వచ్చినా ఆద్యంతాలలో ఆ సంగీతమే పరచుకుంది. . | “కుంకుడాకు” కథలోని చీభత్సమంతా అ కథ కేంద్రంలో వుంది. అందుకే. అందులో మూడు పేజీలు దాళక్రేక కుంకుడాకు కన్పిస్తుంది. మవో నుహా వాళ్ళను పాతేసిన కాంభుక్తను గవిరి అతని ముందూ - వెనుక ' “ఓర్నంజి కొడకో, లమిడీకొడకా!” _ అని తిట్టి తిరగబెట్టుడం ఈ కథలో విశేషం. 'అంతకంకే విశేషం ఇంకొకటుంది. కథ ఆరంభంలో “అప్పలనాయుడు. కూతురు పారమ్మ”, “ఛినదేముడు కూతురు. గవిరో అనే రెండు వాక్యాలు “అనగా అనగా” మాదిరి "బెక్నిక్‌లో కనిపిస్తాయి. కాని ఈ వాక్యాలలోని అసలు వనితనం అదికాదు. ఇక్కడ నుండి సాగిన రాతంతా పొరమ్మ, గవిి మధ్యనున్న తేడానే తెలియజేస్తుంది. మధ్యలో గవిరి జీవన బీభత్సం, దాని ననుసరించిన తిరుగుబాటు. కనిపించినా చివరకు *వదహాదార్లు తొంభైఅరు పదవోరార్డు తొంభైఆరు అనే మార్పులేని రెండు వాక్యాలతో కథ ముగుస్తుంది. అంటే మొదటి రెండు వాక్యాలనుండి కొనసాగిన తేడాలో ఏమాత్రం మార్పులేదు. - కథాంతంలో రచయిత సూచించినట్టుగా గ్రహించాలి. గవిరికి కోవం రావడం నిజమే, ఆమె జీవితంలో మార్చు లేకపోవడమూ నిజమే. ఈ కథ ఆద్యంత వాక్యాలలో చాసో సాధించిన శిల్చమిది. కరుణాకరం కథకూడా మొదలూ కొసా ఒక్కలాగే ఉంది. కరుణాకరం హోదాతో కథ ప్రారంభమైంది. అది కూలివాడి. నెత్తిమీద 'పెట్బనుండి రావడం, కరుణాకరం హోదాతో కథ ముగిసింది. అది *సర్‌” బిరుదం రావడం, *కరుణాకరం తెలివైనవాడు” అన్నమాట నిజమే కాని ఈ ముందు వెనుకల హోదాలకు ఆ తెలివితేటలు కారణం ల.

కాదు. అ సంగతి మనకు కథారంభంలో తెలియదు. కరుణాకరానికీ తెలియదు. కొని, కథాంతానికి మనకీ తెలుసు. కరుణాకరానికీ తెలుసు. అందుకే చాసో *లేడీ కరుణాకరం” అన్నే పేరు కథ చినర్గో పెష్టరు. కరుణాకరంతో ఆరంభమైన "కథ, “లేడీ కరుణాకరంగ”తో: ముగిసింది. నడుమనంతా మానాభిమానాలు మధ్య నడిచిన దొమ్మీ. ॥

ఈ కథ మొదట్లో కరుణాకరాన్ని చూడగానే పిల్లలకి అతని పెళ్ళాం జ్ఞాపకం వచ్చింది. కథాంతంలో దేశమంతటేికీ కరుణాకరంలో అతని పెళ్ళామే కన్పిస్తుంది. __ " పరబ్రహ్మం కథలోని వీకటీ - వెలుతురూ అంతా బజారు వెనక వీధిలో. కథ ఎక్కడ ప్రారంభమయిందో అక్కడే ముగిసింది. కథారంభంలో పాకీ జవరాలు చేత్తో ఎగరేసి. పట్టుకున్న తట్ట. కథాంతంలో పిచ్చివాడు గుండెలకి అదిమిపట్డుకున్న ఎంగిలాకుల కట్టు పాకీ జవరాలు పిచ్చివాళ్ణి వికృతంగా చూడడానికి-జవరాలిని చూడగానే పిచ్చివాడు భయపడిపోయి మొహం మూసుకొని, ముడుచుకు పోవడానికి ఈ అద్యంతాలే కారణం. కథ ఆరంభమైనవేళ _ ్రశస్తమైనదే కాని కథ ముగిసిన మధ్యాహ్నవువేళ గడ్డుది. ఆవేళతో వనిలేనివాళ్ళు ప్రాతఃకాల మందు ప్రశస్తమైన వేళ - సంధ్యవార్చి వరబ్రహ్మం గూర్చి ఆలోచిస్తారు. మధ్యాహ్నపు గడ్డు సమస్య తేలని పొకీ జవనరాలికి చేతిలోని తట్టలోను, పిచ్చివాడికి ఎంగిలాకుల కట్టులోను పరబ్రహ్మ సొక్షత్కారమవుతుంది.. అందుకే వాళ్ళ ప్రాతఈకాలాన్ని మంచుపాగ ఆవరించింది. అపరాహ్నవు ముదిరిన ఎండలో వరటబ్రహ్మ దర్శనమైంది. ఆ వరబ్రహ్మాన్ని అన్వేషించడమే జీవిత లక్ష్యం. పిచ్చివాడికి అపరాహ్నం కనబడితేగాని పరబ్రహ్మ సాక్షాత్కారం కాదు. అందుకే ఈ కథలో కూడా బాగా' పొద్దువాలిందాకా పరబ్రహ్మం అన్నమాట కనబడదు. “కుక్కు కేశ్వరం” కథ గడ్డు సమస్యతో మొదలై గడ్డుగానే ముగిసింది. కథారంభంలో ముసలమ్మ ఒక్క నిట్టూర్పు విడిచి _ఈశ్వరుణ్హి తలచుకొని మనస్సు కట్టుదిట్టం చేసుకొంది. కథాంతంలో *నా పొగ కుక్క కేశ్వరుడికీ ధూవం వెయ్యండి" అంటూ. బతుకు బరువును భుజానికెత్తుకుని నడక సాగించింది. ఈ కథలో పూరీ జగన్నాథం పోయి స్వామివారి ధూళిదర్శనం చేసుకోవడనునే తీరని కోరిక ఒకటి కనిపిస్తుంది. నీతి - అవినీతుల మధ్య కవ్వింపుగా కొనసాగిన ఈ కథలో కేపిస్టను సిగరెట్లకు, తలుపులమ్మ లోయలో స్పైరుకి అనినీతిపొలైన అధికారికి అన్నవరం సత్యనారాయణమూర్తి ఆలయశిఖరం నీలిమేఘాల మధ్య రాజహంసలా దర్శనమిచ్చింది. ముసలమ్మ కొంగలాగ మెడ సాగదీసుకుని ఎగిరెగిరి చూసీనా ముళ్ళతో నిండిన తుమ్మడొంకలు కనబడ్డాయి. ముసలమ్మ అనినీతి పస్తులుండే పసిపిల్లల పొట్టులకు పరిమితమైనది. శివకేశవ ద్యంద్వం ఈ కథలో కాలూనింది. ఏటా వ్రతం చేసుకుంటున్న అధికారి చేలూ లక్షలు ఆర్టిస్తున్నాడు. ఈశ్వరుణ్ణి మనసులో పెట్టుకొన్న ముసిల్లి మాత్రం కుక్కు భుశ్వరుడికి ధూపం. అయింది. విష్ణువు స్థితికి సంకేతం. ఈశ్వరుడు లయానికి సంశతం. కుక్కు కుశ్వరుడికి నిత్యం ధూవం కావాలి. జగన్నాథుని భూళి దర్శనానికి నోచుకోనివాళ్లంతా కుక్కు'కేశ్వరుడికి ధూవమై మిగుల్తారు. పేదల జీవనశకటం అక్కడ ఆగిపోతుంది. అశ ఈ కథని ఈశ్వరుడి నుండి కుక్కు కుశ్వరుడి దాకా నడిపించింది. అది అవధి కాబట్టి అఖర్గో కథపేరు కనిపించింది.

• చాసో కథల్లో... దాదావు ఇరవై కథలు ఉత్తనము పురుషలో నడుస్తాయి. ఒక్క “ఏకరువు” అన్న కథలోనే వృత్త కథనం కనిపిస్తుంది. మిగిలిన కథల్లో దేని తీరు దానిదే. కథ (ప్రారంభమైన చోటునుండి కదలకుండా పద్నాలుగేళ్లు వెనక్కుపోయి ఉన్నచోటికి

72

రావడం ఈ కథలో కనిపిస్తుంది. ఇది ఒక అనామకుడి కథః ఈ. కథలో ఎక్కడా ఎవరూ అతో పేరు పెట్టి పిలవలేదు. అతడు కూడా తన పేరు చెప్పుకోలేదు. అయితే అడికో పేరు వుందిాోదరిద్రుడు.” దరిద్రులను లోకం ఎలా దగా చేస్తుందో ఈ చిన్న కథలో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. అందులో వచ్చిదగా ఏమిటంకే.- ఆ దరిద్రుడికి “అదృష్టవంతుడు” అని పేరుపెట్టి హింసించడం. ఆ హింస తప్ప అతని . జీవితంలో చెప్పుకోదగినది ఇంకొక్కటి లేదు. అందుకే “అదృష్ట్రవంతుల్లని. పేరు వడిపోయేను” అనే వాక్యంతో ఆరంభమై “ఒకడు నా భుజం తట్టి అదృష్టవంతుడివి అన్నాడు” అన్న వాక్యంతో ముగుస్తుంది. బాధామయ వృత్తకథనానికి తెలుగులో “ఏకరువు” లాంటిమాట ఇంకొకటి దొరకదు. అందుకే చాసో ఆ మాటను శీర్ణికగా ఎంచుకున్నారు.

భల్తూకస్వవ్నం రెండో ప్రపంచ యుద్దం నడుస్తూన్న రోజుల్లో రాసినకథ. ఆ రోజుల్లో ఇండియాలోని మధ్యతరగతి కంతటికీ కమ్యూనిజం వచ్చేస్తుందేమోనని . పెద్ద భయం పట్టుకుంది. అదే ఈ కథలోని. వస్తువు. ఇందులో మూడు లోకాలున్నాయి: ఇహలోకం. - పరలోకం - స్వవ్నలోకం. మధ్యతరగతివాడు మరో తరగతి వాణ్ణి పిక్కుతినడం ఇవాలోక జీవకళ. ఈ కథలో గవరయ్య అర్టీకి అంటించిన రూపాయి ముద్ర పీక్కుతినడం ఇలాంటిదే. ఈ వర్గం జమీందార్లతో షరీకై రైతాంగాన్ని. రొస్టువ్య్యోంచి వబ్బం గదుపుకుంటుంది. అందుకే కమ్యూనిజం వాళ్ళకో పీడకల - .గవరయ్య జీవితం కలతనిద్దర. అతని అసలు కల సమశానపాలెం జమీందారిచ్చే నూట పదవోర్డు. కాని అతడి ముందు. నిలిచినది ఎర్రజెండా వట్టిన తెల్ల ఎలుగుబంటి కల్పించిన బడకల. ఈ కథ తద్దినం పెట్టిన శ్రమతో "ఆరంభమై ఆ _ శ్రమను అందరికీ వెల్లడి చెయ్యడంతో ముగుస్తుంది. ఇండియాలో పఫొరపాస్లేమీ సంభవించలేదని సాంకేతికంగా. వెళ్తడించడానికి రచయితకు ఈ ఆరంభం - ముగింపు అవసరమయ్యాయి. మౌర్పులేని తనానికి “బగొది అప్పన్నా” అంటూ మూడుసార్డు పెట్టిన కేక మద్దతు నిస్తూంది. చివరకు గవరయ్యకు మూడు లోకాల్లోనూ పీడే మిగిలింది.

“బదిలి అన్న కథ ఆరంభం కావడానికి ఆర్నెళ్ల క్రిందటే మొదలయింది. కాని ఉత్తరాలు రాసిన ్యయువతి నునసు తన భర్తనుండీ పక్కింటి ప్రియుడిమీదికి బదిలీ కావడంతో రాసిన తొలి ఉత్తరంతో కథ ఆరంభమయింది. “ఆరునెల్లాయి. ఒక్కలౌగ చూస్తున్నాను మీ వాళకం” అన్నదీ కథలోని ఆరంభ వాక్యం. అంక ఒక సంసార స తన సంసారంలోని వ్రతికూల పరిస్థితులు కారణంగా వక్కింటి వేటగాడి వలలో పడడాని: అంత సమయం వట్టిందన్నమాట. మద్రాసు బదిలీ అవడంతో కథ ఆరంభమయింది. ఆ బదిరీకి ఇద్దరు మగవాళ్లు కారణం. వ్యసనవరుడైన భర్తు మోసకారి. ప్రియుడు. ఆమె. కోరినది శారీరకమెన లాలనకాదు. మానసికమైన ఆదరణ. ఆ ఆదరణ కోసం సామాజిక ధర్మాన్ని " అతిక్రమించడం ఆ యువతికి నేరమనిపించలేదు. అందుకే ఈ కథలోని ఏ దశలోను ఆ యువతికి నేరమనిపించలేదు. అందుకే ఈ కథలోని ఏ దశలోను ఆ యువతి మనసులో సంశయాత్మక ప్రవృత్తి లేదు. తాను కోరిన ఆదరణ వక్కింటి మగవాడిలో కూడా దొరకదని. తెలిసినపుడు ఆమె వివేకం వికసించింది. కర్తవ్యం తెలిసి భర్తను దారికి తెచ్చుకొని అతని ఆదరణ సంపాదించింది. అప్పుడు ఆమెలో నేరం చేసానన్న బెంగ, భయం లేవు. తానున్న పరిస్థితులలో తాను చేసిన పని

క

"సరియ్రైనబేవని' తన భర్తను ఒప్పించగలనన్న మానసిక స్వాస్ట్యం ఆమెకుంది. అందుకే అ స్థిరచిత్తంతోనే. తనను. మోసగించిన వక్కింటి మొగవాడి మీద కోపం తెచ్చుకోకుండా అతనికి. సరియైన ఉపదేశం చేయగలిగింది. ఈ కథలోని యువతి సామాన్యమైనది కాదు. వివేకం, ధైర్యం కల త్రీ” అందుకే బదిలీ దశలో ఆరంభమైన ఈ కథ ఇంకొక బదిలీ. దశలో ముగిసింది. యువతి మనసు బదిఠరీకావడం-తిరిగి భర్తకు అనుగుణంగా బదిరీ' కావడం-అమె భర్తకు బదిలీ కావడం - పక్కింటి మొగవాళ్లీ తన మనసును తన భార్యకు అనుగుణంగా బదిలీ చేసుకోమనడం - ఇన్ని బదిలీలున్నాయి ఈ కథలో. సమాజం బదిలీ కావలసిన అవసరం కూడా అంతర్లతంగా ఉంది. వెలం _వెంకడు *కథి *పొలాలెంత కలకల్టాడుతున్నా. యిప్పుడు వెంకడికంతా వెల్లవెల్లాడుతున్నాది” అనే దశలో ఆరంభమయింది. *నా మనసూ, మనసు నాొగుంది” అన్నాడు వెంకడు, అనే వాక్యంతో ముగిసింది. అంటే సమస్యతో ఆరంభనుయిన వెంకడి కథ సమస్య పరిష్కారంతో ముగిసిందన్నమాట. తరాల అంతరం ఈ కథలోని

• విషయం. వెంకడు ' రైతు. రైతుకు పండించడంలో తృప్తి. వెంకడి కాలంలో అంగడికి విలువలేదు. అతని తర్వాత తరంలో వ్యవసాయం కంటే వ్యాపారం మెరుగ్గా 'తోచింది. ఆ తరానికి అంతా బజారుదృశ్టే అందుకే కూర్మిగాడు పెఘ్టేదంతా "సంతమెరుగు. అందులోంచి మొలుచుకొచ్చింది ఉద్యోగ ప్రవృత్తి - దాని ననుసరించిన విద్యావ్యవస్థ ఉద్యోగ ప్రవృత్తి వస్తూత్పత్తికి మార్గం కాదు. వ్యవసాయం ఉత్పాదకశ్తక్తి 'కలది..:...మెడనిండా తరగని బంగారం దానికి సంకేతం. నెంకడు చదువలేనివాడైనా _ తెలివిగలనాడు. రాజుగారు మంత్రిగా పని చేసే వ్యవస్థలో తాను బతుకుతున్నానని, దానితో 'పెనుగులాడి ప్రయోజనం లేదని గ్రహించి గడుసుగా అ సంఘర్షణలోంచి. బయటవడ్డాడు. ఆ తరం _ధర్మాన్ననుసరించి కూర్మిగాణ్లి పట్నానికి చదువుకు వంపివేస్తే కూర్మిగాడితో, భార్యతో, (గ్రామస్టులతో తగాదా లేకుండా పోతుంది. వాడు తన దగ్గరున్నంతకాలం ఈ రెందు తరాలనుధ్య ఘర్హణ తవ్ప సామరస్యం కుదరదు. అందువేత సామరస్యంకోసం దేవులాడక, ఘర్షణకు బలికాక ఆ తరాన్ని ఆ తరానికి వదలి, “కళ్లంలో చుట్టుకాలుస్తూ " “పెళ్టానికెదురుగా నులకమంచం మీద పడుకున్నాడు. ఇప్పుడు వెంకడి తరం అంతరించి"
• కూర్మిగాడి _ తరం విశ్వరూపం దాల్చింది.” ఇలా ఈ కథ రెండు కొసర్ని ముడివేశారు “చాసో. __, చుట్టలు తెమ్మని డబ్బులివ్వడంతో ఆరంభమైన కథలో ఆఖరినాక్యం “ఎందుకు పాధేస్తాను- నాన్నా? ఈ కథ. బయటకు చదువు కోసం ఆరాటపడే ఒక పసివాడి మానసిక. వ్యధ పొంగి పారఠి వెట్లవై దూకడంలా కనిపిస్తుంది. కాని నా మట్టుకు ఈ కథ. “ఏడవకు నాయినా, నే చచ్చి పోయాను-ఏడవకు” అని బావురుమని ఏడవలేని -అస్వతందత్ర, నిమ్న, మధ్యతరగతి సంసారి వేదనలా కనిపిస్తుంది. వదలుకో లేని తనం ఈ కథలో ప్రముఖమైనది. ఆ సంసారి జీవితంలో ఎన్నో వదులుకున్నాడు. ఎవ్పటికప్పుడు అతడు కొనుక్కోగలరినదీ, కొనకుండా వుండలేనిది చుట్ట మాత్రమే. అంతకు మించి అతని దగ్గర డబ్బు వుండదు. ఒక రకంగా చెప్పాలంటే చుట్ట అతని జీవితానుభవం. దానిని వదులుకోవడానికి అతనికి శక్తి చాలదు. అఖరికి' ఒక దశలో “కొడుకు బాధంతా తండ్రికి బోధవడ్డది. కొడుకు బాధంతా వడ్డాడు!” ఈ ఇద్దరికీ ఒకకే తేడా,
• ఒకడు వీడవగలిగినవాడు, ఒకడు ఏడననూలేనివాడు. కొడుకు చదువును వదులుకోలేదు. 7జీ

తండ్రి చుట్టును వదులుకోలేడు. కాని వఏీడవనూ శక్తిలేని తొను ఇంకా వీడవడానికి శక్తి కలిగిన దశలో వున్న కొడుకు చదువు కోసం చుట్టలు కాల్చడం మానుకొని అతళణింకా కక్తిమంతుణ్ణి చేయడం ధర్మమని ఆ కన్న తండ్రికి తోచింది. *ఆ శక్తిని -వుంచుకున్నావా? వదులుకున్నావా?” అని తండ్రి ప్రశ్నించాడు. “ఎందుకు పారేస్తాను నాన్నా!” అంటూ ఆ కొడుకు ఆ శక్తిని పొదువుకొన్నాడు. ఇది అరుదైన కథ.

“ఎంపవు” కథ కుంటాడి జోలి నిండిపోవడంతో ఆరంభమయిది. 'ఇద్దరూ నా దినం సచ్చీదాకా ఎళ్లనీయండి' అన్న ముసలివాడి కోరికతో ముగిసింది. కుంటాడి. కారోజు దొరికింది పదిరోజుల గ్రాసం. ఆ గ్రాసమే ఎర్రి ఎంపుకు కారణం. కాని వాడికి రోజూ ఆ ముష్టి దొరకదు. అంతకు ముందల్లా ఆపాటి ముష్టి వాడికి దొరికి వుంకే ఎర్రి జటకావాణ్ణి బైరాగోళ్లి ఎంచుకోవడానికి ముంచే కుంటాణ్ణి ఎంచుకునేది. కాని -వాడికి అ స్తోమతు రోజూ వుండదు. అందుకే ఎగ్ర్‌ *ఏవడిమొకం సూసినావు" అని అడిగింది. అంచే అ అదృష్టం వాడికి సహజంగా లేదని, నూటికో, కోటికో, ఓ అదృష్టం. ముఖం చూసిన ప్రొద్దున వాడికి జోలి నిండుతుందని కథారంభంలోనే తెలుస్తుంది. గుడ్డివాడు అలా ఎవరీ మొఖమో చూసి సంపాదించవలసిన అవసరమే లేదు. వాడు అసలు చూడేలేడు. పేలిన వత్తికాయల్లాగ కిందికి జారిపోతూ వున్న భయంకరమైన అతని గుడ్డనే అందరూ చూసి భరించేలేక ఇంత ముష్టి పడేస్తారు. అది ముసఠివాడ్‌ దృష్టి అనుభవం చాలని ఎర్రి పదిరోజుల గ్రాసం కలనాణ్ణి ఎంచుకోనడంతో ఆరంభమైన కథ అనుభవజ్ఞుడైన ముసలివాడు తన దినం తీరే దాకా (గ్రాసానికి లోటు లేని ఎంపిక చేసుకోవడంతో ముగిసింది. . .

“నేను రోడ్డంట ఫోళున్నాను. నా పక్కగా కారొచ్చి నిలబడ్డాది” అన్నది బూర్జువా కుక్క అన్నకథలో తొలివాక్యం. *రాస్తున్నంత సీవూ నా చుట్టూ ఆనందం గువ్వపిట్టలా గుబాళించింది” అన్నది ఆఖరు వాక్యం. తారి ' వాక్యంలోగాని చినరి వాక్యంలో గాని రచయిత ప్రమేయంలేదు. కారు ఆగడం అతడు కోరినదికాదు. ఆనందం అతని చుట్టూ గువ్వపీట్టలా గుబాళించడం అతను కావాలనుకున్నది కాదు. కొని రెండింటిలో నూ ఒక తేడా వుంది. ఒకటి ఆగింది. ఇంకొకటి ఎగిరింది. కారు "అతని పక్కగా ఆగింది. అనందం. అతని చుట్లూ గుబాళించింది. ఒక _ అభ్యుదయవాదికి, ఒక బూర్జువాకి మధ్య నడచిన 'ఘర్యజీ ఈ కథ. రచయిత మధ్యతరగతి వాడు కాబట్టి బూర్జునాలు అతనిని ఒరుచుకుంటూ పోతూ వుంటారు. తొంగిచూస్తారు. కదుపవుతారు. ప్రశంసలు, విమర్శలతో [ప్రలోభపెడతారు. నిభార్నెవ అభ్యుదయవాది బూర్జువా సాంగత్యాన్ని అనుమతించడు. అతని ప్రలోభాలకు గడు. (ప్రభావానికి వంగడు. బూర్జువాని తీవ్రంగా విమర్శించడంలోనే అతని తృప్తి. ఆ నర్లజీవితాన్ని దులపవలసిన రీతిలో దులిపి దులిపి రాయడంలో ఆనందిస్తాడు. అంతేకాదు? ఆ ఆనందంలో మైమరిచిపోతాడు. అవ్వడు అతని ఊహలకు రెక్కలు, రుచులు వాసనలు వస్తాయి. లేకపోతే “ఆనందం గువ్వపిట్టలాగ గుబాళించింది” అని" రాయలేడు. ఆ అలౌకిక ప్రపంచంలో నిజంగానే ఇంద్రియ ధర్మాలు వ్యత్యస్తమౌతాయి. "

“అవశ్యన' అన్న కథలో “ప్రదేశం కన్నుల వైభవంగా ఉండడాన్ని వెంకటపతిరాజు “ఆవశ్యన?” అనుకున్నాడు" అన్నది ఆరంభ వాక్యం. “ఆవశ” అని నిట్టూర్చి వెంకటపతి రాజు దండపాణిగారి అవరణలోంచి. బయటపడ్డాడు” అన్నది ఆఖరు వాక్యం.

౯5

ఒక *హా!” అన్న అక్షర్రాన్ని పాఠకుల అనుభూతికి చొప్పించి కథలోంచి తప్పించారు చాసో. నిజాయితీపరుడైన వెంకటపతిరాజు అవినీతివరుడైన దండపాణి వర్గాన్ని గుర్తించి అందులోంచి బయటవపడటమే ఈ కథ. అవినీతిపరుల కారణంగా దేశ- సంపద ఎలా దోపిడీ పాలవుతుందో ఈ కథ చెస్తుంది. బహిఃప్రకృతిలో సౌందర్యానుభవంతో “ఆవశ్య!” అని ముందడుగువేసి, వ్యవస్త అంతరంగాన్ని ఆకళించుకుని “ఆవశ! అని కూలబడ్డాడు. ఒక్క అక్షరాన్ని మినహోయించడంలో చాసో ఈ శిల్పాన్ని సాధించారు. . నీతి, అవినీతికి మధ్య నలిగిన మరో కథ “చెప్పకు చెప్పకు.” ఇది “సత్యం విధిలేక వాళ్ళమ్మ రాసిన ఉత్తరాన్ని పట్టుకొని రాజరత్నంగారి దగ్గరకు వెళ్ళాడు” అన్నవాక్యంతో మొదలై “చెప్పకు చెప్పకు, అది నేను వొచ్చే చోటుకాదు" అన్నాడు సత్యం” అన్న వాక్యంతో ముగుస్తుంది. తన తల్లి వ్యభిచరిస్తున్నందువల్ల సత్యంలో కలిగిన ఆత్మన్యూనతా భావంతో ఈ కథ మొదలయింది. అందులోంచి బయటపడి జీవితాన్ని జయించాలన్నది సత్యం - లక్ష్యం. విధిలేని దశలో తన తల్లిని ఉంచుకున్న రాజరత్నంలాటి వాళ్ళదగ్గరకు వెళ్ళడంతో అతని కథ ఆరంభం అయింది. అయిష్టాన్ని అణచుకున్న దశ అది. ఆ తర్వాత ఆ వ్యవస్తను మార్చి తన చెల్లిర్ని ఒక- సంసారిని చేయగలనన్న విశ్వాసంతో ముందుకు సాగేడు. కాని ఒక దశలో తన తల్లికి - చెల్లికి ఒకడే భర్త కావడాన్ని సత్యం _తట్టుకోలేకపోయాడు. వెళ్ళడంతో ఆరంభమైన ఈ కథ వెళ్ళకపోవడంతో ముగియడమే “. ఇందులోని శిల్పం. ఎల్లమ్ముతో ఆరంభమై. ఎల్లమ్ముతో ముగిసిన కథ 'జంక్షన్రులో బడ్డీ! అన్నది. ఈ కథ నిజానికి మనుష్యుల ప్రమేయంతో ఆరంభమై మనుష్యుల ప్రమేయంతో ముగిసింది. నిజాన్ని నిజంగా గ్రహించక వాస్తవ జీవితం. మీద ఒక _ విశ్వాసవు పొరను కప్పుకుని వెతుకులాట కొనసాగించడం ఈ కథలో కనిపిస్తుంది. ఆపదలు తెచ్చిపెస్తేది, ఆవదలు తొలిగించేది ఎల్లమ్మేనని రామయ్య నమ్మకం. కొని ఆపద తెచ్చినవాడు - తోరిగించినవాడు _ రొమునాయుడు. ఎల్లమ్ము కనబడదు కాబట్టి ఎవరినోపూని చెప్పే రోజుల్లో చెప్పేది. రామునాయుడు నుహిమవల్ల ఎల్లమ్మ .ఈ మధ్య ఎవరికీ వూనడం లేదు. పూనడం లేదు కాబట్ట ఎల్లమ్మ నిజం చెప్పలేకపోయింది అనే ముగింపులో ఒక వ్యంగ్యాన్ని బిగించారు చాసో. భుజంగరావు _కౌన్సిలరే. రామునాయుడూ కౌన్సిలరే. భుజంగరావు రామయ్యకి బ్రతుకు నిచ్చాడు. రామునాయుడు రానుయ్య బ్రతుకు తీసేడు. ఇది రాజకీయంలో వచ్చిన మార్చు. “ఎల్లమ్మకి .బలి వెయ్యకపోతే ఊరుకొంటుంది. మనుషులకి బలి వెయ్యకపోతే ముప్పూ వచ్చిపదుతుంది” అంటాడు కథకుడు. అయితే ఈ కథ చెప్పిన సత్యం నేరు. ఎల్లమ్మ పశువును బలి తీసుకుంటుంది. మనిషీ మనిషినే బలి తీసుకుంటాడు. ఎల్లమ్మ నోరులేక ఈ. సత్యాన్ని చెప్పలేకపోయిందనే చాసో ఈ కథలో శిల్పపరంగా చాళేంరు. ఇలా ఆద్యంతాల్లో చాసో కథా కల్పనను పరిశీలిస్తే ఎన్నో విశేషాలు వెల్లడౌతాయి. శీర్ధికను కల్పించడంలో, ఆరంభంలో, ముగింవులో చాసో ఎన్నో పోకడలు పోయారు. కదరన్నీ ఆయనవే! అవి చాసో పోకడలేగాని ఇంకెవరినుండి అరువు తెచ్చుకున్నవి కొవు, (విశాలాంధ్ర - 8-1-1998) శ శ * 76

చాసో భాష్మ

భౌషకు వ్యక్తిముద్ర ఉంటుంది. నివుణుడైన కథకుడు స్టల-కాల-వస్తు-పొత్ర-సం ఘటనాది కథానిర్మాణ సంబంధమైన అవధులను అతిక్రమించకుండా తన భాషమీద తన ముద్ర వేస్తాడు. ఈ ముద్ర స్టూలదృష్టికి అందేలా రూపొందితే దానిని శైలి అంటారు. కొందరు కథకులు తను భాషమీద వేసే ముద్ర సూక్ష్మదృష్టికి గాని అందదు. అంటువంటివారు. శైలీ నిర్మాతలుగా బహిర్గతం కాలేరు. అటువంటి రచయితల్లో చాసో ఒకరు. భాషకు సంబంధించిన గుప్తచరత్వమే చాసో భాషను గురించి సుశర్మగారిచేత “ఒక్కొక్క. కథ ఒక్కొక్క భాషలో ఉంటుంది” అని న్రాయించింది.

కథకుడికి భాష ఉంటుంది. కథకొక భాష ఉండదు. ' అల్బసారులు వస్తు, వైవీధ్యాన్ని బట్టి పరకాయప్రవేశం చేసి భాషా భేదాన్ని ప్రదర్శిస్తారు. పరకాయప్రవేశం క్షుద్రవిద్య. ప్రతిభావంతుడు ఆ వని చేయడు. వస్తువు - పాత్ర - సంఘటన-వాతావరణం తన దృక్కోణంలోంచి, తన వాగిన్యాసంలోంచి పునరుద్గమించేలా చేస్తాడు. అంతుచిక్కని ఆ పనితనంలో కథ స్వయంవికసితం అవుతుంది. అక్షరం మీద తళుకు బెళుకుల తహల్టుక్‌ వెయ్యడం కాకుండా అంతర్గతమైన ముద్ర వేయడం ఒక విలక్షణత. అ వైలక్షిణ్యం చాసో భాషలో కనిఫిస్తుంది. కథకుడికి శైలీప్రలోభం ఉండకూడదనే మార్గానికి చెందిన రచయిత చాసో. అందుకే అతని భాష పాఠకుడి మనసును కాక మెదడును తాకుతుంది.

భాష. వజ్రం లాంటిది. వువృంలాంటిది అనేది ఒక పార్శ్వమైతే, “సగ 610% (లు “| జు ౪066 160” అనే రెండిటిలో ఏది తప్పు వీది ఒప్పు అనేది ఇంకొక పార్శ్వం. ఇందులో ఒకటి శక్తిమంతమైన భాషను గురించి చెప్తే ఇంకొకటి పరిశుద్ధమైన భాషను. గురించి చెన్నంది.. రచయిత ఈ రెండు పార్శ్వాలను పదునెక్కించారి. “భాషలో _ పదజాలానికి అతీతమైన ప్రతిభతో అనేక భావాలను సూక్ష్మంగా ఆ న చ్యక్తపరచింది” అంటాడు చాసో తన నవ్వు గురించి “బూర్జువాకుక్క” అనే కథలో. ఆయన దృష్టి భాషలో పదజాలానికి అతీతమైన ప్రతిభ మీద నిలిచి ఉన్నదని మనం అర్ధం చేసుకోవడానికి ఈ సన్నివేశం ఉవకరిస్తుంది.

'“అదియా సంగతి" 'ఓర్నంజకొడుకో! నాను కొను 'సర్‌బిరుదమే! నైట్‌ హడ్డే! “నేను వండితుడును కాను” “వొణుకు సంకటం '*ఇది.నా ప్రారబ్దకర్మమా!” “వకాల్తీకి రూపాయి. ముదుర వొట్టుకు రమ్మన్నారు" “అరునెల్టాయి. ఒక్కలాగ చూస్తున్నాను మీవాళకం' *మా'గేంగు రెండు పార్టీలైిపోయింది? “వెన్నెల కర్పూరంలా వెలుగుతున్నాది ఇలా ఎన్నో చాసో వాక్యాలను పరిశీలిస్తే పాత్రముఖంగా ఒక్కొక్కటి ఒక్కొక్కతీరుగా వెల్లడైనట్ట్లు కనిపిస్తుంది. ఇది గురజొడ వారసత్వం. కన్యాశుల్బంలో గురజాడ ఎన్నో వర్గాల మాండలికార్ని సమర్హంగా ప్రయోగించేడు. మచ్చుకి బైరాగి మఠం సీను చూడండి.

777

అయితే గురజాడ రచనలో భాషది పైచేయి అవుతుంది. చాసోలో అలాకాదు. అతని భాష కథ ర్తక్తమాంసాలలో, ఉచ్చ్వాస నిశ్వాసాలలో కలసి ఉంటుంది. అతని కథలోని “రక్తమాంసాలు కథలైనా, ఉచ్చ్వాస నిశ్వాసాలు చాసోవే. గురజాడను వ్యతిరేకించేవారు అతనిలోని _గొప్పతనమంతా అ _భాషదే అంటారు. చాసోను మెచ్చుకొనేవాల్లైనా అతని భాషకు మాత్రమే పెద్దపీట వెయ్యరు. గుప్తచరత్వమంటే అదే! ఆ మార్మిక నిర్మాణం వల్లనే చాసోని ఏ కథకుడూ అనుకరించలేకపోయాడు.

భాష కథకు బతుకునిస్తుందన్న విశ్వాసం చాసోకుంది. అక్కరమాలిన మనిషిని మనం ఇంట్టోకి ఎలా రానియ్యమో అలా అసంగతమైన పదాన్ని చాసో తన కథలో కాలుపెట్టనియ్యడు. ఆయన ఎంచుకున్న వదం పర్యాయపదాల పనికిమాఠిన తనాన్ని తెలియజేస్తుంది. రచయిత ఒకానొక సందర్భంలో ఒక్కొక్క పదం కోసం ఎంత పరితపిస్తాడో తెలియజేస్తుంది. పదం ఎంత పదువైనదో తెలియజేస్తుంధి. పదం చావు వుట్టుక లెలాంటివో జ్ఞాపకం చేస్తుంది. అతని పదాలెప్పడూ పరకాయప్రవేశం చెయ్యవు. అవసరంలేని వదం కథాశరీరంలో 204-006 కింద చేరి రుగ్మత కలగజేస్తుందన్నది చాసో చూపు. 'కంగోరా" 'మునేళం చేవ "కుక్క జాలి" “కుచ్చిటప్పాలు లాంటి మాటలెన్నో మాటకొక చరిత్ర ఉంటుందని, మలుపు ఉంటుందని, సంస్కారముంటుందని, వయసు వంగడం ఉంటాయని, సంగతి సందర్భం ఉంటాయని చెప్తాయి.

భాష దేవుడిచ్చిన వరం అని కొందరంటారు. భాషను సాహిత్యం ఇస్తుందని శాందరంటారు.. భాషను నిఘంటువు ఇస్తుందని అనే వాళ్లున్నారు. పాఠశాలల్లో భాషను నేర్పుతా రంటారు. చాలామంది రచయితలు ఇలాంటి భావాలతోనే భాషను. నేర్చుకుని [గ్రంథాలు రచిస్తారు. చాసోలాంటి రచయితలు భాషని మనిషి ఇస్తాడని అంటారు. లోకమే నిఘంటువుగా భావిస్తారు. భాషకో చట్టం ఉంటుందని అంగీకరించరు. శిశువుకో భాష -- పశువుకో భాష ఉంటుందన్న ఉద్దేశంతో .అవసరమైతే శశువూ అవుతారు, వశువూ అవుతారు; ధనికుడు చరిద్రుడు అవుతారు; పండితుడు పాషండుదు అవుతారు. వాళ్లు ధరించని వేషాలుండవు పలకని మాట ఉండదు. “రథయాత్ర “మాతృధర్మం 'మొక్కుబడి" 'పెలం వెంకడు" *వావు' లాంటి కథలు చూడండి - భాషకు అకారాలు కనిపిస్తాయి.

“పదాలు గతిభేదవు గర్చగుళ్ళు' అన్నాడు నారాయణబాబు. అది కవిత్వం సంగతి. చాసోలా కథలు రా'ేవాళ్లకు ఒక పదానికొకకే గతి సంగతి అనిపిస్తుంది. బహళార్హస్పూర్తి కోసంగాని, ఒక అందీ అందని రహస్యాన్ని తవలో దాచుకుని అందుకునే తహతహ పుట్టించడానికిగాని చాసో వదం ఎప్పుడూ వ్రయత్నించదు. ఉపరితలంలో అది చాలా సాదాసీదాగా కనిపిస్తుంది. కాని నిర్హిష్టంగా, సూటిగా, వాడిగా అర్ధాన్ని అందించే పదం కోసం చాసో అన్వేషిస్తాడు. ఆ అర్దం అందిన తర్వాతే దాని అనుభవ వైశాల్యం విస్తరించవచ్చును. కాని అంతవరకు దాని వరిథి పరిమితమేనదే. పదాలకి అతీతమైన అందాన్ని పదాల ఉచ్చులోకి లాగడమే అతని పని. జా ఆ

చాసోకి పండితుల భాషంపే వడదు, “పడదు” అంటే చెల్లుబాటు కాదు అనే అర్హంలో వాడడం ఆయనకి. సరదా. ఏ బరువువెనా ఆయన మోస్తాడు గాని మాట బరువును మాత్రం మొయ్యలేడు. అందుకే గురుడాడ గిరిశం లేఖలో. హాస్యంకోసం

78

గ్రాంథిక భాషను వాడినట్లు, “పరబ్రహ్మం కథలో గ్రాంథికాన్ని ఉన్నాది భాషగా ఉపయోగించేదు. అతని మిత్రులు నిరసించిన “చాకలి సరస్వతి” ని ఆయనా అలాగే చూసేడు. అయితే. సిద్దాంతం ఎలాంటిదైనా చాపోకూడా ఒకరకంగా వండితుడే. అతని మిత్రులూ పండితులే! అతని పరిసరాలన్నీ పాండిత్యంతో నిండిననే అందుకే “మధురసన్ని వేశం? “ఆశ్చర్యచకితులు” 'దేదీన్యమానం” వివోయసటీధులు' “తనులతాసౌష్టవంి “వప్రథమస్వార్షితం' 'ఘర్మసలిలం” “లజ్ఞావనతవదనం'* *“పరిష్యంగసుఖం' “దౌం్త్ర” వంటి వదాలు, వదబంధాలు, వాక్యాలు అతని కథల్లో చొారబడ్డాయి. అందులో కొన్ని వీదో ప్రయోజనాన్ని ఆశించి వాడినవి ఉన్నా కొన్ని మాత్రం అతని స్పృహకు అందకుండా చొరబడ్డవే. అయితే శ్రీశ, నారాయణబాబుల్లో పోలిస్తే చాసోకి భాషావ్యామోహం తక్కువ, అనికాక - లేనేలేదని చెప్పాలి. పై వదాల్లో కనిపించేది అతని ప్రాత్సంస్కారం కాని కథాసంస్కారం కాదు. కౌముదికి పాఠం చెప్పే పెంకితనంతో “మేవ్టరాణీ” లాంటి వదాలను సృష్టించినా, అందులో అరుదుగా ఒక *అసూయత"” కూడా కనిపిస్తుంది. ఒక “*ఉన్మాదుడు” కూడా కనిపిస్తాడు. “కులాయం కెగిరింది ఆడకత్తెర” “వక్టుల కూజితాలు లేవు” *కేక బాకులా దూసుకుపోయింది” వంటి సందర్భాలలో మాత్రం. ీ/4శీ/-నారాయణబాబు అఛన్ని అవహించినట్టు కనిపిస్తారు...

ఎంత చెడ్డా చాసోకి ఒక మాటతీరు ఉంది. భాషలో అతని ముద్రను పట్టిచ్చే సాధనం అదే. తింటున్నాది-కాల్తున్నాదానడివీదాం-నడిచీ సేను-కొంతుకిల్లా కూచోడం-చతికిల్లావడ్డం-కనుక్కున్నాది- కనబడ్డాది-విస్ప'తున్నాది వంటి క్రియాపదాలు చాసో భాషను పట్టిచ్చే ప్రథమలక్షణాలు “కథల్లో నాకు నచ్చింది నువ్వు" “సృష్టించే వాతావరణలి “కనబడ్డాడా ఇంజనీరు నాలుగురోడ్ల మధ్యలో” 'నాకందింది వాడి నుదుటి మీది జుత్తు' 'చెడ్డ్దతొందరగా పడ్డాయి అడుగులు “చూడ్డానికొచ్చిన చుట్టం చేతిలో పెట్టాదు అర్హణా” “వెళ్లాడు రామయ్య _ రామునాయుడింటికో. “పరిగెత్తాడు _ మౌడావారింటికి” వంటి (క్రియలతో, (క్రియాజన్య విశేషణాలతో ప్రారంభమయ్యే వాక్యాలు చాసోభాషను పట్టిచ్చే రెండో లక్షణాలు ఆయన వాక్యంలో తెలుగుతనం ఉంటుంది. కాని ఒక 'పెడసరితనం కూడా ఉంటుంది. "తెలుసుకొనే వేసుకోబడ్డారు' “సన్నగా చిన్నగా, ధవళంగా నేయబడ్డాది” లాంటి *బడు” ధాతు ప్రయోగం కూడా చాసోమౌట తీరును పట్టి ఇస్తుంది.

అనుకరణవదాలు, జాతీయాలు సామెతలు, ్రాంతీయవదాలు ప్రయోగించే తీరు రచయిత ప్రత్యేకతను విలక్షణతను. పట్టి ఇస్తాయి ప్రాచీన సాహీత్యంలోను, ఆధునిక రచనల్లోను వీటన్నింటిని ఇటూ అటూ ప్రయోగించడం ద్వారా లబి పొందాలని చూసిన రచయిత లెందరో కనిపిస్తారు. ఈ సోమగ్లి అంతా సంపాదించదగినది కాదు. ఇది. గ్రామీణ సంపద. మధ్యతరగతి స్త్రీల ఆస్తి ఆ ప్రాంగణాలలో అడుగు మోపనివారికి అవి అందవు. చాసో నిమ్నవర్గాల భాషను మధించాడు. అడవాళ్ళ భాషను అందుకున్నాడు. అందుకే అతని భాషకు అన్ని సొగసులు సొమ్ములు. దిబ్బాదిరుగూడం, మన్నూమశానం, రాళ్ళూ రాపాషాణాలు, లొడ్దూలొస్తూ, సొలగకి సొలగా, 'పెద్దంతరం చిన్నంతరం, అర్చ్బుదాలు నిర్చుదాలు లాంటి జంటపదాలు,; 'కృడీ ఎడమా లేదా “అద్దుమాలిన పాటగోడు” “డబ్బు సెడ్డపాపిస్టి *వానలేదు వొంగుడూలేదు' లాంటి. లఘువాక్యాల్సు *నా నే సెర్గోపడ్డం దేవుడో” *మా దినం తీరడం ఎలాగా! “ఎంగిల్లై

79

వీచూరైో 'బడ్డివాల్బటం*' లాంటి జుతీయాలు, 'తెడ్డక్కడి కెళ్లినా ఏగాణీయే “అవ్పచేసి కొప్ప్రుసవరం' లాంటి సామెతలు చాసోకి భాషాపరమైన నిబద్దత ఎంతటిది అనే సత్యాన్ని నిరూపిస్తాయి. తన ' వ్యక్తి సంస్కారాన్ననుసరించి *సర్వమంగళం” 'మిన్నులువడ్డ చోటు” వంటి వ్రయోగాలు చేసినా ఆనూపొనూ చూసి. చేయటం చాసో నేర్చు. = -భిన్న వాతావరణాన్ని బట్టి “ఎప్పుడు మీరు నన్ను తీసుకెళ్లగలరు?” “బూర్జువా, కుక్కకూడా మాతోబాటు ఊటీని ఆనందిస్తున్నది” అన్నమాదిరి ఇంగ్లీషు వాక్యాలను, “క్షనక్రాభిషేకం చేస్తూ ఆమె తనూలతా సౌప్పవాన్ని సహస్రనామార్చన చేస్తూ విటకోటి "పెంపుడు కుక్కల్లాగా చేరవచ్చారు” అన్న మాదిరి పొతబడ్డ వాక్యాలను సృష్టిస్తాడు. . ఒక్కొక్క చోట *సహేతుకమైన ఆలోచనతో వీథిని పర్యవేక్షణ చేస్తున్నాడు” అంటాడు. ఒక్కొక్క చోట భాషలో “మనోరథసామ్రాజ్యాన్ని” సృష్టిస్తాడు. ఒక్కొక్క చోట “ఎండే మా ఎన్నెల” వంటి గ్రామీణ సారళ్యాన్ని ప్రదర్శిస్తాడు. చాసో దృష్టిలో అన్నిటికన్నా కథకు వాతావరణం గొప్పది. శక్తిమంతుడైన రచయిత కొత్తభాషను సృష్టిస్తాడు. అది ఇతరుల చేతివాటానికి లొంగదు. “కుక్కు టుశ్యరుని ఆజ్ఞలేనిదే కుక్సయినా మొరగదు” “మీదివోడి దయ ఉంటే మిదైైఇల్లు మడౌతుంది"” “ఆడవాళ్ళ శ్రమలేందే అకళ్లు తీరవు” వంటి సామెతలను పదబంధాలను కొత్తగా సృష్టీంచడం చాసోకు తెలుసు. అంతమాత్రమే అయితే అది ప్రతిభకాదు. ఉత్తరాంధ్ర అంచులో విజయనగరం వరిసరాల్లోని గ్రామీణ భాషను చాసో ఒక జీవితకాలం అన్వేషించాడు. ఆయావర్శాలవారు ఏ వదాన్ని ఏ సందర్భాలలో ఏ అర్ధంలో వాడుక చేస్తారో తెలుసుకోనడం ఆ అన్వేషణ సారం. చాసో సామాజికంగా ఉన్నత వర్గానికి చెందిన వ్యక్తి. అతనికి నిమ్నవర్శాలతో సహజసంబంధమేమీ లేదు. ఉన్నదంతా సాహితీ బంధమే. ఆ 'బంధాన్ని చిక్కులేక్షుండా నిర్వహించడం కత్తిమీదసాము. _ తన వర్గానికి చెందిన వాడుకభాషను ప్రాఢసాహిత్యభాష నీడలోంచి బయటకు తీసి ' వెలుగులో నిలవడం ఒక సాహిత్య సౌమనస్యం. ఈ రెండింటినీ నిర్వహిస్తూ అటూ ఇటూ వ్యామోహపడకుండా కథలు రాసిన శిల్పి చాసో, చాసో భాషలో ఒక్క వదం కూడా ఒళ్లు విరుచుకోదు.. కొమ్ము విసరదు. తల తిప్పదు. తన్మయత్వం పొందదు. చాసో తన భాషనలా శాసిస్తాడు. భాషను లాలించడం, బుజ్జగించడం, (ప్రేమించడం లాంటివి ఆయనకు చేతకావు. అందుకే ఆయన శైలీ నిర్మాత కాడు. కాని తతని భాషకు సృజన శీలం వుంది. కనుకనే అతని కథలు ఎప్పటికీ కొత్తగా కనిపిస్తూనే ఉంటాయి.

• (మినీమి, ఆగస్ట్‌ 1997, శశ ఈ 80

చాసో కథలో థ క్‌ క్రి (౨ లం చట | “ది 67/౯0002 ౫ ౫౦౧ 7 జంబ 0/౨౦౫/ 2౧౭ 7౦ 56 27/46 హె త అన్న ఖలీల్‌ జిబ్రాన్‌ మాటనా కళ్ళబడే దాకా చాసో సృష్టించిన ప్రీలకు సరిబంధించిన వ్యాసాన్ని ప్రారంభించలేకపోయాను. చాసో కథల్లో పూర్వకాలపు ఆడవాళ్ళు కనబడరు. ఇప్పటి ఆడవాళ్ళూ కనబడరు. ఆయన రేపటి స్త్రీకి రూపుదిద్దదలుచుకున్నట్టు అనిపిస్తుంది. పొత రచయితలతో పాటు, చాసో సమకాఠీనులైన రచయిత లనేకులు ఆడవాళ్ల చుట్టూ నీతి నియమాలు, విశ్వాసాలు, నమ్మకాలు, తిభిమానాలు, ఆవేశాలు, త్యాగాలు లోభాలు, అజ్ఞాన తిమిరాలతో నిండిన చట్రాలను అల్లి చూపించేరు. చాసో ఒక్క కథలోనూ ఆ పని చేయలేదు. “ప్రాచీన మహిళ గుడ్డిగా వెలుగులోకి నడిచింది. నేటి మహిళ కళ్లు తెరుచుకుని చీకట్లోకి నడుస్తుంది” అన్న విమర్శ చాసో సృష్టించిన స్త్రీకి వర్తించదు. చాసో సాహసి. “ఇలాటి పాత్రలను సృష్టిస్తే నా వ్యక్తళ్వాన్ని లోకం ఏమని ఎంచుతుంది?”” అనే జంకులేకుండా కొన్ని త్త పాత్రలను సృష్టించాడాయన. నిజమైన రచయిత ప్రజల సానుభూతి, సహకారాలను అశించడు. వురస్కార తిరస్కారాలను పరిగణించడు. నిందలకు, నిష్టరాలకు భయవడడు. నిష్టురమైనా తాను దర్శించిన సత్యాన్ని వెల్లడిస్తారు. “ఈ రోజుల్లో నలుగురు కూతుళ్ళను కన్నవాడి దదృష్టంి, “ఆడవాళ్ళ కష్టాలు లేందే ఆకళ్ళు తీరపు”, “ఆడదాని (బ్రతుకుంత హీనమైనది లేదు, “ఈ తేలుకు ఏనాడూ కొండిలేదు”/ నేనలాంటి ధర్మవత్నిని కాను, “కనబడనిదే కనబడిచెప్పుకున్నా నాకేం ఫరవాలేదు,” “రాజకీయాల్లో మప్పితే ఆడదానికి మనం చాలం”, “కుంతి వతివ్రతైతే శారదా వతివ్రతే", “అనుకోవాలేగాని అనుకున్నంతా... చేస్తుంది” వంటి మాటలు రాయడానికి వీలైన పాత్రలను సృష్ట్రంచాడాయన. చాసో సమకాలికుల్లో కొంతమంది, ముఖ్యంగా చలం స్తీ పాత్రలను విలక్షణంగా చిత్రించారు. చలం సృష్టించిన పొత్రలు సమాజాన్ని తిరస్కరించిన పొత్రలు, సమాజాన్ని తిరస్కరించి, సమాజం నుండి పారిపోతారు. చివరికేమౌతారో ఆయన చెప్పడు. చాసో సృష్టించిన పాత్రలు తమ సమస్యల నుండి పొరిపోరు. సమాజం నుండి పారిపోరు. జీవితాన్ని జీవితంగా ఎదుర్కొన్న ్త/నే తన కథకు తగిన పాత్రగా చాసో ఎన్నుకున్నాడు: 81

ఒక. లక్ష్యంతో, ఒక నిర్లక్ష్యంతో సమాజాన్ని ఎదుర్కొని, దాని మెడలు వంగదిసే స్త్రీలంటే. చాసోకు మక్కువ. స్తీ తలఎత్తి సమాజాన్ని ఎదుర్కోవడానికి అడ్డుగా వున్న సిగ్గుబిళ్ళను చాసో అవతలకి విసిరేసాడు. దాని విలువ తప్పించాడు. శీలానికి నిర్వచనం మూర్చాడు. మన ముత్తవ్వల కాలం నుండి, వారి పూర్వ పూర్వతరాల నుండి స్త్రీల గురించి (ప్రపంచమంతటా వినవస్తూన్న దొకమేమాట. దానినే పూర్వార్హగోళంలో చాసో “ఆడదాని బ్రతుకంత హీనం మరొకటి లేదు” అనిపిస్తే (బొమ్మల పెళ్ళి; వళ్చిమార్హగోళంలో 10162 “గం 06 9001౯0 & */0112%) 9 6 ౪056 ౧౦91016 ౧౮౫1౩00600 (1౧6 0036 02 3లగ06 కేజి 402) అన్నాడు. ఈ ఇద్దరూ కూడబలుక్కున్నట్టుగా అన్నారంటే వురుష (ప్రపంచమంతా ఆడదాని విషయంలో గొవ్ప ఐకమత్యంతో ఉందని అర్హం. ఈ స్థితికి శస్త్ర, వరాధీనత ప్రాథమిక హేతువు. “బొమ్మల పెళ్ళి” కథ చదవండి, ముత్తవ్వ పరాధీనత అందులోని వస్తువు. “కవలలు” కథ చదవండి, “మా మంచి చెడ్డల బాధ్యత మౌ నెత్తిమీద...” అంటుంది ఆ కథలోని ఆడపిల్ల, ఆ కథ స్త్రీ పరాధీనతనే కాదు, మన వివాహవ్యవస్తకు సంబంధించి ముఖ్యమైన విలువల్ని తృణీకరించి హాయిగా ఉన్న ఒక ఆడపిల్ల కథ. వరుసకు అన్న అయినవాడిని అ సంగతి తెలియకుండా పెళ్ళి చేసుకున్న పిల్ల కథ అది. ఇలా చాసో సృష్టించిన ఒక్కొక్క స్తీ మనసులో ముద్రపడిపోతుంది. “ఒక్కొక్క. శ్రీ ఒక్కొక్క రసాన్ని హృదయంలో ద్రవింపజేస్తుంది” అంటాడు “ఈహా ఊర్వశి”లో కథానాయకుడు. అది ఆయన స్త్రీలను దర్శించిన తీరు. . 'భల్ఫూకస్వవ్నం - బృబ్బబ్బా - దుమ్ముల గొండె - కొండ గెడ్డ - బూర్జునా కుక్క

• ఆహాహా! అవిష్కరణ - ఊళ్ళో వానలేదు - కప్పవంటి కథల్లో స్తీ, పాత్రే లేదు. -. వరబ్రహ్మం - ఏకరవు - ఎందుకు పారేస్తాను నాన్నా! - రథయాత్ర - బొండుమల్లెలు - గుడిసె, దీర్హరోగి వంటి కథల్లో స్త్రీ పాత్రలకు ప్రాధాన్యం లేదు. వాయులీనం -, కుక్కుళేశ్వరం - కుంకుడాకు - ఏకరవు - వెలంవెంకడు - ఎంపు - బొమ్మలపెళ్ళి - మొక్కుబడి - బండపాటు - ఫారిన్‌ అబ్బాయి - చన్నీళ్ళు -. జంక్షనులో. బడ్డీ - చొాక్కా-బొచ్చుతువ్వాలు కథలు సాంసారిక స్త్రీల స్టితిగతుల గురించి. రాసినవి. ఇందులో మధ్యతరగతి ఇస్త్రీలున్నారు. క్రింది తరగతి స్త్రీలున్నారు.
• లేడీ -కరుణాకరం -. ఊహా ఊర్వశి - ఏలూరెళ్ళాలి - బదిలీ - కర్మ సిద్దాంతం “చెప్పకు చెవ్పకు - కవలలు - (ప్రెసిడెంటు లక్ష్మీకాంతం -. బుగ్గిబూడిదమ్మ - వ(జ్రహస్తం ఒం పోనీ తిను-వ్యభిచారం, అ(క్రము సంబందాలు గల లను గురించి రాసినవి. ఇందులోనూ మధ్య తరగతి స్త్రీలు క్రింది తరగతి స్త్రీలు ఉన్నారు. ఉన్నతవర్దాల స్త్రీల గురించి అసలు చాసో రాయనే లేదు. తక్కువ కథలు రాసిన చాసో అందులో ఎక్కువ కథల్లో ప్రల అక్రమ సంబంధాలను తవ్పపట్టునిరీతిగా చిత్రించడానికి గల కారణాలను ఆయన వ్యక్తిత్వంలోంచి ఏరుకోవాలని ఆయన అనుకూల, వ్రతికూల వర్గాలవారు ప్రయత్నించడం జరిగింది. కాని చాసో కేవలం వ్యామోహరహితుడైన కథకుడు. ఆ పాత్రలలో చిత్రణ లేదు. కల్పన లేదు. కరుడుకట్టిన వాస్తవికతను వీసంవాసి మార్చకుండా, శోధించి సాధించి, తన దృష్టికి 82

అందినంత మేరా తన దర్శనానికి అనుగుణంగా ఉన్నదంతా మనముందు. ఉంచుతాడు చాసో ఆ ఊ్రులు సమాజంలో అలాగే ఉంటారు. అందులో విడ్డూరం . ఏమీ కనబడదు. కన్యాశుల్కంలో వూటకూళ్లమ్మ, మీనాక్టుల వ్యభిచార - నేరం: - కనబడదు. అంతకుమించిన సాంఘికనేరం కనిపిస్తుంది. ఇక్కడా అంతే.. - న

“ఏలూరెళ్ళాలి' కథలో మాణిక్యమ్మ దేవతలాంటి దెయ్యం అన్నాడు - ముందు కథకుడు. వితంతువైన మాణిక్యమ్మ; భర్త ఉన్నకాలంలో తనతో వ్యభిచరించిన - .తనకు కొడుకునిచ్చిన వ్యక్తిని, చాలకాలం తర్వాత చూచి, నిర్భీతిగా “నీ కొడుకు భోజనానికి వెళ్ళాడు” అంటుంది. భర్త వల్ల సంతానం కలుగక మ యారు సంనత్సరాలవ డు : ఆమె వ్యభిచరించింది. కాడుకునుకంది కాబట్టి - “నీ వర్‌ప్రసాదం ఉండబట్టి ఆయన_ గడించిన డబ్బు పిత్రార్హితం దఖలు పడ్డాయి అని కృతజ్ఞతను ప్రకటించింది. ఆస్తేతో పాటు అంతకంటే గొవ్చదైన స్వేచ్చకూడా ఆమెకు ఆ కొడుకువల్లే లభించింది.

“బదిలీ” కథలో తన శరీరానికి సంక్రమించిన వ్యభిచార దోషాన్ని, వీథిన పడిపోదామనే తన ఉద్రేకాన్ని, తనపై ఒక మోసకారి కొనసాగించబోయే. దొష్ట్యాన్ని మనసుతో దులిపేసుకుంది, తాను వ్యభిచరించడాన్ని, తన భర్త _ తిరుగుబోతుతనంతో. బేరీజువేసి, సరికొత్త ధర్మకాటావేస్తి ఆ విషయం బావగారితో నిష్కల్మషంగా చెప్పి తన జీవితాన్ని తానే చక్కదిద్దుకుంది. భర్తను సంస్కరించడం, కాముకుడి పొగరుకు ముక్కుతాడు వేయడం, బావగారి ఎదుట నిలవడంలో - ఆమె ఒక విజ్ఞతను ప్రదర్శించింది. . సాధారణ స్త్రీగా కథలో ప్రవేశించి అసాధారణ శ్త్రీగా వికసించింది. .

“లేడీ కరుణాకరం' లో *శారద మహావతివ్రత” తల్లిదండ్రుల ఆధీనంలో ఉన్నప్పుడు. భర్తతో కాపురం చేస్తున్నవ్వడు వ్యభిచరించడం జీవనోపాధిగా ప్రారంభించి, జీననసరళిగా మౌర్చుకుంది. భర్త సమాధాన వడ్డాడు. ఇది వాస్తవిక చిత్రణా? కల్పనా? అని, సమర్ధనీయమా? కాదా? అని శంక కలుగుతుంది. ఇటువంటి పౌరాణిక సందర్భాన్ని (ప్రజలందరూ తలదాళ్చినప్పుడు. ఇది ప్రశ్నాపాత్ర మెలాగయింది? అన్నది చాసో ప్రశ్న.

“మాతృధర్మం” కథలో తన బిడ్డని పెంచడానికి ప్రియుని వియోగాన్ని మరచి పోయిన ఆడకత్తెరక్సు *వెవ్ప్చకు చెప్పకు” కథలో భర్త మరణించిన తరువాత “వాళ్ళమ్మ బతకడానికి ఓ దారిని పడ్డది. ఆ మార్గం పట్టిన వాళ్లు సర్వసాధారణంగా పామునోట్లోవడి పాతాళానికి పోతారు. వాళ్ళమ్మ నిచ్చెనలు ఎక్కి వరమవపదసోపానము చేరుకుంది. దాని వద్ధతిని అది. *జారా” “అని సంసారం చేస్తున్నాద' అంటాడు చాసో, ఇక్కడ “సంసారం” అన్న నూటతో చాసో ఒక “ధార్మిక ముద్ర" వేయడాన్ని మనం చూడగలం. దోషినన్న భావం లేనివాళ్ళు నిర్భయంగా, నిర్మ్యంద్వంగా ప్రవర్తిస్తారు. ఈ త్తీలు అలాటివాళ్ళు. . .

“కర్మ సిద్దాంతం” కథలో బోడి (ద్రౌవది. పేరక్క అలాంటిది కాదు. తన వ్యభిచారం అనే దోషాన్ని వేదాంతం. ముసుగుతో కప్పుకుని వురాణ శ్రవణం చేస్తూ ఇతరులను నుభ్యపెడుతూ ఉంటుంది. అందుకే అందరూ ఆమెను దోషిగా గుర్తించారు. “వజ్రహస్తం కథలో ఏడుకొండలవాడికి నిలువుదోపిడీ ఇచ్చి .కాపొడుకున్నా, .శ్రీమన్నారాయణకు నిలువు దోపిడీ ఇచ్చి కాపాడుకున్నా - భర్త ఉద్యోగం కాపాడమంటాడు చాసో, గుడిసేటి గున్నమ్మకు వ్యభిచారం వృత్తి. ఈ కథ అంతటా ఆమెకు వ్యభిచరించడంలో

8

ఉన్న నేర్పును వర్షించిన చాసో “పోనీ తిన” అన్న ఒక్క మాటతో ఆమెలోని మాతృత్వం ఎలా వ్యభిచారదోషాన్ని కడిగిపారేసిందో చెప్తాడు. ఇంకొక గుడిసేటి గమళ్ళ" గంగమ్మ. సారాదుకాణంలో సానివాళ్ళతో చెడిన తన మగాణ్ఞి బాగు చేసింది. “బుగ్గి. బూడిదమ్మ” *నేనలాంటి ధర్మపత్నిని కాను” అని లైంగిక 'స్వెచ్చను ప్రకటించుకుంది. ఆవిడ దానధర్మాలు అక్రమసంబంధాన్ని దాచిపెట్టు లేకపోతాయి.

“ఈ కథలన్నీ చదివితే సమాజంలో ఉన్న లైంగికవ్యవస్తను చాసో ప్రశ్నిస్తూన్నట్టు కనిపిస్తుంది. ఆయన మానసిక వ్యభిచారాన్ని, లాలసను, విశృంఖల కామాన్ని ఎక్కడా చిత్రించలేదు. సమర్థించలేదు. ఊపహాఊర్వుశిలో వురుషుని మానసిక వ్యభిచారాన్ని భావకవుల మీది అక్కసుతో చిత్రించాడు. లైంగిక నియమాలు ఒక స్త్రీ, మనఃప్రవంచాన్ని, జీవన సౌఖ్యాన్ని నిరోధించేవిగా ఉంకే వాటిని సాహసోపేతంగా అతిక్రమించి జీవితొన్ని. జయించడమే. న్యాయమన్నది చాసో స్త్రీలకు చెప్పిన తీర్చు. +"

ఆర్థిక సమస్య లైంగిక సమస్య కంఠ తీవ్రమైనది. అందుకే ఎంపు కథలోని వరి-ముందు అర్థిక భద్రతను, ఆ తర్వాత లైంగికస్వేచ్ళను పంచుకుంది. బండపాటులో పార్వతి 'డబ్బుపోతే డబ్బురాదు. మొగుడు పోతీ మొగుడు వస్తాడు” అనే సూత్రాన్ని అనులు. చేసింది. రామిగాడి శనంతో అతని పెళ్ళాం, తల్లీ బేరాలాడుకున్నారు. బొండుమల్లెలు కథలో చావసీద్దంగా ఉన్న తండ్రికి గంజినీళ్ళుపోయని స్త్రీని కూడా మనం తేరిపొరచూసి నిందించలేని వాస్తవ జీననకోణాన్ని ప్రదర్శిస్తాడు చాసో! భేరీ శబ్దం వినిపించిన తర్వాత యుద్ధంలోకి దిగకతప్పదు అంటాడు గురజాడ. క్రింది మధ్యతరగతి, (క్రింది తరగతుల జీవితాలలో నిత్యం రణభేరి మోగుతూనే ఉంటుంది. ఆ యుద్ధం ముగిసే పర్యంతం అందిన ఆయుధంతో యుద్ధంలోకి దిగడం తప్ప వారికి ఇతర విలువ లేమీ విలువలుగా కనబడవు. వాళ్ళను దోషులుగా నిర్ణయించే అధికారం నునకి లేదు. అందుకే చాసో “ఈ వ్యక్తులు వ్యక్తులనల్ల మారరు, వ్యవస్థను మార్చాలి” అంటాడు. అంతనరకూ మానవతావాది రాజరత్నం తల్లీకూతుళ్ళ నిద్దరినీ ఉంపుడుగత్తెలుగా ఉంచుకుంటాడు. 'మగవాళ్ళవి రాతిగుండెలు. అపేక్షలు. ఉండవు" అని ఆడవాళ్లు అనుకుంటూ ఉంటారు.

తాను నేర్చుకున్న సంగీతాన్ని తన జీవితంలో నిలుపలేకపోయిన వెంకటప్పయ్య నిస్సహాయతను సానుభూతితో స్వకరించిన రాజ్యం, నిస్సహాయుడైన కొడుకు, సంసారం ఈదడానికి చట్టాన్ని ఎదుర్కొని బీయ్యం దొంగరవాణా చేసిన ముసలమ్మ, “ఒర్నంజకొడుకో' అని పెత్తందారీతనాన్ని ఎదిరించి, తల్లితండ్రులకు సాయవడే పారమ్మ, కొడుకు కూర్మిగాడి చదువుకు “నువ్వు పంపితీరాలి. సల్చితీరాలి అని వెంకళ్లి ఎదిరించిన నాయురాలు, “మిమ్మల్ని అక్కడ నీగ్రోల కన్న ఎక్కువగా చూస్తారా? తక్కువగా చూస్తారా. అని అమెరికా పెళ్ళికొడుకును అడిగిన జానకి “వేణ్లేళ్ళకు.. చన్నీళ్ళు" అంటూ భర్తకు సాయపడే అలివేలు రేపటి (స్త్రీలలా కనిపిస్తారు. వీళ్చమధ్య ఎల్లన్ము తల్లికీ ఈదిగోడికీ భయపడుతూ *మీదివోడి దయవుంశే. మిద్దెయిల్లు మేడౌతాది” అని ఎదురుచూసే సీతమ్మ, “ఓలమ్మ మళ్ళి తాగేసినారమ్మ నానేటిసేతునమ్మ' అని బెగ్గటిళ్లే అంక “మొగుడినాడు మొగుడి మాట కాదన్నానా?. కొడుకునాడు కొడుకు మాట కాదంటానా?” అని గుడ్డ నిండా నీళ్ళు నింవుకుని ఉక్కిరి బిక్కిరి

84

అయ్యే ముత్యొలమ్మలు - నిన్నటి స్త్రీకి వ్రతినిధులుగా నిలిచ్చి మూఢనమ్మకాలను, మగపెత్తనాలను, అనవసర _ త్యాగాలను అధిగమించి స్త్రీ, జీవన యుద్దంలో గెలుపు సాధించే యోధురాలిగా మారవలసిన అవసరాన్ని గుర్తు చేస్తుంటారు. త్యాగం - అనురాగం - చట్టుం - సంప్రదాయం అనే పేర్గు చెప్పకొని ఏ వంచకుడూ వారికీ ఎదురు. నిలువళేడు.

• (ఛాసో న్దూర్తి ఐదవ వురస్కార నభో

విజయనగరంలో జరిగిన. సందర్భ ంల్మో)

ల 85

చాసో పురుషులు

చొసో పురుషపాత్రలకు అద్భుతాలను సృష్టించే నాయకత్వ లక్షణాలేమీ ఉండవు. జీవితాన్ని ఎదిరించి, సాథంచి, దాని కొమ్ములు విరిచే పౌరుషమూ ఉండదు. అటుగాని ఇటుగాని అసాధారణ లక్షణాలేమీ ఒక్కడిలోనూ కనబడవు. చాలమంది [క్రియాశూన్యులు, గతానుగతిక లక్షణాలను పదిలవరచుకున్నవాళ్లు, అశక్తులై ఉన్మాదులైనవారు, ఉన్న్మత్తస్థితికి సోపానాలను నిర్మించుకుంటూన్నవాళ్లు విలువలేని సానుభూతిని అప్పుడప్పుడు చప్పరిం వేవాళ్లు సమాజాన్ని చూసి భయగ్రస్టులైనవాళ్లు, జుగుప్పానంతులైనవాళ్లు - ఇలాంటివారే కథ కొకరుగా కనిపిస్తారు. ఆదర్శవురుషు డొక్కడం'ే ఒక్కడు కూడా ఆయన కథల్లో కలికానికైనా దొరకరు, కాగడా వేసి వెతికినా. కనబడరు.

చాసో ప్రకటించిన కథల్లో వద్దెనిమిది కథలు స్వతంత్రం రావడానికి ముందు రాసినవి. ఇరవైకి పైగా అఆ తర్వాత 1979 దాకా రాసినవి ఆ తర్వాత కూడా కొన్ని కథలు ఆయన రాసినవి ఉన్నాయి. వాయులీనం, కుక్కుటేశ్వరం, పరబ్రహ్మం, వెలంవెంకదడు, బొమ్మల పెళ్లి 1948-53 మధ్య రాసిన కథలు. 1953 వరకు రాసన కథల్లో వస్తువు - ఆకలి, దారిద్ర్యం, నిరుద్యోగం. అ తర్వాత రాసిన కథల్లో అవినీతి, సామాజిక = సమస్యలు వస్తువులు, మొదట్లో రాసినవన్నీ మధ్యతరగతి - కరువు గుప్పిట్చో గింజుకులాడినప్పుడు రాసినవి. స్వతంత్రం వచ్చాక కూడా బియ్యపు గింజలకు కటకటలాడిన పరిస్థితిని కుక్కు'టేశ్వరం కథ చెస్తుంది. దమ్మిడీ దేవుడిలా కనిపించిన రోజులవి, ఎవరి చేతుల్లోనూ డబ్బు అడేదికాదు. అరవైదశకాలలో సమాజం స్వరూపం మారడం ప్రారంభించింది. అప డు అవినీతి "రెక్క విప్పింది. (క్రమంగా ఆ నీడలు సమాజమంతా కమ్ముకున్నాయి. అంతటితో సమాజంలో విలువలు తారువూరయ్యాయి. మారుతూన్న విలువల మధ్య మథనం జరిగింది. ఈ వరిణానూ లన్నింటినీ చాసో తన. కథల్లో చూపించేడు తన కథల్లోని వురుషపాత్రలలో చూపించేడు,

మధ్యతరగతి పురుషులు కరువురోజుల్లో నడుస్తూన్న చరిత్రుకు నిశ్శబ్ద సాక్టులుగా నిలుస్తారు. పారంపరీణమైన ఉపాధులను కోల్పోయి, ఉద్యోగాల మీద ఆధారపడ్డవారు వీరు. వాయులీనంలోని వెంకటప్పయ్య _ ఇలాంటివాడే. చెంకటప్పయ్యకి సంగీతం పార్చ్వశూల అయింది. చెబంందురూపాయుల జీతగాడైన ఎల్‌.డి గుమొస్తాతో పెళ్లికుది రేటప్పటికి రాజ్యానికి ఉసిలోనికి రావలసిన తాళం. వేలుమీది కొచ్చింది. చిక్కుపడ్డ కురుల్లాగా అవకతవక _ అయిపోయిన రాజ్యం జీవనసంగీతపు సంగతులను సరిచేయలేని అశక్తుడు

86

వెంకటప్పయ్య. ఈ తరహా మనుష్యులెప్పుడూ భార్యాబిడ్డల దగ్గర నేరస్టునిలా మొహం పెట్టుకోవడం తప్ప ఇంకేమీ చెయ్యలేరు. “ఎందుకు . పారేస్తాను నాన్నా అన్న కథలోని కృష్ణుడి తండ్రి కూడా ఇలాంటివాడే. కృష్ణుడు చదువుకోసం వెక్కివెక్కి చుట్టుకుపోతూ ఏద్బేడు. ఆ వీడుపంతా తండ్రి, మనసులో ఏడ్చేడు. చుట్టలు మానేస్తేనే గాని కొడుకు జీతం కట్టులేని తండ్రి అతడు. ఆదాయం పెరగని తండ్రి అతడు. కృష్ణుడి ముందు ముందు చదువుకోసం చుట్టలతోపాటు - ఇంకా మానుకోదగ్గది అతని దగ్గర ఏమీ లేదు - తిండితవ్ప. ఈ ఇద్దరు తండ్రులు - అంటే జీవితంతో సమాధానపడ్డవారు - అ బరువును అలాగే మోస్తారు. - ,.

ఏకరువు - పరబ్రహ్మం కథలు చదవండి. ఈ కథల్లో ఇద్దరు యువకులున్నారు. అందులో ఒకడు దగావడిన దరిద్రుడు. కాలేజీ చదువుమీది అశతో ఒక కురూపిని 'పెళ్టాడి, మునిసిపాలిటీలో ముప్పెరూపాయల గుమాస్తాగా స్థిరపడ్డాడు. జీవితాంతం నన్ను లోకం దగా చేసిందా? ళ్‌ నన్ను నేనే దగా చేసుకున్నానా? అని ్రశ్నించుకునే దుఃఖభాజనుడయ్యాడు. ఇంకొకడు మెదడు కన్నంవడిపోయి మతిభ్రంశం. అయిపోయినా అన్నంకోసం అన్వేషించే ఉదరం కల వరబ్రహ్మం, కూటిక్సీ గుడ్డకూ కొరగాని పాండిత్యం ఎంతో ఉంది. నిరుద్యోగం అతనికి మానావమానాలకు అళితమైన జీవనాన్నిచ్చింది. ఒకడు సగం పిచ్చివాడు. ఇంకొకడు పూర్తి పిచ్చివాడు. ఇది కరువుకాలంలో మధ్యతరగతి యువకుల స్థితి. " గ

“వీ కక్కుర్తీ పడకపోతే మూ దినం తీరడం ఎలాగగో అంటూ సంజాయిషీ బ్రతుకు బ్రతికే ప్లీడరు గుమాస్తా గవరయ్య _ ఇంకొక పురుషుడు. అతని జీవితంలో పార్టీల కోప్రానికే గాని తన ఆగ్రహానికి చోటులేదు. తల చందుగకి ఆనించి కునికే ఆ జీవితాని కెస్పుడూ. సుఖ నిద్రలేదు. రాబోతున్న కరువు కోసం రెండు గరిసెల ధాన్యం, వెండి బిళ్ళలు, బంగారం దాచుకుని - వ్యాజ్యాలు, వకార్తీనామాలు, రికార్డుకట్టలూ, వంశవృక్షాలు భద్రంగా ఉండాలని కోరుకునే అభద్రతాలక్షణానికి ప్రతీక గవరయ్య. యుద్దపురోజుల్లో అ్రమ నిల్వలు ఎలా అరంభనుయ్యాయో గవరయ్య “భల్దూకస్వవ్నం చెప్తుంది. యుద్ధం ముగిసి స్వతంత్రంతో పాటే కరువుకూడా వచ్చిన కథ "కుక్కు కేశ్వరం" “కడుపునిండా పెట్టరు - ఉన్నచోటికి వెళ్లికొనుక్కోనీయరు” అన్నది ఈ కథనాటి పరిస్టితి. అప్పటికి “ఎనిమిదేళ్లయి. కాలం ఒక్కలాగ మండిపోతున్నది. అందులోకీ నాలుగేళ్లయి మరీ అధ్వానమై పోయింది. అందుకే ఆ రోజుల్లో అరుగురు పిల్లల్లో, ఏభైరూపాయల జీతంతో బతికే స్కూలు మాస్టరు కథ ఇది. ఆ మౌస్టరు ఈ కథలో తన ముఖమే చూపించలేదు. ఎలా చూపిస్తాడు? ఈ రకం పురుషుడే 1977లో “చన్నీళ్లు కథలో కోశేశ్వరరావు పేరుతో కనిపిస్తాడు. కదిలిపోతూన్న కాలంతోపాటు _ కదలలేక కదలలేక కదలిన పురుషుడు కోటేశ్వరరావు. ఒక్క జీతం చాలదు. ఆ వేణ్ణీళ్లకు చన్నీళ్లు కూడా కావాలని (గ్రహించి సగం చచ్చి తన భార్యకు కో - ఆపరేటివ్‌ స్టోర్సులో గుమాస్తా ఉద్యోగం సంపాదించేడు. చాలీచాలని బతుకుల్లాగే మగాళ్లలో ఇన్ని చందాలున్నాయి.

1943లో పొట్ట వెన్నుకంటుకుపోయిన ముసలివాడు కూలిచేసి మరణించిన కథ “బొండుమళ్లైలు?' అదే సంవత్సరంలో పూటకూలితో బతికే గోచిపాతరాయుడు చినదేముని కథ '"కుంకుడాకు.' చినదేముని కథంతా వాడి కూతురు గవిరి ద్వారా

87

మనకు. తెలుస్తుంది. చినదేముడు, భార్య, కూతురు - ఇంకా కనబడని సంతానం -. అంతా కలిసి ఒక పూటను .- ఏపూట కాపూటను లేవనెత్తుతూ ఉంటారు. ఇది. గ్రామీణమైన కథ. ఇందులో చినదేముడు కనబడడు. కాని అతని. బతుకంతా కనిపిస్తుంది. కొట్టాచ్చినట్టు కనిపిస్తుంది. బొండుమళల్లెలు ఒక పట్టణంలోని కూలివాడి కథ. ముసిలివాడికి వయసు చాలా ఉంది; తిండి ఏమీలేదు. అధారం అంతకం[ు లేదు పోషించేవాళ్లు, పోషించవలసినవాళ్లు లేరు. ఒక కూతురు ఉంది. తండ్రికంటే దమ్మిడీని విలువైన దానినిగా చూసుకోవలసిన -గడ్డుబతుకు బతుకుతూంది. దారిద్ర్యంలో ఆప్యాయీతకు చోటుండదు. దరిద్రానికి. గురవడమే మహానేరం. అతర్వాత ఇంకే నేరమూ వారిని అంటదు. తన పండు ముసిలి తండ్రి కూలిచేసి ఏమైనా తెస్తే ఆ కూతురు ఇంత. గంజి పోస్తుంది. లేకపోతే పొయ్యలేదు. ముసిలివాడికి సంధి బంధా లింకా సడలిపోలేదు. ఉన్నకాస్త్ర శక్తివి పోగుచేసి పొడ్డల్దా కూలిచేసి బతకాలని ఒక సంస్కారి ఇంటికి చేరేడు. అతని (శ్రమకి విలున కట్టడం ఆ సంస్కాారికి తెలియదు. తన (శ్రమ విలువ ముసలివాడికే తెలియదు. తెలిసినా పూర్తివిలునను నిక్కచ్చిగా అడిగి పుచ్చుకునే త్తత్త్వమూ కాదు, అవకాశమూ లేదు. ఆ రోజులలాంటిని. ” __ నోరెత్తకుండా రోజల్లా చాకిరీచేస, ఇంటివాళ్ళకు వనికిరాని గంజితో తృషప్ప్తిపడే ముసలివాడు తన మిగిలిన ప్రాణాలను యజమాని ఇంట్లో వూలతోటగా మౌర్చేడు. ఆ గంజికి బదులుగా 1943లో ఆ పువ్వులు యజమానికి 300 రూపాయలు లాభాన్నిచ్చేయి. ముసరితాత మంచం వస్టేడు. కూతురు జావైనా పొయ్యలేక పోయింది. ముసలితాత నురణించిన వార్త విన్నాక యజమానికి తాను చేసిన ద్రోహం ఎంతటిదో తెలిసివచ్చింది... .ఏం ప్రయోజనం? కుంకుడాకు కథలో గవిరిని కసిరి కొట్టిన భుక్తకంలు శః యజమాని వీమీ ఎక్కువ కాలేకపోయాడు. ఆ కథల్లోని పరిస్టితులనుబట్టి కథల్లోని కామందుల స్వభానంలో తేడా కనిపించింది. కాని ఫలితం ఒకకే అయింది. చినదేముడి వారం ఇందుకు భిన్నంగా ఉంటుందా? “వృద్దాస్యపు పెన్షన్లు ఉన్నా బావుణ్ణు, కనీసం జీవితబీమూ ఉన్నా బావుణ్టు అంటాడు కథకుడు. కాని ఇవి ఒకరు ఇన్వేని కావు. తాము" సాధించుకోవలసినవి అన్నసంగతి అ _వురుషులకు తెలియలేదు. ఎ “మొక్కుబడి” అన్నకథ 1944నాటిది. ఇందులో పైడితల్లి, అసిరిగాడు, రామయ్య అనే వురుషపాత్ర లున్నాయి. వీళ్లంతా వ్యసనపరులు.. వ్యసనం ముందు దరిద్రం వీగిపోతుంది, ఇంకా .ఇంకా 'దిగజారిఫోతుంది. మరీ _ సిగుమూాలిపోతుంది. ఇందులోని పురుషుల "తత్త్వం ఈ సత్యాన్నే ఇస్తుంది. వాళ్ళకు ముందూ వెనకా ఎడతెగకుండా కొనసాగుతూన్న వ్యసనపర్తుల క వను ఈ కథ చెప్పంది. వీళ్లు వ్యసనవరుల ప్రాగ్రూపాలు. వ్యసనానికి వర్గవిభేదం వర్ణవిభేదం లేదు. ఉన్నవాడు వ్యసనపరుడై నాశనమవుతాడు. ముందే. నాశనమై ఉన్న లేనివాడు వ్యసనంతో ఇంకా ఏమవుతాడు? హృదయవిదారకమైన ఆ స్థితిని చూపించే ఈ కథలోని పురుషులు మనలో ఈ ఆలోచనను రగిలిస్తారు. .. వెలం వెంకడు రాజుగారు మంటైన రోజుల్లోని రైతు. కాని అతనిలో అంతకు ముందు. కాలపు తత్వమే నిలిచి ఉంది. (1952-53). చాసో వెంకణ్లి ముందుగా వెంకడు+పొలం+ పెళ్లాం అని పరిచయం చేసేడు. నెంకడి కొడుకు కోర్మినాయుడు. అప్పుడు వెంకదు+పొలం+ పెళ్తాం+కొడుకు అయ్యాడు వెంకడు. అంఘే తరం మారింది. వురుషుల అభిరుచులు మారేమొ. నెంకడు సిసలైన రైతు. కష్టపడి పండించి న్యాయమైన 88

ఫరితాన్ని పొందగోరేవాడు అతని కాడుకుదంతా సంతమెరుగు వ్యాపారదృష్టి, అది క్రమంగా ఉద్యోగదృష్టిగా మారి, గ్రామీణులైన వ్యవసాయదారులు చదువులవేపు మళ్లి, ఉద్యోగాల కెగబడే రోజు లొచ్చాయి. పొతతరం దానితో. సమాధానపడలేక, దాని కెదురీదలేక సతమత మయింది. అందుకే వెంకడు కూర్మినాయుణ్లి , చదువు పేరుతో దూరంగా పంపిన తర్వాత గాని, పొలాన్ని తృప్తిగా చూసుకున్న - తర్వాత. గాని ళన్సా మనసూ మనసు నాగుంది* అనుకోలేకపోయేడు. నమ్మిన _ విలువలకోసం, ఇతరమైన ప్రకృతిని విస్మరించి, మౌనంగా చన మార్గంలో మిగిలిపోయే పురుషులకు ,. వెంకడు ప్రతీక ఇందుకు భిన్నంగా తన విలువ కోసం పోరాడే రైతు వెంకటరెడ్డి (1977) “చొక్కా - బొచ్చుతువ్వాలు అన్న కథలో కనిపిస్తాడు. వెంకటరెడ్డికి సంసారంవట్లు సరైన అవగాహన లేదు. నాయనమ్మ - తల్లి - భార్య అనే ్తులు ఆ సంసారాన్ని ప్రోదిచేసిన. తీరు వెంకటరెడ్డికి అర్హం కాలేదు. అతనికి అర్హమైనదల్లా తాను ఇంటికి యజమాని కాబట్టి - తల్లీ తనమీద అధికారం చలాయించడానికి వీల్లేదు అన్న దొక్కళే. ఎంతోకాలం. తల్లి అదుపాజ్జలకు లోబడి ఉన్న _ వెంకటరెడ్డి అనాలోచితంగా స్వేచ్చను ప్రకటించుకుని, రచ్చబండ దగ్గర తన తల్లీ అనుమానపడేలా చేసి, ఇంటిని రచ్చకెక్క్‌ంచి. తాను చిన్నబోయిన కథ “*చాకా -బొచ్చుతువ్వాలు." గ్రామీణ యువకులు పట్టుణనాగరకత. వట్ట వ్యామోహితులై, ఇిక్కుల! వడే మారుతూన్న కాలాన్ని చాసో ఈ కథలో చూసించేడు, పల్లెలు వదిఠి పట్టణాలకు పోయి. చిన్నచిన్న - వ్యాపారాలు చేసుకుని జీవయాత్ర సొగించేవారిలో రామయ్య ఒకడు (జంక్షనులో బడ్డీ 1969.) . రామయ్య 1969కి మూడు దశాబ్దాలు ముందుగా జంక్షనులో కిల్లీ బడ్డీ "పెట్టుకుని జీవిస్తున్నాడు. రొమయ్యకు అక్షరజ్ఞానం-వ్యవహారజ్ఞానం లేవు. . ఆచార సంప్రదాయాల నుండి వారసత్వంగా సంక్రమించిన నమ్మకాలు మాత్రం పుష్కులంగా ఉన్నాయి. అందువల్లనే కష్టమొచ్చినా, సుఖమొచ్చినా మల్లన్ము దేవత వల్లనే అనుకుని అనుభవిస్తూ ఉంటాడు. రామయ్య తరువాత తరానికి మనుష్యులవట్ట్లు - దేవతలపట్ట కొడా నికార్నెన భయభక్తులూ -. విశ్వాసాలూ. లేవు. వాళ్లకు వాళ్ల బాగోగులే ప్రధానం. -అందు. తనే రామయ్య బంధువైన రామునాయుడు స్వార్ధపరుడై రామయ్యను నాశనం చేసేడు. కొత్తతరాన్ని ఎదుర్కొనే సంసిద్దత లేని పాతతరం ఎలా అమాయికంగా, నష్టాలపాలయిందో ఈ కథలో రామయ్య అనే వురుషుడు చెప్తాడు. .. న వడ్డించిన విిస్తరిలాంటి జీవితాన్ని అనుభవిస్తూ, అనుక్షణం జీననపోరొటంలో విసిగివేసారిపోయే.. సాటిమనుష్యుల_ వట్లు. అధికార దర్చంతోను, అలసభావంతోను, ఉదాసీనంగాను, నిర్ణక్ష్యంగాను, తిరస్కారదృష్టితోను, 'హేళనవూర్వకంగాను (ప్రవర్తించే వురుషకోటికూడా చాసో కథల్లో కనిపిస్తారు. “కుంకుడాకు' కథలో భుక్త, “కుక్కు లుశ్వరం” కథలో రైల్వే ఉద్యోగి, “బదిలీ! కథలో వ్యభిచరించే సోమరిపోతు, “ఉంహాఊర్వశ'లో చిట్టీని తన భార్యగా ఊహించుకుని అసంబద్దవు ఆలోచనా స్వర్గాన్ని నిర్మించుకున్న భావుకుడు, “బొండుమళ్లైలు కథలో ముసలివాని _ శ్రమపట్టు ఉదాసీనంగా ప్రవర్తించి యజమాని, “బూర్జువాకుక్క" కథలో కష్టజీవుల అభ్యున్నతి కోసం రాసే రచయితను తృణీకరించిన సంపన్నుడు, “ఫారిన్‌ అబ్బాయి" కథలో విదేశీ సంస్కృతీ వ్యామోహంలో పడి. దేశీయత వట్ట _ లజ్ఞాకరంగా ప్రవర్తించి భంగపడిన యువకుడు-వీరంతా పురుష 89

'వ్రకృతిలో. ఉండే లోపాలకు సాక్టులుగ్గా..ఉన్నారు. ఇలాగే ప్రాణాంతకసమయాల్లో కూడా స్వార్ధాన్ని వదులుకోని *“బండపాటు" కథలోని మేస్త్రి, సత్యం, దేశ సౌభాగ్యానికి గండి కొట్టి జేబులు నింపుకొనే “ఆహాహా!” కథలోని దండపాణి తన లాభంకోసం. సమీప .'బంధువు జీవితాన్ని నాశనం చేసిన 'జంక్షనులో బడ్డీ' కథలోని మునిసిపల్‌ కౌన్సిలర్‌ రామునాయుడు లాంటి పాత్రలు కూడా చాసో కథల్లో కనిపిస్తారు. వీళ్లు దుర్మార్గులు అయినా సంఘంలో గౌరవంగా చలమణీ అవుతూ సుఖంగా (బ్రతుకుతున్నారు. కష్టజీవులు, నిజాయితీపరులు, అమాయికులు -- జీవన చీభత్సంలో కొట్టుమిట్టాడుతున్నారు. ఎదిరించి నిలిచిన *కాండగెడ్డ” కథలోని సత్య్యాగహాన్ని ప్రకటించిన యువ కర్షకుడు, వ్యధిచరించే ఛల్లిని -- చెల్లిని - వాళ్లకు డాఫర్‌గా వనిచెసే తమ్ముణ్ణి - వాళ్లకు దన్నుగా నిలిచిన రాజరత్నాన్ని - అ _ కలుషిత సమాజాన్ని ఎదిరించి - ఒక నిష్కల్మష జీవనాన్ని గడపాలనే ఆశయంలో _ ఓడిపోయిన “చెప్పకు చెప్పకు" కథలోని సత్యంలాంటి పాత్రలు కూడా చాసో కథల్లో కనిపిస్తాయి. వీళ్లదంతా అంధపోరాటం. వీళ్లచుట్టూ కమ్ముకున్నది కారుచీకటి ఆ చీకట్లో వీళ్లెన్ని కత్తులు తిప్పినా సామాజిక దౌష్ట్యానికి కొంచెమైనా గాయం కాలేదు. అలసిసాలసి, అశాంతులయ్యే ఈ పొత్రల ద్వారా అంతరించిపోతూన్న సామాజిక వ్యవస్తను చాసో తన కథల్లో అమోఘంగా చిత్రించేడు. జీవితానికి విధేయులైనవాళ్లు - జీవితంపట్ల అవిధేయతను ప్రకటించి రచ్చకెక్కి, రగడపడినవాళ్లు 'పై కథల్లో కనిపిస్తారు. వీళ్లకంశు. భిన్నమైన వర్గ మొకటి చాసో కథల్లో కనిపిస్తుంది. వాళ్లని భార్యావిధేయులని అనవచ్చును. “లేడీ కరుణాకరం' కథలోని కరుణాకరం ఒకడు ఇలాంటివాడే. నిజానికి కరుణాకరం మొదట భార్యావిధేయుడు కాడు కాని, ఆయనకు భద్రత - గౌరవం - సాంఘిక ్రతిష్మ కావాలి. సామాజిక ప్రతివ్మముందు భార్య స్వేచ్చగా వ్యభిచరించడం అనే విరుద్దచర్య అతన్ని బాధించలేదు. ఈ "మార్చు అతనిలో క్రమంగా చోటు చేసుకుంది. ఆత్మను చంవుకుని 'సర్‌' _చిరుదాన్ని సాధించేడు 'కరుణాకరం. గమళ్ల గంగమ్మ ఆసరాతో పెద్దవాడైన “ప్రెసిడెంటు లక్ష్మీకాంతం” కథకూడా ఇలాంటిదే. “బుగ్గిబూడిదమ్ము” కథలో విజయ రామయ్య, “వద్రహాస్తం” కథలో భార్య నిలువు దోపిడీ యివ్వడం ద్వారా ఉద్యోగాన్ని కాపాడుకున్న అఖసరు - ఇలాంటి పాత్రల్ని లోకంనించి ఏరుకుని చాసో చిత్రించినట్లు కనిపిస్తుంది. భార్య చ్యభిచరించడాన్ని తెలిసీ - తెలియక సహించిన పురుషుల పట్ల చాలామందికి ఒక అలసభావం, - ఏహ్యభావం ఏర్పడుతుంది. అదొక సామాజిక నేరం. స్తీ వ్యభిచరించడం నేరమునే -విలువ ఆధారంగా ఏర్పడ్డభావమది. వ్యభిచరించడం శారీరక లక్షణమేకాని, మానసికలక్షణం. కాదని. తెలిస్కి తన మరదలి సంసారాన్ని చక్కదిద్దిన “బదిలీ. కథలోని బావగారు తన విలువను "పెంచుకుని, మరదలి విలువను కాపాడాడు. ఇలొటి పొత్ర అరుదైనది. ఇంతకంటే విలక్షణమైన పాత్రను కూడా చాసో. 'కవలలు' అనే కథలో చిత్రించేడు. సా “కవలలు' కథలో పిల్లారెడ్డి అనే విశిష్టపురుషుడున్నాడు. సమాజం కంట తన మనసు విలువైనదని నమ్మినవాడు పిళ్ళారెడ్డి. *కవలలు' పెద్దతరగతి సమాజానికీ సంబంధించిన కథ. పిల్టారెడ్డికి ఏ నమ్మకాలు లేవు. అందుచేత వివాహితుడైన తన మిత్రుడు - వివా హేతరసంబంధంతో డాక్టరు ఎమ్మాకు ఒక కొడుకుని కంక, అతని 90

కోరిక మీద ఆమెకు పురుడుపోసి, పెళ్లి చేసుకుని, ఆ బిడ్డకు తండ్రిగా నిలబడ్డాడు. అందులో ఏవిధమైన స్వార్హమూ లేదు. ఒక సంస్కారం ఉంది. అది అతని జీవితమంతా నిశ్చలంగా కొనసాగింది తన మిత్రుడికి - తన భార్యకు పుట్టిన కునూరుడు రెడ్డి

• తన మిత్రుడికి చట్ట సమ్మతమైన భార్యకు వుట్టిన యువతిని పెళ్లిచేసుకున్నాడు. అంకు అది ఒక తండ్రికి పుట్టిన స్తీ పురుషుల మధ్య జరిగిన పెళ్లి ఆ తండ్రి దానిని భరించలేక కృంగి కృశించి మరణించేడు. డాక్టరు ఎమ్మా. కూడా ఆ పెళ్లిని వ్యతిరేకించింది. పిల్లారెడ్డి మాత్రం “ఊరుకుందూ, వాళ్లకి వాళ్లే. పెద్దబయ్యారు" అన్నాడు తొణక్కుండా బెణక్కుండా. పిళ్టారెడ్డిని ప్రశంసించేవారు మన సమాజంలో అరుదుగా ఉంటారు. అయినా పిళ్టారెడ్డికి తనదంటూ నికాన్‌ ఒక వ్యక్తిత్వం ఉంది. అందిన జీవితాన్ని అందినట్టుగా స్వీకరించి. సమాధానవడ్‌ ఆ వ్యక్తిత్వంలో ఒక వైశాల్యం, గాంభీర్యం, స్టీరమనస్కత కనిపిస్తాయి. చాసో కథల్లో పిల్లారెడ్డి ఒక్కడే అలాంటివాడు. _

వురుషులలోని క్రియాశూన్యత, అసమగ్రత, లౌల్యం,. ప్రలోభం, స్వార్ధపరత్వం వంటి లక్షణాలు పెచ్చుమీరి వాంఛనీయ లక్షణాలన్నీ అడుగంబిపోవడమే సామాజిక రుగ్మత అన్నింటికీ కారణమనే అభిప్రాయాన్ని. చాసో తన కథల్లో వ్యంగ్యంగా సూచించేడు. ఆ లోపాలను గ్రహింవజేసి భావితరాలు లోపరహితమైన వ్యక్తిత్వాన్ని తీర్చిదిద్దుకు నేలా చేయడము సాహిత్యమర్మమని చాసో కథలు చదివితే తెలుస్తుంది. * .

న య!

పిట్లకథ లు కట్నుకథ లు

(ప్రకృతికి ప్రాణికి చావు పుట్టుకల మధ్య కొనసాగే అవిభాజ్య నిరంతరాభియానంలో పోరిక ఉంది. ప్రకృతి సుఖ దుఖాలను తానై సాధించడంగాని నిరోధించడంగాని చేయలేదు. ్రాణీకి కొంతవరకు ఆ శక్తి ఉంది. ఇది నాటి మధ్య నున్న భేదం. పునరుత్సాదన థ్‌ర్తిు రెంటిలోనూ. ఉన్న సామ్యం. ప్రకృతి ప్రాణిపై అధారపడి లేదు. ప్రాణి జీవనసర్వస్వం ప్రకృతి శక్తిపై ఆధారపడి ఉంది. అందుకే ప్రాణి ఎప్పుడూ ప్రకృతిలో లీనమవుతుంది. ప్రకృతి ్రాజిలో లీనం కాదు. ప్రకృతిని ప్రాణి తన పరిమిత శక్తితో పరిశుద్ధంగా ఉంచగలద్యు. కలుషితం చేయగలదు; పోషించగలదు; నశింపజేయగలదు. అయినా ప్రకృతి ప్రాణికంకే శక్తిమంతమైనది.

(ప్రకృతికి సుఖ దుఖ సంవేదనలు లేవు, ప్రాణికి ఉన్నాయి. ప్రాణుల్లో మానవుడు వేరు. వశుషక్షిజ్రాతులు వేరు. వృక్షస్రంతతి శ్‌ పశువక్షీ వృక్ష సంతతులకు సుఖ దుఖసంవేదన లున్నాయి. కొని మానవులలో లొగా అవి స్పష్టంగా వెల్లడి కొవు. పశువులు - పక్టులు కొంతవరకు వెల్లడించగలిగినా, వృక్షస్రంతతి మాత్రం మన (గ్రహాణకు అందేలా వెళల్లడించలేవు. ప్రాణులన్నిటికీ వికాసదశల్లో కాన్ని పోలిక లున్నాయి. (ప్రకృతికి - మనుష్యేతరప్రాణులకు - మనుష్యులకు మధ్య నున్న పోలిక లాధారంగా ప్రకృతిని మానవీకరించడం రచయితల _ కలవాటుగా మారింది. ఈ మానవీకరణ ప్రయత్నం చాలా పురాతనమైనది. అధునికులు సైతం ఈ అంశం మీద అపూర్వ ప్రయోగాలు చేసేరు. “ఏకాకియై ఆడకత్తెర నిలువెత్తు మట్టిగోరికి ప్రదక్షిణాలు చేస్తూ విలపించింది. దాని విలాపం (గగ్రభాంచలేక బ్రహ్మానందంగా వుందని గీతం రాసుకున్నాడు కవిబ్రహ్మననుకుంటూ మానవుడు” అన్న చాసో వాక్యం ఈ మానవీకరణ ప్రయత్నంలోని జౌగాములను ఉద్దేశించినదే!

“ఆహోర నిద్రా భయ మైధునంబులు సర్వజంతు సొధారణంబులు” అని మన మందరం చదువుకున్నాం. పై నాల్లింటిలో ఆహారం - నిద్ర లేని జీవితాలే ఉండవు. భయం జీవన భద్రతకు సంబంధించిన అంశం, మైథునం _ శారీరకధర్మానికి - అంతకు మించి సృష్టిపరమార్చానికి సంబంధించిన అంశం. *“అరయన్‌ వంశము నిల్చ్బనేకదా వివాహంబు” “ప్రజాయ్డై గృహమేధినాం” అన్న వాక్యాలు మైథున పరమార్థాన్ని సూచిస్తాయి. మైథున వాంఛ ఒక సహజాతం అనే ఫ్రాయి సిద్దాంతం ప్రాణి వుట్టుక నుండి ప్రాఢ యౌవన వరిసమౌప్తి వరకు అది. బలంగా కొనసాగే శారీరక ధర్మమని, (ప్రకృతి విరుద్దమైన నియమౌలతో. దానిని నిరోధించడం అశాస్త్రీయం - అనారోగ్యం అని చెప్తుంది భయం - మైథునం లేని జీవితాలు సహజంగానోో అసహజంగానో ఉండవచ్చును. ఆ

92

స్పర్శ లేని జీవితాలు అరుదుగా ఉంటాయి. కాని ఆ స్పృహలేని జీవితాలంలటూ ఉండనే ఉండవు. అందుచేత వాటిని సర్వజంతుసాధారణ లక్షణాలుగా గ్రహించవచ్చును.

మను ష్యేతర ప్రాణి సంబంధమైన ఈ భయం -- మైథునాలు వస్తువులుగా తెలుగులో రెండు కథలు - (శ్రేష్టమైన కథలు, చెవ్వుకోదగ్గ కథలు వచ్చేయి. కాకలు తీరిన ఇద్దరు కథకులు ఆ రెండు కథల్ని రాసేరు . ఒకరు చాసో, ఇంకొకరు చలం.. ' ఒక కథ “మాతృధర్మం”, ఇంకొక కథ *ఓ పువ్వు పూసింది” ఈ రెండు కథల్లో “ఓ. పువ్వు పూసింది” అనే కథకు ఎక్కువ ప్రచారం లభించింది. అది మైథునానికి' సంబంధించిన కథ. '“మాతృధర్మంి భయానికి సంబంధించిన కథ. ఒకటి పిట్టకథ = అంఘ్రే కత్తెరపిట్టు కథ. రెండవది “కట్టుకథ” అంకే కల్పిత కథ - ఆరోపితమైన కథ. ఈ రెండు కథల్ని ఒక చోట చేర్చి పోల్చడానికి “మాతృత్వం” అనే సమాన లక్షణం కారణం, సెక్స్‌ విషయంలో చలంలాగే చాసోకు కూడా కొన్ని సడలింపులున్నాయి. కాని సెక్సు నాశ్రయించిన జీవనధర్మ నిర్వహణలో ఇద్దరికీ చాలా తేడా ఉంది. చాసో - చలం ఒకలౌంటి వారు కారు. ఆయన వేరు - ఈయన వేరు. చాసో సామ్యవాది. చలం మానవతావాది. అందుకే వాళ్లకథల్లోకూడా తేడాలున్నాయి; చాసో. కటిక వ్యాస్తవాన్ని కథగా రాసేడు. ఆయన ఊపహకూడా” వాస్తవంలాగే కనిపేస్తుంది. చలం పరిశుద్ద కల్పన చేసేడు. ఆయన చెప్పే వాస్తవం కూడా ఊపహలాగే " ..కనిపిస్తుంది లల!

“ఓ వువ్వు పూసింది. 1949లో రాసిన కథ. చలం ఈ. కథలో. శ్రకృతిని మానవీకరించేదు. స్త్రీ, వుట్టుకను ఒక వువ్వు వుట్టుకగా భావించడంతో ఆరంభమయింది కథ. అ పువ్వుకు చెట్టు తండ్రి - తీగ తల్లి. అర్ధరాత్రి - -చీకటి శ్త్రీస్తేన్ధకు విరుద్దంగా వున్నకాలం. పాము సంఘం. వ్రకృతి ఆశ. నిర్లిప్తుడైన తండ్రి అనే చెట్టునీ కిరకిరమనే కోతులు సామాజిక శక్తులు. తోటి పువ్వులు కిన్నెరలు. కోవెల కూత ఊహల ఉడువు. ఉషస్సు అభ్యుదయం. సూర్యకిరణ ప్రసారంతో పువ్వు వికసించడం 'త్తీ' పుష్పవతి అవడం,” వ్రకృతిసొందర్యాలు ఆ దశలోని నుధురానుభూతులు. పువ్వు అందాలు స్త్రీ, ఆకర్షణశక్తులు. వువ్వు మధుపొన్ని కోరడం త్రీ! పురుషుని వట్ట కలిగే అనివార్యమైన కామవాంఛ. అకర్షణ వికర్షణలతో' వురుషుణ్ణి ఆడించే భస్మ, తత్త్వం - పువ్వు మధుపానికి భయపడుతూనే కాంక్షించడం సరివుల్లత యౌవనోదద్రేకం. మధుపం వువ్వును మొరటుగా ఆక్రమించుకోవడం పురుషుడు త్తని ఆక్రమించుకోవడం. వువ్వు “అప్రయత్నంగా రేకలతో నుధుపాన్ని కప్పి దాచుకోవడం) తన ఈనెలతో సన్నని వొంపుతీరిన నడుముని కావిలించుకుని దగ్గిరకి లాక్కోవడం" - ఇదంతా కామకేళిలో స్తీ. పొందే పారవశ్యం. వురుషుని అధికారం, ,స్త్రీ/ నమ్రత. ఇంకేం మిగలకుండా నా ప్రాణాన్నే ఆత్మనే తాగయ్యమని రహస్యంగా పువ్వు కోరడం స పరిపూర్ణ సమర్పణ లక్షణం, తుమ్మెద తేనె తాగినప్పుడు వువ్వులో కలిగిన తఈవ స్పందనలు - రేతస్టలన సంధర్భంలో స్తీ పొందే వివశస్థ్రితి. ఫలదీకరణం స్మ మాతృత్వం. వువ్వు వొడిపోయి రాలిపోవడం జ వార్ధక్యం - మరణం శ ఇలా సమాంతర దశలను తీసుకుని ప్రకృతిని మానవీకరిస్తూ చలం ఈ కథను రాసదు.

త్ర జీవితంలోని బాల్యం యౌవనం ఆకర్షణశక్తి సంతోషం మాతృత్వం (ప్రేమ అనే దశలను వువ్వులోని. వికాస దశలకు అన్వయిస్తూ తన దృక్కోణాని కనుగుణరిగా

9

వాటిని వ్యాఖ్యానించడం ఈ కథలొని ప్రణాళిక ఈ కథలో ఇద్దరు వురుషులు ఇద్దరు స్త్రీలు ఉన్నారు. చెట్టు - తీగ ఒక జంట. అ రెండింటి సంబంధం మరణపర్యంతం శాశ్వతమైనది. ఆ చెట్టుకు ఇంకొక తీగ అల్టుకుంచే అల్లుకోవచ్చును గొని ఆ తీగ మాత్రం అ ెట్టుని విడిచిపోదు. అంపే ఇది మన , వివాహబంధ మన్నమాట. తుమ్మెద - పువ్వు ఇంకొక జంట. ఈ. రెండింటి సంబంధం న్తణికమైన శారీరక ధర్మానికి సంబంధించినది. త్త పురుషులమధ్య అతిసహజమైన శారీరకవాంఛ కలిగినవుడు 'మైథున. క్రియలో పాల్గొని _అనందించడంతో ఆ బంధం సరి. అనుభవం పురుషుడిది. అర్పణ స్త్రీది. అర్చణకు ఫలితంగా స్త్రీ వురుషుడినుండి కోరుకునేది , సృష్టికార్యమే - - మాతృత్వమే. బరువు . బాధ్యతలను తానే స్వీకరించి తన సంతానానికి తన ప్రాణాన్నిచ్చి నిష్కర్తిమించడమే స్త్రీకి జీవనసాఫల్యమని చలం తీర్చు. చెట్టు - తీగలా శాశ్వతంగా వివాహమనే చీకటివ్యవస్తకు కట్టుబడి ఉండడం, సంఘం కోతుల “కిరకీరలను లక్ష్యం చేయడం ఆయనకు సమ్మతం కాదు. వువ్వు పుట్టగానే పరిమళిస్తుంది

• అన్నట్లు పుట్టగానే చెట్టుకు తీగకు మధ్యనున్న సంబంధాన్ని సెక్సుసంబంధంగా పసికట్టింది. పువ్వుకు కోవెల కూతలో సెక్సుకోరిక కనిపించింది. ప్రకృతి అందాలలో శారీరకధర్మం కనిపించింది. : వాంఛాపరితృప్తి జరిగాక మాతృధర్మం పొటమరించింది. "సెక్సుకోర్కె ఎంత 'సహజమైనదో అంత సహజమైన రీతిలో అది ఉపశమించాలిగాని, సమాజపుకట్టుబాట్లుకు లొంగి ఉండకూడదని చలం ఉద్దేశ్యం. అందుకే అంత అద్భుతమైన * కథను కర్చించేడు. ఇది. ఎంత వాస్తవమో అంత కల్పన. పువ్వుకి - ఆశ అనుభూతి ఉండవు... బరువు బాధ్యత అంతకంటే ఉండవు. అవన్నీ ' ఆడదానివే, పువ్వుకి ఒక్కసారే మధుతర్చణం _ఉంటుంది. ఒక మధుపానికే ఆ అవకాశం ఉంటుంది. ,్ర యౌవనదశ విస్తృతమైనది. దినదిన మధుతర్చణానికి ఆ “పుష్పం . సిద్దవడారి. లేకపోతే వాంఛ ఉసశమించదు. ఫలదీకరణం కూడా ఒకటి కంటే ఎక్కువసార్లు జరుగుతుంది. ఈ భేదం ఎలాగున్నా తుమ్మెద - వువ్వుల మధ్య నియత “సంబంధం -లేనస్టే స్త్రీ పురుషుల మధ్య కూడా నియత సంబంధం ఉండకూడదనే సామాన్య సూత్రం చలం కథలో. అంతర్లీనంగా ఉంది. బరువు మాసే చెట్టు - కట్టుబడి ఉండే తీగలాగా కంటే - తేనె తాగి జీవనసాఫల్యాన్నిచ్చే మధుసంసంగతిలోని పువ్వులా '్త్రీజీవితం స్వేచ్చగా. సాగాలని చలం ఆశయం, కామవాంఛ స్తీ పురుషు లిద్దరికీ సమూనమైనదే. ఆ వాంఛకు పురుషుడు పప్రొాథయపడతాడు. స్క బెట్టు. చేస్తుంది. వాంఛాపరితర్పణ విషయంలో స్త్రీ, నమ్రంగా ఉంటుంది. అనుభవం ఇద్దరికీ ఫమానమైనదే కాని శారీరక ధర్మాన్ననుసరించి స్త్రీకి సృష్టి - సంరక్షణ అనే రెండు ధర్మాలు సంక్రమిస్తాయి. పురుషుడికి అవి లేవు. వివాహ వ్యవస్థ సృష్టిబాధ్యతకు బద్దురాలైన స్త్రీని సంగక్ష్ర బాధ్యత నుండి తప్పించింది. కాని అది పురుషాధిక్యసమాజానికి దారితీసి, స్త్రీని కట్టుబానిసని చేసింది. ఆ బానిసత్వం “నుండి స్త్రీని తప్పించగోరిన చలం స్త్రీకి సృష్టి బాధ్యతతో పాటు, సంరక్షణ బాధ్యతని కూడా అవ్పగించి, శజ్హని పురుషుడి కబంధ హస్తాల నుండి తప్పించాలని పరితపించాడు. పిల్లల్ని కవడానికి, పెళ్లికి సంబంధం ఉండకూడ దన్నాడు. స్త్రీ పురుషుల్లో ఎవరి జీవితం వారిదే. ఎవరిని వారు రక్షించుకో వలసిందే. పిల్లలను మ్యాత్రం తల్లి రక్షించాలి. 94

ఆ పిల్లల్ని తన కిచ్చినందుకు వురుషుణ్ణీ ఆరాధించాలి.. ఇది. చలం మతం... ఆ సిద్దాంతానికి ప్రతీకగా '“ఓ వువ్వు వూసింది' అనే కథను రాసేడు.

చలం చాలా రచనల్లో ఈ అర్జాన్ని సూటిగా. వ్రబోధించేడు. ఎంత సూటిగా. చెప్పినా ఆ ఆలోచన సామాజిక విరుద్దంగా ఉందని వాదించేవాళ్ల నోళ్లు మూయించడానికి ప్రకృతిలో అతిసహాజంగా జరిగే వుష్పోదమనం - వుప్పు వికసనం -. మధు తర్పణం - ఫలదీకరణం - వుష్ప వతనం అనే. క్రమవరిణామాన్ని నూనవీకరిస్తూ మానవజీననానికి మూలకందమైన వ్రకృతి' ధర్మంలోని కీలకాన్ని. . గ్లుర్తించవసిందిగా పాఠకులను ప్రబోధించేడు. తన అద్భుతవైరితో ఈ కథను సజీవమైన అపూర్వవర్హ చిత్రంగా మరిచేడు. ఈ కథలోని సౌందర్యారాధన ఎంత మహత్తరమైనదో. సొందర్యాభివ్యక్తి అంత బలిపష్పమైనది. " ॥ |

“'మాతృధర్మంి 1946లో రాసినకథ. ఇది కత్తెరపిట్టల' సాంసారిక. గాథ. ఇందులో ఆఅవోర నిద్రా భయ మైథునాలతోపాటు అంతకు మించిన ధర్మం ఒకటి కనిపిస్తుంది. సంతానం కోసమే వివాహం అన్న- సనాతన ధర్మం ఒకటుంది, చాసోకి. సనాతనధర్మం వట్ట ఆస్తక్తి లేకపోయినా సహజమైన ప్రకృతిధర్మాన్ని, అంతకు మించిన 'మొతృధర్మాన్ని తన _ చికిలికళ్లతో, వదునెక్కిన మేధతో పరిశీలించే తత్త్వమున్న రచయిత “కాబట్టి ఆ వక్సుల కథను స్వభావసుందరంగా రచించగలిగేడు. స్థూల దృష్టీకి ఈ కథలో అక్కడక్కడ మానవీకరణ లక్షణం ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది. కొని సూక్ష్మంగా యోవిస్తే అక్కడ మనుష్య లక్షణాల కంటె షక్షి లక్షణాలే సహజంగా కనిపిస్తాయి. . లం

మనుష్యుల కామువాంఛకు వశువక్ష్యాదుల కామవొంఛకు తేడా ఉంది. మగకత్తెర కామవాంఛను వ్యక్తం చేస్తూ పాట పాడుతూ ఆడకత్తెరను ఆకర్షిస్తుంది. సీతాకోక చిలుకల్ని, దీపంపురుగుల్ని, పెంకువురుగుల్ని, లక్షిందేవి పురుగుల్ని, -తుమ్మెదల్ని, చీడల్ని, గొల్లభామల్ని, అకుతేళ్లను వేటాడడం కోసం విపారించి ఆహారంతో. కడువు నింపుకున్న మగకత్తైర నేటమీద పాటమీద అస్తక్తిపోయి. ఆడకత్తెర.. దగ్గరకు పోయింది. ఆ సమయంలో తన పొందు కోరిన మగకత్తెరను. చూసి : ఆడకత్తెర - చీదరించుకున్నవ్వడు చాసో “మాతృధర్మం ముందు పాతివ్రత్యం మూలపడ్డాది అని ఒక, వాక్యం రాసేడు. పక్ట్మల శీీకాన్ని అధ్యయనం చేయనివారికి 'మాతృధర్మం - పాతివ్రత్యం అనే మూటలు మానవ సంబంధులుగ్గా కనిపిస్తాయి. . నిజానికి వక్షి ధర్మం కూడా అదే.

గూడు పూర్తిచేసిన తర్వాత బుళు ధర్మాన్ని గుర్తించి. ఆడకత్తెర ప్రియుణ్ణి పిలిచింది. అది క్షణికమైన ముసష్టిమైథునం కాదు, ఇద్దరూ కూడి వేటాడి .కడువు నింపుకున్నారు. తనివితీరా 'ఆఅనందవివోరాలు చేసేరు. ఊసుపోక -- ఉల్లాసం - పాటలతో బుతువు గడిచింది. అదొక శృంగార సంరంభం. -

అడకత్తెర గూటికెగిరిన నాటినుండి ఆహారవివోరాలు ఆగిపోయాయి. అది గుద్దు పెట్టి పొదిగింది. గాలివానకు చెట్లు విరిగి గూడు చెదిరింది. కత్తెరపిట్టులు ప్రాణభయంతో చెదిరిపోయి గాలివాన వెలిసేక ములగచెట్టు కింద కలుసుకున్నాయి.. రాత్రంతా ఆడకత్తెర గుడ్డకోసం ఏడ్చింది. మగకళత్తెర ఓదార్చింది. తెళ్లవారేక చూస్తే గుద్దు కనబడలేదు, ఒక గుద్దు చితికి సొనకారిపోయింది. గుడ్డు చితికిపోయినా దాన్ని తింటూన్న ముంగిసతో కత్తెరలు ఉక్కు కత్తెరల్లా పోట్టాడేయి. పోరాటంలో మగకత్తెర ముంగిస నోటికి చిక్కింది.

95

ఆఅడకత్తెర ఎంత పోరాడినా దాని ప్రాణాన్ని కాపాడలేకపోయింది. ముగకత్తెర మరణించిన మట్టిదిబ్బచుట్టూ తిరుగుతూ అడకత్తైర ఏద్చింది.

• అడకత్తెర గూడు పెట్టి మరోగుద్దుపెట్టి, దాన్ని పొదిగినప్పుడు “మాతృధర్మం ముందు ప్రియుని వియోగం ఏపాటి?” అని, ఒక వాక్యం రాసేడు. ఆయన కథల్లోని కీలకసూడత్రంఇది. “"వెంటుకల్లేని ఆ గుడ్డు మాసం ముద్దకి ఎండ తగలకుండా రోజంతా తన రెక్కలతో నల్లగొడుగులు పట్టిందో అనడంలో చాసో భావుకత మాత్రమే కాదు-అత్యంత వాస్తవమైన ఒక జీనన సౌందర్యం కూడా తొణికిస లాడింది. ఆ గుడ్డు మగపిట్ట అయింది.. ఇది చాసో కథలోని గుప్తశిల్బం.

మళ్లీ వసంతం వచ్చింది. ఆడకత్తైర - పీల్లపుంజుతో అహార విహారాలు కొనసాగించింది. పిల్లపుంజూ పాట పాడి ఆడకత్తెరను ఆకర్షించింది. “అడకత్తెర మాతృధర్మాన్ని నిర్వర్తించి కృతకృత్యురాలయింది' అని కథను ముగించాడు చాసో. మనుష్యధర్మాన్ని అతిక్రమించే ఈ ముగింపు మాతృధర్మాన్ని మాత్రం అతిక్రమించలేదు.

"సై రెండు కథలు చదివినవారికీ కాన్ని విషయాలు అవగత మౌతాయి. చాసో కథ కొండకాలువ పాట. చలం కథ అపులెని (ప్రేమగీతం - పుష్పకిన్నెరల పాట - వాయుకుమారులు పాడిన శాంతిగీతం.

“మాతృధర్మం' కథలో ఆడకత్తెర తనకు కలుగబోయే సంతానం కోసం "దొరసాని గడ్డి హేటులా గూడు నిర్మించింది. ఆ గూట్చో పిచ్చి వెంట్రుకలు, జిల్లేడుదూదితో' వెచ్చగా గుడ్లకి తివాసీ వేస్తోంది. అంటాడు చాసో. *ఓ వువ్వు పూసింది కథలో తీగ వువ్వుతో “నేనే తెచ్చుకున్నాను నిన్ను. నా గారాబాన్ని;, నా బంగారాన్ని, నా ముద్దుల మురిపొన్ని, నిన్ను” అంటుంది. అందులో పువ్వు పుట్టకముందే దానిమీద తీగకు ఎంత (ప్రేమ 'ఉందో. తెలుస్తూంది. తనను తీగ ఎలా తెచ్చింది పువ్వు చెప్తుంది. “నువ్వేనా నా చేతిని పట్టుకొని నక్షత్రాల మధ్యనుండి ఆడుతో, నవ్వుతో, అట్టూ తేరివచ్చి _ నన్నిక్కడే ఉంచింది?” ఈ మాటల్లో తల్లి బిడ్డను లాలించి బుజ్జగించే తీరంతా.. కనిపిస్తుంది. బిడ్డ పుట్టుకముందే స్త్రీని మాతృత్వకాంక్ష మహత్తర సంరంభంలో ముంచెత్తుతుంది. ఈ మాతృత్వకాంక్ష రెండు కథల్లోనూ నమానాంశంగా కనిపిస్తుంది:

చాసో కథలో. అడకత్తెర “సంథ్యాసమయాల్లో పిల్లకి మేతపెట్టి తానో నాలుగు వురుగుల్నేరుకునేది” అంటాడు. చలం కథలో వువ్వు “అమ్మా! ఆకలేస్తోంది” అంటే “వువ్వునోట్టోకి వెచ్చగా తియ్యగా నోటినంతా సంతోషంతో నింవుతో పాలువొచ్చాయి" అంటాడు. “తల్లి వేళ్లకింది భూమిలోని అనర్గళసారం* వువ్వులోకి ప్రవహిస్తుంది. ఈరకంగా రెండు కథల్లోను నూతృత్వకాంక్షే కాకుండా, శిశుపోషణ - సంరక్షణ బాధ్యత కూడా మౌాతృధర్మంగా నిరూపించబడిన సమానాంశ మయింది.

• “మౌతృధర్మం' కథలో ఆడకత్తెర రెక్కలున్నషక్షి అంటే దానికి స్వాతంత్ర్యం

ఉంది. మగకత్తెర మీద దానికి పేమ ఉంది. కాని వేళకానివేళలో నిస్సహాయంగా,

మగపిట్టు కామవాంఛకు అణగి వుండవలసిన పరాధీనత లేదు. దానికి న్వావలంబన

ఉంది. తన రెక్కలమీద తాను ఎగురగలదు. ఆహారాన్ని సంపాదించుకోగలదు. ఇల్లు

చక్కదిద్దుకోగలదు. పిల్లలను పోషించుకోగలదు. భర్తను సముదాయించుకోగలదు. అందుకే

బుతువు కానవ్వుడు 'అవస్థపడుతూ అరులతో ఆడదాన్ని చేరుకున్న కత్తెర గాయకుని 96

చూచి ఆమె చీదరించుకుంది. వెంట్రుక లేరడానికి వెళ్లింది. మాతృధర్మం ముందు. పాతివ్రత్యం మూలవడింది. "పెనిమిటిని ఒక్కపోటు పొడిచి దూరంగా ఉండనుంది

• ఆడకత్తెర స్వేచ్చను అభినందనపూర్వకంగా రాసేడు చాసో. ఇది కల్పన కాదు. వాస్తవం. ఆ 'ఆడకత్తెర గూడు అల్లడం వపూర్తయ్యేక, “తేనెలు కారుస్తూ ్రియుణ్లి పిలిచింది -- ఇది అనురాగం. *మగకత్తెర ముంగిసనోటికి దొరికిపోయినప్పుడు - ఆడకత్తెర వెర్రిత్తిపోయి. ముంగిసమూతిని తన్నింది. మగకత్తెర మరణించినప్పడు, నిలువెత్తు మట్టిగోరీకి వ్రదక్షిణాలుచేస్తూ విలపించింది” , అంటాడు చాసో, ఇదంతా వాస్తవమే. ఆడకత్తైెర వ్యక్తిత్వంలో ఒక పరిపూర్తత ఉంది. ఏ వెలితీ లేదు. ఇలాంటి స్వావలంబనగల స్త్రీని అభినందిస్తాడు చాసో. ఆయన కథళ్లోని స్త్రీ, లందరిలోన్లూ ఇలొంటి గుణాలు కనిపిస్తాయి. "|

చలం కథలో పువ్వుని గూర్చి “తనకే రెక్కలుంళేనా? ఇంక ఎటూ చూడకుండా తల్లిని, తండ్రిని, ఆకుల్ని; మిత్రుల్ని, సమస్తమూ మరచి అతని వెంట సహచరిణి ఐ సేవ చెయ్యదా?” అని రాస్తాడు. ఇక్కడ రెక్కలు లేని పువ్వు స్వేచ్చలేని '్తీకి సంకేతం. "స్వేచ్చ ఎందుకు? లోకాన్నంతటిని వదలి ప్రియుడికి. తనను తాను సమర్చించుకోవడానికి, అ స్వేచ్చ. ఉంకే వువ్వు - తుమ్మెదతో ఎగిరిఫోయేది - అమీర్‌తో ఎగిరిపోయిన రాజేశ్వరిలా. పరిణానుం విమ్రైతేనేంం చలం కోరిన తీర్పు ఇది. చాసో దృష్టి ఇది కాదు. స్వానలంబనకల సాంసారిక జీవనం స్త్రీకి అవసరమని "ఆయన భావించేడు. మగకత్తెర కోసం ముంగిసతో పోరాడిన, విలపించిన కత్తెరలో ఈ సనుర్సణ భావం లేకపోలేదు. కాని దానివెనుక స్వేచ్చ ఉంది. నమ్రత లేదు... “బదిలీ, “ఏలూరెళ్లారి, “లేడీకరుళణాకరం), “ఫెప్పకు చెప్పకు! 4ష్రోనీ తిను లాంటి కథల్లో సెక్సునియమాల నతిక్రమించిన స్త్రీలలో ఉన్న గుణాలు పరిశీలించండి. చాసో నాళ్ల నెందుకు 'గ్తుర్తించేడో, గౌరవించేడో తెలుస్తుంది. ప -

*“ఆడకత్తెర తన మాతృధర్మాన్ని 'వర్వర్తించి కృతకృత్యురాలయింది. హృదయం ద్రవీభూతమైెంది” అంటూ తన కథను_ ముగిస్తాడు చాసో. “దృష్టిని తన గర్భరబేవు తిప్పి తననీ తన అందాన్ని ప్రపంచాన్నే మరలింది పువ్వు అంటాడు చలం. ఒక రకంగా ఇది అ కథకు ముగింవు మాటే. కాని ఇంకా తాత్త్వికమైన ముగింపు కోసం చలం కథను కొంచెం పొడిగించాడు. చాసో - కథల్లో ఎక్కడా అటువంటి కొనసాగింపు కనబడదు. -

మౌతృత్వసహజాతం. రెండు. కథల్లోనూ. ఒకే తీతిగా నిర్వహింపబడిన తీరు ఈ విశ్లేషణలో " వీశదం కాగలదు. రచయితల. దృక్పథాలు వేరు. నిర్వపాణరీతులు వేరు.

ప్రాచీనుల వరిభాషలో చెప్పాలంటే చాసో స్వభావోక్తి నిపుణుడు, చలం ఉల్చేగక్తా వల్లభుడు. మాతృధర్మం కథంతా చాసో నిశిత ప్రకృతి వరిశీలనలోంచి దర్శించిన వాస్తవగాధే. చాసో ఇతర కథల్లో కూడా ప్రకృతి అంతరాంతరాల్లోకి చొచ్చుకుపోయిన వాస్తవిక దృష్టి కనిపిస్తుంది. అయతే ఈ కథ మొత్తం ప్రకృతి కథే కావడం ఒక విశేషం. కత్తెర జంట వేటాడడం, సీతాకోక చిలుక తప్పీించుకోవడంలోని నేర్చు, దీసంపురుగు మరణదృశ్యం, వివిధరకాల పురుగులు, వక్షీ గూడు కట్టడం - అందుకుపయోగించే వస్తువులు, కత్తెరపిట్టలకు కోరికపుస్టే సమయం, వాటి. అట వేటు ముంగిసతో

9

పోరాటం - ఇవన్నీ సహజ (ప్రకృతిదృశ్యాలే. ప్రకృతిలో ఒక పక్షి జీవితగమనాన్ని ఇంత వాస్తవంగా చిభ్రించే రచయితలు అరుదుగా ఉంటారు. *నువ్వుచేలు వెన్నెల్లా పూసి వెండిగంటలు మోగిస్తున్నాయి "కోవెల ఇంద్రస్తోత్రం చేసింది! లాంటి వాక్యాలు ఆలంకారికంగా కనిపించినా ఆ వాక్యాలను అ సందర్భంలో - సహజ ప్రకృతిలో దర్శించే అవకాశమున్న పాఠకుడికి అవి తప్పనిసరిగా స్వభావోక్తుల్లా కనిపిస్తాయి.

చలం కథ ఇందుకు పరిపూర్ణంగా భిన్నంగా ఉంది. ఆ కథలో పూర్తిగా ఒక ప్రాణిధర్మాన్ని గుణసామ్యాన్నిబట్టి ఇంకొక ప్రాణి మీద ఆరోపించడం అనే లక్షణం ఉంది. మానవధర్మాన్ని ఇంకొక ప్రాణిమీద -గాని, జడంమీద గాని ఆరోపించడాన్ని మానవీకరణం అంటారు. స్త్రీజీవిత ధర్మాన్ని - తన ఆశయాల కనుగుణంగా ఒక _ పువ్వుపై ఆరోపించి చలం ఈ కథను రాసేడు. చలం వచన రచనలు సైతం కవితాత్మకమైన ఉన్నత ఫితి నందుకుంటాయి. చాసో (వ్రయత్నపూర్వకంగా ఈ స్తితిని వరిహరిస్తాడు. కథలో కవిత్వాన్ని తన _ అదుపాజ్ఞలలో ఉంచుకుంటాడు. చలం కథ “అర్హరాత్రి అడవిలో వువ్వు పూసింది” అని ఆరంభమైన దగ్గర నుండి “అకాశంలో తేలుతూ, భక్తితో అతని మొహం చూసి ఫక్కున నవ్వింది - ఆనందాన్ని అణచుకోలేక" అని ముగించే పర్యంతం ఒక తేనెవాక జాలువారి నట్టుంటుంది. ఈ కథలో ఒక తీగకు పువ్వు పూయడం - సూర్యకిరణస్పర్శకు వికసించడం -- వరిమళించడం -తుమ్మెద వువ్వులోని తేనె. తాగడం - ఫలదీకరణం - పువ్వు రెక్కలు రాలి వరిమళం చెడి వాడి రాలిపోవడం - అనే ఘటనాక్రమమే వాస్తవం. చలం ఆరోపించిన భావాలన్నీ కల్పనలు. కల్పనను కమనీయమైన అనుభూతిగా మార్చగలగడ మే ఈ కథలో రచయిత ప్రదర్శించిన శక్తి అంతా. “నువ్వేనా నా చేతిని పట్టుకొని నక్షత్రాల మధ్యనించి ఆడుతో నవ్వుతో అట్టా తేలివచ్చి నన్నిక్కడ దించింది?” “ఏప్ప'పెప్పటినుంచీ, అనంతకాలంనించీ, అనేక రూపాలలో, అనేక అనందాలలో తనతో చెయ్యి కలిపి ఎన్నడూ తనను వొదలని ఆ నీడ ఎవ్వరు”, *క్రాంతి కాంతి ప్రపంచమంతా కాంతి. ఆకాశాన్నంతా అనందంలో నింపుతోంది కాంతి, అలలనుల్లే కాంతి విరుచుకుపడుతూంది లోకంమీద” - కథ ఆద్యంతం ఇలాంటి వాక్యాలే కనిపిస్తాయి. వస్తువును, భావాలను, దృశ్యాలను వాటి సహజవ్రకృతిలోకాక తన దృష్టికోణంనుండి పాఠకునిపై ్రసరింపజేయడం చలం రచనావిధానం. చాసో పని ఇది కాదు, ప్రకృతిని అనుక్షణం పరిశీలిస్తూ తన _దృష్టికోణానికి అనుగుణంగా ఉన్న వాస్తవ సంఘటనను మాత్రమే ఏరుకుని, దానిని యధాతధంగా అందించడం ఆయన విధానం, అందులో తిరిగి తన నేలు పెట్టడు. తన ఊహను చొరనివ్వడు. చాలా అరుదుగా చిన్న వ్యాఖ్యాన వాక్యాన్ని మాత్రం జత చేస్తూ ఉంటాడు.

చలం , ప్రాక్తన మానవుడు. చాసో పరిణత మానవుడు.

చలానిది .విశ్చ్శంఖలత్వం. చాసోది విమృశ్యకారిత్వం.

చలం కథ కళ్ళంకొట్టిన చెరువు. చాసో కథ వళ్ళెంకట్టిన పాదు.

కుంచెతో రాసిన వర్ణచిత్రం చలం కథ. అటువంటి వర్షచిత్ర సౌష్టవంతో పాటు కమ్మెచ్చులోంచి తీసిన తీగ చాసో కథ,

ఒకరు బాహ్య సౌందర్యానికి భవంతి కడతారు. ఇంకొకరు గుష్తసొందర్యానికి గుడి కడతారు.

రం

స్వేచ్చ జా సౌందర్యం చలానికి రెండు ఊపిరితిత్తులు ఆనందం అతని మనసు. ఆనందం తనంతతానుగా దొరికితే దానిని అనుభవించడం, లేకపోతే దానికోసం వరితపించడం చలం కథ. సమానత్వం - స్వావలంబన చాసో ఊపిరితిత్తులు. చాసోకి మనసు లేదు. మేథ ఉంది. పారవశ్యం- పరితావం అనే గుణాలు లేవు. పరిశిలన -- వథకరచన అతనిలో కనిపిస్తాయి. చలం మాటల్లోనే చెప్పాలంటే ఆయన రచన 'ఖండించి దీవించి ఊగించి శాసించి రక్షించే అపూర్వశక్తి. చాసోది ఆచి తూచి కాచి వడబోసి కదిలించే కర్తవ్యద్దీప్తి చలం మృదునరి. ఆయన శైలి నిర్నిబాధమైనది. సహజమైనది. అవ్రయత్న సాధ్యమైనది. లలితమైనది. అందమైనది... లు చాసో శైలిని బంధిస్తాడు. శైలి వెనుక పరుగులెత్తడు. ప్రయత్నపూర్వకంగా తన శైలిని మలుచుకుంటాడు. లాలిత్యం అందంనంటి గుణాలపట్ట చాసోకు ప్రలోభమేమీ టు, ఆయనకులాగే ఆయన శైలీకికూడా మనసు లేదు. ఉద్వేగస్పడదు. చలం. పరిష్కర్తలా కనిపిస్తాడు. వ్రవక్తలా ్రటోధిస్తాడు. చాసో పరిష్కారాన్ని బట్టబయలు చేయడు. ప్రబోధం పొంతకుపోడు. అయినా ఆయన కథల్లో పరిష్కారాలు కనిపిస్తాయి. చలం పరిష్కారాలు ఆచరణసాధ్యమైనవి కావు. ఆయనదొక ఆదర్శలోకం. చలం వస్తువు ఇస్త్రీ. చాసో వస్తువు సమాజం. చలం వ్యాసాలు, కథలు, నవలలు చాలా రాసేడు. చాసో కథలు మాత్రమే చాలా కొద్దిగా రాసేడు. చలం సంచలన రచయిత. అందుకే ప్రచారం ఎక్కువ. చాసో ్రొాఢరచయిత. అయనకు చలంకంళు వ్రచారం తక్కువ చలం కథ ఆపాత మధురం. చాసో కథ అలోచనామృతం. చలానికి వట్టు ఎంతో విడుపూ అంతే. కొండమీది వెలుగు కనిపించేక కొండకింది కథంతా తనకు జ్ఞావకం లేదన్నాడు. చాసోకి వస్టేగాని విడువు లేదు. చలం సుడిగాలిలా మనల్ని ఎగరేసుకుపోతాడు. చాసో చాపకింది వీరులా మనల్ని వదలిపోడు. చలం విరుద్ధ సమాజాన్ని బహిష్కరించి శిఖరారోహణం చేసిన యోగి. చాసో నిష్టుర సమాజంలో నిలిచి నిజాలను వెలికితీసిన నియోగి. స్టీవెన్‌ స్పెండర్‌ - ప్రతిభ రెండు రకాలన్నాడు. 1, మొజార్డ్‌ప్రతిభ 2. చీధోవెన్‌ వ్రతిభ. మొదటిది శ్షణికము - అద్భుతము అయిన అనుభవంతో అగాధాలను తాకేటట్టుగా మునుకలు. వేస్తుంది. రెండవది తన వైతన్యంలోని పొరనుండి పొరను తవ్వుకుంటూ తవ్వుకుంటూ పోతుంది. శ శ చందూ! లగంధాలల్స స జా ౮ సాం | ళ ఖల్‌... ఈ26%రి | ॥ వ. న వాడ్‌00 (స. ద్రం చాడ డో

రచయిత గురించి ఉపాధ్యాయుల అప్పల నరసింహమూర్తి జననం ; తేది 10-2-1944. జన్మస్థలం : లింగాలపలస, విజయనగరం జిల్లా. తల్లిదండ్రులు : ఉపాధ్యాయుల భవానష్ము రామావతారం. విద్యాభ్యాసం : ప్రాథమిక విద్య - గజపతినగరం, ఓ.యస్‌.యస్‌.ఎల్‌.సి., భాషాప్రవీణ - విజయనగరం ప్రభుత్వ మహారాజ సంస్కృత కళాశాలలో, ఎం.ఏ. (తెలుగు), పిహెచ్‌.డి. - ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయం. పరిశోధన _ : బెచిత్య ప్రస్థానము - సూరన కవిత్వము, ఆచార్య యస్వీ జోగారావు గారి పర్యవేక్షణలో, ఉద్యోగం : తెలుగు శాఖాధ్యక్షుడు, మహారాజ కళాశాల, విజయనగరం. రచనలు : సాహిత్యవ్యాస రచన. ప్రచురణలు : బెచిత్య ప్రస్థానము - సూరన కవిత్వము, “ శ నన్నెచోడుని కుమారసంభవము. ] (్‌ నివాసం : 8-30-7, సాయినగర్‌, తోటపాలెం, . (1 విజయనగరం - 535 003. ఫోన్‌ః 26915 . (