Telugu Kashiyathra charithra - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

కాశీయా (తా చరిత సంక్షి ప్రీకరణ, సంపాదకత్వం ము క్రేవి లక్ష్మణరావు తలకు విశ్వనిద్దాలయం [ప చురణ తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం హైదరాబాదు 199 [మ 800గ 10౮95౬ 951861! 000 శగ& 922, గ80019404 1/౮6/2086 - 27 ౧౧౦౧8 552387

కవితగా. ౮14 121గా2ెత ణల 927 మొక! ₹ 6252522 6414 (పథమ మ్ముదణ : 1900 విశ్వవిద్యాలయం (వచురణ సంఖ్య వ 1లికి టీ గ ర 'వళతులు: 2000. | క. తన సన హాం వ శ్‌. న్న! తెల: ఈం, 8 ో ( సక గ లో ప్ర క. న్‌ త ని న్న్న వోట్‌ 600 1 (వ్రకులష: డె రెక్టర్‌, పచురణల విభాగం, తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం, లలిత కళాక్షేత్రం, నాంపల్లి, హైదరాబాదు _ 800 004. ముుదణ ; మాస్టర్‌ (పీంటర్స్‌ & (గాఫిక్స్‌ రోడ్‌ నెం. 6, హబ్సిగూడ, హైదరాబాద్‌ - 500 007.

భూవింక

తెలుగు థాషా సాహిత్య కళాసంస్కృృతుల సర్వతోముఖ _విలసనానిక్రీ, వికసనానికీ ఆంధప్రదేశ్‌ రాష్ట్ర కాసనసభ చేసిన చట్టం [ప్రకారం 1985 డిసెంబరు 2వ తేదీన రూపుదాల్చిన విశిష్ట విద్యాసంస్థ తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం , బోధన, పరిశోధన, (వచురణలతోపాటు విస్తరణ సేవ, రా షై9తరాంధులకూ విదేళాం[ధులకూ సహాయ సహకారాల కల్పనలాంటి బహుముఖీన కోర్యకమా లను కూడా ఈ విశ్వవిద్యాలయం నిర్వహిస్తున్నది. పూర్వంవున్న సాహిత్య, సంగిత, నృత్య. నాటక, లలితకళా అకాడమీలు, తెలుగు భాషా సమితి, అంతర్జాతీయ తెలుగు కేర్మదం విలీనం కావడంతో విశ్వవిద్యాలయం వివిధ పీఠాలు, కేర్చదాలు విభాగాల సమాహారంగా వ్యవహరిస్తున్న ది.

తెలుగుజాతి మహోన్నతికి అద్దంప ట్రే (గంథాల [ప్రచురణ విశ్వవిద్యాలయ (పధానాశయాల్లో ఒకటి. విశ్వవిద్యాలయం ఇప్పటివరకు 18 (గ్రంథాలను వెలువరించింది. న

[ప్రామాణిక నిఘంటువులు, పదకోళాలు, విజ్ఞాన సర్వస్వాలు, కావ్యాలు, పురాణాలు, [వ్రబంధాలు, నృత్య సంగితాది శాస్త్ర [గంథాలు, జీవిత చరితలు పరిశోధన (గంథాలు, అనువాదాలు వ్యాఖ్యానాలు మొదలైన వాటిని తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం (ప్రచురిస్తున్న ది.

(ప్రాచీనాం్యధ సాహితీ వైభవానికి మణిదర్పణాలుగా భాసించే ఆంధ్ర మహాభారతం, శ్రీమదాంధ మవాభాగవతం, పారిజాతావసాురణం, కాశీఖండం విజయవిలాసం, పండితారాధ్య చరిత, రంగనాధ రామాయణం, ఇంకా మార్కండేయ పురాణం, సూర్యరాయాంధ నిఘంటువు, శబ్దరత్నావ, తెలుగు భాషా చర్మిత, తెలుగు వైతాళికులు, సంగిత రత్నాకరం, మనోధర్మ సంగీతం తెలుగువారి జానపద కళారూపాలు, సాత్వికాభినయం ఇత్యాది [గంథాలు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయ (పచురణల్లో చోటుచేసుకున్నాయి.

(వస్తుత (గంథం “కాశీయ్యాత చర్మితి. శ్రీ ఏనుగుల వీరా స్వామయ్య రాసిన విలక్షణమైన [గంథమిది. 1880 మే నెలనుంచి సుమారు 16 మాసాలకు

'పైగా సాగిన కాశీయ్యాతా విశేషాలను వర్ణించిన ఈ [గంథం తెలుగులో వెలు వడిన సర్వసమ[గ్రమైన తొలి యా(త్రా చర్మిత. అప్పట్లోనే దీని తమిళ, మరారీ అనువాదాలు వెలువడడం విశేషం. ఈ (గంథం (వథతమ ముుదణ 1088లో, ద్వితీయ ముదణ- 1060లో, తృతీయ ముదణ 1941లో వెలువడ్డాయి. ప్రాచీన, ఆధునిక సాహిత్యాలనుంచి ఉ త్తమ [గంథాలను (వజానీకానిక్షి అందుబాటులోకి తేవాలనే సత్సంకల్పంతో “జనహిత” సంస్థవారి [వచురణ వఠకానికి అనుబంధంగా తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం ఈ (గంథాన్ని వెలువ రిస్తున్నది. జనహిత సంస నిర్దేశించుకున్న పరిధులకు అనుగుణంగా ఈ బృహత్‌ (గంథాన్ని శ్రీ ముక్తేవి లమ్మణరావు సంక ప్రీకరించారు. అయితే చెన్నపట్నం నుంచి నాగపూర్‌ చేరేవరకు ఫ్రీ వీరస్వామయ్యగారి యాశ్రా విశేషాలు మాతం ఈ (గ్రంథంలో యధాతథంగా వున్నాయి. ఈ అపూర్వ (గంథ ్కపచురణకు దోహదం చేకూర్చిన జనహిత సంస = థి విద్యాలయం కృతజ్ఞతలు అందజేస్తున్న ది. యథావూర్వంగా ఈ (వచురణకూడా అందరి ఆదరాభిమానాలు చూరగొంటుందని విశ్వసిస్తున్నాను. . ఆచార్య న్సి, నారాయణ రెడ్డి వద ఉపాధ్యక్షులు దిగ ' 86.1002: తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం

కృతజతలు జ్‌

జనహిత సంస్థవారు ఈ [గంథ సంపాదకత్వం నాకు అప్పగించటం నా అదృష్టం. ఆ గౌరవం నాకు దక్కినందుకు నా కృతజ్ఞతలు అందజేస్తున్నాను.

ఈ పనిలో నాకెందరో సహాయపడ్డారు. ఈ పుస్తకంపై గౌరవంతో డా॥ ముక్తేవి భారతి చాలా వాధ్యత వహించింది.

నా మ్మితులు సీ, ధర్మారావు, కాళి, హరిపురుషో త్తమరావు, రాంభట్ల కృష్ణమూ ర్రిగార్టు ఎన్నో విధాల సహకరించారు.

జనహిత అభ్యర్థన మేరకు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయ అధివతులు ఈ (గంథ (వచురణకి అంగీకరించారు. వీరందరికి నా కృతజ్ఞతలు,

నంపాదకుడు

విషయ సూచిక సంపాదకీయం అళ6ం | మొదటి భాగము లం 8.65 రెండవ భాగము 67128 మూడవ భాగము అం కర్తీ9ి 101

జనహితం

ఈనాడు చవిటి నేలల్లోకి యింకిపోతున్న తెలుగు జీవన [సవంతిని మాగాణంలోకి మళ్ళి ంచదలిచేవారికి ఆకాంక్ష, ఆగ్రహం, ఆవేశం వున్నా చాలవు. వారికి తెలుగు జీవనసరళ తెలియాలి. దాని సాంప్రదాయం, పునాదులు: ఆ పునాదులకు పడ్డ బీటలు తెలియాలి. తెలుగువాడి జీవితం ఏవీ ఘట్టాలో ఎట్టా పెంపు వహించిందో, ఏఏ మళలుప్పల్లో ఎట్టా వన్నె త౦గిందో నిర్మాహ మాటంగా నిదానం చేయాలి. అట్టాంటి నిదానపు వెలుగు చూపుతూ తప్పు దోవనుంచి తప్పించాలి. ఈ (పయత్నంలో భాగంగా ఒక తరాన్ని తట్టిలేపితే సరిపోదు. నిరంతర జాగృతి అవసరం. ఈ అవసరాన్ని తీర్చటానికి “జనహిత” అవతరించింది.

ఈనాడు సాంస్కృతిక, విద్యారంగాల్లో నా౮ాటికి దిగజారుతున్న [వ్రమాశాలనూ, తతృలింతగా వజలపై ముఖ్యంగా. నేటి యువతపై స్వారీ జేస్తున్న వాణిజ్య విలువలనూ అరికట్టటం విజ్ఞుల క ర్రవ్యం. ఆ విలువలకూ (ప్రమాణాలకూ విరుగుడుగా ఉఊత్తమాభిరుచులను పెంపొందించేందుకు “జనహితి ఒక సాంన్క్బృతిక సమరాన్ని [పారంభించింది.

ఇందులో భాగంగా జనహిత ప్రాచీన, ఆధునిక వాజ్మయాలను తరచి రికి మంచి తెషగు పుస్తకాలను ఎంపిక చేసింది. వీటికితోడుగా జాతి వికాసపా నికి ఆవశ్యకమనుకున్న 1 కొత్త పుస్తకాలను కూడా సిద్ధం చేయిస్తున్నది. వీటిలో మన మహామహుల నంక్షి వ్ల జీవిత చర్మితలు, చమత్కార భాషణలు

|

కాటన్‌, బ్రౌను చర్చికలు, తెలుగుజాతి చర్చిత, సూక్తులు, జాతీయాలు, స్రావ తలు. అన్నీ రానున్నాయి. మొత్తం ఈ 108 పుస్తకాలను (తి తెలుగు కుటుంబం సేకరించుకొని అధ్యయనం చేయగలిగితే (పతి తెలుగువాడు కొత వెలుగుచూస్తాడని, తద్వారా జాతి, దేశ జీవనం సుసంపన్నం చేస్తాడని జనహిత విశ్వాసం,

జనహిత పుస్తకాలలో మ్రూడింటిని (ప్రచరించటానికి ఉదారంగా ముందుకు వచ్చి _- అందులో (ప్రధమంగా వీనుగుల వీరాస్వామయ్య గారి “కాశీయ్యాత చర్మిత” యొక్క యీ సంగ్రహాన్ని వెలువరుస్తున్న తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం వారికి జనపాత్ర త్రన ధన్యవాదాలు తెలుపుకున్న ది.

ాజినహిత పృ స్తక్రాల ముఖ్య సంపాదక్సులు.

సంపాదకీయం

“జనహిత” సంస్థ వారు అనేకమంది రచయితలని తెలుగులో వున్న నూరు మంచి పుస్తకాలను ఎంపిక చేసి సూచించమని ఆర్థించారు. ఆ అభ్యర్థ నని చాలామంది మన్నించి వారు ఎంపిక చేసిన పుస్తకాల పట్టికలను పంపిం చారు. విశేషమేమంటే ఆ వట్టికలలో చాలామంది ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య గారి కాశీయ్యాత చర్మితను సూచించారు. ఆ కారణం చేతనే 'జనపాత*' ఈ (గంకఠాన్ని మరోసారి ముదింపింది తెలుగు పాఠకలోకానికి తప్పక ఆంద చేయాలి అని తలంచింది.

(గంథకర్తను గురించి, ఆ కాలపు పరిస్థితుల గురించి ఆ [గంథం వెలువరించే విషయాలను గురించి తెలియబరచి (గంథం యొక్క [ప్రాముఖ్యాన్ని ప్రారకులకి కొంతవరకు తెలియ చెవ్పటమే ఈ సంపాదకీయం యొక్క ఉద్దేశ్యం.

వనుగుల వీవాస్వామయ్య గారు 1880వ సంవత్సరం మే నెల 18వ లేదీన చెన్నపట్నం నుంచి బయలుదేరి కాశీయాత (ప్రారంభించారు. 1881వ సం. సెప్టెంబరు నెల లవ తేదీన తిరిగి చెన్నపట్నం చేరారు. ఆయన ఆ (ప్రయాణాన్ని తన కుటుంబ న్ర్రీలతోను, ఆశితులతోను, ఇతర పరిజనంతోను కలిసి చేశారు అందరూ కలిసి నూరుమందికి పైగా వున్నట్లు ఆయనే చెప్పారు. ఆ య్యాతావిశేషాలను తేదీల వారీగా “జర్నలు” రూవంలో రాసి పెట్టారు. ఆ జర్నలే ఈ కాశీయ్యాత చర్మిత,

వీరాస్వామయ్య గారి మ్మితుడు కోమలేశ్వురపురం శ్రీనివాసపిళ గారు

క. వీరాస్వామయ్య గారు యాత్రకు బయలుదేరుతున్నపుడు “యాడత్ర సంగతు లున్ను ఆయా (వదేశముల వినోద సంగతులున్ను (వాయించి పంపవలెనని

శ యడిగినందున వారు అలాగే అప్పుడప్పుడు [వాయించి పంపగా ఆ సంగతు ₹ను” శ్రీనివాస పిళ్ళ గారు 18ిశిరివ సం.లో అచ్చువేయించారు. ఆ పుస్తకం “గవర్నమెంటు వారి ఉత్తరువు (పకారం 1869లో రెండవ మ్ముదణ పొందింది. ఆ తర్వాత 1941వ సం.లో దిగవల్లి వేంకట శివరావు గారు మొదటి మ్ముదణ గంథాన్ని యరాతధంగా తీసుకుని, కొన్ని వివరణలతో మూడవ ముదణ చేయించారు.

19వ శతాబ్ది పూర్వార్థంలో భారతదేశాన్ని గురించి ముఖ్యంగా తెలుగు దేశాన్ని గురించి ఈ పుస్తకం అందిస్తున్నన్ని విషయాలు మకరే తెలుగు పుస్త కము అందించడం లేదు అంటే అతిశయోక్తి కాదు, తెలుగుదేశ చర్మితలో 10వ శతాబ్ది పూర్వార్థం అతి ముఖ్యమైంది. రాజకీయంగా, సాంఘికంగా అనూహ్యమైన మార్పులు వచ్చాయి. వీరాస్వామయ్య గారు కాశీయాాత చేసిన రోజుల్లో ర్లైలుమార్గాలు లేవు సరికదా కసీసం కంకర రోడ్డు, మట్టిరోడ్డు అయినా లేవు వీరాస్వామయ్య గారుతన యాత్రా చర్మితలో “దండుభాట” అని చెప్పినా, “భాట సరాశముగా నున్నది” అని చెప్పినా మనుష్యులు, బష్ట

నడవటానికి కొంత వీలుగావున్న దారి అని మ్మాతమే అర్థం చేసుకోవాలి. వీరాస్వామయ్య గారు చాలా ఇంగ్లీషు పదాలు ఈ పుస్తకంలో వాడారు. ఆయనకి ఇంగ్లిషు అధికారులతో వృత్తిరీత్యా చాలా సాన్నిహిత్యం వుండేది. ఆ ఇంగ్లీషువారిలో చాలామంది 10వ శతాబ్దపు చివరలోనో, 10 శతాబపు మొదట్లోనో ఇంగ్లాండు నుంచి భారతదేశానికి వచ్చినవారు. ఆనాడు ఇం సము వారు వారి మాటల్ని ఎట్టా ఉచ్చారణ. చేసేవారో. తెలుసుకోవాలంచే "ఈ పుస్తకం సహాయకారిగా వుంటుంది. “*హెడ్ష” అనేమాట ఆ రోజుల్లో *చ్చిక్ష౫ అని ఉచ్చరించేవారన్సీ “మ్పిస్టక? “మేస్టర్‌” అనే వదాలని ఆ రోజులో ణ్‌ థు “మేస్తర్‌” అనేవారనీ, “థింగ్‌” అనే మాటను “ధింజ్‌” అనేవారనీ మనకి థ్మ పుస్తకం చదివితే తెలుస్తుంది. వీరాస్వామయ్య గారు వాడిన ఇంగ్లీషు మాటల ఉచ్భారణ అనాటి (వభ్యాత పండితుడు న.వ., (బౌన్‌ ఇంగ్లీ ష-తెలుగ్య నిఘం

ళా

టువులో సూచించిన ఉచ్చారణ వద్ధతులతో సరిపోతుంది. ఇంగ్లీషు భాషలో పదాల ఉచ్చారణ, 'స్పెల్టింగులలో వీరాస్వామయ్య గారి కాలం నాటికి దృఢ మైన కట్టుబాటు లేదని కూడా తెలుస్తుంది.

వీరాస్వామయ్య గారు పరవస్తు చిన్న యసూరి గారి కంటే కనీసం ఒక తరం ముందువాడు. ఎంతటి పండితులైనా నిత్యవ్యవవారంలో [గాంథికరు కానటువంటి శిష్టవ్యావహారిక భాషనే రాతకు కూడా వాడేవారు. అంతేకాదు, ఒక మాటని ఒకే రూపంలో రాయాలి అనే నియమం కూడా పొటించేవాం కారు. ఇది చాలా ముఖ్యమైంది. ఎందుకంటే వీరాస్వామయ్య గారు తెలుగు లోను, సంస్కృతంలోను మంచి పండితుడు. అటువంటి పండితుడు ఉత్తరాల్లో వాడిన భాష ఈ పుస్తకంలో చదువుతాము. ఆనాటి శిష్టవ్యావహారిక భాష ఎట్టా వుండేది కాశీయ్యాత చర్మిత [గంథం తెలియజేస్తుంది. అంతేకాక అనాటి మదాసు [ప్రాంతపు మాండలికం శిష్టవ్యావహారిక భాషలో ఎట్టా చోటు చేసు కుందో, ఇంగ్లీషు కొత్తగా (ప్రాచుర్యంలోకి వస్తున్నపుడు ఆఅ భాష తెలుగులో శిష్టవ్యావహారికంపైన ఏ విధమైన (ప్రభావం చూపిందో ఇంగ్రీమవారు, ఇంగ్లీషు భాషతో పరిచయమున్న భారతీయులు, అనాటి ఇంగ్రీమ పదాలను ఎట్టా ఉచ్చా రణ చేసేవారో తెలుసుకోవాలంటే ఈ పుస్తకమే ముఖ్యాధారం. భాషా విష యికంగా ఈ పుస్తకం యొక్క (ప్రత్యేకత తెలియచెప్పటానికి పై విషయాలు రాయవలనివచ్చింది.

యాథా విశేషాలు రాయటం 19వ శతాబ్దపు పూర్వార్థంలో కాశీయాత చర్మిత కంటే ముందు లేదనే చెప్పవచ్చు. అప్పటికే కావలి బ్మ్మొరయ్య గారు ఇంగ్రీషువారికీ మైసూరు రాజ్యానికీ జరిగిన యుద్ధాలలో ఇంగ్లీషు అధికారుల వెంబడి వెళ్లి తిరిగి వచ్చేటప్పుడు తన (పయాణ విశేషాలు “జర్నలు”" రూపంలో రాశారట, ఐతే ఆ జర్నలు పరిధి బహు స్వల్పం. అది [పచారం లోకి రాలేదు.

ళీ మ్మదాసు ప్రభుత్వంలో వుద్యోగిగావున్న కోలా చి గారు ఇంగ్రిషదొరలతో నీలగిరి య్యాతకు వెళ్ళి ఆయాతా విశేషాలు లి రు. ఐతేఆపుసకం కాశీయాత చర్మిత అచ్చు అయిన ప్పస్తకంగా రాకా తే వీరాస్యామయ్య గారి తర్వాతనే ఆయన రాళారు. అంతేకాక ఆ రచనలో [1 1 రచనా పద్దతిని ఆయన అనుసరించారు. వై విషయాలను పరిశీలన చేస్తే తెలుగులో యాత్రా చరిత రాయడానికి ఆద్యుడు వీరాస్వామయ్య గారనే చెప్పవచ్చు. (ప్రపంచంతో వున్న వివిధ సాహిత్య వ్యకియళ్లో య్యాతాచర్మిత రచనా (ప్మకియకి. ఒక స్థానముంది. తెలుగులో ఆ ష్మకియ చేపట్టిన ఘనత పీరాస్వామయ్య గారికి యివ్వటం ధర్మము, న్యాయము. కాశీ వె్టినవాడు కొటికివెళ్లినవాడు సమానం అనే వాడుక తెలుగులో (వచా రంలో వుంది. ఆ వాడుక (ప్రయాణ సాధనాలేవీ లేని కాలంలో పుట్టి వుండాలి. వీరాస్వామయ్య గారు పయాణంచేసే రోజుల్లో కూడా యిప్పటి (ప్రయాణ సాధనాలేవీ లేవు. స్రీలతో సహా పెద్ద పరివారాన్ని వెంటబెట్టుకుని (ప్రయాణంలో అయ్యే ఖర్చు నిమిత్తం ఎన్నో వేల రూపాయలు వెంటతీసుకుని వాటిని కాపాడుకుంటూ రోజుకి పది పన్నెండు మెళ్ట చొప్పున మజిలీల మీద ప్రయాణం చేస్తూ పీరాస్వామయ్య గారు యాత పూర్తి చేశారు. దారి చాలా థాగం అడవులు, కొండలు. అడుగడుగున వాగులు, నదులు మహః (కూరులైన దొంగల వలన (వశికణము భయమే. వర్షం పడితే ఆనేక చోట్ల కాలు దిగబడి పోయే నేలల్లో ప్రయాణం, వర్షం లేకపోయినా నూదుల్దా గుచ్చుకునే నల్దరేగడి నేలల్లో, రాతిగొట్టు నేలల్లో అనేకచోట్ట (ప్రయాణం చేయాలి. ఏదో ఇక మజిలీ కష్టం మీద చేరినా అంతమందిని భరించగల మకాము దొరకటమూ కష్టమే, చిన్నచిన్న మజిలీ ఊళ్లలో కావలసిన పదార్థాలు, కూరలు, వంట చెరక్స దొరకటము కూడా కవ్టమయ్యేది.

ఇళ మ్మదాసు మహానగరంలో జమీందాకి ఫాయిలో దర్హాగాా సుఖంగా జీవనం చేస్తున్న వీరాస్వామయ్య గారు స్ర్రీజనంతో సహా బయలుదేరి ఎంతో సాహసంతో అన్ని యిబ్బందుల్ని ఓర్చి తనయ్యాత దిగ్విజయంగా ముగించు కుని, చెన్నపట్నం చేరారు, ఆ యాత విశేషాలన్నీ రాసి మనకు ఆందించటం మన అదృష్టం. అంతేకాదు ఇతర భారతీయుల అదృష్టం కూడా. ఎందుకంటే ఆయన రానీన కాశీయ్యాత చర్మిత అప్పట్లో తమిళంలోను, మరారీళోన్తూ కూడా అచ్చయింది. వీరాస్వామయ్య గారు తన [పయాణపు విశేషాలను తన మ్మితుడైన శ్రీనివాస పిళ్ల గారికి దఫదఫాలుగా రాసి పంపించారు. ఆయన రాసి పంపిన సంగతులన్నీ క రకరంవాడి తపాలారైటరు పనయాూరి వెంకు మొదలారి అరవం లోకి తర్జుమా చేయించి అచ్చు వేయించారు. నాగపూర్‌లో నౌఖరి చేస్తున్న నాగపూరి వీరాస్వామి మొదలారి మరారి భాషలోకి తర్జుమా చేశారు. అదికూడా తెలుగులో కంటే ముందుగా మరారిలో (పచారానికొచ్చింది. ఆ మరారీలో తర్జుమా ఆయిన కాశీయాత చర్మితని చూసి అప్పుడు నాగపూర్‌లో వున్న ఇంగ్లీషు రెసిడెంటు ఇంగ్రీషలోకి తాను తర్జుమా చేసి అచ్చు వేయించాలనే భావంతో వీరాస్వామయ్య గారి అనుమతి కోరారు. వీరాస్వామయ్య గారు తనే ఇంగ్లీషులోకి తర్జుమా చేసి పంపుతానని చెప్పి, కొంత భాగం తర్జుమా చేళారు కూడా. ఆ తర్జుమా చేసిన భాగం ఏమైందో తెలియదు. వీరాస్వామయ్య గారు చెన్నపట్నం తిరిగి వచ్చాక యాతా విశేషాలు (గంథ రూపంలో అచ్చువేయించాలనే భావంతో నాలుగు వందల పేజీల (వాత (వతి తయారు చేసి అచ్చుకు సిద్ధం చేళారు. సి.పి. (బౌన్‌ దొరగారు అప్పట్లో మచిలీపట్నంలో వుంటూ ఒక మ్ముదణశాల పెట్టే ఆలోచనతో వున్నారని వీరాస్వామయ్య గారికి తెలిసింది. ఆయన ద్వారా (గంథం (పచురింవాలని వీరాస్వామయ్య గారు (వాత (పతిని ఆయనకి పంపించారు. (ప్రయత్నం సఫలీ కృతం కాకముందే 18686 సం.లో వీరాస్వామయ్య గారు కీర్తి శేషు అయ్యారు. ఆయన తయారు చేసిన (వాతపతి మ్మదాసు [ప్రాచ్య లిఖిత పుస్తక భాండా

ళీ మృదాసు (ప్రభుత్వంలో వుద్యోగిగావున్న కోలా శేషాచలకవి గారు ఇంగ్రిమదొరలతో నీలగిరి యాత్రకు వెళ్ళి అయ్యాకా. విశేషాలు ఒక పుస్తకంగా రాశారు. ఐతే ఆ పుస్తకం కాశీయ్యాత చర్విత అచ్చు అయిన తర్వాతనే ఆయన రాకారు. అంతేకాక ఆ రచనలో వీరాస్వామయ్య గారి రచనా పద్దతిని ఆయన అనుసరించారు.

'పె విషయాలను పరిశీలన చేస్తే తెలుగులో యాత్రా చర్మిత రాయడానికి ఆద్యుడు వీరాస్వామయ్య గారనే చెప్పవచ్చు. [పపంచంలో వున్న వివిధ సాహిత్య ప్రక్రియల్లో య్యాకాచర్శిత రచనా (ప్మకియకి. ఒక స్థానముంది. తెలుగులో ఆ (వ్మక్రియ చేపట్టిన ఘనత వీరాస్వామయ్య గారికి యివ్వటం ధర్మము, న్యాయము.

కాశీ వెళ్తినవాడు కాటికివెళ్టినవాడు సమానం అనే వాడ్సుక్ష తెలుగులో (ప్రచా రంలో వుంది. ఆ వాడుక [ప్రయాణ సాధనాతేవీ లేని కాలంలో పృటి వృండాలి. 4 గ వం “ పిరాస్వామయ్య గారు [పయాణంచేసే రోజుల్లో కూడా యిప్పటి (వయాణ సాధనాలేవీ లేవ, స్రీలతో సహా పెద్ద పరివారాన్ని వెంటబెట్టుకుని (ప్రయాణంలో అయ్యే ఖర్చు నిమి త్తం ఎన్నో వేల రూహేయలు వెంటతీసుకుని వ్రాట్రిని కాపాడుకుంటూ రోజుకి పది పన్నెండు మైళ్ల చొప్పున మజిలీల మీద (వమయూణం చేస్తూ వీరాస్వామయ్య గారు యాత పూర్తి చేశారు, దాం చాలా భ్రాగం అడవులు, కొండ్రలు. అడుగడ్సుగ్వన వాగులు నదల్టు మహా (కూరులెన దొంగల వలన 1 పత్తి వ ణి పోటే నలా (వతికణము భయమే. వర్షం పడితే ఆనేక చోట్ల కొలు దిగబడి

ల ప ః ళు వ ౮ యాణం. వర్షం లేకహైోర్పున్నా నూదుల్లా గృచ్చుక్సనే నల శ్రేగడ్ష త ధా లళ్టో, రాతిగొట్టు నేలల్లో అనేకచోట్ల [(పయాణం చేయాలి. ఏదో ఇక మజిలీ కష్టం మీద చేరినా అంతమందిని భరించగల మ్షక్ష్వ్చ దొరకటమూ క్రష్షవ్సే న్న చిన్న మజిలీ జ! చిన్నచిన్న మజిలీ ఊళ్లలో కావలసిన పదార్దాలు, కూరలు, వంట చెరకు దొరకటము కూడా కవ్టమయ్యేది.

ఛే మృదాసు మహానగరంలో జమీందాకి ఫాయిలో దర్దాగా, సుఖంగా జీవనం చేస్తున్న వీరాస్వామయ్య గారు స్త్రీజనంతో సహా బయలుదేరి ఎంతో సాహసంతో అన్ని యిబ్బందుల్ని ఓర్చి తనయాత దిగ్విజయంగా ముగించు కుని, చెన్నపట్నం చేరారు. ఆ యాత వి శేషాలన్నీ రాసి మనకు అందించటం మన అదృష్టం. అంతేకాదు ఇతర భారతీయుల అదృష్టం కూడా. ఎందుకంటే ఆయన రాసిన కాశీయ్యాత చర్మిత అప్పట్లో తమిళంలోను, మరారికోనూ కూడా అచ్చయింది. వీరాస్వామయ్య గారు తన పయాణపు విశేషాలను తన మ్మితుడైన శ్రీనివాస పిళ్ల గారికి దఫదఫాలుగా రాసి పంపించారు. ఆయన రాసి పంపిన సంగతులన్నీ కరకరంబాడి తపాలార్రెటరు పనయాింరి వెంకు మొదలారి అరవం లోకి తర్జమా చేయించి అచ్చు వేయించారు. నాగపూర్‌లో నౌఖరీ చేస్తున్న నాగపూరి వీరాస్వామి మొదలారి మరారీ భాషలోకి తర్జుమా చేశారు. అదికూడా తెలుగులో కంటే ముందుగా మరారీలో [పచారానికొచ్చింది. ఆ మరారీలో తర్జుమా అయిన కాశీయ్యాత చర్మితని చూసి అప్పుడు నాగపూర్‌లో వున్న ఇంగ్లీషు రెసిడెంటు ఇంగ్రీమలోకి తాను తద్దమా చేసి అచ్చు వేయించాలనే భావంతో వీరాస్వామయ్య గారి అనుమతి కోరారు. వీరాస్వామయ్య గారు తనే ఇంగ్లీమలోకి తర్జుమా చేసి పంపుతానని చెప్పి, కొంత భాగం తర్జుమా. చేశారు కూడా. ఆ తర్జుమా చేసిన భాగం ఏమైందో తెలియదు. వీరాస్వామయ్య గారు చెన్నపట్నం తిరిగి వచ్చాక యాతా విశేషాలు 1గంథ రూపంలో అచ్చువేయించాలనే భావంతో నాలుగు వందల పేజీల [వాత [ప్రతి తయారు చేసి అచ్చుకు సిద్ధం చేశారు. సి.పి. (బౌన్‌ దొరగారు అప్పట్లో మచిలీపట్నంలో వుంటూ ఒక మ్ముదణళాల పెట్టే ఆలోచనలో వున్నారని వీరాస్వామయ్య గారికి తెలిసింది. ఆయన ద్వారా (గంథం (_పచురింవాలని వీరాస్వామయ్య గారు [వాత తిని ఆయనకి పంపించారు. (వ్రయత్నం సఫలీ కృతం కాకముందే 1886 సం.లో వీరాస్వామయ్య గారు కీర్తి శేషు అయ్యారు, ఆయన తయారు చేసిన వ్రాత్మపతి మ్మదాసు పాచ్య లిఖిత పుస్తక భాండా

ఇ గారంళో వుంది. ఆ పుస్తకాన్ని సి.పి. (బౌన్‌ గారికి పంపుతూ ఎరాస్వామయ్య గారు ఆంగ భాషలో వ్రాసిన లేఖకూడా ఆ (వ్రాత్మపతికి జతపరచి వుంది. అ లేఖలో తన పుస్తకాన్ని గురించి పీరాస్వామయ్య గారు చెప్పుకున్న వాగాన్ని ఆచార్య కొత్తపల్లి వీరభ్యదరావు గారు “తెలుగు సాహిత్యంపై ఇంగ్లీషు

(పభావం” అనే పుస్తకంలో ఉదహరించారు.

“ళుడనిక్ర మ 1286 76] €0 వెలు22౭9, 1 600% 917 90466 12 క్రంఘుక్ర కులు 6668020, 3రేలజ౭రే, పక800౯6, ౭9210076, నైగ1:240016, 296 తకంష2026. 10 యలు 1 602106 9 622005౯6 (అమః0౩క్రి, 1008, 6౭, 04164661 , వెంం0:66. ఆ౭2])29 224 211 చు మెంంయులం త1ంలంలి. 296ే 0906 & 601౯666. 30ఇ0021 01 అం 5886 11 068 &180 €0 1940మ 04 1 సేషళ6 ఏంట టళ?19క & 6౦౩౭౧ అర ం0 1560568 0% 211 రుల ౫10600 సేం 912065, వలం 666. 296 మ26ే6 56681 0086072609 ఇం09 1వ6ంం. 500, పేగీ్‌28022జమిర15కము. 204 యాఃఃళజలదా,. 2180 అలం 1ం6ేంం మి1యే60108్ర 194] 280000మూ. పే షేజ?6 &ఇ150 6౧౫౫౭96664 3షం:€ే9 ఉఫ౦మి ల౦8€0మ8, మి200లక, 628668, 12ళాం 296 1266 60?ల౫.

మెం6క 0% క౭ 5లల21 0116680”

కాశీయ్యాత చర్చిత పుస్తకంలో వీరాస్వామయ్య గారు వైన చెప్పిన విశేషాలే కాక సందర్భానుసారంగా ఆనాటి సాంఘిక పరిస్థిచుల గురించి ఎన్నో విశేషాలు తెలియజేశారు. అందుచేత అనాటి భారతదేశపు స్టితిగతుల గురించి, ముఖ్యంగా తెలుగుదేశపు సాంఘిక స్థితిగతుల గురించి ఎన్నో విశేషాలు తెలుసుకునేందుకు ఈ పుస్తకం చాలా ఆధారమైంది.

ఈ సందర్భంగా ఓ మనవి. “జనహిత! వారు పుటల సంఖ్యను గురించి కొన్ని పరిమితులు ఏర్పరచుకున్నారు. ఆ కారణం చేత వీరాస్వామయ్య గారి కాశీయ్యాత చర్చిత పూర్తి (గంథం పాఠకులకు అందించటం లేదు... తెలుగు దేశంలో వీరాస్వామయ్య గారు చేసిన యాత్ర విశేష్షాల్న మతమే షాఠకులక్ష అందించ మని ఆదేశించారు. అ కారణం చేత్ర చెన్నపట్నం నుంచి బయలుదేర

12

నాగపూర్‌ చేరేవరకు రాసిన య్యాత విశేషాలను యధాతతంగా మొదటి భాగంగా అందిస్తున్నాను. నాగపూర్‌ నుంచి కా వెళ్లటము, అక్కడ నుంచి కలకత్తా మీదుగా పూరీ జగవ్నాధం చీరటము వరకు వీరాస్వామయ్య గారు రాసిన యాత విశేషాలు యధాతథంగా అందించటం లేదు. అయితే పాఠ కుల సౌకర్యార్థం వీటిని సంపాదికునిగా రేఖామ్మాతంగా తెలియజేళాను, అది రెండవ భాగం. వూరీ జగన్నాధం నుంచి చెన్నపట్నం వరకు వీరాస్వామయ్య గారు చేసిన యాత్ర విశేషాలు యధాతథంగా మూడవ భాగంగా చేర్చాను.

వీరాస్వామయ్య గారి రచనల్లో వలపల గిలక (౯) తెలుగు అంకెలు వాడారు. ఈనాటి పాఠకులకి అవి ఇబ్బందిగా వుంటాయని వాటిని పరిహరించాను.

మొదటి ముదణకు శ్రీనివాస పిళశ గారు పీఠిక (వాశారు. అంతేకాక

ళా

దాంట్లో “ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య గారి" జీవిత చర్మిత విశేషాలు కూడా పెళ్ల గారు తెలియపర్చారు. అవి కూడా యధాతథంగా అందిస్తున్నా ము. వీరాస్వామయ్య గారి జీవిత విశేషాలు :

నేను చెప్పబోయే అంళాలకి పై శీర్షిక పెట్టటం కొంత సావాసమైన పనే. వీరి జీవితాన్ని గురించిన విశేషాలు మనం తెలుసుకునేందుకు పధానంగా ర0డు ఆధారాలున్నాయి.

1. కోమలేశ్రురపురం శ్రీనివాసపిళ్ల గారు కాశీయ్యాత చర్మిత మొదట

అచ్చువేసినపుడు వీరాస్వామయ్యగారిన గురించి అందించిన విశేషాలు, 2. వీరాస్వామయ్య గారు తన కాశీయ్యాత చర్మితలో యధోచితంగా చెప్పినవి. వీటి ఆధారంగా నేను [గహించిన విశేషాలు పాఠకుల ముందువుంచు

॥ ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య గారు. తెలుగు నియోగి (బాహ్మణ కుటుం బంలో శ్రీవత్స గ్మోతంలో 17/00 ప్రాంతంలో జన్మించారు. ఆయన తర్కడి పేరు సామయమంతతి. అంతకు మించి ఆయన జనన విశేషాలు మనక్తు తెలియవు. పవీరాస్వామయ్యగారి మిత్రుడు, అభిమాని అయిన శ్రీనివాస పిక గారు చెప్పినదాన్ని బట్టి వీరాస్వామయ్య గారికి తొమ్మిదవ ఏటనే పితృవియోగం సంభవించింది. ఆయనకు తల్లికాక వేరే పోషకులెవరూ లేరట, తండ్రి మిగి ల్చిన ఆస్తి మితంగానే వుందట. ఆయన ఆలనా పాలనా ఎవరు చూశారో, ఆయనకి విద్యాబుద్ధులు ఎవరు నేర్చించారో, ఏ పాఠశాలలో, ఏ గురువుల వద చి ఎంత వరకు చదువుకున్నారో మొదలైన వివరాలేవీ మనకు తెలియవు. వీరా స్వామయ్యగారి కుటుంబం కొన్ని తరాలుగా మదాసులో వుంటున్నట్టు యణ ఆయన చెప్పుకున్నారు. వీరాస్వామయ్య గారికి పన్నెండవ వఏీడ్స వచ్చేసరికే ఇంగీషు ధారా ళ్సా శంగా చదవటం వచ్చింది. బహృశః మాట్టాడగలిగేవాడేమో కూడా ఆ వయ స్సులో మృదాసులో ఆయన బోర్డ్‌ ఆఫ్‌ (టేడ్‌లో. *వాలంటీరు' గా ఉద్యో గంలో కుదిరాడు. అ కాలంలో వాలంటీరు అంటే పన్న నేర్చుకుంటున్న వాడయి వుండవచ్చు. అనాటి ఉద్యోగాన్వేషులు వాలంటీరుగా చేశే [కమం ఈ (కింది విధంగా వుండేదట. ఇంగ్లీషు నేర్సే ఒక ,ప ఇ న సై ఒక (ప్రయివేటు శవ ధ్యాయుని వద్ద ముందు ఇంగ్లీషు ఆవత్షరాలు నేర్ముకునే వారు. తరువాత పాకాన 'బ వ్‌ వాత ఉపాధ్యాయుడు స్పెల్లింగ్‌ బృక్ష్‌ నుండి ఓకే గారా మ రాట్యల నుండి ఒక పౌఠాన్ని (పతిదినం. ఇచ్చేవాడు, గీషు సంభాషణల పు సకాల ను ఖర్చు ౧ విదా?రు మ గి 2% ఒక పాఠం నేర్పేవాడు. ఆ విధంగా ఆంగ్ల భాషా ద్యార్థలు, ఇంగ్లీషు మాటలు తగినన్ని నేర్చుక్కనేవార్వ. దసూరి

క! కుదురుగా రాయటం వచ్చిన తర్వాత, ఏదో ఒక అఫీసులో వాలంటిరుగా చేరేవారు. వాళ్ళ (ప్రతిభని బట్టి, (పజ్ఞను బట్టి, తరువాత వారి స్వయంకృషిని బట్టి, ఆవకాళాన్ని బట్టి అందుబాటులో వున్న పై ఉద్యోగాలు సంపాదించు కునేవారు. ఆతి చిన్న నయసులొ వాలంటీరుగా చేరిన వీరాస్వామయ్య గారి తెలివి తేటలు చూసిన పె అధికారులు, అంటే బోర్డ్‌ ఆఫ్‌ (టేడ్‌లో ఎగ్జామినద్టగా పనిచేసేవారు. వీరాస్వామయ్యగారు రీడరుగా! నావద్ద వని చేయాలంటే నావద్ద సని చేయాలని పోటీ పడేవారట. వీరాస్వామయ్యగారు వాలంటీరు ఉద్యోగం ఒక సంవత్సర కాలం మ్మాతమే చేశారు. ఈ సంవత్సర కాలంలోనే ఆయన ఉద్యోగం చేస్తూ కూడా తెలుగు, తమిళ, ఇంగ్లీషు భాషల్లో బాగా కృషిచేసి కాషా పాటవాన్ని ఎంతో పెంపొందించుకుని వుండాలి. కనుకనే పదమూడు సంవత్సరాల వయస్సులో తిరునల్వేలి జిల్లా కలెక్టరు ఆఫీసులో ఇంటర్‌ _పెటర్‌ ఉద్యోగం సంపాదించుకో గలిగారు. అనాడు ఆఫీసుల్లో పార్శీభాషా జ్ఞానం కూడా అవసరం వుండేది. వీరాస్వామయ్య గారికి ఆ భాషా పరిచయం కూడా కొడ్లో గొప్పో వుండి వుంటే ఆశ్చర్యపోనక్క రలేదు. తిరునల్వేలి దక్షణ దేశంలోని పెద్ద జిల్హాలలో ఒకటి, అక్కడ తమిళం (ప్రధానమైన భాష అయినా ఆ కాలంలో దక్షిణాదిన తెలుగు భాషకు కూడా కొంత [ప్రచారం వుండేది. ఈస్టిండియా కంపెనీ పరిపాలన వున్నప్పటికీ (బిటిష్‌ పార్తమెంటువారు ఎన్నో చట్టాల ద్వారా పరిపాలనా సంస్కరణలు భారత దేశంలో (సవేశ "పెట్టారు. ఆనాటి కలక్టర్హకి విస్తృతమైన అధికారాలు వుండేవి. జిల్దాకు కలక్టరే సర్వాధికారి. అంత నధానమైన అధికారి దగ్గర ఉద్యోగం చాలా బాధ్యతాయుత మైంది. ఆ ఉద్యోగానికి పదమూడేళ్ళ బాలుడిని ఎంపిక చేయటం ఆయన (పతిభకి తార్కాణం.

ల! ఐతే, తిరునల్వేలి జిల్హా కేంద్రం మ్మాతమే కావటం, జీవితంలో పెకి రావటానికి ఎక్కువ అవకాకాలు చెన్నపట్నంలో వుండటం కారణంగా, పీరాస్వా మయ్యగారు ఆ ఉద్యోగాన్ని కేవలం రెండు సంవత్సరాలు మ్మాతమే చేసి, తిరిగి చెన్నపట్నం చేరుకున్నారు, చెన్నపట్నానికి రాగానే పలు వ్యాపార సంస్థలలో పని చేనీ ఆనాటి బుక్‌ కీపింగ్‌ మొదలైన విద్యలన్నో నేర్చారు. అక్కడ వేర్‌ హౌస్‌్‌ల్రో ఎకౌం "టెంట్‌ గా వున్నా, బోర్డ్‌ ఆఫ్‌ (ట్రేడ్‌లో హెడ్‌ ఎకౌం'టెంట్‌గా వున్నా వీరా స్వామయ్యగారికి జ్ఞాన సముపార్దనా తృష్ట మాతం తగ్గలేదు. ఆయన సంస్కృతంలో ఎన్నో శాస్త్ర గంథాలు ఆ కాలంల్‌'నే అధ్యయనం చేసి వుండాలి, జ్యోతిష కాస్త్రంలో పాండిత్యం, ఖగోళ కాస్త్రంలో మంచి వం చయం సంపాదించారు. భారతదేశ చద్మిత గురించి అప్పటికి వచ్చిన ఇంగిష ళ్చా పుస్తకాలు _ కూడా చదివి వుండాలి. పంచాంగ నిర్మాణం ఆయనకి కణంగా ణి తెలును. స్మృతులు, ఉపనస్మృతులు, పురాణాలు, స్ట పురాణాలు మొదలైన వాటి గురించి ఆయనకున్న జ్ఞానం అపారం, అంతేకాదు, భారతీయ మత (గంథాలు నంపదాయాలు, ఆ సంపదాయాల వెనుక వున్న సిద్ధాంత (గ్రంథాలు కై స్తవ, మహమ్మదీయ మత (గంథాలు ఆయన సునిశితంగా పరిశీలన చేశారు. ఆ జాన సముపార్దన అంతా కేవలం స్వయంకృష్నే, పదిహేను సంవత్సరాల బొలుడుగా పాశ్చాత్య వ్యాపార సంస్థలలో ఉద్యోగిగా చేరి తన ఉద్యోగాన్ని (వతి స్థాయిలోనూ సమర్ధవంతంగా నిర్వహిస్తూ వె అధికారుల ప్‌ $ ష

మెప్పు పొందుతూ, అనేక విషయాల గురించి ఉన్నత స్థాయిలో పాండిత్యం

సంపాదించటం చాలా ఆశ్చర్యకరమైన విషయం. వీరాస్వామయ్య గారికి భిన్న భాషల్లో ఉన్న అభినివేశాన్ని, భారతీయ శాస్త్రాలలో ఆయనకున్న పాండిత్యాన్ని గుర్తించిన మాసు సుపీం కోర్ర టబ

2111 వారు ఆయనకి ఇంటర్‌ (పెటర్‌ ఉద్యోగం యిచ్చారు. ఆ ఉద్యోగ నిర్వహణకి వీరాస్వామయ్యగారే సమర్థులని ఎందరో అభినందించారు. స్ముపీం కోర్టులో ఉద్యోగం చేపట్టడానికి వేరహౌస్‌ళలో హెడ్‌ ఎకౌం 'చెంట్‌ పదవిని వదలివేసినపుడు అక్కడివారు ఆయనకి ఘనమైన వీడ్కోలు సభ ఏర్పాటు చేశారు. ఆ సందర్భంలో వీడ్కో_లు గుర్తుగా వీరాస్వామయ్య గారికి బంగారపు నశ్యపు డబ్బాను బహూకరించారు. వీరాస్వామయ్యగారు త్వరలోనే సుప్రీం కోర్టులో హెడ్‌ ఇంటర్‌ పెటర్‌ కూడా అయ్యారు. ఆ ఉద్యోగం ఆ రోజులలో చాలా గొప్పదిగా భారతీయులు భావించేవారు. ఆనాటి మద్రాను సుప్రీం కోర్తు; ఖు ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య గారు నిర్వహించిన హెడ్‌ ఇంటర్‌ పెటర్‌ ఉద్యోగపు గొవృతనాన్ని గురించి అప్పటి సాంఘిక పఏిస్టితులలో ఆ ఉద్యో గపు ప్రాముఖ్యత గురించి అవగాహన చేసుపనేందుకు ఆనాటి మదదాసు స్నుపీం కోర్టును గురించి ఇక్కడ కొంత ముచ్చటించడం అవసరం. మ్మదాను సుప్రీంకోర్టు 1801వ సంవత్సరంలో ఏర్పడింది. ఆంతకు పూర్వమే మృదాసు నగరంకో మేయర్‌ కోర్టు అని, సద్దర్‌ కోర్టు అని, రికా ర్జు కోర్టు అని కొన్ని కోర్టులు, వుండేవి. అవి కాక జిల్లాలలో అనేక రకాల కోర్టులు వుండేవి. అఏఅన్నీ బిటిష్‌ పార్టమెంటు చట్టాల ద్వారానే ఏర్పడ్డాయి. న్యాయ పరిపాలనా నిర్వహణ నిమిత్తమై ఈ కోర్టులు ఏర్పరివారు. కొన్ని లోపాలు సరిదిద్దడానికి న్యాయ పరిపాలనా నిర్వహణ మరింత కట్టుదిట్టంగా ఉండటానికి మదదాసు స్ముపీం కోర్టు స్థాపించబడింది. మదాసు స్నుపీం కోర్టు స్టాపింపబడే నాటికే “సదర్‌ అదాలత్‌” అనే = కీ ఆం ఇద, ఆర్‌ ఒకో పెద్ద కోర్టు మదాసులో ముఖ్యమైనది. అప్పటికే బారిష్టర్లు మదదాసు వచ్చి

217

న్యాయవాదులుగా ప్రాక్టీసు చేస్తుండేవారు. ఇంగ్లీషు దారిష్టర్లే కాక్క బహు (పజ్ఞావంతులై న మనదేశప్ప వకీస్శ కూడా వుండేవారు. అంటే న్యాయ పరి పాలనా రంగంలో అప్పటికే స్వదేశ న్యాయవాదులు, పాశ్చాత్య న్యాయవాదులు కూడ న్యాయవాద వృత్తిలో వున్నారు. కానీ పాళ్యాత్యులైన బారిష్టర్హకు, జడ్జిలకు స్వదేశీయులై న వకీశ్ళకు న్యాయ పరిపాలనలో ఎన్నో ఇబ్బందులుండేవి. దానికి కారణం, ఆనాటి సమస్యలకు తగినట్టు మార్గదర్శకమైన సివిల్‌, కిమినల్‌ చట్టాలు లేకపోవటం. అంతేకాక ఇంగ్లీషు న్యాయ పరిపాలనా వ్యవస్థలో ఇంగ్లిషు వారు అనుసరిస్తున్న సూూతాలు, పద్ధతులు భారత దేశంలో ఏవిధంగా ఎంతవరకూ ఉపయోగించవచ్చు అనే సందేహాలు ఆనాటి జడ్డీలకుండేవి. ముఖ్యంగా హిందువులకి, మహమ్మదీయులకి వర్తింప జేయవలసిన న్యాయ శాస్త్రం పాళ్చాశ్యులకి తెలియదు. ఇంగ్లండులో అమలులో వున్న ఆస్ప్ని పంపక స్యూతాలు, వైవాహిక స్నూతాలు, దత్తత, పారంపర్య హక్కు మొదలైన వాటికి సంబంధించిన న్యాయశాస్త్రం మన ద్రేశంలో వున్న హిందువులకి, మహమ్మదీయులకి వర్తింప జేయటం తప్పు అనే సంగతి 16 వ కతాబ్రంలోనే బిటిష్‌ పభుత్వం గుర్తించింది. అ కారణం చేతనే 1761 రెగ్యులేటింగ్‌ చట్టం ద్వారా భారత దేశీయలకి వాం వారి సంప్రదాయ న్యాయశాస్త్రం సూక్రా లను వర్తింపజేయాలని నిర్ణయించింది. ఇంగ్లీషు పరిపాలన అమలులోక్షి వచ్చే

కాలానికి హిందూ న్యాయశాస్త్రం చట్టరూపంగా లేదు. హిందూ న్యాయ శాస్త్రానికి ఆధారం అనేక స్మృతులు, ఉవస్మృతుల్పు, సంప్రదాయంగా వస్తున్న ఆచారాలు, ఆ కారణంచేత హిందూ న్యాయశాస్త ౦ సంబంధమైన తీప్పలు చెవ్పవలసివస్తే ఇంగ్లీషు జడ్డీలకి కాలా ఇబ్బంది కల గేది. అందుకని (ప్రధానంగా (ప్రమాణ (గంథామ, వాటి వ్యాబ్యానాలు, ఆన్స వాదాలు పరిశీలన చేసిన వండితుల సహాయంతో తీర్పులు చెప్పేవాు. అటు వంటి వరిస్థికులలో మృ్మదాసు న్నుపీంకోర్టుతో హెడ్‌ ఇంటర్‌ పెటర్‌గా వున్న పీరాస్వామయ్యగారి ఉద్యోగం ఎంతబాధ్యతాయుతమైనదో ఆర్థం చేసుక్ర్వచ్చు. గణనీయమైన కాస్తరిక్ఞానం, సంప్రదాయాల గృరంచిన జ్ఞానం, లౌకిక జ్ఞాన

షు

షె? కలిగి ధర్మనిష్షుడై హెడ్‌ ఇంటర్‌(పెటర్‌ ఉద్యోగం నిర్వహించే వీరాస్వామయ్య గారు అనాటి జడ్జిలకీ, చీఫ్‌ జస్టిసులకి, సన్నిపాతుడు కావటంలో వారి మన్న నలు పొందటంలో ఆశ్చర్యం లేదు. మన ధర్మశాస్తాాలని అర్థం చేసుకుని తీర్పు చెప్పటంలో వుండే కష్టాలూ, వీరాస్వామయ్య గారు నిర్వహించిన [పముఖప్మాతా, ఆయనకి ఒక తరం తరువాత వచ్చిన (పీవీ కౌన్సిల్‌ తీర్పులోని మాటలు ఉదాహరించితే పాఠకులకి మరింత స్పష్టమవుతాయి. “కీల లల 9806696 16 18 64166 1900551516 ఓం ౬9 60 £661 209 6090166006 19 ౦061 0910200, 0909 & 808)666 116 ద, ఇషం దజ౬ 0910100 19 096664 ఇం౦ం0 26య%0గ6 60 కష! ఇ6 276 2666559 00 చుఃం6క్రమి ౬981261028 2964 ఇం 6 6౦661065 లుుం౭1769 2264 6 2625028 5 ఇమింయ్‌ రేటా జి 50001౯6664 01౯ 1మర6క్రం0664 26 ర1ఇ0 రొంణ రం 6118610048 అ౭య6099, 2001606 688క్ర69 2964 మం౯8 మంకేలు9 కీ25ీ163 08 ర8 0రేంంక, ఇలు ఇససయ్‌ ౪6౬ 6220006 56 5118. ” అనాటి మ్మదాను స్నుపీం కోర్టు షష్టిపూర్తి చేసుకున్న తర్వాత ఆ భవనంలోనే మ్మదాను హైకోర్టు 1862 లో ప్రారంభించబడింది. అదే సంవ త్సరం స్కుప్రీంకోర్టు రద్ధయింది. మదాసు పౌకోర్టు ఒరిజినల్‌ సెడ్‌ విభాగంలో, ఆ హైకోర్టు (పారంభించిన తర్వాత అనేక దశాభ్రాల వరకు స్కుపీంకోర్టు ఏర్పరచిన నియమాలు, పద్దతులే అమలులో వుండేవి. దీనిని బట్టి న్యాయ వ్యవస్థలో ఆ కోర్టు ప్రాముఖ్యం తెలుస్తుంది. సాకులచేత కోర్టులలో [(వమాణం చేయించటం (ప్రపంచ వ్యాప్తంగా వుంది. (వారి వారి మత విశ్వాసాలను బట్టి భగవద్గీత, బైబులు, ఖురాను (గంథాలపై చేయివుంచి, భగవంళుని పేరుతో (వమాణం చేయటం ఇటీవల వరకు అమలులో వుంది.)

క్‌ 19వ శతాబ్దంలో మ్శదాసు కోర్టులో సాక్షుల చేత ప్రమాణం చేయించ టానికి చెన్నకేశవస్వామి చెన్నమళన్లేశ్వర స్వామి ఆలయాలకు చెందిన పూజా రులు తులసిదళాలు, తీరం కోర్టుకి తీసుకువచ్చి, జడ్డిగారి ఎదుట సాకుల చేత హెర్టీల చేత ప్రమాణం చేయించేవారు. ఈ ఆచారం అనేక సంవత్సరాలు అమలులో వుంది. హిందూ ధర్మ విశ్వాసాలను న్యాయ పరిపాలనలో అప్పటి జడ్జీలు అంత శద్దగా పాటించేవారు. ఆనాటి సాంఘిక పరిస్థితులు ః వీరాస్వామయ్యగారి కాలం భారతదేశ చర్మితలో ముఖ్యంగా తెలుగుదేశ చర్మితలో బహు విశిష్టమైన సంధి యుగం. రాజుల, సవాబుల పరిపాలన అంత మొంది, ఇంగ్లీషు పాలన (ప్రవేశించి రోజులవి, ఆ మార్పులో మంచి, చెడు రెండూ కలసివున్నాయి. అప్పటి రాజకీ మ పరిస్థితుల |పభావం పజల మీద చాలా ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది. ఇంగ్లీషు పాలన రాకముందున్న నవాబుల పాలనలోకాని, రాజుల పాలనలో కాని (ప్రజలు సుఖంగా వున్నారని చెప్పటానికి ఏమీ ఆధారం తేకు. ఆనాటి (ప్రకుత్వాలు (పజల సౌకర్యార్థం (పత్యేకించి ఏ రకమైన అభివృద్ధి పథకాలు చేపట్టలేదు. అవృష్టం బాగుంటే పంటలు పండేవి, అనావృష్టి వ స్టే (ప్రజలు తిండిలేక మాడిలోవలసిండదే. శిస్తులు కట్టలేక లోతే భూము ు వదులుకో విం నవాబులు రాజులు వాళ్లలోవాష్ట పోట్లాడుకుంటే బావపడేది (వ జలే. పజల ణా ః వ ” న వడాలేని రోజులవి. ఒక పద్ధతి కల న్యాతు వ్యవస్థ లేదు. య గానక నుహంమైన రహవారులు లేవు, త్రీరంవెంబడి సరకులు స్వల్పంగా ల్‌ +గుమతి అవుతున్నా, మన దేశప్ప జనాథాతోను, వై కాల్యంతోను ర్స మాసుకుంచే విదేశీయులతో జరుపుతున్న వ్యాపారం ౮లా తక్కువ అదీ విదే స - క ల్‌ వచ్చి చేసిన వ్యాపారమే గాని, మనదేశీయ్సలు విదేశాలకు యి వ్యాపారంకాదు. తగ్గులు, పిండారీలు ఆశాట్రి జమీందారులతోను రాజా౩ధిపతు తో గ తి + [0నితులతాను చేతులు కలిపి ఊహించరాని కూరకృత్యాలు. చేస్తన రోజులవి, ఆ

మ!

ఆ వ్యవస్థలో ఇంగ్లీషువారు, (ఫెంచి వారు పొట్టాడుకుని (ఫెంచీవారిపై ఇంగ్రీిమవారు ఆధిపత్యం సంపాదించారు. భారతదేశంలో బెంగాలులోను మ్మదాసు [ప్రాంతంలోను ఆ ఆధిపత్యం ముందుగా సంపాదించారు. అయితే ఆధిసత్యం సంపాదించినపుడు ఈస్టిండియా కంపెనీ కేవలం వ్యాపార సంస్దే అయింది. అప్పట్లో ఆ వ్యాపారసంస్థకి ఏజెంట్లుగాను, ఉద్యోగస్థు లుగాను ఉన్న వారంతా దురాశతో బెంగాలు నవాబుని బెదిరించి అమితమైన ధనాన్ని కొల్ద గొట్టుకున్నారు. భారతదేశంలోని భూమిశిస్తు విధానాన్ని గురించికాని, న్యాయ పాలనా వద్ధతుల్ని గురించి గానీ ఆనాటి ఈస్టిండియా కంపెనీ ఉద్యోగులకు తెలియదు. వారికి స్వలాభా పేక్ష తప్ప, పరిపాలనానుభవం కాని, పరిపాలన యందు (శద్ధగానీ లేవు. ఐతే (బిటీష్‌ వభుత్వం ఈస్టిండియా కంపెనీ బెంగా లును కొల్లగొట్టడం చూస్తూ ఊరుకోలేదు. వెంటవెంటనే రెగ్యులేటింగు చట్టాలు

[వవేళ పెట్టింది. కం పెనీ పాలనలో మార్పు తెచ్చింది. కంపెనీ ఉద్యోగులు 1వ్రజలని బాధించకుండా, నవాబుల్ని పీడించకుండా వుండేందుకు కట్టుదిట్టమైన ఏర్పాట్లు ప్రారంభించింది.

భారతదేశపు పరిస్థితులను గురించి సంపూర్ణమైన అవగాహన లేని (బిటిష్‌ పభుత్వం చేసిన చట్టాలు, (పజల కష్టాలను కొన్నిటిని తగ్గించినా, అన్నిటినీ తగ్గించలేక పోణూయి. ఐతే (పతి అనుభవంతోను, (పతి సంఘటన తోను భారతదేశ వ్యవహారాలపై సదవగాహన పెంచుకుని, (బిటీష్‌ [పభుత్వం సమరవంతులె న అధికారులను భారతదేశానికి పంపింది. ఆ కారణంచేత న్యాయ పరిపాలనలో మార్పులు వచ్చాయి. స్మకమమైన కోర్టు పద్ధతులు ఏర్పడ్డాయి. రహదారులు వేయటం జరిగింది. పిండారీ మూకల్ని, దండుల్ని బాలా వరకు అణచివేశారు. కొన్ని చేల మంది థగ్గులను పట్టుకొని శక్షించార్డు ఇంగ్లీషు [పభుత్వం ఈ పనులు చేపట్టడంతో చాలా చోట్ట ఇంగ్రిమ పాలన పై అభిమానం, గౌరవం (వజలలో "పెరగసాగాయి.

బిటిష్‌ [పభుత్వం చేపడుతున్న కార్య్యకమాలు, పరిపాలనా పద్ధతులు వీఠాస్వామయ్య గారికి చాలా నచ్చాయి. నచ్చటమే కాక బిటిష్‌ _పభుత్వంపై

తళ ఆయనకు అపారమైన గౌరవం కలిగింది. ఇంగ్లీషు పాలనలేని రాజ్యాలలో, సంస్థానాలలో వున్న (ప్రజలు నానాబాధలు పడుతుంటే, అరాచకత్వం పెరిగి పోతుంటే కళ్లారా చూసిన వీరాస్వామయ్య గారికి ఇంగ్రిమపాలనపై గౌరవం 'పెరగటంలో ఆశ్చర్యం లేదు. ఇంగ్లీషు పాలన వున్నచోట [ప్రజలకి ఎక్కువ రక్షణ వుంటోంది. రోడ్డ వేస్తున్నారు, మైలురాష్ట పాళుతున్నారు. వాగులకి వంతెనలు కడుతున్నారు. పోలీసు ఠాణాలున్నాయి. పోలీను గస్తీ లున్నాయి. ఇంగ్లీషు పాలనలేని రాజ్యాలలో _పయాణం చేస్తుంటే ఆయన తుపాకులున్న నౌకర్షని వెంటబెట్టుకుని (ప్రయాణం చేయవలసి వచ్చింది. ఆయన కాశీయాత చేస్తున్న పుడు చెన్నపట్నం నుంచి బయలుదేరి కడప మీదుగా శ్రీశైలం చేరటం, శ్రీశైలం నుంచి హైదరాబాదు చేరటం, హైదరాబాదు మీదుగా నాగవూరు వెళ్లటం (శర్ధగా పరిశీలిస్తే, ఇంగ్లిషు పాలన లేని పాంకాలలో వరిస్థితులెట్టా వున్నాయో స్పష్టంగా తెలుస్తుంది. అంతకు ముందుకంటే అప్పటి పరిస్థితులు కొంత మెరుగు. ఎందుకంటే ద త్తమండలాలు కొత్తగా ఇంగ్లిషు వారికి స్వాధీనమయినాయి. దత్తమండలాలలో ( అంటే యిప్పటి రాయలసీమ ) అంతకు ముందున్న హెదరాబాదు నవాబు ఏర్పరచిన వ్యవస్థలో చాలామంది పాలెగార్టు (చిన్న సంస్థానాధీవలు, నవాబులు) బలపడి, కోటలు కట్టుకుని, స్వంతంగా నైన్యాన్ని అట్టి పెట్టుకుని విపరీతమైన అధికారం చెలాయిస్తున్నారు. వారి లోవారు పోట్టాడుకుంటూ [పజలను హింస పెష్టేవారు, [వ్రయాణం సాగి చారు. న్య కారణ గాస్వామయ్యగారు నర్భయంగా 9 కలకతా నుంచి చెన్నపట్నం వరకూ ఇంగ్లీషు పాలన పునాదులు చాలావరకు గట్టివడటమే, _ వీరాస్వామయ్య గారి కాశీయాత్ర చదివే పాఠకులు తెలుగుదేశానీక్ష ని౦బింధిం చినంతవరక్ష, వె శ్ళేటప్పుడ్సు చెన్నపట్నం నుంచి నాగ చేసిన వ యాణానికి వచ్చేష్యడ్రు గ సారు దాకా బబప్పు ౦జొము న్ఫంచ్చి చెన్నపట్నం వరకు జగ్ర

యము గిన పయాణానికి వున్న వ్యత్యాసాన్ని (ప్రస్ఫుటంగా చూడగలరు. వెళ్ళే టప్పుడు ఇంగ్లీమ పాలన పునాదులు గట్టిగా ఏర్పడని ద త్తమండలాలలోను. నెజాము. రాజ్యంలోను (పయాణం చేసీ నాగవూరు చేరారు. వచ్చేటప్పుడు ఇంగ్రీవ పాలన పునాదులు బలపడిన కో స్తాజిల్హాల మీదుగా ప్రయాణం చేసి చెన్న పట్నం చేరారు వీరాస్వామయ్య గారు. వీరాస్వామయ్య గారి కాలానికి కృష్టా గోదావరి నదులపై ఆనకట్టలు కట్టలేదు. 19వ శతాబ్ది ఉత్తరార్థంలో చాలా కరువులు వచ్చాయి. ఆ కరువుల సమయంలో [పజలు అల్లాడి పోయరు. ఆకలిచావులకి గురయ్యారు. ఆ ఆకలి చావులు గురించి బిటిష్‌ పార్లమెంటులో కొంతమంది పెద్దలు అలజడి లేవ దీశారు. ఆ తరువాత కృష్ణాగోదావరి నదులపై ఆనకట్టలు కట్టటం ద్వారా వ్యవసాయాభివృద్ధి కార్య్యకమాలు బిటిష్‌ [పభుత్వం చేపట్టింది. వీరా స్వామయ్య గారు కీర్తిశేషులైన తర్వాతే ఆనకట్టల నిర్మాణం జరిగింది. వీరాస్వామయ్య గారు కాశీయ్యాత వూ ర్రిచేసుకుని చెన్నపట్నం చేరే సమలోనికి, ముఖ్యంగా దశిణ పాంతంలో కరువుకాటకాలు విజ్బృంభించాయి. ఓబిటిష్‌ ప్రభత్వం ఆదేశాల మేరకో లేక ఈస్టిండియా కంపెనీ స్థానిక అధి కారుల సద్భావం వలననో కరువుచే పీడితులై న వీద [పజలకి కొన్నిసహాయాలు అందాయి. ఆనాటి ఈస్టిండియా కంపెనీ పభుత్వం “గంజిదొడ్డు” అని స్టాని కంగా పేరు వర్గ సహాయకేందాలు (ప్రారంభించింది. ఆ కార్యక్రమాలు జిల్లా లలో ఎంతవరకు సహాయకారిగా వున్నాయో తెలియదు కాని, చెన్న పట్నంలో నిజమైన [ప్రయోజనం కలిగించాయి. అకలి చావులకి గురికాకుండా బ్రతకడా నికి ఈ గంజిదొడ్డు వనికి వచ్చాయి. చెన్నవట్నంలో రోజుకి కొన్ని వందల బస్తాల బియ్యం వండి పంచి పెట్టారు. అన్ని రకాలైన సుఖాలకి నోచుకున్న వీరాస్వామయ్య గారు అన్నిటినీ త్యజించి ఆ గంజిదొడ్డ దగ్గరే (తిక్షణం గడుపవుళూ తవపస్సులా బాధ్యత వహించారు. అలా వీలైనంత మంది (ప్రాణాలు కొపొడిన మహనీయుడాయన,

క్ష్‌ ఆనాటి. పరిస్థితులలో. ఇంగ్లీషు విద్యాభ్యాసం యొక్క అవసరాన్ని వీరాస్వామయ్య గారు గుర్తించిసంతగా మరెవ్వరూ గుర్తించలేదేచో 1! అప్పటికి విశ్వవిద్యాలయాలు లేవు సరికదా కనీసం కొద్దిపాటి కళాశాలలు కూడా తెలుగు దేశంలో లేవు. తెలుగుదేశంలోనే కాదు చెన్నపట్నంలో కూడా లేవు. కానీ ఆంగ్ధ విద్య, పాళ్చాత్య విజ్ఞాన శాస్త్రాల అవసరం స రించిన పీరాస్వామయ్య [ నే లో ల్‌ గారు “హిందూ లిటరరీ సౌనైటి” అనే సంఘాన్ని ప్రారంభించారు. పాళ్ళాత్య విద్యావిజ్ఞాన (వచారానికి పునాది వేశారు. ఆయన వ్యక్తిత్వం ఎంతో గొప్పది కాబట్టి, చాలా పలుకుబడి కలవాడు కాబట్టి ఆ సంఘస్థాపనకి, ఆయన ఆశయ సిద్ధికి అప్పటి అడ్వకేటు జనరలు జార్జినార్టన్‌, వీరాస్వామయ్య గారి మ్మితుడు 'శ్రీవివాసపిళ్ల గార్డు సహకరించారు. వీరాస్వామయ్య గారి (ప్రోద్బలంతో స్టాపింప బడిన హిందూ లిటరరీ సౌసైటీయే ముందుముందు మదాసులో ఒక విశ్వ విద్యాలయం స్థాపించాలి అనే ఆలోచనకి పునాది వేసింది. ఈ విధంగా భా రతదేశంలో లార్జుమెకాలే కంపే ముందే ఇంగీము భాషా యా ఆధ్యయనం యొక్క [పాముఖ్యాన్ని పాశ్చాత్య విజ్ఞానం యొక్క [ప్రాముఖ్యాన్ని గుర్రించిి, వాటి (ప్రచారం దక్షిణదేశంలో (పారంభించిన ఘనత వీరా స్వామయ్యగారిదే, వారితో సహకరించిన వారికి పీటలు వేని గౌరవి స్టే మనం వీరాస్వామయ్యగారికి పెద్ధ పీటవేసి మరి గౌరవించాలి. వీరాస్వామయ్యగారి పాండిత్యం మనదేశపు సం,వ క వంద ఉళపు సంపదాయ (గ్రంధాల్లో న్మృతలకి అత్యంత (ప్రాధాన్యం అద, ఆన తు లో కో నా ం పరచ అల్‌ మతపరమైన, న్లివ్చ పరమ్వైన విషయాలే కాక, న్యాయ ఖా "త్ర ప పై అంశాలు క్రూడ్లా వున్నాయి. అందుచేత హిందూ న్యాయళాస్తా౦ స్మృతులు, వాటిపె వచిన ౩ చ ల య ఇబ్బిన అనేక వ్యాఖ్యానాలే ఆధారభూతమయినాయి. దానికి తోడ భారతదేశంలో కొన్ని కొని లే (ప్రాచ ఇ “న్నీ పాంతాలలో, కొన్ని కొన్ని ఖ్యానా ర్యంప్రా వ్యాఖ్యానాల 089 పొంది హిందూ న్యాయశాస్ట్రినికి ఫ్యనాదిగా వుంటూ రజని శీ“ ల్పెనపుడు ఏ వ్యాఖ్యానం ఆధారం చేనుకో

న!

వాలి అనే సమస్య ఆనాటి పండితులకి, జడ్డీలకి, న్యాయవాదులకి ఎదురయ్యేది. అటువంటి పరిస్థితుల్లో ఆ సమస్యల్ని (శ్రద్ధతో నిష్పాక్షికంగా పరిశీలన చేసి వివరించగల శక్తి వీరాస్వామయ్య గారికి వుండటం విశేషంగా గుర్తించవలసిన విషయం. అనేక విషయాలలో పాండిత్యం సంపాదించుకున్న వీరాస్వామయ్య గారి నిర్ణయంపై జడ్డిలెందరో ఆధారపడ వలసిన అవసరం వుండేది. స్మృతు లను గురించి ఆయనకున్న జ్ఞానం అపారం అనటానికి ఒక ఉదాహరణ చెప్ప వచ్చు. ఆయన య్యాతలో గయ వెళ్లినపుడు అక్కడ ఇంగ్లీవు జిల్దా జడ్జిగారు తారస పడ్డారు. అసలు స్మృతులు ఏవి ఎన్ని అనే విషయం అక్కడి పండితు లకి సందేవాంగా వుందని ఆ జడ్జిగారు వీరాస్వామయ్యగారితో అన్నారు* వెంటనే ఒక పండితుల సభ ఏర్పాటుచేసి ధర్మ నిర్ణయం చేయవలసిందిగా వీరాస్వామయ్య గారిని కోరారు. ఈ సందర్భంగా వీరాస్వామయ్యగారు కాశీ" యాత చర్మితలో (వాసిన విషయాన్ని ఆయన మాటల్లోనే ఇక్కడ ఉదాహరిం చటం మంచిది.

“మూలస్మృతులు 10. ఆ 16 స్మృతులున్నూ ఆజ్ఞలను విధించినట్లు విషయాదులను నిరూపించి చెప్పుచూ వచ్చును గాని ఫలాని బుషి మతము యిదీ, అందుమీద నా మతము ఇది అని మూల స్మృతులు చెప్పవు. ఆటు బువుల మతాలు ఉదహరించి చెప్పేవంత ఉపస్మృతులని తెలియవలసినది" ఇందులో ఏదేది మూలస్మృతియని కానాదూరము గయలోజడ్డిగా వుండే జార్జిబం మారిసు దొరగారి సన్ని ధానమందు నాకున్ను, యిక్కడి పండితులకున్ను వివా దము పడి ఒక నిశ్చయానకు వచ్చినాము గనుక ఆ మూలస్మృతుల పేష్ట యా ఆడుగున [వాయుచున్నాను. 1. స్వాయంభువమనుస్కృతి. 2. బృహస్పతిన్మృతి 8. వళిష్ట స్మృతి 4. కళ్యప స్కృతి రీ. భారద్వాజస్కృతి 6. గౌతమ స్మృతి 7, యాజ్ఞవల్య స్మృతి రి, భృగు స్మృతి 9. నారద స్మృతి 10. కపిల స్మృతి 11. పరాశర స్మృతి 12. వ్యాస స్మృతి 18. కాత్యాయనస్మృతి 14. ఆప న్తంబ స్మృతి 15. అశ్వలాయన స్మృతి 16. కణ్యస్మృతి 17. అతి స్మృతి 10. హరీత స్మృతి యిశి మూలస్మతులు అనడానకు ఎవరూ సందేహపడనేరరు”

న! స్మృతులను గురించి ఆయన ఎంత క్షుణ్ణంగా పరిశీలన చేళారో, వాటిలోని న్యాయ కాస్త్ర న్యూతాలు ఆమలు పరచటంలో వుందే ఇబ్బందినికూడా ఆయన అంత బాగా (గహించగలిగారు. ఈ సందర్భంగా ఆయన సౌంత మాటలివి. “వయిన వ్రాసిన మూలస్మృతులు 168 గాక మరికొన్ని స్మృతులు కూడా మూలస్మృతులని వివాదాస్పదములుగా వున్నవి. అలల ఎం తిటు వెనకపుట్టిన మితాక్షరము, సరస్వతీ విలాసము మొదలైన కొన్ని వుపస్కృతులె హిందూస్తాన్‌లో పచురముగా వాడుతారుగాని దక్షిణదేశమువలె యిక్కడ వున్న స్మృతుల పరంపర అనర్గళశ (ప్రవాహమై వుండలేదు. వుపస్మృతులు యెక్కువ అయ్యే కొద్దీ పరస్పర విరోధాల చేత వాట్లకు భిన్నోదర [భాతలను పుట్టించడము మ్మాతమేగాక మతాంతరస్థులకు యీ ధర్మళాస్త్రాలు యేహ్య ములై పోతూవున్నవి”, వనీరాస్వామయ్యగారికి మన పురాణ వాజ్మయంలో కూడా అపారమైన పొండిత్యం వుంది. అచ్చు పుస్తకాలు వచారంలో లేని రోజుల్లో అంత పాండి త్యం ఎట్టా సంపాదించారో తల్చుకుంటే ఆశ్చర్యం కలుగుతుంది. పురాణ వాజ్మయం గురించి ఒక పరిశోధకునిగా నిర్దష్టమైన అభ్మిపాయాలు వారి కున్నాయి. మన పురాణాల గురించి వారి అభ్మిపాయం వాటి దూటల్టోనే చదువుదాము, “పురాణ విషయం విచారించగా (వసిద్దమైన మూల పురాణాలు 18 న్ని ఫలానవని యీ సరికి నాకు నిశ్చయముగా తెలియ రాలేదు. తెలియ వచ్చిన మట్టుకు వాటి పేష్ట (వాయుచున్నాను. 1. బహ్మపురాణము 2. పాద్మ పురాణము కి. వైష్ణవ పురాణము. శీ. శ్రెవపురాణము శ, భాగవత పురాణము 6. భవిష్యళ్పురాణము 7. నారదియ్య పురాణము 8. మార్కండేయ పురాణము ర్ట ఆగ్నేయ పురాణము 10. (బవ్మాక్రైవర పురాణము 11. లైంగ పురాణము 18. వరాహ పురాణము 118. స్కాంద వురాణము. 1. వామన పురాణము 15. మత్స్య పురాణము 16, కూర్మ పురాణము 17. గరుడ పురాణము 18. (బహ్మోండ పురాణము.

న.

యే స్థలపురాణము చూచినా విష్ణు స్థలమయితే, విష్ణుపుంణాంతర్యూతమ నిన్ని, శివస్టలమయితే స్కాందపురాణాంత ర్చూతమనిన్ని, సమిష్టి స్థలమయితే (బహ్మాండ పురాణాంతర్భూతమనిన్ని వాసియన్నది గాని యీ (వకారము (ప్రచురముగా నుండే అనేక పురాణాలలో సహ్మసములో ఒక భాగమయినా ఆయా వుదహరించిన మూల పురాణాదులలో వున్నదా అని విచారిస్తే అగు పడ్డది కాదు అప్పటికి అనేక పురాణాలు విచారించగా చెన్న పట్టణపు అడ యారువద్ద అల్హాడి నారాయణస్వామి నాయుడు కల్పించతలచిన నారాయణ పురానికి చేయించిన స్ట పురాఖము వలెనె యెంచవలసి యున్నది. యీ రీతిని పురాణాదులు కల్పన కావడములో తప్పు బ్యాంకి నోట్లు మంచి బ్యాంకి నోట్ట నాణ్యాన్ని చెరిచినట్టు మూల పురాణాదుల గౌరవాన్ని చెరిచి వేయసాగినది.'”'

వీరాస్వామయ్య గారు మన పురాణాల గృరించి హేతుబద్ధంగా ఎంత నిశిత పరిశీలన చేశారో విదతమవుకుంది.

వీరాస్వామయ్యగారి పాండిత్యము కాభోవ శాఖలుగా విస్తరించింది. పంచాంగ నిర్మాణంలో పాండిత్యము, ఖగోళ శాస్త్రంతో పరచయము ఆయనకు బవుముఖంగా వుంది. చారదమాన, సౌరమాశాలలో వుండే తేడాలు, దత్నిణ దేశపు పంచాంగానికి, ఉత్తర దేశపు పంచాంగానికి వుండే తేడాలు సూక్మ విచారణ చేయగల శ్రి ఆయనకుంది. క్షయ మాన నిర్ణయం చేయటానికి (కొన్ని సంవత్సరాలలో అధిక మాసం వచ్చినట్లు కొన్ని సంవత్సరాలలో ఒక మాసం తక్కువయినపుడు, ఏ మాసం తగ్గించాలన్న విషయం) మృదాసులో జ్యోతిష శాస్త్ర పండితుల సభ జరిగింది. ఆ సభలో వీరాస్వామయ్య గారి నిర్ణయాన్ని పండితులు ఆమోదించారు. ఆ పండిత సభ ఆయనకొక రత్న హారాన్ని బహూకరించింది. దీనిని బట్టి ఈ రంగంలో ఆయనకున్న ప్రావీ ణ్యం అర్థమవుతుంది.

కాశీయ్యాత చర్మిత (శ్రద్ధగా వరిశీలిస్తే ఆయన ఎంత సూక్ష్మంగా (పతి విషయాన్ని అవగాహన చేసుకుని రాశారో అర్థమవుతుంది. ఏ ఊరి చరిత

మ్‌?

తెలుసుకోవాలన్నా ఆయనకు ఉత్సాహమే. అక్కడి మనుష్యుల ఆచార వ్యవహారాలు [గహించాలనే తపన విపరీతంగా వుంది, వీరాస్వామయ్యగారికి. ఆయన కష్ట చెవులు, మెదడు ఎన్నివిషయాలు (గహించవచ్చో అన్ని (గహిం కాయి. ఆయనకున్న విజ్ఞాన తృష్ణ అనంతం, ఆయన జీవితాంతం జ్ఞానార్జే! వీరాస్వామయ్య గారి వ్యక్తిత్వము

వీరాస్వామయ్యగారు తొమ్మిదేళ్ణ నిండకమున్నశ్పే తండిని కోల్పోయినా, కుటుంబ ఆర్థిక పరిస్థితులు అంతంత మాత్రమే అయినా, స్వయంకృషితో తన వ్య క్రిత్వాన్ని తీర్చిదిద్దుకుని అనాటి సంఘంలో మహోన్నిత్ర శిఖరానికి చేరాడు. ఉదాత్తమైన మనసు, ప్రతి విషయాన్ని ధర్మబద్ధిత్రో విచారణ చేయాలనే తత్వము, తోటి మనుమ్యలకు మేలుచేయాలనే తపన, భవిష్యత్తులో తను చుట్టూ వున్న సంఘం వృద్ధిలోకి రావటానికి చేతనయ్బిన కార్యకమాలు చేపట్టాలనే ఉత్సాహం వీరాస్వామయ్య గారి జీవిత లక్యాలుగా కనిపిస్తాయి. తన ఆత్మ గౌరవాన్ని హిందూ సంఘం యొక్క గౌరవంగా ఛావించారాయన, ఇంగ్లిషు పాలన అంటే గౌరవం వున్నా, ఇంగ్లివు దొరలవద్ద ఉద్యోగం చేస్తూ 'వారీ అభిమానాన్ని చూరగొన్నా, మతము, సం్రపదాయము అనే విషయాల దగ్గర తన అభిపాయాలను నిర్భయంగా (ప్రకటించటానికి వీరాస్వామయ్యగారు ఎన్నడూ వెనుదియలేదు. ఎంత పెద్ద దొరతోనైనా ఎదురు తిరిగి వాదించి భిన్నమతాల తత్వాలకు సమన్వయం కుదిర్చే (వయత్న వే చేశారు. అన్ని రకాల మతస్థలకి సర్వాంతర్యామి ఓక్క్లడే అర్ననా ఇన్ని రకాల ఆచారాలు, కర్మకాండలు ఎలా ఏర్పడ్డాయో చెప్పి, మ్షనద్రేజ్ఞ ఆచారాల పై సం[ప్రదాయా లపై న్యూనతా భావం ఏర్పడకుండా, ఇంగ్లిష్ప దొరలను వొప్పించేందుకు (వయత్నం చేసినదేశ భక్తుడు, ఇంగ్రివు దొరల (పాపకానికి జమిందారులు ,సంసా

ట్టి ఇంగ్లి ॥ జరిపినచర్చల్వత్రో మతసాంఘ్సిక విషయా ల పైవారికున్న దుర్భావం పోగొట్టడానికి పీరాస్వామయ్య గారు వీనాడ్ష వెనకి తగ్గలేదు. వారి అభిమానం దూరమవుతందే మోనని ఏనా ప [ డు భయపడలేదు,

వా

ఆనాటి చర్చలలో ఆయన చేసిన వాదాలు మనకి ఈనాడు సమ్మతమా కాదా అన్న విషయం (ప్రధానం కాదు. ఆకాలంకో ఉద్యోగిగావుండి ఆయన ఆటా ధైర్గంగా (పవర్తించి వారి అభిమానాన్ని, అంగీకారాన్ని గౌరవాన్ని పౌందారు, అంటే ఆయన కొండంత వ్యక్తి అయివుండాలి.

వీరాస్వామయ్య గారు వినయశీలి. తనను ఇంగ్లీషు దొరలు ఎందుకు మన్నన చేసేవారో ఎప్పుడూ. చెప్పుకోలేదు. అది సందర్భానుసారంగా మనమే (గహించాలి. చెన్న పట్న ౦నుంచి బయలుదేరేటప్పుడు అప్పటి బీఫ్‌ జస్టిసు మొదలైన పెద్ద దొరల దగ్గర నుంచి “క్యారక్టర్దు” (ఇతర (పాంతాలలోవుండే ఇంగ్లీమ దొరల _ పరిశీలనకు ఇచ్చిన పరిచయ లేఖలు కావచ్చు) తీసుకున్నారు వీరాస్వామయ్య గారు. ఆ క్యారక్టర్లలో ఆనాటి ఇంగ్లీషు దొరలకి వీరాస్వామయ్యగారి హోదాను గురించి వ్యక్తి త్వాన్ని గరించి తెల్పుతూ, వారికి సహాయ సహకారాలు అఆందజేయమని నూచనలు వుండి వుండవచ్చు. ఆ క్యారక్టర్ణ ఆధారంగానూ, ముఖా ముఖి మాట్లాడుతుంటే (వస్ఫుటమయ్యే వ్యక్తిత్వం వలననూ హైదరాబాదులోగల ఇంగిషు. రెసిడెంటు, ఆయన ఆధీనంలో వున్న తపాలా అధికారులు, నాగపూర్‌లోవున్న ఇంగ్లీషు రెసిడెంటు, అక్కడి అధికారులు వీరాస్వామయ్య గారికి రాచమర్యాదలు చేశారు. జబల్‌పూర్‌లో గవర్నరు జనరల్‌ గారి ఏజెంటువున్నా డు. ఆయనది గవర్నరు హోదా. అయనకి సర్వాధికారాలు వున్నాయి. ఆయన వీరాస్వామయ్య గారికి అడిగిన ఫర్మానాలన్నీ యిచ్చారు, కలకతాలోని ఇంగీషమ. (పభుత్వం వీరాస్వామయ్య గారి పరిజనంలో ఉండే నాకరలు ఆయథాలు ధరించే అనుమతి యిచ్చింది. ఇటువంటి. అనుమతి సంస్థానాధీ కలకు తప్ప యితరులకి ఆనాటి ఇంగ్లీషు (వమత్వం ఇచ్చేది కాదు. ఆనాటి ఇంగ్రీషు (వభుత్వానికి వీకాస్వామయ్యగారంటే ఎంత గౌరవమో మనకు తెలుస్తుంది.

(వ్రయాగ. వెళ్ళటానికి. జూసీ సరాయి దగ్గర గంగను దాటాలి జూస్లీ సరాయి పట్టణంలో గంగ ఒడ్డున కస్టమ్స్‌ చెకింగ్‌ వుంటుంది. ఏరకంగాను ఏరా

కళే స్వామయ్యగారిని తనిఖీ చేయకూడదని (వభుత్వపు ఫర్మానా వున్నా అక్కడి కస్టమ్స్‌ ఉద్యోగులు వీరాస్వామయ్యగారి మూట ముల్లె తనిఖీ చేస్తామని మొండి పట్టు పట్టారు. ఆ విషయం తెలిసిన వెంటనే [పయాగలో వుండే కస్టమ్స్‌ కలక్టరు, ఆయన పై అధికారి కమీషనరు, వీరాస్వామయ్యగారి సామాను తనిఖీ చేసిన ఉద్యోగులను డిస్‌మిస్‌ చేయాలని ఆర్జరు జారీ చేశారు. అంటే వీఠాస్వామయ్యగారిపై ఆనాటి దొరల కెంతటి గౌరవమో స్పష్టంగా తెలు స్తుంది. వర రాష్ట్రాలలో వున్న ఇంగ్లీషు దొరలకి కూడా ఆయన పై అంతటి గౌరవం వుండేది. వీరాస్వామయ్య గారిది జాలిగుండె. ఆయనను బాధించిన ఉద్యోగుల్ని డిస్‌మస్‌ చేయమని అధికారులు ఆదేశించినా వీరాస్వామయ్య గా రు ఆ ఉద్యోగులను షమించి వదిలి వేయండని అధికారులమ కోరి, తిరిగి వారిని ఉద్యోగాల్లో ఉంచారు. సర్యపదాయ బద్దుడైన వీరాస్వామయ్యగారు ఆధ్యాత్మిక చింతనతో కాశీ య్యాత [పారంభించి సవరివారంగా బయలుదేరినా, తన ఒక్కడికే ముక్తి రావా లని ఆయన ఎన్నడూ కోరుకోలేదు. తనవద్ధ జీతాలు పుచ్చుకుంటున్న బోయీలూ, వంటవాష్ళ, నౌకర్టు, ఆంతా తనవాష్ళగానే భావించిన సహృద యుడు వీకాస్వామయ్యగారు. వారంతా ఆయన ఆత్మీయులే. [ప్రయాగలో వారందరిచేతా యాతాఫలసిదికోసం చేయవలనిన విధులన్నీ చేయించారు. గంగాతీరంలో వేయవలసిన “కర్మకాండలన్నీ ఎంతో. ఖర్చుతో కూడినవి, వచ్చని ష్టకండా తన పరిజనంచేత ఆవిధులన్నీ నిర్వర్తింవ చేశారు నా $ిగారు. సుదిర్షమైన ఈ యాతకోసం నిత్యజీవితంలో తనకు అవసరం లేని ఎన్నో విషయా ఎంతో |శద్దతో అధ్యయనం చేశారు. లౌకిక వ్యాపారంలో వన బంగ టం క విషచూల న ఈయన ఆ౫ాటి వై ద్యానికి సంబంధించిన ముఖ్యమయిన ఇ నేర్చుకోవలసి వచ్చింది. నూరుమందికి పైగా వున్న వరి జనానికి ఆయన యజమాని, నాయకుడు, వై ద్యుడు, సంరక్షకుడు. వీరందరి మేనుం ఆయన దాధ్యకే. ఆయన మంచితనమో, ఆయాన అదృష్షమో, ఆయశ న్వచ్భమైన మనస్లో ' ల స మరేమో కాని ఆయన యధాశక్తి తెలుసుకున్న వైద్య

నూవ్మాలు య్యాతా సమయంలో అందరికీ పనికివచ్చాయి. ఎంత బాగా వనికి వచ్చాయంటే. ఆయన పరిజనమంతా అనేక మజిలీలలో తమ యజమాని దగ్గర గొప్ప మందు లున్నాయని ఆ ఊరి వారికి చెప్పేవారట. ఆ ఊరివారు వైద్యంకోసం ఆయనదగ్గర కొచ్చేవారట. వైద్యశాస్త్రం గురించి తనకు తెలిసింది బవు తక్కువని తెలిసిన వీరాస్వామయ్యగారు అత్యవసర పరిస్థితులలో తప్ప ఎవరికి వైద్యం చేసేవారు కారు. తెలిసీ తెలియని వైద్యం చేయటం మహా పాపమని ఆయన విశ్వాసం. ఆహంభావం లేకుండా ఒక విషయాన్ని గురించి అంత స్పష్టతతో ఆలోచన చేని నిజాయితీగా వ్యవహరించ టానికి ఎంతో జొన్నత్యం కావాలి. మానవత్వం మూర్తీభవించిన వ్యక్తిగా ఎన్నో సందర్భాలలో వీరా స్వామయ్యగారు మనకి కనబడతారు. ఎంతో దుర్భరమైన వింధ్య పర్వతారణ్య (వదేశాలలో (వయాజిస్తుంటే తెలియని, ఊహించరాని జ్వరాలు ఆయన పరి జనాన్ని చాలా వాధించాయి. తాత్కాలికంగా ఏర్పాటు చేసుకున్న నౌకర్లు ఆయనవెంట కొందరున్నారు. ఆ తాత్కాలిక నౌకర్షు జ్వరవడితే, వారు తనతోపాటు _పయాణం కొనసాగించాలని వారిని త్రీసుక్తు వచ్చేందుకు డోలీలు ఏర్పాటు చేశారు. తాత్కాలికంగా ఏర్పాటు చేసుకున్న కూలీకి జ్వరమొస్తే, అతన్ని మోసేందుకు నలుగురు కూలీలను ఏర్పాటు చేయటానికి కొంచెంకూడా వెనుకాడలేదు. వీరాస్వామయ్య గారి మంచితనం ఎంతటిదో వేరే చెప్పనక్కర లేదు ఆయన ఉదారత్వాన్ని, మంచితనాన్ని, ఆనోట అనోట విని [వయా ణంలో ఎంతోమంది ఆయనవెంట వచ్చేవారు. అందులో కొందరు ఆలా రావటం ఇష్టం లేకపోయినా ఎవరి మనసూ బాధ పెట్టలేదు. ఎవరినీ వెళ్ళగొట్ట లేదు. వీరాస్వామయ్య గారు కాశీ చేరేసరికి చలి చ్రాగా ఎక్కువైంది. దక్షిణాది వాళావరణానికి అలవాటువడ్డ పరిజనం గంగాతీరపు శీతాకాలపు చలికి తట్టు కోటం కష్టమైంది. ఆ దేశంలో కట్టుకునే బట్టలు వారికి కొనిచ్చారు, వీరా

న! స్వామయ్యగారు. రగ్గులు, రజామిలు, టోపీలు మొదలైనవి చలినుండి కాకా జేందుకు వారందరికి యివ్వటమే కాక, చలికాచుకుందుకు కుంపట్లు పెట్టించారు. ఆ దేశంకో చలికాలంలో శరీరానికి నూనెలు రాసుకుంటారు. అలా రాసు కుంటే చర్మం పగలదు పరిజనానికందరికి నూనెలు కొనుక్కునేందుకు డబ్బు యిచ్చారు వీరాస్వామయ్య గారు. తోటి మానవుల కష్టాలను అర్థం చేసుకోగల విశిష్టమైన వ్యక్తిత్వమే ఏీరిలోని ప్రత్యేకత. తనకున్న విశ్వాసాల లాటివే మదాసులో ఎందరికో వుంటాయని పీరా స్వామయ్యగారికి తెలుసు. వారందరికీ పవి[త గంగాతీర్షం యిచ్చి వారిని చి తరింపజేయాలని తలచారు. కాశీలో నలభెబిందెల గంగాజలం పటి పది బాడుగ లా ట్‌ గ్యురాలమీద _ చెన్నపట్నం చేర్చారు ఇంతేకాకుండా, పనూణంలో ఏ యిబ్బంది అయినా కలిగి ఆ గంగాజలం మదరాసు చేరదేమోననే భయంతో అదనంగా ఎనిమిది బిందెల గంగాజలం తనవెంట తెచ్చి, ఆ బిందెలు మోసే నిమిత్తం రెండు బళ్ళు ఏర్పాటు చేశారు. మ దాసులోని తన బంధువులకి. "స్నేహితులకి, ఎందరో పౌరులకి గంగా తీర్ధం సేవించిన పుణ్యం దక్కాలని ఆంత గంగాజలాన్ని ఆ రోజుల్లో కొన్నివేల రూపాయలు ఖర్చు చేసి మదదాసు చేర్చి ఇంటింట వంచి పెట్టిన ఉదారుడు వీరాస్వామయ్య గారు, దానగుణానికి, మంచితనానికి మరోపేరు వీరాస్వామయ్యగారు దేవా లయాల పునరుద్ధరణ కార్యకమంలో రథోత్సవానికి కొత్త రధం కటిన బాగుంటుందని ఇంగీష స ల్లా బా నాగ ంటుంద ఇంగ్లీమ జిల్లా కలక్టరు సూచన చేశారు. ఇంగ్లీషు దొరలముంచ్త దర వేషం గొప్పగా నావించే పెద్దలందరూ అంగికరించి కూడా ఆ విష రిగా పటించు వ ఆ కార్యకమాని శనసా ల లగ పు అవ్వడు శక్తికి మించిన క్‌ి ౦త ఖర్న రి వీరాస్యామయ్యగారు స (1 క్రి స్వభావ సిద్ధంగా విశాల దృుకృథం గలవారు తన విశ్వాసాలు తనకున్నా ఇతరుల విశ్వాసాలను కించితుకూడ్తా గా ॥ పరచలేదెప్ప్తుడూ,. అన్ని మతా న కం ఆరవ స్పై న్న లను సమన్వయ పరచ్చి సర్వాంతర్యామి

వన ఒక్క-డే అని నమ్మిన వ్యక్తి. నాస్తి కులంటే ఎంతో దురభ్మిపాయమున్న ఆ రోజులలో నాస్తికులు దూషులు కారని, నిర్గ్ణణోపాసకులై న జ్ఞానులతో సహ పాఠులేనని నిర్భయంగా చెప్పారు. ఆయన విశాలమైన దృక్పధాన్ని, ఆయన "హేతువాద ఆలోచనా పద్తతిని (శద్దగా పరిశీలిస్తే వీరాస్వామయ్యగారి [డు గ! లాల

వ్యక్తిత్వం మహోన్నతమని మనకి స్పష్టంగా తెలుస్తుంది.

ఒక విశిష్టమైన వ్యక్తి రచించిన ఒక విశిష్టమైన (గంథం కాశీయ్యాత చర్మిత,

ము క్రేనవి లక్ముణఠావు

61-107/292, సంపాదకుడు పద్మారావునగరు, సికిర్యదాబాదు-500 025

"వెందటి భాగము

పిఠిక

ఇందువల్ల ఆతి వినయముతో తెలియపరచుట యేమంటే యేనుగుల వీరాస్వామి ఆయ్యవార్దగారు కాశీయ్యాత బోవున్నప్పుడు - యాత సంగతు లున్ను ఆయా [పదేశాముల వినోద సంగతులున్ను (వాయించి పంపించ వలనస్‌ యడిగినందున వారు అలాగే అప్పుడప్పుడు (వాయించి పంపగా ఆ సంగతులను పుస్తకముగా చేర్చినాను అది కరకరం బాటి తపాలా రెటరు - పనయీరు వెంకు మొదలారి అరవభాషతో తర్జుమా చేయించగా అచ్చు వేయించి (పచురము చేయబడియున్నది. అనేక గొప్ప [పభువులు తెనుగు భాషతో నావద్దనున్న యా పుస్తకము (పచురము చేయబడితే బవుజనోప య కముగా, నుండునని కోరినందున పైన చెప్పిన పుస్తకము కాశీయాత

చరిత్ర యనే పేరుతో అచ్చుమూలకముగా (వచుర పరచడ మైనది. యిందులో యాత బోవువారికి వుపయోగించేలాగు మార్గములు, మజి లీలు అచ్చట దొరికే వస్తువులున్ను (వాసియుండుట మృాతమేగాక మార్గముల కిరుపక్కలనుండే అడువులు, కొండలు, పొలాలు, గుంటలు, తోపులు, వూళ్ళు మొదలై నవాటి వివరములున్ను మజిలీలలో నుండే స్థలవసతి, గృహవసతి, జల వసతులున్ను మజిలీల సమీప (గామముల సంగతులున్ను, తిరువళ్ళూరు; తీరుపతి, అహోబిలము, శ్రీశైలము, వయాగ, కాళ, గరి, జగన్నాధము, శ్రీ కూర్మము, దాతా వై ద్యనాధము, సింహాచలము, క శ్రీవల్లి, శ్రీకాకుళము మొదలైన దివ్య దేశముల మహిమలున్ను, గంగ్య యమున, సరస్వతి, గోదా వరి, కృష్ణ, సరయు, శోజభద, కర్మనాశిని, గండకి, ఫల్లుని, పునః పునఃనది, సీతాగుండము, (బహ్మ గుండము, పినాకిని మొదలైన నదుల మహిమలున్ను, హయిదరానాదు, నాగపూరు, కటకం, కలకత్తా, రాజమహేంద్రవరం, పట్నా, గంజాం, విశాఖపట్నం, విజయనగరం, మచిలీ బందరు, నెల్లూరు, చెన్న పట్నం వగైరా షహరుల సంగతులున్ను, మరిన్ని ఆయా (వ్రస్తేవషములలో అద్వైత ద్వైత విశిష్టాద్వైత మతములు, [స్తు మహమ్మదు మతములు దక్షిణ దేశస్థులకున్ను, ఉత్తర దేశస్టులకున్ను వుండే ఆచారాది భేదములు గాడ (చావిడాది (వాహ్మణ జాతి విభజనలు, భూగోళ భగోళసిత్రి (క్రమములు మొద లైన యనేక విచ్శిత సంగతులు బవు జనోపకారబుదితో (వాయబడియున్న వాటిలో యీ కొన్ని విషయములను యీ పు సకమి అచ్చువేసి [పచురము చేయపూనుకొన్నందున నా బుద్ధి శ క్రి స్వల్పమయినా విధిలేక యధాశ క్రిగా

(వాయడ మైనది. కోమ లేశ్వరపురం శ్రీనివానపిళ్ళ (కాశీయ్యాత చరిత మొదటి య్యిదణ పీఠిక)

ఏనుగుల వీరాస్వామయ్యవారి జీవితచర్శిత రచయిత : శ్రీ కోమ లేశ్వరపురం శ్రీనివాసపళ్ళగారు ఈ చెన్నపట్టణపు కాపురస్టుడయిన శ్రీవత్స గ్మోతోదృవుడైన యేనుగుల సామయమంతి మూర్జన్యునకు ప్యుతుండగు యేనుగుల వీరాస్వామయ్య వారితోను బహుదినములు సహవాసము చేసి స్నేహితుడనై యుండిన నేను, ఆయన చేసిన కాశీయ్యాత చర్మితలోని సంగతులను [వాసేటందుకు ముందుగా ఆ పురుషుని చర్యలను తెలినిన మట్టుకు చెప్పకపోదునేని ఆయన విషయమై న్యాయము నడిపించిన వాడను కాకపోదు నన్న భయముచేత వాటిని పూర్తిగా వర్షింపను శక్తి యోగ్యతలు లేనివాడనైనా పూనుకోవలనీ వచ్చినందున వాటిలో కొన్నిటిని సంగహముగా వర్ణించినవాడ నాచున్నాను. యేనుగుల వీరాస్వామయ్య గారికి తామ్మిదవ యేట పితృవియోగము సంభ వించెను. అప్పుడు ఆయనకు తల్లి వినాగా వేరే పోషకులులేక యుండిరి. తండి వుంచిన ఆ స్తిన్ని మితముగానే యుండెను. పండెండవయేట యింగిలీషు బహు వేగముగా చదవ శ క్తిగలిగి యుండినందున అప్పుడు ఆయన వాలం టీరుగా వుండిన బోర్డు ఆపు [తేడు అనే ఆఫీసులోనుండేయగ్జామిశరులు యిద్దరున్ను ఆయనను రీడరుగా వుంచుకోవలెనని వివాదపడుచు వచ్చిరి. బానివల్ద ఆ వయస్సులో ఆయనకు కలిగియండిన సామర్ధ్యము తెలియవచ్చు చున్నది. పదమూడవయేట తర్నవల్లి కలక్టరు కచేరీలో యింటేరు (పీటరుగా నున్ను (శాన్ఫులేటరు గానున్ను రెండు సంవత్సరములు వుండి పది హేనవయేట

ర్తి ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య పట్లనముణకు వచ్చి చేరెను. ఆటు తర్వాతను కొన్ని సంవత్సరములవరకున్ను బ్‌ యింగిలీు హవుసు ఆఫ్‌ యేజస్సీలు గొప్ప జమీన్‌దారులు వీరితో వర్తక సరశిగా వ్యాపారము చేయుచువచ్చి వొయర్‌ హవుసులో బొక్కీపరుగా వుండి 'హేడు కౌంటాంటు అయి తర్వాత స్నుపీం కోర్టుకి యింటేరు (పీటరు పనిలో [పవేశించినారు. అవ్వడు బోర్డు అప్ముతేడు ఆఫీసువారు ఆయన యెడల తమకు కలిగియుండే “విశ్వాసమునకు గురుతుగా ముక్కుపొడి వేశే బంగారు డబ్చి యొకటి బోర్జు శ్యకిటేరి మూలముగా స్మూపీంకోర్డు జడ్డిగారి శలవుమీద ఆయనకు యిప్పించినారు. ఆయన తనకు పరులు స్వల్పోపకారము చేసినా వారియెడల జరిగించిన మేలు చెప్పనలవి గాదనుటకు ఆయన తిరుజామలకు వెళ్టినప్పుడు ఆ గుడిలో (౦ తనవలేనే స్వామి దర్శనమునకు వచ్చిన (వజలకు సహాయముగా నుండే యుక బంటౌతు తనకు జ్యాగతగా స్వామి దర్శనము చేయించినందుకు వాని మంచి నడతలను యిచ్చట రివిన్యూబోర్జు వారికి శుతపరచి వానికి వైెండిబిళ యున్ను ఒక వరహా యెక్కువ జీతమున్ను కలిగేలాగు చెస్సినది నాక్షి భూతముగా నున్నది. ఆస్థలమునకు అష్ట బంధనము చేయించి గజదానము చేసి నారు యిది వారి శ క్రికి యెచ్చయిన కార్యముగా అందరికిన్ని తెలియ వలశినది. అక్కడి కలకటరు ఆయననున్ను ఆయనతో కూడా వచ్చిన మరి కొందరు _పభువులనున్ను చూచి మీరందరున్ను కూడి యిక్కడి దేవునికి చు అధ అన ఫ్‌ రథముకిట్టిస్తే బాగా వుండునని చెప్పగా అప్పట్లో ఆ [వభువులందరున్ను అలాగే చయ.చున్నామని ఆయనగుండా అనిపించి అక్కడినుంచి పటణమునక్తు వచ్చిన తర్వాత ఆ (ప్రభువులు ఆ కార్యమును గూర్చి సదరహి అయ్యవారితో యెచ్చ రించడమే మానుకొనిరి. అయ్యవారు తాను మంచిదని చెప్పినందున ఆ కార్యము తన క క్తికి మించినదైనా అపరిమితమైన ధన్నవయము చేసి రథము కటించి తన మాటను కాపాడు కొ ౧౦దు బి ఏ న్నారు, యిందువల్ల ఆడినమాటను కాపాడుట కై శదక్రికి మించిన కార్యములను సాధింపుచు వచ్చినారని స్పష్టముగా తెలియు చున్నది. వా ఇ న్‌ ॥ రు కాశీయాత్ర వెశినప్పుడు నేను ఆ రధానక్షు యినప గొలుసులు జగత పెట్టి గవర్న మెంటువారి గుండా వాటికి రంగు పూయించిన సంగత్రి స్వల్ప సహరయమైనా దాన్ని అనేక పకరణములలో నుదాహరించి గొప్పగా నా ష్‌

1. సందర్భము నవన్‌ న

కాశీయ్యాత శ్రి కొనియాడిరి. యీ లాగు స్వల్పోపకారములను గొప్పగా కౌనియాడుచూ వచ్చి నందున యితరులకు విశేష కార్యముల యెడల [పవృత్తి కలుగుచూవచ్చెను,

ఒక్క- సంవత్సరమునకు అధికముగానే వారు (పతి ద్వాదశిన్ని భక్ష్య భోజ్య ఫలాజ్య దధి పాజ్యములయిన (వాంహ్మణారాధనలు చేసి తర్వాత తాను ద్వాదశీ పారణ చేయుచు వచ్చినారు. ఆ సంతర్పణలు యీ పురమందు మహోత్సవములుగా నుండినవి. అన్న (వదానమందు వారి చాతుర్యమున్ను జ్యాగత యున్ను వర్ణింప శక్యంబులు కావు. వొక్క స్థలమందు ఏక పాకములో ఏకాపోశనముగా వొక్క లోపమున్ను లేకుండా మూడు నాలుగు వేల బాహ్మణులు భుజించునప్పుడు తానొక పరిచారకుని కంటే సులభుడుగా నటించెను. అందరికిన్ని అనేక విషయములలో కాలయాపన మౌచున్నది. ఆ పురువుడు ఇట్టి సద్విషయమందు (శమను యొంచక స్వల్పకాలమును నయ పరచినది పరలోకగతుడై నా వున్న ప్రే కొనియాడబడేలాగు చేయుచున్నది. ఇట్టి సత్కార్యము చేసినవారికి ఆది కీర్తిహేతువు కావడము మ్మాతమేగాక యితరుల కుమ్ను అలాటిక్షీర్తి యెడల సుబుద్ధి కలుగుటకు కారణ మవుచున్నది.

యీ పరమందు క్షయమాస విషయమయి మవోసభ కూడినప్పుడు అయ్యవారు తన పక్షమును (శతి స్మృతి [పమాణములతో స్థాపన చేయగా ఆ సభవారు మిక్కిలీ సంతోషపడి అందుకు చిహ్నగా ఆయ్యవారికి రత్నహార మును బహుమతిచేసి వారి సర్గుణములను వొక పష్మతికలో (వాసి ఆయనకు పంపిరి.

ఆయన వుద్యోగములో నుండిన కాలము వరకు ఆ కోర్టు జడ్జీలకు తృప్తిగా నడుచుకొన్నారనే టందుకు దృుష్టాంతముగా "పెద్ద జడ్డ్జీయయిన సర్‌ రాల్ఫు ఫాల్మరు దొరగారు ఆయనకు వాసియిచ్చిన బెష్టిమోనియాల్‌ అనే యోగ్యతా పష్మతికలో విశేషముగా ఆయన కోర్టులో నున్ను, చేంబరులోనున్ను ఆలసట లేక బహు నెమ్మదితో పనులు గడుపుచు వచ్చె ననిన్ని, ఆయన తన గొప్ప వుద్యోగపు పనులను మిక్కిలి నమ్మకముగా జనిపించె ననిన్ని మరిన్ని [పజల మేలును కోరి స్మృతి చం్యదిక మొదలైన కొన్ని పుస్తకములకు (తాన్‌సులేషన్‌ చేసెననిన్ని నే నెరిగినంతలో గవర్న మెంటువాగి విశేషకృపకు

థి ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య యీ పురుషుడు ష్మైతుడయినట్టు హిందు పెద్ద మనుష్యులలో మరి ఎవరున్ను యెక్కువై న వారు లేరని నాకు తోచియున్నదనిన్ని వాయబడియున్నది. లోకములో గంగాస్నానమునకు వెళ్లిన పురుషుడు తన తల్పిదం్యడులకు గంగ తెచ్చియివ్వడము వాడికె బడియున్నది. ఈ మవిపురుషుడు గంగను పడవలు బండ్లు కావష్ట వగయిరాలమీద తెచ్చి ఈ దేశములోనుండే. నాలుగు వర్దాల వారిలో నున్నుండే గొవ్వ మనుష్యుల గుండా ఆయా వర్ణములలోని ముఖ్యుల పేష్ట తెలుసుకొని వారికందరికి గంగనున్ను జగన్నాథపట [వసాద ములనున్ను యిప్పించెను. అందువల్ల అందరినిన్ని తన బంధు సమానులుగా చూచే వారని సృుటముగా తెలియచున్నది. ఆయన యత బోవునప్పుడు నేను సకృదావృత్తి అక్కడి వినోదములను (వాయించి పంపించవలెనని అడుగుకొన్నందుకు యాతలో (వతిదినచర్యలనున్ను ఆయా (వస్తావములలో జగదీశ్వరుడు తనకు తోవచేసిన కాత్సర్యములనున్ను మార్గమందు వరులవల్ల తాను చెందిన సహాయములనున్ను, తనవలె యా[తపోవువారు మార్గములో పూర్వముగానే జ్యాగత "ెట్టుకొనవలసిన విషయలమునున్ను (క్రమముగా అప్పుడిప్పడు వాసి వంపుచు వచ్చిరి.ఆ పుస్తకమును చూచుటవల య్యాతబోయి చూచి తెలియవలసిన సంగతులన్నీ తెలియచున్నవి. ఆ పుస్తకము పనయూర వంక పరి రరవముతో తర్జమా చేయించబడి అచ్చువేయించబడి న్ననా రాన్వామి మొదలారి మవీ రాష ముతో యింగ్లిషలో (త్రాన్‌సులేషన్‌ చేసి (పసిద్ధి పరచతలచి అయ్యవారిని "సెలవు వదిగినందుకు వీరు నేనే కాషాంతరము చేయించి వంపుచున్నానని తెలియజేసి కొంత భాషాంతరము చేయించినారు. భగవ న యే పుణ్యాశ్ముల గుండానయూ త్రూ లా కృపవల్ల కొాదవయున్ను కం! నేన కొంత ధాన్య సంగహము చేసి మనము మట్టుకు భుజించి అనా తం మనము ధాన్యము సంగహించి ౯ క నన్నా దక దుఃఖపడే. పేదలను చూచుచు జ్య్మాగత పెట్టుకొన రాదని. చెప్పి ట్ర యోజనమునకు గాను విస్తరించి

కాశీయ్యాత క్‌ తాను అన్న (వదానము చేయుచు యితరులను స్వ్య్వపయోజనమునకు అనుస రించేలాగు అనుసరించి వారినిన్ని పేదల పోషణ విషయమై (వర్తింప జేయుచు ఆలాగు [పవ రించిన వారిని తాను మిక్కిలి కొనియాడి సంతోష ెట్టుచు వచ్చిరి. అందువభ్ర మరికొందరున్ను అన్న దానమందు (పవ ర్తింపుచు వచ్చిరి. మరిన్ని గంజిదొడ్డియనే అన్న స్మ్యతముకో గవరన్‌ మెంటు వారు అపార (దవ్యమును వీదల అన్న (ప్రదాన విషయమై ఖర్చు చేసినప్పుడు అయ్యవారు ఆ ధర్మ విచారణ (పభువులలో కాను వొక్కడుగానుండి పేదలకు కాలములో విమర్శగా అన్నమును అందచేసేకార క్రై పడిన (శమ చెప్పళక్యముకాదు. అది యేలాగంటే 1000, 2000 తూముల బియ్యమును (వతిదినమున్ను పాకము చేయించి తన దృష్టిపథములో "పేదలను [శమపడనీయకుండా రెండు జాము లకు లోగానే అన్నమంతయు వినియోగపరచుచు వచ్చిరి. మరిన్ని తన బుద్ధి శక్తిని యావత్తున్ను రాత్రిన్ని వగలున్ను ఆకార్యము విషయమై వాడుచు వచ్చిరి.

ఇదిగాక అయ్యవారు నాతో ఒక (వసావములో చెప్పియుండే యొక సంగతి మిక్కిలి (వయోజనకారిగా తోచినందున యీ అడుగున [వాయు చున్నాను. వొక పురుషుడు విస్తరించి (దవ్యము నార్జించి పెట్టి తాను స్మద్వ యము చేయకుండా చనిపోవుట నిష్పలమనియున్ను చనిపోవువారు తమకు పిమ్మట జరగవలసిన కార్యములను (వాసే మరణ శాసనములు అనేకముగా తన వుద్యోగమును పట్టి (శాన్‌సులేషన్‌ చేయవలసి వచ్చినందున ఆ వాసిన వారి తాత్పర్యములనున్ను వారు జీవించి యుండగా చేయుచు వచ్చిన కృత్య ములనున్ను వారికి యీ లోకవిషయమై యుండిన తాత్యర్యములనున్ను వారు (్రాసీన మరణళాసనములు వారి మరణానంతరము అ తాత్పర్యానకు సంబం ధించకపోవుటనున్ను వారు స్వప్నావస్థలో గూడా చూడనివిగానున్ను యెట్టి బుద్ధిమంతులకున్ను యీలాగు సంభవించునని ఊహించ కూడనివిగానున్ను వుండే అనేక విషయములు సంభవించడమునున్ను తాను తెలుసుకొన్నందున తన మనసుకు లోకరీతి బాగా తెలిసి పరలోక దృష్టి పబలమవుచు వచ్చినదని చెప్పినారు.

మరిన్ని తన కూతురి వివాహమందు “అన్న స్య కుధితం ప్మాత” మనే వచన్మపకారము అన్నానకు ఆకలిగొన్న వారందరున్ను పాతులని యోవించి

॥| ఏనుగుల వీరాస్వామ య అందుకు ఆకేపించివవారినిన్ని సమ్మతి పెట్టి సమస్త జాతులకున్ను అన్న

ల త అ ర అ వా (వదానము చేసినారు. దీనివల్ప ఆయన సర్వ సమదృష్టిగల పురుషుడని న్నష్ట ముగా తెలియవచ్చుచున్నది. కొందరు యీ వివావో విషయమై [దవ్యమును (వయపరచుటకంటె చిన్నదానికి ఆస్తిగా వుంచుట మేలని అయ్య వారితో చెప్పి నందుకు ఆయన చిన్న దాని పోషణకొరకు [దవ్యమును మనుష్యాధీనముగా నుంచుటకు పతిగా యీళ్వరునిచేత నేను వుంచుచున్నానని చెప్పి అపారముగా అన్నదానము చేసినారు.

ఈ చెన్నపట్టణమందు పొందు లిటరైరి సౌసయిటి యశే విద్వత్సభను తాను కల్పనచేస్సి దాన్ని వృద్ధి పొందించను యిచ్చటి గొప ఎ మనుష్యులను స్వంతపనిక్షి అనుసరించేలాగు అనుసరించి వారి వారికి ఇష్టములయిన విద్యా విషయములన్నీ యా సభవల్ట సిద్ధించునని అనేక మార్గములను కన్సపరచుచు వారి కందరికిన్ని యీ సభమీద (శోద్ధ వృద్ధిబొందేలాగు చేయ్సచ్చ వచ్చిరి.

అయ్యవారు తన వుద్యోగమును వదలుకొని విరామదళన్స బొందవలెనని తన్ను యేలుచునుండిన స్కుపీంకోరటు పెద్ధ జడ్డీయైన సర్‌ రాబర్జు కమిన్‌ దొరగారికి (వాసుకొన్నప్పుడు ఆ కోరటు అడ్వొాకేటు జనరల్‌ జార్జి నారను

బ్‌ దొరగారు అయ్య వారియొక్క అతి చాతుర్య విశిష్టమయిన ద్విభాషిత్వ (క్రమము లను విస్తరించి చెప్పినంతలో జడ్జిగారు తాన్సున్ను అయ్యవారి సుగుణములను బహుతరముగ తెలియవరచునప్పుడు యా వుద్యోగమ్సున్స యూ ప్పరుష్పడ్తు గడిపినట్టు గడిప్పే శకిమంతులను నేను యిదివరల్రో చూడలేదనియన్ను యా పురుషుడు యీ వుద్యోగమును వదలుట యీ కోరుటుకు బహునష్ష మనిన్ని ట్‌ వ్యసన పూర్వకముగా 'సెలవిచ్చినారు. జడ్డీగారు యీలాగ్య చెప్పే పాట్ట యోగ్య తతో అయ్యవారు తన వుద్యోగమ్సక్ష జరుపుకొన్నార్త్వ, ఆయ్యవారు తాను జీవించి యుండిన కాలమువరకున్ను కర్రి (పతిషా "హేతువు లయిన సత్కార్యమృలను అనేకమ్సగా జరిగించి శ్రద్రన్వ నిర్యాణ కాలము సంభవించినపుడు తీర్ధ యాత్రా ముగ్యజుస్సామవేదతయ్వ పారాఘథ ణాది సత్కర్మ [వభావ పరిశద్ధాంత్రః కరణులై పరవ్మేళ్యర కరుణాకట్టాక్ష లబ్బతత్వావబోధచేత మాతృ భాతృ ప్యుతికా భార్యా సుహృన్ని శ్ర బంధువుల యడల న్సండిన 'స్నేహపాశములకు మూషిక్షా జొలచ్చేద్యస్య న్యాయమృగ్గా

కాశీయ్యాత 7 చేదించి యాషణ్మతయ రహికులై దేహళోక కాస్త్రవాసన లనే వాసనా [తయము నున్ను అవిద్యాస్మితా రాగద్వేషాభినివేళంబు లనియెడు పంచ శ్రేశములనున్ను జయించి నిస్సంగులై వాన్మవస్థాశమ (పతినిధిగా కొన్ని దినములు ఆరామ వాసము చేసీ మహి వాక్యార్థ విచారణలవల్ల సచ్చిదానందఘనమయిన _బహ్మకున్ను తనకున్ను భేదము లేదని తెలిసి సోహంభావన జేయుచు నుండి యిష్టులుగా నుండిన వారిని తనకు ఆపతృన్యాసము సిద్ధింప చేయవలెనని బహుశరముగా (ప్రార్థించి తన "స్నేహ సంబంధికులయిన వారికి అనేకవిధ వివేక హేతువులగు వాక్యములను బోధచేసీ సమ్మతి పరచి నిర్యాణ దినమందు బహిరంగమయిన ఆపత్సన్యాసమును స్వీకరించిన ముహూర్తములోనే యోగాసనాసీనులయి (పణవాను సంధానము చేయుచు (పాణోత్క్మఏమణ క్షణ పర్యంతమున్ను పూర్ణ మయిన తెలివి కలిగియుండి, ఆత్మ నిళ్యుడు దేహము అస్థిరమనియున్ను తెలిసినవారు గనుక దేహము వదలుటవల్ల వ్యసనమును చెందక సంతోషముతో అనాయాసముగా శాలివాహన శకంబు 1760 అగు దుర్ముఖి సంవత్సర భ్యాదపద బసుళ వక్షాష్ట్రమీ సోమవారంనాడు ఉదయాన స్థూలదేహం వదలి లింగ దేహముతో పునరావృత్తి రహిత శాశ్వత (బ్రహ్మలోక నివాసముకు పొందినారు.

కోమ లేశ్వరపురం శ్ర్రీనివాసపి క్ల

శ్రీరామజయము శ్రీ ఏనుగుల వీరాస్వామయ్యగారి కౌశీయ్యాత చరిత

జగదీశ్వరుండు నాచేత కొంత దేశాటనము జేబింప దలచి నన్ను నేలుచున్న సుపీంకోరటు దొరలగుండా "సెలవిప్పించినాడు గనుక నేను కాశీ య్మాత బోవలెనని 1880 సంవత్సరము మే నెల [10వ తేద కుజవారము ర్యాతి 9 గంటలకు చెన్నపట్టణము విడిచి మాధవరము జేరినాను. అది తండ యారువీడులోనుండే నాతోటకు క గడియల దూరము. కీనీరుభూమి*, మధుర మయిన జలసమృద్ధి గలది. (చావిడ వైష్ణవుల నివాసము. వారు సమిదెలు వగయిరాలు చెన్నపట్టణములో అమ్మి జీవింపుచున్నారు, దోవలో ఉప్పుకయ్య యున్నది. అందులో క్మాకయన్‌ దొర పడవలు నడిచే పౌటికాలువ తొవ్వించి

వారధులు కట్టించి యున్నాడు. 13వ తేదీ ఉదయాన అక్కడి నుండి పాలవాయి స్యతము మీదుగా వెంక పేశ వాయడి స్మతము చేరినాను. ఆది శిధిలమె యున్నది. తటాకమున్నది. అంగష్ట గలవు. ఆది మాధనరమునకు కీ గడియల దూరము. దోవసరాళము.* బండ్లు నడుచును, ఆర్మాతి పెద్ద పాశము శేరినాను. దోవలో కొరతలేరు దాటవలెను. దగ్గిర దగ్గిర (గామాలున్నవి. బాట సరాళము. ఆపాఇిములో శకి రూపముతో పరమాత్ముడు తామస పూజల నంగికరించి ల్రోక్సల కిషసిదిని జేయుచున్నాడు ఆశక్తి చిన్న లింగము జూడగా భూమిలో నుదృవించియన్నది.

1, వల్లపు భూమి. 2. సరిడ్రైనది

కాశీయ్యాత గ్జీ ఆగుడి బహు చిన్నది. శ్య్మూదవూజ. ఆఅ పాశము అరణ్య నదీ తీరము* వాసయోగ్యము. (బాంహ్మణ్యాగహారము, శివాలయము, వలప్మటల]. యిండ్ధు న్నున్నవి. ఈ పాశము, పై సత్రానికి ఆమడదూరము.

20వ తేది వపగటిమీద నక్కడనుండి తర్టి ర్యాత్రి తిరువహ్హారు చేరినాను” దోవ సరాళము. మళశ్ఞి కొరతలేరు దొటవలెను. దోవలో వెంగలియనే (గౌమము వద్ద స్మృతమున్నది. తిరువహ్హూరు విష్ణుసులము. వృత్తావనాశిని యనే తీర్యమున్నది. అందులో (పార్థనలవారు బెల్లము వేయుచున్నారు. ఆ తీర్థస్నానము న్కృతుల యందు మవ్యోపాయళశ్చి త్తములలో ముఖ్యముగా జెప్పబడియున్నది. అది "పేట స్టలము 2 అన్ని వస్తువులు దొరుకును. అది పెపాళమునకు ల్లి 1/8 ఆమడల దూరము.

21వ తేదీ పగటిమీద రామంజేరి మార్గముగా ర్మాతి కనకమ్మ స్మ్యతము చేరినాను. £ ఆమడదూరము. దారిలో నొక నది దాటవలెను. రామంజేరివద్ద దోవ రాతి గొట్టు, మిగత సరాళము. ఆ స్మతము బొమ్మ కంటి శంకఠళయ్య కట్టించి నది. పేట స్థలము. కోమట్లు సంపన్నులు ఆ|గహార మున్నది. అది మొదలు కొని కార్వేటి నగరము వారిసీమ. స్మతపు కోనేటినీస్ట లెస్సయున్నవి. ౨9వ తేదీ పగలు బుగ్గ గుడి చేరినాను. బాట సరాశము, 1 1/లి

ఆమడ, పుణ్య వేతము. శాశ్వతముగా మూడ. జలధారలు- గంగా, యమునా, సరస్వతు లనిపించుకొని గుడికింద ,సవించి ఆరణ్యనదిలో ఐడుచున్న వి, కాళిగుడి రీతిగా మూర్తులకు పేర్పు కలిగియున్నవి. దగ్గిర ([గామములు, యిండ్దు లేవు. పదార్థములు దూరమునుండి తెచ్చుకుని గుడివద్ద తోపులో వంటచేసుకొన వలేను. రమ్మపదేశము. ఆరణ్య నదీ తీరము. ఆ ర్యాతి నగిరెమీదుగా పుత్తూరుచేరి నాను. 1 1/2 ఆమడ దూరము. నగిరెవద్ద కనమ దాటవలెను. అది రాతిగొట్టు బాట. క గడియల దూరము (పయాస, అవతల సరాళము. నగిరెపేట స్థలము. ముఫాఫరకు అన్ని వసువులు దొరుకును. అక్కడ వెంక టేశ నాయడి కొడుకు గొవ న్నతము కట్టను యత్నము చేయుచున్నాడు. పుత్తూరిలో మునియప్పిళ్ల

రె. యట్‌ లావాలా

క్ష చిల్ణర ఉనము.

9 సంతజరిగే వూరు

10 ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య స్యతమున్నది. 'శాంహ్మణులకు గోసాయిలకు బై రాగులకు సదావృత్తి యిచ్చు చున్నారు. అక్కడ కుంఫిణీవారు దొరలకు ముసాఫరుఖానా కట్టియున్నారు. చిన్నపేట స్థలము, రమ్య దేశము. చుట్టుకొండలున్నవి. కావలసిన వస్తువులు దొరుకును. (బాహ్మణుల యిండ్ష్లుగ్నవి. మంచినీళ్ల గుంటయున్నది. 88వ తేదీ అంజాలమ్మ కనమదాటి వడమాలపేట స్మ్యతము చేరినాను. ఆమడదూరము అక్కడి కనమ రాతిగుట్టయినా నడచుట నిండా (వయాస గాదు. అక్కడ అంజాలమ్మ అనే ళక్తి పతిమ పందిటి కింద యుంచబడి యన్నది. అందులో పరమాత్మ చైతన్యము (పతిఫలించి (ప్రార్థించినవారి యిష్టసిద్ధిని జేయుచున్నది. బాట సరాళము. ఆ స్మతము కొల్డా 'పెద్దసామి శెట్టి కట్టించినది. విశాలముగా నున్నది. (బాంహ్మణులకు మ్మాతము సదావృత్తి యిచ్చుచున్నారు. పేట ఐ స్తియైనది. కోమట్లు విస్తరించి యున్నందున వారు విరాళము వేసుకొని గోశాయిలకు బైరాగులకు సదావృత్తి యిచ్చుచున్నారు. తద్ద్వారా స్మృతమునకు యశస్సు కలిగియున్నది. కనకమ్మ స్మతము మొదలు కొని యిదివరకు కార్వేటి నగరము వారి సీమ ఆర్మాతి అలమేలు మంగాపురము మీదుగా దిగువ తిరుపతి చేరినాను. ఆమడ దూరము. దోవలో సువర్జ్ణముఖరియనే నదియున్నది. బాట సరాశము. కొంతదూరము చెరువు కట్టమీద నడవవలేను. దోవలో కొన్ని బస్తీ (గామములున్నవి- అక్కడ 8 దినములుంటిని. అందులో నొకనాడు వెంకటాచలపతి దర్శనార్ధమై కొండ యెక్కి దిగినాను. మరునాడు కపిలతీర్థములో 'సమారాధన చేసినాను. దిగువ తిరుపతిలో గోవిందరాజుల గుడి కోదండ రామస్వామి గుడియు నున్నవి. రామస్వామి గుడికి సరకారు కుమ్మక్కు కొంచమైనాఠేదు. గోవిందరాజులగుడి ఆచార్య పురుషుల ఆధీనముగా నున్నది. అయినా సర్కారు విచారణ కలదు. (తిమతస్థులయిండ్హు 00 దనుక గలవు. గురునాధ శెట్టి స్మార్తులకు అన్నస్మతము "పెట్టియన్నాడు. మునియప్పిళ్ల 16 మంది చిన్న వాండ్ల్డకు పాఠకళాల యేర్చరచి అన్నం పెట్టి వేదము. చెప్పించు చున్నాడు. చందులాలా వగయిరా ముగ్గరు పుణ్యాత్ములు గోసాయీలు వగ్రైెరాలకు సదావృ త్రీ యిచ్చుచున్నారు. మూడు రామానుజ కూటములున్నవి. వాటిలో _ వైష్ణవులకు [పతిదినము (వసాదమిచ్చుచున్నారు. తిరుపతి భారీ (గౌమము. అన్ని వస్తువులు దొరుకును, అన్ని పనివాండ్డు కలరు, వంగులూరు గురునాధ శెట్టి వగైరా సాహుకార్డు వున్నందున షహరుస్థలము రీతి గానున్నది+

కాశీయ్యాత క్షే కోతుల తొందరకలదు. నరసింవాతీర్ణ జలమే పానా ర్టముగాని వేరేలేకు, కీ గడియల దూరములో కపిలతీర్ణమున్నది. అది రమ్మవదేశము, గంగధారో సదావడుచు కింద తటాకముగా నిలిచియున్నది. చుట్టు. విశాలమైన మంటపము కట్టియున్నది అది (బాంహ్మణ సమారాధనకు యోగ్యమయినది. ఆ చుట్టు పక్కల దేవస్థలములలో చందులాలా3 ధర్మములు నిండాగా జరుగుచున్నవి. గాలి కాలము గనక కొండమీద నొక్కపగలుంటుని. దిగువ తిరుపతికి కొండ మీద స్వామిగుడి ! 1/2 ఆమడ. గాలి గోపురమువరకు నెక్కుడము, దిగడము బహ్ముపయాస. ఆవల కొంతభూమి సమముగా నున్నది. మళ్ళీయెక్కడము, దిగడము కలిగియున్నా అంత్మపయాస కాదు. దారిలో నిలుచుటకు జలవనతి గల మంటపాలు చాలా గలవు. గాలిగోపురమువద్ధ నొక్క బైరాగి శ్రీరామ వ్మిగహవపూజ చేయుచు, వచ్చిసివారికి మజ్జిగ మొదలైనవి యిచ్చి ఆదరింపు చున్నాడు. వెంక టేళశ్వరునికి (ప్రార్థనలు చెల్లించే లోకులవలన కుంఫిణీవారికి సాలుకు సుమారు లక్షరూపాయలు వచ్చుచున్నవి. కొండమీద యే ధర్మ కార్యము చేసుటకున్ను సర్కారుకు రూక యివ్వవలెను అచ్చట వరమాత్ముడు సంపూర్ణ కటాశ్షముతో లోకుల పొవములను వారి వి త్తముగుండా హరించి యిష్ట సిద్ధిని చేయుచున్నాడు. కొండమీద శ్రీనివాసమూర్తి దివ్యమంగళముగా నున్నది. దేవతలో దేవతలంతవారో, పూర్వము ఆ మూర్తిని ఆఅరాధించినట్టు తోచు చున్నది. అచ్చట గోసాయి టైరాగులకు గురుపీఠముగా నుండే మవాంతు మరమొకటి అఆతివికాలముగా కట్టియున్నది, ఆ మహంతుకు శిష్యార్దన విశేషించి కలదు. కొండమీద యిండ్లు సంకుచితముగా నున్నవి. ద్వైతము మెదలు జ్యేస్టమువరకు ఉదయాన చలిగాలి కొట్టుచున్నది.దానివలన శీతజ్వరాది రోగములు పుట్టుచున్నవి. కోతులతాందర హెచ్చు ఆడవి పందులు నిరు పష్మృదవముగా మనుష్యులనడుమ సంచరింపుచున్నవి. గాలికాలములో మనుష్యులు నిండా కొండమీద నుండరు.

80 తేది ర్మాతి ఆఅమడలోనున్న కరకరంబాడు చేరినాను. తిరుపతి వగైరా వూళ్ళ కావలికిగాను ఆ కరకంబాడున్ను, యింకాకొన్ని _గామాలున్ను అచ్చటి పాలెగానికి కుంఫినివారు. జారీగా నడిపించుచున్నారు. ఆయూరు

1. చందూలాల్‌ హైదరాబాదులో దివాన్‌ పేష్కారు..

2. సహాయము,

1 ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య వసతిగాకపోయినా ఆవతల మహారణ్యము గనుక విధిలేక ఆక్కడ దిగవలసీ యున్నది. పోహ్టాఫీసు వున్నది యధోచితముగా వస్తువులు దొరుకును, ముసాఫరుఖానా యున్నది.

81 తేది 9 గంటలకు శెట్టిగుంట చేరినాను. దోవ మవీరణ్యము, రాతిగొట్టు,! మిక్కిలి దొంగలభయముగలది. నడమ మామండూరు కృష్ణాపుర మనే రెండు పాశిగాండ్డ వూళ్ళున్నవి. వారి సహాయము లేక మాతుబర్లి నిర్భయముగా ఆ యడవి దాటలేరు. కలకటర్లు ఆదోవను నిర్భయముగా చేయను చేతగాక నున్నారు. మామండూరికి ఈవల 6 గడియల దూరాన బాలవల్లె యున్నది. ఆది మొదలు కడవజిల్హా సరహద్దు. బాలపల్లెలో ముసాఫరు ఖానాయున్నది. ఆ భూమిజలము బహురోగ [పదము, అచ్చట రెండుమూడు నదుల వంటి కాలువలు దాటవలెను. కనమయొకటి దాటనలెను భాట బవ రాతిగొట్టు. ఎక్కుడు దిగుడుగా నున్నది. అక్కడ బహు దట్టమయిన వెదురడవి. ఆ శెట్టిగుంటలో మంచినీళ్ట చెరువున్నది. రెండు (బ్రాహ్మణుల, యిండ్లున్నవి. 'పేటస్థలము. అన్ని వస్తువులు దొరకును. బాలపల్లె మొదలుకొని కడవ కలకటరు అడవికొట్టి బాట వెడల్పుచేసి అక్కడక్కడ ఠాణా లుంచి యున్నాడు. కరకరంబాడినుండి ఆ పాళిగాండ్లను మంచితనము జేసుకొని యిరువైమంది తుపాకీల వారిని శెట్టిగుంట దనుక తెచ్చినాను. నాడు 8 ఘంట లకు శెట్టిగుంట విడిచి అమడ దూరములోనున్న కోడూరు వద్దనుండే అ్యగహారమువద్ది సృతము జేరినాను. కోడూరు బస్తీ. 'పేటస్థలము, ముసాఫరు ఖారా యున్నది. |దాహ్మణ గృహములేదు. ఎ య్యగవారమందు యేమిన్ని దొరకదు. అంగచ్ళలేవు. ఆ (బాహ్మణులు వరోపకారులు గాదు,

జూన్‌ )వ తేదీ 8 గంటలకులేచి ఆమడ దూరములోనున్న వోరంబాడు $ ఘంటలకు చేరినాను. అది 'పేటస్థలము. అన్ని వస్తువులు దొరుకును, ముసా ఫరుఖానా యున్నది. భాట సరాళము. శెట్టిగుంటనుంచి కోడూరికి అడవిలో దండుభాట యొకటి పోవుచున్నది. పళ్దెల మీదుగా కాలిభాట యొకటి పోవు చున్నది. కాలిభాటలో సవారీలు రావచ్చును. అడివిభయము కోడూరితో సరి,

1. కఠినమైన రాతిపొర. ల్సి మోతుబర్లు, గౌరవనీయ లైన భూస్వాములు.

కాశీయ్యాత య! ఆవతల భూమి తెరవగా నున్నది. దగ్గిరదగ్గిర (గామాలు, పేరు పొలాలు, జలసమృద్ధిన్ని ఖాటలో కలిగియున్నవి. అంతటయున్ను చింతచెట్టు గలవు. వాలపల్లె వద్ధి కొండ వాగుసీళ్ణు నా బోయీలు వగైరాలు తాగినందున నొక బోయిన్ని, ఒక కావటివాడున్ను జ్వరము తగిలి ఖాయిలాపడిరి. గనుక దగ్గిరి వోరంబాడిలో మధ్యాహ్నము నిలిచినాను. పై బాలవల్లెవద్ధి వాగువద్ద శ్రీనివాసమూర్తి పాదమొకటి చేసియున్నది. అక్కడనుంచి పడమటి దేశస్థులు కొండ యెొక్కుచున్నారు. ఆ దినము తి ఘంటలకులేచి ఉ గడియల దూరములో నున్న పుల్లంపేట గడియ (పొద్దు ఉండగానే చేరినాను. అది పేటస్టలము. ముసాఫరుఖానా యున్నది. [బాంహ్మణుల యిండ్డ్హు గలవు. 2వ తేది ర్మాతి 8 ఘంటలకు లేచి 8 ఆమడ దూరములో నున్న నందలూరు చేరినాను. భాట సరాళమే. ఊరవద్ద చెయ్యా రనే నది గడియ దూరము వెడల్పు కలిగియున్నది. నదికి నిరువపక్కల గుళ్లున్నవి. అది పుణ్య కేతము. వరుకురాముని మాతృహత్య నివరించిన స్థలము. అక్కడికి 2 ఘడియల దూరమందు అత్తిరాల యనే మవి స్ధుము అ్మగహార సహితముగా నున్నది. ఊరు తురకలతో నిండి యున్నది. ముసాఫరుఖానా కలదు. పేట స్థలము. సకల వస్తువులు దొరుకును. (ాంహ్మణుల యిండ్లు వసతిగా నున్నవి, ఆ దిన మంతయు అక్కడనే యుంటిని. తీవ తేది 2 ఘంటలకు లేచి $ ఘంటలకు 2 ఆమడ దూరములో నున్న భాకరా పేట చేరినాను. దోవ మంచి దయినను రాతిగొట్టు. కొాండవక్కను ఇట పోవుచున్నది. పొడిచెట్ట అడవి. దోవలో వొంటిమిట్ట యనే గామ మున్నది అక్కడ శాల్లు పక్కల కొండలే కట్టగా గల్గిన యొక్క. భారీ చెరువున్నది చెరువు కట్టమీద భాట. ఆ వొంటిమిట్టలో చూడ వేడుకలయిన గుళ్ళున్నవి. ముసాఫరు ఖానా యున్నది. బస్తీ ([గామము. ఆ భాకరాపేట పేటస్ట్థలము. అన్ని వస్తువులు దొరుకును. అంతటా రాళ్ళున్నవి. వసతి యయిన (బాంహ్మణ గృహము కేదు. నాడు త ఘంటలకు లేచి రాతి 7 ఘంటలకు కడప చేరినాను. దారిలో కొండలు, కనమలు దాటవలిను. దారి బవు రాతిగొట్టు, జలవసతి లేదు. కడవలో శీ దినములుంటిని. అది మంచి పట్టణమనబడి యున్నది. అన్ని పనివాండ్లు గలరు. జిల్లా కోరటున్ను కలకటరు కచ్చేరిన్ని గలవు. అయా యిలాకా మునడ్జీలు ఇండ్లు కట్టుకొని కాపురమున్నారు. దగ్గిర నది యున్నది.

14 వీనుగుల వీరాసా స్రమయ్య ఊరి నడుమనొాక బుగ్గ యున్నది. ఇండ్లు సంకుచితములు. ఊరివద్ద నొక “రిజిమెంటు ఉన్నది. అందులో -ఆ యిలాకా దొరలు కాపురమున్నారు. మరి యొక వక్క- సీవిలు దౌరలు కాపుర మున్నారు. 7వ తేది ఉదయాన శ మంటలకు కడవ విడిచి $ ఘంటలకు పుష్పగిరి చేరినాను, దోవ సరాళము కడపవద్ద నొక నది దాటవలెమ. అది వాన క్షుంసి నప్పుడు అతివేగముగా (ప్రవహించి వెంటనే తీసి పోవు చున్నది. పుష్పగిరి పుణ్యవ్షేతము. పినాకిసీనదీ తీరము నది గట్టున కొండ వెంబడిగా రమణీయ మైన యొక్క దేవస్థల మున్నది. అది హ స్టినిక్టేవము2 చేయతగిన పుణ్యస్థలము స్మార్త పీఠాధివతి యయిన పుష్పగిరి స్వాములవారు, అక్కడ మఠము గట్టు కొని నివాసము చేయుచున్నారు. 10 (దాంహ్మణ గృహములున్నవి. అక్కడి (బాంహ్మణులు కొంత వేదాంత విచారణ గలవారుగా కనబడుచున్నా కు, అన్ని వస్తుపులకున్ను పేటకు పోవలెగాని, అక్కడ దొరకవు. నది దాటి ఊరు (ప్రవే శించవలెను, మళ్ళీ నది దాటి భాటకు రావలెను. ఊరు రమ్యమైనది. ఆ దినము తీ ఘంటలకు బయలుదేరి కొన్ని పినాకినీ నది కాలువలు దాటి 5 ఘడియల దూరమందున్న కాజీపేట చేరినాను. బాట నిండా మంచిది కాదు. ఆది "పేట స్థలము. వసతిగా నుండే యిండ్హు లేవు. ఆయినా (బాంహ్మణులున్నారు. రివ తేది రాత్రి 8 ఘంటలకు లేచి 1 1/8 ఆమడలో నున్న దువ్వూరు $ ఘంటలకు చేరినాను. దోవలో అడివి లేదు. బయ్బల్పు పొలము లెస్సగా నున్నది. ఆ (గౌమములో వసతిగా నున్న యిండ్హ, చొవిళ్ళు గలవు, చేరినటు 'పేటయన్నది. అక్కడ అన్ని వస్తువులు దొరుకును. ఆదివరక్షృ కడపజిలాతో చేరినభూమి. ఆ యూరు 8 ఘంటలకు వదిలి ర్‌ ఘడియల దూరమందున్న వంగలి [గామమును గడియ (పొద్దు గద్డంగనే చేరినాను, అక్కడ గొప్ప యిండ్హ ననున. దగ్గిర పేటకలదు. ఆద్రి కందనూర్సు న్రబ్లాబ్బు గారిది. పళిం, సరదారునికి కొన్ని యూళ్ళు జాగిరుగా న టో గామము వగైరా మందున్ను కొండ కరమలవాండు2 ఇనపరాళ తో న్స చలుకొని (పతిిగామ స్‌ + నుము జేయచున్నార్తు. కీ కొండ కమ్మరివారు,

కాశీయాత కేక్‌ $వ తేది వాననుంచి మధ్యాహ్నము వరకు నిలచి 12 ఘంటలకు బైలు

దేరి దారి చూపను అచ్చటి వారిని తీసుకొని అరగడియ (పొద్దు కద్దనంగనే 1 1/2 అమడలో నున్న అహోబళ క్షేతమును చేరినాను దోవ సరాళము, అడుగడుగుకు [గామములున్నవి. ఒక చిన్న నదిన్ని, వాగు కాలువలున్ను దాటవలెను. అయితే అడవిభూమి. అక్షేతమందు యెగువ ఆహోబళము, దిగువ అహోోబలమని రండు స్థలములు ఒకదానికొకటి 4 గడియల దూరమందున్నది. నడమ చీకటికల యడవి. యెగువ అహోబళానికి పైన కొండమీద ఉక్కు స్తంభమని చెప్పబడే స్రంభముగల పుణ్యక్షేతమున్నది. అక్కడికి అడవి నడ్తమ కాలిబాట. ఒక సవారిన్నిపోదు. అది నరసింహ్వమూర్తి ఉద్భవించిన స్థలము. దిగువను, యెగువను నరసింవ్వూమూ ర్తి ప్రతిమ లనేకయనేసరాలుగా చేసి బెట్టి _ఆరాధింపు చున్నారు. ఈ స్థలము కుంథకోణము వద్దనుండే అహోబళం జియ్యరువారి యొక్క ఆధీనము. వారి మదక ర్త అహోబళానకు రెండుకోసుల దూరమందున్న వాచపల్లెలోనుండి ఆస్టల విచారణచేయుచున్నాడు. ఆ ముదకర్త యెగువ దిగువ స్థలములతో అర్బనచేసే అర్చకుల కిద్దరికిన్ని అప్పుడప్పుడు నెల !కి ర రూపాయల జీతము యేర్పరచుచు వచ్చుచున్నాడు, గుడి ఖర్చులకు బియ్యరు పంపించే అయివజు ౫ దప్ప మరియే ఆఅఆకరమున్ను లేదు. రాజూ చందులాలా యీ స్థలానకు 2 (వ్రయార్దమై సాలుకు 1000 రూవా యలు ఇప్పించుచున్నాడు. యెొగువ అఆహోబళానకు సవారీలు వెళ్లడము (వయాన. దిగావ అపో బళములో శ్యూద గుడిశలు కొన్ని యున్నవి. యెగువ అవిన్ని లేవు. జనులు దేవాలయములందే దిగవలసినది. చీకారిణ్య్మపదేశము. మృగభయిము గలదు. జలము రోగపదము. మనుష్యులు వసింపను భయపడు చున్నారు. చేవస్థలములు శిథిలములయినందున జిల్దేడు, పల్లేరు మొలచియున్నపి. అచ్చట ఫాల్లునమందు (బంహోత్సవము. అప్పుడు జనులు వచ్చుచున్నారు. ఉత్సవకాలమందు 400 వరహాలు హాశ్శీలు వసూలవుచున్నవి. వాటినంతా కందనూరి సబాబు పుచ్చుకొని వెనకగుక్ల సంగళతినే విచారింపడు. ఈ సము లలో పతిఫలించి యున్న పరమాత్మ దై తన్యము, స్వపకాశముచేత లోకులకు కక కప క

1. ఆదాయము.

రి ఖర్చుల నిమి త్తము.

8, కీకారణ్యము.

శశీ ఏీనుగుల వీరాస్వామయ్య భక్తిని కలగచేయుచున్నది గాని, అక్కడ నడిచే యపచారములు దానికీ నేహైటిన్ని సహకారిగా నుండలేదు. ఈ 2 స్థలములలోనున్నాక వస్తువున్ను దొరకదు. ఉప్పుతో తొమ్మిదిన్ని బాచపల్లెలో నుంచి తెచ్చుకోవలెను. ఆ రాతి అక్కడ నిలిచినాను. బాచవల్లి కుంఫీణీ వారిది. మంచి [గొమము, 10వ తేదీ పగలు 18 ఘంటలకు దిగువ అహోబళములో నిలిచి చేసి నున్నవస్తువులతో నక్కడి బింబములను* ఆరాధించి 1 ఘంటకు [ప్రయాణమై 6 మంటలకు శ్రీరంగాపురము చేరినాను. అది 1 1/లీ ఆమడదూరము. దోవ సరాళము. మిక్కిలి అడివి. నడమ ర్ముదవరమనే బస్తీ (గామమున్నది. అది కడప జిల్హాలో చేరినది. గొప్ప పేటస్థలము. కావలసిన వస్తువులు దొరుకును. సరాబు అంగళష్ట, |వాంహ్మణ గృహములు గలవు. శ్ర్రీరంగాపురము చిన్నది, ఐ స్తీ (గ్రామం, కుంఫీణీ వారిది, ఇండ్లు చిన్నవి, ఉదకసౌఖ్యము లేదు. 11వ తేదీ ర్యాతి 8 ఘంటలకు లేచి 8 ఘంటలకు 1 1/8 ఆమడలో నున్న మవోనందియనే మవాోస్థలము చేరినాను. దోవసరాశము మహాదేవపురము, బసవాపురము అని బస్తీ (గామములు దోవలోనున్నవి. ఆ మవానంది చీకారణ్య ములో నున్నది. కొండ సమీవుము. గుడి చుట్టు సకల ఫలవృక్షములు నున్నవి. గుడి సమీవమున ఒక గుడిశయున్ను లేదు. అన్ని వసువులు బసవాపురము నుంచి తెచ్చుకొనవలెను. నిప్పు దొరకడమున్ను [వయాస. అచ్చట ర్మాతిపూట మనుమ్యులు నిలవరు. ఆ గుడిలో లింగమునకు దిగువగుండా తీరము (వించి ఒక తొట్టిలో నిలిచి అవతల | పవహింపుచున్న ది. గుడి తీరము రమణి య్య హతమైన ని ఆర్బ్చకుడు తంబళవాడు, వబ్బీన వారు తామే ఉదయమర్వున వామే చెసి పూజింపుచున్నారు. అర్చకుడు [పతిదిన్నమున్ను గోసాయిలున్ను జ ఆగల ఇ లగము తలుపు తెరుచుచున్నాడు* జేయచున్నారు ఆక, గ్‌ న -లే దినములు ఆ స్థలమందు నిలిచి పునశ్చరణ బండాతుకూరు సాధ్తుంకా ము ఉం దనుక నుండి రాతి అమడ దూరంలా నున్న రించి యున్నవి. దోవలో నా “౦నాను. దోవరేగడ భూమి. ముండు విశే వలెను, అడవలేదు. అయారు ల నదిన్ని, మరికొన్ని కాలువలున్ను దాట మేం వ్మిగవాలు

కాశీయా(త 17 వులు దొరుకును. ఇండ్లు గొప్పవి. ఆ (పాంతములలో ఆవులను పాలుపితుకుట లేదు. దూడలను ఆవులతో కూడా మేతకు తోలుచున్నారు, అక్కడివారికి 23యెనవ పాడి సహజముగా నున్నది. పళువులకు తాము కాపురముండే యిండ కంటే చక్కగా కొర్ణములు కట్టి భాగా కాపాడ.చున్నారు. ఆ | పాంతములలో వరిపంట లేదు. 2౨పుంజధాన్యములు సమృద్ధిగా పండుచున్న వి. శ్యూదులు బాగా కష్టపడి కృషిచేయుచున్నారు. [బాంహ్మణులకు భూ జీవనము పుష్కలముగా కలిగియున్నది. 1వీవ తేదీ ర్మాతి 4 ఘంటలకు అమడలో నున్న వెలవనూరు చేరినాను, దోవ రేగడ, సరాళము, అడివి నిండా లేదు. ఇండ్లు గొప్పవి. బట్టల అంగస్ట గూడా యున్నవి. సకల వదార్ధములున్ను దొరుకును. మంచి [దాంహ్మణులు న్నారు. |[గామకరణమయిన శేషవ్ప అనే అతడు అన్న దానము జేయుచున్నాడు. ధర్మాత్ముడు. నవాబు తరపున ఉద్యోగస్థులు కొందరు ఆ [గామములో నున్నారు. ఉదకసౌఖ్యము నిండా లేదు. అక్కడికి ఓంకార మనే స్థలము 3 ౩వరుగుల దూరములో అడివినడుు నున్నది. అ దినము మధ్యాహ్నము వ ఘంటలకు బయలుదేరి 2 ఘడియల (పొద్దు కలదనంగా ఆమడ దూరమున నుండే వెంపెంట అనే (గ్రామము చేరినాను. దోవ అడివి బలిసినది. మృగ భయము కలదు. గులక, రేగడ కలసిన భూమి. ఆ యూరు నవాబు యిలాకాలో చేరినది. *బేబందు (గౌమము, చిన్నయిండ్డు, పదార్థాలు విశేషముగా దొరకవు. 1శివ తేది వుదయమయిన గడియకు బయలుదేరి ఆమడ దూరములో నుండే ఆత్మకూరు చేరినాను. భాట మంచిది. అడివి నిండాలేదు. ఆయూరు కందనూరు నవాబు తాలూకా ఉద్యోగస్థులుండే ర్‌క్రస్తువాస్థలము. ఆ కందనూరు నవాబు తాలూకా నాలుగు కమేటీలుగా వంచి ఒక్కొాక్క-మేటీకి నాక్కొాక్క తిం ఉజ్జయింపుగా ఒకమైలు. 4. సరియైన కట్టుదిట్టిములేని; పన్నులు వనూలుచేయటకు వీలుకాని (గామము. . 5, శివారు [గామము,. 6. భాగములు.

1 ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య అములుదారుని నేర్పరచినాడు. కొంత తాలూకా తన వడ్డి నవుకర్ణకు జీతానికి బదులుగా శాగీరుగా నిచ్చినాడు. ఆ నవాబు, కుంఫిణీకి సుమారు లక్ష రూపాయీలు సాలెనా కట్టుచున్నాడు. అతని రాజ్యము భక్జారి జిల్దా కలకట రాజకు లోబడినది. కలకటరు తరవున నొక వకీలు కందనూరులో కాపుర న్‌ మున్నాడు. ఆ నవాబు రాజ్యస్థులకు స్వంతముగా నాక ఖాజీకోరటు పెట్టి న్యాయవిచారణ చేయుచున్నాడు గాని, జిల్లా కుంఫిణీ కోరటుకు నిమిత్తము లేదు. నవుకరులకు జీతము (గ్రమముగా ముట్టచెప్పడము లేదని వదంతిగా నున్నది. అందరికి జీతము బహుస్వల్పము. తాలూకా అములుదారుల మీద అఆకబరునివీసుపి అని ఒక ఉద్యోగస్థుని ఉంచియున్నందువలన పనులు వీమీ భరాయించి చూడడమునకు నెవరికిన్ని స్వాతం్యత్యము లేక నున్నది. ఆ యాత్మ కూరు. దూరమునుంచి. వినడానకు గొవృయూరు, పేట స్థలము. (తి థె ఆదివారమున్ను సంత కలదు. సంతలో సకల పదార్థాలు దొరుకునని (పసిడి కలిగియన్నది. వచ్చి విచారించగా తద్వ్యతిరి క్రముగా నగువడును. నంతలో ముసాఫరులకు అక్కరలేస్‌ పదార్దాలు వ్మికయింపుచున్నారు గాని ఉపయోగిం చునవి విశేషించి లేవు, ఆ యాత్మకూరిలో థ్రీశైల స్థలమందలి యర్చకులున్ను య్మాతచేయను వచ్చిన వారివద్ద హాళ్ళీలు పుచ్చుకునే నవాబు ముసర్దీలున్ను ఉన్నారు. అక్కడికి శ్రీశైలము నాలుగామడని చెప్పుచున్నారు. ఆ నాలుగామడ దూరములో నడమకొన్ని యూళ్లున్నా, పదార్జాలు ఎంత మ్మాతము దొరకవు గనక నక్కాడనుంచి బయలు వెళ్లినది మొదలు మళ్లీ ఆ స్థలము చేశేవరకు కావలసిన సామానులన్ని మరచి పోకుండా తీసుకొని పోవలసినది. మరచిన పదార్థములు తక్కువ పడేయుండును. శ్రీశైల య్యాతకుతీసే వాళ్లీలు కంద నూరు నవాబుకు చేరుచున్నది. శిపర్మాతి ఉత్సవములో శకూదజనము 1కి రూ గ్రా గృురానికి ర్పూ 5, ఆభిషేకమునకు ర్పూశ్రీ వాహనోత్సవము చేయినీ ఉత్సవపు 'నెలవులుగాక దర్చణ సేవోత్సవమునకు ర్పూశి ర వకారముగా పుచ్చుకొనుచున్నారు. శ్రీశైలమునకు నాలుగు భిటలు., ఎటు పోయినా సీశ్వర సంకల్పమేమో 4 ఆమడదూరము, చీకారణ్యమయిన దోవ. ఒక భాట నెలూరు మీద వచ్చి చుక్కల పర్వతము నెక్కవలసినది. మరియొకటి కంభం దూప్తాట్ష నాననా నా ననన నననకకనననననననననననన ననన న 1, రాజ్యాధికార సంబంధి స్మతములు (వాయువాడు,

కాశీయ్యాత శ్రి మీదవచ్చి చుక్కలకొండ నెక్కవలెను. మరియొక భాట పడమటి దేశస్థులు కృష్ణానది దాటి రావలసినది. ఆ కృష్ణ పాతాళ గంగ యని పేరు వహించి థ్రీశైలము [కింద _పవహింపుచున్నది. శ్రీశెలమునుంచి ఆ గంగకు పోవఠె నంటే రెండు కోసులదూరము దిగి యెక్కవలెను. కొంత దూరము సుశువైన డోలీమీద పోవచ్చును. మెట్టు పొడుగుకనుక నెక్కుడము, దిగడము కష్టము-* నేను వచ్చిన యీ యూత్మకూరు భాట తఫ్ప మిగతా మూడు భాటలు ఉత్సవ కాలములలో నడవవలసినది గాని తలుచుకొన్నప్పుడు నడవకూడదు. మృగ భయము, చెంచువాండ్డ భయమున్ను వి స్తరించియుండును. ఆ చెంచువాండ్రు అడివి మనుష్యలయినను య్యాతకు వచ్చేవారిని యాచించి తినే వాడికె పడి యున్నారు. శివర్శాతి మొదలు దైైత్రమాసమువరకు శ్రీశైలము మీద పతి దినమున్ను పల్లకీ సేవ అనే ఉత్సవము జరుగుచున్నది. చై(త్రమాసములో (భ్రమరాంబ యనే దేవికి తామసపూజ చేసి శ్రీత్లైలముమీద వచ్చియుండే జనులు విరామమును బొందుచున్నారు. అటుపిమ్మటనొక రిద్దరు అర్చకులు మ్మాతము మార్చి మార్చి ఆ యాత్మకూరు నుంచి వచ్చి యుంచున్నారు. ఎక్కువ దినము లుంటే అక్కడి నీప్ట ఒంటక జ్వరము, మహోదరము, శోభ మొదలయిన రోగములు కలుగుచున్నవి. శ్రీశ్రైలమున గుడికి సమీపముగా 0 చెంచు గుడిశె లున్నవి వారున్ను ఆ గుడిశెలు వదిలి భ్మ్యాదపద మాసములో వలస పోవు చున్నారు. అప్పటికి వర్షాకాలముతీరి యీగెల& ఉప్మదవము కలుగుచున్నది. ఆది సహించతగినది కాదు. గుడివద్ధ స్వామికి అవులు 100 దనుక నున్నవి. కడప విడిచిన వెనుక ఆవు పాలు, పెరుగున్ను కండ చూడవలెనంటే ఛశ్రీ2ైలము మీద చూడవలసినది గాన యితర స్థలములలో ఆవులను మాతము కండ్ల చూడవచ్చును. ఆవుపాలు తీసుటలేదు, దూడలకు విడిచి పెట్టు చున్నారు. అంత జ్యాగత్తగా ఈ దేశస్థులు పశువులను కాపాడిన్ని , దున్నడముకు ఎధ్ధులు నెల్లూరు సీమనుంచి తెచ్చే వారివద్ద హమేషా వారికి కొనవలని యున్నది. ఎనుములు పాడికేగాని అచ్చటి దున్నలు ఆ భూమిని నిగ్గి దున్ననేరవు, తడవకు 10, 20 వరహాలుపెట్టి యెద్దులను కొనుచున్నారు. ఆ యాత్మకూరి లా నాలా

1. సరిపదక. ఒంటపట్టక, ల్లి ఈగలు

త ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య కాపురస్థులు అనేక కెవర్షవాండ్డను గొప్ప, చిన్నలనుచూచి మెదిగిన వారయి నందున వారి విషయమై ఉపకారబుద్ధి లేక ఆలక్ష్యబుద్ధి గలవారై యున్నారు" ముసాఫరులకు దేవి యర్చకులైన తెనుగు ్మబాంహ్మణులు రెండిండ్డ వారున్ను, స్వామి యరృకుడయిన జంగమువాడొకడున్ను - వీరే స్థల మివ్వవలసినదిగాని యితరుల యిండ్డు గొప్పలయినను స్థలమివ్వరు. ర్త చిన్న దేవస్థలములు , చావిష్టనున్నవి. తప్పితే అందులో దిగవలసినది. ఆయాత్మకూరినుంచి పట్టణపు సవారీల మీద కష్టముగా శ్రీశైల వర్వతమునకు పోయి. చేరవచ్చునని తెలిసి నందుచేత మూడు డోలీలు 2 రూపాయీలకు చేయించినాను. వాటిని నొక దినములో ఆక్కడి వడ్దవాడు చేసినాడు. అక్క_డి రూపాయీకిన్ని చెన్న పట్టణపు రూపాయికిన్ని సుమారు 32కాలురూపాయి భేదమున్నది. పట్టణపు ఈూపాయి 1కి అక్కడి రూపాయి 1 1/4 ఎనిమిదిమంది పలి బోయినాలను అక్కడి వారిని శ్రీ శ్రలమునకు పోయిరాగలందులకు జనము 1 కి రూపాయిలు 4 లెక్కను కుదుర్చు కొన్నాను. నా వుపష్పాడబోయీలను రి మందిన్ని వారికి సామానుతేను శీ బోయీలనున్ను నా సామాన్నుతేను నా కావటివాండను ఆరు రినిన్ని తీసుకున్నాను. వారి సామానున్ను బంటౌతులకు నలుగురికి భోజస్‌ సామాన్ను తేను ఒక కావటివాని కూడా తీసుకొన్నాను. నా పరివారమెన 15 మంది (వాంహ్మణులకు క దినముల మోయీను (భత్యము) తీసుకొని 14వ తేదీ అంతా ఆత్మకూరిలో నుండి 5వ తేదీ ఉదయాన 58 ఘంటలకు ఆత్మకూరు వదిలి 5 కోసుల దూరములో నుండే నాగులోటి అనే గుడి | క్ష/లి ఘంటకు [పవేళశించినాను. దోవలో రాధాపురము, కృష్టాపురము, వెంకటా పురము, సిద్ధాపురమున్ననే (గామములున్నవి, బహు చిన్నవి. చెంచువాండ్సు, యితరులున్ను కలిసి కాపురమున్నారు. ఆ వెంకటాపురము వరకు భట సరాశము, వెల్హడిగా నున్నది. అది మొదలు నాగులోటి గృడివరక్రు భాట్‌ సరాళమయినా యిరుపక్కలనున్ను దట్టమయిన అడివి. ఆ సిగాపురములో చెంచువాండ్డకుగాను నవాబు మనుష్యులు మనిషి 1కి $ డబ్బులు హాష్మీలు పుచ్చు కొనుచున్నారు. డబ్బులు అనగా చెన్నపట్టణపు రెండు దుడ్డు. అక్కడ అణాలు అర్ధలు, పావులాలు దొరకవు. ఆక్కడ డబ్బులు మార్చి పెట్టుకొని సెలవు పైయ్యాక్రికలు 2 పావు ఈ ఖర్చు

కాశీయ్యాత ల్లి చేయవలసినది. అణాకు మూడు డబ్బులవుచున్నవి. ఆ డబ్బులు ముందరి పట్నం లింగిశెట్టి దుడ్డవలెనే అరిగిపోయి యున్నవి. ఆనాగులోటి వరకు సవారీలు మనుష్యులున్ను సాధారణముగాపోవచ్చును. ఆ నాగుళోటిలో సిద్దా పురములో కాపురమున్న _ చెంచువాండ్డు వేటకు రాగా వారింజూడవలసినదే గాని యితరులు పరుషవారికి కనబడరు. ఆ గుడి మజిలీ వేసి దిగను వయివు (పీలు)గా ఉలవసతి కలిగియున్నది. ఆగుడి వీరభ్యదస్వామిది. ఒక జంగము ఆ త్మకూరిలో నుంచి వారానికి ఓ ఆవృత్తులు వచ్చి పూజచేసి పోవు చున్నాడు. అక్కడ మధ్యాహ్న భోజనము చేసుకొని 2 ఘంటలకు బయలుదేరి అక్కడికి అయిదు కోసుల దూరములో నున్న పెద్దచెరువు అనే యూరు క గంటలకు చేరినాను, నాగులోటి వదిలినది మొదలు కోసెడు దోవపర్యంతము కష్టమయిన కొండ యొక్కుడు, దిగుడుగా నున్నది, మెట్టు బాగా కట్టియన్నవి. ఆ కోనెడు మిక్కిలి (ప్రయాస . అవతల 2 కోసులు ఎక్కడము, దిగడము లేక పోయినా దోవ రాతిగొట్టుగాను న్నిరుపక్కల దట్టమయిన అడవిగాన్నున్నది సవారీలు వస్తే చెట్ట కొమ్మలు వాటికి తగులును. ఆ రాతిగొట్టు దారిని దాటిన వెనుక పెద్ద చెరువుదాకా గ్యురపు బండ్లు పొయ్యే షపాటిగా, భాట విశాలముగా, సమముగా నున్నది. పెద్ద చెర్వునుంచి వచ్చేటప్పుడు ర0డు మూడు భాటలు చీలిపోవుచున్నవి. తెలిసిన చెంచువాండ్రను పిలుచుకొని నాగులోటి చేరవలసినది గాని స్వతం్యతముగా బోతే తప్పిపోదురు. కుడిచేతి పక్క చీలే భాటలు వదలి యెడమ చేతిపక్క భాటను పట్టి వస్తే నాగులోటికీ రావచ్చును. ఆ పెద్ద చెరువు విడిచి శ్రీశైలము చేరేవరకు గాని నాగులోటి వదిలినది మొదలుచేసుకొనిగాని యెక్కడనున్ను ఆవరణ సంబంధమయిన నీడయున్ను, జలవసతి గల (ప్రదేశ మున్ను లేవు. ఆ పెద్దచెర్వు అనే యూరిలో పందులు తోలను చాలేపాటి 90 కిరాతకుల గుడి* లున్నవి. మరి వేరే నీడ లేదు. చెరువులో రమణియ్యమయిన తామరస పుష్పాలుగల జలము కలిగి యున్నది. చెన్నపట్టణపు కొణ్నూరు నీష్ట వదిలిన వెనక నింత పాటి యుదకము నేను చూచిన వాడను గాను. ఆందరున్ను అ చెరువు కట్టమీద వంట, భోజనములు చేసుకొని వానవచ్చునేని ఆ గుడిశెలలో కూర్చుండి యుండవలసినది. ఆ యూరి చెంచు బోయీలనే కిరాతకులకు శొకడు యజమానుడుగా నా యకుడనే బిరుదు వహించియున్నాడు* డడ త్త ళల యో ధాం కక వల ల | ఖ్శా

కి ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య వాడు ధర్మాత్ముడు. పరషవారివద్ద నవాబు సరకారుయొక్క ఆజ్ఞ ్నవకారము మనిషికి 8 డబ్బుల వంతున హాళ్ళీలు తీసుకొన్నా పస్తుగా నుండేవానికి బియ్య మిచ్చి ప్మాత యిచ్చి వంట చేసుకొనునుసి ఉఊవచరింపుచున్నాడు ఆ మార్గముగా శ్రీశై లమునకు వెళ్లే వారికి పొయ్యేటప్పుడు వచ్చేటప్పుడు అక్కడ నిస్సందే హంగా విధిలేక మజిలీ చేయవలసి యున్నది. నేను తిరుగుదలై వచ్చేటప్పుడు పదిరూపాయీలలో నొక చావిడి విశాలముగా కట్టవచ్చునని అ నాయకుడు మొదలై న వారి గుండా తెలుసుకొంటిని. అక్కడి వాడికె (పకారము వెదురు తడికలతో గోడలు పెట్టడము వలన నున్ను, అడివి వెదురు మయమయి నందుననున్ను , అక్కడి వెదురు తడికెలు మట్టి గోడలకం టె ద్విగుణ మయిన బలము కలవి గనుకనున్ను బహు బలమయిన కొయ్యసా మాను అతి నయముగా దొరుకుచున్నది గనుకనున్ను వారు చెప్పిన (వకారమొక చావిడి కట్టడానకు ర్పూ 10 చాలునని తోచినది. ఆ రాత్రి చెరువుకట్టమీద వంట, భోజనములు చేసుకొని ఉదయమయిన గి [/2 ఘంటలకు బయలుదేరినాను. ఆ రాతి మ్‌కలి చల్లగాలితో కుడా మబ్బు తువ్వర వడుచుండెను గనుక నాక బోలు గుడిశె ఖాశీ చేయించి అందులో వండుకొన్నా ను. 15్‌వ తేదీ అక్కడికి ర కోసుల దూరముకో నుండే శ్రీశైలము 12 గంటలకు చేరడమయినది. పెద్దచెరువు విడిచి వెంబడిగానే కొండయెక్కను ఆరంభించవలసినది. ఒక క్రోసెడ్సు దూరము యెక్కుడు దిగుడుగా నుంచున్నది. అయితే మెట్టవైపు (ఏలు) గా కట్టియన్నవి. నీండా (వయాసకాదు. ఇరు పక్కలా అడివి, అటుపిమ్మట కోసెడు దూరము సమభూమి. ఆందులో పొయ్యే దారి రాతిగొట్టుగా నుంచున్నది. అటుపివ్మట భీముని కొల్దమనే ఆగాధమైన కొండ వల్టము వరకు కొండ యెక్కుడు.. దిగుడుగా నుంచున్నది. అక్కడ మెట్టు ఏర్పరచి కట్టియన్నవి. ఆ యగాధమైన కొండ దొనలో నాకవాా పారుచున్నది. అక్కడ 1 ఆసోద్రా చేసుకొని కొండయేడు తిరుగుళ్లు, రెండు వేల మెట్టు పర్యంతము, మిక్కిలి పొడుగుగా నెక్కవలసినది, ఆ (ప్రదేశములో నెక్కేటప్పుడు, దిగేటవ్పుడున్ను వాడికె లేనివాంక్తి చుట్టూ చూస్తే కండు తిరుగును. మెట్టు బాగుగా నెక్కవలసినంత దూరవ్చు కట్టియన్నవ.. చుట్టు

కాశీయ్యాత రత్రి ఏ తట్టు చూచినా పర్వుతములున్నవి. యీ (ప్రకారము రెండు కోసులు ఎక్కిన వెనుక సమభూమినో రాతిగొట్టుగల మార్గము శ్రీశైల పర్యంతము పోవుచున్నది. ఆకొండ యెక్కుడుకు, దిగుడుకు తిరుపతి బోయీలు డోలీకి రీ మంది అయి నట్టయితే ఆనాయాసముగా నెక్కిపోదురు. అంతదూరము ఎక్కుడు దిగుళ్లలో తిరుపతి గాలిగోపుర పర్యంతము ఎక్కవలసినంత [ప్రయాస యెక్కడనున్ను లేదు. నా తోడ వచ్చిన వుప్పాడా బోయీలు రి మందిన్ని నా డోలీని ఆనా యాసముగానే మాసినారు. అయితే నాగులోటి దాటగానే కొండ యెక్కడము; పిమ్మట కొండ యెక్కవలసిన దానికంటే రవంత |వయాస యెక్కువ గనుక? అక్కడ [పథమ మందే యీలాగున నున్నదే, యిక నేలాగున నుండునోయని అధై ర్యము తోచుచున్నది. అవతల సాగిపోగా సుపవనిపించుచున్నది గాని వేరు గాదు. ఆ కొండ యెొక్కుడు దిగుడులలో ఆత్మకూరి బోయీలకు వుప్పాడ బోయీలు తీసిపోలేదు అ యాత్మకూరి బోయీలకు సంవత్పరమునకు నొక సారి వనిపడుచున్నది గాని శండా పనిలేదు గనుక నెక్కడము, దిగడములలో తీరుపతి బోయీలవలెనే ఆ భోయీలు వాడికెవడిన వారు కారు. నేను చేయించిన డోలీకి బంగాళాపాలకీవలెనే రెండుం ముక్కాలడుగు వెడల్పు పెట్టించినాను అది శశ్రీకైలమునకు సాధారణముగా సాగిపోయినది. కందనూరు నవాబు వగయిరాలు పల్లకీల మీదనే శ్రీశ్లైలమునకు వెళశ్లియున్నారు. సంపన్నులయి నందున దోవలోని చెట్ల కొమ్మల కొట్టడమునకు ముందుగా మనుమ్యలను జ్మాగత్త పెట్టి యుండవచ్చును.

17వ తేదీ పగలు తి ఘంటలకు శ్రీశైలము మీది గుడి కల్యాణమంట పములో నుంటిని. అక్కడ ముందు గుడికి చుట్టున్ను గొప్ప వట్టణ ముండెను, వేశ్యా శ్రీల యిండ్డు మట్టుకు శిఠి0 ఉండినవి. అ వట్టణ మంతయు ఇప్పుడు పాడుబడి పోయెను. ఇంటింటనున్న వావులు శిధిలము లయినవి. గోడలు గూడా. యిప్పుడు తెలియచునున్నవి. 500 ఏండ్డ రాడు అనవేమారెడ్డికి భగవంతుని కటాక్షముచేత బంగారనుములు పండినవని వాడుక కలిగియున్నది, అతడు న్వామి గర్భగృహమునకున్ను; ముఖమంటపమునకున్ను, పయి నందులకున్ను, విమానమునకున్ను, ధ్వజ స్తంభములకున్ను, బంగారు మొలాగా చేసిన రాగి తగుప్ల కొట్టించినాడు. అవి యిప్పుడు నిండా శిధిలములుము

ర్ట ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య నున్నవి. గుడికి రెండు పొొకారములు కలిగియున్నవి. బయటి పారికారము గోడలమీద నాలుగు పక్కల శివలీలలు సుందరములయిన [ప్రతిమలుగా చెక్కి యున్నవి. వాటిని శిల్పి బహుబాగా చేసినాడు. అయితే రాళ్లను వయిపుగా సంతన చేసినాడు కాడు. పాంకారము మీద ,పతికోట కొమ్మకు నొక్కొాకగ్రా (ప్రతిమ చెక్కియున్నది. గుడిలోపల రెండో ప్రకారము బొత్తిగా శిధిలమయి యున్నది. మంటపములు ఆ రితిగానే యున్నవి. ఆర్బకులకు మనసు వచ్చి నప్పుడు దీపారాధన, నైవేద్యములు న్వామికి చేయబడుచున్నవి. గాని నిత్య నియమము లేదు. (బాంవ్మాణులు స్వేచ్చగా లింగమును తాకి అభిషేక నివేదనలు చేయవచ్చును. [భమరాంబా దేవికి మ్మాతము మిరాశీ ఆర్బకుల తరపున నాకడు నియమముగా గుడిలో కాపుర ముండి అర్బ్భన చేయుచున్నాడు* అలాగు అర్చన చేసే గుమాస్తా సంవత్సరము ప్రాణముతో నుండుట దుస్తరము. అందుకు కారణము రోగ్యపదేశమేనో, వాని భక్తి తక్కు-వేనో తెలిసినది కాదు. ఇప్పుడు 5 సంవత్సరములుగా రాజశ్రీబొట్టు అనే [బాహ్మణుడు 50 ఏండ్డ వాడు _పాణముతో నక్కడ నిలిచియన్నాడు. అది ఆశ్చర్యముగా నున్నది. అతడు ఏకాకి. ఆ గుడి లింగము భూమికి జానెడు పొడుగుగా నున్నది. విమా నమునకు ర శిఖరములు. అవి నాలుగు పక్కల శిధిలము అయియున్నవి. నడుమ నున్న గొప్ప శిఖరము దర్శనమునకునుపయోగింపుచున్నది. ఆత్మకూరి దారిన వస్తే గుడిలో ప్రవేశించే వరకు శిఖరదర్శనము కానేరదు. నెలూరు కంభము మార్గములవ స్తే గుడికి మూడు కోసుల దూరములోనున్న శిఖరేశ్వర మనే పేరు కలిగిన యున్నత పదేశమునకు శిఖరము తెలియచున్నది. ఆ గుడివద్ధ వశింపుచున్న చెంచువాండ్లు ఆత్మకూరి వారివలెనే మిక్కిలి కొవ్విన వారు (భమరాంబ గుడికిన్ని, మల్లికార్జునస్వామి గుడికిన్ని సమీవమందే కొంచెపు మిట్టమీద వారి గుడిశెలున్నవి, దేవి బింబము సుందరముగా, కొంచపాటిదిగా, కూర్చున్న 3అవసరముగా నున్నది. గర్భగృహపు కడపమీద శ్రీచక్ర స్థాపన చేసి యున్నది. గుడిలో 11 తీర్ధములున్నవి. పతి తీర్థమందున్ను కొండవూట (స్రవించి తీర్థములకు అంతర్వాహినిగా పారివచ్చి అవతల సౌగిపోవుచున్నది. వతి తీర్థమునకున్ను సూర్యరశ్మి పడకుండా పైన మంటపాలు కట్టియున్నవి.

1. రీతిగా, భంగిమలో.

కాశీయాత లకి ఏ తీర్ధమున్ను మోకాటి లోతుకు నెక్కువ లేదు, రోగకారి యని అక్కడివారు చెప్పినారు. ఉదకము నిర్మలముగా నున్ను, శీతళముగా నున్నది. ఆ సడి హాళ్ళీలు మూలకముగా సంనత్సరము 1 క 18000 కందనూరు నవాబుకువచ్చినా గుడియే గతి పొందేదిన్ని విచారింపడు.

ఎవరయినా మరమ్మతు చేసినట్టయితే సెలవంత వోళ్ళీలు తీసుకొను చున్నాడు. రాజా చందులాలా ఈ నిర్భంధము చేత కొంత మరమ్మతు చేసి విసికి విడిచి పెట్టినాడు. అతను ఆ ర్గురు [బాంహ్మణులను నెల 1కి 6 రూపాయీలు జీతము చేసీ నిత్యము స్వామికి అభిషేకము చే సేటట్టు వుంచినాడు. మహిషాసుర మర్దనము మహిసూరి దేశములో చేసినందున ఆ దేశమునకు మహినూరనే పేరు వచ్చిన దనుచున్నారు. ఆక్కడ మహిషాసుర మర్దనమయిన వెనుక [భ్రమరాంబ శ్రీశైలము. (ప్రవేశించినది. మహిసూరు తద్వారా ఆమె పుట్టిన దేశమని ఆ దేశస్థులు ఎవరు వచ్చినా హాళ్ళీలు యియ్యనక్కరలేదు. జంగాలకు ఆరాధ్యు లకు, [బాంహ్మణులకున్ను ఉత్సవకాలములో వాశ్ళీలు లేదు. గుడిలో న్మేపక॥- చూచినా అడవి మొలచి సర్ప వ్యాఘ$ి భూయిష్టముగా నున్నది. అయడవి కొట్టి చక్కచేసే డిక్కు లేదు. స్వామికిన్ని , దేవికిన్ని ఎవరయినా అభరణాలు, వసాలు సమర్పించిరేని వాటి మదింపంత రూకలు హాశ్శీలు పుచ్చుకోవడము మ్మాతమే కాకుండా కొన్ని దినములు పోనిచ్చి ఆ వన్న _ఎ౨నే ఆ కందునూరి నవాబు అపహరింపు చున్నాడు. తిరుపతి విషయముగా కుంఫిణీ వారిని "అహో గుణవతీ దార్యా భాండ మూల్యం న యాచతే” అనే శ్లోక సంగతి పకారము ఆ స్థలవర్ర మానము తెలిసినవారు కొనియాడవలసియున్నది. కలి స్మామాజ్యము గనుక లోక కర్మసాక్షిగా నుండే యీశ్వరుడు ల"*కులకు కర్మఫల్యపదానము చేయుట కంటె ఎక్కువ యేమి చేయగలడు ? ఇది సర్వజన పూజితమయిన (పనిద్ధి కొనిన సలము. శిఖరదర్శన మ్మాతము చేతనే జన్మాదులు లేవని పురాణాలు మొర పెట్టుచున్నవి. యీ మహాస్థలము 8 ఘంటలకు వదిలి & 1 /లీ ఘంటలకు దిగుడు గనుక త్వరగా ఖీముని కొల్పము చేరినాను. ఠి 1/2 ఘంటకు పెద్ధ చెరువు చేరినాను. ఆ ర్యాతి అక్కడ వసించి 16వ తేది ఉదయమున 6/2 ఘంటకు బయిలువెళ్ఞి 0 ఘంటలకు నాగులోటి చేరినాను. అక్కడ నుంచి

రగ ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య భోజనోత్తరము కి ఘంటలకు బయలుదేరి సాయంకాలము క ఘంటలకు ఆత్మకూరు చేరినాను. 19వ తేది 8 ఘంటలకు అక్కడ నుంచి బయిలువెళ్లి కోసెడు దూర ములో కుండే నందిగుంట అనే [గామము 4 ఘంటలకు చేరి పర్షోప్మదవముచేత అక్కడనే నిలిచినాను. భాట మంచిది. అయితే ముండ్డు విస్తారముగా నున్నవి. ఆ (గామము గొవ్నది. (బాంహ్యణుల యిండ్లు కోమట్ట యిండ్లు నున్నవి. సకల పదార్థములున్ను దొరుకును. దేవస్థలము లున్నవి. ఆ దేవస్థలములో దిగినాను. 20వ తేదీ ఉదయాన 8 ఘంటలకు బయలుదేరి రెండామడ దూరములో నున్న నివృ త్రిసంగమమనే పుణ్యక్షేత్రము 12 ఘంటలకు చేరినాను, అది కృష్ణాతీరము. అ కృష్ణలో తుంగభ్యదతో కూడా అయిదు నదులు ఆ తకు ముందే కలియుచున్నవి. భవనాశిని అనే నదిన్ని ఆ స్థలమందు కలియుచున్నది. గనుక అక్కడ కృష్ణానది అనర్గళముగా (వవహింపుచున్నది. వాసయోగ్య మైన (వదేశము. ఏటి యొడ్డున ధర్మరాజ ,పతిస్టితమైన శివస్థల మొకటి యన్నది. బృహస్పతి కన్యాగతుడయినప్పుడు అక్కడ అనేకవేల _సజలు వచ్చి కృష్ణపుష్కరాల య్యాత చేసుకొని పోవుచున్నారు. సకల పాపాలను నివృత్తిని పొందించే పదేశము గనుక నివృత్తి సంగమ మనేపేరు ఆ స్థలము నకు వచ్చినది. ఇరువద్‌ (బాంహ్మణుల యింధ్ధున్నవి. కావలసిన వరార్థాలు [పియముగా దొరుకును. ఊరు కొండకింద నున్నది అక్కడ కృష్ణ ఉత్తర వాహినిగా పవహింపు చున్నది. అ దినము వచ్చినదోవ మహా సుఖకరమయిు నది. ఎటువంటి బుతువులోనున్ను సన్న గులకభూమి గనుక భాట (ప్రతికూల మయ్యేది కాదు. అడివి లేదు. దోవలో అడుగడుగునకు (గామానులున్నవి- జలవసతి కలదు. ఊరూరికి శిదిలమయిన కోటయొకటి కలిగియున్నది. అక్కడి గుళ్ళలో తంబలవాండ్డు ఆర్బకులుగా నున్నారు. కావలసినవారు తామే వూజ చేయవచ్చును. ఆ యూరున్ను కందనూరు నవాబుతో చేరినది. ఆ కృష్ణ దొటడానికి మనిషికి ఇంత మ్మాతమని వాళ్ళీలు పుచ్చుకొనుచున్నారు. శ్రీశ్రైలానకు వెశ్టేటందుకు నేను స్మూదమనిపి 1కి ర్పూ. 8 1/2 గ్భురానికి ర్పూశి 1/జీ అభిషేకానికి ర్పూ1 [ే/2, (వాహ్మణునికి ఆ లై లెక్కనిచ్చి నాను. కృష్ణ అక్కడ దాటవలసినది గనుక అక్కడ ఘాటు హళ్ళీలు ఒక

కాశీయ్యాత 7 వక్క కందనూరు నవాబుకున్ను ఒకపక్క హయిదరాబాదు వారికిన్ని యివ్వ వలసియున్నది. ఆ కృష్ణ యీవలి గట్టువరకు కందనూరి నవాబువారి యొక్క దొరతనమునకు లోబడిన దేశము. అవలిగట్టు మొదలుచేసు కొని హయిదరాబాదు. వారి రాజ్యము. తిరువతి మొదలు ఆయూరివరకు (వతి (గామమునకున్ను ఒక రెడ్డిన్నీ, ఒక కరణమున్ను ఉన్నారు. ఆకరణాలు కొందరు నందవరీకులు, కొందరు (పథమ శాఖలు, కొందరు నియోగులు. ఈ రీతిగా బాంహ్మణులు ఆ యుద్యోగమును చూచుచున్నారు. కట్టుబడి బంటౌ తులని జీతానికి బదులుగా భూమిని అనుభవింపుచు కావలి కాచుకొని (గౌమాదుల సకల పని పాటలున్ను చూచుచున్నారు. పరువు కలిగిన ముసాఫరులకు కావల సిన సరంజామా సహాయ సంపత్తులు రెడ్డి, కరణాలగుండా కావలసినది, ఆయుద్యోగస్థుల నిద్దరినిన్ని నయభ యములచేత స్వాధీన వరుచుకొంటేగాని మార్గవశముగా వచ్చే పరువు గలవారికి పనులు సాగవు. వరువు గలిగిన ముసాఫర్డు అధికారవు చిన్నెకొంత వహించితేనే బాగు. నిండా సాత్విక గుణము పనికిరాదు. మార్గము చూపించడమునకున్ను, దిగిన తావున కావలసిన సామానులు తెప్పించి యివ్వడమునకున్ను రెడ్డి కరణాల యొక్క ఉత్తరవు 1వకారము ఆ కట్టుబడి బంటౌతులు వనికి వచ్చుచున్నారు. ఓంకార మనే స్థలమందలి తీరములో నున్న జలమందు ము.) క్షణమ్మాతము తలయెత్తక నిలిపియుంటే ఓంకార నాదము వినిపింపు చున్నది. అ నివృ త్తిసంగమమునకు నేను వచ్చిన భాటలో అక్కడకు ఆమడ దూరములో ముసలిమడుగు అని యొక యూరున్నది. ఆది "పేటస్టలము దిగేమజిలి. వసతియయిన (గ్రామము. ఆ నివృత్తి సంగమములో నుండే ఆగవారీకులకు భల్చారిజిల్లా శిరస్తా చేసి యిప్పట్లో బోర్డులో శిరస్తాగా నుండే రామచందరాయుడు ఒక కాలమందు అక్కడికి య్యాతిబోయి. వాక్సృహాయము చేసి ఆ య్యగహారీకులు నవాబు సరకారుకు కట్టుచునుండే వన్ను రూకలను మాపుచేయించి వారు అనుభవించే భూమిని సర్వదుంబాలా చేశినాడు. గనుక అక్కడి ద్విజులు మేముచేసే సత్కర్మఫలము అతనికి చెందవలసిన దని చెప్పికొనియాడుచున్నారు. కడవ

ర్తి ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య మొదలుకొని యిదివరకు జేష్టమాసము మొదలు (శావణమాస పర్యంతము (క్రమమయిన వర్షాకాలము, (వ్రతిదినమున్ను మబ్బు, వర్షము క్‌ లిగియుంచున్నది. కొండకింది (గామాదులలో గాలి కొష్టేటప్పుడు ఆ గాలి కొండలమీద మోడి అతి ధ్వనితో బహువేగముగా సమీపమందు విసురుచున్నది, కొత్తవారికి ఆ గాలి సహించడము (వయాసగా నుంచున్నది. తిరుపతి మొదలుకొని యెంత పాతబియ్యమని ఆంగటివాడు ఇచ్చినను కొత్రబియ్యము వలెనే అన్నము మెత్తబడుచున్నది, గనుక ఆ బియ్యము వాడికె బడేదాకా 'ప్రయాసగా నుండును. నాటు ఉప్పుడుబియ్యము ఆ [పాంతములలో బొత్తిగా దొరకదు. పేదలు జొన్నలతోనున్ను, ఆరి యన్నముతోనున్ను కాలము గడుపుచున్నారు.

2! వ తేదీ మొదలు 94 వ తేదీ మధ్యాహ్న పర్యంతము తీర్థవిధి మొద లయిన పితృకర్మములు చేయడానకు అక్కడ వుండి 1 ఘంటలకు భోజనము చేసుకొని బయలుదేరి . క్రోసెడ్సు దూరములో న్వ్సండే సిద్దేశ్వరం ఘాటుకు పోయినాను. ఆ 1 కోసున్ను కొండమీద నెక్కి నడిచి కొండ తిరిగి పోవలని నది. దారి రాతిగొట్టు ఎక్కి దిగుచు నడవవలసినది. అక్కడ కందనూరు వారిది యొక పుట్టియున్నది. నలుగురు బోయి జాతి మనుష్యులు ఆ పుట్టిని తెడ్డలో తోసిగడుపుచున్నార్ను. ఆ పుట్టి _ అనగా పెద్ద వెదురుగంప, 40 మంది కూర్చుండవచ్చును. వయిన చర్మముతో కవచము కుట్టియున్నది. బవు సున్నితము. రవంత ద్వారము పడితే (వమాదము వచ్చును. ఒక పల్దక్షినిన్ని 12 మంది బోయీలనున్ను ఒక నడతకు దాటించినారు. అవతలిగట్టుక్రష్రో్పూ రావడానికి 15 నిముషాలు పట్టుచున్న వి. దాటే తావున నదికి నిరుపక్కలా కొండలున్నవి. తద్ద్వారా గాలికోరు వి స్తరించి ఆ ఘాటుకు లేదు. గనుక ఆ ఘాటు ఇతరములయిన ఘాట్టకన్నా నది దాటడానికి శేమకరము. నాలుగ ఘంటలకు నా సరంజామాతో గూడా అవతలిగట్టకు పోయి అక్కడ హళ్ళీల్చ నవారికి రూపాయిలు " న్ను, గుద్దానికి | 1/4 రూపాయిన్ని, శూదులక్ష స్వల్పముగా నున్ను యిచ్చి ఆ గట్టువలెనే నిజాం యిలాక్రా వారికిన్ని యిచ్చి

కాశీయ్యాత లి తీ 1/ీ ఘంటలకు బయలుదేరి అక్కడికి మూడుకోసుల దూరములో నుండే "పెంటవల్లి అనే _గామము 6 ఘంటలకు చేరినాను. దారి కొండలనడమ బోవు చున్నది. అందులో 2 కోసులదూరము రాళ్ళమయమయిన కనమ అది దాటిన వెనక నాక కోసెడు దూరము వెల్లిడిగొ? భాట బాగుగా నున్నది. ఆ [గామ ములో విశాలమున్ను, నుందర మున్నయిన వెంక టేశ్వర దేవాలయ మొకటి యున్నది. ముసాఫరులు దిగడానికి ఇదే యిండ్దకన్నా వసతిగా నున్నది" బస్తీ [గామము. 10 కోమటి యిండ్లున్నవి. సకల వదార్థాలున్ను దొరుకును. ఆ [గామము హయిదరాబాదు రాజ్యముతో చేరినది. అయినా హయిదరాబాదు నవాబు | కింద అనేక జమీనుదాగులున్నారు. గనుక కొల్లాపురపు జమీను దారునితో ఆ (గామము చేరియున్నది. ఆ జమీనుదారులు వెక్ట్‌ పమయిన రూకలు కట్టి సకల రాజతం[తములున్ను తమ తమ జమీనుదారిలో స్వతం్యతముగా బ

జరీపింపు చున్నారు. “సీనాసవాయ సంపద యెక్కువ గల జమీనుదారుడు కొపమయిన రూకలిచ్చుట లేదని చెప్పుట కలదు, అప్పుడు హయిదరాబాదు ర కో!

వారు దండెతి కొటి సాదించి రూకలు తీసుకొనుచున్నారు. ఆ జమీను దారులకు

అవనీ ట్‌ ఒకరి కొకరికి సరిపడక వచ్చినట్టయితే పోట్లాడి చావడము మ్మాతమే కాకుండా ఒకరి [గామాదులను ఒకరు కొల్లి పెట్టి రహితులను హింసించి [గామాదులను పాడుచేయుచున్నారు. ఈలాగున కలహములు పొసగినప్పుడు న్యాయము విచా రించి యొకరికొక రికి సమరస పెట్టకుండా దివాన్‌జీతనము చేసే చందులాలా కలహమును పెంచి [వళృతులు [దవ్యకాంక శీత నుభయులకున్ను కల ంచి వేడుక జూచుచున్నారు. ఈలాటి (ప్రారబ్ధము నా [వయాణకాలములోనే వనపర్తి జమీనుదారునికిన్నీ కొాలాపురపు జమీనుదారునికిన్ని ఒక సంవత్సరముగా పొసగి ళు వాంది కొంత ఫొజు ఉన్నందున నయభయాలచేత ఆ ఖిల్లేదారుని స్నేహితుని 1, నిరయింపబడిన. |!

80 ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య మంటలకు (సయాణమై ర కోసుల దూరములోనున్న పానగల్డు అని ఖిల్హా (గొమము 12 ఘంటలకు చేరినాను, 8 కోసుం దూరమునకు వెనక తుమ్మ గుంట యనే (గామమున్నది. అది మొదలు కుంఫిని వారు హయిదరాబాదుకు లష్కరు వెళ్ళడానికి నేర్పరచిన భాట. అంతకు లోగడ దువ్వూరు మొదలుకొని ఆ తుమ్మగుంటవరళకు శ్రీశైల య్యాతనిమిత్రమై నేను *కల్పించుకొన్న భాట, ఆ పెంటవల్లికు పోయినవెనక హయిదరాబాదుకు వెళ్లను అనేక భాటలను లోకులు చెప్పుదురు. వాటిలో కొతకోటభాటను అందరు సాధారణముగాను ముఖ్యమని చెప్పుదురు, అది చుట్టుగానున్ను, (పయాసమైన మార్గముగా నున్నది. ఆ తుమ్మగుంట వరకు భాట వెల్పడిగా సరశమయినదిగా యిసకపరగా నున్నది. అది మొదలుకొని పానగల్లువరకు చిన్న చిన్న కొండలవక్క పార్శ్యములలో నుంచున్నది. ఆ పానగల్లు కొండకిందనున్ను, కొండమీద విశాలమైన దుర్గము నున్నది. ఆ (గామమున్ను, దానితోచేరిన మరికొన్ని [గామములున్ను డేరాల దారోగాకు జాగీరుగా నిచ్చినారు. [గామము బస్లీగాక పోయినా యింగిలీష లష్కరుకు సరంజామా చేసి వాడికెపడినది గనుక మ్షృష్తా ఫరులకు కావలసిన వస్తువులు దొరుకుచున్నవి. ఇండ్హు మిక్కిలి కుసందిగా2 నున్నవి. చావష్ట గలవు. (వాంహ్మణులు నిండా పారమార్థికులుగారు= ఆ ర్మాతి అక్కడనే నిలిచినాను. కీరివ తేది ఉదయాన ఘంటలకు బయిలుషో 12 భంటలకు 6 కోసుల దూరములో న్వండే చిన్నమంది అనేేగామము చేరినాను. కోసుల దూరమునకు వెనక వనవ రి అనే జమీనుదార కసుబ్మాగామము ఖిల్ఫా సహిత ముగా సమస్టానపరువు కలిగియ న్నది. పానగళునుంచి తెచ్చిన జవానులను మార్చడమునకు 1 గంట 'సేప్ప అక్కడ నిలిచినాను. వనపర్తి 8 మఘృంట్రలక్ర చేరినాను. దోవ యిర్ముపక్క లా అడివి కలిగియన్నా దారి సన్న యిసుక్ష వేం ఎంచుకున్న 2. ఇరుకుగా,

కాశీయ్యాత శ్ర! పరగా బాగా ఉన్నది. మృగభయము లేదు. వనవర్తి వరకు కొండలనడమ థాట పోయినా రాతిగొట్టుకాదు. ఆ యూరున్ను రహదారి అయినందున ముసా ఫరులకు కావలసిన సామానులు దొరుకును. ఊరూరికి కోటలు వుండడము మ్మాతమే కాకుండా హయిదరాబాదువారి రాజ్యములో ఊరూరికి ఒక జమీను దారు డున్నందున శిబ్బందికి జీవనము కలగడ మొక్క-టేగాని, రహితులకు న్నితరులకున్ను 'శ్షేమములేక (పాణభయముతో సదాకాలము తోయుచునుండ వలసియున్నది.

కుంఫిణి వారు మజిలీ పట్టీలు వారి 2పంచాంగములో [వాయుచువచ్చు చున్నారు. (గామాదుల పేస్ట వివరముగా |1వాయనందున వారు (వాసిన (పకా రము. పేళ్లు అడిగితే అట్టి [గామమే దారిలో లేదనుచున్నారు. [గామాదుల దూరమును కొన్ని _పకరణములలో తప్పి [వాసీనారు. ఇందుకు సందేహము లేదు.

ఆ చిన్న మంది అనే వూల్లో వసతి యయిన. చెరువు కట్టమీద నీడ యివ్వగల చెట్టున్నవి. ఇండ్లలో దిగడానకు స్థలము చాలదు గనుక చెరువుకట్ట మీదనే వంట చేసుకొని భోజనము చేసి 2 ఘంటలకు బయిలువె శ్రీ అక్కడికి 4 కోసుల దూరములో నుండే గణపురము సాయంకాలము 86 ఘంటలకు చేరి నాను. ఆ గణపురానికి వెళ్తే దోవలో చోళపురము, మనోజీపేట అనే రెండూప్లు న్నవి, మనోజీపేట వరకు థాట కిరుపక్కల దట్టమయిన అడివి. వాట విశాలముగొనున్ను శలక యిసుక పొర గానున్ను నడవడానికి వై పుగానుః నున్నది. వాట కిరుపక్కల కొంతదూర ములో చిన్న తిప్ప లున్నవి మనోజీపేట అనే వూరు బస్తీ అయినది. దేవాలయమున్నది. కొంత దూరములో కొండమీద వెంకటేశ్వర స్థలమున్నది. (వసిద్దమయిన దేవస్థలము ఆ మరోజీపేటకు సమీ పాన నీడ గల యొక తోపు సుందరముగా నున్నది. అక్కడికి సమీవముగానే

1. గెజిటీద ల, వీలుగా.

క్ర ఏనుగు వీరాస్వామయ్య బంగాగుండు అనే పేరు గలిగిన యొక సోగయయిన గుండు ఒక తివ్వ కొనయం దున్నది. చూపుకు ఆ తివ్పగుండు పానపట్ట సహితమయిన లింగా కారముగా నగుపడుచున్నది. ఆ మనోజీపేట మొదలుగా గణపురము వరకు కొండల నడుమ భాట పోయినా రాష్ట్రలేవు. అది గులక యిసక పొరగానున్నది. ఆ గణపురము జాగీరు (గామము. కొండ కింద యూరు, కొండమీద దుర్గము. కోట, మజుబూతి (గట్టిగా కట్టియున్నది. బనస్మీగామము 80-80 (వాంహ్మణుల యిండ్లున్నా చిన్నవి గనుక స్థలము దొరకడము _(పయాస. చావిష్టన్నవి. అన్ని పదార్థాలు దొరకును గాని నీళ్ళకు బహ్ముసయాస, భావులు లోతుగా నుండడమే గాక జలము ఉప్పుగా నున్నది. మంచినీళ్ట బహుచూరముగా వెళ్లి తెచ్చుకొన వలసినది. ఆ రాత్రి అక్కడ నిలిచినాను. 27వ తేదీ ఉదయాన $ [/లి ఘంటలకు _పమాణమై 1] ఘంటలకు 6 కోసుల దూరములో నుండే జడచ ర్హ అనే యూరు చేరినాను. దారి యిసుక పొర. ఆ నడమ మూలక్మర, కోటూరు, ఆలూరు అనే [గామాదులున్నవి. ఆలూరివరకు అడివినడమ భాట ఆలూథ మొదలుకొని అడివిలేదు. దారిలో జలసమృద్దిగల బావులు, చెరువులు న్నున్నవి. వరిఫొలాలు పొలకట్లు తీర్చి యున్నవి. కృష్ణానది దాటినది మొదలు శేషాచల పర్వతము అదృశ్యమయినా అడుగడుగుకు చిన్న చిన్న వర్వతాలున్నవి. నృష్టి చేసిన పరమాత్ముడు ఆ కొండలు రాతిమీద రాయిని అతికించినట్టుగా నొక బండమీద నాాక్ర బండ యిమడక దొర్జునని తోదిన తావులలతో వలకవంటి రాళ్లను కొళ్లేరుత్రో. చక్క చక్క-చేసినట్టు ఉంచి యిమిడిచి యున్నది. అ కొండల స పూహమృలన్న జూడగా భూమిని ముక్కాలు వాళి పర్యతమయముగా భగవంతుడు చేసినటు తోచుచున్నది. ఇన్ని పర్వతములను సృష్టించడానికి ముఖ్యకారణ మేమ యోచించగా నీ భూగోళమ్స ఉదకబుద్చ్బుదము గనుక భ్రూమిన్సి స్థావరదశన్న

కాశీయా[త కిక పొందించేటందుకు ఈ పర్వత సమూహములను సృష్టించినట్టు తోచబడుచున్నద్ని పరమాత్ము నియొక్క లీలావిభూతియయిన యీ విచ్చిత పర్వత సమూహము లున్ను నానావిధములయిన వృజులున్ను కలిగిన ఆరణ్య సమూహములు చూడగా బుద్ధి ఆశ్చర్య పడడానికి చాలియున్నది గాని దృఢమయిన భక్తిని పొందచాలకనున్నది. ఆ పగలు అక్కడ నిలిచినాను. ఆయూరు బ స్రీయయినది. సంపన్నులయిన కోమటి వర్తకులున్నారు. దేవస్థలమున్నది. ఆందులో దిగ వచ్చును. రమణియ్యమైన కొలను వున్నది. ఆది చుట్టు మంటపాలతో నేర్ప్చరచ ఐడియున్నది. సకల పదార్థాలు దొరుకును. ఆయూరున్ను ఇంకా లిరి0 (గామా లున్ను రాజగోపాలరావు అనే ఆరువేల నియోగి (వాంహ్మణునికి బహుతరా లుగా జమీను నడుచు చున్నది. క లక్షల రూపాయీలు గోలకండ నవాబుకు కట్టుచున్నారు. ఇప్పుడు 192 సంవత్సరముల చిన్నవాడు తల్లి పురస్పరముగా దొరతనము చేయుచున్నాడు. ధర్మసంస్థానమని చెప్పబడుచున్నది. రాచూరు అనే యూరు వారికి రాజధానిగా నున్నది.

28 వ తేదీ ఉదయమయిన కి ఘంటలకు లేచి 8 కోసుల దూరములో నుండే నాగనపల్లె, బాలనాగరమని రెండు పేస్ట కలిగిన యూరు 10 ఘంటి లకు చేరినాను. దారి మిక్కిలి సరాళము. గులక యిసుక కలిగిన రేగడభూమి. నడవడానికి బండ్హకు మిక్కిలి వయిపుగా నున్నది. ఆ యూరికి చుట్టున్ను కోట యున్నది. అది బాలచందు అనే ముసర్దీకి జాగిరుగా నివ్వబడినది. అతడు బవుధర్మాత్ముడని సేరుబడి యళఃకాయముతో ఇప్పటికి జీవింపుచున్నాడు. అతని మొగసంతు లేదు. అల్డునికి జాగీరు నడుచు చున్నది. ఆ కోట నున్ను (గామమునున్ను బహుబస్తీ చేసియున్నాడు గనుక ఇదివరకు చూచిన యనే కము లయిన కోటలలో ఈ కోట గచ్చుచేసి చూపుకు బాగా ఉన్నది. బహుబ స్తీ [గామము. ఆ (గామములో నుండే యొక ఆడమనిషి అక్కడ ధర్మశాలయని వాడుకొనే యొక స్యతము కట్టియన్నది. తిరుపతి వదలిన వెనక స్మతమనే మాట యిక్కడ విన్నాను. బాలచందు 2 దేవాలయములు హరి హరాదులకు చేర్చి యొకటిగా కట్టి తోపు వేసి సమీపమందు అగ్రహారము కట్టియిచ్చి వాటి

గా ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య కన్నిటికిన్ని జ్రీవనానికి వూర్తి యయిన భూవసతి యేర్చరచినాడు. అక్కడ భోజనము చేసుకొని వి 1/2 ఘంటలకు బయలుదేరి 8 కోసుల దూరములో నుండే జానంపేట, ఫరక్కునగరమని రెండు "పేష్టకలిగి బస్తీ బజారు వీధి కలిగియున్న (గామము శ్‌ 1 /లీ ఘంటలకు చేరినాను. ఆ యూరు తురకలతో నిండియున్నది. ఒక గోసాయి చావడి గుడికి అంతర్భూతముగా నున్నది. దిగ డానికి అదిన్ని, చావిష్టన్ను తప్ప వేరే యిండ్లలో స్థలము దొరకదు. నీళ్లకు బహ్ముపయాస. లోతుగల బావులు ఊళ్లో ఉన్నా మంచి యుదకము కాదు? దూరము నుంచి మంచినీళ్లు తెచ్చుకోవలసినది. పానగల్లు మొదలుగా అయూరి వరకు బాట గృురపుబండ్లు వచ్చేపాటి విళాలమయి చక్కతనము గలిగియున్నా బాలనగర మనే యూరి ముందర కొంచము రాతిగొట్టు మిగత భాట బహు సరాళముగా నున్నది. పల్పములలో దిగి మిట్ట లెక్కుచు భాట సాగిపోవలెను. సాధారణమయిన యడవి నడమ భాట పోవుచున్నది. ఆ జొనంపేటవద్ద నొక కోట యున్నది. కడప వదిలిన వెనక అ్యపయత్న పూర్వకముగా శాకములు అక్కడనే అంగళ్టలో దొరకుచున్నవి.

ఈ దేశాటనము చేసుటవలన దేహమునకు లాఘవనము కలుగుటయనే లాభమొక్కటి మ్మాతమే కాక [దవ్య సాధ్యము కాని స్థలములలో పదార్థము లెంత మ్మాతము దొరికినా అవి అపూర్వము లై నందున జీవాళ్ళునికి మిక్కిలి (పియభోజ్యములుగా నుంచున్నవి. నానావిధ స్వభావములు కలిగిన మనుష్యులు ఇతరదేశపు జంతువులనున్ను, స్థావరములయిన శిలా వృజుదులనున్ను చూడ డము జన్మాంతర సుకృతముచేత నొక వేళ భక్తి కలుగుటకు కారణము గావచ్చును.

ఆర్యాత్రి _గామమందు సిలిచినాను.

శీథి వ తేది ఉదయాన 4 ఘంటలకు పయాణమై కికోసుల దూరములో నున్న షాపురమనే యూరు 10 ఘంటలకు చేరినాను. దోవలో పాలమాకుల యనే జలసౌఖ్యము గల (గామమున్నది. ఆ పాలమాకుల వరకు భాట సరాళము.

కాశీయ్యాత క్రీక్రీ కొంత కొంత దూరము రాతిగొట్టుగా నున్నది. జలచర్ల వదిలిన వెనక పర్వత సమూహముల దర్శనము దారిలో నిదివరకు లేదు సాధారణమైన యడవి నడుమ భాట పోవుచున్నది. ఆ (గామములో దిగి వాడికెపడిన మామిడితోపు జలవసతిగా నున్నందున అక్కడ భోజనమునకు దిగినాను. (గామమందు కావల స్‌న పదార్థాలు దొరకును గాని దిగను స్థలమివ్వరు. ఆత్మకూరు మొదలుకొని దిగడానకు దేవస్థలము లుంటేనే వయిపుగాని యిండ్లలో స్థలమివ్వరు, ఇచ్చేపాటి విశాలమయిన యిండ్డున్ను లేవు. ముసాఫరులు పరువు కావలెనంటే డంథము వహించవలెను. ఆ డంభ మునకు తగిన దాతృత్వము లేకుంటే లోకులు సంతోషింపరు. ఇంతేకాకుండా దోవలో విషయ భోగముల నెక్కువగా అపేక్షించే కొద్ది వ్యసన మెక్కువా చున్నది. దూర్యపయాణము బోను మేనా సవారీలు తీసుకొని వచ్చేవారు సవారీ

లకు దండెను ఆసరాచేసి కిందను మీదను 4 ఇనప కమ్ములు బిగియించి యిన్కూూలు చీలలు కొట్టక మునుపు బలమయిన మూల తగుష్ట కొట్టించి ఆ

తగుక్లలో ద్వారములను చేసి వాటిలో యిస్కూూలు చీలలు బిగియించవలెను,

అటు చేయనందున నా బంగాళాపాలకీ దోవలో మోసుకొని వచ్చునప్పుడు ఆ

చీలలు కొట్టిన తొవున పలక చీలి పల్లకీ కిందపడుచునుండెను. చీలిన చప్పుడు

వినగానే నా బోయీలు పల్టకీని దిగువ దించినారు. దోవరో బావులు లోతుగా

నుంటే నీస్ట చేదుకోవచ్చునని తెచ్చిన సీమ సన్నతాడు 50 బారలది వద్ద

నుండగా పయిన ఈ కట్టున్నూ చట్టానికి దిగువ ర కట్టున్ను చుట్టు బలముగా

వేసి ముందు దండెకున్ను వెనక దండెకున్ను దిగువచట్టముగుండా మూడుకట్టు

వేసి బిగించి యిదివరకు భగవత్కటక్షముచేత ఆ పల్లకీమీద సవారీ ఆయి వచ్చినాను. కాబట్టి పల్లకీ సవారి ఆయి వచ్చేవారు కొన్ని తాళ్లు అగత్యముగా కూడా తేవలసీయున్నది. నా వద్దనున్న తాష్టదాలక దోవలో నెక్కడ విచా రించినా కాష్ట దొరికినవి కావు గనుక సాగనార నివృత్తి సంగమ మనే [గామ ములో తీసీ బోయీలచేత తాష్ట పేడించి క ట్టించినాను.

86 ఏనుగుల వీరాస్వామయ! యింతే కాకుండా పరివార సమేతముగా దూరదేశము పొయ్యేవారు దారిలో అస్వస్థపడే వరిజనము ఆటంకపడి నిలవకుండా సాగిరావడానికి దినా నికి తి అమడ దూరము నడువగల యొక గుజ్జపు తట్టువనున్ను 5 బోయీలతో నొక తేలికయయిన సామాన్యపు డోలీ నిన్ని కూడా తీసుకొని రావలసినట్టుగా నా యనుళవము నాకు తెలియచెప్పినది. అదే (వకారము తిరుపతిలో రూ 26కి ఒక గుజ్జపు తట్టువను తీసికూడా తెచ్చినాను. అందరున్ను ఆరోగ్యముగా నుండే కాలములో తట్టువమీదనున్ను డోలీలోనున్ను కావలసిన భోజనసమానులను అధి కముగా చెయికావలికి వేసుకొని పోవచ్చును. యింకా నా యనుభవమువలన తెలియవచ్చినది యేమంపే సవరివార ముగా దేశము తిరిగేవారు చికిత్స చేసే |కమము యశోచితముగా తెలిసిన వారిని కూడా పిలుచుకొని తగుపాటి యాషధములు కూడా తీసుకొని పోవలసి నది. ముఖ్యముగా అజీ రికి జ్వరమునక్ప (వణాలకు గాయములకున్ను జౌషధాలు తీసుకొని పోవలసినది, ఆపకారముగానే నేన్స తెచ్చినా వద్దనుండే జౌషధాలు నా బుద్ధిస్సురణద్వారా నాతో కూడా వచ్చిన వారికి ఇచ్చుచు వచ్చినంతలో భగవత్కటాక్షము చేత నా పరివారానికి వచ్చిన యువషద్రవములు నివారణ మవుచు వచ్చినవి. కూడా వచ్చేవారికి నొక విధమయిన నిర్భయమున్ను తోచి యుండెను. శీమమైనపు వత్తు లెంత భ్మదముగా నుంచినా తునకలుగా వగులు చున్నవి గనుక బంగాళా నాటువత్తులే దారికి యోగ్యములని తెలుసుకొన్నాను. అణాలు, అర్థలు, పొవులాలు చెన్నపట్టణపు దుడ్డు కడప విడిచిన వెనక దొర కవు. కూడా తెచ్చియుంటే వెండి నాణ్యములు మాతము పనికివచ్చుచున్నవి కృష్ణ కవతలి వయిసాలు కృష్ణ కీవల వనికిరావు. కృష్ణకు నుత్తరమున అణాలున్ను వనికిరావు. ఆ షాపురము $ ఘంటలకు వదిలి రాతిరి ఘంటలకు (1 కోసుల చూరములో నుండే హయిదరాబాదు షవరు (పవేశించి షహరుకు సమీపమందుండే వేగంబజారు అనే పేటలో నాక తోటలోని బంగళాలో దిగినాను. ఆ షాప్టరము

కాశీయ్యాత 8? వదిలిన వెనక 2 కోసుల దూరములో షంసౌబాదు అనే బస్తీ [గామము కోట సహితముగా నొకటి యున్నది. అదివరకు దోవ సరాళము, లోగడి మజిలీభాట వలెనే 1 గడియ దూరము మిట్టయెక్కుచు గడియదూరము పల్లముకో దిగుచు దారిని నడవవలసినది. షంసాబాదు మొదలు చిన్నతిప్పలు దారికి నాలుగు వక్కలా అగుపడుచు వచ్చును. దారి కొంచెమయిన రాతిగొట్టుగలది. దగ్గిర దగ్గిర చిన్న (గామాలున్నవి. అనేక మశీదులు చూచుచు పోవచ్చును. చిన్న చెరువులు కొన్ని యున్నవి. వాటికింద మామిడితోపులున్ను, కూరగాయల తోట లున్ను వేసియున్నవి.

ఆ దినము మొహరం అనే పండుగ ఆరంభమయినది. ఆ తొమ్మిదో దినము ఆ షహరుకు కంచికి గరుడ సేవ ముఖ్యమైనట్టుగా ఆ మొహ్మరం పండుగ (సబలమైన యుత్సనము. ఆ యుత్సవ కాలములో వరమాత్ముని చైతన్యము ఆ షహరులో నెక్కువగా [వకాశించుటచేత అనేక వేలమంది యితర మతస్థులుగా నుండేవారు కూడా షహారుకు వచ్చి ఆ తొమ్మిదోదినము మొదలు ఆఖరువరకు నుంచున్నారు. నకల విధములయిన యారాధనలను అంగికరించి “యాదృశీ భావనా యత సిద్ధిర్భవతి కాదృశ” అనే వచన _పకారము లోకుల యిష్టసిద్ధిని చేసే వరమాళ్ముడు ఒక్కడే గనుక ఆ యత్సవ కాలములో వరమాత్ముని చైతన్యము అక్కడ (వతిఫలించుటచేత ఆ స్థలము ఆ కాలమందు పుణ్యస్థలమని భావించి అక్కడ నట్టికాలమందు నన్ను (వవేశ పెట్టినందుకు సీశ్వరుని చాలా కొనియాడడ మయినది.

20వ తేది ర్యాతి మొదలు జూలాయి నెల 8వ తేది సాయంకాలము వరకు హయిదరాబాదు షహరుతో చేరిన బేగంబజారులో నున్నాను. ఆ రాతి మొదలు జూలాయి 19వ తేది ర్మాతివరకు శికందరాబాదు అనే పేరుగలిగిన యింగిలీషవారి దండు ఉండే బస్తీకి సమీపముగా నున్న కాకాగూడ మనే బొమ్మదేవరు నాగన్నతోట చావిడిలో నుంటిని.

హయిదరాబాదు షహరుకు చుట్టు బేగంబజారు అనే బస్తీ యొకటి యన్నది. అందులో సామహుకార్డ కొఠీలు కలవు. అది షహరుకంటే వాస

క్కి ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య యోగ్యము. అక్కడికి కోసెడు దూరములో కారువానా అనే బఐ స్రీ యొకటి యున్నది. ఆది రత్నాలు వగయిరా అమ్మే వర్తకులుండే స్థలము. ఆ బేగం బజారుకు చేరినట్టు యింగిలీషు రిసైడెంటు వారి ఖర్చు.కింద విస్తారముగానున్ను అలంకారముగా నున్ను ఒక హవేలి కట్టించుకొని నిజాముకు భాడిగె ఇచ్చుచు కాపురమున్నాడు. హవేలి చుట్టున్ను లోకులున్ను వ ర్రకులున్ను ఇండ్లు కట్టు కొని యుండుటచేత నొక పెద్ద బని ఆయినది. ఆ స్థలము పేరు చందఘాటు అనుచున్నారు. షహరు లోపల షాలీబండ అనే పేరు కలిగిన యొక "పేట యున్నది. ఆ స్థలమందు అక్కడి (బాంహ్మణులు ఇండ్డు కట్టుకొని కాపురమున్నారు. దివాన్‌ పీష్కారు చందులాలు అక్కడ ఇందు కట్టుకొని కాపురమున్నాడు* నిజాం దేవిడి షహర్‌ నడమ నున్నది. ఆనేకులయిన పెద్ద మనువ్యులు, అమీరులు వుమరాలనే పేరు కలవారు, సాధారణపు వర్తకులు, నిజాం వంశస్థులున్ను షహరునడమ కాపురమున్నారు. షహరునడమ మక్కామజ్జిత్‌ అనే యొక తుర కల జపశాల యున్నది. దాని స్థూపీలు రెండు మొలాము చేయబడి యున్నవి గనుక బహుదూరానికి తెలియచున్నవి. మశీదుకు నెదురుగా లోగడ దివాన్‌ మీరాలం అనే వాడు కట్టించిన కారంజీలుక లోత్సుగా నున్నవి. వాటికి సమీపముగా చౌకు అనే పేరుగల గుజిరీ అంగడి యొకటిన్ని, బట్టల యంగష్ట, ప్మెత సామానుల యంగష్టన్ను ఉన్నవి. నాల్గు దోవలు చేరడానకు గాను కట్టినయొక గొవ్స స్టూపీ గలిగి నాలుగు ద్వారాలు గలిగిన. వ్యాక చావడిన్ని యున్నది, షహరులో రాజవీధులయందు గుండురాష్ట పరచియున్నవి. అట్టి వీధులలో నుండే కళ్మ్శలమయిన యడుసులో నడిచేవారి పైదాలు పూడిపోవుచున్నవి, ఇండ్డ బం న్ను గం సవనణియున్న యితర దక్షిఇదేశపు షహరులలో పి - రాజవీదులలో ఏన్సగల్ప మొదలయిన వాహనాలు యెల్లప్పుడు సంచరింపు చున్నవి గనుక నున్ను మనుష్యులందరున్ను,

కాశీయ్యాత రి ఆయుధపాణులై మెత్తని వారిని కొట్టి నరుకుచుళ్నారు గనుకనున్ను, షహరులో ఇతర దేశస్థులు సవారీమీద పోయి రావలసి యుంటే ఆయుధపాణులైన వాక్పారుష్యము కలవారిని కొందరిని కూడా పిలుచుకొని పోవలనీ యున్నది. కృష్ణానది దాటినది మొదలు హైదరాభాదు వరకు పకీరులు నిండి యున్నారు గనుక సవారీమీద నెవరు వచ్చినా అడుగడుగుకు పకీరులు సోగడిభిక్షము అడుగక మానరు - వారికి కొన్నిగవ్వలై నాయిచ్చి పోకపోతే అవమానము తోచుచున్నది" చెన్నవట్టణము రూపాయి 1 కి అక్కడి పయిసాలు $0. పయిసా 1కి లి పుంజీల గవ్వలు. పుంజీ 1కి గవ్వలు శీ, యీ హయిదరాబాదులో పిచ్చిరూపా యలని యొక దినుసున్ను గోవింద బన్టీలని యొక దినుసున్నుచెలామణి యవు చున్నవి. ఆ రూపాయలు ఒక చేతినుంచి యొక చేతికి వచ్చేటప్పుడు యొకటి రెండు పయిసాలు వట్టమియ్యకనే చెలామణి కానేరదు. చెలామణి రూపాయలకు అక్కడివారు చేసే వరిక్ష అసదృశ మయినది. ఎట్టి ఠఊొపాయల కయినా ఒక దోషము పెట్టక మానరు. చెన్నవట్టణపు కుంఫీణీ రూపాయలకు ఆ తొందర లేదు. అయితే అవి దొరకవు. మరి అక్కడి రూపాయలకు రూపాయికి 11కి పయిసాలు 40.

ఈ షహరు గోడకు చేరినట్టుగా 'ముసి" అని అక్కడి. వారిచేత చెప్ప బడుచున్న ముచుకుంద నది పారుచున్నది. ఆ నది వాడపల్లెవద్డ కృష్ణలో కలియుచున్నది. ఆది గొవ్పనది. పోయిన సంవత్సరం నదీ (వవాహము ఎక్కు వగా వచ్చి ఢిల్లీ దరవాజా వద్ధ యింగిలీవువారు కట్టిన వారధిని వగలకొట్టి ఆ షహరులో కొన్ని వీధులున్ను, బేగంబజారులో కొన్ని వీరులున్ను ముంచి వేసి పోయినది. జేగంబజారు కున్నూ: షహరు కున్నూ నడమ ఆ నది దాటు టకు వూర్వకాలమందు తురకలు మంచి రాళ్లతో అతి బలముగా నొక్క వారధి యేనుగలు మొదలయినవి గుంపుగా నెక్కి పోవడానకు యోగ్యముగా కట్టినారు. ఆ షవరు చుట్టున్ను చిన్న తిప్పలున్నవి. కొండలు మెండు. అనేక తిప్పల కొనలయండు మశీదులు కట్టబడి యున్నవి. హిందూ దేవాలయాలు లేవు, అవి యున్నా వృద్ధికి రానియ్యరు.

40 ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య షహరుకున్ను ఇంగిలీమ దండుకున్ను 2 కోసుల దూరమున్నది. "నడమ హుశేనుసాగరమనే పేరుగల యొక్క గొప్ప చెరువున్నది. అ కట్టమీద యింగిలీషువారు గ్యురపుబండ్లు పొయ్యేటందుకు యోగ్యముగా బాట ముచ ఎటగా చక్కచేసి మొగలాయి వాహనాలున్నూూ మనుమ్యలున్ను ఎక్కినడచి చెరచ కుండా భాటకు ఇరుపక్కల తమ పారా 'పెట్టియున్నారు. జాతులవాండ్రను తవ్ప ఇతరులను ఆ కట్టమీద హుకుములేక ఎక్కనియ్యరు. ఈ జాతులవారిని వరంగి లని ఏల చెప్పుచున్నారంటే ఫిరంగిలతో సహవాసము చేసేవారు గనుక ఫిరంగి వారని ఈ దేశస్థు లనసాగినారు. అది యితరదేశాలలో వరంగీవారని అభాస ముగా అనబడుచున్నది. కుంఫీణీ అష్క్లరు ఉండే స్థలము హయిదరాబాదుకంటే నానాటికి ఎక్కువగా బ స్త్రీ అవుచున్నది. 20 సంవత్సరముల కిందట నేను చూచిన దానికంటే మిక్కిలి బస్తీ అఆయియండుటను చూడగా ఆశ్చర్యముగా నున్నది. షహరులో వస్తువులకు సుంకము అేదు. ఏ వస్తువుమీద సుంకానికి ఎవడు ఊహించి దరఖాస్తు చేసినా దివాన్‌జీ ఆ సుంకము గుత్తకు యిచ్చు చున్నాడు. కట్టెల బండకు, వి స్తరా కులకున్ను, షహరులో రావడానికి నాలు గయిదు తీరువలు. త్రీరువ తీసేవాని జోరావాం కొద్దిన్ని ఇవ్వవలసియున్నది, చంపినా అడిగే దిక్కులేదు. యింగిలీవ దండులో ఈ తొందర లేకుండా న్యాయవిచారణ కూడా కొ త్తవాల్‌ చావడిలో కమ్మి స్సేరై యాటు అసిస్టాంటు గుండా జరుగుచున్నది. గనుక లోకులున్ను వ ర్తకులున్ను ఆదండులో వసించ డానికి మిక్కిలి ఇచ్చయింపు చున్నారు. అక్కడి యిండ్లకంతా ఎన్ని మిద్దెలు అంతస్థులుగా కట్టినా స్తంభాలమీద పయిపూరి మోవ్యచేస్సి మట్టి గోడలు పెట్టి, ఆ గోడల పయిన నాజూకుగా, సన్న గార చేసి కావలసినట్టు చిితములతో పూయుచున్నారు. అక్కడి గులక కలిసిన య్మెర రేగడ మట్టి మిక్కిలి గటిగా నుంచున్నది. బ్‌ యింగిలీషు దండులో నేను దిగిన స్టము వాసయోగ్యమృు. ఆ షప్హర్తుక్సు చుట్టునుండే భూమి బహు సారవత్తమయినది. వ్‌ వృక్షము వేసినా ఆత్తి పీర్యముతో సయిరయి వచ్చుచున్నది. అయిత్తే పయిరు పెట్టే శ్రద్ధ యెవరికిన్ని కారణ

కాశీయ్యాత శీ ములచేత లేదు. మొదటి కారణమేమంటే బీదలయినవారు ఏ చెట్టు వేసినా వాటి ఫలమును శేమముగా, ఆయుధాలే ఆభరణాలుగా నుంచుకొని దర్పమే యళ స్పుగా భావించుకానియుండే లోకులు అనుభవించ నియ్యరు. రెండోదేమంటే ఉవపన్నులు తోటలు వనాలు వేసుకొనవలెనంటే రాజకీయములయిన విపత్చ రంపరలు ఆప్పుడప్పుడు వారికి కలుగుటచేత ఆ సుఖము ననుభవించడానికి 1పాప్తిలేక నున్నది. ఇంతకున్ను ఓర్చివేసిన చెట్టు బహుబాగా అయియున్నవి" చోటా అరంజీవండ్డు విస్తరించి కలవు. సకల విధములయిన పండ్దున్ను, అరటి పండ్లు దప్ప మంచివిగానే దొరుకును అయితే అతి్కిసియము. చెన్నపట్టణము కంపే మూడింతలవెల యివ్వవలసినది. కూరగాయలు ఆ (పకారమే [పియము లయినా మవి రుచికరములుగా నున్నవి. వస్త్రాలు, ఆభరణాలు, శిఫాయిలకు లాయఖు అయినవి, ఆ షహరులో దొరుకును. భారి రత్నాలు కొనేపాటి యుత్సాహ ధైర్యము లెవరికిన్ని లేనందున వర్తకులు తేవడము లేదు. ఆభర ఇజాలు వగయిరాలు ఉంచుకొని వికయించేవారు తమ కాపు నిమిత్తమై కొంత సిబ్బందిని వుంచుకొన వలసి యున్నది. తద్ద్వారా ఒక గొప్పగారవము వారికి గలుగుచున్నది. అందువలన రత్నాలు, నగలు, కావలసిన గొప్పవారు వారి యింటికి వెళ్లి వారిని పిలిపించుకొని కావలసినది వారు చెప్పిన ధరకు పుచ్చుకొని తమకు సమ్మతి అయినప్పుడు ఖరీదు నిచ్చుచుల్నరు. వర్తక సరణిగా అట్టి గొప్పవస్తువులు కొని అమ్మడము లేదు. సాత్విక _వభుత్వము కల రాజ్యములో మెదిగినవారికి అ షహరులో ఉనికిన్ని , ఆరాజ్య సంచారమున్ను, భయ [వద ములుగా నుంచున్నవి.

ఆ షహారుకు 8 కోసుల దూరములో గోలకొండ అనే (పదేశ మొకటి యున్నది. అక్కడ బలమైన కోటయున్నది. అందులో నిజాముయొక్క అంతఃపుర స్త్రీలు సంస్థానముయొక్క- మూలధనముతో కూడా ఉన్నారు" అందులో విస్తరించి గృహములు కట్టుకొని మనుష్యులు కాపుర మున్నారు. ఆ షహరులో 'పెద్దమనువ్యలు అనందము కొరకు చేసుకోవడ మేమంటే ఒక బగీచా

| వీనుగుల వీరాస్వామయ్య అనే చిన్నతోటవేసి, ఆందులో జలధారలు పయికిలేచే కారంజీలు కట్టి యుంచు కొనుచున్నారు. ఆ జల సూత్రాలు అలంకారముగానే యుంచున్నవి,

అక్కడి రాజ్యతం్యతము జరిపే _కమమంటే పూర్వకాలమందు ఢిల్లీ హొదుషాను, శిఫియి ధర్మముచేత సంతోష పెట్టి, ఆ రాజ్యమును జాగీరుగా పుచ్చుకొన్న ఆసబుజావంశస్థులు ఇప్పుడు రాజ్యము చేయుచున్నారు. యింతకు మునుపు షౌలరుజంగు అనే అతడు దొరతనముచేసి, సంవత్సరము. కిందట చనిపోయినాడు. అతని కొడుకులలో నొకరయిన నాసర్‌ దౌలా అనే అతడు ఇప్పుడు కుంఫిణీవారి సహాయము. చేతకట్టుకొని [వ్రభుత్వమును వహించి యున్నాడు. ఈ నవాబుకింద ఒక దివాను జాగీరు అనుభవింపుచున్నాడు. అతని కింద ఒక ఫేష్కారు సకల రాజ్యతంతము విచారింపుచున్నాడు ఉండే రాజ్య మంతయు నవుకరులయిన అమీరు ఉమరాలనే 'పెద్దమనుష్యులకు జాగిరులుగా నున్ను, పారంపర్యముగా (పభుత్వము చేసేవారికి జమీనులుగానున్నా , థాగించి జమీనుదార్ల వద్దమ్నాతము సాలుకు ఇంత మాతమని రూకలు వసూలు చేసు కొనుచున్నారు, 1 అమానిగా తాలూకాల నుంచుకొని 2 మామిలియ్యతు వ్యవ హారమును జరుపుకోవడము నిండాలేదు. వాం వారి ఆధీనముగా నృండే భూమికి వారు వారు పూర్ణముయిన స్వాతర్శత్యము గలిగి ఆయా భూములలోని కాప్టరసు లను భర్త భార్య మీద చెల్లించే అధికారము కంచే ఎక్కువయిన అధికారముతో నేలుచున్నారు, ఆ నబాబు పెద్దలవద్ద 40 సంవత్సరముల కిందట కుంఫిణీ వారు 'స్నేహమూలకముగా (పవేశించి 6 పటాలాలన్స, వారి తర్బునాత్తిగా శికందరాబాదు అనే స్థలములో ప్రవేశ పెట్టి, వకీలు భావనగాన్గాక్ష రిసెడెంటును అకడ నిలిపినారు. అ పటాలాల జీతానికి గాన్స కడప, బళ్చారి,. జీలాలు రెండున్ను ఈ నవాబువద్ద జాగీరుగా క్షుంఫిణీ వారు పుచ్చుకొని యిస్పటి*న్ని అఆనుభవింపు చున్నారు. (క్రమక్రమముగా రాజ్యతంర్యతములో ఏ వని జరిగించ

2. సర్కారు నిర్వహణము.

కాశీయ్యాత క్షీ వలని వచ్చినా రిసైడెంటు అనుమతి లేక జరిపించే వాడికెలేని ఘట్టము ఇవ్పట్లో పొనగి యున్నది. తమకు రూకలు కట్టని బలవంతులయిన జమీనుదారులవద్ద సాలేనా పయికము వసూలు చేసుకొనేటట్టు, కందనూరు నవాబు రాజ్యము కుంఫిణీవారి యధీనము చేసినట్టే, కొద్దికొద్దిగా చేయుచు వచ్చుచున్నారు. అటువంటి జమీన్‌ దారులవద్ద కుంఫిణీవారు రూకలు వసూలుచేసీ నిచాముకు ముజరాయిప్పించు చున్నారు. సదరహి 6 పటాలాలు గాక నింకా 12 పటాలాల పర్యంతము రినెడెంటు మూలకముగా కొలువు పెట్టి యింగిలీ[ువారి ఖాయిదాలో వుంచి అలువాల్‌ మొదలయిన స్థలములలో నుంచి నెల నెలకు, వారి జీతము రినైడెంటు మూలకముగా ఆ నవాబు దివాన్‌ 'షేష్కారు యిచ్చుచు, రూకలు కట్టని జమీదారుని మీదికి కానలసినప్పుడు కావలసిన మట్టుకు ఆ ఫొజును పంపించుచు వచ్చుచున్నాడు. ఇప్పుడు దివాన్‌ "షేష్కారు చేసే చందులాలా సదరహీ జాస్తి పటాలాల జీతానికీగాను నెల 1 కి సుమారు రీలక్షల రూపాయలు యిచ్చుచున్నాడు.

యిది గాక నవాబు మనోవర్తి ఖర్చులకు గాను నెల1కి 8 లక్షల రూపాయలు ఇవ్వవలసి యుంచున్నది. ఇంతేకాక 1 నజరు 2 యినాయతులుగా కొంత నెలవు చందులాలుకు తగులుచు వచ్చుచున్నది. ఇది పోగా మిగిలిన వస్తువులు ఆ దివాన్‌ పేష్కారు చేసేవాడు సమ్మ తమైన |వయము చేసుకొనుచు వచ్చుచున్నాడు. ఆ ,వయములు చెయ్యడమునకు రాజ్యములో అయ్యే వసూలు చాలక దివాన్‌ పేష్కారు అప్పులతో తహతహ పడుచున్నాడు. ఆ నవాబు రాజ్య మంతా కుంఫీణీ వారి వల్ణ చాలా భయమును పొంది యున్నది.

యిటువంటి షహరు 20 తేదీ ఉదయాన 8 1/2 ఘంటలకు వదిలి గ కోసుల దూరములోనుండే మేడిచెర్ద అనేయూరు 10 షుంటలకు చేరినాను. దోవ బహుసరాళము, గులక యిసుకపొర, గుర పుబండ్డు నడవడానికి యోగ్యముగా

1. నజరానా, రి "పెద్దలు చిన్నలకు యిచ్చే బహుమతి,

44 దీనుగుల పీరాస్వామయ? నున్నది. బాటకు నిరుపక్క-ల సీకాఫలపు చెట్ల యడప, మనోహరముగా నున్నది. మేడిచెర్ల యూరిముందర నొకటి రెండు వాగులు దాటవలసి యున్నవి. అవి వర్షాకాలమున (వవాహము వస్తే దాటుటకు నొకటి రెండు దినములు కాచనలసి యున్నది. ఊరు "పెద్దది, కావలసిన వస్తువులు దొరుకును, అంగళ్లు చాలా యున్నవి.

నేను చెన్నవట్టణమునుంచి వచ్చేటప్పుడు కొలువుగా "పెట్టుకొని తెచ్చిన

6 మంది బం్మటౌతులుగాక కడపలో 4 మరాటి బంటౌతులను కొలువులో "పెట్టినాను. హయిదరాబాదులో నెక్కువగా 6 మందిని కొలువు పెట్టినాను. పీరి కంతా జనము 1కినెల 1కి ర్పూ ? లెక్కను జీతముచేసి నేను చేసిన = ఖాయిదా యేమంటే కాహాడవలసిన మూల వదార్లము సహజముగా యజమాని వద్ద నుండే "పెట్టెలలో నుండుననే తాత్పర్యము లోకులకు ఉండవలసినది గనుక అటువంటి తాత్పర్యముతో అయోగ్యులు [వమాదమును చేతురని తలచి నా మూలధనము 'శేమముగా నుండుట కొరకు మూలధనపు "పెట్టెలను సవారీలలో ఉంచి సవారీ తలుపులకు బిగాలువేసి సవారీలను ఊళ్లలో దూర్యపదేళశపు చావిళ్లలో నున్ను; ముసాఫరుఖానాలలో నున్ను, మశీదులలో నున్నుఉంచి యిడీలేసి బం్యట్రౌతులను జాముకు ఒక జతగా పారాయిచ్చేటట్ట 6 మందిని నిశ్చయించి బోయీలను జాగ త్తగా కూడా ఉండేలాగు దిట్టము చేయుచు వచ్చినాను. సామాను కావడి పెట్టెలను నేను దిగేస్టలములో ఉంచి అక్కడ జాముకు ఒకడు వంతున పారా గ్‌ మర్ధన ఇందొడుంసు ఉంచుచు వచ్చినాను. మైయను (యె నాలుగు తీసీనందున అవి మోయను ఒక వమ అ రాలలో చమ్మగిలకుండా వేసే 6 కీలు బావలు 2 అంతు ఆరు యెషలని జూల మేకులు 200 మోయను ఒక ఎద్దున్ను గ పేరన్నట్టు క నెంకు ర్పూ 0 లక్కకాలువు పెట్ట క్షే కట్టుదిట్టము. |

$,. మొతము. ఆ

కాశీయ్యాత శక్ర తీసుకొని వచ్చినాను. 3 యెద్దులకు నాక మనిషి వంతున ఇద్దరు యెద్దులవాండ్హు కూడా వచ్చినారు. ఆడేరాలు కొట్టనున్ను, తియ్యనున్ను ఇద్దరు కళాసులను నెల 1కి మనిషి కి ర్పూ లెక్కను ౫ సంబళానికి కొలువు పెట్టుకొన్నాను. ఆ డేరా బొంగులు ఎద్దులు మోయవు గనుక అవి మోయను ఒక మనిషిని నెలకు రూపాయలు జీతము నిష్కర్ష చేసీ కొలువు పెట్టి. నాలుగు డేరాల బొంగులు పడిన్ని సదరహి యిద్దరు కళాసుల చేతనున్ను, సదరహి మనిషి చేతనున్ను మోయించుకొని వచ్చినాను. ఇంతేకాక వహాయిదరాబాదనుంచి నాగపురికి పోయ్యేదారి బహు అడివిన్ని;, మృగభయ మున్ను, చోరుల యుషవదమున్ను కలిగినది గనుక దారివాగా తెలిసే కొరకు హయిదరాబాదు రి.నైడెంటు వద్ద నుండే పోస్టాఫీసు రయిటరు మేస్తరు ల్యూసు అనే పరంగి వాని మంచితనము చేసుకొని ఒక రన్నర్చు అనే టప్పాల మనిషిని కూడా పిలుచుకొని అక్క డక్కడికి రన్నర్సు మనుష్యులు వారి వారి హద్దు వరకు నాతో కూడా వచ్చి దారి చూపించేటట్లు దిటము చేసుకొన్నాను. ఆ తపాలా రన్నర్చులను ఇక్కడ బ్‌ ట్‌

హరకారాలని వాడుచున్నారు. వారిని కుంఫీణీ యిలాకా మనుమ్యలని ఆయా యూళ్లలో. గౌరవ పరుచుచున్నారు. తద్వారా యీ యపాయము నేను చెయ్యడము మిక్కిలి అనుకూలనురయునది గనుక ఆ రన్నర్చుకు క్‌ రూపాయి. దనుక ఇచ్చుచు & పుసలాయించి ఒక మజిలీ నుంచి మరియొక మజిలీకి పిలుచుకొని వచ్చినాను. ఆ కృష్ణ దాటినది మొదలు ఆ దేశములో కాకులు విశేషముగాలేవు. ముఖ్యముగా హయిదరాబాదు షహరులో ఒకటియైనా కనుపడినిది కాదు. డేగలు పెంచేవారు విస్తరించి యున్నందున షహరులో వుండే నాను.

21వ తేదీ ఉదయాన 6 ఘంటలకు బయలుదేరి 10కోసుల దూరములో నుండే మాషాపేట అనే యూరు 12 ఖభంటలకు చేరినాను. దోవ నిన్నటి దోవ వలెనే రమణి య్యముగ నున్నది. ఇరువక్క-లా జీడిచెట్టు, వివచెట్టు, టెకుచెట్టు: రాలా

1. బ్రీతము, 2, సంతోషపరచి.

జీ ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య మోదుగచెట్టు మొదలయిన వృక్షములు గల యడివిభూమి, సమయమయినది. ఆ మాషాపేట గొప్పయూరు. పేటస్టలము. సకల పదార్థాలు దొరుకును. అక్కడ ఆ ర్యాతి నిలిచాను ఆయూరు వర్షాకాలములో మిక్కిలి బురదకలిగి చిత్తడిగా నుంచున్న ది.హయిదరాబాదువద్దహుశేనుసాగర మనే చెరువు మొదలుగా ఊరూరికి భారీ చెరువులున్నూ, వాటి కింద పొలకట్లున్ను, వరి పెరున్ను కలిగియన్నవి. జలవసతి కలదు. అవి మెట్టపంటగల యూష్ణ కావు. 2వీన తేదీ 6 ఘంటలకు బయలుదేది 10 కోసుల దూరమందుండే

బిక్కనూరుపేట 1 ఘంటకు చేరినాను. ఆ దోవ లోగడి రెండు దినముల దోవ వలెనే రమణియ్యమయినది. సదరహి చెట్టి యడివినడమ భాట పోవుచున్నది. వర్షాకాలములో కొన్ని వాగులు దాటవలసియున్నవి. ఆయూరు బహు పెద్దది గొవ్పపేట ఒక శివాలయమున్నది. గొప్పచెరువులు రెండున్నవి. సకల పదా ద్ధాలు దొరుకును. మేడిచెర్ద మొదలుగా నేను దిగిన యూళ్ళలో [్రాంహ్మణుల యిండ్లు కలవు, మేడిచెర్ట అనే [గామము మొదలుగా భూమి జమీనుదారులది, నిజాము సర్కారుకు కుస్తుయిన రూకలు కట్టి భూమిస్వాములుగా [వ్రభుత్వము చేయుచున్నారు. ఆయా జమీనుదారుల కింద ఎ స్తీ (గామాదులలో వచేలు అనే అధికారస్టుడు ఒకచున్న, వావాల్‌ దారుడనే వాడు ఒకడ్పున్ను ఉంచుళ్నారు. ఆ భాటలు యిం ష ప లలో లష్కరు 1 క గనుక మజిలీ (గామా జమీనుదారులు పెట్టుకొని యన్నారు. కరుణ మును ప్రైసరను అయా ఏసామిలాతుగా నున్నా డు. మేడిచెర నా పడకుండా ఒక యహైయమ శస వగా సనక (గ్రయాస విబారించే(సయాస లేకుండా నేను దిగేవేళక్రు స్థలము సేదమవు కో స్థలము ఆచి యేలాగంటే మేడిచెర్లలో దిగగానే ఆ యాం కరణము. వచ్చుచున్నది. ఫలాని వారు వచ్చుచున్నారు గనుక స్థలము మొదలయినది వో

1. సరఫరాలు (నప్టయిలు). టి ల్‌

కీ కలిసీ వనిచేయవాడు.

కాశీయ్యాత శ మందు వనతిచేసి, సామ్మాగీని జ్యాగత్త చేసి ఉంచుమని వాక జాబు (వాయించి కొన్ని పయిసాల నిచ్చి ఆ యూరి మనిషిని వొకని జతచేసి నా బంటౌతును వొకని మరునాడు దిగవలసిన [గామానికి పంపించినాను. ఆ యుపాయము నాకు సలవసతిని కలగ జేసినది, అదే (వకారము దిగిన _గామము నుంచి అవతల దిగపొయ్యే (గ్రామము నకు వంపుచు. వచ్చినాను. అర్మాతి దేవాలయముతో చేరిన [బొంహ్మణ గృహమందు నిలిచినాను. 28వ తేదీ ఉదయాన 6 ఘంటలకు బయలుదేరి అక్కడికి 5 కోసుల దూరములో నుండే కామారెడ్డి పేట 10 మంటలకు చేరినాను. కృష్ణదాటినది మొదలుగా ఆ బిక్కనూరిపేట పర్యంతము దోవ గులక యిసక కలసిన గట్టిరేగడభూమి. ఏకాలమందున్ను నడిచే వారికి ఒక (శ్రమనున్ను ఇయ్యదు. ఆ బిక్కనూరు పేట వదిలినది మొదలు కామారెడ్డి "పీట చేతే పర్యంతము కాలు దిగబడే నల్ప రేగడ భూమి, వర్షాకాలములో మిక్కిలి అడుసుగా నుంచున్న ది, యెండా కాలములో ముండ్ల వలెనే నడిచే వారికి గుచ్చుకొనుచు కొంతదూరము ఖాట గులక యిసక పరగా నుండినా యూ నల్టరేగడ భూమిలో పడే [వ్రయాస ఆ సౌఖ్యమును జ్ఞాపకానికి రానియ్యదు. దోవలో కొన్ని వాగులు దాటవలసి యున్నవి. ఆ కామారెడ్డి సేీట వసతీయయిన (గామమే. అంగళ్టు కలవు. అన్ని వదార్జాలున్ను దొరుకును. (బాంహ్మణగ్భృహమందే దిగినాను. చెరువు వున్నది= జలవసతి గలదు. కృష్ణదాటినది మొదలుగా [వత్మిగామములోనున్ను బియ్యము మంచిదిగా దొరుకుచున్నది. వడ్డపయిరు విస్తరించి హయిదరాబాదు మొదలు కొని పండుచున్నది. ఆ ర్యాతి అక్కడ వసించినాను. వీశీవ తేదీ ఉదయమున 6 ఘంటలకు ఆయూరు వదిలి అక్కడికి 8 కోసుల దూరములో నుండే మల్లు పేట అనే [గామము 10 ఘంటలకు (నవే శించినాను. దోవ నిన్న టికన్నా యెక్కువయయిన నల్డ రేగడ భూమి. బహు లోతుగల వాగులున్ను, చెరువు మడుగులున్ను దాటపలసీ యున్నది, ఆ (మము ఖిల మయినది. యథోచితముగా ముసాఫరులకు కావలసిన సామా

శర వీనుగుల వీరాస్వామయ్య నులు దొరుకును. దిగడానికి స్థలములేక అగామమందు మూడు. డేరాలు ఒక చావడి వద్ద కొట్టించి దిగినాను. హయిదరాబాదు దాటినది మొదలు (పతి (గామానికిన్ని కోటలు బలమయినవి లేవు. కొన్ని కొన్ని (గామాలలో బురుజులు మ్మాతము కట్టించి యుంచుతారు. ఆ మల్లు పేటలో ఒక పాడుకోట యున్నది, చెరువు జలసమృద్ది గలది. ఆ (గ్రామములో రాత్రి వసించినాను.

25న తేది ఉదయాన ? ఘంటలకు బయిలువెళ్లి 11 ఘంటలకు 5 కోసుల దూరములో నుండే యీదలవాయి అనే రామస్థలము చేరినానుం ఆ యారు చీలి జమీందారునితో చేరినది. గుడి చక్కగా కట్టి యుండక పోయినా దక్షిణదేశపు మర్యాద (వకారము ఆ జమీనుదారుడు గుడిలో సకల రాజోవచారములతో ఆరాధన నడిపింపుచున్నాడు. గుడిచుట్టు 80 ఇండ్రుగల [బాంహ్మణుల య్యగహారమున్నది. ఈ తురకల రాజ్యమందు ఈ స్థలము కుంపటిలో దామర మొలచి నట్టున్నది. తిరుపతి వదిలిన వెనక రాజోవచారము లతో ఆరాధన నడిచే గుడి యిది యొకటే చూచినాను. నా విచారణలోనున్ను వేరే లేదని తెలిసినది. ఈ యూరు యథోచితముగా బస్రీగానే యన్నది. కావలసిన సామానులు దొరుకును. ఇక్కడ గుడిలో (పతిఫలించి యున్న వరమాత్ముడు ఈ జమీనుదారుని వంశస్థులకు పిలిచితే వలుకుననే పాటి యను[గహముతో ఆరాధనలు గ్రైకొనుచున్నాడు. మల్లుపేట వదిలిన వెనక కోసెడు దూరానికి ఇవతల యీదలగండి అనే దట్టమయిన అడివి యున్నది. రెండు కొంచపాటి తిప్పల నడమ భాట పోవుచున్నది. భాట బహు రాతిగొట్లు. నల్లరేగడ భూమి బహుచోఠభయము గలది. మిక్కిలి భయంకరులయిన “"యింగిలీష దొరలనే దిట్టము చేసుకొని గండి దాటి వచి+నా స దీ వం యద న్నద్టలుగా

ఇరు, నడమ వాగులు దాటవలెను. అదిన్నిగాక యీదలవాయి యూరిముందర వర్షాకాలములో చెరువులోనుంచి మిక్కిలి వేగముగా పారుచు నున్న ౬హాలోతగిల రెండలుగు కాలువలు దాటవలెను. అక్కడ డేరామేకుల

కాశీయా[త త్తి ౫ కంట్టము చెరువు మడుగు కాలువలు దాటేటవ్సుడు కొట్టుకొని పోయినది. ఇట్టి భయ్మవదేశములకు తుపాకులు బవుజరూరు గనుక కడపలో రెండు తుపాకులు తీసుకొన్నాను. హయిదరాబాదులో కొల్వు పెట్టిన వారిలో అర్సిదుగురు తుపాకులు తెచ్చేటట్టు నిశ్చయము చేసినాను. ఆ గండిలో నడిచే టప్పుడు ఆక్కడక్క_డ తుపాకీలు కాల్చుచు రావడ మయినది. మల్లు పేట మొదలుగా యీదలళూటు చేరేవర్యంతము భాట నల్ల రేగడ భూమి, ఆటువెనుక థాట రాతిగొట్టు. ఆ యీదలవాయియూరిలో చీలి జమీనుదారుని తరపున వద్రేలు అనే అధికారస్టుడున్నాడు. దేవాలయ విచారణను అతడే చేయ చున్నాడు. ఆ యూరిలో £6 తేది ర్మ్యాతి వర్యంతము నిలవడ మయినది. 87వ తేదీ ఉదయయిన 6 ఘంటలకు యీదలవాయి వదిలి అక్కడికి 6 కోసుల దూరములో నుండే జగనంవల్లె అనే [గామము 12 ఘంటలకు (వవే శించినాను. యీాదలవాయి దాటినదిమొదలుకొని కొసెడుదూరములో నుండే డిచ్చుపల్లె అనే మజిల్మీగామము చేరే వరకు ఒక చిన్నఘాటునడుమ మార్గము పోవుచున్నది. అయినా ముందర వదిలివచ్చిన ఘూటంత భయము కలది కాదు. భాట సమభూమి. గులక యిసకపొర. కొంచెము రాతిగొట్టు, ఇరువక్కుల మోదుగ చెట్టు వగైరాల యడివి. ఈ డిచ్చువల్లెలో యీదల వాయిలో నుండే రామమూ రిని (వతిస్ట చే సే నిమిత్తమై పూర్వమందు గొప్పదేవాలయము కట్టినార్డు అయితే వాసొనికి యోగ్యముగాదని తోచి పరమాత్ముడు కొన్ని లోకదృష్టాంత ములబేత తెలియచేసి యీదలవాయిలో యిప్పుడు ఆరాధనలు గ్రెకొనే మూర్తు లను స్తాపింవ చేసినాడు. ఇవ్సటికిన్ని డిచ్చువల్లెలో కట్టిన దేవాలయము పాడుగా ఉన్నది. ఈ డిచ్చువల్లె మొదలు జగనంపల్లె కొసెడు దూరము కలదనే వరకు భ్రాట సరాళము, గులక యిసకవర నిండా అడవిలేదు, అనతలి కోసెడు దూర మున్ను ఘాటునడుమ పోవుచున్నది. భాట కిరువక్కల దట్టమయిన యడివి. కొండలసందున భాట. ఈ మాటు నిండా భయాస్పదమయినది కాదు. ఇక్కడ లాం పయద పక్కలవేసేసమానుసంచి. దుల

॥ ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య మొగాలాయి కాణావారు కొందరు తుషాకులతోకూడా ఉంచున్నారు. వారు వచ్చే వారిచేత మనిషికి రెండేసి పయిసాలు వంతున పుచ్చుకొనుచున్నారు. యీ ఠాణా వారు పాంథులను కాపాడేవారివలె అభినయించడమేగాని వేరుగాదని తెలిసి యుండవలసినది. ఈ జగనంపళ్లెలో రెండు చిన్న దేవాలయాలున్నవి, రమణియ్యమైన స్నానఘట్టము కలిగిన చెరువున్నది. ఆంగష్ట కలవు. అన్ని పదార్థాలు దొరుకును. (బాంహ్మణులయిండ్లలోనే దిగినాను. యిక్కడికి సమీ పాన నరసింహ క్షేత మొకటి అడివినడమ నున్నది. జ్యాగతస్థలము. ఇక్క డికి & మజిలీల దూరములో వేములవాడఅనే మహాక్షేత మున్నది. అది ఖీమేశ్వర రాజేశ్వర కేతము. వేములవాడ ఖీమకవి జన్మపదేశము. ఈ [ప్రాంతములలో వ్యాఘాలు పజువులను అప్పుడప్పుడు బాధింపుచున్నవి. ఆర్మాత్రి జగనంపల్లెలో నిలవడమయినది. వరివ తేదీ ఉదయమున శ ఘంటలకు ఆయూరు వదిలి 1 తుంటలకు ఆక్కడికి 9 కోసులదూరములో నుండే దూదుగాం అనే ఊరు చేరినాను. ఆది గోదావరీ తీరము. ఆరు (వాంహ్మణుల యిండ్లున్నవి. గోదావరి కవతలిగట్టున స్వర్ణ అని చెప్పబడే (బాంహ్మణుల యిండ్హుగల య(గహారమున్నది. ఆదినము నడిచిన భాట సరాళము, యిసకపొర, నిండ అడివి లేదు, జగనంపఠలె నుంచి యీ దూదుగాముకు రెండు మూడు థధాటలు కలవు. అందులో నేను వచ్చినభాట కొంచము చుట్టయినా వసతి యయినది. ఆర్మూరు అనే బస్తీ [గామము జగనం వల్లెకు 2 కోసల దూరములో మన్నది. ఆయూరి మీద నొక భాట పోవు చున్నది. ఆది వస నంప న్న అది వసతి కాదు. జగనంపల్లెకు * కోసుల దూరములో బాలకాండ వర్గినంచి వచ్చినా యీ బాలకొండ నడివీధిలో నడిచి రావలసినది, నేన్స వచ్చిన ట్‌ కాట ఏదాగా బాలకొండకు మధ్య యేయూరున్ను తగలకుండా వచ్చుచున్నది. హయిదరాబాడు వదిలినది మొదలుగా పాలు, పెరుగు మృాతము తంబళజాతి బ రిగ స వారిగ ౦డా ఊఠూరిలో సమృద్ధిగా దొరుకున్సు, కూరగాయలు మ్మాతము కళ భాలకొండలో కండ చూ ఢీ చూడవలసినదిగాని మధ్యదొరకవృ, క్క య్ప్యక న్‌ కోసుల

కాశీయ్మాత త్‌ దూరములో రామన పేట అనే యూరున్నది. అక్కడ మేనాసవారీలు2 గంజీఫా చీట్టు ఇవి మొదలయినవి చేసి హయిదరాబాదుకు తీసుకొనిపోయి అమ్ము చున్నారు. యీ యూరిలో 3జీనిగెలవాండ్లు అనేకులు ఉపపన్నులుగా నున్నారు.

ఈ దేశములో తంబళ జాతివారు పుష్పాలు, పాలు, పెరుగు, తెచ్చియిచ్చి మేళాలు వాయింపుచున్నారు. మంగలజాతివారు మషాల్‌ వేయుచున్నారు. వాల కొండకు ఇవతల కోసెడు దూరములో మూకలా అనే చిన్న (గామము. అది దాటి యీ దూదుగాముకు రావలసినది. యిది నిండా బస్తీ అయినది కాదు. ఆర్మూరు పరగణాతో చేరినది. వన్టేలు గుమాస్తా ఉన్నాడు. నది దాటించే పుట్ల విచారణక ర్త వాసముగా నున్నాడు. ఈ యూరికి అవతలితట్టున నుండే యూరు మాధ్వులమయము. వారే తీర్థవాసులు. స్మార్తులు పది యిండ్హవారు ఈ ర0డూ ళ్లలో నున్నారు. కావలసిన పదార్థాలు యథోచితముగా దొరుకును యీ దూదుగాముకు ఉభయపార్శ్వాలలో షహరుల వంటి ([గామాలు రెండున్నవి. ఒక వక్క బాలకొండ సరేగదా, గోదావరి నదికి అటుపక్క నిర్మల అనే షహ రొకటి యున్నది. ఈ రెండు స్థలములలో పట్టణములలో దొరికేలాగు సకల వసువులు దొరుకును. యూదలవాయి మొదలుగా దూదుగాము వరకు భాట యోగ్యముగా నున్నది. అడుసువల్ల, రాతిగొట్టు వల్ల |పయాస నిండాలేదు. ఈ గోదావరి తీరమందు తీర్థవిధులు మొదలయినవి చేయడానికు 4 దినములు ఉంటిని. హయిదరాబాదులో నున్న మట్టుకు అన్ని దినములు అక్కడ వృథాగా నిలవవలసి వచ్చెగదా అనే వ్యసనము చాలా వుండెను. ఇప్పుడు తద్వ్యతిరి క్త ముగా మనస్సుకు బోధ అయినది. ఏలాగంటే అక్కడ నేను నిలిచియున్న నుమారు 20 దినములున్ను ఈ (పాంతములలో వోణీపాత మయిన వర్షము. ఇరిగింటి మనిషి పొరిగింటికి సోకూడ కుండా కురిసినందున చెరువులు కాలు వలు పుష్కలముగా నిండినవి. ఆ వర్షములో నేను ఈ క్ముగామాలలో తగిలి

1. పేకముక్కలవంటివి రి పల్దకీలు వగ్తెరాలు తయారుచేసి రంగులు వేసేవారు. =.

ద్ధి ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య నట్టయితే మిక్కిలి ప్రయాస పడుదును. అటుగాకుండా శ్రీరాములదేమో నన్ను కొన్ని కారణాల చేత హయిదరాబాదు షహరులో నిలిపిన దిన్నికాక, షహరు విడిచి ప్రయాణమైన వెనుక కూడా, పతి దినమున్నూ నేను మజిలీచేరి భోజనము చేసిన వెనక సాయంకాలము మొదలుకొని ఉదయము వరకు వర్షము కురిసి వెలి సేటట్టు కటాక్షింపుచు వచ్చెను. హయిదరాబాదు వదిలినది మొదలు ఈ గోదావరి తీరము వరకు నడమ నుండే జమీనుదారులు, జాగీరుదారులు, పరగణాదారులు, షహరుకు అవక్క నుండే వారిపాది బలాఢ్యులున్ను కలహ్మపియులున్ను కారు. యథోచితముగా రహితు వజాబందిమీద రూకలు వసూలు చేసే జ్ఞాపకము యీ (వదేశపు వారిక్తి ఉన్నది గాని, షహరుకు అవతలితట్టు వారివలె ఊరూరికి కోటలు, కొత్తకాలు, బలముచేసి ([గామాదులను పాడుచేయడములేదు. కృష్ణదాటినది మొదలుగా ఈ గోదావరీ తీరము వరకు యిక్క_డివారు వాడే కోసు, మన 1 1/8 గడియ దూరమవుచున్నది. యిది హల్కాాకోస్సు అనుచున్నారు, కృష్ణకు అవతలి గట్ట పర్యంతము వాడే కోసు, మన రండు గడియల దూరమవుచున్న ది. యిక్కడి కోసు ్లీ మయిళ్షకు కొంచెము తక్కు వనే చెప్పవచ్చును. నేను మనకోసుల సుమారే చూచి [వాయుచు వచ్చుచున్నాను. మన గడియ దూరము $4 నిమిషా లకు నడవ వచ్చును. గనుక ఆ నిదానమున ఊహించి, ఆయా యూరికిగల దూరమును నిర్ణయించి [వాయచు వచ్చుచున్నాను. ఇకనున్నూ అట్లాగే [వ్రాయడమవుచున్నదని తెలియ వలసినది. గ ఈ గోదావరీ తీరమువరకు ఆయా మజిలీ (గామములలో తమలపాకులు దొరుకుచు వచ్చినా నుంచివిగా నుండవు. గనుక దిగిన మజిలీ (గామాదులలో తమలపాకు లున్నచోటు విచారించి తోటల వద్దికి మన స్వంతమనుమ్యులను వంపించి లేతవిగా గిల్సించి సర్మగహించుకొనుచు వచ్చినట్లయితే అనుకూలముగా నుంచున్నది,. హయిదరాబాదులో గొవ్పవారందరున్న పండుటాక్సులు వేసుకొన్స చున్నారు. యీదలవాయిలో తమలపాకులు బహునయము. దాలకొండలో పండు

కాశీయ్యాత 58 టాకులు దొరుకును. కడప మొదలుగా యీ గోదావరీ తీరమువరకు అమ్మే వక్కలు ముడివక్కలు రెండుగా వొత్తి ఉడక బెట్టినవి కావు. మంచిదిగా ఏర్పరచి వొ త్రివేసుకొంటే మనదేశపు వక్కలకన్నా బాగా రుచిగా ఉంచున్నవి" యీ దేశములో పేదలు నిండా తాంబూలము వేసుకోవడములేదు, వొక్కలు మ్మాతము నవులుతారు. శూదులచేతి వహుక్కాలు ఇతరులు తాగుచున్నారు.

కృష్ణ దొటినది మొదలుగా నున్ను ముఖ్యముగా హయిదరాబాదు మొద లుగానున్ను, (ప్రతి మజిలీ య్యూశ్లలో బియ్యము తోటి పాటు తియ్యగానుండే గోధుమలపిండి విసిరి అమ్ముచు వచ్చుచున్నారు. యీ దేశములో రొట్టె వినాగా అన్న మే భుజియింపుచు వస్తే డేహానికి బలములేదని వదంతి గనుక, మే మొకపూట రాతి అన్నముతో కూడా రొట్టె తీసుకొనుచు వచ్చుచున్నాము. అది ఆరోగ్యముగానే యున్నది.

పె జగనంపల్లినుంచి కుశదర్పణ మనే గోదావరి తీరపు రామకే[కానికి దారిపోవుచున్నది. ఆమ్షేతము ఇక్కడికి 4 కోసుల దూరము. నాగవూరి దారికి వొ త్రియుంచున్నది. అక్కడ అనేక వాంహ్మణులు తీరవాస మని యిండ్లు కట్టుకొని యున్నారు. ఈ దూదుగాము నదికి గడియదూరములో నున్నది. యిక్కడ స్నానఘట్టము వసతిగాదు, నీడలేదు. నడి యుప్పట్లో పూర్ణ (ప్రవాహ ముగా నున్నది. ఇక్కడ సుమారు నది గడియదూరము. వెడల్పుకలది. నది నడమ కొన్ని లంక లున్నవి.

కడప వదిలినది మొదలుగా ఆరవభాష తెలిసి మాట్లాడ తగినవారు సకృత్తుగా నున్నారు. తెనుగు మాటలు సర్వసాధారణముగా రాగసరిశిగా చెప్పు చున్నారు. (ప్రశ్న పూర్వకముగా ఉత్తర (వళ్యుత్తర మిచ్చేటప్పుడు శబ్ద్బములను సంకుచితపరచి మాట్లాడ చున్నారు. ఎట్టాగంటే, యీ యూరు ఆయాూరుకి ఎంత దూరమంటే నాకు యేమి యెరుక యని (పత్యుత్తరము పుట్టుచున్నద్ది, వండుకొన్నాడు అనడానకు వండినాడని అనుచున్నారు. హిందూస్తాని తురక మాటలు తరుచుగా దేశభాషలయినందున ఆ మాటలు తెనుగుభాషలో కలిపి

క్స్‌ వీనుగుల వీరాస్వామయ్య మాట్టాడుచున్నారు. ఈచేశములో ఈగెలు బహు బాధ పెట్టుచున్నవి. వర్షాకాల మయి నందున యిటు విస్తారమయిన దని చెప్పుచున్నారు. కృష్ణ మొదలుగా గోదావరివరకు (దావిష్ట లేరుగా ? ఆంధులుగా (వాంహ్మణులందరు సగ్కోతముగాక, బుషి (ప్రవర కలియక పోయినట్టయితే మధ్య దేశమువలె వెలనాడు కాసలనాడు అనే తెగలు విచారించక సంబంధ ములు చేయుచున్నారు. లౌకీకులను వ్యాపారులనుచున్నారు. మధ్యదేశపు సిద్ధాంతి పంచాంగముతో ఈ గోదావరీ తీరములో నుండే అనేక సిద్ధాంతులు గుణియించిన పంచాంగాలను సరి పెట్టినాను. తిథి వార నక్షత యోగ కరణములు అహ | [(వమాణములు ఆరగడియ యెక్కువ తక్కువగా సరపడుచు వచ్చుచున్నవి. యీ దేశ పంచాంగములో శూన్యతిథులు తిధిద్వయాలు [వాయడములేదు* తద్ద్వారా పంచాంగపువారి మౌఢ్యముచేత తిధులు ముణిగిపోవుచున్నవి. వైదికులు పాగా, చొక్కా లేక, ఆశీర్వాదము చేసే సంపదాయము లేదు. (వతిద్విజున కున్నూ చేత పంచాంగముండ వలసినది. పంచాంగ (శ్రవణము బిహ్ముపబలము, ఈ దేశములో యిప్పట్లో వర్షాకాలము గనుక మన దేశపు కారిక మాసములోని (వతములు (శావణమందు (శ్రావణ సోమవారాలని, నిక్యాభిషేకాలని, 1న ర్త భోజనాలని, చేయుచున్నారు. గృహకల్లోల కార్యములలో పురుషమలకన్నా స్త్రీలకు చొరవ యెక్కువగా యీ దేశములో కలిగియన్నది. కడప మొదలుగా గొప్ప వర్రక్షులు, ధనికులున్నుండే స్థలములో నొక్కొాక వేళ డాగావాండ్దనే దొంగలు ఆతి ధైర్యముతో సాయంకాలములలో గుంపుగా (పవేశించి యెవట కండ్ణపడ్డ వారినంతా చంపి ధనికుల యిండలో అంగళ్లలో జొరబడి ఖామందులను పొడిచి చంపి, ఉండే ధనము నెత్తుకొని' ఆరగడియలో మటుమాయ మయి పోవుచున్నారు. యీ (ప్రకారము వహయిదరాబాదు యింగిలీష లష*_రు మధ్యే జరిగినది, యీ డౌాగౌవారి భయము యీ దేశములో వి స్తరించి కలిగియున్నది, సౌత్వికుల యోగ్యత యిటువంటి

కాశీయాత క్‌గ్‌ దుష్టులు లేకనే పబలము కాదు గనుకనున్ను యిటువంటి వారు యీశ్వర చిద్విలాసానికి సామ్మాగి గనుకనున్ను, వారినిన్ని యీశ్వరుడు రక్షింపు చున్నాడు.

కీ1 తేది మధ్యాహ్నము 12 ఘంటలకు ఆ గోదావరి నది దాటి యివతల అయిదు కోసుల దూరములో నుండే నిర్మల అనే షహరు 4 ఘంటలకు (ప్రవే శించినాను. దారి నదికి అటుపక్క_ రెండు మజిలీల వరకు ఉన్నట్టే బాగా గులక యిసుక పరగా నున్నది. నదిదాటగానే ఒక బంగళా జాతులవాండ్లు దిగడానికి యోగ్యమయినదిగా నున్నది. యివతల చిన్న యూష్ట మూడున్నవి. కొన్ని మజుబూతి అయిన పాడుకోటలున్న వి. నిర్మల అనే యూరు పట్టణము వంటిది. సకల పదార్థాలు దొరుకును. సకల విధములయిన పనివాండ్లున్నారు. ఊరు చుట్టున్నూ ; ఊరు నడుమనున్ను చిన్న కొండలు నిండా వున్నవి. గొప్ప యిండ్హు కలవు. ఊరుకి చుట్టున్ను, తోటలు, చెరువులు కలిగి యున్నవి ఇక్కడ అరికాటి నవాబు కిందలోగడ రాయిజీ సర్వాధికారిగా ఉన్నట్టు ఒక పరగణాదారుడు ఉన్నాడు, దేశముఖీ, దేశపాండ్యాలు ఉన్నారు. కొత్తవాలు మొదలయిన యధికారస్థులున్నారు. 100 (వాంహ్మణ యిండ్హున్ను ఒక దేవాలయమున్ను ఉన్నవి. అక్కడ నేను దిగినాను. యిట్లా గొప్ప యూశళ్లలో నుండే బ్రాంహ్మణ మండలికి సభాపతి అనే ఒక (బాహ్మణుడు ఉన్నాడు, అతని యాజ్ఞకు తక్కిన వారు యథోచితముగా లోబడి యున్నారు. నిర్మల పంచప్కాతలు ఈ [ప్రాంతములలో ఐమాు పసిద్ధిగా నున్నవి. నిండా కంచర యిండ్లున్నవి. అయితే కూతురి |పొౌఢిమ తండికి ఏ పకారము అనుభవానికి రాదో అలాగే అయాపదార్థాలు పుట్టే స్థముల యందు అచ్చటివారికి ఆనుభవా నికి రావు అంచుకు దృష్టాంత మేమంటే ముక్కడచేసే పంచప్యాత యొకటి చూతామన్నా యీ యూరున దొరికినదికాదు. ఈ నిర్మల వరకు నుండే పోను రన్నర్సులనే టప్పౌ మనుమ్యలు హైదరాబాదు పోష్టాఫీసు యిలాకావారు ఇది మొదలుగా నుండే టప్పా మనుష్యులు నాగపూరి పోష్టాఫీసు యిలాకావారు గనుక రెండు యిలాకాలకున్నిద్దరు మునిషీలు ఇక్క-డ నున్నారు. నాగపూరు

క్‌ ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య మునిషిగుండా నాగపూరు వరకూ నొకటప్పా మనిషిని మజిలీ మజిలీకిన్ని కూడా వచ్చేటట్టు దిట్టము చేసుకొన్నాను. వూరి అములు దారుడు నేను వచ్చే టందుకు ముందరనే తగయిరు అయినాడు గనుక దేశపాండ్యా వెంకటరాయని వారి గుండా యేదులబాదు వరకు వచ్చేటట్టు 5 మంది ఆయుధ పాణులయిన జవానులను తయినాతి చేసుకొన్నాను ఈ నిర్మలలో దృశ్యా అనేవాడు నిజాము కింద ఆధికారము చేసేవాడు. ఆతడు తన రాజ్యపురూకలు యజమానునికి వంపించకుండా తన చేతికిందనున్న భూమిని ఆ్యకమించవలెనసి కోటలు కట్టి యజమానునితో చచ్చేవరకు యుద్ధము చేయుచు. రాజ్యము ననుళవింపుచు వచ్చినాడు. నేను దిగిన దూదుగాము అనేది నదీతీరమందలి యూరు. ఐవాు రహదారి. కాశిభాటలో నున్నది. ఆ నిర్మలలో మొదటి తేది ఉంటిని. అగొమ్షనెల క జేదీ ఉదయాన 6 ఘంటలకు బయలువె శ్రిరి కోసుల దూరములో నుండే వొడ్డూరు అనే యూరు 1 భంటకు చేరినాను దోవ బహు (వయాస. నల్పరేగడ భూమి, వర్షాకాలములో నడిచేవారికి అడుగు ఆమడగా నుండును. ? కొండలు దారిలో నెక్కి దిగవలసియున్నది. దారిలో అడుసుతో కూడా రాష్ట మ్మిశమములై యున్నవి. దారిలో అంకిరి ఆనే యూరున్ను మరి కొన్ని చిన్న యూష్టన్నున్న ఏ. మజిలీ చెయ్యడానికి వయిపు అయినవికావు. యీ నిర్మల నుంచి నేరేడు కొండ అనే యూరిమీద నొక భాట పోవుచున్నది, ఆ భాట సమీవమయిశా వర్షా కాలములో నడవకూడదు. యీ దినము నడిచిన భాట కరుపక్కల దట్టమయిన యడివి. వ్యాఘభయము జగనంవల్లె మొదలుగా కలిగి యన్నది. అంకిలి అనే యూరివద్ధ ఒక వాగు దాటవలెను. ఇది బలమయిన వాగు. నిర్మల యూరి ముందర నొక లోతుగల వాగు ఉన్నది. యిదిగాక వానకాలము గనుక చిల్లర వాగులు అనేకములు దాటినాను. ఈ వొడ్డూరు బిస్తి గ్రామము. సకల పదార్థాలు దొరుకును. (భాంహ్మణుల యిండ్లు చావిష్టన్ను ఏవి. ఇక్కడ నొక చావిడిలో ఈ ర్యాతి నిలిచినాను. తీవ తేదీ ఉదయాన $ ఘంటలకు బయలు వెళ్లి 7 కోసుల దూరములో నుండే బిచ్చోడా అనే యూరు 18 ఘంటలకు చేరినాసు. దారి నిన్నటివలెనే

కాశీయ్యాత 57 సకల విధములయిన [వయాసలను ఇచ్చుచున్నది. కొండ యెొక్కుడు. దిగుడు గలది. రాతి గొట్టు మ్మాతము లేదు. దారిలో కడం అనే నది దాటవలెను. ఈ నది వెడల్పు తక్కువ అయినను బహు ఘాత చేసేది. వడవ, పుట్టి, తెప్ప మొదలైనవి కూడా (నవాహవేగములో నడవవు. (వవాహకాలములో కుంఫిణీ టప్పా కూడా రెండు మూడుదినములు ఇక్కడ నిలిచిపోవుచున్నది. బిచ్చోడా అనే యూరు బహుచిన్నది. యథోచితముగా కావలసిన వదార్జాలు ముసాఫరు లకు దొరుకును. ఇక్కడ డేరాలలో వసించినాను. వొడ్డూరు విచ్చోడా మధ్యె కొన్ని చిన్న (_గామాలున్నవి. నిలవయోగ్యములు కావు. దారికి యిరువక్కలా చిన్న వర్వుతముల దర్శన మవును. మిట్టలో నుంచి పల్గానికి నిండా దిగి కడంనది దగ్గిర నెక్కువలసియున్నది. ఆ యూరున ఆ ర్మాతి ఉన్నాను.

4వ తేది 6 1/4. ఘంటకు బయలుదేరి 2 ఘంటలకు 10 కోసుల దూరములో నుండే యేదులాబాదు అనే షహరువంటి యూరు చేరినాను, దారి అట్నూరు అనే యూరివరకు నల్ల కేగడ భూమి. అడుసు లోగడి రెండు దినములవలెనే దిగపడుచున్నది _వయాస చెప్పి తీరదు. ఆట్నూరు మొదలు యేదులాబాదు వరకు దారి నడవడానికి గులక యిసుక పరయున్ను చిన్న రాళ్ళగొట్టున్ను గనుక అనుకూలముగా నున్నది. అమితే మేకల గండి అనే (వసిద్ద మైన ఘాటు ఇక్కడ దాటవలసినది. 6 ఘాటులోని యడివి, బల్లేము దూరని పాటి దట్టమని చెవవచ్చును. వ్యాఘంభయము విస్తారము. పులి యడుగులు దారిలో చూచుచు మేము నకిచినాము. బహు జ్మాగత్తగా బాటసార్హు ఇక్కడ నడుచుచున్నారు. ఒకరిని ఒకరు విడిచి నడిచే వదేళము కాదు. తుపాకులు అక్కడక్కడ కాల్చుచువచ్చినాము. కొండల చెరువుల నడమభాట పోతున్నది. అట్నూరి వద్ద నాక పెద్దవాగు దాటవలసివది. యింకా శానాళానా చిన్న చిన్న వాగులుదాటవలసి యున్నవి.నిర్మల మొదలుభాటలో సన్నముగా,నిడు పుగానుండే చీకటియీగెలు నిండా కరుచుచున్నవి. యీ మేకల గండి యడివిలో నడిచేటవ్సడు నడిచేవారు చిన్న మండలు విరిచి చేతపట్టుకొని తోలుకొనుచు రావలసినది. ఆ మక్షికాల బాధ ఘాటు దాటే పర్యంతముగలదు. ఆ ఘాటు

క్రి ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య మలులే అనే యూరి పర్యంతము ఉన్నది. ఆ ఘాటును మేకల గండి అన టానికి కారణమేమంటే ఘాటు మధ్య వుండే రాక్టన్ని మేక అడుగులతో ఈశ్వరుడు సృష్టిచేసి యున్నాడు. యేదులాబాదులో సకల వదార్జాలు దొరు కును. సకల విధములయిన పనివాండ్లు వున్నారు. జలవసతి కలదు. | బాంహ్మణ యిండ్లు కలవు, ఊరికి బయిట ,_బంహ్మచారి బావా మఠ మున్నది. వూరి మద్యే కొన్ని మఠాలున్నవి. ఒక మఠములో దిగినాను. విచ్చోడా అనే వూరు మొదలుగా వోణి అనే వూరువరకు ముషోర్మల్కు అనే దివాన్‌జీకి జాగీరు అయి వున్నది. యీ యేదులాబాదులో నాయబు అనే అములుదారుడున్నాడు. ఈ యూళ్లోకూడా వచ్చిన వారియొక్క ఆసోదా నిమిత్తమున్ను, పదార్థాల సంగహము కొరకున్ను ఆ దినమంతా నిలిచినాను. కవ తేదీ ఉదయమైన 6 ఘంటలకు బయలువెళ్ళి 8 కోసుల దూరములో నుండే ధనోరా అనే యూరు 18 ఘంటలకు చేరినాను. దారి నల్పరేగడ ఆయినా అడుగున రాతిపారు గనుక నెంత వర్షము కురిసినా అట్నూూరు పర్యంతము దిగబడేలాగు ఈ దారి దిగబడదు. దాం కిరుపక్కల భూమి వెళ్లడిగానున్నది, అడివి లేదు, అయితే దారి రాతిగొట్టు. కానా వాగులు వర్షాకాలములో దాటవలసి యుంచున్నవి. యేదులాబాదుకు కొంత దూరములో నొక పెద్దవా మధ్య వుండే జేనదు అనే వూరి పద్ద నొక పెద్ద వాగు దాటవలెను. ఈ జేనదు ఆనే యూరు మంచి బన్లీ అయినది. ముచ్చటగా రాతివని చేసిన యొక విష్ణు దేవా లయము ఈ యూరి చెరువు గట్టున వున్నది. సకల వవార్థాలు దొరుకును యేదులాబాదకు సమీవముగా 4 క్రోసుల దూరములో ఈ వూరున్నందున నేను దిగలేదు. ఇదిగాక చిన్నవూస్త కొన్ని వున్నవి. మజిలీ చేయడానికి తలుచు కొనతగినవి కావు ధనోరా వూరి ముందర పిన్న గంగ అనే నది దాట వలసి నది. ఇక్కడ కొయ్య తొలిచిన రెండేసి చిన్న దోనెలు జోడించి కటినదోనె రెండేస్‌ సవారీలున్ను ఆరుబోయీలున్ను ఒక తేవకు దాటింపుచున్నది. సామానులున్ను పరివారమున్ను దాటడానికి ర్పూ 2 దోనెవాండకు ఈనాముగా నిచ్చినాను కుంఫీణీవారి తఫాల్‌ దాటించడానికి సం॥ 1కి యీ దోనె వాండ్రకు ర్స

కాశీయ్యాత ర్‌ి 19 రూపాయలు గోదావరి మొదలయిన నదులు దాటించే వారికి యిచ్చేటట్టు వర్షాకాలము నాల్గు నెలలకు నెల 1కి తీ రూపాయీలు లెక్క జీతముగా నిచ్చు చున్నారు. లోకుల వద్ద మనిషికిన్ని పచశువుకున్నింత మ్మాతమని పుచ్చుకొని యీ దోనె వాండ్లు తమ వచ్చుబడిలో నొక పొస్పా నిజాము సర్కారుకు ఇస్తారు. ధనోరా అనే వూరు చిన్నది. యథోచితముగా ముసాఫరులకు కావలసిన సామానులు ప్రయత్నము మీద దొరుకును. నేను నది యొడ్డున డేరాలలో వసించినాను. | బాంహ్మణులయిండ్లు లేవు. ఒక అంగడి యున్నది. యీ [1పాంత్యపు [గామాలలోనంతా వర్షాకాలములో కాలు పెట్టను మనసురాదు. అఆస్రహ్యమయిన అడుసు. నడమ (గామములున్నవి. యిక_.డ యీ ర్యాతి నిలిచినాను,

7 వ తేదీ ఉదయమైన $ ఘంటలకు బయ లుదేరి ! ఘంటకు ? కోసుల మూరములో నుండే కాయరా అనే వూరు చేరినాను. దారి నిన్నటి దారివంటిదే, చిన్న వాగులు కానా వర్షాకాలములో దాటవలసియున్నవి యిదిగాక ఒక రాతి గొట్టుకల కనమ యెక్కి దిగవలసీ యున్నది. యీ కనమ మీద ముందు వెనక అడివి కలిగియున్నది. యీ యడివిలో మేకల గండిలోనున్న యీగెల వంటి? యీగెలు నడిచే వారిని బాధ పెట్టుచున్నవి. రోనేగరుగాం ఆనే వూరతో యీ యడివిసరి. అవతల పొడిచెట్టుగాని భయము శేరు. కాయరా యూరి ముందర నొక పెదవాగు దాటవలెను. కాయరా అనే యూరు బ స్రీయయినది. నాయబు ఉండే కసువా స్థలము. సకల పదార్థాలు దొరుకును. [బాంహ్మణ యిండ్డు యిరవె దాకా కలవు. 'ఫేష్కారు యొక్క యింటిలో దిగి యీ ర్యాతి ఇక్కడ నున్నాను,

6వ తేది ఉదయమైన 6 ఘంటలకు బయలు వె? 5 కోనుల దూర ములో నుండే వోణి అనే యూరు 11 ఘంటలకు చేరినాను. దారిలో చిన్న యూళ్లు నాళ్లున్నవి. నడిచినంత దూరము నల్ల రేగడ, అడుగున రాతిపర, వయిన ఆడుసు చిన్న వాగుకు కొన్ని దాటవలసినది. అడివి, రాతిగొట్టు" వేమవో అనే [గామము బహు బస్తీ అయివది. దేవాలయాలు '0 దాకా వున్నవి*

60 ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య సౌవుకారు కొఠీ లున్నవి. (బాంహ్మణయిండ్లు కలవు. సకల పదార్థాలు దొరు కును. అధికారస్థు లుండే కసుబా స్థలము. జలపపతి కలదు. ఇండ్పు గొప్పవిః నేను గొప్ప వెంకటేశ్వర దేవాలయములో దిగినాను. సవారీల నుంచడానికి? బోయీలు జవానులు కావటివాండ్లు వగయిరా లుండడానికిన్నీ, చావిష్ట మణిగె లనే బాజారులు, మశీదులు ఆసర్‌ ఖారాలు శానా వున్నవి. దినుసు వారి నాణ్యెములు ఇక్కడ మార్చుకోవలసినది. ఈ యూరంతా యిసుక పరగాని అడుసు కాదు. ఆ యూరు నదీ తీరము నిజామువద్ద కలకటరు హోదా చేసి వారు కొందరు జాతులవాండ్డు యిక్కడ యిండ్డు కట్టుకొని యున్నారు ఇ౦ంగి లీషవారు కలకటరులు కావడానికి హేతువేమంటే నిజాము తరపున నున్న అధికారస్థులు జమీన్‌దారులు ససిగా రూకలు పంపించనందున యింగిలీషృ దొరలు తాలూకాలమీద నుంటే దాపుమీద రూకలు వచ్చునని దివాన్‌జీ చేసే చందులాలా యోచించి రిసైడెంటుతో మాట్లాడి తాలూకాలమీదికి తన యములు దారులతో కు+డా వుండి వ్యవహారము చూడ గలందులకు యింగిలీషు దొరలను పంపించినాడు. వారు అక్కడక్కడ నిజాం అధికారులతో కూడా వుండి వ్యవ హారము జరిగించి రారు. అందువల్ల మొగలాయి ధోరణి జులుము లోకులమీద నిండా వ్యవహారస్టులు చేయాకూడకుండా వచ్చినది గనుక అధికారస్థులక వైపు (ఉపాయము) తోచక, చందులాలాకు తెలియచేసినంతట్లో మళ్ళీ ఆ కలకటరులను రిసైడెంటు పిలిపించుకొన్నాడు. యిప్పటికి యింగిలీవృవారి న్యాయ వరిపాలనమందు రుచిమరిగిన సర ఏ జనులున్ను మళ్ళీ యింగిలీషవారు యెప్పుడు వత్తురా అని యీశ్వర పార్థన చేయుచున్నారు. యీ రాత్రి యిక్కడ వసించడ మయినది 9వ తేది ఉదయమైన 6 ఘంటలకు బయలు వెళ్ళి 6 కొసుల దూరములో నుండే వకోడా అనే యూరు 14 ఘంటలకు చేరినాను. దారి నిన్నటివలెనే నర్తి క్తి క్‌ ట్టి = శివల్లి అనే యూర్య, మరి కొన్ని చిన్న యూష్టన్ను దారిలో నున్నవి. యీ వరదానదితో హయిదరా

కాశీయ్యాత గ్ర జాదువారి రాజ్యమునరి. యీ నదికి అవతలిగట్టు మొదలుగా నాగవూరివారి రాజ్యము. నేడు నడిచిన భాట కిరుపక్కల బయిలే గాని అడివిలేదు. వరోడా యూరు మొదలుగా నాగపూరి వారి రాజ్యమంతా కొంతకాలము యింగిలీవువారి యథధీనముగా నుండెను. గనుక వతి (గామానికిన్ని సరఫరా జవాన్‌ అని యొక బిళ్లబం్యటౌతును వచ్చిన దొరల పరామర్శ నిమిత్తమై ఉంచియున్నారు. ఆ బంటౌతులు అద్యాపియున్నారుగనుక వచ్చిన మాతుబరు ముసాఫరులకు కావల సిన పదార్థాలు దొరుకుచున్నవి. ఈ యూరు బస్తీయెనది. సకల వదార్థాలు దొరుకును. జలవసతి గలదు. కసుబా స్టలము (దాంహ్మణయిండ్డు కలవు.

కాయరాఅనే యూరు మొదలు. తెనుగుభాష సకృత్తుగా నున్నద్ది (వాంహ్మణులు మొదలయిన జాతులన్ని మహారాష్ట్ర భాషతో మాట్టాడుచున్నారు. హిందూస్థాని, తురక భాష సర్వజన సాధారణముగా నున్నది. గోదావరి మొద లుగా విచారించే వరుసలో ఉత్క్బృమ్హలయిన వారు ఏక వారాశనమే చేయుచు న్నారు. వుండలేకుంటే ర్యాతి అటుకులు ఫలహారము చేయుచున్నారు. రెండో సారి భోజనము చెయ్యడం మన దేశములో బాలులు అశక్తులు, నియమము పాటించని వారున్నూ చేసే మూడవ సారి భోజనము వలెనే నిందితముగా నున్నది. యిక్కడ శనిచారము విచారించగా మధ్య దేశపు కావేరి పాకసిద్దాంతి (వాసినట్టు యిక్కడి వంచాంగాలలో ఆశ్వయుజ మాసములో సింహరాశిగతు డయ్యేటట్టు ఉన్నది గాని, కాలేజి సిద్ధాంతి (వానీనట్టు యింతకు మునుపే సింహరాశి గతు డైనట్టు (బాయలేదు. తూర్పు దేశము నుంచి ఇుమాదులకు లేచి వచ్చి యిక్కడనిలకడగా నిలచిన వారవరయినా (గామాదులలో నుంపే వారు మ్మాతము. తెనుగు మాటలాడు చున్నారు. తూర్సు దేశపు (వాంహ్మణులు, కోమట్లు మాత మీ దేళానికి యిది వరకు యెగపాకి వచ్చుచున్నారు. నేను (బాంహ్మణ యింటిలో యీ రాతి వసించి, యింగిలీషు వారు యిక్కడ నున్ను ముందు మజిలీలో నున్ను కట్టించి యుండే ముసాఫరు ఖానాలో నా సశారీలు మూడున్ను ంచినాను.

10 తేది 5 ఘంటలకు లేచి యిక్కడికిర 8 కోనుల దూములో నుండే నాగిరి అనే యూరు చేరినాను: దారిలో సదరహి దోనెలపంటి దోనెలతో నొక నాగిరి అలాల లిన కా

1. ఈుర్పు యిండియా కంపెనీ వారు వుద్యోగులకొరకు (ప్రారంభించిన కళాశాల,

6క్తీ పీనుగుల వీరాస్వామయ్య నది దాట వలసినది: చికిని అనే యూరి వరకు దారి వెళ్లడిగా నల్ల కేగడ భూమిగా నున్నది. ముందు గడిచిన దినముల దోవవలెనే కాలు దిగవడే అడుసు కలది కాదు. ఆ [గామము మొదలుగా భూమి నల్బ శేగడయయినా గట్టిపర గనుక అడుసు త్వరగా నెండిపోవుచున్నది. విస్తరించి వాగులు యొక్కుడు దిగు డుగా దాటవలసి యున్నది. యీ నాగిరి అనే [గామము యథశోచితముగా బ స్తీ అయినది. రుక్మి విఠోదా దేవాలయము కొంచను విస్తారమయిన ముఖ మంట వముతొకూడా నున్నది. (బాంహ్మణ యిండ్ష్లున్నవి. ముసాఫరుఖానా కలదు నేను దేవాలయములో దిగిగాను. ముసాఫరులకు కావలసిన పదార్థాలు దొరుకును. యేదులావాదు మొదలుగా నిదివరకు మెరక వంట భూమి; పుంజధాన్యము చేనులు చేసి వయిరు చేయుచున్నారు. భాటకు నిరువపక్కల చేనులలో పశువులు చొారవడకుండా ముండ్డ కంవలు తెచ్చి వెలుగు వేసుటవల్బ యీ ప్రయాస నిచ్చే అడుసుతో కూడా ముండ్దు కలిసి యుంచున్నవి. ఆ (గ్రామములో ఆ రొా,్రి వసించినాను.

11 తేది ఉదయాన 6 ఘంటలకు తేచి యిక్కడికి ? కోసుల దూర ములో నుండే మాండుగాం అనే యూరు 12 ఘంటలకు చేరినాను. దారిలో హింగన్‌మాటు అనే షహరు వంటి యూరి వద్ద వన్నె అనే నది సదరహి (వ్రాసిన దోనెకుండా దాట వలసినది. హింగన్‌ ఘాటు అనే షహరు స్థలము నిన్నటి మజిలీకి 5 కోసులు. యీ యూరిలో చుట్టు వక్కలా బహు దూరానికి అందేటట్టుగా వుప్పు తెచ్చి యుంచి వ ర్తకులు రాసులమాడిగా అమ్ముచున్నారు. పదే కో కీ బున్నవి నాణ్యమలు ఇక్క డ మార్చుకొన వచ్చును. బట్టలు

ర్థాలు, కొషధ దినుసులు సమేతుగా యిక్కడ కావలసి నంత దొరుకును. నేటి దారి చికిని అనే యూరు మొదలుగా నాగిరి వర్యంతము ఉన్న స్టే యథోచితముగా అనుకూలముగా నున్నది. వాగులు విస్తారము దాట వలెను. మాండుగాం అనే యూరు యథ్రోచితముగా బస్తీ అయినదే. ముసాఫు రలకు కొవలసిన సామానలు దొరకున.. స్థల నంకుచితము లయిన యిండ్హు

కొశీయ్మాత ॥ కలవు. _బాంహ్మణ యిండ్డున్నవి. నిన్నటి దేవాలయము వంటి దేవాలయము ఒకటి యున్నది. యీ దినము గోకులాష్టమి గనుక ఆ గుళ్ళో ఉత్సవము జరుగుట చేత నొక సంకుచితమైన మారువాడి వాని అంగట్లో దిగి ఈ రాతి ఇక్కడ వసించినాను.

12 తేది 6 1/2 ఘంటలకు బయలువెళ్ఞి 5 కోసుల దూరములో నుండే చింది అనే |గామము 10 ఘంటలకు చేరినాను. దారి నిన్నటి వలెనే యున్నద్ని అనేకము లయిన పల్లాలుదిగి మిట్ట లెక్కవలసి వాగులు దాటవలసి యున్నవి. చింది యనేది కసుబా [గామము, "పేట స్థలము, అన్ని వదార్జాలు దొరుకును" (వాంహ్మణ యిండ్డు, చావిష్ణన్ను కలవు. నేను కచ్చేరి చావడిలో దిగినాను ఈ [ప్రాంతముల బస్తీ మజిలీ వూళ్లలో వారానకు నొక దినము సంత. అ సంతకు అన్ని పదార్థాలు ఇతర [గామాల నుంచి తెత్తురు. అదే _పకారము ఈ దినమున ఈ యూరికిన్ని తెచ్చినారు. అప్పట్లో అన్ని వస్తువులు నయముగా బాహటముగా నున్ను దొరుకుచున్నవి. హారగాయలు తమల పాకులు మొదలయినవి కూడా సంతకు తెచ్చుచున్నారు. ఈ ర్యాతి ఇక్కడ నిలిచినాను.

18 తేది ఉదయాన క 1/2 ఘంటలకు బయలు వెళ్లి 8 కోసుల చూర ములో నుండే గూంగాం అనే యారు (ల్సి [/లి ఘంటలకు చేరడమయినది. దారి ముందు నడిచిన దినముల దారివలెనే నల రేగడ, రాతి గొట్టు కూడా కలిగియున్నది. యిక్కడికి ఓ కోనుల దూరములో నుండే ఠాకిలి మాటు అనే యూరి వరకు కొంచెము పొడిచెట్ల యడివి కాట కిరుపక్కల నున్నది. ఠాకిలి మాటు ఊరి వధ నది వంటి వగు ఒకటి దాట వలసినది. యేదులావాదు మొద లుగా పతి యారున్నొక యేరు వంటి వాగును అనుసరించి యున్నది. చెరు వులు నిండా లేవు. ఈ వాగులే ఉదక సమృద్ధిని కలగ చేయుచున్నవి. ఠొకిలి ఘాటు మొదలుగా రాతి గొట్టున్ను అడివిన్ని లేదు. భాట కిరువక్కుల చదర మెన భూమి. గూంగాం అనే యూరు కసుబా స్థలము. బక్కాబాయి అనే నాగ వూరు రాజు బంధురాలికి జాగీరు [గామము, ఈ వూరి వారున్నూ, ఇక్కడి

టీ పీనుగుల వీరాస్వామయ్య యధికారస్తులున్ను నాగవూరు షహరుకు సమీసమందున్నారు గనుక అలత్య తనున్ను, అహంకారమునున్ను వహించి యున్నారు. అయినా బస్తి (గామము గనుక అన్ని పదార్థాలు బక్షారులో దొరుకును. ఈ వూరి మధ్య స్వచ్చమయిన జలముకల వాగు ఒకటి పారుచున్నది. దేవాలయము, ధర్మకాల అనే చావడి, (ఛాంహ్మణ యిండ్తున్నున్నవి. ధర్మశాల అనేది ఒక తాళ్వారము వీధికి అభి ముఖముగా వేసి యుంచున్నది.

యీ దేశవు ముసాఫరులు తాము (వాంవ్మాణులయినా దృష్టిదోషము షాటించడము లేదు గనుక అందులో దిగి, వీధిలో వచ్చేవారు పొయ్యేవారున్నూ చూడగా వంట చేసుకుని భోజనము చేయుచున్నారు. (బాంహ్మణులు భోజనము చేసేటప్పుడు హ్మదులను యెదురుగా కూర్చుండ బెట్టుకొని మాట్టాడుచున్నారు. సూదులను ఎదట వజ్రీగా తమతోటిపాటు కూర్చుండబెట్టి వడ్డించి చూచుచు? మాట్టాడుచు భోజనము చేసుట కలదు. అయితే మన “ఏీవమనుష్యాణాంకారణం బంధమావయోః” అనే న్యాయము చొవ్పున ఇట్టి నియమములంతా స్వతర్మత [వవృత్తి నివృత్తులను కలవి గనుక ఈ ఆచారము (ప్రమాదమైనది కాదు- అయినా ఆ స్థలముయు _క్రముగా తోచనందునున్ను, (బాహ్మణ యిండ్డలో శాగా కుసందిగనుకనున్ను మరిన్ని వారి యాచారవ్యవవోరాలలో శ్యూదుల గుండా ఉదకము తెప్పించుకొని వాడుకొనేటట్టుగా కూడా ఉన్నది గనుకనున్ను వాగువొడ్డున డేరాలు వేసి దిగి ఆ యూరిలో ఆరాత్రి వసించినాను. దారిలో ఠాకిలి ఘూటుదాకా కొన్ని యూష్టన్నవి. మజిలీ చేయడానికి యోగ్యములు కావు. హయిదరాబాదు మొదలుగా మంచి యిండ్ట కట్టుకొనేవారు మట్టిమిద్దె నొక అర యింటికిగాని, కూటానికిగాని వేసి పైన పెంకుల పూరితో నొక కొట్టడి యేర్చరచి పెన నెక్కడానకు ఒక నిచ్చెనగాని, పొడుగుమెట్టుగాని కట్టి పెట్టుచున్నారు, సాధారణముగా ఇండ్లు కష్టేవారు 'పెంకులతోను, పూరితోను కుట్టుచున్నారు. యేదులబాదువరకు నుండే పెంకులు దక్షిణదేశములో నీళ | కాలువలకు పెట్టే క్రోవుల నూదిరిగా నుంచున్నవి. ఆ యూరికి ఇవతలి

కొశీయ్యాత 6కి పెంకులు దక్షిణదేశములో మిద్దెలకు వేసే చదరపు 'పెంకుల జాడాగా నడమ కొంచము వంపు క లిగియున్నవి.

15 తేది ఉదయాన శీఘంటలకు ఈ యూరు వదిలి యిక్కడికి 6 కోసుల దూరములోనుండే నాగపూరు షహరు 10 ఘంటలకు (వవేశించినాను. చారి ఘట్టి న్రరేగడ భూమి, అడివి కలదు. రాతి గొట్టులేదు. బాట కిరువక్కల కనుచూపుమేరకు చదరముగా నుంచున్నది. నాగపూరు ముందర నాగలేరు అనే పెద్దవాగు దాటవలెను. నాగపూరు షహరు వద్ద శీతాబులిడి అనే ప్రదేశ మున్నది. అక్కడ రిసైడెంటు ఇల్దు, తోట కలగచేసుకొని యుంచున్నాడు. చుట్టున్ను కొన్ని యిండ్లు, అంగళ్ళు, తోటలు న్నున్నవి. చెన్నవట్టణపు కాపురస్తుడయిన వీరాసామిమొదలారి పోస్టాఫీసు రయిటరుగా ఇక్కడ నున్నాడు, గగుక అతనితో, హయిదరాబాదులో కమ్మి స్పెరియాట్‌ మ్యానేజరు రామస్వామి మొదలారిని విహితపరచుకొన్న ప్రే విపహితము చేసుకొని అతని గుండా మోతీ బాగు అనే బహువసతి అయిన తోటలో బంగాళాలో దిగినాను.

"రెండవ భాగము

ఈ పుస్తకం మొదటి భాగంలో ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య గారు “మోతీబాగు” అనే బవంవసతి కలిగిన “బంగళా” లో మకాము చేయటము వరకు ఆయన రాసిన కాశీయ్మాత చర్మితలో భాగాన్ని చదివాము. తరువాత ఆయన నాగవూరు నుంచి కాళి, కలకత్తాల మీదుగా పూరి జగన్నాధం చేరారు. నాగవూరునుంచి పూరీ జగన్నాధం య్యాత వూరి చేసుకునేవరకు కాశీయ్యాత చర్మితలో ఆయన రాసిన విశేషాలు పాఠకుల సౌకర్యం కోసం రేఖా మాతంగా ఈ రెండోభాగంలో అందిస్తున్నాను. పూరీ జగన్నాధం యాత్ర పూర్తి చేసుకుని చెన్నవట్నం చేశేవరకు కాశీయ్యాత చర్మితలో ఆయన రాసిన విశేషాలు మూడవ థాగంలో పాఠకులు చదవగతరు. ము శ్రేవి లక్ష్మ జరావ్ఫ ఎా-సంహెదకుడు

"0డవ భాగము

నాగవూరు పట్టణం ఆగస్టు శశీ వ తేదీ పదిగంటలకు చేరి 20వ తేదీ ర్యాతి వరకు వీరాస్వామయ్య గారు అక గాడే వున్నారు. ఈ వారం రోజులళో ఆ పట్టణంలో విశేషాలు చూడటమే కాక ముందు ([వయాణానికి కావలసిన ఏర్పాట్లు మరింత కట్టుదిట్టంగా చేసుకున్నారు. హైదరాబాదులో కొన్నటువంటి సిపాయిడేరాలను వదిలేసి మరోరెండు పెద్ద డేరాలు కొనటం, వల్లకి మర మత్తు చేయించుకోవటంనంటి వనులు వూ ర్తి చేసుకున్నారు.

నాగపూరు రాజ్యపు వూర్వచర్మిత కొంత చెప్పి ఇంగ్లీమ వారి (ప్రాబల్యం ఆ ప్రాంతంలో ఏ విధంగా ఏర్పడిందో వీరాస్వామయ్య గారు వివరంగా చెప్పారు అప్పటికే నాగపూరు వట్టణంలో ఇంగ్లీషు వారిషన్నాయి. పాళ్చాత్యుల సౌక ర్యార్థం విదేశీ వస్తువులు అమ్మే దుకాణాలను పార్శీజాతివారు పెట్టారు. ఇంగ్లీమ వారికి ఆ (ప్రాంతపు రాజులకి జరిగిన యుద్ధాల కారణంగా నాగవూరు దగ్గరలో “పెద కంటోన్‌ మెంటు వుంది. నైన్యాలు, అధికారులు త్వరగా [వయాణం చేయటానికి వీలుగా నాగపూర్‌ వట్టణంనుంచి దగ్గరలోనున్న *క్రామ్సేటి” అనే కంటోన్‌ మెంటు ఊరికి ఇంగ్లీషువారు మంచి రహదారి ఏర్పరచారు. అంతేకాక, సైన్యానికి కావలనీన ఆయుధాగారం, నైనికులు, అధికారులు సొకర్యంగా (వయాణం చేయటానికి వాగులపై వంతెనలుకట్టారు. వారి కార్యాలయాల కె భవనాలు కట్టడం ఇర్మగ్టీషువారు (పారంభింబారు, తమపాలన సుస్థిర తె ఇంగ్లీషు వాళ్టు చేస్తున్న (వనయళ్నాలు మనం తెలుసుకునేట్టుగా వీరాస్వామయ్య గాళు బాలా వివరాలు చెప్పారు.

70 ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య అక్కడ ప్రజాజీవనం ఎట్లావుందో, మనుష్యుల స్వభావాలు, ఆచార వ్యవహారాలు ఎట్టావున్నాయో, అక్కడి దేవాలయాలు దక్షీణాది దేవాలయాలకి భిన్నంగా ఎట్టా వున్నాయో తెలుసుకోవచ్చు. ఆ దేశస్థులు భోజన విషయంలో ళా దృష్టిదోషం పాటించరు. అక్కడి నేల నల్టరేగడి నేల కావటంతో వర్షాకాలంలో నడవటం చాలా ఇబ్బందిగా వుండేది. జాజిపూలు, మొల్టపూలు దొరికేవికాని? మల్లెపూలు దొరికేవికావు. ఊడ్చేటందుకు ఈతాకుల చీపుళ్రేకాని, కొబ్బరి చీపుట్ట లేవు. హైదరాబాదులోవున్న కంటోన్‌ మెంటుకి వున్న దర్డా నాగవూర్‌లో వున్న కంటోన్‌ మెంటుకి లేదు. నాగపూర్‌లో రెసిడెంటుగా వున్న "ఇంగ్లీషు దొరని కలసినపుడు వారితో పావపుణ్యాలగురించి, వ్మిగవోరాధన గురించి, హిందూ (కీస్తు మతతత్త్యాల గురించి, స్త్రీల ద్వితీయ వివాహాం గురించి, చర్చించారు వీరస్వామయ్యగారు. అక్కడ కృష్ణనవర్శాతోత్సవం ఎంతో వైభవంగా చేస్తారు. (వయాణంలో గుడారాలు, వాటి క్మరలు, మేకులు మొదలెన సామ (గిని కాశీదాకా మోసేందుకు 6 గృురాలనూ వీరాస్వామయ్య గారు ఏర్పాటు చేసు కున్నారు. ఆగస్టు 21 తేదీస బయలుదేర కామిటిలో ఆగస్టు 85 త్రాగ్రఖ్స రాత్రి వరకు వున్నారు. 286వ త్రేద్స అక్కడి ఖననానదిని కామిటీశ్వరఘట్లం రేవులో ట్‌ దోనెలగుండా దాటి ఆక గాడికి ఏడు క్రోసుల దూరంళో వుండే రామచెంకి గుహ స్థలం చేరారు. కామిటినుంచి రామటెంకికి రావటానికి మూడు దారులున్నాయి. సామాను కావిష్ణ మోసేవారు పొరపాటున వేరేదారిపట్టడంతో వారు తిరిగి చైేతే వరకు చాలా సేప్ప వీరాస్వామయ్య గారు అందోళన చెందారు. రామటెంకి రామక్షేతం. ఇది చాలా పెద్ద ఊరు. తమలపాక్షుల తోటలు వాగా 'పెరుగుతాయిక్కడ, ఇక్కడి తమలపాకులు చాలా రుచిగా వుంటాయని (వసిద్ధి. వీటిని దక్షిణాన హైదరాదాదు వరకు, ఉ త్తరాన [వయాగ వరకుకూడా

కాశీయాత గ ఎగుమతి చేస్తారు. అక్కడికి ఒక మైలుదూరంలో కొండలమధ్య అంబరీష తీర్థంవుది. అక్కడ తీర్ణవాసుల ఇష్ట, వారి వనివాళ్డ ఇళ్లు, నాగపూరు రాజు కట్టిం చిన భవనం వున్నాయి. ఆ తీర్ధంలో కా ర్రీక శుద్ధ పున్నమికి జరిపే ,బహ్మోత్స వానికి లక్షజనం చేరతారు. అక్కడ కొండమీదికీ ఏడువందల మెట్లు ఎక్కి వెడితే నరసింహమూర్తి వరాహమూర్తి దేవాలయాలు కనిపిస్తాయి. అవి చాలా చక్క గా వున్నాయి. పూజలు శద్దగా జరుపుతారు. కొండదిగి అంబరీష తీర్ధంలో వీరస్వామ య్య గారు తీర్థవిధులు నిర్వహించారు. ఈ సందర్భంలో అక్కడి స్థలపురాణ మహాత్మ్యాన్ని బాగా వివరించారు.

ఆగను 29 తేదీన ఉదయం క-80 గంటలకు బయలుదేరి అక్కడికి 9

బ్‌ (కోసులదూరంలో వుండే, “దొంగలతళావు” అనే వూరు చేశారు. వర్షాకాలమెనా తడవకుండా ఇంతకాలం తప్పించుకున్న వీస్వారామయ్యగారు ఒకగంట కుంభ వృష్టిలో పూర్తిగా తడవవలని వచ్చింది. దట్టమైన అడవి మధ్య [పయాణమైనా వ్దె న

అడును లేదు గనుక [ప్రయాణం సుఖంగా జరిగింది.

ఆ ఊళో దుకాణదారులు దుకాణాల పక్కనే విశాలమైన కొట్టాయిలు

యా కొటి గోమయంతో శృభంగా అలికి [ప్రయాణీకులు దిగటానికి అనువుగా ఏర్పాటు ట్‌

చేశారు. ఆయా[తీకులు ఆదుకాణదారు దగ్గరే అన్ని వస్తువులు కొనుక్కోవాలి, పీధివె పు పరదాకడితే కొట్టాయిలు వుండటానికి చాలా అనుకూలంగా వున్నాయి. గ్మురాలకు వచ్చి కనువు, శనగలు కూడాపు ష్కలంగా చవగ్గా దొరుకుతాయి.

నాగపూరు రాజ్యంలో వ్యారకందులు, నల్లనువ్వులు దొరకవు. తెల్ల లకు వాడతారు. అన్నిరకాల ధాన్యాలు అమ్మట మేకాక, విసిరిన పిండి కూడా (వతిదుకాణంలోను దొరుకుతుంది.

రామటెంకికి ఉత్తరంగా వున్న దేశం సంపూర్ణంగా ఇంగ్లీషు వారి హైలనలోనే ఉంది. గవర్నరు జనరలు గారి ఏజంట్లు జబల్‌ పూరలోను, సాగర్‌

ల్సి ఏనుగుల వీరాస్వామయ లోను పరిపాలన సాగిస్తున్నారు. ఇంగ్లిషు పొాలనరాక ముందు దొంగలథయం విపరీతంగా వుండేది. ఇంగ్రీషుపాలనలో (పత్క్మిగామానికి ఠాణాలు ఏర్పరచి, కట్టుదిట్టంచేసి దొంగలను పట్టి శిక్షించి పజలకు దొంగలభయం పోగొట్టారు" యాత్రీకులు మజిలీ చేసే ఊళ్లలో ఒక కొత్వాలుని, సరఫరా బంటోతుని కూడా నియమించారు. 80వ తారీఖు ఉదయం బయలుదేర, దట్టమయిన అడవి మధ్య (వయాణం చేసి అక్కడికి 7 (కోసులదూరంలోవుం డే “కురాయి"” అనే ఊరు చేరారు వీరాస్వామయ్య గారు. నాగపూడ నుండి కూడా పోస్టల్‌ రన్నర్హు ఒకరిద్దరు తనతోవచ్చే ఏర్పాటు పీరాస్వామయ్యగారు చేసుకున్నారు. నాగపూర్‌ రాజ్యం వదిలి వూర్తిగా ఇంగ్లీము పాలనలో వుండే రాజ్యానికి వచ్చినా పోస్టల్‌ రన్నర్హను వెంటతీసుకు వెళ్హేవద్ధతిని కొనసాగించారు. కురాయి అనే ఊరు చిన్న ఊరు. అయినా మజిలీ చేయటానికి వీలుగానే వుంది. కూరగాయలు దొరుకుతాయి. ఈ [పాంతంలో ఉండే చెరువుల్లో సింగాడికాయలు "పెరుగుతాయి ఆ కాయల్లో వాదంపప్పులాటి విత్తులుంటాయి, ఆ విత్తులు పిండి చేసి, ఉపవాసదినాల్లో పూరిలుగా కాల్చి తింటారు. ఆ పిండి ఆరోగ్యకరం అనిచెప్తారు. ఆగస్టు కి1వ తేదీ ఉదయానే బయలుదేరి “చావిడి” అనే ఊరు చేరారు వీరాస్వామయ్య గారు. దారి కొండగట్టు. కురాయి నించి వయాణమే వింధ్య పర్వతారోవాణం. దారి అంతా వాగులు, అడవి. ఏంధ్య పర్వతారోవాణ (పారంభమైంది కాబట్టి య్యాతీకులు చెంకాయలు కొట్టారు. విశేషమేమిటంటే, అకుడ ఎండుకొబ్బరి లోపలవుండే పెంకాయలు కూడా దొరుకుతాయి. అక్కడి నించి ఇంగ్లీషుకం పెనీ ఉద్యోగి అయిన దాలకృష్ణ బాబు అనే అతనికి ఇంగ్లీమలో ఉత్తరం రాసి, ఒక బిళ్ళ బర్మటౌతును ఒక టపామనిషిని మజిలీల (వకారం నర్మదానది వరకు వచ్చేఏర్పాటు చేసుకున్నారు వీరాస్వామయ్యగారు. సెప్టెంబరు నెల 1వ తేదీన బయలుదేర అక్కడికి ఏడ్ముకోసుల దూరంలో ఉండే నారాయణగంజ్‌ చేరారు. 2వ జేదీ ఉదయాన బయలుడేరి

కాశీయ్యాత ళ్‌ గణేక్‌గంజ్‌ అనే ఊరు చేరారు. అక్కడ _ భానుగంగ అనే నది దాటవలసి వచ్చింది. దారంతా కొండలమయం. దారిళో వాగులు.

8వ తేదీ బయలుదేరి పది[కోనులు [వయాణం చేసి “ధూమ” అనే ఊరుచేరారు. వీరాస్వామయ్య గారు. దారి అంతా కొండలమధ్యే. కొండలు ఎక్కటం, దిగటం వాగులు దాటటం తప్పనిసరి. దారిలో “జాబానది” అనే పెద్దవాగువుంది. ధూమా అనే ఊరు బస్తి. ఐనా వసతులు తక్కువ. ఊరు బయట నాలుగు సీపొయిడేరాలు, ఒక కంబళ డేరా, ఒక ఒంటికంభం డేరా వేయించారు. నలభైమంది బోయీలు, ఇంకా కళాసులు వున్నా, ఆ డేరాలు వేయిటానికి గంటపట్టింది. ఆ ఊళ్లో అన్నీ దొరుకుతాయి గాని బియ్యం దొర కవు, ఆ ఊళ్లో తమలపాకులు దొరకవు. జలవసతి తక్కువ, కాని శ్రీరామ కటాక్షముచేత ఆయనకి బియ్యం సరివడా దొరికాయని చెప్పారు. ఇక్కడ శ్రీరామ కటాక్షం చేత ఫలానివని జరిగిందని ఎందుకు చెప్తున్నారో, అందులోని అంత రార్థమేమిటో చాలా వివరంగా తెల్పారు. ఆ సందర్భంగా మతవరమైన, తాత్విక మైన అనేక విషయాల గురించి వారి అభిప్రాయాలను ఆనాటి తన మ్మితులైన శ్రీనివాసపిళ్లగారికి, బవాశ తను ఉద్దేశించిన పాఠకులకి తెలియపర్చారు.

-సెపెంబరు కీవ తేదీ ఉదయం బయలుదేరి ఆరుుకోసుల దూంానవున్న రాయచౌడులో మజిలే చేశారు. దారిలో ఎన్నో కొండ వాగులు దాటాలి. కొండ లెక్కి దిగాలి. రాయచౌడులో య్యాత్రీకులకు కావలసిన సౌకర్యాలు యథో చితంగా వున్నాయి. అవ్పటి [ప్రయాణంలో కాలుదిగబడే అడుసువున్నా, రాతి గొటు, ముప, వాగులు, కొండలెక్కి దిగడాలు మొదలైనవి బోయీలకు [వ్రయాస కలిగిస్తున్నా, వీరాస్వామయ్య గారి వట్ట వారికున్న గౌరవ మర్యాదలు ఏమా్యతం తగ్గకుండా వాళ్ల పనులు నిర్వర్తిస్తూ వచ్చారు. తోటి మనుష్యుల్ని (పేమించి గౌరవిసేనే వారి సపేమానురాగాల్ని పొందగలమని వీరా స్వామయ్యగా రెప్పుడూ గట్టిగా నొక్కి చెప్పేవారు.

74 ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య 5వ తేదీ బయలుదేరి “పిప్పర” అనే ఊరు చేరారు. ఆడవిలో (వయాణం చేసి “సాతుగడ” అనే ఏడుకొండలు ఎకి% దిగి “మోతీనాలా” అనే వాగు దాటి ఆ ఊరు చేరారు. ఆ పాంతంలో అంటే కురాయి అనే ఊరునించి నర్మద దాకా అంతకుముందు ఎన్నోయుద్ధాలు చేయవలసి రాబట్టి ఆడవి నరకించి దారి వెడల్పుగానే వుంచారు. ఆయినా వింధ్యపర్వతారణ్య (ప్రదేశంలో (పయాణం అతిభయంకరమైనది, దుష్కరమైనది.

6వ తేదీ ఉదయం బయలుదేరి నర్మదానది దాటి “తిలవారా” (గామం చేరారు వీరాస్వామయ్య గారు. నర్మదా నది దాటడానికి అక్కడ రుసుము చెల్లించాలి. నర్మదానది విశేషాలలో బహు (వఖ్యాతమైన విశేషం ఆనదిలో దొరికే శివలింగాలు. ఆనర్మదానదీ తీర్థంలో “బెడాఘాటు” కృష్ణవర్ణపు లింగాలకి, “ఓంకార ఘాటు” శ్వేతవర్దపు లింగాలకి (పసిద్ధి నర్మదానదికి వూజ చేయ కుండా దాటితే ఎన్నో అనర్థాలు కలుగుతాయవి స్థానికులు చెప్తారు. తిలవారాలో తెలుగు [బాహ్మణులుండటం విశేషం. వీరాస్వామయ్య గారు నర్మదానది (పొంతంలో చేయవలసిన తీర్థవిధులు పూర్తి చేసుకున్నాదు. తిలవార్మాగామం చేరటానికి దారి అడివి (ప్రాంత మైనా (నయాసలేదు. కొంకణ దేశస్థులు అశేక మంది కనబడ తారక్కడ. నర్మద ఉత్తరానికి, దక్షిణానికి పంచాంగం నిర యంలో ఎంతో తేడా ఉంది. రామటెంకి, దొంగల తడావు దాటి కురాయి (గామం చేరిన దగ్గరనుంచి వింధ్యపర్వకాల మయం, సురక్షితంగా (వభూణం చేయటం బవ్ఫా దుర్గభం. అంతకు ముందుండే దొంగలభయం ఇంగ్లీషు పాలన్స వచ్చిన తర్వాత కొంత తగ్గింది. అయినా బుజువులు లేకపోతే దొంగను వదిలేసే ఇంగ్లీషు న్యాయపాలనా పద్ధతి అక్కడి (పజలకి కొంత అసంతృ ప్రిని కలిగించింది. అట్టా వదిలేయబడ్డ వాష్ణ తిరిగి దొంగతనాల్సు చేస్తూ, (పజలను

హింసిస్తూనే పున్నారు. గా వున్నాయి. డీపాలకి

ఆవనూనె వాడతారు.

కాశీయా.త 75

'సెప్రైంబరు రివ తేదీ మధ్యాహ్నం అక్కడికి మూడు[కోసుల దూరంలో ఉండే జబల్‌పూర్‌ చేరారు వీరాస్వామయ్య గారు. నర్మద దాటిన తర్వాత జబల్‌ పూర్‌కు వెన్హే దారి చాలా బావుంది. వాగులకు వంతెనలు కూడా వున్నాయి. ఈ సందర్భంగా ఆ (ప్రాంతపు చార్మితక విళేషాలు, స్ట పురాణాలు చాలా చెప్పారు. జబల్‌పూర్‌ [పాంతం పూర్వం సాగర్‌ రాజ్యంలో భాగంగా వుండేది, ఆ రాజ్యం ఇంగ్లీషు వారి ఆధీనంలోకి వచ్చిన తర్వాత జబల్‌పూర్‌ వట్టణం అభివృద్ధి చెందుతూవసోంది. పట్టణంలో రాజవీధులు చాలా విళాలంగా అందంగా వున్నాయి. ఆ ఊరికి దగ్గరలోనే అక్కడ వరిపాలన చేసే ఇంగ్లీషు అధికారులు అందమైన తోటలువేసి బంగళాలు కట్టుకుని ఉంటున్నారు. అక్కడ ఒక పటాలం సైన్యం, ఒక ఇంగ్లీషు డాక్టరు ఉన్నారు. వీరకాయలు? దోసకా మలు, వలవరకాయలు వంటి కూరగాయలు పుష్కలంగా దొరుకు తాయి. బట్టలు, ప్మాత సామాన్లు, ఆయుధాలు చాలా చౌకగా దొరుకుతాయి. అక్కడ గవర్నరు జనరలుగారి ఏజంటు వుండబట్టి, [వభుత్వ కార్యాలయాలు, కోర్టులువున్నాయి. అప్పటి గవర్నరు జనరలుగారి ఏజెంటు పేరు స్మిత్‌దౌర, సర్వాధికారియైన స్మిత్‌ దొరగారు వీరాస్వామయ్య గారికి కాశీవరకు జరిగే (పయాణంలో అధికారుల సహాయ సహకారాలు అందేట్టుగా ఫర్మానా ఒకటి జారీచేయించి యిచ్చారు. అంతేకాదు ఒక బిళ్ల ఎంటౌతును కూడా తోడుగా వెళ్లేందుకు ఏర్పాటు చేళారుం

12వ తేదీ ర్మాతివరకు జబల్‌పూర్‌లో వుండి 18వ తేదీ ఉదయం బయలుదేరి గోనలపూర్‌ వెళ్లారు. రవాదారి చాలా వెడల్పుగా ఉంది వాగులకి వంతెనలున్నాయి. ఈ రహదారిని, రహదారి పక. చెట్లని కాపాడటానికి (వత్యేకంగా ఒకదొరని ఏర్పాటు చేళారు. గోసలపూర్‌లో ఒక కొలను ఒడ్డున డేరా వేసుకుని ఆరోజక్కడ వున్నారు వీరాస్వామయ్య గారు. ఆప్రాంతంలో మిరపకాయలు, చింతవండు దొరకవు కాబట్టి, వాటిని, బియ్యాన్ని కాశివరకు సరిపోయేటట్టుగా అతి (ప్రయత్నం మీద జబల్‌పూర్‌లో సంపాదించి వాటిన్సి శెండు బాడిగె గ్యురాలమీద తెచ్చుకున్నారు వీరస్వామయ్య గారు.

76 ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య

1&ఉవ తేదీ ఉదయం లేచి “సలమా బాదు” అనే ఊరు చేరారు. బోయీలు ఎండ దెబ్బ తిన్నందువల్ల వారి వ్యికాంతి నిమిత్తమై దారిలో ఆగ వలసి వచ్చింది. రహదారి చాలా దాగుంది. సలమాబాదు తాసిల్దారు, కొత్వాలు వుండే తాలూకా కేరదం. సలమావాదును గురించి రాస్తున్న సందర్భంలో వీరాస్వామయ్య తన అనుభవంలోవున్న విశేషం ఒకటి చెప్పారు. తనతో (వయాణం చేస్తున్న తనకుంటుంబంలోని ఆడవాస్ల వంటల విషయంలోను, భోజనాల విషయంలోను మడి, ఆచారం 'పైదరాబాచు దాటిం తర్వాత మల్లు "పేట వరకు పాటిస్తూనే వచ్చారు. మకాము చేసేందుకు (బాహ్మణ యిళ్ణ దొరక్కపోతే, చాలా బాధవడేవారు. అడవుల్లోను, కొండల్లోను వయాణాలు, డేరాళ్రో వంటలు చేసుకుని భోజనం చేయటం వారికి నచ్చేది కాదు. వారి మడి చెడిపోతోందని విసుక్కుని మొదట్లో వస్తులున్నారు. కానీ (కమేపీ డేరాలలో భోజనాలకి, నడి వీధుల్లో కొట్టాయిల్లో వంటలకి అలవాటు వడ్డారు, దృష్టి దోషం పాటించడం కూడా మానేశారు. అవసరం మనుష్యుల వద్దతుల్ని ఎంత గానో మార్చేస్తుందని వీరాస్వామయ్య గారు అన్నారిక్కడ,

1శ్‌వ శేదీ ఉదయం * మురువారా ” అనే గామం, “కాటిని” అనే నది దాటి చేరారు. నాగవూరు మొదలు ఆప్రాంతంలో స్త్రీలంతా పురుషుల మాదిరిగా పుష్టిగాను, ఆరోగ్యంగాను, కళగాను ఉన్నారట. వారి వ స్త్రధారణ, వారి స్వభా వాలు వీరాస్వామయ్య గారికి బాగా నచ్చాయి. హైదరాబాదు మొదలు (వతి (పాంతంలోను ఒక తపాలా మనిషి కూడా వెంటవచ్చే ఏర్పాటు చేసుకోవటంతో వరరాష్ట్రాలలో ప్రయాణం చేస్తున్నా దారితప్పిపోవటంకా సీ, దారి ఒకరిని ఆడ గాల్సిన అవసరం గానీ వీరాస్వామ మ్యగారికి కలగలేదు.

16వ తేది ఉదయం “*సభాగంజ్‌” అనే ఊరుళేర, అక్కడనుంచి “గుణవారా” అనే ఊరు చేరారు. రోజు రోజుక్తి చలిపెరుగుతోంది. 4 తరాది శ్రీ పుడషలకి, దక్షిణాది స్రీ పురుషులకి స్వభావంలో వృంే శ్రేడ్షా, విగ్రవా రాధనలో వుండేతేడాని వివరించారు.

కొాశీయ్యాత | 17వ తారీఖున బందేల్‌ఖండ్‌లోని “మైహరు “అనే ఊరు చేరారు. ఈ మైవోరు రాజ్య పూర్వ చర్మిత కూడా వీరాస్వామయ్య గారు శఆలియజేశారు, (వయాగకు వెళ్లటానికి వేరే దార్డు దగ్గరయినా, రహదారి మీదుగా. చుట్టు అయినా, ఆయన రహవారి మీదుగానే వయాణం చేని “మీర్జాపూర్‌” వెళ్టాలను కున్నారు. 20వ తేదీ మైహర్‌నుంచి బయలుదేరి " అమరాపాటన్‌ ” చేరార్ను రహదారి అయినా ఎ్మరరేగడి నేల. వర్షాకాలం అవటంతో వయాణం పయాస గానే వుంది. దార్జో తమసానది జింజిరొనది దాటారు. ఆమరాపాటన్‌ పెద్ద్వారు, అక్కడనుంచి ?1 తేదీ ఉదయం “ వలనా " అనే ఊరు చేరారు. వింధ్య సర్వతారణ్య (ప్రాంతంలో పట్టిన చళిజ్వరాలు ఆయనతో వున్న కావటి నాన్హని, నౌకర్ణని, బోయీలని వాధ పెడుతూనే వస్తున్నాయి. వాళ్లలో కొందరిని డోలీ లలో కూడా లేవలసీవచ్చింది. 99వ తేదీ ఉదయం బయలుదేరి ఆరు [కోసుల దూరంలో వుండే రీమా రాజు యొక్క రాజధాని రీమా వట్టణం చేరారు. ఆది గొప్ప పట్టణం, అన్ని వదారాలు దొరుకుతాయి. [వయత్నం మీద ఒక శేరు చింతనండు కూడా దొరికిందట. చింతపండు, మిరపకాయలు వాడక పోబట్టి తమకి జబ్బులు వస్తున్నాయని వీరాస్వామయ్య గారి పరిజనులు (భాంతివడ్డారు. వాళ్లకి చింత వండుకి. బదులు గోంగూర, చింతాకు, చింతపిందెలు దొరుకుతున్నాయి. యాత చేసేవాష్ల చింతవండు, మిరవకాయలు, మిరియాలు, ఆవాలు నాగ వూరులోనే జాగ ర్త చేసుకోవటం మంచిదని ఆయన సలవో. నాగవూరు మొదలు వండు వక్కలు దొరకవు. నల్లని పెద్ద తమల హైకులు అతివయత్నం మీద దొరుకుతాయి. దారిలో మజ్జిగ; నెయ్యి దొరకటం (వయాసే అయినా పెద్ద ఇబ్బంది వడకుండా కాలకేవం చేశారు. రీమావట్టణొన్ని గురించి చెప్తున్న సందర్భంలో కర్మసీద్ధాంతపు రహస్యా లెన్నో వివరిస్తారు.

//.. ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య

రీమారాజు బగ్గెలు అనేక్మతియ జాతివాడు. పారంపర్యంగా రాజ్యం చేస్తూ ముగ్గురు కుమాళ్లకి రాజ్యాన్ని పంచిపెట్టి జ్యేన్టుడికి పట్టాభిషేకం చేసి తను వికాంతి తీసుకున్నాడు. ఇంగ్లీమవారికి సంపూర్ణంగా లోబడకుండా కొంత స్వతం్యతంగానే వ్యవహరిస్తున్నాడు.

28ి వ తేదీన బయలుదేరి రాయవూర్‌ అనే ఊరు చేరారు. రహదారుల నిర్వహణ లోపభూయిష్టంగా వుంది. అంగళ్ట చాలా వున్నా దిగేవసతి గల (నదేశం లేక రోజంతా డేరాలలోనే వుండాల్సి వచ్చింది.

ర4వ తేదీ బయలుదేరి “స త్రిన్‌* అనే ఊరు చేరారు. దారిలో పదివాగుల దాకా దాటవలని వచ్చింది. దారిలో చంపబడ్డ మనిషి శవం కనిపించింది. ఇంగ్లీమ పాలన మొదలైన తర్వాత ఆవిధమైన ఖూసీలు ఆ (ప్రాంతంలో ఆగి పోయాయని విశ్వసిస్తున్న తపాలా మనుష్యులు ఆ శవాన్ని చూచి చాలా భయ వడ్డారు. చిన్న ఊరయినా కావలసిన వస్తువులస్నీ దొరికాయి.

25వ తేదీ బయలుదేం “మౌగంజ్‌” ఆనే ఊరు. చేరారు. దారిలో శిలానాలా అనే వాగు, మరికొన్ని వాగులు దాటవలసి వచ్చింది. రహదారి కిరువక్కల చెట్లునాటారు. మౌగంజ్‌ అనే ఊరు మౌగంజ్‌ రాజ యొక్క రాజధాని. రీమారాజుకి లోబడి ఈతడు పరిపాలన చేసేవాడు. ఐతేకొన్ని సంవ

నే

తరాలుగా రీమారాజుకి కప్పం కట్టనందున, మౌగంజ్ష్‌ రాజ్యాన్ని రీమారాజు

జ జప్తు చేసుకుని, మౌగంజ్‌ రాజుకి దినభత్యం యిస్తున్నాడట. మౌగంజ్‌లో కావ లనిన వస్తువులన్నీ దొరుకుతాయి. సుందరమైన తామరకొలన్స ఒడ్డున డేరాలు వేయించి ఆ రోజు గడిపారు. పోలీ గ! హ్‌ తా రహదారి నిర్వహణ సరిగాలేదు,

గా 0 వైనం కావలసిన వస్తువులన్నీ కొనుక్కున్నారు వీరా స్వామయ్య గా వ య నుండి (వతి (గామంలోన్న జ్వరాలతో చ్రాలామంది = ఈయన ప

బాధ ప న్శా యన పరివారంలో క్షూడ్లా వది్రేన్స మందిక్తి జ్వరాలు

శాశీయాత ఖర తగిలాయి. (వతి దినము మజిలీచేయటానికి దిగగానే ఆస్పతిలో డాక్టరు దగ్గరికి పచ్చినట్టు వీరాస్వామయ్య గారి దగ్గరికి చికిత్స కోసం వస్తున్నారు. శ్రీరామ కటాక్షంచేత ఆందరికీ అనుకూలంగానే వుందిట. (ప్రఖ్యాత యాత స్టా లైన [(వయాగలో, గయలో కర్మకాండలు నిర్వర్తించే (బాహ్మణ్యాన్ని పయాగ వాళి, గయావాళి అని ఆంటారు. వీరాస్వామయ్య గారిని మ్మదాను దగ్గరలోనే ఒక్‌ గయావాళ కలిసాడు, మరో ఇద్దరు గయావాశీలు తిరువళ్టూరులోను, కడప లోను కలిసారు. వాళ్లని వదిలించుకోటం బహు కష్టమైంది. నాగపూర్‌లో మరి కొందరు కలికారు. వీరిని వీరాస్వామయ్య గారు చేరనీయ లేదు. రామటెంకిలో ఒక గంగా ప్యుతుడు, జబల్‌ వూర్‌లో ఇద్దరు (వయాగవాలీలు, ఇద్దరు కాళి ఠాణీ తెలుగు [దొవ్మాలు కలిసి వదల కుండా మజిలీ మజిలీ వెంట వస్తూనే వున్నారు.

ఆ ఊళో ఇంటింటా చలిజ్వరాలతో చాలా మంది బాధ పడుతున్నారని తెలిసీ 27వ శేీ వగలు ఎండని కూడా లక్ష్య పెట్టకుండా “క్కాటా” అనే ఊరు చేరారు. దారి అంతా అడవి. కొండలు ఎక్కిదిగి [వయాణం చేయ వలసి వచ్చింది. దారిలో ఆడవి మృగాల భయం కూడా చాలా ఎకువగా వుంది. అందుకని వాటిని భయ పెట్టటానికి తుపాకులు 'పేల్చుకుంటూ వెళ్ళ వలసి వచ్చింది. వూర్వం కొండల మధ్య కాలి వాట మ్మాతమే వుండేది ఇంగ్రీమ పాలన మొదలైన తర్వాత కొండలు కొట్టి బళ్ల దారి ఏర్పరబారు- చారిలో నీష్ట ఎక్కడా దొరకవు. తపాలా మనుష్యులు తాగటానికి కావలసిన నీప వెంట తెచ్చుకుంటారు. కొందరు యాత్రీకులు వేసవి కాలంలో దాహం తీ దకోలేక చనిపోయిన సంఘటనలు కూడా వున్నాయట. క్మాటాలో అంగట్ట బాగున్నాయి. వపవులు నిలవటానికి ఊరి ముందున్న మరి చెట్టు తవ్ప మరో ఆసరాలేదు.

98 వ తేదీన బయలుదేరి లాళొగంజ్‌ అనే ఊరు, బొరిలో మూడు నదులు దొటి చేరారు. రహదారి బాగాలేదు. లాల్‌గంజ్‌ [ప్రాంతంలో దోపిక్రి దొంగల భయం వివరీతం కాబట్టి ఇంగ్లీషు వారు య్యషీకులు దిగటానికి

శి ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య సరాయి అనే పెద్ద చావిడి నాలుగు వక్కల [ప్రహరీ గోడ కట్టి ఏర్పాటు చేశారు. ఆ చావిడికి పాతిక మంది పోలీసు జవానులు కాపలాగా వుంటారు. రాత్రిప్ట ఆ సరాయి గేటు మూసేసి పొద్దున్నే తెరుస్తారు. ఆరకంగా ఆ సరాయిలో వుండటం ఏ మాతం సౌకఠ్యంగా లేదు వీరాస్వామయ్య గారికి. 29వ చేదీన బయలుదేరి మీర్జావూర్‌ అనే గంగ ఒడ్డునవున్న పట్టణం టబ చేరారు. గంగా దర్శనం చేసుకున్నారు. గంగా దర్శనం వీరాస్వామయ్య గారికి గొప్పతృ ప్రి నిచ్చింది. మీర్దాపూర్‌ వెశ్హేదారి అంతా కొండలు దిగటమెనా, ఇంగీష కూ యణ పాలన వచ్చింతర్వాత కొండలు కొట్టి బట్ట కూడా దిగటానికి ఏలుగా రహదాం ఏర్పరచారు. వింధ్య పర్వత (శేణి దాటటం ఇక్కడితో పూ రయింది. కొండ దిగి వస్తుంటే కింద వున్న భూమి బవు సుందరంగా కనబడింది. దారిలో నాలుగు నదులు దాట వలసి వచ్చింది. మైహరు మొదలు ఆయన దాటిన నదులన్నీ పశ్చిమ వాహినులే. మీర్దాపూర్‌ గొప్ప పట్టణం, చెన్నపట్నం లాగే వీధులు, అంగళ గొప్పగా వున్నాయి. ఆక్కడ ప్మాత సామానులు చేసే శ్రేర్చ కుటుంబాలున్నాయి. ఆక్కడ నుంచి కలకత్తా ఢిల్లీ మొదలైన వట్టణాలకి సరక్షల్పు నచేర వేసే వడవలు మీర్దావూర్‌లోని గంగా నది కూటుతో వ సమయంలోనైన పగ లకి తక్కువలేకుం డా కనబడతాయి. | ల చాలా బాగ సా న వలు అర్కడ స్నానఘట్టాలు, శివాలయాలు న్నాయి. ్నైనం చేసిన తర్వాత కొంత మంది పాప మంతా ధార పోస్తున్నట్టుగా, ఒక దుడ్డు (చిన్న నాణెం ఒక దర్భ పమ్మితముతో (బ్రావ్మ ణల చేళిలో సీరు పొస్తారు. స్నానం వంక "పెట్టుక్సుని అక్కడి. వేళ ఉదయాన్నే గంగా తీరానికి రావటం కూడా కీరాస్వామయ్య గారు చూళో అక్కడ శది చేయటానికి గోమయం ఆక ర లేదు, గంగా . థ్‌ ఠా రగాజలం జల్లితే చాలు, అందిరూ అఆయధాలు ధరించకూడదని ఇంగ్లీవు (వకుత్వం కట్టుదిటంి చేసింది. అక్క డికి క 14 కోసులు, [వ్రయాగ 22 కోసులు, షీర్షాషరయా గంగానది కీఠర స్‌ త న్‌ 6ళో కరకర్మ, తీర్జోపవాసం, హిరణ్య శాద్ధము మొదలైనవి

కాశీయాాత న! షితృకియలు పూర్తి చేసుకున్నారు వీరాస్వామయ్యగారు. అన్ని వస్తువులు దౌరికేవక్కుడ. ఆయన పరిజనానికి కావలసిన చింతవండు, మిరప కాయలు మొదలై న దక్షిణదేశపు వస్తువులు సమృద్ధిగా దొరికాయి. ఇంగ్లీషు దొరల ఇండ్లు గంగజడ్డున వున్నాయి. తమలపాకులు దొరుకుతున్నాయి. ఆయన పరిజానానికి జ్వరాలు తగ్గేవరకు అక్కడుండి, (పతిదినము గంగాస్నానం చేశారు. అప్పుడు కార్తీక మాసం కూడా కావటంతో వీరాస్వామయ్య గారికి గంగాస్నానం మరింత ఆనందాన్ని, తృప్తని కలిగించింది. ఆయన సెప్టెంబరు ౨0 మొదలు అక్టోబరు వ తేదీ వరకు మీర్థాపూర్‌లో వున్నారు. పరిజనమంతా ఆరోగ్యవంతులయ్యారు. కానీ, చెన్నపట్నంనుంచి వచ్చిన కావటివాడు ఒకడు మ్మాతం ఆ గంగా తీరంలో కలరా జ్వరంతో మరణించాడు. మిర్దాపూర్‌లో గురుదాస్‌ బాబును, మరికొందరు ఆధికారులను వెంటబెట్టు కుని వింధ్యవాసిని అనే య్యా స్టలాసికీ వెళ్లారు. అక్కడ దేవీపూజముఖ్యం. పాండాలు ఎక్కువగా వుంటారు. గురుదాసు బాబుగారి పాండానే వీరాస్వా మయ్య గారు ఖాయవర్చుకుని వెంటతీసు కెళ్టారు. వింధ్యవాసినిలో రాంనగర్‌ రాజొవారి అందమైన తోట బంగళాలో మకాము చేశారు. గంగ ఒడ్డున వున్న ఆ తోట ఆయనకి, ఆయన వపరిజనులకు ఎన్నో విధాల సౌకర్యంగా వుంది. వింధ్యవాసినిలోని దేవిని యోగమాయ, భోగమాయ, కా? అనే మూడు రూపాలతో పూజలు చేస్తారు. రాజోపచార వూజలు భోగమాయ నన్నిధిలో జరుగుతాయి. పునశ్చరణలు యీగమాయ సన్నిధిలో చేస్తారు. ఈ సంద ర్భంగా ఆ స్ధల మావాత్మ్యం గురించి, ఎన్నో విశేషాలు వీరాస్వామయ్య గారు తెలియజేశారు. అక్కడ (దాహ్మణ సమారాధన అంటే మిఠాయి దుకాణం నుంచి వూరీలు, దూద్‌ పేడ, బర్బీ మొదలయినవి తెప్పించి, "పెరుగుతో సవి వడ్లిస్తారట. దక్షిణకి తాంబూలములో రెండు అణాలు ఇస్తే చాలా సంతోషించే వారట. వీరాస్వామయ్యగారు ఆవిధంగానే [బాహ్మణ సమారాధన ఘనంగా చేళారు.భోగమాయాదేవికి దక్షిణదేశాచార [పకారం ఘనంగా పూజలు చేయిం బారు వీరాస్వామయ్య గారు. ఇపొంతంలో దాదాపు వెయ్యిమందిపాండాలున్నారు.

ప్ర ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య 8వ తేదీ గోపీగంజ్‌ అనే ఊరు చేరారు అ ఊరు రాంనగర రాజావారి అదీ నంలో వుంది. గోపీగంజ్‌ మొదలు చాలా ఊళ్లలో సరాయిలు కట్టివున్నాయి' అయితే ఆ సరాయిల యజమానులు అంతా మహమ్మదీయులే. దానికి కారణం పాదుషావుకుం అని చెప్తారు. ఈ సరాయిలలో స్వల్పంగా అద్ధెపుచ్చు కుంటారు. ర్యాతిళ్సు పోలీసు కాపలా వుంటుంది. గోపీగంజ్‌లో కావలసినవస్తువు లన్నీ దొరకుతాయి. వీరాస్వామయ్య గారు ఆ ఊళ్లో ఒక విశేషం చూసారు" ఒక చెట్టుకింద స్త్రీ పురుషులు ఏక్యాగతతో భాగవత పురాణశవణం చేస్తున్నారు. వీరాస్వామయ్య గారు వారి పరిజనము వల్టకీలతో హడావిడిగా వక్కనుంచి వెడుతున్నా వారు తలఎత్తయినా చూడకుండా ఏకాాగతతో పురాణ్మశవణం చేయటం ఆయనకి ఆశ్చర్యాన్ని ఆనందాన్ని కలిగించింది దక్నీణాత్యులకంటె? ఉత్తర హిందూ స్థానీయలకి చిత్త స్వాస్థ్యం ఎక్కువ అని వీరాస్వామయ్య గారు అభ్మిప్రాయవడ్డారు, 10వ తేదీ బయలుదేరి, ఆండ్యాసరామి అనే ఊరు చేరారు. రహదారి చాలాబాగుంది. వాగుల మీద వంతెనలు కట్టడమే కాక మైలు రాష్టకూడా పాతి వున్నాయి. గోపీగంజ్‌ దగ్గరనుంచి అటువంటి చక్కని రహదారి [వయాగకు కాశీకి కూడా వుంది మీర్జాపురం మొదలు పాలరేగడి భూమి కనుక అక్కడి ధూళి గంధపు పొడికన్నా సన్నగా వుంది. ఆ ఊరిలోవున్న సరాయిలో మకాము చేశారు. 11వ తేదీ జూసీ నరాయి అనే [గామం చేరారు. మిర్దావూరు మొదలు ఊళు దగ్గరగా వున్నాయి. జూనీ సరాయి గంగజడ్డున వుంది. గంగకి అవతలి వైవు [పయాగకోట, ఊరు, (తివేణీ సంగమము కనబడుతుంటాయి. యమునా నది గంగలో కలసే స్టలానికి ముందే శుద్దగంగలో ఘాటువద్ద స్నానం చేసి గంగదాటి [వయాగ చేరాలి. [వవాహం చాలా విస్తారంగా వుంది. జబల్‌పూర్‌ నుంచి ఇంగ్లీవువారి రాజ్యం కాబట్టి [వతి ఊరులోను నలుగురు పోలీసులను పిలిపించి పారా వర్పాట్టు చేసుకున్నారు వీరాస్వామయ్య

కొశీయ్యాత 8కి గారు. ఆ |పాంతపు కౌత్వాలు మొదలైనవారు హాజరై కావలసిన వస్తువులు తెచ్చియిస్తున్నారు. ఒక తపాలా మనిషి కూడా వెంటవున్నాడు. వీరాస్వామయ్య గారి సామాన్లు తనిఖీ చేయకుండా పర్మిట్‌ ఫర్మానా వుంది. అందుకని కస్టమ్స్‌ ఆధికారుల దగ్గరనించి తనిఖీ యిబ్బందులు ఆయనకి కలగలేదక్కడ. 12వ తేదీ ఉదయం గంగదాటి (ప్రయాగ చేరేందుకు గంగజడ్డుకు వచ్చారు. గంగ ఒడ్డున వుండే సుంకపు బం్యటోతులు వీరాస్వామయ్య గారి పాస్‌పోర్టును ఆగౌరవపరచి ఆయన సామాన్లు సోదాచేస్తామని ఒకగంట నిర్భంధం పెట్టారట. నది దాటిన తర్వాత అక్కడి దొరలు ఆయనకున్న పాస్‌ పోర్టును ఖాయం చేసి వెంటవచ్చేట్టుగా ఒక పోలీసు బంటోతును కూడా ఏర్పాటు చేశారు. ఆయన వద్ధవున్న ఫర్మానాను నిర్లక్ష్యం చేసినట్టు విన్న |వయాగలోని పై అధికారులు, ఆయన సామాను ళోధించిన కస్టమ్స్‌ ఉద్యోగులను నాకరీలోంచి ఇ అ తొలగించేట్టుగా ఆర్డర్లు వేశారు. వీరాస్వామయ్య గారు వారిపై శాలితో ఆ ఉత్తర్వులను రద్దు చేయించారు. అక్కడ వేజణీదానం చేయటం ఖర్చుతో కూడిన ెద్దతంతు. ఈ (వయాగవాళీలు, క్షురకులు యాత్రీకులను చాలా ఇబ్బంది "పెడతారు. వీరా స్వామయ్య గారు మీర్దాపురంలో వున్నపుడే శంకరభట్టు అని తెలుగు తెలిసిన (వయాగవాశీ మంచివాడని విని, తన దగ్గరకు రప్పించుకొని [వయాగలో తన పురోహితుడుగా ఉండేటటు నిష్కర్ల చేసుకున్నారు. శంకరభట్టు అన్ని లు ఏర్పాట్లూ సవ్యంగా చేశాడు. కోటగోడను చేర్చినద్మీపాంతంలో మూడు విశాలమైన చష్పాలపై పాకలు చాలాసుందరంగా ఏర్పాటుచేశారు. అక్కడ వీరాస్వామయ్యగారు తీర్ణకర్మ అన్నీ పూ ర్తి చేసుకున్నారు. అనేకమంది (బాహ్మణులకు దక్షిణ లిచ్చారు. వీరాస్వామయ్య గారి భార్య తెలుగు; మహారాష్ష ముత్తెదువులను వన్నెండు మందిని పిలిపించి, నూతన స నే

క్రి పీనుగుల వీరాస్వామయ్య వస్త్రాలలో సన్మానం చేశారు. అహర్నిశలు (తివేజీ దర్శనానికి వీలుగా ద్వారకాదాసు ధర్మశాలలో దిగారు. పగలంతా తివేణీ చష్టాలపై నున్న పాకలలోను, ర్మాతంతా ధర్మళాలలోను ఉండేవారు. ఆయన పరిజనం మొత్తం అందరి ఖర్చులూ తనే పెట్టుకుని, వాళ్లందరితోకూడా తీరకర్మలు యథా విధిగా చేయించారు. శ ంకరభట్టు ఇంటిలో నూశుమంది [బాహ్మణులకు సంతర్ప ణలు కూడా చేయించారు.

అక్కడి కస్టమ్స్‌ కలక్టరు “సీవన్‌ దొరగారు వీరాస్వామయ్య గారి గొవ తనం తెలుసుకుని, కస్టమ్స్‌ సుంకం వసూలుచేసే అధికారం గుత్తకు యిచ్చే వద్ధతిలో వున్న లోపాలగురించి ఒక రిపోర్టు రాసి పెట్టమని కోరారు. ఆ అభ్యర్జన మేరకు వీరాస్వామయ్య గారు రిపోర్టు రాసి యిచ్చారు. సీపన్‌ దొరగారితో మతసంబంధమైన చర్యలు జరిపారు. అన్ని హిందూకర్మకాండలు చేస్తున్న వీరాస్వామయ్య గారితో చర్చల అనంతరం “ఐతే నువ్వూ [క్రీస్తుమతనుడవే" అన్నారట నీపన్‌ దొరగారు. రెండు మళాలకి చక్కగా సమన్వయ పరచి వీరాస్వామయ్య గారు చెప్పగలగటమే ఆమాటలనడానికి కారణం.

(వయాగయ్యాత సందర్భంగా ఉత్తరాది స్త్రీ పురుమలకి స్వభావంలో ఉండే. తేడాలు వివరిస్తారు. ఉత్తరాది స్త్రీలకి స్వరూప సొందర్యమే కాని అఆభరణా పేక తక్కువ. వస్త్ర వరిశభత పై (శద్ధకంటె ప్మాత సామాన్దు వరి శుద్ధంగా వుంచటంలో తర్ధ ఎక్కువట. దక్షిణాదిన దానికి భిన్నము అని వీరాస్వామయ్య గారు చెప్తారు. ఆ (ప్రాంతంతో వేదపఠనం తక్కు-వట. వేద పఠనం కేవలం జరిపే నిత్యృకర్మలకు మ్యాతమే పరిమితమైంది. మహమ్మదీ యుల (ప్రభావంతో అక్కడ (బాహ్మణుల ఉచ్చారణ మారిందని, దష్షిణ డశపు అబారాల్తో పోలిస్తే ఆచారాలు చాలా మారాయని, భాషలో కుడా తురకమతస్థుల మాటలు (వవేశించాయని వీరాస్వామయ్యగారు అభ్మిపాయ పడ్డారు. జ్ఞాన సంపాదనార్యమై తర్కము, మీమాంస మొదలైన శాస్త్రాన్ని అభ్యసించే గౌడ (బావ్మణులు కొంతమంది ఉన్నారట. గాయ్యతీ జనం

కాశీయ్యాత 85 గౌడ (బాహ్మణులకు, దవిడ (వాొహ్మణులకు అత్యంత ముఖ్య మైనా, వారిరువు రికి భోజన (వతిభోజనాలు లేవట, (వయాగ నలుదిక్కుల హిందూస్థానీ మాటలు నాలుగు విధాలుగా వున్నాయి. ఆ హిందూస్థానీ మాటలు సంస్కృృతా భాసలు గాను, తురక మాటలు కలసినట్టుగా వున్నాయి. శంకరాచార్యులవారి శాపాన్ని పొందిన గౌడ సన్యాసుల శిష్య పళిష్యుతే గోసాయిలుగా పిలువబడుతున్నారని, ఆ గోసాయిలలో వ్యాపారం చేసేవారు మహాజనులనే సాహుకారులుగా పిలువబడుతున్నారని వీరాస్వామయ్య గారు తెలియజేళారు. ఈ గోసామిులలో వుండే విభిన్న శాఖలను వివరించారు= ఆయనకు కనిపించిన మకోవిశేషం శంకరాచార్యుల వారు (వతిపాదించిన ఆద్వైతమతమే అక్కడ వ్యాప్తిలో వుండటం. అక్కడ అందరూ ముఖాన విభూతి గోపీచందనము పెట్టుకుంటారు. ఈ సందర్భంలో ద్వైత, ఆద్వైత్మ ' విశిష్టాద్వైత మతాల సారాంళాన్ని వీరాస్వామయ్య గారు తెలియజేళారు. ఈ సందర్భంగా మహమ్మదీయమతానికి, కేథలిక్కుమకానికీ సారూప్యాన్నీ, (పాటె సెంటు మతానికీ విశిష్టాద్వెతమతానికి సారూప్యాన్ని వివరించారు. (పయాగలో విదేశీవస్తువులు అమ్మే షావువుంది. అన్ని వస్తువులూ (వయాగలో దొరుకుతాయి" అక్టోబరు 12వ తేదీ మొదలు అక్టోబరు 32వ తేది వరకు (వయాగలో వుండి, ఐజరా అకే నౌకా గృహంలో తను గంగ మీద (వయాణం చేస్తూ వరిజనానికి వేరే నావల్ని ఏర్పాటుచేసి కాశీవట్నం బయలుదేరారు. బజరా? ఇతర నౌకావిశేషాలు, వాటిల్లో వుండే సౌకర్యాలు పీరాస్వాయ్యగారు ఎంతో విపులంగా చెప్పారు. ఫలాని ఊరువెళ్ళటానికి ఎన్నిరోజులు వడుతుందో పభ త్వమే నిర్ణయిస్తుంది. అనుకున్న రోజుల కంటె తక్కువ రోజులు పట్టిన్మా ఆ నౌకల యజమానులు, (వభుత్వం నిర్ణయించిన రోజులన్నిటికీ బాడిగ పుచ్చుకున్నారట. యమునానది గంగలో కలియక ముందు గంగానదీ జలానికి (పత్యేక మైన వవ్మితతవుందట. ఆ విశ్వాళం ఆధారంగాశ్రే చెర్నఫబ్నం వట్టుకెళ్టటా నికి

86 ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య ఏభై బానలలో గంగాజలం నింపి, వాటికోసం (వత్యేక ౦గా ఒక నావను కుదుర్చుకుని, వెంటతీసుకు వెళ్పారు వీరాస్వామయ్యగారు. గంగమీద [వయాణం కాకుండా నేలమీద ([పయాణం చేస్తే నాలుగు రోజుల్లో కాశీకి పోవచ్చు. కానీ గంగ మీద (పయాణం చే స్తే ఆరురోజులు వడుతుంది. అయినా తన పరిజనా నికి వ్మిశాంతి దొరుకుతుందని గంగమీదేవయాణం చేశారు వీరాస్వామయ్య గారు" గంగాతీరంలో వసతి గలచోటు చూసుకుని, వంటలు చేసుకుని, భోజ నాలుచేసీ తిరిగి [వయాణం సాగించారు. దారిలో చెన్నాడుగడ అనేకోట కట్టిన బస్తీ ఒకటుంది. అది దాటి వ్యాసకాశి 26వ తేదీర్మాతి చేరారు. ఉపవాసంతో కాశీపట్నం చేరాలికాబట్టి ఆ ర్యాతే కాశీవట్నం చేరే వీలున్నా, ఆయన వ్యాస కాశిలో మకాంచేని ఉపవాసమున్నారు. వ్యాసకాశివరకు జరిగిన వయాణం చాలా సౌఖ్యంగా వుంది. దారిలో క స్టమ్స్‌వాళ్లంఠా వీరాస్వామయ్యగారం చే వున్న భయం కొద్దీ ఏ రకమైన ఇబ్బంది పెట్టలేదు, వ్యానకాశి నుంచి బయలుదేరి గంగాతీరం వున్న కాశీకేతానికి 2/వ తేదీ ఉదయం ఎనిమిది గంటలకి “థ్రీరామకటాక్షము” చేత చేరారు. కాశీలోవుండే 'కేదారఘట్టంలోని రండు అంతస్థుల భవనంలో దిగారు వీరాస్వామయ్య గారు. ఆ భవనం గంగా ఒడ్డున వుంది. కాశీలో గంగాఫవ్యుతులనే వాళ్టు యాత్రీకుల వద్ద డబ్బు వసూలువే సే హక్కులు పారంపర్యంగా అనుభ విస్తూ అనేకమంది యాత్రీకుల్ని చాలా వాధ పెడుతున్నారు, వీరాస్వామయ్య గారి [వయాణంలో నాగపూరులోని రామటెంకి దగ్గర ఒక గంగాప్ముతుడు కలునుకొని ఆయనతోటే (వయాణం చేసి వచ్చాడు. ఆ గంగాప్కుతునితో కట్లు దిట్టంగా ముందుగానే అన్ని ఏర్పాట్లు చేసుకోనటం వలన కాశీలో ఆయనకి ఏవిధమైన ఇబ్బంది కలగలేదు. మణికర్ణికా ఘట్టంలోని చ(కతీర్షంలో తీర న! థి విధులు నిర్వ ర్తించుకున్నారు. గంగాప్ముతుల సమూవోనికి, ఆ స్నానఘట్టంలో

కాశీయా[త ప! వుండే ఘాటియాలు, కంగాశీలు అనేవారికి దక్షిణ లిచ్చారు. కాశీవట్టణంలో కార్తిక శుద్ధ ఏకాదశి మొదలు పౌర్ణమివరకు వున్న ఐదు రోజుల్ని పంచ రత్నాలంటారు. ఆ పంచరత్న దినములలో కాశి (వవేశించినందువలన కా ర్రీక పున్నమిస్నానం అక్కడ పంచగంగాఘట్టంలో చేశారు.

కాశీ వట్టణానికి ఉత్తరంగా వరుణ, దక్షిణంగా అసి అనే రెండు నదులు గంగలో కలుస్తున్నాయి. ఈ రెండు నదుల మధ్యవుండే భూమి వారణాసి పుణ్యక్షేతంగా (వసిద్ధి చెందింది. ఆసి, వరుణుల మధ్య ప్రాంతం మోక్ష (వదాయినిగా పురాణ (వసిద్ధము.

వీరాస్వామయ్య గారి నాటికే అక్కడ ఇళ్ల, స్నానఘట్టాలు చాలా ఇరుకుగా వున్నాయి. అక్కడి స్థలం అందరూ కోరుకుంటారు కాబట్టి జానెడు భూమికి కూడా వేల కోద్దీ రూపాయల విలువ వుండేది. అ కారణం చేతనే అక్కడ ఏడంతస్థుల ఎ్పైగల భవనాల ముందుగల బజార్డు కూడా చాలా ఇరుకుగా, ఎనిమిదఈుగుల వెడల్పు కూడా లేకుండా వుండేవి. స్నానానికి ఒక ఘట్టం నుంచి మరో ఘట్టానికి బయలు దేరి వెళ్ళలంచే సవారీల మీద వెళ్లటం కష్టం. వీరాస్వామయ్య గారు అన్ని ఘట్టాలూ వడవలమీదే [పయాణం చేశారు" అక్కడున్న విశ్వేశ్వరాలయం, అన్నపూర్జాలయం, డుంఠి వినాయకాలయం యధావిధిగా సేవించారు. ఆయనకి ఆశ్చర్యాన్ని కలిగించింది ఎత్తయిన న్థూపాలున్న మసీదు. పూర్వం మహమ్మదీయ నవాబులు కాశీలో దేవాలయాలు నాశనం చేసే పయత్నంలో ఆ మసీదు కట్టబడిందట. ఇంగ్లీమ పాలనలో దేవాలయాలన్నీ తిరిగి మరమ్మత్తు చేయబడి కోభాయమానంగా వున్నాయి. కాశీతో అనేకమంది దేవతలు, ముషులు శివలింగాలను ప్రతిష్ట చేసి శివుణ్ణి ఆరాధించారని చెప్పారు. ఆ విధంగా ,పఖ్యాతి పొందిన దేవాలయాలలో ఆగ స్తేశ్వరాలయం, రామేశ్వరాలయం ఈనాటికీ పూజలందుకుంటు న్నాయి. కాశీలో వృషభాలు విచ్చలవిడిగా తిరుగుతున్నాయి.

మణికర్ణికా ఘట్టానికి దక్షిణంలోవున్న చౌకంవా అనే పెద్ద అంగడిలో పీతఠాంబరాలు, అభరణాలు, ప్మాత సామ్యగి మొదలైనవన్నీ అమ్ముతారు

83 ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య అక్కఉ నుంచే రత్నాలు, ఆభరణాలు ఇతర (పాంతాలకి ఎగుమతికూడా అవుతాయి.

కాశీలోను;, వరుణానదికి అవతల సిక్కులూరు అనే (ప్రాంతంలోనూ ఇంగ్లీవువాప్లు తోటలు, వేసుకుని ఇళ్ల కట్టుకుని వుంటున్నారు. గవర్నరు జనరలు ఏజెంటు ఆక్కడ సర్వాధికారి. ఆయన కాక అప్పీలు కోర్టు జడ్డీలు ముస్గురు, ఇద్దరు కస్టమ్స్‌ కలక్టర్ణు, ఒక జడ్జీ, మేజి స్టేటు కాశీపట్టణంలో వున్నారు. రెండు మూడు బేటాలియన్ల నైన్యం, ఆ 'వైన్యానికి సంబంధించిన ఇంగ్రీమ జనరలు ఒకరూ ఉన్నారు. ఆ దొరల కదేరీలు సిక్కులూరు లోనే వున్నాయి* ఆ వట్టణంలో కొత్వాలు అనే ఉద్యోగి వున్నాడు. వతివీధికి రాణాలు వున్నాయి. అక్కడ వీధులకి గల్టీలని పేరు. వ్రతిగల్టీకి గేటులుంటాయి. ర్యాతి పదిగంటలు దాటితే గేటులు మూసేస్తారు. ఠాణా బంటోతులు ర్య్మాతంకా గస్తీ తిరుగుతారు కాశీవట్నంలో అన్నిరకాల కూరగాయలు పుష్క లంగా దొరుకుతాయి. అక్కడ గొవ్పవాండ్ల యిళ్లయినా , వగలుకూడా. చీకటి గానే వుంటాయి. కాశీపట్నం ఘాట్ట వద్ధ య్యాతీకుల చేత తీర్థవిధులు చేయించి జీవించే ఘాటియాలు అసి, వరుణల మధ్య వన్నెండు వందల మందిదాకా వున్నారు. స్నానఘట్టంలో య్యాత్రీకులపై వీరి అధికారం కూడా ఎక్కువే గంగాప్ముతులు, ఖాటియాలుకాక పంచ ,దావిడులు, పంచ గౌడులు అయిన యాచకులు వది హేను వేలవరకు ఉన్నారట.

కాశీపట్నంరో మూడు ఉవదవాలున్నాయి అంటారు వీరాస్వామయ్య గారు, అవి రాండు. సాండు, భీడి అనేమూడు. రాండు ఆంటే వితంతువ్వు వితంతువులైన యాచకులు, చెడు నడత కలిగిన బాల వితంతుపులు అక్కడి (వజల్ని పీడిస్తుంటారు సాండు అంటే వృషభం. కాశీపట్నం౦లో వృషోత్సర్హ నము (అచ్చువేసి అంబోతుగా విడిచిపెట్టటము) పుణ్య కార్యమని, ఎంతో మంది వృషభములను విడిచి పెట్టడం వల్ల ఈ గల్టీలలో ఆవి మనుష్యులతోపాటు మెలుగుతూ, వాళ్ల చేతుల్లోని బిల్వవతాలు, తిలాఅకతలు, పుష్పమాలలు లాక్కుంటున్నాయి.

కాశీయ్యాత 80 ఛీడిలంటే మెట్టు. ఆక్క-డ మెట్టు ఎక్కడం, దిగటం మహా _(వయాస (భ్రమాదకరము కూడా. దక్షిణాత్యులైన కంగాశీలు అనే భిజటకులు లెక్కలేనంతమంది ఉన్నారు. కాశీ మవిక్షేతంలో అధర్యణ వేదాన్నికొందరు గుజరాతీలు అధ్యయనం చేస్తున్నారు. అవేదస్వరం బుగ్వేదస్వరాన్ని పోలివున్నదట. యజుర్వేదాన్ని అనేక స్వరభేదాలతో అధ్యయనం చేస్తున్నారు. సామవేదం అధ్యయనం చేసే వారు నూరుమంది వున్నా వారు ఉచ్చారణ చేస్తున్న స్వరం దక్షిణదేళానికి భిన్నంగాను, గాన సౌష్టవం లేకుండాను వుంది. ఒకటి రెండు శాస్త్రాలు చది విన పండితులు వెయ్యి మంది దాకా కాశీలో వున్నారు. అక్కడి వండితులలో ఉత్కలగౌడులైన బెంగాలీవండితులు చాలామంది వున్నారు. కాశీవట్నంలో గంగాప్యుతుల ఆవిర్భావం గురించి చార్మితకంగా కొన్ని కధలు వారి గొప్పతనాన్ని తక్కువ చేస్తున్నా, వారందరూ గంగాతీరంలోని ఘాటియాలను ఠాణీలను, తమకంటె తక్కువ వారిగానే చూస్తున్నారు. కాజీ (బాహ్మణులకు కానీ, ఘాటియాలకు కాని యా్యాతికులకు పౌరోహిత్యము? తీర్థ వరమైన కర్మకాండలు కానీ చేసే అధికారం లేదు. నీళ్లు ఉప్పు కలియ కుండా వండిన అన్ని వంటలూ అక్కడ అందరికీ భక్యయోగాలే. అక్కడ స్నెాననియమం అన్ని వర్ణాల వారికీ వుంది కాశీపట్నంలో వర్ణభేదం చాలా తక్కువ ఆకారణం చేతనే ,కిస్టియనుమతము ఆ 1పాంతములళో ఎక్కువ 1పచారము పొందలేదు అని వీరాస్వామయ్య గారు ఆంటారు దశ్షిణాన వర్ష భేదము ఎక్కువగా పాటించబటడం వలననే క్రిస్టియన్‌ మతము ఎక్కువగా (పాముఖ్యం పొందిందని వీరాస్వామయ్య గారి అభ్మిపాయము. దక్షణ దేశంలో దృష్టిదోషం పాటించటం గురింబి, వర్ణ్యాశమ ధర్మాన్ని వాటించడంలో వుండే టబ పొరపాట గురించి, వ్మిగహారాధన ఎందుకు [పారంభించారో దాని ఆశయ యా మేమిటో, అది ఏ విధంగా (భష్టుపట్టి అనేక దురాచారాలకు దారి తీసిందో

00 ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య మొదలైన ఎన్నో విషయాలు వీరాస్వామయ్య గారు వివరించారు. ఎంత ఎక్కువ మంది దేవదాసీలను నియమిస్తే అంత ఎక్కువ పుణ్యం వస్తుందనీ, గుడి ఎంత పెద్దది కడితే అంత ఎక్కువ పుణ్యమని, ఎంత ఎక్కువ తేనె అభి షేకం చేస్తే ఆంత ఎక్కువ పుణ్యమనీ, ఎన్ని ఎక్కువ వ్మిగవోల్ని పతిష్టిస్తే అంత పుణ్యమనీ అనుకుంటున్నారు కానీ, వ్మిగవారాధనలోని ఆంతరార్జాన్ని అర్జం చేసుకోటం లేదని వీరాస్వామయ్యగారు ఆవేదన వ్య క్తం చేళారు. వ్మిగవారాధన "పేరున (వస్తుతం పైన చెప్పిన ఆచారాలు (భష్టరూపాలేనని వారి నిశ్చితావి (పాయం, దేవునియందు భక్తి, ధ్యానం కలిగేనిమి త్తం వూజలు ఏర్పరిస్తే, వాటికి సులభమైన కొన్ని ఆచారాలు పెట్టితే వాటికి స్వలాభపూరితమైన దుష్ట వాఖాశ్‌ నాలు చేసి, (భష్టమయిన ఆచార పద్ధతుల్ని అవలంఆబిస్తున్నారని వీరాస్వామయ్య గారు బాధచెందారు. కాశీపట్నంలో (బాహ్మణులు స్తోమాలు అని, తడలు అని (వత్వ్యేకంగా సంఘాలుగా ఏర్పడి, పతి సంఘానికి ఒక (వతినిధిని ఏర్పరుచుకొన్నారు. వారిలో ఆచార వ్యవహారాలలో భేదముంది. అక్కడ సుమంగళీ వూజ చేయా లంటే తేలిగ్గా వేయిమంది స్త్రీలు వస్తారు భిక్ష "పెట్టగలిగితే, ఎందరో అనాధ ఎవరికీ భోజనానికి లోటులేదు క 1 ఖే అనారు రీటావం లన ము రాజ మొదలైన వారు అనేక వంక సం పాఠం, భోజనము ఏర్పాటు చేశారు. కాశీరో మరణించే (పతి ళ3రుడు తారకనామం తాను ఉవదేశం చేస్తానని చెప్పాడని, కాశీ వట్నంలో వుండే అందరికీ అన్నం సమృద్ధిగా క లుగజేస్తానని అన్న పూర్ణమ్మ (వతిజ్ఞ చేసిందని, పురాణ (వసిద్ధి గాంచిన విషయం. ఆ పట్టణ మహాత్మ మేమో గాని అక్కడి శ్రీమంతులు అనేకమంది దానధర్మాలకై లక్షల కొలదీ ఖర్చు చేస్తారు. అనేకమంది ధనికులు కూడా వారి జీవితంలో చివరి దశలో కాశీ

కాశీయాాత ర్న పట్నంలో గడపాలనే కోరికతో కాశివాసం చేస్తున్నారు. అక్కడ నౌకరి జీతం నెలకి సామాన్యంగా నాలుగు రూపాయలు. కాశీస్థల మవాత్మ్యం స్కాందపురాణాంతర్గతంగా వుండే కాశీ ఖండంళో నూరు అధ్యాయాలుగా విస్తరించి చెప్పబడి వుంది. అదికాక సూక్ష్మంగా ఐదు అధ్యాయాలు గల కాశీమవిత్మ్యం అనే (గంధం (పచారంలో వుంది. ఆస్థల మహాత్మ సారాంళాన్ని చెవ్లూ, విశ్వేశ్వర శబ్దానికి వున్న సూవ్మార్థాన్నీ, కాకీ పట్టణం ఏవిధంగా ముకి క్షేతమయిందో అనే విషయాన్నీ, గంగ కున్న పవ్మితత ,పాముఖ్యత లెట్టివో అనే విషయాన్నీ వీరాస్వామయ్య గారు విపులంగా ఆలియజేళారు. కాశీషే్యేతంలో అక్టోబరు 27వ తేదీ మొదలు డిశంబరు 16వ తేదీవరకు గడిపారు, జనసమ్మర్హం చేత శీతాకాలంలో అనేక రకాల జ్వరాలువచ్చాయి అందరికి. కాశీ నుంచి కలకత్తా వరకు నావలమీదనే (వయాణం చేయాలనే కోరికతో, దారిలో ఆయన కొలువుకి "పెట్టుకున్న బోయీలను, బంటోశులను, కావలి వార్మడను పనినుంచి విడుదల చేసారు. మిగిలి పరిజనంలో కొందరికి జ్వరం తగ్గుతుంటే, మరికొందరికి వస్తోంది. అక్కడ చలి వరిజనానికి చాలా వాధ కలిగించింది. వాళ్లని చలి నుంచి కాపాడేందుకు ఆ పాంతంలో వాష్ల వేసుకునే దుస్తులను వీరాస్వామయ్య గారు కొనిపెట్టారు. చలిని తట్టుకోటానికి ధగడాలు, కుళాయిలు, ధావపులు, లుంగీలు, కొనిపెట్లారు. చలికాచుకునేందుకు కుంపట్టు యి లబ కూడా పెటించారు. వీరాస్వాయ్య గారు ఫ్టైనలుతో అన్నిరకాల దుస్తులు కుట్టిం చుకున్నారు. కాశీకేతంలో వంచ కాశీయ్యాత చేశారాయన. ఆది చెయ్యటానికి ఐము రోజులు పడుతుంది. ఆ యాత స్థలాలన్నీ కాశీ పట్నం [పాంతంలోనే

రి ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య నియమం వున్నా, కాకీ పష్నంలోమ్మాతం ఆ నియమం పాటించడం లేదు. వేయి మందికి పైగా యతులు కాశీపట్నంలోనే వున్నారు. వీరాస్వామయ్య గారు ఆ [ప్రాంతంలో వుండే వారిలో గల అనేక కాఖల గురించి, వారి ఆచార వ్యవవోరాల గురించి తెలియవర్బారు. ఒక విశేషమేమి టంటే, ఆదేశంలో గోపాలకులు కులసీమణి ధారణ చేస్తే, వారిచేతి మీదుగా గంగను అన్ని వర్ణాలవారు పవ్మితంగా స్వీకరిస్తారు. కాశీలో అన్ని (గంథాలు దొరుకుతాయి. తూర్పు ఇండియా కంపెనీ వారు ఓక పాఠళాలను స్థాపించి, అన్ని [గంథాలను సంగహించి, నెలకి ఆరవై రూపాయల జీతం మీద పదిమంది ఉపాధ్యాయులను నియమించారు. ఆంతేకాక, అక్కడ విద్యాభ్యాసం చేస్తున్న వందమంది విద్యార్థులకు నెలకు మూడు రూపా యలు ఉచిత వేతనం కూడా ఏర్పాటుచేశారు. రాజులు, ధనికులు వారి స్పంత (గంథాలయాలకి కొశీపట్నం నుంచే [గంథాలు తెప్పించుకుంటున్నారు. గోకుల బృందావనం, హరిద్వారం, బదరీ శేదారము, గంగోత్రి మొద లైన ప్రాంతాలకు కాశీ పట్నం నుంచి ఎట్టా వెళ్ళవచ్చో వీరాస్వామయ్య గారు తెలియజేశారు. కాళ్ళీరు రాజ్యం విశేషాలు కూడా తెలిపారు, డిశంబరు 17వ తేదీన బజరా అనే అన్ని సౌకర్యాలూ వున్న పెద్డ నౌకలో తను, తన కుటుంబ సభ్యులూ, తన పరివారము ఇతర పడవలళలోనూ కాశీపట్నం నుంచి పట్నాకు బయలు దేరారు. గంగలో పట్నానగరానికి పద్రి రోజుల వయాణం, నౌక్యాపయాజాలలో కష్ట సుఖాలు ఎట్టా వుంటాయో, వాటికి అతీరంగా ఎట్టా వుండాలో బాగా వివరించారిక్కడ. నడవలోకి నీళు ఛా ఊరివస్తున్నాయనీ, వడవలు తోసేవాట్ల చెస్పినట్టు వినటంలేదసీ, నౌకరు ళా బ్‌ న! వాళ్లలోవాళ్డు పోట్టాడుకుంటున్నారనీ, తన వద్దనున్న సొౌమ్ముకి దొంగలభయం కలగవచ్చునేమో అనీ అప్పుడప్పుడు ఈ విధమైన ఆలోచనలు ఆయనకి బాధ కలిగించినా భగవంతుని పై విశ్వాసముంచి అటువంటి ఆలోచనలు దూరం చేసే

కాశీయ్యాత య! వారు వీరాస్వామయ్యగారు. అంతేకాక ఈళ్వరాజ్ఞలేనిదే తృణమయినా కదలదనే థావంతో భగవంతునిపై భారం వేసి సుఖంగా (పయాణం సాగించారు.

ఈ వడవ [(వయాణంలో, కావలసిన వస్తువులన్నీ నది ఒడ్డున వుండే (గామాలలోను; పట్టణాలలోను దొరికాయి. వట్నా వెడుతుంటే దారిలో గాజీవూరు;, బక్సరు, దానావూరు, ఛృపా, మొదలయిన పెద్ద వట్నాలు ఉన్నాయి. గాజీపుర ప్రాంతంలో వీరాస్వామయ్య గారికి ఒక విశేషం కనిపిం చింది. ఆక్కడంతా పన్నీరు వూలతోటలే, బట్టిలు పెట్టి వన్నీరు తయారు చేస్తారట. ఈ గాజీపురం ఒకప్పుడు గాధిపురము అని, అది విశ్వామ్మితుని రాజధానిఅని, దగ్గరలోవుండే బక్సరు,విశ్వామితుని ఆశమ పాంతమని ప్రసిద్ది చెందింది సరయూనది బక్సరు దగ్గరే గంగాసంగమ మవుతోంది. సరయూ నది మ్యాతమేకాక, ఉఊత్తరాన్నుంచి గోమతి, దషిణాన్నుంచి కోణభ్యద అనే నదులు కూడా బక్సరు (పాంతంలో గంగాసంగమ మవుతున్నాయి. చ్మపావద్ద ఉత్తరం నుంచి దేవా అనేనది, దక్షిణాన కర్మనాశిని అనేనది వచ్చి గంగా సంగమ మవుతున్నాయి. ఈ కర్మనాళిని నదిలో ఎవరూ కాలుపెటరట. కాలు పెడితే అంతకుముందు చేసుకున్న పుణ్యకర్మల ఫలం పోతుందని ఆక్క-డి వారి విశ్వాసం.

వట్నానగర ప్రాంతంలో పున ః పునః అనేనిది దక్షిణాన్నుంచి వచ్చి గంగలో చేరుతోంది. ఈ పునః పునః నది గయ 'షేశాన్ని చుట్టివుండటంతో ఆ నది దాటక తప్పదు. దక్షిణంనుంచి గంగలో చేరే నదులన్నీ వింధ్యపర్వతా లలో వుట్టినవే. శోణథ్యద; నర్మద ఒకే _పదేళశంలో పుట్టాయి. నర్మదానది శివలింగాలకు (ప్రసిద్ధి అయినట్టు, శోణభదదానది వినాయక శిలలకి వనిద్ధి.

ఈ (ప్రాంతంతో ఆవాలు, శనగలు, కందులు, ఆమితంగా పండిస్తు న్నారు. చలికాలంలో ఒంటికి అనేకరకాల నూనెలు రాసుకుంటారు అక్కడి (ప్రజలు. ధనవంతులు సుగంధరాజి, బేలా, చంబేలీ వంటి ఖరీదుగల నూనెలు

ర ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య రాసుకుంటే పేదలు ఆవనూనె రాసుకుంటారు. ఈ తైలాలు మర్ధన చేయక పోతే శరీరంపై చర్మం పగిలి నెత్తురు చెమ్మగిస్తుందట. ఆ 1ప్రాంతంలోవుండే చలిని గురించి వీరాస్వామయ్య గారు ఒక విశేషం చెప్పారు. ఆయన కాశీ

పట్నంలో (బాహ్మణ సంతర్పణ చేసినపుడు బంగళా లోపల చాలా చలిగా వుందని, మేడమీద ఎండలో సౌఖ్యంగా వుంటుందని ఆకులు వేసుకుని భోజనం చేసే ఏర్పాటు చేశారు. కాకుల బాధనుండి తప్పించడానికి, అక్కడి దృష్టి దోషం పాటించరు కాబట్టి, ఆయన నౌకర్దు నాలుగు మూలల తుపాకులు వట్టుకుని కాకుల్ని బెదిరించారట,

బి ఆ ప్రాంతంలో బంగళాదుంపలను బిటిష్‌వాళ్టు ఆప్పటికే (పవేశ "పెట్టారు. అవి పుష్కలంగా వండుతున్నాయి. వట్నానగరం చాలా పెద్దది కలక్టరు, జడ్జి, మేజిస్ట్రేటు, రెవిన్యూ, ,కిమినల్‌ సంగతుల విచారణకి ఒక కమీషనరు ఉన్నారు. నట్టణంలో మహమ్మదీయులు చాలా ఎక్కువ మంది వున్నారు. అ పట్టణంలో ఇళ చాలా పెద్దవిగాను, గొవ్పవిగాను వున్నాయి* బజార్జు విశాలంగా వున్మాయి. అ డళ్లో అన్ని రకాల పనులు చేసేవారు |! వున్నారు. పట్నాకి మూడ్ముకోసుల దూరంలో ఇంగ్రీము వారు తోటలు వేసుకుని,

ఇప్ల కట్టుకుని కాపురముంటున్నారు. ఆ (పాంతంలో అన్నిరకాల పండ్డు దొరుకుతాయి. పిస్తా, బాదము, ఆక్టూటు, (దాక, కిస్‌మిస్‌పండు, అ ర్రిపండ్లు, యాపిల్‌ పండ్లు దొరుకుతాయి. ఆ నగరంలో ఎక్కడ చూసినా పాదరక్షల, హుక్కా బ్యురల, రజాయి దుప్పట్ట దుకాణాలు కనబడతాయి. "హైదరాబాదు నగరం మాదిరిగానే, ఆయుధాలు ధరించి నడిచే మనుష్యులు కనబడఠారు, ఇంగ్లీిమ అధికారం వచ్చిన తర్వాత ఆయుధాలు ధరించకూడదనే నియమం చేసినా, ఆ నియమాన్ని అత్మికమించే వారెందరో వున్నారు. నేపాళము కాశ్మీరు దగ్గరయినా, అక్కడ దొరికే కస్తూరి, కుంకుమ పువ్వు క లివి కొవడం వింత.

శాశీయా[త రిక

వల్లభా చార్యుల పీఠానికున్న ఆధిక్యతను గూర్చి విపులంగా వివరిం చారు వీరాస్వామయ్యగారు. వల్లలాచార్య పీఠసులు గోపీకృష్ణోపాసకులు. ఇంకా, వారికి బనయా జాతికాక, ఇతర అవాహ్మణ జాతులవారు కూడా ఎందరో శిష్యులుగా వున్నారు. వల్లభాచార్య పీఠముకాక, హితహరివంళా చార్యుడనే యీ దేశపు (వాహ్మణుడు రాధాకృష్ణోపాసన చేశాడు. ఆయన బృందావనంలో ఒక పీఠము ఏర్పరచాడు. అ(భాహ్మణులెందరినో శిష్యులుగా చేసుకుని, వారికి తులసీమణి ధారణ చేసి, ఆచారవ్యివవోరాలు ఏర్పాటు చేకాడు- ఈ పీఠస్థుని వంశస్థులకు ఏకాదశినాడు తాంబూల చర్వణము అవళ్యముగా చేయాలని శ్రీకృష్ణభగవానులు అనుజ్ఞ ఇచ్చాడని, శిష్య జనమంతా ఏకాదళి నాడు తాంబూల చర్వణము చేస్తూనే వున్నారు. ఉత్తర హిందూస్థానులో ఏకాదశినాడు విష్ణుభక్తులు సకల విధములయిన ధాన్యములు పరిత్యజించి కంద మూలములు, సింగాణి పిండితిని _వతము ఆచరిస్తున్నారు.

గయలో జాన్‌ డేవిడ్‌సన్‌ అనే ఇంగ్లిమడాక్టరు వీరాస్వామయ్య గారితో చర్చిస్తూ, భారతదేశంలో వుండే వర్ణ్మాశమధర్మం ఈశ్వర నిర్ణయమా లేక మానుష సంకేతమా అని వశ్నించారట. చాలా వాదన చేసి తర్వాత వర్ణ్మాశమ ధర్మం మానుష సంకేతమని వీరాస్వామయ్య తెలియవర్చారు. ఈ సంద ర్భంగా ఆయన స్మృతులను గురించి (వస్తావించారు. గయలో జడ్డిగావున్న జార్జి మారిస్‌ దొరగారి సన్నిధానంలో అక్కడ వండితులు వీరాస్వామయ్య గారితో వివాదపవడి ఒక నిశ్చయానికి వచ్చారు. అవి 1. స్వయంభువ మనుస్మ్మతి, ర్మ బృహస్పతి స్మృతి, రి వసిష్ట సతి, ఉ. కశ్యప సతి, 5. భరద్వాజ స్మ్మతి, 6. గౌతమ సృ్మతి, 7. యాజ్ఞవల్య సృ్మతి, ర. భృగు సతి, 9. నారద సృ్మతీ, 10. కపిల స్మ్మతి, 11. పరాశర సృ్మతి, 18, వ్యాస స్మ్మతి, 1. కాత్యాయన సృ్మతి, 14. ఆవస్తంభ స్మృతి, లి. అశ్వలాయన సతి, 16. కణ్వసృ్మృతి, మ, అతి స్మ్మతి, 18. హరీత సృ్మతి - ఇవి మూల సృ్మతులనడానికి సందేహము లేదని నిర్ణయించారు.

రగ ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య సహగమనము శ్రీలు కాన _పకారము ఆచరింపవలెనా అని వీరా స్వామయ్య గారిని మారిస్‌ దొరగారు [వళశ్నించారు. మనువు, వరాశరుడు ఆది సృ్మతి కర్తలని, వారి స్మృతులలో వితంతువులు నడవ వలసిన విధులు (వాసారు గాని, సహగమనము విధి అని (వాయలేదని వీరాస్వామయ్య గారు సమాధానం చెప్పినపుడు, అక్కడి కోర్టు పండితులు మొదట వ్యతిరేకించినా; చివరికి మూలస్మతులలో ఆధారం లేదని ఒప్పుకున్నారట. మూల సృ్మతుతే కాక, ఉపసృ్మతులు కూడా (ప్రచారంలోకి వచ్చాయి. అయితే కొన్ని ఉపస్మతులు కొన్ని కొన్ని _పాంఠాలలో మ్మాతమే [వచారంలో వున్నాయి. పురాణాల గురించి (ప్రస్తావిస్తూ పురాణాలు ఫలాని వని నిశ్చయానికి రాలేకపోయానని అన్నారు వీరాస్వామయ్య గారు, స్థ్టలపురాణాలపై వీరికి (వత్యేక మైన గౌరవం లేదు. స్థ్టలపురాణ కర్రలు విష్ణు పురాణాంతర్భూతమని, స్కాంద పురాణాంతర్భూతమని, (బవ్మ పురాణాంతర్భూతమని చెప్పినా, మూల పురాణా లలో ఈ స్థలపురాణంలోని విషయం కనబడటంలేదట. ఇష్టం వచ్చినట్టుగా పురాణాలు కల్పన చేయటం వలన తప్పువాంకినోట్టు మంచిబాంకి నోట్ట గార వాన్ని చెడగొట్టినట్టు కల్పిత పురాణాలు మూలపురాణాల గౌరవాన్ని చెడగుడు తున్నాయంటారీయన. హిందూమతంలో కాఖలు పెరుగుతున్న కొద్దీ నష్టం ఎక్కువవుతోందని వీరి అభిప్రాయం దైతం, అద్వైతం, విశిష్టాదైతం అనే మత శాఖలు (వసి ద్ధ్హమై వుండగా, ఆర్కాటులో సాకరాద్ర్వైత అనే మరొక మతం (ప్రచారంలోకి వచ్చిందట. అ రకంగా కళాఖలు పెంచుకుంటూ పోవడం హిందూ మతానికి మంచిదికాదని వీరాస్వామయ్య గారు గట్టిగా నమ్ముతున్నారు. పట్నానగరంలో డిశంబరు 81వ తేదీ దాకా వుండి జనవరి 1వ తేదీన గయా క్షేతానికి బయలుదేరి పునఃపునః అనే నదివద్ద మకాం చేశారు. ఆ నదిలో తీర్జవిధులు పూర్రిచేసి ఆ రాతి సీమా, నదామా అనే ఊళ్ట వద సరాయిలో మకొము చేశారు. జనవరి 2వ తేదీ ఉదయం బయలుదేరి జానా

కాశీయ్మాత ర అనే ఊరు చేరారు. అది పెద్ద ఊరు. అన్ని వదార్జాలూ దొరుకుతాయి. జనవరి తీవ తేదీ బయలుదేరి చెలా అనే ఊరు చేరారు. అక్కడ సరాయిలు వున్నా వసతి లేనందువల్ల జిల్లా మేజిస్టీంటు వారు ఏర్పాటు చేసిన బిళ్ల బం్యటోతును వంపి, ఆ ఊరి జమీందారుని పిలిపించి ఆయన ఉండే ఇల్లు ఖాళీ చేయించి, అందులో మకాము చేళారు వీరాస్వామయ్యగారు. జనవరి కీవ తేదీ ఉదయం బయలుదేరి గయా మహాక్షేతం చేరారు, కాశీవట్నంలో వుండగానే సింధియా మహారాజుకి గయావళీ అయిన చోటాలాల్‌ భయ్యా యోగ్యుడని తెలిని కాశీ వట్నానికి పిలిపించుకున్నారు. ఆయన్ని కాశీవట్నం లగాయతు గయవరకు బఐబజరా నౌకలో తనవెంటతెచ్చారు వీరాస్వామయ్యగారు. ఆగయావ+ీ వీరాస్వా మయ్యగారు మకాము చేయటానికి గయదగ్గరవున్న ఫల్లుణీనది సమీపంలో గొవృభవనం కుదిర్చాడు. గయావశీకి సజోయకారిగా వున్న గంగాధర భట్టు వీరాస్వామయ్య గారికి అన్ని విధాల సహాయం చేయటంతో ఆ గయా కేత్వ పీరాస్వామయ్య గారికి స్వస్థలమళల్లై భాసించింది.

పూర్వం చెన్నవట్నంలో యాక్టింగ్‌ గవర్నరుగా వున్న [గిం దొరగారు కాశీనుంచి వస్తున్నపుడు దారిలో వున్న చృపా అను వట్టణంలో జన్మించారట. అక్కడి వారి పాతనౌకర్ణకు ఈనాములు యిచ్చి, వారి క్షేమసమాచారాలు విచా రింపుమని చెవ్పటందేత, వీరాస్వామయ్యగారు చృప్రాలో కొన్ని దినాలు వుండ వలసి వచ్చింది. ఆకారణం వలన ధనుర్మాసంలో గయ్మావజనం పూర్తి చేయ లేకపోయినా, ఆరంభంమ్మాతం ధనుర్మాసంలోనే చేళారు.

గయాక్షేతం గొప్పపట్నం. ఇంగ్లిమ వారు సాహెబ్‌ గంజ్‌ అనే [ప్రాంతంలో తోటలు ఇండ్లు కట్టుకుని బస్తీ చేశారు. అక్కడెన్నో దుకాణాలు ఐజార్జు ఏర్పడ్డాయి. అక్కడ అన్ని పదార్థాలు చాలా చౌక. గయలో ఒక మేజిస్ట్రేటు, ఒక జిళ్టా జడ్జి? ఒక డాక్టరు, యాత్రీకుల వద్ద పన్నులు వసూలు చేసేందుకు టాక్సు కలక్టరు, జిల్లా కలక్టరు వున్నారు. విదేశీ వస్తువులు కూడా అక్కడ దొరుకుతాయి. నువ్వులతో చేసే మిఠాయిలు అన్నిచోట్ట అమ్ముతారు,

రీ ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య వ్యెరమందారపు మొగ్గలు అక్కడ కూరగావాడటం ఒకవిశేషం. సాహెబ్‌ గంజ్‌లో వీధులు చెన్నపట్నం వీధుల మాదిరిగా చాలా విశాలంగా వున్నాయి. అక్కడున్న ఫల్గుణీ నదిలో సంవత్సరంలో చాలా కాలం ,వవాహం తక్కు వగా వుండటం చేత, ఆనదీ గర్భంలో చలమలు తవ్వి స్నానపానాదులు గడుపు కుంటున్నారు. అక్కడ గయావళీల యిండ్లు వెయ్యిదాకా వున్నాయి. వా శేకొక గౌడ (వాహ్మబణులు, మహారాష్ట్రలు, అంధులు అక్కడ ఎక్కువగానే వున్నారు, అక్కడ ఇతర (బాహ్మణులు పౌరోహిత్యం చేసినా, వారు గయావశీలను అంటి పెట్టుకుని, వారు ఏర్పరచిన దక్షిణలు వసూలు చేస్తారు. అక్కడ గయా 1వజనాలు నాలుగు 'పద్ధతులుగా వున్నాయి. అవి అష్టగయా, వంచగయా? ఏకోద్ధిష్టము, ఫు శొద్ధము- ఈనాలుగు విధాలకి వేరు వేరు సుంకాలు ఇంగ్రీిమ (వళుత్వం యాత్రీకుల వద్ద నుంచి వసూలు చేస్తూంది. వాయు పురాణ, గరుడ పురాణ అంతర్భూతవంగా ఎనిమిది అధ్యాయా లతో గయామవీత్మ్యము (వచారంలోవుంది. దాని సారాంళాన్ని వీరాస్వామయ్య గారు వివరించారు. వీర్వ అష్టగయా విధానంగా కార్య్యకమాలు, ఫల్గున (శాద్ద కార్యకమాలు, _పేత వర్వతం దగ్గర చేయవలసిన కార్యక్రమాలు యరా విధిగా నిర్వర్తించారు. [పేతపర్వకానికి దగ్గరలోనే రామపర్వతం అనే చోట, కొండమీద వున్న శివ మందిరంలో, రామమందిర౦లో కూడా చేయవలసిన గ్రషహల చేశారు. అక్కడున్న ఉత్తర మానస తీర్థంలోను, దక్షిణమానస ర ॥ వ ంచతీర్శంలోను పితృకర్మలు నిర్వర్తించుకుని, సూర్యమూ ర్తిని, గధాధరుణ్ణి పీశామ హేశ్వరృజ్జి దర్శించుకున్నారు. క కష్కవ పేర గయాననలు వద్ధ గయావదల కంటె గయవల ర క ద్ద శులు, గదాధరస్వామి వూజ పేత నగి వద్ధ గయావశీలు చాలామంది స్పితిమంతులుగా నుండి మంచి భవనాలు కట్టుకున్నారు. న్‌

కాశీయ్యాత ఫం

గయకి వది మైళ్ల దూరంలో ధర్మారణ్యం, బౌద్దగయ అనే (వదేశా లున్నాయి. అక్కడ దేవ [ఐహ్మవాదుల జౌద్ధ గుడి వుంది. గోసాయి మహంతు వచ్చిన వారికి సదావృత్తి యిస్తాడు. బౌద్ధ గయలో జగన్నాయకుల గుడి ఒకటుంది.

ఆ తర్వాత రెండు రోజులు (బహ్మసరసు అనే పాంతంలో విన్హు పాదం అనే దానిదగ్గరలో అష్టైదశపాదాల దగ్గర చేయవలసిన విరులు ఎన్నో స్మకమంగా నెరవేర్చారు. అక్కడ పిండ (ప్రదానం చాలా ముఖ్యమైందిగా థావిస్తారు.

అక్కడ ఇంగ్లీమ జడ్జిగారైన మారిస్‌ దొరగారి ఆర్జరువల్ల వీరా స్వామయ్య గారికి విష్టపాద దేవాలయం దగ్గరున్న గుడిలో రాచమర్యాదలు జరిగాయి. దేవాలయంలో అడుగుపెట్టి బయటికి వచ్చేవరకు అక్కడి ఉద్యో గులు, నౌకర్ట మరెవ్వరినీ గర్భగ్భహంలోనికి రానీయకుండా అడ్డగించారు. ఆ మర్నాడు వట (కాద్ధ కార్య్మకమం పూరి చేశారు. గయావజ నానికి అక్క డున్న అక్షయవట (శాద్ధం చాలా ముఖ్యం. ఆ వట శాద్దానికి వచ్చేముందు ఫలహారం చేసి, తాంబూలం వేసుకున్నా దోషం లేదట. ఇంటిదగ్గర స్నానం చేసీ సవారీ ఎక్కి వచ్చి బ్రాహణార్జానికి కూచోబోయేముందు ధోవతి మార్చు కుంటారట. అక్కడుండే స్రీలు పురుషులు అందరూ భోజన సమయంలో పట్టు వస్త్రాలు, ధోవతులు కట్టుకుంటారు కాని, నూలు బట్టలు కట్టుకోరు. నూలు బట్టలు కట్టుకుంటే అశుచిగా భావిస్తారు. ఎక్కడ పిండ (వదానాలు చేసినా (నభత్వానికి కొంత సుంకం చెల్లించాలి. వట్మకార్థం ఆయిన తర్వాత గయా వశీలు కల్పిత _బాహ్మణ (బహ్మపూజ చేస్తారు. పూజ అయిన తర్వాత గయా వశీలు వచ్చిన మటుకు పుచ్చుకుని “ సుఫలం ” అని పూలమాలతో వీపుమీద కొట్టినపుడే పిండ [పదాన ఫలం సంపూర్ణంగా లభించినట్టు.

వీరాస్వామయ్య గారిని _సయాగవశీలు కాని, గయావళీలు కాని, గంగా ప్యుతులుగాని ఎప్పుడూ వాధించలేదు. ఆయన తన గయావశీకి * ఆభరణోప

100 ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య కరణ వస్త్రములు” ముగా రెండువేల రూపాయలు యిచ్చారు. ఆ గయావ! చాలా సంతోషించి, ఈయనతో వచ్చిన (చాహ్మణమండలికి, ఇతర పరివారానికి: ఈయన సహాయంతో గయా(వ్రజనం చేసుకున్న అనేక మందికి అగయావశీ “సుఫలం” ఇచ్చి ఆనందించాడు. సామాన్యంగా ఈ గయావళీలు వట్మశార్థం అయిన తర్వాత “సుఫలం” ఇచ్చే కాలమందే య్యాతీకులను ధనవిషయంలో ఇబ్బంది పెడతారు గాని మిగతా సమయాల్లో ఏ ఇబ్బంది పెట్టరు. ఆచారం (వకారం సుఫలం పుచ్చుకుని అక్కడికి సమీపంలోవున్న గుడిలో (సపిఠా మహేశ్వర దర్శనం చేసుకుని [శాద్ద శేషం భోజనం చేసి వారివారి స్థితికి తగి నట్టుగా మేశతాళాలకో వచ్చి విష్సుపాద గదా ధర దర్శనం చేసుకుని రావాలి ఆమయ వటంవర్ద ధర్మశాలలో గయావశీలు తప్ప ఇతరులు భోజనం చేయ కూడదని ఒక కట్టువుంది. (శాద్ధం పెట్టినక ర మ్మాతమే (కాద్ధం శేషం భుజించ వచ్చు. కానీ వీరాస్వామయ్య గారు పతిదినము ముఫ్ర్పైమందికి తక్కువ లేకుండా దక్షిణ దేశస్థులతో గయలో ముఫ్పైరోజులూ భోజనం చేశారు. వారంతా అక్షయవటం వద్ద ధర్మశాలలో పిండ _పదానానంతరం భోజనానికి కూర్చుంటే వారిని ఎవరూ అభ్యంతర పెట్టలేదు. దానికి కారణం అక్కడ మేజిస్ట్రేటు వీరాస్వామిగారి. వెంట ఒక కొత్వాలు వుండేటట్టుగా అజ్ఞ జారీచేళాడు,. ఆ కొత్వాలు వందమంది పోలీసు బం్యటోతులతో సవీ అక్కడ వీజరు కాన టంతో అక్కడి గయావశీలు ఎట్టి అభ్యంతరము చెప్పలేకపోయారు. మవోరావ్ష పాలకుడైన పీష్వా కూడా అ పని చేయలేక పోయాడట 1 తనకి ఆ అవకాళం, అదృష్టం కలగటం కేవలం ఈశ్వర కటాషమేనని వీరాస్వామ య్యగారంటారు.

అష్టగయ కాక, ఇంకా ఎన్నో ఉపతీర్ధాలున్నాయి దగ్గరలో. వాటిల్లో రామసాగరం అనేది గొప్ప తీర్థం, అది ఇంగ్లీషు దొరల అధీనంలో వుంది దానికి కొన్ని మరామత్తులు చేయిస్తూ ఎవరినీ పిండ వదానం చేయనీయటం లేదక్కడ. వీరాస్వామయ్య గారికి దొరల దగ్గర వున్న పలుకుబడిని గమ నించిన గయావశీల నాయకులు ఆయనను అర్థించి, ఇంగ్లీషు వారి దగ్గర అనుమతి యిప్పించాలని, లేకపోతే వారివృత్తి దెబ్బతింటుందని మనవి చేసు

కాళ౪య్యాత 1101 కున్నారు. వారి మనవి విని, వీరాస్వామయ్యగారు మారీస్‌ దొరగారికి చెప్పి, ఆరామసాగర తీర్థంలో హిందువులు పిండ;పదానం చేయటానికి ఒక పదే కాన్ని నిర్ధారణ చేశేటట్టుగా ఉత్తరువు వారీచేయించారు. ఆ ఉత్తరువు ఎందరికో లాభం చేకూర్చింది. విష్టపాద ఆలయంలో ఆ మర్నాడు న్యూనపరిపూర్తి విక్షు పాద్మశాద్ధం అనేది చేయాలి. దానికి గయావళశీల ఆవసరం లేదు. శాద్దానిక్రి ముందు అభిషేక పూజలు చేసే ఆచారం అక్కడ వుంది కాబట్టి, ఆయన గర్భ గుడిలో కూచుని, ఏబై మంది (వాహ్మణులను పిలిపించి యధావిధిగా పురుష సూక్తం పకారం అభిషేకం చేసి లక తులసీదళార్చన చేశారు. ఆ మరుసటి దినం ఫల్గుణీ నదీ [పాంతంలో సావ్మితి అనే మడుగులో స్నానం చేసి, దగ్గరలో వున్న గుడిలో గాయత్రీ దేవి దర్శనం చేసి, కాలాతీతంగా సంధ్యా వందనం చేసిన పైప వరినోరార్డం గాయ్యతీ జపం చేసు కున్నారు. దగ్గరలో వుండే (బహ్మ యోని వర్వతం కింద వున్న సావ్మితీ తీర్థంలో మధ్యాహ్న సంధ్య పూర్తిచేసుకుని, [కోసెడు దూరం ఎక్కి, అక్కడ యోని ఆకారంలో వుండే బిలముళో కొంత సేపు చెరలో వున్నట్టు వుంటే ఇకముందు జన్మలుండవని స్టలమహాత్మ్యం చెప్తుంది. ఆప్రాంతంలో ధర్మారణ్యం వద్ద వుండే సరస్వతి నదిలో స్నానంచేసి సాయం సంధ్య చేయాలి. కొందరు పె కార్యకమమంకా ఒకరోజులో పూర్తి చేసుకున్నా, వీరాస్వామయ్యగారు మాతం (తిసంధ్యా కార్మకమాలు మూడు రోజుల్లో, చేసి, అక్కడ అధిష్టాన దేవతలను దర్శించుకున్నారు.

“సకల స్వరూపుడుగానున్ను స్వర్వాంతర్యామిగా నున్ను, ఉండే దేముడు ఒక్కడే కనుక ఏ రూపం మీద నయినా భక్తి జనియించి దృఢమైన బుద్దితో ఎటువంటి ఆరాధన చేసినా సంతుష్టిపడి “ఏక మేవ” యనే స్ప్మతి (పతిపాదితు డైన * అద్వితీయ బహ్మ * ఆంగీకరించునని తలచి మానుష సామాన్య బుద్ధికి (పీతి విక్వాసములు జనించదగిన రూపములు కల్పించి ఆరూపముగానైన నరమాక్కుడి ఆరాధనలను మనచేత చేయించదలచి పూర్వికులు యిట్టి స్థ=

గంభాం భ్ధారరల నం స్యా లా య త్‌ే

101 ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య మహాత్మ్యములను_ (వకట చేసినారని తోచబడు. చున్నది. ” అంటారు వీరాస్వామయ్య గారిక్కడ. గయలో వీరాస్వామయ్య గారు నెలరోజులున్నారు. గయా (వజనము ఆరంభము మొదలు సమాప్తము వరకు ఏకవారాశనము, [(బహ్మ చర్యము నియమముగా పాటించాలి. గయాపట్నంలో నల్లరాతి చెంబులు, గ్లాసులు, తట్టలు, [వతిమలు చాలా అందంగా చేసీ అమ్ముతారు. ఎన్నోరకాల ఇత్తడి వ్మిగవోలు కూడా అమ్ముతారు. దగ్గరలో వున్న రాజగ్భృహ్‌ కొండల వద్ద సృటిక శిలలు దొరుకుతాయి. గయలో వాటిని సృటిక మణులగాను, శివ లింగాలగాను, చేసి అమ్ముతారు. అక్కడ మసూరిపప్పు, అవిసెలు కంది పప్పులా కనబడే లాకివవ్వు పండిస్తారు. గయావట్నం వున్న మగధదేశంలో (బీవోరు) బోదకాలు పీజవృద్ధి మొదలైన రోగాలు [వబలంగావున్నాయి. పట్నా దగ్గర గంగలో కలుస్తున్న గండకీనదినీష్ట తాగితే. మెడలు వాచి కాయలకాయటం, మహోదరాలు కలగటం వంటి జబ్బులొస్తున్నాయి. ఆ దేశంలో రేగువండ్లు మంచివి అమితంగా అమ్ముతారు. అ దేశంలో మ్యరిచెట్టు పూజార్హంగా వుండటం, వలన వాటి అకులు కొయ్యరు. మోదుగుచెట్లు ఎక్కువ లేవు. అంచేత విస్తట్ట దొరకటం మహాకష్టం. కనక అందరూ వళ్చాలలోనే భోజనం చేస్తారు. రొట్టెలు, అన్నం కూడా తింటారు. తనతోవచ్చిన [బావ్మణ మండలిచేత అష్టగయ (వజనము చేయించారు వీరాస్వామయ్యగారు. గయచేరి, గయ్యావజనం చేయళక్తిలేని దక్షిణాది [భాహ్మణుల చేత, తన వెంట వచ్చిన బోయీలచేత, బర్మటోతుల చేత ఏకోర్దిష్టమనే గయా వజనం చేయించారు. గయావట్నం అప్పట్లో రాజామ్మీతజిత సింగ్‌ జమిందారీలో వుంది. ఆ జమీందారు ఇంగ్లీవు వారికి సాలుకి మూడు లక్షల కప్పము చెల్లిస్తాడు. ఆయనకి ఏలై లక్షల ఆదాయంవుంది. అదే ప్రకారం ఆ ప్రాంతపు జమీందారు లంతా అపరిమితమైన లాభం సంవాదిస్తున్నారు. ఒకప్పుడు లార్టేకారన్‌ వాలీస్‌ యద్ధ సమయంలో అటువంటి జమీందారులు తనకు సహాయంగా వుండా

కాశీయ్మాత 108 లని ఆవిధమైన జమీందారీ పద్దతి ఏర్పాటు చేళాడు. కాలకమేణ ఇంగ్లీషు వారికి అటువంటి సహాయం అవసరం లేక పోయింది. ఆ జమీందారులు సైన్యాన్ని పోషణ చేయాల్సిన అవసరంలేక, తమ గొప్పకి కావలసినంత సిబ్బందిని మ్మాతమే అట్టి పెట్టుకుని విపరీతంగా ఐశ్వర్యాన్ని అనుభవిస్తున్నారు. అక్కడ రైతులు భూమిని కాలిచ్ర వద్ధతుల్ని, [గామాధికారులను నియమించే పద్ధతుల్ని ఈ సందర్భంలో వివరించారు. అక్కడ వండించే' వంటలలో అభిని మందు (నల్లమందు) గోధుములు, యవలు ముఖ్యం. అభినిమందు గసగసాల కాయల మీది జిగురు. ఆ కాయలను పోను కాయలంటారు. వట్నానుంచి గయకు వచ్చేసరికి ఆ చెట్టు విస్తారంగా పెంచుతున్నట్లు తెలుస్తుంది. వాట్‌ కాయలు నిమ్మకాయలకంటె పెద్దవి. ఆ కాయలకి నాలుగువక్కల గీట్లు వేస్తే, మర్నాటికి మెత్తని జిగురు లాటిది ఆ కాయలనుంచి వస్తుంది. ఆ జిగురు "సేరు నాలుగు రూపాయల వంతున ఇంగీవు కంపెనీ వారికి శ్రైతులు అమ్మాలి. ఆ నల్దమందు ఇతరులకి అమ్మకూడదు. ఆక్కడ ఉత్పత్తి అయే నల్టమందు సేక రించేందుకు పట్నాలో సర్‌ఛార్జెస్‌ డ్యాలీవ్యార్డు అనే గొవృ అధికారిని నియ మించారు. నల్పమంద విషయంలో ఆయన ఏమి చెప్పినా కలక్టరు మొదలైన అధికారులు కూడా శిర హొవహించాల్సిందే. అభినిమందు చెట్టు, తోటలు చూడటా నికి బవుముచ్చటగావుంటాయి.

గయాక్షేతంలో చాలా దేవాలయాలు కూడా వున్నాయి. వాటిల్లో మంగళగౌరి, గమయాసురి అనే దేవతల గుళ్లు (వధానమైనవి. ఆ రెండు దేవా లయలలోను తామసారాధనలు అయి ఐలి (వదానాలు జరుగుతాయి. గయామవి మ్మేతంలో వీరాస్వామయ్య గారు 1681, ఫ్యిబవరి 14వ తేదివళకు వున్నారు.

ఫ్మిబవరి 15వ తేదీన బయలుదేరి తిరిగి పట్నానగరం చేరారు. అక్కడ శివర్శాతి పాంతంలో వర్షాలు వడుతాయి. ఆ కాలంలో వడగళ్ల వానలు కూడా పడతాము. ఆ వడగళ్ల వానలు వంటలకి _వమాదం. వర్షంచేత వేరే నావలు కుదుర్చుకోవలని రావటం చేత, మార్చి 4వ తారీఖు వరకు వట్నాలోనే వుండవలసి వచ్చింది వీరాస్వామయ్య గారికి,

104 ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య

మార్చి రీవ లేనీ వట్నానుంచి కలకత్తాకు బయలుదేరారు, తనకి, తన “కుటుంబానికి పెద్దబజరా ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. ఉల్లాకి అనే పెద్ద పడవలో డేరాలు మొదలైన సామాన్లు ఎక్కించి, బోయీలను, కళాసులను కూడా అందులో ఎక్కించారు. ఎన్నో ఉపనదులు కూడా గంగలో కలవడంచేత గంగానది నిండుగావుంది. వీరాస్వామయ్య గారు గయలోవున్న పుడు డా॥ జాన్‌ డేవిడ్‌సన్‌ అనే ఇంగ్లీివదొర నువ్వు ఎన్నో దేవుళ్లను ఆరాధిస్తావెందుకని ఆశ్చరృంగా వళ్నించాడుట వీరాస్వామయ్యగారిని. దేవుడు ఒక గాడే నని, (క్రిస్టీయనుమతస్థులు సెయింట్స్‌ అనే కొంతమంది దివ్యపురుషులను ఆరాధన చేసినట్లుగా ఈ దేశంలో అనేకమంది దేవతల్ని ఆరాధిస్తున్నారని, హిందూ తత్త్వము (_పకారము సర్వాంతర్యామిగా వుండేవాడు ఒకడేనని వీరాస్వామయ్య గారు బోధ చేశరట. ఈ సందర్భంగా హిందువులలో వివిధ కాఖల వాళ్టు ఎవరికివారే వాళ్ల దేవుడు గొవ్ప అని వాదించటం పొరపాటని వీరాస్వామయ్య గారు చెప్పారు.

పట్నానుంచి మార్చినెల రివ తేదీ మాంఘీర్‌ (మూంగేరి) అనే పట్టణం చేరారు. వూర్వం అది ముద్గలా[శమము. మూంగేరీకో కలక్టరు మొదలైన వారు న్నారు. ఇంగ్లిషువారి బంగళాలు అనేకం వున్నాయి. ముంగేరీ లీరలు అనే పట్టునారచీరలకి ఆకరు బహ్మువసిద్ధి. అక్కడ ఐదు [కోసుల దూరంలో సీకఠాగుండం అనే ఉష్ణగుండం ఒకటుంది. గంగానది ఒడ్డున పడవలు ఆపు కుని రెండ్ముకోసుల దూరం సవారీలమీద వెళ్ళీ సీఠాగుండ దర్శనం చేశారు. ఆ గుండంలో సీబ్ట మరుగుతున్నట్టున్నాయి. అందులోని ఒక కుండనీటికి రెండు కుండల చన్నీళ్ల కలిపిజేకాని స్నానం చేయటానికి సాధ్యంకాదు. అక్కడి ఉష్ణ గుండంలో నీళ్ళకి ఒక విశేషం వుంది. అవి వేసవి కాలంలో చల్లగావుంటాయట. వర్షాకాలంలో, శీకాకాలంలో వేడెక్కుతాయి. ఆ నీటిలో స్నానం చేనిన తర్వాత ఒకవిధమైన వరిమళం దేహమంతా ఆలుముకుంటుంది. వీరాస్వామయ్య గార ఆ ఉన్థగుండపు స్థలవి శేషాల్ని వర్ణించారు.

కాశీయ్యాత 105

మరునాడు జాంగరాబాదు అనేబస్తీ ఊరుచేరారు. అక్కడ గొప్ప అధికారులు లేకపోయినా సీలిమందు చేసే ఇంగ్లీమ దొరలు చాలామంది ఉన్నారు. మైధిలీ, కన్యాకుజ్ఞ (వాహ్మణులు అక్కడ తీరవాసులుగా ఉన్నారు. అన్ని వదార్థాలు దొరుతాము. అక్కడ రైతుల్ని గృవాన్టులు అంటారు. ఈ ఊరివద్ద గంగానది నడుమ ఒకచిన్న కొండ వుంది. ఆ కొండమీద ఒక చిన్న శివాలయము వుంది ఒక గోసాయి ఆ శివాలయ బాధ్యతలు చూస్తున్నాడు- ఆ గుడికి వెశ్టేందుకు పడవలు నడుపుతున్నారు.

ఎవరో ఒక సిద్ధ పురుషుడు సుమారు అవ్పటికి మూడువంచల సంవత్స రాలకితం దాతా వైద్యనాధమనే స్థలానికి యాతపోతూండగా ఆ స్వామి (వత్యవమై ఆ కొండకి వెళ్ళి తవన్సుచేసుకోమని చెప్పాడనీ, ఆ స్వామి లింగ రూవంగా ఆ కొండమీద చాలాకాలం తపస్సు చేసి, అగ్ని (పవేశమయినాడనీ (సిద్ధి. ఆ అగ్ని _పవేశమయిన (వదేశం ఇప్పటికి పూజార్హంగా వుంది. ఆ సిద్ధ పురుషుడికి గుళికాసిద్ది వుందట. జాములో ఢిల్హీ వెళ్లి ఆ కొండ తనకు శాశ్వత నివాసంగా వుండేటట్లుగా పాదుషావద్ద నుండి ఫర్మా౮ా తెచ్చుకున్నాడు. ఆ కొండమీద దాతావైద్య *ధ స్వరూపంగా వుండే దేవునికి లఖు ఇరవై ఐదు వేల కావిళ్ళ గంగ తక్కువకాకుండా అభికే“ం చేస్తారు. దాతావైద్యనాధ స్వామి యొక్క మవిత్మ్యం వీరాస్వామయ్య గారు వివరించారు.

ఆ దేశంలో ముఖ్యంగా బెంగాలీలు. వేసవికాలంలో విల్వపళ్ళ షరృత్తు చేసి కాగతారు. ఈ బిల్వవళ్ల కోసం ఆ చెట్ట దగ్గర కెవ్వరినీ పోనీయరు, వీరాస్వామయ్య గారి మనుష్యులు అక్కడ తోటలకి వెడితే, వనన చెట్ట కొమ్మలు విరిచినా ఒప్పుకుంటాముకానీ, వూజకు రెండుబిల్వదళాలు కోసుకుంటా మంటి మాతం ఒవ్పకోము అన్నారట అక్కడున్న కాపలావారు.

అ జాంగరావాదులో ఆయన అమావాస్య సోమవారాల [వతం చేసుకున్నారు.

106 ఏనుగుల వీరాస్వామయ మార్చి 16వ తేదీన కహలుగామ్‌ అనే ఊరుచేరారు. అక్కడ అన్ని పదార్దాలు దొరుకుతాయి. కరివేపాకు దక్షిణదేశం వదిలిన తర్వాత ఆత్మిపయ త్నం మీద అక్కడక్కడ దొరికింది కాని, ఇక్క-డ ఊల్లో (పతి పెరడులోను కరివేపాకు చెట్టు కనబడ్డాయి. క్రొత్రమల్లి విపరీతంగా పెరుగుతోంది. వాటి వరిమళం మెలు దూరం దాకా వ్యాపిస్తోంది. ధనిచూలు బాగా పండిస్తున్నారు. శాంగరాబాదునుంచి కహలుగామ్‌ వచ్చే దారిలో భాగల్‌పూర్‌ అనే "పెద్ధ వట్టణం వుంది. అక్కడ కలక్టరు మొదలైన అధికారులెందరో వున్నారు. 1/వ తేదీన గాలి అనుకూలంగా వుండటంలో, దినమంతా [పయాణం చేసి ఇరవై అయిదు [కోసుల దూరంలో వుండే రాజమహల్‌ అనే ఊరు చేరారు. అక్కడ నీలిమందు తోటలు పెంచే ఇంగ్లీషు దొరలు ఎందరో వున్నారు. పట్నావిడిచి పెట్టినతర్వాత వీరాస్వామయ్య గారి నౌకలు తనిఖీచేసేం దుకు ఏ కస్టమ్స్‌ ఉద్యోగస్థు ఎ రాలేదు. మనదేశంలో బంటటోతు మొదలు పై ఉద్యోగస్థుల వరకు జీతాలు స్వల్పంగా ఎందుకుంటున్నాయనే విషయము గయలో మేజిస్త్రీటుగావున్న జాక్సన్‌ దొరగారి వద్ధ చర్చకు వచ్చింది. అడక్కపోయినా లంచాలు యిచ్చే అలవాటు మన (వజలకు వుందని, జీతాలు ఎక్కువ చేసినా, వారి వవృత్తిలో మార్పురాదని, (వభుత్యానికి ఖర్చు, నష్టము మ్యాతమే మిగులుతుందని జాక్సన్‌ దొరగారు అభ్మిపాయ పడ్డారు. అక్కడ పోలీసు బం్యటోళతుకి నెలకి నాలుగు రూపాయలు జీతం, అతని గ్మురం పోష ణకి ఖర్చు నెలకి పదిరూపాయలు. అక్క డి కచేరీలలో లెకులు మొదలైనవి (వాయటానికి పార్శీలాష వాడుతారు. ఉత్తరాలు రాయటానికి అనేకరకాల లిపులు వాడుతున్నారు. పార్మీలిపి సామాన్యంగా వాడుతున్నా మహాజని, (భాహ్మణి, మోడి, మారువాడి మొదలైన లిపులు వాడుకలో వున్నాయి. అక్కడ గయావళీలు వారిలోవారు మాట్లాడుకునే మాగధిభాష అందరికీ అర్థంకాదు.

కాశీయ్యాత 107

ఊత్తర హిందూస్థానంకో అక గాడ వివాా వద్ధతులలో (వవేళ హోమము, శేషహోమము, పాణి గహణము ముఖ్యమైనవి. మాంగల్యధారణా చాఠం వారికి లేదు. అక్కడ పంచాంగాలు త్రిధివార నక్షత యోగకరణాదుల విషయంలో దక్షిణదేశపు పంచాంగాలకి గడియహెచ్చు తక్కువగా సరి పోతున్నాయి. ఆ పాంతాలలో శివాలిఖితమనే పేరుగల |వయాణ ముహూర్త నిర్ణయ [గంధం [వచారంలో వుంది. దక్షిణ దేశపు సౌరమాన, చాంద్రమాన” నక్ష్యతమానాలకు, ఆ దేశపు దార్థస్పత్యమానానికి వదకొండు సంవత్సరాలు వ్యత్యాసముంది బార్హస్పత్యమానము సంవత్సరానికి మూడువందల ఆరవై దినములకు కొంచంతక్కువగా బృహస్పతి చార [వకారం గణించబట్టి ఆ వ్యత్యాసం వచ్చిందట.

ఆ [ప్రాంతంలో గొప్పవారు, తమలపాకులు ఆరునెలలు పాడయి పోకుండా కాపాడి వేసుకుంటారు. రెండు మూడు ఆకులు, కొంతపోకపొడి, సున్నము, పరిమళ (దవ్యాలతో వండిన కాచు కలిపి ఒక వట్టాలా కడుతారు. వారి తాంబూలము ఆదే. దక్షిణ దేశంలో దొరికే వండిన వక్కలు పీరు వాడరు" వీరాస్వామయ్య గారికి [ప్రయాణంలో కలకత్తా దేశం నుంచి పట్నా నగరానికి (వయాణమై వస్తున్న నావలు (ప్రతిచోట కనబగ్తాయి. ద్వైత, వైశాఖ మాసా లలో గయ్యావజనాన్ని చేయటాన్ని మధుగయి ఆంటారు. ఆ మాసాల్లో వాతా వరణం బాగుంటుంది కాబట్టి బెంగాలీవాష్ట ఎక్కువగా ఆ మాసాల్లో గయా కేతం వెడతారు.

నావల్లో _పయాణం చేస్తున్నా దొంగలభయం కొంతవుంది. కి స్తీలుఅనే తేలికగావుండే నావలమీద దొంగలు వచ్చి వంటరినావల్ని దోచుకుంటారు. ఐతే, వీరాస్వామయ్య గారి యాతాకాలంనాటికే అలాంటి దొంగల్ని ఇంగ్లీషు వారు చాలాభాగం అణచివేకారు.

రాజమహల్‌నుంచి కలకత్తావెశ్తే దారిలో వున్న బదర్‌గంజ్‌ అనే ఊరు చేరటానికి, ఐదు రోజుల పయాణం. ఈ [పయా౫ంలో పత్యేక విశేషాలేవీ

106 ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య చె్పకపోయినా గయావశీల మతపద్ధతుల గురించి వివరించారు. మధ్వ మతం దక్షిణాదిన (వచారంలో వుంది కాని ఉత్తరాదిన (ప్రచారంలో లేదు. వాయ పురాణం (పకారం యాగాలకొరకు (బహ్మకల్పిత (బాహ్మణులుగా పరిగణింప బడి, వర్దాంతర స్త్రీలను వివాహం చేసుకోబట్టి ఆ (పాంతపు [బాహ్మణులు గయావశీలను తమలో చేర్చుకోలేదు. కేవలము గయా [వజనకాలంలో మ్మాతమే వాయపురాణ [వకారం వారికి గౌరవమిచ్చేవారు. అసప్పకి నూరేళ్ల క్రితం అంటే 16వ శతాబ్బ్యారంభంలో మధ్వమతోద్ధారకులు ఆ ప్రాంఠానికి వచ్చినపుడు ఆక్కడ (బాహ్మణసంమానికి వెలిగావున్న గయావశీలు మధ్వ మతాన్ని స్వీకరించారు. మధ్వమతోద్ధారకులు (దావిడాచారాలన్నీ వీరికి బోధిం చారు. ఐతే కొల్మకమేణ స్వదేళ స్టుల సాంగత్యంచేత దావిడాచారాలుపోయినా, (చావిడ భోజనంపై (ప్రీతిమ్మాతం మిగిలింది అంటారు వీరాస్వామయ్యగారు.

మార్చినెల 22వ తేదీ బజర్‌గంజ్‌ అనే ఊరు చేరారు. ఇక్కడనుంచి గంగమీద తూర్పుగా పయాణంచేసి బంగాళఖాతం చేరి సముదంలో పడమటగా (_పయాణంచేసి మళ్టీ హగ్లీనది ద్వారా కలకత్తా చేరాలి. అది (వయాసయిన పయాణం,. దానికి తోడు సుందరవనం (సుందర బాన్స్‌) అనే ఘోరమైన అడవి మధ్య [ప్రయాణం చేయాలి. ఆ సుందరవన ,పొంతంలో వుండే పెద్దపులులు, ఇతర అడవి మృగాలు చాలా (వఖ్యాత మైనవి. ఎక్కడా దిగటానికి మార్గంలేదు. ఆ ఇబ్బందికర మైన [పయాణంకంటె గంగానది పాయఆఅయిన జలంగినది ద్వారా కలకత్తాచేరటం సుఖమైన పద్దతి అని వీరాస్వామయ్య గారు నిర్ణయించారు. ఐతే ఈ జలంగినదిలో గంగ్మాపవాహం బహుతకుగవ ఆక్కడ నడిచే నౌకలవత్రిడి ఎక్కువ కాబట్టి [పయాణం కొన్ని సందర్భాలలో ఆలస్యం అవుతుంది. అయితే వీరాస్వామయ్య గారు ఆయనవెంట నున్న మనుష్యుల సహాయంతో సమీపగామవాసుల సహాయంతో ఎప్పుడూ ఇబ్బందిలేకుండా (వమయాణం చేశారు, ||

నూర్భినెల 6వ తేదీ వటకాబాడీ అనే గొప్పడోరు చేరారు. అఆ ఊర

కాశీయా[త 109 చేరేలోవల చాలా “గట్టానా” లు తప్పించుకుని [వయాణం చేయాలి. నీరు తక్కువగా వున్న నదిలోవుండే మిట్టపాంకాల్ని గట్టానాలు అంటారట.

వటాకాబాడీ అనే ఊరు తర్వాత జలంగినదిలో తగినంత నీరేవుంది. ఈ జలంగినది సర్పాకారంగా ఇష్టంవచ్చినట్టు (వవహిస్తుంది. గంటలో చేర వలసిన దూరం ఒకవూట పట్టింది.

(“గంగ ఎన్నో పాయలుగా చీలి బంగాళాఖాతంలో కలుస్తుంది. ఈ పాయలన్నీ బెంగాలు దేశంలో వున్నాయి. (అంపే ఇవ్పటి మన పశ్చిమ బెంగాలు, బంగ్బాదేశ్‌ ). కలకత్తా వట్నం గంగానది పాయల్లో ఒక బైన హ్రీ

ర్‌ నక జో లై ళ్త నదికై వుంది”. సంపాదకుడు.

బదర్‌గంజ్‌కి వడమరగావుండే మోహన్‌గంజ్‌, భగవాన్‌ గోలా అనే ఊళ్లనుంచి ఒక గంగానదిపాయ మూర్షిదాబాద్‌, కాశింబజార్‌, బర్హంవూర్‌ అనే పట్టణా మీదుగా వచ్చి కృష్ణనగర్‌ అనే చోట ఈ జలంగినదిలో కలుస్తుంది. ఆ దారి దగ్గరే ఆయినా ఆ గంగపాయలో సీళ్టు తక్కువ వున్నాయి. అందుచేత నావలు ఈ జలంగినది గుండానే కలకత్తాకి (వయాణం చేస్తున్నాయి.

కలకత్తానుంచి కాశి, ఢిల్లీ వెశే యింగ్లీషు దొరలు గంగానది పాయల గురించి, ఆ [(పవాహపు వివరాలు గురించి అనుభవమున్న వాళ్లని వెంటబెట్టు కుని బజరాలమీద [పయాణం దేస్తారు. గంగానదిలో పెద్ద మొసళ్టు, తాబేళ్లు చేపలు విపరీతంగా వున్నాయి. వీరాస్వామయ్య గారి బజరానడి"పేవాళ్డు పురుష (వమాణం కలిగివున్న పెద్ద చేపనిపట్టుకున్నారు. ఆయనతో వున్న[్ష00 మంది పరిజనం రెండుమూడు రోజులు ఆ చేపని తిన్నారట.

సుందరవన [ప్రాంతంలో మ్మాతం సమ్ముదసంబంధమైన జలచరాలు కూడా (_పవేశించి, అవి, ఇతర క్రారమృగాలు కలసి, మనుష్యుల్ని బాధ “పెడతాయట. జలంగీనదీపాయ చాలా చిన్నది. ఆ నదికి ఇరు వక్కల దగ్గర

110 ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య దగ్గరగా (గామాలున్నాయి. పనసచెట్లు బహువిస్తారంగా పెరుగుతున్నా యక్తడ. అరటిచెట్లు లేని పెరడుచూద్దామన్నా కనబడదు, మార్చి నెలమొదలు చలి పూర్తిగా తగ్గిపోతుంది. ఎక్కడా కొండలు కనబడవు. వీరాస్వామయ్య గారి దృష్టిలో నాస్తికులు దూష్యులు కారు. ఎందుచేత నంటే జ్ఞానదృష్టి కలవారికి “సమ స్త జగదాధారమయిన వస్తువు అవాజ్మానస గోచరమై శుద్ధకూన్యముగా ధ్యానించ పడి వున్నది. గనుకనున్ను నాస్తికులు (వపంచము యే స్వావముచేత జరుగ చున్నదని అంటారో ఆ స్వభావాన్నే జ్ఞానులు పరతత్వమని అంటారు. స్వభావమనే వాచకము పరతత్వమనే వాచక మునకు భిన్నమేగాని వస్తుఖేదము వుభయుల తాత్పర్యములో నున్ను లేనట్టు అవాలి బ్‌ తోచబడుచున్నది. గనుక నా స్రికునున్ను జ్ఞానులకు సహహెఠులే గాని వేరు కాదు”. అని స్పష్టం చేశారు. బ ఏపిల్‌ నెల 1వ తేదీ కృష్ణనగర్‌ అనే గొప్ప పట్నం చేరారు. అక్కడ జమీందారుని రాజు అంటారు. అక్కడ చాలాదుకాణాలు వున్నాయి. అన్నీ వదార్జాలు దొరుకుతాయి. నావల పరిమాణాన్ని బట్టి ఇంగ్లీషు (ప్రభుత్వము వారు టోలు వసూలు చేస్తారు. ఆ (ప్రకారం వసూలు చేసే సుంకము జలంగీనది (వయాణయోగ్యంగా బాగు చేయటానికి ఉపయోగిస్తారు. ఈ జలంగీనది పాయ చిన్నది కాబట్టి ఆరకమైవ ఏర్పాటు ఇంగ్లీషవారు చేయటం చాలా అవసరమని వీరాస్వామయ్య గారు అభ్మిపాయ పడ్డారు. జలంగినదిలోని మెట్టలను ఇంగ్లీషు వారు తీసివేయటం ఏరు స్వయంగా చూశారు. కృష్ణనగర్‌ దాటగానే నదియా, నద్య, నవద్వీపములను మూడు పేరు కలిగిన గొవ్ప (గామంవుంది. నవద్వీపం పండితులకి వ్రసిర్ది, అక్కడ కొందడు జమీందారు లేర్పరచిన పాఠళాలల్లో నాలుగు వందల మందీ విద్యార్థులు కాస్త్ర పాఠాలు చదువు కుంటున్నారు. ఠి ఏపిల్‌ 2వతేదీన శాంతిపూర్‌ అని,సమితిపూర్‌ఆని "పేరుకలిగిన మరియొక వండిత |గామం చేరారు. అదీ గొప్ప ఊరే. కాని నవద్వీవంలో వున్నంతమంది విద్యార్థులు లేరు. ఆ (గామం దారిలో కొబ్బరి తోటలు, పోకశెట్టు చాలా ళా

కాశీయా[త 111 వున్నాయి. నదియా (నవద్వీపం) అనే [గామం మొదలు ఈ గంగానది పాయలో సముద్రపు నీటి పాటు, పోటు ఎక్కువగా వుంది అందుకని నావలు ఆగినపుడు జ్మాగ త్తగా లంగరు వేయాలి. ఆపాటు, పోటును బట్టి, వవాహపు వీలుచూసుకుని, పడవల్ని నడుపుతారు.

విల్‌ తీవ తేదీ హరీ అనే బస్తీ చేరారు. అక్కడ కలక్టరు మొద లైన అధికారులున్నారు. కొంత నెన్యం వుంది. ఇంగ్లీషువాష్ట అందమైన బంగా కాలు గంగాతీరమందు కట్టుకుని అక్కడే వుంటున్నారు.

షృప్రిల్‌ ీవ తేదీ బాక్‌వూర్‌ అనే బస్తీ చేరారు. ఈ బస్తీ కలకత్తాకు సమీపాన ఆరు (కోసుల దూరంలో వుంది. ఇక్కడ అనేక మంది ఇంగ్లీవు దొరలు మంబచి తోటలు వేసుకుని బంగాళాలు కట్టుకున్నారు.

ఈ నదికి అవతల వైపున శ్రీరాంవూర్‌ అని డచ్చి వారికి చెందిన బస్తీ వుంది. వారక్‌వూర్‌ నుంచి హగ్రీ నదికి ఇరుపక్కల ఇండ్ధు, తోటలు, మిద్దెలు అసంఖ్యాకంగా పున్నాయి. అక్కడ కొన్ని బస్తీలు (ఫాన్సు వారి డెన్మార్సు వారి డచ్చివారి అధీనంలో వున్నాయి.

ఆప్పుల పాలన వారు ఇంగ్లీవృవారి న్యాయం ,పకారం రాజదండన తప్పించుకునేందుకు పై విదేశీయుల బస్తీలకు పోయి దాక్కుంటారట. వర్రీ బస్తీకి ఉత్తరంగా హుగ్లీ ఆనేనది గంగపాయలో కలసి [పవావాన్ని మరింత పెంచింది. బాక్‌పూర్‌ అనే ఈ బస్తీని ప్రాంతీయులు అచానక్‌ అంటారు. మూడురోజులు గంగఒడ్డున గుడారాలు వేసుకుని వీరాస్వామయ్యగారువున్నా ఠు*

$వ తేదీ కలకతా పట్నం చేరారు. ఆ సమయంలో అక్కడ చరత్కు పూజా, భొనుపోడా అనే ఉత్సవాలు జరుగుతున్నాయి. ఆ ఉత్సవాలు జరిపే వారు శివారాధకులు. దక్షిణదేశంలోని శివారాధకులు వూనకంతో “* శడలు ” ఆడినటు కలకతా [పజలు ఆ ఉత్సవాలలో ఆడటం వీరాస్వామయ్యి గారికి కని

స్ట త్తాష పించింది. క లకత్తా వట్నానికి ఉత్తరంగా వున్న చిత్‌వూర్‌ అనే [ప్రదేశంలో

కపి వీనుగుల వీరాస్వామయ్య గంగాతీర (ప్రాంతంలో, నెలకు వీలై రూపాయలకు అద్దెకు ఒకఖల్లు తీనుకున్నారు పీఠరాస్వామయ్యగారు. ఆ పాంతంలో వూర్వుం కాళికాదేవి (పసన్న మైనందున ఆ ప్రాంతాన్ని కాళికట్టు అనేవారని ఆమాటే కలకత్తాగా వాడుకలో కొచ్చిందని ఇెహ్తైరు. కలకత్తాకి దక్షిణంగా మూడు (కోసుల దూరంలో కాశిమాత ఆలయం వుంది అస్థల పురాణం గురించి వీరాస్వామయ్య గారు వివరించారు. కాళిమాత దేవాలయంలో విశాలమైన గర్భగృహము, ముఖవంటపము వున్నాయి. అ సమీపంలో గంగానది వాగు ఒకటి (వవహిస్తోంది. అక్కడ (బాహ్మణ వండాలు దేవాలయంలో పూజలు చేస్తున్నారు. ఆ దేవాలయం దగ్గర శ్యుకవారము, ఆదివారము ఎక్కువగా జంతువులను బలియిస్తున్నారు. నవరాత్రి ఉత్సవాలలో కాఠీమాత దేవాలయంవద్ద మహిషాలను బలియివ్వటం ఆచారంగా వుంది. కొంతమంది వారియిక్ట దగ్గరే కాశిమాత పూజచేసి మహిషాన్ని బలి యిస్తారు. బెంగాలీలు కాశీమాతను వత్యక్ష దేవతగా ఆరాధిస్తారుం అక్కడ గుడిలో కాశిమాత విగ్రహం బవాన్టూలంగా వుంది. చాలా మంది గుడిలో జపాలు చేస్తున్నారు. గుడిచుట్టు చాలా దుకాణాలు వున్నాయి. ఎన్నోరకాల పుష్పాలతో మనిషి ఎత్తు మాలలుకట్టి అమ్ముతున్నారు. భక్తులు మిఠాయి; వండ్లు, వచ్చి బియ్యము నైవేద్యము. పెడతారు. గుడివూజారులు వక్వాన్నాన్నినై వేద్యం పెట్టి, తాము తిని, (బాహ్మణులకిస్తారు. దేవీ విగవోన్ని లీకరంగా వుండేటట్లు అలంకరిస్తారు, ముఖమంటవంకన్నా గర్భగృహం బాలా లోతుగా వుంది. నవరా[తోత్సవాలలో దేవీ వతిమలు తయారుచేసి అమ్ముతరూ ఉత్సవకాలంలో మద్యపానాన్ని, వేళ్ళ సంవర్కాన్నితప్పుగొ పాటించరు. ఇతర మతన్థులు మనని నిందించటానికి ఆధారము ఉత్సవ సమయంలో ఆరకమైన [వవర్తనే అని వీరాస్వామయ్య గారు అభ్మిపాయవడ్డారు. కలకత్తాని కన్యాకుమారీ క్షేతం అని కూడా అంటారట. అక్కడి పురుషులు ధృడకాయులు కారు. స్త్రీలు రూపవంతులు కారు. అక్కడి న్త్రీలు బాలామంది రవికలు తొడుక్కోరు. ఆరుగజాల బీర కట్టుకుని నెత్రిన ముసుగు

కాశీయ్యాత కేకల కూడా వేసుకుంటారు. కనుకనే అవయవాలకి ఆచ్చాదన కొంత తస్టతోందని వీరాస్వామయ్య గారంటారు. కేరళదేశంలో వారికి ఏరికీ కొన్ని విషయాలలో పోలికలున్నా, మలయాళ స్త్రీల సౌందర్యం కంటె వీరి సౌందర్యమే తక్కు వట. అక్కడి మగవాళ్టు ఎండకి, వయాసకి ఓర్చుకోలేరు.

బెంగాలు దేశాన్ని పూర్వం గౌళదేశమని, విరాటదేశమని పిలిచేవారు. అక్కడ శిష్టులైెన [బ్రాహ్మణులు కూడా మత్స్యభషణ చేస్తారు. (బాహ్మణు లందరూ మత్స్యభకణ చేస్తారనే భావంతో వీరాస్వామయ్య గారికి కూడా అక్కడి వారు తెలియక మత్స్యాలను వంపారట.

బెంగాలు దేశంలో గౌతమ విరచితమైన న్యాయళాస్త్రం _పచారంలో వుంది. బెంగాలీయులకు స్నాననియమం, ఇతర ఆబారాలపై (ద్ద బాగావుంది. ఉప్పు: నీప్ట కలియని వంటకాలు వర్ణభేదం లేకుండా అందరూ తింటారు. బెంగాలు దేశంలో వంశావిని రాసేవాళ్లని ఘటికులు ఆంటారు. వివాహ నిర్ణయం చేయటానికి ఆ ఘటికుల్ని సం్మపదిస్తారు. ఆ ఆచారం దక్షిణ దేశంలో నందవరీకులకు వుందట.

అక్కడ గడ్డి చాలా విరుసుగా వుంటుంది. అందుకని ముకగలు ముక్క-లుగా నరికి కుడితిలో ఊరవేస్తేతప్ప పళువులు తినవు. ఆగడ్డిని ఇంటి కప్పుగా కూడా వాడతారు. కూరలు సమృద్దిగా దొరికినా రుచి తక్కువగా వుంటాయి. హైదరాబాదులో దొరికే క+రగాయలకున్న రుచి భారత దేశంలో ఎక్క-డా లేదంటారు వీరాస్వామయ్యగారు. అక్కడ జేలా ఆనే బిల్వ పండ్తు చాలా పెద్దవి, ఎంతో చౌకగా దొరుకుతాయి. వాటితో షర్చతు కూడా చేస్తారు? అక్కడ మనుమ్యులు ధైర్యస్థులు కారు.

చుట్టువక్క.ల రాజ్యాలలో రక్షణ కరువైన ధనికులు, వ్యాపారస్థులు, ఇంగ్రీమ హెలనలో వున్న కలకత్తా సురకిత [పాంతమని ఇక్కడ నివాసం ఏర్పరచుకున్నారు. అస్పటికి హిందువులలో వది హేను మందిఫైగా కోటీశ్వరులు,

శం వీనుగుల వీరాస్వామయ్య గంగాతీర |పాంతంలో, నెలకు ఏఖై రూపాయలకు అద్దెకు ఒకషల్లు తీసుకున్నారు వీరాస్వామయ్య గారు. ఆ _పాంతంలో వూర్వుం కాళికాదేవి [వసన్న మైనందున ఆ (పాంతాన్ని కాళికట్టు అనేవారని ఆమాటే కలకత్తాగా వాడుకలో కొచ్చిందని చెప్తారు. కలకత్తాకి దక్షిణంగా మూడు [కోనుల దూరంలో కాశిమాత ఆలయం వుంది ఆస్థల పురాణం గురించి వీరాస్వామయ్య గారు వివరించారు. కాళీమాత దేవాలయంలో విశాలమైన గర్భగృహము, ముఖవంటపము వున్నాయి. అ సమీపంలో గంగానది వాగు ఒకటి (వవహీస్తోంది. అక్కడ (వొవ్మణ వండాలు దేవాలయంలో వూజలు చేస్తున్నారు. ఆ దేవాలయం దగ్గర శ్యకవారము, ఆదివారము ఎక్కువగా జంతువులను బలియిస్తున్నారు. నవరాతి ఉత్సవాలలో కాశీమాత దేవాలయంవద్ద మహిషాలను బలియివ్వటం ఆచారంగా వుంది. కొంతమంది వారియిళ్ట దగ్గరే కాళిమాత వూజచేసీ మహిషాన్ని బలి యిస్తారు, బెంగాలీలు కాశీమాతను [ప్రత్యక్ష దేవతగా ఆరాధిస్తారు. అక్కడ గుడిలో కాళిమాత వ్మిగహం బవాుస్టూలంగా వుంది. చాలా మంది గుడిలో జపాలు చేస్తున్నారు. గుడిచుట్టు బాలా దుకాణాలు వున్నాయి. ఎన్నోరకాల పుష్పాలతో మనిషి ఎత్తు మాలలుకట్టి అమ్ముతున్నారు. భక్తులు మిఠాయి, వండ్డు, వచ్చి వియ్యము నైవేద్యము పెడతారు. గుడివూజారులు వళ్వాన్నాన్నినై వేద్యం పెట్టి, తాము తిని, (వాహ్మణులకిస్తారు. దేవీ వ్మిగవోన్ని ఫీకరంగా వుండేటట్లు అలంకరిస్తారు. ముఖమంటవంకన్నా గర్భగృహం చాలా లోతుగా వుంది. నవరాతోత్సవాలలో దేవీ (వతిమలు తయారుచేసి అమ్ముతరూ ఉత్సవకాలంలో మద్యపానాన్ని, వేశ్య సంవర్కాన్నితప్పగా పాటించరు. ఇతర మతస్థలు మనని నిందించటానికి ఆధారము ఉత్సవ సమయంలో ఆరకమైన [వవర్తనే అని వీరాస్వామయ్య గారు అభ్మిపాయవడ్డారు. కలకత్తాని కన్యాకుమారీ క్షేతం అని కూడా అంటారట. అక్కడి పురుషులు ధృడకాయులు కారు. స్రీలు రూపవంళులు కారు. అక్కడి స్త్రీలు చాలామంది రవికలు శొడుక్కోరు. ఆరుగజాల చీర కట్టుకుని నెత్తిన ముసుగు

కాశయ్మాత కేశ కూ జ, వ గ పసుకుంటారు. కనుకనే ఆవయనశాలకి ఆచ్బ్భాదన కొంత తగ్గుతోందని బౌ సమయ్య గారంటారు. కేరళదేశంలో వారికి వీరికీ కొన్ని విషయాలలో లి; వ కలున్నా, మలయాళ స్త్రీల సౌందర్యం కంటె వీరి సౌందర్యమే తక్కు. ట. అక్కడి మగవాష్ట ఎండకి, వ్రయాసకి ఓర్చుకోలేరు.

బెంగాలు దేశాన్ని పూర్వం గౌళదేశమని, విరాటదేశమని పిలిచేవారు. అక్కడ శిష్టులైన వ్రాహ్మణులు కూడా మత్స్యభవణ చేస్తారు. [బాహ్మణు లందరూ మత్స్యభకషణ చేస్తారనే భావంతో వీరాస్వామయ్య గారికి కూడా ఆక్కడి

బెంగాలు దేశంలో గౌతమ విరచితమైన న్యాయళాన్త్రం పచారంలో వుంది. బెంగాలీయులకు స్నాననియమం, ఇతర ఆబారాల పై _శద్ద వాగావుంది. ఉప్పు, నీళ్ట కలియని వంటకాలు వర్షభేదం లేకుండా అందరూ తింటార్హు బెంగాలు దేశంలో వంశావ?ని రా సేవాళ్లని ఘటికులు అంటారు. వివాహ నిర్ణయం చేయటానికి ఆ ఘటికుల్ని సంప్రదిస్తారు. ఆ ఆచారం దక్షిణ దేశంలో నందవరీకులకు వుందట.

అక్కడ గడ్డి చాలా విరుసుగా వుంటుంది. అందుకని ముకలు ముక్కలుగా నరికి కుడితిలో ఊరవే స్తేతప్ప పళువులు తినవుం ఆగడ్డిని ఇంటి కన్పగా కూడా వాడతారు. కూరలు సమృద్దిగా దొరికినా రుచి తక్కువగా వుంటాయి. హైదరావాదులో దొరికే కూరగాయలకున్న రుచి భారత దేశంలో ఎక్కడా లేదంటారు వీరాస్వామయ్య గారు. అక్కడ బేలా అనే విల్వ వండ్డు చాలా పెద్దవి, ఎంతో చౌకగా దొరుకుతాయి. వాటితో షర్చతు కూడా చేస్తారు? అక్క-డ మనుష్యులు ధైర్యస్టులు కారు.

చుట్టువక్క-ల రాజ్యాలలో రక్షణ కరువైన ధనికులు, వ్యాపారస్థులు, ఇంగ్రీమ పాలనలో వున్న కలకత్తా సురక్షిత (ప్రాంతమని ఇక్కడ నివాసం ఏర్సరచుకున్నారు. అప్పటికి హిందువులలో వదిహేను మంది పైగా కోటీశ్వరులు,

1... ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య రెండువందల మందిపెగా ఇరవై, ముప్పై లక్షల ఆస్టిగల ధనికులు వున్నారు. గొప్పవారి ఇండ్డు ఇంగ్రీషవారి ఇండ్ల మాదిరిగానే వుంటాయి. సామాన్యుల ఇండ్వు బాగాలేవు. కలకత్తా కోటచుట్టూ ఎస్త్పనేడు అనే కొంత బయలువుంది. దానికి అవతల ఇంగ్లీషువారు వుండే గొవ్ప బ స్తీవుంది అక్కడ రెండు నుంచి ఐదు అంతస్థుల వరకు గల భవనాలు వున్నాయి. చెన్నపట్నంళో వుండే బంగళాలతో పోలిస్తే కలకత్తాలో బంగళాలు గొప్పగా రాజభవనాల్దాగ వుంటాయి. కలకత్తాలో చూనిన (పభుత్వ భవనాల వంటి గొప్ప భవనాలు మరెక్కడా చూడలేదంటారు వీరాస్వామయ్యగారు. మూడంతస్థులు కలిగిన (పభుత్వభవనాలు భాగిరధీనది వెంబడి తీర్చిదిద్ది కట్టారు. ఆ భవనాలలో అన్ని కచేరీలు వున్నాయి.

కలకత్తాకి దక్షిణాన గార్డెన్‌ రీచ్‌అనే బస్తీ వుంది. ఆ బస్తీలో తోటలు, మిద్దెలు గంగా తీరమందు వుండటం చేత, స్ముపీంకో ర్జు జడ్జీలు మొదలైన గొప్పవారంతా అక్కడ వుంటున్నారు. ఆ (పదేశం చాలా వసతిగా వుంటుంది. పీరాస్వామయ్యగారు ఒకపెద్ద తోటబంగళా నెలకి నూటఎనఖై రూపాయల అద్దెకి తీసుకున్నారు. అక్కడ పడమటి దిక్కున చోరంగి, కిద్దర్‌పూర్‌, లాల్‌ డిగ్గి అనేమూడు బ స్రీలున్నాయి. అక్కడ అన్ని జాతులవారు రెండు మూడు ఆంతస్థల మేడలు కట్టుకుని కాపురముంటున్నారు. ఆమేడలకి చుట్టూరా తోటలు లేవు,

కలకత్తాలో పోలీసు లైసెన్సు వున్న పల్పకీలు వేయిదాకా వున్నాయి. వాటీని ఓషృఢబోయీలు మోస్తారు. బోయీలు నడుముకి బట్టచుట్టుకుని, చేత మొగలి ఆకు గొడుగుపట్టుకొని, చింపిరితలలతో వుంటారు. కరాబీలు అనే శెండు గ్మురాలు లాగేబప్ట అద్దెకి దొరుకుతాయి. కలకత్తా నగరం అందం అంతా ఇంగ్లీషువాష్టండే బ స్తీలలోనే వుంది. కలకత్తాలో వరకం అమోఘంగా సాగు తంది. వేసవికాలంలో (పతియింట్లోనూ, కచేరీ సౌవిడిలోనూ వంఖాలు వేసి వుంచుతారు. కలకత్తా దగ్గరలో కొన్ని ఇంగ్లీషుదేశప్పు వళ్లచెట్టు "పెంచుకున్నారు.

కాశీయ్యాత 118 జంబూనేరేడు పళ్టను నైవేద్యంగా వాడుతారు. విస్తళ్లకు ఆరిటాకులు మ్మాతమే వాడతారు, వక్కతినటం ఆక్కడ సామాన్యం. తమలపాకులు చాలా మందం గాను, పెద్దవిగాను వుంటాయి. దక్షిణదేశపు [వాహ్మణులు కొంతమంది అ క్రడ కనబడతారు. కలకత్తా నగరంలో చాలా ఉద్యానవనాలు వున్నాయి. గంగకి ఆవతల వైపున వున్న బొటానికల్‌ గార్డెన్స్‌ ఐదు మైళ్ల పొడుగు, మూడుమైళ్ట్ల వెడల్పు కలిగి చాలా అందంగా వున్నాయి. ఇంగ్లీషు కంపెనీ వారు కలకత్తాలో పాఠ కాలలు (పారంభించారు. అందులో చదివే విద్యార్థుల తీరు వీరాస్వామయ్య గారికి నచ్చలేదు. వాళ్టంతా " శుష్కవేదాంతుల ” వలె క నిపించారాయనకి, ఆదేళస్థులు మీసాలు పెంచటంలేదు. స్రీలకు పురుషులకు కూడా ముఖాన బొటు వుండదు. తులసీమణిధారణ ఎక్కువగా కనిపుస్తుంది. స్రీలు కొందరు ముక్కుమీద పచ్చ పౌడిపించుకుంటారు. అక్క-డ దొరికే చీరలు అన్నీ ఆరు గజాలే. ఎక్కువగా తెల్లబీరలే ధరిస్తారు. వీధులలో ముష్టివాప్ల ఎక్కువ తిరగటం లేదు. ఇళ్ల అద్దెలు, నౌకర్ణ జీతాలు చాలా ఎక్కువ. ఇంగ్లీమ దొరలు, గొప్ప హిందువులు, “సర్కార్‌” అనే ఒక [వధానమైన నౌకరుని, “దర్వాన్‌” అనే గుమ్మం దగ్గర కాసలావుండే మరోనొకరుని తప్పక ఉంచుతారు. క్రై9స్తవ మత [వచారంకోసం అనేక [(గంథాలు (ప్రచురిస్తున్నారు. కలకతా నగరం బహు విశాలమైన నగరం. జనాభా లక్ష ఏభైవేలు దాకా వుండవచ్చు. సువాసినులె న స్త్రీలు శంఖం గాజులు ధరించటం బాగా కనిపిస్తుంది. ఇతర ఆభరణాలు ధరించటం చాలాతక్కువ. పురుషుల్లో గొప్పగా వుండేవారు ఇంగీష వారి వద్దతిలో వస్త్రధారణ చేస్తున్నారు. వాహనాలు వాడుతున్నారు. షు. | వాద్యవి శేషాలలో ఫిడేలు అప్పటికే (ప్రచారంలో వుంది. డేరాలు, కంట్టాలు, మో'సేందుకు గురాలు, ఒంటెలు దొరకవు కనక భోయీలచేత మోయించాల్సి

116 వీనుగుల వీరాస్వామయ్య వచ్చింది. అన్ని దేశాల నుంచి ఓడలు అక్కడికి సరుకులు తెస్తాయి. ఇక్కడ నుండి సరుకులు తీసుకుపోతాయి. కలకత్తాలో దొరకని స్వదేశ, విదేశీ వస్తువులు లేవు. వర్తకులు బాగా అభివృద్ధిలో వున్నారు. కలకత్తాలో జూన్‌ 2వ తేదీ వరకు మకాంచేసీ 8ివ తేదీ ఉడుబడియా అనే ఊరు చేరారు. వీరాస్వామయ్యగారు, అక్కడ పోలీసు అధికారులు ఆయు ఛాలు తనిఖీ బాలా ఎక్కువగా చేస్తారు. గవర్నరు దొరగారి ఏజెంటు _బూల్‌ దొరగారు వీరాస్వామయ్యగార మనుష్యుల వద్ద ఆయుధాలు వుండవచ్చునని ఫర్మానా యిచ్చారు ఆ ఫర్మానాని కలకత్తాలో ఛీఫ్‌ స్మెకటరీగారు బలవరచి మొహరు వేయటంతోను, కలకత్తా పోలీసు సూవరిండెంచెంటు ఈ ఆయుధాల విషయంలో వీరాస్వామయ్య గారికి (వత్యేకమైన ఫర్మానా జారీచేయటం వలననూ. ఆయుధాల తనిఖీ నిమిత్తం ఆయనను ఎవరూ ఎక్కడ నిర్బంధం "పెట్టలేదు, అప్పటి రూల్సు (సకారం సంస్థానాధీ వలకు మా[తమే ఆయుధాల విషయంలో [పభుత్వం ఫర్మానా జారీ చేస్తుంది. కలకత్తాలో ఛీఫ్‌జన్టిస్‌ అయిన సర్‌ భార్డెస్‌ (గే దొరగారు కూడా అసాధ్యమయిన గవర్న మెంటు ఫర్మానా పొందేందుకు పీరాస్వామయ్య గారికి చాలా సవాయంచేశారు. అలాటి ఫర్మానాలు వుండబట్లే పీరాస్వామయ్యగారు ఎంతో దర్జాతో అధికార దర్చంతో [పయాణం చేయ గలిగారు. జూన్‌ 4వ తేదీ ఉదయం బయలుదేరి బాగున అనే వూరు చేరారు. కాశీవట్నం నుంచి ఆయన 40 బిందెల గంగ పదిబొడిగ గృురాలు మాట్టాడి చెన్నపట్నం పంపించటమేకాక, ఎనిమిది బిందెల గంగాజలం వెంటతీసుకు వచ్చారు వీరాస్వామయ్యగారు. ఆ బిందెలు, డేరాలు, మందుల పెబ్టెలు, వగ్రెరా సామానులు రెండు బళ్లమీద తనవెంట తెచ్చారు. ఇవన్నీ నదులపైన వడవల గుండా దాటేటప్పుడు చాలా ప్రయాస అయింది. బాగున అనే ఊరు పెద్దది. దిగటానికి పెద్దయిష్ట దొరికినందున డేరోల అవసరం లేక పోయింది.

కాశేయ్యాత 117

జూన్‌ గవ జేదీన సీదావిట్‌ అనే ఊరు చేరారు. అక్కడ రుక్మిణి నారాయణ్‌ అనేనది ఒకటి పడవ మీద దాటాల్సి వచ్చింది. ఊరు వసతిగా వుంది.

జూన్‌ కివ తేది డబరా అనే ఊరు చేరారు. దారి బాగుంది. అది పోలీసు ఆధికారులుండే వూరు. వీరాస్వామయ్యగారివద్ద వున్న ఫర్మానాను రాబోయే మజిలీకి ముందుగానే వంపించటంవలన,ఆఊరులోని అధికారులు వీరాస్వామయ॥! గారు ఆ ఊరులో ఎక్కడ మకాము చేసినా ఆయన యోగక్షేమాలు కనుక్కు న్నారు. అంతేకాక తర్వాత మజిలీ వరకు కూడా సాగనంపుతూ వచ్చారు. ఆ దేశం ఆచారం [వకారం ఒకసారి వండుకున్న కుండ రెండోసారికి పనికిరాదు. కుండలు చాలా చౌక, ఆందుచేత యా(తీకులు వండుకుని మకాము చేసినచోట ఆ కుండలను పగులకొటిపోతారు. మజిలీలలో ఆ కుండ పెంకులు చాలా అసహ్యంగా కనిపిస్తున్నా యంటారు వీరాస్వామయ్యగారు .

జూన్‌ న తేదీ భ(ద్రకాశి అనే ఊరు చేరారు. దారి సరిగా లేనందున పొలాలమీది నుంచి నడిచి రావలసి వచ్చింది. అక్కడ భ్యదకాళి అనే దేపి గుడి వుంది. ఊరు వసతిగానే ఉంది. వీరాస్వామయ్యగారు. దిగిన ఇళ్లు పూరిక్ణయినా క్యభంగాను, ఆందంగాను వున్నాయి.

జూన్‌ రివ తేదీ రాణిసరాయి. అనే (నదేశం చేరారు. ఆక్కడ ఊరు లేదు.80 అంగ్ల మ్మాతం వున్నాయి. దిగిన మజీలీలో నలుగురు పోలీసుల్ని తన బం్భటోతులతో కూడా ర్యాతిపూట పారా యిచ్చేటట్లు ఏర్పాటుచేసుకున్నారు వీరాస్వామయ్య గారు.

జూన్‌ 9వ తేదీ జేలేశ్వరం అనే వట్టణం చేరారు. మట్టి రోడ్డు వున్నా దారి బాగాలేదు.

జూన్‌ 10వ తేదీ బసా అనే ఊరు చేరారు. ఊరు చిన్నదయినా అన్ని పదార్ధాలు దొరుకుతాయి. ఇంగ్లీషు కంపెనీవారు కట్టిన రెండు ధర్మశాల లున్నాయి. అక్కడ సువర్ణనది దాటాలి,

110 ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య

జూన్‌ 11వ తేదీ వాలేశ్వరం అనే బస్తీ చేరారు. కలకత్తా మొదలు సువర్ణనది వరకు నేల జిగటకేగడ. ఆ మట్టితో ఇటుకలు చేస్తే చాలా గట్టిగా వుంటాయి. కలకత్తాలో దొరికే సున్నం తెలుపు తక్కువ. ఓ బెంగా లీవాడు ఒకసారి వీరస్వామయ్యగారితో మీదేశం [బాహ్మణులు మత్స్యభక్షణం చేయటం లేదన్నారు, మరి తాంబూలంలో గుల్లసున్నం తినటం తప్పుకాదా, సన్నపు గుల్టలు జలచరాల నుంచి వచ్చినవే కదా అన్నాడు. తాను వాడుతున్న రాతి సున్నం సంగతిచెప్పి ఆ సమయంలో ఏదో సమర్థించుకున్నారు వీరాస్వామయ్య గారు. కానీ బేంగాలీవాడు చెప్పిన ధర్మనూక్ష్మం సంయైనదేనని ఆయనకి అనిపించింది. ఆయన దగ్గరున్న రాతిసున్నం అయిపోయినపుడు దక్షిణ దేళా చారాన్ని బట్టి గుల్ల సున్నమే వాడీనా, ఆ సందేహం ఆలానే మనసులో వుండి పోయింది.

బాలేశ్వరంలో కలక్టర్వ, మేజి స్ట్రేటు మొదలై న అధికారులున్నారు. బాలేశ్వరంతో ఓఢదేశం మొదలవుతుంది. ఆ వూరికి ఆమడ దూరంలో చూడామణి అనే ఊరు సముదపు ఒడ్డున ఉంది. బాలేశ్వుర (ప్రాంతం నుండి దక్షిణ దేశానికి ఆక్కడి వర్తకులు బియ్యం ఎగుమతి చేస్తారు. బంటోతుల బిశ్చల మీద ఓ_ఢకాషాథరాలే చెక్కి వున్నాయి. స్త్రీలు పొట్టిగా వున్నా ముఖ కవళికలు బాగుంటాయి. పురువులుకూడా బెంగాలీలకం టె దృఢంగా వుంటారు: అక్కడ వున్న కులాలీ అనే నదిఒడ్డున సుంకపు చావిడి వుంది. సాధారణ యాషీకుల సామానులు, మూటలు నుంకపు చావిడిలో తనిఖీచేస్తారు.

12వ తేదీ సూరంగు అనే ఊరు చేరారు. ఆయన వద్దనున్న మూడు సవారీలలో రెండు సవారీలకు ఓృఢ బోయీలను పెట్టవలసి వచ్చింది. వారు ఎండకి ఓర్చుకోలేరు. అడుగులు పద్ధతిగా వేస్తూ వల్పకీ మోయలేరు.

బాలేశ్వరంలో కలక్టరు, మేజిస్త్రీటు అయిన రికెటుదొర ఒక బిళ్ల బం్యటోతును ఈయనకు తోడుగా యిచ్చాడు. అందువల్స ఈయనను ఏ అధికా

కాశీయా[త 119 రులూ తనిఖీ చేయలేదు. (వతిపోలీసు స్రేషన్‌లోను పోలీసు బంటోతు సవి యంతో వీరిని సాగనంపుతూ వచ్చారు. న

ఆ పాంతంలో వం పైరు ఎక్కువ. అక్కడి ఓృఢ (బాహ్మణ వండి కులు బెంగాలీ _వాహ్మణ వండితులకన్నా సంస్కృృతభాషను బాగా ఉచ్చరిం చారు. చెన్నపట్నం చూసినవాష్ణ కనిపించారక్కడ. సూరంగు అనే ఊరు చిన్నది కావటంతో డేరాలు వేసుకుని వంటలు చేయవలసి వచ్చింది. అక్కడి (బాహ్మణ్మాగవోరాలను ఠాకూరు వాడలు అంటారు.

18వ తేదీ భదక అనే ఊరు చేరారు. అక్కడ మట్టిరోడ్డు వేసి వుంది. అక్కడ ఒక ధర్మశాల వుంది. బెంగాలు దేశంనుంచి వూరీజగన్నాఠం వరకు గ్యురపు బష్టపోయే దారి బావుందని విని వీరాస్వామయ్య గారు బండ్లు మాట్లాడు కున్నారు. కాని డబరా అశే ఊరివద్ద దారి బాగాలేక చుట్టు అయినప్పటికీ మేదినీపూర్‌ మీదుగా బాలేశ్వరం చేరమని బక్లవాళ్లకి ఆయన చెప్పారు. మట్టి రోడ్డువున్న (ప్రాంతంలోనే బళ్టనడవటానికి ఆంత యిబ్బందిగావున్న పుడు మట్టి రోడ్డు కూడా లేని హైంతంళతో బష్ట తేవటం ఎంతకసన్టమో ఈశ్వరునికే తెలి యాలి ఆంటారు వీరాస్వామయ్య గారు.

ఓ్యఢ దేశంలో బియ్యం చాలా చౌక. బెంగాలు [పాంతంలో తయా రయే వల్లకీలు బహు బరువుగా వుంటాయి. అవి దక్షిణ దేశానికి ఎగుమతికే కాని, ఆ దేశంలో వాడరు. అక్కడ తేలికగా వుండే కూలీపల్లకీలు వాడతారు. దానికి కారణం అక్కడ బోయీలు బరువులు మోయలేరట.

14వ తేదీన వైతరణీతీరంలో వున్న “ఆకులావద” “మూడియాపాడు” అనే ఊళ్హు చేరారు, వర్షాలు కురవటంతో అక్కడ నదిని పడవలమీద దాట వలసీవచ్చింది. ఆక్కడ రేగడి నేలకొావటంచేత కాళ్లకి బురద అంటుతుంది. అక్కడికి జాజిపురము ఆనే పేరు కలిగిన నాభిగయ మూడు _కోసులదూరంలో వుంది. అక్కడ 200 బాహ్మణ యిండ్దున్నాయి. వాష్ట నాభిగయావళీలు అనే

“శేరుపెటుకుని యాచించి జీవనం గడుపుకుంటున్నారు. అష్టాదళ పీఠాల్లో చేరిన విరజాదేవి దేవాలయం అక్కడుంది. అక్కడికి దారిబాగా లేనందున వీరాస్వామయ్య గారు వైతరణి నదీతీరమందే గోదానము మొదలైన విధులు పూర్తి చేసుకున్నారు. ఆక్కడ వల్దంపూరి వరమానంద భట్టు కుటుంబంవారు అనేక తరాలుగా తెలుగునేర్చుకునీ అక్కడ పురోహితం చేస్తున్నారు. వీరా స్వామయ్య గారు అతన్నే పురోహితునిగా పెట్టుకున్నారు. దారి సరిలేక అడు సులో రావటం |పయాస అయినందున ఆయన బండ్లు వచ్చేవరకు ఆగి, మరి రెండు బళ్లు మాట్లాడి, ఆ నాలుగు బళ్ళమీద సామాన్దు సర్దారు. ఆ కారణం చేత 15వ తేదీ వరకు అక్కడ వుండవలసి వచ్చింది.

16వ తేదీ గోపాలవూర్‌ అనే ఊరు బయలుదేరారు. దారిలో రెండు నదులు చాపు అనే పడవల మీద దాటారు. పడవలమీద కొయ్యపలకలు మెట్టుగా వేయటంతో బళ్లు, సవారీలు సులువుగా వడవలమీద దాటవచ్చు. అక్కడ ధర్మశాలలో మకాము చేళారు, అది 200 అడుగుల పొడుగు, 185 అడుగుల వెడల్పు కలిగి 'పెద్దహాలులా వుంటుంది. ఆరడుగుల వరండావుంది* రెండు వైపులా గదులున్నాయి. ఇటువంటి ధర్మశాలలు ఒకదానికొకటి ఎదు రుగా రండేసీవుంటాయి. ఈ ధర్మశాలలు ఇంగ్లిషు కంపెనీ వారు కట్టించారు ఈ ధర్మశాలకి పోలీసు బంటోతులు ఇద్దరు మనుషులు కాపలా వుంటారు.

1/వ తేదీ ఛత్యా అనే ఊరు చేరారు. మట్టిరోడ్డు వున్నా వర్షంకురిసి ఎండటంవల్ల కాళ్లకు మట్టి గడ్డలు గుచ్చుకుంటున్నాయి. ఇక్కడ బోయీలను బేరాలు అంటారు. వారంతా గోపాలక జాతివారట. వారికి ఆచారాలు ఎక్కున. తులసీ మణిధారణ చేస్తారు. మాంసభక్షణ చేయరు. ఇక్కడ దేశంలో పొగ చుట్టలు తాగుతారు కానీ హుక్కా పీల్చరు.

వీరాస్వామయ్య గారు వో[ఢదేశంలో అవ్పుడు [సయాణం చేస్తున్న దారి కొండలకు అడవులకు సమీవంకాబట్టి పులుల భయం ఎక్కువ. వారి (వయా ణంలో, పులివచ్చిందని, దుకాణం దగ్గరున్న కుక్కని పట్టుకు పోయిందని

కాశీయాాత క! అక్కడివారంతా గాభరా వడ్డం, పీరాస్వామయ్యగారు చూళారు. అక్కడి ఇష్ట చిన్నవి కాబట్టి డేరావేసి దిగవరిసి వచ్చింది. ఆయన పరిజనంలో కొందరికి అకస్మాత్తుగా కడుపునొప్పి వస్తే స్పిరిట్‌లవండర్‌ వాడగా తగ్గిపోయింది. కలకత్తాలో ఒక బలిష్టుడెన కావటివాడు సుఖరోగం తగిలి బాధ వడుతూంటే, పీరాస్వామయ్యగారు అతడికి వైద్యం చేయించారు. అయినా కుదరకపోతే? అతణ్ణి వీరాస్వామయ్య గారి స్నేహితుని ఆధీనంలో క లకత్తాలో వదిలి రావలసి వచ్చింది.

18వ తేదీ ఉదయం బయలుదేరి కటకం చేరారు. దారిలో మట్టి రోడ్డు వున్నా, వర్షంవడబట్టి అంతా అడుసుగా వుంది. కటకం చుట్టూ మహాశది (నవపహిస్తోంది. అనది వింధ్య వర్వతాలలో పుట్టి కటకం దాటిన తర్వాత సము[ద౦లో కలుస్తోంది. కటకం పూర్వం ఢిల్లీ పాదుషాపరిపాలనలో వుంది, తరువాత నాగవూర్‌ షాహూ రాజవంశస్థుల కింద కొంతకాలం వుంది. నాగపూరు రాజ్యంతో ఇంగ్లీషు వారికి జరిగిన యుద్ధం తర్వాత సంధివొడంబడిక (వకారం ఈ కటకం [ప్రాంతం ఇంగ్లీషవారి స్వాధీనం అయింది. అది జరిగి అప్పటికి పాతి కేళ్లయింది. కటకం వట్నంలో అన్నిరకాల పదార్థాలు దొరుకుతాయి. ఒకప్పుడు మహమ్మదీయ పాలనకింద వుంది కాబట్టి చాలామంది మహమ్మదీ యులు అక్కడవున్నారు. వీరాస్వామయ్యగాద కటకం వెళ్ళినపుడు అక్కడి మహమ్మదీయులు మొహరం జరుపుకుంటున్నారు.

19వ తేదీ కటకం నుంచి బయలుదేరి మవినదిని వడవలగుండా దాటి గోపాలపూర్‌ చేరారు దారి చాలా బాగుంది. ఊరు గొవ్పగా ఊంది. ఆ ఊరిలో నరసింహస్వామి గుడి ఆవరణలో యాత్రీకులు దిగటానికి ఏర్పాటు వుంది, వీరాస్వామయ్య గారు అక్కడ మకాము చేశారు. గోపాలవపూర్‌ చేరటానికి ముందు దారిలో భార్గవ, కుళ అనే రెండు నదులు కాలినడకనే దాటారు.

$0వ తేదీ సర్వవాది అనే ఊరు చేరారు ఆ ఊల్లో ఒక మఠం విళా లంగా వుంది అక గాడే మకాము చేశారు, ఆ ఊల్గో గోపాలమూ ర్తి దేవాలయం

వుంది. ఆ గుడికి దగ్గరగా వ్మజరేఖ అనేనది (పవహిసోంది. ఆ స్థల మహా త్మ్యాన్ని వీరాస్వామయ్య గారు తెల్పారు. ఆ దేవాలయంలో పిష్ణవక్వానాన్ని నైవేద్యంగా పెడతారు. 21వ తేదీ జగన్నాధ మహాక్షేతం చేరారు. ఆ మవాో్మే(త్రానికి శో సెడు దూరంలో తులసీదాసు అనే మహా పురుుడి సమాధివుంది. అక్కడ నుంచిచూ స్తే జగన్నాథస్వామి ఆలయ స్టూపిమీద ఉండే చృకదర్శనం అవుతుంది. అక్కడి స్టలవాసులకి యధోచితంగా దక్షిణలిచ్చి చృకదర్శనం చేసి ఆటారా నాకా మాట్‌, దగ్గర జగన్నాధక్షేతం పవేశించారు. ఆ మాట్‌ దగ్గర య్యాత్రీకుల నుంచి సుంకము వసూలు చేస్తారు. జగన్నాధ షేతం చేరినపుడు అ మహాక్షేత మహాత్మ్యాన్ని ఎంతో వివ రంగా తెల్పారు వీరాస్వామయ్యగారు. ఆక్కడ పార్వతీదేవి విమల అనేపేరుతో అమ్మవారిగా విలసిల్టుతోంది. ఆ దేవాలయంలో జంతు బలులిస్తున్నారు. అక్కడ సరస్వతీ ఆలయం కూడా ఉంది. ఐతే అక్కడ జంతు బలులులేవు. జగన్నాధస్వామి ఆలయం చాలా విశాలంగా రెండు (ప్రాకారాలు కలిగి వుంది. గర్భగ్భహంమీద శిఖరం రెండు తాడిచెట్ల ఎత్తున వుంది. వైన చకం వుంది. ముఖవ ౦టవము విశాలంగానూ, అందంగానూ వుంది. గుడిలోపల అక్షయ పటము, ముక్తి మంటపము వున్నాయి. ఆక్కడ జపం చేయటం ముక్తి పదమని భక్తులు విశ్వసిస్తారు. ఖఇయట (ప్రాకారంలో నాలుగు వందల పొయ్యిలు గల వంటకాల విశాలంగా కట్టి వుంది. ఒక్కక్క పొయ్యిమీడ పన్నెండు పిడతలువుంచి అన్న౦ వండుతారు. దేవాలయంఠలోని పొయ్యిలను దేవాలయాధికారులు ఒక్కొక్క పొయ్యి ఐదువేల రూపాయలకి అమ్ముతారు, ఆ వండిన పిడతలు (పసాదంగా అమ్ముతారు. పొయ్యికలవాడికి (వసాదం అమ్ముకునే హక్కు వుంది. అందువల్ల పొయ్యిగల వానికి ఆదాయం బాగుంటుంది. నిత్యము రమారమి ఐడు గరినెల బియ్యం వండి నైవేద్యం

కాశీయ్యాత 128 చేస్తారు, పేడతలు చేసే కుమ్మరి వారిండ్డు 500 వున్నాయి వసహైవ స్వీకారం చేయటంలో ఉచ్చిష్ట దోషము ఎవరూ షౌటించటము లేదు.

గుడికి నాలుగు వక్కల ద్వారాలున్నాయి. అందులో తూర్పు వక్క ద్వారం సింహద్వారం. సుంకము కట్టిన చీటి చూసి యాత్రీకులను లోనికి బోనిస్తారు. ఓఢం దేశస్టులని సుంకము కట్టవలసిన పనిలేదు.

ఏ యాత్రీకుడయినా నాలుగు రోజులుండి ఐదో రోజున వెళ్ళిపోవాలి. ఎవరైనా ఎక్కువ రోజులుంటే మళ్ళీ సుంకము కట్టి డిటి తీసుకోవాలి. డిటీలో య్యాత చేయించే వండా పేరు కూడా వుంటుంది. య్యాక్రీకుడు వెళ్ళిపోయిన తర్వాత పండా ఆ చీటీని వాపసు చేసి యా క్రీకుడు వెళ్లిపోయినట్టు రిపోర్టు రాయించాలి. పండా సరిగా రిపోర్టు ఇయ్యకపోతే, పంకాకు పన్నెండు వందల దాకా జరిమానా వేయవచ్చు.

ఈ పండాల యిళ్టు ఏడు వందల దాకా వున్నాయి. ఆ గ్లో దేవ దాసీలు వింజామరలు విసిరి ఉపచారములు చేయటమే కాని, నాట్యం చేసే పద్దతీ లేదూ, మేళగాండ్లూ లేరు. సుంకము మూలంగా లక్ష ఇరవై వేల రూపాయలు సంవత్సరానికి వనూలు అవుతుంద. ఆందులో సగం దేవాలయపు ఖర్చుల కిస్తున్నారు. ఆ రూపాయలు దేవుడికి వసాదం తయారు చేయాటానికి ఉపయోగించవలసిందే కాని, పూజారులకి రొక్కంగా ఏమీ ఈయరు. వూజా రులు నై వేద్యం పెట్టిన పసాదం వంచుకోవాలి.

సింహద్వారం మొదలు ముఖమంటపం దాకా (పసాదాలు గంపలళకో పెట్టి అమ్ముతుంటారు. సమస్త జనము రుచిచూసి ఆ ప్రసాదాలు కొనుక్కుం టారు. ఇంగ్లీషు కంపెనీ వాళ్లు వసూలు చేసే సుంకములో భాగంకాక, దేవాల యాలకి కొన్ని భూములు కూడా వున్నాలు. స్వామికి ఏ కానుక లిచ్చినా అవి (వళుత్వానికి చెందుతాయి. పండాలలో కొంత మంది లఇాధికారులు కూడా

ఉన్నారు.

124 ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య

దేవాలయంలో బలభ్మదుడు, జగన్నాఠ స్వామి సుళదల మూర్తు లున్నాయి. ఆ మూడు మూరలు దేవదారు దారువులతో చేయబడ్డాయి. మూర్తుల ఆకారం సంపూర్ణంగా వుండదు. అంతేకాక జగన్నాథ స్వామి కుడి పక్కన సుదర్శనమనే పేరుతో దారువుతోనే ఒక ముసలము వంటి రూపాన్ని వుంచారు.

పై మూర్తుల ఆకారాలు సంపూర్ణంగా వుండకపోవటానికి గల కారణం స్థలమవాత్మ్య ఆధారంగా ఏర్పడిన సంప్రదాయ మే. సన్నెండు సంవత్సరాలకి ఒకసారి వచ్చే అధిక ఆషాడమాసంలో కొత్త దారువులను తెచ్చి పారంపర్యగా వీసే శిల్పుల చేత మూర్తులు చేయిస్తారు. దేవస్థాన సంప్రదాయం [పకారం తిరిగి (వ్రతిష్టిస్తారు. గర్భగృహంలో ప్రతిమలకు తలగడలు వేసి, వస్తాంలం కారము చేసి వుంచుతారు. అందుచేత ఆ మూరుల నిర్మాణంలోని అవయవ లోపం 1పస్సుటంగా కనిపించదు.

జగన్నాథస్వామి మూర్తి నీలవర్ణముతోను, బలభ్యదుని మూర్తి శ్వేత వర్ణముతోను, సుభదమూ ర్తి పసుపు వర్ణముతోను ఆలంకరించి శిరోభ్రూష ణాలు ఏర్పరచారు.

నిత్యము ఏడుమాస్త దేవాలయములో నై వేద్యం జరుగుతుంది. అందులో మొదటిది బాల భోగము, రెండవది కిచీడ భోగము. ఈ రెండింటిలోనే అనేక విశేష పదార్థాలు చేరతాబి. మిగతా నై వేద్యాలలో అన్నము, పప్పు, కూరలు, చారు, పులుసు, ఇవికాక పరమాన్నము, వడలు, అతిరసాలు (ఆరి నెలు) మెదలై నవి నైవేద్యం చేస్తారు. బాలభోగానికి వాడే దూద్‌పూరీ బహు [వత్యేకత కల్లి వుంటుంది. అక్కడ నై వేద్యాలలో మిరవకాయలకి బదులు మిరియాలు వాడతారు. హారతికి పచ్చకర్పూరం వాడతారు. ఉదయాన దంతధావన సేవ, అర్థర్మాతి ఐడాళ్ళంగారపు సేవ ముఖ్యంగా చేస్తారు. దేవాలయపు (ససాదాలు నైవేద్యాలు అయేవరకు నియమముగల వంకాల అధీనములో వుంటాయి. ఆ తర్యాత ఆ నైవేద్యాలు. వర్గణేదం. లేకుండా

కాశీయా[త 1596 ఎవరిక్తైనా స్వాధీనం చేయవచ్చు. ఎవరికైనా వంచవచ్చు. ఒక నియమం మాతం వుంది. వంటకాలలో (పసాదాల తయారు చేస్తున్నపుడు వంటవాళ్ళు తప్ప ఇతరులెవ్వరూ లోనేకిపోకూడదు.

జ్యేష్ట పౌర్దమినాడు గర్భ గృహంలోంచి ఆ విగ్రహాలను బయట (పాకారంలోవుండే అభిషేక మంటవములోకి తెచ్చి, వూజానంతరం తిరిగి ఆ వ్మిగవోలను గర్భగృహంలో చేరుస్తారు. ఐతే ఆరోజు మొదలు అమావాస్య వరకు ఆ పక్షం రోజులు ఎవరూ వ్మిగహాలను దర్శించడానికి పీళ్దేదు. ఆ ఐబవుళ పషమంతా సంవదాయంగా బోయకులస్థులకే వూజాధికారం వుంది. పండాలు కూడా ఆ సమయంలో లోనికి రాకూడదు. జ్శేష్ట పౌర్ణమినాడు రథ యాత వుంటుంది. ఆ రథయ్యాతను వతిత పావన య్యాత అంటారు.

ఆషాడశుద్ధ పాడ్యమినాడు కొ త్త రధాలు నూడింటిని సింహద్వారం వద్దకు తెస్తారు. ఆ రథాలలో మూర్తులనుంచుతారు. అక్కడికి [క్రోసెడు దూరంలో వుండే ఇందద్యుమ్నం అనే జగన్నాధస్వామి ఆలయానికి తీసి ఆడతారు. రధయ్మాతలొో ఇం[(దద్యుమ్నానికి వెళ్ళటానికి మూడు రోజులు వడుతుంది. తేలిక పదార్థాలు నైవేద్యం పెడతారు. ఆ ఇం దద్యుమ్న దేవా లయంలో విగహాలను మూడురోజులుంచుకారు. మళ్లీ + రథాలలో తిరిగి (వయాణం మూడురోజులు పడుతుంది. అంటే మొ త్తం ఈ తొమ్మిది రోజులు జగన్నాఠ స్వామి పాకశాలలో పొయ్యలు రాజేయవలసిన అవసరం లేదు. ఇం[ద్మదుమ్న దేవాలయం ఆ మూడురోజులు మినహా, మిగతా అన్ని రోజులు కళావిహీనంగా వుంటుంది.

ఇం్యద(దుమ్మ దేవాలయానికి వెళి తీరిగి వచ్చేవరకు వున్న తొమ్మిది రోజులు తప్ప, వూరి జగన్నాఠ స్వామి ఆలయంలో వసాద భోగాలు ఆమి తంగా జరుగుతాయి.

పూరీ జగన్నాథానికి భువనేశ్వరం పదిహేను కోసుల దూరం. ఆబస్తీ

186 ఏీన్సగుల వీరాస్వామయ శివస్టలం. అక్కడ దేవుణ్ణి లోకనాధస్వామి అంటారు. ఆ ఆలయంలో కూడా థి పూజలు, భోగాలు చాలా గొవ్పగా జరుగుతాబు. పూరి జగన్నాధ మహా కేతంలో ద్‌్న్‌ిణ దేశస్తులై న వైష్ణవులు, బైరా గులు నామాలు పెట్టుకుంటారు కాని, స్టానికులై న వండాలు గోప్రీ చంచనము ధరిస్తారు. జోగి, జంగము మొదలైన ్రెవులను, మహమ్మవీయులను దేవాల యంలోనికి రానివ్వరు, ప్రతి దినము ఏడు వర్యాయములు నై వేద్యము తర్వాత దర్శనానికి అనుమతిస్తారు. ఐతే ఏ సమయంలోనైనా దర్శనం చేస్తక్సునే వాం సంఖ్య విపరీతంగా వుంటుంది. యాత్రీకులకి ఇబ్బంది కాకుండా దైవ దర్శనం చేయించటం లోనే పండాల గొప్పతనమంతా వుంది. అది వార దాధ్యత కూడా, అక్కడ మార్కేండేయాలయం, తీర్థం వున్నాయి. ఆ తీర్థం వద్ద పితృకర్మలు నిర్వ ర్రించుకుని మార్కండేయ దర్శనం చేసుకున్నారు వీరా స్వామయ్య గారు. వూరీ జగన్నాధ కేతం చాలా గొప్ప ఊరు. రధ యాత స్పాగించే వీధులు చాలా విశాలంగా వున్నాయి. ఆక్కడ యాక్రీకుల వద్ధ సుంకము వసూలు చేసే పెయిన్‌ దొర అటారానాకాఘ్రాట్ల్‌ పద్ద వున్నాడు. ఆయన యాీకుల సౌకార్వాలు పండాల పవగ్ర (4 రలు, (వ ర్రన మొదలైన విషయాలు కూడా విచారణ చేస్తారు. బయ సమస న సన మొదరైన సమస్త పదార్థాలు అక్కడ బాగా దొరుకుతాయి ఆ దుకాణా స్‌ స క ళ్‌ న స్తువును వాసన చ్రూన్సి కొననీయరు. ఆ వసువులు స్వామి దా గు మే! [| దే అవకాశముండుటయే వన్సిక్ష గల కారణం. అక్కడ స నం ముఖ్యం. స (ద్‌న్నా 0. ఇంగీషు వార్త గాముద్‌ త్రీరమందు ఇళ కటుకు వుంటున్నారు. ణ

కాశీయ్యాత 197

కొ త్తమూర్తులను వతిష్ట చేసినపుడు, పాత మూర్తులను రెండో _పాకా రంలో వుండే ముఖద్వారం అనే కూపంలో (వవేశ పెడతారు. ఆ కూపం చాలా లోతుకలిగింది. ఆ కూపం పుండే (పాంతానికి పోవటానికి జనం భయ వడతారు.

జగన్నాథ షేతంలో పంచభక్ష్యపరమాన్నాలతో వెయ్యిమందికి భోజనం "పెట్టడానికి రెండు వందల వఏభఖ్తెరూపాయలు ఖర్చు అవుతుంది. అక్కడ అనేక మఠాలున్నాయి. ఇంగ్లీషు వారు ఏర్పరచిన ధర్మశాలలో రోగులకు [వసాదం వుచితంగా యిస్తారు. ఒకరోజు ముందు చెప్తే, పండితులు పామరులు వెయ్యిమంది దాకా భోజనానికి వస్తారు. గుడిపండాలలో పదిహేనువందలమంది దాకా భోజనానికి పిలిస్తే వస్తారు. గోసాయిలు, బై రాగులు కూడా భోజనానికి పిలిస్తే ఐదువందల మందిదాకా వస్తారు. స్టితిమంతుడు జగన్నాథ క్షేత్రం వదలి వచ్చేప్పుడు నూరు రూపాయలు బహుమతి యిస్తే గుడిలో వుండే వండాలు వారి తారతమ్యం ప్రకారం పంచుకుని చాలా సంతోషిస్తారు. ఉత్తర హిందూ స్థానపు ధనికులు, (పభువులు య్యాతార్జం వచ్చినపుడు విస్తారంగా దాన ధర్మాలు చేయబట్టి దా&ణాత్యులు ఎక్కువ వితరణ బుద్ది చూపించటంలేదని అక్కడి వండాలకి అసంతృప్తి వుంది. అందుకనే దాక్షిణాత్యులను అక్కడి పండాలు “రాక్షసులు” అనే వెక్కిరింపుగా అనేవారట.

జగన్నాఠ కేతంలోని మూర్తులు అసంపూర్ణంగా దేవదారువులతో చెయ్యటంలో అంతరార్థముంది అంటారు వీరాస్వామయ్యగారు.

“సమ స్తమయిన కర్మభూమి యందును సగుజోపాసనకు అనుకూలముగా అనేక దేవతల ఆరాధనలు నియమించి వారి వారి భార్యలతో కూడా బింబాలను చేసి వాటికి మందిరములు కట్టి అరాధింపుచూ వుండగా, నిష్కాా ముడై , మహాత్ముడై, నామరూవరహితుడై , జ్ఞాన స్వరూపుడైన దేవుని యొక్క రీతిని లోకులకు కృష్ణ లీలలను భాగవత సేవ అనే ఆట మూలముగ వసిద్ద

రచినట్లు, ఈ $ జగనా న సాళ మందిరాన్ని కటి ఇం: ని ణ ఎల పించి య $ 0 ఒర్‌ తళణన ॥ కు ఆ ద్వారా ఉచ్చివ దోషరహితముగా వసి త్వ సంగహ పురాణ థ్‌ ము ప్‌ ఈ స (వనాద (గ్రహణము, జాతి భేదని స్థలములో కలుగజేసి | పకాళింవచే వృత్తి, (పకాళింవచెనినట్లు తోచుచున ది.” న ల షట. అని తెల్పారు ॥ కి ల పూరి జగన్నా ధక్నేత ౦లో ॥ గారు యష్‌ జూన్‌ వీరీవ తేదీ వరకు వీరాస్తా వున్నారు. రాస్వామయ్య ర్త శ | . “ టం ల! న య. " న యాం క న. స ౮ ల మం ఉట స ర + హు మ నం ల్‌ నరం. టు నం షం స షు య. వ. మలిన ఓ భో లి నన వి ( శ భం | న ల క లన... | స పల ల ర్నో చా |... ఉ గట క. ! | . స . న స. న న్‌ య. . | య. | . ,

లా మూడవ ఖొగము లా

శ్ర ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య పరచినట్లు, ఈ జగన్నాథ మందిరాన్ని కట్టి ఇందులోని మూర్తులను యీ రీతిగా రూవ నిర్ణయము లేక కల్పించి, స్థాపించి ఒకత త్త్వ సం్యగహ పురాణ ద్వారా ఉచ్చివ్య దోషరహితముగా ప్రసాద గ్రహణము, జాతి భేద నివృత్తి, ఈ స్థలములో కలుగజేసి (వకాశింవచేసినట్టు తోచుచున్నది.” అని తెల్పారు. పూరీ జగన్నాధ మేతంలో జూన్‌ 26వ తేదీ వరకు వీరాస్వామయ్య గారు వున్నారు.

త మూడవ భాగము లా

(వూరీ జగన్నాధం నుంచి చెన్నపట్నం వరకు వీరాస్వామయ్య

గారు చేసిన య్మాత నగురించిన విశేషాలు అయన రాసినవి యఖథాతతంగా ఇకముందు పాఠకులు చదువుతారు.)

ముక్తేవి లక్మ ణరావు

--సంహెదకుడు.

వూడవ ఖాగము 97వ తేది భోజనోత్తరము 11 ఘంటలకు బైలుదేరి యిక్కడికి! 5 కోసుల దూరములోవుండే నరసింగమాటు అనే పూరు 8 గంటలకు (ప్రవేశించి నాను. యీ వూరు చిన్న దైనా ముసాఫరులకు కావలసిన సామానులు అన్ని యిచ్చేపొటి కోమట్టున్నారు. యిక్కడ కోమట్లు రెండుతెగలు. కళింగ కోమట్లని వొకతెగ. గౌర కోమట్లని వాకతెగ. దక్షణ దేశములో వుండే తెగ గౌరకోమట్లు. యిక్కడ గౌరకోమట్లు నిండా లేరు. యీ వూళ్లో దక్షిణ దేశస్థుడు ముద్దుకృష్ణ పిళ అనేవాడు గంజంలో వుద్యోగముచేసి వొక డావా అనే స్మ్యతము చుట్టు గం! మికి వొక మందిరము కటి వొక తటాకము మిద్దెవే? కట్టి మధ్యే జగన్నాధస్వా 0 ట్టి వొక వన్యపతిస్టచేసి భూస్టితులు సంపాదించి అతని ఆచార్య పురుషుడు జగన్నాథ నివాసియె వుండగా అతనికి దానము యిచ్చినాడు. ఆ డాబాయే నూటికి దిగే పాటి విశాలముగా వున్నది. గుళ్లో వోఢ (బాంహ్మణునిగుండా పూజ నడిపిం పుచు ఆ (వతిగృహీత సంతతివారు యిప్పటికి వుంచుకొని వుండేటందున అందులొ దిగినాను. యీ వూరికి సమీపముగా జగన్నాథ క్షేత్రములో వుండే పండ్యాలు మొదలె నవారికి ముఖ్యమైన యిష్టదేవత ఆయిన వొక చండిదేవి [వతిమ వొక చిన్నకొండమీద (వతిసంవత్సరము తామసపూజలు అంగీకరింపుచు వున్నది. నేటిర్యాతి సము దతీరమందు యిసుకలో నడిచివచ్చినాము. యెండ కాలములో దారి బుక్కడ నడవడము (పయాన అనిపించును. చెట్ల నీడకూడా లేదు. యీ కీ కోసుల దారికి చెరిసగములో వొక మంచి నీళ్ళబావి వొక బోగంది తొవ్వించినది వున్నది. లోల నానా రాలా

1. వూరిజగన్నాధం నుండి

కేక ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య 285వ తేది వుదయాళ్చూర్వము 8 గంటలకు లేచి యిక్కడికి 6 కోసుల దూరములో వుండే మాణిక్య వట్టణము 7 గంటలకు చేరినాము. నిన్న దిగిన మజిలీ వూరివద్ద వొక వుప్పుటేరు వున్నది. పాటు పోటు కాలాలు చూచి దాట వలెను గాని పడవలువుండే పాటి లోతు కలది కాదు. నేటి దాం సము[దతీరము యిసుకలో. చిలక సమ్ముదము అనే వృష్పుకయివారగా నడిచివచ్చినాము. మాణిక్య పట్టణములో పోలయిసుదారోగా1 వుంటాడు. యీ వూరు మొదలుగా మాలురూ అనే వూరివరకు వొక తురక్రబానికి ఇాగిదు. యిక్కడ సమస్త పదార్థములు ఆంగళ్లలో దొరుకును. లూ వూరివద్ద చిలకసముద్రము దాట వలసి వున్నది గనుకనున్ను య్యాతవారికి దిగడానకు స్థలములేక (ప్రయాస పడుతూ వుండినారు గనుక గంజాం కటకటరువద్ద శిరస్టాగా వుండే వెంకన్న పంతులు జాతి విభజనగా దిగడానకు వసతిచేసి సుందరమయిన ధర్మశాలకట్టి సదావృత్తి అందరికి యముస్తూ వున్నాడు. యూ ధర్మశాలలో యీదినము వసించినాను. 29వ తేది వేకువనే క గంటలకు లేవి అక్కడికి రీ కోస్సుల దూరములో నున్న మిఠాగువ్వ అనే వూరు 19 గంటలకు చేరినాన్సు. ఇంత 1పొద్దపోను కారణమేమంటే, బయలుదేరిన వూరి ముందర చిలక సమ్ముదమనే నది దాట వలెను. అది 2 కోసల వెడల్పు కద్దు. దాన్ని దాటించే హక్కు. యిచ్చటి జాగీరుదారు డయిన శురకకు యివ్వబడి వున్నది. ఆ త్రరక్ర యీ నదిలో పడవలను పురుగులు శూట్టుపడేటట్టుగా తినివేస్తున్న వని నల్పుగ్సరు యెక్కేపాటి వాంటికొయ్య దోనెలు నాలుగయిదు చేయించి వున్నాడు. మనిషికి అణా 1 బండికి రూ. 1/12 (0.8.0 గుక్సానికి రూ. షీ (0.40) యీలాగు కూలి తీసుకుని దాటింపుచున్నాడు. ఆ చిన్న దోనెలతో నా పరిజనమ్సు నూరుమందిన్ని, మూడు బండ్లున్ను, మూడు సవారీలున్ను దాటను అక్కడనే వదయమయిన గంటల దాకా పన్దాను. నాకు సర్కారుకుమ్మక్కు వున్నందున అంత త్వరగా దాటినాను. సాధారణమైనవారు రెండు మూడు దినాలు కాచివుండవలెను. “ వాళానైదల్‌ బా న నదిసండవలెను,

కాశీయ్మాత కతితి

యీ మిళాగువ్వలో వుప్పుకొఠార్లు వున్నవి గనుక వాటి అధికారస్థులు ఇండ్డుకట్టుకుని వున్నారు. జాగీరుదారుడు కట్టించిన డావా సముదపు యిసుక పెట్టి వూడిపోయినది. యిప్పడు ,తొవ్వి బయటికి తీసినా దిగను వసతిగావుండ లేదు. వొక్క. మృరిచెట్ట తప్ప వేరే చెట్టునీడకూడా లేదు. వొక్కటే అంగడి వున్నందున అక్కడ వొక బావివొడ్డున చెట్టునీడలో వంటభోజనము. కాచేసు కుని ౩ గంటలకు బయిలుదేరి ర్యాతి ఆరు గంటలకు యిక్కడికి ఆరుకోసుల దూరములో వుండే మాలురూ అనేవూరు చేరినాము.

యిక్కడ జాగీరుదారుడు కట్టిన డాబా వనికిరాక వున్నది. వూరు పెద్దది అయినవ్పటికి య్యాతవాండ్డు దిగడానకు స్థలము లేదు. వూరిముందర వొక పెద్ద వటవృక్షమున్ను అమృతతుల్యమైన జలముగలిగి మంచివూటగల బావి వొకటిన్ని వుండగా వాటివద్ధ డేరాలు వే? దిగినాను. యిక్కడ పోలీసు జమే దారుడు వుండే స్థలము గనుక ర్యాతి పౌరాచౌకీ యివ్వడానకు నలుగురు చౌకీ దార్లను వంపించినాడు,

కలకతా మొదలుగా వతిగామములోనున్ను దశ్షిణదేశములోని తలా రుల వలెనే యిక్కడ నాయకులని కొందరు వుంటారు. యిదిన్నిగాక చౌకీ చారని సరకారువారు యేర్పరచిన వారు కొందరు (పతివూరికి వుంటారు. అంద ఢున్ను సోలీసు నౌకరుల అధీనమయి వుంటారు. ఈ మాలురూ అనే వూళ్లో 10 అంగళ్ల దాకా వున్నవి. సమ స్త పదార్ధాలు దొరుకును. నేటిదారి చిలక సము[దము మాలురూ యీఠెంటి మధ్యే యీ దినమంతా నడిచినాను. దారి శుద్ద యిసక. నిలవ నీడ లేదు.

80 తేది ఉదయాత్పూర్వము 4 గంటలకు లేచి యిక్కడికి 5 కోసుల దూరములో వుండే [(వ్రయాగ అనేవూరు 8 గంటలకు చేరినాను. యీ వూరు మొదలుగా మదిరాసు గౌరన్‌ మెంటు యిలాకాతో. చేరినది. వూరు గొవ్పదేను. అన్ని వదార్థాలు దొరుకును. యిక్కడ వొఠతపాలా ర్రెటరు గంజాం కలక

184 ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య టరుకింద వున్నాడు. సుంకంచావడి వొకటి వున్నది. వచ్చేపొయ్యేవారి మూట ముల్లెలు సరిహద్దు జాగా అయినందున ఆ సుంకరులు కోధించి చూస్తారు. యీ వూరు మొదలుగా చెన్నపట్టణపు రూకలు దుద్డలెక్క. కలకత్తా పయిసాలు మాలురూలో చెల్లుచున్నవిగాని యా ప్రయాగలో పట్టరు. యీ హద్దు మొద లుగా పిచ్చశేరులు. శేరు కి యిరువై రూపాయల యెత్తు. శేరు యిన్ని రూక లని వెలగాని యిన్ని అణాలు పయిసాలు అనుకోవడము లేదు. గంజాములో వుండే వొక గౌరకోమటి యిక్కడ విశాలముగా డాదాకట్టి వొక వనపతిష్ట, తటాక (పతిష్టయున్ను చేసి భూస్టితికూడా వాటి పరిపాలనకు సంపాదించినాడు.

యీ పాంతాలలో కొండలు గుహలు అడువులు కల (పదేశాలను మన్యాలంటారు. ఆ మన్యాల యజమానులను మన్య దొరలని చెప్ప డము, వారు తమకు యిష్టములేనివారి యిండ్లను కలిమిగలవారి యిండ్లనున్ను మనుష్యులకు ర్మాతిళ్టు దివిటీలు యిచ్చి పంపించి కొళ్ల పెట్టించి మనుష్యులను నరికించి యిండ్హను కాల్చిస్తూ రావడము సహజముగనుక అఆదేరీతుగా యీ వూరి తపాలారైటరు యిల్లు మరివొకరిద్దరి వరక్కుల యిండ్దున్ను 15 రోజుల కిందట యీ ప్రాంత్యపు జమీదారుడు దోపించినాడు. యీ దేశపుజమీదారుడు డాదా భూస్టితిని జప్పీ చేసుకొన్న ౦దున డాబా బేమరామత్తు కింద వసతి తప్పి వున్నది. సమీపమందుండే 'చెంకాయతోపులో. డేరాలు వేయించి వంట భోజనము చేసుకొని 1 గంటకు బయిలుదేరి యిక్కడికి క కోసుల దూరములో వుండే గంజాం అనే షహరు 5 గంటలకు చేరినాను,

వుదయాన నడిచినదారి సముదతీరమైనప్పటిక్షి యిసక వొక మ్మాత ముగా వుండినది.. భోజనాత్సరము. సడిచినదార యేనుగ పొడుగు యిసక దిబ్బలమద్యే, వొకపక్క సము దము, కుడిచేతిపక్క ఆంది పుచ్చుకున్నట్టు వింధ్యపర్వతము వుంచూ వచ్చినది. యిక్కడ వింధ్యపర్వతము సము[ద ములో కలిసినట్టు తోచుచున్నది. యిక్కడ యెప్పుడున్ను దొంగలు కొట్టి దోచడము వాడికెయని తెలిసినది, నిలవ నీక ఈగ సీష్ణన్ను దొరకవు.

కాశీయ్యాత 1865 1వయీగకు గంజానికి చెరిసగములో వొకజావి, వొక చిన్న శివాలయమున్ను న్నది. ఆ గుడి చుట్టూ యీశ్వరాజ్ఞ చేత వొక మృరిచెట్టు ఆవరించునట్టు అలుకుని యేనూటికి చాలేపాటి చల్లని నీడ గలిగివున్నది. అ నో షి

గంజాం షహరు 15 యేండ్డ. కిందట మల్తాడి యనే జ్వరముచేత హత మైనది గనుక నున్ను మిగిలిన వారు బురంపురమునకు వలసవెశ్రి అద్యాపి అక్కడి నివాసుల్లై యున్నారు గనుక షహరు పాడు పడ్డట్టుగా కనుడు చున్నది. యిక్కడ వాడలు మరమ్మత్తు చెయ్యడానకు గంగాతీరమందు కలకత్తాలో నుంచి వుడిబడియాకు నావలమీద వచ్చేదారిలో బాందలు అమిత ముగా చేని పగిలిన వాడలను వుంచివుండేటట్టు యిక్కడ సము[ద తీరమందు గదులు చేసి వాడలు వుంచివున్నది. అనేక గొవ్ప యిండ్లు ఖాలిగావున్నవి గనుక అందులో ఒక యింట్లో దిగినాను. యిక్కడ వొక రేవు దొర, వొక కొత్త వాలున్నున్నారు. ముసాఫరులకు కావలసిన వదార్జాలు అన్ని దొరుకుచున్నవి.

యీ గంజాం పట్టణము బుషికుల్య అనే నదీతీరము. వింధ్య గిరి యిక్యథడనే సమ్ముదగామియయి నందుననున్ను, యీ గంజొము వింధ్యకు ద&ణదేశ మనిపించుకోబడి యిక్కడివారు యీ బుషి కుల్యనది మొదలుగా చాంద్రమాన రీత్యా అయ్యే (వభవాది సంవత్సరములను సంకల్పములో చెప్పు తారు. (వయాగయనే వూరివరకు బృహస్పతి మానము, గంజాం మొదలుగా చాందమానము. గంజాం మొదలుగా యీశ్వర నిర్ణయ (వకారము కళింగ దేశము ఆరంభమవుటచేత యిండ్లు మనుష్యుల అలంకారాలు దృష్టిదోషప్పు పాటింపులు దక్షణదేశమువలెనే యావత్తు కలిగివున్నవి. చిన్న యిండ్లకుకూడా వాకిట పంచతిన్నెలు పెట్టి కట్టినారు. వతి స్త్రీలు బులాకులు ముక్కర ధరించి వున్నారు. సమీవమున వుండే మాలురూ అనే వూరిలో యెవరికి రాని తెలుగు భాష యిక్కడ అందరికి వచ్చివున్నది-

జూలాయినెల 1వ తేది వదయాత్పూర్వము మూడు గంటలకు లేచి యిక్కడికి లీ కోనుల దూరములో వుండే నాయడిసేట అనేవూరు యేడు గంట

106 ఏనుగుల వీరస్వామయ్య లకు చేరినాము. యీ దినము చారి మదరాసు గౌరన్‌మెంటువారి హుకుముకు లోబడ్డ భూమిలోది గనుకనున్ను యీ గౌరన్‌ మెంటువారి మాచన లగాయతు నుంచి హిందువులను చలి పురుగులకు సములనే అగౌరవబు ద్ధితో ఆత్మార్థమైన వనులలో సర్వకృషి చేసి వరార్థమెన పనులు మా(తము యీళ్వరాధీనముచేసి వుండడము సహజము గనుకనున్ను కలకత్తా గౌరన్‌మెంటువారి వలెనే లోకోప కారమైన దారులను గరించి సడక్కు వేసే [పయాస వీరు విశేషము పుచ్చుకో కుండా వున్నందున యళశోవిలాసముగా అడివి యీ జిల్టాలో బలిసి వున్నది గనుక ఆ అడివిలో సూటిగా లయనువేసి నూరడుగుల వెడల్పుకు ఆడివికొట్టి కాలచెట్టు పెట్టినారు. ఆ చెట్టు మ్మాతము అక్క డక్కడ వొకటొకటి. జీవించి వున్నది. భూమిని చదరంగానై నా చేసినవారు కారు గనుక అలయనుకుచుట్టూ వుండే చదరపు భూమిని వెతుక్కుని దారి నడిచేవారు తాము దారులు కలగజేసు కుని నడుస్తూ వున్నారు.

యీ దినమంతా భాట అడివి. దారిలో ఛ్యతపురమనే వూళ్లో కలకటరు స్టలవసతి నిమిత్తము వసింపుచున్నా డ్సు.

యీ నాయడిపేటయనే వూరు అడివిమధ్యే వున్నది, ఆ వూరివద్ద అడివి కొట్టి బందా చలమయ్యయనే కోమటి వ్రాక్ర డౌదా కట్టించి గుంటభావి తావ్వించి నాడు. వొక అంగటివాడు వున్నాడు, అక్కడ్ల సదార్థాల్పు మృగ్యముగా దొరి కినవి. అక్కడ భోజనము కాచేస్పక్సన్సి అక్కడికి మూడు కోసుల దూరములో వుండే బురంపురమునే బస్తీ నాలుగు గంటలకు బయలుదేరి యేడు గంటలకు చేరినాను. దారి తెల్లవారి వలెనే వున్నది.

మిరంపురము ఐ స్తీవూరు. గంజాంలో మకార్యతయమనే మల్లడి మార్తా మరాహి అనే జ్వరముల వల్లనున్ను కొండ పాశెగాండ్ద బందిపోటువల్టనున్ను మరాటీల కాళ్ల గురాలవల్లనున్ను అర్ధములు (పాణాలున్ను పోయి. జేశారు అయిన వెనక కలకటరు మొదలయిన చైర్యముగల యుంగిలీషదొరలు సమేత

కాశీయ్యాత 187 ముగా బుషి కుల్యానది చాటడానకు సందు చిక్కకుండా వలస వచ్చి ఈ బురంపురము (పవేశించినారు గనుక అదిమొదలు యీ వూరు వొక పటాలము దిండు కూడా వుండబట్టి బహు బస్రీ అయివున్నది. యీ వూళ్లో కొద్ది దినములకు ముందు సర్వతోముఖమనే [కళువు నడిచి ఆ (క్రతువు నిమిత్తము నన్ను యెరిగిన గోదావరీతీరపు [బాహ్మణ మండలి నూటికి దాకా యిక్కడ వచ్చివున్నది. ఆ (బాహ్మణులందరున్ను శ్రౌత విషయము బాగా తెలిసినవారి గనుక ఆధర్వణ వేదము మూలమా లేక కడమ మూడువేదాల సం్యగహమా అని నాకు బహుశః వున్న సందేహము వారివల్ల తీరునని వారిని విచారించినంతలో సం[గహామేనని తీరినవి. అందుకు ఆకరము సర్వతోముఖ యాగములో కడమ మూడు వేదాలవలెనే అధర్వణానకు (వత్యేకాధ్వరము లేదు. పయిగా లోక [ప్రకటనకు థారద్వాజులు మూడువేదాలేతెచ్చి యీమూడింటి లోనుంచి ఆస్త్ర |,వయోగ నిమిత్తము మంత సం్యగహముచేసి క్మతియులకు అధర్వణమని పేరు పెట్టి వొక వేదము చెసియిచ్చినారు. వంచగౌడులలో గాని పంచ (చావిళ్లలోగాని మేము అధర్వణుల మని వెప్పేవారు యెవరున్ను లేరు. కలకత్తావో నుంచి జగన్నాథమువరకు గోయీలకు జనము వొకటింటికి యేడురూపొయలు లెక్కను బండి వాకటింటికి యిరవై యెనిమిది రూపాయిలు లెఖ్కను తెచ్చి జగన్నాధము నుంచి మశ్ఞీ బురంపురము వరకు వేరే బోయీ లను. కావడివాండ్హను జనము వొక టింటికి రూంల 1/ (2.4,0వంతున బండి 1కి ? రూ. లెక్క నిష్కర్ష చెసి తెచ్చినాను గనుక వారికి యివ్వవలసీనది తీర్చి యిచ్చి వేరేబోయీలను; కావడి వాండ్లను కరి మందిని జనము 1కి విజయనగ రము వరకు రూ. లి [1/2 (2-8-0) వంతున బండి 1కి రూ. 11 లెక్కను కుదుర్చుకుని ఆదీవారపు మధ్యాహ్న పరియంతము నిలిచినాను. యా వు్లో వర్తకులు ఛా నామంది వున్నారు. పట్టుబట్టలునేశి అమ్ముతారు. యిండు నిండా విశాలముగా పూరితోకట్టి వున్నవి. యిక్కడి యిండ్లమీద నేశే గా

188 ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య విడవలి కసువు సుందరముగా అంతస్తులు అంతస్తులుగా నేస్తారుగాని కటకము ఆ [ప్రాంతముల వలెనే పూరిమీద వెదురు దన్బలువేశ బిగించి కట్టడము లేదు. అక్కడంత గాలివేగము యిక్కడ లేనట్టు తోచినది యీ వూళ్లో సమస్త మయిన పదార్థములు దొరికినవి, $వ జేది సాయంకాలము 4 గంటలకు బయలువెళ్ఞి యిక్కడికి ఆరు కోసుల దూరములో యిచ్చాపురమనే గొప్పవూరు ర్యాతి 11 గంటలకు చేరి నాను. యిక్కడి కలకటరు దొరగారు కలకత్తా గౌరన్‌ మెంటువారు యిచ్చిన రహదారిమీద తన దన్కతు మొహరుకుండా సహిచేసినందున యీ యిచ్చా పురములో స్థలముతో కూడా సమస్త సామానులు నాకు సిద్ధముగా వుండినవి గనుక అంతర్శాతి పొద్దుపోయి దిగినా వొక కష్టము అనిపించినదికాదు. దారి నిన్న నడిచిన దారివలెనే వుండడము గాక మహేర్యద పర్వతమునకు వారగా వున్నది గనుకనున్ను, కొన్ని (వదేశాలకో వరి పొలాల మధ్యెలయను వేశి నారు గనుకనున్ను అడుసురాష్ల మిట్టపల్లాలు వాగులు యీ (ప్రకారము కవ్వ 'హీతువుగా వుండి వున్నది. యీ దారి వర్షాకాలము మరిన్ని _పపయాస యివ్వ తగదిగా విన్నాను. జగన్నాధము మొదలుగా వర్షాలులేవు. యీ దేశస్సులు వర్త (ణి ర టె అ (! (వతిబంధకము కలిగెనని వ్యవన పడుతూ వున్నారు. యిప్పుడు వర్షాకాలము గనుక మాకు అనుకూలముగా మబ్బుమాతము (పతిదినమున్ను వేయచున్నది. యీ జిల్లాకో దక్షిణ దేశమునకు బియ్యము ధాన్యము యొగువతి చేసే రేవులు ఆరు. గంజాం !, మహిసూరుకోట జై పూడి ని భార్వ శస్వర్నా పురము స్ట్‌ కళింగ పట్టణము 6. యీ రేవులకుండా పసుపు ౫1 వసంతకుండా, యివి మొదలయినవి కూడా దక్షిణ దేశమునకు వస్తూ వుంచున్నవి. యిక్కడి నేత గాండ్లను దేవాంగులంటారు. యీ దినపుదారిలో వున్న అడివి బలిశివున్నది. బహుశా భూమి నల్ల రేగడ. దా8లో మంతిరెడ్డి అనే వూరు వున్నది.

1. వసంత గుండ; కుంకువు,

కాశీయ్మాత 180 శీవ తేది వదయ మయిన $ ఘంటలకు లేచి యిక్కడికి ర కోసుల దూరములో నుండే కంచర్హ అనే వూరు 10 గంటలకు చేరినాను. యిక్కడ అయిసోలు (అయిపోలు) వారు అనేయీ దేశపవ ర్తకులు వొక స్మతముకట్టి తటాక (పతిష్ట, వశప్రతిష్ణలు చేసి వొక గోసాయి. అధీనము చేసినందున ఆ ధర్మశాలను గోసాయీలు వారి నివాస మఠముగా చేసుకుని అందులో వొక మూర్తిని పెట్టి ఆరాధన చేయుచూ సత్రానికి వుండే భూస్థితిని తమ అనుభ వములోకి తెచ్చుకొని సదావృత్తిని నిలిపివేసి ఆ ధర్మశాలలో భాటసార్హను (వవేశించ నియ్యకుండా నిర్బంధము "పెట్టుతూ వచ్చినారు గనుక మూ జిల్దా శిరస్తా వెంకన్నపంతులు యిక్కడనున్నూ , వేరే ధర్మశాల విశాలముగా కట్టింపుచున్నాడు. యిక్కడవుండే కోమట్లు యిటీవల బందిపోటు వల నొచ్చిపోయి విడవలి యిండ్హు బందిపోటువారి దీపారాధనకు అనుకూలముగా మళ్ళీ కట్టుకుని, వచ్చిన వారికి కావలసిన సామాను యిస్తూ వున్నారు. యీ వూళ్ళో గుంటవొడ్డున వంట, భోజనాలు .-కాచేసుకుని ఠి గంటలకు బయిలు వెళ్ళి యిక్కడికి మూడుకోసుల దూరములో వుండే కొ త్రపల్లి యనే వూరు 5 గంటలకు చేరినాము. యీ వూరివద్ద మహేందతనయా అనే నది వొకటి వున్నది. యీ వూరు (వాహ్మణ అగహారము. యిది మొదలుగా వింధ్య దక్షిణదేశ మయి నందున అవళాత్తుగా గంగా యమునా మధ్యపదేశము నుంచి వచ్చిన బాహ్మ లను యిక్కడి రాజులు ఆదరించి [బాహ్మలు దేవమందిరాలు గల వూరే (శేష్టమని అక్క డక్కడా (బాహ్మలను ప్రవేశ పెట్టుతూ వచ్చినందుననున్ను *“యథారాజా తథా పజాఃి అనే వాక్య (ప్రకారము ఒక పాటి భూస్వాతంత్యము కలవారుకూడా తమతమవూళ్ళలో (బాహ్మలకు వసతులు చేసియిచ్చి యిండ్హు కట్టి యిస్తూ వచ్చినారు గనుక నున్ను యిది మొదలుగా కన్యాకుమారి పర్యం నము (బాహ్మణ్యాగహారాలు చూస్తూ రావచ్చునని తోచినది. కొండమార్గములో గోదావరి దాటినది మొదలు యీవరకు అగహారమనే మాట వినలేదు. పంచ

110 ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య (దావిడ (బాహ్మలు వొక సమూహముగా వున్న వూరు వొకటిన్ని లేదు. వోోఢదేశములోని మనుష్యులు మూర్జులున్నూ హఠవాదులున్ను కృ్మతిమము చేత హఠము సాధించేవారుగానున్ను నాకుతో చబడ్డది. యీ బురంపురప్ప షహరుతో వో(ఢదేశస్థుల ప్రచారము నిలిచిపోయినది. యిక్కడ అందరు తెనుగు వాంగ్లేగాని వో(ఢదేళస్థులు అతిస్వల్పముగా నున్నారు. యా (బాహ్మల యిండ్లు చిన్నవై నా అందులోనే దిగినాము.

ర్‌వ తేది వుదయాత్పూర్వము 8 గంటలకు లేచి యిక్కడికి 5 కోసుల దూరములో నుండే పలాశీ యనే వూరు 7 గంటలకు చేరినాను. టూ వూరు గొప్పదేను. వొక మఠము కొన్ని [వాంహ్మణ యిండ్లునున్న వి, మఠములో దిగినాను. యీ వూష్ళ అన్ని జమీన్‌దారులవి. యీ గంజాం జిల్లాలో సరకారుకు 1వీ లక్షల రూపాయిలు వసూలవుచున్న వి, అందులో జమ్సీన్‌దారుల వళముగా వుండేభూమి ఆరులక్షల రూపాయలది గాక మలకు రాజ్లీలని కొన్ని ముఠాలు లోకులు చేసి సాల్పుక్షు కి స్తీల (పకారము సరకారు రూకలు కటుతూ వుంటారు. ల

ఈ దేశస్థులకు బహుమందికి అర్థలోభవ్సు చాలా కలిగి స్తషపి న పుట్టడముజేత మల్దడియనే వింతజ్య్వరమృ యాశ్వరుడ్సు వీం కు నిమి తము ఈ దేశములో పుట్టించి లఇువధి ప్రజలను యీ ల్రోక ము వదల'పెటినటు తోచుచున్నది... అయతే. అందులో సాధువులు కూడా. కొందరు లయించి యుందురే అని శంక తోచితే అందుక్తు సమాధాన (ఏకః పాపాని కురుతే ఫలం భుంట్లే మహా జన) అనే వచ్చనమ్సు. యూ వచ్రనాాన్షక్షృ దృషాంత మేమంటే వొక గురువు, వొక శిష్యుడున్ను సముుద క్రీరవ్పంద్ర సంచరింప్ప చుండగా వొకగొప్పవాడ ముణిగిపోయినద్చి, శిష్యుడు చూచి అనేక వేల జనము వాడతో కూడా ముణిగి పోయినది గదా యిందుకు కారణ వ్పేమ్సన్స గురువును అడిగినాడ్డు. గురువు ఆ వాడలో వొక పాపిస్ట్రడ్సు సండబట్టి వారిగలి అట్ల అయినదని

కాశీయా[త 141 చెప్పినాడు. శిమ్యుడు యింత అన్యాయము యీశ్వరుడు చేయవచ్చునా ౭ వొక పాపి నిమిత్తము వెయ్యింటిని చంప నిచ్చయించడము యుకక్తమా అని (పశ్న చేసినాడు గనుక గురువు అందుకు మౌనధరుడై యుండెను. కొంతమేర యీ శిష్య గురువులు వెళ్ళేలోపలనే సువర్ణ రేఖలు గల వొక సుందరమయిన దక్షిణి వర్త శంఖము శిమ్యనికి ఆ సమ్ముద తీరమందు దొరికి నంతలో యెత్తి పూజ్యముగా వక్షస్థలమందు ధరించినాడు. ఆ శంఖము లోపల అనేక లక్షల చీమలు శంఖములోని మాంసము భక్నించే కొరకు పుట్టపెట్టి వుండినవి. ఆ సమూహములోని వొక చీమ బయిలువెళ్ళి శిమ్యణ్ని కరవగానే శిష్యుడు ఆ శంఖము తీసి అందులో చీమలగుంపు చూచి దాన్ని విశిరివుచ్చి సముుదములో వడవేసినాడు. యీ నడితి గురువుచూచి యేమబ్బా వొకిపాపి నిమిత్తము వెయ్యింటిని యీశ్వరుడు వాడతోకూడ సమ్ముదములో ముంచినందుకు యీశ్వ రుణ్ని దూషించితివే, వొక చీమ నిన్ను కరిచినందుకు అనేక లక్షల చీమలు చచ్చేటట్టు యేల మంచి శంఖమును న్యాయ[క్రమ మెరిగిన నీవు సమ్ముదములో వడవే స్పివని అడిగినాడు. (పత్యు త్తరము లేనందున భిడియపడి శిష్యుడు మౌనమును ధరించినాడు.

యీ దినము నడిచిన దారి దట్టమైన అడవిమద్యె వున్నది. వెదుళ్ళ విస్తారముగా యీ అడివిలో వున్నవి, బురంవూరు మొదలుగా పర్వత సమూ వాలు దారికి కుడి పక్క సమీపమందే వున్నవి. జగన్నాధము మొదలుగా ఇటు, ముంతమామిడి భూమి సముదతీరమై యిసక్రైనందున ముంతమామిడి వప్పున్ను ఈ [పాంతాల విశేషముగా కలవు. చెన్న పట్టణము వదిలినవెనక ఈ చెట్టన్ను తమిదె పయిరున్ను చూచిన వాడనుకాను. గంజాం మొదలుగా బురంపురమువరకు భాట పశ్చిమాభి ముఖముగా వచ్చి యిచ్చాపురము మొదలు కొండల కిందుగా దక్షిణాభిముఖ మవుచున్నది.

యూ దేశములో కర్ణాలు తక్కువ జాతివారు. (బాహ్మణవేషఠారులు. వారిని వృకర్దాలంటారు. వేళ్యాత్తీలను సైండీ లంటారు. బాహ్మణ్యాగహార

శ్రి ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య (నవర్త కులను భుక్తులంటారు. ఛళ్యూద్యగామ ప్రవ ర్తకులను నాయిండ్లంటారు. తలారులను చారకులంటారు. పలా౭ిలో అంగప్ట వున్నందున సమ స్తపదార్థాలు దొరికినవి. యిక్కడ వంట, భోజనము కాచేసుకొని యిక్కడికి ? కోసుల దూరములో నుండే రఘునాధపురమనే గొప్పవూరు ర్మాతి 9 గంటలకు చేరినాను. దారి వుదయాన నడిచినంత వసతికాదు. అంత దట్టమైన అడవి ఇరు పక్కల లేదు, కొండలు మాాతము దారి సమీపముగా వున్నవి. దారిలో కొత్త అ(గహారమని వొకవూరు వుండగా దానివద్ద కొంత సేపు ఆసోదా చేసుకొని అక్కడి (బాహ్మలను పూజించి సాగివచ్చినాము. రఘునాధపురములో యిక్కడి జమీన్‌దారుడు వాక గొప్పగుడి రెండు అంతస్తులుగా కట్టి రాధాకృష్ణులను పతిస్టచేసి పూజ నైవేద్యాలకు వస తులు యేర్పరచి బై రాగుల అధీనము చేసియున్నాడు. (బాహ్మల యిండ్డున్నా ర్మాతి అయినందున స్థలము విచారించుకోలేక ఆ గుడి వద్ద డేరాలు వేసుకొని దిగి ర్యాతి భోజనాలు మొదలయినవి గడిపినాను. గుడి మహః సుందరముగానే వున్నది. యీ వూరిలో సమస్తమయిన పదార్ధాలు కలవు, మా డేరాలవద్ద అంగళ్లు తెచ్చి వేయించి కావలసిన సామానులు తీసుకొన్నాము. 6వ తేది ఉదయాత్పూర్వము నాలుగు గంటలకు లేచి యిక్కడికి అయిదు కోసుల దూరములో నుండే హరిశ్చుందపురము పదిగంటలక్షు చేరినాము, దారిలో కుంఫిణీవారు వేశిన లయను చుట్ట గనుక నున్ను, ఆ లయను మిట్ట పల్లాలుగా వున్నది గనుక, చిన్న [గామముల మీద పొయ్యే పూర్వము కలిగి వుండే దారే యిప్పటికి నడుస్తూ (వసిద్ధి కలిగి వున్నది. అయితే లయను దారి అనే మాట మాృాతము వొకటి యిక్కడ వినికిడిలోక్ర వచ్చియున్నది. ఈవూరు 40యిండ్డ (వాహ్మణ్యాగహార్వు, గంజం మొదలుగా (వాహ్మ లలో వెలనాడు, కాసరనాడ్సు, నియ్యోగులనే వ్యవస్థలు కద్దు, యీ అ్యగహారాల

కాశీయ్యాత 148 కన్నిటికి జమీనుదారులు భూవసతులుచేని వున్నారు. హరిశ్చుం[దపురములోను అంగళ్ళున్న వి. సమస్త పదార్థాలు దొరికినని. [బావ్మణ యింట్లో దిగి వంట భోజనములు కాచేసుకొని నాలుగు గంటలకు బయలువెళ్లి యిక్కడికి శతీకోసుల దూరములో నుండే నరసన్న పేబవద్ద వుండే రావులవరస అవే వూరు ఆరు గంటలకు చేరినాము. దారి పొడిచెట్టు అడివి. కాలిభాట రేగడ భూమి. యీ వూళ్ళో కొరివి రామన్న పంతులు అనే జమీన్‌దారుడు నినాసము చేయుచూ వచ్చినాడు. వారియింట్లో దిగినాము. అంగళ్లు వూళ్ళో లేకపోయినా నావరివారా నకు కావలసిన బియ్యము వవ్వు యావత్తు ఆ జమీన్‌దారిగారు యిచ్చినారు గనుక ర్యాతి నుఖోపాయముగా గడిచినది.

మధ్యాహ్నము దిగినవూరు మొదలుగా నరసన్న పేట వరకు ర్మాతిష్ళ న్మిద లేదని [గ్రామస్తులు చెప్పుతూ వచ్చినారు. దానికి కారణమేమంటే యిక్కడి జమీన్‌ దారుడు కొన్ని బందిహోట్లకు అధారభూతుడై నందున సరుకోటు హ్‌. విచారణకు పెట్టినారట. ఆ కోర్టువారు వూర్తి అయిన రుజువు కాలేదని అతణ్నీ వదలినారట. యిప్పట్లో నామీద సాక్షి చెప్పినవారి వూళ్ళన్ని కొళ్ల పెట్టి తగల పెట్టుకానని పౌరుషము పలికి వున్నాడట. అందునిమిత్తము న్మిదలేక జాధపడుతున్నామని చెప్పినారు. జగన్నాధములో'ను వొక సంగతి వినడ ములో లుదే [పకారము 'హైదరావాదునుంచి ధర్మ రూకలు తెచ్చే గుమస్తా లను యీ దారిలో చంపినందుకు చచ్చినవాడివద్ధ వున్న సామానులు కొన్ని దొంగలవద్ద దొరికిన్నీ వారిని సరుకోటువారు వదిలినట్లు పండావాండ్డు చెప్పి నారు. విజయనగరపు రాజు కాశిలో యిదే |పకారము దొంగలను సొమ్ముతో కూడా. పట్టిన్ని సరుకోటువారు వదులుతారు గనుక నేను నిభాయించలేక రాజ్యము కలకటరు అభీనము చేసి కాశీ నివాసము చేస్తానని చెప్పినాడు.

యింగీలీమవారి న్యాయ మేమంటే, పదిమంది దొంగలు శీక్షలేక తప్పి పోవడము మంచిదిగొని, సందేహము. మీద వొక గృహస్థుడు దండనకు లోబడడము యుక్తము కాదని లభితముగా న్యాయ విచారణ చేస్తారు. ఈ

(ర్తి ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య (వ్రవర్తకులను భుక్తులంటారు. శ్మూద్మగామ పన ర్తకులను నాయిండ్దంటారు. తలారులను చారకులంటారు. పలాశిలో అంగష్ట వున్నందున సమ స్తపదార్థాలు దొరికినవి. యిక్కడ వంట, భోజనము కాచేసుకొని యిక్కడికి ? కోసుల దూరములో నుండే రఘునాధపురమనే గొప్పవూరు ర్మాతి 9$ గంటలకు చేరినాను. చారి వుదయాన నడిచినంత వసతికాదు. అంత దట్టమైన అడవి ఇరు పక్కల లేదు. కొండలు మ్మాతము దారి! సమీపముగా వున్నవి. దారిలో కొత్త అ్మగవారమని వొకవూరు వుండగా దానివద్ద కొంతసేపు ఆసోదా చేసుకొని అక్కడి (బాహ్మలను పూజించి సాగివచ్చినాము. రఘునాధపురముళో యిక్కడి జమీన్‌దారుడు వాక గొప్పగుడి రెండు అంతస్తులుగా కట్టి రాధాకృష్ణులను ప్రతిస్టచేసి పూజ నై వేద్యాలకు వస తులు యేర్చ్పరచి బైరాగుల అధీనము చేసియున్నాడు. (వాహ్మల యిండ్లున్నా వ. ర్యాతి అయినందున స్థలము విచారించుకోలేక ఆ గుడి వద్ద డేరాలు వేసుకొని దిగి ర్యాతి భోజనాలు మొదలయినవి గడిపినాను. గుడి మహా సుందరముగానే వున్నది. యీ వూరిలో సమస్తమయిన పదార్ధాలు కలవు. మా డేరాలవద అంగళష్టు తెచ్చి వేయించి కావలసిన సామానులు తీసుకొన్నాము. 5 6వ తేది ఉదయాత్పూర్వుము నాలుగు గంటలకు లేచి యిక్కడికి అయిదు కోసుల దూరములో నుండే హరిశ్చంగదపురము పదిగంటలకు చేరినాము, దారిలో కుంఫిణీవారు వేశన లయను చుట్ట గనుక నున్ను, ఆ లయను మిట్ట పల్లాలుగా వున్నది గనుక, చిన్న [గామముల మీద పొయ్యే పూర్వము కలిగి వుండే దారే యిప్పటికి నడుస్తూ ప్రసిద్ధి కలిగి వున్నది. అయితే లయను దారి ఆనే మాట మాతము వొకటి యిక్కడ వినికిడిలోక్రి వచ్చియున్నది, ఈవూరు 4ీగ్రయిండ్డ (బాహ్మణ్యాగహారము. గంజం మొదలుగా (ాహ్మ లలో వెలనాడు, కాసరనాడు, నియోగు నే వవక / గ్టగుల వ్యవస్థలు కద్దు, యీ అగ్రహారాల

కాశీయ్యాత 148 కన్నిటికి జమీనుదారులు భూవసతులుచేని వున్నారు. హరిశ్చుం[దపురములోను అంగళ్దన్నవి. సమస్త వదార్జాలు దొరికినని. [బావ్మాణ యింట్లో దిగి వంట భోజనములు కాచేసుకొని నాలుగు గంటలకు బ యలువెళ్లి యిక్కడికి తీకోసుల దూరములో నుండే నరసన్న 'పేటవద్ద వుండే రావులవరన అవే వూరు ఆరు గంటలకు చేరినాము. దారి పొడిచెట్టు అడివి. కాలిభాట రేగడ భూమి. యీ వూళ్ళో కొరివి రామన్న వంతులు అనే జమీన్‌దారుడు నినాసము చేయచూ వచ్చినాడు. వారియింట్లో దిగినాము. అంగళ్లు వూళ్ళో లేకపోయినా నాపరివారా నకు కావలసిన బియ్యము వప్ప యావత్తు ఆ జమీన్‌దారిగారు యిచ్చినారు గనుక రాతి నుఖోపాయముగా గడిచినది.

మధ్యాహ్నము దిగినవూరు మొదలుగా నరసన్న పేట వరకు ర్యాతిష్ళ న్మిద లేదని [గామస్తులు చెప్పుతూ వచ్చినారు. దానికి కారణమేమంటే యిక్కడి జమీన్‌ దారుడు కొన్ని బందిపోట్లకు ఆధారభూతుడై నందున సరుకోటు (యాంజం విచారణకు పెట్టినారట. ఆ కోర్టువారు వూర్తి అయిన రుజువు కాలేదని అతణ్నీ వదలినారట. యిప్పట్లో నామీద సాక్షి చెప్పినవారి వూళ్ళన్ని కొళ్లపెట్టి తగల'పెటుతానని పౌరుషము పలికి వున్నాడట. అందునిమిత్తము న్మిదలేక వాధవడుతున్నామని చెప్పినారు. జగన్నాధములోను వొక సంగతి వినడ ములో లుదే (పకారము 'హైదరాబాదునుంచి ధర్మ రూకలు తెచ్చే గుమస్తా లను యీ చారిలో చంపినందుకు చచ్చినవాడివద్ధ వున్న సామానులు కొన్ని దొంగలవద్ద దొరికిన్నీ వారిని సరుకోటువారు వదిలినట్లు పండావాండ్డు చెప్పి నారు. విజయనగరపు రాజు కొశిలో యిదే (వకారము దొంగలను సొమ్ముతో కూడా. పట్టిన్ని సరుకొటువారు వదులుతారు గనుక నేను నిభాయించలేక రాజ్యము కలకఓరు అరీనము చేసి కాశీ నివాసము చేస్తానని చెప్పినాడు.

యింగిలీషువారి న్యాయ మేమంటే, పదిమంది దొంగలు శీక్షలేక తప్పీ పోవడము మంచిదిగాని, సందేహము. మీద వాక గృహస్థుడు దండనకు ళోబడడము యుక్తము కాదని లలితముగా న్యాయ విచారణ చేస్తారు. ఈ

14 వీనుగుల వీరాస్వామయ్య పోమలో చూస్తే వొక దుష్టణ్ని రకి్తే వేయిమంది శష్టలను. శక్షించినట్ట అనేమాట [ప్రత్యక్షముగా వున్నది. ్వొట్టా నడిస్తే మంచిదో, యెట్టా నడి స్త చెడ్డ్దదో ఈ ధత్మసూక్షము తెలియడానకి ఈశ్వరుడు సమర్భడుగాని ఈశ్వర జ్యోతి దీప్తిగా (ప్రకాశించే (పకృతి జనులు శకులు కారు. యీ గంజాం విశాఖపట్టణపు జిల్లాల అధికారస్థులు యిక్కడి [పజల క్షేమాన్ని విశేషము విచారించ పోతే యెక్కడ తమ యోగ క్షేనూలకు హాని వస్తున్నదో అనే భయముచేత పేల్లకాయకు యేమి చదువు వచ్చును అని అడిగితే నాకు నెల1కి కూ, 1 జీతము వచ్చుచున్న దని వుపాధ్యాయులు [వత్యుతరవు యిచ్చినట్టు యిక్కడి అధికారస్టులు అధికారము చేసేటట్లు తోచబడుచున్న ది, | _ 7వ తేది శ “చర్చూర్వము ఉ గంటలకు లేచి యిక్కడికి అయిదు కోసుల దూరము వుండే శ్రీకాకుళమనే గొప్పవూర్చ తొంమిది గంటలకు చేరినాను. యిక డికి స ప గాడికి మూడు. కోసల దూరములో శ్రీ కూర్మమనే మవా స్థలము వున్నది. యిక్కడ విష్ణువు కూర్మావతారమ్స యెొత్రిన అవసరముగా శిలతో చేసిన బింబము శంఖ చక లాంఛనలతో కూడ్తా వంచి వున్నది ఒక తీరమును వి | పుణ్య తీర్థ ష్టవు తన చకముతో పత్మివతయొక్క_ చ్రైక్రాదశీ [వత మునున్ను పాత్మివత్య ధర్మాన్నిన్ని వొక్క కాలములోనే కాపాడేకొరక్రు కలగచేశినట్టు (వసిద్ది, [డో 0 శ్ళో నూరు యావ 0 (వాహ్మణ యిండ్లు, 80 న యిండ్లు, 80 భోగ వయం టి య] ప్‌ నృత్య బగచులు బహ (సిద్ధి జా జ న. జ్ర గకులు యీ గృడ్షి ధర్మాన్ని పరిపాలన చేస్తా, యా శమ లోగడ ప ఫ్రీకాకు బి లొగడ తురకల (పాబల్యము కలది. యిప్పుడు జిల్లా జడిజీకోటుచేయుచూ ముసడ్డిల సహితమ్సగ్గా వాసము చేస్తూ జ కలకటరు కచ్చేరి ఖజానా సహితమ్సగ్గా వున్నది, వ్రాక్ర హి న!

• సు దారోగా వున్నాడు. వెయ్యిండ్పు వున్నవి. యీ షై $్‌రట్ర నన్న వూళ్ళో సిష్ళ బవ వువ్పులు. బహు

కాశీయ్యాత 14కి దూరమునుంచి స్వయంపాకాలకు కూడా మంచినీళ్ళ తెచ్చుకోవలసినది, థ్రీకాకుళము వద్దీకి రాగా రాగా మిట్టలు యెక్కుళూ, పల్టాలు దిగుతూ రావ డముగాని యావరకు బురంపురం మొదలు తెలియుచూ వచ్చిన పర్వత సమూ హాలు దూరస్థలములై పోయినవి. భాట దశ్షిణాభిముఖముగా రావడముచేత కొన్ని కొన్ని తావులలో పశ్చిమాభిముఖముగా వెళ్ళి మళ్ళీ దక్షిణాభిముఖ మవుతూ వచ్చుచున్నది. యీ శ్రీకాకుళము బలరామ క్షేత్రమని (పసిద్ధ. ఈ స్థల మాహాత్మ్యము స్కాంద పురాణాంతర్భూత మయిన కూర్మ పురాణములో 80 అధ్యాయాలలో విస్తరించియన్నదట. యీ వూరి వోరగా లాంగూలనది అనే పేరుకల నది వొకటి యున్నది. ఈ వూళ్ళో వీధుల నడమ (వవాహకాలాలతో నది సంబంధ మైన వుదకము (ప్రవహిస్తూ వుంచున్నది గనుక యిండ్లు పురుష ప్రమాణము మిట్టవేశి ఆ మిట్టలమీద కట్టుకున్నారు. నదీతీరమందు కోటీశ్వరుడనే శివస్థల మొకటి పురాణసీద్ధ్దమయినదిగా వున్నది. యీ వూళ్ళో (బ్రాహ్మణ గుజరాతి వాండ్డు శ0 యిండ్లవారు రత్న వ్యాపార సాహుకారు పనులు చేయుచున్నారు. సమ స్తమయిన పనివాండ్లు వున్నారు. ఈ వూళ్లో 68 తేది పర్యంతము వెనక దిగబడిపోయిన బండ్లను కలుసుకొని వేరే బండ్లు యిక్కడ టీకా చేసేకొరకు నిలిచినాను. బండి 1కి బురంపూరు నుంచి యిక్కడికి కూలి రూపాయిలు (| 1/2, యిక్కడినుంచి విజయనగరానకు బండి 1 కి రూపాయిలు క చొప్పున 9 తేది వుదయమయిన $5 గంటలకు లేచి యిక్కడికి 5 కోసుల దూరములో నుండే వెజ్జపురం $ గంటలకు చేరినాను. ఈ వూళ్ళో నాలుగు (బాహ్మణయిండ్డు వున్న వి. ఆంగళ్ళు కలవు. సమస్త పదార్థాలు దొరుకును. ఆరు నెలలుగా వర్షము లేక నిన్నర్మాతి మంచి వర్షము కురిసినది. దారిలో యెక్కడ చూచినా మడకలు కట్టి దున్నుతూవున్నారు. శ్రీకాకుళమునుంచి విజయనగరానికి రెండు మూడు మార్గాలు వున్నవి. అంధులో ఈ మార్గము

144 ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య దేశములో చూస్తే వొక దుష్టుణ్ని రక్ష్నిస్తే వేయిమంది శిష్టులను శిక్షించినట్టు అనేమాట (ప్రత్యక్షముగా వున్నది. యెట్లా నడిస్తే మంచిదో, యెట్లా నడిస్తే చెడ్డదో ఈ ధఠ్మనూకషము తెలియడానకి ఈశ్వరుడు సమర్థడుగాని ఈశ్వర జ్యోతి దీప్తిగా (వకాశించే (వకృతి జనులు శక్తులు కారు.

యీ గంజాం విశాఖపట్టణపు జిల్పాల అధికారస్థులు యిక్కడి (పజల క్షేమాన్ని విశేషము విచారించ పోతే యెక్కడ తమ యోగ శక్షేమాలకు హాని వస్తున్నదో అనే భయముచేత పిలక్షాయకు యేమి చదువు వచ్చును అని అడిగితే నాకు నెలకి రూ. 1 జీతము వచ్చుచున్నదని వుపాధ్యాయులు [పత్యుత్తరవు యిచ్చినట్టు యిక్కడి అధికారన్టులు అధికారము చే సేటట్టు తోచబడుచున్నది,

7వ తేది ఉదయాత్పూర్వము 4 గంటలకు లేచి యిక్కడికి అయిదు కోసుల దూరములో వుండే శ్రీకాకుళమనే గొప్పవూరు తొంమిది గంటలకు చేరినాను. యిక్కడికి మూడు కోసుల దూరములో శ్రీ కూర్మమనే మహా స్థలము వున్నది. యిక్కడ విష్ణువు కూర్మావశారము యెత్తిన అవసరముగా శిలతో చేసిన బింబము శంఖ చక లాంఛనలతో కూడా వుంచి వున్నది. ఒక పుణ్య తీర్థమును వివ్దువు తన చకముతో వతివతయొక్క యేకాదశీ (వ్రత మునున్ను పాత్మివత్య ధర్మాన్నిన్ని వొక్క కాలములోనే కాప్రాేక్రారక్తు కలగచేశినట్టు (వనీద్ధి

యీ వూళ్ళో నూరు వాహ్మణ యిండ్లు, క0 నంభి యిండ్లు, 0 భోగ స్థల యింద్రున్ను వున్నవి. యీ స్థలములో నృత్య వాద్యాదులు బహు (సిద్ది. విజయరామరాజు సంస్థానికులు యీ గుడ్డి ధర్మాన్ని పరిపాలన చేసార్తు. యా శ్రీకాకుళమనే బస్తీ లోగడ తురకల (పాబల్యము కలది, యిప్పుడు జిలా జడిజీకోబుచేయుచూ ముసద్దిల సహితముగా వాసము చేస్తూ వున్నాడు. కెండో కలకటరు కచ్చేరి ఖజానా సహితముగ్గా వున్నది, వొక పోలీసు దారోగా వున్నాడు. వెయ్యిండ్డు వున్నవి. యీ వూళ్ళో సీష్ళ బహు వృవ్చులు, బవ

కాశీయ్యాఈ 14కి దూరమునుంచి స్వయంపాకాలకు కూడా మంచినీళ్ళ తెచ్చుకోవలసినద్ది, శ్రీకాకుళము వడ్డీకి రాగా రాగా మిట్టలు యెక్కుతూ, వల్దాలు దిగుతూ రావ డముగాని యూవరకు బురంపురం మొదలు తెలియుచూ వచ్చిన పర్వత సమూ హాలు దూరస్థలములై పోయినవి. భాట దక్షిణాభిముఖముగా రావడముచేత్ర కొన్ని కొన్ని తావులలో పశ్చిమాభిముఖముగా వెళ్ళి మళ్ళీ దక్షిణాభిముఖ మవుతూ వచ్చుచున్నది.

యీ శ్రీకాకుళము బలరామ కేతమని (వసిద్ధి. ఈ స్థల మాహాత్మ్యము స్కాంద పురాణాంతర్భూత మయిన కూర్మ పురాణములో 80 అధ్యాయాలలో విస్తరించియన్నదట. యీ వూరి వోరగా లాంగూలనది అనే పేరుకల నది వొకటి యున్నది. ఈ వూళ్ళో వీధుల నడమ [పవాహకాలాలతో నది సంబంధ మైన వుదకము (ప్రవహిస్తూ వుంచున్నది గనుక యిండ్డు పురుష [ప్రమాణము మిట్టవేశ? ఆ మిట్టలమీద కట్టుకున్నారు. నదీతీరమందు కోటీశ్వరుడనే శివస్థల మొకటి పురాణసిద్దమయినదిగా వున్నది. యీ వూళ్ళో (బాహ్మణ గుజరాతి వాండ్డు 40 యిండ్లవారు రత్న వ్యాపార సాహుకొరు పనులు చేయుచున్నారు. సమ స్తమయిన పనివాండ్లు వున్నారు. ఈ వూళ్లో 8 తేది పర్యంతము వెనక దిగబడిపోయిన బండ్లను కలుసుకొని వేరే బండ్లు మిక్కడ టీకా చేసేకొరకు నిలిచినాను. బండి 1కి బురంపూరు నుంచి యిక్కడికి కూలి రూపాయిలు 7 కే/9ి, యిక్కడినుంచి విజయనగరానకు బండి 1 కి రూపాయిలు 4 చొప్పున నిష్కర్ష చేసినాను.

9 తేది వుదయమయిన $ గంటలకు లేచి యిక్కడికి 5 కోసుల దూరములో నుండే వెజ్ఞపురం 9 గంటలకు చేరినాను. ఈ వూళ్ళో నాలుగు (బాహ్మణయిండ్డు వున్న వి. అంగళ్ళు కలవు. సమస్త పదార్దాలు దొరుకును. ఆరు నెలలుగా వర్షము లేక నిన్నర్శాతి మంచి వర్షము కురిసినది. దారిలో యెక్కడ చూచినా మడకలు కట్టి దున్నుతూవున్నారు. శ్రీకాకుళమునుంచి విజయనగరానికి రెండు మూడు మార్గాలు వున్నవి. అంధులో ఈ మార్గము

14 వీనుగుల వీరాస్వామయ్య జేళములో చూస్తే వొక దుష్టుణ్ని రక్షిస్తే వేయిమంది శిస్టులను శిక్షించినట్లు అనేమాట (ప్రత్యక్షముగా వున్నది. యెట్లా నడిస్తే మంచిదో, యెట్టా నడిస్తే చెడ్డదో ఈ ధత్మసూక్షము తెలియడానకి ఈశ్వరుడు సమర్భుడుగాని ఈశ్వర జ్యోతి దీప్తిగా (పకాశించే (పకృతి జనులు శక్తులు కారు. క్షేమాన్ని విశేషము విచారించ పోతే యెక్కడ తమ యోగ కేనూలకు విని వస్తున్నదో అనే భయముచేత పిల్లక్రాయకు ల్వోమి చదువు వచ్చును అని అడిగితే నాకు నెల1కి రూ. 1 జీతము వచ్చుచున్నదని వుపాధ్యాయులు 1పత్యుత్తరవు యిచ్చినట్టు యిక్కడి అధికారస్థులు అధికారము చేసేటట్టు 7వ తేది ఉ దయాళ్పూర్వము 4 గంటలకు లేచి యిక్కడికి అయిదు కోసుల దూరములో వుండే శ్రీకాకుళమనే గొప్పవూరు తొంమిది గంటలకు చేరినాను. యిక్కడికి మూడు కోసుల దూరములో ఫ్రీ కూర్మమనే మహా స్థలము వున్నది. యిక్కడ విష్ణువు కూర్మావకారమ్స థ్వెత్రిన అవసరముగా శిలతో చేసిన బింబము శంఖ చక లాంఛభనలతో క్రడ్రా వుంచి వున్నది. ఒక పుణ్య తీర్థమును వివ్ణువు తన చకముతో పతివతయొక్క యేకాదశీ వత మునున్ను పాత్మివత్య ధర్మాన్నిన్ని చొక్క కాలమ్సల్రోన్సే కాపాడేకొరకు కలగచేశినటు వసిద్ది. ల ధి యీ వూళ్ళో నూరు (వాహ్మణ యిండ్లు, 50 నంది యిండ్లు, 0 భోగ స్టుల యిండ్దున్ను వున్నవి. యీ స్థలములో నృత్య వాద్యాదులు బహ పసిడి, శ్రీకాకుళమనే బస్తీ లోగడ తురకల [ప్రాబల్యము కలది. యిప్పుడు జిలా జడిజీకోదుచేయుచూ ముసద్దీల సహితముగా వాస్వ్చు చేస్తూ వున్నాడు. శెండ్రో కలకటరు కచ్చేరి ఖజానా సహితముగ్గా వున్నది, వొక హోలీని ల దారోగ్గా

కాశీయ్యాత 14కి దూరమునుంచి స్వయంపాకాలకు కూడా మంచినీచ్ళ తెచ్చుకోవలసినది. శ్రీకాకుళము వర్దీకి రాగా రాగా మిట్టలు యెక్కుతూ, వల్దాలు దిగుళూ రావ డముగాని యీవరకు బురంపురం మొదలు తెలియుచూ వచ్చిన పర్వత సమూ వోలు దూరస్థలములై పోయినవి. భాట దక్షిణాభిముఖముగా రావడముచేత కాన్ని కొన్ని తావులలో పశ్చిమాభిముఖముగా వెళ్ళి మళీ దక్షిణాభిముఖ మవుతూ వచ్చుచున్నది.

యా శ్రీకాకుళము బలరామ క్షేత్రమని (పసిద్ధి. ఈ స్ధల మాహాత్మ్యము స్కాంద పురాణాంతర్భూత మయిన కూర్మ పురాణములో 80 ఆధ్యాయాలలో విస్తరించియన్నదట. యీ వూరి వోరగా లాంగూలనది అనే పేరుకల నది వొకటి యున్నది. ఈ వూళ్ళో వీధుల నడమ (వవాహకాలాలతో నది సంబంధ మైన వుదకము [ప్రవహిస్తూ వుంచున్నది గనుక యిండ్లు పురుష (ప్రమాణము మిట్టవేశి ఆ మిట్టలమీద కట్టుకున్నారు. నదీతీరమందు కోటిశ్వరుడనే శివస్థల మొకటి పురాణసిద్దమయినదిగా వున్నది. యూ వూళ్ళో బ్రాహ్మణ గుజరాతి వాండ్డు 40 యిండ్లవారు రత్న వ్యాపార సాహుకారు పనులు చేయుచున్నారు. సమ స్తమయిన పనివాండ్లు వున్నారు. ఈ వూళ్లో 8 తేది పర్యంతము వెనక దిగబడిపోయిన బండ్లను కలుసుకొని వేరే బండ్లు యిక్కడ టీకా చేసేకొరకు నిలిచినాను. బండి 1కి బురంవూరు నుంచి యిక్కడికి కూలి రూపాయిలు 7 1/2, యిక్కడినుంచి విజయనగరానకు బండి 1కి రూపాయిలు క చొప్పున నిష్కర్ణ చేసినాను.

$ తేది వుదయమయిన $ గంటలకు లేచి యిక్కడికి 5 కోసుల దూరములో నుండే వెజ్ఞపురం 9 గంటలకు చేరినాను. ఈ వూళ్ళో నాలుగు (బాహ్మణయిండ్హ వున్న వి. అంగళ్ళు కలవు. సమస్త పదార్దాలు దొరుకును. ఆరు నెలలుగా వర్షము లేక నిన్నర్శాతి మంచి వర్షము కురిసినది. దారిలో యెక్కడ చూచినా మడకలు కట్టి దున్నుళూవున్నారు. శ్రీకాకుళమునుంచి విజయనగరానికి రెండు మూడు మార్గాలు వున్నవి. అంధులో ఈ మార్గము

కథకీ వీనుగుల వీరాస్వామయ్య సమీవమనిన్ని, వసతి అనిన్ని తెలిసినది. యీవరకు నడిచిన దారి యిసక కలసినరేగడ. నిండా మిట్టాపల్టాలు లేవు.

విజయనగరపు రాజులు సంగిత సాహిత్య [పియులయినందున కొందరు భోగనస్త్ర్రీలకు సంగిత రత్నాకరం భరతశాస్త్ర పకారము శిక్షచెప్పించి తయారు చేయించినారు. వారు కొందరు శ్రీకాకుళము వచ్చి వుండగా చింతా జగన్నాధ పంతులు నిన్నర్యాతి వారి విద్యా [వకటనము నా ముందర చేయించినాడు. వారి విద్యా రూపాలంకారములు దక్షిణదేశ దృష్ట్యా మనోహరములుగానే వుండినవి.

ఈ వూళ్ళో మధ్యాహ్నపు భోజనము (బాంహ్మల యిండ్డలోకాచేసుకుని ల్లి గంటలకు బయిలువెళ్ళి యిక్కడికి క కోసుల దూరములో వుండే గిరివాడిపాళ మనే ఆ[గహారము అస్తమానాకు చేరనాము. యూ వూళ్ళో అంగళ్ళు లేవు. ఈ వూరు దారికికొంత వొత్తి వున్నది. ముందు మనుష్యులను వంపించి పొరుగూరునుంచి అంగళ్ళు తెప్పించుకుని వని గడుపుకున్నాము. యీ వూళ్ళో నాలుగు బ్రాహ్మణ యిండ్లు కలవు. స్థలము కొంచముగనుక వొక డేరా వేయించి రాత్రి గడిపినాము. యీ వూరు బహు చిన్నది. నేటి మధ్యాహ్నము నడిచిన దారిన్ని తెల్లవారి నడిచిన్టే వున్నది.

గంజాము విజయనగరము తాలూకాలో యీ అడుగున (వాశిన అగహా ళములు గొవృవిన్ని (పశస్తమయిన జీవనాలు కలవిగా తెలిసినది. హరిశ్చం[ద పురము, లుక్కులాం, (పియా, బూరు, కోడాం, సోమపురం, అంతు. ఈ నెట్టునవుండే మవి స్టలముల పేళ్ళు రామతీర్థాలు, ఛశ్రీకూర్మము, సింహ్మాది, పద్మనాభము, అంతు శీ. యివి కళింగదేశపు రాజు చేసిన ఛర్మములు.

10వ తేది వుద యాళ్చూర్వము 8 ఘంటలకు లేచి యిక్కడికి ? కోసుల దూరములో వుండే విజయనగరమనే కళింగరాజు రాజధాని 10 గంటలకు

(పవేశించినాము. యీ స్థలము మొదలుగా ఆమడలు అనేమాట వినడమయినది. యిక్కడి కోసు మన దేశపు రెండు గడియల దూరము నుమారుగా వుంచు న్నది. భూమి కొలతను గరిశెడు భూమి యనుచున్నారు. దాని తాత్పర్యము రెండుగరిశలు పండగలదిన్ని, అందులో సగముపాలు సర్కారుకు పోగా భూమిస్వామికి గరిశెడు మిగలగలదిగా తెలియవలసినది. ఈ దినము నడిచిన దారి నిన్నటివలెనే వున్నది. అయితే మిట్టవల్లాలు యెక్కి దిగవలసి వున్నది. కొన్ని కొండవాగులు కాలినడకగా దాటవలశినది.

విజయనగర సమీపమందు చిన్న కొండల మధ్యేదారి పొడి అడివిగా వుంచున్నది. ఆ కొండల కిందనే రామతీర్ణాలు అనే స్థలములో యిక్కడ విజయ నగరపు రాజు గురువు వశిస్తాడు. యీ రాజు యొక్క పూర్వికులు వైష్ణవ మతస్థులయి దక్షిణ దేశ సంచారము లోగడ చేసినందున శళానామంది వైష్టవులను ఈ దేశానకు పిలుపించి ఈ రామ తీర్థాలలో ద్రవేశ పెట్టి వారికి పుష్కలమైన భూ జ్లీవనాలు యిచ్చినారు గనుక వారు సంతోషముగా యీ రాజ్యములో వశింపుచున్నారు. ఈ విజయనగరము యిస్పటి రాజుల పూర్వీ కుల కింద 150 సంవత్సరములుగా వున్నట్టు తెలిసినది. ఈ దేశము దేవ (బ్రాహ్మణ సమాగమ ద్వారా 100 సంవత్సరములుగా నిండార్లుగా కర్మ భూమి అయినట్టు తోచినది. యీ బస్తీలో రాజు వశించే చిన్న కోట వొకటి వున్నది. కోటవెలిగా వెయ్యిండ్లు కలవు. సమ స్తమయిన పనివాండ్డు వున్నారు బంగారు మీద పోగరపని చేసే వాండ్డు ఘట్టివాండ్లుగా శానామంది వున్నారు సుందరమైన పృాత సామానులు చేయగల కంచర వాండ్లున్ను, మంచి బట్ట నేసే నేతగాండ్లున్ను వున్నారు.

యిక్కడి రాజు రాజ్యమును విశాఖపట్టణపు కలకటరు అధీనము. చేసి కాశీవాసము సవా కుటుంబముగా చేసుటచేత యీ రాజ్యనివాసులు తల్లినికానని బిడ్దలవలెనే తల్పడింపు చున్నారు. యీ మొర ఆలకించగా హిందువులకు వర్ణా శ్రమధర్మముల (పకారము సమస్త తారతమృములు తెలిశిచేసే దొరతనమే

ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య 148 మిక్కిలీ అనుకూలముగా తోచబడుచున్నది. యిక్క.డి రాజు అయిన నారా యణబాబు ధనసం(గహమయిన జాాగత విశేషముగా పెట్టక అప్పులపాలై నా (వ్రజల వల్లి స్తుతి చేయబడుచున్నాడు.

యీ వూళ్ళో బోయీలు బండ్లు మార్చుకునే నిమిత్తము సోమవార మంతా గోపాలస్వామి మఠములో నిలిచినాను. యీ వూరి యిండ్డు యధోచిత ముగా బాగానే కట్టియున్నది. రాజ వీధులు మాృాతము విశాలము గానే కట్టి యున్నవి. యీ సోమవారము జగన్నాధములో రధోత్సవము గనుక యీ వూళ్ళోనున్ను ఒక జగన్నాధస్వామి గుడివుండగా అక్కడ రధోత్సవము బవువిభవముగా జరిగినది. యీ రాజ్యము 0 లక్షల రూపాయిల దనిపేరు. 8 లక్షలు యొత్తుతున్నది. సాలుకు కీ లక్షలు కుంఫిణీ వారికి కట్టవలశినది. దేవాదాయము (బహ్మాదాయము యీ రాజ్యములో 9 లక్షల దాకా వుండేటట్టు విన్నాను. యిక్కడానున్ను బందిపోటు వుషదవము చెన్న పట్టణములో వారంటు తియ్యడాలు జడిజీకోటుకు యీడ్చడాలవలెనే నొకరి మీద నొకరికి కోపమువశ్తే నిముషములో జరిగింపు చున్నారు. ఆదివారము ర్యాతి నేను దిగిన వూళ్ళో వొక బిందువు పడకపోయినా విజయనగరములో అమితమయిన వర్షము కురినీనది.

12 తేది వుదయాత్పూర్వము 8 గంటలకు లేచి యిక్కడికి 6 కోసుల దూరములో వుండే అలమంద యనే వూరు ర8 గంటలకు చేరినాము. యీ విజయనగరము దేశపు బోయీలు బాగా నడుస్తారు. చెన్నపట్టణములో వల్లికీ సవారీల యొక్క షోకు బహుకా అందంకి కలిగి వున్నందున గంజము మొదలుగా వుండే బోయీలందరు చెన్న పట్టణమునకు వచ్చుచున్నారు. చెన్న పట్టణములో నుంచి నాతో కూడా య్యాత వచ్చిన యాతబోయీలలో కొందరు యిండ్హు బుర ౦పురము వద్ద వున్నందున వారు శెలవు తీసుకొని వెళ్రినారు.

నేను కన్యాకుమారి మొదలుగా కాశ్మీరము వరకు సంచరించిన (పదేశ ములలో నుప్పాడ బోయీలకు సమానమైన మోతగాండ్డు, చూపర్జు, బలా

కాశీయాత 140 ఢ్యులు, అలంకార ప్రియులు, (ప్రయాసకు వోర్చగల వారు, బంట్రాతుమానాగా ఆయుధ ధారణ[పియులు యెక్కడా వున్నట్టు తోచలేదు. అయితే దేశముకాని కొన్నిదేశాలకు వస్తే యీ వుప్పాడబోయీలకు దేహదారుఢ్యము తప్పి రోగిష్ట లవుతారు. వారిని జ్యాగత్రగా కాపాడుచూ.. వారి దేహములు నొచ్చిన కాలమందు ఆయా దేశస్టులయిన బోయీలతో పని గడిపి వీరిని తీసుకొనివ'స్తే యీ వుప్పాడ బోయీలతో భూగోళ సంచారము యావత్తూ చేయవచ్చునని తోచుచున్నది. పాలకీలు మోశే వృత్తికి యీ వుప్పాడ దేశస్టులనే ఈశ్వరుడు తగిన వారినిగానే నియమించినట్టు తోచబడుచున్నది. అయితే వీరు మాంస, మధ్య, మత్స్య[పియులు మిక్కిలి ఆయినందున వీరు తాగి నప్పుడు తమలో తాము పోట్టాడితే పోట్టాటలు ఖామందుల మనసున నిండా నొప్పి చేస్తున్నది

నేడు వుదయాన నడిచిన దోవ కుంఫిణీలయను. దారి కిరుపక్కలా చెట్లు మ్మాతము పెట్టి యండా కాలములో వాటికి సీళ్టు పోయడానకు మనుమ్య లను వుంచుతారు. వర్షాకాలము రాగానే ఆ మనుష్యులను తీసి వేయడమువల్ల పెట్టిన చెట్టు అదృశ్యమయి మళీ యివతలి సంవత్సరానకు కొత్తచెట్టు పెట్ట వలసి వున్నవి.

యీ రాజ్యములో వీరభదరాజు యనే వాడు తనకు కావలశినంతా నారాయణబాబు గారి కార్యస్థులు యివ్వలేదని!1 కొళ్టగాండ్డను కొలువు పెట్టించి మనుష్యులను హింస చేయుచున్నాడు గనుక నేను బురంపురములో కొలువు "పెట్టిన ఆరుగురు బం్భటౌతులు [శ్రీకాకొళము నుంచి కోటు నజీరు తయినాతి పంపించిన ముగ్గురు జవాన్‌లు గాక నారాయణబాబు గారి ఫొజు సంబంధ మయిన పదిమంది శిఫాయిలను కూడా తెచ్చినాను. అలమందలో విజయనగ రము రాజు నారాయణబాబు గారి షడ్డకుడు వాసము చేస్తాడు. 10 (బ్రాహ్మణ యిండ్లున్నవి. సమస్తమైన పదార్థాలు అంగళ్టు కలవు గనుక దొరుకుచున్నవి. యిక్కడ వర్ష (ప్రతిబంధము చేత యీ వూళ్ళోయీ రాతి వసించినాను.

150 ఏనుగుల వీరాస్వామయ

18 తేది వుదయాత్పూర్వము 8 గంటలకు లేచి యిక్కడికి 8 కోనుల దూరములో వుండే సుబ్బవర మనే వూరు 8 గంటలకు చేరినాను. దారి బహు దొంగల భయము. కొండలు, అడివి దారి కిరు పక్కలా వున్నవి. కొంత దూరము రాతిగొట్టు. తతిమ్మా దారి కొంత దూరము యిసక పొర, కొంత దూరము కేగడ భూమిగా నున్నది. అలమంద అనే వూరికి సమీపమందు అరణ్యము మధ్యే కొండమీద వద్మనాభమనే స్ట్రలము వున్నది. పురాతన వ్‌తిష్ట గానీ అనాది పురాణ సిద్ధము కాదు. అక్కడ మానుష సంచారము విస్తారము లేదు. సుబ్బవరమనే వూళ్ళో వెన్న కోటివారు వొక (గామము విజయగామరాజు వద్ద సంపాదించి వొకపాలు అగవారానకు వృత్తులు చేసి మరివాక పాలు అన్నస్మకానకు వాదిగేటట్టు నిశ్చయము చేసీ వొక అన్న స్మతముకట్టి మరి వాకపాలు తమ వంశస్థుల ఆనుభవానకు వుంచినాడు గనుక అతని వంళస్థు డైన రవణప్ప ఆ స్యృతము తోకోవకారముగా బహుచక్క-గా నడిపింపు చున్నాడు. యీ దినము మేము కొంచము తడిశినందున యీ రాత్రికూడా నిలిచినాను. యీ వూళ్ళో వచ్చిన సమ స్తజాతి పొంధులకు కొవలసీన భోజన సామానులు యీ స్యృతములో బలవంతముచేసి కావలిస్తే పక్వాన్నముగా కూడా పెట్టుతారు. అంగళ్ళు విచారించనక్కరలేదు. 50 (బాహ్మణ యిండ్లున్నవి. మంచి వసతైన (గామము.

యీ వూరికి రెండుకోసులదూరములో సింహ్వాచల మనే మహి స్థల మున్నది. ఆ గుడిఖర్చుకు సాలుకు 10 వేల రూపాయిలు తగులు చున్నవి. యీ ధర్మము విజయనగరపు రాజు పరిపాలన చేయుచున్నాడు. యీ స్ధల మహాత్మ్యము (పపహ్హాదుణ్ని తం్యడిదండనవల్ల నివర్రింపచేసి కాపాడిన ఆవ సరము, యీ మూరి పేరు వరాహ నరసింహమూర్తి. అనేక జలధారలు (సవించే వర్వతము మీద వరాహాకృతిగా ఆ మూల్తి వొక మందిరములో వసించివున్నాడు. 201 వైష్ణవుల యిండ్లు యీ స్థలమందున్నవి. రాజోవ చారములతో యీ మూర్తిని ఆరాధింపు చున్నారు. అక్షతదియ తప్ప మరి యేదినము ఆ మూర్తి దర్శనము లేదు. తతిమ్మా దినాలు చందనముచేత ఆ

కొశీయాత క! మూర్తిని కప్పివుంటారు. యీ మూర్తి యొక్క ధ్యాన శ్లోకము యీ అడుగున (వాయచున్నాను. శ్లోకః॥ తాహీతి వ్యాహ రంతం తిదశ రిపు సుతం పాతుకామ స్వ భక్తం! విసస్తం పీతవస్త్రం నిజకటియగశే సవ్యహస్తేన గృష్షుమ్‌ । వేగ్యశాంతం నికాంతం ఖగపతి మమృతం పాయయ న్య న్వపాణా సింహా దౌ శీఘపాతక్షితిన?హితవవః పహాతుమాం నారసింహ:॥ యీ శ్లోకమే యీ స్థల మవిత్మ్యానకు సర్యగహమని తెలియవలసినది.

14 తేది వుదయాత్పూర్వము 8 గంటలకు లేచి యిక్కడికి 7 కోసుల దూరములో నుండే కసంకోట అనేవూరు ౪ గంటలకు చేరినాను. దారిలో అనకాపల్లి యనే మజిలీవూరు వున్నది. పోలీసు అమీనున్ను 50 యిండ్ల (వాహ్మణ్యాగవారమున్ను కలది. దారి నిన్నటివలెనే భయోత్చాదకములయిన మన్యాలు యిరునక్కలా కలిగివున్నవి. కసంకోట యనే వూరు గొవ్పదేను* అన్ని పదార్థాలు దొరికే పాటి అంగళ్టు కలవు. [(బాహ్మణ యిండ్లలో వంట, ఖోజనము కాచేసుకుని వొక గంటకు బయిలుదేరి యిక్కడికి యేడుకోసుల చూరములో నుండే యలమంచిలి యనే వూరు 7 గంటలకు చేరినాను.

నేటి మధ్యాహ్నము దారిలో వ్యాాఘభయాలుకూడా కద్దు, యిది మజిలీ వూరు ఆయినప్పటికిన్ని దారి వొత్తి వొక కోసుదూరములో వుండే దివ్యల అనే [గామ నివాసియయిన భాగవతుల కిత్తన్న యెదురుగా వచ్చి తన వూరికి రమ్మని (పార్థించినందున ఆ వూరు 7 గంటలకు వవేశించి ఆ ర్యాతి ఆ మరు నాడు శ్యుకవారము వర్ష ప్రతి బంధముచేత నిలిచినాను. యీ వూరు 100 యుండ్ద అగహారము. అందరు ఉపవన్నులు అయినప్పటికిన్ని వొక యతి శాపముచేత "పెంకుటిండ్దు కట్టక పూరియిండ్డల్లో కాపురము చేయుచున్నార్ను యీ వూళ్ళో వుండే (బాహ్మణులందరు వేదపారంగతులు. కిత్తయ్య యనే వారు జమీందారుడున్ను, మంచి సార్మవదాయకుడున్ను. యీ వూళ్ళో అంగళ్ళ కలవు. అన్ని పదార్థాలు దొరుకును.

42 వీనుగుల వీరాస్వామయ్య

16 తేది వుదయాత్పూర్వుము 4 గంటలకు లేచి యిక్కడికి 8 కోసుల దూరములో నుండే నక్కపల్లి వుపమాకా యనే వూళ్ళు 8 గంటలకు చేరినాను. దారి కొంత వెళ్పిడిగా వున్నది. కొంత దూరము యిసకపరగానున్ను, కొంత దూరము రేగడగానున్ను వున్నది. వుపషమాకాయనే వూళ్ళో వాక చిన్నకొండ మీద వెంకటాచలవతి గుడి వున్నది. 50 యిండ్ల వైష్టవ్యాగహారము ఆ గుడిని నమ్ముకుని వున్నది. వెంకటాచలపతి పేరు వసిద్ధి. యీ వూరు మొదలుగా దక్షిందేశములో కలిగివున్నదని తెలియవలసినది. ఆకు తినే మేకల మందలు పొలాలలో విశాఖపట్టణముతో చేరిన విజయనగరపు రాజ్యము సరి హద్దు మొదలుగా చూస్తూ వస్తాను. జగన్నాధము మొదలుగా యేదలనే యెనుములు పోతులు విస్తారము కలవు.

విశాఖపట్టణము జిల్హా ఫాలుకు 14 లశల రూపాయలు యొత్తుచున్నది. భూమి యావత్తు జమీన్‌ దారుల ఆధీనముగాని కలకటరు అమానీ విచారణలో యేమ్మాతమున్ను లేదు. జమీన్‌దారులకు యీ జిల్లాలో 100కి 25 వంతున లాభమువచ్చున్న. అయినా బందిపోట్ట వల్ట నిండా నొచ్చిపోవుచున్నారు. నక్కవల్లి వువమాకా యనే వూష్ణన్ను చేరినట్టుగానే యున్నవి. మధ్యే వాక చెగ్రువుకద్దు, వుపమాకాలో వొక శివమందిరమున్ను, దానితో చేరినట్టు వొక స్మతమున్ను వుండగా ఆందులో దిగినాను. నక్క-పల్లెలో అన్నిపదార్థములు దొరుకును.

యీ దేశపు స్రీలు మంచి సౌందర్యము కలవారుగానున్ను , ముఖలశ ణము కలవారుగానున్ను ఆగుపడుకారు. జాఫరావిత్తుల వర్ణమువేనిన బట్టలు వుపవన్నులు కట్టుతారు. కాళ్లకు పాడగాలు వెయ్యడము కలిగివున్నది.

సర్వసాధారణముగా యీ దేశమందు తెలుగువాష [వచురముగా వున్నది, మాటలు దీర్షముగానున్ను దేశియ్యమయిన శబ్మహస్వముగా నున్ను పలుకుతారు తెనుగు అక్షరములు గొలుసుమోడిగా వాస్తారు. మనుష్యులు స్వభావముగా దౌన్టుములు చేయతలచినా మంచితియ్యని మాటలు న్యూతము వదలరు-

కాశీయ్యాత 158 యేపనిన్ని వూహించి చేసారు. యీ వూళ్ళో రాయవరపు మునిషీ కోటూరు వీరరాఘవ మొదిలిని కలుసుకొనే నిమిత్తము యీ ర్మాతికూడా నిలిచినాను.

17 తేది వుదయాత్పూర్వము క గంటలకులేచి యిక్కడికి 5 కోసుల దూరములో నుండే తుని యనే వూరు ? గంటలకు చేరినాను యీ వూరివద్డ తాండవ మనే నది వొకటి, కసంకోటవద్ద శారదా అనే నది వున్నఫ్హే వొక వాగున్నది. యీ తాండవనదికి అవతలిపక్క రావుపేటయనే వూరు వొకటి వున్నది అక్కడ తపాలా ఆఫీసు రయిటరు వొకడు ఆఫీసును వుంచుకుని వున్నాడు. ఈ రెండు వూష్ణ గొవ్వ బస్తీలు. యిక్కడ 'హేడ్డాపోలియసు వాసము చేయుచున్నాడు. సమస్త పదార్దములు దొరుకును. యీ వూరినుంచి రాజమహేంద్రవరానకు కుంఫిణీవారు వేసిన లయను దారి మశ్యాలమీద వేరే చీలి 'పెద్ద్ధాపురము, పిఠాపురముల నిమిత్తము లేకపోవుచున్నది. ఆ దారి వొక అమడ నమీవమయినవ్పటికిన్ని , బండ్లదారి ఆయివున్నా నాతోకూడా చెన్న పట్టణమునుంచి వచ్చిన బోయీలయిండ్లు పిఠాపురపుదారిలో వున్నందున వారి సంతోష నిమిత్తము ఆ దారివెళ్ళ నిశ్చయించినాను. యీ మధ్యాహ్నము నడి చినదాకి బహు దూరము. రేగడ, అడివి నిండాలేదు. దారి కిరుపక్కలా. కొంత దూరములో చిన్న కొండలు వుండి వున్నవి.

గంజము మొదలుగా అన్ని యిండ్హల్లో య్మరమన్ను గోడలకు వూళి సున్నపు చుక్కలు నాలుగైదు అంతస్తులుగా వారుతీర్చి వుంచుతారు. కడవలకు వసుపు కుంకువు వుంచుతూవస్తారు. విజయనగరము మొదలుగా రసచెక్కలని కాచు కలిపి నిండు, చిన్న పోకలను వుడక బెట్టి వక్కలుగా అమ్ముచున్నారు గాని యీ వరకు కనుపడుతూ వచ్చిన పోకలు విశేషము లేవు. చుట్టలు తాగడము విశేషము.

యీ వూరునుంచి బండ్లను రాజానగరములో నన్ను కలుసుకునేటట్బు

పంపించి యిక్కడ ,బావ్మలయిండ్డలో వంట, భోజనము కాచేసుకుని రెండు గంటలకు బయిలుదేరి యిక్క-డికి 8 కోసుల దూరములో వుండే నంటిమావిడి

14 ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య యనే వూరు 6 గంటలకు చేరిశాను. యీ వూరు చిన్నది అయినప్పటికిన్ని యిప్పుడు కోట్మీతియంబక రాయని వారు నడిపించే సదావృత్తి అన్న స్మృతము వొకటి విశాలముగా కట్టివున్నది. అంగళ్లు కలవు. సక స్తమయిన పదార్థములు దొరికినవి. యీ వూళ్ళో యీ రాతి వసించినాను 18 తేది వుదయాత్పూర్వము 4 [/లి గంటలకు బయలువెళ్తి యిక్క డికి 6! కోసుల దూరములో నుండే నాగలాపల్లె అనే పూరు 10 గంటలకు చేరి నాను, తుని మొదలుగా దారి దక్షిణాభిముఖముగా వచ్చినందున కొండలు దూరమై సమ్ముదము దగ్గిరఅవుతూ వచ్చినది. కన్యాకుమారి మొదలు కలకత్తా వరకు యీ భూమిగడ్డను సోగతకులపాకు అందమయ్యేటట్టు సమ్ముదము ఆవ రించి వున్నందున మనము దక్షిణాభిముఖముగా వనే కొద్ది సమ్ముదతీరానకు సమీవముగా రావడమైనది. గంజాం మొదలు సము[దతీరమందే వచ్చేటట్లు టబ చెన్నపట్టణమునకు వొక భాట వున్నది ఆభాట సమీపమయినా వుపష్పుకాలువలు అనేకముగా దారిలో దాటవలసి వున్నవి గనుక ఆ మార్గమువదిలి కుంఫీణీ వారు పడమర వొత్తి కాలవేసిరారు. సమ్ముదతీరపు భాటను వుప్పుకాలువల విరోధము యెబువున్నదో ఆటువంటి దారిని అడివి, కొండలు, పులులు, రాళ్ట, దొంగలు యా వీండ్డ భయము చాలా కలిగివున్నది. యీ దినము నడిచినదాం యెడారి. కొంత మేర అడుసు సీష్ణగా వున్నది. నాగాలాపల్లెవూరి ముందర వొక వుప్పు కాలువ నున్నది. దానికి పాటు పోటు కద్దు. పోట్పువేళ దానిక సంగడి అని రెండు తాటిచెట్టను దోనువలెనే తాొలిరి చేర్చి కట్టివుంటారు. అందులో ఆరగర్ష యెక్కవచ్చును. వన నాగలాపల్లె అనేవూరు పెద్దది కాకపోర్స్య్య అన్ని పదార్థములు. దొరు యిక్కడి వుప న గాడి వుష్పుకాలువ వద్ద చెన్న పట్టణములో వుండే వాక "పెదమనిషి యీ దేశస్టుడి బోధనమీద పదిన రూపాయ స్‌ ఠి లు ఖర్చుపెట్టి రెండు తాటాకు గుడిశెలు వేసీ రెండు నీలిమందుచే స తా ల

• ట్రీ కట్టి వొకదావి తొవ్వించినాడు. నీల్రి మందు లాఖము యొక్క (భాంతి చెన పట

కాశీయ్యాత 156 ముంచినది. యీ వూరికి యానాం సీలపల్లి అనే గొప్పబ స్రీలు మూడు ఆమడలో వున్నవి. యింజరమనే (గామము నీలపల్లికి సమీపముగా వున్నది. మాదయ పాశము యానానికి ఆమడదూరములో నున్నది. యీ వూరికి కాకినాడనే కలకటరు నివాన స్టలము 7 కోసుల దూరములో వున్నది.

వుప్పాడా అనేవూరు యిక్కడికి కోసెడు దూరములోనున్నది. వుప్పా డొాకు చుట్టూ అమడ దూరములో సముుదతీరమందు సుమారు యేనూరు యిండ్ద బోయిజాతీవారు గుడిసెలు వేసుకొని కాపురమున్నారు. వీరికి పయిరు భూమి యిలాకా యెంత మ్మాతము లేదు. సము[దములో మత్స్యములు పట్టి యెండ వేశి మణుగు 1కికొంచము తీరువయిచ్చి అమ్ముకోవడమున్ను చెన్నపట్టణములో కొలువు కొలిచి [బతకడమున్ను. వీరియిండ్లలో మొగవాడు పుడితే చచ్చేవరకు తల కిరూ.] 1/2 సరకారువారికి తీరువ యివ్వవలనసిది. వీరి గుడిశెలు నాలుగు రూపాయలకు యెక్కువ చేయవు. యీ బోయన్త్రీలు కట్టెలు కొట్టి అమ్మడమువల్లనున్ను ; పైరు పెష్టే సంసారులకింద పనిపాటులు చేయడము వల్లనున్ను, వన్యములైన కూరకాయలుతెచ్చి అమ్మడమువల్లనున్ను కాలక్షేపము చేయచు మొగవాండ్డ నిమి త్రముసరకారుకు యివ్వవలసీన వన్నుతోసహాయిచ్చు కుంటారు. మొగవాండు రూపాయ !కి నెలలు ఆగు యింటికి పావులా వంతున పడ్డీకి అప్పతీశి సారాయి మొదలయిన మత్త |దవ్యములు తాగి ఆ అప్పులు మిక్కటమయితే తీర్చడానకు దేశాంతరములకు జతలుగా కలిసివచ్చి బోయీ కొలువుచేసి మశ్రీ దేశమునకు వచ్చి చేసియున్న అప్పులు తీర్చుకుంటూ వుంచు న్నారు. కొందరు బైటి నంపాదన కూడా తాగడానకు చాలక స్వదేశగమనమే వది పదిహేను యేండ్డు తలుచుకోకుండా వుంటారు. నాతో కూడా వచ్చిన బోయీలలో యిద్దరు యా దేశమువదిలి బహుకాలమౌటచేత వారి భార్యలు వారిని గుర్తుపట్టలేక పోయినారు. ఆ యిద్దరిని వారి యిండ్ల స్రీలు మీకు తాగడా నకు మేము కావలసినది యిస్తాము, యికమీరు దేశమువదిలి పోవద్గని బతి మాలాకొనుచున్నారు.

156 ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య యీ మత్త (_దవ్య పానముపట్ల లోకులకు యింత ఆసక్తి యేల కలిగి నదో అది యీశ్వరునికే తెలుసును. అయినా నాకు తోచడము యేమంచే యేలే బుద్ధి యనే రాజుయొక్క. అధికారమునకు లోబడని దేహములోని మనసు మృగము యొక్క చేష్టలతో తిరుగులాడుచూ వుంచున్నది. గనుక ఆ మనసు యీషణ్య్మతయబద్ధమయి స్వప్నావస్థలోకూడా యీషణాదులను గురించి కలిగే విరోధములు అబద్ధములని జాగదవస్థలో తెలిశిన్ని జ్మాగదవస్థ పొందినవనక్త కూడా స్వవ్న సంభావితాలను జ్ఞాపకమునకు తెచ్చుకొని అవి సత్యములని కొంత సేపు భమసీ కొంచెము దుఃఖించడము స్వానుభవముచేత నాకు తరి? వున్నది గనుక బుద్దిచేత యేలబడని మనసుకు దుఃఖనివృత్వర్థమున్ను యధో చితము బవ్మానందవళుగా వొక సుఖము కలిగే కొరకున్ను మనుష్యులు మత (దవ్యాలు మీతముగా కాగడానక్త మొదలు పెట్టినారనిన్ని ఆది పరంపరగా యెక్కువ ఆయి అనేకులు యీశ్వరుడు తమక యిచ్చిన యధోచితమెన (వజ్ఞను కూడా తాము పోగొట్టుకునేటట్టు పానా పేక కలగడమయినది. కవ గ్రైర సోము తిరగడమువల్ల తీ పురుషులకు పరస్పర 'స్నేహమున్ను యు స్‌ మోహమున్ను ఆసక్తులున్ను పుట్టను కారణమేమని విచా రించగా యిదిన్ని ఆవిరములు, ఆచారములు, ఆలంకారములు వీటి యెడల రు జ నిసర్టేలాగే గాన్‌, యెక్కువలేదని తోచబ డుచున్నది, ఆది యెందువల్దనంశ్చే అధ అడ్మీ |. ఆర్డీ ఆక వ అ పురువుణ్ని మరినాక దేశ త్రీ చూస్తే ఆ పురుషుడి క్రూప్రాలం కొ లు బాగా న ర వున్నా హేయముగా చ్రూచి ఆవహాస్య్సృ కిందికి తెచ్చి సహ్యబడుచున్నది, స్వదేశస్థుణ్ని చూచినంతలో వ్రాజ్ర విధమైన యిషము వృదయములో ఆకస్మాత్తుగా జనించి కలియక్ష అపేక్ష కలిగ ర్‌ చూపు న్‌ వెరి వాలు “లు కులుకులు అనే దేహకంపము - యుది మెద ష పట్టి మర్యమైన అయన చేష్టలు స్రీలకు పుట్టి మర్మమైన అవయవములు దాచి మూన్సే లాంఛనలతో ఇల న | లత్‌ త్ర అవయవమూ లను ఆ స్వదేశ పురుషలక్షు నిరూపిస్తూ వుంటారు తతాఃు ౪ నక న “ లశాప స్వదేశసులలోను స్య యులనున్ను, ఆత్యాసన్నులనున్ను స్త్రీలు థి 1 చూచిన పక్షవందు పెన

కాశీయా(తీ 187 (వాశిన చేష్టలు దశగుణముగా అధికమవుచున్నది. యీ హేతువులవల్లనే పూర్వీ కులు వివాహ విషయమై స్వకియ్యులలో సమీప ర క్రస్పర్శ కల స్థలములలో కన్యాదానాలు కన్యా (పత్మిగహములు నిషేధించి నిర్ణయించినట్టు తోచుచున్నది. ఆ నిశృయానుసారముగానే వరస్పర వాంఛలున్ను వుదయింపుచున్నవి. గాని యీ వాంఛలకు ఆచారాలంకారాలవలెనే వాడికె మీద పుట్టే మనసు కారణ మేగాని మరివొక కారణము వేరే వున్నట్టు తోచలేదు. యిందుకు శిష్ట వాక్యము యింగిలీషు వారిలో “ యూజ్‌ రికిన్‌ సయిల్స్‌ వు యిత్‌ ఎవ్వరి ధింజ్‌” అని వున్నది. దీనికి తాత్పర్యము యేమంటే పరిచయము అన్నిటితోనున్ను ఆనుకూ లింవ చేయచున్నది అని అర్థము. 19వ తేది అంతా యీ వూళ్ళో నిలిచినాను.

90వ తేది వుదయాన నాలుగున్నర గంటకు బయలువెళ్లి యిక్కడికి మూడుకోసుల ధూరములో నుండే పిఠాపురమనే పుణ్యస్థలము యేడు గంటలకు చేరినాను. యీ వూరు వూర్వము గయాసుర రాజధానిగా వుండినది. యీ స్ట మును పాదగయ యని అనుచున్నారు. యిక్కడవొక తటాకమున్నది. దాన్ని పాదగయ తీర్థమనుచున్నా రు. యీ తటాకములో గయాసురుని పాదములు వున్నవని [వసిద్ది గనుక యిక్కడ (శాద్ధము చేశి పిండ్మపదానము చేయవలని జ్లది, తీర్థమువొడ్డున వొక చిన్న శివాలంయమున్నది. అందులోని లింగము పేరు కుక్కు టేశ్వరుడని అనుచున్నారు. యీ వూళ్ళొ వొక పాడుకూపములో అష్హై దళ పీఠములతో చేరిన పురుహూత యనే శక్తి అదృశ్యముగా వసింపుచున్న దట. ఆపెకు ఉత్సవాదులు యేమిన్ని నడవడము లేదు.

యీ వూళ్ళో యిన్నూరు (వాహ్మణయిండ్లు కలవు. వారందరు తీర్ణ వాసులుగా యాచక వృత్తిని వహించియున్నారు. యీ దేశములో గంజాము మొదలుగా భూరూపకమయిన జీవనము లేని (బ్రాహ్మణుడు లేడు. యీ దినము తొలి ఏకాదశి. దీన్ని సమ స్తమయినవారు యీ ప్రాంతములో గొప్ప వండగగా జరిగింపుచున్నారు. గయాపాద తీర్థమువొడ్డున నేను డేరాలువేశి దిగి యిక్కడి గుడి లోపల నంట, భోజనములు కాచేసుకున్నందున గయాతీర్ణములో స్నాన

నిమి తమై వచ్చిన వూరి శ్రీలను బాలుల సమేతముగా అందరినిన్ని దర్శనము చేయడమైనది. యీ వూళ్ళో పోలీసుదారోగా సహితముగాజమీన్‌ దారు లునీల్నాదిరాయనిం గారి కుటుంబస్థులు వొక మట్టికోట కట్టుకొని ఆందులో వసింపుచున్నారు. యీ వూరు గొప్ప బస్తీ. సమస్త వదార్థాలు దొరుకును, సురాకారమనే "పెట్టును యిక్కడ 'పైరౌచున్నది. వూరు తోపులతోను తటాకాలతోను నిండి విశాల ర్తి మైన వీధులు కలిగి వున్నది. నేడు తెల్టవారి నడిచిన దారి కొంతమేర అడుసు నీ్టగాని మిగిలిన భాట యిసకపరగా నున్నది. జగన్నాధము మొదలుగా సకపర యిన భూమి గనుక తాటిచెట్టు, మొగిలిచెట్టు, జెముడు, యివి మొదలయి నవి విస్తరించి వున్నవి. యిండ్లకు కాటాకులు కప్పి పయిన కసువు పరుస్తారు యీ వూరి [బాహ్మణులు విచ్చలవిడిగా తారతమ్యాలు తెలియక సటించేవారు పదిరూపాయలు థూరి పంచి పెట్టినంతలో యధోచితమ్సృగా సంతోషించిరి. యిక్కడనుంచి రెండు క్‌ 0, గంటలకు బయిలువెళ్లి నాలుగుకోస్సల దూర ములో నుం _నెర్దావురమ 6 గంటలకు చేరినాన్సు. యా మధ్యాహ్నము నడి చిన దోవ పల్లపు పారు గనుకనున్ను భూమి శగడ గనుకనున్ను యీ దినము వర్షము కురిసినందుకునున్ను అడుస్స సీష్టగా వుండినందున చాలా జారుచూ వచ్చినది. యీ నడమ యేలా అనే వ్లాక్ర చిన్న నది కాలినడకగా దాటినాము నాము, ఈ నది చిన్నదయినా మిక్కిలి శీష్షమయిన వేసంగి కాలమల యందును 0 / అనావృష్టి దోషాలు కలిగినవ్పడున్ను చొక్కరీతిని మ్పిట్స ప్ర న చున్నది. పిఠాపురము, పెద్దెపురము జమీనుదారుల శా న. (గ్రకారము యేటి నీళ్ళ ఆడకటి తమ [గామాదులక్ష వ్రు వంతుల తాలూకాలలో యెలపుడు ప స ఎ ముచేత వీర ల్లప్పుడు పంటలు సమృద్ధిగా కలిగియన్న వి, 'పెద్దాపురమనే వూరు పిఠాఫ్యురముక్రనా గొప గావలగాడ ౨. గొప్పది, యూ వూరియి ్పలుగానే కట్టియున్నారు. 100 (నాహ్మణుల య ౦డ్డున్ను పోలీసుదారోగా సహితముగా యిక డి మీ ండ్డు కలవు, యిక్కడ గాదే జిన్‌ దార్పడ్సు వసీంప్కృన్చ నుంటాడ్తు,

యితని తాలూకా 8 లక్షలది. ఆంగష్ట కలవు. సమస్త పదార్థాలు దొరుకు చున్నవి.యీ వూళ్లో తి సంవత్సరములుగా యీ జమీన్‌ దారుని భార్య అమ్మన్న అనే పురుషుని గొప్ప యిల్లు స్వాధీనము చేసుకుని వొక అన్నస్మతము వేసి యున్నది. ఆ స్థలము విశాలముగా వున్నందున అందులోనే యీ రాతి వసించినాను.

౭21 తేది వుదయాత్పూర్వము ల్లి క్ష/రి గంటకు లేచి యిక్కడికి ౩ ఆమడ దూరములోనుండే రాజానగరమనే వూరు 10 గంటలకు (వవేశించినాను. దారి యిసక కలిసిన రేగడ, కొంచపాటి యడివిన్ని, వొక కొండ తిరుగుడున్ను బహు చోరభయమున్ను కలిగి నడవ ననుకూలమై వున్నది. యిక్కడ గోపాల రాజుల పిళూరి అనే పేరుగల బందిపోట్లు (వతివూర కలిగి వున్నది. నేను తునియనే వూరివద్ద వదిలిన అయన్‌ దారి రాజానగరము ముందు వచ్చి కలిసి నది. రాజానగరము జలవసతికల పూరు. ఆంగష్ట కలవు. పోలీసు అమీనా వసిస్తూ వుంటాడు. అన్ని పదార్థములు దొరుకును. యీ వూరు కొచ్చర్లకోట వెంకటరాయుడి జమీను. యిక్కడ లోగడ రాజబహదరు వారి అన్నస్యతము వుండి నిలిచిపోయినంతలో యీ జమీన్‌దారుడు ఆ స్మతాన్ని వుద్ధరించి మీ జరిగింపు చున్నాడు. యీ స్మతములో వంట భోజనముల నిమిత్తము దిగి నాను. స్మృతము బహు విశాలముగా కట్టివున్నది. యీ వూరికి సమీవమందే 50 యిండ్ల (బావ్మణ్మాగవోరము వొకటి వున్నది.

పాదగయలో. నేను తీర్షము వొడ్డున డేరాలలో దిగి వుండగా గొప్ప వర్షము కురిశినది. అప్పట్లో స్నాననిమిత్త మున్ను శివాలయ దర్శన నిమిత్త మున్ను వచ్చిన స్త్రీలు వర్షమును లక్ష్య పెట్టక స్నాన పానములు స్వామి దర? నాలు తడుస్తూ చేసిన వేడుక చూడ గానున్ను విజయనగరములోను పట్నా అనే షహరులోను గొప్పవారి యిండ్ల స్రీలకు అత్యంత దేహోవ్మదవాలు కలిగి నేను బొషధము యిచ్చి వథ్యము తీసుకొమ్మన్నంతలో చచ్చినా మంచిదిగాని స్నానము లేక మేముగా వంటచేసుకోక అన్నము పుచ్చుకొనమని వొక వట్టుగా

160 వీనుగుల వీరాస్వామయ్య మూర్జము చేసిన నిశ్చయము చూడగానున్ను 'కలిస్సాధు స్త్రీయస్నాధు' యనే సామాన్య వచనము బాగానే వున్నట్టు తోచుచున్నది.

యిక్శ_డనుంచి రెండుగంటలకు బయిలువెళ్ళి యిక్కడికి రి కోసుల దూరములోనుండే రాజమహేంద్రవరము క గంటలకు చేరినాము దారి కిరు పక్కలా అడివి కలిగి యిసుక వరగా వున్నది. రాజా నగర రాజమ హేం్యడ వరాలకు చెరి సగాన పోలీసు ఠాణాను పాంధుల క్షేమముకై కలకటరు వుంచి వున్నాడు. యీ రాజమహేం[ద్రవరము పూర్వము రాజరాజ నరేందుని రాజ ధాని. అతని కొడుకు సారంగధరునితో చం్యదవంశము ఆంత్యమయినదని లోకపసిద్ధి.

యీ రాజమహేంద్రవరము గౌతమ మహాముని ఆశమము. పూర్వకాల మందు ద్వాదశ వర్ష ఇమము సంభవించి సమస్త (వాహ్మణ్యము అన్న ములేక మనుష్యకోటికి గురువులయిన గౌతములవద్దికి వచ్చి మొర పెట్టుకుంటే వారు తమ తపోబలముచేత (వత్యహము కొద్దిగా వరిబీజాలు చల్లి అవి సద్యఃఫలము నకు వచ్చేటట్టు చేసి ఆ ధాన్యము అకయమౌటచేత అనేకకోటి (బాహ్మణ్యము నకు ప్రత్యహము అన్నము యిచ్చి వారల [పాణరక్షణ చేసినారు. పిమ్మట ఇమము వదలగానే సమస్త ద్విజులు గౌతముల అఆశమము వదిలి పొయ్యే టప్పుడు యింత యశస్సు గౌతములకు రావచ్చునా అని అసూయచేత, పాంచ భౌతిక దేహములన్ని యీశ్వరుని మాయా సంబంధమయిన అరిషడ్వర్గముతో బద్ధములయి వున్నవి గనుకనున్ను యిక్కడి జిల్పా జడ్డియయిన వైబరుటు దొర, చెక్కుముక్కి రాయిపై యినుము వేగమ్సగా కొట్టి అగ్ని వడకపోత్ర తుపాకిలోని మందుగుండు బఖయలువడదు అన్నవతుగా యీ (వపంచము కృత జ్ఞత సాత్వికత్వములతో నిండితే అన్ని పకృతులు చప్పుడులేక స్తావర్ర్సృుల్వుగ్గా న్మిదపోతూ వుండవల?నవి గనుకనున్ను దురత్యయమయిన మాయ 'క్రరత్తి కర్షతి కర్షత్యేవ! అనే వచన (పకారము పండితులను క్రూడ్తా మోసపరచి పీక టల్‌ కండ్డు కలవాడు కండ్లు లేనివాడ్వన్ను సమమయినట్టు మనుష్యులను కృత

కాశీయాాత 161 ఘ్నులను చేయుచున్నది గనుక ఆదే్మేపకారము అప్పట్లో గౌతముల ఆశమ ములో నున్న (బాహ్మణులు కుతం్య్భతము వల్ల వొక గోవును కల్పించి గౌత ములు ఆ దినము చల్లిన పయిరు మేశేటట్టు చేసినారు. ఆ గోవు ఆ (పకారము తాను చల్లిన పయిరు మేశే కృత్యము చూచి గౌతములు (బాహ్మలమీది భక్తి చేత గరికపోచను గోవుమీద వేశి అదలించినాడు అంతమాతానికే ఆ గోవు చచ్చినట్టు అభినయించినది. వెంబడిగాొనే అక్కడ వున్న _వాహ్మలు గౌతములను హత్య దోషము కలవాణ్నిగా నిందించినారు గౌతములు వళ్ళాత్తాప్తులయి నాకు యేమి గతియని ]బాహ్మణ మండలిని అడగగా శివుని జటాజూటములో వుండే విష్ణు పాద (వసూతయయిన గంగను బయిటికి తెచ్చి అందులో అవగాహనము చేస్తేనేగాని నీవు పుణ్యాత్ముడవు గావని చెప్పినారు. పిమ్మట గౌతములు తపస్సువల్ల సాంబమూర్తిని సంతోష పెట్టి వొక ధారను భూమిమీదికి తెచ్చి తన ఆశమముదాకా తెచ్చి స్నానముచేసి యెప్పుడున్ను లోకోవకారముగా భూమిమీద (పవహింపుచు వుండేటట్లు చేసినాడు. ఆ ధారకు గోదావరి అని నామకరణము చేయడమయినది. సిమ్మట సప్త బుషులు గౌతములను 1పార్టించి నెలవు పుచ్చుకుని యేడు ధారలుగా గోదావరిని చీలదీసి తమ తమ ఆ్మశమాలకు తీసుకుని వెళ్ళినారు. గనుక యీ రాజమ హేం్యదవరము వరకు గోదావరి అఖండముగా వచ్చి ధవశేశ్వరము మొదలుగా వబీలి సప్త గోదావరు లుగా అయినది. ఆ సప్త గోదావరీ తీరమందు వుండే భూములు గోదావరీ వుదక బలముచేత సమస్త సస్యాదులను ఆమోఘముగా ఫలింపచేయుచున్న వి. ఆ సప్త గోదావరీ తీరమును కోనసీమ అనుచున్నారు. అక్కడ (బాహ్మలకు భూవసళులు చాలా వున్నవి.

యిది కాకినాడు జిల్లా. యెనిమిది లక్షల వరహాలు సాలుకు యెత్తు చున్నది. బహుళా భూమికి శాశ్వతమైన బేరీజు యేర్చరచి ముఠాలు చేసి నారు. ఆ ముఠాలను యాలము వేశి కావలసినవారికి కొనుక్కునేటట్టు చేసి నారు. గనుక కళింగ దేశానకు యివతల వుండే వర్యక సంచు కోమట్లు

1612 ఏనుగుల వీరాస్వామయ నాలుగయిదు కుబుంబాలు ధనికులు అయినందున యీ యింగిలీషువారి దొర తనములో అటు అమ్మిన ముఠాలు కొనుక్కొని స్వజాతి వినయ భావాన్ని వదిలి (వభుత్వ లాంఛనలు వహించినారు. గౌర కోమట్లు యిది మొదలుగా దదావిడ దేశము వరకు యిదేరీతున యధ్యాకమముగా [పభుత్వ లాంఛనలు వహిస్తూ వచ్చినట్టు తోచినది. చిక్కాకొళము మొదలుగా దేవాంగులనే నేతగాండ్రు లింగ ధారణలు బహుశః చేతి వున్నారు (బాహ్మలున్ను అనేకులు నెల్టారి వరకు చేయుచు వచ్చేటట్టు తోచినది యా కళింగాంధ దేశాదులలో తెలగాలనే వెల మలు, క్షతియులనే విజ మనగరప్క రాజుబంధువులున్ను ఆను పూర్వకముగా దొరతనము చేసే బాధ్యతను వహించి వున్నారు. యీ వూరు గోదావరి తీరము. (వాహ్మలు చాలా అధ్యయనపరులు. యజ్ఞయాగాది కర్మముల యెడల చాలా (శద్దాభ క్రి కలిగి వున్నారు. యీ రాజమహేం్యదవరము హయిదరాబాదుకింద లోగడ వుండి బవామ్హేచ్చా (కొంతముగా వుండినది. అప్పట్లో యూ తాలూకా అధికారులు స్వామిదోహు లై తమ అదధీనము (కిందవుండే భూమికి తామే స్వాములుగా (ప్రవ ర్రించినారు గనుక యింగిలీషువారు వారిలో కొంత అంతళ్ళ్చిదాలు కలిగినట్టుగానే యీ దేశమును స్వాధీనము చేసుకొన్నారు. అయితే గంజాం, విశాఖపట్టణము: రాజమహేర్యదవరము జుములా ఈ మూడు జిల్దాలలోని దుర్మార్గుల వూర్వపు దౌష్ట్రములయిన పితూరీలు బందిపోట్టు మొదలయిన కృత్యములను యీ సరికి నిలపలేక యీ దేశస్టులను యధ్శ్యాకమముగా రక్షించలేక భూపతులవల్ట తనఖా తీసుకొన్న వారు రాజ్యములో వచ్చిన రూకలను తీసుకొన్నట్టున్ను విటపురు మడు జార స్ర్రీకోగపరిహారము విచారించక సంగమము చేసి వెళ్ళి పోయేటట్టున్ను యిప్పట్లో, (ప్రభువులు దేశక్షేమము విచారించక [ప్రభుత్వము జరిగొంపుచు నుండేటట్ల్టు నాకు తోచినది. యీ రాజమ హేర్మదవరములో [1(00 యిండ్లు కలవు. సమస వదా ర్ధాలు దొరుకును. కొందరు జమీన్‌ దారులు యిక్కడ వసించి వుండుటచేతను)

కాశీయ్యాత 168 యా జిల్లాజడ్డీ యిక్రడ కోటు చేసుటవల్లను యదధోచితముగా పూరు బస్తీ అనిపించు కుంటూవున్నది. యిక్తడికి 4 ఆమడల దూరములోవుండే సామలకోటకో ఓ వటా లాలువున్నవి. అక్కడ నుంచి 2 కుంఫిణీలు యిక _డికివచ్చి ఠకాణావుంటారు. యీ నువో పుణ్యస్థలములో 200 _బాహ్మణమిండ్డు కలవు, అందరు తీర వాసులుగా (పవర్షిస్తారు. యీ గోదావరిలో పడవలు యెక్కితే యిక్కడికి 90 ఆమడలో వుండే భ్మద్భాదికి వెళ్లవచ్చును. యిటు తూర్పుయానాం నీలవలి, మాదయపాశిము, కోరంగి మొదలయిన స్థలములకు పోవచ్చును. ళా యా 3నెటున గోదావరి కాలునడకగా కొంతకాలము వుంటున్నది. 6 ట్‌ వూరిలోనున్ను; యిది మొదలుగా నున్ను చాకలవాండ్రు పాలకీలు మోయడ పసిదిపడివు రారు. రురకల షపాబలము తగిన వెనక యీ సలములో రై దేవాలయాలు కట్టి ఆరాధింపుచున్నారు. 9స్ర తేది మధ్యాహ్నము భోజనము కాచేసుకుని ర0డు గంటలకు బయిలువెి గోదావరి మవోనది పడవలగుండా దాటి దా దారి మచిలీ బంద యణ రకు యేలూరిమీదుగా పోవుచున్నా రాజా కొచ్చర్ణకోట వెంకట రాయనింగారు సర్వాంతర్యామి (పేరేవణచేత రాజము హేం్యదవరములోనున్ను తన బుంట్లో నిలిపి ఆదరించినది గాక, తన జమీన్‌ |గామాల మీదుగా తానుకూడా వచ్చి యెనిమిదామడ వర్యంతము నన్ను సాగనంపించవలె నని తలచి ,ప్రార్థించికారు గనుక దండుదారిని యేలూరిమీడుగా నా రెండుబండ్లను రవానాచేసి నేను అడ్డ దారినివుండే వాడపల్లి రాతి 7 గంటలకు (వవేశించినాను. దారి గోదావరి యలు నొడుననే వొక మనిషి నడిచేపాటి కాలిదారిగా వున్నది. రాజమహేం్యద ౮ ఆర

వరమునకు వాడపల్లి అనే వూరు 6 కోసుల దూరము. గోదావరి మధ్యే కొన్ని లంకలు (ప్రవాహపు వేగాన పెట్టబడుచు వచ్చుచున్నవి. ఆ లంకలు జమీన్‌ దారులకు చాలా ఫలకరములుగా వుంచున్నవి. వాడపల్లి యనే వూరు విష్ణ సలము గనుక వంక పేశ్వరుల గుడి చిన్నదిగా వొకటి వున్నది. యిరువై స న న

164 ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య యిండ్ల వైష్టవ్యాగహారము కూడా కలదు. రాజా కొచ్చర్హ కోట వెంకటాయనిం గారి తమ్ముడు యీ వాడపళ్లెలో విశాలమయిన నగరు కట్టివున్నాడు. యీ ర్శాతిన్ని మరునాడున్ను యక్కడ వుండినాను. యీ పూరు గోదావరి వొడ్డు గనుక యీ వూళ్ళో బావులు లేవు.

0వ తేది వదయమయిన ఆరుగంటలకు లేచి యిక్కడికి ? కోసుల దూరములో వుండే ఆచంట యనే వూరు 11 గంటలకు చెరినాను.. దారిలో సప్రగోదావరియనే వొక పాయ వడవలకుండా దాటడమయినది. యిది కాలి థాట తోపులు, వూళ్ల మధ్యే నడుస్తూ వచ్చినాము అందులో రాల (ర్యాలి) యనే వొక [గామములో శ్మభమయిన నల్లశిలతో (పభనమేతముగా వాక గోపాలమూ ర్షిని చేసివున్నది. ఆ (పభళోనును న్న మూర్తి పీఠము మీదనున్ను రాస్మకిడలు మొదలయిన అవసరాలు మూ ర్రీభవించినట్టు చెక్కి. పథాన మూర్తిని గోప్ట, వెండుకలుకూడా విరళపరచి ఆతిసుందరముగా చేసివున్నది* యీ మూరి సమ్ముదంలో కొట్టుకొని వచ్చినట్టు యిక్కడ చెప్పుకుంటారు. ఆచంట అనే వూళ్ళో వెంకటరాయనింగారు తన నివాసముకొరకు వాక గొప్ప నగరుకట్టి దానికి చుట్టూ సుందరమయిన వనము నిర్మించి వున్నాడు. యీ వూళ్ళోకున్ను, వాడపల్లెలోవల వున్నష్టే వాక పోలై సు అమీను వున్నాడు ముఫ్పై బ్రాహ్మల యిండ్ధ వున్నవి. యిక్కడ 'పెండలప్ప గడ్డలు బహు బాగా అఆయియీ నెట్టున బహు ప్రసిద్ధి కెక్కివున్న వి. వొక దేవాలయము కూడా వున్నది. యీ వూళ్ళో యీ రాతి వసించినాను.

తీ! తేది వుద యాత్నూర్వము తీ గంటలకు లేచి యిక్కడికి రండామడ దూరములోనుండే శింగవృక్ష వనే వూరు వొక గంటకు ఇరినాను. దారి వరి పొలాల గనిమెలమీద నడిచి రావలసినది. కేగడ భ్రూవ్చి అయినందుననున్ను వర్షాలు కురిశి వున్నందుననున్ను చాలా అడుసుసీళ్ళు కలిగి బవు (వయాసగా వుండినది. గోదావరి వుదకము అడ్డకట్టి తెచ్చిన నాలుగు మడుగులు, రొమ్ముల లోతు నీళ్ళలో దాటినాము. శింగవృక్ష మనే వూరు గొవ్వబ స్త్రీ, 100 (బాహ్మణ

కొాశీయ్యాళ 185 యిండ్లు కలవు. అనేకముగా అంగళ్ళు కలవు. ఈ వూశ్ళో భోజనానకు నిలిచి మూడు గంటలకు మళ్ళీ బయిలువెళ్ళి 8 గంటలకు బోండాడ (పవేశించినాను. దారిలో తెల్లవారినలెకే రెండు మడుగులు దాటడనుయినది.

బోండాడ అనే వూరున్ను బస్తీ [గామమేను. యూ వూరిమన్ను ఘట్రి పర అయినందున ధాన్యము పాతరలు వేశి వుంచుతారు. రాజమ హేంద వరము మొదలుగా తాటిచెట్టు ఆమితముగా కలిగి వున్నవి. [వతివూరనున్ను తాటివండ్డరసము తీసి బాపలుగా చేసి వుంచుతారు. యీ ర్మాతి యిక్కడ వసించినాను.

ఆగష్టు నెల = తేది వుదయమయిన 5 గంటలకు బయిలువెళ్ళి యిక్క డికి 8 కోసుల దూరములో నుండే యేలూరిపాడు అనే వూరు .0 గంటలకు చేరినాను. యీ వూరు పేటస్థలము. నేడు నడిచిన దారి యిసకపర. శింగవృష మనే వూరు మొదలు యిడే రీతిని దారి అనుకూలముగా వున్నది. బండ్లు సమే తముగా రావచ్చును. యీ వూర నియోగుల అగ్రహారము. రాజమ హేం్మద వరము జిల్లాకున్ను బందరు జిల్హాకుమ్ను యీ వూరివద్ద వుండే వువృకాలవ సరిహద్దు అని తెలియవలసినది.

యా మధ్యాహ్నము 18 గంటలకు యిక్కడినుంచి భోజనము చేసుకొని బయిలువెళ్ళ్‌ వుప్పుకాలువ సంగళ్లకుండా దాటి ర్యాతి ? గంటలకు యిక్కడికి 8 కోసుల చూరములో వుండే తుమ్మడియనే వూరు చేరినాను యీ మధ్యా హ్నము మీద నడిచిన దారి యిసక పర, శుద్ధబములు. యేలూరిపాడు మొద లుగా వర్షాలు లేనందున యిక్కడ దారిలో మడువులు బొత్తిగా యెండివున్నవి. దారిలో కలిదండి యనే (పనిద్ది (గ్రామము దాటి వచ్చినాను. తుమ్మడి అనే ట్రంచడానకి యిచ్చి వచ్చిన రెండు డేరాలు వెంకటరాయనిం గారికి

చి వచ్చిన వాక డేరా గొక మిగిలిన ౮0డు డేరాలు యిక ఫరవా

యి క్‌ ఎకి వూళో) బ్రాహ్మణ యిండ్లలో స్థలము దొరుకునని అందరు

168 ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య బోధించినా చెయికావలికి యెనిమిదిమంది బోంూలచేత తెచ్చి నందున ఆ రెండు డేరాలు వొక బావివద్ధ వేయించి లూ ర్యాతి గడపడమయినది ౨౫ వూళ్ళో మంచిసీళ్ళకు బహ్ముపమయాస. నేను డేరాలు వేయించిన స్థలమున పుండే బావి యూ వూరికి మంచినీళ్ళు, ఆ నీళు మాకు తాగకూడనిదిగా వున్నది. అభ్యాసము అన్నిటినిన్ని ఆనుకూలపరుస్తున్నదనే యింగిలీ[ు మాట యీ దినము సత్యముగా తోచినది.

8౭ తేది వుదయాత్పూర్వము 9 గంటలకు మబ్బుచినుకులుగా వున్నా లేచి యిక్కడికి రెండామడదూరములో వుండే మచిలీబందరు అనే షహరు యీ దేశస్థులు పేట అని చెప్పే బస్తీని 9 గంటలకు [వవేశించినాను. డారి నిన్నటి వలెనే యిసకపర. బండ్లు సాధారణముగా నడవవచ్చును. రామన్న పేటలో వొక గొప్పతోట యింట్లో దిగినాను. వా మచిలీబందరు బస్తీలో 22 పేటలు కలిగివున్నవి. వొక్కొక్క పేటను పూర్వమందు లక్ష్మీకటాకము కలిగిన పురుషులు తామై కలగచేసినారు గనుక ఆ శేటలళో వచ్చుబడి వాడిగెలను ఇవ్‌ న్‌ ళు పటలు కలగచేసీన వార వంశస్థులు నూరారు రూపాయలవంకున సుఖోపాయ ముగా ముప్పట్లో (పతిమ సమున్ను అనుభవింపుచున్నారు. ఈ బసీ లోగడ తురకలది, హయిదరాబాదుకింద పున్న అధికారస్థుడు యిక్కడికి తాను నవాబు అనిపించుకొని యా రాజ్యాన్ని ఆకమించినాడు. ఆ స్వామి (దోహము వారి వంశస్సులను కుం ల శ

(్థులను కుంఫిజీవారికింద పించన్‌ తీసుకొని ముప్పట్లో వుండేటట్టు చేసినది. ణి

పూరకాలము ంా న

వి మొదలుగా యా బసీ సర్వాధికారుల నివాషముగావుంటూ రావడముచేత న్సన్స, ౩ యముప్పటో న్నన క న్న ఎం స్నా వుతరఖండం పోవిన్‌శ యాల్‌ రటుకో జిల్హాకోరటు కటకటరు కచ్చేరి కమి మగా క | ఏ శై స్పెవ్యాటు ఆఫీసు సపాత గా కొంత దండు వసించివుంటూ రావడంచేత మదల న నున్ను, కార్యడేసులనారు మొదలయిన కొందరు జమీన్‌ దారుల సౌహృక్రార లనీ కాడలు వర్తకులున్ను వుండుటవేత నున్ను బస్తి చాలాగా శోబించివున్నది రాజవీధు లు బాగా విశాలముగా వున్నవి"

కాశీయా[త 167 యిండ్లు బయటచూచేటందుకు చిన్నవిగా అగువడ్డా లోపలి ఆవరణాలు విశాల ముగా కట్టివున్నారు. లో ముంగిష్టమాాతము కొంచవరచి కట్టివున్నారు. సమస్త వదార్థాలున్ను సమ స్తవనులు చేయగల మనుష్యులున్ను దొరుకుదురు* శ్రీకాకొళము వదిలిన వెనక బాడిగెకు బండ్లు యీ బ స్త్రీలో డొరకడము కవ్టము. భూమి వుష్పుకలిసిన రేగడ. నీళ్లవసతి లేదు. దూరమునుంచి యా స్తీకి మంచినీళ్లు తెచ్చుకోవలసినది .

మనుష్యులు నిండా అరోగదృ ఢగ్మాతులుగా వుండలేదు. స్రీలు అలంకా పురస్సరముగా శోభాయమాశలయి. వున్నారు. స్వరూపలావణ్యము గలవారు కారు. చెవులకు నిడుపుగొలుసులు వేశి కొన్ని పావటకు చేర్చి చెకు, తారు శ్రీ పరమలు చాయవేసిన వస్త్ర్మ్యపియులె యున్నారు. రాజమహేర్మద వరానికి యీవల కృష్ణవరకు (బాహ్మణ్యమునకు భూజీవనాలు. విస్తారములేక సంతు మ్మాతము అతిళశ ముస్తూ రావడము చేత బందరుబస్తి యాచక _బాహ్మణ పూరితమై వున్నది. గంజాం, విశాఖపట్టణం, రాజమహేం్యదవరం, మచిలీ బందరు, గుంటూరు జుములా బూ అయిదు జిల్దాలలోను భూమి విస్తారము జమీన్‌ దార్డ అధీనముగా పూర్వము నుంచి చేయబడివున్నందున జమీన్‌ దార్ల (ప్రాబల్యద్వారా హిందువుల వల్ల ఆద్యాపి కొన్ని విశేషధర్మాలు 20-80 వేల (బాహ్మణులకు సంతర్పణలున్ను చేయబడుచున్నవి. అన్నిటిలోను బందరు కాకినాడ జిల్లాల జమీందారులు చాలా ధర్మబుద్ధి గలవారు రాజా కొచ్చర్హకోట వెంకటరాయనింగారు రండావృత్తులు కుటుంబసహపహితముగా తులాభారము తూగి రెండావృత్తులు లక్ష (బాహ్మణభోజనము చేయించి అనేకయాగాలు చేయిం చినారు. వా!ిరెడ్డి వెంకట్మాదినాయిడు అప్పారావు మొదలైన మరికొందరు అంతకు యెక్కువగా హిందుధర్మములను జరిగించినారు. యూ దేశస్థులు కచ్చేరీ సహితముగా విందుచేస్తే ఆ వుత్సవాన్ని మేజువానీ లంటారు. కాకినాడ జిలా సాలుకు రీ లక్షల వరహాలు యొళ్తుచున్నది. మచిలీ బందరు ఆరులక్షల వర హాలెత్తుచున్నది. యూ మచిలీబందరులో ఆగమ్థ నెల 15 తేదివరకు వసీంచినాను.

168 ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య 18 తేది వుదయాత్పూర్వము నాలుగుగంటలకు టైలువెళ్లి యిక్కడికి ౭ ఆఅమడడూరములోనుండే కొత్తపాశె మనే కృష్టాతీరపు వూరు 10 గంటలకు చేరినాను. దారిలో యీ దేశస్థులు ప్మరలు అని చెప్పే పల్లెలు కొన్ని వున్నవి. రేగడభూమి. కొ త్తపాశమునకు రెండు కోసుల దూరములో చల్లపలియనే యేర్లగడ్డ జమీన్‌దారుని నివాస్యగామము వొకటి వున్నది. అందులో సుందర తరముగా వొక మిద్ధెను ఆ జమీన్‌ దారుడు కట్టియున్నాడు. యీ కొత్తపాశెము చిన్నవూరు అయిశప్పటికిన్ని వెవ్చా గోపాల కృష్ణమ్మయనే కోమటి యిప్పట్లో బందరు [ప్రొవిన్‌శయాల్‌ కోర్టులో ప్లీడరుగా వుండి అతడు నాక స్మతము కట్టించినందున మార్గస్థులకు బహువుపకృతిగా పున్నది. గంజాంలో బందం చలమ య్య అనే అతను, విశాఖ పట్టణములో చిన్నం చలమయ్య అనే అతను, యానాంలో మన్నెం కనకయ్య, రాజ మ హేర్యదవరములో గుండు కోభన్నాది వగైరాలు జమీన్‌దారులయి. లక్షాంతర ములు వ్యాపారమృవైేస్సి దొరతనపు ౫ గ్రాల్టా 2 పాయావరువున్ను క లిగివున్నా వీరిని దక్షిణ దేశములాగున శెట్టి అనడములేదు గాని గారు అనే (పతిష్టావాచక (వయోగమున్ను ి శ్రాజీం అన్తే (పళ్యుద్ధానమున్ను పీరకి కే శ్వక్షూడదని వాక నిష్కర్ష యితర జాతులందరు ఉ శాగాయకునుంచి చేస్తక్సుని అటు యీ. దేశ ములో జరిగింపు చున్నారు. కోమటి జాతిలో వెచ్చా వారి కుటుంబము లాగున గవర్న మెంటు వుద్యోగాలుచేసిన కుటుంబాన్ని ఎక్కడా చూడలేదు. వద వాడరు, గంచ్లాం మొదలుగా భోగస్త్రీలు సభా స్థలములకు వస్తే తంబుర వీజలవుంచుకొన్సి పాదేకాలమృ తప్ప తక్కిన వేళ లలో కూర్చుండకూడదు. పశ్చాత్తాపమ్సలేక్ర రెండు మూడు రూమ్సలు.. వారిని నిల పెట్టుతారు. శ. సమ్మానము, గౌరవము శ అవగాహన,

కొాశీయ్యాత 169

బందరుజిల్లా [వవేశించినవెనక బందిపోట్లు, పితూరీలు అనే మాటలు వినడమురేదు. ఆ విషయమై యీ దేశము సుభిక్షముగా వున్నది. యిటీవల గుంటూరుజిల్హాలో భేది, వాంతి వుష్మదవాలు చాలా కలిగియున్నట్టు తెలియడ మయినది ఆ వుప్రదవము తగిలినయింట్లో మశ్ఞీ మళ్హీ తగులుతూ వున్నట్టు తెలిసినది. గనుక అందుకు హేతువు నాకు తోచడము యేమంటే ఆవశాత్తుగా వొక పురుషునికి ఆ వుష్మదవము తగిలి విపత్తుకు హేతువు కాగానే సన్ని హితులు భీతినిచెంది భీతిద్వారా యా వుష్తదవము వరంపరగా వారు తెచ్చుకునే టట్టు శోచుచున్నది. భీతి మరణాన్ని యివ్వగల వుషద్రవమని అనుభవసిద్ధము గదా! “తేనవినా తృణ్యాగమపినచలతి"” అనే వాక్యము సత్యమమునా దేహ దృష్టి చేతనున్ను (సపంచదృష్టి చేతనున్నుయిటువంటి వూహలు దేహదృష్టి విల యము పొందేకొరకు చేయవలసి యున్నవి.

కృష్టాతీరమునందు 9 తేది మధ్యాహ్నమువరకు నిలిచినాను. కృష్ణానది మాహాత్మ్యము విచారించగా లతోకులను తరింపచే సే కొరకున్ను యీ కలిలో తోకుల పాపాలు యెంతబపువో అంత పాటి పుణ్యము వొక స్నానముచేతనే కలిగేకొరకున్ను శ్రీ మహావిష్ణువు యీ నదీస్వరూపముగా అవతారమెత్తినట్టు తెలియవచ్చినది. ౦౫ కృష్టామాహాత్మ్యము -- _ందపురాణాంతర్చూతముగా వున్నది. యిక్కడికి 4 కోనుల దూరములో క శ్లేవల్లి అనే మహాస్థలము వొకటి వున్నది. యీ నది సహ్యపర్వతములో వుత్పత్తి అయినది. ఆ వుత్పత్తి స్థల పాగర సంగమాలకు 70 ఆమక అని విన్నాను. యిక్కడ కృష్ణానది కోశడు వెడల్పు అనేక గొవృ లంకలు కలవు. అందులో ఆనేక అడివి యావులు "స్వేచ్చగా విహరింపుచున్నవి. యా లంకలలో కాయహరలు చాలాగా _పెరె బందరు బస్తీలో (వయమవుచున్నవి.

19 తేదీ మధ్యాహ్నము మీదట 1గంటకు బయలువెళ్లి కృష్ణానది సడ వలకుండా దాటి 5 కోనుల దూరముజో వుండే కనగాలయనే వూరు సాయం క్రాలము 8 గంటలకు చేరినాను. యీ తీరమందు (గాషస్థులు తకు ఖక్చుగింద

170 ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య పడవలు చేయించుకుని వీదలవద్ద డబ్బులు తరాతర (పకారము పుచ్చుకుని దాటిస్తారు. బలిష్టులకు అధికారిస్థులకు అమిజీ (వెట్టికి) దాటిన్తూ వుంటారు" యీ తీరమండు నా స్నానకాలమందు చుట్టుపక్కల [గామాలలో వుండేవారుగా భూరి దక్షిణ నిమిత్తము 600 బాహ్మణులు చేరినారు.

యిక్కడి [బాహ్మలలో కొందరు దేశాంతరాలు వెళి (చవ్యము సంపా దించి స్వదేశము కుదురుగా చేరినందువల్పనున్ను యీ తీరపు (బాహ్మలు ప్యుత దారాదులయిన బాంధవులను వదిలి దక్షిణము కన్యాకుమారి వరకున్ను, వుత్ర రము కాళ్మీరపర్యంతమున్ను సంచారము చేసి రోకులు చేయతగిన బాహ్మణ పూజలు నిర్బంధ పెట్టి చేయించుకుంటూ వుంటారు. యీ రీతిని కొండవేడు మొదలయిన యూ స్థలజ్ఞులు విచ్చల విడిగా వొకరినిచూచి వొకరు సంచరించ (వ యత్నపడ్డవారై నందువల్దనున్ను శింధ్యాహోల్‌ కరు పునా మొదలయిన హిందు స్టాన్‌ సమస్థానాల వుఛ్శియము యిప్పట్టో త్రగ్గినందున వె శ్రీనవారు లోగడివారి వలెనే పచ్చగా రానేరక భిడియపడి అనేకులు వై శ్రీన స్టలములలోనే వసించి వుండబట్టి వారి వారి దారా పుతాది బాంధవులు వె శ్రీనవారి జాడలేక తల్లడింపు చున్నారు చెన్న పట్టణము యూ దేశప్ప ఇకాహ్మణులకు ముఖ్య జీవనాధారముగా పున్నది గనుక చెన్నపట్టణపు వృత్తాంతము (పతిదినము వా దేశములో తెలి యుచూ వచ్చుచున్నది.

గోదావరికి వు త్తరభాగము వసించే (బ్రాహ్మలు పుష్కృ.లమయిన భూజీ వనము వుండుట వేత సుతరాం దేశాటనము చేసే ఆస క్రికలవారు కారు. (ద్రావిడ దేశస్టులకు దేశాటనముచే సేష్రాట్రి దైర్యము లేనందున వున్న తావులోనేవుంటారు. మహారాష్ట్ర ఏ పుశాసంస్థానము బాగ” వండేవరకు కొంకణ దేశములో స్వస్టల వానము చేసి మువ్వుడు కొందరు కాశీ మొదలయిన పొందుస్తాన్‌ బి సీలలో (ప్రవే శించినారు. మూర్జరులు కులాభిమానులున్ను, 1 వ ర్రకసంచు తెలిసి వున్నారు గనుక అయాచకులుగా వున్నారు. కర్నాటకులు కృషిచేసే [(పయాసను వోర్చిన

కాశీయ్యాత 171 వారు గనుక యితర దేశస్టులను పీడించడములేదు. నంచగౌడులు అన్నము తినే రాజ్యము నిస్సారమని తెలుసుకొని వింధ్య దాటడము. లేదు, కుదను నిలిచిన యీ కృష్ణా తీరస్టులు మ్మాతమే పయిన [వాసిన హేతువులచేత యాచనావ్యావకు అయినందున వీరి స్వదేశము - మొదలుగా ఏరిని తృ ప్రిపరచ డము లోకులకు [పప్రయాసగా వుంటూవున్నది. గాని జగత్తులో వీరివల్ల పతి గృహీతలను విళుక్కోవలసిన నిమి త్తము లేకుంశా వున్నది.

గంజాం మొదలు తుని యనే [గామమువద్ద వుండే నదివరకు కళింగ దేశము. అందులో నవకశింగాధిపతులవల్ల రాజ్యభారము విచారించబడ్డది, తుని మొదలుగా నెల్లూరివద్ద పినాకినీ నదివరకు ఆం[ధదేశమని చెప్పబడియున్నది. కృష్ణానదికి వుత్తరము తూర్పు సము[దపర్యంతము దేశస్థులు మాట్లాడే తెనుగు మాటలు రాగసంయు క్రముగానున్ను అవర లళలోవముగల హ్రస్వళబ్దములుగా వుంచున్నవి. స్త్రీలు నోరును ఆవరించేపాటి ముక్కరలు చాలా లావుగా చేసి ధరించుతాడు. యా లోవల భూమి కొలతలను క త్తెలు (కత్తులు) అంటారు* గంజాం మొదలుగౌ కృష్టాతీరమువరకు "పెద్దమనుష్యులు సమానుల సమాగ మము అయినప్పుడు అత్తరుతాను వుంచి తాంబూలముతో కూడా అ త్తరున్ను అవశ్యము యిస్తూ వస్తారు. యీ కళింగదేశ:. మొదలుగా కోనులు సుళువుగా అగుపడుచున్నవి. యిక్కడి వాక కోసు దక్షిణదేశపు ర0డు ౧డి మల దూరా నకు కాలు గడియ తక్కు-వ అని చెప్పవచ్చును, [గామలెక్కులు మొదలయిన [వాతలు రాజమ'హేం[దవరానష దక్షిణను తాటాకులలో వాస్తారు.

గంజాం మొదలు విజయనగరము వరకు తామర సమస్త గంటలలో, ఇపవులలో వేశివున్నారు. వాటి తూంట్లను కూర మొదలమిున పక్వాన్నాలుగా చేసీ భషిసూ వస్తారు నీష్లు తూకడానకు బావుల వద్ద తాటాకులు దొన్నెలుగా కటి వుంచుతాకు. వాటికి తాడుకట్టి సీప్ట చేదినంతల్లో రెండుపళ్ల సీస్ట వచ్చు చున్నవి. యీకనగాల అనేవూరు గొప్పది విశాల ఏయిన [వాహ్మణ ముండ్లుమ్ను వొక చావిడిన్ని కలవు. సమస్త వదార్థాలు దొరుకును. యిక్కడ సమీపముగా

క్షే/9 ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య కాటికెవారని పౌరుషనామదేయముగల వొక న్నేత చికిత్స కుల కుటుంబము వున్నది. వారు యధాశాస్త్రముగా న్మేతచికిత్స వేయుచూ వుంటారు. యీ పూళ్ళో యీ రాతి నిలిచినాను. దారి నల్పచౌటి రేగడ. తుమ్మచెట్టు యిరపక్కలా వుంటూ వచ్చినవి. దారిలో భట్టుుపోలు అనే వూరివద్ద లంజదిబ్బ అని వొక మిట్ట వున్నది. అది మొదలు చెట్టకాలను దారిలో వేశివున్నారు.

20 తేది వుదయాత్పూర్వము 8 గంటలకులేచి యిక్కడికి 6 కోసుల దూరములో వుండే చందవోలు అనే (గామము గంటలకు చేరాను. దారి యిసకవర. యిరుపక్కలా చెట్టు పెట్టివున్నారుగాని నిండా లేతలు గనుక నీడ యివ్వనేరవు. యీ చందవోలు అనే వూళ్ళో వెచ్చా గోపాలకృన్టమ్మ తమ్ముడు ధర్మపురి అనే అతను వాక స్యతము కట్టివువ్నాడు. యా వూరినుంచి కొండవీడు శీమకు దారి చీలిపోతూ వున్నది. యీ వూరు తురక భూయిష్ట మయినది. లోగడ అనేక శివాలయాలు వుండి వాటిని అన్నిటిని తురకలు భూమితో సమముచేసినారు గనుక వాటి రాళ్ళు యేవీధిలో తొవ్వినా దొరుకు చున్నవి. యిప్పట్టో నూతనసృష్టి అయిన దేవాల శుములు రెండు వున్నవి. సమస్త పదార్దాలు దొరుకును. యిక్కడ మధ్యాహ్నము భోజనము కాచేసుకుని శ గంటలకు బయిలువెళ్ళి యిక్కడికి క క్రోస్సల దూరములో నుండే బాపట యనే వూరు 8 గంటలకు చేరినాను. దారిలో "ప్పే్సల కాలవ అనే మడుగు వొకటి వున్నది. యీ కాలువ వర్గాకాల న | పదయాన వగ్గది. యూ దిములు ద క క (వయాస యివ్వ

ర్ష నా వరాలులేనందున దారి బహు నిర్ణలముగా వున్నది. నేడ్స నడిచినదార యావత్తును పలలువూడి పొయ్య పాటి యిషక, యిరుపక్క్లలా లేత చెట్టున్నవి,

బాపట్లి యనే వూరు బహుగొప్పది. స్వ న చున్నది చోళసతిష్ట చేవాలయములని ఇన్‌ గాచు వనూలవు వారు చెప్పేవి వుండివున్నవి. కృష్షకు దక్ష పి న దగా యా వూరి కరణాల (పబలము విసారము గనుక అటువంటి 7 గీవరకు నీయోగులైన

పా (పబలులు ౨ూ వూళ్ళో

కాశీయ్యాత క్షే కొందరున్నారు. కృష్ణకు దక్షిణము వుండే భూమి గుంటూరు జిల్లాతో చేరినది. సమస్త పదార్థాలు యీ వూళ్ళో దొరుకును. యీ ర్యాత్రి వెంకన్నపంతుల స్యత ములో వసించినాను.

21 తేది వుదయాత్పూర్వము కి గంటలకు బయిలుదేరి యిక్కడికి 6 కోసుల దూరములో నుండే వేటపాశము అనే బస్మీగామము గ గంటలకు చేరినాను. దారి నిన్నటివలెనే బహుయిసకపర. త్యరగా నడవ నాయళత్తు కాదు. వేటపా *ము బస్తీ గొప్పదేను. 1000 మంది నేతగాండ్డు యీ వూళ్ళో వశిం పుచూ తోపుళెల్లాలు రుమాలాతానులు చీరలు వగ్రెరాలు నేశి అనేక దేళాలకు వువయోగమయేటట్టు చేసి జీవింపు చున్నారు. వర్తకులుగా కొందరు వశింపు చున్నారు. యిక్కడ చలమయ్య వొక స్మృతము కట్టియున్నాడు. బహు వసలీగా వున్నది. నమస్త వదార్థములు దొరుకును. ఈ సృతములో వంట, భోజనములు కాచేసుకుని కి గంటలకు ఐయిలువెళ్ళి యిక్కడికి తి కోసుల దూరములో వుండే చినగంజాం అనే వూరు 6 గంటలకు చేరినాము. దారి యిసకపొర. అయినా కాలు దిగపడేపాటి బొల్లియిసక కాదు. చినగంజాం వూరిచుట్లూ వుష్పువంట విస్తారము చేస్తారు. వూరునిండా చిన్నది కాదు. యిక్కడ కొళంద పీరాపెరుమాపిళ్ల స్మతము వొకటి వూరికి బయిలున దొరికినది.

9 తేది వుదయాత్పూర్వము తే గంటలకు బయిలుదేరి యిక్కడికి | కోనుల దూరమలో వుండే అమ్మనబోలు అనే వూరు గ గంటలకు చేరి నాను. దారి నిన్నటిదినము మేము నడిచినటై ఉపాయమయిన యిసకగా వున్నది. చిన గంజాం ఆనే వూరితో గుంటూరు జిల్లా సరిహద్దుసరి. యివతల జ్జ జ ల జలా. అమ్మనబోలు అనే వూరు గొప్పదేను. నమస్త పదార్దాలు దొరు నెల్లూ * కను కృష్ణకు యీవలవుండే యిండ్డు అన్ని పూరివేశికట్టివున్నవి. పెంకు

క్ష ణ శా. _ జేశసులకు అగ్నితయము బాలా క€గివున్నద్‌. దండ్లు సకృత్తెనందున యూ దేళస్థంక అగ్ని -

క్షే74 ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య బాపట్ల వద్దినుంచి నాతోకూడా వచ్చిన పరిచారకపు (దాహ్మణులు కొందరు వారి స్వ(గామమయిన లంజచెరుకూరికి రెండుకోసుల దూరములో వుండగా వెళ్ళి అమ్మనబోలులో మళ్ళీ వచ్చి కలుసుకున్నారు. ఈ వూరి _గామకరణము యింట్లో వంట భోజనాలు కాచేసుకున్నాము. బాపట్టవలెనే యౌ వూళ్లోనున్ను తోపులు చెరువులు వసతిగా వున్నవి. మధ్యాహ్నము మీదట రెండుగంటలకు బయిలువెళ్ళి యిక్కడికి ఆమడ దూరములో వుండే ఆఅకులల్టూరు అనే వూరు 6 గంటలకు చేరినాను దారి వుష్పుకలిశిన రేగడ. వర్షాకాలములో నడవడము (వయాసగా వుండును.

ఆకులల్లూరు. అనే పూరు యధోచితము పెద్దదిగా వున్నది. 80 (బాహ్మణ యిండ్లు వున్నా స్టలము యిచ్చేవారు కారని (ప్రసిద్ధి కెక్కివున్నారు. అయినప్పటికి యీ శీమ్మగామ అధికారులయిన రెడ్డి కరణాలను పిలుపించి మాట్లాడి వొక ,బాహ్మడి యిల్లు కుదుర్చుకుని అందులో బసచేసినాను అన్ని పదార్థాలు దొరికినవి,

రాజమహేంద్రవరము మొదలు గుంటూరుజిల్హా సరిహద్దు వరకు సరఫరాయి బంధట్రౌతులను నాయక వాడీలంటారు. వారు ముసాఫరులకు గొప్ప వారయిన పక్షమందు సమస్త సరఫరాయి చేస్తూ రావలసినది. నెల్లూరి జిల్లా మొదలుగా అదే తరహా నౌకరులను మహతాదు లంటారు. నెల్లూరిజిల్దాలో భూమికొలతను కుచ్చళ్ళు ఆంటారు. కృచ్చల 1కిరిగ్యొరుల సంజ్ఞ, యా రాత్రి యిక్కడ వసించ డమైనది.

2కి తేది వుదయాతూ ర్వము నాలుగుగంటలకులేచి యిక్కడికి

• కోసుల దూరములోనుండే వెలగపూడిస్తతము ఠి గంటలకు చేరిగాను. దారి యిసక రేగడ కలిసియున్నది. యీ స్మతము రాజా ముద్దుకృష్ణమ నాయుడు వెలగవూడియనే [గామముముందుగా యిక్కడి జమీన్‌దారులవద్ద యినాముగా సంపాదించి కట్టినాడు. (గామపు వసూలులో సదావృ త్రి యిస్తూ వున్నారు. స్మతము లక్షణముగా కట్టి యిప్పటికి దాగావున్నా కళాహీనమై వున్నది,

కాశీయ్మాత కే7ర నా అనుభవముచేత విచారించగా కళకలలాడుతూ వుండే భవంతుల కళావిలా సాలు వొకటే తీకన వున్నా వాటి వ్యత్యాసకాలాలలో కళాహీన మై పాడుకోరుతూ వుంటున్నది గనుక యిటువంటి మానుష నిర్మాణములయందు కూడా పర మాత్ముని చైతన్యము యధోచితముగా (వతిఫలించేటట్టు తోచుచున్నది. యిక్కడ వంటభోజాల్సు కాచేసుకుని 5 గంటలకు బయిలువెళ్ళి యిక్కడికి మూడుకోసుల దూరములోవృంజ్చి కరేడు అనే వూరు 2 గంటలకు చేరినాను.

దారిలో రెండు వుప్పుటేరులు దాటినాము, యిప్పుడు కాలినడకగానే వున్నది. యీ రెండు యేరులలో నర్చాకారము విషజంతువుల భయము కదాచిత్తుగా కలిగి వుంచున్నది. దారి యిసక కలిగిన రేగడ. అమ్మన బోలుకు అకులల్టూరిక్తి మధ్యే వాగర్తను కొత్రపట్టణము యీ తముక్కల వగ యిరా బస్తీలు వున్నట్టు యీమధ్యేగాప్పయీళ్లు లేవు. కరేడు గొప్పయీరు. యాభై (వాహ్మణయిండ్హు, వొక స్మతము, రెండు గుష్లున్ను, కలిగిన పేట స్థలము. సమస్త పదార్దాలు దొరుకును. మూ రాతియీ వూరి కరణము కట్టించిన స్మృతములో వసించినాను.

24 తేధీ వుదయాత్పూర్వము 2 గంటలకు లేచి యిక్కడికి 2 ఆమడ దూరములో వున్న కొత్త సృ్తమనే పేరుతో రామానుజరాయడు కట్టిన స్మతము 6 గంటలకు ప్రవేశించినాను. దారి బఐవు యిసక రామయపట్నము వరకు కాలు పూడిపోతూ వచ్చినది. యివతల స్మతము వరకు రెండుకోసులు అంత యిసకలేదు. స్యృతము బహు వసతిగా వున్నది. వద్ధవుండే అంగ క్లలో భాటసార్హకు కావలసిన వదార్జాలు దొరుకును. యిక్కడ వంట భోజనము కాచేసుకుని యిక,_డికి 5 కోసుల దూరములో వుండే జువ్వులదిన్నె అనే పూరు 6 గంటలకు చేరినాను. దారి కొంతమేర యిసక. కొంత యిసక కలి సిన రేగడ. దారిలో మామిళ్ల దొరువు అనే మజిలీపూర ముసాఫరుభానా దొరలు దిగే లాయకుగా వొకటి వున్నది.

జవ్వః దిన్నె అనేవూరు గొప్పదయినా నీళ్టు ఆసరా విస్తారము. లేదు

176 ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య గనుక పంటలు జబ్బు. 'పేటస్టలముగా శానాకోమటి యిండ్డువున్నందున సమస్థ పదార్థాలు దొరుకును. దేవాలయాల సహితముగా కొన్ని బ్రాహ్మణముండ్డు వున్నవి. అందులో నాక యింట్లో ర్మాతి వశించినాను. కృష్ణకు యివతల పశు వులు గొప్ప దేహాలు కలవిగా వుంటూ వచ్చినవి. అమ్మనబోలు మొదలుగా అటువంటి పశువులు పుష్టికలవిగా గాలిమందలుగా అనేకములు చూస్తూ వచ్చినాను. నేను యీ వరకు కన్యాకుమారి మొదలుగా సంచరించిన భూములలో యీపాటి వైలక్షీణ్యము, స్థ్టూలము, వున్నతము కల పశువులను చూడలేదు. యీ పశువుల పోషణముందర వ్యవసాయము నున్ను యీ దేశపు కాపులు లక్ష్య "పెట్టేవారు కారు. పొలము వీడువేసి వాటికి పుల్పరి అనే. శ్రీర్రవ యిచ్చి పళువులను మేపించి కాపాడుతారు. యీ నెట్టు వారికి పశుధనవ్నే (ప్రబలముగా కలిగి వున్నది. సన, తేది సదయాత్సూర్వము జీ గంటలకు లేచి యిక్కడికి రెండామడ ( వుండే కొడవలూర సృతము రి గంటలక్ష చేరినాను. దారి ౦టల్లూరిపరకు యిసక కలి స స వంటల రో యన సిన రెగడ్ల, ఎంటల్లూరు మొదలుగా స్మతము స్‌ ఇద గ్రా. వళి కాలవే?ి వున్నది. పంట ల్దారు థారీదస్తు అయ్యే (గ్రామము. తహశీలుదారుడు వుండే కసుదా. నేను దిగిన స్యతము వసతిగా నా | పన్నా ఎంసా! బ్యాన మట్టు. యిక్కడ భోజనము. క్రాచేసుకుని రెండు గంట లకు బయిలువెో క ౫ యిక్క డికి ఆమడ దూరములో వుండే నెల్టూరు షహర్యు | గంటలకు చేరినామ్న, పయిన తమువద క్రో ప సమాన దా ద క్‌ మటియిండు కొన్ని చేరినవి గనుక కాసలసిన లు వి. స ఆ సతానికి మృందు అల్హారు మెదల్ప్సగా నేమి, యివ తల నెలూరువరక్షునే మి నాలుగెదు స ' “న్‌ గ లొ న|శ్రాలున్నవి. దారి సడక్కువ్రేని గులక రాష్ట పరచి ఘట్టించి కాలచెటు వుంచి వునా, ర్ర జ క్ష న్‌ ఇగ. అవి 'పెదచ్చ్స అయినవి గమక నీడ జాగా యిస్తూవున్నవి, నెల్లూరిలో బ్రిల కరు ౯ స్‌ పెద్టి కలకటర్జు వున్నారు.

కాశీయ్యాత 177

పినాకినీనది దాటి నెల్టూరు (వవేశించినాము. నది అరకో సెడు వెడల్పు కద్దు. వొడ్డున రంగ నాయకులపేట యనే గొప్ప విష్ణు స్థలమున్నది. వుత్తరము మూడుకోసుల దూరములో జొన్నవాడ యనే వూరు కామాక్షమ్మదేవీ సహిత ముగా వున్నది. అక్కడ లక్ష్మీ సరస్వతులు వింజామరలు వేశే అవసరముగా దేవివద్ద వింబాలను చేసివున్నారు. బహుమంది సేవించి వర్మప్రసాదసిద్ధు అవు తాడు. ఆ వూరు భోగ శ్రీలకు మిరాశి గనుక వారి సంఘ ,ప్రాబల్యముగలది. ఆ వూరికి మిక్కిలి సమీపముగానే వొక చిన్న కొండమీద నరసింహస్వామి దేవాలయమున్నది. యీ జిల్హాలోనే వంగోలుకు రెండామడ దూరములో శింగ రాయకొండ యనే జాాగతస్థలము వొకటి యున్నది. నెల్లూరు సౌఖ్యమమున వూరు. ఆరోగ్యకరమయిన భూమి. సుమారు వెయ్యిండ్లు కలవు. వుద్యోగస్థుల చేత నిబిడీక్సుతముగా వున్నది. గాని వరకులు లేదు. సమస్త కూరగాయలు పదార్థాలు మంచి పాలు పెరుగు కావలశినప్పుడు దొరుకును.

చినగంజాం మొదలుగా సము[దతీరమందు యీ జిల్హాలో వుప్పుపయిరు చేయడము విస్తారము. గనుక వుప్పరజాతి శ్రీలు దోటి ముక్కరలు ధరించి పురుషులు సహాగా ఖభూమితొవ్వి పొలాలు యేర్చరచే పనులలో జ్యాగత్తగా వుంటారు. యిష్పట్లో దక్షిణదేశము పడమటి దేశము పొడుగునా భూమి తొవ్వడా నకు నెగడివుండేవారు యీ దేశపు వుష్పరవాండ్డున్ను, వో[ఢదేశపు వొడ్జెవాం డ్డుగా తోచినది. నెల్టూరిలో సమస్తవిధములయిన పనివాండ్లు వున్నారు. మరు నాడు యావత్తు యిక్కడ వసించినాను.

౭? తేది వుదయాత్ప్చూర్వము శి గంటలకు బయిలువెళ్లి యిక్కడికి అమణ్నరదూరములో వుండే మనుబోలువద్ది కృష్ణమాచార్యుల స్మృతము 7 గంట లకు చేరినాను. యూ స్మృతము బహువసతిగా వున్నది. సమస్త పదార్థాలు దొరికినవి. యిక్కడ వంట, భోజనములు కాచేసుకుని యిక్కడికి ఆమడ దూర ములో వుండే గూడూరు జాములో చేరినాము. గూడూరు 'పెద్దదయినా అనా

176 ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య గనుక పంటలు జబ్బు. "పేటస్టలముగా కానాకోమటి ముండ్డువున్నందున సమస్థ పదార్థాలు దొరుకును. దేవాలయాల సహితముగా కొన్ని బ్రాహ్మణయముండ్డు వున్నవి. అందులో నొక యింట్లో రాత్రి వశించినాను, కృష్ణకు యివతల పశు వులు గొప్ప దేవోలు కఠలవిగా వుంటూ వచ్చినవి. అమ్మనబోలు మొదలుగా అటువంటి పశువులు పుష్టికలవిగా గ-లిమందలుగా అనేకములు చూస్తూ వచ్చినాను. నేను యీ వరకు కన్యాకుమారి మొదలుగా సంచరించిన భూములలో యీపాటి వైలక్షిణ్యము, స్థూలము, వున్నతము కల పపవులను చూడలేదు. యీ పశువుల పోషణముందర వ్యవసాయము నున్ను యీ దేశపు కాపులు లక్ష్య "పెట్టేవారు కారు. పొలము వీడువేసి వాటికి పుల్ణరి అనే వ్రీరువ యిచ్చి పశువులను మేపించి కాపాడుతారు. యూ నెట్టు వారికి పశుధనవ్సే (పబలముగా కలిగి వున్నది. 25్‌ తేది వుదయాత్పూర్వము 2 గంటలకు లేచి యిక్కడికి రెండామడ దూరములో వుండే కొడవలూం స్యతము ర గంటలకు చేరినాను. దారి పంటల్లూరిపరకు యిసక కలిసిన రేగడ. వంట న! వరకు సడక్కు వేశి కాలవే? వున్నది. వ్‌ చ నము ము స్తు అయ్యే (గామము. తహశీలుదారుడు వుండే కసుబా. నేన్స దిగిన సృతము వసతిగా వున్నా జలసౌఖ్యము మట్టు. యిక్కడ భోజనము కాచేసుకుని రెండు గంట లకు బయిలువె్లి యిక్క డికి ఆమడ దూరములో వృండ్రే నెల్టూరు షహరు 6 గంటలకు చేరినామ్న, తల నెలూరువరకున్నే మి నాదగక స న్‌ న్‌ మైదలుగణ నేమి, యువ వరచి ఘట్లించి కాలబెట్లు వి (గాలగ్పువి. దారి సడక్కువేశి నలక న? ఇగా యహ్హవన్నవ న్య ని సద అయిన అన్న పి, ల్టూరిలో జిల్లా జడ్జి కలకటర్జు వున్నారు.

కొశీయ్యాత 177

పినాకినీనది దాటి నెల్లూరు (వవేశించినాము నది అరకో'నెడు వెడల్పు కద్దు వొడ్డున రంగ నాయకుల పేట యనే గొవ్ప విష్ణు స్థలమున్నది. వుత్తరము మూడుకోసుల దూరములో జొన్నవాడ యనే వూరు కామాక్షమ్మదేవీ సహిత ముగా వున్నది అక్కడ లక్ష్మీ సరన్వతులు వింజొమరలు వేశే అవసరముగా దేవివద్ద వింబాలను చేసివున్నారు. బహుమంది సేవించి వర(పసాదసిద్ధు అవు తారు. ఆ వూరు భోగ నగ్ర్రీలకు మిరాళి గనుక వారి సంఘ ప్రాబల్యముగలది. అ వూరికి మిక్కి-లి సమీవముగానే వొక చిన్న కొండమీద నరసింహస్వామి బేవాలయమున్నది. యీ జిల్దాలోనే వంగోలుకు రెండామడ దూరములో శింగ రాయకొండ యనే జ్యాగతస్థలము వొకటి యున్నది. నెల్లూరు సౌఖ్యమమున వూరు, ఆరోగ్యకరమయిన భూమి. సుమారు వెయ్యిండ్డు కలవు. వుద్యోగస్టుల చేత నిబిడీక్సుళముగా వున్నది. గాని వర్తకులు లేదు. సమస్త కూరగాయలు పదార్థాలు మంచి పాలు పెరుగు కావలశినప్పుడు దొరుకును.

చినగంజాం మొదలుగా సముదతీరమందు యీ జిల్లాలో వుపష్పువయిరు చేయడము విస్తారము. గనుక వుష్పరజాతి స్త్రీలు దోటి ముక్కరలు ధరించి పురుమలు సహాగా ఖభూమితొవ్వి పొలాలు యేర్పరచే. పనులలో జఉ్యాగత్తగా వుంటారు. యిప్పట్లో దషిణదేశము పడమటి దేశము పొడుగునా భూమి తొవ్వడా నకు నెగడివుండేవారు యీ దేశపు వుస్పరవాండ్లున్ను, వో[ఢదేశపు వొడ్డెవాం డ్పుగొ తోచినది. నెల్లూరిలో సమస విధములయిన పనివాండ్లు వున్నారు. మరు నాడు యావత్తు యిక్కడ వసించినాను.

27 తేది వుదయాత్పూర్వము శ గంటలకు బయిలువెళ్లి యిక్కడికి అమణ్నరదూరములో వుండే మనుబోలువద్ది కృష్ణమాచార్యుల స్మతము ? గంట లకు చేరనాను. యీ స్యతము బహువసతిగా వున్నది. సమస్త పదార్లాలు దొరికినవి. యిక్కడ వంట, భోజనములు కాచేసుకుని యిక్కడికి ఆమడ దూర ములో వుండే గూడూరు జాములో చేరినాము. గూడూరు పెద్దదయినా ఆనా

178 ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య వృష్టి కాలముల యందు సీళ్లకు బహు (ప్రయాస, బావులు లేవు. (పయాసమీద టబ రాజమహేర్మదవరము వదలినది మొదలు నియోగులు కర్ణీకపు వుద్యో గము కలవారై పూర్వోత్తరమునుంచి (స్రబలులుగా వుండడమువల్ల గొప్ప యిండ్లు కట్టుకొని వున్నారు. వీరి (పారబ్బవళమువల్ల బాటసారులకు స్థలము యిస్తే తమకు పరువు తక్కువ అని వొక బుద్ధిజనియించి యిల్ల గొవ్పగదా అని ఎవరై నా వెళ్లి స్థలము ఆడగక పోతే (వాహ్మణ యిండ్లకు పొమ్మంటారు. మీర [బ్రాహ్మణులు కారా అని (పళ్న చేస్తే కాదు మేము కరణాలము, సలము ఖ లయమున్నది. యిక్కడ యీర్యాత్రి వొక దాహ్మణ ఇంట్లో వశించాను. ద్యా సడక్కువేసి కాల పెట్టి పంటల్లూరు మొదలుగా వొక్కతీరుగా గులక పరచి వారధులు కట్టి వున్నవి. 28 తేది వుదయాత్చూర్వము మూడు గంటలకు లేచి యిక్కడికి ల 1/2 ఆమడ దూరములో వుండే నాయడిపేట అనే వూరు 90.00 గంటలకు చేరినాను. యిది "పేట స్థలము. సమస్థ పదార్థాలు దొరుకును, మనుబోలు మొదలుగా వెంకటగిరి రాజువారి భూమి యీ 'పేటలోనూ వారి సదావ, తి ల అన్నస్మ్యతమూ నగరున్నూ వున్నది, యిక్కడ భోజనము చేస్తుక్సన్న 6 గం॥కు యలుదేరి వెళ్లి యికుడికి బయలు శ్రి యిక్క కో"సెడు దూరములో వుండ్రే (బాహ్మణ పుదూరు చేరినాను. మూ వూరు దారికాక పోయినా యాభథైయిండ్ల వ్‌యిండ్డ విద్వన్మండలివృండ్రే [గామము గనుక నన్ను నా పరివారల స్వకీయులు కొందరు అక్ష గనుక నున్ను యీ వూరికి రావడమెనది. యిక ర నన్నారు గ్‌ మసం. యిక్కడ అనాది దేవాలయాలు ల్లి ఆ [వాహ్మణుల పేదరికమునక్తు తగినట్టు కాపాడబడు చున్నవి *(య్రూ వాహ లకు యీ [గామము శోత్రియము, యూ వూళ్ళో 20 తేద మధ్యాహ క నిలవడమైనది, క నర్యంతమ

కాశీయా[త 1/0

కృష్ణ మొదలుగా గూడూరి వరకు తాగేనీప్ట లేవని జనులు హావి కారపడుతూ వుండినారు. ఇవతల నాయడి పేట మొదలుగా ఎక్కు-వ వర్షాలు (వతిదినము కురుస్తూవున్న వి. జగదీశ్వరుడు యీ చొప్పున ప్మాతా ప్మాతములు యెరిగి జీవనదానము చేయుచూ వున్నాడు. కాల వర్షములకు కారణము అనేక విధాలా విచారించగా రాజ ధర్మము (పజల నడవడిక యీ రెండు కారణా లున్ను ముఖ్యములని తోచబడుచున్న వి. గూడూరు మొదలుగా దారి సడక్కు కాదు. యిసకకలిసిన రేగడ. నాయడిపేట వద్ద సువర్ణ మఖరీ నది దాటవల సినది. ఏరు ఆరగడియ దూరము వెడల్పు కద్దు

నెల్లూరు మొదలుగా ఆరవ మాటలు వింటూవస్తాను. యీ వూరికి ఆ వూరు యిన్ని గడియల దూరమని చెప్పుతారు. కోసులమాట నిలిచి పోయినది. వుత్తర పినాకిని మొదలు దక్షణ పినాకిని వరకు మధ్య దేశముగా తోచుచున్నద్ని యీ దేశములో పడమటినుంచి కన్నడము వచ్చి కలిసినది. దక్షిణమునుంచి అరవము వచ్చి కలిసినది. ఉత్తరమునుంచి తెనుగు అదేరీతుగా వచ్చి కలిసి నది. గనుక యీ మధ్య దేశపు భాష యీమూడు భాషల మిశమయి, యీ మూడు భాషలు యీ దేశస్థులు వచ్చి రాక ఆయాదేశములోకి వెళి మాట్టాడపోతె అయా దేశస్థులు హాస్యము చేయసాగుతారు. 29 తేది మధ్యాహ్నము మీద 8.00 గం॥కు బయిలు వెళ్ళి యిక్కడికి ఆమడ దూరములో వుండే దొరవారి కోనేరు అ స్రమానానకు చేరినాను. యిక్కడ వెంకటగిరి రాజు వొకగుంట లొవ్వించి నాడు, అందులో యెన్నటికి అశోష్యముగా నున్ను రుచికరముగానున్ను ఆరోగ్యకరముగానున్ను వుండే వుదకము కలిగివున్నది. యిక్కడ వారు కట్టి వుండే సృతము బావిష్ట యఖోచితముగా విశాలములై వున్నా నిత్యము వేల మోడిగా పజలు దిగుతారు గనుక స్థలము సమ్మర్భముగా వున్నది. సమీపమందు వుండే అంగళ్టలోను, భాటసారులకు కావలశిన పదార్థాలు అన్ని దొరుకును. యిక్కడ యీ రాతి వసించినాను. దారి య్మెర యిక. యిరువక్కలా అడివి శఛోర కయము కద్దు.

180 ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య 80 తేది వుదయాన ర గంటలకు బయిలువెళ్లి యిక్కడికి ఆమడదూర ములో వుండే మన్నారు పోలూరు 8 గంటలకు చేరినాను. దారి నా మధ్యాహ్నము నడిచినటువంటిడేను. యిక్కడ ,(పసిద్ధ్యమయిన కృష్ణదేవా లయము వున్నది. వూరికి వుభయపార్శ్వాలా కాశింది యమునలు అనే నదులు రెండు చిన్నవిగా _పవహిస్తూ వున్నవి, యీ గుళో జాంబవంతుని గుహ యనే బావి వొకటి వున్నది. యిక్కడ జాంబవంతునితో పోరి శమంతకమణిన్ని, జాంబవతినిన్ని పత్మిగహించి శ్రీకృష్ణులు విరాజమానుడయినట్టు స్థలపురాణము తలియవరుస్తున్నది. భర్తాలీష్పములిచ్చే కోదండరామస్వామి ఆలయమున్ను, జాంబవంతుని ఆలయమున్ను లోఆవరణములో వున్నది. కృష్ణమూర్తిని వ్యత్యస్త పాదమనే ధ్యాన శ్లోక (ప్రకారము నిర్మించి వున్నారు, యిరునై యిండ్ల (వాహ్మణులు వున్నారు. అగవారము ముందర తిరుక్కొాళము రమణియముగా వొకటి యున్నది, వెంకఓగిరి రాజుగారి నగరు వొకటి కట్టియున్నారు. శిరక్కొాళము నీక నిండా పాచి అయినప్పటికిన్ని (వతి యింటా బావులున్నవి గనక జలవసతి కలదిగానే వున్నది. కాళిందీ నదికి ఆప కఃకోటపోలూరని వొకటి వున్నది. గడియదూరములో సూళారుపేట అనే పేట వొకటి వున్నది. యిక్కడ నూగిండ్డ నియోగులు చుట్టువక్కలా వున్నారు. పోలూరలో [పయ త్నము మీద కావలలిన వదార్జాలు దొరుకును. నెల్దూరు మొదలుగా భ్రూమి తొవ్వితే అక్కడక్కడ కావలసినన్ని గులకరాళ్ట తియ్యవచ్చును, నిన్నా నేడు నడిచిన ఇట కొంతమేర రాశిగొట్ట గా వచ్చినది. యిక్కడ యీ ర్యాతి నిలిచినాన్సు, తి! తేది వుడదయమయిన $ గంటలకు బయిలువెళ్లి యిక్కక్షికి ఆమడ దూరములో వ్యండ్రే చిలక లవూడి రామస్వామి నృతము ? గంటలక్తు చేరినాను. దారి సన్నయిసక ప్రార, నిండా అడివిలేదు, యా సత్రమ్స పూర్వము వున్న వొక గుంటను ఆస్తర్రాచ్చేన్సి కట్టినాడు. మంచి మజిలీ స్థలము, స్మతము విశాల .ఏగా వున్నది. సృకమలో తొవ్విన బావినీష్ట కేలికగానన్ను, రుచిగానున్ను

కాశీయ్యాత 181 వుంచున్నవి. భాటసార్హకు కావలసిన సామానులు అన్ని దొరుకును. యిక్కడ భోజనము కాచేసుకోవడానకు మధ్యాహ్నము నిలిచిశాను.

నెట్టూరిసీమ పురుషులు, ్త్తీలు దేహవటు క్వము కలవారుగొనున్ను ? యధోచితమయిన కురుచరూపము కలిగి సౌందర్యవతులుగా తోచుచున్నదిగాని దేహవర్ణము నలుపు కలసిన చామనగా తోచుచున్నది. గుణము నిష్కాపట్య (వధాన మని చెప్పవచ్చును. యా మధ్యాహ్నము మీదట రెండు గంటలకు బయలు వెళ్లి యిక్కడికి ఆమడదూరములో నుండే కోహరు రాజు స్యృతము ఆరుగంటలకు చేరినాము. దారిలో పెరియవేడు అనే వూరువున్నది. అక్కడి నుండి బండి భాట గుమ్మడిపూడిమీద చీలిపోవుచున్నది. నేను వచ్చిన భాటలో పయి స్మ్యతము సమీపముగా పడవలగుండా వొక వుప్పుటేరు దాటవలెను. చెన్న పటణమునకు సమీవముగా వుండే కాకిరేను కాలువకు నీప్టవచ్చే (వళయకావేరి అనే యేరు పోలూరుదాకొ [వనాహకాలమునందు వచ్చుచున్నది. ఆ యేరుయీ దినము దారి నడవడముతో చూస్తూ రావచ్చును, నేడు మధ్యాహ్నము నడిచిన దారి యిసక వర, -పెరియవేడు మొదలుగా వుస్పవయిరు చేసే అళాలు కానా వున్నవి. పయిన (వాసీన స్మతము మంచి సుందరమయినతోట మధ్యే రండు కటుగొ కట్టివున్నది. జలవనతి కద్దు. స్మతమువద్ద వుండడము వొక అంగడి క్రయునా అన్ని వదార్థాలు దొరికినవి. యీ ర్యాతి యిక్కడ వసించినాను.

సెపెంబరునెల 1 తేది ఉద యాత్ప్చూర్వము నాలుగుగంటలకు బయలు వి యిక్కడికి 1 1/2 ఆమడ దూరములో వుండే పొన్నేరి యనే స్థలము

ణ కు శేంనాను. దారి రేగడ భూమి చనుకనున్ను వర్షాలునిండాగా

10 గంటల నది గనుకనున్ను నడవడానకు నిండా పయాసగా వుండి యివ్పట్లో కరవును ముందర ఆరణ్యనది రొమ్ములమట్టు నీష్ణండగా కాలి నది. బొన్నే 6 ల్‌ ప్రాన్నేరియనే. వూరు రెండు భాగాలుగా విభజింపబడి నడక్‌గొ దాటినాలు? గాలున్ను కఠలియడానకు మధ్యే వొక విశాలమయిన వున్నది * రెండున శ్రముగా కట్టివున్నది యీ వీధిలో (వతిసంవత్సరము అంగడీవీది స్మాల నహి ౦

క! ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య హరిహరాదులు వారి వారి వాహనారూఢులము సంధించే వుత్సవము జరుగు చున్నది. గనుక ఏతద్విషయమయి యీ వీధిని బహు సుందరముగా యేర్చరచి వున్నారు. దక్షిణభాగమందు వుండే వూళ్ళో ఆరుముఖ మొదలారి వొక శివా లయము తటాకము మొదలై న ధర్మస్థలములను నిర్మించివున్నాడు. ఉత్తర భాగమందు అనాది విష్ణస్టలము తటాకము మొదలయిన దేవాలయ (బ్రహ్మా లయాలు వున్నవి. 50 (దాహ్మణ యిండ్లు కలవు. బట్టలు సపితముగా కావల నిన పదార్థాలు అన్ని యీ వూళ్ళో దొరుకును. విశాలమయిన స్మతాలు చెన్న పట్టణపువారు కొన్ని కట్టివున్నారు. విష్ణసలమునకు భూరూపకమయిన జీవనము వుండేటందున కుంఫిణీవారు ధర్మక ర్తను యేర్పరచి వనులు జరుప్పకుంటారు. శివస్థలమునకు ఆరుముఖ మొదలారి వొక ముఠాను తీసి దాని ఆర్జితముగుండా అతి విమర్శగా నిత్యోత్సవ మాసోత్సవ సంవరోత్సవాలు జరిగింపుచున్నాడు* ఈ స్థల మావాత్మ్యము (బహ్మాండ పురాణాంతర్భూతముగా 5 అధ్యా యాలు వున్నవి. వాటి సారమేమంపే శ్రీకృష్ణమూ ర్తి ద్వాపరాంతమందు కలిలో తానుయీ స్థలములో నూ శ్రీభవించేటట్టు బుషులక్ష చెప్పివున్న ౦దున ఈి రహస్యము భారద్వాజులు తెలుసుకుని యుదే బృందావనక్షే తుని నిశ్చయించి యిక్కడ స్వామి సాఇాక్కారము పొందడమృనక్తు (బ్రహ్మను కూర్చి తపస్సు చేసినట్టున్ను (బహ్మ భారద్వాజులు యస్టసిద్ధి అయ్యేకొరక్స విష్ణు ప్రీత్యర్థముగా నారాయణ వనములో యాగముచేసినట్టున్ను అప్పుడు అరణి మథనలో (వఠ మము వొక నది పుట్టినంతలో ఆ ఆరణ్యసదిని భారద్వాజుల నిత్యకర్మాదులకు వొదిగేటట్టుగా యీ పొన్నేరిక పంపించినట్టున్ను పిమ్మట యాగానంతరము శ్రీమన్నారాయణమూ ర్రి ప్రత్యకమైనంత్రల్లో భారద్వాజులు యిష్షనిది చేయమని వేడుకుని శేషసాయి రూపముతో త్మ స్థల్వ్సృల్రః విరాజమానుడ యేేటట్టు చేసి సేన నళ బయ కా మా క్‌ వి పాండ్యరాజు విశేషక్షీరాభి ద్ద తన పేక్ష సప్రాత్రముగా కరి

కాశీయా[త 168 కృష్ణుడని నామకరణముచేసి ఆరాధన చేయుచూ వచ్చినట్టున్ను ఈ ఆరణ్య నదిన్ని ఈ స్థలమున్ను తదారభ్య యిర్యదాదుల శాపాన్ని పోగొట్టి అనేకులను హైవనులుగా చేయుచూ వుండేటట్టు విదితమయివున్నవి

ఈ దినము వుట్టపండగ గనుక యిక్కడ భోజనానికి నిలిచి స్వామి దర్శనమున్ను చేసి నాలుగు గంటలకు బయిలువెళ్ళి యిక్కడికి ఆమడ దూర ములో వుండే విచ్చూరికి ర్యాతి ర గంటలకు చేరినాను. మధ్యాహ్నముమీద నడిచిన దారి శేగడభూమి. బండిదారి వొకటి కాలిదారి వొకటి అంతు రెండుదార్డు కలిగి వున్నవి. కాలిదారి కొంచెము సమీపమయినందున సవారీలు మొదలయినవి కాలి చారిగొనే నడుస్తున్నవి. వర్షాకాలము గనుక బహు [వయాసగా వున్నది. పొన్నేరికి ౩ గడియల దూరములో యెలవంబేటివద్ద కొరత లేరు నడుములమట్టు లోతు గనుక కాలినడకగానే దాటిశాము. విశేష (పవాహ కాలమందు పడవలు తెప్పల కుండా దొటవలసీనది. విచ్చూరు లింగి శెట్టివారికి (శోతియ (గ్రామము. సంవత్స లానకు వెయివరవోలు యెత్తును. $0 ;వాహ్మణ ముండ్లు కలవు, సమస్త పదా రాలు దొరుకును. చుట్టూ అశ్వద్ధవృక్షాలు గల రమశీయమమున వొక తామర తను అగ్రహారమనకు నమీవమగా వున్నది. యిక్కడ ఈ ర్నాతి మరుసటి ద్రనము మధ్యాహ్నము వరకు నిలిచినాను.

లోకములో యీశ్వరుడు వొక రూవముతో ఆదరింపుచు మాఠాపితా దులు అనేక రసాలను కాలోచితముగా తెచ్చుకొని వొక్కొాక్క రసముతో వొకొాకగా విధమయిన అభినయాన్ని పట్టి శిశువులను రక్షించేటట్టు సమస్త విధాలా యదటనిలిచి యీశ్వరుడు మాట్టాడుచువుండగా యీశ్వరుడు [వత్య షము కావలెనని లోకులు యీశ్వర సాన్ని ధ్యము వామ షై తప స్సులు చేయుచున్నారు. యిందుకు కారణము జగదీశ్వరుని దుర య మయిన మాయకొని వేరేకాదు.

శేది మధ్యాహ్నము మీదట శ గంటలకు ఐయలువెళ్ళి యిక్కడికి

16కీ పీనుగుల వీరన్వామయ్య ఆమడ దూరములో వుండే తిరువట్రూరు అనే మహిస్థలము ఆ స్తమానానకు చేరిసాను. దారి వువ్వుశేగడభూమి.. చెరసగము.. దూరములో సుంకపుమెట్టు వాకటి వున్నది. సుంకము వసూలు నిమిత్తము యిక్కడ మూటలు ముల్లెలు చెన్నపట్టణమునకు నాలుగు వక్కలా వుండే మెట్లలో సోదా యిచ్చేటట్టు యిక్కడ యివ్వవలశినది. నేటి దారిలో మధ్యే కాకిరేన్‌ కాలువ దాటవలసినది- వారధిమీదపోతే కొంతచుట్టు గనుక వడవల గుండా ఆ కాలువ దాటినాను* వర్షాకాలము గనుక దారి అడుసుగా వున్నది. యీ తిరువట్టారు బవా సుందరమైన వూరు. చెన్న పట్టణపు హిందువులకు ఆనంద్య పదముగా వుంటూ వచ్చుచున్నది. (వతిసంవత్సరము యిక్కడ జరిగే (బహమ్మోత్సవము వసంత కాలములో శుక్తపషములో అపర రాతిళ్లలో విభవము జరుగుటచేత చెన్నవట్టణ ములో సమస్త విధములయిన జీవనోపొయాలు కలవారు న్మిదాకాలాన్ని మానుషానందానుభవానకు వుసయోగము చేసుకుని చెన్నపట్టణము మొదలు తిరువట్టూరివరకు 2 కోసులదూరములో అడుగుకు వొక స్మతముకట్టి దానికి తగ్గ వుపచారములు వారువారు ఆ స్యతాలలో చేస్తూ వుండడమువల్ల సౌఖ్య ముగా వచ్చి యీ [బంహోత్సవాన్నిన్ని వేడుకపరచి తాము ఆనందపడిపోతూ వా వ్‌ వూళ్లో. చెన్నవట్టణపు వుపవన్నులు అనేకస్మకాలు కట్టి ( * విశాలమయిన వీధులు కలవి. వీధులు టెంకాయచెట్లకాలల వల్లను వి ని (కనను ఆరంకరించంివన్న సుందరమయిన వూరు తోటల శ తం గా వున్నది. సమ స్త పదార్థాలు దొరుకును, యీ కుమారుడైన అదా ఏందబడి వున్నది. యీ గుడిధర్మము లింగిళెట్టి దాకా ఖర్చు చేసి వారి తనచేతి సొమ్ము సంవత్సరానకు 9000 వరహాల తోటకటివుండే స్ట ంఫచున్నాడు. అ ధర్మము కాక అతను వేశివుండే, బాల క వంళవా సుందరముగా వున్నది. అతను అన్న దానా పేక్ష వట్టి వున్నది. జనించినాడు గనుక ఆవాసన యీ పురువుణ్ని బాగా

కాశీయాత 185

యా స్థల మావాత్మ్యము యేమంజే సృష్టికి ఆదియందు భూమి జలార వమై వుండగా యీశళ్వరుడు సృష్టికి అంకురముగా వొక జాదుంబర1 వృక్షము కలగచేసి చండవాయువు చేత ఆవృక్షమును యుక్త _పదేశములో నిలుపుమని పంపించినట్టున్ను ఆ వృక్షము యీ వూళ్లో పతనమై పాతాశలోకము అంటి నస్టున్ను ఆక్కడ వుండే ఆదిశేషుడు ఆ వృఇన్ని పోషింపుచువచ్చి నట్టున్ను దాన్ని వేళ్ల పుష్టి భూమిని అప్పట్లో ఆనరించి భూమిమీద వుండే వుదకాన్ని పానము చేసి భూమిని బయిలు వడతోసినట్టున్ను అప్పట్లో వినాయకుడు మొదలయిన ఆవరణదేవతలు ఆ చెట్టు కింద ,పవేశించినట్టున్ను ఆదిశేషుడు కూడా వొక పుట్టను యిక్కడ కల్పించుకొని వసింపుచున్నట్టున్ను అటు పిమ్మట యా స్థ్టలముకో వసీంచగలందులకు పార్వతిని రమ్మంటే సృష్టి స్టితి సంహారములలో అధికారము తనకుకూడా యివ్వక గాని తాను రానని చెప్పి నట్టున్ను పిమ్మట యీశ్వరకుడు అద్మేపకారము అధికారముయిచ్చి పార్వతిని వెంట "పెట్టుకుని ఆది శేషునివల్ల పూజింపబడి అతనుకట్టుకునివున్నవల్మీ కములోనే (నవే శించే ఆద్యాపి వుండేటట్టున్ను పార్వతీదేవిన్ని (తిపురసుందర్యాకారము వహించి సృష్టి స్టితి సంహారాధికారము చేయుచూ యిక్కడ విలశి ల్లి వుండేటట్టున్ను పిమ్మట యాశ్వరుడు తన పతిభాతిని మూర్తిగా చేసి సుందరుడని నామము పెట్టి పార్వతియొక్క (వ్రతిభాతితో పొగడచిస్టుకింద యిద్ధరికిన్ని వివాహము చేసినట్టున్ను ఆ వివాహము చూడవచ్చిన గంగాశ్నాతయయిన భక్తుడు కాలా తీతముగా వచ్చి వివాహము చూడడానకు లేకపోయెనని దుఃఖవడితే ఆతని గంగను యిక్కడి తటాకముళో విలసింపచేసి మశ్ఞీ ఆ వివాహ లాంఛన జరిగించి అతనికి దర్శనము యిచ్చినట్టున్ను ఆ వివాహలాంఛన వతి సంవత్స రము యిప్పుడు (బంహోత్సవములో పొగడమాను సేవ అని జరిగేటట్టున్ను (టబహ్మకు పార్వతి నిమిత్తము తాను ఆడిన తాండవము యవశ్వరుడు యిక్కడ మళీ దర్శనము అయ్యేటట్టు చేసినట్టున్ను మరికొన్ని కాలాలలో కొందరు భక్తు లకు అపహరించబడ్డ భాగ్యాన్ని త్యాగము చేసినట్టున్ను మొట్టమొదట పుట్టిన పురి ఆయినందున యూ పూరు ఆదిపురి అనిపేరు కలిగి తాండవము చూపుట

1. మేడిచెట్టు,

186 ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య చేత తాండవ [ప్రయుక్త మయిన భవునులనే నటనలు ఆడుతూ త్యాగద్వారా త్యాగరాజు అని మూర్తి పేరువహించి వల్మీక నివాసముచేత ఆదే ఘూలస్టానమై వుండేటట్టుగా వ్రసిద్ధిపడి యున్నది. యిక్కడ మరునాడు దాకా వశించినాను. 8 తేదీ సాయంకాలము 5 గంటలకు బయలువెళ్లి య్నిష్షులతో కూడా చెన్నపట్టణమునకు ఆరకో సెడు దూరములో తండయారువేడులోవుండే నాతోట య్యిల్థు ఆరుగంటలకు చేరినాను. దారి యిసక పొరభూమి. యిరుపక్కలా తోటలు సాలు దట్టముగా వుండుటచేత నున్ను భాట వెడల్పు చాలా కలిగి వుండుటచేతనున్ను బహు రమణీయముగా చూడవేడుక గా వున్నది. జగదీశ్వ రుడు తృణాన్ని మేరువు చేసుననే వాక్యము సత్యమని నేను అతిఘ్రోర [ప్రమా ణము చేయగలను. అది యెట్టాగంటే నేను స్వస్థలము వదిలి మ శ్రీ చేరినకాలము 15 మాసాలు 15 దినాలు 10 నిమిషాలు. నా స్వస్థలము వడిలి దూర దేశము సంచరించి మళీ వచ్చినట్టు నాకు నా పరివారానికిన్ని తోప చేయక వొకరికి కాలిలో ముల్గుకూడా నొటినట్టు తోపచేయకుండా తృణానికి తక్కువ అయిన నన్ను రాజరీవిగానే స్థలముచేర్చినాడు గనుక అవ్యాజముగా ఈశ్వరుడు తృణాన్ని మేరువు చేస్తాడనే మాట సత్యం సత్యం పున । సత్యమని నా సహోదరులైన లోకులు నమ్మవలశినది. నా జన్మభూమి అయిన చెకు పటజణప 200 యేండ్త దట చంద్రగిదలో ర గమగమ్మ యమెటువందిదంటే శ్రీరంగరాయడు దొరతనము చేయుచుండగా జే అన దగగర యయిన తీరమునందు వాక నేవుబందరు కట్టించవలెనని యత్నము న ఖ్‌ లే వ యా (ప్రాంత్యాలకు జమీన్‌ దారడయిన నాయడు. డే దొరకు కృతవరితయడు గనక టా ఆ వెంకట్టాది పెట్టి శ్రీరంగరాయ పటణము అని రేవు బందట్‌ గ రాయడు తన పేర్వ నాయడు తన తండియైన చెచ్నపనాయడి శ్చేరట చె దాటి లా న్న పట్టణమని శ్పేగ్షప్వ్వై బ

కాశీయాత 167 కట్టమని చెప్పడమేగాక తానే సన్ని ధానాధిపతి గనుక అదే నామకరణము ఆరంభములో చేసీనందున చెన్న వట్టణమని 'పేప కలిగినది. తత్పూర్వము యీ రేను యింగిలీ[ు నారు మదిరాసు అంటూ వచ్చినారు.

పిమ్మట '644 యింగిలీషు సంవత్సరములో రేవు బందరుకు చేరిన ట్టుగా వొక కోటకట్టి సమ్ముద తీరమునందు రెండుకోసుల భూమిని యింగిలీమష వారు స్వాధీనము చేసుకున్నారు. అటుపిమ్మట 1651 సంవత్సరములో యింగి లీషవారికో కొంత అంత ః కలహము జరిగి ఆరాజకమయి 1607! సంవత్సర ములో మ్రీ స్థిరపడి యీ రేవు బందరు సుంకము యిజారా కుంఫిణీవారు చేసినారు. వెంబడిగానే కుంఫిణీవారి [పాపకము కోరి జగదీశ్వురుడు సత్యవాదు లపై పక్షపాతి గనుక యింగిలీషునారు చాలా సత్యసంధులయినందున యీ బస్తీలో మూడు లక్షల పజ వాసముచేశేటట్టు చేశినాడు. పిమ్మట 1696 సంవత్సరములో 40000 వరవోలు సాలుకు యెత్తేపాటి భూమి కుంఫిణీ వారి యథధీనమయినది. పిమ్మట 1702 సంవత్సరములో ఢిల్లీ వాదుషా ఆవరంగ జీబు తరపున దావూతుఖానుడు దండుయిె త్తివచ్చి యింగిలీషు వారిని చాలా కలత పెట్టినాడు. అప్పట్లో అనేక తెగలు అనేక దేశములనుంచి యిక్కడికి చేరినందున యెడమచెయి, కక్షి అని కుడిచెయ్యి కక్ని అని రెండు పక్కలుగా యిక్కడివారు చీళి యింగిలీషువారికి చాలా మను కలగచేనీనారు. అందుకు శ్రీగ్లి సంవత్సరముల తర్వాత (ప్రాంస్థువారు యూ కోట తీసుకొని యింగిలీష వారిని వెళ్లకొట్టినా హిందుస్తాన్‌లో యింగిలీమజాతికి దిగ్విజయము. కలిగి వుండెను. గనుక వారు వొకపాటిగా సమాళించినారు వెంబడిగానే 5 సంవత్స రములకు రొజీ మీద మూ స్థలమును యింగిలీష వారు స్వాధీనము చేసు .న్నావ, 758 సంవత్సరములో కలావన పొనగి జగదీశ్వురుని కటాక్షముచేత (పాంసు దండు పకారి అయిపోయినది. అది మొదలుగా ఆరికాటి నవాబును విపాత పరుచుకుని శ్షీమముగౌ కాలము తోయుచుండగా 1767 సంవత్సరము మొదలు 131 సంవత్సరమువరకు హయిదరుతో నవాబు నిమిత్తము పోరవలశి వచ్చినవి

18 ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య ఆది మొదలు యధా[కక్రమముగా ఆరికావినవాబు రాజ్యమంతా యింగి లీషవారి అదీశమయి వుత్తరము గంజాం మొదలు దక్షిఖము తిన్నెవల్లి శమ వరకున్ను తూర్పుసమ్ముదము మొదలు వశ్చిమసము[దము వరకున్ను యేక చడ్రాధిపత్యముగా యీ చెన్నపట్టణమును రాజధాని చేస్తకుని కుంఫిజీవారు యేలుతూ వున్నారు. యీ రాజధానికింద యిప్పుడు వుండే జిల్లాలు యిరువై వొకటి. యింత భూమిమధ్యే మయిసూరు మళయాళముకొచ్చి యీ దేశముల రాజులుతప్ప కొదవ అందరు జమీందా౭6 పాయాకలవారు గాని యుద్దసన్న మలు కాగల భూపతులు వొక్కడున్ను లేడు. న యా చెన్న పట్టణము కొడ్రి (జండా) కింద యిప్పుడు సాల్సుక్షు సుమారు ఒకటింకాలు కోటి వరహాలు వళూలవుశున్నవి, ఖరుచులు ఆప్పులక్షృ యిచ్చేవడి సహాగా వసూలుకు యెక్కువగాని తక్షువలేదు. యీ చెన్నపటణము కొడికింద కుంఫిణీవారి అప్పు సుమారు రెండుకోట్ట వరహాలు వుండును. సావరజంగమ రూపమెనస్థితి నూడుకోట్ట వరహాలు వృండునని తోచుచున్నది 4 దండు 50 వేల మంది ఫౌజువున్నది. యూ చెన్నపట్టణపు బ స్త్రీకి మూడు పక్రలా షప్హర్వ (పాన్సా గోడ పెట్టి వున్నది. తూర్పు పక్క సమ్ముదవ్సే గాని గోడ లేదు. బ స్లీ కోసెడ్డు దూరము చచ్చొకముగా వున్నది. బి స్తీక్త కో సెక్సు దూరమ్సృల్రో దక్షిణవక యుద్ధ సన్నద్ధమయిన కోట సముదము వారగా కటివున్నా రు ప గ సమ్ముదము గట్టున యెగు పవన క సము] ట్టున యెగుమతి దిగుమతులథ్యే రేవు సర్వక్షువేన్సే కొట్లున్సు కటి వున్నవి ఈ చెన్నపట్నానికంతా పాపంవీధి కాలపీధి ఈ శెండును. ప మైనవి. నిండా కుసంధి అ బున వీరులు కొవు. యిండకు ఆ వ్‌ థ్‌ ద్ద ౦డు విధాల వన్ను రూకలు తీసుకుని వీధులువూడ్చి మరామత్తు చేసి రాణాలు వుంచి కుంఫిణివారు కావలి కాస్తూవుంటారు. యిండ్డు తలవాకిలి తిన్నెలు పందిళృ బయటికి ఆ అం కారముగానున్నూ లోపల కలకొద్రిలో డై న లకొద్దిలో ఘాల్రిక్రి అడ్డు లేకుండా కట్టియ న్నారు, పది దేవాలయముల దాకా యున్నవి. అందులో విభవముగ్గా పకి సంవత రము [బహ్మోత్సవాలు జరుగుతూ వుంచున్నవి, న

సమ్ముదముగుండా వచ్చేపొయ్యే నరుకులకు తీరువసుంకము తీశే నిమి త్తము సమ్ముదతీరమందు కష్టంహవును అని వొక కచ్చేరివున్నది. గట్టున వచ్చే పొయ్యే సరుకులకు తీరువ తియ్యడానకు పడమటిపక్క_ లాండు కష్టంహవుసు అని వొక కచ్చేరి కట్టివున్నది. మిగిలిన కచ్చేరీలు కొన్ని రేవులోనున్ను, కొన్ని కోటలోనున్ను, కొన్ని బయట తోటలలోనున్ను చేయుచూ వుంటారు. సర్వాధి కారియైన గౌనరుయిల్లు ఆరికొటినవాబు యిల్ధున్ను కోటకు దక్షిణథాగ మందు పావు కోసు దూరములో తిరువ?క్కేణి అనే వుష్మగామములో వున్నన్ని జాతుల వాండ్దందరు బస్తీకి దక్షిణము ఆనుడ దూరములో వుండే వరంగికొండ వరకు వడమర మూడు కోసుల దూరములో వుండే పెరుంబూరివరకున్ను సుందర మయిన తోటలు వేసి బంగళాలు, యిండ్లు కట్టుకుని వున్నారు. బస్తీలోవలవుండే షాందువుల యిండ్హలో ఆయ్యాపి శ్ల యిల్లు పెద్దది. కోటలోసలవుండే యిండ్లలో వాడలకు తెలిశే నిమి తము రాశత్రిళ్లు దీపము పెన్టే యెక్కీసుచెంజియిల్టు పెద్దది. బయ ఓవుండే జాతులవాండ్హ మిద్దెలలో మురాతు (3. వైగీం0౯8€) కట్టిన యిల్డు "పెదది. ది బ సీకి దక్షిణము తిరువళిక్కేణి, మయిలావూరు, తిరువటేశ్వరుని పేట మొదలయిన కొన్ని వువగ్రామాలు వున్నవి. వడమటివక్క- చూళ పొరిశపాక, కోమలేశ్వరుని గుడి యివి మొదలయిన కొన్ని (గ్రామాదులున్నవి. వుత్తర భ్రాగమందు చాకలపేట, రాయపురము, తండయారువేడు మొదలయిన కొన్ని దరు వు తరభాగమందు (గొమాలువున్నవి. యీ బస్తీలో వుండే హిందువులు అం వుత్త వ గ రామషే,తాలు కేటాగా యేర్చరచుకొని విలాసకొల తిరవటూరి వరకు ఆ ౮ క ల వివరినూ వుంటారు. కోమలేళ్వరుని గుడివద్ద వొ గ ణసక మయిలావూరు చెరువు కట్టి విన యేడు (వవహింపు చున్నది. దడీణంగ్ర ్య' గంవాక. చెరువు కట్టియన్నది. వుత్రరవక్క మటిపక్క- లుంగంబొ ల న్యేన్నది. వడ దులో జగదీశ్వరుని (సతి తోటల నవి సమ స ద్వీపాంతరాల వదార్జాలుకలవు. “త మంచీనీపు కలిగివున్నవ ౧౯౨ కటావముఇతీ ల

190 ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య పనివాండ్లునవాో అమితముగా కలరు. అయితే జనసమ్మర్థముచేత భూమి ఆరోగ్య మయినది కాదు. వుష్ణ వాయువు భూమి. సంకలిత రోగాలు ప్రాపిస్తూ వస్తు న్నవి. కాల నియమాలు లేకుండా కాయగూరలు, ఫలాదులు, పుష్పాదులు అమితముగా దొరుకుచున్న వి. యిక్క-డివారి పకృతులు ఉపాయవేత్తలు గాని సాహసులు గారు. (దావిడాంధధ కర్దాటక దేళాలమధ్యే యీ (ప్రదేశము వుండుటచేత బాల్యాదారభ్య దేశ్యములయిన ఆ మూడు భాషలున్ను ముందు దొరతనము చేసినవారి తురక భాష, యిప్పుడు దొరతనము చేసే యింగిలీషువారి భాషయున్నూ నోట నాన డము చేతనున్ను, పదార్ధములుగా కొన్ని సంస్కృతవాక్యాలు అభ్యసించుటచేత నున్ను యిక్కడివారి వుచ్చారణ స్ఫుటముగా వుంటూ వచ్చుచున్నది. యిక్రడి శ్రీలు గర్విష్టులుగానున్ను , పురుషులపట్ట నిండా చొరవ చేసుకోగలవారుగా నున్ను అగుపడుతారు. అయితే వస్తాభరణ (పియులే గాని నై జగుణమయిన సాహసము నిండా కలవారుగా తోచలేదు. యిక్కడి భూమి సారవత్తు కాకపోయినా లోకులు చేసే కృషివల్ద ఫల కారిగా వున్నది. వృఖజుదులు పుష్టికలవి కాకపోయినప్పటికిన్ని యిక్కడ సమ స్తదేళపు వృజాదులున్ను కలవు. సమ స్తజాతుల పుష్పాదులు చూడవచ్చును. యిక్కుడివారు చాలా మూర వెడల్పుకల బట్టలు కట్టుతారు. యధోచితమ్స యిక్కడివారు కర్మళఠులుగానున్ను , దేవ [బాహ్మణ విశ్వాసము కలవారుగా నున్ను వుంటారు. యిక్కడి హిందువులకు వూర్వపుపురోవృద్ధి లేకపోయినప్పటి కిన్ని ముందర చెందిన వాసనను [పయాసమీద కాపాడుకుంటూ వసార్తు, జాతుల వారి జనబాహుళ్యము వారి విభవముతో తీ పురుష సల్లాపాలు చూడ వలి నే పతిదినము సాయంకాలమందు పరంగికొండశాలలోను సమ్ముద్రము

శ వద్ది వాడరేవు శాలళోనున్ను నిలి స్టే వారందరు వాహన విశేషాలు యెక్కి వస్తారు గనుక చూచి ఆనందించ వచ్చును. యిట్టి దొరతనముళలో జగదీశ్వరుడు నా వంశ పరంపరగా జీవనము కలగతేసి నన్ను వుంచియన్నాడు.

కాశియాత్ర చర్మిత సంపూర్ణమైనది.

గంధాలు

రయి ధ్‌ ర్య చ

| రమే ఏ 0 ఇ ష్‌ లో

(€ య

తగ

స్నా హీద భక చయ నీ

|| గ

'.

న కిల .

|

ల ౬ ||

ళం

.