Telugu Kathak Nritya Vikasam - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki
స్నా అంధం అ. టో ॥ తో మాచ స కం టట లు. ఇళ పురి బేడి యా! “హ్మ్మ్‌ 1 సూ మన. ఆజ్‌: న యాడ్‌ ఎ టీ పనే వ సి న. ఉన పళ. శ. | ల్‌ కాం ఫో కం = ల్‌ వ [ల గ్‌ స ల! “ప క 1. ల్‌ లల" శి ట్ర! క. సళ స ళ్‌ జనో ల 1 " /' ” య క. న్‌ టీ న్నీ ల లం న్‌ న్‌ు ్‌ "ఖ్మి | నా. ం. గ న లో . స తన్‌ ల , || ॥ శ్‌ శ రో |
కథక్‌ నృత్య వికాసం పండిట్‌ అంజుపొబం కథక్‌ కళాక్ష్మేత హైదరాబాదు
శరతరతనుది రంత. 711వి4వ్‌త వశ క! ఇతని ఉగ) ౮94వ 05119068 99 ఈ*ం041 212 ంసిందా8 1-10-44 తీంషింకినిడక8 మారేలి8584 - 500 020 & ౫ (19412) 4901162౬09 2 1993 లో వ166 25 జు క్ష యో యం మయ కటలా ౮09౬ ౨౭8182 అజా ॥ ర్‌ న్‌ ట్‌ క తవోతతంి తఉ?735 వ. క స0060క్రఉ28 ఎ ్‌ వ లి పషెంళా లప: యు ఆఆ వ రల [0608 వేణ1క9128 గి ర్‌ ల ౪ షతంయా024 గ ల కా06188క విడ్ర08ఉ 7 ఉర! ఉమా 0)గ225 11.517/2/1 కెంళు రెక్‌డ580ు (2826010888 మడేబ౭ 544 380 20868 611413 600547. 0866 వరవర 6242వ! ల5 క ర 8 980వేవ8క్ట4 క?66845864 = 500 029
వద్మవిభూషణ్‌ జ్ఞానపీర అవార్జ్యుగహీత డా! సి. నారాయణరెడ్డి (వకుత్వ సాంస్కృతిక వ్యవహారాల సలపవాదారు అభినందనీయుడు
ఉ్రరాదిలో పుట్టి పెరిగిన కఠక్‌ నృత్యం ధారతీయ నాట్య ష్మకియల్లో గణనీయమైంది నృత్త (వధానంగా రూపొందిన ఈ వ్మకియ అటు జైవూర్‌ ఘరానాలోనూ ఇటు లక్నో ఘరానాలోనూ బవుముఖాలుగా వికసించింది
కథక్‌ అంటే మౌలికంగా వఠ$లిస్తే కఠనం చేసేవాడని కథ చెప్పే వాడని తొలిదశలో కథకుడు పౌరాణిక గాథలను నృత్యరూవకాలుగా చెప్పే వాడు అలా చెప్పిన రామలీల కృష్ణథీల మొదలైన సంగికాత్మక పౌరాణిక గాధలే కఠక్‌ నృక్యాలుగా రూపొందాయి
ఆంగికం - ముఖ్యంగా చరణచాలనం అధికంగా ఉండే ఈ కథక్‌ నృత్యం దక్షిణాదిలో కూడా ఈ మర్యే చోటు చేసుకుంటున్నది తెఎగు నాట ఈ కథక్‌ నృత్యానికి వ్య క్రిగతంగా సంస్థాగతంగా అ్యకాంత "సీవ చేస్తున్న నర్తకుడు శ్రీ అంజువాబు దశీణ బారతంలో గోల్కొండ [వకువైన కులీ కుతుబ్‌షా కాలంలో కాలూనిన ఈ _వ్మకియకు తనకున్న వరిధిలో చేయూత నిస్తున్న ఆంజువాబు అభినంద నీయుడు
ఆ మధ్య ఉత్రర అమెరికాలో కూడా కథక్‌ నృత్యగళుల తరగతులు నిర్వహించి ఈ నృత్యానికి దోవాదం చేస్తున్న అంజుబాబు ఈ (గంధరూవంలో మరో నముచిత ప్మాత నిర్వపాస్తున్నందుకు సంతోషం కథక్‌ నృత్య స్వరూప స్వభావాలను ఈ రంళంలో రాణకెక్కిన నర్తకులను ఇంకా ఈ (వ్మకియకు సంబంధించిన గతులను పారిభాషిక వదాలను గురించి చక్కని శైలిలో ఈ (గంథం రచించిన ఆంజుభాబుకు నా ఆశీర వినందనలు
జజసీ, నారాయణ రెడ్డి
కెవి. రమణ ఐ.ఎ ఎస్‌ కలీకుతువ్లా నగరాభివృద్ధి సంస్థ (పాధికారి బాబూ! మీతో నాకున్న పరిచయం ఈ నాలు గేళ్ళలో మూడు పూవులు ఆరు కాయలు గావటానిక్కారణం - మీ స్నేహశీలం మీ సార్ముసవృత్తి మృద్నువవృతి మీ వృత్తినట్ట మీకున్న గౌరవమూనూ అమెరికాలోని వారతీయులకు కథక్‌ నేర్పటంవళ్ల కథక్‌ నృత్యానికి గౌరవం "పెరుగుతుందేమోగాని - ఆర్యధ్యనదేశ్‌లో కఠక్‌ వట్ట ఆసక్తి కల్లినవారికి శిక్షణ ఇవ్వడంలో వున్న ఆత్మసంతృప్తి ఎక్కడుంటుంది? అవకాశం వచ్చింది కదా అని ఆమెరికాలో స్టీరవడకుండా స్వదేశానికి స్వరాష్ట్రానికి తిరిగి రావాలన్న మీ ఆశయం వచ్చి. కఠక్‌ కళాక్షేత ద్వారా కళాసేవలో ఉడుకాభకక్రిగా మీ నంళు బాధ్యతను నెరవేర్చాలన్న మీ లక్ష్యం - నన్నెంతో ముగ్రుజ్జి చేశాయి ఖజురహో కోణార్క నృత్యోత్సవాల స్థాయిలో - చార్మికాత్మక కుతుబ్‌ షాహి వాన్తుశిల్ప కళాఖండాల మధ్య మీ కథక్‌ కళానేతం - (వకుత్వ సహకారంతో “రిం 2066 686%21 నిర్వహించిన తీరు నీర $హించడానికి మీరు వడిన తవన నాకెవృటికీ గుర్తుంటుంది విశ్వమంతా లయాత్మకంే _ లయాత్మకమైన సంగీతాన్ని వింటూ నృత్యాన్ని చూస్తూ ఆత్మానందం పొందని మనిషి ఉండడు కథక్‌ను ఒక నర్తన రీతిగా ఎన్నుకొని - వండితుడే కానక్కర్లేకుండా చదివిన (వతివాడికీ అర్థమయ్యే శీతిలో వకడృందిగా వసందుగా కథక్‌ నృత్య వికాసాన్ని మీ (గంథంలో తెల్పిన వైనం_ సకల జనామోదయోగ్యం సర్యజనానందకరం కావాలని నా అకొంత
ళ1 ఉత్తర భారతానికి ఛెందీన నృత్యరీళిగానే చెలామణీ అవుతూన్న తరు ణంలో - కథక్‌ నృత్యరీతి తెలంగాణా (పాంతంలో కుతుబ్‌షా పాదుషాల ఆదరాభిమానాలకు నోచుకొన్నదనే కాక మన రాష్ట్రంలో ఇరమరుగయి పోతూన్న ఈ కళ ను దక్కి.ంచుకోవాలన్న మీ ఆలోచన ఆవేదన తెలుగునాట కథక్‌ కళాకారు లందరికీ ఒక నస్పూర్తినివ్వాలన్నదే నా ఆశంస సంవన్నులయిన కళాకారులు సౌందర్య సాధనాల కోసం వేషధారణ కోసం వనేలవేలు ఖర్చుపెట్టి వదర్శనకు వస్తారు కానీ వారు వ్య క్రిత్వం వారి వేషధారణలో ముడుచుకుపోతుంది మరికొందరు తమ ముఖార విందాన్ని మెకుగు వరచుకొనుటకు వదర్శనకు నాలుగు గంటల ముందు నుంచీ తయారవటం (పారంభిస్తారు అందం విషయంలో నిమగ్నులవటంచేత వారు (వదర్శింప వలసిన విషయాన్ని అశద్ద చేస్తారు రంగస్థలం మీద ఒక అటబొమ్మ”లా ఆడవలన్‌ వస్తుందలాంటవ్వుడు.. ఆందుకే. రూవ విలాసాల కొరశై (వయత్నించికవ్పడు (పాకృతికమైన వద్దతులలో సాధనాలు వాడుతూనే (_పేక్షకుల చూపులను ఆకట్టుకొనే విధం గానూ తయారవటానికి ఎక్కువ సమయం తీసుకోకుండా ఉండే పద్దతినే ఎంచుకోవటం ఉత్తమం" ఈ వాక్యాలు నన్ను కదిలించి మళ్ళీ నేను ఇలా (వాసేలా చేయటానిక్యారణం ఆవి అశరసక్యాలు కనుక హృదయ స్పందన కాధారాలు కనుక చివరగొ--- మీరు చేపట్టిన (వయత్నం నవలమయ్యేంతవరకు మీ వట్టుదలలో నడ లింపు రాకుండా-మీ లక్ష్యం నెరవేరునంతవరకు అన్ని విధాలా మీకు అందరి సవాకార సంవత్తులుండాలని ఆశిస్తూ వీది ఏమైనా =నా కంటె చిన్నవాడి వైనందుకు ఆశీర్వదిస్తూ శుభాకొంగలతో మీ రమణ
“పద్య(్రీ” డాక్టర్‌ నటరాజ రామకృష్ణ అకోక్‌ నగర్‌ “హైదరాబాదు - 20 ఆశీ స్సులు
ఈ (గంథాన్ని రచించిన చిరంజీవి అంజువాబుకు బాల్యం నుండి నృత్యకళతో ఆనక్తి ఎక్కువగా ఉంటూ వచ్చినందువల్ల (పసిద్ద కథక్‌ నృత్యాచార్యులు శ్రీ రామకృష్ణ వక్రాగారి వద్ద విద్య నభ్యసించి మంచి కథక్‌ కళాకారుడుగా (వసిద్ధుడై నాడు. ఈ విష యంలో ఇతన్ని మొదటినుండి నేను ప్రోత్సహిస్తూ వచ్చాను. కథక్‌ నృత్యాన్ని లెన్సగా అభ్యసించి అనేక నృత్య (పదర్శనలను దేశ విదేశాలలో ఇవ్వడమే కాక తన అనుభవాలతో చిరంజీవి అంజువాబు (వృనధమంగా కథక్‌ నృత్య కళా చర్మితను తెలుగులో 1వాయడం చాలా (పశంసనీయమైన విషయం.
మొగల్‌ చ్యకవర్తుల పాలనా కాలంనుండి ఈ నర్తన రీతికి ఉత్తర భారతదేశంలో ఆదరణ విశేషంగా లభిస్తూ వచ్చినందువల్ల ఇది ఉత్తరాది నర్తన రీతిగా భావించబడుతూ వచ్చింది కాని దక్షిణ భారతదేశంలో గూడ గోల్కొండ పాదుషాల కాలంలో - ముఖ్యంగా కులీ కుతుబ్‌ షా కాలంలో దీనికి మంచి ఆదరణ లభించి [వఖ్యాత మైంది కులీ కుతుబ్‌ షా నాట్యకళా |పియడు అందువల్లనే (వఖ్యాత నర్తకీమణి భాగ్యమతిని (పేమించి వెళ్ళి చేసికొన్నాడు. ఈమె కాక [పేమామతి తారామతి మొదలగు వారెందరో ఆ పాదుషా వారి ఆస్థాన నర్హకిమణులుగా (పన్సిద్ధి చెందారు. వీరు హిందువులే అయి నప్పటికీ మహమ్మదీయ సంప్రదాయ నృత్యాలను గూడ అభ్యసించి పాదుషా వారి సమక్షంలో ఈ రెండు సార్యసదాయక నృత్యాలను (పదర్శించి వారి మన్ననలను పొందారు వీరివల్ల ఈ రెండు నం్యవ
న
దాయాలు నమ్మిశితమై వికాల భొవాలను నంతరించుకొని ఒక విశిష్ట కళగా రూపొందిన్నాము.
మన దేశములో నాట్య కళలకు సంబంధించిన శాస్తా9లు కొన్ని ఉన్నా వాటి చర్మితలు అరుదుగా ఉన్నాయి. కాకతీయ గణ పతి దేవుని బావమరిది గజ'సేనాని అయిన జాయవ రచించిన నత్త సంగీత వాద్య రత్నావపల చర్మితకు సంబంధించిన విషయాలు కొన్ని ఉన్నా చర్మిత సమ్మగంగా లేదు. ఇలాంటి పరిస్థితులలో ఒక నాట్య సం్యపదాయ చర్మితను [వాయాలంపే ఎంతో పరిశోధన అవ సరం ఈ కార్యాన్ని అంజువాబు చేపట్టి ఈ (గ్రంథాన్ని (వాకాడు
మున్ముందు ఇట్టి (వయోజనకరమైన [(గంథాలను మరికొన్నిం టిని చిరంజీవి అంజువాబు (వ్రాయగలడని ఆిస్తూ (వాయాలని ఆశీర్వుదిస్తున్నాను.
జా=నటరాజి రామకృష్ట
డిం మురళీకృష్ణ ఐ ఏ ఎస్‌ గజల్‌ గంధర్వ క (. కథక్‌ ఆశాజో రితి భొరతదేశం కళలకు పుట్టినిల్లు మన భారతీయ కళలు సంస్కృతి 1నవంచంలోనే ఎంతో మహోన్నత మైనవి కాస్త్రీయ నృక్యాలయిన భరత నాట్యం కూచివూడి కథాకళి కోవలో కథక్‌ కూడా ఎంతో చర్మిత కలిగిన నృత్య సార్యవదాయం కఠక్‌ నృత్య వికాసానికి భారతదేశంలో ఎందరో నృత్య కళాకారులు ఆజరామరమైన "సేవ చేశారు అం ధపదేశ్‌లో సండిట్‌ అఆంజుబాబు కథక్‌ నృత్య వికాసానికి నిర్విరామ కృషి సల్పుళున్నారు ఆం్యధ(వదేళ్‌లో మొట్టమొదటిసారిగా కథక్‌ కళాషేత సంస్థను స్థాపించి అనేక మంది కౌత్సాహిక లకు కఠక్‌ నృత్యంలో శిక్షణ నిచ్చారు భారతదేశమంతటా వందలాది (వదర్శన లివ్వటంతో పాటు మూడుసార్దు (వత్యేక అవ్వానంయై ఉత్తర దక్కిణ అమెరికాలకు వెళ్ళి కథక్‌ నృత్యంపై శిక్షణా శినిరాలను నిర్వహించి అక్కడి టీవీలో _వదర్శనలిచ్చి (వళంస అందుకున్నారు అనేక అవార్డులు. రివార్డులు అందుకొని ఇరవై ఏళ్ళకు పైగా ఈ రంగంలో ఎన్నో [వయోగాలు చేస్తూ ఆం(ధ్యవదేశ్‌లో కథక్‌ నృత్య వికాసానికి ఎనలేని 'సేవచేస్తూన్న వండిట్‌ ఆంజుబాబు తెలుగుకో మొట్టమొదటి సారిగా కథక్‌ నృత్యంవపై సమ్మగమైన (గ్రంథాన్ని (వాసి అందిస్తున్నందుక నాకెంతో ఆనందంగా ఉంది ఇది ముందు తరాలకు ఎంతో ఉవపయో॥ కరమైన మార్గదర్శకమైన (గంథం అవుళుందని నేను భావిస్తున్నాను కథక్‌ నృత్య వికాసం ద్వారా చండిట్‌ అంజువాబు కళ్ళావవందానికి మరో వూజా పృష్పాన్ని సమర్పించి ధన్యుడయ్యాడు ఇందుకు మరోసారి ఆయనను అభినందిస్తూ ఆశీర్యడిస్తుళ్నాను మురళీకృష్ణ సము లల్ల
5 నా పాణం! వన. నేను జన్మించింది గుంటూరు మా శండిగారు ఉద్యోగరీత్యా 'హెదరా బాద్‌లో స్టీరవడిపోయారు అందుచేత భాగ్యనగర కళామతల్లి ఒడిలో పెరిగాను నేను అసలు నాట్యం మీద ముఖ్యంగా కథక్‌ ఉ త్తరాది నృత్యం నేర్చుకో వాలన్న ఆసక్రి నాకు చ్మితమైన పరిస్థితులలో కలిగింది అది తల్చుకుంటే నాకివ్సటికి ఆశ్చర్యంగా ఉంటుంది చిన్నవ్వుడు స్కూల్లో చదువుకొనే రోజుల్లో న్కూలు ఫండన్‌లలో జానవద నృత్యాల్లో సరదాగా కుప్పిగంతులు వే సేవాజ్జి మా అమ్ము ఆ గంతులు చూసి ముచ్చట వడింది ఆఖరి సంతానం కావడం వల మురిపెంగా న్కూలల్లో అందరికంటే జాగా డాన్స్‌ చేయాలని రాంకోట్‌లో ఉన్న (వభుత్వ సంగీత నృత్య కళాకాలలో చేరమని (ప్రోత్సహించింది. అన్పటికి నేను ఏడో కాను చదువుతున్నాను ఇది 1967 వ సంవత్సరంలోని మాట భరతనాట్యం చేర్చుకందామని వెళ్ళాను ఆక్కడ అందరూ ఆడపిల్పలున్నారు టీచరమ్మ ఆ పక్కగదిలోకి వెళ్ళమంది ఓవో అక్కడ మగ పిల్లలకు నేర్పుతారు కాబోలు అనుకుని వెళ్ళాను ఆక్కడ డాన్స్‌ నేర్పుతున్నారు ఆది కథక్‌ నృత్యం అన్నారు పీదో ఒక డాన్స్‌ కదా ఆని చేరిపోయాను పోను పోను భరతనాట్యంలాగే ఇదికూడా మంచి నృత్య ౩లి అనిపీం చింది దాంతో వాగా నేర్చుకోవాలనే ఉత్సావాం కలిగింది అంతే అయిదేళ్ళు వక్యాగతతో నేర్చుకున్నాను డిన్షమో తీనుకున్నాను కఠక్‌ నృత్యం నేర్చుకొంటున్న వుడే కథక్‌లో నిష్టాతురై న గోపీకృష్ణ సా ణి (బిజ్‌ మహరాజ్‌ల గురించి తెలుసుకున్నాను అప్పుడే ధు*క్‌ రునక్‌ పాయల్‌
శ్‌ 1
ఐబజే నీనిమా చూడటంతో నాలో ఆంతర్గతంగా ఏ నాటికైనా వారంశటివాజ్ఞి కావాలనే తనన మొదలయింది
కథక్‌లో నా గురువులు వండిట్‌ రామకృష్ణ ళుకా పండిట్‌ వఏవిరల్‌ రావులు పీరివద్ద శాస్త్రీయ కఠక్‌ నృత్యంలో శిక్షణ పొందాను అయినా నా కళాతృష్ణ తీరలేదు 1972.73లో కే్యద వకుక్వు సహకారంతో ఢిల్టీ చేరి అక్కడ కథక్‌లో శిక్షణతోపాటు వరిశోధనలు చేసే అవకాళాన్ని చక్కగా వినియోగించుకున్నాను అంతేకాదు సాయంకాలాలు ఓ(బాయ్‌ ఇంటర్నేషనల్‌ హోటలులో విదేశీయులకు (వత్యేకంగా (వదర్శించే భారతీయ నృత్య (వదర్శన లలో కూడా షాల్గొనేవాజ్డి
ఆన్నట్లో నా వదర్శన చూసిన విదేశీయులు తమ దేశాలకు ఆహ్వానిం చారు అక్కడి కఇర్చులన్నీ తామే భరించి (వదర్శనలు ఏర్పాటు చేస్తామన్నారు కాని" ప్రయాణపు ఖర్చులు భరించలేక ఆ అవకాకాలు వదులుకోవలసి వచ్చింది. తిరిగి పైదరాబాద్‌ చేరాక 1972 లో జవహర్‌ బాలభవన్‌లో నాట్యాచార్యుడుగా చేరి స్టిరవడ్డాను
1972 నుండి ఇంతవరకు 300 పైగా నృత్య కార్యుకమాలను దేశ విదేశాలలోనూ (వదర్శించి _వముఖుల [వళంసలు ఆశీస్సులు అందుకున్నాను టి వీ కార్యకమాలతో కలిపి 40 పెగా నృత్య రూపకాలకు దర్శకత్వం వహించాను శాకుంతలం స్వవ్న వాసవద త్త బుష్యళ్ళంగ పంచతం్యత కథలు వీకతాకీ ఆవాజ్‌ ది టఫెండ్‌షిప్‌ మానవతామందిర్‌ మొదలై నవి చెప్పుకోదగ్గవి
ఎంతో పాచీన చర్మిత కలిగిన కథక్‌ నృత్యం గోల్కొండ నవాబుల కాలంలో ఎంతో ఆదరణకు నోచుకుని ఎంతో అభివృద్ధి చెందింది కాలకమేణ ఆం్భధదేశంలో ఈ నృత్యరీతి తెరమరుగయిపోయి ఇది ఉత్తర భారతదేళానికి చెందిన నృత్యశై లిగా చలామణి అవుతున్న తరుణంలో కథక్‌ నృత్యానికి మన రాష్టరలో మంచి వచారం కలిగించి వూర్వ వైభవాన్ని తీసుకురావాలనే లక్ష్యంతో దక్షిణభారత ధేశంళోనే మొట్టమొదటిదిగా 1982 హైదరాబాద్‌లో
2111 కథక్‌ కళాషేత ను పారంభించి కథక్‌ నృత్యంలో శిక్షణ ఇవ్వటంతో పాటు
దేళ వ్యాప్తంగా [వదర్శనలు ఇవ్వడం (ప్రారంభించాను (వత్యేక ఆహ్ప్చానంె మూడుసార్జు ఆమెరికా వెళ్ళి అక్కడ కథక్‌ నృత్యంలో శిక్షణా శిబిరాలు నిర్వహించాను
మూడేళ్శపాటు అమెరికాలోనే ఉండిపోవటానికి కాం్యటాక్టు ఇస్తామని అక్కడివారు కోరినవ్పటికీ ఆం్యధ్యపదేశ్‌లో కథక్‌ నృత్య వికాసం (వచారం నా లక్ష్యం ఆయినందున ఆ అవకాళాన్ని కాదనుకొని తిరిగి ఆంధదేళానికి తిరిగి వచ్చి కథక్‌ వికాసానికి నా వంతు కృషిచేస్తూ 1991 ఏపిల్‌లో కథక్‌ కళా క్షేత ఆధ్వర్యంలో రాష్ట్ర _వభుత్వం సాంసృతిక వ్యవహా వలళాఖ వర్యా టక అభివృద్ధిశాఖ సహకారంతో డక్కన్‌ డ్యాన్స్‌ ఫెస్టివల్‌ను నిర్వహించాను
భిన్నత్వంలో ఏకత్వాన్ని కలిగి ఉన్న మన దేశంలో ఆనేక కళా రూపాల ద్వారా దేళశసమ్మగతను మరోసారి చాటడానికి భాగ్యనగరంలో కుతుబ్‌ షాహీ సమాధులవద్ధ ఈ దక్కను నృత్యోత్సవాలు నిర్వహించాను
1972లో సెవెన్‌స్టార్‌ సిండికేట్‌ నిర్వహించిన కథక్‌ నృత్య పోటిలలో నేను బంగారు వతంం౦ పొందటం 1985 త్యాగరాయగానసభ ఆధ్వర్యంలో నాకు సన్మానం జరగటం 1986లో జంట నగరాల సాంసృతిక సంస్థలన్నీ కలిపి రాష్ట్ర గవర్నర్‌ గౌరవనీయులు కుముద్‌బెన్‌ జోషిగారి చేతుల మీదుగా నన్ను సత్కరించటం 1087 లో తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం వివిధ రంగాల కళాకారులను సన్మానించిన సందర్భంగా రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి ద్వారా నన్ను సత్కరించటం - ఈ సంఘటనలన్నీ కథక్‌ నృత్య సంవడాయానికి జరిగిన సన్మానాలుగా భావిస్తున్నాను
కథక్‌ నృత్యం మరింత విస్తృత _వచారం చెందాలి జీవకళగా నిలిచి పోవాలి ముందు తరాలళో మహోన్నతంగా (వజ్వరిల్లాలి అదే నా జీవిత లక్ష్యం అందుకే కథక్‌ నృత్య శ్రైలి పై ఒక సమ్మగ [గంథం ఆవసర మని భావించోను కథక్‌ గురించి తెలుగులో ఎలాంటి (గ్రంథం లేదు రాలేదు తెలుగులో కథక్‌ నృత్యంపై సమ్మగమైన పుస్తకం ఇదే మొట్ట మొదటిదని
21 గర్వంగా చెన్పగలుగుతున్నాను ముందు తరాలకు ఈ గంథం ఏ మాతం ఉపయోగవడినా నా కృషి ఫలించినట్లే!
ఈ పుస్తకం ఈ రూవంలో రావడానికి విషయ సేకరణలోనూ ఎడిటింగ్‌లోనూ సవాకరించిన మ్మితులు శ్రీ చొక్కాపు వెంకటరమణ గారికి నా (వత్యేక కృతజ్ఞతలు
చక్కని ముఖ చితం వేసి ఇచ్చిన మ్మితులు శ్రీ ఆనంద్‌ గారికి లోవలి పేజీలను డిజైన్‌ చేసిన శ్రీ జి, నాగే్య్యదకు ఇంకా ఎన్నో విధాలుగా సహకరించిన శ్రీయుతులు జాలీ ఫెండ్స్‌ పీ రమేష్‌ జి సత్మనారాయణ గోపీనాథ్‌ రెడ్డి అవిశాష్‌వచోరీ పద్మావతి ఆర్ట్‌ (పింటర్స్‌ శ్రీనివాస్‌ తది తరులకు నాకు (వతి అడుగులోనూ చేదోడుగా ఉంటూ నాకు సహకరిస్తూ ఉండే నా శ్రీమతి సుజాతకు ముందుమాటలు రాసి ఇచ్చిన శ్రీయుళులు కెవి రమణ సినా రె మురశీకృష్ణగార్లకు గౌరవనీయులు వద్మశ్రీ నటరాజ వామకృష్ణగారికి నా హృదయ వూర్వక ధన్యవాదాలు తెలుపుకొంటున్నాను
మీ అంజుఖొబు
అ౦కితం౦ సాంస్కృతిక బంధువు, సాహితీ సింధువు నహృదయులు, నా [శేయోభిలాలాషులు శ్రీ పి.వి.ఆర్‌.3 _పసాద్‌, ఐఎఎస్‌ గారికి భక్తితో ఆ అంజుబొబం
కథక్‌ నృత్యం - చరిత
వైదిక కాలం:
గ్రీఠం నృతుం వాద్యం ఆనే మూడు కళలు సంగీతంలో అంతర్భాగాలు ప్రాలీన కాలంలో నాటకం లేదా నృత్యం (పచారం అధికంగా ఉండేది సంగీళం అ నాటకంలో ఒక (వధాన అంళంగా ఉఊండేది కేవలం నృత్యంలో మా[తమే (పేక్షకలకు గీతం వాద్యం అభినయాల ఆనందం ఒకేసారి లభించేది
నాట్యం పై లిఖించఒడే (గ్రంథాలలో సంగితానికి సంబంధించిన చర్చ పర్యాష్త మాత్రంగా ఉండేది అందువలనే ప్రాచీన కాలానికి సంబంధించిన సంగీతం యొక్క విషయాలు తెలుసుకోవటానికి మనం నాట్యసంబంధమైన (గ్రంథాలు చదవటం అవసరం
నాట్యం సంగీతం అంకాలకు సంబంధించిన ఆది (గంథమవనదగినది నట్యళాస్త్రం ఇది భరతముని రచించింది నాట్యసంగితాలకు సంబంధి చిన ఏ [గంథకర్త అయినా ఎలాంటి చర్చ చేసినప్పటికీ దానికి ప్రమాణాలు భరత ముని వాక్యొలే వాస్తవంగా భరతముని నాట్యశాస్త్రం ఒక విలక్షణమైన (౧౦భం డానిలో నాట్య సంగితాలకు సంబంధించిన అన్ని విషయాలలోనూ సూత (పకారంగా ఉండేటట్టు వివరణ ఉండి ఇతర ఆచార్యులు భరతుని సూ(కా లను ఇంకనూ నృష్టీకరించారు దాని ఆధారంగా మనం నాట్య సంగితాల యొక్క ఖాస్త్రీయ పద్ధతులను తెలుసుకోవచ్చును
1పానీన కాలంలో భరతుడు సృష్టించిన *భరతము ఒక గో(త్ర వాచ ములా నటకులకు |(పయుక్తంగా ఉండేది అభినయం చేసే వారిని నటులని నృత్యం చేసేవారిని నర్తకులని గానం చేసేవారిని కుషీలవ్‌ లేవా కుషాళ్వ ములని పిలిచేవారు
/8
1త్రీ కథక్‌ నృత్య వికాస
గానం చేసేవారిని శౌవాఫ్‌ లేదా శిలావి అని నృత్యం చేసేవారిని సూతు అని కూడా పిలిచేవారు, భొాటుడు బారణు' బందిథాన్‌ బాణుడు మొదలెన వారు కూడా నటకుల వకే రాజ్యపాలకులచే ఆస్థాన నటకులుగా నియమింప వారు వీరు విశేష సందర్భాలలో (వశంణలు స్తుతిగానాలు ఇతర నునోరంజక కార్య[క్రమాలు (ప్రదర్శించేవారు నాటకం=ఎజననం
భారతీయ పురాణాల (ప్రకారం దేవతల కోనక మేరకు పంచమవేదం అంటే నాట్యవేదం ఆ (బ్రిహ్మదేవునిచే లిఖించబడిందని అంటారు [వత్యేక వర్గాలవారు నొట్యవేదంయొక్క ఆనందం (గ్రహించటానికి వీలుగా ఇది లిభించ బడింది నాట్య్మవేదాన్ని మొట్టమొదటిగా అభ్యసించినవాడు భరతముని శివునిచే తాండవనృత్యం పార్వతిచే లాస్యనృత్యం ఇందులో జతపర్చటమైంది
ఈ విధంగా నాట్యంలో అభినయం గీతం నృత్యం యొక్క అద్భుత సమ్మేళనం జరిగింది రంగళాలలు (నాట్యకాలలు) స్థాపన జరిగింది. వాటిలో భరళులు (నటకులు) ద్వారా మునులకు దేవతలకు సంబంధించిన కథలకు నాటకరూపాన్ని కల్పించి (ప్రదర్శించేవారు “వాల్మీకి రామాయణం థాగవతం మవిభారతం ఇంకా అనేకాలైన (ప్రాలీన (గ్రంథాలను వదలి సంఘటనల ఆధా రంగా నాటకాలు (పచర్శించేవారు
పాళ్చాత్య (గ్రంథకర్తల (ప్రకారం (కమ్మక్రమంగా సమాజంలో సంస్కృతం ద్వారా (వసిద్ధిపొందిన వారందరూ లోక కల్యాణంకోసం కళాత్మక సిద్ధాంకాల ద్వారా కాస్త్రరూపాలను వృద్ధివరిచారు నాట్యం, నృ త్తం, నృత్యం
ఏదైనా ఓక వాక్యం యొక్క అర్థాన్ని అభినయం ద్వారా (పకటిస్తూ రసానుభూతిని కలుగబేయటాన్ని నాట్యం అంటారు. దైనిక జీవితంలో నిత్యం మానవుడు చేసే కార్యకలాపాలన్నీ నాట్య మేనని చెప్పవచ్చును (కోధం స్నేవాం దుఖం సుఖం మొదలై న మనోభావాలన్నీ చేస్టలద్వారా (వకటించటం
కథక్‌ నృత్య - చరిత కేల్టీ లేదా ఏదైనా విషయాన్ని అనుకరించటం మొదలైన (క్రీయలన్నీ అభినయ శేణి లోనే చేరుతాయని చెప్పవచ్చును
ఈ చేష్టలన్నీ నాట్యళాస్త్రం (వకారం ఈ విధంగా పిలువబడతాయి
- ఆంగికాభినయం 2) వాచికాభినయం ల) ఆవోర్యం 4) స్వాతికాఖినయం అనే నాలుగు రకాలు
శరీరంలోని అవయవాల ద్వారా ఏదైనా భావాన్ని వెలిబుచ్చటాన్ని ఆంగికాఖినయం అంటారు ఉదావారణకు * ఎక్కడికి వెళుతున్నారు? క “వస్తు వులను నేను తీసుకు వెళతాను"
స్వరం లేదా మాటల ద్వొరా భావాలను (ప్రకటించటం వాచికాభినయం అంటారు నాటకాలలో చోటు చేసికొనే గీలాల సంభావణలు అన్నీ వాచికాఖి నయాభథే
వస్తాంల ద్వారా శరీరాన్ని ఆలంకరించి దేవతల రూపాన్ని గాని ఇతర విచి(త రూపాల ద్వారా గాని అనుకరించటాన్ని ఆహార్యం ఆంటారు
అనుకరణ ద్వారా సుఖ దుఃఖాలు వదైనా విశేషభావాల (పదర్శన చేయటాన్ని ఆ భావాల సృష్టికరణను సాత్వికాభినయం అంటారు ఉదావార ణకు మన్మధునివై ఆ్యపనన్నుడై శివుడు [కోధంతో కరోరవదాలతో_ అతనికి కాపమిచ్చుట తాండనం = లాస్యం
నృత్యంలో వీరత్వం (వధాన రసమైతే దానిని కాండవ నృత్మమనీ నృత్యంలో శృంగారం (పధాన రసమైతే దానిని లాస్య నృత్యమనీ ఆంటారు (వచారంలో ఉన్న ఒక కథ (పకారం మతిపురాసురుడనే రాక్షసుని వధకొరకై శివుడు వీర రసం (ప్రధానంగా గల తాండవ నృత్య హేల చేశాడు (తిపురాసురుని వధ అనఎతరం అతడు సంతోవపారంగతుగై పార్వతితో కలసి లాస్యనృత్యం చేశాడు తాండవ నృతృం పురుషులకు ఉపయు క్తమైంది
లం కథకీ నృత్య వికాసం ఆ నృత్యంలో ఆంగికాఖినయం స్రీలకు ఆసౌందర్యంగా తోచవచ్చును శ్రీ శృంగారానికి కోమలఠ్వానికి (ప్రతీకగా భావిస్తూ రావటం వలన లాస్య నృత్యం మ్మాతమే లోకరంజకం కాగలదు అయినప్పటికిని తాండవ లాస్య నృత్మములు స్త్రీ పురుషులు ఇరువురి ద్వారా అభినయింపచేయవచ్చును శివుని గణాలు బుషులకు తాండవ నృత్యం నేర్పించిగా బుషుల ఆ నృత్యాన్ని మానవులలో [ప్రబారం చేశారు ఆదిళ కిమైన పార్వతి లాస్య నృత్యాన్ని బాణాసురుసీ పుతిక అయిన ఉషకు వరంగా ఇచ్చింది ఉష ద్వార కకు వచ్చినపుడు ద్వారకలోని స్త్రీలకు ఆ నృత్యాన్ని చేర్చింది వారిద్వారా లాస్యనృత్యం సౌరాష్ట్రలో (వవేశించింది అక్కడినుండి లాస్యనృత్యాన్ని ఇతర స్రీలు కూడా నేర్చారు లాస్యం యొక్క సంపూర్ణ అంగాలు (వదర్శించుటక్షై భగవాన్‌ శ్రీకృష్ణుడు రస మండలమనే దానిని స్థాపించాడు దీని ద్వారా అనేక రకాల నృత్యాలు జన్మించాయి రస నృత్యంలో గీతం వాద్యం నృత్తం అభినయం అన్నీ సమకూరి ఉంటాయి. నేడు [వచారంలో ఉన్న భరతనాట్యం కథాకళి మణిపూరి కథక్‌, కూచిపూడి వంటి అనేక నృత్హాలు ఈ రననృత్యం నుండే ఉద్భవించాయి
డా క5థ3 నృత్యం
ఉత్తర భారతదేశంలో సబారంలో ఉన్న కాస్త్రీయ నర్తనరీతి కథక్‌ ఇది హిందూరాజుల మవ్మాదీయ నవాబుల ఆలన పాఠినలతో వారి ఆస్థానాలలో 'పిరిగి పోషింపబడి వృద్ధిచెందిన నృత్యకళా సంవదాయం
(క్రీశ 1వ శతాబ్ది మొదలుగా మహమ్మదీయులు సెగించిన దండ యా[తల వలన భారతదేశం సాంస్కృతికంగా = బౌత్తరావా దక్షిణాత్యాలని- రండు రీతులుగా విడీపోయింది ఉత్తరదేశంపై మహమ్మదీయ (పభావం ఎక్కు వగా పడింది దక్షిణాదికి వచ్చిన దండయా[త్రల ఉధృతం ఆంధధ్రదేశంతోనే ఆగిపోతూవచ్చింది అందువల్ల దశ్నీఐదేశం (ప్రావీన సంస్కృతిని కాపాడుకో గలిగింది
ఉత్తరాపథంలో మహమ్మరడియ సాంస్కృతిక (ప్రభావం ఎక్కువగా పడింది ఆ _పభావం మొక్క ఫలితంగానే (పాబీనమైన సంగీత బాణిలో అనేక నూతన అంళాలు చేర్చబడి నూతన వద్ధతి నంగితం ఏర్పడింది (ప్రానీన (దువడ్‌ సంగీతమేకాక ఖ్యాల్‌ టప్పా ఓ,మీ గజల్‌ మొదలైన రీతులు చేర్చ ఐడి ఒక నూతన విధానంలో విస్పృతి చెందింది అలాగే (ప్రావీన హైందవ న_రగరీతి కూడా ఉఊత్తరదేశంలో పూలర్ణిగా ఒక నూతన రూపంలో అఖివృద్ధి చెందింది అడే నేటి కథక్‌ నర్తనరీతి “కథక్‌ అంకే?
“బవ్మాముడి పూరణం” అనే [గ్రంథంలో అభినేత కోసం గాయకుని కోసం నర్తకుల కోసం కథక్‌ అనే శబ్దం [పయుక్రం చేయబడింది “మహి భారతం “*నాట్యకాస్త్రంొ లలో కూత శభ అన మ్షైన్నచూడ వచ్చును పాశీ-శబ్ధకోశంలో “ంధకో శ్యట్రకషతోల్ట క నన్తున య్యే భ్రావీర్మాఅందులో
వలి కథక్‌ నృత్య నికాసం ఉపదేశం అని ఇవ్వబడింది నేపాలీ ._ శబ్దకోళంలో కథకో అనే శబ్దం కనిపిస్తుంది దీని ఆర్థం వర్ణనం చేయువాడు లేదా వ్యాఖ్యాత కల్పసూ[తాది జైన (గంథాలలో కథక్‌ బదులు కహూచ్‌ అనే శబ్దం లేదొ పదాన్ని చూడవచ్చును
మొహుంజోదారో హరప్పా శిధిలాలలో అభించిన కొన్ని నదర్తకిల (శ్రతిమలను బట్టి వారు కథక్‌ నృత్య ముదలను అనుసరించినట్లు తెలస్తోంది
షడ్డేదేవుడు రచించిన సంగిత రత్నాకరం అనే (గంథం నాఎం శాస్త్రం తరువాత (వతిపావంచదగ్గ సంగిత (గంథం ఈ (గంథం 8వ శతాబ్దంలో లిభించబడింది దీనిలోని నృత్య అధ్యాయాలలో “కథక” శబ్దం గురించి వివరించడమైంది
కథక్‌ కథాకార్‌ ఆనగా కథను చెప్పువాడు (స్టోరీ పెళ్టర్‌) అని అర్థం (ప్రావీన కాలంలో ఆలయాలలో కథానికుల ద్వారా పౌరాణిక గాథలను నృత్య రూపకాలలో చెప్పేవారు వీరిలో (్రావ్మాణ జాతియొక్క. సంఖ్యయే ఎక్కువ ఉండేది రామాయణ గాథ రామ్‌లీలా కృష్ణలీలా మొదలై న పౌరాణిక గాథలను సంగీతపరంగా చెప్పేవారినే కథాకార్‌ ఈ శబ్దమే కథక్‌ నృత్యంగా మారింది
నవాజంగా మన భారకీయ నాట్యశైలి ఇటు మన దక్షిణాదిన కాని వ్వండీ అటు ఉత్తరాదిన కానివ్వండి _ వారివారి భాషా ఆబార వ్యవవోరాలలో వ్యత్యాసమున్నప్పటికీనీ ఈ కాస్త్రీయ నాట్యరీతిలో దేవాలయాలలో మొదలై తరువాత కాల(కమేణా రాజుల పోషణలోకి వెళ్ళటం జరిగింది అయితే కొందరు నర్తకిలు మటుకు కేవలం దైవ నర్తక్రీమణులుగా ఉండిపోవటం జరిగినట్టుగా (స్రముఖ ఆచార్యులు శ్రీ నటరాజ రామకృష్ణగారి రచనలలో తెల్పడం జరిగింది
డా
మొుఫఘులుల కాలం - కథం
ఖారతదేళాన్ని పరిపాలించిన మొగలులు 1కతీవ శతాబ్దం నుండి 17వ శతాబ్దం మధ్యలో గల తమ ఏలుబడిలో భారతదేశంలో తమదైన స్వంత శె లితో కూడిన నృత్యాన్ని (ప్రవేశ పెట్టారు మొగలాయి రాజుల దర్చారులో (వదర్శింపబడే ఈ నృత్యం మతపరమైనది సాం్యపదాయ బద్ధమైనదీ కాకపోయి నప్పటికీ మొళలాయి రాజులు ఈ నృత్య (పదర్శనఅను తమ దర్భారులలో "పెంచి పోషించి ఆదరించారు సహజంగా ఉన్నతంగా ఉట్టిపడే ఈ నృత్య శైలిని భారతీయ కళాకారులు స్వీకరించి ఈ నృత్యానికి మొగలాయి. నృత్య శె లితోపాటు కాస్త్రీయతను తమ స్వంత బాణీలను జోడించి చక్కని కళాత్మక నృత్యరీతులను కళాఖండాలను ఈ నృత్యంలో పొందుపరిచారు అయితే వారు అభినయానికి అధికంగా [(పాముఖ్యత ఇచ్చేవారు (ప్రత్యేకంగా టుుమీ గజల్స్‌ ఆస్థానాలలో కవుఐతో రచింపజేసి నర్తకులచే నర్తింప జేసేవారు ఈ మొగలుల కాలంలో అత్యధికంగా ఈ నాట్యాన్ని పెకి తెచ్చిన రాజులలో థీ వాజిద్‌ ఆలీషా ఆతిముఖ్యుడు
కథక్‌ నృత్యాలు (పదర్శింప ఐబడుతుండగా చూసి పాదుషా అక్సర్‌ రాజోద్యోగులు వినోడించేవారట బాద్‌షా ఆలీషా కాలంలో ఈ తమాషాలనే మండలాల రూవంలో పంచిపెళై దర్చారులలో (ప్రవేశ పెళ్టేవారు
భారతీయ న్నర్తకిల వేషభాషల్లో కూడా మార్పు కనిపించింది రాధను సాకీ" రూపంలో చూసీ ముసల్మానులు ఎంతో ఆనందం పొందేవారు భ_క్రి (వధానాలై న గీతాల స్థానంలో అభినందనలను తెలిపే స్తుతి గీతాలు చోటు చేసుకొన్నాయి. రాధాఇృష్టుల సంయో॥ _ శృంగార గితాలను వారి అభినయా అను మాసి ముసల్మానులు తమ శృంగార తపనను తృప్తిపరచుకొనేవారు ఈ రకంగా కళ స్థానే విలాసం చోటు చేసికొన్నది
నాట్యాచార్యులను వేళ్ళుల గృవోలలో నియమించేవారు వారు కూడా కథక్‌ నృత్యంలో పారంగతులు కావటానికి వీలుగా ఇది జరిగేది (వథ్యాత ఇఆచార్యులు ఎక్కండి కక్కడ ఛిశ్నాభిన్నమై విడిపోయారు శాస్త్రాలను నిర్ణక్ష్యం
బ్రి్క్త కథక్‌ నృత్య వికాసం చేశారు నృత్య సంగీతాలు వికృతరూపం దాల్భ్బాయి కథక్‌ నృత్యం తనకంటూ (వత్వేకంగా సంపన్నుల హస్తాలలో నిమగ్నమైన ఒక (పత్యేక కాస్త్రన్ని ఏర్చరచుకొన్నది కానీ ఇది గంథ స్తమై వెలువడవలసిన ఆవశ్యకతను ఎవరూ గుర్థించలేదు భారతీయ నృత్యంలో సమస్త పారిభాషిక పదాలన్నీ ఉర్దూభాష లోకి కూర్చబడ్డాయి. ఎందుకంటే ముస్టిం శిష్య గణాలకు ఆ పదాలు అర్థం కావటం కష్టతరమయ్యేది వాజిద్‌ అలీషా _. కథక్‌ పోషణ మొఘలుల కాలంలోని మధ్యకాలాన కథక్‌ నృత్యంలో చాల మార్పులు. చేర్పులు జరిగాయి ఒక శతాబ్దంలో కథక్‌కు అద్భుత సన్మానం అభించింది మరొక శతాబ్ధంలో దీనిని హీనంగా చూళారు కౌరంగజేబు రాజ్యపాలనలో కళ మృత(ప్రాయమైంది మొఘలుల కాలంలో చివరి నవాబు అయిన వాజిద్‌ అలీషా నుప సిద్ధుడు అతని భోగలాలసత్వం ద్వారా అతడు (వపంచమంతటా (పసిద్ధి పొందాడు వాజిద్‌ అలీ దర్చారులో సంగిత _ నృత్యాలకు పునర్హన్మ అభించింది ఇతడు ఒక రహస్య నివాసాన్ని నిర్మించి ఆందులో ఎందరో స్రీ - పురుషులను సంగీతనృళ్యాలకై నౌకర్పుగా నియమించాడు రక్ష రకాలైన తమాషాలను చూపించే శ్రీంందరూ వాజిద్‌ అలీషా యొక్క. అంతఃపుర. స్త్రీలుగా ఊండేవారు వారి సంఖ్య వందల్లో వేలల్లో ఉండేది “రసాన్‌ఖానా * అనగా కృష్ణుని లీలను వివరించు నృత్యరూపకం వాజిద్‌ ఆథీ కథక్‌ నృత్యాన్ని అంతగా ఇష్టపడేవాడు కాదు. ఎందువల్ల నంటే ఆది ఏకవ్య క్రీరూపకం అధిక సంఖ్యలో స్త్రీలు చేసే నృత్యం ఆతడు ఇష్ట పడేవాడు అపుడపుడు అతడు తనే కృష్ణవేషధారియై నృత్యం చేసేవాడు నృత్యంలో అతడికి ఆషార విజ్ఞానం ఉండేవి కన్టయ అనే ఒక నర్తతునికి ఆతడు పూర్తి శిక్షణ ఇచ్చాడు అ కాంంలో మవహామ్మద్‌ కరమ్‌ ఇనామ్‌ అనే (పసిద్ధకవి ఉండే వాడు వాజిద్‌ అలీషా నంగిత కళలో కూడా (వత్యేత (ప్రావీణ్యం కలవాడు ముఖ్యంగా అతని రాజధాని లక్నోలో (వత్యేక కళలలో నిపుణులైన విద్వాం సులు సంగిత పారంగతులు ఉండేవారని రోకారు నీచ నిమ్న జాతులకు చెందిన కళాకారులై నప్పటికీ వారిని ఉచ్చ జొతులవారితో సమానంగా చూసే నాధ,
డా న లా కథ5 = వూడు శెలులు నా
క్రవక్‌ నృత్యం మూడు సాం్య(వదాయ సిద్ధమైన శెలులుగొ మారటం జరిగింది లక్నో సంవదాయం జయపూరు సం్మపదాయం బనారను సంప దాయం సం(పదాయమును ఘరాణా అంటారు
లక్నో ఘరాజణా పూర్తిగా మహశ్ముగీయ పభావం కలిగినటువంచిది జయపూర్‌ ఘరాణా రనపుత (వభావం కలది అందుచేత (ప్రావీన హైందవ సంప్రదాయం ఛాయలు కొన్ని ఆందులో ఉంటాయి బశారను ఘవాణా మాడా అలాంటిదే
జయపూర్‌ ఘరాణాలో నృత్తానికి అధిక (పాముఖ్యత ఇవ్యఎం జరిగింది అందులో తీ్యవంగా నాట్యం చేస్తారు తాండవం మొదలై న ఆంకాలను అధికంగా న్నర్థిస్తారు 1వముఖ నాట్మాచార్యులు శ్రీ గోపికష్ణ సితాకాదేవి స్వర్లీయ దుర్గా లాల్‌ మొకలగు వారు ఈ ౨ లిలోనే [ప్రచారం చేశారు చేస్తున్నారు ఇందులో పఖవాజ్‌ బోల్స్‌ అధికంగా వాడుతారు న్బ్త్త శె లిలో చేసినప్పటికీ అధికంగా శృంగార పరంగా రానలీ౨లు గజల్స్‌ టుమిరీలు మొదలగు ఆంళాలను [పదర్శిస్తారు (పము నాట్యాచార్ములు థీ [బిజు మహూజ్‌ వారి శిమ?లు ఈ శైలిలోనే (వదర్శనలు ఇస్తున్నారు
ఇదికాక బఐనారను ఘగరాణా కూడా ఉంది కాని ఈ శెలి కేవలం రాజ స్టాన్‌ వరకే పరిమితమై అంతగా వాడు “లోకి రాలేదు
ఆట [క్రమంలో కొద్ది తేడాలున్నను సంప్రదాయం మాతం మూడీంటిది ఒక్కటే కథక్‌ నృత్యకారులు కూడా అభినవ చర్చుణం ఆధారంగానే కచ్చేరి ఆడుతారు అనగా హస్త పాద విన్యాసాఇకు అభికయ రీతులకు దర్నణఎ అధారం
విం కథక్‌ నృత్య వికాసం డినిని కృష్ణ సం్యపదాయ నర్తనం అంటారు అనగా దక్షిణాదిన శివుని నర్తన రీతిపె ఆధారపడి నాట్య సంపదాయం అభివృద్ధి చెందగా ఉత్తరాది వారిది శ్రీకృష్ణుని నర్తన భంగిమల ఆధారంగా అభివృద్ధి చెందినట్లు చెపుఠళారు ఇక కృష్ణుడు కాశీయని మడుగులో కొశీయుని మద మణచటానికి ఆతని పడగలపై నిలిచి పదర్శించిన అనంద తాండవం - కథక్‌కు మూలాధారం ఈ నృత్త నృత్య విన్యాసాలను కాస్త్రీయ దృక్పథంతో పరిశోధిస్తే ఆ విధంగానే అనిపి.చకమానదు కథక్‌ నర్తకులు తాళ లయలతో అడుకొంటారు. వారి విన్యాసాలు ఎంతో మధురంగా రమణీయంగా ఉంటాయి కథక్‌ నృత్యంలో సారంగి పఖవాజ్‌ తబలా ముఖ్యమైన వాద్యాలు సారంగి వాద్యకుడు తాళ లయను. తెలుపుతుండగా పఖవాజ్‌ లేక తబలా వాద్యకుడు వివిధ జతులను గతులను తీరికలను వాద్యం పె పలికిస్తాడు బాటిని నర్తకి నృత్యమాడుతుంది కథక్‌ ఆట[క్రమం సలామీ తో (పారంభించ బడి తర్కారంతో ముగుస్తుండి ఇది దర్బారు ఆట కనుక (వభువులకు నర్తకి సలాం చేయటంతో కచ్చేరీ [ప్రారంభమవుతుంది ఇందులో కొన్ని తబలా వరుస లకు నృత్యమాడి తీర్చి నర్తకి భంగిమలోకి వచ్చి తరువాత సలాం చేస్తుంది ఉత్తరాదిన సలామీ అని వ్యవహరించే ఈ అంకాన్ని దక్షిణాదిన పుష్పాంజలి ఆంటారు ఉత్తర ద్‌శ్షిణ (ప్రాంతాల నృత్యరీళులలో ఒక వ్యత్యాసం ఉంది దక్షి వాదిన నృళ్యాలలో చేతులతో తాళం వేస్తూ చూపుతారు కాని ఉత్తరాదిన అలా కాదు సారంగి సితార హార్మోనియం సాధనాలపై కాలాలను పలికించి చూపు లొరు ఈ తాళములను అలహెరా నగ్మా అని వ్యవహరిస్తారు తరువాత గతిభావ్‌ అనే ఒక నర్తనం (పదర్శంప బడుతుంది ఈ గతి థావ్‌ ఏమంటే ఒక తాళం యొక్క నడక తబలా వాద్యకుడు వాయిస్తుండగా ఆ గతి ననుసరించి నర్తకి బాలకృష్ణుని లీలలు - వెన్నను పాలు పెరుగును దొంగి లించు ఘట్టం = గాని హోలీ దృళ్యాన్నిగాని నృత్యమాడుతుంది అనగా ఒక "తిని అనుసరించి ఆడుతూ ఖావాన్ని (వకటించ వాన్ని గతిభావ్‌ అఎటారు
కథక్‌ - మూడు శైలులు ల
ఆనంతరం గత్‌తోడా ఆడబడుతుంది ఇందులో ఓక వల్లపికీ వివిధ రకాలైన వివిధ గతి విన్యాసాలు కలిగిన జతులను ఆడుట జరు శుతుంది ఇందులో ఆనేక తాళాలకు ఆట (పదర్శింపబడుతుంవ ఇది దక్షిణ భారపు పల్లవి ఆటను పోలి ఉంటుంది అయినా దక్షిణాది వారి ఆటలో ఇడి ఓక అంగంగా మా్యతమే ఉండగా ఊత్రరాది బాణిలో ఇది ముఖ్య నర్తన విశేషంగా ఉంటుంది
పిదవ ఛందో రీతుల నర్హ్వన మాడుతారు ఇది కబ్దాల ఆటను పోలి ఉంటుంది అనగా ఒక వర్ణన గీతం పఖివాజ్‌ లేదా తబలా శబ్దాలతో చేర్చి రచన చేయబడుతుంది ఇందులో కృష్ణుని రాస్మకీడగాని కాశీయ మర్జనంగాసి మళఠే దైనా ఓక ఘట్టం యొక్క వర్జనగాని తబలా శబ్దంతో మిళితమై ఉంటుంది దానిని గాయకులు పాడుతుండగా నర్తకులు దానికి అనుగుణంగా నృత్తగాంని నృత్త నృత్యాలుగాని (ప్రదర్శిస్తారు
అటుపై కొందరు నర్తకులు టుమీ గజల్‌ మొదలైన గీతాలకు అభి నయం [పదర్శిస్తారు వీరి అలినయం దక్షిణదేళంలో ని అష్టవిధ నాయికల అభిన యాన్ని పోలిఉంటుంది
దినిలో చివరి అంశం తార్కారం ఈ తార్కారంలో నర్తకులు తాళ అయలలో తమకుగల పాండితీ(వతిభను (ప్రదర్శించటానికి కృషి చేస్తారు తబలా వాయించే వాద్యకునికి నాట్యమాడే నర్తకునికి మధ్య ఇదొక విధంగా పోటీ అని చెప్పవచ్చు. ఈ ఇద్దరూ తమ తమ పొండిత్యాలను ప్రదర్శించటానికి ఇందులో అవకాశం ఉంటుంవచి
కథక్‌ నాట్యంలో ఆట జరిగే స్థలాల్లో రంగురంగుల ముగ్గులు వరుసగా 'పెశరారు వాటిపై ఆడ బొమ్మలను చితిస్తారు ఐకాసాలు పరిచిడఉండగా అవి చిదుకకుండ వాటిపై నర్తనమాడటం మొదలైన విద్యా [పదర్శన రీతులు పాద విన్యాసౌలలో వీరికిగల (ప్రతిభ వెల్హడి ఆవతుంది ఈ విద్యా పదర్శన జయ పూరి ఘరాణాలో ఉన్నది ంక్నో రీతిలో ముఖ్యంగా లలితకరణాంగ విన్యాసం (ప్రాముఖ్యం వపొస్తుంది మిగిలిన రెండు సం పదాయాలలోనూ అట(కమం కొంత ఉధృత న్యభావం కలిగి ఉంటుండి
లం కథక్‌ నృత్య వికాసం కథక్‌ సెర్తన రీతి ఉత్తరప్రదేశ్‌ రాజస్థాన్‌ పంజాబ్‌ [ప్రాంతాలలో విరిపిగా [వచారంతో ఉంది మహారాష్ట్రలో కాస్త్రీయనృత్యం లేకపోయినప్పటికీ లావణి తమాషా ఆటలలో £థక్‌లోని నృత్తధాయలు కనిపిస్తాయి అలాగే గుజగాత్‌లోని జానపద నర్తనరీతులలోనూ కథక్‌ యొక్క లక్షణాలు కొన్ని అక,,.డక్కడ కనిపిస్తాయి మధ్య[వదేశ్‌లోని గోండ్వాణాలోను కథక్‌ (ప్రచా రంలో ఉంది ఈ సం[పదాయంలో ,పత్యేకంగా అభినయాన్నే ఒక విశిష్టకళగా వృద్ధిపరచి (ప్రదర్శించే న ర్తకిబ్బందం ఉంది కాని (ప్రస్తుతం వారి విద్య మరుగున పడ.టవల్ది కేవలం నృత్త[ప్రాధానృం కలిగిన విద్య మా[తమే (వచారంలో ఉంది కథక్‌ నృత్యం పాదుషాలు నవాబుల రాజుల దర్భరులళో అందమైన యువతులచే (పదర్శింవబడే సంప్రదాయ నృత్యం పురువులచే. పదర్శి ఎపబడే నృత్యినాటకరీతి నాట్యమేళా పద్ధతియే రామలీల నౌటంకీ, రాసక్రీడ మొద లైనవి నౌటంకీ కథక్‌ ముఖ్యంగా దర్చారు సం్యపదాయపు కళ సొమాన్య (ప్రజలకు వినోద (ప్రటోధాత్మకమైనదే నొాటంకీ ఇడి భాగవత సం(పదొయానికి చెందినది నౌటంకీ ఆటలో స్త్రీలు పాల్లొనరు ఈ విద్యను (ప్రత్యేకంగా పురుషులే (పదర్శి స్తైరు పీరు సంచార నర్తకులు అనేకమంది ఒక బృందంగా ఏర్పడి పురాణ గాథలను నృత్య సంగీతాల ద్వారా (వజలలో (పదారం చేస్తుంటారు వీరిది శాస్త్రం కంటే సం్యపదాయంపై ఎక్కువగా ఆధారపడి రూపొందిన విద్య. అందుచేతనే దేశీ సంగీత పణకులు నర్తన రీతులు దీనిలో [ప్రాముఖ్యం వహించాయి రాసక్రీడ కృష్ణుడు బృందావనంలో యము”ా తీరాన తన బాల్యంలో గోపికలతో కలసి ఆడిన నర్తనమే రాసక్రీడ ఈ రాసక్రీడను కూడా ఒక (వత్యేక నాట్యంగా మధురా బృందావనం (ప్రాంతాలలో ఆడుకారు, అవికూడా సం[ప దాయసీద్ధ బృందనృత్యాలే మోలీ గితాలు హోలీ నృల్యాలు ఉ త్తర।పదేశ్‌లో అధికంగా ఉన్నాయి ఇని కూడా దేశీయ విద్యలే
ఓ౬థక్‌ _- మూడు శైలులు లం రామలీల
ఆధ్యాత్మిక చింతన మత (ప్రభావం కలిగి రూపొందిన అపూర్వ నృత్య విధానమే రామలీల ఇలాంటి విశిన్ట సంప్రదాయాన్ని భారతదేశంలో తప్ప మరెక్కడా చూడలేము
ఈ నాటకంటో రామాయణ మంతా (పదర్శింపబడుతుంది. ఊరు ఊరంతా రంగస్థంంగా మారిపోతుంది వివిధ ఘట్టాలను వీవిధ వాడలలో (పద ర్శిస్తారు అందుకోసం అన్నిచోట్ల (వత్యేక రంగస్థలాలు నిర్మిస్తారు
తులసీదాస రామాయణాన్ని గానం చేస్తూ ఈ అట (దర్శిస్తారు. ఇది ఒక అధ్యాత్మిక నర్తన విధానం ఇందులోనూ పురుషులు మాతమే పాల్గొం టారు శ్రీ పాల్గొనటం సర్వత్రా నిషిద్ధం నర్తకులు ఈ నృత్యంలో పాల్గొన టాన్ని ఎంతో పవి్యతంగా భావిస్తారు
ఈ నర్తనం ఏడాదిలో అన్ని కాలాలలోనూ చేయరు దసరా సమయంలో మాతం (పదర్శిస్తారు నవర్యాతులలో ఈ కథను ఆడతారు దళమినాడు రావణ సంపహారంతో కథ ముగుస్తుంది ఈ కథను అనుసరించి నర్తనమాడు విధానం కనుక ఇందులో కథక్‌లో మాదిరిగా నృత్త నృత్యాలలో అంతగా షాండితీ [పఠిభ కనిపించదు
ణా జయపూర్‌ వంశస్థులు-కథత
జయపూర్‌ వంశన్థుఎ మూంపురుషుడు భానూజీ థానూజీ శివభక్తుడు ఒక యోగి ద్వారా ఆయన శివతాండవం ఆభ్యసించాడు శివతాండవ నృత్యం వంశ పారంపర్యంగా భానూజీ ప్ముతుడైన మూలూజీకు మూలూజీ నుండి అతని పుతులైన లూలూజీ కానూటీీలకు వచ్చింది కానూజీ బృందావనానికి వచ్చి శివతాండవం మొదలగు నృత్యాలు ఇతర పద్ధతులు నేర్చుకోవటానికి నిశ్చయించు కున్నాడు ఇక్కడే కృష్ణభక్తుని రూపంలో లాస్య నృత్యంలో అతను మంచి (ప్రావీణ్యాన్ని సంపాదించుకున్నాడు ఇతడికి గిధాజీ రోజూజీ అనే ఇద్దరు కుమా రులు ఉండేవారు గిధాజికి కలిగిన అయిదుగురు కుమారులలో ఒకని పేరు దుల్హాజీ
గిరిధారిజీ (గెధాజీ) మిగతా ఇద్దరు కుమారులు హరి(పసాద్‌ హనుమాన్‌ (పసాద్‌లు వహారి్యపసాద్‌జీక్‌ ప్యుతులు లేరు హనుమాన్‌ (పసాద్‌కు మోహన్‌ లాల్‌ చిరంజీలాల్‌ నారాయణ (ప్రసాద్‌ అనే ముగ్గురు కుమారులు ఇపుడు మోహన్‌లాల్‌ చిరంజీలాల్‌ జీవించే ఉన్నారు నారాయణ (వసాద్‌ స్వర్షవాసి అయ్యాడు ఇతని పెద్దప్కుళుదైన చరణ్‌గిరిధర్‌ (బాంచ్‌) రెండవ పుత్రుడు తేజ్యపకాష్‌ (సూరజ్‌) ఇద్దరునూ రంగస్థలంలో జయపూర్‌ వంళస్థుల (ప్రతి నిధులవలె మిగిలిపోయారు
హరి (వసాద్‌ వానుమాన్‌ (వసాద్‌లు ఆ కాలంలో దేవపురి జోడీ అని పీలువబడేవారు జయపూరొ దర్చారులోని “నృణ్లిజన్‌ .ఖానే లో ఇద్దరూ నియుక్తు లయ్యారు హరి (ప్రసాద్‌జీ ఆకాశచారంలో అభినయంలో (ససిద్ధుడెతే హను మాన్‌ (వసాద్‌జీ లాస్య నృత్యం (ప్రధానంగా చేసికొన్నాడు ఇతనికి సంబం ధించిన ఇతర బంధుమి[తులు కూడా ఈ వంశంలో (పసిద్ధులెనారు వారి పేర్లు శ్యామ్‌లాల్‌ చున్నీలాల్‌ దుర్గాపసాద్‌ మరియు గోవర్షన్‌జీ ఈ సోదరులందరూ శంకర్‌లాలాజీ యొక్క పేరుగల ఒక వృద్ధ శిక్షకుడి వద్ద అభ్యాసం పొందారు
నన శ ము సై 1 న్‌ నశ న్‌ క్‌ వ్‌ కే ఖా న్‌ శ న్‌ షై న న శ య వన ?| (వముఖ కళాకారుల స్తే షౌ కే వక న [డ్‌ ళా ౩ కథక నృత్య 1 త్తు న్‌ ్ర స య ఖభంగివులు (| స్టే 1 న్‌ న్న న్‌ న్‌ న్‌ త్తు 1 క శ న్‌ న్‌ న న్‌ షా న్‌ కశ నే శే శే ల చ్రార్టాతాళుశ్తుప్తుళ్తుప్తా సుతు చాచ్తాష్తుచ్తాచ్తాళ్తాత్తుచ్తాస్తాత్తుస్తాపుస్తాపా
న ఖా ఖా యా త్జ న ట్లో స్తే న్‌ జా ట్హా టో టో శు భాయాచితాలలో _ స జ్జ త్త న్‌ పండిట్‌ (బిజు మహారాజ్‌ 5 నళ పండిట్‌ దుర్గాలాల్‌ ఫై స్తే పండిట్‌ విజయశంకర్‌ స త్త న ఉమాశర్మ న్‌ నగ సాస్వితి సేన్‌ న ల్తా శోభనా నారాయణ్‌ జా కే త్త సీ పండిట్‌ అంజువాబు ర్‌ ఖా మొదలగువారు సక న్న త్త ల్తః జ్జ సై ఫే య్తా జే న్‌ ళా శు శే నక నశ నన ర్‌ తా క న్‌ సై చాచాను పుత్తుపుటాప్తాపునుపుపునుత్తు సాచాపుత్తాషు సాళ్తుష్టుష్టాళ్తా
| ల్లీ క 44 [స్త్‌ లీ టా సా “దక నర్మకోథ నర్చకర్ష
(్‌ న. ! =. హొంసవక్ష్మ సందంశ + గ్‌ ఈామ్రక్సుర్ష | న త్రిముల యునిర్భ బాన్స్‌ అర్ధసుచిక
ల్‌ | ల్‌ మయో! [| ' క. నం. న రా లే. . (| న స క. సన న వ్‌ త ళ్‌ | నల యళ.
సం శ “న. న ే | | స్టా” చ టం అ.
టం టం జ నం. ష్‌ యాసాస ప. పన చం యాట గా టో ఆం కంత్‌ నైజన్వ బ్‌ న పండిట్‌ బ్రిజుమహారాజ్‌
| | శ ౯ స్‌ గ ॥ ఆ చ - /( | శ శీ ॥
శ ల్‌ స్థ ౮
గట - గో |
(వ ర! | గ ॥ 1! న క క్‌ టో పవ. (వక ఇ స్టారా! క చాను క న వని ల్‌ లో లే
ఏత | ఖ్‌ లీ! ఎ జ ్నా | ॥ | [ వం. 1. ల్‌! న న వట 0 ౦ వ! వరు నం మను. పా క ఎ పు క! ననన నున ద ( అర. నో యాంతి చాల దాన్‌ వ = న్‌ా
- జ ఎక! ల _ | శు క గ స్‌ హా ట్‌ సీ |! మ. షష్ట
- స్నాన లు! స! న్‌ సక! . స్‌ చై * సో న. ల
- క. / కట్ల కు! డీ య య్‌ డీ
ళ్‌ | | | ళ్శ్మ . క్‌ | కహ కై ననన శ్ర ఖీ నీ ఇ , చ లా | వా ” ॥! చా. స్‌ న! 1 1 . ల ట్‌ స 7 ] " " ॥ ( 1 థీ ము యాచన నా వ /,
గా ళన జ్‌ *- నా. | టం శ షు స చట స చ లి పు నభ వ్‌ న! కో స్‌. | ళ్‌ శ స న క్రీ గణక భల వం ప. సాన యం సనం ళు క గా పంట కకక గ నం ణి టీ జ భే జై వ! రజల జ ఇ వస్త్ర వః క | | జ్‌ పా క. పీ ట్ర న 9 నా క ల్‌ ము జం లాం ఎనాయమాఖ్య శృ మ “యయ. టీ
గ్‌ [ న. యీ 1 | .
నానా న. నా 11 " . ఒ ః - ఎట న. |. , స. .. (దుం 1 గే వ. లలో న. స్టే . 1 / లై న! న (న ల య్య ఎ - . వం! వి డే నలు గ [1 (బీ దట మాం. |. శీ. (| హం ట్ల స ల్ల ట్ట | లా. లీ లు క య. . ఎ టైాలాట గ! ఆ వ లే. ః ఖై, క. |. శ /. శే... శ్‌ లో - ళ్లో 1. 1 0 య. టట ల అ క్లూర్ట = ్లోష్టు టీ + [ ఖీ టి ప ల / |. న . క. 1 జ్య " ము + చ... ట్త్‌జ్తును 1. * క ట్లు . స (లె ర ము న. . 1 లి . న. ః] | న! ణి 1 న్న / | ష్‌ .
| | ఖు స + స్‌ గ ర్‌ు కే వై న రాక్‌ ల ను స్థా సాలలు తస క, మ రు స ౩ గ నున... న న ఆన స మ న ( ననన... న ర న. న సున 1 11 సమ కా న్‌. వం | మా శ్రా
శ కా జ్జే |. | ల్స్‌ ॥ ం - ల్ని తతా నాన గ్య ఖీ పా యీ స్క , స్‌ - స్‌జ్ళ ళ్తా
- | కా ఓ / శ
శే (న కాలా | | ల లో నల ఖీ షో లారా తం టు. 1 న. | నకం... మ?! |
_ కపోత కార్తిక 1 (శ్ర స్ట భీ టి ట్‌ ెన్య్యుక వుచ్చవుత రాణి (తౌ జ మ 1 (. శివలింగ . కార్తిక వర్చన కార్తరి స్వాస్తీక షకత న!
జయపూర్‌ వంశస్థులు - కథక్‌ శ్రి
శంకర్‌లాల్‌కు ఎవరూ పు[టతులు కలుగలేదు ఇతని ప్యుతిక పుతుడైన బది (వసాద్‌ కూడా ఈ రంగంలో (నభాసితుడై మంచి కళాకారుడైనాడు క్యామ్‌ లాల్‌ ప్యుతుడు శివ వసాద్‌ స్వమయంగా నారాయణ (వసాద్‌కి అల్టుడు చున్నీ లాల్‌కు ఇద్దరు పుుతులు వారు జయలాల్త్‌ సుందర్‌ (వ్రసాద్‌ వీరు జయపూర్‌ వంళస్థులలోనే (శేవ్షమైన కళాకారులుగా. దేశంలో (వఖ్యాతి గడించారు
చున్నీలాల్‌ చిన్న ప్యుతుడు దుర్గావశాద్‌ కథక్‌ నృత్యంలోనే కాక గానం వాద్యం జ్యోతిష్యంలో కూడా (ప్రవీణుడు ఇతనికి ప్యుతులెవరూ లేరు కానీ ఇతడు జయలాల్‌ సుందర (వసాద్‌జీ అనే వారిని పూరి కళాఠారులుగా తీర్చి దిద్దాడు దుర్గాపసాద్‌ గురువైన నత్యులాలాజీ అతడికి మామవరస గోవర్థన్‌జీ
వ!
సుపుతుడు ఖీమచం[ద్యపకాష్‌ చలన చిత్రరంగంలో సంగిత దర్శకుడిగా ఖ్యాతి గడించాడు
భీమచం[ద (వకాష్‌ అల్జాడైన లమత్మణ (వసాద్‌ భారతదేశంలోని [శేష్టమైన గాయకులలో ఒకడుగా ఆ స్థానాన్ని నిలబెట్టుకొన్నాడు జయపూర్‌ వంశసులలో ఇతర కళాకారుల్తై న నారాయణ్‌లాల్‌ రమణలాల్‌ ఆనోఖీలాల్‌
థి
మొదలై నవారు తమ పరంపరతో (ప్రతిభతో చిరస్మరణీయులై నారు
4
నారస్‌ వంశస్తులు - కథక్‌ బనారస వంశస్తులు - కథ (62
ఈ రోజులలో బనారస్‌ వంశస్థులు చాలా తక్కువగా పరిచితమైఉన్నారు దీని ఉదృవ కేం[దం రాజస్థాన్‌ అయినప్పటికీ దీని పూర్ణవికాసం బనారన్‌లో అబుంది అందువలననే బనారస్‌ వంశస్థులు సర్వా దీని అస్తిత్వం స్థాపితమై ఉంది
జయపూర్‌ వంశస్థులకంటే పూర్వ రాజ్యస్టానంలో శా్చమల్‌ దాన్‌ వంళ స్థలు పేరుతో ఒక (ప్రత్యేక వంళస్థులు విఖ్యాతుల్నై ఉన్నారు. చివరికి ఇది రెండు భాగాలుగా విడిపోయింది, ఇందులో ఒకరు జయపూర్‌ వంశస్థులు. రెండవ వారు జానకీ[పసాద్‌ వంశస్థులు జయపూర్‌ వంశస్థుల వికాసం రాజసాన్‌లో
టనే
ఉంది జానకీ_ససాద్‌ వంశస్థులు ఇనారస్‌లో వల్లవించారు
జానక్షీపసాద్‌కు ముగ్గురు (ప్రముఖ శిమ్యలు చున్నీలాల్‌ దుల్హారామ్‌ గనేషీలాల్‌ చున్నిలాల్‌ రాజస్థాన్‌ నివాసిం దుల్హారామ్‌, గోనేషీలాల్‌ జ్లానక్తి (వసాద్‌ అన్నతో కల్సి బనారస్‌ వెళ్ళారు. దుల్హారామ్‌కు ముగ్గురు పతులు వారు నీవోరీలాల్‌ పురాన్‌లాల్‌ హీరాలాఠి
వీవోరీలాలొ్‌-మంచి యశస్సు సంపాదించి ఇందేర్‌లో దర్బారులో నర్ర కుడిగా నియుక్తమయ్యారు ఇతడికి ముగ్గురు పుతులు కీిషన్‌లాల్‌ మైవూన్‌ లాల్‌ గోహున్‌లాల్‌ (వీరు ఇపుడు డె[హాడూన్‌లో ఉన్నారు * పురానాలాల్‌కు ఇద్దరు ప్కుతులు మదన్‌లాల్‌ రామ్‌లాల్‌ (వీరు (వస్తుతం పొటియాలాలో ఉన్నారు. జానకీ _పసాద్‌కి రెండవ అల్లుడు గినేషీలాల్‌కు మ గ్గురు కొడుకులు ఉన్నారు వీరు వానుమాన్‌ (వసాద్‌ శివలాల్‌ మరియు గోపాల్‌ దాస్‌ (వీరు (వస్తుతం జీవించిలేరు ) వానుమాన్‌_పసొద్‌ 80 సంవత్సరాల వయస్సులో వరమవదించాడు అతడికి ముగ్గరు ప్యుతులు వారు నవల్‌కిషోరొ వంశీధ్రర్‌ ఓంకార్‌ (వసాద్‌
బనారన్‌ వంళస్థులు = కథక్‌ లే!
శివలాల్‌ నృత్య మేకాక తఐలాలో కూడా వీద్వాన్‌ అతడు తన పూర్తి సమయాన్ని హనుమాన్‌ (పసాద్‌ దగ్గిరే గడిపేవాడు శివలాల్‌కు ముగ్గురు పు్కుతులు సుఖదేపీ దుర్గా_పసాద్‌ కందన్‌లాల్‌లు
సుఖదేవ్‌ దుర్గా (వసాద్‌ నృత్య - వ్యవసాయంలో సంబంధం లేక ఉన్నారు వారు _పస్తుతం రాజస్థాన్‌లో ఉంటున్నారు కుందన్‌లాల్‌ నృత్య శికకులుగా ఢిల్లీలో నివాసం ఉంటున్నారు
ళం
గోవన్‌లాల్‌ మూడో పుతుడు గోపాల్‌దాన్‌ అతడు సమయాన్ని ఎక్కు వగా లావోర్‌లో గడిపేవాడు ఇతడు పండిట్‌ గోపాల్‌ పేరుతో విఖ్యాతిపొంది కొంతకాలంపాటు పాటియాలా దర్చారులో నర్తకుడిగా ఉన్నాడు ఇతడి రమా రుడు కృష్ణకుమార్‌ ళంభుమవారాజ్‌ వద్ద కథక్‌ నృత్యంలో శివ్యరికం చేసి కుళ లత్వాన్ని సంపాదించి (ప్రముఖనర్తకు.. కోవలో చేరాడు పండిత గోపాల్‌ గారి శిష్యపరంపరలో భూరీకారిషిక్‌ హుసేన్‌ అఆవ్షిక్‌ హుసేన్‌ శివ్యగణంలో వాజారీలాల్‌ పసిద్ధ నర్తకుడైన తారాచబౌదరి అనేవారు కథక్‌ మ్మే్యతంలో యశస్సును సంపాదించారు
జానకీ (ప్రసాద్‌ వంళంలోని విశేషమేమశగా నృత్యంతో పాటుగా ఠాళా లను మా్య[త్రమే ఉపయోగించటం వీరు తబలా సికార్‌లు ఉవయోగించేవారు కాదు వేషధారణను మినహాయిస్తే స్పన్టత సౌందర్యం లాలిళ్యాలలో ఈ వంశస్థు లకు విశీష ఉపావీణ్యం ఉంది
గీతాలు ముద్రలు అంగ(ప్రకటన భావ స్పష్టతలో కూడా లక్నో జయపూర్‌. వంశస్థులకంటే బనారస్‌ వంశస్థులు స్పష్టతను తలియపరచుట లోనూ [ప్రావీణ్యత సంపాడించుటలోనూ పూర్తిగా కృతకృత్యులై నారు
జొ, లిక ం ంల2ల
అద లక్‌ కఫురాణా
కథక్‌ నృత్యంలో “లక్నో ఘరాణా ది ఒక విశిష్టమైన లి లక్నో ఘరాణా నృత్య శెలిలో ఎక్కువగా కోమంత్వానికి (ప్రాముఖ్యత ఇవ్వటం జరిగంది
ఈ నాట్యం నృత్త నృత్య ౩ లిలో చేసినప్పటికి అధికంగా శృంగార పరంగా రాసలీల టుమిరి గజల్స్‌ భజన్స్‌ - ఇత్యాది రనథరితమైన అభి నయానికి కూడా అధిక _పాముఖ్యత ఇవ్వబడింది
(వత్యేకించి లక్నో ఘరాణా ఇ లిలో సంగీత పరమైన ఒక ఇయాల్‌ కాని టుమిరీ కాని తీసుకొనీ అందులో ఒక చరణానికి సుమారు కొన్ని రా[తులపాటు అనంతంగా నృత్యాన్ని కొనసాగిస్తూ అభినయించేవారు
ఖారతీయ శాస్త్రీయ నృత్యాలతో పోల్చిచూస్తే అక్నోఘరాణా శె లలో ఉన్నట్టు ఏ విధమైన నిబంధనలు లేకుండా స్వేచ్చగా నృత్యం చేసే అవకాశం సపొకర్యం వేరే ఇతర నృత్యాలలో లేదనే చెప్పాలి
అంజేకాకుండా లక్నో ఘరాణా శెలిలో జతుల నోటితో పలకటం ఒక్ష విధమైన మాధుర్యాన్ని సోయగాన్ని కలిగిస్తుంది
(ప్రముఖ నాట్యా చార్యులు స్వర్గీయ పద్మథ్రీ శంభూమహరాజ్‌ ఆవ్రన్ల మవోరాజ్‌ లచ్చూ మవోరాజ్‌ లక్నో ఘరాణా శెలిలో (ప్రముఖులు
ఈనాటి (పముఖ నాట్యాదార్యులు థ్రీ [బిజు మహారాజ్‌ కిషన్‌ మోవహాన్‌ ఉమాళర్మ సాశ్వితసేన్‌ మొదలగువారు మన రాష్ట్రంలోని వారిలో ఇటీవలే స్వర్గసులై న శ్రీ రామకృష్ణ ఖక్టా వారి శిమృలు శ్రీ ఆర్‌ గోపాలరావు శ్రీ విజయ శంకర్‌ శ్రీ అంజువాబు ఇత్యాదులు లక్నో ఘరాణా శైలిలోనే వి సృృతంగా (వదర్శన లిస్తూ (ప్రచారం చేస్తున్నారు
కలో కథక్‌ వికాస దక్కణం ల కథ5 వికాసం = అఖీవృద్ది ఉ
అనేక నృత్మ సంబంధిత [గ్రంథాలలో కథక్‌ నృత్యాన్ని కేవలం ఉత్త రాని నాట్టంగానే పరిగణించటం జరుగుతూ వస్తుంది కానినా వరిశోధనలో ఈ కథక్‌ నాట్య శె థిని దక్షీణాదిన గల దక్కన్‌ భాగ్యనగ రంలోని గోల్కొండ పాదుషాలు కూడా ఆదరించి పోషించారనటానికి ఆధారాలు కనిపిస్తున్నాయి
182 లో మహమ్మద్‌ బీన్‌ తుగ్రక్‌ దండయా(తతో కాకతీయ స్మామాజ్యం విచ్చిన్నం అయింది కాకతీయులు మానుగల్దుకోట నేటి గోల్కొండను బహమనీ సుల్తానులకు దత్తత చేళారు
కుళుద్‌షాపా వంశంలో అయిదో రాజయిన సుల్తాన్‌ మహమ్మద్‌ కులీ కుతుజ్‌షా 589లో మూసీనడికి దక్షిణాన భాగ్యనగరాన్ని నిర్మించారు కాగ మతి [1పణయ చిహ్నంగానే ఈ నగరం వెలపిండి గోల్కొండ పాదుషాలు కథక్‌ నాట్యాన్ని పోషించారు అనటానికి ఇప్పటికీ గోల్కొండలోని నర్తకీమణులై న తారావ.తి-[క్రేమామతి ల వర్తనళాలల నిర్మాణమే. నేటికీ తార్యాణాలుగా నిలిబామిు
ఆంతేకాకుండా భాగతీయ సాంస్కృతిక చరి్మితలో మతపరంగా కాని కశిల పట్లకొని ఎలాంటి పక్షపాతం విద్వేషాలు దక్కన్‌ నవాబుల ఆస్థానంలో మాతం లేవని చెప్పడానికి ఎన్నో ఉదాహరణలు చెప్పుకోవచ్చును
గోల్కొాండను పాలించిన ఇ(ఐహీం కుతుబ్‌షాహీ తెలుగు కవులను ఎంతో ఆదరించాడు పొన్నెళంటి. తెలగన్న తను రచించిన యయాతి చర్విత (గ్రంథంలో ఇబ్రహీం కుతుబ్‌షాహీని మల్కిఖరం అని క్రీ రించాడు
ల్‌కీ కథక్‌ నృత్య వికాసం అద్దంకి గంగధర కవి "వైజయంతి విలాసం (వాసీన సారంగ తమ్మ య్యలు కూడా. కుతుబ్‌షాహీ ఆస్థానంలో పోషింపబఐడి గౌరవ ఫిమానాలను పౌండినవారే ఆదిల్‌ షా నవాబు శృంగార మంజరి అనే అలంకార శాస్త్ర (గంథాన్ని రచించారు ఇది కేవలం అభినయానికి సంబంధించిన శాస్త్రీయ (గంథం కుతుబ్‌ షాహీ పరిపాలించే కాలంలోనే మహాకవి కే్యతయ్య ఆయన ఆస్థానాన్ని సంద ర్మించారు ఆ క్షేత్రయ్య చెప్పిన మువ్వగోపాల పదాలే నేటికి దక్షిణ దేశంలోని లాస్యథరిత విద్యకు అభినయానికి ఆయువు వట్టుంయ్యాయి మహాకవి మ్మే[ఠతయ్య తాను గోల్కాండ పాదుషాల ఆస్థానంలో ఉండినట్లు గొవ్పకవి ఆయిన తులసీమూర్తితో పోటీఎడి పవరచన చేసి గెలిచినట్లు తను ఒక పదంలో తెలిపి ఉన్నాడు దీనివల్ల మశం తెలుసుకోగి లిగిందేమంటే కేవలం మహమ్మదీయ శెలినే గాక హైందవ శైలులను కవితా రచన సంగీత నృత్యాలను ఈ దక్కను పెౌదుషాలు సంపూర్ణంగా పోషించి సమన్వయ భావంతో అలివృద్ధిలోకి తెచ్చి భారతీయ సంస్కృతికి ఉదావారణలుగా నిలిచారు ఇలాంటి అభివృద్ధి పరిస్థితులు కేవలం మన ఆం(ధరాష్ట్రంలోనే జరిగినట్లు కనిపిస్తున్నది శి సు(వసిద్ధ కూచిపూడి నృత్యానికి ఆ్మగవోరం అయిన కూచిపూడి[గామాని, చ ఈ దక్క_ను (వఖువులే నజరానాగా ఇచ్చారు కర్నూలు దగ్గర బనగాని పల్టి నవాబులు కఫా (గ్రామాన్ని ఇచ్చి ఆప్పటి భాగవతుల వారిని సోక్షింద్రార్త అంతేకాక నవాబుల కోటలో ఉండే తెలుగు నర్తకీమణులు మహమ్మదీయ వదతిలో “తొవ అనే నాట్యం చేసినట్టు దాఖలాలు ఉన్నాయి క ము. *“ముజురా” నృత్యం 1889లో అబ్బుల్‌ రవ్షీద్‌ ఆసిఫ్‌ నవాబ్‌జంగ్‌ ఆస్థానంలో ముజురా అనే నర్తకీ మణులు కూడా పోషించబడ్ధారు వీరు అధికంగా ముస్తీముల వివానా సందర్భాలలో “నిఖా జరిపీనపుడు ఆ ఉత్సవానికి విచ్చేసిన అలిథుఐకు ఏర్పాటు బ్లేసిన విందు సమయంలో వారి వినోద్దార్థ ౦ మృుజ్జురా నృత్యం చేసేవారు
డక్కన్‌ కథక్‌ వికాసం - అభివృద్ధి ర్‌
ముజురా అంటే ఒక గజల్‌ను గాని ఒక చక్కటి ఉర్దూ షాహిరీని గాని వీనుల విందుగా పాడుతూ ఆడుతూ వారిని మెస్పించే నృత్శరీతి ఆ సంద ర్భంగా నవాబులు అతీథులు కూడా ముజుూ నర్తకీవణులకు తమకు తోచిన ఆభరణాలను. కానుకలుగా ఇవ్వటం ఆనవాయితీగా ఉండేది
ముజురా సంతతికి చెందినవారు ఇప్పటికీ పాత పౌవరావాద్‌లోని మడిరా వద మెహందిగా పేరుపడ్డ ఆ(గహారంలో ఉంటున్నారు
ఉం ర!
ఈ మెహాందీలో అనేకమంది (వముఖ నృత్య సంగీత వాద్యకళాకారులు కూడా నివశిస్తూ వచా రు వారిలో పముఖ తబలా విద్యాంసుడు ఉస్తాద్‌ గులాం హుస్సేన్‌ ఖలీఫా ఈయన (ప్రముఖ తదిలా విద్వాంసుడు ఉస్తాద్‌ ఆవహామ్మద్‌ జాన్‌ తిరక్వా సమకాలికులు హుస్సేన్‌ ఇలీఫా 105 ఏబ్ళు జీవించి న్వర్గస్తు లయ్యారు- అయితే ఆయన చివరి రోజుల్లో వారి వద్ద కౌంతకాలం తబలా శేర్చుకొనే భాగ్యం ఈ (గంథకర్తనయిన నాకు కలిగిందని గర్వంగా చెప్పు కొంటున్నాను
గోల్కొండ నవాబుల అనంతరం కాజీ భక్షి అనే ఆస్థాన కథక్‌ నాట్యా చార్యుడు ఆఅరి నిజాం నవాబు ఆస్థానంలో శ్రీ నట్యాబార్యుడుగా ఉన్నారు ఆయన చివరిదళలో- అప్పటి నాట్య అకాడమి అధ్యక్షులుగా ఉన్న నాటరాజరామకృష్ణ గారు వీరికి లైఫ్‌ పెన్షన్‌ ఇప్పించటం జరిగింది
ఆ తరువాత శ్రీమతి శవంతీ రాజేశ్వరి కొంతకాలం పొటు కథక్‌ను
(పచారంలోకి తీసుకువచ్చారు. అనంతరం (ప్రభుత్వపరంగా (పథుత్వ సంగీత నృత్య కళాళాల (౮౦౪? 00 1686 0₹ 3448 62౧6 011066) ఏర్పడింది (వముఖ నాట్యాచార్యులు పండిత్‌ రామక్సృష్ణ జక్లా విరల్‌ రావుగార్లు మ్యూజిక్‌ డాన్స్‌ కాలేజీ నాట్యాచార్యులుగా ఉంటూ అనేకమంది విద్యార్థినీ విద్యార్థులకు శిక్షణ ఇచ్చి కథక్‌ నృత్సానికి మంచి గుర్తింపుని స్థిరత్వాన్ని ఏర్భరచారు
లావిడొ అరి ణా ఆంధ్యపదిశ లొ కథక ఆధునిక కాలంలో కథక్‌ నర్తనరితిలో శంభు మవాోరాజ్‌ అచ్చన్‌ మహారాజ్‌ అనే సోదరులిద్దరూ (_పభ్యాతిగాంచారు. వీరిలో అచ్చన్‌ మహారాజ్‌ మరణించారు ఆయన కుమారుడే (బిజ్‌ మోహన్‌ ఆయన (ప్రాచీన సంపదాయి మును అనుసరించి మాత్రమే నర్తనం ఆడుతున్నాడు, జయపూరొ ఘరాజాలో సుప్రసిద్ధులు సుందరి (పసాద్‌ ఐనారసీ భురాణా తృుజ్ఞంగా తెలిసినవారు సుఖదేవ్‌ కథక్‌ ఆయన మృతిచెంచారు ఈ సం(ప్ర దాయానికి కాస్త్రియ స్వరూపాన్ని కల్పించింది ఆయనేనని అంటారు కథక్‌ లాస్య నర్తన రీతియే అయినప్పటికీ వభఖ్‌వాజ్‌ ళజ్టాలను అన్స గుణంగా న ర్తనం కొంత వరకు ఉద్ధత స్వభావం కలిగి ఉంటుంది అంతేకాక (థమర నర్తన రీతినీ ఇందులో విశేషంగా చూడగలం దక్షిణ (భ్రమణ వామ (శమణ ప్పవన (భమణ మొదలైన నర్తన విన్యాసాలు కథక్‌ రితిలో (ప్రచా రలలో ఉన్నాయి అం(ధ(వదేశ్‌ కథక్‌ నృత్య వికాసానికి (ప్రదారానికి ఎంతో కృషి చేసి వారు అనేకనుంది ఉన్నారు ఈనాడు కథక్‌ నృత్సానికి మంచి గుర్షింపు వచ్చి, ఈ నృత్యరీతిపట్ట ఆస_క్రిచూపుళూ దీనిని అభ్యసించటానికి జౌత్సావాకు లెందరో ముందుకు వస్తున్నారంటే అందుకు మార్గంవేసిన (వముఖ కథక్‌ న్యత్య కళా కారులు కొందరు (వత్యేకంగా చెప్పుకోతగినవారున్నారు హైదరాబాద్‌లో కథక్‌నృత్య రీతిని వరిచయం చేసీ అనేక మందికి నేర్పిన ఘనత వండిట్‌ రామ్భష్ట వర్దా గారికి దక్కుతుంచ ఆయన హెదరాబాద్‌ న త న జా లీ నంగీతకళాళాలలో కథక్‌ నృత్యాచార్యులుగా ఉంటూ పలువురికి కథక్‌ నృత్యంలో శిక్షణ ఇచ్బారు రామకృష్ణ శక్లాగారి కథక్‌ నృత్యంలో ఎంతో సృజనాత్మకత తొంగిచూస్తూ ఉంటుంది
ఆం[ధ(పదేశ్‌లో కథక్‌ ర్‌? రామకృష్ణగారి అనంతరం మన రాష్ట్రనికి చెందినవారు ఇతర రాష్ట్రాల తోనూ విదేశాలలోనూ స్థిరపడిన (ప్రముఖ కథక్‌ కళాకారులు కొందరున్నారు. స్వర్గీయ విరల్‌రావు పండిట్‌ అంజుబాబు ఆచార్య ఆర్‌ గోపాలరావు పండిట్‌ విజయశంకర్‌ (కలకత్తా) డా రాజిరెడ్డి (ఢిల్లీ చర్కా సత్యనారాయణ (న్యూయామ్కి-) మొదలైనవారు కథక్‌ కళాతేత ఎంతో చర్విత కలిగి కులికుతువ్‌షాల ఆదరణకు అభిమానానికి నోచు కొని వారిచేత పోషింపబడి అభివృద్ధి చెందిన కథక్‌ నృత్యరీతి కాల్యక మేణా ఆం(ధదేశంలో తెరమరుగయిపోయి. ఇవి ఉత్తరభారతానికి చెందిన నృత్యరీతిగానే చలామణీ అవుతున్న తరుణంలో కథక్‌ నృత్యానికి ఆం(ధ(వదేశలో తగిన (వచారం తీసుకురావాలనే పట్టుదల కలిగింది (వండిట్‌ అంజువాబు) నాకు రాష్ట్రంలో అనేక చోట్ల కథక్‌ నృత్య ప్రదర్శనలిస్తూ ఈ నృత్య సర్యవ దాయానికి విసృత [ప్రచారం తీసుకు రావటానికి చేసిన కృషితో నేను తృప్తిపడ తేకపోయాను కథక్‌ను ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో (పదారం చేయటం మాత్రమే కాక అభివృద్ధిచేసి నిలబెట్టవలసిన అవసఫరఠ ఉందనిపించింది దక్షిణ భారత దేళంలోనే మొట్ట మొదటిదిగా చెప్పుకోదగిన కథక్‌ కళా క్షత సంస్థను హైదరాబాద్‌ నగరంలో ప్రారంభించి జొత్సాహికులై న యువతీ యువకులకు బాలబాలికలకు కథక్‌ నృత్యంలో శిక్షణ ఇవ్వటం [ప్రారం ధించాను మొదట్లో కథక్‌ నృత్యంపట్ట చాల మంది ఆస క్తిని కనపరచలేదు. ఆయినా నేను నిరుత్సాహపడకుండా నా దగ్గర శిక్షణ పొందిన వారితో కొన్ని నృత్య రూపకాలను తయారుచేసి (పదర్శనలు ఇవ్వటంతో కథక్‌ నృత్య రీతిలోని వేగం అందరిని విస్మయుల్ని జేసింది ఆహార్యం ఒక (ప్రత్యేక శై లిలో ఉండటం అభి నయంలో ఒక నూతనత్వం కనిపించటంతో కధక్‌ పట్ట చాలమంది ఆకర్షితులై నేక్ళుకానేందకు ముందుకు వళ్ళి కథక్‌ కళాషేతలో చేరారు
58 కథక్‌ నృత్య వికాసం
ఆం(ధపదేశ్‌ రాష్ట్రంలోనే వ(పపథమంగా కథక్‌ 6ళాకేతను స్థాపించి ఈ నృత్యాన్ని ఆంధ్ర పదేశ్‌లో ఐహుళ[(వచారం చేస్తున్న తొలి ఆంగధుడు పండిట్‌ అంజువాబు అని నన్ను ఆనేక సంస్థలు అభినందించి నా సేవలు గుర్తించి (పతిష్టాక రమైన తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం వారు సత్కరించి సన్మానించినా నాకు మ్మాతం కథక్‌ నృత్యానికి ఉధృత స్థాయిలో (వచారం శీసుకురావాలనే వట్టుదల "పెరిగింది
నేనే కాక కథక్‌ కళాశ్షేత లో శిక్షణ పొందిన విద్యార్థిని విద్యార్థులు దేశంలోనూ విదేశాలలోనూ కథక్‌ నృత్య (పదర్శనలిచ్చి (పళంనలు అందు కొన్నారు
మానవతా మందిరం స్వస్నవాసవద త్త మువ్యశ్చృంగ వరూధిని (వవ రాఖ్య మొదలైన నృత్య నాటికలు రూపొందించి కథక్‌ కళామ్మేేత ద్వారా జేళశంలోని అన్ని ముఖ్య నగరాలలోనూ (పదర్శించాము
కథక్‌ నృళ్యానికి ఆంతర్జాతీయంగా గుర్తింపును ఖ్యాతిని తీసుకురాగలి నపుడు ఈ నృత్య లి పట్ల మరింత ఆస క్రీ పెరుగుతుందనిపింవింది ఈ ఆలో చనకు రూపమిస్తూ నాకు ఒక మంచి అవకాశం వెతుక్కుంటూ వచ్చింది
“కథ్రక్‌ కళాన్నేత తో నృత్యం అభ్యసిస్తున్న నా శిమ్యరాళ్ళు చేస్తున్న నృక్యాన్ని చూసిన శ్రీమతి రత్నపాప ఎంతో (పభావితురాలయ్యారు. ఆవిడ ఆమెరికాలోని వోస్టన్‌లో అంజలీ డ్యాన్స్‌ సెంటర్‌ ను ని ర్వపాస్తున్నారు అమె రికాలోని భారతీయులకు కథక్‌ నృత్యాన్ని టోధించగల సత్తావున్న టోధనా దార్యుడిగా నన్ను గుర్తించి అక్కడికి ఆహ్వానించారు
ఆమెరికాలోని వివిధ నగరాలలో 8ధక్‌ నృత్యం (వదర్శించటంతోపాటు అక్కడి [వవాస భారతీయ విద్యార్థులకు ఆ నృత్యాన్ని నేర్చాను
అమెరికాలోని భారతీయుల పిల్లలు (ప్రదర్శించిన నైై పుణ్యం చూసి నేను ఆశ్చర్యపోయాను ఆ పిల్లల్లో చాలామంది ఇంతవరకు భారతదేశాన్ని పర్య టించలేదు థారతీయ భాషలు సంస్కృతి గురించి వారికేమీ తెలియదు అయినా వారి అవగావాన నన్ను చకితుణ్ని చేసింది కథక్‌ నృత్య రీతులను వారు ఆతి తొందరగా ఇవగావాన చేసుకున్నారు
ఆం(ధ్యప్రదేశ్‌లో కథక్‌ క్ర ఈ విధంగా మూడుసార్లు అమెరికాకు వెళ్ళి కథక్‌ నృత్యంలో శిక్షణా శినిరాలను నిర్వహించవలసి వచ్చింది మూడో వర్యాయం సెయింట్‌ లూయిస్‌ వెళ్ళినపుడు ఆరువారాల పాటు నలభ్రైమంది అభిలామలకు కథక్‌ నాట్యంలో ?క్షణ ఇచ్చాను ఈ శీక్షణ పొందిన వారిలో అక్కడి బ్యాలే నర్తకులు కూడా ఉన్నారు రోజూ ఇరవైమంది విద్యార్థులతో కూడిన రెండు బృందాలకు నాలుగేసీ గంటల చొప్పున ముమ్మరంగా శిక్షణ ఇచ్చేవాడిని శిక్షణ ముగింపు రోజున విద్యార్థుల కళాకౌశల (వదర్శన కూడా జరిగింది అమెరికాలోనే ఉండి కథక్‌ నృత్యంతో అక్కడి వారికి శిక్షణ తరగతులు నిర్వహించటానికి మూడేళ్శపాటు కాం(టాక్టు ఇస్తామన్నారు అయినా నా లక్ష్యం వేరు ఆం(ధ(పదేశ్‌లో కథక్‌ నృత్య వికాసానికి (పచారానికీ ఇంకా ఎంతో కృషి చేయాలి నేను అమెరికాలో కథక్‌ నేర్పటంవల్స కథక్‌ నృత్యానికి గొరవం "పెరిగింది ఆం(ధ(పదేళ్‌లో చాలామందికి కథక్‌ పట్ట ఆసక్తి పెరిగింది నేను ఆశించింది ఇదే అంజేకాని అవకాళం వచ్చింది కదా అని అమెరికాలో స్టిరపటం కాదు అందుచేత వారి అభ్యర్థనను కాదని తిరిగి భారతదేశానికి ఆం(ధ్ర(పదేశ్‌కీ తిరిగి వచ్చేశాను కథక్‌ కళాష్నేేత బొత్సాహికులకు కథక్‌లో శిషణ ఇవ్వటం దేళ వ్యా వ్తంగొ (వదర్శనలివ్వటంతో పొటు అనేక వర్కొషాప్‌9 'సెమినార్ద నిర్వ హించింది అన్నిటినీ మించి 1991 ఏప్రిల్‌ ౨8 నుంచి 80 వరకు హైదరావాద్‌లో కథక్‌ కళాక్నేత నిర్వహించిన దక్కను నృత్యోత్సవాలు. చెప్పుకోదగ్గ ఫలితాలను సౌధించాయి భిన్నత్వంలో ఏకత్వాన్ని కలిగి ఉన్ని మన దేశంలో ఆనేక కళారూపాల ద్వారా దేశ సమగ్రతను మరోసారి చాటడానికి భాగ్యనగరంలో కుకుట్‌షాహి సమాధుల వద్ధ డక్కన్‌ డ్యాన్స్‌ ఫెస్టివల్‌. పేరుతో నిర్వహించాము
60 కథక్‌ నృత్య వికాసం
ఖజురహో కోణార్క నృత్యోత్సవాల మాపెరిగా కుతుబ్‌షాహీ సమాధుల (పాంగణంలో -.కూడా ఓక నృత్యోత్సవాన్ని నిర్వహించాలని కధక్‌ కళాష్నే్యత చేసిన [ప్రయత్నానికి మంచి (ప్రోత్సావాఐ లఅభిందిం3 రాష్ట్ర (పభుత్వం సాంస్కృతిక వ వవోరాల కాఖ డైరెక్టర్‌ శ్రీ కెవి రమణ ఐఎ ఎన్‌ గారు పర్యాటక అభివృద్ధి కాఖ సంయుక్తంగా ఈ ఉత్సవ నిర్వహణకు సహకరించారు
ఆహ్హాదకరమైన ఆరుబయటి వాతావరణంలో పండు వెన్నెలలో జరిగిన నృత్యోత్సవాలకు (పజలు అనుకున్న దానికన్న ఎక్కువగానే వచ్చారు
ఢిల్లీకి చెందిన కుమారి ఉమాశర్మ కథక్‌ నృత్యం కటక్‌కు చెండిన ఇలి యానా ఒడిస్పి నృత్యం వద్మతథ్రీ జేదాంతం సత్యనారాయణశర్మ కూచిపూడి నృత్మ్శం శ్రీమతి భారతీ శివాజీ (ఢిల్లీ) మొపాసీ ఆట్టం కలకత్తాకు చెందిన (పీకి వటేల్‌ శృతిబెనర్ణీ మణిపురి నృక్కాలు-జంటనగరాల (ప్రజలతోపాటు పలు వురు [ప్రముఖులను ఆకట్టుకున్నాయి
కుతుట్‌షాహీ సమాధులకున్న వాస్తు[ప్రాముఖ్యతతో పాటు అక్కడి ఆహ్లాద కర వాతావరణంలో (వజలు విభిన్న నృత్య రీతులను చూడగలిగారు
కథక్‌ నర్తకి కుమారి ఉమాళర్మ చేసిన నృత్యం 1సేషకులక. ఆఆలనాటి కుతుబ్‌షాహి వైభవాన్ని గుర్తుచేసింది
భాగమతి విరహవేదన సన్నివేశాన్ని కథక్‌ నృత్యరీతిలో ఉమాశర్మ అద్భుతంగా (ప్రదర్శించారు ఐహుళా కుతుబ్‌షాహీ సమాధుల్లో ఆత్మలంటూ ఉంటే ఈ సన్నివేళాన్ని తప్పకుండా ఆస్వాదించి ఉండ వచ్చు
చారి[తక (పాంగణాల్లో నృత్యోత్సవాలు నిర్వహిస్తే (వజా స్పందన ఎలా ఉంటుందో పరిశీలించి ఇలాంటి ఉత్సవాలను ఎవిధ (వాంతాలలో నిర్య హించాలన్నదే కథక్‌ కళాత్నే్యత ఉద్దేళం
ఈ డక్కన్‌ డ్కాన్స్‌ ఫెస్టివల్‌ డిగ్విజయంతో కధక్‌ కళాత్నేత క్ర్తి కిరీటంలో మరో 8లికితురాయి చేరిందనే చెప్పా
దూ కథక - గతులు
అ స్రైలి బ్రన్సే శబ్దం గతికి అప్మభంళం విభిన్న (పఫకృతులతో మధ్యంలో నృత్యాన్ని ఆనుకరించుట భావనం అభినయించుటనే గతి ఆంటారు ప్రకాష్‌జీ కథక్‌ నృత్యం గురించి తన జీవితకాలంలో “వోధీ (ప్రకాష్‌ పేరుపై ఒక (గ్రంథాన్ని రాశారు. ఈ (గంథ (వస్రావన *నగమాళుల్‌ హింద్‌” అనే ఉరూ పుస్తకంలో నావాబ్‌ జానీ సాహెట్‌ పేర్కొన్నారు వోధి (ప్రకాష్‌. గురించి సంతప్త వివరణ అతడు ఈవిధంగా ఇచ్చాడు “వోదీ (వకాష్‌లో _గళులకు భావాలకు సంబంధించి విసృత వివరజ పొందు పరచబడింది బాజిద్‌ అలీషా లిఖితమైన “సౌత్‌ - ఉల్‌ - ముబారక్‌ * గుంచయేరంగ్‌" లలో 14 గతుల వివరణ ఇవ్వడం జరిగింది అవియే గతులు “*ోనగ్‌మాతుల్‌ హింద్‌” లో కూడా వివరింబారు సంగిత ముక్తావశి నంగిత నుకరందం ]6వ శతాబ్దపు సంగీత్‌ దర్శనం (గ్రంథాలలో కూడా గతుల చర్చ ఉంది నాట్య కాస్ర్రంలో 18వ అధ్యాయంలో గతి విధానాలపై విస్తార దృషి ఏర ఏరచుట జరిగింది ఆ యుగంలో నృత్యంలో తిఠ0 గతులు ్యపచారంరో ఉండేవి అందులో కింద ఇవ్వబడిన 19 గతులు ఎక్కువ (పాముఖ్యక కల్లి ఉన్నాయి
శ్రే తృ గతి = ఇది ్రీకృష్ణునితో సంబంధం కల్లి ఉన్నది మొట్ట మొదట నిలువుగా నిలబడీ రెండు చేతులను ఎదురుగా చాపి ముందుకు కొంళ దూరం నడిచి మెల్లిగా కాళ్ళు వంచి కూర్చుండాలి ఒక చేతిని ముఖ్యాగ భాగంపై మరొక చేతిని దానికి అడుగున ఉంచి మురళిని వాయించు భంగిమలో నిలబడాలి ఆటు ప్‌న్ముట వృత్తాలు తిరుగుతూ స్థానానికి రావాలి
- పరిగతి ;. తుమ్మెద వలె రుమ్మని తిరుగుతూ. రెండు చేతులు తలకు సమాంతరంగా చాపి ముందుకు వెనుకకు తిరగటాన్ని వరిగతి ఆంటారు, ఈ భంగిమ రెక్కలు చాపుకుని ఎగురుచున్న పక్షి భంగిమను పోలి ఉంటుంది,
8వ కథక్‌ నృత్య వికాసం 8) నలమీ గతి :- కుడిచేతిని వంచి తలపై ఉంచుకొని ఎడమజేతిని సామాన్య స్థితిలో కిందికి వదిలివేయటను సలామీ గతి (నమస్కారం) అ-టారు క ఫరియాడ్‌ గతి +. కుడిచేతి మొు"గ ఆ"భాగాన్ని ముఖంమై ఉంచు కోవాలి ఎడమచేతిని కొంత కిందికి దించి దానిపై దృష్టినుంచి తిరగాలి 5) ముకుట గతి :- రెండు చేతుల (వేళ్ళను కలిపి అర్ధచం(దాకారా కృతిలో ముఖంపై ఉంచుకొని దృష్టిని (వేళ్ళమైనుంచి పదసంచాలనం చేయాలి 6) వయ్యొద గతి ః.కడిచేతి ఆడుగుభాగాన్ని ముఖంపై ఉంచుకోవాలి ఎడమచేతితో దువట్టాను పట్టుకొని కిందివైపు దృష్టినుంచి పద సంచలనం చేయాలి ళా సథాగతి :;. కుడిచేతి అడుగుభాగాన్ని గడ్డంపై ఉంచుకోవాలి ఎడమ చేతిని పిడికిటిని మూసి అడుగుభాగాన్ని భు=ంపై ఉంచుకోవాలి చిన్నగా చిరునవ్వుతో పదసంచాలనం చేయాలి ఎడమచేయి మోచేయి కొద్దిగా వంగి ఉండాలి 8) ముఅషిట్‌ గతి $. కుడిచేయి. అరచేతిని ఎడమచేయి ఆరచేత్రిప్ప ఉంచి కాళం కొట్టుచున్నట్లు పెట్టాలి చేతులు నాభికి దగ్గరగా ఉంచి దృష్టిని గోళ్ళపై నుంచి నాభిపైకి మరల్చాలి ల్‌ 9) హన్న్‌గతి ;- కుడిచేయి పిడికిలిని మూసి దానిని ఛాతీ మధ్యలో వుంచుకోవాలి ఎడమజేయిని కిందికి వదిలేసి దృష్టి ఎడమచేతి కై భాడీపై వుంచి నడవాలి 10) ఘాంఘట్‌ గతి ;- చేతినిండుగా మైబను కప్పి దానిని ఎడమచేత్రత్రో పట్టుకొని కుడిచేతిని తలపైనుంచి భాతీపై దృష్టినుంచి నృత్యం చేయాలి
- మహాఖూబ్‌ గతి :- చేతికి నిండుగా పైటను కవ్పకౌని రెండు చేతు లను (క్రింగికి విడిచి పదసంచాలనం చేయాలి దృస్టి నాథినుంచి నడవాలి
- నాజ్‌ గతి $- ఎడమచేయి పిడికిలిని మూసి నాఖిపె నుంచుకొని దానిపై కుడిచేయి. మోచేతినుంచి చేతిని ఛాతీకి మధ్యలో నిలువుగా ఉంచి దాని పిడికిలిని కూడా మూసివేయాలి దృష్టి ఛాతీపై ఉండాలి. గడ్డం కుడిచేయి యొక్క అరచేతిపై నుంచుకోవాలి
జా కథక్‌ లో నాలయింకా నాయకులు మానవ స్వభావం (ప్రకారం కాస్ర్రవారులు వారిని ఆనేక రకాలుగా విళ జించారు వారిలో స్రీలు పురుషులు కూడా మిళితమై ఉన్నారు. ఈ భేదాన్ని నాయికా నాయకుల భేదమని పిలువవచ్చును దినికి సంబంధించిన మొటమొదటి వినరములన్నీ నాట్యశాస్త్రంలో ఉన్నాయి. తరువాతి (గ్రంథకర్తలు “నాయికా నాయకుల ఖేదంపై విస్తారమైన ఆలోచనలు జరిపారు మొఘలుల కాలంలో రాజుల భోగలాలసతచే నాయికా భేదంలో చెడు ఆలోచనలు (వబలాయి. దానివలన ఆక్టీలమైన భావనలు పదాలు (పయోగింపవలసిన దుస్థితి ఇాస్తా౦చార్యులకు కలి గింది. (ప్రావీన కావ్యాలలో లల్లీ మైనవని భావిస్తున్న “కుమార సంభవం” “*గిత గోవిందం” వంటి |పముఖ [గంథాలను కాస్ర్తాందార్యులు అ(శయించారు ఈ (గంథాలలో దాగియున్న సూక్ష్మం భి రసాలు ఎవ్వరూ కనుగొనలేడు కథక్‌ నృత్యంలో భావ (పకటితమగు ఒక అంగం నాయికా నాయకు అను ఛేదించటానికి (పముఖ పా(త్ర వహిస్తాయి. మనుష్య స్వభావాన్ని ఉత్తమమని, నుధ్యమమని అధమమని మూడు రకాలుగా విభజించవచ్చును ఉృత్తమ జాతి మనుష్యఆ సదాదారులు జ్ఞాన వంతులు ఉదారులు క్యాగులు సంయములు గంభఖీరులు ఇంకా ఇతరులకు సుఖాన్ని కల్లించేవారు అయివుంటారు మధ్యమ (పకృతి గలవారు వ్యవహార కుళలురు చతురులు శిల్ప శాస్త్రంలో (పవీణురై ఉంటారు అధమ [(పకృతిగల మనుచ్యులు దుష్టులు అసత్యులు కోపావేపలు అధములు కపటులు హింసాత్మక (ప్రవృత్తి గలవారు మందబుద్ధులు ఆవాంకారులు కర్కోటకులు (వమాదంగా పరిణమించేవారు పాపులు కాముకుల్తై ఉంటారు అని విభజింపబడ్డారు
డ్‌ కథక -కపిత్వం
కథక్‌ నృత్యంలో కవిత్వం మధురగికం కథక్‌ నృత్యం యొక్క భావ (వదర్శనకు మూలమైన శృంగార రసంపై ఆధారపడి ఉంటామి ఆ రసాన్ని వృద్ధివరచటానికి ఇలాంటి కవితలు మరురగితాలనే సృష్టించవలసి ఉంటుంది దినిలో శృంగార రస ఆవశ్యకత ఎంతైనా ఊందిం
7త కాలంలో గాయకుల ద్వారా రాధ్యాకిన్స సంబంధితమైన శృంగార వదాల స్స్ఫష్టి జరిగింది ముసల్మానుల దర్బారులో కూడా ఇలాంటి పదాల రచన జరిగింది ఇవన్నీ బిజ్‌ భాషలో ఏర ఎడ్డాయిం
పీటినే మధుర గికాలు ఆంటారు నాయికా విరవొంచపై మధుర గిశ్రా లను రాస్తారు నావిక లేనిచో ఆ గితం హిందుస్తానీ మధుర గీతాల కోవలోకి రాదు (ప్రియతముని లేవవలె" అనే పాటలో పతిక నాయికా సాంపికవో యాసేఐరియా అనే గితంలో ఖండిత నాయిక గోపియతముని వీడి ఉండలేను" అనే పొటలో (పోషితవతిక “నేను క్యాముని చూడనేలేదు” అనే ముగ్గ నాయికా మణులు స్పష్ట రూపంలో కనబడుతారు
భావ (పదర్శనతై ఈ పాటలను వీర్పరచుటవలన ఈ మధుర గీత్రాంపై గంటల తరబడి భావ్యపదర్శన చేసే అవకాశం ఉంటుంది పా
మధుర గీతంలో యధా (వకారంగా మాధుర్యం కోమలత కరుణ ఉత్సుకత ఉపలంథభం నిరాశ దురా[గహం మొదలైన వాటిని వ్య క్త్రపరచుట వలన రాశకస్వరూపం యొక్క విశేషం పై దృష్టి ఉండదు కాని వి(శ్రాం తితో రాగాలాపన చేయటమే గాయకుల న ర్తకుల (వధాన లక్ష్యంగా వుంటుంది,
కథక్‌ కవిత్వం 8ిల్‌
ఒకే పదంలో భావము లయ దుగానం చౌగునం అవుతుంది. తాళాలు పంజాబీ దీపచం[దీ చాదాల్‌ (పయు క్రింపబడకాయి ధృుతలయలో మూడు లయలు కాలాలు (ప్రయోగింపబడతాముం కాగ ౦. పధ్రారణంగొ ఖమోచ్‌. పీలూ లైరవి (పయోగింపబడతాయి
మధుర గితాలను రాసేవారు సాధారణంగా లక్నో బనారస్‌ సివాసుల్తై ఉంటారు సంయోగం వియోగం రెండు రకాల భావాల ఆవందంగా గాయకు లకు వాదకులకు నర్తకులకు (శోతలకు దర్శకులకు సమానమైన అనందాన్ని సమకూర్చుతుంది ఆ శక్తి అ మధుర గిలాలలో నిహితమై ఉంది. మధుర గీతా లను కేవలం విలాసాల కొరకై వినియోగించిన వారుచివరికి పతనమైపోయారు
ఆందువలనే మధుర గికొలను ఆలపించిన వారు రాధాకృష్ణుల. (పేమ మన పద్దతిలో సాగుతుంది
1ర/ంక్‌
స కథక్‌ - వషధారణ
వర్తమాన కాలంలో కథక్‌ నృతృంలో అనేక కారణాల వలన కాల (వభావం వలన దానిలో రూపహావభావ విలాసాలలో థిన్నభఖిన్న రకాలు గోచ రించాయి. కొంతమంది కళాకారులు రాధాకృష్ణుల నృత్యంలో ప్రాచీన కాస్త్రంలోని వేషభానలను అనుసరిస్తారు
కొంతమంది మొఘలుల కాలంలోని వస్తాంలను ధరిస్తారు కొంతమంది తణుకువెళుకుల వస్తాంలను ధరించి చలనచి(త తారల మాదిరిగా (పేషకులను ఆకట్టుకొంటారు కొంతమంది సామాన్యంగా నిత్యకృత్యాలలో ధరించే వస్తాలనే ధరిస్తారు.
ఈ కాలంలో (పేక్షకులు కళకంటే దేహసొందర్యం రూవవేష భాషలు అంటే ఎక్కువ మక్కువ చూపుతున్నారు అందువలన న ర్తకులకు కళతి పాటుగా దేహసౌందర్యం దానిని పెంపొందించే సాధనాల వాడకం తెలునుళో వలసి వచ్చింది ఇచట మేకప్‌నకు ఆలంక రణ సొధనాలకు సంబంధించిన విభిన్న విషయాలు పొందువరచడమైంది
రూవవిలాసాలు కొరత్తై (పయత్నించినపుడు (పాకృతికలైన పద్ధతులలో సాధనాలు వాడుతూనే (వదర్శకుల చూపులను ఆకట్టుకొనే విధంగానూ తయార వటానికి ఎక్కువ సమయం తీసుకోకుండా ఉండే పద్ధతినే ఎంచుకోవటం ఊఉ త్తమం
సంవన్నులై న కళాకారులు సౌందర్య సాధనాల కోసం వేవధారణ కోసం వేలవేలు ఖర్చు పెట్టి (ప్రదర్శనకు వస్తాడు కానీ వారి వ్యక్రీత్వం వారి వేష వాటిధారణలో ముడుచుకుపోతుంది (పేశ్షకుల దృష్టి తణుకు వెణుకుల వస్టాలపైనా ఇరీదు ఫైనా నిలబడిపోతుంది కొంతమంది నర్తకిలు తమ ముథారవిందాన్ని
కథకీ వేషధారణ 87 మెరుగుపరుచుకొనుఓకు (ప్రదర్శన నాలుగు గంటల ముందు నుంచీ తయారవటం (పాఠరంభిస్తారు
వారు అందం విషయంలో నిమగ్మ్నులవటం చేత వారు (ప్రదర్శింప వలసిన విషయాన్ని అద్ద. చేస్తారు దానివలన రంగస్థలం మీద ఒక ఆటటొమ్మిలా ఆడవలసీ వస్తుంది ఒకోగ్రాసారి తబలా లయబద్ధంగా వాయించడు ఒక్కోసారి తబలా వోర్మోనియం రెండునూ లయానుబద్ధంగా ఉండివు ఒక్కో సారి రంగం మీది బావలుగానీ కంబశీగాని ముడుచుకుని నర్తకి కాళ్ళకు అడ్డు వడుట జరుగుతుంది అందువలన నర్హకు-కు నృత్యానికి సంబంధించి అన్ని రకాల ఇబ్బందులను పూర్తిగా గమనించి. వారికి తగికట్టుగా తరు వసతిని ఏర్పరచుకోవాలి. (ప్రదర్శనకు ముందు స్వల్పవ్యవదిలోనే తమ. వేషధారణ ముగించుకొని [ప్రదర్శనకు సిద్ధంగా ఉండాలి (పొచీన కాలంలో వేషభాషలు :
(పాచీన కాలంనాటి వేషధారణకు దేవతా దేవగణాలకు సంబంధించి ఉండేవి ఇందులో ఖిన్న భిన్న దేవగణాల (పకారం భిన్న ఖిన్నాలై న పోషకాలు ఉపయోగింప వలసి ఉంటుంది ఉదాహరణకు కృష్ణని వేషధారణకు పట్టు పీతాంబరం ఆకుపచ్చరంగు ధోవతి ముత్యాల [తాడు ముళ్యాల వోరం భుజాలకు భుజకీర్తులు వెవులకు సుందరమైన కుండలాలు ముంజేతులకు అందమెన కంకణాలు తలమైన నెమలిపింఛం మొదలైన వస్తువులు ఆవళ్య త ఉంటుంది శరీరపురంగు మెరిసే నీలం రంగుతో ఉజ్వలంగా ఉండాలి అక్క డక్కడ ఆకువచ్చ రంగును వాడవలసి ఉంటుంది అఎతేకాక. చేతులలో కాళ్ళలో ఎ్యరరంగును వాడాల్సి ఉంటుండి ఈ విధంగానే రాధ శరీర వర్ణం స్వర్ణంలా మెరుస్తుండాలి కనుటౌమలు విల్లులా వంపుతిరిగి ఉండాలి వస్తాంలు చోళీ దుపట్టా భుజకీర్తులు గాజులు కంకణాలు ఉంగరాలు పోరాలబు మువ్వలు పాంజేబులు మొదల్తై నవి వాడవలసి ఉంటుంది "మొఘలుల కొలం
పీరి కాలంతో కూడా వేషధారణ పైవిధముగానే ఉండేవి కానీ వస్త్ర ధారణలో కొంత వ్యత్యాసం ఉండేది,
రరీ కథక్‌ నృత్య వికాసం నర్తకులు పొడుగాటి వరికిణి సగభాగంగల రైక దానిపైన జరీ పని
చేసివుండేది పొడుగాటి టోపీ చుడీదార్‌ పైజమా వేసికొనేవారు నర్తకిలు జరీ
వేసిన పీష్వాజు మెడలో హారాలు చేతులకు గాజులు పాదాలకు లేదా కాళ్ళకు
చుడిదొారు వినియోగించేవారు
రాజప్ముతుల కాలంనాటి వస్త్రధారణ :
ఈ కాలంలో వస్త్రధారణ (పకారం చుడీదార్‌ పైజమా దానిపై పార దర్శకమైన అంగి పటకా కంరవోరం. చెవులకు రింగులు భుజకీర్తులు గుడ్డతో నేయబడిన కిరీటం నర్తకులకు నిర్దేశంపబడింది నర్తకిలకు కుచ్చిళ్ళు ఎక్కువగా గల వరికిణి చీర పటకా చుడిదార్‌ పైజమా రవిక వోరాలు కంక ణాలు కుండలాలు పాంజేబులు జుంకాలు నత్తులు పాపిడిబిళ్ళ సూర్య చంద్రులు చెంపస్వరాలు ఉంగరాలు వడ్డాణం మొదలైన ఆభరణాలు ఉండేవిం ఆధునిక వస్త్రధారణ
వర్తమాన కాలంలో ఏది నియమమంటూ లేదు. ఏ వస్త్రధారణ గేక కులను ఎక్కువగా ఆకర్షిస్తుందో దానినే నర్తక నర్తకీమణులు ధరిస్తున్నార్స కౌంత్రమండి తాండవ వేషధారణ ధరించి శంకరుని స్తుతిస్తున్నారు కృష్ణనశ పొడవైన ఆంగీ లేదా అంగరఖాను ధరిస్తున్నారు కానీ ఈ విధానాలన్నీ అన్నచ్చె లాలు కళాకారుడు ఎల్లప్పుడు సాం[పదాయవర మైన కాస్త్రపూర్వకవ్నైై [ప్రాచీన (గంఖథాలలో పేర్కొన్న వేవధారణయే అనుసరించటం ఉ త్రమం సిని వలన (పేక్షకులు కళను కళాదృష్టితోనే ఆదరించటానికి అవకాళం ఉంటుంది శాస్తాానుకూలమైన శృంగారం
అతి యమొూ
"సంగిత రత్నాకరం” “నాట్యశాస్త్రంలలో వస్తాాలంకారంపై ఈవిధ మైన అలోచన వ్య క్రీకరింవబడింది పోవక భావాలను (వకటించటానికి తెలిపే వస్త్రాలనే ధరించాలి రంగుల ఎంవిక నర్తకుని సొందర్యాన్ని మరుగువర్నేదిగా ఉండకూడదు
కథక్‌ _- వేషధారణ 69
ముఖంలో కస్తూరికలిపిన పొడరును పూయాలి కళ్ళకు కాటుకను దిద్ది నుదుటన కేసరి బొట్టు పెట్టాలి జుత్తు చెదరనీయక గట్టిగా కట్టి ముడిపై ముతాంలతో కూడిన వణ వంటిది పెట్టాలి సగం విచ్చుమున్న పూవులను సిగి నలంకరించాలి చెవులమై మకరాకృతిగల కమ్మలు వక్షస్థలంపై ముత్యాల మాల చేతివేళ్శకు ఉంగరాలు దేశకాల పరిస్థితులకు తగిన అందమైన చీర ధరించాలి
నాట్యళాస్త్రంలో (వత్యేక అంగాలకు సంబంధించిన ఆభరణాల వివరాలు శ్చీర్కానటం జరిగింది సమస్తమైన (ప్రావీన అభరణాలు వస్త్రాల పేర్లు ఈనాటి కా౯ంలో మారిపోయాయి వస్తాం౨కు సంబంధించి చర్చలు జరిపేవానిని శాస్త్ర సమ్మానితుడుగా భావించవచ్చును
నాట్యకాస్ర్రంలో బాలా రకాలైన వేషధారణ గురి చిన వివిధ దేశాల సం(పదాయ సిద్ధమైన సౌందర్య సాధనాల విషయాలు పొందుపరచబడి ఉన్నాయి
గజైెలు = పదసంచాలనం జి
క్రథక్‌ నృత్యంలో గజ్జెల రవళికి ఎక్కువ (పాముఖ్యత ఉంది మువ్వలు అనేవి భారతీయ నృత్యకళలో తమంటూ ఒక (నత్యేక స్టాంాన్ని నంపాదించు కొన్నాయి ఇతర దేశాల నృత్యాలలో శారీరక సంచాలనమే ముఖ్యమైంది ధ్వని అనే 3 (శవణాంకు సంబంధించినదే అయినప్పటికీ మువ్వలు నృత్యద్యోతకా లె ఊన్నాయి మంజీరం తంబూరా తబలా మొదలె న తాళవాద్యాలు శబ్దాన్ని సృష్టింనే పరికరాలు ఇవన్నీ వాద్య పరికర _శేణిలో గుర్తింపవచ్చును కానీ మువ్వలు వాద్య (శేజిలో కాక నృత్యంలో భాగంగానే గుర్తింపబడ్డాయి “ అభినవ దర్శనం” అనే [గ్రంథ రచయిత నంపకేళ్వర్‌ (ప్రకారం మువ్వలు కంచు లోవాంతో తయారుచేయఐడాలి మువ్వల పరిమాణం ఒకేరకంగా సుందరంగా ఉండాలి వెండిమువ్వలు కూడా తయారు చేయవచ్చును గజైలు తయారుచేయక వాటిని దుకాణంనుండి కొనే సమయంలో వాటి నిర్మాణం ఒకే రకంగా ఉండేలా అవి చం్యదాకారంలో ఉండేలా చూపుకోవాలి మువ్వలు తె్చిన పిదప వాటిన్సి వీదై నా రాతిమీద ఉంచి వాని అడుగుథాగాన్ని బాగా రుద్ది రుద్ది ఒకే విధంగా ఉండేలా చేయాలి అడుగుభాగం విరిగి ఉన్నట్లయితే నృత్యం చేసే సమయా అవి కాలికి (గుచ్చుకొని గాయమగుటకు అవకాశం ఉంటు_ది (ప్రారంభంలో ఒక్కో కొలికి వందేసి మువ్వలు బాయిను చరువాత వాటి సంఖ్య పెఐచుకో వచ్చును నృత్యం చేయగా చేయగా మువ్వల పార్శ్యభాగం ఒగదానికొక్షట తగిలి రాసుకొని మృదవుగా తయారవుతాయి అందువలన నృత్యకారుని వద ఎన్ని పాఠమువ్వలు ఉన్నా అవి ఎంతో మహాత్తు గలవని చెప్పవచ్చును వాటినీ జొ(గ త్తగా భ్య(దవరచుకోవాలి గ జైలు రంగును కాస్త్రకారులు వసుపు ఆని వర్ణించారు ఒక్కొక్క అంగుళం కేడాతో మువ్వలను కట్టాలి మువ్వలన్స క ట్రేటపుడు మువ్వల వృష్టభాగంలో ఎటువంటి దెబ్బ తగులనీయకుండా చూసు కోవాలి ఎందువలన-_- టే మువ్వలు (పక్కలకు తగులుకొని వాటంతట వాటికే దెబ్బతగిలి మృదువుగా మారాలి ఆఐ కట్టుకొనునపుడు మువ్వలు సులభంగా కదులుటకు వీలుగా అటునిటు ముడివేసి మధ్యలో మువ్వలను కట్టాలి మువ్వ
లను ముడివేసి కటడం తన్ను పద్దతి క
ఖ తి
వ్య కథం - (పాచీన కళాకారులు కక్‌ నృత్యంలో (ప్రసిద్ధి పొందినవారు లక్నో జయపూర్‌ వంశస్థులు మిగిలిన వారందరూ ఈ రెండు వంశాల వారితో వీదో _ధమైన బంధుత్వం కలిగియున్న వారేనని చెప్పవచ్చును ఆ కాలంలోని |పసిద్ధ కథక్‌ నృత్య కళాకారుల సేర్డు ఈ విధంగా ఉన్నాయి క్ష్రే లబ్లాజీ (ఐక్నో నివాస్సి -. (పకాష్‌జీ (లక్నోకు సంబంధించిన కథక్‌ నృత్యం గతులు థావ (వకటనలలో (వవీణుడు ) 8) దర్గాజీ ((వకాష్‌జీ యొక్క సోదరుని కుమారుడు అలౌకిక నృత్య కారుడు) శ్ర మాన్‌సింగ్‌ అతనీ సోదరుడు ((వ్రకాష్‌ణీ కుమారులు ఊత్తములైన నృత్యకారులు) క). వేణీ ప్రసాద్‌ (నృత్యం - అభినయాలలో (ప్రవీణుడు బనారన్‌ నివాసి) 6) (ప్రసాదు (నృత్య - అభినయాలలో కుళలుడు బనారస్‌ నివాసి ఇతడు గ మ్మేథాన్‌ పుత్రుడు షాడీఖాన్‌ శిమ్యడు ్సె 7) రాయ్‌సవాయ్‌ (వాడియా నివాసి) 8) రంజానీ (మేవో నివాసి) రి హుసేన్‌ క&ీ (లక్నో నివాసి 10) కోయమ్‌ = అలీ (లక్నో నివాసి) శ! మీర్చా వహీద్‌ కొష్‌మీరీ (లక్నోలో (వథ్యాతి గడించినవాడు) 19) కన య్య (వాజిద్‌ అలీషా శిష్యుడు)
7లి కథక్‌ నృత్య వికానం ఇతని అసలు పేరు మహమ్మద్‌ భక్షీ తండి కేరు మురాద్‌ అలీ
లల్లూజీ (పసిద్ధ వీణాకారుడు అమీర్‌ఖాన్‌ ఉ(మావ్‌ భాన్‌ కన య్యకు నృత్యం
సంగీతొలలో శిక్షణ నిప్పించారు. లక్నో నవాబులు అంతిరించిన తరువాత
కన్హయ్య రామ్‌పూర్‌లోని యూసుఫ్‌ అలీఖాన్‌ దర్చారునకు వచ్చాడు ఇతని
(పక్యాతిని విన్న ఐరోడా ఖండేరావు ఇతనికి తన దర్బారులో స్థానమిచ్చి
గౌరవించాడు,
- _గుల్‌ఐదన్‌ (ఐనారన్‌ నివాసిని)
ణా కథక = లయవిన్యాసాలు
సృష్టిలో కొళం అయలకు ఉన్న మహాత్యం మరి ఏ ఇతర కళలకు లేదు సమస్త (ప్రాణుల జీవనం ఈ తాళ లయలలోనే ఆధారితమె ఉంది. కథక్‌ నృత్యంలో పాదాల ఆఘాళాల ద్వారా మువ్వల సంయోగంతో సమ్మిళితమైన కష్టతరమైన పదవిన్యాసాలు చేసేవారు ఇది ఏ ఇతర సృత్యంలోనూ మిళితం కాలేదు తాళంతో కూడిన విఖిన్న లయల ద్వారా భావాఖినయాన్ని ఉ శ్రేజిత పరచి దాని ద్వారా ఆనందసృష్టి జరిపేవారు సంగిత వండితులు దర్శకులు ఏ విధంగా తమ పాండిత్యం ద్వారా విభిన్న స్వరాల కల్చనచేసి ఆనందాన్ని సృష్టిస్తారో అదే విధంగా కథక్‌ నృత్యకారులు కూడా తమ వివిధ నదగతుల లయ విన్యాసాల ద్వారా వివిధ (వ్యకియల ద్వారా అందర్నీ అకట్టుకొంటారు నృత్యం నృత్తం నాట్యం అనే మూడింటి సమ్మేళనం కథక్‌లో మా[తమే కన పడుతుంది. అదే విధంగా తబలా తాళకారుని తాళం యొక్క సంయోగం కూడా ఈ నృత్యంలోనే కనపడుతుంది
కథక్‌ నృత్యంలో ముఖ్యంగా నంచలించు అవయవాలు లేదా అమణాలు ;
- ఆడంబరం నృత్యం కాళాలకు సంబంధించిన ఆవ్ఫత్తాలం వకారమే నృత్య స్థితిగతుల (వకారం దాని స్వరూపాన్ని చూపవలసిన ఆడంబరం లేదా లక్షణం తెలియవచ్చును.
లి నృక్యాంగం - దినిలో నృత్యం యొక్క వివిధ రూపాలను (పదర్శి సారు ఇ:దులో తాళ వృత్తాలతోబాటు లయకారం జాతి ఉచ్చారణం సమ్మిశి తమె ఉంటుంది
ల) జాతికూన్యం - ఇందులో =య విశేషాలతోపాటు భావం అంగాల ద్యారా (వదర్శన ఇవ్వబడుతుంది. భావాలు సంకుచితం చేయఐబడుకాయి
ణా కథక్‌ నృత్య వికాసం
శ్రీ భావరంగం - ఇందులో నాయికానాయకుల ఖథావాలను సాహిత్య పరంగా భావపరంగా స్వరపరంగా అభినయం చేయఎడుతుంది
గ్‌ ఇష్టపదం = ఇందులో కవితాపదాల ద్వారా తమ తమ ఇష్టదై వాలను థావాలను స్వరజతులతో కలపి ఆభినయిస్తూ స్తుతించటం జరుగుతుంది
- గతిభావం - దీనిలో ఏదైనా ఒక కథను వర్దించి వివిధగతుల ద్వారా రూపొందించడం జరుగుతుంది.
') తరానా _. ఇద్‌ గతిభావానికి రెండవరూపం ఇందులో సర్వమి[ళ మమై ఉంటుంది. సంగితవరంగా సాహిత్యపరంగా కలిసి ఉంటుంది.
కథకీ నృత్యం యొక్క కార్య(కమం మొదటగా వాద్యసంగితంతో [ప్రారంభం అవుతుంది. దీని తర్వాత నర్తకులు దేవస్తుతి చేస్తూ ఏదై నా నాట్య శకలాన్ని (వదర్శిస్తారు దీనిని వందనము అంటారు
కారస్థ్షకమాంకాన థ్రీళృష్ణుని సుతిని వాడుతూ కార్యక్రమాన్ని ముగిషార్ష
తొ పారిభాషిక శబాలు అణ
ఆరంగే(టం:- అంటే ఆగమనం లేదా [వవేళం అని ఆర్థం రంగస్థలం మీద నర్తకుడు ఒక (పత్యేక 3లిలో నమస్కారం చేస్తాడు సిమ్మట ఎడమ చేతిని శిరస్సున స్పర్శించి కుడిచేతిని సమాంతరంగా చూపుతూ. ఒక (వత్యేక ము(దలో నిలబడి కన్నులను భావపూర్ణంగా ము[దలో ఉంచుతాడు.
గతులు ః- ఇందులో ఎలాంటి శకలాలు ఉండవు. కాని దీనిద్వారా (వల్మేక భావాలను వ్యక్తవరచ వచ్చును.
తేడాలు $- ఇందులో భిన్న ఖిన్నాల్లైన లయలు శకలాలతో కూడిన జతులు ఉంటాయి వృత లయములతో కూడిన నాటకీయ తత్వం ఇందులో గోచ రిస్తుంది
వంళులు ః- మధ్య మధ్యలో ఆ వృత్తాలు చెప్పువారిని వంతులు ఆంటారు ఇందులో చిన్న చిన్న మాటలద్వారా రెండు లేదా మూడు ఆవృత్తాల సమ యాన్ని తీసుకొంటారు
ఆవన్ఫత్తాలు : ఏదైనా ఒక రాళంలో ఒక నమయం నుండి ఒక సమయం వరకూ జరుపు భాగాన్ని ఒక ఆవృ్ఫత్తం లేదా వృత్తం అంటారు
సూకలు ;- సమయంలోని కొన్ని కొన్ని ఖండాలు లేదా. భాగాలను మాతలు అంటారు
లయలు $- ఒక విధమైన ధ్వనిని లయ అంటారు నాడుల (పకంపన లేదా ఉచ్భ్యాసనిక్వాసాలు అన్నీ లయలోనికే వస్తాయి
మధ్యులయలు $- ఏద్దైనా ఒక లయ ఎక్కువ కాలయాపన చేసినా థేదా ఎక్కువ వేగాన్ని కలిగియున్నా దొనిని మధ్యలయ అంటారు
76 కథక్‌ నృత్య వికాసం ధృత లయ :- ఎక్కువ వేగంగా గతులు గల అయను ధృతలయ ఆంటారు విలంవిత లయ .- మధ్యలయ కంటే తక్కువ వేగంలో ఎక్కువ కాలాన్ని తీసుకొనే లయను విలంబిత లయ అంటారు ఆడి - నాలుగు మ్మాతల కాలంలో ఆరు మాత(లను (వదర్శించి నట్లయితే దానిని ఆడి లయ అంటారు కుఆడి :- నాలుగు మాతల కాలంతో అయిదు మ్మాతలను (వదర్శించి నట్టయితే దానిని కుఆడీ లయ ఆంటారు. నాలుగు మాతల కాలంలో ఎనిమిది మా(తలను (పదర్శించితే దానిని వీఆడి లయ అంటారు దుగున్‌ :. ఒక వృత్తంలో పద సమూవాిన్ని రెండుసార్లు (పదర్శిస్తే దానిని దుగున్‌ అనీ ముడుసార్లు (సదర్శిస్తే తిరుక్‌ అనీ నాలుగుసార్లు (ప్రదర్శిస్తే చౌగున్‌ ఆనీ ఆంటారు తాళం :- సమయాన్ని ఆంచనా వేసే (క్రియను తాళం ఆంటారు డ్రిని నిర్మాణం విఖిన్న మాతల నముదాయంతో కూడి ఉంటుంది గీతం వాద్యం నృత్యం అన్నీ లయకాళాలతోనే అ(ళయి.ంచి ఉంటాయి పధొనం .- ఏదైన భావనను (వదర్శించటం (వస్తుతించటం లేదా సమ ర్పించటం ఒకే విధానంలో జరుగుతుంది కథక్‌ నృత్యంలో వీదైనా ఇక శృంగార భావనను (పదర్శించాలనుకుంటే ముద్రల ద్వావా దాని భావాన్ని సంకేతాల ద్వారా ,పదర్శింపబడుతుంది దీనినే పేల అని కూడా అంటారు, పరణ $- ఒకదానికంటే ఎక్కువ ఆవ్మత్తొలు కల పద సమూహాలను వరణం అంటారు ఇందులో ఎక్కువగా రెండు ళద్దాలు కలిసి ఉంటాయి ఉదా వారణకు ధోయితల్‌ తల్‌థో బు శాథోయి వంటి ళబ్గాలు తాళకారుడి లయ కూడా ఇందులో కలిసి ఉంటుంది
పారిభాషీక శబ్దాలు గ్గ
తత్యారం :- పాదాలను నేలకు తాకించటం ద్వారా [వకటితమయ్యే శబా.ను తల్‌కారం లేదా ఆధ్‌కార్‌ అంటారు తత్తోయి ఆథాతోయి వంటి కద్దా
న!
లపెప్పూరి కథక్‌ నృత్యం ఆధారవడి ఉన్నదని గప్ప వచ్చును ఇటువంటి తక్కారాలను కొన్ని వేల విధాలుగా మార్పులు చేర్పులు చేసి (పదర్శించ వచ్చును తబలాయొక్క నాదాలవలెనే తత్కారాలను కూడా ఎంతటి విప్తారమున కైన (పదిర్శించ వచ్చును ఆర్కర శద్దాలు ఏళ్ళ ,పావీన చరిత కలవి భరతుని పుతుడు కోవాలుడు నామావశి ఆనే దేళనృక్యానికి సంఎంధించిన చర్చలో “*భవేదాదితారేనాొలో చెప్పాడు
తత్కొ-ర పూర్వ (మోయ ః- సవా దేవనామావలేనా” శతాబ్దంయొక్క (గ్రంథకారుడైన వేదపండగిళుడు తక్కారాలను సృష్టికరణ చేస్తూ ఇలా పలికాడట తైజె తత్‌ తత్‌ తై జగజగ్‌ తత్‌ తర్‌ జగజగ్‌ తద్ధతో ఇతి నామావలీ తక్కారో వినోదం అనబడే (ప్రాచీన నృత్యంలో కూడా తక్కారం కానవస్తుంది
ఆరంభం: నృత్యంయొక్క- [ప్రారంభంలో అంగముల మొదటి ము[్రను అలంకృత నమ్మిశితమై (వస్తుతించడం జరుగుతుంది
హృన్తకం నృత శ్థంలో ఇతర విషయాల (పదర్శనోంతర్రం నృత్యకారులు తమ పూర్వ ము[దలోకి వచ్చి ఆగిపోవటాన్ని వాస్తకం అంటారు ఒక చెయ్యి శిరస్సున ఒక చెయ్యి సమాంతరంగా చాపి ఉంచి. రెండు చేతులు సమాంత రంగా ముడిచి వకస్థలాన పెట్టుకొంటారు దిసినే హస్తకం అంటారు ఈ స్థితిలో పాదాలు ఒకదానికొకటి అడ్డంగా ఉంటాయి ఇంరులో పాదంయొక్క జొటనవేల నేలను తొకుతుంటుంది రండవ పాదంయొక్క వేలు ముడుచుకొనీ వుంటుంచి శెండు చేతుల చూపుడు (వేళ్ళు మధ్య [వే్ళు బొటనవేలితో కలిసివుంటుంది వాద్యం (వకారం గీతాల యొక్క పాటల యొక్క కాళంతో కలిసి అనుగు ణంగా ఈ ము[దలు సంచరించుచుండును
చుట్టు లేదా సృషత్తం ౩ ఏదైనాఒక వేపుకు చుట్టూ తిరుగుట లేదా గీకి కీలు కొట్టుటను వృత్తం అంటారు
78 కథక్‌ నృత్య వికాసం
నమస్కారం :& కొంత నృత్యం చేసిన పిదప సభకు నమస్కారం చేసినట్టయితే దాసిని కథక్‌లో సలామీ ఆంటారు
(క్రమసంఖ్య మార్చుట ; పదాలను (కంగా మార్చటాన్ని తిపష్పుట లేదా మార్చుట అంటారు
కవిత్వం ఏదైనా కవిత లేదా వదాలను నృత్య సంబంధిత పదాలతో కలిసీ (వదర్శించటాన్ని కవిత్వం అంటారు కవిత్వంతోపాయి వాని థావం కూడా (ప్రదర్శిస్తారు.
చదువుట లేదా ఉచ్చరించుట ; ఏదైనా పదాన్ని చేతితో తబ్పట్లు కొతుతూ చెవుటాన్ని ఉచ్చరించుట అంటారు
వికానం ః ఏదైనా భావాన్ని (వదర్శించుటక్తై ము(ద్రను తయారు చేయ టాన్ని సృష్టించుట వికొసం చేయుట లేదా ఉత్పన్నం చేయట అంటారు
విహాయీ :- ఏదైనా వదాన్ని లేదా సముదాయాన్ని మూడుసార్హ ఉచ్చరించటాన్ని తిహోయీ లేదా "తీయా" అని అంటారు
నమయం ః= తాళం యొక్క శద్దానికి వద్రైడి మొదటి మాత్రన్న సమయం అంటారు
ఫైరీ |. తాళంలో శతవృట్లు (మోగించక లేదా ఆ సమయంలో ఎలాంటి శబ్దం వ్‌న్చింవక నిశ్చలంగా ఉంటే దానినీ భాశీలు అంటారు
కాలం ః. సమయాన్నే కాలనుని కూడా అంటారు
మౌర్గం' $ కొకంథయద పద్ధతిని మార్గమని అంటారు
టకీయః- భీర్యయకినర్చిడు వద్ధతిని [కియ అంటారు
మా
హిరిభాషీక శద్జాలు గెర్టీ దకీణాది, ఉత్తరాది నృత్యరీతులలో ఉపయోగించే సాంకేతిక పదాలలో వ్యత్యాసాలు ఉర్రరాది దకిణొది లాట్‌ సూలూ[కమం ఆఅమద్‌ అలరింపు నలామి పుష్పాంజలి తోడా తుకడా జలులు గత్‌బావ్‌ శావళి పదవరం చ(కధార్‌ చ(క్రవిన్యాసం స్తుతి సాహిత్య పల్లవి చంద్‌ న్వర వలని తిహాయి ము క్రాయింపు పాయల్‌ మఘుంగురు గజ్జెలు మువ్వలు సూర్‌దొన్‌ కవీర్‌దాస్‌ అన్నమయ్య క్నేతయ్య మీరా .ఇళ్యాదుల గిట్‌ రామదాసు ఇత్యాదుల థజన్‌లు వదొలు గ్‌ జి సం గ్‌ ౩ ||
[| | న కథక్‌ నృవ ఎవాసథద-' - | . న్‌ న్‌. 1 ( 1 ఇ ॥ క _ మ ల? లల "బై గ | | ం ఏంతో ప్రాచిన చరిత్ర కరిగిన _ కథక్‌ నృత్యం గోత్కుండ నవీబుల కాలంలో ఎంతో నే | .. అదరణకు నోచుకొని ఎంతో అభివృద్రిచెందెంది. ఇది 'వేగెం, సౌందర్యంగల ప్రత్యేక వ. . . "రీ. కాలక్రమేణో ఆంధ్రదేశంలో ఈ నృత్యరీతి తెరమమురుగైైెపోయి. ఇది. ఉత్తర ం [1 . భాఎక దేశానికి మాత్రమే చెందిన నృత్య వైైలిగా చలామణి అవుతున్న _ తరుణలలో - “౨... దక్షిణ భారతదేశంల్లోవే. మొట్టమొదటిదిగా హైదరాబాద్‌లో ఏర్పడిన “కథక్‌ కళాక్తేతి
-
- కథ! నృత్యానికి వునక్షేన్‌కాన్నిచ్చింది. ॥ కథక్‌ " నృత్యం మరింత విసృత ్రచ్తారం చెంది జీవకళగా నిర్శిచిపోష్తోరి, , తెలు 4, గులో "కథక్‌ నృత్యం పై ఇంతవరకు ఎలాంటి గ్రంథం "లేదు. ప్రముఖ కథక్‌ "కళాకారుడు పండిట్‌ అర్హజుబొటు తనపరిశోధన, "పరిశీలన, అనుభవం క్రోడీకరించి ముందు తరాలకు క్‌ ఉపయోగపడే విధంగా అందించిన కథక్‌ నృత్యంపై తెలుగులో త్రైలి న గా ౧ సేన గ్రంథం _ ఈ “కథక్‌ నృల “వికాసం . |. -. | | . య వం. నే న. , ////&ో | " వే మై ' ' గ05/ 5 ్క న్‌ ల ప [ [. . ప వలా చ్‌ బా పక. సనో , గక ల
- టా : జీ. | రల రం. (| | ా 7 శ. వ