Telugu Kakatiya Shaasanaalu Andhra Bhasha Parisheelana - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

కీ “ 1 / 1 ణి క ఓ . " " ఛ్థ శ త లగే యీ /( ఈ ళ్‌ జ స / 1 | | జ |. పంప య న. 4 “. , | శ. న మా ల్ల స: న. శ నా. టక న. “ప! కష జ. సా . . |. ్స్‌్‌్‌

స్య? వచా అ? య. య శ్‌ క ణ్‌ సం న న [క్ట న్‌ టా ఏక న్న స్యానం ల సే / / గీ 4 ల 2 శి ॥ టట గ శ శ! కీ టై శ! ష్‌ కుమా టట శ స ఎ! స్త్‌ శో ౯ భా లా ముక పున కలా. ్న ఫ్‌ ్ట ౯ . ఖీ ॥ ; | " తి / . క్న్త్హో ౪ న యాట ల. సాతవవనన నత కం. మరం యయ ర్‌ న ర ఖే. శ్‌ స న న! [్‌ మచే. *.. గ మంత శ్వ సం టం త న సం. న మ య న. వం... క 1. స్స ప న న శై నస. జ్జ శ సం ఎత రస సమ చచేనమి పట్ర కమ టం లం మం. రం. జ న క య. క్‌ శభ య ॥ ఇ న్‌ చ్‌... బల్ల నతిటో మనా మయా! న ఖు వ వా గ! జ చే స న స సా కం సయ గ నస మ. స్తా తనే. స క ననన | గ. వ న యనాశ సో వ. జ అన్న న శ ల జా ఓ |. ప!

తెలుగు పరిశోధన [పచురణల్లు : 2 కాఠరకీయ శాసనాలు ఫాషా పరిశీలన ఆంధఫాహషా పదిళలిల నో ఉస్మానియా విశ్వ విద్యాలయం నుండి డాక్టరేట్‌ పట్టం పొందిన సిద్దాంత (గంథం డాక్టర్‌ ఎన్‌ .ఎల్‌ . నరసింహాచార్య ఎం.ఏ,, పిహెచ్‌,డి., ఆంధోవన్యాసకుడు (పభుత్వ కళాశాల, సిద్ధిపేట తలుగు పరిశోధన ప్రచురణలు 1-1-694/2/ఎ, . శగర్‌, హైదరాబాద్‌ 600 990

కకత? 5454సీఉఓల ? గిగరిగ[% కర ఉ5్‌ గగ న4గ1555ఓ4[1% 8౪508. ౧. ఓ. సెగిగఉక్‌!11గ4 0గ4ఉగగి తెలుగు పరిశోధన (ప్రచురణలు : 8 సంపొదకుడు : వాసిలి వసంతకుమార్‌ (పథమ మ్ముదణ : నవంబర్‌ 19087 సర్వ స్వామ్యములు (గంథకదర్తవి పం న. యాం

మఖష్యత రళన సప గ్ర+ ర్క ఎన్‌. వేణు ల వెల : (గంథాలయ(ప్రతి :రూ, 60

జన(ప్రతి రూ 50 [ప్రళులకు: . ఎన్‌.[గాయ[8తి వం.

యనా లిం ర్‌ష్టేపాత అఆల్వాల; మిన

ఓ లీ ళ్‌ హైదరాబాద్‌ 500 010 ॥ ( ఎ" తెలుగు పరిళోధన (పచురజలు 1=1=694/2/ఎ, గాంధీనగర్‌ హైదరాబాద్‌ 500 880 ముద్‌ణ ఫి

అగ్నీ న!

మాస్టర్‌ ఆక్ట్‌ (పింటక్స్‌ కేం 1=68904/2/ఎ, గాంధీనగర్‌ హైదరాబాద్‌ 600 8600 క ఈ (గంథం తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం వారి ఆర్థిక సవాయముళతో మ్నుద్రితము,

సవురుణ శ్రీ యాద శైల శిఖర సంవాని శ్రీలలన్లా హృదయాధివాసి మన్మనః సందరవానసి విద్యాబుద్ధిపదాత శ్రీ లక్షీ ్చనారసింహాని పద పంశేరుహముల[మై థక్రి (ప్రపత్తులతో లః

క్రృుతజతలు జి

1978 నాటి మాట, ఆప్పటికే నేను ఎం ఏ. వట్టా తీసికొని ఆంధధ్రోపన్యాసకుడుగా పని చేస్తున్న రోజులవి. నా మ్మితులు ఉస్మానియా విశ్వ విద్యాలయంలో పరిశోధన చేస్తున్నారన్న విషయం ఇలిసి నేనూ. పరిశోధనా వ్యాసంగాన్ని-చేపట్టితే ఎట్టుంటుందన్న భావావేశం అహమహమ్‌క నన్నీరంగం లోకి (ప్రవేశ పెట్టింది.

చదివింది సంస్కృత పొఠశాలా, కళాళాలల్లో.. విశ్వవిద్యాలయంతో పరీక్షల కేతప్పచదువు వివయఃలో పరిచయం నున్నా.. (కొత్త స్థలం (క్రొత్త వ్యాసంగం. ఏ విధంగా మొదలు పెట్టాలి దేనితో మొదలు పెట్టాలి. పరిశోధన ఏ రంగంలో చేస్తే బాగుంటుంది అంఠా ఆయోమయం. తలా తోకా తెలియక సతమళతమౌతున్న వేళ ఆంతరాంతరాళలో పిహితమై, అస్పష్టంగా ఉన్న శాసన పరిశీలనాభిరుచిని బయటకులాగి శిలాకాసనాలు కాసనాక్షరాలు శాసన భాషతో విశేష పరిచయాన్ని కల్గించిన మ్మితులు కొడంగల్‌ కళాశాలలోని అప్పటి నా సహోపన్యాసకులు థ్రీ సి, రామచందర్‌ రావు గారు. వారి సహకారం వల్లనే కొడంగల్‌ చుట్టు ముట్టు ఉన్న $ల౮ా శాసనాలన్నీ చూచి కానన (పకిబింబాలు సిద్ధం చేసుకొని కాసనాన్ని వీలైనంత నిర్దుష్టంగా చదవటానికి అలవాటు పడ్డాను? వారి సహకారంతోనే భారతి సృతికలో వచ్చిన విజయనగర చక్రవర్తి రెండవ బుక్కరాయల శాసనాన్ని విమర్శించి భారతికి పంపడం జరిగింది. వారికి నా హారిక కృతజ్ఞతాధివందనలు.

నా తొలి వ్యాసాన్ని నహృదయళతో స్వీకరించి శమ స్మతికిలో (వచరించి నాలోని వరిశీలవా దృశ్నథాన్ని. పెంపొందించిన సుగుణ ముర్షలు “భారతి” ప(్రికాధివతులు. భ్రీ శివలెంక శంకూపసాద్‌గారు. అడపా తడపా పంపిస్తున్న నా వ్యాసాలను (ప్రధానంగా. కానన సంబంధమైన వ్యాపా లను (వచరీస్తూ కొసనాలపై మరింత ఆవగాహన ఏర్పరచుకోవటానికి తోడ సడుున్న

ఖా “భారతి” వ్యత్రికాధిపతులు సహృదయ మూర్తులు వొ రాధాకృష్ణగారికి హృదయ పూర్వక కృతజ్ఞతలు.

పఠశోధనా వ్యాసంగం కొరకు సమష్య నెన్నుకోవడం (పధానాంళశం. ఈ విషయంలో ఉన్న సమశ్యలను ఇబ్బందులను తెల్పి వాటి నధిగమించుటకై దోహద పడ డా బూదరాజు రాధాకృష్ణగారు, మ్యితులు (ప్రస్తుతం కేందీయ విశ్శవిద్యాలయం తెలుగు విభాగంలో ఆచార్యులు ఆచార్య కే. శే. రంగనాథా చాళ్యులగారికి కృతజ్ఞతాంజలులు,

(పాలీన కాననాలను ఎక్కువగా ఉపయోగించుకొనేవారు చార్మితకులు వారు అందున్న (పధానాంశాలను చార్మితక దృన్టితో పరిశీలించి ఆందలి సత్యా సత్కాలను గమనించి చరిత్ర రచనా సామ్మగిగా ఉపయోగించుకొంటారు.. దా౨ది. కేవలం బార్టితక దృష్టి. శాసనాలను యదాలాపంగా చూస్తున్నప్పుడు. భాషా దృష్టితో వీనని పరిశీలిస్తే బాగుంటుందనే భావం బలంగా నాలో నాటుకొనిపోయింది. అప్పటికే. ఈ రంగంలో కృషి చేసినవారు. డా. బూదరాజు రాధాకృష్ణగారు కీ.శ. కందప్ప చెట్టిగరు ఆచార్య ెకే. రంగనాథా బార్యులుగారు ఆబార్య కుల శీఖరరావుగారు. ఇంచు మించుగా నేటి ఆంధ దేశాన్నంఠా సుమారు మూడు వందల సంవత్సరాలు పరమ వైభవోపేతంగా పరిపాలించిన కాకతీయులు వాం సొోమంళులు, సమకాలీనులు వేయించిన సుమారు రెండు చేలకు పైగా ఉన్న తెబుస కన్నడ, పంస్కృత కొసరాలకు పంశీలించి ఈ కాలానికి చెందిన కాసక భాషను పరిశీలించిన కందప్ప చెట్టిగారి దృష్టిలో లేని భాషా విశేషాలను తెల్పాలని నా [పయత్నం.

ఈ నా (పయత్నాన్ని అభినందించి విశ్వవిద్యాలయంలో పి. హెచ్‌.డి పట్టినికి తగిన సమస్య ఆం (ప్రోత్సహించిన పెద్దలూ ఉన్నారు. కాననాలా" ఆందులో ఉన్న భాష ఏమిటి పొతచింతకాయ పచ్చడి, ఇంతకన్నా నీకు ఇంకొర విషయమే దొరక లేడా ఇది ఎం, ఫిల్‌కు కూడా పనికి రాని సమస్య అని పెదవి వ౨చి నికాశా నిస్ఫృహంలో ముంచెత్తిన వారు విశ్వవిద్యాలయాల్లో ఉన్నారు.

ఆ సమయంలో చీకట్లో దీపంలాగా నిరాళతో కుంగిపోతున్న నాకు ఆకాశీరణంలా సరాసరి పి,హెచ్‌.డిలో ఆవకాళమిచ్చి, నా సంకల్పానికి చేయాత

ఫి

నిచ్చి [పోత్సహించినదారు. అప్పటి ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం ఆంధ శాభాధ్యములు ఆచార బి. రామరాజుగారు, వారికి సర్వదా కృతజ్ఞుడను,

ఆతర్వాత నాఅఆదృష్టం వల్ల నాకు మార్గ నిర్దేశకులుగా విశ్వవిద్యాలయారికారులచే. నిర్ణయించబకినవారు. (ప్రస్తుతం ఉస్మానియా. ఫిక్యవిద్యాలయం తెలుగు కొాఖకు అధ్యషులు సహృదయులు మాన్యులు ఆచార్య ఎం. కులశేఖర రావుగారు. దారి ఆండదండల వల్ల నగా పరిశోధనను ఇంచు మించుగా మూడు సంవత్సరాలలోనే పూర్తి చేయగలిగాను. నా రచనలోని (పత్యషరం (తి నిర్ణయం వెనక దారి"సహకారం సౌజన్య మూర్తిత్వం ఉందంటే అతిశయాకక్తి కాదు. పరిశోధక విద్యార్థిగా దారి సాహచర్యాన్ని నేను అపేషస్తే దారు ఆల్మీయుడుగా నన్ను మన్నించి సలవోలందజేసినారు. ఆంతటి మహ సీయుంకి ఈ కృతజ్ఞతలు చందు9కో నూలు పోగు.

పరిశోధగా సమయంలో ఆత్యవసరమైన౨ నాది కానన సామిని. సేక రించడం, పుస్తకాలు ఆమూల్యాలే. అంటే కొన్ని మూల్యం ఇల్లిస్తానన్నా లభించనివి. పభుత్వం ప్రచురించిన శానన్యగంధాలున్నా వాటి ధర ఆకాళొన్ని చూస్తూ ఉంటుంది. (గంథాలయాలకు కొంత తక్కువ ధరకు అందజేయాలని నిర్ణయించిన ఆధికారవర్గం ఆ శాననాఐపై ఆసక్తిగల సామాన్య పాఠకునికి పరి కోధకునికి ఆధిక వెలకే ఇవ్వజూపడం దురదృష్టం. ఆ సందర్భంలో నాకు తమ దగ్గర ఉన్న కాకశీయుల నాదే శాసన (గంథాలనిచ్చి తగుసలవిలనిచ్చి ఆచరించినవారు. కాసనరంగంలో పంకి పరిపక్వతనందిన పూజ్యులు డా॥ పుద్చా వెంకట పర్మబహ్మాళాక్షిగారు, వారు _పత్యేకళగా కాకకీయయుగం పైననే. కాసనాధారంతో చార్యితక దృష్టితో కృషి చేసినవారు, వారు ఈ సిద్ధాంత (గంథానికి. పరిచయ వాక్యాలు (వాయడం గా మహద్భాగ్యంగా పరిగణిస్తున్నాను. వారికివా హృదయపూర్వక కృత జ్ఞఠాంబలులు.

పరిశోధన చేయగమొక ఎత్జైడే సిద్ధాంత (గ్రంశాన్ని ఆచ్చువేసుకోవడం మరొక ఎత్తు అనేక రష్టాలకోర్ని అఆచ్చువేసినా సిద్ధాంత (గ్రంథాలను ఆదరించి తమ స్వంకానికి కొనుక్కునే. పరిశోధకులు తెలుగుదేశంలోనే అరుదేమో.. ఇక (గ్రంథాలయాలే శరణ్యం. వారి ఇబ్బందులు చాకింకా అవగతంకాలేదు. అందువల

$//

సిద్ధాంత (గంథాలను అచ్చువేసి ఇంటిలో పురుగులకు ఎలుకలకు ఆదరణీయ వస్తువులుగా చేసికొన్న మిితులను బాలామందిని నేనెరుగుదును అట్టి పరిస్థితుల్లో సిద్ధాంత (గ్రంథ (పచరణకు పూనుకోవడం ఆతి సావస కొర్యం. ఈస్థితిలో కొంత ఆర్థిక సావాయాన్ని ఆందజేసి ఆదుకున్న సంస్థ తెలుగు విశ్వవిద్యాలయ ౬ వారి ఆర్థిక సాహాయ్యంవల్లనే ఈ (గంథం ముద్రణ థాగ్యానికి నోచుకుంటున్నది. ఆందువల్ల తెలుగు విశ్వవిద్యాలయ కులపతు౨కు ధన్యవాదా లర్బించుకోవడం గా కనీస ధర్మం.

దంతా ఒక ఎత్తు. అచ్చువేయడం ఒక ఎత్తు ఎక్కడో సిస్ధిపేటలో ఉండి హైదరాదాదులో అచ్చుపనిని ఆప్పుడప్పుడు చూచుకొంటూఉంటే ఆయ్యేపని కావవి ఐూ సౌజన్యం, చూడగానే ఆకట్టుకొని మొదలే స్నేహహస్తాన్ని చాచే స్వభావం గలవారు మాస్టర్‌ ఆర్ట్‌ పింటర్స్‌ అధిపతి శ్రీ వాసిలి వసంతకుమార్‌ొ గారు కొత్తగా ఆచ్చుపనిని చేపడ్తున్న గాకు అందులో ఉన్న సాధక బాధకాలను తెల్పడం మా్యతమేకాక వాటిని సులభంగా అధిగమించడానికి దారిని చూపించిన మి్య[తులు వఫంతకుమార్‌గారు. వారి దీా, పట్టుదల, ఆసక్రి నా సిద్ధాంత (గంథం పది రోజుల్లోనే వెలుగులోకి వచ్చే భాగ్యానికి నోచుకొన్నది. ఊహించని విధంగా ఇంత త్వరలో సుందరంగా ఈ (గంఖథాన్ని అచ్చు వేయించిన మ్మితులు వసం కకుమార్‌గారికి నా హృదయపూర్వక కృతజ్ఞతలు,

ముఖస్మతాన్ని ఆందంగాతీర్చిదిచ్టిన సోదరులు యన్‌, వేణుగోపాలాచార్యులకు నా కృతజ్ఞతలు.

నా సిద్ధాంత (గంథంలోని వివిధ వ్యాసాలను తమ పథతికలద్వారా తెలుగు పాఠక లోకానికి పరిచయంచేసిన సాధన, భారతి, సమాలోచన, తెలుగ

" పతికాధిపతులకు,- ఆకాశవాణి హైదరాబాదు సంస్కృత విభాగాధిపతులకు నామనః

పూర్వక తృతజ్ఞఠాభలివందనలు.

పరిశోధన అపారం. ఎంత తరచి తరచి చూచినా ఇంకా మిగిలిపోతుంది. ఇంకా. పండితులు విజ్తానవారినిధులతో చర్చిస్తూ ఉంటే ఇంకా లోతుకుదిగి చూడాల్సినవి పొరపాటున వదిలివేసినవి అపారంగా ఉవ్నాయనిపిస్తుంది విద్వన్మణుల దృష్టికి ఆటువంటివి ఏవై గావస్తే సవృదయళతో తెలిపితే మలి (వచురణలో సవరించుకుంటానని మనవి,

ఇ₹///

ఎంత జాగత్తగా చూచినా అచ్చు తప్పులవంటివి రావడం తప్పనిసరి. వాటిని సహృదయులు మన్నిస్తారని ఆశిస్తున్నాను. పరిశోధగాస్కక్తిగల పాఠకులకు ఈ [పతిని తక్కువ ధరకు ఆమ్మాలని సంకల్పం, ఈ అవకాళాన్ని సవృాదయులు ఉపయె"గించుకొంటారని భావిస్తున్నాను.

నా పరిశోధనా వ్యాసంగంలో సహకరించిన పెద్దలకు, ఆప్తలకు, మ్మిశులకు నా కృతజ్ఞతాభివందనలు. సెస్ట్‌ పట భవదీయుడు పభవ'కార్తీక పొర్వమి _ డా॥ యన్‌.యల్‌.యన్‌. అచార్య గురువారం.

అభినందన

పురాణయుగము నుండి చార్మితక యుగంలో (ప్రవేశించి తరతరాలుగా పురోగమించిన తెలుగు జాతి చర్నితలో కాకతీయుల యుగం ఉజ్వలకీర్రిని వహించినట్టిది, _పఠాపచరిత, సిద్ధేశ్వర చర్మిత కొకరీయుల గురించి వారు పరిపాలించిన మూడు శ లాబ్ధులకాలలలోని దేశ కాల స్థితిగతులనుగురించి వేనోళ్ళ చెప్పుతున్నామి. [కీడాభిరామం ఆనాచె సాంస్కృతిక విశేషాలను (పదర్శిస్తూ ఉంది. వీటినే దేశచరి(తకారులు, సాంస్కృతిక చర్మితకారులు ఆధారాలుగా చేసుకొని కాకతీయ పళువుల గురించి వాం (పజల జీవన _ విశేషాల గురించి చక్కని (గంధాలు రచించారు. ఆని మనకు నిత్యపఠనీయాలుగానే ఉన్నాయి.

కాకతీయుల సమకాలంలో తెలుగు సాహిత్యం విశాసపథంలో ఘనంగానే (ప్రయాణించింది, కృష్ణమాచార్యులు సోమవాథుడు ఆందరినిమించి తిక్కన సోమయాజి ఈ కాలంలో నివసించి ఉత్కృష్ట సాహిక్యాన్ని సృజించి (వజాభ్యున్న తికి పాటుపడినారు.. ఈ రచయితల కావ్యాలు కూడ మనకు ఆనాటి సాంఘిక వాతావరణాన్ని స్ఫురింపచేస్తూ ఉన్నాయి. కాకతీయులనాటి తెలుగుదేళ విశేషాలను ఆధ్యయనం చేయడానికి పైన పేర్కొన్న ఆధారాలు (పామాణికమైనప్పటికీ ఆప్రళుపులు, వారిఅనుయూయులు (వవటించిన కాసనాలు కూడ వారి పరిస్థితులకు (ప్రతిబింబంగా ఉన్నాయి. చాలమంది చారితకులు ఈ ళాసనాలను పరిగణనలోకి తీసుకున్నమాట యధార్డమే. కాని సంస్కృతి చరిత్రకారులు భాషాభిజ్ఞులు ఒక సమ్మగ పరిశీలన వీజిని గురించి చేసినట్టు కన్పించాడు అందుచేత కొన్నివందల శాసనాల్లౌని ఆనేకానేకాంశాలు అజ్ఞాతంగానే ఉండిపోయాయి.

విశ్వవిద్యాలయాల్లో గడచిన 80 సంవత్సరాలుగా భాషా సాహిత్య పరిశోధన ఉకోమబద్ధంగా జరుగుతూ ఉన్నది. ఊహ్మానియా విశ్వవిద్యాలయంలో డా॥ యన్‌.యల్‌, నరసింహాచార్యులు పం శోధనాంశం్యగహించవలసివచ్చినప్పుడు

గో

కాకతీయాం[ధ శాసనాలు? భాషాపరిశీలన అశే విషయాన్ని (గ్రహించినారు. వీరికీ యంళంపై విశేషమైన ఆసక్తి ఉంది. ఈ సందర్భంగా వీరు కొన్ని వ్యాసాలు (పకటించినారకూడ. ఆందుచేత ఈ పరిళోధనాంశం, ఈ పరిశోధకునకు చక్కగా సరిపోయింది.

కాకతీయాం్యధ కాసనాఐ పరిశీలనలో శ్రీ నరసింహాబార్యులు. దాదాపు రెండు వందల కాసనాలు (గహించినారు. తెలుగుదేశ సాంఘీక వాతావరణంలో శాసనాల ఆవసరం ఎందుకు ఏర్పడిందో మొదటి ఆధ్యాయంలో చర్చించబడింది: కాకతీయ కాసనాలు తళ్పూర్వములు సమకాలీనములు ఐన సాహిత్య నేపథ్యంలో ఏ రీతిగా వెలువడినవో ఇంకొక _ఫకరణంలో చర్చించడం జరిగింది. సంసజ్ట్రైత [ప్రభావాన్ని గురించి దేశ సాహిత్య పభావాన్ని గురించి ఈ (గంథంలో ఆస కి కరమైన చర్చ ఉంది. ఇది కాక చాలవరకు వ్యవహారిక భాషలో ఉండే ఈ శాసనాల్లో సాహిత్యవాసన ఏ విధంగా పరిమళించిందో ఈ పరిశోధకులు ఎత్తి చూపించారు. కాకతీయ పభువుల పరిపాలనాయం(త్రాంగాన్ని గురించి కూడా ఆనేక విశేషాలు ఈ (గంథంలో ఉల్లేభింపబడ్డాయి.

పరిశోధకులు ఇంత ఎక్కువగా 1పయాణించని మార్గంలో డా॥ నరసింవి చార్యులు (ప్రవేశించి నూతనాంళాలను వెలికి తీసి లోకానికి (పదర్శిస్తూ ఉన్నారు ఈ పరిశోధన దాదాపు మూడు సంవత్సరాలు కొనసాగుతూ ఉంటే దాలా సన్ని కాతంగా పరిశీలించే ఆవకాళంనాక్తు కలిగింది. ఆవి ఒక ఉ తమ అనుభూతిగానే ఉన్నదని నేను భావిస్తున్నాను సా

డా॥ నరసీంహాదార్యులు చేసిన కృషి ఫలితంగా ఈ [గంధం ఈ విధంగా ఆఏర్భవించింది. కాసనాలపై మక్కువ ఉన్నవారికే కాక్‌ దేశంపట్ల, దేశప్రజల జీవనవిధానంమీద ఆసక్రి ఉన్నవారి అభిమానాన్ని ఈ గంథం చూర గొంటుందని నా విశ్వాసం ఇంచమంచి (గంకఠాన్ని రచించిన థ్రీ నరసింహి చార్యులను అభినందిస్తూ ఈ పరిశోధవామార్గంలో పయనించి ఇంకా ఆనేక నూత నాంళాలను వారునెలికి తీయాలని కోరడం అత్యాశకాదను కుంటాను.

సం.

తెలుగు కాలి బి౦ రుల శేఖరరావృ ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం శీ 157,

వున్నుుడి

శాసనాలలో కనిపించే భాష సాధారణంగా ఆయాకాలములందు (ప్రజా దాహుళ్ళము మాట్లాడే భాషగా (గహించబడుతు౨ది. ఆందుండే విషయాలు కూడా ఆయ్యాపజల జీవన విధానాన్ని కొంతవరకు తెలియజేయుచుండును అందువల్ల ధాషా పరిశోడకులకు, చార్మితక పరిశోధకులకు కాసనాలు ఆధారంగా గై కొన ఐడుచున్నవి అయినప్పటికీ వాటిని చర్మిత పరిశోధకులు స్వీకరించినంత గా ధాషా పరిశోధకులు స్వీకరించరు. దానికి కారణం చరత రచనకుముఖ్యంగా మనదేశంలో శాసనాలే ముఖ్యమైన ఆధార సామ్మగీ. ధాషా విషయంలో చక్కని రచనలుగా రూపొంవిన (గ్రంథాలనేకం సిద్ధమైయండగా కాసనములనుండే. భాషా పరిశోధన చేయవీలగునని చెప్పలేము. కొని ఒక దృక్పథముతో మ్మాతమే ళాసనాలుపయోగ పడుచుండుసు. అంతేగాక భాషా వాబ్మయములందు కావ్యాత్య్మత (ప్రధానంగా స్వీకరించబడురుం3. అట్టి కావ్యరసం (గంథరూప వాబ్బయంలో లభించు నంతగా వాసనవాజ్బ్యయంలో ఇభించదు. వాటిలో నుండు ఆనాటి వ్యవహారిక భాష నుండి సారస్వతాంకాన్ని విడదీసుకౌని ఆస్వాడించుట సణసగడను నమిలి రసమునాస్వావించుటవంటిది. చక్కని చజుకు రసము లభించెడిచోట గడలు నమిలి పిప్పిను:గడ రసము తాసవారుండుట ఆరుదు. అట్టా ఆగుద్దై నవారిలో చేరినవాడు థ్రీనరసీ:హా చార్కులవారు.

రాజులకు రాష్యసంపాదనతోపాడు డీర్తిపంపాదన ఈ రెండింటిని గూర్చిన పొగడ చరకాలం ఉండాలనే మ్మీవవాఐఛ సహజంగా ఉండేవి. వాటిలో మొదటి రెండు తమపర్శాకవౌడార్యాది. గుణాంతో సాధించగలిగినప్పటికీ వాబిని గూర్చిన విశేషాలు (ప్రజలు చిరకాలం చెప్పుకోవాలంటే ఆవి (గంథస్థం చేయ బడాలి. ఎన్నై యుద్ధాల్లో పిజయాలు సాధించినా, ఆక్వమేధాది యాగాలు చేసి యెన్ని మహావానాలు చేసినా ఆవి అస్నీ యీ మహాకాల (సవావాంలో కొట్టుకొని పోవలసిందే. ఆ ఘనళాక్యాలను లిభితరూపంలో ఏ మవోకవియైనా భ్యదపరదిన

షో గాని ఆ కాజులకీర్తి. నిలువజాందు. “ోకాద్యామృత్తైర్వాఒభ కథామృత్తైర్వా అవ్యావి కీవి మ్యృతామహీళాః అని ఒక కాసనకవి (వాస్తాడు. - . కాకతీయులకాలం.. నాడికి దేశంలో రాజులనేకులు ఈ విషయాన్ని (గ్రహించి తమ డూస్థానాల్లో మహా విద్వాంసులను కవులను ఆదరించి పోషించుచు శాసన కొవ్యాలు (వాబుంచుకొన్నారు. కాకతిర్ముదదేవుని స్వతర్యత రాజ్య్మస్థాపనను గూర్చివర్డించే ఆనుమకౌండి వేబిస్తంభాంనుడి శాసనము నిజముగా ఒక చిన్న కావ్యము. ఆచింతేర్వదయతి దాని రచయిత. అప్పటినుండి కాశతీయరాజులందరు గొప్ప విద్వత్మవులచేత చక్కని శాసనకావ్నాలు సంస్కృతములో [వ్రాయించి (పతిష్టించిరి. గణపతిదేవుని ఆస్థానంలో పలువురు మహాకావులుంగేవార వారు రచించిన శాసనములు తెలుప్పేచ్చున్న వి, ఆ కాలంలో కొన్ని తెలుగు కానన కొద్యాలు కూడా రచింపబడెను. థ్రీ నరసింహాచార్యులుగారు క్రేవలమట్టై కావ్య రూపంగల తెబుగు కాసనాలనేగాక ఇతర సాధారణ శాసనాలను పరిశోధించి ఆనాటి భాషా విశేషాలను కొన్నింటిని ఈ [గంథమందు పొందుపరచీ విషయము నందు వారికిగల ఆస క్రితోబొటు భావి పరిశోధకులకీ విషయములో ఆస క్రికలిగే విధంగా ఒక (తోవచూపించిరి. సాధారణంగా కాసనపరిశోధనచే సే వారు చరిత దృష్టితో చేయుదురు నాషావాజ్మ్యయ.. విశేషాలను అంతగా వట్టించుకోరు, అ్హే భాషాపరిళోధకులు చర్మితనాక విధంగా అ(ప్రస్తుతమనుకొందురు, కొన్ని సందర్భములలో ఒకరి నొకరు (పమాణంగా అంగీకరించి ఆటుపైన నిర్ణయాలు చేయఒకు పూను కొందురు. థ్రీ నరసింహా బార్యులుగారు స్వయంగా ఆనేక కాసనాలను పరిశీలించి యూ (గంథం (వాయట ముదావహం. (పధానవిషయమును శాసనముల స్వరూప స్వధావములు, ఆందలి సాహిత్యము, సంస్కృత ధాషా (ప్రభావము. దేశి, " వాక్య నిర్మాణము, విశేష పదవిచారణ _ అన్యభాషావదములు మొదలైన (ప్రత్యేకాధ్యాయాల్లో చర్చించారు. కనుక కాకతీయులనాటి వ్యానహారికభాషను బాగానే పరిశీలించిరనవచ్చు. ఆనాటి తేలుగుపదాలనేశం సంస్కృత (ప్రభావంవల్ల మయిగున పడిపోయెను. కాసనములందుపల బ్ధమగుదున్న-- పదాలలో. _. కూడ కొన్ని సుబోధకంగా లేవు. అట్టి వాదిని తీసికొని వివరణ 1వాయుటలో. వీరు సాఇతర (ప్రామాణికుల అభ్యిపాయాలను విడువకుండా. నిర్ణయాలు చేయగలిగిరి,

౫

మట్లు, మస అనే రెండుపదాల విషయంలో పొరపాటు జరిగిందేమో ననిపిస్తోంఎ. ఈ రండు పదాలను మొదట డా| పుట్టపర్తి థ్రీనివాసాచారిగారే పొరపాటున చదివి యుందురని తోచుచున్నగి. మొదటిది పుట్టు (భూమికొలత) అనేది సంధివల్ల “"వుట్టు"గా శాసనంలో (వయబడెను. “వు” అనే ఆశరాన్ని “మ”గా చదివి వారు (ప్రకటించిరి. జయంతివారుకూడ ఒకచోట దీనిని “మట్లు” ఆ చదివిరి, వు; మలమధ్య లేదమంతగా ఉండదు. “వకు గల ఉకారకొమ్మును “అమ్ర”” అక్షరంలో భాగంగా తీసుకొని “మట్టు” ఆనేది భూపరిమాణమును తల్ప్చేపదం యొక్క ఒప౪వచన రూపం కావచ్చునని తెలిపిరి, దానిని సరిదిద్దుకొనుట ఆవసరమనితోస్తుంది. అట్లీ మస్క అని డా॥ థ్రీనివాసాదారిగాడు చదివినదాన్ని వీరుకూడ స్వీకరించిరి. ఆది నేలలలోగల భేదవుణును తెలుపుచున్న సందర్భం= కనుక ఆ పదాన్ని మష్క అనుటకంటె “వుస్క” ఆని చదివి "'వుసిక నేలొ అని ఆర్థం చెప్పుకొనుట యు_క్తమనిపిస్తుంది. “వు”ను “మ”గా చదువుటవలన వచ్చిన పొర పాటుల వరుస ఇది. చర్మిత పరిశోధకులు పదములను చదువుటలో పొరపాటుపడినను భాషా పరిశోధకులు సవరించిన బాగుండెడిది. దీనికి కారణం లేఖకుని చిన్నలోపం. అంటే “వును “మ"ను భేదముతో వేబ్బరచలేదు. [ప్రాచీన కాననాలలో “చి. బి"లలోను, "వి, లిొొలలోను “ది, జిలలోను భేదాన్ని గుర్తించలేనట్టు (వాయువారు అట్టి లావులతో థాషా సందర్భములే శరణ్భృముగ నుండును. అట్టి సవరణలు కరాసనపాఠములలో ఆశేకము కన్పించును,

వాదిని పూర్వమువారు చదివిరిగదా ఆని మనం స్వీకరించవలసిన పనిలేదు. కాసనము౬లో గనిపించే లేఖన విధానం ఆనాటి ఉచ్చారణ ననుసరించియే యుండును. సంస్కృతంలో (వాయునప్పుడు కూడ “శ్రీమాన్‌ ర్మ్యుదనరేశ్వరో” =. అనుటకు “శ్రీమాన్నురు [దనరేక్వరో” అని (వాసెడివారు. వైదికభాషలో గూడ ఇట్టి పద్ధతి గలదు. ఉచ్చారణను వ్యక్తం _చేయజాంని ఆక్షరములు లేనప్పుడు కూడ కొన్ని అధిక మాతలు పద్యములండు కూడ _ కన్పించును. వీరు "ఛందస్ను" అనే శీర్షికకింద చర్చించిన విషయములన్ని _ యించుమింక్ష ఇట్టివే. వాటి నన్నిటిని [శ్రీ నరసింహాదార్యులుగారు గ్పుర్తించి చూపించుట యీ “[గంథంలోని ఒక ముఖ్యమైన విశేషం. ఈయధ్యాయం భాషా పరిశోధకులకు. ఆత్యంతోవయు క్తము కాగలదు పీరి యీగంథమంతా యీ యంశమను

తగ గూర్చియే (వాసియన్నచో బాగుండెడిదనిపిస్తుంది. కాసనభాషక్షు (పధానభేదము ఆయంళంలోనే యుండుగు. గద్య్మంలోగాని, పద్యంలో గాని రచనా పరిణడామమును వివరించి ళాసన పరిశోధకులకు మార్గదర్శకంరు. శః (రుంుషమును రచించి రచయిత అభినందనియులగుచున్నారు. [గంథములో తప్పక చేరవలసియున్న వేరొక (పకరణము “పమోగ విశేషములు” అనేది మిగిలిపోయింది. ఆప్పటికి తిక్కన సోమయాజి (గాంధి కముగా కూర్చి భదముచేసిన (ప్రయోగ విశేషము లనేకము గలవు. అప్టి మటి కొన్ని (ప్రయోగాలను ఆనాటి కశాసనములనుండి కొన్నిటిని ఉదహరించుచు ఒక [పత్యేక (ప్రకరణమునకు ఇందు లావోసగినచో యెంతో బాగుండెడిది. కీర్తించ దగిన లేశ పొగడదగిన ఆనునర్ధములో “ఆనందగు” కనుపించి అనేదానికి. కాని పంచుకొని ఇళ్యాది ఆనాది చక్కని వ్యావహారిక ప్రయోగ విశేషాలు ఉదవారించ దగియుశ్న వి. భాషాపరిశీలన (గ్రంథములో వాటికి తావొసగుట సమంజసము గదా, కొన్ని పదములు (హస్వరూపములో (వాయబడినట్లు కన్చించును. మటు తురును 'మ' ఆని మాతమే సూచించుటగలదు. గద్యాణమును 'గ' ఆని సూచించిరిః అట్టె్టి ఆక్షరాలు (ప్రావీనరూపంలో అట్లే స్థిరమై వాడుకయందుండి మనకేవో కొత్రనంజ్ఞలుగా తోచును. వాటివిషయమై పీరంతగా శ్రద్ధ చూపలేదు. ఇట్టి లోపములున్నను లెక్కచేయతగినవికావు. ఎంతచేసినను ఆ లోపములు కొన్ని మిగులుచునే యుండును. ఆయినను ఈ[గ్రంథములో గుణములే ఆధికముఆనుటలో సందియము లేదు. పీరు ఇతోధికంగా కృషిచేసి ముందు మటికొన్ని కాసనములను గూర్చి పరిశోధనాత్మక రచనలు సాగించగలరని ఆ+ంచెద, నల్లషంట సం, [పరవ కొత్తిలక పౌర్టమి, పి, వి, పర _బహ్మళశొస్ట్రి

విషయసూచిక

1. సంశేఠాలు పుట 2౨. కాసనాలు - స్థాపనకు గల కారణాలు [|
2. కాకరతీయుం కళాసనాలు -స్వరూవావిషయిలు £ర్‌ శ కాంరీయుల తెలుగు శాసనాలు - సాహిత్యం 58
3. కాకతీయ శాసనాలు - సంస్కృృతథాషా సాహిత్యాల ప్రభావం “85 "
4. దేశ్యపదాలు 07 "7. కారతీయుల కాసనాలు = వాక్య నిర్మాణం 118
5. విశీిషపదాలు = అర్థ విచారణ 152
6. ఆన్మధాషా పదాలు 187
7. అనంతర ళాసనాలు = కాకతీయ కాసన (ప్రభావం 104
8. కాకరీయ ళాసనాలు - తెలుగు వ్యాకరణాలు 208
9. కాకతీయ కాసనాలు = వ్యావహారిక భావ £లిరి
10. ఉపసంహారం 258 14, ఉపయుక్త (గ్రంథాలు 261

సం ఇతాలు | 100%6/1140118 ] లెలుగు

1. ఆం-భా=భూ= ఆంధ భాషాభూషణం ౨, ఆం-వ-వా ఆంధవచన వాజ్బయము-ఉత్పత్రి వికాసములు ఏ. ఆం-శంచిం= ఆంర్రళ బ్రచింతామణి శ రెంభా-చ- తెలుగు భాషాచర్మిత (సంపా. భ్మదిరాజు కృష్ణమూర్తిగారు)
2. ఆంకా ఆళలంగానా శాసనములు
3. దంహిం=ళకొం దక్షణ హిందూ కొసనములు 7 పౌ. వ్యా, (పౌఠ వ్యాకరణము
4. శంరం శబ్ద రత్నాకరము
5. వాంవ్యా- బొలవ్యాకరణము
6. ళా+ప-మం శాసన పద్యమంజరి
7. కాంసం శాసన సంపుటి
8. సూ-రా-న్ని= సూర్యరాయాం్యరనిఘంటువు [10110 1... 0౫4౩ // 4 “007౮ ౧ శంంభి/ంగు ఓ 046 ప6/78070 లిగాగా, ల4/0 0 2 60౧౫౮౮౩ // ॥ ర (1
9. “60774౧” 4 00౯౯౬ 0/౯ 2౭00428076 4గ400/0//0గ వంగ ౧7
10. రికొలిం 1. లింాాం02 కగాంింైంం/ లి/నగడయగా
11. లం శీగం తింగ్రగంైై/ం4 4గ0/04
12. ౧౮4.0. ౮4లింి గంటైం్‌గూ ౧ 4గంగగడ 704టగ్‌ ౮4602076/ లైగాగ (1 గ 4లె. నం లిం. 004 = గంగ77482407 లాగ
13. ౧ 4లై ౧౮ లం --/00 - 4700840 లినాగ 0 వం. వరి వొం/602౧ కగ్తగంంగా 02 4240002 ౧౧టాగ్‌*

అన

తలుగు శాసనాలు - అద

న్థా పనకు గల కారణాలు తెలుగుచేళం రామాయణ, మవోభారత, భాగవతాది పురాణాల కాలానికే (వసిస్ధిగాంచింది. [ప్రావీనకాలంలో ఈ దేశం ఆంధపథంగా. పేరునందింది, ఆంధ్రులు (వాహ్మణాల కాలానికే ప్రత్యేకమైన వ్య క్రిత్వాన్ని నిలుపుకొన్నారు. రామాయణంలో న్నుగీవుడు. హనుమంతుడు, జాంబవంతుడు మొదలైన కపి వీరులకు, వింధ్యపర్వతానికి దక్షిణాన సీకాదేవి ఉనికిని గూర్చి వెరకవలసిన స్టూలను తెలిపే సంచర్భంలో వరుసగా దండకారణ్యం, గోదొావరీనది, ఆ తర్వాత ఆం్యధ ఫుడ, చోళ, పాండ్య, కేరళ దేశాలున్నట్టు ఏప్నెను.! భారతంలో ధర్మరాజు రాజసూయం చేసేముందు దశ్నీణ దిగ్యిజయయా. తకు సహ దేవుని పంపినట్లు ఆతడు పాండ్యుల (దవిడులతోపాటు ఆ౭్యధులను, కళింగులన్ను ఓ్యఢులను జయించినట్టుంది.కి ఆత్రే రాజసూయయాగానికి వచ్చిన వారిలో పొం్టడులు, ఓ్యడులు, చోదలు, (దాపిడులతోపాటు, ఆంధులుకూడ వచ్చి నట్లు ఆరణ్యపర్వంలో కనిపిస్తుంది. (బ్రహ్మాండ పురాణంలో ఛ్రీశ్లైల, భీమేశ్వర, కొ శేశ్వరాలతోనున్న ఈ భూభాగం (తిలింగకేతంగా, దిన్ని పరిపాలించిన వాడు సుచం[దుని పుఠుడైన ఆంధ మవిోవిష్ణువుగా పేర్కొనబడ్డాడు*. వౌద్ధ నారస్వతంలో చోళరళ్థం, కళింగరక్థం, |దమిళరర్థంతోపాటు గోదావరీ నదికి ఉభయ పార్మ్శ్వాలలో “ఆళర, ముకక” దేళాలున్నట్ల్టు ఇవి రెండు ఆంధక రాహ్ట్రలని “సు త్తనిపాత” గంభ వ్యాఖ్యలో కలదు. బౌద్ధ యుగంలో ఈ దేశానికి “*మ.జీరదేశం, వ(బచేశం, నాగదేశం"” ఆనే పేర్దన్నట్టు బౌద్ధ (గ్రంధాల ద్వారా తెలుస్తున్నది. ,కీపూ. 4వ శలాబ్టిలో మన దేశానికి వచ్చిన (గీకు రాయబారి “మెగస్తనీస్‌ " మౌర్యుల తర్వాత ఎన్నదగిన జాతి ఆయ్యధజాతియని, వారి రాజు మిక్కిలి ఐలవంతుడని ఆతనికి 82 కోటలున్నట్లు పేర్కొన్నాడు. ఈ విధంగా రామాయణ మవోధారతాది (గంధాలలోను; పురాజాలలోను, ఏిదేశీయుల (వ్రాతళ్లోను ఆంధదే[ం, ఆంయధులు, వారి రాజుల పస్తావన కని

నం! తెలుగు కాననాలు పించినప్పటికీ తెలుగుదేశమ-దరి రాజులుకాని, రాజగేవకులు కాని _వజలుకాని వేసిన కాసనాలు ఏమ్మాతం కన్పించవు.

భారతదేశంలో సింధూలోయల్లో దొరికిన లిపులు అబ్మీర్‌ జిల్లాలోని బడగావ్‌ (గొామంలో ఉఊతత్తర్యపదేశ్‌లోని గోరఖ్‌పూర్‌ జిల్లా సాహొగొరా (గ్రామంలో మహారాష్ట్రలోని సాగర్‌ జిల్లాలో బెంగాల్‌లోని బో గ్లాజిల్లా “మహాస్థాన్‌ * అనే [గామంలో? సర్గూజిల్లా రాంఘడ్‌ కొండలలోని “సీతావెంగా ” గుహలలో దొరికిన శాసనాలు మరికొన్నిచోట్ల లభించిన కొన్ని శాసనాలు వదిలి వేస్తే మన దేశంలో కనిపించే కాసనాలన్నీ అఆశోర చ్యకవర్తి కాలంనుండే లభిస్తున్నాయి.

(కీపూ. శివ ళతాబ్టినుండి లభిస్తున్న ఈ శాసనాలు చెక్కబడ్డ స్థలం, వస్తువు మొదలై నవాటి ననుసరించి శిలా కొసనాలు, ల్మామ శాసనాలు, రజత కాస నాలు మొదలైన విధాలుగా విళభజింపబడుతూ ఉన్నాయి. విలా శాసనాలు

శిలలపై చెక్కబడ్డ కాసనాలు శిలా కౌసనాలు. ఇవి అకోకచ్యకవర్తి కొాలంనుండే అధికంగా లభిస్తున్నాయి. ఆళోకుడు తాను వేయించిన ధర్మ శాసనాలు ళన రాజ్యంలో, ఇతర రాజ్మాలలోను నివసించే [పబలండరికీ తెలిసే టట్లు పెద్ద పెద్ద బండలమీద, కొన్నిచోట్ల చిన్న చిన్న రాళ్ళపైనా, మరికొన్ని స్థలాల్లో ఎత్తైన రాత్సిస్తంభాలమీద, చెక్కించెను కాసనాలకు పెద్ద పెద్ద బండల మీద చెక్కించే పద్ధతి రాచకొండ రేచెర్ద వెళలమనాయకుల కాంంవరకు కనిపిస్తాయి.

కొన్ని శాసనాలు గుహలలోనున్న బఐండలపై ఏర్కబడ్డాయి.. తమిళ దేశంలోని “కడుగుమలై " మొదలైన గుహలలోని (వ్రాహ్మీ కాసనాలు “నానే ఘాట్‌” గువాలలోని శ్రీముఖ శాతకర్ణి భార్య “దేవినాగనిక " కాసనాలు, థార వేలుని హాథీగుంఛ శాసనం మొదలైనవి గుహలలో చెక్కబడ్డాయి... ఆనాడు ధారత దేశంలో బౌద్ధ జైన మఠాలు మిక్కిలి వ్యాప్తిలో ఉన్నందువల్ల ఆయా మళాభిమానులై న రాజులు, రొజ 'సీవకులు, సామాన్య (ప్రజలు త త్తన్మతాఠివృషకై

భాషా పరిశీలన త బౌద్ధ జ్లైన సన్యాసులకు చేసిన దాన ధర్మాదులు ఆ సన్యాసులు నివసించే గుహల లోనే చెక్కబడ్డాయి. ఇవి గువో కాసనాలు.

దీర్చ చతుర(స్రాకారంలోనున్న రాళ్ళపైన చెక్కబడ్డ శాసనాలు ఆత్యధి కంగా ఉన్నాయి. ళాసనం వేయించేవాని అధికారం, సంపద, అభిరుచి, మొద లైన వాటి ననుసరించి శిలను నునుపుగా _స్తంధాకారంలో నీర్చరచుకొని ఆ తర్వాత శాసనాన్ని చెక్కేవారు. కొందరు ళాసనాలను దేవాలయాలలోని రాతి గోడలపైననో లేక దేవాలయ _స్తంభాలపైననో చెక్కేవారు. సంపన్నులు, ఆధి కాడలు, తమ దాన శాసనాలు శీలాతపాలకు లోనుకాకుండ దేవునికి ఆలయం నిర్మించినట్లు శాసన శీలకు (ప్రత్యేకంగా రాతికప్పును స్తంభాలతో నిర్మించేవారు. శిలలపై చెక్కబడ్డ ఈ కాసనాలు శిలాళాసనాలు, తాష(మ శాసనాలు

రాజులు, రాజ (పతినిధులు, ఆధికారులు మొదలై నవారు ఆయా మత సంస్థలకు లేక వ్యక్తులకు దానం చేస్తూ కాసనం వేసేవారు. ఈ దానం పొందిన వ్యక్తులు తరతరాలుగా అనుభవించాలని, ఆయా సంస్థలు కూడ దానాన్ని కళాశ్య తంగా పొందాలని వారి అభ్సిపాయం. తామిచ్చిన భూమి మొదలైన దానాలను రాజులు, ఆధికారులు మొదలై నవారు మన్నించాలని శ్యతుపు ధర్మం చేసినా ఆది ఆందరికీ పరిపాలించ తగ్గదని, ధర్మం ఎవ్వరికిని ద్వేషించతగ్గది కాదని వారి కోరిక.10 ఆందువల్స తాము చేసిన దానం భావితరాల వారికిని తెలిసేటట్లు నేటి (పళుత్వ పట్టాలనతి కాసనం చేయించి దాన్ని రాగి రేకులపై రాజమ్బుదికా చిహ్నాలతోపాటు చెక్కించి ఆయా వ్యక్తుణకో సంస్థకో ఇచ్చేవారు. లోహంపై చెక్కిస్తే కాశ్వుతంగా భ్యదపరచుకొనుటకు వీలుంటుందని వారి భావన,

ఈ విధంగా రాగి రేకులపై చెక్కబడ్డ కొసనాలు తలుగు దేళంలో పల్లవుల కాలం నుండే కన్నిస్తున్నాయి. పూర్వ పల్లవులు, బృహతృలాయనులు, ఆనంద గోల్రీకులు కాలంకాయనుల కాసనాలు చాలావరకు త్మామళాసనాలే. విష్ణుకుండినులు, పశ్చిమ చాపక్కులు, తూర్చు దాపక్కులు, కాకతీయులు మొదలైన వారు చేయించిన ల్యామ శాసనాలెన్నో నేటికీ బయటపడుతూ ఉన్నాయిః

శీ తలుగు కాసనాలు రజత శాననాలు

రాజులు; విదేశీయులకు తమ వైభవం చాటిఫప్పే ఉద్దేశ్యంతో. తాము విచేశీయలకిచ్చిన శాసనాన్ని రాగికంటె విలువైన వెండి రేషలపై చెక్కించె ఇచ్చేవారు. తంజావూరు విజయరాఘవ నాయకుడు *వొలం దారి కులాప్పంగును ఆమరాల్కు' ఇచ్చిన నమ్మిక కౌలు శాసనమొక్కాటే వెండిరేకులపై చెక్కబడి ఊండి. ఈ రజత కాసనం (ప్రస్తుతం ఐటేవియా (ఇండోనేషియా) పురావస్తు శాలలో భదపరుచబడి ఉంది.!

ఇవి కాక భూర్జర ప్మతాలు, తాళ పృతాంపై ైయఐడ్డ ఆజ్ఞా లేఖల రూపమైన కాసనాలున్నా అవి శాశ్వతమైనవి కానందువల్హ యశ్‌హింప ఒడలేదు

ఆభ్రే మనకు లభిస్తున్న కాసనాలను ఆందున్న విషయాన్ని అనుస౦ంచి ధర్మ కాసనాలు, విజయ కొననాలు యుద్ధ శాసనాలు, (పసాద శాసనాలు, ఆభయ శాసనాలు, ఒప్ప దపు శాసనాలు, దాన కొసనాలు ఆవి కూడ విభజింపవచ్చు. ధర్కు శాసనాలు

భారతీయ ధర్మ ళాస్త్రాల ననుసరించి చూస్తే ధర్మమంటే జీవన విధానం. మఠానికి మత విశ్వాసాలకు దీనితో ఎట్టి సంబంధం లేదు. అప స్తంభ, హిరణ్య కేశ, బోధాయన, గౌతమ ధర్మ స్మూకాలు వాసిష్టు మానవ, ధర్మ ళాస్రాలు, ఆనాటి భారతీయుల జీవన విధానాన్ని కాసించాయి.

ధర్మశాసనాలు (సజల జీవిత విధానానికి సంబంధించినవి. పజల జీవన విధానం గూర్చి శాసించే ధర్మ శాసనాలు ఆళోక చృరవర్తి కాలంలో దేశమంతటా వేయ ఐడ్డాలి. వాటిని ధర్మలిపులని ఆశోకుడు స్వయంగా తెలిపాడు.

ఇవి కాక (ప్రజలకు వివాదాలు చెలరేగినపుడు అధికారులు, పండితులు, ధర్మాసనంపై కూర్చుండి తీర్పు చెప్పి భావి తరాల వారికి కూడ తెలిసేటట్టు శిలలపై చక్కంచే వారు,

భాషా పరిశీలన ర్‌

వైశ్యులు, వై జాతీయులు (వై శ్యును హద శ్రీకి జన్మించిన వారు) చేయార్సిన కుల (కమాగత కర్మల గూర్చి కంచిలో ఉన్న ఒక కొసనం విషరిస్తూ ఉంటే దాన్ని ఆమసరించి (ప్రాత దేవరాయల కాలంలో కోలాచలమల్రి నాథుడు, మంకొంవరు పండికులు కలిసి ధర్మాననంపై కూర్చుండి వారిద్దరి తగవులు తీర్చారు “8 యుద్ధ శాసనాలు

తెలుగు దేళ.లో 8, 9, శతాబ్దాలలో చిత్తూరు ఉిబ్హాలో లభించిన కాసనా లన్నీ 2ంచుమిఎంచు యుద్ధానికి సంబంధించినవే. ముఖ్యంగా మదనపల్లి తాలూకా లోని పనుగు రాతిమక, సెదతిప్ప సమ్ముదం, మువవేడు మొదలైన స్థలాల్లో లభించిన శాసనాలు వై దుంబులకు, రేనాటి చోకులకు మధ్య జరిగిన యుద్ధాలను తెల్చుతున్నా ము. అద్దంకి, కందుకూరు, ధర్మవరం కాసనాలు వేంగీ చాసక్య (ప్రభువైన గుణగ విజయావిత్యుని సేనానిమైన పండరంగుని యుద్ధ విశేషాలను, విజయ పరంపరను తెల్పుతూ ఉన్నాయి.!!

హనుమకొండ "వేయి. స్తంభారి దేవాలయంలో ఉన్న రుద దేవం శాసకం (ప్రోలరాజు, రుదదేవమహారాజుల యుద్ధ యాలను, విజయా౨ను తెల్పుతున్నది.]! (పసొద శాసనాలు

రాజులు, చృకవర్హులు సమర్థుల్తిన వారికి మంతి, సేనాపతి, రట్టడిరము మొదల్లైన అధికారాలను, ఆ:దలము ళ్యత చామూలు మొదలైన వస్తు పురన్స రంగా (పసాదించే వారు. ధర్మవరం కొసనంలో పండరంగుడు బృహస్పతి సమానులై న (పెగ్గడ కాడెయగారి కుమారుడు బెజయ రాజుకు “కరణమ్ము "ను (పసాకించాడ్డు.!5్‌ క్రీ శ, 1184 వ సంవత్సరానికి చెందిన బె౪వాడ శాసనంలో మహామండలిక బంగెన భీమునకు “రడ్డికము” లభించినట్టు ఉంది. అభయ శాసనాలు

మోటుపల్లి రేవులో వర్తకులు స్వేచ్చగా వ్యాపారం సాగించుటకు కాకశీయ గణపతిదేవ చ్మకవర్తి వారికి అధయ మొసగినాడు, ఇష్టీ వానిని ఆభయ శాసనాలంటారు.

| తెలుగు కాననాంం ఒపుందపు శాననాలు

రాజులకు, రాజులకు మధ్య (పజల మధ్య ఉన్న సమస్యలను పరిష్క రిస్తూ చేసికొనే ఒప్పందాలనేకం ఉంటాయి. కాని ఈ ఒప్పందాలను శిలలపై చెక్కాల్పినంత (ప్రత్యేకత కన్చించదు. ఐనా ఇట్టి కాసనాలు కొన్ని కన్చడు తున్నాయి.

వరంగల్లు సమీపంలో ఉన్న కొండపి అనే (గామం వద్ధ నుండే జైన గురువులకు కొండపర్తి వా_స్తవ్యుడైన “మంచెకాకు' కొడుకైన కొండపకు చెరువులో ఉన్న ఒక కొండరాతిపై ఉన్న కాసనంలో హనునుకొండలో ఉండే భూమి సేద్యం చేసే విషయంలో జరిగిన ఒస్పందం కన్పిస్తుంది.16 దాన శాసనొలు

వైదిక, జైన, బౌద్ధ మతాలలో ఆసక్తీ ఉన్నవారు తత్తన్మతాభివృద్ధి కొరకు లేక తమకు, తమ తల్రిదం్యడులకు తమ ఏలికలక్రు పుణ్యం కలుగాలని దేవాలయాలకు, (వాహ్మణులకు, [ళమణు౨కు, చేసిన దానధర్మాదికాలను వివరించే శాసనాలు దాన కాసనాలు.

సాధారణంగా మనకు లభించిన ళాసనాలలో దాన కాసనాలే ఆధికంగా కన్పిస్తాయి.

పైన పేర్కొన్న యుద్ధాది కాసవాలే కాక కౌలు నమ్మిక శాసన మనేది 17వ ళకాల్టిలో కన్పిస్తున్నది. ఇది ఇంతకు పూర్వం చెప్పబడ్డ తంజావూర్‌ విజయ రాఘవ నాయకుని రజత కాసనం. ఇది డచ్చి వారు నాగపట్నం రేవులో స్వేచ్చగా వర్తకంచేసి కొనుటకు కౌలుకట్టడి చేసిన విషయం తెల్బుతుంది,

ఈ విధంగా మనకు లభిస్తున్న శాసనాలను ఆందున్న విషయం దాని (పత్యేకత ననుసరించి విభజించుకొన్నాం. శాసనం

శాసనం అనే పదం *ళాసు అనుఃష్టా'అనే ఆదాది ధాతువుకు ల్యుడంతమైన రూపం, ఆను కొసనం, పరిపాలన లేక ఆజ్ఞి అనునవి దీని ఆర్భాలు. (ప్రాచీన

భాషా పరిశీలన ౯7 సంస్కృత వాజ్మయంలో ఇది పై ఆక్థాలలోనే "వాడబడింది 17 కౌటిల్యుని ఆర్ధ శాస్త్రంలో “శాసన మకగా రాజాజ్ఞ” ఆని కశాసనాధికారమనే _పకరణంలో రాజు (ప్రజలకు, అధికారులు, సామంతులు మొవల్తెన వారికి ఆయా సమయాల్లో ఇచ్చే ఆదేశాల గూర్చి 468 ల్లోకాల్లో విపులంగా చెప్పబడింది [8

శాసనాలనేకఎ చ్యకవర్తులు, రాజులు, అధికారులచే వేయించబడ్డామి. ఆవి వారియొక్క ఆజ్ఞలను విశదపరుస్తున్నాయి. బాదామి చాకక్య వంళానికి చెందిన రెండవ పులశేశి కుమారుడు (పథమ వ్వికమావత్యుని “ఆముదాంపాడో శాసనం “వ్నికమాదిత్య సత్యాశయ ఫ్రీ పృథివీవల్లభ మహాూశాధిరాజ వర మేశ్వరస్సవ్వాళలన్‌ ఆజ్ఞాపయతి విదితమస్తువః” అని విక్రమాదిత్యుని ఆజ్ఞగా తెల్పబడింది. ఆబ్టే వినయాకిత్యుని పక్టిపాడు త్నామళాసనం కూడ వినయా దిత్యుని ఆజ్ఞగా వర్షించబడింది.1 కడపజిల్లాలోని రామేళ్వర _స్రంభళాసనం వసన్తిపోటి చోళమవిదేవులు మార్ప్చిడుగు రట్టగుళ్ళకు ఇచ్చిన ఆనతి £0 వీటి కన్నా మిక్కిలి 1పాచీనమైనవి పల్లవ శివస్కంధవర్మ కాంచీపురంనుండి “కాంచీ పురతో యవమహాంాజో ధారదాయసనగోతో పలవానంసివఖందవమ్మో దంజ్ఞకడే వా_ప్తం ఆణపయతి"(డొ./,//0/ 0.5 84-87) ఆంటూ అజ్ఞ ఇచ్చినళాసనం.21

కాని కాసనాలన్నీ చకవర్తులు, రాజులు, ఆధికారులు ఆక్ఞాపూర్వుకంగా వేసినవికావు. కొన్ని శాసనాల్లో రాజులు తాము భావి పరిపాలకులను అభ్యర్థించిరి. త మఆధ్మర్థనముశతృ రాజులు మన్నిస్తారోలేదో ఆవి కాసనాలచివర “న వ్వాజానేతొన్ఫా వినః పాథ్ధికావేర్యదాన్‌ భూమోభూయోయాచతే రామచంద్రః ఆని రామచం(దుని "పేరుతో యాచించారు. కొన్నిటిలో ఇటువంటి (పార్థనా క్లోకాలుగాని, ఆజ్ఞావాచక పదాలుగాని కన్నించవు. ఐనప్పటికీ ఇవన్నీ కాసనాలే.

నేటి వ్యవహారంలో ఉన్న బ్లే ఇాసనకబ్దం పల్లవ వంళానికి చెందిన రెండవ సింహవర్మ కాసనంలో “రహస్యాధికృతేన లిభితం శాసనం” అనిః£ విష్ణుకుండిన వ్నికమేం్యద భట్టారకున తుమ్మలగూడెం త్మామళాసనంలో “ళాసనాంకితం” అనిఃక, 8వ కలాబ్దికి చంవన పశ్చిమ గోదావరిజిల్లా కలుచుంబబజ్జు కాసనంలో “శాసనంబు సేసిన భ్వదేవనికో అనియ !1వ శతాద్దికి చెంంన మధ్యప్రదేశ్‌: ఐ స్తర్‌జిల్దాలోలోని “బార్సమార్‌” కాసనంలో దేవభోగానకు ఇచ్చి నిల్చిన

8 తెలుగు ళాసనాలు “శిలా స్తంభకాసనము” ఆనియి* 12వ శతాబ్దికి చెందిన (శ్రీమదనంతవర్మ చోడ- గంగడేవుని తెంబూరు త్యామళాననంలో “కవిః కాసనాధికారీ భాస్కర భట్టః లేఖకః కొసనాధికారీ చాలుక్య గంగ్లాచాయ్యక౯జానూతా మాంకనాచాయ్య౯ా। అన్ని£క్‌ కన్పిస్తుంది,

ఆందువల్ల కాననళబ్దం (పకృతార్థంలో చాలా పాచీనకాలం నుండే వాడుకలో ఉన్నట్లు తెలుస్తున్నది. (పస్తుతకాలంలో ఈ పదం ఆంగృభాషలోని శాల ైై/08 (గగ బొాం., 04 22084764, 007, వ/0గ6 66.1) ఆనే పదానికి సమానార్థకంగా వాడుకలో ఉంది, ఆలుగునాట శాననాలు వేయుటకు కారణమైన నాటిసాంఘిక స్థితిగతులు

(కీ. పూ. 8వ శతలాద్దినుండి తెలుగుదేశంలో కాసనాలు కనిపిస్తూఉన్నాయి. ఆళోకచ్మకవర్తి కాసనాలు తెలుగుదేశంలో. కాసనాలు కనిపిస్తూ ఉన్నాయి. ఆకోక చక్రవర్తి కాసనాలు తెలుగుదేశంలో కర్నూలుజిల్లా “ఎజ్టగుడి” లోను, “రాజుల మండగిరి” లోను, [శీకాకుళంజిల్లాలోను: ఆమూవతిలోను లఖిస్తు న్నాయి. ఆశోకచ్మకవర్తి కళింగదేశంపై దండెత్తి గొప్ప రక్తపాతంలో కూడిన విజయాన్నిపొందిన తర్వాత ఉద్విగ్న హృదయంతో శాంతిని కాంక్షించి ఆహింసనే (వతంగా స్వీకరించి (పజల యోగక్షేమాలను దృష్టిలో నుంచుకొని [పజలకు హితమును బోధించే శాసనాలను వేబుంచెను. తాను బోధించు ధర్మాన్ని ఛేరీ మూలంగా (పజలకు తెలియబరచుట మ్మాతమేఃక అవక్షరాన్యులైన (పజలకు, భావితరాలవారికిని తెలిసేటట్లు శిలాస్తంభములప్రై చెక్కించెను. రాజు (ప్రజలకు చేసే సదుపాయాల గూర్చి దేశమంతటా (ప్రజలకు తెలియజేయటానికై రహ దారులలో (ప్రకటించాలని ఆ ఆజ్ఞ “సర్వ్మతగము” అని కౌటిల్యుడు తన అర్థశాస్త్రంలో కాసనాధికారం ఆశే పకరణంలో తెలిపాడు.

ఆ పద్ధతి ననుసరించి ఆశోకుడు తన ధర్మ ఘోవను భేరీ మూలకంగా శాసనములందుకూడ (ప్రకటించాడు. తన దేశ్యపజల యోగక్షేమాలను కోరి శాంతిని (ప్రచారం చేయటానికి శాసనాలు చక్కి ంచాడు,

భాషా పరిశీలన |

రాజులు, అధికారులు తమ [పజల యోగక్షేమాలను కోరి రమ సదా శయాలు, ఆదే?ాలు చిరకొంలి (పజారంలో ఊండుటకు కొసనాలు వేయించగా షాలకులతోబాటు పొలితులు తాము నమ్ముకొన్న మఠాభివృద్ధికొరరు తన్మత (వచారకులకు, పూజ్యులకు దానధర్మాదులు చేసుకొంటూ తామిచ్చిన దానం ఎల్లకాలం నిలవాలని అందరికీ తెలియా*లశే సహజమైన కోరికతో తరువాతి తరాలవారికి తెలిసేటట్లు శిలలపై, రేకులపై, కుండల-పై వాసిపెస్టేవరు. ఆ దానాలు ఆయాకాలాల్లో ఉన్న _పజలకు మతమందు ఇతర ధర్మకాళ్యాలందున్న అభిరుచిని ఆలుపుతూ ఉన్నాయి

ఇంకా మన తెలుగుదేశానికి కాల్మకమంగా వచ్చిన మఠాలు (_పజలలో పుణ్యకార్యాలపై అభిరుచిని కలిగించాయి. చ్మకవర్తులు, రాజులు, _వజలు, తమ తమ శక్తి, సంపదల ననుసరించి దానధర్మాలు చేసేవారు. ఇందు ఆధికారులు, ఆనధికారులు ఆనే వ్యవస్థగాని స్రీలు పురుషులు ఆనే. తారతమ్యం గాని లేక ఆందరు తమకు తోచినట్టు తమతమ _ ఆర్థిక స్తోమత నకుసరించి దాన ధర్మాదులు చేసేవారు.

ఆెలుగునార బుద్దునికాలంనుండే బౌద్ధమతం వచారంలో ఉన్నట్లు తెలుస్తున్న ది. బుద్దుడు శ్రీ ధాన్యకటకమునకు వచ్చి కాలచ్మక మూలతం్యత మనే మశయా రాన్ని టోధించినట్లు “వాల్‌ముబ్‌ హాఫ్‌మెన్‌” శే జర్మన్‌ పండితుడు పరిశోధించి (ప్రచురించిన కాలచ్యక మూలతంర్యరమనే (పాచ్యలిభితప్రతివల్ల తెలుస్తున్నది. ఆవేవిధంగా అమరావతిలోఉన్న ఒక థలకంపై శ్రీ ధాన్యకటకం, ఆచటి చైత్యారామాలు కృష్ణానది చూపబడ్డాయి, బుర్ధుడిస్థలాన్ని దర్శించుట పాదుకల రూపంతో చూపబడ్డదని ఇంగువ కార్తి కేయళర్మగారు తెలిపినారు.!?

ఆందువల్ల బౌద్ధమతం బుద్ధునికాలంనుండే తెలుగుదేళాని కి వచ్చినట్లు స్పష్టమైంది. ఆ కారణంవల్లనే బౌద్ధమతంలో ఆస క్రిగల తెలుగుదేశ (ప్రజలు, నాయకులు బౌద్ధమతాభివృద్ధిక పొటుఐడుతూ ధర్మకార్మాలొనరిందారు.

భట్టిపోలులో ఉన్న అత్మిపాలీనమైన బౌద్ద స్థూపంలో లభించిన శాసనం సింహగోస్టికి నాయకుడైన కుబ్బీరకుడనే రాజు (కుబేరకుడు?: _పేరణతో సాగతి

10 తెలుగు కొాసనాొలు నీగమంవారు బౌద్ధాలియానికి ఓక అద్దాల పెద్రైను, రాశి పెధైను? ఆర హదిన= గోష్టివారు బౌద్ధ సంఘానికి కొన్ని ఐరిణలు దానం చేసినట్లు తెల్పుతున్నది. ఈ కుబేరకుడు అశోక చ్యకవర్తి కంటె పూర్వుడని తిరుమల రామచందగారు అభి (పాయపడుకూ ఉంటే! ఖండవల్లి లశ్మీరంజనంగారు భట్టిప్రోలు శాసనరిపి అశోక చ్మకవర్తి కాలానికి చెందిందని లిపి కాస్త్రజ్ఞులు నిర్ణయించినట్లు తెలిపినారు.

శాతవాహనులు మరియు ఇవ్వాకుల కాలంలో. తెలుగుదేశ 6లో బౌద్ధమతం ఆధికంగా వ్యా ప్రిచెందింది. బౌద్ధమతంలో మాధ్యమికవాదానికి వ్యాపకుడెన ఆచార్య నాగార్జునుడు శాతవాహనకాలానికి చెందినవాడే. ఈతని కృషివల్స ఆనాడు తెలుగుదేశంలో బౌద్దమత ధర్మంతోపాటు బౌద్ధశిల్చం మిక్కిలి ఆభివృద్ధి చెంది౨ది. అమరావతి, భట్టిపోలు స్తూపాలు, విహారాలు, చై ల్యాలణ నిర్మించబడ్డాయి. నూతన పరిణామం చెందిన ఈ మతంపై (పజలెక్కువగా మక్కువ చూపినారు. అందువల్ల వారు విహారాలు బ్లైత్యాలు మొదలై న బౌద్ధ చిహ్నాల నిర్మాణంలో నూతనోత్సా హంతో సహకరించి అనేక కాసనాలను చేయించినారు.

ఇవ్వాకు రాజుల కాలంలో మవీయాన బౌద్ధం అత్యంత వ్యాప్తిలో ఉండింది. ఆనాడు _పజలు, ఆంతఃపుర స్త్రీలు బౌద్ధమతాన్ని అదరించుటేకాక బౌద్ధ విహారాలలో కొన్నిటిని నిర్మించినారు. కొన్ని టికి మండపాలను, మరికొన్నిటికి చై త్యాలయాలను నిర్మించుటకు కావల్సిన ధనాన్ని ' వెచ్చించినారు. మొదటి కాంతి మూలుని చెల్లెల్టైన శాంతిశ్రీ నాగార్జున కొండలోని ఒక చైైత్యంలో ఒక,శిలా స్తంభాన్ని ఎత్తించి 170 దీనారాల దొనం చేసి శాసనం చేయించింది. ఈమె నాగార్జునకొండలోని మహా న్లైత్యం దగ్గర చతుళ్ళాలా సహిత శిలామండపాన్ని నిర్మించింది. వీరపురుషదత్తుని కూతురు మహాదేవి కొడఐలి_శీ ఒక వినిరాన్ని నిర్మించి కొననం వేయించింది. విజయపరిలో ఉన్న ఒక సంపన్న గృహస్టుకాలు “బోధి శ్రీ” థ్రీ పర్వతంపై ఉన్న విహారంలో ఒక వై త్యగృహాన్ని నిర్మించి ఆ విహారంలో నేలను రాకితో చమను చేయించి సమస్త వస్తువుల సమకూర్చి “కులహ” వివారంలో చై త్యగృహాన్ని, సింహాళ విహారంలో ఉన్న బోధివృక్నా నికి ఆలయాన్ని మహీథర్మగిరిపైనొక “కొట్టోను మవావిహారంలో. ఒక మండపాన్ని నిర్మించి "శాసనం వేయించింది.” మహారాత్షైన వీరపురువదత్తుడు

భాషా పరిశీలన | కూడ తన మేన త్ర, సోదరీమణుల (పోత్సాహంతో వైదికమళాన్ని (తోసిపుచ్చి బౌద్ధమలాన్ని స్వీకరించినందున బౌద్ధమతం చాలా వ్యాప్తి చెందింది. బృహత్పలాయనుల కాలంలో బౌద్ధమతం ళాతవాహనులు, ఇచ్వాకుల కాలమందున్నట్టు మిక్కిలి ఆభివృష్టిలో లేకున్న స్పటికీ రాజులు, బౌద్ధమతావలంబ కులు కాకపోయినా బొద్దమతం జనాదరణను పూర్తిగా కోల్పోలేదు ఐందరుకు నాలుగుమైళ్ళ దూరంలో ఉన్న “హడూరు"లో బుస్ధిసిరి, ఉథాసిరి ఆను గృహస్థు ఒక శిలా మండపాన్ని గంధకుటి వేదికా తోరణాలతో నిర్మించి ఇచ్చినాడు. మహానావికుడైన శివకుని బార్య ఐన 'సిద్రధమి' పుతికలు, ఇతర స్నేహితులు వలిసి ఆయకన్తంభాన్నె త్రించి, దొనంచేసి శాసనం వేయించినారు.33 విష్ణుకుండినులలో తొరిరాజులు కూడ బౌద్ధమతంపై ఆదరణ చూపించినట్లు తుమ్మలగూడెం శాసనాలు తెలుపుతున్నాయి.33 ఈ విధంగా ఇంచుమించు క్రీపూ. 5వ ళళతాబ్టి నుండి (కీ, ళం కీర్‌ శలాబ్దుల వరకు తెలుగుదేశంలో బౌద్ధమతం వ్యాపిలో ఉండినది, బౌద్ధమతంలో ముఖ్యంగా మహాయానబౌద్ధంలో అభినివేశంగల ప్రజలు పాలకులు చైత్యాలను, ఆయకస్తంభాలను, శిలా మండపాలను నిర్మిస్తూ ఉపాసపలకు, ఉపాసికలకు దానధర్మాలుచేస్తూ ఆవి శాశ్వతంగా ఆందరికీ తెలియాలని శాసనాలు వేసినారు, పై కొలంలో బౌద్ధమతమే తెలుగుదేశంలో ఉందని, పజలు, పాలకులు ఆందరు ఆ మకాన్నే ఆదరించారని చెప్పలేము. ధారతదేశంలో నిరంతరంగా సాగి వస్తున్న వైదిక మతంపై (ప్రజలకు అన్ని కాలాలలో ఆదరణ ఉండింది. ఆందువల్ల రాజులు లాము యుర్ధా”కి వెళ్ళి విజయం పొం3 వచ్చిన సందర్భంలో పుణ్యాభివృద్ధికై దేవాలయాలు నిర్మించి వాటిన (వాహ్మణులకు దానం చేసేవారు? బృహత్పలాయన వంశానికి చెందిన జయవర్మ మహాాజు “కూడూరు"సమీపంలో జరిగిన యుద్ధం తర్వాత విజయస్కంధావారముకుండి కూడూరులో ఉన్న తన వాషృతునకు ఆజ్ఞ ఇస్తూ కూడూరుహారంలోని “*వాంటూరు"ను సర్వ పరిహాఠంగా (బఐహ్మదేయంగా దానం చేసినాడు,

12 తెలుగు శాసనాలు

9 వ శతాబ్దినాది ఆద్దంకి కాననంలో గుణగవిజయాదిత్యుని సేనాధిపతి వండరంగడు బోయకొట్టాలను జయించి వేంగినాటీని నాళకనము చేసి క జ్రిపుదుగ్గాన్ని ధ్వంసం చేసి విజయో త్సాహంతో ధర్మపురంలో ఉన్న “ఆచిత్యభట్టు”కు ఎనబై పుట్ట ఆడ్లు పట్టునేలను దానం చేసీనాడు. పల్లవ శివస్కందవర్మ మైదవోలు శాసనం, హరహడగళ్ళి శాసనం అతడు (బాహ్మణులకిచ్చిన దానాలను కెల్చు తున్నాయి.

(పతివ్యక్రీ ధర్మకొర్యాలుచేసి పుణ్యం సంపాదించుకోవాలని అనుకొంటాడు, మన ప్రాబీశ వాబ్మయం, పురాణాలు, ధర్మశాస్త్రాలు, ఇతివోసాలు మనకు ధర్మ బుస్థి9ి కలిగించాయి. (పత్యేకంగా ధర్మళాస్తాంలు డానధ్మాలను (పేకేపించాయి-

యజుర్వేదంలో నిత్యం చేసే దానధర్మాదికాలకంటె పుణ్యదినాలలో చేసే దానం చాలా విలువ్నైందని చెప్పబడింది. (1508) మహాభారతంలో

“పర్వసు ద్విగుణం దానమృతౌ దశగుణం భవేత్‌

ఆయనే విషవే చైవ వడశీతి ముఖేషుచ

చంద సూర్యోపరాగేచ ద_త్తమక్షయముచ్య తే”

ఎావన పర్వం-అధ్యా 200 క్లో 125 ఆని ఉత్తర దక్షిణాయన సంర్యకమణముఐందు విషువత్సుణ* కాలంలో, మిధునం, కన్య, ధనస్సు, మీన సం్ర్కకమణ కాలాలలో (వషడశీతి ముఖములలో) (గ్రహణ సమయంలో చేసిన దానం అవయమౌతుందని చెప్పబడింది. ఈ విషయమే ఆప రార్కునిచే లఘుశాతాతపమతశే ధర్మగంథంలో “ళకాతపం”లో పేర్కొన బడ్డట్లు చెప్పబడింది.

ఆయనానా సదా దద్యాత్‌ దవ్యమిష్టంగృహేవసన్‌

వడశీరిముఖే చైవ విము_క్రే సూర్యచం[దయోః అని, మరియొక చోట లఘుకాతాతపమే

“శతమిందుక్షయే దానం సహస్రంతు దినక్షయే

విషనే శతసాహ్మసం వ్యతీపాతే త్వనంతకం”

భాషా పరిశీలన 18 ఆని వివరించింది. పేమ్యాది దానంలో ఇంకా దానమయూఖమనే (గ్రంథంలో దాన ప్రాధాన్యమిట్లు చెప్పబడింది.!5

“కస్మార్‌ (తిభాగం విత్తస్య జీవనాయ (పకల్పయేత్‌

భాగద్వయంతు ధర్మార్థమనిత్యం జీవితం యతః” (బతుకు కాళ్వతంకాదు ఆందువల్ల తన సంపాదనలో మూడుభాగాలు జీవన వ్యయానిక్షై ఉంచుకొని మిగిలిన రెండుభాగాలు ధర్మకార్యాలక్షై (పజ్యేకించాలి.)

పుణ్య క్ష్మేఠాలలో, పుణ్య తీర్థాలలో రజతం, సువర్దం మొదలైన వస్తు వులు ధారాపూర్వకంగా దానం చేయబడుతూ ఉండేవి. (బాహ్మణులకు ఆనేక భూములు, గృహాలు, ధన ధాన్యాదులు దానం చేస్తున్నట్లు పురాణేతివీసాలవల్ల తెలుస్తున్నది. దానాలలో భూదానం అఆతిదానంగా. వాసిష్ట ధర్మకళొస్త్రంలో (290 = [0) చెప్పబడ్‌ంది.

రాజులు భూమిని దానం చేసేటప్పుడు పాటించాల్సిన నియమాలు ఈ విధంగా ఉండేవి.

1. తాముచేసే దానం భావితరాలవారికి తెలిసేటట్టు దాన విషయాన్ని (వాసిపెట్టాలి.

వ దానవిషయాన్ని రాగిరేకులపైననో, రాళ్ళపైననో చెక్కించి కాసనం పైన రాజమ్ముదిక, కింద సంతకం చేయాలి.

8. కాసనంలో తన వంశ [పళ_స్తి ఉండాలి.

ఈ, దానంచేసే భూపరిమాణం, హద్దులు తెల్పాలి,

5్‌.. ఇచ్చిన దానాన్ని తిరిగి రీసికొనుటను నిందించాలి.

ర. కాననంలో అధికారుల పేరు లేక సంతకాలుండాలి.

7. చం్యదసూర్యులుండేవరకు దానాన్ని (పజలు మన్నింజాలని కోరుకోవాలి.

ర్‌. ఆన్ని విధాల్చైన పన్నులనుండి ఆ దానానికి మినహాయింపు ఇవ్వాలి.

8. దానాన్ని తర తరాలుగా ఆమభవించేటట్టు ఈయాలి.

శ తెలుగు కాసనాలు

10. దానం చేయబడ్డ తిథి, వార, మాన, సంవత్సరాలను పేర్కొనాలి.

1], తన్మకింది ఆధికారులు, [గామపెద్దలు లేక కుల్వపముఖుల నాదేశిస్తూ శాసనం చేయాలి.

ఈ విధంగా ధర్మశాస్త్రాలను, (పాచీనేతిహాస పురాణాది (గ్రంథాలను చది విన (పజలు, పురాణాదుల వింటున్నప్పుడు పౌరాణికుడు చేసే ధర్మబోధను విన్న వారూ ధార్మిక బుద్ధితో దానధర్మాలు చేసి శాసనము చేయించేవారు. చిత్తూరు జిల్లాలోని 2, 10 శతాబ్ధుం కాలానికి చెందిన “రంగసము[దం” శాసనం సోమ (గహణమప్పుడు వేయబడింది. కాగా ఆదే. కాలానికి ఇందిన కడపజిల్లా ముద్దేనూరు శాసనం సూర(గ్రహణమప్పుడు వేయఐబడింగ. గుంటూరు జిల్లాలోని వలివేరు శాసనం ఉత్తరాయణ పుణ్యకాలంలో వేయఎకంవి. దాచరామంలోని' ఒక ళాసనాన్ని దక్షిణాయన పుణ్యకాలంలో ధీమేశ్వరునికి ఆఅఖిండవ ర్తి డివియ_శై దానమిస్తో వేయించారు. దాకాూమంలోని మకొక దానకొసనం కన్యా సంకొంతి నాతు చేయబడ్డ దానాలను తెలుపుతూ ఉంటే ఆక్కడేఉన్న ఇంకొక శాసనం తులా మాసంలో చేసిన దానాన్ని తెలుపుతున్నది.” దానంచేయబడ్డ భూమి సరిహద్దులను తెలిపే మొదటి తెలుగుశాసనం 10వ శతాబ్ది చివరిభాగానికి చెందిన కడపణిల్హాలోని “"దొంగలసాని కనుమ” కాసనం, మనుధర్మళాస్త్రం, ఇతర ధర్మళాస్త్రాలననుస రించి భూమి సరిహద్దులను, ఆందలి వృషాలగూర్చి విపులంగా తెల్పే కాసనం వీరచోడుని పిఠాపుర శాసనం. ఇందు సుమారు ఎనభై పంక్తుల్లో సరిహద్దుల వివరం కన్పిస్తుంది. అభ్రీ సుమారు 5వ శోలాబ్టికి పండిన అనంతవర్మ జ సేవివ త్మామశాసనం: 11వ శతాబ్దికి చెందిన ఆనంతవర్మ చోడగంగదేవుని తెంబూరు తాృామళాసనాల్లో ఈ ఎల్టలు, ఆందున్న వివిధమైన వృక్షములు, బావులు, పర్వత శిఖరాలు మొదలైనవి స్పష్టంగా వివరించబడ్డాయి.

భారతీయులకు సప్తసంతానాలపై ఎక్కువ మక్కువ.

తన పెంచిన సన్తానము

దన సంఠానంబు (గితియ దన నర్జిల్దును

వనమును జరువును గుడియును

జన వినుతములైన స్త సంఠానంబులు

= కరీంనగర్‌ శాసనం = తెలంగానా శాసనములు 4 పు 17.

భాషా పరిశీలన 15 ఆందులోనూ ముఖ్యంగా వనాలు పెంచుట, చెరువులు తవ్వించుట, గుద్దు కట్టించుట, ఆనే విషయాలలో అధికారులు, ఆనధికారులు, పాలకులు, పాలితులు, శ్రీలు, పురుషులు అందరు ఉర్స్పావోన్ని చూపించారు. ఠతామేమతానికి చవినప్పటికీ (ప్రజలకు సౌకర్యం కలుగుతుందనే భావంతో, పుణ్యం లభిస్తుందనే కోరికతో ఈ కార్యాలను విరివిగా చేసినారు.

అశోవచ్యరవర్తి బాటసారులకు, జంతువులకు నీడనిస్తాయని మార్గానికిరు వ్లైపులా చెట్లు నాటించినట్లు, దప్పిని తీర్చటానికి (త్రోవకు పక్కగా బావులు తవ్వించి నట్టు ఆతని కాసనాలద్వారా తెలుస్తున్న ది. ఆజ్హే శాతవాహన వంశానికి చెందిన పులోమావి మ్యాకదోని కాసనంలో “కాతవాహనిహారము"'న కుమార దత్తుని (గామమైన “వేపూరు''లో గృహపతి ఐన శంభుడనే వానిచే. చెరువు తవ్వించబడ్నట్లు తెలుస్తున్న ది.

ఇక గుట్దకట్టించిన భక్తులనేకులు-. మనకు శాసనాలవల్ల పరిచయమౌ తున్నారు. ఇచ్చూకు వంళానికి చెందిన మొదటి కాంతిమూలుని బల్లైలు కాంతి శీ నాగార్జున కొండలో మహా చ్రైతన్యాన్ని ఎతత్తించింది. జౌద్ధస్తూపాలను నిర్మించిన రాజులు, వాటికొరకు దానధర్మాలు చేసిన పజలు కుబ్సీరకుని కాలంనుండే కన పడుళున్నారు.

కొందరధికారులు తమకు ఆధికారం లభించిన సమయాన్ని పురస్సరించు కొని గుష్ట [ప్రాకారాలు కట్టించేవారు. చెజయ రాజుకు “కరణమ్ము'' లభించిన సందర్భంలో ఆతడు తనపేరుతో ఈశ్వరాలయాన్ని “బెజయేశ్వురంబును” గుప్త, (ప్రాకారం, మండపం మొదలైన వాటిని కట్టించినట్లు 8వ శతాబ్దికి చెందిన ధర్మ వరం కొసనం తెలుపుతున్నది. రెండవ, చాళుక్యభీమ విష్టువర్థనుని ఆశయించిన గుణగ విజయాదిత్యుడు బాపక్య భీమునీపేర భీమేళ్వురాన్ని కట్టించాడు. ఆతడు చెరువులు కూడ తవ్వించినట్లు “*కొరవి'' శాసనం తెల్చుతున్నది.

యుద్ధమల్టుడు 4 కుమారస్వామికి భక్తుడై బేజవాడలో కుమారస్వామికి ఆలయం కట్టంచినట్టు బెజవాడ శాసనంవల్ల తెలుస్తున్నది, అష్టే కడపజిల్లాలోని

16 తెలుగు కొసనాలు “కొసినిపల్లి'' శాసనం తుణుమునూరిలో ఉన్న బాదెయరెడ్డి గుడికట్టించగా ఆతని భార్య మారకమ్మ, పుటుడు దాముండయ్య శాసనం వేయించినట్టు తెలుపుతున్నది.

ఈ విధంగా ధనవంతులు అధికారులు, రాజులు చ్యకవర్తులు, గుచ్చు వద్టించుచుండగా. సామాన్యులు, థాగ్యవంతులు, వారి శ్రీలు దేవాలయాలకు ఆనేక దానాలు చేసి పుణ్యం సంపాదించుకోవాలని అనుకునేవారు. దేవాలయంలో ఎల్లప్పుడు వలుతురుండుటక్రై ఆభఖిండ దీపాలు పెష్టేవారు. దీపాన్ని పర(బహ్మ స్వరూపంగా సర్వపాప పరిహారకంగా భావించిన పజలు దేవా లయంలో ఆఖండవ్వ్నర్షి దీపం పెట్టాలని అనుకునేవారు. అఖండవరర్తి దీపానికి నూనెకంటె నెయి (శేష్టమనె భావించి ఆ దీపానికి (ప్రతిదినం సుమారు మానెడు ఆవసరమని థావించారు. అందువల్ల ఆఖండ దీపవర్తికై ఆవులను, గొట్టెలను దేవునికి దానంచేసి వాటిని ఒక బోయ (అధికారి?) అధీనంలో ఉంచి వాటి పాలను, వాటి పిల్లలను అనుభవిస్తూ తరతరాలుగా ఆ దేవునికి (పతివినం మానెడు నేయి పోయుఓకు ఒప్పందం చేసికొనేవారు. ఈ విధంగా ఆఖండవర్తి దీపం కొరకు ఆవులను, గొట్టెలను దానంచేసి న కాసనాలు దాక్షారామం, గుంటూరు జిల్లాలోని వలివేరు ముఖలింగం, భీమవరం, సర్పవరం, చేబోలు, జుత్రిగ మొదలైన స్థలాల్లో రన్చిస్తున్నాయి. ఆఖండవీపవర్తికొరకు (పతివనం పన్నెండు మాని కల నేయిని బేతేశ్వరంలోని (ప్రోలేశ్వరదేవునికి పోయుబక్తై “నబ్బనెరచ్చి సెట్టి కషనయ్య ” సీరునేలను (మాగాణిని) పది మరుతురుల వెలిజేనును (మెట్ట) తన ఇల్లును గానుగను దానంచేసినట్టు హనుమకొండ శాసనం తెల్పుతున్న ది.*

ఇంపను దేవునికి ఇతర దానాలను కూడ చేసిన శాసనాలనేకం. కన్నిస్తు న్నాయి. ఏష్టువర్ధన మహారాజు సర్వ సేనాధిపతి 'వేలనాది గొంకయి చ్మేబోలులో ఉన్న వీర శీ9 కుమారస్వామికి ఉర (రో?) మాలను సమర్పించాడు. $) విష్ణువర్ధ నుని కూతుర్రైన సోమల నేవి దాారామ భీమేశ్వర స్వామికి సితమణిబంరం, బంగారుపువ్వు వెండిసెమ్మె దానం చేసింది. మండలిక కాటమ నాయకుని సేనా. పతి చోడినాయకుడు దాచ్షారామ భీమేశ్వరునరి మూక్సు వందల పలాల బరు వైన లోహపు సెమ్మె దానం చేశాడు.

దేవుని నై వేద్యానీకి భూమిని దానం చేసిన కాసనాలు చలా కన్పిస్తాయి. ఇవికాక పెద్ద పెద్ద దేవాలయాలున్న చోట య్యాతికుల కొరకు స్యతాలేర్చాటు చేసేవారు. ఆక్కడ ఆగంతుకులరు ఉచితంగా భోజన వనతి ఏర్పాటు చేసేవారు.

భాషా పరిశీలన [17

దాతారామంలోని కులోత్తుంగ చోడ స్యతంలో ఇరవై మంది (బాహ్మలకు (పతి దినం నాల్లు విధాలైన నంజుళ్ళతో శీవి పదార్థంతో ఉచిరంగా భోజనం పెట్టేవారు. ఆ భోజన పదార్థాలు వండే (బ్రొహ్మబణునికి, కటి పనివారికి, వడ్డు దంచి ఎంగిళ్ళి్రి నీళ్ళు దెచ్చేవారికి జీతంగా ధనాన్ని, నేయి కొరకు ఆవులనుః భూమిని, గ్యుధవాడి పెద్ద, డాకిరేమి పెద్ద ఐన బేతినాయక్షుని కూతురు దానం చేసినట్టు దాశారామంలోని ఒక ళాసనం తెల్పుతున్నది.** విప్పర్లలోని ఒక శాసనంలో లెక్కల. కొమ్మిసెట్టి కూతురు, చుంచు. వెమ్మిసెట్టి సోదరి ఐన ముమ్మనమ్మ “సహస భోజనపు నుంబురెప'' అనే చలివందిరి పెట్టించింది.*8

ఇవన్నీ పుణ్యం సంపొదించుకోవాలనే కోరికతో చేసిన పనులు. ఇంకా రణ రంగంలో చనిపోతే వీరస్వర్గాన్ని పొందుకారని తలచి వీరోచితంగా పోరాడి చనిపోయిన వారిని గురించిన శాసనాలవల్ల ఆనాడు సైనికులు, సేనాపతులు కీర్తి కాముల్లై తమ (పాణాలుండేంత వరకు వీరోచితంగా పోరాడి గెలుపు సాధిస్తారని భావించి ఉంటారు,

ఈ విధంగా పుణ్యం సంపాదించు కోవాలన దాన ధర్మాలు చేయట, దేవాలయూలు, చై త్యాలు: విహాూలు మొదలైన వాటి నిర్మాణం, బరువులు తవ్వించుట, చలి పంది స్మఠాలు పెట్టించుట పండితులకు, (_బాహ్మణులకు, (శమణికుఅకు దానం చేయట, రణ రంగంలో వీరోచితంగా పోరాడుట వంటి పన్సలు (పజలు చేసేవారు. ఇటువంటి పనులకు ఆ రోజుల్లో విశేషాదరం ఉండింది. ఆందువల్హ తాము చేసిన సత్కార్యాలు శాశ్వతంగా ఉండాలని వాటి నవ్వరు చెడగొట్ట వద్దని వ్యాసుని శ్లోకాలను మనుగీతలోని శ్లోకాలను లేక వాళ్యా లను ఉట్టంకిస్తూ (పజలందరికి కాళ్వరంగా తెలి సేటట్టు రాళ్ళపైన, రాగిరేకులపైన శాసనాలు పక్కీంచేవారు. శిలా కాసనాలు చెక్కించడంలో ఉద్దేళ్యం సమస్త జనానికీ సర్వకాల సర్వావస్థ లందు లాము చేసిన పుణ్యకార్యాలను తెల్పడం (పధానం. తమ శాసనాలు తాము చేసీన దానం గూర్చి రెలిపే పష్యర్రాల వంటివి, ఈ కాలంలో (ప్రభుత్వ మిస్తూఉన్న పట్టాకాగితాల వంటివి, దాచుకొనుటకు వీలుగొ త్మామ ష్మతాంపై దానావె విషయముల లిభించి, ఒక కుందలో వరి పొట్టు పోసి, పెట్టి భృదంగా భూమిలో దాచేవాప, ఆవసర మైనప్పుడు నలుగురికి

10 తెలు కొననాలు చూపీ౨పడీవారు. ఇవిగాక కాళ్వరంగా ఉండాలనుకొని తమ విజయాలను (వధాన మనుకొన్న ఒప్పందాలు మొదలై న వాటిని [వాసేవారు, కారతీయ శాననాలు

కాకతీయుల నాటికి తెలుగు దేశంలో తొలుత జ్రైన మతం ఆటు పిమ్మట ఇవ మతం (పవేశించినాయి. కాకలీయులలో మొదటి బేశ రాజు, మొదటి (పోల రాజు వైనమఠాన్ని ఆవరిస్తే ఆ తర్వాతి వారు ౩వ మతాన్ని ఆదరించి పోషించినారు. వీరు ఆనాడు కన్నడ దేశంలో పున్ది (పకభ్కాతి చండుచున్న వీక శ్రైవాన్ని ఆవలంబించలేదు ర్నుదదేవ చ్యకవర్తి హనుమకొండ నహ సంధ మండపంలో ఈశ్వువాలయంతో పాటు సూర్యుని, విష్ణువు (పత్యేకంగా (వశిష్టించుట దీనికి నిదర్శనం. పరాశర భట్టు వల్లి తెలుగు దేశంలో (శ వై్టవ వాా_ఫి బెందసాగింది. తెలంగాణలో వైష్ణవ మళ చిహ్నాలుకల దేవాలయాలు వెలసినాయి. “యథా రాజా తథా (వజా'' అన్నట్లు మంతులు, సామంతులు? "సేనానులు, _పజలు, యథా శక్తగా ధర్మ కార్యాలు చేసేవారు.

హేమ్మాది రచించిన ధర్మ కాస్త్రం అనాది పజలపై ఆధిక మైన [పభావాన్ని చూపెట్టింది. తిక్కన శిష్కుడైన “కేతన'' విజ్ఞానేశ్యరీయమనే ధర్మ (గంథాన్ని లెనిగించిందీ కాలంలోనే. ఆందువల్ట ఆనాడు అనేక విధాలైన (వతాలను, దానాలను (పజలు చేస్తూ ఉందేవారు గోనబుద్ధారెడ్డి ప్పుతిక, గుండ దండాధివతిభార్య ఐన “కుప్పాంఎ” లక్ష్మీనారాయణాఖ్య (వతాన్ని, జలళయన (వతాన్నె, హన్య శయ్యా, అరుంధతీ, ద్వాదశీ (వకాలు చేసేదట. “'కూపార్ణా వాటి, వాపీ, సశీవ వన, తడాగ, శ ముకుంద (పలిష్టలు'' చేసింది. దానాలలో '“భూదానం, భూరి దానం, రథ తురగ, సదా దానమన్న [వదానం, గోదానం, గేహ దానం వివిధ వర పటి దాన, మంబు (ప్రదానం, తత్తచ్చ్మత ప్రదానం, శయ్యా (వదానం” మొదలై న కల్పోక్త మవీ దానాలు చేసినట్లు బూదపుర కాసనం తెల్చు తున్నది.*ీ

ఆనాడు చాలా మంది “తిహటాల'”నే మూడు గుళ్ళు తమ శలిదండులు, ఆత్త మామలు, తమకు పుణ్యం కలిగేటట్టు కట్టించి దానాలు చేసి కొసనాలు సేవే

భాషా పరిశీలన 19 వారు ఆయా వ్యక్తుల పేర్లతో తాము కట్టించిన దేవాలయంలోని ఈశ్వరుని పిల్చే వారు. ఈ దేవాలయాలలో ఆనేకాంయాలు శివాలయాళే, ఆందువల్ట ఆ ఈశ్వరుడు వారి వారి పేర (ప్రతిష్టించబడేవాడు.

రేపర్వుల నామిరెక్టి తన తం్యికి, తన తల్లికి, తనకు ధర్మార్ధంగా శ్రి కాచేశ్వర, శీర కామేశ్వర, శ్ర నామేశ్వర దేవరల (వతిష్ష చేసినాడు. ** ఆత్తునాని కట్టించిన ఆలయంలోని ఈశ్వరుడు ఆట్హుళ్వోరుడు కాగా, (ప్రోలయ (పతిష్టించిన ఈశ్వరుడు (పోలేశ్వరుడు. విశ్వనాథుడు నిర్మించిన ఈశ్వురాలయం విశ్వునాఖేశ్వరం “5 మేలుంగంటి కొమిరె నాయకుడు. బేతె నాయకుడు, ర్ముదమ నాయకుడు కలిసి తమ్మేలిన గణపతి దేవ మహారాజు పేర తమ తండి పేర (తిహటము గుష్మ కట్టించాడు.!కి

తమ ఏలిక చనిపోతే తమ దగ్గరి బంధువులు చనిపోయినా, వారికి పుణ్య లోక పాపి కావాలని గుష్ళ వట్టేంచి దానాలు చేసి కాసనాలు వేసేవారు. మల్యాల గుండ దండాధీశ్వరుడు పరలోకానికి వెళ్ళినప్పుడు ఆతని భార్య కుప్పాంబ గుండయ పేర లింగ (ప్రతిష్ట చేసింది.” ఆకే విధంగా ఒకానార యుద్దంలో మవిీ రాణి ద్యదమవేవి, ఆమె సేనాపతి మల్లికార్డున నాయకుడు శివలోకానికి పళ్ళిన సందర్భంలో. వారికి శివలోక (ప్రాప్రి కలిగేటట్టు వారి భృత్ముడు పువ్వుల ముమ్మడింగారు. నల్లగొండ జిల్లా చందుపట్టలోని సోమనాథ దేవరకు దాన ధర్మాదులు చేసి శాసనం వెయించాడుో

ఇక కాకతీయులనాటి (పజలు సప్తసంఠానాలపై మిక్కిలి మక్కువ చూపించేవారు. _ సప్తసంఠానాల్లో ఓకదైన కృతిస్వీకారం కొరకు రాజులు, సామంతులు, దండనాథులు మొడలై నవారు కవి పండితులనాదరించి, వారిచే కృతులు వప్పించి, స్వీకరించి ర్యృతిధ్వర్తలయ్యేవారు. మల్యాల గుండదండాధీశ్వరుని ఆస్థానంలో పదవాక్య్మప్రమాణ, (పమేయ, విచ్శిత కవిత్వ తత్వజ్ఞుడైన అభసవ మయూరసూరి, ఈశ్వర ధట్టోపాధ్యాయులు, కిశ్చరసూరి మొదలైన ౫వి పండిత కుటుంబముండేఏ, వారు రచించిన కృతులేవో తెలియవు కాని వారు రచించిన శాసన భాగాలు చిన్న చిన్న కావ్యాలవలె కన్పిస్తున్నాయి. ఆదే విధంగా కొందరు

౭0 తెలుగు కాసనాలు కావ్య విర్మాణదక్షులు అరికారులుగ ఉండి దేవాలయాది (పతిష్థలు చేసి కాసనాలు స్వయంగా రచించినట్లు గంగాధరుని కరీంనగర్‌ కొసనం ద్వాగ్షా తెలుస్తున్నది.

సప్తసంతానాలలో ఒకటైన తటాక్మపతిష్ట. దేవాలయ్మపరిన్టలు చేసిన వారాకాలంలో చాలామంది ఊన్నారు కాకతి రుదదేవునిచే సత్కరింపబడి ఆమాత్య పదవి నలంకరించిన గంగాధరుడు హనుమకొండలో (తిహట నిర్మిత శివాలయాన్ని, విలస_త్తటాకాన్ని, సుందర పుష్ప వాడికలు చుట్టున లుంగలవంగ రాలమాకందవనాలు నిర్మించి కొసనం వేశాడు. గణపతి దేవుని సేనాని ఐన చౌండ సేనాని తనపేర (బావ్మణులకు దానం చేసిన చౌండ పురమనే ఆగహారంలో బౌండ సము దమనే తటాకాన్ని చౌండీశ్వర దేవాంయాన్నిస్థాపించాడు.50 రేచెర్వుల నామిరెడ్డి తనపేర నామేశ్వరాలయాన్ని ర్మించుటే కాక పిల్లలమళ్జి దగ్గర గుడ్డ చెరువు, గత్వాకే చెరువు, తనే రెండు. చెరువులు తవ్వించాడు. అతని సోదర ఆయ్రసానమ్మ ఒక బరువు తవ్వించి తన కుమారుడైన (పోలయ పేరుతో ఉన్న (ఫోలేశ్వరునికి దానం చేసింది.5! అవే విధంగా రేచెర్ల పిల్లలమళ్జో వేతిరెడ్డి భార్య ఎలుక సానమ్మ తన పేర ఎఅకేశ్వర దేవర (వతిష్ట చేయించి, ఎక సమద మనే చెరువు తవ్వించింది. పిల్లలమట్టిలోనే అక్ష్మీసముుదమనే. బరువు కూడా తవ్వించింది. ఆచ్చట తిపురాదేవి (ప్రతిష్ట చేసి తాను (వతిష్టించిన దేవాలయా లకు దొనాలు చేసింది. తన పేరుతో ఎజకమఠమనే మళాన్ని ఏర్పాటు చేసి ఆక్కడ చదువుకొనే విద్యార్థులకు భోజన వసతితోపాటు బట్టలు కూడ ఉచితంగా ఇచ్చింది. స్వతంలో వండేవారికి జీవనిభృతిగా భూమి నిచ్చింది. ఆగంతుకులై న (పజల కొరకు చలి వందిరి పెట్టి బాటసొరుల దొహం తీర్చింది 6 మళల్యాలగుండ దండాధిపతి బూదపురి సమీపంలో తన తల్లి బాచాంబిక 'పేర బాచసముద్రాన్ని తన భార్య కుష్పాంబపేర కువ్పసమ్ముదాన్ని తవ్వించి తన పేరున, తన భార్య "పేరున దేవాలయాలు నిర్మించాడు,

ఈ విధంగా కాకతీయుల కాలంలో చ్మకవర్తులు, సొమంతులే కాక మం్యతులు, సేనాపతులు, మొదలైన వారు, వారి భార్యలు [పజాహిత కార్యాలు? పుణ్యకార్యాలు చేసేవారు. (ప్రజలు ఆయాకులాలవారు అందరు కలిసి (అషహ్టైాదళ | పజలు) దేవాలయాలు మొదలై నవాటిని గూర్చి పట్టించుకొనేవారు. హరిహరులపై గల భక్రిభావంవల్ల ఆనాడు తెలుగు దేశంలో పల్లెపల్లెకు ఒక దేవాలయము=డింది.

భాషా పరిశీలన వ్‌ (వతి కులంవారు దేవునికి యథాళక్తి దానధర్మాలు చేసేవారు. చివరికి దొరలే కాక బంట్లు సహిరళి యధాశక్తి దానం చేసి శాసనాలు వేయించారు. ఆనాడు (ప్రజలలో వెల్లివిరిసిన భటక్రిధావనలు, పుణ్యకార్యాలు, ధర్మ కార్యాలందున్న ఆసక్తి అనాటి (పజలచే అనేక సత్కార్యాలు చేయించింది. పతి మానవునికి పేరు (పతిస్టలపై ఆసక్రి ఉండుట సహజం, ఆందువల్ల ఆ కాల మందరి ఆధికారులు, [పజలు, చ్యకవర్తులు తాము చేసిన పుణ్యకార్యాలు జను లందరికి శాశ్వతంగా తెలియాలనే కోరికతో శాసనాలు వేయించారు. విశేషమేమన పల్పపులు, శాలంకాయనులు, విష్ణుకుండినులు మొదలై నవారి కాలంలో శిలా శాసనములతోపాటు తామ శాసనాలు కూడా కన్నిస్తూ ఉంటే కాకతీయుల కాలంలో లా కొసనాలు వేఐ కొలఏ కన్పిస్తున్నాయి. త్మామళాసనాలు మిక్కిలి తక్కువగా లభిస్తున్నాయి. ఇ8త గొప్ప సంఖ్యలో కాసనాలు జెలుగు దేశంలో ఎవ్వరి కాలంలోను కన్నించవు దానికి కారణము నాడు యుద్ధాలెన్ని జిగినా రాజకీయంగా ఏర్పడ్డ సుస్థిరతయే అని చెప్పవచ్చు. అధోజ్ఞాపిక లు క్షే “ఆన్వీవ్య దండకారణ్యం సపర్వత నదీగుహీం నదీం గోదావరీం చైవ సర్వమేవాను పళ్యత తరై వాంధాంశ్చ పుండాంళ్చ చోళాన్‌ పాండ్యాంశ్ళ శేరలాజా” ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణమ్‌, కిష్కింధ స 41ళ్లో 11, 12. £ “పాండ్యాంళ్చ [దవిడాంశ్చెవ సహితాంళ్ళోఢ కేరలై £ ఆంధాంస్తాలవనాంశక్ర్రైవ కలింగానుష్ట్రకర్షి కాన్‌ వ్యాస భారతమ్‌, సభాష్రద్పం - ఆర్యా" 81 క్యా "| శి. “యత సర్వాన్‌ మహీపాలాన్‌ కస్త తేడోభయార్జితా౯ా సారి సవంగాంగాకా స పొర్యడౌం్యఢ్రాకనబోకదావిభాం ధకాకా'""” న్‌ వ్యాస భారతమ్‌ వనపర్వమ్‌ - అర్యా. 51. బై బ ; లం గ్లో జ్జ _ ॥ న న

లిల్లి తెలుగు శాసనాలు శ... లక్ష్మీరంజనం, ఖండవల్లి, ఆర్యధుల చరిత = సంస్కృతి. పు. 101. 5... ఈళ్వరదత్తు, కుందూరి, (ప్రాలీనాయ్యధ. బార్నితక భూగోళము, ద్వితీయ భాగం, పుట. 2 క... శ00240270445 గ0. (500246 626 ౧౧౯౮౮౮౧ 4౫0 క 104. 7, రామచంద్ర, తిరుమల, మన లిపి పుట్టుపూర్వోత్తరాలు, పు 67-70 8. హిందువుల పండుగలు = పర్వములు, పు. 802. 9, _ రామకృష్ణమాచార్య, నండూరి, (పాబీన దక్షిణభారత చర్మిత పు,19. 10. '““ళతుణాపి కృతోదమ్మ౯ః పాలనీయః _పయత్నళతః శతురేవ భవేచ్చ [తుద్ధగమ్మ౯శ్మ్శ్య తునక రస్యచిత్‌ '" తలంగానా శాసనములు ౫ పు. 88. 11... ఆంధ వచన వాజ్మయము - ఉత్పత్తి వికానములు, పు. 649. 12. _ (పకాపరెక్డి. సురవరం, ఆంర్గుల సాంఘిక చర్మిత,పు. 191. 18. _ రాధాకృష్ణ, బూదరాజు, (ప్రాచీనాంధ్ర కాసనాలు (1100 వరకు, కాసన నంఖ్యలు 4 70, 76, 77, మరియు 179, 81, 82, 66, 88. 14. ఆఎకా![ కాస, సం,ర్‌ 15. (పాచీనా్యధ కాసనాలు - కొస =సం = 86. 18. పరబ్రహ్మ కాన్రి? టి. (పివి. ?) తెలుగు శాసనాలు, పు, 44. 17, “ఆగలతాఃకేచిదవ్య[గాః జనకస్తాన్‌ సమాదిశత్‌ కాసనాత్తు నరేం్యదస్య 1పయయుః శీఘగామినః సమానేతుం నరవ్యాాఘం విష్ణుమిందాజ్ఞయా యథా” వాల్మీకి రామాయణం -= బాలకాండ సర్గ 70 ల్లో ర్‌, 6 “నిర్జీగామ చస (పీఠ్యా త్వరితో రాజ కాసనార్‌” = అదే = ఆమయోధ్య - సర్గ 16 క్లో 66.

ధాషా పరిశీలన వ్ర 19... వెంకటరంగయ్య: మామిడిపూడి, (ఆను) కౌటిల్యుని అర్థశాస్త్రము. అధ్యా 10 (పక 28. పు 108-106 ఏ. రామకృషన్ణ్టకళర్మ, గడియాకం, తెలంగాణా కొసనములు నం. 10 బాదామి చాపక్ధుశా వనములు 1.2, పుటలు 4 మరియు "7, ల0, (పాచీశా్య్యద శాసనాలు శా.సం 4 19. 31... కార్తి, బి.యన్‌, అర్యరుం సాంమికచకిత, పు 140 (ఆధోత్తావిక) వ ఈళ్వకదత్తు, కొండూరి, శాసనకబ్దకోశము (ఆర్యధ్యపదేశము) పు 288. ౭తి, ₹ౌన్సైి, బీ. యన్‌, కాసకనంపుటి, పు శక. ల$. పాచీవా్యధ్ర కొసనాలు, +. సం, 1 £5్‌,. కాశనఫంపుటి, పు 191. వరి. కౌదెల్యున అరకాస్త్రము, పు [08 బి. కార్రికేయళర్మగారు, ఇంగువ, ఆంర్రదేగమున బౌద్ధమెప్పుడు వచ్చాను? ధారతి నవంబర్‌ 1978 పు 7 మరియు 8, 28. రామచళ్యద, తిరుమల, మనలిపి పుట్టుపూర్వో త్రరాలు, పు, 72 విరి, ఆంధు9 చర_తఎసంస్క్బృతి, పు 98 80. కాన్తి, బి.యన్‌. ఆంధుల సాంఘిక చరిత. పు 118 త, ఆ్యధుల నాంఘిక చరిత, పు 175 82 కాసన సంపుడె, పుటలు 28,27 మరియు 40.41 లికి. ఆంధ్రుల సాంఘిక చరత, పు. 169 81. (ప్రాబీనాం ధశాననాలు, 4 81! పు.56 కర్‌ సండిల ల 0 [సంగ ౧౯ లిగిడల002 000, ₹0/ ౯8 277 // వలి 55 !శ85

లిక ఇెలుగు కాసనొలు 88... శాసన శబ్దకోళము - శగడటిన 4గ4000 శ4000/700007, లి ౫౫ “"దళ్వాభూమిం నిబంధంవా కృళ్వాలేఖ్యం తు కారయేత్‌ ఆగామి భ్మద నృపతి పరిజ్ఞానాయ పార్థివః పటేవా త్యామపథ్టేవా స్వము(దోపరి చివ్నాతమ్‌ అభిలేభ్యాత్మనో పంశ్యానార్మానంచ మహీపతిః (వత్యిగహ పరీమాణ దానచ్చేదోప వర్ణనమ్‌ స్వహ_స్తకాల సంపన్నం శాసనం కారయేత్‌ స్థితమ్‌” విశ్వరూపంలో యాజు = 818 = 820 తగాంగా ల/ లిగిం/ంగాంగ్‌ింగ04, 2. 860 87. (ప్రాచీనాయ్యధళాననాలు, కాసు, 4 96, 109, 195, 127 185, 187, 88. కాసన సంపుటి = పుటలు 9%, 118 మరియు 119. ౨9. క్రాంతి 0404, గా బొర్‌ 158 = 155. 40. ర/గ44 0౧గా ౯ 4 00674౮ గదాసైంంగో 0 2600గ20గ6 లిగా ౧౫ శ 55. గోగ్రింంా లింగాగాడంగం ₹0/ 40 18405 €£5 శీ1. 1 ప్రాచీనారధ్ర కాసనాలు 4 42, అ ట్రీ ఎ శశ. తెలంగానా కొసనములు * కాకతీయ కళాసనములు. శా, సం 80, జీడీ టాటాల టిదే టట కొసం 7. ఢీర్‌ అలాల అదే టాకా ఎనం 9. తీర. టాటా అదే ----టాటాకాఎసం 18. శీ టాడా ఆదే _----టఎా కా సం, తిరి. కీర లంగంర244 ౮4800, నా 17. (60/40/44 ల. 3/44/0౮౯2 కిగంంగ ౧00702 ₹0/ [ల 41. 49, తెలం ౨ కా = [కాక ళా ఎ కా ఎ రి. 50. -- అదే --కాఎరి 51. ఎ ఆదే -- ళా? 52 _- అదే _-- ళా 11

కాకతీయుల శాసనాలు స్వరూప విషయాలు కాకతీయులు, వారి రాజ్యపరిపాలనా = విశేషాల, సాంఘిక ఆర్థికాది విషయాలపై పరిశోధనా వ్యాసాలు, (గంథాలు (వాసినవారు చాలామంది ఉన్నారు. కాకతీయ రాజులలో చివరివాడ్లైన ద్వితీయ (ప్రతాపర్నుదుని గూర్చి (వాయబడ్డ (ప్రతాపరుద్ర యశోళభూషణం ఆ చృ్మక్రవదరి ఆస్థాన విద్వాంనుడైన విద్యానాథుని రచన. ఐనా ఆ (గంథం (ప్రతాపర్నుదుని పరిపాలనాది విశేషాలను ఆంతగా తెలుపదు. కొని తరువాతికాలంలో (వాయబడ్డ ఏక్నామనాథుని (పతాప చర్మిత, కాసె సర్వప్ప సిద్ధేశ్వరచర్మిత, కూచిమంచిజగ్గకవి శోమదేవ రాజీయం, ఏకశిలానగర వృత్తాంతం, తెలుగు రాజుల చర్మిత, కలియగ రాజుల చరిత్ర, కాకతీయరాజవంకావ?, ఒంటిమిట్ట కరణాల క్షైవీయత్‌ మొదలైన తెలుగు (గంథాలు కుమార రామన చరిత, పరదారసోదర రామన చరితే అనే కన్నడ్య(గంథాలు!, తరక్కి. ఆలామ్‌ (747/-4-/- 4/6గతరిక్కి ఫిరూజ్‌ షాహీ(2742//-54-/-2 242-వ464గ్స 20760 4 గ4070000/0 మొదలైన (గ్రంథాలు కాకతీయులగూర్చి తెలుపుతున్నాయి.2 ఆధునిక [గంథాలలో ఖండవల్లి సోదరుల ఆం[ధుల చరి త-సంస్కృ్యృతి, నండూరి రామకృన్ణమాచార్యుల (ప్రాచీన దక్షిణ భారతదేశ చరిత, కీ. శే. మారేమండ రామారావుగారి సంపాదకత్వంలో వెలువడ్డ కాకతీయ సంచిక. ణి.౮. ముజుందార్‌ సంపాదకత్వంలో వెలువడ్డ వగల వ/జ్రాం్రాంంి 0” 67/7౯ (746 తొగాగంగా 664 64//476 ౧/౯ 646 కగ4/27 లంరం/6 70/ 7) లో వున్న లి.0. గంగూలీగాం “2/46 ఏకంనిడ/భడ" అనే వ్యాసంలో €. యాజ్‌దానీగారి 246 ౯0” శనోంగి' ౮/ 646 లింంయ॥ లోని ర్వి అధ్యాయం, ౫7 పర(బహ్మశ్యాన్తి గారి 786 కంసింగడః అనే సిద్ధాంత వ్యాసం మొదలై నవి (పధానమైనవి.

లర తెలుగు కాసనాలు

తూర్పు దాజక్య వంశంలోనివాడై న దానార్జవుని మాగల్లు శాసనంలో శొర్నర్త్య గుండన” అనేవాడు కన్పిస్తాడు. సిద్ధేక్వర చర్మితలో ఉన్న పెండి గుండమరాజు,. పై కార్వర్త్యగుండన ఒకడేనని చార్మితకులు ఆంగీకరించారు. అందువల్ల కాఠ్వర్య్య గుండన లేక పెండి గుండన కాకతీయుల మూలపురుషుడుగా ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజనంగారు. ఆంగీకరించారు. కాని శ్రీ పర్మబహ్మళాన్తిగారు వెన్నమరాజును (సిద్ధేశ్వర చర్మితలోని పద్మసేనుని కుమారుడు కొబోలు? గుండనకు నాల్లోతరం ముందువాడస గుర్తించారు | అట్లే దానార్జవుని మాగల్లు శాసవంలో ఉన్న కాళ ర్య గుండన తళ్మిడి కాశముత్తాతలైన బేత, ఎటియ రాష్ట్రకూట. గుండియ రాష్ట్రకూటులను* కాకతిగణశతిదేవుని కూతురు మైలమ వేసిన బయ్యారం కాసనంలోని వెన్ననృపతి, గుండ / గుండ 2[ గుండ ౮/5 ఎట్టు పిండి గుండలతో సమన్వయం చేసి కాకతీయ వంళాన్ని వెన్నళూపతి నుండి వరుసగా నిరూపించారు.* ఆభ్హే పొలవాసాధిపతియైన మేడకరాజు ఆతని తమ్ముడు గుండరాజు (కీర, 1 122లో చేసిన గోవిుదపురం కాసనాన్ననుసరించి, రెండవ (పోలుని కుమారుడ్లైన దుర్గరాజు దాచారామకాసరాన్ని అనుసరించి సిద్ధేశ్వర చర్మితతో సమన్వయించి కొకతీయులు మాధవవర్మ వంళానికి చెందినవారని కూడ తల్చినారు.్‌

ఈ ఏధంగా ళాసనాలవన్ల ఇతర (గంథాలవల్ల [ప్రావీన కాకతీయుల గూర్చి తెలిసినప్పటికీ, కాకతి రాజులు వారి సామంతులు వేసిన ళాసనాలు మొదవే బేశరాజునుండి మ్మాతమే లభిస్తున్నాయి. మొదటి బేతరాజు మరియ మొదటి (ప్రోలరాజు శాసనాలు ఒక్కొక్కటి మ్యాతమే కరీంనగర్‌ జిల్లా శనిగరంలో లభించాయి. రెండో బేశరాజు కాశనాలు హనుమకొండ, శనిగరం, బానాజీ పేట, హనుమకొండ పద్మాశ్షీ దేవాలయంలో కన్చిస్తున్నాయి. ఆచ్లే రెండో బేతరాజు కొలంలోనే ఆతని కుమారుడై న దుర్గరాజు కాననాలు కూడ కాజీపేట, మెద్టిల్లా మిట్టపల్లిలో లభ్యమైనామి. రెండో ్మపోలుని శాసనాలు శనిగరం, మాదేడు, హనుమకొండ, కాజీపేట, ఇనుగుర్తి మొదలైన స్థలాల్లో లభించాయి. ర్యుదదేవుని శాసనాలు దాఇరామం, (తిపుకాంతకం, కరీంనగర్‌, పెద్దపల్లి, వరం గల్లు జిల్లాలో హనుమకొండ, వరంగల్లు, బెక్కులు, ఆకునూరు [గామాల్లో,_ నల్ల గొండజిల్బాలోన తుంగపాడు. పిల్చలమళ్లి, ఏలేశ్వరం మొదలైన స్థలాల్లో దొరికి

భాషా పరిశీలన లి? నాయి, మహాదేవుని శాసనాలు కఠింనగర్‌ జిల్లాలోని సుందెః వరంగల్లు. జిల్లా లోని ఎనమడాల, వరంగల్లుకోట, మొదలైన (పాంకాలలో లభించినాయి. ఇంచు మిండుగా నేజి అంధ్రదేశాన్నంతా ఏకచ్చ్టతంగా పారిపాలించిన గణపతిదేవ చ్యక వర్తి శాసనాలు వరంగల్లు, నల్లగొండ, మహబూద్‌నగర్‌, ఉకయ గోదావరులు, ర్భృష్ణా గుంటూరు, రద్నాలు, నెక్టూరు, కడవ చిత్తూరు, మెదక్‌ జిల్లాలో. లభిం జాయి,! ద్యద్రమవేవి శాసనాలు వరీ:నగర్‌, నిజొందాద్‌, వరంగల్లు: మహబూద్‌ నగర్న్‌ నల్పగాండ, జిల్లాలలో దొఎకినాయి. ఆనే విధంగా (వతాపర్ముదుని కాస నాలు వరంగల్లు, నల్లగొండ, మెవరక్‌, మహబూత్‌నగర్‌, కడప, కర్నూలు, నెల్లూరు, గుంటూరు, కృష్ణా, ఉభయ గోదావరి జిల్లాలో, కర్నాటకలోని రాయ చూర్‌ జిల్లాలో తమిళనాడులోని తిరుచిాపల్లి, చెంగల్పట్టు జిల్లాభ్రో లభించాయి.” భాష

కాకతీయ తాలి కాసనాలు పశ్చిమ చాకక్కుల కాసనాలవలి కన్నడ భాషలో ఉన్నప్పటికీ కన్న డంతోపాటు నంప్కృృతం కూడ చాలా శాసనాలలో కన్పిస్తుంది. రెండవ బేతరాజు తొలి శాసనమైన కుమరపల్లి (హనుమకొండ శాసనంలో సంస్కృృతంతో పాటు తెలుగుహూడ కన్పిస్తుంది. 8 రెండో (పోలని నావికి వారి శాసనాల్లో కన్నడ భావ (క్రమేణ తగ్గిపోసాగింది, ఆ రాజసామంతు డైన గదేషోల కురువరాజు వేయించిన శనిగరం కాననాలు రెండింటిలోను కన్నడ సంస్కృృరాం మధ్య తెలుగు చేరింది. ఒక శాసనంలో తెలుగు పద్యం కూడ కన్పిస్తుంది. మిగిలిన వారిళాసనాలు తెలుగు సంస్కృత భాషల్లో, శ్రేవలం తెలు గులో, కేవలం సంస్కృతంలో కన్పిస్తాయి.

తెలుగు భాష అనాదెకే [పజాసామాన్కంలోనే కాక సాహిత్యంలో స్థిరపడి పరిపొలకుల ఆదరాభిమానాలు సంపాదించు కొన్నది. తెలుగులో (ప్రామాణిక [గంఠమైన నన్నయ భారతం కూడ అప్పుడే వెలిసింది. ఆందువల్న కాకతీయుల తెలుగు ళోననాలు గద్య పద్యాలలో కన్పిస్తాయి. తెలుగు భాష [(షపజలభావ ఐనప్పటికీ రాజులు, సామంతులు, సేనాపతులు, పండితులు, విద్యావంతులు సంక్క్యృత భాషను మిక్కిలిగా ఆదరించటం వల్ల ఆనాటి శాసనాలు సంస్కృత భాషలో కన్నిస్తాయి.

య! తెలుగు కాసనాలు

ఇక (పదేశాన్ననుసరించి పరిశీలించినచో కన్నడ భాషలోనున్న కాసనాలు కరీంనగర్‌ సాంతం, హనుమకొండ, కాజీపేట రెండింటికి సమీపంలో ఉన్న సిద్ది 'పేట తాలూకాలోని మిట్టపల్లి దగ్గర లభిస్తున్నాయి. పశ్చిమోలత్తర తెలంగాణాలలో అప్పటికే కన్నడిగులైన పశ్చిమ బాళుక్యులు, రాష్ట్రకూటులు, వేములవాడ చాకు క్యులు మొదలై నవారు అధికారంలో ఉన్నందువల్ల వారి కాసనాలవలె పూర్వ కాక్‌ తీయుల కొసనాలు కన్నడంలో కన్పిస్తున్నాయి. కాకతీయులు తెలుగువారైనా తమ చృక్రవర్తులైన పశ్చిమ చాళుక్యుల భాషలో కాసనాలు వేయిసే ఆశ్నర్యపడ నక్కరలేదు. ఇక తూర్చు దక్షిణ తెలంగాణాలలో ఇతర తెలుగువేళంలోను అప్పటికే తెలుగు కొసనాలు విరివిగా కన్పిస్తున్నాయి. కన్నడులు, వారి సామం తుల శాసనాలు తప్ప మిగిలినవన్నీ తెలుగు కాసనాలే. కాకతీయులు స్వతం (తించి నప్పటినుంకి పశ్చిమ దాళుక్కుల రాజభాష ఐన కన్నడాన్ని తమ కాన నాల్లో వాడలేదు. ఇక సంస్కృత భాషకు దేశమంతటా ఉన్న గౌరవ మర్యాదలు తెలుగుదేశంలో కూడ లభించినందువల్ల సంస్కృతం (వ్రత్యేకంగాను మరియు తెలుగు కన్నడ భాషలతో, తెలుగునాట శాసనాల్లో కనిపిస్తుంది.

కాకతీయులు పశ్చిమ దాపక్యులకు సామంతులుగా ఉన్నప్పుడు; స్వగం [తించి తెలుగు దేశాన్ని పిపాలిస్తున్నప్పుడు తెలుగుదేశంలో. కొంత భాగాన్ని అంటే నల్లగొండ, అమ్మం, మహబూద్‌నగర్‌ జిల్లాలలో కొంత భాగాన్ని కందూరు చోళులు స్వతంతంగా, కొంతకాలం కాకతీయులకు లోబడి సామం తులుగా పాలించారు. తొలి కాకతీయులకు ఏలికలై న కల్యాణీ జాపక్షులు కూడ కాశతీయుబు స్వతంథతించి సార్వభౌముఐమని ,ప్రకటించుకొన్నప్పటికి తెలుగు దేశంలో కొంత భాగాన్ని పరిపాలించారు. వారు (పకటించిన కాసనాలే దీనికి సాక్ష్యం. ఇట్టే గుంటూరు జిల్లా పల్నాడు (ప్రాతంలో హైవాయంజుల కొన నాలు, తీాళ్యధంకో వెలశాది చోవలు, తెబగు చోవలు, కోట వంశీయులు మొద లగువాకి శాసనాలు ఆ కాలంలో లభిస్తున్నాయి.

రళ్యాణి దాళుక్యులు, వారి సామంతులై న కందూరి చోళులు కన్నడ భాషను ఎక్కువగా ఆదరించారు. వారి శాసనాలన్నీ ఇంచుమించు కన్నడంలోనే ఉన్నాయి. సంస్కృృతంలోను, తెలుగులోను వేసిన కొసనాలు కూడ దొరుకు తున్నాయి. కల్యాణీ చాపక్య చ్మకవర్తలు, భూలోకమల్ట బిరుదుగల సోమె

భాషా పరిశీలన లం శ్వరుడు, ఆతని ప్వుతుడైన రెండవ జగదేకమల్టుని శాసనాలు నల్లగొండ బిర్లా లోని పెరూరు, బొల్టేపల్లి (గ్రామాల్లో లభించాయి... కందూరు చోళుల తెలుగు కాసనాలు నల్లగొండ జిల్లాలోని సిరికొండ, రాచూరు, ఆకంమల్లే పల్లి, ఇదంపల్లి, ఒల్లాల, మొదలైన స్థలాల్లో దొరికినాయి.

కాకతీయులనాటి కాననాలు కన్నడము, సంస్కృతాంధ్ర భాషల్లో లధి స్తున్నప్పటికీ మూడు భాషలలోను లభిస్తున్న. శాసనాలు కాకతీయులనాడు లేవనే చెప్పవచ్చు; ఒకే శాసనాన్ని మూడు వేర్వేరు భాషలు మాట్లాడే | పల కర్ధ మయ్యేటట్లు మూడు భాషలలో శాసనాలు _ వేసినవారు విజయనగర చ్మకవ ర్తులు, (శ్రేకృష్ణదేవరాయలు, తిరుపతి వెంక దేశ్వరస్వామిని సందర్శించి రత్న థిచిత కిరీటాన్ని సమర్చించుకొన్న సందర్భంలో తిరుమలలో వేసిన శాసనాలు తెలుగు, కన్నడ, తమిళ భాషల్లో ఉన్నాయి. అజ్లి కోర్నాటాంయధ తమిళ భాషలలో ఊన్న కృష్ణరాయల శాసనాలు కాళహ ప్రీలో, కంచిలో, కస్పిస్తాయి.! 17వ శలాబ్దికి చెందిన ఖాన్‌ ఆలీఖాన్‌ అంబర్‌ ఖాన్‌ సాహేబులుగారి కుమారుడు సిద్దీ అంబర్‌ థాన్‌ దక్షిణ ఆర్కాటు జిల్లాలోని దిండివనంలో తమ కోటలో కట్టిన కట్ట డాల గురించిన కాసనాలు, తెలుగు, తమిళం, మంూఠీ భాషలలో వేరు వేరుగా వేసి నాడు. * ఆభ్రే తెలుగు, చోడ వంళానికి చందిన నల్హ చిద్ధరసదేవ చోళ మహా రాజు సిద్ధవటం తాలూకాలోని దొంగలసాని (గామంలో తెలుగు, తమిళ, కన్నడ, మరాఠీ భాషలు నాల్లిటిలో కొసనం వేయించాడు. ౫]

ఈ విధంగా ఒకే విషయం అనేక భాషలలో ఉన్న కాననాలు కాకతీయఐ కాలంలో కన్చించవు ఐనప్పటికీ కొన్ని శాసనాలలో తొలుత సంస్కృృతంలోనో, తెలుగులోనో విషయాన్ని తెలిపి, దానిని వేరొక భాషలో సంత్మేపంగానో, విపు లంగానో తెలిపిన శాసనాలు మ్మాతం కన్పిస్తున్నాయి.

కాకతీయ గణపతిదేవుని మంతీభైన మల్టయమం్యత్రి వేయించిన ధర్మ సాగరం కాసనంలో సంస్కృృతంలో (ప్రార్థనాల్లోకం, కాకతీయ వంశవర్ణన, దాత వంళవర్ణన, దానము సీమాదులుండగా ఆ ళాసనం చివర “వాక్యార్థము” అనే 'పేరతో సంస్కృతంలో ఉన్న దాన విషయం మ్యాతం తెలుగులో వివరంగా కన్నిస్తుంది!£, అఫ్లే గణపతి దేవుని కాలంలోనే కరీంనగర్‌ సమీపంలో ఉన్న

శి0 తెలుగు కాసనాలు చామనపల్లిలోని గొనుగు కాల్వ కొరకు తగాదా ఏర్పడితే దాన్ని తీర్చటానికి నియె-గించబడ్డ జాయపనాయకుని మం్యతిఐన “మంచిరాజు” ఇప్పిన తీర్చు సంస్కృతంలో వివరంగా ఉన్నప్పటికీ, తెలుగులో వివాద సమయంలో ఉన్న సామలపేర్లు, తీర్పు. మున్నగు ఆంళాలు కరీంనగర్‌ త్మామ కాసనంలో కన్ని స్త్రాయి.కి. ఆడే విధంగా. తెలుగులో చేసిన దానం గురించిన (ప్రస్తావన ఉండగా సంస్కృతంలో వంశవర్షిన, దానం, దానం స్వీకరించిన వారి పేర్షతో. వివరంగా ఉన్న శాసనాలు చాలా వన్నిన్హాయి. సంస్కృతాంధ్రాలు రెండించెలో ఉన్న నాటి కాసనాల్లో చాలాచోట్ట కొసన విషయమంళా తెలుగులో ఉండి (వాళ్టనా లోకాలు, చివరకు దానపాలనం, దానాన్ని మన్నించనివారి గురించి చెప్పే మనుగీఠాడి శ్లోకాలు సంస్కృతంలో ఉన్నాయి. ఇక సంప్క్య్భాతం, వన్నడం, తెలుగు భాషలు మూడు కలసి ఉన్న శాసనాలు కాకతీయుల కాలంలో రెండు మామే లభిస్తున్నాయి. ఆవి కాకతీయ _పోలరాజు సామంతుడైన రేవోలు కురువంాజు, ఆరని సామంతుడు శనిగరంలో వేసిన శొసనాలు. మొదటి శాసనం (క్రీశ. 1128 లో వేయజఐడ్ధది. ఉంచు మించు శాసనమంతా :న్నడ లోనే ఉంది, శాపోక్తులు న్మూతం సంస్క్యృతంలో, కన్న గంలో కన్పిస్తాయి, కన్నడ కాసన మన దగిన ఈ కాసనం మధ్య “(కీమళ్‌ సవ్బి సహ్మసము సవదొర రేపో కురువ౮ంఒ సూవెషంయిలు ౧౯౫౦ యగు ఆనే ధాగం మ్మాతం తెలుగులో ఉంది*ే రెండో శాసనం (క్రీశ. 1149కి బందించి. ఇది రేపోల కురువరాజు సామంతుడ్రైన దండనాయక మండపరాజు శనిగరం పార్టివేశ్వరునికి చేసిన దాశధర్మాల తెలపుతుంది. దీన్ని కూడ కన్నడ శాసనమే అనవచ్చు. కాపో కులు ముందు శాసనంలో ఉన్నట్లు సంస్కృతంలోను, కన్నడంలోను ఉన్నాయి. ఇక కురువరాజు కాసనం వలి దాతపేరు మ్మాతం తెలుగులో ఉంది. మొదటి శాననంలో దారపేర ఇలుగు వచనంలో ఉంటే రెండో కొసనంలో వసంత తిలకా వృళ్తంలో కన్పిస్తుంది. కాని తెలుగు పద్యా లకు సహజమైన యతి (ప్రాసలు కన్పించవు కన్నడ పద్యమే. తెలుగు విభక్తు లతో ఉన్నట్టు కన్పిస్తుంది. 3

భాషా పకిశీలన నీ

“గోకణ్న౯ా వంశనిపభూషణ శీతగోమాన్‌

ధామ్మతిలోరభవ సంస్థిత స్మృప (భుణ్యో)

భాగీరధీజ (ట్ర విజూట శరణ్య దేవ

య్మాలేయ గోతనిధివధ౯లను మండపాయుకాను” ఈ వివంగా కన్నడ సంస్కృుత భాషలు కలగాపులగంగా ఉండే. శాసనాల్లో తెలుగు పద్యాలను మధ్యలో చొప్పించిన శాసనం 10వ శతాన్దినాటి కుటీక్యాల శాసనం. ఇది కూడా కరీంనగర్‌ తాయూకాలోదే. :,ది వేములవాడ , చాపకవంకా నికి చెందిన రెండో ఆరకేసరి ఆశితుడు, కన్నడ కవ్మితయంలో ఒకడైన పంపని తమ్ముడు ఐన భీమప్పచేసిన ధర్మశాసనం.ే2* బహుశః రుజువరాజు గాని, ఆతసి సామంతుడుగాని. లేక శాసన రచయితగాని తమకు సమిపంలో నున్న కుజిక్యాలళాసనాన్ని చూచి కంటారు.

ఇవిగొక తెలుగు వన్నడ భాషలు కలగాపులగంగా కలిసిపోయిన కాననం కరీంనగర్‌ జిల్లా నగునూరు దగ్గర లభించింది. ఇది మహా మండలే?0ర డొమ్మె రాజులు మేడరాజు జగద్దేవడు అనేవారు చేసిన యుద్ధాన్ని "తెలుపుతుంది. ఈ కాస నంలో కన్నడపదాలు తెలుగుపదాలు కలిసిపోయాయి. ఐనా దాం మ్మాతం ఒకటే.” నిజామాబాదుజిల్లా కామారెడ్డి తాలూకాలోని “బండపర మేళ్వర పల్లి” శాసనంలో రచయిత శ్లోకంలో మొదటిషపాదాన్ని కారతీయుఐ బిరుదుచేర్చి మణి- (పవాళశైలిలో సమకూర్చినాడు. ““శ్రీమను మహామండలేస్తర కాశెత రుుద్రదేవ. మహారాజులు మహీం౭ళ?ాసంతి ధమ్మ౯తః। కాకే వడ్వసు రుదాంకం ౧౧౮౬ యు శ్రే రక్తాక్షి వత్సరే॥[” ఆ తర్వాత కూడా సంస్కృత శ్లోకాలున్నాయి? దీన్ని రచయిత ఆళ క్తతకు చిహ్నంగా భావించలేము.!* గద్య శాననాలు

కాకతీయుల నాటి కాసనాలు ఆంతకు పూర్వమున్న శాసనాంవలె చాల వరకు గద్య కాసనాలే. కన్నడంలోనున్నా తెలుగులో ఉన్నా సంస్క్యృతార్యధా లలో, కర్ణాటాంధాలలో ఉన్నా అధిక భాగం గద్య కాసనాలే. పద్య ళాసనాల కన్న గద్య ళాసనాలు ఆధిక సంఖ్యలో ఉండుటకు కారణం నాటి శాసన లేఖకు లకు, వేయించేవారికి తమ శాసనాలు (పజా సామాన్యానికి త్వరగా, లేలికగా

లెలుగు శొసనాలు

, ఆ '్యచీ. గద్యం లేక వచనం మాట్లాడుటకు అనుకూలమైంది.

ఫ్‌ 1 వ 44 గగ చావు క్తాయాంవాచి అనే భ్వాది ధాతువునుండి పుట్టింది. న లీక మాట అనేది దీని అర్థం. అఆచ్లే వచనం అనేవి వచ=పరి ఆ ఆ$ ఆదాది లేక చురావి ధాతువునుండి పుట్టింది. మాటాడుట అనేవి దీని ఆగ్గణ, _రెండు పదాలు కూడ ఒకే ఆర్థంలో ఉన్నవి. వచనం సులభంగా తెలు స్తుండి. భందోనియతి గల పద్యాలు సులభంగా ఆర్థం కావు ఛందో విరహిత మైన వచనం లేక గద్యం సులభంగా ఆర్థమౌతుంది. అర్థ సౌంథ్యీమనే గుణం, వచనం (మాటాడబడింది) సక్ళాంద రచనా ష్మకియ, గద్యానికి సామాన్యం. ఆఎదువల్ల విషయమా(త పధానాలైన శాసనాలు చాలవరకు వచనంలోనే కన్ని సాయి. ఛందస్సు వల్ల వదం విన సొంపుగా ఉంటుండి సులభంగా జ్జప్తచేయ వచ్చు. నాలుగు కాలాలపాటు జ్ఞావకముండేటట్టు చేయటకు, విషయం గాంధీ ర్యాన్ని తెల్ప్చుటకు పద్మాన్ని ఆశయింతుము, కాని విషయ వివరణ చేయటానికి మానవుడు సహజంగా ఛందస్సును ఆ(్రయించడు. ఛందస్సు [పయో క్రకు, అర్థం చేసుకోవటంలో (కోతకు కూడ శమ కల్గిస్తుంది. మానవుడు సొలభ్యా పేక కఆవాడు, దానం చేసిన భూమి మొదలై నవి తత్పరిమాణం మొదలైన విష యాలు (ప్రధానంగా కలవి కాఫనాలు. పైగా శాసనం వేసిన వానికి, దీనివల్ల తాను చేసిన దాన ధర్మాది కార్యాలు (పజా సామాన్యానికి కూడ తెలియదేయట వల్ల తాను గొప్ప కీర్తిని సంపాదించుకోవచ్చునశే ఉద్జేళ్యం నహజంగా ఉంటుంది. అందువల్ల పఎలందరికీ సులభంగా ఆర్థం కొవలెననే క్రోరికతోనే శాననాలను సాధారణంగా వచనంలోనే (వాయిస్తారు. పుణ్య షేతాలకు దేశం నలుమూలల నుండి భక్తులు వత్తురు కావున రకరకాలైన భాషలు మాట్టాడే ఆ ధక్తులకు, దానం చేసినవారు తాము చేసిన దానాదికాలు తెలియాలని శాసనాలందలి విషయం ఒకటే ఐనప్పటికీ భాషలు వేర్వేరుగా ఆనేక కాసనాలు వేయుట జరిగింది. ఇట్టు అనేక భాషల్లో ఒకే విషయం గల కాసనాలు వేయించుట ఇంతకు ముందే పస వించ బడింది. వివాదాలు తీర్చి ఇచ్చిన తీర్పు సంస్కృతంలో ఉన్నా తెలు గులో ఉన్నా (వజలందరికి తెలియాలి కాబట్టి వచనంలోనే (వాసినారు.*ి

భాషాపరిశీలన ఠి పద్య శాసనాలు

గద్యం కన్న పద్యంపైన లేక ఛందో బద్ధమైన లయ, తాళాన్వితమైన రచనపై మానవునకు ఆమితమైన మక్కువ కలదు, ఏ భాషలోనైనా వచన (గంథాల కన్న ముందుగా పద్య (గంథాలు రచింపబడుటకు ఇదే కారణం. (పావీనురైన ఐగు_ప్రీయలు (క్య్ర౧//28౮) రెల్లాకుల పై (5౨౭207౬) బాబిలోనీయులు ఇటుక లపై (వాసిన వార _గంథాలలో మొదట వెలువడింది పద్య (గంథాలే. హైైవీయులు (20/2) తమ ధాషలో తొలుత (వాసుకొన్నవి పాటలు పద్యాలు. (గీకు భాషలో తొలి రచన ఐన “ఇలియడ్‌” పద్య కావ్నమే. సంస్కృతంలోని బుగ్వేదం ఛందోమయమే. ఇంకా అనేక ఇతర భాషల్లో పద్య (గంథాలే మొదట వలు వడ్డాయి. 20 కాని తెలుగు శాసనాల్లో తొలి దశలో వెలువడవఏి వచన కాసనాలే. దానికారణం ఇంతకు పూర్వమే వివరించబడింవ. ఐనా తెలుగు కాసనాలలో పద్య కాసనాలు లేకపోలేదు పద్యంపై సాధారణంగా ఏర్పడే మక్కువ; ళాసన రచయితలలో కావ్య కరణ దషలైైన కవి పండితులయండుట, పద్య రచనకు సమాజంలో గల మిక్కిలి గౌరవ స్థానం, పద్య కొసనాలు వెలువడుటకు కారణమై ఉంటుంది. 'పైగొ పద్యం కంఠస్థం చేయుటకు వీలౌతుంది. ఆందు వల్లి విషయం పద్య రూపంలో ఉంటే ఇతరులకు కాసనాన్ని మాటి మాటికి చూపించాల్సిన అవసరం తప్పుతుందనే లాఘవాపేక్ష పద్య కాసన రచనకు కారణమై ఉంటుంది.

కాకతీయుల నొటి కొసన రచయితల్లో ఆచింతేం్యదవరుడు. బెక్కల్దు శాసన రచయిత నాగడేవ కవి , కుందారం కొనన రచయిత బాల థారతిసత్కవి ఎల్కులర్తి శాసన రచయిత హరిహరార్యుడు, కరీంనగర్‌ కాసన రచయిత గంగా రరుడు? మక్తలశాశనాన్ని రచించిన విష్ణు సూరి, పాఠం కొసన రచయిత మయూర భట్టు బూదపుర శాసన కర్త విచ్చిత కవిత్వ తత్వజ్ఞుడెన మయూర సూరి పాకాం కాసనాన్ని రచించిన కవి చ్మకవర్తి, పిడి చేడి _పభువు (పోలమ 6జు గణపవరం కాసన కర్త నంది, పానగల్లు కాసన రచయిత ఆశంత సూరి బూదపు9 కాసన రచబుత ఈశ్వర భట్టోపాధ్యాయులు ఉరును గుట్టపె నున్న శాసనాన్ని? సిద్దో ద్వాహం, ఎనిమిది సర్గలున్న కాకతీయ చరిత, బుగ్వేద ద్భాచ, ఇంకా పవ విధార్నైన రూపకాలను రచించిన రాజ గురువు విశ్వేశ్వర శివా చార్ముని కొడుక్షైన నరసింహకవి మొదలైన వారెందరో ఊన్నారు. ఈ శపన కర్తలలో సత్కవులు, విచ్శిత కవిత్వ తత్వజ్జులు, పద వాక్య

//: తెలుగు శాసనాలు (వమాణజ్ఞులు కవిచ్మకవర్తులు కన్చింతురు. ఆందు వళ్ళి వారు పాండిత్య స్ఫోరకంగా ఉండేటట్లు పద్యాలలో కాసనాలు రచించారు. సంస్కృత భాషలో సమధిక పాండిత్యం రవితా కౌశలం గల రచయితలకు, రాజులకు, సంస్కృత ధాషపై గల గౌరవాదరాల వల్ణ దాతల వంళవర్డనాదికాలు దేవ భాష ఐన సంస్కృతంలో చేయబడ్డాయి. అధికారం సిరిసంపదలున్న దాతలు కూడ దేవ భాషలో తమ వంకాన్ని గూర్చి తామొనర్చిన (ప్రజోపయోగ కృత్యాలను గూర్చి తెలిపినచో అధిక గౌరవం కలుగుతుందని భావించియుండవచ్చు. ఆందువల్లనే రాజులు సామంతులు, దండ నాథులు మొదలైనవారి కాసనాలు సంస్కృత మందే ఉన్నాయి. ఆజ్రే సంస్కృత భాషలో కాసనాలు రచించిన కవి వండితులు ఆ కాస నా5ను వచనంలో కాక క్లోకాలలోనే రచించినారు. కాకతీయం కాలమందున్న సంస్కృత కాసనాలలో ఒక్కా కరీంనగర్‌ రామ కాసనం తప్ప మిగిలినవన్నీ ఇంచుమించు ఛందో ఐద్దాలే,

తెలంగాణా శాసనాలలో కేవల వద్య కొశనాలు ఎక్కువగా కన్పించవు. తలుగు సాహితంలో ఉన్నట్లే చంప్తూపద్ధతిలో ఉన్న తెలుగు కొననాలే ఆదికంగా కన్చిస్తాయి. సంస్కృత భాషలో ఉన్నట్టు తెబగులో పద్య కావ్యాలు, చంపూ కావ్యాలు అనే వ్యవహారం లిదు. తెలుగు కవులు, పండితులు రెండిటిని పద్య కొవ్యాలుగానే పరిగబిస్తారు ఐనా తెలుగు సాహిత్యంలో గ్రంథాలు చంప్తన్తలు గానే తొలుత రచించబడ్డాయి. తొలి తెలుగు కృతి మహాభారతం నన్నయ భ్టార కునిచే గద్య పద్య సమ్మి్యశణంగా (పారంభించబడ్డది. ఆడికవి నన్నయ ఆనుసరించిన సంప్రదాయాన్ని నన్నె చోడాదులు ఆనుసరించారు. మవి కవి తిక్కన తొలిదళలో ఉత్తర రామాయణాన్ని నిర్వచనంగా (వాసినప్పటికీ మలి దళలో మహాధారతాన్ని చంపువుగానే పూరించినాడు. ఈ చంపూ. పద్ధతిని నన్నయ భట్టారకుడు తన స్నేహతుడు కర్ణాటార్యధ మైళాచీ ధాషాది వివిధ భాష మె్ముజ్జుడన నారాయణ భట్టు ద్వారా కన్నడ సంప్రదాయంగా పర్మిగహించి యుండవచ్చు. సంన్కృతంలో చంపువృలుగా రచించబడ్డ రామాయణ చంపూ థారత చంపూ మొదలైన చంపూ కావ్యాలన్నీ ఇంచుమించు నన్నయ సమకాలీ నాలు నన్నయానంతరీకాలు, కన్నడ భాషలో నీ పద్ధతి కన్నడ కవ్శితయమనే "పంప రన్న; పొన్న”ల నుండే కన్పిస్తున్నది.

ధాషాపర౦శీలన లిక్‌

ఈ పద్ధతి నన్నయ భారతం, క్రుమారసంభవాదు లందు. కన్చిస్తున్నట్లే అలుగు నాటీ కాసనాలలోను కన్పిస్తున్నది. కొన్ని కాసనాలలో పద్యాల కన్న వచనం మిక్కిలి తక్కువగా ఉంటుంది. పద్యాల తర్వాత చివర ఒక చిన్న వాక్యం మాత్రం కన్పించే శాసనాలు కూడ ఉన్నాయి. కొన్ని పద్యాల మధ్య మధ్య వచనాలున్న కాసనాలు కూడ కన్పిస్తాయి. వాటిలో కొన్ని కాసనాలు :-

1. “ఉత్తూరుకాసనం£1” ఇది నల్లగొండజిల్లా దేవర కొండ తాలూకాలో ఉంది. ఇందు కాలం లేకున్నా ఇదే శిలపై చెక్కి యున్న రెండు కాననాల ఆధారంతో ఇది (క్రీశ. 1080 వ సంవత్సరానికి చెంది యుండునని పర[బహ్మ శాస్త్రిగారూపాంచిరి. అనగా ఇది నన్నయ కాలానికి కొద్ది తరువాతిదిగా కచ్పిస్తుంది. ఈ కాసనంలో ఒక ఉత్పలమాల, ఒక చంపకమాల, ఒక మల్తేభం) మొత్తం మూడు పద్యాలున్నాయి. పద్యాల చివరనున్న చిన్న వచనం “మట్టూరి” వంశం వారైన మల్చడు చేసిన దాాాన్ని వివరిస్తూంది.

౨. గంగాధరుని కరీంనగర్‌ కాసనంతికి: ఇది (కళ. 1171 నాటిది. గంగాధరుడు కాకతీయ ర్యుదదేవ చ్యకవర్తి మంతి. ఈ కాసనం గంగాధరుని వంళవర్డన, గంగాధరుడు అనుమకొండలో కట్టించిన గుళ్ల, తటాకము మొదలైన ధర్మ కొర్యాలను తెలిపే పెద్ద కాసనం, ఇందు ముప్ఫెరెండు పద్యాలున్నాయి. రెండు కాద్దూలాలు ఇరవై కందపద్యాలు, రెండు మృల్తేభాలు, నాలుగు ఉతృల మాలలు, మూడు చంపక మాలలు, ఒక (సగ్ధరా పద్యం కన్పిస్తుంది. చివర కొకతి ర్యుదదేవ చ్మకవ ర్హి సబ్బినాడు గంగరాజుకు (గంగాధరునక్ర) ఇచ్చినట్టుంది- ఈ కాఫనంలో కందపద్యాల ముందు “కంద లేక కందం” ఆని, అఆషర వృత్తాంస ముందు “విత్త' అని కన్నిస్తుంది.

శ బెక్కల్లు కాసనంపీ; ఇంచుమించుగానిది మె కాసన సమయానికే పండింది. ఈ కాసనం చేసినవాడు విష్టకుల మల్లిరెడ్డి, ఈ కాసనకాలం అందు కర్చించక పోయినా ఇదే (వెక్కంటి మళ్పిరెడ్డి బెక్కల్లులో కాళ. ౧౧౯౨లో ఇంకొక శాసనాన్ని వేసెను ** ఆది తాను నిల్చిన గుళ్ళకు చేసిన దాన ధర్మాలను వివకిస్తున్నది. మొదటి కాననం మళ్ల రెడ్డి వంశం, ఆతడు స్థాపించిన గుళ్లను గార్చి తెల్చుచున్నరి, అందువల్ల ఈ శాసనం రెండో కొసనం కన్సా పూర

శం తెలుగు శాసనాలు కాలానికి చెండింది కాబోలు. అనగా క్రీశ. 1175 కన్న కొద్ది ముందుగా వేసి ఉంటాడువీ5్‌. ఇందు ఐదు కంద పద్యాలు, ఒక మత్తేభం, ఐదు చంపక మాలలు, మూడు ఉత్పలమాలలు, ఒక శార్దూలం, మొత్తం పదిహేను వడ్యాలు, మధ్య ఒక పెద్ద వచనం “గద్య' అనే. పేరుతో కన్చిస్తుంది+ కంద పద్యాలు “కి ఆశే పొడి యవరంతో సూచించ బడ్డాయి. కాని మొదటి కంద మ్మాతం “విత్త అని పొరపాటున సూచించబడింది. ఇది కాసనం చెక్కిన వాని పారపాటయి ఉంటుంది.

4. గొడిసల లేర ఉప్పరపల్లి శాసనం*కీ : ఇది కాకతి గణపతి దేవుని కాలానికి చెందింది. (క్రీశ 1లిలిరన వేయబడింది. మధ్య మధ్య వచనాలతో కావ్య శోధతో ఆలరారుచున్నది. ఈ శాసనంలో ఒక ఉత్పలమాల, ఏడు కంద పద్యాలు, ఒక మల్తేభం, నాలుగు వచనాలు కన్పిస్తున్నాయి. ఈ కాసనంలో వచనాలను, పద్యాలను గుర్తించే ఆకృ్కరాలు కన్పించవు.

5, మబూరు కొసనం*? : ఇది (పతాపర్ముదదేవ చక్రవర్తి కాలానికి పెండింది,. ఇందు [వార్టనా పద్యమొక్కటే కన్పిస్తున్నడి. మిగిలినదంతా వచనమే. (ప్రార్థనా పద్యం సీసంలో ఊంది. తర్వాత ఆటవెలది కన్నిస్తుంది. కొని సీశ పద్యం మొదట, ఆటవెలది చివర కొన్ని అత్షరాలు చెడిపోయినవి.

వచనం లేకుండ కేవల పద్యాలున్న శాసనాలు (నేను పరిశీలించిన శాసనాలలో) మూడు మ్మాళమే కన్పిస్తున్నాయి. మొదటిది అనమోలు కాసనం?9, ఇది నల్టగొండ జిల్టాలోని మిర్యాలగూడ తాలూకాలో ఉంది. ఈ కాసనంలో “సమయం” కన్పించదు. ఐనా దీని సంపాదకులే న తీ పి. వి. పరబ్రహ్మ కార్ర్రీగారు ఇందలి భాష 11వ శలాన్టీకి చెందిందని ఊహించినారు. ఈ కొాసనంలో ఆరు పద్యాలున్నాయి, మొదటి మూడు పద్యాలు కందాలు, నాల్లవ పద్యం కూడ కందమే కావచ్చు. “కద్దు నియోగము (నిజ్శి గుణ వరేణ్యుడు వడిసెను” అశే ఆశే చివరి పాదం తప్ప మిగిలిన అక్షరాలన్నీ చెరిగి పోయినాయి, అవే విధంగా మొదటి పద్యంలోని నాల్లు పంక్తుత్లోను చివర అక్ష౮లు చెరిగి పోయినాయి. ఐదవ పద్యం చంపకమాల, కొన్ని ఆక్షరాలు కన్చించక పోయినా ఊహించుటకు వీలున్నందువల్ల సంపాదకులు పూరించారు. ఇక చివరి పద్యంలో కూడ మొదకి

భాషాపరిశీలన శ్రి? ఆక్షరం లోపించింది. ఇది కూడ కందపద్యమే ఈ విధంగా ఈ కాసననంలో ఐదు కందపద్యాలు ఒక చంపకమాల కన్పిస్తున్నాయి

రెండో ళాశనం మాటేరు కాసనం?? దీన్నే మాటేడు కాననమశే. పేరుతో ఖమ్మం టిల్హాలో ఉన్నట్టు సఃపాదకులు డా పి గ్రీనివాసొచార్‌ గారు (ప్రకటించారు. ఇది సంపూర్ణంగా లేదు కాన ఇదే సంపుటంలో వరంగలు, బిల్లా మాటూరు శాసనంగా (వకటించబడ్డ కశకాసనం మ్మాతం ప ఏపూర్ణంగా కన్పిస్తుంది ఒకే శాసనాన్ని రెండుమార్డు సేకరించినందువల్ల పొరపాటున రెండు టిలాలొ ఉన్నట్టు (వకటించి ఉంటారు ఈ కాసనంలో ఒక ళారూలం రెండు

దా న! ర్ట

ఉత్పలమాలలు ఒక చంపకమాల రెండు సీసపద్యాలున్నాయి ఈ కాసనం 1£వ శలాబ్దికి చెందింది ఇది కాకతీయరాజై న రెండవ (ప్రోలు? కొలానికి చెందింది దీనిలో శాసన లేఖకుడ్తైన మంగనప్పడవంకన పేరు మాతం వవనంలో కన్పిస్తుంది

మూడోది గూడూరు కాసనం 1 ఇది వరంగల్డు జిల్లా జనగామ లాలూకాలో ఉంది. ఇందలి విషయం శ్రీ 1000 (పాంకానికి చెందించి. అందువన్లు ఈ" శాసనం ఆదే కాలానికి చెందినట్టు [శీ దివాకర్ట వెంకటావధానిగారు ఆభిపాయ పడ్డారు 32 క్రాన్సి ఆవే శిలవై కన్పిస్తున్న కన్నడ ళాననాన్ని చక్కగా పరిశీలించిన వరణ్యహ్మ కాన్తిగారు కొసనంలో ఉన్న వంశ్యకమ శాసన లేఖకుని పేరు ఆధారంగా. తీసికొని పై శాసనం [క్రీశ 1124 నాటిదని నిశ్చయించారు *3 ఈ శాసనంలో రెండుత్చల మాలలు మూడు చంపక మాలలు మా_తమున్నాయి శాసన లేఖకుడ్రైన కొమ్మోజుపేరు కాసనం చివర కన్నడ వచనంలో “"స్యూతధారి కొమ్మోజన బరవి అనికన్పిస్తుంది. ఆడపగట్టు దేవరకు జను ఆశే తెలుగు వచనం కూడ కన్ఫిపిస్తుంది చివరి తలుగు వాక్యం శాసనలేికుడై న కొమ్మోజుకు సంబంధించింది కాబోలు

_ఈ విధంగా నాన శాసనాల్లో పద్యశాసనాలు వచన కాసనాలు కన్పిస్తున్నాయి

ఇక నాటి శాసరాలన్నీ ఇందమించుగా శిలా కాసనాలే కరీంనగర్‌ ఖండవల్లికీ త్యామ కాసనాల వంటివి మిక్కిలి తక్కువ సంఖ్యలో కచ్పిస్తాయి

88 ఆలుగు కాసనాలు విషయం

నాటి శాసనాల్లో ఆంతకు పూర్వం, ఆ తర్వాత కన్చించు శాసనాల వలే, దేవాలయాలకు, విషసం[కాంతి మొదలై న పుణ్యదినాల్లో (దాహ్మణులకు చేసిన దానధర్మాల గూర్చి తెలిపే కాసనాలే అధికం. ఆనాటి ప్రజలు, వర్తక సంఘాలు కులపసమయాలు, ఆధికారులు, సామంతులు, రాజులు, తమ తల్లిదండ్రులకు తమ తమ వఏలికకు పుణ్యయశోభివృద్దికై గుప్ట కట్టించి దానం చేసేవారు. తమకు రాజులు అధికారమును [ప్రసొదించినపుడు, తమ తలిదర్మడులో లేక పెద్దలో, నీలికలో చనిపోయినప్పుడు వారికి పుణ్యలోకొలు లభించాలని దేవాలయాలకు, (దాహ్మణులకు దానం చేసేవారు. ఆ కాలంలో (పతి ఊరికి ఒక దేవాలయ ముండిందంటీ ఆతిశయ్నోక్తి కాదు సిద్ధమైన దావారామాది క్షేేరాలకు, ఆధికారులు, రాజులు సంపన్నులు మొదలై న వారు ఆయా కేతాలు సందర్శించి దానధర్మాలు దేయగా, ఆయ్యాగామ (పజలు, అధికారులు మొదలైన వారు తమ తమ (గ్రామాలలోనే దేవాలయాలు కట్టించి దానధర్మాలు చేసేవారు. ఈ దాన ధర్మాదులు నాటి ప్రజలకు గల పుణ్యకార్య చింతను, రాజకీయంగా నున్న సుస్థిరతను తెల్పుతున్నాయి. ఈ దాన శాసనాల వివరణ గత (వకరణంలోనే. లెల్బఐడింది,

ఇక నాటి వివాదాలను కులపెద్దలు, లేక అధికారులు తీర్చి శాసనములు వే సెడివారు. “చామశపల్లి'" ఆశే (గామంలో కాలువకొరకు వివాదమేర్చడి తే గణ పతి దేవ చ్మక్రవర్తి జాయపనాయక్షుని మంథత్రియైన “మంచిరాజును” విచారించి తీర్చు చెప్పుటకు పంపించాడు. మంచిరాజు (పక్క (గ్రామాలైన కుమ్మరికుంట, దేవనపల్లి, కట్యకోలపల్లి (గామ వృద్ధుల పిలిపించి కాలువ దగ్గరికి తీసుకొని వెళ్ళి విచారించాడు. తరువాత తన విచారణ సారాంళాన్ని (పక్క (గామమైన చామన పల్లీ (గామ (వముఖులు, ఆధీకారులద్వారా ఆ [పొంత పాలకుడైన ఆక్షయచం[ద దేవునికి, గణపతిదేవ చ్మకవర్తికి తెలిపి వారు తెచ్చిన రాజాజ్ఞను తెలుసుకొని, మీ (గ్రామపెద్దల విచారించి తీర్పు చెప్పాడు. తాను తీర్పు చెప్పేముందు విచా రించిన సాక్షుల పేర్షనుః తాను చెప్పిన తీర్చు మొదల్టైన విషయాలను కానన బద్ధము చేసి త్మామ కొసనం వేయిందాడు 8 అట్టే మహబూబ్‌నగర్‌ జిల్లాలో (గామ పెద్దలైన వసంతపురం, _వెల్లంగోటి మవాజనాలు ఆయూరి పొలిమెరల

భాషాపరిశీలన ర9ి కొరకు ఏర్పడ్డ తగవును తమలోతాము పరివ్కరించుకొని పొలిమెకల నిర్ణయము చేసికొని వివరములను శిలా కాసనమున వేయించిరి. "5

యుద్ధ కాసనాలు కానతీయు9 కాలంలో ఉన్నప్పదికి ఆమయాంాజులు యుద్ధంలో విజయాన్ని పొందిన తర్వాత పుణ్య యళోభివృష్ది కొరకు ఆలయ ముళు కట్టించి, లేనిచో అంతరుము౨దున్న దేవాలయములపైనా దానాలు చేయు చుంకి9. గణపకివేవున (పఠా౨మైన వె ర్ముదసేవాని (వా? రావెకాయకసుడు “వాక్కెర'*లోని వీర ధటావళి వధించి “గోధుమరాతి” తలదెంచి ఉదయ3 సాధించి పడికాయని దోలి దాషామ భఖీమేళ్వరునకు అక్షయ దీపములు నిలిపి తిరిగివచ్చి తటాకములు శివాలయములు నిలిపి.......-పర మేశ్వరునకంగభోగ ర్థము వృత్తులు ఏర్పాటు చేసెకు.!8ి. క్రాతి ర్యుదదేవుడు, అతనితం[డియైన. రెండో 1ఫోంరాజు యుద్ధ విజయాలకు వివరంగా సంస్కృత శ్లోకాలలో వర్ణించిన హనుమకౌండ కాసనం ర్యుచేశ్వర, వాసుదేవర, సూర్యదేవరురల (పతిష్టను, ఆ దేవాలయాలకు మచ్చి చెరువుల అశే త్మేతాన్ని దానం చేసిన విషయాన్ని తెలుపు తున్నది. రి ఆట్లే మాటేడు కాసనం చేమబోల వంశంలో “బాహుబలంబున జేసి భూమి సంతతమును గప్పములు కొని .....-, కొకతిరాజుల జేకొని దాయల నిస్టజాంచి రాజ్యంబు నిరిపి ...పరదేశములు సూజగొని జగద్వలయమ[ దువ మన్య దేవండన కీత్తిణ నొందిన” రేవని గూర్చి తెలుపుచూ ఆశని కుమారుడైన వేమ బోల బొడ్డమ మల్లేైయకుడు హ3. హర, భొస్కర దేవాలయములు, తటాక ములు తవ్వించిన విషయాన్ని కూడ తెల్పుతుంది. *8

ఈ విధంగా దానధర్మాది కార్యాలతో యుద్ధ్యపళంస చేసిన కొసనాలే కాక కేవల యుద్ధ విషయాన్ని తెలిపే శాసనాలు కరీంనగర్‌జిల్లా నగుూరులో కనిపి స్తున్నాయి. వీరగల్డుల కిందనున్న ఈ కాసనాలు ఆ వీరుడు చేసిన యుద్ధాన్ని వివరిస్తున్నాయి, ఈ శాసనాల్లో (సమయం) శాసనం చేసిన కాలం కన్పించదు. కాని ఒక కాసనంలో చాపక్య విికమ కాలమునకు చెందిన నాల్గవ సంవత్సరంలో ఆఅ కొసనం వేయబఐడృట్టుంది. ఈ కాననాలన్నీ మహామండలేశ్వర దొమ్మెరాజులను పేర్కూంటున్నందువల్లి ఆ కాసనాలన్నీ ఒకే కాలానికి చెందినవి కావచ్చు. లి

శ్శ౦ వలుగు శాసనాలు

కాకరీయుల కాలంలో రృుదదేవ గణపరిదేవ చ్మకవదర్తుల కాలంనుండి ఈ (ప్రాంతమంతా వారి స్వాధీనంలో ఉన్నందువల్హ యుద్ధాలెక్కువగా జరుగలేదు. ఐనప్పటికీ రుద్రదేవుని కాలంవరళు. తెలుగుదేళంలో కొంత భాగాన్ని కల్యాణి చాపక్యులు, కందూరి చోళులు, ముదిగొండ చాళుక్యులు, కోటవంశం వారు మొద లైన వారు స్వతం్యతంగా పరిపాలించినందువల్ల కాకతీయులకు; తక్కినవారికి జరిగిన యుద్ధాలు ఆందలి జయపరాజయాలు శాసనాల్లో విపులంగా కన్చించవు,

దాన శాసనాల్లో దాత, ఆతన ఏలిక గురించి ఆక్కడక్కడ వివరంగా కన్పిస్తాయి. వారి వంశ వర్ణనలుకూడ శాసనాల్లో కన్పిస్తాయి. ఆధికారులు, రాజులు, సామంతులు, రోజబంధువులై న దాతల వంళవర్హన,చర్మితకు ఎక్కువగా ఊఉవచె.-గిస్తుంది. కాక్నర్త్యగుండన గూర్చి మాగల్లు కొసనం తెలుపుశూంటే, గణ పతిదేవ చ్మకవరర్తి కూతురైన మైలాంబ వేయించిన బయ్యారం కాసనం పూర్వ కాకతిరాజులను వివరంగా తెల్పుతూోంది. కాకతీయుల సేనాపతులై న చెరకు రెడ్డ వంశ వర్ణన చెరకు ఇమ్మడి విశ్వనాధరధినీశ్వరుని జలాల్‌పురం కొసనంలో కన్పిస్తుంది. +9 కాకతి ర్ముదదేవుని సామంతుడు, రంజన వంళానికి పందిన గదా ధరున వంశవర్ణన బెక్కల్ణు శాసనంలో కన్పిస్తుంది. £ గణవతిదేవుని సేనాపతి యైన చౌండెడ్డి భార్య మైలాంబ వేయించిన కటుకూరు కాసనంలో ఆమె తండ్రి వంశమైన విర్యాలవంళవర్ణ్సన, భర్తవంశమైన మల్యాలవంశవర్షన కన్చి స్తుంది. 42 కాకతి గణపతిదేవుని (ప్రధానిమైన రేచెర్ద ర్ముదునివంశవర్జ్దన పాలం పేట, మరియ ఎలక్పుర్తి కాసనాల్లో కన్పిస్తుంది. * ఆదే విధంగా నిడుగొండ!! కుందవరం, ఇనుగుర్తి శాసనాల్లో గణపతిదేవుని కూతురైన కుుదాంబ తన పుట్టింటివారినిగూర్చి తెల్పుతూ తాను మెట్టిన నతనాటివారి వంళాన్ని వివరంగా తెల్చింది.*5ర్రేర్ష బేతిరెడ్డి ధార్య ఎజకసానమ్మ వేయించిన పిల్లలమటి శాసనంలో తన భృర్హ బేతిరెడ్డి వంకాన్ని, తన పుట్టింటివారి వంశాన్ని వర్డించింది.48 చాపక్య వంళానికి చెందిన ఇందుశేఖరుని సేవకుడు పోతినాయకుడు వేయించిన కొలనుపాఠ కాసనంలో కాకతి రృుదమదేవి పుట్టింటి వర్షన, మెబ్టేనిలైన చాషక్యవంశ. వర్ణన కన్పిస్తున్నది.

పై శాసనాలన్నీ సంస్కృత కాసనాలే. తెలుగు శాసనాల్లో దాత వంశాన్ని విపులంగా వర్ణించే శాసనాలు మిక్కీలి తక్కువ. ఐనా కాకతి ర్యుదుని మంతి

భాషాపరిశీలన శ] యైన గంగాధరుని కరీంనగర్‌ శాసనంలో గంగాధరిని వంశం మూడు తరాల నుండి వర్ణించబడింది.* ఆవే విధంగా ర్ముదదేవుని సామంతుత్తైన విట్టి వంకానికి చెందిన మల్లి రెడ్డి బెక్కల్లు ళాసనంలో తన వంళాన్ని ఐదు తరాల నుండి విన రించాడు. * విర్యాలవారి వంశ వర్జన గూడూరు కాననంలోకహూడ కన్పిస్తుంది.50 చర్నిత

శాసనాల్లో కన్పించే వంశ వర్షన, యుద్దవర్ణన, ఆందలి (పళస్తులు లేక బీకుదులు మొదలై నవి చరిత్ర నిర్మాణానికి మిక్కిలి ఉపయోగిస్తాయి. అందువల్లే చర్మితకారులు శాసనాలను (ప్రధానమైన ఆధారంగా స్వీకరిస్తారు. గణపతిదేవుని సేనాపతి, మర్యతియైన ేచర్లర్డుదునిమంతియైన రాజనాయకుడు గణపతిదేవుని పవాన చేసిన యుద్ధా౭ను ఉప్పరవల్సి శాసనం తెల్పుళూంది. మొదటి (పోలరాజు చేసిన యుద్ధాలు (“నివ్వళ్నాకీకృత చ్యకకూట విషయోభ్యదంగ వి(దావణః జిత్వా కొంకణ మంగడళో, కొడ్పత్తి దుగ్గాత్మజం హత్వాడా గుణ సాగరస్య పురుకూదేశం చగొన్నాహ్యయం"”) రెండవ బేతరాజు చోళులతో, మాళవులతో యుద్ధము చేసి జయించి పెట్టుకొన్న బీరుదు (“చోళ మాళవ మదేభ మృగారి[”) కాజీపేట శాసనంవల్ల తెలియుచున్నవి 5! ఈ యుద్దాలు కాకతీయులు పశ్చిమ చాపక్య చక వర్తి త్రైలోవ్యమల్ల సోమేశ్వరుని పషాన చేసిన యుద్దాలు కావచ్చు. అందువల్లనే కాబోలు చ్మకవ్తిమైన త్తై లోక్యమల్లుడు అన్మకొండ విషయష.కు (ప్రోలరాజుకు కాఠ్వతంగా ఇచ్చినట్లు '“ఆన్మకొండ విషయం చ్చైలోక్యమల్ల క్షమాధీశాబ్భాసన బద్ధముద్దతజయీ సంలబ్ధవాన్నాశ్వతం'' ఆగి పై కాజీపేట కాసనమే తెలుపురుంది రెండవ (ప్రోంరాజు తన ళ్యతుకాజులతో చేసిన యుద్ధాలను. ఆవని ప్యుతుడైన ర్ముదదేవుడు తన శ్ళ్యతువులతో చేసిన యుద్ధాలను విజయాంను హనుమకొండ శాసనం తెల్పుతున్నది.52

కోటవంళానికి చెందిన రాజులు తన తం్షిని చంపినందుకు (పరీకారంగా ర్ముదదేవుడు దండయాటత సాగించాడు. రుదదేవునివెంట మల్యాల, కొమర వెల్లి, విప్పర్ల, నతవాడి, నాయపలు పాల్గొన్నారు. ర్యుదదేవుడు కోటరాతై న దొడ్డభీముని ఓడించి ధరణికోటను ఆవమించుకొని ఆతస్సి ప్వుల్రికల వివాహమాడి, దమతో దొడ్డభీముని పుతుడ్తైన రెండవకేతని సింహాసనమున ఉంచి ఆరణ్ణి వెల

శ్తీలే తెలుగు శాసనాలు నాది రాజులను, కొండ సడమటి రాజులను జయించుటకు తీసుకొనిపోయాడు. కోటరాజులను జయించుటలో మల్యాల క్యాటెడ్డి చేసిన కృషికి సంతసించి ఆతనికి ర్యుదదేవన చకవర్తి “కోటగెలువాత” బిరుదునిచ్చి యండవచ్చు. అట్లే కా(దెడ్డి కొడుక్తై న చబౌండెక్టీ “దివి” (ప్రాంతాన్ని ఏలుశున్న ఆయ్యవంశీయుడైన పిన చోడి నాయకుని, ఆతనికి సవియంగా ఉన్న వెలనాటి పృథ్వీశ్వరుని జయించి ఆతని ధనాగారంతో గణపతిదేవుని బొక్యసం నింపినండువల్ల గణపతిదేవుడు “ద్విపీలుంటాక”ో “దివిచూణకార”* అనే బిరురులిచ్చాడు. కొంగపర్తి కాసనమీ విషయాన్ని తెల్పుతున్నది.

ఈ విధంగా నాటి కాసనాలు, తెలుగుదేశంలో సమకాలీనమైన [గంథరచన ఉన్నప్పటికీ ఆ [గ్రంధాలవల్ల శెలియని ఆనేక బార్మితకాంశాలను తెల్పుతున్నాయి. రాజ్య న్యవస్థ

నొటి శాసనాల వర్ణ ఆనాటి రాజ్యవ్యవస్థ ఏ విధంగా ఉండేదో తెలుస్తుంది. కాకతీయులు మొదలు రాష్ట్రకూటులకు ఆ తర్వాత కల్యాణీ బాపక్కులకు సామం తులుగా ఉన్నారు. మొదబి బేతరాజు, మొవటి (పోలరాజు తమను మవిీ సామంతులుగా పేర్కొన్నారు. కారి రెండవ బేతరాజు మొదలుకొని కాకతీయ రాజఇలందరు తమను మవీనుండలేశ్వరులుగా సంటోధించుకొన్నారు. కాని ఇతర రాజులవలె వీరు మహాంతాధివాజ, రాజపర మేళ్వరవంటి గౌరవవాచకాలై న బిరుదులు ధరించలేదు. తమసామంతులు, దండనాథులు, ఆధికారులు మొదల్సైన వారిపై ఆదరభావాన్ని చూపించారు కాని తాము చ్యకవర్తలమన్న అహంభావాన్ని (ప్రదర్శించలేదు. కాకతీయుల సామంతుల్హైన చెరురు రెడ్డు కాకతి రుదదేవుని కాలంనుండే తమ శాసనాల్లో తమ చ్నకవర్తులైన కాకరీయలను కేర్కొనలేదు ౯ ఆథ్హే కరీంనగర్‌ త్మామకాసనంలో గణపఠిదేవ చ్యకవర్షి ఏవిధమైన బిరుదులులేక “కాశతీయ గణవతిచేవే మహిఐ కాసత” ఆం మాతరమే పేర్కొనబర్షాడు ఆ రాజులు సాధారణంగా ధరించు మహామండలేశ్వర బీరుద్డైన ఆ కాసనంలో కన్పించదుకీ అటే కందూరు చోవలు ర్ముదడేవుని కాలంనుండి కాకతీయు9 సార్వభౌమత్వాన్ని ఆంగీకిరించనా ఒక్క. ఆగా మోతుకూరు కాసనంలో తప్ప ఎక్కుడకూడ తమ శాసనాల్లో కాక లీయలను స్కరించలేదు. పైగా తమ కాసనా

భాషాపరిశీలన శీలి లన్నిట్లో “మహామండలేశ్వరులు “గా తమను పేర్కొన్నారు. ఇట్టి ఉదాహరణల వల కాకతీయులను వారి సామంతులు దంగనారులు లెక్కించక స్వతం్యతంగా (వవర్తించారనుటకంటే కాకతీయులు తమ అధికారానికి లోఐడ్డవారిని కూడ తమతో సమానంగా, తమ తోటి పరిపొలకులుగా మన్నించినారనే పర[బహ్మళాన్తి గారి ఆభిిప్రాయమే యు క్రియుక్ర్తంగా కన్పిస్తుంది.5 కాకతీయులను వారి సామం తులు గాని సేనాపళులుగాని ఎప్పుడూ ఎచ్చటా ఎదిరించినట్టు కన్పించదు. ఇవి దారి పరిపాలనా దశతకు పబల నిదర్శనంగా కన్పిస్తుంది,

అనాటి రొజుల సభలో మంతి, పురోహిత, సేనాపతి, మహా పధాన, అనంతసామంత, సుభట, విట, విదూవక, పొఠక, పీఠమర్ద, నరక, రసిక రంజక, కవి, గమకి, వావి, వాగ్మి, వంది, వైతాళిక, హావర, భావకాద్యనేకు లుండేవారు.ు* మంతిని (పధాని లేక (పెగ్గడ ఆశేవారు... సేనాపతులంటూ [వత్యేకంగా ఉండేవారుకాదు. మం్యతులే సేనానాయకులుగా యుద్ధ సమయాల్లో (ప్రవర్తించేవారు. ఉప్పరిపల్లి కాసనంలో రేచెర్ల ర్యుదునకు (పరానిమైన రాణే నాయకుడు గణపతిదేవ చరర్రవర్తితి యుద్ధయ్యాతలలో పొల్గొని యుద్ధం చేసి విజయాలు సాధించినాడు 5”7- చిన్న చిన్న ఉద్యోగాలలో సమర్ధతతో పనిచేసే వారు వారి వారి యోగ్యతలననుసరించి ఉన్నత పదవులలో మంతి సానుంత పఫదవృలందడేవారు.. కెంగవ (పోలుని ఆంతః పురంలో తగుపనులు చేస్తున్న గంగా ధరుడు ర్యుద్రదేవునివల్ల అమాత్య పదవిని సబ్పినాడును పొంవనట్టు కరీంనగర్‌ శాననం తెల్పుతున్నది. ఆమాత్య వపదవివంబి ఉన్నత పదవు లిచ్చేటప్పుడు “ఆందలము సిఠాత ప్మతము, ఆతర్క్య్య వికూవణాంఒరములు తగు వృత్తులి”చ్చు చున్నట్టు పై కరీంనగర్‌ సనం” అడపయు నందలంబులు సుభాసనన వర్గము, కంచగట్టు, టిబ్బడియయు, ధరలుం సవడిళంభఖులు, బేరులు, గాంగుగొండము, న్లొడుగులు, బీలియుకు, ఐరుహ (ర్ల?) కుంరచయంబును, ఖఎవికానము నిచ్చే వారని ఆనమోలు ళొాసనం,59 మకరతోరణంబులుం బల్లి (బలు?) తొంగొంట్లునుం సలికి కూకట్లనుం (ఇది ముదిగొండ బాపక్యుల శాసనం కొపున సలికి రూకట్లు చాపక్క్యుల చిహ్నములు కావచ్చు) బడ్‌ (దిశి డక్కలు, బల్లి యందల:బును, యిలపునంన్ను (ఇలవన్ను?) పిడియెక్కను; వెంజామరలసు ఇచ్చుచున్నట్టు కుకునూరు కాననంకి? భెల్చుతున్నాయి.. వీరికింద గజసాహిణి, సాహిణీ, తంత

శక్ర జెలుగు కారాలు హైలుడు, కొసనాధికారి, సంధి విగహపడాలు; (శ్రీకరణము, తీర్చరి, (శీఐండారు సర్వాధికారి, సుంకాధికారి అడపము, ఆలవట్టము, కొట్టారువు, ఆంగరక్షకః నగరి (శ్రీవాకిలి, నగరి అధికారి, తలారి, సావాసి, మొదలై న అధికారులున్నట్లు నా కొసనాలు కెల్చుతున్నాయి. ఇంకను అెంకలు బండారు కరణము అధికారుల ఇంటి లెక్కలు చూచుటకు ఇంటి కరణము ఉండేవారు.

రాజుకు యద్ధంలో తోడ్పడుటకు సొంతంగా కొంత సైన్మముఎడేఏి,. ఇది గాక సామంతుల పోషణలో ఉన్న సైన్యము రాజుయొక్క అవసరానికి ఉప యోగపడేది. రాజు సెనికుల ఖర్చుకొరకు కొన్ని ఊళ్శను ఆ నాయకులు లేక సామంతుల కిచ్చేవాడు ఆ్యగామాలపై వచ్చే ఆదాయంపై పోషింపబడే సైన్సము రాజుకు యుద్ధాలలో తోడ్చగేది. దీనినే నాయంకరమనేవారు.. ఈ నాయంకర విదానం ద్యడ్రదేవుని కాలమునుండే ఉండిందిం ర్నుదచేవునితో జై(త్రయాథల్లో పాల్గొన్న రేచెర్ష రెద్డు మల్యాలవారు మొదలైనవారు రాజధానిలోకాక తమ తమ (ప్రాంతాలలో ఉంటూ రాజుకు యుద్ధంలో సహాయపడేవారు. బూదపురళాసనంలో మల్యాలగుండ దండాధీశ్వరుడు మంతి, పురోహితుడు, సేనాపతి, మొదలైన వారితో సభదీర్పుచున్నట్టు కన్పిస్తుంది. నాయంకరవిధానం ర్ముదమడేవి కాలంలో ఉన్నట్టు రాయ అంగర క్షపాలకుల్లై న ర్వుడ్రినాయని బిచిశాయంకరపువార. వేయిం చిక విస్నూరి శాసనం, (పతాపరుుదదేపుని కాలంతో ఉన్నట్లు టేకుమాల%, దుశ్చల్లీీ శాసనాలు తెల్పుతున్నాయి.

ఆనాటి యుద్ధాలలో ఆసి, మునల, కణమయ, కంపణ (న) ముద్గర, ముషిండి, భిందివాల, చ్యక, (కకచ, నారాచ, కార్ము కాద్యనేకాయువాలుప మోగిస్తు న్నట్టు వర్ధమానవుర శాసనం తెల్పుతున్నది.€5

ఆనాట్‌ రాజులకు గిరిదుర్లాలు, స్థలదుర్లాలు, వనదుర్గాలు, జలదుర్గాలున్నట్లు ఆంబదేవుని “గిరిదుర్గవజనిపాత, వనదుర్గదవానల జలదుర్గబడబానల స్థలదుర్గ సంచూర్జ" ఆశే బిరుదులు తెల్పుతున్నాయి. కాకతి స్మామాజ్బంలో హనుమకొండ గండికోట మున్నగు గిరిదుర్గాలు, నారాయణవనం కందూరు మొదలైన వన దుర్గాలు, డివి, కౌలనువంటి జలదుర్గాలు, ఓరుగల్డు ధరణికోట మొదలైన స్ధల దుర్గాలుండేవి

భాషాపరిశీలన కీఫ్‌ అన

(గామవ్య వస్ధ

(గామాళ్లో (పతికులం ఒకసంఘంగా ఏర్పడేది. ఈ నంఘాలను సమయా అని పిలిచేవారు. ఈసమయాలకు తగవులు శీర్చే అధికారం, అయం (పన్ను) స్వీకరించే అధికారముందేది. ఆనాడు ఆష్టాదశ సమయాలుండేవి. వీటిని ఆషహ్టై దశ (పజఅని, సమ_స్మపజ ఆని పిలిచేవారు... 1. (బాహ్మణ 9.._౨య 8, వైశ్య శ. వ్యావహారిక (ఆధికారులు) 5. హ్మద ర. పంచాల (ఆగసలి, కమ్మరి మొదలైన పంచాణంవారు) "7. కుంభాలిక 0. తంతువాయ 9. వస్త్రభేదక (రంగు లడ్దేవారు) 10 తిలఘాతక 11. కరాంతక 12, వస్త్రరక్షక (బష్టిలు కుట్టేవారు) 19. దేవాంగ 14. పెరిక 15 గోరక్షక 16. కిరాతక 17. రజక 16. తారకు లనే సమయాలున్నట్లు విజయనగర స్మామ'జ్యకాలానికి పంచిన తా్మామళాసనం తెల్చుతున్నది.5” ఇవికాక మఠాలపేరుతోకూడ సమయాలున్నట్టు నాటి కాసనాలు లెల్పుతున్నాయి. మదక్ష్తలలోని ఒకళాసనం లీవె వవ సమయాన్ని పేర్కొంటూ ఉన్నది. ఈసమయాలుకొక మహోజనాలు అనే వ్యవస్థకూడ కన్పిస్తుంది.[బాహ్మ బణుంను మప'జనాలన్న ల్ల శ్రై వార్చకులను అసంభ్యాతులు అఆసంఖ్యాత మ్‌ పొస్వ రులని పిలుస్తున్నట్టు నాటిగాసనాలు తెల్చుతున్నాయి. గాముండలనే (గాను నియ కులు తొలి కాకతీయులకాలంలో కన్పిస్తారు. వర్తకసంఘాలను (శ్రేజబు లేక నకరాలని పిలిచేవారు. వారివారి ఉనికి ననుసరించి తెలుగు నకరము, అరవ నకరము అని పిలుస్తున్నట్లు పెరూరుశాసనం తెల్పుతూడన్నది.* వక సవా బజొన్ని వీరభ౨౦ *ధర్మము అని వ్యవహరించేవారు.” వీరశై వులలో ఒరి 3 లైన బలిజలు వర్తకులుగా ఉంటున్నందువల్స ఆవిధంగా వ్యవహరిస్తూ ఊఉ డరక్కు, సామంతరాజులై నా, మహారాజులై నా ఈ సమయాలు లేక (గామాధొరుల ఆకు మతి లేడే దానధర్మాలు చేసేవాడకాదు. మొదటి బేతరాజు (పెగ్గడదై$ వైజ దండనాధుని కుమారుడు నారణయ్మ శనిగరంలోని యుద్ధమల్ద జనా. (7 న్నీ పునరుదడ్దకంచి దానంచేసే సందర్భంలో ఆ _(గామపెద్దలైన పదయ? ఏ లక్ష ముష్పడయ్యిను. పున్నెరెగ్డిని సర్యపదించి అనుమతి పొందినాడు. టెట్లే మదటి (వీోలరాం మధుపేళ్వరునకి డాగంచేసే సమయంలో ముప్పడయ్యగ సంకర ఒప్పించను.?! (శ్రీమన్మహాపధాని వురవరి మహాదేవనాయంగులు “ేకుంఎెక్డ అష్టా ద్‌సి పజల” ఆన మతితో ఆస్థలము ఊర్ట్‌ సువర్హాయం "లో కొం? వాగాగ్ని

46 తెలుగు కాసనాలు దానం చేశాడు, మహామండలేశ్వర పెండ్రికొడుకు నుల్లిదేవరాజులెంక ఎల్లుకవుతు వెనకరేవుళ, రేవురేల, రుుదవురము ఆశేష్యప్రజలు కాపులను సమావేశపరచి వారికి దండముపెట్టి ఒప్పించి ఆఊరి మల్లికార్డునదేవునికి దానముచేసెను.?2 ఇటు వంటి కాసనాలానాడు చాల కన్పించును. వీటినల్స అధికారిగాని, సామంతరాజు గాని రాజులుగొని దానంచే సే సందర్భంలో అచ్చటి పజలను ముఖ్యంగా &శి పెద్దలను సమావేశపరచి వారి అనుమతితో దానం చేసేవారని తలియుచున్నది. కాని పరిపాలకులమన్న భావంతో పుణ్యకార్యాల సమయంలోకూడ నిరంకుశంగా (పవర్తించేవారు కాదు. సంతలలో నీలి, పోకలు, నూనె, కూర గాచులు, చారికేపుకాయలు, కమ్మ రేగుపండ్లు, మామిడిపండు, చింతపండు, ఊరగాయలు, నువ్వుల, గోధుమలు, పెసలు, వడ్డు, జొన్నలు, నేయి, ఉప్పు, ఆవాలు, మిరియాలు, కానుపు (గానుగ నూనె తగరం, సీసం, రాగి, చందనం, కర్పూరం, జవాది, కస్తూరి, పట్టు, నూలు, చవరాలు, మంజిన్ష, దంతము, దాసూరిపట్టు, పచ్చపట్టు, రుదాషలు, గాటపూసలు, ఆల్లం, ఉల్లి, జాజు, కంద, పెండలం మొదలైన వస్తువులు అమ్ము శున్నట్టు వరంగలు కాసనం తెల్పుళున్నది.? నాణిములు = కొలతలు ఆనాడు గద్యాణాలు, మాడలు ఆనే బంగారు నాణాలు, పాదిక, వీసం అనే నాణాలతోపాటు రూకలఆశే వెండినాణెంకూడ ఉండేది. తులం, పలం, చిన్నం అనే తూనికలతోపాటు మానిక, తూమువంటి కొలతలుకూడ ఉండేవి, ఇరవై తూములు ఒక ఖండువు లేక పుట్టి అనేవారు. నిచ్చెముల పుట్టి, గారలపాటి పుట్టి, 'పెదవీరవెల్లి పుట్టి అనేవి ఆయా (గామాల్లో (పసీద్ధమైన కొలతలు, భూమిని మర్తలుగా కొలిచేవారు. మెట్టభూమిని సాధారణంగా ఖండువు లేక పుట్టతో కొలిచే వారు. ఖండువు లనే పదాన్ని *ఖ' అని సంక్మేపంగా రాసేవారు.?ీ హపాదిక లేక నాల్గవ ధాగాన్ని రెండు నిలువుగితలతో “1, ఆడ్డ లేక ఆర్థభాగాన్ని ఒక అడ్డు గీతతో *_' రెండు వీసాలు లేక ఎనిమిదవ ధాగాన్ని రెండు అడ్డగీతలతో' = గృుర్తించేవారు. తూము పుబ్టిలో ఇరవయ్యవ భాగం, మానిక తలూములో పన్నెం డవ థాగమని గట్టు తిమ్మన శాసనం వివరిస్తున్న వ.?5 టాకలనగు *ట' ఆని సంక్షి

ధాషాపరిశీలన 47 ప్పృంగా (వాసేవారు. (కొత్తలు అనే నాణాలుకూడ ఉన్నట్లు ఆ్మమాదామ కాసనం తల్పుతున్నది.*! జడ్చర్ల కాశనం. కోడూరి గోకర్ణసింగ రూకలను పేర్కొం టున్నది.?” ఇవి కోడూరు పురవరాధీశ్వరదైన కందూరు చోడగోకర్టుని రూకలు కావచ్చు. సింహము ఆ రూకలపై ముడించబడ్డందువల్ల వాటిని సింగరూకలుగా వ్యవహరించేవారు. కేసరి మాడలనేవికూడ నాటి కాసనాల్లో కన్చించును. రూకలో సగమైన ఆడ్డుగును, చిన్నము టంకముఅనే నాణాలను వృత్తిపాటి మరుతురు అనే -భూమికొలరను పెద్దపాటి మానిః సోం, ఆనే కొలతలను, మాడతఆనే ళూనికను ఉమామహేళ్వర కాసనం తల్పుతున్నడి,?8 గిద్ద, దేవమానిక (ఆమ్మిచోడ దేవ మానిక?) వంటి కొలతలతోపాటు ఇరవై రెండు జానెల గడతో భూమిని కొలిస్తు న్నట్లు వర్ధమానపురం కాసనంలో కలదు "9 భూమిని వీసాలతో కొలుస్తున్నట్టు నర్చగొండజిల్హాలోని ఆలుగడప కాసనం తెల్పుతున్నది.9) ఇందలి ఆరువీసాల భూమి మర్తురులో సుమారు మూడవవంతు. ఆట్రే గోలకుంచము, తవ్వ అనే కొలతలను ఇదేశాననం తల్పుతున్నది. ఇరస, ముక్కుస, కుంచము అనే కొలత లను పెటూరు కాసనం తెల్చుతున్నది.!

ఈవిధంగా నాటి శాసనాలు అనాడు వాడుకలో ఉన్న నాణాలను కొలతలను అఆల్పుళున్నాయి.

ఇక ఆనాటి కాసనాలలో నాటిరాజులు సామంతులు, అధికారులు (దణలు చేసిన జనోపయ్నుక్తమైన పనులు చాలా కన్పిస్తున్నాయి. ఆనావే (పజల స్త్ర సంతానాలను మిన్నగా భావించినా. వ్యవసాయాన్ని అభివృద్ధి చేయటకు ఎన్నో చెరువులు తవ్వించినారు. ఇంచుమించుగా (వతి దానళాసనంలో ఇరువుల (ప్రస్తావన రన్నిస్తుంది. ఒకే శాసనంలో రెండు మూడు చెరువులు, ఒకే (ప్రదేశంలో ఉన్న వివిధ శాసనాలలో నాయగ్లైదు జరువుల (వస్తావన కన్పిస్తుంది. ఐప'.ళ॥. ఆవి ఆయా పొలకులకిండ ఉన్న చెరువులు రొవచ్చు. కొన్ని కాననాలలో వి వయే (గామాలకు చెందినవో తలుపబడ్డాయి.. ఇంచుమించు [వతి దానాససంలో సీర్నేల (ప్రస్తైవన ఉన్న :గువర్ణ ఆనాడు (ప్రల్యిగామంలో వరిప్రెరు. పరానగున పంటగా ఉన్నట్టు తోనుంది, చెరువులకు కాలువలు తవ్వి పంటలు ఇర ౯ార్తులలో (కార్తీక వైశాఖ మాసాల్లో) పండునట్టు క్యషిచేసినారు పాత ఇడవలు కాగు

ఢీర్రి తెలుగు కాసనాలు చేయించి వాజెపై కత్వలను ఏర్పాటుచేసినారు. ఇవి ఆనాటి రాజులకు పజల అభ్యుదయంపైగల దృష్టిని విశదం చేస్తున్నాయి. “యథారావా త థ్యావజాః” అన్నట్టు సొమంతులు, అధికార్డు, రాజులను అనుసరిస్తూ యథోచితంగా (వజాసేవ చేసినారు. వావిలాల పెద్దచెరువు (వావిలాల (గ్రామానికి చెందింది) విటుకటి పెద్ద ఉరువు (విటుకల్‌ (గామానికి సంబంధించింది మన్రైవాడ శాననంలో, (వొాహ్మల కుంబ వెంక టేశగుడి శాసనంలో (పోలసమ్ముదం; మండాజు చెరువు, అనుగ సమ్ముదం, రాజనంపాటి పెద్దచెరువు, లింగగిరి చెరువులు బూరుగుగడ్డ శాసనాల్లో నామసమ్ముదం, వ్‌శ్వనాథ సముదం, ఊరొద్దచెరువు, చింత అచెరువు, నాగులపాటి కశాసవాలలో, తమ్మసముుదం, ఉదయసమ్ముదం, భీమసమ్ముదం, చోడసముుదం, పానగల్లు శాసనాల్లో సబ్బి సముదం, కుడుకుడియ సము దం, గుడ్రచెరువు, బిక్కిమల్య, కల్లూరి నేరెడ్డ చెరువు, వల్లసాని పెట్టిన చెరువు, ఎయిక సముద్రం: లక్ష్మసముదం, అనే బరువులు పిల్పలమటి కాసనాల్లో కరీంనగర్‌ క్మామళాసనంలో గొనుగుకాలువ ఇంకా ముసెటికొలువ, ఆలేటికాలువః బొమ్మ కంటికాలువ, ఉత్తమగండ కాలువ, గొంకపుర పుకాలువ మొదల్తెన కాలువలు శాసనాల్లో కన్పిస్తాయి.

కొన్నిమాతమే పెన పేర్కొనబడ్డాయి. కాసనాల్లో ఆందులోను తెలంగాణా లోని తెలుగుకాసనాల్లో పేర్కొనబడ్డ కొన్ని చెరువులు కాలువలు మాతమే చూపిం చడం జరిగింది. ఇంకా ఇతర శాసనాల్లో అనేకమైన ఇరువులు కాలువలు కని స్తాయి. ఇవి అనాటీ రాజులు, సామంతులు, అధికారులు, వారిభార్యలు వ్యవ సాయం ద్వారా తెలుగుదేళాన్ని అన్నపూర్ణగా రూపొందించుటకు చేసిన (పయ ర్నాఒను లెల్పుతున్నాయి.

ఇక ఆనాడు శైవమఠాలలో విద్యనేర్చేవారు. విద్యనేర్చుకొనే విద్యార్డు లకు ఉచితంగా విద్యాటోధనచేస్తూ ఉచిత వసతి మరియ ఉచితాహారాన్ని గూడ ధనవంతులు, అధికారాలు సమకూర్చేవారు. ఉపాధ్యాయులకు వేతనంగా భూమిని దానం చేసేవారు. విద్యార్థులకు వండిపెట్రేవారికి, నీళ్ళు తెచ్చేవారికి కూడ భూమిని దానం చేసేవారు. కొన్ని చోట్ల (పతివిద్యార్థికి నెలకు రెండు రూకల చొప్పున సంవత్సరానికి 2 రూకలు (నేటి ఉపకాకవేతనంవలి?) ఇచ్చేవారు. గురువులకు కూడ నెలకు రెండు రూకలు (ఆదన:గా కాబోలు) ఇస్తున్నట్టు గట్టు తిమ్మన

భాషాపిశీలన తం శాసనం తెల్పుతున్నడి.& ఇవికాక చలివందిరులు పెట్టి వేసవి కాలంలో |పజలకు చల్లనినీష్ళ ఇచ్చేవారు... ఈ పని చేసేవారికి భూమిని దానం చేసేవారు అట్లే నాలు పెట్టి కొందరు నిత్యం అన్నదానం చేస్తూ ఉన్నట్టు పై పిల్పలమ్మరి శాసనమే తెలుపుతున్నది. ఇటువంటి పజాహిత కార్యాలెన్నో అనాడు ఆచరణలో ఉన్నట్టు నాటి శాసనొలు తెల్పుళున్నాయి. ఇవికాక నాటి శాసనాల్లో అనాటి (వజలు, (వ్రభుత్వానికి చెల్లించే పన్నును,

నేటి (గామపంచాయకీల వంటి నాటీ (గామ సభలకిచ్చే పన్నును, ఆమ్మకంపై నాడు విధిస్తూ ఉన్న పన్నులు, నొటి (సజలలో పుణ్యకార్యాలపై ముఖ్యంగా దేవా లయాల్నపై వారికి గల భక్తి భావనలు, మఠాలు, నాటి రచయితలు (కొందరు)వారి రచనలు, నాటీ (వజల జీవన విధానము, పండే పంటలు సంతలలో అమ్ముకొనే వస్తువులు, నాణెములు, కొలతలు, దేవాలయాలకు సంబంధించిన విషయాలు మొదలై నవి కన్న్చిస్తూ ఉన్నాయి. అథో జ్ఞాపిక లు

1. కాకరీయ సంచిక _పు. 4

2 206 ౮/0428/6 (07 6౮/౯౬ ౨ 246 సింగడు లొ 814

8. కాకతీయ చర్మిత పు?

తి. 26 గంగంగిుడూూ లి 36

5. ౧0/4 - ౧ 24

6. 7/6 3/74/9806 ౦౮677౧6 వి 201

7. 6044

8. (6077౮ //- ౨, 25

ర, కాశ కో పు శ!

2 / తలుగు శాసనోలు

10. ద.హిం, శా ౪11, 844 = 848

11. గగ 4. ౨ ౮460 లిం - 28 7 181

12. (607౭4 11-12౧ 142

13. ౧0౮ 4.౧ గగ, లి * శ, లా 7674౧౫ ౧౭. 146 6 147

14. ౧0422 ౧౧57

15. ౧04424 ౧, 64

16. ౧43 ౧7౧ 11=12. (జినవల్లభుని శాసనం)

17. 70/4 74 77, 139

18. వాంవాం/ శల 17 ౧, 49

19 0౮. శల. గ7 లిం 4770740 రిని 1468 శ 147

£ఏ0, ఆం*వ -వా పుటలు లి=ర్‌

21. వల ర/ 4, = 298 ర 7?0 _ 79.

వ. గలా శరా సరి = 25 గ 65-71

వల... రంగుటూ = ₹77- 50 77 110-112

విశ. [6(44= 25 ల క్‌ర్‌

£5. భారతి 1080, డిశంబర్‌, పు 56.

లర. లగ 4.5 నగర 80 లైల 890495.

2౨7 0బజూ / = రక 277 1620-2609.

8౨8. వల కం 4వ ఎ 14 7౭ 86-41,

29. (6077౮౮ || ౧౭ 12 ౧7 143145

30. (60గూగా 11-23 ౧78

31. -- /0/4-ాన్‌ణ 13 లలి 29831

32. వెంకటావధాని దివాకర్ణ = ఆం(ధ్రవాజ్మయారంభదశ - (పాణ్వన్నయ యుగము ౨ 18/4 గట ఐర్కత్‌పుర, హైదరాబాదు. 19080. ప 886.

33. పర బవ్మాకాన్తి.జి.? చివ.) తెలుగు కొసనాలు=*ఆం. (ప సాహిత్య అకాడమీ, హైదరాబాద్‌, 1975. పు, 87,

పడీ 0, శీ లా మం లి/. శగై7604౫ 77 1462 147

35, 60గాజా 111 = శ 3177 69870

లాషాపరిశీలన ర్‌]

86. ౧౮4. ౨ నశ ల. 800791

87. రంగుటా గల్‌ = 802.8

88. 60574 ౧0/ ౪8 = 12 7 140.

89. (607౧౬౮౫ ౧౧% లి/8 72

క0. రంగుజూగి = 20 40

శ. ౮0024౮ = గా = వతి గై 48

42, 4. లి సశ 04. 290 781

ఉల. వాం లంగ 4 వ, 187 47

4 అలీ - 90 ౧౮ 50061

45. (60౧043 // ౫8 = 57 181

ఉరి. ౧7౪౮౩ గ = 82 7౮ 128-125

క? గణ - 25 7 68

45. (జ శ లా ఈ॥ ర0/ 2507605

క0. రంగులో లి = 59 77 110 శి 111

50. గబుటు / = కదిలి 2 78

51. రంగా గీ - 77 26

52. గనణీ-- 8078

53. 60గజ // 00 49 77 741

రక. గబ శల. నగ ల శగ7లాడలు ౯ 146

55. 746 నంకంాటు ౧ 176

56. ౮గ్లుజు / ఒర్‌ 1262 లా 148 158

57. (గ 4వ నశ లగ 80091

58, నీల - ఓర ౧7 668= 6?

50. వంగ క శల, ౨ 147 80

51. క 444072 -60= క ల్‌

52. 0041౮ [0 51 ఈ 52 ౨౨ 1481 కళ గన

53. భారతి 1077 మే. పు58 .. న

08... రంబాటా 70256 2 1660 . స నేం

రల తెలుగు శాసనాలు

64, లగ 4గ0/గల)7 2 1౬9

65. 0౧04 [20 04 47 ౨ 909

66. క్యాగ- 4700010414 5 129 ౮౧౫౮ 11 25 626 18 168 68 183

67. 246 గంగింగుంా ౨ 180.

68. 00గ040 111 = ౧ 10551.

69. 0గ74 1౪0 = 41 ల 88.

70. కాకతీయ యగము = పు 76.

1 బాశ మం ల 14 6 15 ౧ 868.42.

"2. భారతీ - 1978 జననరి పు 40,

78, 0గ20 1 = 14 77 58 = 61.

డీ. 0గ240 టల! తీగ కీ 7 88,

75... నిత్య తుమెది లేక సంత్సరాది ఖంర అఖండ దీపమునకు నిత్యమనెడు నూన్మ లెక్కను ఖర (౧) నంం.

00/4౮ శల! శో 7 ౧40.

76 0 -- శం 102 42.

7/౧ లిం లా శం 12 18 07 4ం4ీర్‌,

70. భం లా 800 48 009.

70 ఉగ 4/౧0 66 7 906.

80 -- శ గి 1! ౧1009.

81. 0౧04 = 82 79.

62, ఆ ఎలుక సమ్యుదమున పది వేవురకు నడుచునట్టుగా మత్తురులు ౫ వండెడి వారికి మతువారు ౧ విద్యాత్చు౯లకు (గొసవాసన్సులకు మతు౯రులు ౬ “ఎ-పిల్లలమ్మరి కాసనం 60౯24౮ /[-89 7 118,

88. నెలకు రెండు రకలు గుళలాన (గుడలాకు?) -చ౭ విద్యా(త్ధుిలకు నెలకు

రెండు రు ౨౩ సిధా(ద్ధాయము. కోరికోలుతోన నిచ్చిన దత్తి రాజన(నా?)లు అంగిట్ట తిమ్మన శాఫనం = ఉంగజ్‌ | తేల 10 7 69.

కాకతీయుల తెలుగుశాసనాలు - నాహిత్యం కాకరీయుఐనాటి శాసన రచబుతలలో "సక్కవులు, కవిచవవక్తులు, విచ్చిత కవిత్వ తత్వజ్ఞులు బాలసరస్వతులు "ఉన్నారు. కొందరు కొసన రచయి తలు సంస్కృఠాం్యధ భాషలలో కావ్యాలు రచించినారు. నాటి కాసన రచయిత లలో ఒకడైన నరసింహకవి కాస్త్ర్యగంథాలను; ఆవ్షసర్గలతో నున్న కాకతీయ చరితను, దశరూసకాలను, మలయవతి ఆకే గద్యకావ్యాన్ని సిద్ధో ద్వావామనే ఇఖండకావ్యాన్ని రచించినట్లు కాసనాలే! తెల్పుతున్నాయి.. కొండరు కొసన రచ యితలు కూడ కొవ్థకరణ దషులే ఆని వారి కొసనాలు తెల్పుతున్నాయి. కొని కరాళకాల రాక్షసి గర్భంలో కల్సిపోయినందువల్ల కాబోలు ఆవి నేటికి కన్నించవు, ఆనాటి కొసన రచయితల దృష్టిలో శాసన రచన కావ్యరచన వంటిది. నన్నయ. ధట్టారకుడు నందంపూడి. కొసనంలో తనను “కావ్యానాం కర్తా నన్నిభట్ట॥” అని పరిచయం చేసికొన్నాడు. ఆప్పటికి నన్నయభట్టు మహి భారతాన్ని రచించలేదు. ఆశే ఆప్పటికి ఇతడు రచించిన ఇతర కొవ్యాలేవీ కన్పించవు. ఆందువల్ల నన్నయ తాను రచించిన ళాసనాలనే కావ్యాలుగా. పేర్కొ న్నట్లు స్పష్టమౌతున్నడి. దాారామంలోని భీమేశ్వరాలయంలో ఉన్న రెండు శాసనాణ (ప్రకాశ భారతీయోగి కావ్యాలుగా ఆందే పేర్కొనబడ్డాయి! అద్లే కాకతీయ. దుర్గన్ఫపతి భాజీపేట శాసనంలో త్యదచయిత దేవనభట్టు దాన్ని “ఓడికొణ్డి (ప్రభోర్జేవణ భట్టన్య మవాో3వేః కావ్యమిదం అని పేర్కొన్నాడు ఆందువల్లి కవులు, పండితులు ఐన నాటి కాసన రచయితలు లమ కాస నాలను చిన్నకొవ్యాలుగా తీర్చి దిద్దుటకు యత్నించినట్టు చెప్పవచ్చు. కాకతీయల నాద కాసనాంలో కన్పించే సాహితీరీతులీవిధంగా ఉన్నాయి.

ర్‌శీ పలుగు కొసనాలు మంగళ శ్లోకం భారతీయుల సం్యపదాయాన్ననుసరించి ఏకార్యమైనా ప్రార్ధనతో (ప్రారంభ మౌతుంది. కృత్యాదిలో మంగళాచరణం తప్పక ఉంటు౨ది. 'మంగళాదీని మంగళమధ్యాని మంగళాంతాని అన్నట్టు కాసన రచయితలు కాసనావిలో, శాసనాంకాన మంగళాచరణాన్ని చేసిరి. కాసనాల చివర ''మంగళమహా కశ అని (వాసేవారు. నాటి కాసన రచయితల పద్ధతిననుసరించి కొటోలు నన్నిచోడుడు తన కుమార సంభవాన్ని [శ్రీకారంతో (ప్రారంభించి మంగళమవిశీ పవృత్తంతో పూర్తి చేసినాడు. నన్నయభట్టు దేవవాణీపై గల గౌరవాభిమానాల వల్ల ఆంధమహాభారత (పారంభంలో ““శ్రీవాణీ గిరిజాశ్చిరాయ'' అని మంగళాన్ని శ్రీకారంతో సంస్కృతంలో చేసినాడు. నన్నయ ననుసరించి తిక్కన నిర్వచనో త్తీ రరామాయణంలో మంగళ శ్లోకాన్ని సంస్కృతంలోనే రచించినాడు. ఆవే విధంగా నాటి తెలుగు కాననాలలోను ““నమస్తుంగశిరచ్చుంబి చం[ద చామరచారవే”' అనే సంస్కృత శ్లోకం మంగళళ్లోకంగా కన్పిస్తుంది. శంకరస్తుతి పరకమైన ఈ సంస్కృత ళ్లోకం బెక్కల్లు, చిత్తాపూర్‌, మదక్తం మొదల్లైన శాసనాలలో కన్పిస్తుంది. ఈ క్లోకం పశ్చిమ దాపక్యులు కందూరు చోడులు మొదలై నవారి శాసనాలలోనూ కన్పిస్తుంది. ఇది ఆ కాసన రచయితలకు, దాతలకు శంకరునిపైగల భక్తి (పవృతుఐను తెల్పుతుంది. కొందరు కానన కర్తలు మహాగణాధిపతిని, మరికొందరు విష్ణమూలర్తిని, ధగవ్నదామానుజులను కూడ ,ప్రార్థించినారు. పైన పేర్కొన్నవన్నీ తెలుగు శాసనాలలో ఉన్న సంస్కృత మంగళ శ్లోకాలే, నన్నయ మహాభారతం తర్వాత రచింప బడ్డ కుమార సంభవం మొదలైన (గలథాల్లో (పార్థన తెలుగు పద్యాలలో ఉన్నట్లు కరీంనగర్‌, ఉప్పర పల్లి, మణూరు, కొణిదెస మొదలైన శాసనాలలో దేవరాస్తుతి తెలుగు పద్యాలలోనే కన్పిస్తుంది. కఠీంనగర శాసన రచయిత గంగాధరమంగతి (త్రిమూర్తుల (ప్రార్థనను ఆశీర్వాదరూపంలో సమకూర్చినాడు.

భాషాపరిశీలన ర్‌

్రీరామాథిపుడిర్యదనీల నిభళారీరుండుదారు౨డు గో

రీ రామాధిపుడుజ్వలసృటిక శారీరుండు రీరుండు భా

షా రామాధిపుడబ్ధకేశర లనచ్భాయా శరీరుండు నుం

గారుణ్యంబున మాకు నీవుతి సదా కాలంబుకామ్యాత్థకా ములు”

శగో గగ లి/= 25 7 605

శాసన రచయిత గంగాధరుడు నన్నయవతె “(శ్రీవాశీ గింజాధిపకు "లను స్తుతించెను. (తిమూర్తులను [శ గౌరీ, భాషారామాధిపతులుగా స్మరించినాడు, (్రీదేవి ద్వారా [శియః పతినారాధించు వైన్టవతత్వమే మీ రచనలో కనిపిస్తుంది. అద్లే కవులు మంగళ శ్లోకాన్ని వాసే సందర్భంలో చభవర్షా పృభళబ్దా యేచ శకభగణాస్త ఏవకావ్యాదౌ (గావ్యో : అను (2-19) మూల సూూతముననుసరించి ఆధర్వణ వేదముఖంబున మగణంబు వసుమకీ దేవతాకంబుగావున శివ్యపదంబని

జా ఆప్పకవీయం ఆ - 4 పద్య 89, 67.

వేదముల ప్‌! నోంకారమాదిమైన

కరణి, గృతులకు నెల్ల (శీకారమాది

గాన గవివరులెల్లను దాని దక్క

నితర వర్ణంబులిడరు సత్కృతుల మొదల

ఆప్పకవీయం ఆ -- ౨ పద్య $5క.

అనే 1పాచీనుల పద్ధతి చక్కగా నెరిగినవాడు కావున ముప్ఫై రెండు పద్యాలతో చిన్న కావ్యమనదగ్గ తన కాసనానికి పారంభమైన మంగళపద్యాన్ని “శ్రీరామా” ఆని మంగళ్ళ్యపదమైన మగణంతో [శ్రీకారంతో (ప్రారంభించెను, అప్పటికే నన్నయ భారతం తెలుగుదేశమంతటా (వసిద్ధిగాంచింది.

గొడిసెల లేక ఉప్పరపల్లి శాసనం గణపతి (పార్థనతో (ప్రారంభమైంది? ఇందు దుర్గి, హరి, గౌరీపడు. భాస్కరుల (వ్రార్థనహడ ఆశీర్వచన రూపంలో ఉంది. ఇందు ఒక్కొక్క దేవత ఒక్కొక్క పద్యంలో విడివిడిగా మృదుమధు రంగా (పార్థింపబడ్డాడు. ఆదే పద్ధతి భాగవతం నానికి తెలుగునాట అలవాటుగా

56 తెలుగు కాసనాలు మారింది. (ప్రార్ధనా పద్యాలలో మొదటిదైన గణపతి | ప్రార్ధన “(కీమది నూన దానజల సేవకు బాయక ..."* అని (పారంభమౌతున్నది. ఈ ళాసవాన్ని చేయించినవాడు రేచెర్జ రుదదేవుని యొక్క (పధానియైన రాజెశాయకుని కొడుకు కా చెడ్డి. కానిశాసనరచయిత ఎవరో తెలియదు, ఐనా ఈ కవి కరీంనగర్‌ కొసన రచయితవలె కవితా మర్మ మెరిగినవాడు. తన కొసన కావ్యాన్ని (శ్రీకారంతోనే ప్రారంభిస్తూ నన్నయ గంగాధరులవలి మగణంతోకాక తిక్కన తన భారతాడిలో *శీయన గౌరినాఐరగు' ఆని భగణంతో (ప్రారంభించినట్టు “శీమద' ఆని సరా కర దేవతాకము, కృతిపతికి ధన (ప్రదమైన భగణంతో 1ప్రారభించెను. ఈ ఉదాహరణలవల్ల నాటి. కొసన కవులకు కవిళామర్మ్శ ములుకూడ తెలియునని నిశ్చయింపవచ్చు; అవతారిక తెలుగు కావ్యాలలో (ప్రార్ధన తర్వాత ఆవతారికను చెప్పి కరను ప్రారం భించుట పరిపాటి. అవతారికలో కావ్యాన్ని రచించుమని (ధేరేపించు కృతిపతి వంశాన్ని వర్ణించి కావ్యరచనకై (ప్రేరేపించిన సందర్భాన్ని తెలిపి కథను మొదలుబెట్టేవారు, నన్నయ తన ధారత౦లో పద్మో మా వాణిపతుల స్తుతించి కృత్కిపేరకు త్రైన రాజరాజనరేర్యదుని వర్ణించి. “4=4---మం[తిపురోహిత సేనాపతి దండనాయక దౌవారక మహి [ప్రధాన సామంత విలాసినీ పరివృతుదడ్డై యపారళబ్దశాస్త్ర పారగులైన వైయా కరణులున్ను భారతరామాయణానేక పురాణ్యపవీణులును (భారతరామాయణానేక పురాణ్యపవీన్నుల్లై న పౌరాణికులును మృధుమధుర రసభావభాసుర నవార్థవచన రచనా విళరదులై న మహాకనవృలును వివిధ తర్కువిగాహిత 'సమసస్త శాస్త్ర సాగర గరీయఃపతిభులై న తార్కికులును నాదిగాగలుగు విద్వజ్ఞనంబులు పరివేస్టించి కొలుచుచుండ. విద్యావిలాస గోష్టీ సుభోపవిష్టుండ్రైయిష్టకథా వినో దంబులనుండి యొక్కనాడు -...... ఉభయభాషా కావ్యరచనాలి శోళితుసత్చుితి భాభియోగ్యు నిత్యసత్యవచను మళ్యమరాధి వెచార్యు సుజను నన్నపార్యుం జూచి

భాషాపరిశీలన ర్‌ =... మహాధారతబద్ధనిరూపిఠార్థ మేర్పుడః దెనుగున రచియింపు మధిక ధీయుక్తి మెయిన్‌ .... ... అని యానతిచ్చిన తత్కళథ్యాపారంధం బెట్టిదనిన ఆని భారత రచన చేసినాడు. ఈ భాగమంతా అవతారిక యనదగినది,

కాకతీయులనాటి కాసనాలలో ఇట్టే ఆవరారికలు చాలా కన్చించును* నన్నయధారతమందున్న ఆవతారికనుబోలిన గణపతిదేవచ్యకవ ర్తి దండాధీశ్వరు డైన గుండయసేనాని వర్థమానపుర ళాసనాన్ని గమనింపుడు.5్‌

చ. అంకీమన్మల్యాల గుండదండాధీశ్వరుండు మంతి వురోహిత "సేనాపతి దౌవారిక మహా(పధోనంత సొమంతసుభట విట విదూషక పొఠక పీఠ మడ్డజా నట నృత్తకాక రసిక రంజక కవి గమకి వాది వాగ్మి వందివై తాక హావక థావక గాయకాద్యనేక విద్వజ్ఞనంబులు గొలువ సుఖోవవిష్తుండ్షై యిష్ట కథావికోదంబులనుండి పదవాక్య (సమాయణ [వ్రమేయ విచ్శితకవిత్వ తత్వజ్ఞుం డును న్యాలేయ గో పవ్శితు డును నీశ్వరాయ్యకా పుతుండుకుంనైై న యభినవ మయారనూరింగారుణ్య దృష్టింజూచి వద్దకామాన పురంబునందు (లీ నాగేళ్వర దేవరకుం (వాకారగోపురో పేశందైన వింసితాయతనంబు నిమ్మికాంచి.* .... తద్ధమ్మ౯నంరక్ష ణాత్స౯ణంబుగా కొననంబువెస్పంబంచిన త(త్పారంభంబెటిదనిన

ఈ విధంగా ఉన్న అనకారికలు బూదపురం పాలెం మొదలైన చోట్ట కన్పిస్తాయి |

విశేషాలేమిలేక కేవల వంళ (కమాన్ని చెప్పే సందర్భంలో నన్నయ భట్టు పద్యాలలో కాక వచనాన్నే ఉపయోగించినాడు.

“మజియ (బహ్మకు ధరాతయు విరాతయుననంగా నిద్దరు మను సాహా య్యులై పుట్టిక. వారి తోడను లక్ష్మి వువై. లక్ష్మికి మానస పుతతులనేకులు వుబ్టిరి. వేస్టకు ఐలుండుకు సురయను కూతురునుం బుట్టిరి, సురయంద ధర్ముండు పుట... ”

= ఆం్థధ మహాభారతం ఆవ్‌ = ఆ68ప 11, ఇటువంటి వంశ్యకమాలెన్నో ఆర్మర మహాధారతంలో ఆది పర్వంలో కన్పిస్తాయి."

ర్‌రీ తెలుగు కాసనాలు

ఇదే పద్ధతి ననుసరించి కేవల చంళ (కమపట్టికను తెల్పే సందర్భంలో శాసన కవులు కూడా చిన్న చిన్న పడాలతో వచనాన్నే ౯డినారు. విపులంగా వర్షించే సందర్భంలో నన్నయవలెశే వద్యాలను వాడినారు.

గుంటూరు. జిల్లాలోని కొణిదెళ (గామంలో గణపతి దేవ చృ్మకవర్తి సామంతుడు తెలుగు చోడ వంశానికి చెందిన ఓపిలి సిద్ధన దేవ చోడ మహి రాజులు వేయించిన కాసనంలో వారి వంశమైన సూర్యవంశ కమాన్ని ఈ విధంగా వివరించినాడు.

“గద్దె. ఇట్టి మను వంశంబున నిశ్వాకు వుట్టె నివ్వుప వంశంబునం గకుస్టుండు వుస్లై నాతనికిం (బిథివి దన పేరం జేసినం (బీథుండు వుటైం టబిథు వంశంబున మాంధాతృండు వుప్దై మాంధాత వంశంబునం బురుకుత్చుండు వుటైం బురుకుత్సు వంశంబున సాగరంబు దన పేరం జేసిన సగరుండు వుట్టై సగర వంశంబున దిలీపుండు వుటై 400044

ఈ విధంగా మనువు నుండి కరికాళ చోళుని వరకు వంశ క్రమాన్ని వచనంలో వివరించి క “ోకరికాల చోడ నరపతి

వరగంగ నిజలొంచ్చనిములు ఐలువిడి హిమవ

గ్గరి తటములు సేతు మీ

ధర తటము నిలిపెం జ్యకధర తుల్యుండ్రై క్త కావేరి దరులు గట్టంగ

వేవే పల్పవుండు దనద వెట్టికి రామినిం

దా వాని నుదిటి కనువోం

గా వడిం గరికాల విభుండు గాలందుడిపను కె, ఇను పొదము లచ్చి౯ంపంగ

జనుచో (0)జని ఆర్ష్యమంత జల పాతలుదా

వినువీథినాంగ ఐంచ్చెను

ఘనముగం దనయాన నొవిచి కరికాలుండిలను”

భాషావరిశీలన ర్‌9

ఈ శాసనంలో వంళవర్ణన నన్నయ కారతంలో ఉన్నట్లే కన్చిస్తుంది. వర్సనలు

నాటి కొాసనాలలో వర్ణనలు కేవలం దాతను ఆతని భార్య, తల్లిదంయడులు మొదలైన అతని వంశంలోని (పముఖుల గూర్చి చెప్పవలసి వచ్చినపుడు కన్పిస్తాయి. ఆభ్హే దాత అతని వంళంలోనివారు, రాజులు, సామంతులు, దండ నాథులై నచో వారు చేసిన యుద్ధాది కృత్యాలను వివరించే యుద్ధవర్హనలు కన్చిస్తాయి. మరికొన్ని చోట్ట కాసనం చేసినవాడు దేవాలయాదులను (వతిస్టిసే ఆ దేవాలయ వర్ణన లేక చెరువులు (తవ్విస్తే ఆ ఇరువులవర్ణన కన్పిస్తుంది. తలుగు శాసనాలలో ఉన్న వర్ణనలు నాతిదీర్చ సమాసాలతో అలంకారాలతో అందరికీ అర్జమౌనట్టు కన్పిస్తాయి.

కొవ్యాలలో కథ [ప్రారంభించేటప్పుడు నగరం, ఆందలి (ప్రజలు, (క్రమంగా తత్చరిపాలకులు ఆనే (శ్రనుంళో వర్ణించేవారు. అదే పద్ధతి ఆమరావతి శాసనంలోను కన్పిస్తుంది.

“థ్రీకాంతా నిలయంబు శిష్టజనలాసేవ్యంబు కాలీవగా

నీక |పాంత జలాళయోర్గత లసన్నీరేజ కోభాన్వితం

వొకీన్నకా ద్విజనంద్దనంబు రమణియ్యస్థానమై కమ్మలో

నాకాధీ” పురంబుకంటె నిదిమేలు నా నొప్పురాయూరిలను" అని వరిపైర్గ్ణతో, తోటలతో, చెరువులతో నున్న “రాయూరి'ని వర్షించి

“రాజిత కీత్తుబాలట్టి యకరంబునం గమ్మకలోదృవులు భర

ద్వాజమునీం ద గోతులు వలువురు వారలలోన సద్గుణ

(భాజిశక్షీత్తిల గంగైన (వభావస మర్చతుండుదృవించెందే

జోఎయిళాలి సూర్నదింవచో నిధిబంధుజ న్మాశాయుండనను” ఈ విధంగా గంద్రిన వంశాన్ని (కమంగా వర్ణించి ఆవంశంలో పుట్టిన ఎల్లన మంతి అమరేళ్యరు"ి చేసిన దాన వివరించబడుళుంది,!

60 తెజణగు శొననాలు బిరుదులు మొదలైన వాసలోని వర్ణనలు సహృదయున ఆంతర్ముఖుని చేసి కవి నిబద్ధ వక్సృ(ప్రొఢోక్రిగల ఆందలి వర్ణనను భావించి ఆస్వాదించునట్లు - చేయను. “*కరవాల షపిత విపకవిలాసీనీ విశంబమానాలక వినిస్సారితలలాట తట కస్తూరికా తిలక” “నిస్సాణ ఘోష సమాకణ౯న విసర్పత్‌ బాష్పధారా ధౌత (ప్రతిభట చటి(భటి 1) %0డ” “*వణత సకలనరపఠి మణిమకుట కోటిమకరికా చుంబ్యమాన చరణ నఖకిరణకందళ ” =ద =హిం- కా గ౨41 పు. 122. చ్యకవర్తిని పై చివరి బిరుదులో పొగికినట్లు ఇతర కాసనాలలో కూడా కన్పిస్తుంది. ““సకలాధీశనతో త్తమాంగ్గమణి భూషారమ్య పాదాంబుజుం" = కొసనపద్యమంజరి = 58 పు. 7, *““పరనరపహాల మౌలిమశి భాసుర దీపిలతా విఠాన విస్ఫురిత పదాబ్దుచే” = టి 4౧. కగ/లిం 7 67. (పతాపర్ముద చక్రవర్తి ఆస్థాన కవిమైన విద్యానాథుడు రచించిన (పళావర్యద యశోభూషణంలో ఇట్టి వర్ణనే కన్పిస్తుంది. “కరుణా ఫలాష్ట్థ్రలరి భూ వరులు కిరీటాాగ రత్న వారమరీచిన్‌ వర పుష్పాంజలి నొసగుచు పపహూత (పతిము ర్ముదు(బూజింతు రొగ్‌న్‌ నా ఆంధ్యపఠాపరు దయశళోభాషణం-ఆర్భాలం = ర్‌,

కాషాపరిశీంన త్ర మరియొక వర్ణన గౌరీకుచకలశ కుంకుమ చందన పంకాంకిత వక్షస్తల శరీరుండును'' = (07౭4౮ ౧/1 ౪8 1400 16/0 “లక్ష్మీకచ కలశకుంకుమ పంకాంకింత వతస్థల శరీరుండును'' _ వెలిగందలశాసనం (ఆప్రకడితం) ఇట్టి వర్ణనలు వాటి శాసనాలలో చాలా కన్పిస్తాయి. రసములు నాటి కాసనాలలోని వర్ణనలలో అధికం యుద్ధవర్డనలే, యుద్ధాన్ని వర్ణించే సందర్భంలో వీరరసంతో పాటు శ్యతు విషయకమైన హాస్యం రణ రంగంలోని భీభత్సం మొదలై నవి తెబుపుటకవకాశముంది. హనుమకొండలోని ఒక కాసనంలో రుదదేవుడు పోలవాసాధిపతి మేడ రాజుతో చేసిన యుద్ధాన్ని వర్షిస్తూ ఓడిన “మేడరాజు" ర్ముదదేవుడు నా రాజరారిని తగులబెట్టనీ మాల్యవత్పర్వతంలోని వృచాలు తగులఐడీ పోలేదు కదా, అని మాల్యవత్‌ పర్వతాన్నెక్కి చంవలు కొట్టుకుంటూ నవ్వుతున్నాడట. ““రవతు దహతు రుదోరాజధానీం మమానొ (వళయ ముపగతాః కిమ్మాల్యవప్రైల వృషుః ఇతి హనతి గినిస్థోనిష్ణాతో యేన మేడ త్నలిపతి రతి మాతం కత్ష్యవాద్యం వితన్వన్‌ ” గాజా // ౪22 ౧. 1207, ఇచ్చటి ర్యదదేవ చ్యకవ్నర్తి ళ్యతున్నైన మేడరాజు పరిస్థితి హాస్యాన్ని అళ్ళిస్తు న్నధి, కడపజిల్దాలోని రాళ్ళపొద్దటురులో ఉన్న ఒక శాసనంలో వోస: థిథత్ప శ్చంగార రసాలుకల బోసినట్టు కన్పిస్తున్నాయి.

ర్రీల్పీ తెలుగు కాసనొలు ఈ కాసనంలో “జగతాపి" ఆనేవీరునివల్ల యుద్ధంలో చనిపోయిన ఒక వీర్షడు వీరస్వర్గమలంకరించగా రంభ “ఆతనిని పుచ్చికోదలచనదట'' ఆప్పుడు ఘృతాచి అనే అప్పర కిసుక్కున తుమ్మినది. ఈ లోపలతన భక శరీరంతో సహగమనం చేసిన ఆ వీరుని భార్య అగ్నిపథంలో స్వర్గానికి రాగా చూచి రంభ నివ్వెరపోయింది. రంభ నిష్పలయళ్నానికి తోటి స్రీలు నవ్వుకొన్నారు. ఆచట రంభ పరిస్థితిని పరికిస్తే మనకు కూడ నవ్వుపుట్తుంది. “ఇల జగఠరాపి ఖఇడ్గమున నిల్లిన వీరుని రంభవుచ్చుకోం దలచినం దూప్పుళా దిక్కున ఘిఠాచి గిసుక్కునందుమ్మెనంతలో పలజనుదెంచే వా (ర () కులభామినియగ్ని పధంబునం (ద్యుని షృలతకు రంభయున్వెలజువాలిన నవ్వి (ర) దోడి కొమినుల్‌ '' జగలాపి గంగభూరమబుని తోడి యుద్ధంలో చనిపోయిన మళ్లి భూపతి సురకాంతను వివాహమాడబోగా యొకపిళాచవధూటి పెండ్లికి రమ్మని భేతాళరాకిషీ భూళాలను పిలిచిందట. ఇచ్చట రణరంగంలోని భీభత్సంతో వివాహకార్యానికి సంబంధించిన విషయం కలిసి పోయింది. “తురగ చమ(౯)౭బునం గర మొప్ప నెటికింగాం ఐసరించి దానన ముసుంగు వెట్టి తెలుపెక్క గజివోవ బెళగిన పునుకమిం చిన వెండికోరంగాం బేతం బట్టి ఏనుక తలలలో నెసగిన ముత్తియం బులు గుంకుమాక్షతంబులుగంబోసి వేఠాళఢాకినీ భూతంబులార మీ కును ముంబికంబని కడవంజెప్పి యొకపిశాచ వధూటి దానుత్సహించె రాయజగతాప గంగభూర మణుండాటి నమరంబెంధ్లికొడుకు మల్దావనీశం జెలంగి సురకొాంతతోంబెండ్డి సేయునపుడు"' అగరు. శ, వె (44, ల 159 7. 61,

భాషాపరిశీలన 68 ఆఅల౦కొరొాలరు

కాకతీయులనాటి. తలుగు కాననాఎలో ఎక్కువగా కన్పించేవి ఉప మాలంకారాలు రూపకాలంకోరాలు కూడ అధికంగానే కన్పిస్తాయి. ఉల్పేత చాలా తక్కువ. యమకం అనుపాసాలంకారంవంటి పద్దాంంకారాలు కూడా ఆకగాడక్కడ కన్పిస్తాయి. కొని సంస్కృత శాసనాలలో కన్పించే పద్మ చక గోమ్య్మూతికాదిబంధాలు కాని (భాంతిమత్‌ విచ్యత వ్యపరేకొలంకారాలవంటి ఆక్థా లంకొరాలు నిర్భంత్యం నిస్తాలవం నికోష్ట్యంవంటి శబ్దాలంకారాలు కొని కని వించవు. (పజాసామాన్యాని3 కూడ ఆర్థం కావలెవసనే ఆశయం నాటి తలుగు శాసనాలు రచించు వారికి ఉన్నందువల్లనే కాబోలు వ్యవహారంలో తరచుగావచ్చే ఉపమారూపకాలనే ఆధికంగా ఉపమూగించినారు.

మాటదేడు శాసనంలో బూచెన అనే వానికి కల్లిన నలుగురు ప్యుతులు నాలుగు సమ్ముదాలతో పోల్బబడ్డారు. “రామడు” భీముని వంటి పర్మాకమం కలవాడని, “అప్పడు” మహేంద్రచలంవలె ధీరుడని చిన్న చిన్న మాటలతో ఆందంగా పోల్బబర్డారు.

“బూచెన కిష్ట శిష్ట సుర భూరహ మూద్తినాకి బుట్టి రాత్మజులు

గిచకవై రి వికముండు గిల్బ్చిష దూరుడు రామండును మహేం

(ద్రాచల ధీరుడప్పండు భట్మాగణి రేవండు దాని దండి యీ

నాచండు బుట్టి రంబుధులు నాలుగుం పోలెధరాతలంబునన్‌ ”

అంంగలతతో 11! ర 12 2 145.

ఈ పద్యంలోని ఉపమానాలు ఆందరికీ పరిచితమైనవే, అట్లే కొణిదెస కాసనంలో ఓపిరి సిద్ధ దేవుని జననాన్ని వర్ణిస్తూ

“ఇనుండువయమైన యట్ల

మ్మనువుదయంబై న యట్ల మటి రఘురామలు

జనియించనట్టు గులవ

ద్ధకానుండోపిలి నీర్ధివిభుండు దానుదయించ్చెను”

= కొసన పద్మ మంజరి *౨ర్‌రి పు //%,

ర్క తలుగు కొసనొలు ఇందలి ఉపమానాలు (పజాసామాన్యానికి కూడ ఆర్థమౌతూ మధురంగా ఉన్నాయి, ఇంకా కొంత భావనకు ఆవకాశమిచ్చినా సౌకుమార్యానికి దూరం కాని ఉపమానం ఉప్పర పల్లి శాసనంలో మనకు కన్పిస్తుంది. “ఉర గేద దిగ్గజములకు౦ బఐబరమోత్సాహముగ నాతప్మతము వోలె నర యెత్తిన కిరవరుండగు హరి గాటయ కీవుతము దయామతి శుభముల్‌ ” అజా ఇన్స్‌కీష్ణన్స్‌ ఆఫ్‌ ఎ. పి, కరీంనగర్‌ - 80 ప 89. పె ఉదాహరణలన్నిటిలో ఉన్న ఉవమానాలు పామరులకు కూడ అర్హమౌతూ ఆలంకార త్వాన్ని సార్ధక మొనరిస్తున్నాయి. రూపకము రూపకాలంకొరం రాజులకు, సొమంతులకు, అధికారులకున్న బిరుడులలో (పాయికంగా కన్చిస్తుంది. బూదపుఠ కాసనంలోని మల్యాల గుండ దండ నాథుని బిరుదులలో “రిపుతిమిర మత్తకందుడును" “*బాచాంబికా క్షీరపారావార సంజాత హరి చందనుండును''" “కుప్పాంబా మానస సరోవర విహరమాణ రాజహంసుండును"' “పరో (వర!) నారీ యౌవన (వన?) వసంతుండును" కొర్చన్‌ 1! = 58 పు 158, అదే విధంగా యాదవ వంశానికి చెందన శార్ణపాణి దేవ మహారాజ (వళ స్తిలో “యాదవ కుల కమల కలికా వికాస భాస్కర” “ఠతురుభోపప్పవ మేదినీ సముద్ధరణ మహావరాహ"” “*భోజ రాజ భూపాల వ్యాల వ్మిదావణ విహంగ రాజ” “గూర్జ్ణర రాయ వారణాంకుశ” “పండార లన్నీ దేవ వంళావలి వన దహన దావానలి' ఎ కార్చన్‌ || = 984 పు 90.

ధాషాపసరిశీలన తీర్‌ మొదలైన వెన్నియో కన్నిస్తాయి. ఉప్పరపల్లి కొాసనంలో రేచెర్ల ర్ముదుని వర్ణన ఓజో గుణ గుంఫితమై రూపకొలంకారశోభితమై కన్పిస్తుంది.

“వతిపన కీతీపాల కుంజరమద [ప్రారంభ సరంభము

ద్ధత బాహా విహిత పచండ నిశతోద్యళ్థర్గధారా నఠా

హతి. _ భేదించి. యఖవ్వ౯గవ్వకాబలకాయ్య౯స్ఫూ త్రి౯ంగంథీరవా

కృతిమ సన్నుత (విత్తి దాల్చి పలసెను రేచెర్ల ర్ముదుండిలను'"

_ ఇన్సకిష్ణన్స్‌ ఆఫ్‌ ఏ. పి. కరీంనగర్‌ = 60 పు 90.

ఇటు వంటి ఉదాహరణలిన్నో వాటి కొసనాలలో కన్పిస్తాయి. ఉక్పేటొలంకొారము

శాసనాలలో ఈ ఆలంకారం చాలా తక్కువగా కన్పిస్తుంది. ఇది కవి యొక్క. ఊహపై ఆధారపడియుంది. అందు వల్ల పాఠకుడు మెతం కవివలె ఆలోచించి ఆందలి స్వారస్మాన్ని ఆనుభవింపవలసి యున్నది. ఈ ఆలంకారం ఉపమా రూపకములంత స్వాభావికమైంద కాదు. పాఠకుడు ఆంత త్వరగా ఆర్థం చేసికొని సంతోవపడలేడు ఆందువల్లనే కాబోలు ళాసనాలలో ఉ్మత్పేషాలంకారం “చాలా తష్కవగా కన్చిస్తుంది. తిక్కన వంటి మహాకవికి కూడ ఈ ఆంం౦కారంపై అభిమానం చాలా తక్కువ. కొణిదెస కాసనంలో ఓపిలి సిద్ధన దేవ చోడ మహి రాజు దానాలను వర్జించే సమయాన

“కరికాలో త్తమ రాజ వంళమునందా గౌరీ మవిదేవికిని

నుకభులు గల్బ కుజాతములు రసనదీతో19 (యందు) సింఠతామణులు

ధరన క్యాకితింబు పైనోయన జగదాంక్టుండై 1 యిచ్చుదీ

నురకయ్యోపిలి సిస్టి వల్పభుండు కన్ను౯ందడన్ను వన్ని౯ంపగాను"”

= కాసన పద్య ముజరి = 58 పు 76

ఈ వద్య్శంలో దానకర్ష్ముడైన ఆ మహారాజు కొమధేనువులు, కల్చ్పవృశులు; సుర నదీరామము, చింతామణి రత్నాలు ఆన్నీ ఏకాకృతి దాల్చి పుథ్ధైనా ఆని ఊహింప ఐకింవి, ఫ్రై వస్తువులన్ని కోరికల దీర్చేవి, కామధేనువు మొదలై నవి ఒక్కొక్కటే

68 తెలుగు శాసనాలు ఉన్నా రచయిత వాటిని అశేకముగా ఊహించుకొని అవి ఏకాకృతి చెందినవా ఆని తిరిగి ఊహించుకొనినాడు. ఇతరాల్లై న అర్జాలంకారాలలో వ్యతిరేకం ఒక్‌ చోట కన్పిస్తున్నది. బెక్కల్లు లోని ఒక శాసనంలో ర్యుద దేవ చ్మక్రవర్తి సామంతుడై న మల్లిరెడ్డిని వర్డిస్తూ “శిపగని మందరాచల మధీరత బొంకని గాంగజుండు!8 వి _స్తరతర ధమ్మ౯ మార్గమున దా నొరువేడని వాసవుండు భా సుర విభవోన్నతిని విమల సోముండు = నిజుశ్వరాపొతే తరుండగు సూ(ద్రవికుండు గుణధాముండు.**. + వికమంబునన్‌ “ కార్బస్‌ = 1౪593 పు 1192. వ్యతిరేకొలంకారం సంస్కృత శాసనాఎలో చాలా చోట్ల కన్పిస్తున్నది. శబ్దాలంకారాలు శాసనాలలో యమకం, వృత్త్యను.పాస ఎక్కువగా కన్పిస్తాయి... భేకాను (పాస కూడ ఆచ్నటచ్చట కన్పిస్తుంది. గంగాధరుని కరీంనగర్‌ శాసనంలో పై శబ్దాలంకారాలన్నీ కన్పిస్తాయి. “శం రామాథిపుందిల్యద సీల నిభళారీరుండు దారుండుగౌ రీరామారిపుండు జ్వల స్ఫటిక కారీరుండు ధీరుండు భా షా రామాధిపుండబ్ల కేసర లసచ్చ్బాయా శరీరుండు నుం గారణ్యంబున మాకు నీపుత సదాకాలంబు గామ్యాత్ధణాముల్‌ జు శ్రీ “పుషః౯ నిధివుష౯ణ రత్నము వుషోల్నాతమ మూతి యంచుం నొగడగ జనులు ద్ధృషగ మతి వంయగాం దై పుషుళలం వేసిలిం (బితిష్ట పూజార్హృ ముగాను " "| జూ 20 ను చొట్ట యమకం

థాషాపరిశీలన &్ర7

“*శ్రీకాన్తా కాన్తుచే నాగ్రీత విబుధజనాఖి (శ) స్థిర (ప్రాజ్య రాజ్య

(శీకాన్హా కాన్తుచే విన్తిత నిం భుజ నిరింళ నీఠాన్య రాజు

శ్రీకాన్తా కాన్తుచే డిడ్నీతి (దిక్‌ గగన సమాశిష్ట్ర విస్పష్టకీతిఃా

(కానా కాన్తుచే నూటికా తరిపుమిగరాటి మృగారాతి చేతన్‌” అను చోట ఛేకాను [ప్రాస

“పరనరపాల మౌలిమణి భాసుర డీప్రి లతావికాన వి

స్ఫురిత పదాబ్దుచే నహిత భూత (ప?) తినాథ వరూధినీ సరో

వర మథన (సభూత మదవద్విరదాధిపుచే విరోధి థూ

ధర శిఖర |పభిన్న విదిత |తిదశేం్యద నికాత హారి (హేతి చేన్‌”

-- ఇన్స్‌[కిష్ణన్స్‌ ఆఫ్‌ ఏ. పి, కరీంనగర్‌ = 95 ఈ పద్యాలలో వృత్యను[ప్రాస అపయత్న పూర్వశంగా వేయఎడినట్లుండి రూప కాలంకారానికి [పాధాన్యమును కల్గించుచున్నది.

బిరుదు గద్యలన దగిన రాజ (పళస్తులలోను మరియు దేవతా (పశస్తు లందును అంత్యాన్నుప్రాస ఎక్కువగా కన్పిస్తుంది, ఆట నట వీటిలో వృత్యను (పాస కూడ ఆయత్న సంపాదితమై మనోహరంగా కన్పిస్తుంది.

ఈ ఏధంగా కాసనాలలో ఉపమా రూపకాద్యర్థాలంకారాలు అన్నుప్రాసాది శబ్దాలంకారాలు మచ్చటగా ఆర్థశ్దేశం భావక్షేం కల్లించవి విధంగా డ్యబ్నయి. శాసన రచయితలు ఎక్కువగా నుపమోగించిన పై అలంకారాలనే కాకతీయుల కాలమండున్న తిక్కన సోమయాజి తన (గ్రంథాలైన నిర్వచనోత్తర రామాయణంలో అర్యధ మహాభారతంలో వాడినాడు తిక్కన (_ప్రభ్యాతమ్నుల్తె సుబోధకములై న ఆం౦కొారాలనుమ్మూతం వాడుట, కొసనము లందుకూడ ఈఆలంకా రాలే ఎక్కువగా కన్చించుట చూచిన అనావె తెలుగు (ప్రజలకు, పండితులకు, కవులకు ఆడంబర యుళమైన రచన కంటె స్వభావ సిద్ధమైన రచనపై గల గొౌరవాదరాలు శెలుస్తున్నవి,

63 తెలుగు శాసనాలు ౩లి

శాసనాలు ఏకకవి కర్ఫృకాలు కావు. భిన్న: భిన్న సమయాలలో భిన్న చిన్న స్థలములతో భిన్న భిన్న వ్యక్తులు రచింతురు. అందువల్చి శాసనాలలోని శైలి ఒకే పద్ధతికి చెందియండదు. ఐనా కాలం, దేశం, సంప్రదాయాన్ని ఆను సరించి కాసనాలలోని శైలిలో ఒక (ప్రత్యేకత కన్పిస్తుంది.

కాకతీయుల కోలంనాటికి తెలుగు భాషలో నన్నయ భారత రచనచేసి ఒక (తోవ చూపించినాడు.. అనాటి కవిపండితులతోపాటు పామరులకును భారతం పఠన పాఠనయో గ్యమైంది. ఆందువల్ల శాసన రచయితల పై నన్నయ భారతశైలీ (ప్రభావం తప్పక పడియుండును. కాకకీయయుగం ఇంచుమించుగా నన్న యనుండి భాస్కరునివరకు సాగినది ఈమధ్య భారతంలో ఆరణ్యపర్య శేషం, హరివంశం తప్ప మిగిలిన భారతరచన పూదర్తిఐంది. ఈయుగంలో పండితారాధ్య చరిత, ఐసవపురాణ౨వంటి వీరశైవ రచనలు, మార్గదేశీ పద్ధతులలో రామాయణం రచింపబడిండి. స్వతం్యతానువాదమనదగిన కుమారసంభవం రచింపబడింది. అందువల్ల నోటి కవిపండితులపై ఈ (గ్రంథాల 1పభావం తప్పక ఉంటుంది. ఇడి కాక కాసనాలు వాసేవారికి దేశకాలాదుల ననుసరించి స్వతంతమైన భావనకూడ ఉండియుండును, ఈ కారణాలచే నాటి శాసనాల శైలి ఏ ఒక కోవకు చెందకుండ అన్ని విధముల రీతులలో కన్పిస్తుంది.

ఆనాటి శాసనాలలో చాలా వరకు నన్నయ శ్రైలియే ఎక్కువగా కన్చి స్తున్నది. సంఫ్క్యృతార్యరములు సమంగా కలిసియన్న శైలి నాటి కాసనాల్లో ఎక్కువగా ఆదరింపబడింది, దీర్షసమాసాలున్నా లేకున్నా మిక్కిలి జటిలంకాని రచన ఎక్కువగా కన్పిస్తుంది. చిన్నచిన్న సమాసాంతోను, సమాస రహితంగాను తన్పించే నాటి రచన

“శ్రీవాణి సియండాదిక ర్రణ్యది(జ)గర్సేవ్యుండు బుట్టింప భూ

చేవ ఇ్యాత వైళ్య ళూదుల మహాలేజంబుతో వారలం

ధాషాపరిశీలన 89 గావంబూని పులిందవంళగకరులం గల్పింవ దద్వంశజుం డా విబ్భూతయపండు బూచెన సుపున్యాత్ముండు పుభ్రిను మహిని =కొర్పస్‌ "40 డబ్యుబి 12 పు 149. దీర్చ సమాసములున్నా మిక్కిలి జటిలము కాని నావి రచన “పరనరపాః మౌలిమణి భాసురదీ_ప్రిబఠావిఠానవి సృరిత సదాస్టుడే నహిత భూతలనాథ వకూధినీ సరో వర మధన [1పభూరమవవవ్విరదాధిపుచే విరోధిళూ ధర శిఖ5 (వభిన్న విదిత తిదకేంద నిశాత హేతిదేస్‌'! ఇన్స్‌ స్కి్షన్‌ ఆఫ్‌, ఏ. పి. కరీంనగర్‌ * ౨5 పు 687. ఆనాటి కాసఫములందు సంస్కృతము తెలుగు పెనువేసికొని పోయివట్టగపడును, కానినాడు వాడుకలో లేని మారుమూల పదాలుకాని సంస్కృత (ప్రాధాన్యము లేని రచనగాని పద్యాలలో కన్పించదు, వచనాణు మ్యూతం సంస్కృత పద బహృళంగాను కొన్ని ఆంధ్ర పద ఐహుళంగాను కన్చిస్తూ ఉన్నాయి. సంస్కృృత పదబపలళమైన రచన బిరుదు గద్యలనదగిన రాజ (పస్తు లలో అధికంగా కన్పిస్తున్నది. తెలుగు పదాలెక్కువగా ఉన్న నొటి రచన:- “444 244-4.నాదందొకణా స్థాయిగా దేవరకు నడచుచున్న (విత్తియా 'పెరూరి నకరము దేవర భోగమునక్షుత్తమ మింట్ట రెండుకూకలు మధ్యమ మింట ముయ్యడ్డుమ కనిష్టమింట ముప్పాదికయుంగ్లాం తెలుగు నకరము నరువ నకరము నీధమ్ముకవు (పతిపాలించి నడపంగ్గలవారు అంద్దుల సమయము పేంట్ట వీసాముసేసి నడపంగ్గలవారు ఆంద్రుల తేలివారు గొను వున బుడ్యండు.........22 ౭0 _- కార్పస్‌ ౯741 పు 87. రాజ్వపళస్తులు దేవత్యాపళస్తుంలో సమాస్తాలు విష్కవగా ఉన్నప్పటికి నాతి దీర్హములె న సమాసాలే ఎక్కువచోట కన్పిస్తున్నాయి ఆరభటి వృత్తిలో దీక్ష దీక్ష సమాసములతోనుండు గౌడీ రీతిలో సొగిన రచన చాలా తక్కువగా ఉండి,

70 తెలుగు కాసనాలు ఉప్పరపల్లి కాసనంలోని (కఠీంనగర్‌జిల్దా శాసనాలు=80 పు 90) (పతిపక్ష వతి పాల కుంజరమద [ప్రారంభ అశే పద్యం దీనికి చక్కని ఉదాహరణ, ఇట్టీ రచన శాసములందు క్వాచిత్మమే. సాధారణంగా కాసనాలలోని వర్ణనలన్నిటిలో సాత్వతీ, క్రై శికీ, వృత్తులు వైదర్భీ, పాంచాలీ రీతులు ఎక్కు వగా ఆదరించబడ్డాయిం “మంచిన్నాధవులన్నమిద్ధముగ సన్మాగణాంబునం (బోచి ర కించె న్వ్మిపులనూకికాగంబుత నతిస్నేహంబు- పాఐజం బెంబెన్టేవ సిశావలులకి (కిం నిజన్ము =-== త్రించెంగీత్తీి౯ మప"శశాంక గగణా(నా)ది త్యాచె(చ)లస్థాయి గాన్‌" -కార్పన్‌ ౯7 59 పు 111. వచన కశాసనములలోని రచనకూడ కొన్నిచోట్ల చక్కని ధారావస్థితో నల రారుచు కావ్యవచనమువలె కన్చించుచున్నది. “౨ వారిలోనం (టోలిరెడ్డి ఆత్యంతధమ్మళాపరుడుకు ఆధిక పున్యాథ కుండునున్నై జన్మించి తనక్షుం బరమ పతి(వతమ్రైన మాచమా(0బీకం) ధమ్మ౯పత్నికాం జేకొని వంశకరులై న సుపుళులం బడసి ధమ్మా౯త్థ౯ కామమోక్షంబులును (లను?) చతువ్వికాధ పురుశాళ్థ్ర౯ణంబులంద చిత్తంబు నిలిపి కితయుగ (తేతద్వాపరః కలియగంబుల స్థిరంబైన దైవంలీశు రుండ తనకుం బరమ శ్వామిగాం దలచి.......౮' -కార్పస్‌ ౯ డబ్యు జి. 1 పు 148. ఇటువంటి వచనాంనెన్నిటినో నాటీ శాననాంలో గమనించవచ్చు, కొన్ని కాసనాఎ కథాకథన పద్ధతిలో కన్చించును. అందు వచనాలు, [పతివగనాలు వారు చేసిన కృత్యాలుకూడ ఉండి నాటకరీతిని కథలో జోడించి నట్లు కన్చిస్తాయి. పో ంజంంశ్రీమతు పమ్మి(పచన్న వల్లభుని రిరుప్రతిస్ట దేవన యపెగడ 'సీయింపంగాను స్వ స్తీక్రీమన్మ వోసామంత వియా౯ల నాగసానమ్మం

ధాషాపరిశీలన గ గారును ఆమ్మలాజను ముమ్మడిరాజును రేంఐ త్రికానుంది పమ్మికీవచ్చి ఆ దేవరకు డండంపెట్టి (పెగడమాకు మహాసంతోదం చేసి. చేయక విచ్చేయుకి ఇవేవర్నపీయం మాళగడశే పెట్టిం(పుమన పుపిన. దేవర ఉపా(రం) నమ_స్తమై([(సహ)ఆంగరంగ భోగానకు .'"

కార్పస్‌ 8/5 కెఎమ్‌ 18 పు తల విర్మాలవారి మంతి దేవన్నపెశడ పమ్మి[గాములో పచన్న వల్లభుని

(వతిష్ట చేసెను, ఆ (పకిష్ట సమయంలో తన ఏలికమైన విర్యాలవారిని పిలి

పిందినాడు. దేవన్మపెగడ ఆహ్వానంపై వివ్యాలనాశసానమ్మ తన ప్పుతుల్లైన శి

ఆమ్మలాజును ముమ్మడిరాజును వెంటబెట్టుకొని రేబర్తినుండి పమ్మికివచ్చి, దేవతా

(పతిష్టలో పాల్గొని దేవునికి దండముపెట్టి తన మంద్రమైన దేవన (పెగడతీ

(యైగడ! మాకు మహాఫంతోవం కల్లించికివి. అం భగవంతుని ఆంగరంగ భోగా

లకు కొసెవారిక ఆ ఊరిలోనే వృత్తులిచ్చిన విషయాన్ని ఈ ళాననం తెల్పు

తుంది గుంటూరు జిల్లాలోని దుర్గి కాసనంకూడ (ద - వి౨౧ - కాగ 804

పు 172) ఇటువందిదే. ఇటువంటి విషయాలను తెల్పుటకై ఆనాది ళాసనకవులు

ఆనుసరిందిన పద్ధతి బాలా విలక్షణంగా ఉంది. వాక్యవిరామ చిహ్నాదులు లేక ఆంతాకంసీ ఉన్న=౭చువల్ల మనకు తొందరగా అర్థముకాని పరిస్థితి ఏర్పడింది. ఛందన్సు

నాటి శాసనములందున్న ళందస్సును గురించి తెలుసుకొనుటకు ముందు ఆనొవి లేఖన పద్ధతులను గూర్చి సంక్నేపంగానైైనా లబసుకొనవలసి ఉండి

1, ఆనాటీ గాననాంలో ఆర్థబీందవు కన్పించదు ఆర్ధబిందుపును పూర్ణ బిందువుగనే (వాసేవారు. కాని పలికేటప్పుడు తేల్చి పలికేవారు. “ఇం[దాచల ధీరు:డై పగజ నాజి జయించి విశేషలీలతో యాచక కల్ప[విమండన” అనే మాటేడు గాసన ("ణజః 50 10 12 7 142) పద్యాన్ని ఇందాచల ధీరు,డు. యాచక కల్పవృషుఃడని లేల్చి చదువవలెను.

2 కొన్ని (ప్రాచీన కాననా౨లో డునర్జాంత పదాలముందు పూర్ణదీందువు కాక "ణ "కారం కన్చిస్తుంది" ఆ “ణ”కారమే కొల[కమంలో పూర్ణబీఐదువై ంది

౯ల్టి తెలుగు కాననాలు పూర్ణబిందువును కొన్నిచోట్ల “తేల్చి పలికినప్టే “ణ'కారాన్ని తేల్చి పలికేవారు. రాతలో మాతం ““ణ"కారంతో ఉన్న డుజ్‌ కన్పించేది.

పదమూశ్డేణ నాభ్రమాత్య పదవి (బొపించ్చి తత్సంపదాస్పదుడ్ణై..........

ధ్యా న! అమూవతి = క,పఎ౨మం= 41 పుర్‌1, వీటిని పదమూణడే(డులనా(డు, సంపదాస్పదుండై ఆని చదవాలి.

8 కొన్ని స్థలాల్లో ఆర్జానుస్వారంగాని, పూర్జానుస్వారంగాని ఆవసరం లేకపోయినా పూర్ణబిందువుంచేవారు. ఆవి శాసనాన్ని లిఖించేటప్పుడు [పమాద వశమున చేరిఉండవచ్చు.

ఆద్యుల కంటెను దానె పెర్లయై

ఆంబుధులు నాలుగు:పోలి ధరాతలంబునను.

-ాల౮ాంగాజా 111 12 120 149. మొదలగు చోట్ల పూర్ణబిందువుకాని ఆర్థబీందువుగాని ఆక్కరలేదు.

శీ. కాకతీయులనాటి తొలి పద్య కాసనాలలో హలంత పదాలను ఆజంతాలుగా రాసేవారు. ఈ పద్ధతి తరువాతి కాంంలోకూడ ఆక్కడక్కడ కన్పిస్తూనే ఉంది. కాని వీటిని చదివేప్పుడు హలంతాలుగా చదువుకొనేవారు'

“స్తపున్యాత్ముండు పుస్ధైను మహిని" అనే పైమాటేడు శాసనాన్ని “పుస్టెన్‌, మహిన్‌” అని చదువుకొనేవారు.

5. విడివిడిగా ఉచ్చరించాల్సిన అక్షరాలను కొన్ని సందర్భాలలో కలిపి సంయుక్రాతరాలుగా (వాసేవారు, చదివేటప్పుడుమా(తం విడివిడిగా చదువుకొనే వారు, ఇట్టివ్యవహారం నేటికీ పల్లెటూళ్ళలో కన్చిస్తూనే ఉంది,

“అత్యకుటిల చిత్తుండితండని యాదరికం బిల్చించి”

-ాకఠీంనగర్‌ 1౧9, &గి గగ 0125 ౧ 65. డీనిని పిలిపించి అని విడిగా చదువుకోవాలి "లేకపోతే ఛందోభంగమొతుంది. అదే విధంగా

థాషాపరిశీలన 70

“పెండ్రి యయ్యెం [వీతితోను”

య! “వదమూడ్డేణ నాజ్ఞమాత్యపదవి” ళు ఎ ఆమరావతి = ళా*-ప=మం = 1 పు5]. పీటినిపెండిలి, సడులు అని విడివిడిగా చదువుకోవాలి. ఈపద్ధతి వచనంలోనూ కన్పిస్తుంది.

ర, ఆనాటి కశాసనాలన్నిట “బు”"కొారమంతగా కానరాదు (పాచీన కాస నాలలో ఉన్న ప్లే “బు"కాానికి బదులు రేఫకు ఇకారమును కలిపి రాసేవారు. “పృథివి” అనుటకు గో|పిథివి” అని, “వృత్తి” అనుటకు “విత్తి” అని రాసే వారు. కొన్నిచోట్ట ఈ అవరాన్ని ఇకారానికి ఐదులు ఉకారంతో “పుథవి” ఆని రాసేవారు. [కిళ. 13వ శతాబ్దిలో బుత్వం తెలుగునొటి శాసనాల్లో కన్చిస్తున్నా పాతపర్ధతి పూ ర్తిగా పోలేదు.

*మాతా పి,తువగలము”

“కి+జీ౯త (మిగరాజ (మిగారాతి చేరను”

“నియోగ (విత్తులందలము”

ఎ 1౧5. గి? సగ 0[25 ౧ 65.

7. కొన్ని శాసనాలలో సంయుక్తాక్షరాలను విశివిడ్‌గా రాసేవారు. బౌ”లను 'అయ్‌, అవ్‌'లుగా రాసేవారు. చదువుకొనేటప్పుడు మ్మాతం కలిపి చదువుకొనేవారు.

"బడసి పురుషాత్ధలణ గౌరవ (వవుధుండగుచు”

“దన ప్యతాను పవృతికమున నిత్యమానెండు నేయ”

-- కంచెర్ద -ళా-ప-మం - 18పు కర్‌,

(పబుకార్టగా మీఏమెయి”

• అమూవరతి = ౯-ప-మం = 41! పుర5£.

“నిరుదన జన్న యా ఆలుంగు బిజ్ఞన మనుమండు”

= కొణిదెస ళా ప-మం- 58 పు 75

-ళ్గాశ్ట తలుగు కాసనాలు 8. కాసనాలలోను ఇంచుమించుగా 17, 18 శతాబ్బులనరకు గుడిదీర్ణము ఏత్వదీర్షము, ఓత్వదీర్షము కన్చించేవి కావు. గుడిదీర్దాన్ని సూచించుటకు వక్క ఉన్న అక్షరాన్ని ద్విత్యంచేసి [వాసేవారు. లేదా _హశ్వంగానే (వాసేవాడ, “శీ రమణియ్య వకుండు” “టీ రమణియ్య ధనదపురవర” -ా బాపట్ట-ళశా-ప-మం = 45 పుర్‌?7, వీటిని శ్రీ రమణీయ” ఆని చదువుకోవలెను. అ్లే ““కాకతియ్య (పఠాపర్ముద దేవ కాకెతియ్య (ప్రళాప కుమార ర్యుదదేవ”' ౮౦౧౮౮ ౧ ౩7 6౩87౧782 86 85 (ప్రజజ్ఞిరె (పొలనృపాల మళ్లభూవల్ల భౌ బెతమహి పతిశ్చ।॥ త్యత బెళావనిశన్య సూరమల్ల కమాపతి। (పొలకొమ్మమ హినాదౌ చత్వారః సూనవొ ధవక్‌॥॥ ఎ కటుకూరు గ. 4. ౨ గగ 0/29 7 82. 9. ఇవికాక కాసనలేఖఎ దోషములు పెక్కు కన్పించును, కాసనాన్ని చెక్కేటప్పుడు ఏర్పడ్డ ఆక్షరదోషాల కాక కొన్ని అక్షరాలను ఆశద్ధవల్సి వదిలి వేసిన సందర్భాలు చాలా కన్పిస్తాయి. ఇదికాక కాలవై వరిత్యానికి లోన్రై కొన్ని ఆవ్షరాలు కన్పించకుండా ఊన్నాయి. ఆందువల్ల ఆయాపద్యాలను నరిగా గుర్తించ “- ఆది చోడ కులంబు రాజాధికుజ్దేన తొడ్జెరాజులచే ని వ్యాజముగ నడప ఎజయన భూజనులు నుతింపంగాం (బభుత్వము వడ సెను” ఎ అఆనమోలు -531 = £5౧| - గీ౧. 14 ౧౩39. ఈ కందపద్యమున శొలి తషరములు లోవించికవి కాని ఇడి కాసనలేఖికుని తప్పుగా కన్పడదు. “"ఆజుపాదంబుల బుట్టిరాద్యమున వ్మిపాన్వాయ ముఖ్యుండు ప ద్మజుండు న్వి[ప్రల పాదములు శుచులు మేర్యస్థానజులుగా నబ్ద(౫] పాదాబ్టజులుం బవ్మిళులని నిస్సందిగ్ధ ధంగిని సమ స్త జన్మవాతంబులుం జకుత్ధకా కులులను శంకింతు రిద్ధారుణిని ” బెళ్ళూలు 1౧09 జి, గం 0159 ౧ 110.

భాషాపరిశీలన ౯7 ఈపద్యం రెండవపాదంలో చివరి రెండక్షరాలు కన్పించవు ఇది శాసనరేఖకుని పొరపాటే కాబోలు. ఈవిధంగా కాసనలేఖకుని అ్మళద్ధ వల్లనో మరే ఇతరకారణం నల్పనో ఛందస్సును గుర్తించలేని పద్యాలు నాడు చాలా కన్పిస్తాయి.

10. ఇక ళందోభంగములేక అనాడు క్వాచిత్మముగనై నా వ్యవవోరంలో ఉన్న “*ఉదియించె (ఉదయించే) శీతకు (సీరకు) హయ్యు౯ండు (సూర్ముండు) సూర్మదిత (సూనృత) వంటి పదాలెన్నో నేడు ఆశరదోషాలుగా కన్పిస్తున్నాయి.

11. ళాసనాలలో నేటి మ్ముడిత (పళులందున్నట్లు (వతిపద్యం నాల్గు పంక్తులలో, వృత్తముపేరుతో కన్పించదు. కాన్ని కాసనాలలో కొన్ని కందపద్యా- లను “కందంలేక కం” ఆని గుర్తించేవారు. కొన్నినృత్తాలను “(విత్తం లేక (వి" అని గుర్తించేవారు దేశీపద్యాలకు ఎట్టి గుర్తులు కన్పించవు. వృత్తములుకూడ ఆవి ఏ వృత్తములకు సంబంధించినవో తెలిపేవారు కారు.

మై లేఇన పద్ధతులు ఇంచుమించు రెండువందల సంవత్సరములకు పూర్వం (వాయబడ్డ కాళవ్యత (గంథాల్లోను కన్పిస్తాయి వ్రస్తుతం నాటి లేఖన పద్ధతులు అనుసరించి నాజిళాసనాలలో కన్పించు ఛందో విశేషాలను పరిశీలింతము,.

ఈవిధంగా నాటి ళాసనములందున్న రచనాపద్ధతి విలక్షణంగా ఏ జక _పద్రతికి చెందక (పత్కేకంగా కనిపిస్తున్నది

నన్నయ భట్టారకుని పూర్వుమండున్నకాసనాలలో తరువోజ మర్యాక్కర, సీసము, ఆటవెలది, తేటగీతి, ద్విపద, కందము వంటి దేశిళందానికి చెందిన పద్యాలే ఎక్కువగా కన్చిస్తాయి. చంపకమాల సంస్కృతంలో గుణగ విజయా దిత్యుని సాతలూరు శాసనంలో! కన్పించినా తెలుగుకాస వాలలోమా్యతం కన్చించ లేదు. ఇటీవలి పకశోధనలవల్ల నన్నయరంటె (ప్రాచీనమని విశ్వసింపబడుతున్న గూడూరు శాసన రచనాకాలం క్రీశ. 1124 నాటిదని తేలింది.!* ఈవిధంగా నన్నయకు పూర్వం దేశికవిశ ఎక్కువ _పాతుర్శంలో ఉండగా నన్న యకాలం నుండి మార్గకవిత ఎక్కు.వ (ప్రాధాన్యాన్ని సంరరించుకొంది. కాకరియులనాటి శాసనాలలో చంపకోత్పలమాల కార్టూల మృల్తేభ వృత్తాలు, కందము, సీసము, ఆటవెలది, లేటగీతి సద్యాలెష్కవగా కన్ఫిస్తున్నాయి. (సర్ధర. వసంతతిలకొది

క! తలుగు కాసనాలు వృత్తాలు దాలా తక్కువ ఉన్నాయి. ఇతరవృత్తాలు నానికాసనాలలో కన్ఫించవు. నేను పరిశీలించిన నాటి కాసనాలలోనిపద్యాలలో మొదటిస్థానం కందపద్యానికి తరువాతిస్థానం చంపకోత్పలమాలలకు ఆతర్వాతిస్థానం సీసపద్యానికి లభిస్తున్నరి.

రగడలు, మరధ్యాక్కరలు, మొదలైన దేశిపద్యాలు పూర్తిగా ఆద్భృళ్య మైనాయి. నాజి సమకాలీన సాహిత్యంలోకూడ ఇవి కన్పించవు. ద్విపద పాల్కు రికి సోమనాథుడు, గోన బుద్ధారెడ్డి, విర్ధలరెడ్డి వంటి కవృలచే ఆదరింప ఐడినప్ప టికీ నాటి పద్యశాసనాలలో ఇది కన్పించదు. అచ్చటచ్చట వృ త్తగంధులలో ఇది కన్చించినా యతి సరిపడదు. ఆక్షర ఛందస్సులో చంపకోత్పలమాలలు అధికంగా ఉన్నాయి. మ్మాఠా ఛందస్సుకు చెందిన కందపద్యం అన్ని పద్యాలకంబ అధి కంగా కన్పిస్తుంది.

ఈ విధంగా నాటీ కాసనాలలో మారుమూల వృత్తాలు మిక్కిలి దేశేయాలైన పద్యాలకంటె (ప్రసిద్ధమైన పై పద్యాలే కన్పిస్తున్నాయి. పద్య రచనలు

వద్యశాననాలలో కవితా .సం్యపదాయములై న మంగళాచరణం వంటివి కస్పించుచున్నప్పటిక్కీ చక్కని కవితా చమత్కారము కలవి కొన్ని మ్మాతమే+ తక్కినవన్ని _ విషయమ్మాత (ప్రధానముల్తై పద్యరచన చేయగలపండితులచే రచింపబడ్డాయి. చక్కని ఖావాశుద్ధి, మంచికవికా సం(వదాయాలుకల శాసనాలలో గంగాధరమం[తి కరీంనగర్‌ కాపనం, రుదదేవ చ్మకవర్తి సామంశతుడైన మల్లి రెడ్డి బెక్కల్లు శాసనం, రేచెర్ష ర్నుదుని మం్యతిమైన రాజెనాయకునికొడుకు కాబెడ్డి వేయించిన ఉప్పరపల్లిశాననం, గణపతిదేవుని సామృంతుడ్రైవ ఓపిలి సిద్దన దేవచోడ మవోరాజు కొణిదె్స కాసవం జగతాపి గంగయ తాళ్ళపొద్దటూకి శాసనం మొకలై నవి పేర్కొనదగినవి, పై శాసనాంలో. కఠింనగర్‌ ళాసనాన్ని గంగాధరుడు రచించికట్టు తెలుస్తున్నది, తక్కిన శాసనాల రచయిత. లెవ్వరో ళలియదు,

భాషాపరిశీంన "74 కేవల విషయ (పధాన్యమున్న వద్య కాసనాలలో ఒకటి. **ఖీక రాజాభి*ేక వత్సరములు పురరామచం[ద భూపరిమితముగ నమరంగ్గం బౌష్యమాసమున పంద్బాదళిం గమలాప్త దినమున విమల ధమ్మళా మతి (నివదార్శిత నుతికెక్కు గండ్ల భూ పతి సుతుండ్డొదాయ్యః- నుతి దలంచ్చి సమ్మ (తుండ కోట ముమ్మగివేవన రేర్యదుండు విభవ సురేంద సదృపం డు (డ?)భిమతాత్తకా ధమ్మళా విభవ శౌయోకాన్నతిం దనరి వెలుంగ నిచ్చె మను చర్మితు డవని దేవతతికి భువిదానమేప్పకాడం దరణి రజనికర సుతారకముగ'"

• ద-హింఎళా [25686 పుపు 18 వచన రచనలు కాకతీయులనాటి కాననాలలో పద్యణననావకన్న వచన ₹॥౯+లే అధికము. పద్యశాసనంలోనూ వచనాలున్నాయి. పద్యళాననాలలో కొన్ని వ్యా లకు (విత్తలేక కందం ఆని గుర్తించి రాసినళ్తు వచనాన్ని గద్యమని గంర్పి:చి (వాసినారు. కాని వచనమని ఏ కాసనలలోను గుర్తించలేదు. వచన ధాగాగ్ని “గద్య” అని మల్లి రెడ్డి బెక్కల్లు కాసనంలో!5 “గద్దె” ఆని ఓపిలి సిద్రసరవ చోడుని కొణిడెస శాసనంలో!6 క్రన్చిస్తుంద్‌. మిగిలిన శాసనాలలో వళనమున్న ఆది వచకమని కాని గద్యమని కాని ఎచ్చటా పేర్కొనబడలేదు. గద్యము ₹6 వచనము రెండింటికి భేదం లేకున్నా శాసనాలలో గద్యమనునడే కన్చిన్తున్నందు వల్చి నాటి వ్యవహారంలో వచనము రన్న గద్యమనునదే ఉన్నట్లు తోచును. గద్మము లేక వచనాన్ని మక ప్రాబీనాలంకారికులు ముఖ్యంగా వామనుడు మూడు విధాలుగా 1” విధజించినాడు. వృ త్రగంధి, చూర్జిక, ఉత్కలికా ప్రాయం,

48 తెలుగు కాసనాలు ఆశే మూడు విధాల్టైన గద్యభేదాఐలలో నానశాసనాలండు చూర్ణికలు ఎక్కువగా కన్నిస్తాయి.

చూర్ణమనగా "అనావిద్దలలిత పదములతో ఉన్న రచనచూర్ణము,

నాటి కొసనాలలో చూర్ణమనదగిన వచనాలు పెక్కుకన్నిస్తాయి. విషయ

మాన పరానముకాక వర్ణనాదులతో సాహిత్య గౌరవమందుకొనదగిన _ కాసనా లలో ఒకటి :-

“శీమదపార పారావార పరివృత మహీతలంబున సకల జన వినుతం ఐగు నంధ్రదేశమునకు విభూషణంబై న యనుమకొండ యనుమకొండ యను పురవరంబు నిజరాజధానిగా నొప్పుచుంన్న కొఠతె భూపాల [1కమంబున జనవినుత యళో విలాసుండును విజయలక్ష్మీ నివాసుండునునైన

ర్ముదనరేం్యద సుప్పుతుండును సదారాధిత (తిన్మేతుండును విబుధజనవసంతుండును, రమణియ్య సీమంతినీ జయంతుండును సకల జన, మనోరంజనుండును నరాతిరాజమదధంజనుండును శరణాగత రాజళరణ్యుండును విమకాఖిల రాజవరేణ్యుండును థైయాకామరసామంతుండునుం దురగరేవంతుండును సత్య హరి శ్చర్మదుండును విభవామరేం[దుండునునై న కణపతిదేవ మహినాథునకుం (బధానియె.

ఇ కరీంనగర్‌ టిల్ల* శాసనములు = 80 పు 90. ఇటువంటి ఉదాహరణలెన్నో నాడు కన్పించును. లలితపదములు లేక దీర్పసమాసాలతో ఉండు వచనము ఉత్యాలికా (ప్రాయము. ఇటువంటి వచనం సాధారణంగా బిరుదు గద్యలనదగిన రాజ (పళస్తు లలో ఎక్కువగా కన్పిస్తుంది. కాసనాం (ప్రధానోద్దేళ్యం విషయాన్ని సులభంగా అర్హమయ్యేటట్లు తెలుపుట. ఆందువల్ల ఉత్కలికా (ప్రాయమనదగిన రచన (పత్మే కంగా కన్పించదు. ఉన్నచోటకుడ చూర్ణికతో 5రిసే కన్చించును. బిరుదు గద్యలలో రీర్షసమాసబంధుర రచన కన్నించనా ఇంచుమించుగా అక ఆంళలాొ

భాషాపరిశీలన 70 లలితపదబంధరంతో ఉన్నదే. ఆమనా డీరపమాసయుతమై కొంత అక్థన్టేళాన్ని కలిగించే ఈ శాసన వచనం ఉత్కరిక్నాపాయమనుటకు వీలున్నది. స్వ సి సమస్త విద్యావిలాసినీ లాసకరసిక సకల జలనిధి వేలామేఖలా వలమయిత వసుమతి వలయ విజయమాలాకలిగ భజ శిఖ రోశత్రంఫ సహ్యస్రాంప వంశావతంస సమర (స) మ సమయ సమాహన్య మాన నిస్పాణ మోషళమావణ్నళాన విపర్పత్‌ బాష్బ్పాధారాధాత్మపతిభట ధటీగండ చలమత్తుకాగండ విుతసవంనరపతిమణి మకటకోటి మకరికా (చు)9 బ్యమాన చరణవందళ మూరుంాయఎగడళ కరకళిత కరవాళ కపిత విపు విలాసిని వివంబమానాళకవల్లరీ వినిస్సారిత లలాటతట కస్తూరికా తిలక ....... =ద, హిం. కా ౫ 871పు 102. ఈ విధంగా ఉత్కరిక్యాపాయమనదగిన వచనాలు నాటి శాసనాలలో దాలా తక్కువగా ఉన్నాయి. పృత్తగంధి రచన పద్యభాగం వంటివి వృత్రగంధి. ఎందువృ త్రము లేక పద్యానికండు లవణం కొంత ఉంటుంది. పద్యరచనలో నిష్టాతుడయిన కవి వచనాన్ని (వాసినా ఆది పద్యపాదం వలె ఆక్కడక్కాడ కన్పిస్తుంది. ఇడి ఆ్యపయత్న పూర్వకంగా ఏర్పడినందువల్చ పద్య లక్షణం యత్మిపాసలతో ప్పూరిగా సరిపోకపోవచ్చు. కొన్ని సందర్భాలలో యక్మిపాసలుకూడ సరిపోవచ్చు. ఎట్టున్నా వృత్తగంధులు ఆఅ్మపయత్న సంపాదితాతే. కాకతీయులనాటి తెలుగుశాసనాలలో ఉన్న వృత్తగంధులు :- 1... గుణగణాలంకార పరనా్వి దూర (డ్విపద్శ యతిలేదు. ల. (్రీకరుందలచి (-?) శీరామరెత్డి 8... అభినవ కందపుకా లన (0) బగ్లి (ఐరగి) రెంతయ వారెన్వ రెవరగు వారలనిన (సీసపావవం) = వరంగల్వ జిల్దా కొసనములు - ర్క ప్ప, 100,

80 తెలుగు కౌసనాలు శ ఉదగిరి సాధించి పడిరాయనిం దోలి (సీసపాదభాగం) యతిలేదు. 5... విశదయపసండ్రైన గణపతిదేవ (ద్విపద) యతిలేదు. 6. ఈవి కాదంన్నవారు గంగక అ్త(౦) గవిల (తేటగీతి) యతిలేదు = కరీంనగర్‌ జిల్దా కళాసనములు = 80 పు, 90 7. శిష్టకులవార్ధిల వద్ధ౯ణన సుధకరుండు (లేటగిత్సి యళిలేదు = కార్బన్‌ ౫59౪ పు 112 8. సదమల ధమ్మళ౯ా వతి(౯) విలసంనుతకీ త్రిక (సీసపాదభాగం) యతీలేదు. =కొర్పస్‌ ౫ 85 పు80 మొదలై నవి. విరుదుగద్య రోజుల (పశస్తులు సాధారణంగా వచనంలోనే ఉంటాయి. పూర్వకాలం రాజులవెంట వండిమాగధులుండేవారు. వారు రొజుకు శై వారాలుచేస్తూ ఆ రాజుల బిడదులను పఠిస్తూ వారిని (ప్రళంసించేవారు. ఆ బిరుదులు ఆ రాజుల ఆధిక్యాన్ని వారు చేసిన యుద్ధాలను అందువారు సంపాదించిన కీలర్రిని తెలుపుతాయి. మల్యాల క్యాటెడ్డికి కోటగెలువాత ఆశే బిరుదు, ఆతని ప్యుతుడైన చౌ బెడ్డికి “దీపీలుంటాక' అనేబిరదు గణపతి దేవచ్మకవర్తి ఇచ్చినట్లు కొండిపర్తి శాసనం! తెలుపుతున్నది. అల్లేగణపతిదేవ చ్యకవర్రి సామంతుడు, బాహటత్తర నియోగాధిపతిమైన గంగయ సాహిణికి నామదేవపండితుడనే సొమంతుడుండెను, ఆతడు దర్గిపట్టణానికి గణపతిదేవచ్చ్శకవర్తి వచ్చినప్పుడు ఆతని కారుణ్యము వగడసి మూజలుం9యజగదాళవడగాను చలమెత్తుగండ బీరుదాను తెచ్చినట్లు దుగ్గిలోని ఒక కొననం!% _ తెల్పుతున్నది. కాకతి రాజుం (పళస్తులలో ఈ రెండు బిరుదులున్నట్లు శాసనాలు తెల్చుతున్నాయి. శాసనాలలో రాజులు, సామంతులు, దండనాథులు మొదలైన వారి బిరుదులు (పళస్తి రూపంగా “సమస్త (పళ స్తి సహితం” సమ స్త పశసోపేత” అని వారి వారి కాసనాలలో కనిపిస్తూ ఉంది. రాజల (ప్రళస్తులకు చందిన ఈ వచన భాగాన్ని విరుదు గద్య “అనవచ్చు.

ధాషాపంశీలన ర శాఫనాలలోని ఈ బిరుదు గద్యలు కొన్ని శాసనాలలో సంబోధనాఎళతాలుగా, రెండు మూడు ఆంఠ్యాను పానలతో, లేవ (పథమైక వచనాంతనులుగా సంపూ ర్లంగా ఆ౭త్మాన్నుపానలతోనో కన్పిస్తాయి. ఇంతకు పూర్వం తెలిపినట్లు ఇవి అల్బసమాసాలతో, కొన్నిచోట్ల సమాసొలే లేకుండా చూర్చికలనదగి, మరికొన్ని చోట్ల డీర్హ దీర సమాసాలతో ఉత్కలిక్కాపాయమనదగి యున్నవి. ఉదాహరణకు పిల్చలమటజ్జి శాసనంలో కన్పించే రేచెర్త బేతిరెడ్డి బిరుదులు ;= “సకల గుణగణాలంకార పరనారీ దూర ఆమన కందే ఫురవరేశ్వర వీరలక్ష్మీ నిజేశ్వర మాబ్బ౯ల భీమ రణరంగ రామ వితరణ కణ్న౯ా శౌయ్య౯ సౌొవణ్న౯ పతిహిఠరాంజనేయ శౌచగాంగేయ సత్య రత్నాకర దుష్ట జనలీకర స్వామి (దోవారగండ వేతన దండ మనుమ కులాడిత్య సుళట సంస్తుత్య నామాది సమస్త [పోసి సహితుండగు” ఆ కార్బ్‌ 11 42 పు 12 ఇచ్చట అ౭ల్మానుప్రాస రెండు రెండు పదాలలో స్పష్టంగా ఊంది. అడే విధంగా పదముల మర్య కూడ (పాస కన్పిస్తుంది. అను,పాసలతో చిన్న చిన్న సమాసొలతో క క్షై వారముల కనుకూలంగా ఉండి మనోసష్థంగా ఈంది,

రజి తెలుగు కాసనాలు కొన్ని ళాసనాంలో ఊన్న బిరుడులు వథమాంత పదాలుగా ఉండి అ:త్యాన్యుప్రాశతో. కన్చిన్తున్నాయి వెలిగందల మొదలైన కొసనాలలో రన్చించు దిరుదులు స్వల్ప దీర్చ సమాసా౨తో, ఆంత్మాను పానతో ఉన్నాయి. ..సవ్వళ౯ గుణ (సం) పన్నుండును విస్తర కత్తి నివాసుండును ఆనవరత లక్ష్మీ నివాసుండును మనుమాగః౯ చరితుండును పరనారీ సోదరుండును దురిత విదూరుండును కాకతి గణపతిదేన దివ్య [శీపాద వద్మారాధపండును సకలర్నదిప (నృప?) సాధకుండును ఆకివర వనజవన కోలాహల మాత్త౯ండు (0డును) శరణాగత వజ పంజరుండును ఉత్సవ సమళుండును............ = వెైలిగందల (ఆప్రకటితం) ఇచ్చట అన్ని పదాలలోను ఆంత్యాన్ముపాస కన్చిస్తున్నది. పదమధ్య (పాస కూడ ఉన్నందువల్ల వినుటకు ఇంపుగా ఉంది. అన్నుసాహాది ళద్టాలంకారాలతో, రూపళాద్యర్థాలంకారాలతో ఉన్న ఈ (వళస్తులు రాజులకు మా్యతమేకొక వారారాధించు భగవంతునకు కూడ చిన్నచిన్న సమాసాలతో వాడఐడ్డాయి. ఈ కాసనంలోనే “తన్నేలీన సకళి లోకారాధ్యుండును లక్ష్మీ కుచరలశ కుంకుమ పంకాంకిత వవస్థలుండును రాక్షసకుల సంహారుండును సకల సురమునిగణ వందతుండును న్టైన [| నరసింవా దేవరకు”

భాషాపరిశీలన రిం

ఈ భగవత్చళ స్తిలో దీర్ష సమాసమొకటి దొర్లిశా అర్థమంత క్లిక్వముకాదు,

ఇన్టే సరళమైన మరియొక భగవ్యత్నళ స్తి మురిపిరాల శాసనంలో కన్పిస్తుంది. “ దతుద=ాళభువ నాధీశ్వరుండును

నంవవాహన రుడుండును

పావ్వతి మనోన్నయన వల్దభుండును

(శ్రీరామ రావణ ధనంజయ వర్మపసాదుండును

నాయన (ప్రియ (డు)నుం

(దయ్యతింళాది దేవతాాాధ్యుండును

గౌరీకచకలశ కుంకుమ చందన పంకాంకిత వక్షస్తల శరీరుండును

(తినేశుండును

(శీ కైలాస నివాసుండైన (పోలేశ్వర దేవర”

-- కార్పస్‌ 111 డబ్బుజి. 14 పు 148

చీర డిర్భ్‌ సమాసొలతో ఆర్థం కొంత క్సిష్టంగా ఉన్న బిరుద గద్యలలో

ఒకటైన (తిపురాంతక కాసనం (ద-హిం-కా 871 పు 192) ఇంతకు పూర్వమే ఉత్కలిక్నాపాయానికి ఉదాహరణగా చెప్పబడింది.

పైన పేర్కొన్న బిరుదుగద్యలు కొన్ని ఉదాహరణలు మ్మాతమే.

ఈ విరంగా కాకతీయులనాటి తెలుగు కాసనాలలోని పద్యాలు, వచవాలు చక్కని ౩లి ధారాపద్ధితో నొప్పుచు మృదు మధురమైన సాహిత్యంలో స్థానాన్ని సంపాదించు కొనగల్గినాయిం అధో జాపికలు

జా

1 వరంగిల్పు జిల్టా కాసనాలు = 96, 97 మరియు 100

౨, గోపాంకృష్ణయ్యగారు, వడ్డమూడి = ణీ విరూపాత (శ్రీరామ ల్యామ శాసనాలు - పీరిక = ఆం |ప. ఓరియంటల్‌ మాన్ను(స్కిచప్ట్‌ రైరీ ఆండ్‌6 సెర్చ్‌ ఇన్సిట్యూట్‌, హైదరాబాద్‌ = 10/9,

ర్‌ తెలుగు శాసనాలు శి... రామయ్యపంకులు, జయంతి - శాసన పద్యమంజరి = ఆల్యధ సాహిత్య పరిషత్తు, కాకినాడ = 1061 పు 98-94. 4. కార్పస్‌ 11 9పు 26 6. కార్పస్‌ 111 ఎం, ఎన్‌ 67 పె97 6 ఆర్మధ వచవాజ్యయము = పు 184 కార్పస్‌ 111 ఎం, ఎన్‌ తి! పు 68 7 ఆళ్యధ వచన వాజ్యయము = పు 78 8. కాసన పద్య మంజరి - 41 పుఠ50 0. అంధ వచన వాజ్మయము = 141 10, “నురనదీస్తోమంబు” కొబోలునని జయంతివారి ఆల్మిపాయం-శాసన పద్యమంజరి = అధోజ్ఞాపిక పు 6 11, ““ఇగద్దానాంకుడు" కాబోలు ఆవి జయంకివారి అభిపాయం 19. “ధర్మజుండు” కావలెనని (శ్రీ పర్మబహ్మ కాస్రిగారి అభిప్రాయం 18. సంపత్కుమారాచార్య, కోవెల = తెలుగు ఛందోవికాసము కులపతి సమితి = ఓరుగల్లు = 1962 పు 89, 14. తెలు శాసనాలు = పు 8. 15. కార్సన్‌ 1౪ 569 పు 111. 168. శాసన పద్య మంజరి - కఠి పు 78. కే ఆంధ వచన వాజ్మయము = పురి. 18. కార్పస్‌ 1! 8 పు 82 మరియు ర. 1౪ దక్షిణ హిందూ కాసనములు ౫ 884 పు 172,

కాకతీయశాసనాలు - నంన్య్ర్రతభాషా సాహిత్యాల [(పభావం భారత దేశమందలి భాషలు సాహిత్యములు సంస్కృత భాషా సాహిత్యాల వల్ప 'వళావితమైనళ్లే తెలుగు భాష, తెలుగు సాహిత్యం సంప్కృతంవల్ల పరిపుష్టిపొందింది. తెలుగునాట వెలసిన శాసనసాహిత్యం కూడ సంస్క్బూతంవల్ల (పళావితమైంది... తెలుగునాట సంస్కృత కొననాఐ పల్లవు9 కాలంనుండే లభిస్తున్నాయి. ఆప్రే కాకతీయులు తెలుగువారైనా వారి కొసనాలు, వారి సామంళులు, దండనాథులు మొదలైనవారి ళొసనాలు సంస్కృత భాషలో కన్పిస్తున్నాయి. కాకతీయ రుద్రదేవుని హనుమకొండళాసనం:; ఆతని సామంతుడ్లైన గదావరుని బెక్కల్లు ళసనం, మంతియైనగంగాధరుని హనుమకొండ కాననం, గణపతి దేవ చ్మకవర్తి సామంతుడై న చెరుకు ఇమ్మడి విశ్వనాథ పృశనాధీశ్వరుని జలాలు పుకళాసనం, కూతురైన కుందాంబయొక్కనికిగొండ, కుందవరం ళాసనాలు, సీనాపతియైన గుండ దండధీశ్వరుని వర్ధమానపురశాసనం మొదలైన వెన్నో సంస్కృతంలో కన్పిస్తున్నాయి. నాటి ళాసనాలే కొక ఆనాడు వారు, వారి సామంతులచే ఆదరించబడ్డ వాజ్బయం కూడ సంస్కృతంలోనే ఉన్నందువల్ల కాకతీయుల కాలంలో సంస్కృృతభాష అధికాదరాన్ని పొందినట్లు చెప్పవచ్చు. పెగా కాకతిరాజులు వారి సామంతులు, నాది పండితులు సంస్కృత భాష నాదరించి సంస్కృతమంచే (గంళొలు రచించినందువర్ల! ఆనాడు సంస్కృత భాష రావాదరణ ఆధికంగా పొందినట్లు ఊహింపవచ్చు. ఇక అనావి కవిపండిళులు పదవాక్య ప్రమాణ (ప్రమేయ విచ్చిత కవిత్వ తత్వజ్ఞులు, సాణిసీయ వ్యాకరణ విచ్శిత కవిత్వజ్ఞులు. ఆందువల్స నాటి కవి పండితులు సంస్కృత వ్యాకరణంతో షాటు ఛందోఒలంకావాది శాస్త్రాలను కూడ కుణ్ణంగొ అభ్యసించి సంస్కృ్భుత కావ్యాలను కూడ చక్కగా ఆధ్యయనం చేసేవారు,

86 తెలుగు శాసనాలు

ఈ విధంగా నాడు రాజులచేత, కవుంచేత, పండిరులచేత, సంస్కృత మాదరింపబడుటవల్ల నాటి కాసనాలు అనేకం సంస్కృృతమందే రచింపబడ్డాయి, సంస్కృత శాసనాలలోని వర్ణనలలో సంస్కృత సాపాత్యముయొక్క [పథావం స్పష్టంగా కన్పిస్తుంది. ముఖ్యంగొ అలంకారాలు నాటికి పసిద్ధమైన సంస్కృత కావ్యాలననుసరించి రూర్చుబడ్డాయి.

రామాయణ, మహాభారతాలలో ఉపమా రూపకో[త్చేక్షలవంటి ఆర్థాలంకా రాలే ఆధికంగా ఉన్నప్పటికీ ఆటనట యమకం, అన్నుపాసవంటి శబ్దాలంకారాలు కూడ కన్చించును. వాల్మీకి రామాయణంలో శబ్దాలంకారాలు సుందరంగా ఆర్ట్‌ స్లేః మేమ్మాతం కలిగించని విధంగా కూర్చుబడ్డాయి £ అవే విధంగా ఆదిశంకరుల రచనల్లో యమకాన్యుపాసలు సుందరంగా సమకూర్చబడ్డొయి.. కాని కిరాతార్డు సీయం, శిపపాలవధల కాలానికి సవాజమైన ఉపమాద్యల=కారాల కంటె పాండిత్య స్ఫోరకములై మిక్కిలి ఆడంబరంగా ఉండే శజ్ఞాలంకారోల పై ఆసక్తి పెరిగింది. అందువల్లనే కిరాతార్జునీయం 16వ సర్గలో కిరాతుని సేనతో అర్జునుడు చేసిన యుద్ధాన్ని చిత కవిత్వంతో విచ్యితంగా భారవి వర్తించినాడు. అందు వివిధ ఆర్థాలంకారాలతో పాటు వకాత్షరపాదం, ఏకాంతర శ్లోకం, (పతిలోమానులోమ పాదం, (పతిలోమానులోమళ్లోకం, ఆర్థ్మ్యభమకం, ద్వ్యాక్షరం, శృంఖలాయమకం గోమ్యూూ(తిక, మురజ, సర్వతోభద్రాది శబ్దాలంకారాలు కన్పిస్తున్నాయి. ఆజ్లే శిపపాలవర 19వ సర్గలో యుద్ధం ఏకాక్షరం, శ్లోర్యప్రతి లోమయమకం, (పతి లోమాన్న లోమపొదం, అద్ధ్యపతిలోమయమకం, అతొలవ్యం, ద్వ్యక్షరం, ఆసం యోగం, గూఢచతుర్ధం, గోమ్మూ తిక; అర్ధ్మ్యభమకం, చ్యకబంధం మొదలైన వాటితో విచ్శితంగా వర్ణితం.

ఇటువంటి శబ్దాలంకొరాలతోనున్న చితకవిత్వం ఆం[ధమహాభారతంలో కొనరాదు. కాని నన్నెచోడుని కుమార సంభవంలో మురజ, నాగబంధాలు, చతుర్విధకందాలు, కంద పద్య గర్భచంపకమాల, చ్మకబంధం కన్పిస్తాయి!

అఫ్లే కాకతీయులనాటీ సంస్కృత శాసనాలలో అను[పాన, యమఃకాఏ శబ్దాలంకారాలతోటు చ్మ్యకబంధ,. పద్మబంధ, గోమూతికోది ఐంధాలు కన్ఫిస్తున్నాయి.

కాషాపరిశీంన 87

గుండయ సేనాపతి వర్తమాన పురళాసంతో “ోకథానాయక,. లేఖక, కొవ్య, కవి గర్భమశే చ్యకబంధం స్పష్టంగాలే3 గోమూతిక కన్చిస్తాయి.శీ అఫ్లై బూనపుకళాఫనంలో గనూఢజాంలబంధం కల రెండు గోమూరకలు పవ్మ వృత్తంలో ఉన్న గూఢవతుక్టమైన పక్మబంధం, ఆరాగర్భం, (రియాపద యమకం, నిస్తాలవ్యం అవ్యయాథాస, పావాా యమం [కిమూవపవతమయ గోవకం, స్తఎకానశి, మిము వాన? ఏరోన్ట్రం, పాదమమకం, ౨క్కరముష్తెక, నిళ్మూర్ద వ్యం, ఆసకద్దావాస అకామృతాక్షర ౨? దంది కబ్దాంంవో రాలు కచ్పెస్తాపు.5 ఆశ్ఞాలంకారాలలో ఉపమా రూపక ర్పేఇాది (పసిద్దాఎం ౫ వాలే కాక వ్యతిరేశకి శ్లేష? (ధాంతిమక్‌8 మొవత్రై న విశీషాలంకారాలు కూడ కన్పిస్తాయి.

పె ఆ౨ంకాాలన్నీ రామాయణ, కిరాతార్డులయ, శివపాలవధావ సంస్కృత కావ్యపరిచయంవల్ల నాచి సంస్కృత కాసనాలలో కన్పిస్తాయి.

నాటి తెలుగు కాసనాలలో కూడ సంస్కృత శాసనాలవలె సంపత (వథావం ఆధికంగా కన్పిస్తుంది. భాష

కాకతీయుల కొలానికి ముందే తెలుగుభాష సోదర (గావిడ థభాషల'ండీ పూర్తిగా విడివగిపోయి సుసృష్టము, స్వశర్మతము, సమ్మగమగు స్థితికి చేరు కొన్నది. నన్నయ థారతం నావీకే తలుగు తన (వజ్యేకతను ఏర్పాటుచేసి కొన్నది. లెలుగు భాష అప్పటికే సంస్కృృతంవల్ల (వధావితమైంది, కాకతీయ లకు ముందున్న కొరవి కొండిపర్తి మొదలై న కాసనాంలో ధాష తత్సమ పద బహుళమెంది. నన్నయ భారతంలోనూ తత్సమకద్భవాలు అధికంగా కన్చిస్తాయి. రచనలో దేశీయత నెక్కువగా ఆదరించిన పంక్షిఠారాధ్యుడు పాల్కుకికి సోమన వంటి శివకవులు, నన్నిచోడునివంటి ఇతర కవులు కూడ బానుతెనుగను [కొత్త మార్గాన్ని ఆనుకరించినా ఆ రచనలలో వాడిన భాష ఆచ్చ తెలుగు పదాలతో ఉన్నది మాతం కాదు. వారి రచనలలో కూడ తత్సమ తదృవాలు అధికంగానే ఉన్నాయి. పొల్కులరికి సోమనాథుడు గద్మ పద్యాది |పబంధపూరిత సంస్కృత భూయిష్ణ రచన మానుగ సర్వసామాన్యంబుగామి జొను(దెను ఎ విశేషము (పశన్న తకు” ఆనె సర్వజన సామాన్యమైన తెలుశధావయే జాను తెలుగని దానిశే శన

80 తెలుగు కొసనాలు గంథాలలో ఉపయోగించినాడు. కాని శ్రేవల దేళ్ళపదాలు కలదే జాను తెలుగని ఓ నిరూపించలేదు అదే విధంగా నన్నిచోడుడు “*సరళముగాగ భావములు జాను దెనుంగున నింపు పెంపుతోంబిరిగొన వర్జనల్‌ ఫణితి పేర్కొన” రచించెనే కాని సంస్కృృతపదరహితంగా రచించలేదు.!8 తిక్కన మవాకవి తన ఆంధ్ర భారతంలో దేశ్యపదాలకు విశేష్యపాధాన్యాన్ని ఒసగినప్పటికీ తత్సమ తద వాలను వదలి పెట్టలేదు. నాటి సమకాలీన సాహిత్యాన్ని పరిశీలిస్తే నాటి జనసామాన్యంలో కూడ తత్సమ తద్భవాలు వ్యవహారంలో ఉన్నట్టు ఊహింపవచ్చు. అందువల్ల నాడు వ్యవహారమందున్న తెలుగుధాష పై సంస్కృతకభాషా (ప్రధావమున్నట్లు ఊహించవచ్చు. శాసన రచయితలు కూడ నాటి (పజల వ్యవవోర భాషకు మిక్కిలి దూరంగా రచన చేయలేరు. కాబట్టి నాటి శాననభావపై సంస్కృత భాషా (పకావం తప్పక ఉండును. పైగా సంస్క్పుతభాషను చక్కగా ఆభ్యసించినవారే ఆ కాలంలో విద్యావంతులుగా పరిగణింపబడుటవల్ల వారు రచించిన శాసనాలలో సంస్కృత భాషా (వభావం తప్పక ఊండియుంటుంది. ఆందువల్ల నాటి శాసనాలు సంస్కృత పదబవుళమగుట సాధారణ విషయం, సంస్కృత పదబపళళమైన నాటి కాలలోసనా ఒకటి, *భ్రీమన్మహా మండలేశస్తర కాకతీయ ర్ముదదేన మవారాజులు భ్రీయేలేశ్వర దేవర అంగ్ల రంగ్ల్గ భోగాలకు ధూపడీపన్నై వేదములకును ఆంబ్బలిపల్లి ధారాపూవ్వకాకము చేసె ఆచందాక్కళ౯ స్థాయిగాను”" = కొర్బ్చస్‌ గ = 26 పు, 56 ఈ శాసనంలో తత్సమ పదాలే. తప్ప దేళ్యపద మొక్కటి. కూడ కన్పించదు. ఐనా అందరికి అర్జమౌతున్నందువల్ల నొ జన సామాన్య కావలోనే ఉన్నట్లు స్పష్టమౌతున్న ది. కొన్ని కాసనాలలో దేశ్య పదాలున్న ప్పటికీ సంస్కృృతపదాలే అధికంగా కన్పిస్తున్నాయి. పెరూరులో ఉన్న ఒక ళాసనంలో

భాషాపరిశీలన 690 దాన విషయం తత్సమపదాలలోను దాన వివరణ దేళ్యపడాలలోను కన్పిస్తుంది, దేశ్య తత్సమ సవాబున్నా ఆఎదలి భాష సర్వజన సైమాన్యంగా కన్పిస్తుంది. “స్వ సిశీ్రీ శకవరుషంబులు ౧౧౮౧ ఆవునేంటి సిద్ధార్తి౯ సంవక్సర మాఘఎహుళ ౧౪ గురువాాన స్వ స్తీశిమన్మవో మండ లేళ్వర రాయనారాయణ - ౨ ఎం క్రీ విజయ పెరుమాడి (దేవ) మహారాజు (లు స్పస్తి సమస్త |పళస్తి సమన్విత 'శ్రీపేరూరి శ్రీష్టయంభూ (సో) మశాథదేవునికి పరివారదేవఠా సమేతముగా నుపహావాత్థకామై ఇచ్చిన విత్తులు (1) పెళూరి -... మేటిడాయ - వరాన నల్లణెరువు వెనుకను (ఎనిమిదిమణు) తురు శీను ఆఎదమున్న సము ((దమువె) నక మలుతురుసేను | బాలవేము(ల) చెలువు వెనుక మటుతురు సేన ఆమువెరసి పదనం (నొ) కొండు మయుతురు సేనివలశాం (నం) (బత్యేకమ తీసిన (దేవర) నివేద్యాలపడ్డు ** ౨ ౨... ఆ కార్పస్‌ ౧ 82 పు, 59. ఈ వికంగా నాటి శాసనాలలో దేళ్యపదాలున్నా సంస్కృృతపదాలు అధి కంగా ఉండి సంస్క్యృతదాషాపభావాన్ని తెల్పుళున్నాయి. నావే వచశ కా$నాంవలె పద్మళా ఫశారిలోని భాషకూడ తత్సమ పద బహుళమై కన్పిస్తుంది. 12 వ శతాద్దీక చెందిన గూడూరు కాననంలో “బావితకీ త్తి నాత(నికి) పాండవ మధ్యమ భీముడోయనం గా(ప్రిరియాల భీమ్మనిపఘళ్మరుడై యుదయించెవానికిను భూవినుతుండు మ౭డలిక భూషనుడెజ నరేదుడు( త్తమ (శ్రీ వినుతుండు ఐధుజన చేవ్యుండు దానుదయించె నున్నతిని _- కారన్‌ 228 పు 78

80 ఫలుగు శాసనాలు

మాటీడు కాననంలో కూడ

“ో్రీవాణీ (పియండాదిక త్త౯ (ది(జ)గత్యేవ్యుండు బుట్టింప భూ

దేవష్యాత వైశ్య శూదుల మహానేంజంబుతో వారల(0)

గావంబూని పులింద వంశకరులంగల్పింప దద్వంశజుం

డావిళ్ళూకత యజండు బూవెన సుపున్యాళ్ముండు పున్లైను మహిని”

--కార్చస్‌ /0డబ్యు టి 12 పు 148

ఈ విధంగా ఆనేక తత్సమ పదాలతో ఉన్న శాసనాలు పద్యాలలోను వచనాలలోను ఆనాడు కన్పిస్తున్నాయి, ఛందస్సు

(పాజ్బన్నయ యుగంలోని. లుగు పద్యశాననాలలో దేశి ఛందానికి చెందిన తరువోజ, సీసం, ఆటవెలది, మధ్యాక్కరలు స్పష్ట్రంగాను ద్విపద, తేటగీతి, కందం, రగడలు, అశ్పష్టంగాను వృత్తగంధులలో కన్చిస్తున్నాయి*!! అక్షర ఛందస్సుకు సంబంధించిన పద్యాలానాటి తెలుగు కాసనాలలో ఎచ్చటా కన్పించవు. తెజగు పద్యలక్షణం సంపూర్ణంగా ఉన్న చంపకమాల గుణగ విఎయాదిత్యుని సాతలూరు కాననంలో కన్పించినా ఆ కళాసనం ఆందలి చంపక మాలావృ త్తం సంస్కృతంలోనే కన్చిస్తాయి. ! గూడూరు శాసనంలో చంప కోత్సలమాలలు కన్పించినా ఆ ళాసనం నన్నయళట్టాకకు? తరువాతి కాలానికి చెందిందని పరబ్రహ్మ ళాన్రిగారు నిర్ధారణ చేసిరి.18

ఈ విధంగా (పాజ్బన్నయ యుగంలో ఉన్న కొసనాలలో దేశీయ ఛందస్సుకు పండిన పద్యాలశే అధిక ప్రాధాన్యము=డగా కాకతీయుల వాటి తెలుగు పద్య్మశాసనాలలో చంపకోత్చలమాలలు, శార్దూలం, మత్తేభం, ససగ్జ్గర మంగళ మహ్మాశీ వంటి ఆక్షరళందన్సుకు ఏెందిన పద్యాలు, మ్మాతాళందస్సుకు చెండి “ఆర్యాగీతి'అనదగ్గ కందం అధికంగా శన్నిస్తుంది.. దేశి కవితకు చెందిన మధ్యా క్యర, రగడ నాటి శాసనాలలో ఎక్కడా కన్పించవు.

భాషాపరిశీలన ర్ట ఈ విధంగా కొకతీయులనాటి పద్యశాసనాలలో దేశీయ ళందస్సు కంటె మార్గ ఛందస్సుకు చెంకిన పద్యాలే ఆధికంగాఉండి సంస్కృత ఛందళ్ళపభావాన్ని నిరూపిస్తున్నాయి. సంన్కృతీ కరణము వాది కొన్ని శాసనాలలో (గామాల పేర్లు సంస్కృతంలోకి అనువదించ బగ్గాయి. ఏ భాషలోనైనా అన్యథాషలలో ఉన్న 'పీక్లను యధాతథంగా (పయోగి స్టారు. (పాచీవాలం కారికులలో ఒకడ్రై న వామనుడు తన కావ్యాలంకారస్యూత వృత్తిలో (పయో గాధికరణంలో ఆతియు క్తం దేశభాషాపదమ్‌ (ఆధిక 5-ఆర్యా! సూ 18) అనత్మిపయక్తాళ్చ న 1ప్రయోజ్యాః (అధిక్‌ ఆర్యా! సూ15) అనే స్నూతాలు వృత్తుల ద్వారా అధిక వ్యవహారంలో ఉన్న పదము దేశభావలలో ఉన్నా (ప్రయోగించి తీరవలసిందే అన్నాడు. ఐనా విద్యావంతులు నిత్య వ్యవ వారంలో ఉన్న కొన్ని పేర్లు సంస్కారం లేక (గామ్యాలై నట్టు భావించి వాటిని తమతమ ఆమళవాల ననుసరించి సంప్కరించుటకు (పయత్నిస్తారు, ఆందువల్లనే తెలుగునాట (పధానంగా కాకతీయుల కాలం నుండి [పసిస్ధి గాంచిన మైలారు దేవుని పేరవెలసిన “మైలారం"అఆనే (గామనామాన్ని సోమేశ్వరుడు లేర సోముడు మొదలై నవారి పేర వెలసిన సోమవరాలు, నాగుల పైననో, నాగ అనే పేరు కలవారి స్మృతి చిహ్నంగా వెలసిన నాగవరాలు వ్యవహారంలో సోమారం, నాగారం ఆయినట్లు మైలవరం మైలారంగా మారినదని భావించి మైలవర మనువడే సరియైన ఉచ్చారణ ఆనుకొని నేడుకూడ కొన్ని _గామాలను మైలవరాలుగా పిలు స్తున్నాం.. అడే విధంగా కొన్ని (గామానామాలను సంస్కృృతీకరించి కొన్ని సమయాలలో వ్యవహరిస్తున్నాము. నల్లిగొండను కొందరు నేటికిని “నీలగిరి "అని వ్యవహరిస్తారు. ఆదే జిల్లాలోని సూర్వాపేఏను “అర్క-పురిగా” మంగలపల్లియనే (గామాన్ని షరకపురిగా కొందరు వ్యవహరిస్తున్నారు. ఇట్టి వ్యవహారం క్వాచి త్కమైనా వ్యవహర్తలపై సంస్క్టుతభాషా (పభావమున్నదనక తప్పదు. తెలుగు సాహిత్యంలో సైతము (గ్రామనామాల సంస్కృృాకీకరించుట కనిపిస్తుంది. శ్రీనాధుని కాశీఖండం ఆవళాకికలో చిల్క సముదాప్న కీరాంలోనిధిగా (1-5గ)మార్చినట్లు న్నది. అట్టే హరికట్టు వరాహ పువాణావకారికలో కంభం మెట్టును స్తంథా చలంగా హోర్చినాడు!* ఇవీ ఆ రచయితలకు గల సంస్కృత భాషాభిమానాన్ని వారిపైనున్న సంస్కృత (ప్రభావాన్ని తెలియ జేస్తున్నది.

భ్‌ల్లి తెలుగు శాసనాలు ఇదే విధంగా కొాకతీయులనొటి సంస్కృతళాసనాలన్నిటిలో ఇంచుమించుగా (గొమనామాల పేర్కొను సందర్భంలో నాటికి (పసిద్ధంగా ఉన్న తెలుగు పేర్లనే ఉసమోగించీనా* కొన్ని సంస్కృత శాసనాలలో మాథ్రం తెలుగు పేర్ణను సంస్కృృతీశరించిరి. మహాబూన్‌నగర్‌ జిల్లాలో _మామిళ్శపల్లిగా నేడు వ్యవహారంలో ఉన్న (గామాన్ని కాకతీయుల కాలంలో “మావిండ్లపల్చి' ఆని వ్యవహవిస్తున్నట్టు కందూరి గోకర్షదేవుని మామిళ్శ్ళపల్సి కాసనం తెల్పుతున్నది.!్‌ ఆ రాజు యొక్క వేరొక శాసనంలో “చూత మొష్మాగహారస్య నృహరి (పీతయేదదౌ” అని అ్యగామాన్ని చూతఘోవంగా సంస్కృతీకరిందుట జరిగింది.! ఆటే మెదక్‌ జిల్లాలో ఉన్న మునిమాశిక్యమనే (గామం “వృద్ధ పూర్వక రబ్నాఖ్య[గ్రామాల్‌ పశ్చిమతో దిశ” అం సంస్కృృతీకరించబడింది.1? ఖమ్మం జిల్లాలో ఉన్న 'కందికొండ' అనే (గామం ఆకర సొమ్యాన్ననుసరించి “కృవ్వణాన్న గమః న్వపిళుర్మా (ర్మ హాజ్ఞాంస్కంధా (ధి నామ్నీం పురమ (ధ్య)ధ్యాతిష్టత్‌” అని సర్కరధ్యాదిగా మార్చబడింది.19 ఇదే విధంగా మహబూబ్‌నగర్‌ జిల్లాలోని మున్ననూరు కాసనంలో ఆ (గాొామమానాడు “ముంన్నలూరు” ఆనే వ్యవహారంలో ఉండగా పూర్వుపదంలో ఉన్న ఆక్షరసామ్యంవల్ల ఇంకొక శాసనంలో !? గీమునిపురిగా” వర్ణించబడింది. ఈ విధంగా కొన్ని (గామరామాలానాడు పంక్కృృతభాషా (వభావంవల్ల సంస్కృృతీకరించబడి కన్పిస్తున్నాయి. నమాసములు ఏభావలోనైై నా అభివృద్ధి చెందుతున్నకొలషి తొలిదశలో చిన్న చిన్న పదాలు ఆతరువాత సమాసాలు, దీర్చ సమాసాలు కన్చిస్తాయి. తెలుగుభాషలో సమాసాలు, సంధులు (ప్రాచీనకాలంకుండే కన్పిస్తున్నాయి. ఆనాటి కాసనాలందు శేవం దేశ్యసదాలతోనున్న సమాసాలు మిక్కిలి తక్కువ, నాల్లెదు పదాలు అంత కంచె మించిన పదాలతో ఉన్న సమాసాలు చాలా తక్కువగా ఉన్నాయి.

భాషాపరిశీలన 98 “రవ్వసాని మామిదీతోంట పడుమబి అనాను” (పడుమటను) “ఉరి దశజ్నిణము తావవనమూను” ావరీంనగర్‌ జిల్లా శాసనములు 80 పు 92. “ఈ ఉ+8 పెద్దచెయివు వెనుక ఊటుంగాల్వ” పినపరియలి చెటువువెనుక తూముకాల్వు” =అఆవేంలి8ి పు 109. వంటి దేక్ళపదాలతో ఉన్న పమాసాలు కొన్ని కనిపించినా చాలవరకు సమాసా లన్నీ సంస్కృత పదమయాలే. వాటిలో దీర్ధృదీర్షసమాసాలు కూడి కన్పిస్తాయి, ముఖ్యంగా రాజులు చ్మకవర్తులు మొదలై నవారి బిరుదులు చెప్పేటప్పుడు, భగ వంతుని 1పళస్తులలో ఇతర వర్ణనలలో సంస్కృతపదమయాలైన దీర్ణసమాసాయి కన్చిస్తాయి. “సురకరిపరి(త”) మిగపతివారి సురసతిద(వి%ి మలసరసీరహ శక్తి (వక్తి?) రుహ సద్భకే (వచ్చే” "సురనిధి పరీత ధాత్రీ పరిపాలిత వష్షిణ్యపభాసిభుజవి_స్రరుచేత ” కరీంనగర్‌ జిల్లా కాసనాలు=లీల్‌ పు 6, ““సకలజలసిధివేలామేఖలా వలలిత వసుమతీవలయ విజయమాలాకలిత భజశిఖరో తంస” ““సమరీసమయ సమా(హ్వూ) (హన్య?) మాననిస్సాణ మఘోషసవగ కశణ౯నవిసప౯ తుబావ్పరధారాధాత(పతిభటచ(భ1)టి గండ” (పణతసకలనరపతిమణి మకుటకోటిమకరికొచుంబ్యమానా చరణ నఖకీరణకందళ ” చా కడపజిల్లా కాసనములు 142 ప 269. వంటి దీర్ససమాసాలు *'*పరనారీదూర ” '““ఆమనకంటి పుఠవరేశ్వర” ““వీరలక్ష్మీ నిజేశ్వర ” “ీళణరంగరాము”

వక్ర తలుగు కొసనాలు “వితరణ కణ్న౯ా” “కొయ్య” సొపన్న౯” _కార్పస్‌ 1149 పు 127. వంటి చిన్నచిన్న సమాసాలు నాటీ తెలుగు శాసనాలలో ఉన్నాయి. మణి (పవాళము మణులు పగడాలు కలిసి ఒకచోట నున్నట్లు సంస్కృత దేశభాషాపదాలు తమతమ వ్యాకరణ మర్యాదలను విభక్తులను వదలక కనిపించే ౩లిని మణి (పవాళశైలి ఆంటారు. సంస్కృత విద్వాంసులు కొందరు హాస్యానిత్రై వినో దానికై మణి[ప్రవాళంలో శ్లోకాలను రచించి ఆలరింప జేయచున్నారు, కర్ణాటక భాషలో నృపతుంగుడు కవిరాజమార్షాన్ని రచించేనాటికే మణ్మిపవాళశ్రైలి ఉంది. శాసనాలలో ఈ పద్ధతి నన్నయభట్టారకునికి చాలముందుకొలంనుండే కనిపిస్తున్నది. కాకతీయులనాటి జెలుగు కొసనాలందుకూడ నంస్కృృత విద్వాంసులు తమకు సంస్కృృతభావ పై ఉన్న గౌరవాదరాలవల్ల దానాన్ని వివరించి భూమియొక్క ఎల్లలు కెలిపే సందర్భంలో కోన్ని చోట్ల మబి పవాళశి లి నువయెగించీరి. ళా ఫి కలు గుంటూరుజిల్లాలోని ఇడుపలపొడు కాసనంలో “ల ంంకొకతియ్య గణపతిదేవ మెహారాజులు పూవ్వళద త్తముగా నెటిగి ఇచ్చిరీ । బొప్పలి పెద్దనాయ్యజపంచభాగీ ఎజపోతమంచ్చిద్విభొగీ భారద్వాజగో[త॥ గామతః పూవ్వ౯ా దిక్కురెండ్లకుంటలు.... ,.ఆగేేయం ఆలేటి ఉత టీ న గ్రా రండ్డ కుంట్ట ర. ల్‌ మడుక దక్షిణరః ఆలేలు,,...” ఇదేవిధంగా దుగ్గిరాల కొసనంలో పొలీమెరలు తెప్ప సందర్భంలో మణి (పవాళనైలి కన్చిస్తుంది. నిజామాబాదు జిల్హాలోని బండరామేళ్వర పల్లి శాసనంలో తెలుగువచనం సంస్కృృతర్లోకం రెండు కలిసిపోయినాయి. ““శీమన మవామండలేళ్వర కాకెత ర్యుదదేవ మహారాజులు మహీం శాసెతిం (సతి?) ధమ్మ౯తః॥ ఆ సెలెక్ట్‌ ఎవి వవి-!18 పు 69,

ధాషావరిశీలన 95 ఈవిధంగా వాటి తలుగు కాసనాలలో సంస్కృత భాషా (ప్రభావంవల్ల తత్సమపదాలరికంగాను, ఛందస్సులో చేశీయమైన రగడ మొదలై నవి పూర్తిగా తొలగిహాగా సీసం, ద్విపద మొదలై నవాటికంటె మార్గ ఛందస్సుకు చెందిన చంపకోత్చలమాలాడి వృత్తాలు, ఆర్యాగీతియనదగు కందాలు అధికంగా, కన్ని స్తున్నాయి. అఫ్లే శైలిలో మణ్యిపవాళం క్వాచిత్క్మంగా కన్పించినా ఆడి సంస్కృృతభాషా గౌరవంవల్లనే తెలుగు శాసనాల్లో చోటు చేసికొంది. ఈవిధంగా నాబ్‌ తెలుుు కాసనాలలో శైలి, ఛందస్సు; థాష, ఆలంకా రాలు మొదలై నబాటియందు సంస్కృత (ప్రభావం స్పష్టంగా కన్చిస్తున్నది. అధోజ్ఞాపిళ లు 1... ది కాకరీయాన్‌ = పు 2084296. ల. వాంసోయధా రాజత పంజరస్థః సింహో యధా మందరకందర స్థః వీరో యథా గర్విత కుంజరస్థో చం[దోఒపిఐ భాజతధాంబర స్థః స్థితః కకుద్మావివ తీష్టళ్ళంగో మహాదలః శ్వేత ఇవోర్ట్వశ్ళంగః హస్తీవ జాంబూనద బద్ధళ్ళంగో విభాతిచం్యదః పరిపూర్ణశ్ళంగః శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణమ్‌-సుందర-సర్గ ల్‌ శ్లోక, €. ల్‌ కుమారసంభవము =ఆళ్వా 10-85; 1౨200, 216 మరియ 268 పద్యం 4. కార్పస్‌ 1|| ఎంఎన్‌ 67 పు 104. 5. కొన్ని కాకరీయ శాసనాలు = మానవల్లికవి రచనలు పు 876-681. 6 గంగా వ్యకగతి వ్విామార్గగమనా సారుంధతీ సవ్వకాదా భూరేషాచ భుజంగభోగ నిరతా సీఠా కుజన్మా తథా పాంచాలీ బహువల్సభా (ప్రవిదితా జాతా జడాదిందిరా నిద్దోభాషాగుజినీరయస్మ్టాగ(గృహిజీ కాసూపమేయా కయా -కార్బస్‌ 1-8 పు 80.

రం తెలుగు కాసనొలు 7, విముక్తాలంకారో విగతరసవృ త్రివ్యుణావహి(తా) యోనత్టలవ్య క్తివ్య౯పగత సువణ౯ శుతిప(థః?) అభూద్యస్యారాతి కితిపతిగణోఒకీవ కుకవి (పబంధోవాహాస్యః (శవణసుఖి సుళ్ళోకరహితః =కొార్పన్‌ 1/22పు 40. 8. అగాధహృదయే యస్య సృటికాదపిచనిమ్మ౯లే శ్షీరాంబురాశిబుధ్యొ స్తే (శీయాసహసదాహరిః కార్పస్‌ 111 డబ్బుపి 8 పు 129. 9, పండితారాధ్యచర్మిత - అవఠారిక, 10. కుమారసంభవము = ఆ 1ప శ6, 11. ఆర్మర వాజ్బయారంభదళ - (పాజ్బన్నయయగము = పు 857. 19. తెలుగు కొసనాలు - పు 8. 18. (ప్రాచీనాంధ్ర దార్యతక భూగోళము = పుళ0, 14, కరీంనగర్‌ బిల్భా శాసనములు = $8 పు 5 మరియు 19. 15. కార్చ్పన్‌ 111 ఎంఎన్‌-£7 పు 69. 16. 1 ఎంఎన్‌ £6 పు 6ిలి. 17, 11 ఎండి 1! పు 105 168. 11 ఎంఎన్‌ 88 పు 80 10, $1 ఎంఎన్‌ 28 పు 65,

'దేశ్యపదాలు (పాబ్బన్నయ యుగంలోని పద్మశాననాలలో తరువోజ, సీసము, ఆట వెలది, మధ్యాక్క-ర, ద్విపద, తేటగీతి, రగడవంటి దేశళధందమునకు చెందిన పద్యాలే కనిపిస్తుండగి' నన్నయ భారత రచన తర్వాత సంస్కృతానికి సాహి త్యంలో, శాసనాలలో, (ప్రాధాన్యమేర్పడినందువల్స కాకతీయులనాటి శాసనాలలో అనేక సంస్కృత నృత్తాలు కినిపిస్తున్నట్టు గతంలో తెల్పుకున్నాం. ఐనా కాకతీయుల కాలంలో పాల్కురికి సోమనాథునివంటి శివకవులు మతప్రచారానిక్షై భాష, ఛందస్సు, విషయం, మొదలై న వాటిలో దేశిని ఎక్కువగా ఆదరించారు, హపౌైల్కురికి సోమనాథుని వలన ద్విపద ఛంధస్సు సాహిత్యంలో విశిషస్థానాన్ని సంపొదించుకొం3. జనసామాన్యంలో స్రీంపాటలు, కృషీవలుల పాటలు మొద లైన వాటిలో డ్విపదకు గల విశేషమైన ఆదరణను గమించి కాటోలు కాకతీయుల కాలంలోనే రంగనాథరామాయణం; ఆతర్వాతి కాలంలో పల్నాటి వీర చర్మితవంటి రచనలు ద్విపదలో వచ్చాయి. పాల్కురికి సోమన, నన్నిచోడునివంటి. కవులు జాను తెనుగను పేర సంస్కృృతపద భూయిన్షమై సర్వజన సామాన్యం గాని భాషకు స్వ స్తిచెప్పి, సరళము (ప్రసన్నము, సర్వజన పరిచితమైన భాషను సాహిత్యంలో ఆదరించారు. 27 పద్యాలున్న నవ్యతమాల వంటి దేశ్మీసబంధరీళులు సంస్కృత సాహిత్యంలో దేశి భాషల సాహచర్యంతో చేరినవి.! దేశీయమైనందువర్లి కాబోలు దీనిని సంస్కృత లాషణికలు “రారావళి” పేర మృద(పబంధాలలో చేర్చారు. దేశీయ వాజ్మయానికి పెందిన ఉదాహరణ కావ్యాలకు ఇట్టి పరిస్థితే ఏర్పడింది. తెలుగులో, సంస్కృతంలో కన్పించే ఈ ఉదాహరణ కావ్యాలకు ఆదికవి హైల్కురికి సోమనాథుడు... నేడు సంస్కృతంలో లభిస్తున్న ఉదాహరణ (గంథా లన్నీ తెజుగు కవ్వలచేతనే (వ్రాయజడ్తట్టు (శీ సంపత్కుమారగారు. లెలిపినారు.ి

రర తెలుగు ళొసనాలు ఈ విరంగా. నాడు దేశి మరియ తద్భిన్నమైన మార్గ కవితా సంప దాయం, రెండూ ఉన్నట్లు నన్నిచోడుడు* మరియ చేబోలు శాసనక_ర్త భీమయ పండని (వాతశలవల్ల ఆోలుస్తున్నవి. క్‌ కాకతీయుల నాటీ తెలుగు శాసనాలలో కన్పించే. దేశీరీశులు ఈ విధంగా కన్పిస్తున్నాయి. ఛందస్సు తెలుగు ఛందస్సు జాతులు: ఉపజాతులుగా కన్పిస్తుంది. సంస్కృతంలో ఆర్యాభేదాలు, గీతి భేదాలు జాతులనదగినవి. కాని సంస్కృతంలో తెలుగులో ఉన్నట్లు ఉపజాతులు కన్పించవు. వడ్విధ కందములు, ఉత్సాహము; తరు వోజు పంచవిధ ఆక్కరలు, ద్విపద, [తిపద, చౌపది, పంచపది, షట్పడులు, నవవిధ రగడలు, కళికోత్కలికలు జాతులని, నవవిధ గీతాలు, స్తవిధసీసాలు, ఉపవాతులని ఆస్పకవి వివరించినాడు.6 దేశి ఛందస్సు ఇన్ని విధాలుగా కన్చిస్తున్నప్పటికీ కాకతీయులనాటి కాస నాలలో కందం, సీసం, తేటగీతి. ఆటవెలదులు మ్మాతమే కన్పిస్తున్నాయి. ద్విపద వృత్తగంధులలో మ్యాతం కన్పిస్తుంది. నాటి పద్యశాసనాలలో కంద పద్యమే ఎక్కువగా కన్పిస్తుంది. చంపకోత్పలమాలలతర్వాత సీసము, తేటగితి, ఆటవెలడి కన్పిస్తున్నాయి. [ప్రాజన్నయ యుగమందలి కాసనాలలో కన్పించే తర్పవోజః మరధ్యాక్కర, రగడ, వంటి పద్యాలు నాటిళాసనాలలో కన్పించవు, నన్నయ భారత (ప్రభావం నాటీ కాసనాలపై కూడ పడినట్టు స్పష్ట మౌతున్నడి. శరీ న. కాసనభాష సాధారణంగా నాటిజనులందరకు అర్థమగురీతిలో ఉఊ&ంటుండీ. అందరికి అర్థమైతేనే కొసనొరిప విలున ఉంటుంది, అందువల్ల స్మామాజ్యారిపం ఆశని-సామంతులు- మొదలగువారి వీరుడులు ఆడంబరమైన సంస్కృత సమాసొ

భాషాపరిశీలన 00 లందున్నా కౌసనకాలం, శాసన (పతిష్టకుకారణమైన దేవాలయాది (పతిష్టావర్ణన మొదలై నవి కూడ తత్సమపద ఐహుళమైనప్పటికీ దేవాలయాదులకు చేసిన దాన ధర్మాది విషయవివరణ మ్యాతం నాటి జనసామాన్య భాషలో ఉన్నందువల్ల దేళ్య పదాలు ఆధికంగా కన్పిస్తాయి. “స సి సమస్త నిజనామాంక్క. మాలికా (పసి సహితం శ్రీమతు పేరూరి మనుమ మళల్చయ నాయకులు [శీ స్వయంభు సోమేశ్వర దేవర కెత్తించిన దేవ్యగిహము వారి ప్యుతానుప్యొతికముగా నిల్చిన మట్టూరి కులరమ్ము౯వు దీనినాచయ్యదాక్క౯ స్థాయిగా. దేవరకు నడచుచున్న విత్రియా పేరూరి నకరము దేవర భోగమునకుత్తమ మింట్ట రెడ్డురూకలు మధ్యమమింప్రముయ్యడ్డుమ కనిష్టమింట ముప్పొాతికయు?గ్గా ఆలుగు నకరము నరువనకరము సనీదమ్ము౯వు (వతిపాలించి నడపంగ్గలవారు అన్జుల లేలివారు గానువున బుడ్యండు ఇవతళ 9006 నకరేశ్వుర దేవరకు నివేద్యములకు మూండుసట్టిగములు వరిబవీయము నడుపువారు అన్హుల కొసడమమ్మిన చీరలకు రూకనరవీసాము గొనువారు. పోంకఠ పెజ్క నిరువదేను ఆకుంబెజ్కగట్ట తలమోపునం గవలియ జొన్నమోపున మానెండు కొల్చుబఐణ్ణే నిరువుస ఎత్కపెజ్క నడ్డెండు న ఎపెరూరు ౮07744 20241 ౨ 87 “స్వసిశీమత్‌ మహామండలేశ్వర రుుదదేవని ములు సంజ ఎక్కజి (5) లు ర్యదేశ్వర ష్మతభోగానకు విడిచిన దల్తితోడ పయిడిగుడ్డలి చిన్నాలు వొద్దుచేను నాలుగు మడ్డు వడ్డు దేవర ఆయము” -హస్నవాద్‌ ౦0గ౧౪౩ 111 గ004 2 ౧ 1, ఈవిధంగా నాటి ళొసనాలందు దానవిషయాన్ని వివరిస్తున్నప్పుడు తెలుగు వదాలెష్కపగా కన్నిస్తాయి. ఇక్‌ నాటి శాసనాలలో దేశ్యపడొలు ఉపయోగించిన తీరు ఈవిరంగాఉందిం

100 తెలుగు శాసనాలు వ్యవసాయ సంబంధ పదాలు శాసనాలలో అధికభాగం దానళాసనాలు, దానంచేసే వస్తువులన్నిటిలో భూదానం ఉత్తమోత్తమంగా. పరిగణింపబడుచున్నందువల్ల" భూమి కొలతలకు సంబంధించిన పదాలు: వ్యవసాయభూములను తెల్పే పదాలు ౫౦కొ వ్యవసాయా నికి సంబంధించిన ఇతరపదాలన్నీ నాటి జనసామాన్యానికి పరిచయమైనదేళ్య పదాలే. *“ఓంర్రిజేలొ అంగం 1162 25. సీరునేల 10164 -38 ౧ 111. తరిమడి 1016 11] నగ 60 17. తలిపొలము కాసనసంపుటి పు [560 ఊ&ఊటపొలము *60/4 పు 1/5. దీనికి భిన్నమైన భూమి వెలిదేను ౧0౯౧౮9 (1 -6 ౧ 28. వెలిపొలము 15164 -38 ౧ 111. వెలిళూమి 1516 -33 ౧ 97. ఇందలి భేదాలు కేగడు వాల 200 4.2. 88 ౨ 82. నల్లని రేవడు 25/4 -24 ౨ ల ఎల్లడు 600౮5 11 ౨26 ౨ 88 మస్క 1౨16 చవుటచేను ద=హిం-శా-3 422 పు 225. వ్యవసాయానికి చెండిన ఇతర పదాలు కత్వః మడుక, ఆలువు (అలుగు) కుంట _దంహింంకాం. 848 పు 125 పాడిపసులు, గంగి మొదవ్వలు, పులరి =!౧8 గి౯, గగ 037 7 104.

భాషాపరిశీలన 101 తోంట రాట్నాలు £5, శం గరా ల 87 ౭ “01. చాలువాటు, దుక్కివడ్డపొలము (0702 11 26 ౨ 88, అచ్చుకట్టుః కారు 0070౮653 11 గగా 6 ౧ 17. మొదలై నవి. కొలతలు నొణెములు భూమిని దానం చేసేటప్పుడు భూమి కొలతలు చెప్పాల్సి ఉంటుంది? మాగాణి భూములను ఒకవిధంగా మెట్టను చేరొకవిధంగా కొలిచేవారు. కాసనాలలో జనసామాన్య వ్యవహారంలో ఉండే పదాలను ఉపయోగించాల్సి ఉంటుంది. కావున నాటి కొలతలు నాణెములన్నీ అధికంగా దేశ్యపదాలలోనే కన్పిస్తాయి. అట్లే దేవాలయాలకు వర్తకులు నర్తకసంఘాలు, (ప్రజలు దానంచేసిన వస్తువుల పరి మాణం, వ_ర్తకులమ్ముకొనే సరకులపై విధించే పన్నులు, వడ్డు మొదలగు ధాన్య మమ్ము సందర్భంలో వాటి కొలతలు కాసనాలందు కన్చిస్తాయి. అట్లే తగరం, సీసం మొదలైన వస్తువుల తూనికలు, [కయ వ్నికయాంందు ఉపమోగించు నాణెములు కొన్ని దేళ్ళ్యపదములే. “మబజుతురు (సేను) కుంచ, సోల, అడ్డ, తవ్వ, ముక్కుసః ఇరుస, చూనిక, పాదికిడు” (సేను) ఎపెరూరు 60/౮4 14 82 ౨ 71 రూకలు; ముయ్యడ్డ, ముప్పాదిక, వీసము, బుడ్డి, సట్టీగము ఎపెకూరు 00గ045 1౪ 61 ౯88 తులము, పలము, వీశి, చిన్నము, మాడ “ావరంగల్డు 60/౯3 11145059. మొదలైనవి. 6 | పె! వ న. స్తువులు - లలా న. నాడు (ప్రజాసొమాన్యం వాడుకొనే. వస్తువుల పేర్షన్నీ ఇంచుమించుగా దేశ్యపదాలే, శాసనాలలో దానంచేసే సందర్భంలో, నిత్య పూజాది కొర్యుకమా ల్‌ కా ల?

102 ఆలుగు శాసనాలు లలో దేవాలయములలో వినియోగించే వస్తువులను తెలిపే సమయంలో వర్తక సంఘాలు, రాజులు; అంగడిలో అమ్ము వస్తువులపై విధించిన సుంకాన్ని దేవాల యాలకు దానంచేసే సందర్భంలో నాటి 1సజలు ఉపయోగించే కొన్ని వస్తువులు ధాన్యాలు పేర్కొనబడ్డాయి. “ఉప్పు, జొన్నలబండిః వడ్డు, పోకలబండీ; మిర్యాలు: అల్లము, పసుపు (పత్తి, బెల్లము, చీరలు”, ఎంంగ60ం 11 36 ౯ 105. “కూర కొయలబండ్డు, మామిడిపండ్లు, చింతపండు, ఊరుకాయలు,నూపులు గోధుమలు, పెసలు, బుసిభండాలు, నూనె, నేతిబండ్లు, బియ్యము, అవలు, తేనె గానుగనూనె, కొలభండాలు, తగరము, సీసము, రాగి, పట్టునూలు చవరాలు, గాజు, పూస, ఉల్లి, ఆల్బం, జాజుః కంద, పెండ్ల (డల) ము" =-ంంగ4ం 11 149057, “టగిరం, పప్పు? గుగ్గిలము, ఏడెము" =ద్రఎహిం-ళాఎ. 884 పు 17౨, సరకులు _అదే- శ2లి పు 226. ఇట్టీ నిత్యావసర వస్తువులెన్నో నాటి కాసనాల్లో కన్పిస్తున్నాయి. (ప్రజాసామా న్యానికి నిత్యోపయోగంలో ఉన్న వైవస్తువుల పేర్షన్నీ దేళ్యాలేకదా కులనవాచక పదాలు దేవాలయాలకు వివిధ వృత్తులవారు దానంచేయట శాసనాల్లో కన్పిస్తుంది. అట్టి సందర్భంలో దేవాలయాల్లో ఉండే వివిధ వృత్తులవారికి దానాలు చేసే సందర్భాలలో, పొలిమెరల వివాదాలు తీర్పుచెప్పుట మొదలై న సందర్భాలలో సాక్షులుగా ఉన్నవారిని తెలిపే సమయంలో నాటి వివిధ కులములు పేర్కొన ఒడ్డాయి. ఆ కులాలన్నీ (పాచీనకాలంనుండీ తెలుగునాట ఉండినవే. తెలుగు పజ లందరికీ పరిచయమైన ఆ కులవాచక పదాలన్నీ ఎక్కువగా తెలుగుపదాలే కుల వాచకమైన గబాహ్మణ'' వంటి సంస్కృతపదాట చాల తక్కువ. అద కూడ కొన్ని శాసనాలలో “బావ్మాలు” అని వికృతిగా మరికొన్నిట “పా” అని

భాషాపరిశీలన 108 దేళ్యపదంగా వాడబడింది, వైశ్యుిను “కోమట్టు' 'గానే నాటి శాసనాలు 'పీర్కొం టున్నాయి. అట్టే ఇతర కుల వాచక పదములన్నీ దేళ్యపదాలే. ““మద్దిలకాం్యడు, ఆవండికాడు, వాసెకాడు, ఎత్తుకాడు; కొడిలకొడు జేగంటలవారు, గొడుగులవారు.'' ఎతెంళా |! కాళ క0పు88 “హెడెకిసయాడణెకలు, సపెద్దగవుజ్జవారు, సన్నగాళవాడు, ద(ది)వ్యకోల వాడు, నంబులు'"” ఎ=దం-హిం ఎ కా చయ శ422 పు 925 ““ఠమ్మడ్డు, గొల్లవారు, కుమ్మరెలు, మంగలి'' = 4 జ. ల 87 ౯ 101. “గ్గాల్ల, కొంపులు తేలివారు, కోమటి, రట్టడి” ఎ=౦ం౦ంగటం 1/ *410 87. “గరగలవారు' " =౦ం0[009 11146 21౧ 172. ధమ్మ౯సాలియజనులు, ఈదరవారు, అక్క సాలవారు లంగా |! 80 ౨ 04,

• వెలమలు, సాలెవారు"" =ల/4 26 7 80. “పాత, మోకరి” =|రీ!4 87 వ 100. “బలంజి సెట్టికాండు'" ఎం0గకట 111 గర 60౧ 17 మాల, కొద (వ) డివారు, గొన్గవారు,; మాదిగులు, ఇడగులు, ఆగసాలులు “-ళాసనసంపుటి పు 262. కాసెవారు =ం0ంగ౮49 111 నగ 167 32, ఇట్టే పదాలనేకం నొటి కాసవాల్లో కన్పిస్తాయి.

10% తెలుగు శాసనాలు బంధు వాచక పదాలు మానవజాతి పుట్టింది మొదలు నాగరికత ఆభివృద్ధి జకగుచున్న కొలది కమ్మకమంగా అన్యోన్య సంబంధాన్ని పెంచుకొని బంధుత్వాన్ని కల్పించుకొంది. ఐంధుక్వాని తెలిపే పదాలు సొమాన్యులకు కూడ భాషలో ఆవసరమే. ఆందువల్ల ఈ పదాలు దేశ్యపదాలే జౌతాయి. కాని నాగరికత హెచ్చిన కొలది ఇతర భాషలభ్యసించినవారు తమ వ్యవహారంలో దేశ్యపదాలను వదలి ఇతర భాషాపదా లను వాడుతారు. కాని కాకఠతీయులనాటి శాసనాలను చూస్తే నాని పండితులు ఆధికారులు బంధువాచక పదాలను వాడాల్సిన సమయంలో దేశ్యపదాలనే ఆధికంగా వాడినారు. ఇది నాటి(పజలకు, పండితులకు నిత్యవ్యపహారంలో ఉన్న తెలుగు పదాలపైగల అఆభిమానాస్న ఠెల్చుతుంది. కందుకూరి గోకర్ణ దేవచోడుని పానుగల్లు శాసనంలో అల్లుడు” - గజా |! 82 7 96 వగ్గూరి పురవరాధీశ్వరుడై న _గుండపనాయని గారి బంధువైన ఎజమ నాయని ఆలుగడప శాసనంలో “ళడ్డులు” €ంగ్తాలా 111 ౧౮ 12107 రేచెర్ల బేతిరెడ్డి భార్య ఎజకసానమ్మ పిల్చలమట్టి శాసనంలో “పెండ్దము” = €₹గ౯|౮ 11! 42 129 మల్యాల గుండ దండాధీశ్వరుని భార్య కుప్పాంబ వేసిన బూదపుర శాసనంలో “కొడుకులు” తమ్ముండు, బిడ్డ, (చిడ్డతరము) అవ్వ- 6౭౯43 1! 507 140 (ఈ శాసన రచయిత పద్మకమయుత యజుర్వేద పారగ, కబ్ధి విద్యావిశారద, శవీశ్వరుల్తై న ఈశ్వర భట్టోపాధ్యాయలు)

భాషాపదిశీలన 105 మహాసామంత చెజకు యన్మ బొల్పయరెడ్డి బంధువు [శీ మన్మవాసామంత వావిలాల ర్యదయరెశ్డి “ఇర్విన్‌” శాసనంలో **వియ్యము,"" ఆస్ప (ర్ముదసాన) శానన సంపుటి పు 286 మొదలైన బంధు వాచక పదాలు నాటి శాసనాల్టో కన్పిస్తాయి. అధికార వాచక పదాలు దాన ధర్మాది పుణ్యకార్యాలు కేసి శాసనాలు వేయించిన వారిలో రాజులు, మం్మతులు డండనాథులు సైనికులు మొదలగు వారెందరో కలరు, ఆ సమ యంలో కాసనాలలో వారి వారికిగల అధికారాన్ని సూచించినారు.. ఈ విధంగా కాకతీయుల శాసనాలలో కన్ప్చించు అధికార వాచి వదాలకేకం. తెలుగు పదాలే. సంన్కృృత పండితులను, కవ్నలను ఆదరించి సంస్కృతంలో రచనలు చేసీ సంస్కృత భాషను విశేషంగా గౌరవించిన కాకతీయుల రాజ్యంలో అధికార వాచక పదాలు తెలుగులోనే ఉండుఓటను పరిశీలిస్తే నాటి (ప్రజలకు, ఆధికారులకు రాజులకు దేశిపదాలపై ఉన్న అభిమానం ఏళదమౌతున్నడి. ఈ విషయాన్నే నాటి శాసనాలు స్పష్టం చేస్తున్నాయి. “ఎక్కటిలు” ౨ 2౮ 4.2 2 0౫ 8702 101 “రాలు, బట్టు” - భారతి మే 1977 “లెంక” ఎ వాల ర00 లి. లకి 2 81 “కలాటీ” - 0 17766 “పెగ్గడ్డు” ఆద = హిం = కా = మ వికి! “భబ్తహిహిణీ, బంటు, దొర” - 607043 11 న4220 21 251 “జడయలు” = (౮ శంలా 644 5/౧ [141 2 20? “భండారి” = ౮0741 11172 ౧109 “వరానొ లీ 154 7166 “నాయంకరముో - 0/4 = 26 గ 88 మొదలై నవి,

106 తెలుగు శాసనాలు విరుదులు మహారాజులు ఆధికారులు తమ తమ ఆధిక్య సూచకంగా తాము చేసిన ఘనకార్యాలను ముఖ్యంగా శ్యతువులపై ళాము సాధించిన విజయాలను బిరుదులుగా స్వీకరించేవారు. వాటిని వారి వారి ఆస్ట్థానమందున్న _ వందిమాగధులు కై బారములందు స్వీకరించేవారు. వచనమందుండుటచే నాడు వీటిని బిరుదు గద్యలని వ్యవహరించేవారు. ఈ బిరుదు గద్యలు చాలా (ప్రావీన కాలమునుండే కన్పిస్తాయి. బీరుదులను నాటి శాసనాలలో “| పళస్తుల”ని పేర్కొన్నారు? సంస్కృత సాహిత్యంలో పీటిని బిరుదావళియని ముద (ప్రబంధాలలో పేర్కొన్నారు. ఆప్పకవీయం కూడ బిరుదావళిని పేర్కొన్నది. నంస్కృతంలో విద్యానాధుడు సాహత్యదర్పణకర్త విశ్వనాథ కవివాజు తెలుగుతో రామరాజభూషణుడు మొదలైన బారు “బిరుదు, బిరుదావళి? బిరుదు గద్యల'"'ను పేర లక్షణము చెప్పినా తెలుగు భాషలో లక్షల్మిగంథాలు కన్నించవు. ఈ బిరుదు గద్య సర్యనదాయం అర్మధ మవోభారతాది సాహిత్యరంగంలో మరియ శిలా తామ కాసనాలందు స్పష్టంగా ఉన్నట్లు [శీ కులశేఖరరావుగారు తమ ““బిరుదుగద్య” ఆనే వ్యాసంలో వివరించి నారు,1! కాకతీయులనాటి శాసనాలందున్న బిరుదులు కులవ్మికమాదుల (పళంసా పూర్వకంగా పదాడంఐబరంతో ఉన్నాయి. ఈ బిరుదులలో సంస్కృత పదాలతో దాటు అటనట దేశీయపద శోభితమైన బిరుదులు నాటి (వభువులకు సంస్కృత భావపైగల మక్కువతో పాటు దేళ్యపదముల పైగల యభిమానాన్ని విశదం చేస్తున్నాయి. కాకతి ర్ముదదేవ చక్రవర్తి బిరుదులు “చెలమెత్తు గండ, మన్నియ వెంటకొండ (కాజ?) కటక చూజకౌండ (కాజ?) మూరురాయ జగద్దళ” ౫బా శల, గం్ట లి! లి? ౧ 101 వచ్హూరి పురవరాధీక్వరుడై న గుండపనాయని బిరుదు “గండరగండ” - €0గ04౮ 111 గై 1 2 106

భాషెపరిశీలన 10౯ మహాసామంత మృలె్డి దిుదులు “*విరణ (వీరణ?) గెల్వః కూయాలింప (పజమెచ్చుగండ' " ం0గల1టో 111 ౪౭ 16 ల 157 మల్యాలగుండ దండాధీశ్వరుని బిరుదు ““పెడ్రముట్టు గండ" - 000౪3 1| 52 0152 గంగయ సాహిణి బిరుదు “'గండపెండార'' ద -హిం = కాం ల88 8 172 కాకతి (పతాపర్ముదుని సర్వ సేనాపతి అడిదంమల్లు బిరుదు “ప్పి్య్ళకగండ'' ఎద -హి-ళామెక/90 పు 20590 మల్యాల కాటయ సేనాపతి దిరుదు *“ర్రీబ్రగెల్సవాత” = 60009 [11 8 ౧౩2 లేరాల ఏక్షిండ్ల రెడ్డ బిరుదు “దాడింగ మున్నీరు వడల'' - కొసన సంపుటి 242 మొదలై నవి అధికార లాంఛనాలు రాజులు తమ భృళచ్వులకు ఆధిశకారము నిచ్చేటప్పుడు అఆరికారలాంఛభనాలుగ" కొన్ని వస్తువుల నిచ్చుట పరిపహైజి. ఆ ఆధికార లాంఛనాలు నాడు తోటి అధి కారులలో వారి గొప్పననాన్ని సూవెంచేవి, తమ అధికార లాంఛనాలను తమ పాణపలకన్న మిన్నగా నాడు కథావించేవారు శ తుంాజులు సైళఠం రణ రంగంలో తము శ తువ్వం చోడిందివారి అధికార లాంఛనాలను క్రైవసం చేసు కొనేవారు. బలవంతుల న వార వంశీయులు తిరిగి ఆ లాంఛనాలు పొందుటకై యుద్ధాలు చేసేవారు. ఆధికారంతోపాటు ఆధికార లాంఛళనాఐ నిచ్చినట్టున్న శాసనాలు కాకతీయుల కాలంలోనూ. కల్చిస్తాయి. పీటిలో కొన్నిటి? ఇదమిళ్థంగా గుర్తించలేము.

108 తెలుగు ళొననాలు (పోలరాజనునతడు అమాత్య పదవి పొందినప్పుడు ఆతనికిచ్చిన ఆధికార లాంఛనాలను నల్పగొండ జిల్లాలోని అనుమోలు కాసనం రల్చుతున్నది. ఆడపయు నందలంబులు సుభాసన వగ్గణము కంచగట్టు టి బృడియయు ధరలును సవడి శంభఖులు భేరులు గాంగుగొణ్జము న్గొడగులుం పీలియను బరుహకుంత చయంబును ఖంవితానముం బడసె నమాత్య[పొలిండు నృపాలక (వీ ఆనూనసంపదను” 5! 501 4.2. 16 2 08 పై కాసనంలోని ఆడప, అందలం, కంచగట్టు టెబ్బడి! గాంగుగొణిము ? గొడుగు, బీలి! ఇవన్నీ దేశ్యపదాలే. న! ముదిగొండ చాకక్య రావైన కుసుమాదిత్యుడు ఇందప్పః రేమ రాజులకు (పధానామాత్య పదవినిచ్చిన సందర్భంలో మకర తోరణంబులుం బల్లి తొంగొంట్లునుం సలికి కూంకట్టునుం ఐడి డక్కలు బల్లియందలంబును యిలపునంన్ను విడియెక్కను వెంజామరలును దలవుగా మహామణ్ణలేస్వర పదవిరాజమానం..444* 501. శీగడే 11 - 6 ౧ 64. ఈ కళాసనమందలి తొంగొట్లు, కూకట్టు, అఆందలంబు, పిడియెక్క, ఇవన్నీ దేశ్యవదాలే. ఇంకా రాజకీయ వ్యవహారానికి చెందిన పదాలనేకం దేళ్యాలుగానే ఉన్నాయి. “కప్పము (07043 ॥/ ౪8 12 ౮ 144, “పంను (పన్ను) కానికి (కానుక) కట్నం కణి- [గ 4.5.52ల8 8, “అర, అప్పనము, మన్నన” = *దంహిం-ళా = 1 497 పు, 298, ఆంగడి సుంంము “ 4౫4.౯ గణ లిః 80 8 92. పంగతప్పు, పంగసుంకము = ద -*హిం = కా ౧ ఉల9పు 2205. పడగ - ఆదే = 384 పు.172, మొదలై నవి,

భాషాపరిశీలన 109 పేళ్లు కొాకితీయులకాలంలో ఉస్నవ్యక్తుల పేర్లలో చాలవరకు దేశవదాలే. కవ్చలు: పండితులు, తదితరులు సంప్కృతాన్నెంత గౌరవించినా, (ప్రోత్సహించినా వారి పేర్దు మాతం ఆచ్చతెలుగులో నిండుతనం కలిగియున్నాయి. కాని నేటివలె ఆధునికత్వాన్నాశించి పేర్ద మార్చుకోలేదు. ఆదే విరంగా సంస్కృఠాన్ని ఆతిగా అభిమానించి తమ పేర్తు సంస్కృతంలో ఉంటే గొరవ(పదమని భావించిన గాలి నరసయ్య రెంఓచింతల సిఠారామళాన్త్రిగారివలె సంస్కృృతీకరించుకోలేదు. అందు వల్లనే ఆర్ముద తమ సమ్మగాం[ర్ర సాహిత్యంలో "దిరుదులలో ఎంత ఆడంబరం ఉన్నా ఆనాటేకవుల పేర్ణలో నిరాడంబరమైన తెలుగుదనం ఉంది. సంస్కృతంలో చెప్పితే గంభీరంగా ఉందే శబ్దాలకు వికృతులను ఏ స్యూతం బిగియపడకుండా మనకవులు ధరించారు” అని వాళారు.! పై ఆర్యుదగారి మాట కేవలం నాటకవులకేకాక పండితులకు, ఆధికారు లకుకూడ ఆన్వయించును నాటి శాసనాలలో దానమిచ్చిన సందర్భంలో దాతల 'పేర్ణతో (పత్కిగహీతలై న విద్వాంసులపేర్తు కన్పిస్తాయి. కాకతి వేతీరాగా, (ప్రోలరాజు తమపేర్ష్తను సంస్కృతీకరించుకొన్నట్లుగాని మార్చుకొన్నిద్హుగిని ఎచ్చటా కన్పించదు, నాటి కాసనాల్లో కన్చించుకొన్ని పేర్చు. *“భారత వీర్మపతిమ్మపతాపుడు బుధారాధ్యుండు మల్లండు” _ వం వగ 4.2. 2౨8 ౨ 70. “రొద్దె రాజులు” = అనమోలు -/5/2 = 16 ౨ 80, ““బొడ్డమళ్లి నాయకుండు: మేజేభట్టు” ఎ... “గజా // ౧70 19 ల 295 “"బూవన, అప్పడు, నాచడు” 28/7 8 12 ౨ 149, దొడ్డ పెద్దింగారు -- ఏం! వగ శ, ౨. 17 ల 48. దేరిరెడ్డి, ఎరకసాని. ఎటిమరాజు, నూంకనాయకుడు శా 0040 / = 42 2|1]159,

110 తెలుగు కొసనాలు మంచిరాణా, ఎల్పైమంచిగారు, మండ్డెపెస్టిగారు, మల్లె అప్పనః ఎజమరాజు ఎద -హిం=*ళ౯ ౧౫ 256 పు131 ఇటువంటి తెలుగు పేర్ద నాటి శాసనాలలో పెక్కు కన్నిస్తాయి. ఈ పేద్ద నాటి పజలకు దేశీయత పైగల ఆభిమానాన్ని తెల్పుతాయి. నంకేతాలు పై పదాలుకాక ఆనాడు (పజల నిత్య వ్యవహారంలో ఉన్న కొన్ని పడాలు దేళ్యాలుగానే కన్పిస్తాయి. “*మందడి'' --ద-హించళాఎ గ 497? పు 229. “'మందడు” --- అవే = 440 పు 285. “పులుమడుదొడ్డి, ఆరువదొడ్డి, జమ్మిదొడ్డి'" ఎా-ద -హిం= కాఎశకర్‌1 పు 251. “నగరూరు, నల్లిల్టు”" శల శల? లిం 25 5, 71. “నకరము" ఎ గ ౧77 41 5 88. “జన్నె'' _- థారతి = జనవరి = 1978 పు 40. మొదల్రే నవి. ఇవి కాక నాటిశాసనాలందు కన్చించు సంభ్యావాచక పదాలన్నీ ఇంచు మించుగా దేశ్యపదాలే, ఆత్ర కొన్ని కాసనాల్లో 'క్యాదేగు" (60%04 = లకీ వి 100) వంటి అచ్చతెలుగు పదాలుకూడ కన్పిస్తున్నాయి. దేవాలయ సంబంధి పదాలు దేవాలయాలకు భూమిదానం చేయుట అశేక శాసనాల్లో కన్చిస్తుంది. కాని కొన్ని శాసనాలలో దేవాలయాలకు అర్చనాది కార్గ్రిమాలలో ఉపయోగించే వస్తువులు, వివిధ వృత్తులలో ఉండే వ్యక్తులు ఊహ్నవాలు మొదలైనవి కన్నిస్తాయి. ఈ సందర్భంలో వాడజణడ్డ పదాలనేకం దేళ్ళాలే.

బాషాపరిశీలన 111 “పల్లైెరాలు: రాగికుండః ధభవిడిసంకులు, కంపహాలడోలు జేగంట, కంచు అడ్డెన

పాద = హింళా మి శర51పు వీ$్‌1. *గాడ్రుగులు, వెండి మరలు" _ద-ఎహి =ఎశా యగ 4/1 పు 254

“రిరునాడ్డు' ఎ ఆదే -క70పు 250.

*స్లిర్ర (లేరు) (పతిష్ట, ఈందులతోంట"

_ గాజా 0/47 52 15 ఇప్పళు, నిమ్మలు, మళ్లే? గురివింద, పొన్న, దవన ఎూద-హి =-కళాఎ 4462 పు 286 మొదలై నవి.

ఈ విధంగా కాళతీయులు, వారి సామంతులు, [పజలు వేసిన ౯ సనాలకో కన్పిస్తున్న దేశ్యపదారివల్సి నాటి (పజలకు దేళ్యాలపైగల మక్కువ ఫృష్టవవు తున్నది. అధో జ్ఞాపికలు

1. ఏవమనవద్య పద్మమౌక్తిక సప్తవింశతి స్వరూపా శాసననక్యతమౌాలా

దేశధాషా స్యూలేణ సం పధృతే

--ఆయ్యనవోలు = (07745 // ౪ 1 2 [లైటు 2, విద్యానాథుడు = పతాపరుదయళశోభూవణం = కావ్య -పు = (4. 8... సంపత్కుమార - లెలుగు ఛందోవికానం = పు సలిల శ, నన్నిచోడుడు - కుమార సంభవం -'ప్ర-ఆ- ప, 28.56, ల్‌ “తల పసదత్తళా భావిమనం దద్గళసూక్తులంగూడ వన్నఃళాన (౬,

118 తలుగు కోసనాలు గొల (లు) సుకొనంగ్ల (వావడ్డు గోరినభంగికవచ్చి ముట్టం గో మలగతి దేసి మాగ్గణములు ముట్టుపడ:గ్గట (వ) నంబ్బు లొప్పనా ద్యుల కియం పప్ప నేచ్చె౯ నృపధూజ్బ”టి భీమయపండడిమ్మహిని” చేబోలు = శాంపఎమం = 193పు 28, 6. అప్పకవీయం = చతుర్ధాశ్వాసం = 467 పు, 26. 7. “*రత్నాన్న దానగోఒ క్వాద్యాస్సర్వా భూమిః ప్రజాయతే తస్మార్బూమి ప్రదానేన రాజాభవతి సర్వదా వాడపల్లి = ౮గుజట్‌ ౧ 490 పు 189, 8. ఆం[ధ్రవచన వాజ్మయ వికాసము = పు 891. 9. 07౫౮ ౧౪౪ 10 ౨ 140. 10. (పకాపర్ముదీయం = కావ్య - పు 8౨. 11. రామరాజుగారు, బిరుదురాజు = (సంపా) = వివేచన - రెండవ సంచిక తెలునుకాఖ = ఉస్మానియా = 1877. పు, 14-15, శ్రేల్హి ఆర్మద అ సమ్మగాంర సాహిత్యం = రెండవ సంపుటం - పు15.

ఇ కాకతీయుల శాసనాలు _ వాఠక్యనిర్సాణం మన (సాచీన వ్యాకర్తలు వాక్యము వాక్య నిర్మాణ పద్దతుల గురించి (పళ్ళేకంగా చర్చించి వివరించినట్టు కన్చడదు. పాణిని తన అఆష్టాధ్యాయిలో స్పుప్లిజ్వన్గం పదమ్‌ ఆని పదాన్ని నిర్వచించినట్లు! వాక్యాన్ని నిర్వచించలేదు. కాని తార్కికులై న ఆన్నంభట్టు విశ్వనాథ పంచాననభట్టు మొదలైనవారు తమ తర్క సం్యగహం & సిద్ధాంత ముక్తావళి మొదలైన తర్క (గంథాల్లోను మరియు ఆలంకారికులై న మమ్మట, విశ్వనాథులు తమ కావ్యపకాశీ సాహిత్య దర్పణాలలో ళ్‌ వాక్యాన్ని నిర్వచించారు. కాని వారి నిర్వచన వివరణాదులు వాక్యార్థాన్ని గురించేకాని వాక్య నిర్మాణాన్ని గురించీ కాదు. వారినే ఠెలుగు వ్యాకరణ కర్తలలో అఆర్వాచీనుడైన (పౌఢవ్యాకరణకారుడు అనుసరించినాడు 8 కాని వెైవారిలో సాహిత్య దర్పణకారుడు మాత్రం పదోచ్చయం వాక్యమని వాక్యాన్ని నిర్వచించాడు. ఇంకా వాక్యాన్ని నిర్వచించినవారిలో మిక్కిలి (పచీ నుడు ఆమరసింహుడు. ఈతనిననుసరించి గుగుబాల (ప్రబోధికా కర్తయెన లింగయసూరి సంస్కృతంలోని వివిధ వాక్యాలను వివరించినాడు.?

(ప్రత్యేకంగా వాక్యాన్ని, వాక్యభేదాలను వాక్యంలోని పద(క్రమాన్ని వివరించి తల్పినవారు ఆంగృవ్యాకరణ నిర్మాతలు.! ఆంగ్ల వ్యాకరణ సంవదాయాన్ననుస రించి తెలుగు భాషలో ఐపంజనపల్లి సీతారామాచార్యులు వంటి వ్యాకరణక ర్తలచే, చేకూరిరామారావుగారివంటి ఆధునిక భాషా కాస్త్రజ్ఞులచే తెలుగువార్యం వత్మే కంగా వివరించబడింది చిన్నయసూరి, 'కేతనవంటి ఆంధధ్రవ్యాకరణ కర్తలచే తమ వ్యాకరణాలలో (వళ్మేకించి చెప్పకున్నప్పటికీ ఆక్కుడక్కడ తెలుగువాక్య రీతులు వివరించబడ్డాయి.

కాకతీయుల శాసనాలను పరిశీలిస్తే నాజిళాసనాలు కొన్ని చిన్న చిన్న వాక్యాలలో విషయాన్నంతా తెల్బుతూంటే, మరికొన్ని కాసనాలు దీర్ధవాక్యంతో

శ14ీ తెలుగు శాసనాలు కన్పిస్తాయి. మరికొన్ని కాసనాలలోని విషయం దీర్షంగాఉన్నా వాక్యం [క్రియా పదంతో పరిసమాప్రం కాక ఆసమాపక (కియతో ముగిస్తున్నది. కొన్ని ళన నాలలోని వాక్యాలు కలగాపులగంగా ఉన్నాయి. సాధారణంగా నాటిశాసనాలలో (పధానవిషయమంతఠా సంష్షేపంగానో విపులంగానో ఒకే వాక్యంలో కన్పిస్తుంది" దాన్నపళంస, కాసోక్తులు మ్మాతం భిన్న భిన్న వాక్యాలలో కన్పిస్తాయి.

కాక తీయల కాసనాలలో విషయం సంక్షిప్తంగా ఏకవాక్యంలో కన్పించే

శాసనాలలో ఒకటి:-

“ల్రీమన్మహామండలేశ్వర కందూరి గోంకణ్నళ౯ా దేవచోడ మహారాజులు శ్రీయేలేశ్వర దేవరకు ఆంగ్గ రంగ్గ భోగాలకు ధూపదీపనై వేద్యములకును జెటకోడూరు ఆచం[ద్రాకళా స్థాయిగా నిచ్చిరి 1”

“ ఫీలేశ్వర ళాసనం 6€ంగ్లుటా గొ = కక వ 87,

ఈ విధంగా విషయాన్నంతా ఏక వాక్యంలో మిక్కిలి సంక్షేపంగా

చెప్పిన కాననాలు పరిమితంగానే కన్నిస్తాయి. కాని విషయ విస్మతి లేకున్నా ఆనేక విశేషణాలతో ఒకే వాఠ్యంగా ఉండే దీర్షశాసనాలు బాలా కన్పిస్తున్నాయి. “ల ఎ సవ్వగాగుణ =... పన్నుండుసు వ్విస్తర క్షీత్తిల ....సుండును మనుమాగ్గకా చరితుండును- రనారీసోదరుండును దురిత(వి)దురుం(డును) కాకత గణపతిదేవ మహారాజ దివ్యనీ ..... ధకుండును సకలం ((ద్రిపసాదకుండు) = రివరపనజవన కోలాహల మాత్తళా డు-డును శరణాగత వజ్జుపంజరుండు = తృవసమళుండును సత్యామర *.. .... ... డును రాయగరుడడును రాయమండ = =డును (-) కరకరలేజుండును ఆ (0) మనె గ్యొవీర్శ గండండును. సలలిత రూపసుభగుండును మల్యాల పురవరాధీశ్వరుడును కో ( =) (వతు -- డును కాటయ? మాత్యవరప్పుతుండును మయిలిమాంబికా మనో నయన వల్చభుండు న్వైన శ్రీమతు చవుం(గైడి(0) దనకు ఆయురారోగ్య ఐశ్వయాజ్యవిద్ధియం గుల (పవృద్ధియ రాజ్యుభివృద్ధియ సంత్తాన స్మమిద్ధియు ఇష్టాళణా సిద్ధియుంగా దన్నే (౧) న సకల లోకాంధ్యుండును అకళంక చర్మిరుడును లక్ష్మీ

భాషాపరిశీలన - 115 కుచకలళ కుంకుమ పంకాంకిత వ(క్ష్ర) = స్థలుండును రాశసకుల సంహరుండును సుకముని గణవందితుండునుంనై న (శ్రీమతు. వెలిగందుల ,$ నరసింహదేవరకు నిత్యభోగరాగంబులకు నియమించి చిన చెట్టు ఇవ్వలయకద్ధింగా రుణ్యము సేసిన (పకో (వ) (రు) న్యూనతిరి క్రముగాకుండా బాయక (సంగ) (టి) తముసేసి ప్మాతపవళయ (నడప) = = =. ఆదం[దాక్క౯లముగసన శకవరుషంబులు ౧౧౨౪ నేంటి దుందుభిసంవత్సర చ్చైత బహుళ (౧౫స్తో విమవు సంక్రాంత్రి నాడు ధారా పూవ్వ౯కము సేసి ఇచ్చె మంగళ మహీ శీ శ్రి వెలిగందుల గ్రేకరణ (౧ - ఎ)ని (వాసి మలోజన మగ బసవోజ ....॥” వెలిగందల కాసనం (ఆ్మపకటితం) ఇటువంటిదే పొందలూరు కొసనం ఇట్టి శాసనాలనేకం నాడు కన్పిస్తున్నాయి. కొన్ని శాసనాలలో రెండు మూడు వాక్యాటన్నా [ప్రధాన శాసనధాగం బిరుదులతో విపుంమై ఏకవాక్యంగా ఉన్న శాసనాలనేకంగా ఉన్నాయి. వాటిలో ఒకటి వ = “స్వ స్త్రి సమధిగత పంచమవోళబ్ద మహా మండలేశ్వర ఆనుమ కొండ పురవరేశ్వర పరమ మాహేశ్వర పతి హిత చరిత వినయ విభూషణ శీ స్వయం భుదేవ దివ్య (శీపాద పద్మారాధక పరబఐల సాధక నామాది సమస్త (పశ స్రి సహితం (శ్రీమన్మహానుండలేశ్వర కాకతీయ గణపతిదేవ మహారాజులు ఓకుంగల్దు మొదలి పట్టణంబుగా సుఖ సంకధా వినోదంబునం (బిధ్వి రాజ్యంబు సేయచుండంగాం దత్పాద పద్మారాధకుండునుం జతుత్స౯ా కులశేఖరుండును నరిగండ బభ్రైరపుండునునైన (గో) న బుద్దారెడ్డి కొడుకు గణపతయ్య నిజస్వామి కారుణ్యంబున గందురు నాండు బడసి వద్ద మాన _ పురంబునండు సుథిసంకథా వినో దంబున రాజ్యంబు సేయుచుండంగా దదీయ రాజ్య నముద్ధరుండును విప్ప (రు) లైక భూవణుండును (శ్రీకరణాగగణ్యుండనం ఐరగు భీమ దేవ (పెగ్గడ తంనేలిన స్వామి పేరను స్వస్తి (శ్రీమతు శకవషళా ములు ౧౧౪౫ అ* స్వఠాగు సంవత్సర మాఘశు ౧౦ లు గురువారము నాండు బుద్ధేశ్వ

116 తెలుగు శాసనాల రంబును ॥ సహ్మస లింగ గణపతీశ్వరంబునుం దను తం్యడుల పేర ఫ్రీ లక్ష్మీనరసింహ నారాయణ దేవరయును ఏక వింశతి లింగలబులును (పసంన ఫై రవుండును ఇంత వట్టు (పశిష్టలు సీయించి గు = గట్టించి థ్రీమద్బుద్ధేశ గర దేవర ఆం

నొంంగడే (4664

గ భోగ రంగ భోగ ధూప దీప నై వేద్యములకూ వ్యయ సంవత్చర

చత బహుల (౧౦ మంగల వారాన విషు సంకా (5) తి కాలమున

చంద సూయ్యు౯ాలూ భూదేవి (చరాచర) కూమ్మళల ఆంతరాత్మ సొ

గాను గణపయ్య ధాూపూవ్వ౯ మసేసి సవ్వణా నమక్యముగా. నిచ్చిన

“గ్రామము పెద్దపల్లి 4444ల"

॥ వర్థమానపుర శాసనం €0774౮ | శశ 46 2905 ఈ విధంగా నాటి ఆనేక శాసనాలలో పథాన విషయం ఇంచుమించుగా

ఒకే ఒక వాక్యంలో తెల్చబడింది.. ఇట్లు సుదీర్షమైన విషయాన్ని ఒకే ఒక వాక్యంలో లల్చ్బుటకు శాసన కర్తలు (వమయత్నించుటచే కొన్ని చోట్ల ఆన్వయ కారిన మేర్చడింది.

పల్నాడు తాలూకాలోని దుర్గి శాసనంలో దగ్గి (గ్రామంలో వామ దేవ

పండితులు చేసిన వంకేశ్వర దేవ (పతిష్ట॥ ఆచ్చటికి గణపతిదేవ చక్రవర్తి వచ్చుట, నామదేవుడు గణపతిదేవుని సంభావించుట, విన్నపముచేయుపి, గణపతి దేవుడు వంకేశ్వరుని అంగ ర౭గ భోగాలకు చేసిన దానము. ఇవన్నీ ఒకే వాక్యంలో ఉన్నందువల్ల, వాళ్య చివ్నిదులేవీ కనివించనందువల్ల ఆర్థం చేసి కొనుటలో ఇబ్బంది కలుగు చున్నది,

“శ్రీ నామదేవ పండితులు పల్లినాంబిలోని దుగ్య పట్టనమునందు దను తర్మడి వాయి పండితుల 'పేరను వంకేశ్వర దేవరం (ఇతిష్ట సిసి గణపతి దేవ మహారాజుంగానిచి (గాంచి కారుణ్యము. వడసీ మూణు రాయ జగదాళ పడగాను చలమెత్తు గండ బిరుదూం దెచ్చిన సకల సన్నా" హమ్గౌా మెజసి ఎ్యాదు వచ్చి కానిపి-చు కొని పడగా బిరుడూ. నిచ్చినం వేకొని సంతోషించి యన్న యవసర:బున దేవర కారుణ్యమున దుగ్యను

భాషాసరికీంన 117 నంకేశ్యర డేవరం _బరిష్ట స్తేస్తినని విన్నపము సేసినను ఆ దేవరకు నమస్కరించి స్వస్తి శీ శళవష౯ంబులు ౧౦౨౩ యగు శేంప వికోధి కృత్సంవత్సర ఆశ్వయుజ శుద్ధ ౧౩ ్మకవారమురాండు వంశేశ్వర దేవర కంగ రంగ భోగ నై చేద్యములకుం గిస్టవేజీ సమీపంబున నాగాజుాని కోట శూపుకాన నెయ్బూరి చెబు సపొతముగాను ధాాపూవ” కంబు సేసి ఆ చందాక్క౯ స్థాయిగా నిచ్చె

ఎద *ఎహిం =కా ౫ 88 పు 172.

ఆవే విధంగా గణపతి దేవ చ్మకవర్తి కాలానికే చెందిన పమ్మి శాసనం 19లో పమ్మి అనే (గామంలో దేవన (పగడ చేయించిన [ప్రసన్న వలిభుని (పలిష్ట, అక్కడకు మవో సామంత విక్యాల నాగసానమ్మగారు వచ్చుట, డెవన (పగడతో సంభధాషించుట వారు భగవంతునికి ఆంగ రంగ భోగానులకుు చేసిన దాన ధర్మాదులు, తర్వాత కొన్ని సంవత్సరాలకు చేసిన దాన ధర్మాలు మొదలై నవి ఇంచు మించు ఒకే వాక్యంలో కన్చిస్తున్నందు వల్చ ఆక క్రష్టఓళ ఏర్పడుచున్నది* సమాపక (క్రియలు లేక అశేక సంవత్సరాల తర్వాత చేసిన దాశాన్ని కూడ మొదటి దాన విషయంతోపాటు చెప్పినందు వల్ల ఈ అర్థ శ్రేళమేర్పడింది,

ఈ విధంగా కొన్ని కొసనాలలో వాక్య విాామాలు కొని వాక్యాన్వయం కోని తేలికగా గుర్తించుటకు వీలు లేడు. గుంటూరు జిల్లాలోని వేల్పూరు కొసనం కూడ!1 ఇదే విధంగా ఆన్వయ క్టీష్షతకు లోనైంది. అచ్చట దాన కర్త తన తల్లి దర్మడుల వంకాలను వివిస్తూ తన దానాన్ని కూడ ఒక్తే వావ్యంలో వివరించాడు.

“*న్వస్తి [శ్రీ శరవష౯ంబులు ౧౧౭౦ యగు నేంటి కీలక సంవత్సర

మాఘ బఐ| ౧౪ జ। వేల్పునూరి [శ్రీరామేళ్వర మవ దేవరకు దన్నవాడ ఆమరీశ్వర స్థానము (వి త్తిమంళుడైన కడియ (మ) నాహినికి దాయమసానికి సుప్కుతుండ్లై న ఎజ్జిమ నాహినికి వేల్ప్చూరి వృ త్తిమంత్తులై న కూఎమనాహినికి ఐబసెట్టికి సుప్పుతిమైన ఆమర సానికి ఎల్జమాహినికి సుప్పుత రుల దీమరుడాలై న లోకసాని! మవి దేవనికి సుప్పుతుండైన సూరపనాహిండు తమ తలిదం(డులకుం గట్టి కొల గుండి నాహినికిదమకు

118 తలుగు కళాసనాలు ధమ్మాళ త్హలముగా నాదం్యదాక్క౯ా మభఖంగవ్తికా దీపమున కిచ్చిన మోదాలు ౨౫”

ఎజాూద్ర=ఎహీిం= కా ౫821 పు 1606. కాని ఈ విధంగా అన్వయ క్లిష్టత గల శాసనాల సంఖ్య మిక్కిలి తక్కువగా ఉన్నది. నాటి శాసనాలలో విషయమంతా ఒకే వాక్యంలో వర్షితమైనను అన్వయక్షిష్టత గాని అర్ధకారిన్మముగాని లేని శాసనాలే ఎక్కువగా కన్పిస్తున్నాయి.

నో నే

పద్య శాసనాల్లోని వాక్యొలు

నాటి పద్మ కాసనాలలో ఇంచు మించు అన్ని పద్యాలు సమాపక (క్రియతో నుంగి వీ పద్యమునకాపద్యము ఒక్కొక్క చిన్న వాక్యము వలె కన్నించును. కాని పై పద్యముతోనో లేక పద్యములతోనో అన్వయించి ఏక వాక్యత నొందే పద్యాలు రెండు మూడు చోట్ట మ్యాతమే కన్చించును. అందు 11న శతాబ్ది ఉత్తరార్థమునకు. చెందిన పుత్తూరు కొసనం మొదటిది. ఆందు మొదటి పద్యంలో (పారంభమైన దాత వర్ణన రెండవ పద్యంలోనూ సాగి ఆతడు చేసిన దానంతో ఆంతమౌతున్నది.

రెండవది 1£వ శతాబ్ది ఉత్తవార్ధానికి చెందిన రుద్రదేవ చ్మకవర్తి మంతియైన గంగాధరుని కరీంనగర్‌ శాసనం.!2 ఈ కాసనంలో రచయిత పుట్టింది మొదలు పెరిగి పెద్దయై అధికారం సంపాదించుకొని తాను చేసిన దేవాలయ

(వతిష్టాద్‌ సత్కార్యాలు 6వ పద్యం నుండి 17వ పద్యం వరకు 12 పద్యాలలో

డీర్ణంగా ఒకే వాక్యంలో వివరించబడ్డాయి. అట్లే కాకతీయ చకవరి రుద దేవున్సి

వర్డ్‌న నాల్గు పద్యాలలో [కియారహితంగా ఆ శాసనంలోనే కన్పిస్తున్నది.

ఈ విధంగా పద్యాలలో మిక్కింలి దీర్ణమైన వాక్యాలు బాలా తక్కువగా కన్పిస్తాయి.

కొన్ని వచనాలలో (క్రియలేనప్పటికీ. ఆ పైనుండే పద్యాలలో (కియ ఉన్నందు దల్ల- వాక్యం పరిసమా ప్రమౌతున్నది.

లాషాపరిశీలన 119 ర్ముద దేవుని కాలం నాటి బెకల్లు కాశనంలోని!!ీ సువీర్చ వదనంలో సమాపక్మకియ లేనప్పటికీ ఆ తర్వాతకే ఉన్న ““ఆమరంగ శ్రైవ వైష్ణవ నిజారుహ” ఆనే పద్యంలో '“మల్లి రెడ్డి యత్యమిత గుణాఢ్యుండీ యతులితాయత నంఎబు నిల్చెం్రీక కోన్‌” ఆవ వాక్యం పూ ర్తియోతున్నది. ఆభ్రే ఉప్పరపళ్ళి శాళనంలోని1! రేతెర్ట ర్నుదున, అతని (ప్రధానిమైన రాజనాయకుని, ఆతని ప్పురుడైన క్కాటెడ్డిని వర్టించు వచనములు మూడు కూడ ఆ తర్వాత నున్న పవ్యాంతో పూర్తియొతున్నవి. మొత్తముపై నాడి కాసనాఎలోని పద్యాలలో దీర వాశ్యాల కంటె చిన్న చిన్న వాక్యాలే ఆఫకంగా ఉన్నాయి, సంగ్రహ వాక్యం ఒక విషయాన్ని మొదట సంగహంగొ చెప్పి ఆ తర్వాత దానిని వివరించే పద్ధతి నన్నయ భారతం నాటికే (పసిద్ధిగాంచింది.. వాక్య రూపంలో ఉన్న దీనిని సర్మగహ వాక్యంగా బహుజన పల్టి వారు పేర్కొన్నారు.!”ి ఒకే పదం లేక చిన్న వాక్య రూపంలో ఉన్న దీశిని నేడు శీర్షికగా వ్యవహరిస్తున్నా కాకతీయుల శాసనాలలో సం[గవా వాక్యములన దగ్గవి చాలా చోట్ట కన్పిస్తాయి. (వరానంగా దాన శాసనాలలో ఇవి ఎక్కువగా కన్పిస్తాయి. తగవును పరిష్కరించిన ఒక ళాసనంలో కూడ ఈ సంగహ వాక్యం కనృడుచున్నది. (పొఢ వ్యాకరణంలో పేర్కొన్నట్లు ఈ సం్యగహ వాక్యముల తర్వాత విషయ వివరణ కన్పిస్తున్నది. కాని కొన్ని శాసనాలలో మాతం విషయ వివరణ తొలుతనుండగా చివర విషయాన్ని సంక్షిప్తంగా తెలిపిన సర్యగవా వాక్యం కస్పిస్తుంది. వరంగల్లు జిల్లాలోని ఆకునూరు శాసనంలో15 *........ రుద్రదేవ మహి రాజులు. ఆ దేవరకు ఆంగరంగ భోగా:కిచ్చిన ఆయం” ఆని సం్యగవాంగా తెలిపి ఆ తర్వాత “*రాట్నాల వొరగాళ మాడలు తోం” రాట్నాల రాణ్జా (ట్నా ఖఫ్‌న మూండు సిన్నాలు.” ఆ౨ ఈ విధంగా వివరించ ఐడింది. ఇటువంటిదే బెక్కల్లు కశాసనం.!6

“పూజా పునస్కార సహిత మౌచున దే(వకా) యా౯ నకెల్లా నిచ్చిన

(విత్తి

“నల్ల చెటవెన్క్స నాగుల కుంటలోన నిరోవారి

యనక ఇరువుంబండ మత్తు౯లు 8 ఎజమ

చెజువెన్సు మత్తు౯లు౮ా నిరోహరియనక ఇరువుంబండ -...” అని వివరించబడింది, ఇట్లు దాన శాసనాలలో పెక్కుచోట్ల ఈ పద్ధతి కన్పిస్తూ ఉన్నగి. ఇతర శాసనాలలో

“దుగ్గిజేల పూండి =... ఇవని దుగ్గమపూండి

మొరమ పూండి పొలమార సమ్మంధము”

-- దుగ్గీరాల కాసనంందంహిం-కళాం2 281 పు. 185 పై (గ్రామాల పొలిమెరల తగవుకు సంబంధించిన ఈ కాసనాన్ని రచయిత పైవిధంగా సంచ్మేపించినాడు. ఆతర్వాత పొలిమెర తగవును పరివ్కరించిన పద్ధతి వివరంగా చెప్పబడింది. ఇట్లే మహబూనగర్‌ మండలంలోని పొలెం కాసనంలో!6 “సీమానిణలయః (కియతే”' ఆరి సంస్కృతంలో వాక్య సం్యగహం కన్పిస్తుంది. తరువాతి వివరణ మాతం తెలుగులోనే ఉంది.

ఈ విధంగా నాటి పెక్కు కాసనాలలో వాక్యసంగహం వాక్యవ్యాసం కన్న ముందు కన్నిస్తూ ఉంటే కొన్ని కాసనాలలో దాన వివరణ తర్వాత సర్మగహ వాళ్యం కన్పిస్తున్నది. వరంగల్లు జిల్లాలోని ఉప్పరపల్లి కాసనంలో1? రేచెర్ల ర్యుదుని (ప్రధానిమైన రాజెనాయకుని ప్యుతుడ్తైన కాటయ చేసిన దేవ (బాహ్మణ వృత్తులను వివరంగా తెలిపి తర్వాత

“ఇంతవట్టు కాట్బ్యాయుండు దేవడ్డకు అంగభోగ

రంగ భోగ ధూప దీపనై వేద్య లొంబూలాలకు

సూయ్యఃా చందుల కలంత గాలము ఇచ్చిన ఈవి” ఇని సంక్షేపంగా చెప్పబడింది.

లాషాపరిశీలన శైలి!

ఇక ఆధునిక భాషా వేత్తలు వాక్యాలను సామాన్య, సంగ్లివ, సంయుక్త వాక్నాలుగా విభజించుచున్నారు. తెలుగు వాక్యొలను మరల (కియారహితములు, (క్రియాసహితములు అని విభజించుచున్నారు.!8 నామాభ్యాతం, [కియాఖ్యాతం ఆనే పద్ధతి వైదిక వాజ్మయ కాలమందే కన్చడుచున్నడి.

పై పద్ధతి ననుసరించి కాకతీయ కాసనములలోని వాక్యాలను పరిశీలించుదాం, (కియా రహిత వాక్యాలు

తెలుగునాట వ్యవహారంలో [కియా రహిత వాక్యాలే హెచ్చుగా కన్పిస్తాయి. సౌంభ్యాపేష్ష గల మానవుడు తన అభ్మిపాయాలను సాధ్యమైనంత త్వరగా తక్కువ యక్షరాలతో వ్య క్రంచేయుటకు (పయడ్నిస్తాడు. కావున [కియా రహిత వాక్యాలు ఆన్ని భాషలలోను చోటు చేసుకొన్నాయి. వాక్యాలలో [కియ తప్పక కన్పించే ఆంగ్ల భాషలో సైతం (కియా రహిత వాక్యాలు (౪లలి/బూ 36466006) వ్యవవోరంలో కన్చిస్తున్నాయి.!9 తెలుగులో చాపక్య యుగంలోని కాసనాఐలో సమాపక (క్రియాంతముల్దై న వాక్యాలు దాలా తిక్కువగా నున్నట్లు శీ కులశేఖర రావు గారు తమ సిద్ధాంత వ్యాసంలో తెల్చినారు.£0 దే విషయాన్ని బూదరాజు రాధాకృష్ణ గారు ధవ పరుస్తూ '%పాచీరాారంలో మొట్టమొకట నామాఖ్యానమే కాని (కియాఖ్యానం లేనేలేదను గంటి జోగిసోమయాజిగారి అభ్మిపాయాన్ని వ్యతి రేకిస్తూ అట్టి కియా హూన్యత లేదని నిరూపించారు 2! ఆర్రే తెలుగు భాష సుస్థిర రూపాన్ని పొందిన కాకతీయ యుగంలో కూడ కాసనాంలో (కీయా రహిత వాక్యాలు అధికంగానే కన్పిస్తున్నాయి. నాటి వ్యవహారంలో ఉన్న భాషను ప్రతి బింబించు నాటి కాసవాంలో (కియా రహిత వాక్యాలధికంగా కన్చించుటలో ఆక్బర్య పడవలసిన పనిలేదు. నామ వాచకాంత వాక్యాలు

కొన్ని (క్రీయా రహిత వాక్ళాబు నాకు నొామవాచకాంలాలుగా కన్పడు ళున్నాయి. ఈ వాక్యాలలో విధేయం నామవాచకంగా ఉంటుంది,

122 తలుగుకాసనాలు 1%, నారాయణ దేవర పొలము మండనప్పడ వంకన (వాలు ౮07743 420 18 12 గ 148.

• అధ్య చెరువు పేరు లోక సము్ముదము'' జూ గోల కస్‌ శల. ఓరి 7 74 ఈ స్థానమునకు స్థానవ త్తికా భీమేశ్వర పండితుల పు్యతుండు శ్రీ నీమేశ్వర పంగితులు"'" ఎ ౦0గ940 కన్‌ 68 వ 186 (కియాజన్య విశేషణంతో ఉన్న నొామవాచకొంత వాక్యాలు నాటి కొసనాలలోని [కియా రహిత వాక్యోలలో భూతకాల గ(కియ లేక తద్ధర్మార్థక (క్రియాజన్య విశేషణాలతో నున్న నామవాచకాంత పదాలు వాక్యాలుగా కన్పడుతున్నాయి. **ఆ దేవరకు ఆంగరంగభోగానకిచ్చిన ఆయం" ఎ 10 40 గం ల 8 2 101 “చతుస్సీమ సహితమై ఆ చం్యదాక్కలస్థా ఇగాన్నిచ్చిన దదత్తి ఎ కాసన సంపుటి పు 226. ““పిల్లలమళ్టీ జేతి (ర) డ్లీ కొడుకు లోకిరెడ్డి కట్టించిన చెలువు" _- వాం రృ శవా 26 ౧ 74. కియాజన? ష్ష [కియాజన్య విశేషణాలతో నున్న తచ్చబ్దాంత వాక్యాలు నాటి కాసనాలలో ఆధిక భాగం (కియాజన్య విశేషణంతో ఉన్న తచ్చ బ్ధంతో వాక్యాలు ముగుస్తున్నాయి. ఈ (కియాజన్య విశేషణాలు భూశకాలానికి తద్ధధ్యార్థానికి సంబంధించినవి. ఈ తచ్చజబ్దాంత పదాలే. తర్వాతి కాలంలో ట్రీయలుగా మారినాయి. నన్నయ భారతంలో (క్రియలు తచ్చసబ్ధాంళాలు

"భొషాసరిశీలన 128 గానే కన్పిస్తున్నాయి 82 వీనిని సంక్లిష్ట రూపాలుగా కందప్ప చెట్టిగారు నా అటు వ! పేర్కొన్నారు. ఇంకా వారు “బార్మితకంగా ఇట్టే సంక్లిష్ట సమాపక రూపాలు మొదట విధేయ విశేషణంగా ఉండినట్టు చెప్పవచ్చు. తరువాత ఇది సామాన్య సమాపక (క్రియలాగానే (పయోగంలోకి వచ్చినట్టు తెలుస్తుంది. ఈ రూసం ఎస్పటిదాక విధేయ విశేషణంగా ఉండి ఎప్పటి నుండి సమాపక |(క్రియగా మారింది చెప్పటం చాలా కష్టం.” ఆని పేర్కొన్నారు. “యి దతి (శపతి పడిసినది' ఉగ 81 58 7 97, చోఇవని బొ(డాజు కొడుకు సూరపరాజు పొలమేరి నడపించి నడచిన వాండు"" ద=హిం=ళా. ౧౨|| పు 185. “ప్లీన్సి చేకొని మెలింగు మారెబోని కొడుకు కాచెటోండు” బిడ్డబిడ్డ్ణతరము నిత్య మానెండు నెయ-నడుపువాండు.” ద-హిం=-ళా, ౧ 828 పు 16. (కియనథ్యాహారం చేయదగ్గ వాక్యాలు

1. కాకతీయుల నాటి కొన్ని తొలి శాసనాలలో (క్రియ తప్పక ఉండాల్సి ధ్రన్నప్పటికీ (కియ కన్పించని కొన్ని కాసనాలు ఉన్నాయి. ఈ కాసన వాక్యాలలో ఊహించుకోవాల్సిన (కీయ “ఇచ్చెను లేక ఇచ్చిరి" అనేవి. ఈ (కియను సండర్భాన్ననుసరించి ఊహించుకౌనుటకు వీలుగానున్నందువల్ల శాసన రచయిత హైదకునకు వడిలి వేసినట్టు తోస్తుంది. ఇద శాసన రచయిత లేక లేఖకుని దోషమని చెప్పుటకు వీలుపడదు. కాని ఇట్టి కాసనాల సంఖ్య విహుస్వల్పం+* ఇట్టి వాక్యాలు వాటి కాసనాంలో తొలి కాకతీయుల కాలంలోనే ఆనగా 12వ శఠాచ్ది ప్రథమార్థం వరకు మ్మాతమే కన్చిస్తుర్నాయి. కొకతి బేతరాజు హనుమకొండ కొసనంలో “4... (శీ నబ్బనె రచ్చిసెట్టి (కషన్స్యయ్య ..... నీరినేలయుం

124 ఇ౩ెలుగు కాసనాలు బదిమలుళులు వెలిజేనునుం దనయిల్డును గానుగు సవ్వ౯ బాధ పరి హారము దణ్డుగువెలి (”

ఇచ్చట భూమి మొదలై నవాటిని సర్వబాధా పరిపషిరంగా దండుగ వెలిగా దాన

మిచ్చినట్టు ఊహించుకొనవలెను. అదేవిధంగా (క్రీశ. 1124 నాటి మాటేడు

శాసనంలో [కియ ఏవాక్యంలోనూ కన్పించదు. త అం... సీస్థానపతి గేళ(వ) జియ్యలకు పూజకు మళ్తుడ్డు నివేద్యము నకు మల్లులు ౧ దివియకు మబ్లులుం” “క్రేళవజియ్యలకు వెలిపొలనము ఖ 81 మేజెళట్ట వెళిపొలము ఇ9 వినాయకు అం”

౨౮/౯5 (00 7 12 5 25 అని వాక్యాలు పూర్తియౌతున్నాయి. ఇచట “ఇచ్చెను” అనే. [కియ ఉంటే అర్థము సుగమమయ్యెడిది.

నాటి శాసనములలోని కొన్ని వాక్యాలకు “ఆగును కలుగును'' మొదలగు (కియలనధ్యా హారం చేసీకొనవలెను. కొన్ని వామవాచకాంత వాక్యాలకు (కియల నధ్యాహారము చేసికొన్నచో సులభంగా అర్భిమగును. అట్లే తచ్చబ్దాను పయుక్త తద్దర్మార్థక (కియాజన్య విశేషణాలు, భూతకాల (కియాజన్య విశేషణాలున్న కొన్ని వాక్యాలకు ఆర్థవె శద్యమువనక్షై (కియనధ్యాహారము చేసికొనవలెను “దిని ఇెటీచినవరికి గంగ్గకణుత కవిల చెటిచిన పాపము” ౮౧4 8-88 ౨ 97, “వానికి అనేక [బహ్మ కల్పాలు పాయకనరకములటు”" తెశా, |! కా-ళాన, 16 పు 41 “పూవ్వళాద త్తమైన దేవ[బాహ్మణ కేేత్రములు వారికే” ౮07244 /= 1802 69 కొన్ని సమాంతర వా్యూలలోకూడ అర్ధవైశద్యమునకై “'ఆగును” అను (కియ నధ్యాహారము చేయవలెను,

భాషాపరికీలన కేవిర్‌ “ఈ ధమ్ము౯వు (వరిపాలింపనివారు గంగకలుత గవిలల వధియించిన వారు" 6ంగజైూ 11 న్‌గి 112 7 25 *గ్షిని ఎవరేని ఈనివాడు గంగకయిత కవిల పొడిచిన వండు" 6౮07౯౮ 111 నగ 472 సామాన్య వాక్యాలు నాటి శాసనాలలో సామాన్య వాక్యాలు దాలా శాసనాలలో కన్చించును. కొన్ని కాసనాలలో వర్ణనలు అధికంగా ఉన్నప్పటికీ ఆందలి వాక్యాలు సామాన్య వాక్మాలే. ఆదేవిధంగా చిన్న చిన్న వాక్యాలలో సామాన్య వాక్యాలుగల కాసనాలు అధికంగానే కన్చిస్తున్నాయి. సామాన్య వాక్యాలలో _కియాసహితమైన వాక్యాలు భూతభవిష్యద్వ ర్తమాన [(కియలతో కన్పిస్తాయి. భూతకాల [కియావాక్య్యాలు నాటీ శాసనాలలో _పరానవిషయం నాటి రాజులు మొదలై నవారు చేసిన దానధర్మాలనో లేక ఆనాటికి జరిగిన విషయాలనో వర్జించుటగా నున్నరి. ఆందు వల్ల నాటి శాసనాలలో మిగిలిన కాలములలోనున్న వాక్యాలకంటె భూతకాల [క్రియలకు చెందిన వాక్యాలే ఎక్కువగా కన్పిస్తున్నాయి. (పాజ్న్బన్నయ యగ మందలి భాషకంటె నాటిభాష మిక్కిలి పరిణామ మంది యండుటవ్ణు అన్ని విధాలైన వాక్యాలు ఈ యుగంలో కన్పిస్తున్నాయి. “'“సంక్కదేవనికి (యేంద్దు) ము వట్టు వెలిపొలమును నాతని (గొవ్పింఎన తరువును నిచ్చె ఉత్తరేశ్వర దేవరకుం బందుము వట్టేబ్బ వాంగ మగ 40. = వ8 7 "0, (౨... పాండవోత్తములు దాత్తమతులుమును భీమనాథ గేహంబు మొదలంబెక్కు దివిజాలయములు సృజియించిరి'" కరా 4 మగల! 5/7 15

128 తెలుగు. శాసనాలు. ఉతమ పురుష చాతీ “ఏను భక్తింబుషోణల_ర్తమును హరింబతిప్టితుంజేసితి వానిసన్నిథిని”" =ఆదే కాసనము= “ఇందు దేవర యోగిరానకు దీపానకు మూండు మత్తుకఖారు మాసవతను బెట్టితిమి” ౮ంగుజటు /1నాూ17౧38 ఇవికాక నాడు తచ్చద్దాను (పయు క్త భూతకొల్యకియాజన్య విశేషణంకూడ. భూత కాల [కియవలె వ్యవహారంలో ఉండింది. కొన్ని వాక్యాలలో ఇది కర్పృ విశేషణంవలె కన్పించినా మరికొన్ని వాక్యాలలో (కియాస్థానాన్ని _ఆ(కమించింది- “యిదతి (శ్రీపతి పడసీనది"” “ఈగ / = ల8ి 7 97. “శ్రీమహాదేవ వారు తారణవత నఎరమందు ఇచ్చినవారు “గాటు 200 గప వ! వ 17/2, భవిష్యత్కాల (కియా వాక్యాలు ఆంధళబ్ధ చింతామణి వసతిరనుబంధకం డుజొది (పత్య్మయాంతమైన (క్రియను భవివ్యత్కాలవాచిగా పేర్కొన్నది.వో తద్ధర్మాత్మక్య్మకియకూడ భవివ్య దర్ధంలో ఉన్నట్లు ఆదే తలు ఎళున్నది. అదేవిధంగా ఆంయ్యరభాషా భూషణం పటుకును పలుకుదురు మొదలగునవి భవివ్యదర్భక సంసూచక (కియలని పేర్కొం టున్నది.£్‌ అబ్లే నాటి కాసనాలలో భవివ్యత్కాలమున వసతిరమబంధకమైన తచ్చద్దార్ధక్యకియలు, తద్ధర్మార్ధ్థక (క్రియలు వాడబడ్డాయి. కొన్నిచోట్ట భవిష్య దర్ధంలో భూతకొల [కియలుకూడ కన్పిస్తాయి, కాని వీటిసంఖ్య బాలా తక్కువ, తచ్చబ్ధముతో వసతిరనుబంధకమైన (కియలను సంక్ద్‌ష్ట సమాపక [(కియలని కందప్ప చెట్టిగారు పేర్కొంటూ ““ఎదంఎడి/ఎడు వర్తమాన భవిష్యత్ప త్యయాలని వారే కెల్పినారు.26

లాషాపరిశీలన 12 కాకతీయులనాటి కాసనా-లో వసతిరనుబంధరమైన తచ్చద్దాంత [కియలతో నున్న భవిష్యత్కాల (కియావాక్కాలే అధివంగా ఉన్నాయి. ఇట్టి కియలు కోస్తా (పాంతమందున్న శాసనాలలో అధికంగా కన్పిస్తామి. “చం్యత సేకరు కొడుకు (తిపురరజియ నడుపంగలవాడు' ' -లేరాల (గుంటూరు జి) 6ంగుజూ ౫ = క 7 01. “.....--జర్కసాని కాటెబోయ్యి. కొడుకు ఆన్నెటోయుండు దనప్వత్రాను పా తికొము నిత్యమానెండునెఇవోయంగలవాండు'' =వేల్ప్చూరు (గుంటూరు బి.) దం-హింఎళా ౧ 821, “...వృల్రికాతై (కాజు కుడువంగలవారు'' =-పానుగల్టు (నల్టగొండ జి) €0గ౫౮ / ల8 7 105 **....---వీయమీంగలవారు'" ౮0774౮ గా 617౬ తద్ధర్మార్దక్యక్రియ నాటికాలంలో ఎక్కువగా భవివ్యదర్థంలోనే ఉపయో గించబడేది. ఈతద్ధర్మార్ధక్యకియ ఎడిగాగమముతోకూడ కన్పిస్తుంది. అదేవిధంగా ఈకియలు నన్నయ భారతధాషవలె తచ్చబ్దాంతంగా కన్పిస్తున్నాయి. దువర్డ్‌ కొంఛాలుకూడ ఆచ్చటచ్చట కన్పిస్తున్నాయి. “దీని నడుపువారు దేవరకాపై సుఖంబుణ్డువాణ్డు” 6౮077౮౮ 1[= 67౧ 25 “......-నకరేళ్వర దేవరకు విష్ణుదేవరకుం దెలుంగు నకరేశ్వరగే వరకు నివేద్యములకు మూడ్డుదేవరలకును మూండు సట్టిగములు వరిఖీయము నడుపువారు.” =ా౮ంగట్‌ = 4/72 $10787 ““ఈయారికి దొల్చిలేనిచొప్పు ఆన్సాయము కొత్రసేసినవూవ అలు నెలల్టోంజెడుదురు. గా శల పం 8? 2 101,

128 తెలుగు కాసనాలు "ఈవి త్తికి యుపద్ద్రవంబు సేసినవారు (బ్రహ్మ - హత్యాది దోషులగుదురు'' గిలా 111 గం 1489147 అవే భవిష్యదర్థంలో భూతకాల (క్రియలు వాడుచుండినట్లు నాజిశాస శాలను గమనిస్తే విశదంకాగలదు. కాని ఇట్టి శాసనాలలో నా దృష్టికి వచ్చిందొకటి మ్యాతమే. ఇది నల్లగొండజిల్లాలోని “ఇర్మకియాల'" (గామానికి చెందింది. పోతనకూడ తిన భాగవతంలో భవిష్యదర్థంలో భూతకాల్మకియను ప్రయోగించి నాడు. కాని ఇది త్వరిత భవిష్యదర్భంలో కన్పిస్తున్నది.+” ఇది నాటి (ప్రాంతీయ వ్యవహారమందలి ఒకభేనము కాబోలు “ ఈధమ్మ౯గ్ము ఎవ్వరు [పతిపాలించిరి వారి శ్రీపాద ధూళి మాశిరస్సుది. “ఈధమ్మ౯ము న్మిగహము సేసిరి వారి ఏక వింశతి పిఠాడ్డూను ఆధోగతిం బడుదురు'" ఎ-ధారతి జనవరి 19878 పు 40. (పార్ధనార్థక వాక్యాలు సం్యపార్థనాశీరర్థములు కలవాక్యాలు నాటి కశాసనాలందు కనృడుతున్నాయి. ఈ ఆర్థములందున్న వాక్యాలలో నాడు [క్రియలకు “త, తము, ఎడమ "మొదలైన (పత్యయాలే కొక తద్ధవ్మార్థక [కియలు కూడ వాడుతున్నట్టు తెలుస్తున్నది. కొని కేతన తన ఆంధధాషా భూషణంలో అశీరర్థంలో “ఎడమ, కాత, కావుత” అనే (ప్రత్యయాలను (కియలకు చేర్చినాడు. ఆస్లేపోర్టనార్థంలోవత్వాన్ని విధించినాడు.ీ ఆం(ధ్రశబ్దచింతామణి. కర్త “ము, డుజ్జు”లను _పత్యయాలను విధించి “సంప్రార్థనార్థకాదీత్‌ "ఆని ఈత్వమును కూడ చేర్చినాడు.*ి కాని నన్నయ భారతం (ప్రాచీన (పతులలో సంప్రార్జనార్థంలో “ఎడమ”అనే పదం కనిపిస్తున్నట్లు తిలింగ రజతోత్సవ సంచికలో గిడుగు చెంకట సీఠాపతిగారు తెల్చినట్టు, మరియ ముదిత (ప్రతులలో (దుఠాంతమైన “ఎడు. త (ప్రత్యయాలు కన్నిస్తున్నట్లు? డు వర్ణకాంతమైన తద్ధర్య్మ్యకియారూపాలు, తద్ధర్యార్థక (ప్రథమ పురుషైక

భాషాపరిశీలన 129 వచన హఫాలకు “*కాకో చేరిన ఆశీరర్థక వాళ్యములున్నట్లు కీ. శే. దివాకర్ల వెంకటావధానిగారు తమ సిద్దాంత వ్యాసంలో వివరించినారు.9 కాకతీయంనాటి శాసనాలలో నన్నయ భారత (వాత్మపతులలో, ఆంధథాషా భూషణంలోఊన్నట్టు “ఎడమ” (వత్యయం,ఆంరళబ్ద చింతామణిలో చెప్పబడ్డ “డుజ్‌ ” ఈత్వము కాక ఇత్వము, ఇంకా “త, తము” (పత్యయాలతో వాక్యాలు కన్పిస్తున్నాయి. ఎడమ (పత్యయాంత వాక్యాలు “ోఇష్టాత్ధలా సిద్ధియనై య్యెడమ” ౮౮౫౮౫౩ | బ్రాల కేకీై 14, తతము[ప త్యయాంతవాక్కాలు “భాషారామాధిపుండు.... ....కారుణ్యంబున మాకు నీవుత సదాకొలంబు కామ్యాళత్టణముల్‌ * 4౧౮ శ. ల నశ 0/౧. 2507 65 “గణేపండు ... *-కొటయకీవుతమిన్టసంపదల్‌ * హరిగాటయకీవుతము దయామతి శుభముల్‌ కల శ. లి నగ ల. 80 780, తద్ధర్మార్ధక (కీయ కన్పించు వాక్యాలు “సత్కరుణాన్విత దుగ్గిజా వరము గాటయ కొనగున్‌ భాస్కరు-డు దయం గాచుచుండెడుం =పై శాసనం, (హస్వేత్వం గల డుజ్‌ (ప్రత్యయము పగడ మాకు మహాసంతోవం సేస్తిరి చేయడి విచ్చేయడి” =పమ్మి 6౮౧౪౮ /// 5౫౭ లః 16 7 82, “ఈ ద్తి.......శపతిపాలించినవారెల్దాను ఇహలోకంబునందు అనంత సుఖంములు భోగింతురు (1) నంముడి (1) = మణూరు ౮0743 / = 58 7. 169

180 తెలుగు కాసనాలు సంపార్థనంలో ఇత్వం వచ్చిన వాక్యాలు మధ్యమ పురుష బహువచనంపై మ్మాతం నాటి శాసనాలలో కన్పడుతున్నాయి. విధ్యర్థ్హఠ వాక్యాలు నాది కాసనాలలో విధ్యర్థక వాక్కొలు చాలా విరళంగా ఉన్నాయి... నాటి శాసనాలలో అధిక భాగం దాన కాసనాలగుట చేత విధ్యర్థానికి ఆవకాళముండదు. ఐనా (గామాసీమానిర్ణయం చేస్తున్న శాసనాలలో, కొన్ని దానళాసనాలలోను విధి వాక్యాలు కన్పిస్తున్నాయి. “వారు మహాజనాల నడచికొండనిరి” = ద.పాం = కాచ[261 ప 185 “ఇదేవర్మపియం మాసగడనే పెట్టింపుము” 6గిట్‌ //శగం 16 7 86 “ఇతిపురాం( త్త)కము పెటుక యెడ్డకు సుంకము పెట్టుము”

• ద-హిం-ళకా-మ 804 7 150. [పశ్చార్ధక వాక్యాలు కాకశీయుల శాసనాలలో పదానికి "ఎవ్వరు ఎట్టిది "ఆనే పదాలను కలుపుట వల్ల (పళ్నార్థకి వాక్యాలు ఏర్పడుతున్నాయి. కాని ఆం ధభాషాభూషణంలో చెప్పినట్టు క్రియకు వీత్వంకానీ! అంగధళబ్దచింతామణిలో తెల్పినట్లు పదముపై ఏకారాకారాలు గాని!కి వ్యవవోరంలో కన్విస్తున్న "ఏమి" మొదలైన పదాలుగాని కన్పించవు. “బాలిరెడ్డికి ధమ్మ౯ా పత్నియైనబొల్పసానికి వంళవద్ధకనులై న కౌడుకులం ఐడ'సె వారెవ్వరనిన” ౮07౧74౮ // ౪8 = కేశ ర 147 విష్టకుంంబది యెట్టిది 6౮౮౧4౮ ౧7-57 1564, త్మత్పారంభంబెట్టది ౮ంగుజు 0 = 52 7 1546.

_ భాషాపరిశీలన [ప్ర] ఈ విధంగా నాటిళాసనాలలోని సామాన్య వాక్యొలనేకవిధంగా ళన్పి స్తున్నాయి. సంళిష వాక్యొలు ౦6 ఒక [వరాన వాక్కానికి అనుబంధంగా ఒకటి, లేక అంతకుమించిన ఉప వాక్యాలు చేరితే ఆ వాక్యాన్ని సంక్లిష్ట వాక్యంగా వ్యవహరిస్తున్నాము. ఆంగ్ల వ్యాక ర్తలు కూడ ఇంచుమించు ఇదే ఆభ్మిపాయాన్ని వెల్లడించిరి. జార్జి=ఓ, కుర్మె తన ఇంగ్లీషు (గామర్‌ "లో “4 007174 రొంగ/లగ04 ౮00౧/4/00 0౧6 270 బ£౭6670 76002007 2౧4 066 07 ౧౫౦౯ 54ర0/74/74/64 6/6౫", అని సంశ్రిష్ట వాక్యాన్ని గూర్చి నిర్వచించినాడు** కాని ఆంగ్లభాషలో ఉపవాక్యా లన్నీ సమాపక (కియలతోనే ఉండగా. తెలుగులో ఉఊపవాక్యాలు సాధొరణంగా అసమాపక (కియలతో కన్పిస్తాయి. *అని", పయోగించు (పత్యక్ష పరోశ్షాను కృతులలో, పరోక్ష్షప్రశ్నలో।, ఉపవాక్యాలలో సమాపక (క్రియ కన్పిస్తుంది. కాకతీయులనాటి శాసనాలలోని వాక్యాలలో సామాన్య వాక్యాలు సంయుక్త వాక్యొల కంటె సంశ్షిష్టవాక్యాలే ఆధికంగా కన్పిస్తున్నాయి. కొన్ని సంశ్లీష్టవాక్యాల లోని |పధానవాక్యం సమాపకకియా రహితంగానే కన్పిస్తుంది. చేదర్శకక్రియలు, శ్యతర్జకాలు, తుమున్నర్భకాలు తర్వాతి స్థానాన్ని ఆక్రమిస్తున్నాయి. అనుకరణ వాక్యాలు కూడ సంశ్షిష్టవాక్యాలే. నాటి ళాసనాలలో కన్పించే సంక్లిష్ట వాక్యాలు : క్వార్దక (కియలున్న వాక్యాలు క్యార్బక (క్రియ (వధాన (కీయకంటె ముందు జరిగిన వ్యాపారాన్ని ఠెల్పు తుండి. చిన్నయసూరి ““సమాన్నాశయంబులం బూర్వుకోలంబునందివర్డ్‌ కంబగు (కియా 88) ఆశే స్కూతంలో ఈ విషయాన్నే తెలిపినాడు. అనేక క్వార్ధక క్రీయలన్నచోట ఆ కారక (క్రియలలో (మం కన్నిస్తుంది. ట్రీ కంట్టు మమ్రే నచ్చిలళుంగావించి నివేద్య సాళ్థలకముగా చెల్వొందనిన్మల్తురువ్వీ౯ా ఛలంలిక్చెను” = శం-27/ శల 23 270

182 ఆలుగు శాసనాలు “ఉ త్తరాసంకా న్తింగాడ్డు గడిగి ధారాపూవ్వ౯కము సేసి ఇచ్చిరి" = ౮0౧౬౫ / = 82 ౨ 96 అనేక కారక శియలుగల సంన్లిష్టవాక్యం “*శ్రీర మణీ యుండుదారుండు ధీరుండు దాక్యదవైరి యను పేరనెగడి కాకతిరాజులం జేకొని దాయంనిజ్జిలంచి రాజ్యంబు నిలిపి వారి చేయ్యబతిపత్తులుం ఠాం్యఐబకాననములు నూడ్డు() 'పేద్దును నొప్పజడసి కడురూఢిమంతు! ల)డ్రై కడిమిమెయి బరదేసములు సూరగొని జగద్వలయ మ్మదువ మన్యదేవండనం గీ్రి౯ మహిమ దనరి 00౯౯౫౮ 204 లని 12 0 144, మాతాప్మితు వగ్గణాము సం (ప్రీతిం జదివించి మంచిపెంచి లసడ్వి ద్యాతికయ కుళలుంజేసి వి భూతిం బరిణయము సేసి పోషింపగాను” 7బా శల తశ 28 25 7 65, కొన్నిచోట్ల క్వ్వార్ధక _కియ హేత్వర్భమందును కనృడుతున్నది. మహా భారితాదులందు హేత్వర్థంలో క్ర్వార్గర |కియ కన్న్చిస్తున్నందువల్ల (ప్రొాధవ్యాకరణ ర్త "ఒక్కొకచో భూఠార్దకా సమావర (కయ హేత్వరకంబునగు" (కియా - 15) అని స్మూవీకరించినాడు. హేత్వర్భంలో ఉన్న భూకార్థకా = సమాపక్మకియ నాది పద్యశాసనాలలోను వచనశాసనాలలోను కన్పిస్తున్నది. వరంగల్లు జిల్లాలోని మాటేడు కాసనంలో “జడి సన్నబేత భూపతి నిజరాజ్య వద్ధగలనుండు బాపంబలంబునజేసి భూమిసంతతమునుం గప్ప ములు గొని బుధ్యపియుడ్దై .... అలం ౮0074౮ ౧ బేబి 12 148,

భాషాపరిశీలన లలి అదేజిల్లాలో ఉన్న మొరిపిరాల కాసనంలో “బాగీరతి సమానంబుగా భావి మప్పించె యిందు స్నైా(నము( సేసి పాపవిముక్తులగుదురు” ౧ం0గ౧| 111 గం 14 క 147, చేదర్హ్దక వాక్యాలు నాటీశాసనాంలో చేదర్ధక వాక్యాలు శాపోక్తులుదు ఎక్కువగా కన్పిస్తాయి. చేదర్ధంలో “ఏని"' ఆశే (పత్యయం కన్పిస్తుంది. “తనపేర సెక్కటిలు గట్టించితేని మెచ్చి ఊరంబండిన -.. =... గాం శీలి 2 ల£ 807 ౨101. దేవదత్త్తి గొనిరేనిం దనమల మూూళాదుల దాన భకష్షించినవాండు రంగ్గజం 11! 49 ౮ 188. పె చేదర్థకాలు: క్రార్ధకాలేకొక శ్యతర్థక వాక్యాలు, అప్యర్థక వాక్యాలు కూడ కన్పిస్తున్నాయి. ఇవి (పత్యేకంగాకాక సందర్భాన్ననుసరించి రెండుమూడు కలి సరిక్లిష్ట వాక్క్శాలుగా కన్పిస్తున్నాయి. ఆందువల్లనే మన (ప్రాచీన వా్యాకర్తలు (కియా పకిచ్ళేదంలో వీటినన్నిటిన వివరించినారు. యత్త్త ద ర్ధ క వా క్యాలు సంస్కృత భాషా సాహిత్యంలో మిక్కిలి (పసిద్ధమై త్మత్పభావంతో తెలుగులోకి (వవేశించిన యజ్తోదర్ధక వాక్యం సంక్లిష్ట వాక్యంలో కే చేరుతుంది శాసనాలలో సాధారణంగా ఈ య త్తదర్థక వాక్యాలు కాపోక్తులలో కన్పిస్తాయి. (పాజ్బన్నయ యుగంనాటి శాశనాలలోను తర్వాతి కొాసనాలలోను కాకతీయులనాటి కశాసవాంలోను కళాపోక్తులలందు య త్ర్తదర్థకాలు కన్పిస్తున్నాయి. కా౧సంస్క్టృుతంలో ఉన్నట్టు యచ్చబ్దంతో తచ్చబ్దం విధిగా ఆన్నివాక్యాలలో కన్పించదు కొన్ని వాక్యాలలో తచ్చద్దాన్ని ఊోహించుకొనవలసిందే,

కేఫ్రిశీ తెలుగు కాశకనొయి “దాని ఫలంబులేవ్వరు డిన్నా గో గోమాంళంబు డిన్నవారు” 60గ౯45 111 గబ్రి 14 ర 147 “ఈ దత్తి ఎవ్వడు సెటిచినాను గంగ కోలుత గంగిమోదవు వరచేసిన పాపమునం బోవుృవాడు” 00774 111 ఖల 81 8 1720, ఇధమ్మ౯ ఎవ్వరేని ఇట్లు (పతిపాలింప వారికి ఆనేకధమ్మాణలు సేసిన ఫలము శాసనసంపుటి - పు 240. స౦వాద వా క్యాలు కొన్ని కాసనాలలో (ప్రత్యక్ష సంభాషణ, పరోవ సంభాషణ కన్చిస్తున్నది. నేటి రాతలలో ఉన్నట్లు పదచిహ్నాలు నాడు కన్చించక పోవుటచే (ప్రత్యక్ష సంభా షణలో ఉన్న వాక్యాలను సందర్భాన్న ననుసరించి ఊహించెవలసిఉంది. పరోఇును కృతిని “ఆను' అనేపదం తెలుపుతుంది ఈ పరోక్షానుకృతిలో ఒకనాటి (ోత (ప్రస్తుతం వక్తకావచ్చు. పరోషాను క తివాక్యాల “0 దుగ్గమ పూండికి మొలిమపూండికి పొలమెర వివాదమై రెండుమేరఅవారును పెగ్గడ్హం గానంటబోయిన వారు మహాజనాల నడదికొండనిరి ద,పాం=౨ ళా౫గ2681 పు 185. “సురరాజగురుండు మతి(ప్రభాతి గంగాధరుండిద్ధ(రితి ననంగా నుదియించి(చె) శుభోదయంబునను” గా గలి. గగ లైల 25 ౫ 65, 2 (వోల జనపాలుండు ఘోరతరాటిలోలుండత్య న కుటిలచిత్తుం డితంగని యాదరికం బిలిపించి పంపగాన్‌ * ఆాాపైళొాననం

భాషాపకశీలన 185

ఆంగ్ల భాషా వ్యాకరణ (ప్రభావంవల్ల నేట్మీవాతలలో “ఆని ఆనగా”లకు ముందు 7౯/64 60717225. “) కన్పిస్తాయి. వ్యవహారంలో సందర్భా న్ననుసరించి “ఆని"కి ముందున్న పదసముదాయాన్ని పరోక్షానుకరణంగా భావి స్తున్నాం మవ (పాచీశ (నాత్మపతులలోను ఇదేవిధంగా సందర్భాన్ననుసరించి ఊహించుకోవాల్సిందే. కాసరాంలోనూ ఇదేపద్ధతి పాటించబడింది, పత్యశానుక్కతి వాక్యాలు

కొన్నిళాసనాలలో దాతలే స్వయంగా తామువేసిన దానధక్మాదులము ఇత

రులకు తెలిపినట్టున్నందువల్ల సంథాషణ రీతిలో కన్పించే ఈ వాక్యాలు (పత్యషాను కృతిదాక్యాలుగా భావించుకొనవచ్చు. ఇటువంటి కాసనాలు నాడు అధికంగానే కన్పిస్తాయి. కరీంనగర్‌ శాసనంలో గంగాధరమఐ[తి హనుమకొండలో లాను (వతిష్టించిన దేవాలయాలు, నిర్మించిన సరోవరాదులగు3౦చి ఉఊత్తమపురుషలో మనోహరమైన పద్యాలలో తెలుపుకున్నాడు. ఇచ్చట దాత స్వయంగా విషయాన్ని తన పరోక్షంలో ఉన్న వ్యక్తులనుస్దేశించి చెప్పినట్లనిపిస్తుంది.

దాత స్వయంగా తన ఎదుటనున్న వారితో నంకభావ్షిస్తూ దానంచేసినట్లు

న-దలూరుకాసనంలో కవ్చిస్తుంది,

“స్వ స్తి శ్రీమన్మవావాండశేళ్వర కాకతియ్య (పతాపరు[దదేవ మహి రాజులు నెలందలూరి మహాజనాల(కు) నానతిత్తు(త్తురు!) మి(మీ?) నెలందనూరూను (గామ (గాసము పల్దు(న్నులు -----.. ఆవనాయా లూను [కితమున ఏలినవారు కొందురని విద్వాంసులు మాకుంజిప్పిరి వారుంగొంట అన్యాయముగొన మే'ము?) మీకు సుంకమూసాదమూ ....... సవ్వళలమాన్య్మముగా నిస్తిమి।

ద =హిం =ళా ౫౧ 4906 పు£687, ఇచ్చట కాకతి పఠాపర్ముద చకవర్తి విద్వాంసులతో చేసిన పరోత సంధాషణతో పొటు నెలందలూరి మహాజనాలతో ఆతడు చేసిన (పత్యష సంభా వణ స్పష్టంగా తెలుస్తుంది.

186 తెలుగు కాసనాలు దుర్షి శాసనంలోనూ ఇట్టి (పత్యక్ష సంభాషణ కచ్చిస్తుంది.

“శ్రీవామదేవ పండితులు............దేవర

కోరుణ్యంబున దుగ్యను వం కేళ్వరదేవరం (తిష్ట

సేస్టినని విన్నపము సేసినను........”

దంహిం=ఎకాఎ మ 888 పు 172. ఇటువంటిదే ఖమ్మం జిల్లాలోని పమ్మి శాసనం,

“స్యసి భ్రీమన్మవో సామంత వియ్యాకాల నాగసానమ్మంగారు ఆమ్మలాజును ముమ్మడిరాజును రేంబత్తిణనుండి పమ్మికి వచ్చి ఆ దేవరకు దండం వెట్టి [పెడ మాకు మవీసంతోవం చే స్తిరి చేయడి విద్చేయుడి”

ఎరగా 2 నూ 18౧ 89.

ఇచ్చట నాగసానమ్మ మొదలై నవారు దేవన్మపెగడతో చేసిన సంభాషణ

స్పష్టంగా తెలుస్తున్నది. ఈ కాసనంలో *పెగడ' సంటబోధనాంత పదం, తర్వాతిది సంభావణలోని భాగం.

ఈ విధంగా నాటి ళాసనాలలో సంక్లిష్ట వాక్యొలు ఆనేక రకాలుగా కన్చిస్తున్నాయి. నంయు క వాక్యాలు

అణాటీ

ఆంగ్లము: మరియ. హిందీ భాషలలో సంయుక్త వాక్యాలెక్కువగా కన్పిస్తాయి. రెండు వాక్యాల సంయోగాన్ని సూచించబానికి ఇంగ్లీషులో “4/4, €7, తజ” వంటి పదాలు, హిందీ భాషలో '“జౌరొయా మగర్‌” మొదలై న పదాలు కన్పిస్తాయి. తెలుగు లాషలో సంకలనబంధాన్ని, వికల్పసంబంధాన్ని. వై రుధ్యాన్ని సూచించే పదాలు ఇంగ్లీషు హింది భాషలలో ఉన్నట్టు అంతట" కనిపించ వని చేకూరి రామారావుగారు తెలిపినారు. ౯ కాని తెలుగునాట వ్యవవాకంలో సంకలన బంధాన్ని సూచించే “ఇంకను మరియు” వై పధ్యాన్ని సూచించే “కాని” హేతువును తెలిపే “కావున వంటి పదాలు కనిపిస్తూనే ఉన్నాయి,

భామైపరిశీలన 187 శాసన భాషలోకూడ సంభ క్త వాక్యాలు అక్కడక్కడ కన్పిస్తున్నాయి. కాకరీయుల నాటి శానరాలలో 'మటి' కాని, 'కావున'' ఆశే వాక్య సంబంధ టబోధక పదాలు కన్పిస్తున్నాయి కొన్ని శాసనాలలో రెండు వాక్యాలకు సంబంధాన్ని తెలిపే పై పదాలను సమయోచితంగా ఊహించుకోవాలి. నల్లగొండ జిర్హాలోని దుష్పల్లి కాననంలో ళా ఛు *ఈ మేరకు యవ్వరు విఘ్నము సేసినాను వారు గంగ కజుతం గవిలం బొడిచిన దోషానం బోవువారు మజిన్ని దేవ్నదోవాన సమయ (దోవోనను పడువారు” తాగ ఎ శగ౭40/7 7 1465 128 కొన్ని శాసనాలలో ఈ ఉభయ వాక్య సంధాయకమైన “మరియు” ఆనే పదాన్ని ఊహించుకోవాలి. “యీ టవిత్తికి యువపద్ధ్రవంబు సేసినవారు (బహ్మాహత్యాది దోషలగుదడురు శివద్ద్రోసులగుదురు శ్వమిద్దోంపులగుదురు ” అల ఎ 0770౮ 77 క్రి త వై 148 క్షిని ఎవడేని ఈనివాడు గంగ కలుత కవిలి పొడిచినవడు వాడు సమయానకు వెలి సివ్నాదోహుడు ” లంగా [[ = 102550 వ్యచవారంలో “మరయు ఆశే పదంలేకిపోయినా ఉచ్చారణా న్హై పుజణ్యంవల్ప కొంత వింందిరంగా ఉచ్చరించుటవల్చ ఆ యర్థం స్పురిస్తున్నది. వ్యవహార బలిమి శొసన రచనలోనూ నాడు (వవేశించినట్టుంది. కాం" ఆశే పదం ఆచుసంధాన పదంగా కన్నించే సంయుక్త వాక్యాలు నాటి శాసనాలలో కస్నిస్తున్నాయి.

188 తెలుగు కాననాలు “ావ్మాణ వృత్రిజే(గ)డ వడికు దేవరాయం డు(దు)న్నిన కాంపెడి పెద్దెగి (పెట్రేది?) గాని అ(విత్తికాని మీందంగూడ గొనలేడు” ౮0౧౧౮౮ 111426 ౨ 16 అదే విధంగా వాక్యాల మధ్య "కాని" ఆశే పదాన్ని ఊసాంచుకోవాల్సిన వాక్యొలు కూడా నాటి కాసనాలలో కన్పిస్తున్నాయి. క. మవిలింగ్ల్గ స్థానాల విత్త లకెల్లామ దేనరాయము తరిమడి దున్నినాలేదు కాంపు దున్నివాలేదు గోపినాథని (విత్తులకెల్లా(ను) నంభులు దున్నినా లేదు కాంపు దున్నినం బెట్టే -- మై కొననం - ఇచ్చట దేవరాయం నంబులు దున్నినలేదు కాని కాపు దున్నినం బెట్టేది ఆని ఉంచే అర్థ వై ళద్యమేర్చడేది. ఇదే విధంగా నాటి శాసనాలలో సంయుక్త వాక్యాలమధ్య 'కొన' ఆశే పదం కన్పిస్తుంది. ఉత్తర వాక్యానికి పూర్యవాక్యం హేతువైనిప్పుడీపదం చేర్చ బడుతుంది. “యీళ్వర సమీవంబుగాన చు(గౌ?) తమిసమానంబుగాం దలంచి దోషవిముక్రులగుదురు.' “యీ (విత్తికి యపద్ద్రువంబు సేసినవారు బహ్మహత్యాది దోషులగుదురు గాన వీర సంగతి బోవగాదు"' ఆ 00/04 118 ౪8 16 వ 147 “వారుగొంట ఆన్యాయముగాన మే(ము% మీకు సుంకమూ సాదమూ ఆవనాయాలూ, =. ...ఇ సిమి” ఎద -హిం-కళా-చ4ఉ906 పు 26 ఈ విధంగా నాటి కాసనాలలో సంయుక్తవాక్యాలు 'మటి. కాని, కాని అనే వదాలతో కన్పిస్తున్నాయి. వైరుధ్యాన్ని సూచించే 'లేక' అనే పదమున్న సంయుక్త వాక్యాలు నాటి కొసనాలలో కన్చించవు,

భాషాపరిశీలన 189 విళేషాలు క్షే వాళ్య విరామ చిహ్నాలు

ఇంగ్లీమలో వాక్యవిరామ చిహ్నంగా చుక్క వాజి! ౮/90 కనిపిస్తుంది, కాని సంస్కృతంలో దేవనాగరీ లిపిలో విరామ చిహ్నంగా “గో రెడు నిలువు గిశలువాడే ఆదారం ఉంది. సంస్కృత శ్లోకాలలో పూర్వార్థం పూర్తియెశే ఓక నిలువుగీత ';" శ్లోకమంఠా పూర్తిచేసి రెండు నిలువు గీతలు పెసప్టే ఆచారం నాడు నేడు ₹5 క్రన్చిస్తుంది. అడే విధంగా వాక్య విరామచిహ్నంగా నిలువు గీతలను వాడే పద్ధతే సంస్కృతంలో దేవనాగరి లిపిలో [ప్రాచీనకాలంలోనే కన్పిస్తుంది. సంస్కృత భాషతోపాటు సంస్కృృతభాషా మర్యాదలను [గహించిన మన (ప్రాచీనులు సంస్కృత శ్లోకాలను తెలుగు లిపిలో (వాసినా విరామ చిహ్నంగా రెండు నిలువు గితలను వాడేవారు. శాకతీయులనాటి సంస్కృత శాసనావీ విషయాన్ని స్పష్టం చేస్తున్నాయి.

ఆకే విధంగా నాడు తెలుగువావ్యం పూర్తికాగానే విరామ చిహ్నంగా రెండుగితలు వాడుతున్నట్లు మొగులుట్ల త్మామశాసన _ (పతిబింబాలే తేల్చు తున్నాయి. కి? కఈ పద్ధతి కాకతీయుల కాలంలో మొదటి బేతరాజు కొలం నుండే కన్పిస్తున్నది. *8 పద్మ కాసనాలలో పద్యాల చివరకూడ ఈ విరామ చిహ్నాలు కన్పిస్తున్నాయి. కొన్ని శాసరాలలో ఆఫమాపక (క్రియల దగ్గర కూడ ఒక నిలువు గిత వాడబడింది కొకతి (పోలునినావి మాటేడు కాసనంలో (తిభువన మర్పిదేవర విజయరాజ్యము త్తరో త్రరాభివృద్ధి (పవద్ధగమానమాచం(దాక్క౯ం సాయగా ః" అని విరామచిహ్నం కన్పిస్తుంది. *9 ఆత్లే మర్లిరెడ్డి బెక్కల్లు శాసనంలోని దీర్షవచనంలో (వతి విశేషణానికి ఒక నిలువుగీత వాడబడింది.

ఈ విధంగా నిలువుగిత సంపూర్ణ వాక్యారికు చిహ్నంగా అంతటా ఉన్నట్టు చెప్పలేము. కొన్ని కాసనారిలో ఈ ఒంటి నిలువుగీత సంపూర్ణ వాక్యా నికి చహ్నంగాకూడ కన్పిస్తుంది కాకతి ర్ముదదేవుని ఆకునూరు. కాసనంలో (వతావ ర్నుదమచేవుని కాలానికి చెందిన కార్తపాణీదేవుని పాను*ల్దు కాసనంలో ఇవాంతర వాక్య విఠామచివ్నాంగా, నాసుంపోడు పానుగల్లు పిలల మళీ కాస

140 అలుగు కాసనాలు నాలలో (పధాన వాక్యాలకు విరామ చివ్నాంగా కన్నిస్తుంది. ఐనా ఎక్కువగా నాది కాననాలతో రెండు నిలువుగీతలే వాక్య వివామచిహ్నంగా కన్పిస్తాయి. శి, పద(క్రమము ఆంగ్ల వ్యాకరణవేత్తలు ఆంగ్ల వాక్యాలలో ని పద్మకమాన్ని తమతమ వ్యాకరణాలలో సాధారణంగా తెలుపుఠారు. కాని తెలుగు భాషలో ఆంగ్లభాషలో ఉన్నట్లు పద (కమ నిర్ణయపద్ధతి కర్చించదు. తెలుళఛాషలో వక్తృ వివక్షలోని (ప్రాధాన్యాన్ని అనుసరించి పదముల (కమము మారుచుండును. సాధోరణంగా తెలుగు వాక్యం కర్త, కర్మ, (కియఆను పద్ధతిలో [కమము కంిపిస్తుండి. అచ్రే విశేషణం తర్వాత విశ్రేష్యంకనిపిస్తుంది. కాని ఆంతటా ఈ పద్ధతి ఉండాలన్న నియమం లేదు. ఆందువల్దనే చిన్నయసూరి బాలవ్యాకరణంలో “ఏక వాక్కమునందొకానొం కండు తక్క సర్వపదంబులు (కమ నిర పేక్షంబుగా (ఐయోగింపంజను"అని సూ్రీకరించినాడు (కారక - 87) ఆబ్లే కాకతీయళనాబి శాసనాలలో కర్త కర్మ (క్రియ మరియ విశేషణం, విశేవ్యం, అను వరుస ఆంతటా పాటింపబడలేదు.

1. కర్మ, కర్త, [కయ ఆనే వరుసలో ఉన్న వాక్యాలు “దేవబాహ్మణ (విత్తులు ర్ముదదేవ మహారాజుల (ల?) పెట్టి(ర)” తగా 45, గప లి 8/7 102 £. కర్మ [కియకదర్త ఆశే వరుసలో ఉన్న వాక్యాలు “ఇన్మట్లురువ్పీ౯= త9ంచివ్పనుం దాశ్యబ కాననముగాం..* 442 4 బుధారాధ్యుండు మల్పండిలను -_-- వల తంగ 45. 88 7 70 “బరువూ కుంతచయంబును ఇంవితానముం ఐడ సె నమాత్యఫోలిండు” చా వ్‌! కం! శీ వా 147 88 పై రెండు శాసనాల పద్యళాసనాలే,

భాషాపరిశీలన 41 8. కర్త, కర్సృ విశేషణం “మల్లయపోలజ్డు మ (గ్లి మడి పడిమట(ను నల్ద రేవడు (నల్ల) సల్బలితుండు దుబకుంట కాసనమిచ్చెను. ” వం క 45 94 ౨ 72. 14 ప్రోలమరాజా (ఇ?) మాత్యచూడామణి. స్థిరముగ (విత్తులు వడసెం బురుహూత నిభుండు (చా) గమరి పంగడైెండును” నలం. క/4.లి 112= 85 “మల్లిదేవ రాజు సిద్ధీస్వర దేఎరకు తేజాలు ధారవోసి యప సవ్వకా పరిహారము” “= ౮ంగుజు గా 42 ౧89 “అంచు అయే (మ్మె?,డి చిరవిధగడెనాన విసము ఇస్తిమి ఆచం[దాక్క౯ం౦” = ౮0774 //= 10 ౨50. నాటి భాసనాలలోని కన్పించే పద్మకమం సాధారణంగా నాటి దాన శాసనాలలో. దాతపేరు (ప్రతిగ్రహీ౭ పేరు ఆ తర్వాత దానము అశే (గిమం రన్పిస్తుంది. దేవాలయాలకు దానం చే ఏలన్నుడు దాతపేరు తర్వాత భగవంతునిపేరు, దాననిమిత్తమైన అంగరంగ భోగాదులు కన్పిస్తాయి. వీబేని త్యాగోద్దేశ్యం, ఉద్దేశ్యం అని చిన్నయసూరి (కారకం ఓ?) తెలిపితే పరోక్షకర్మ। (ప్రత్యక్ష కర్మలని బూదరాజు రాధాకృష్ణగారు వివరించినారు! ప శీమన్మహా మణలేశ్వర చేరరాజులు బేశేశ్వరంబున (ప్రోలేశ్వగ లేపుకు నందదీవియకు నిత్యపజ్లెబ్దు మానికలు (౧౨) నేయ = ౮077౯౮ | = 6 225 ““మహాసొమంత వేమబోం వొడ్డమ మల్లినాయకుండు మార టేఓందన నిల్పిన మల్లేశ్వర దేవరకు మల్స సముద్రము పిలుంద(న్టు) నీస్టానపతి 'శ్రేశవజియ్యలకు పూజకు మబ్తుడ్డుఎ నివేద్యమునకు మల్తులుం. గీవిరవేకు మల్తులుం” ౮గుటా /// నజ [2 8 25

142 తెలుగు కొసనాలు ఇక నాది కాసవాలస్నిటిలో ఆంకెలు, తత్సంబంధి పదాల తర్వాతనే కాని ఎట్టి పరిస్థితులలోనూ అ పదాలకు పూర్వం కనిపించవు. సంఖ్య తొలుత చెప్ప వలెననుకొందే ఆక్షరాలలోనే దాన్ని (వాసేవారు. “ప్రోలేశ్వర దేవునకు నంద దీవియకు నితాపణైణ్ణు మానికలు (౧=౨) స్థానపశి కేళవజియ్యలరు పూజకు మటల్తుడ్డు౨ సివేద్యమునకు మలులుం దివియకు మ్రలుం' పై కొసనములు “హెర్డు నిడు నుప్పు నిబరవ 1/6 జొంన్నల భండికి ప౭ిెగిద్ద! పెలుకకు వి£కు! వడ్డుం నీబరవ!1/4 ఆకుబెలుకకు దువిశే గజ / 862 105 *“*తోంట రాట్నాల రాజ్ఞాన మూండుసింన్నాలు ““తమ్మడ్లుగలా గొల్లవారు గఎ౨ అనామిక్కు గళ" గా శల 1౮ లి! 8/7 101 మిగిలిన పదాలన్నిటిలో నియతంగా ఒక [కమం పాటించబడలేదు. సాధారణంగా నాటి కాసనాలందు కన్పించే పద్యకమ మీవిధంగా ఉంది. మొదట రాజ్యపళ స్త్రి లేక బిరుదులు, తర్వాత రాజుపేరు, అతని ముఖ్య పట్టణము, రాజ్యమేలుతున్న విషయం సమయం, (శకవర్షాలు లేక రాజ్య సంవత్సరాలు) సంవత్సరం, దాన కాననమైతే దానమిచ్చే వ్యక్తి, (పతి్యిగహీత, దేవాలయాలకు చేసే దానమైతే భగవంతుని పేరు, దాననిమి_త్తం?: (ఆంగరంగ భోగాదులు, పూజ; నందాడీపం మొదలైనవి దానమిచ్చే వస్తువు (ధనము లేక భూమి మొదలై నవి) ఆతర్వాత (కియ కన్పిస్తుంది. దానమిచ్చే వ్యక్తి రాజ సామంతుడో, రాజభ్ళత్యుడో ఐతే ఆతని బిరుదులు మొదలైనవి రాజుపేరు తర్వాత కన్చించును. దానళాసనం కాకపోతే ఆతడు చేసిన ధర్మకార్యం తర్వాత (శ్రీయ కన్పిస్తుంది.

భాషా శీలనపరి 148 “స్వ స్తీ సమధిగత పంచ మహాశబ్ద మహామంగలేశ్వర........ ర్ముదదేవ రాజుల విజయరాజ్మ్య ముత్తరో త్తరావివృద్ధి [పవద్ధగమాన మాచం్యదాక్కళ౯ా లారము(గా) అన్మకొండ పట్టణమునందు సుఖసంకథావినోదంబున రాజ్యంబు సేయుచునుండ ₹ళఠళవవ౯ణములు ౧౦౮౪వు నేటి చ్మితథధాను సంవత్సర మాఘ శ.౩ నడ్డవారమునాడు తనపేర రుద్రేశ్వరమును లీ వాసుచేవర శ్రీసూయ్య౯ దేవరాను (వతిష్ట 'సీయించే'"

రణ్‌ /- 802768

“'స్వస్తిశీ సమస్త విద్యావిలాసికీ లాసక రసిక........వివవ నిజి౯త

విబుధరాజుల్తైన స్వసి శ్రీమతు గణపతిదేవ మహారాజులు ఓరుగల్లా

పురవరమునందు ఆ చం[దాతారాక్క౯ఇము ఊత్తరో త్తరాభివద్ద౯(మా)న

సుఖసంకథా వినోదంబుల పృర్విరాజ్యము శేయుచుండంగాను తమ దివ్య

రాజ్య సంవత్సరములు ౬౫ ఆగు[సస్రాహి శకవషళణాంబులు ౧౧౮౨ ఆగు

నేటి ర్యదిసంవత్సర ఆఅషాఢబ-.......నాంటి కక్కళటక గం[క్రమణ

నిమి_త్తమున (శీపవ్వ౯్తత పూర్వుద్వార శ్రీతిపువాంతక దేవర స్‌ధ్యాహ్నా

సంధ్య ఆంగ రంగ భోగాలకు కంమనాంటిలోని గుండేటి ఉత్తరపు

దిక్కున *--.... పొడు అనెడు 'యూరును పూంగినాంటిలోని ముశిక

యుతి(రేడు మడపల్రి అనెడి యూరూను చతుస్సిమములూను సళలాయ

సహితముగా ధారాపూవ్వ౯ణకము శేశి ఆ చం్యదాక్కళ స్థాయిగా. నిచ్చిక'

ద =పొం- కా= ౧ల|1 పు 102

కాని నాటి ళాసనాలన్నీ పై శాసనాలవలెశే ఉన్నాయని చెప్పలేము కొన్ని

శాసనాలలో సంవత్సరమే తొాలుతనుండగా మరికొన్ని శాసనాలలో తవు సీరి ను

శాసన మధ్యభాగంలో పేర్కొన్నారు. కొన్ని శాసనాలలో రాజుపేరు కన్పడదు.

ఈ విధంగా నాది కాసనాలలోని పదకమాన్ని గురించి ఒకేపర్ట్‌తి అన్ని శాసవాలలో ఆనుసరింపజఐడలేదు

కేశీడీ తెలుగు శాసనాలు భిన్న వచనాలలోనున్న వాక్యాలు

నాటి కాసనాలలో కొన్ని. వాక్యాలు నేటి వ్యవహారానికి, వ్యాకరణ మర్యాదకు కూడ దూరమై కన్పిస్తున్నాయి. కొన్ని వాక్యాలు ఆనాటి వ్యపహాూన్ని తెలుపుతున్నాయి. వాటిలో కొన్ని నాటి నాహిత్యంలోకూ కన్పిస్తున్నాయి.

ఏ వాక్యమందైనను కర్త, [క్రియ ఒకే వచనంలో ఒకే పురుషలో ఊ&ండును. కాని కొన్నిచోట్ల కర్త బహువచనంలో (కియ ఏకవచనంలో ఉన్న సందర్భాలున్నాయి. వాటిని గుర్తించిన చిన్నయనూరి “తిర్యగ్గ్ణడంబులు వాచ్యం బులగునపుడు లిడ్దాట్రైఐ (పథమ బహువచనంబున కేకవచనంబ%ు (కియా. 85) ఆ) తెలిపినాడు. ఆంధధాషా భూషణకర్తయైన కేతన, ఆ౫్యధళబ్ద చింతామణి కర్త కూడ స్థావర తిర్యక్కుల బహుత్వమున కేకవచనమననని తెల్పినారు.*ె (పాధ్యవ్యాకరణకారుడు. మహదృపలక_ర్రుక [క్రియకునేక వచనంబు విధాషనగు" ((కియా-6)ఆని ఏకవచనాంతాలై న అనేక మహత్‌ కర్తలున్నప్పుడు త్మత్కియకు ఏకవచనాన్ని వికల్పంగా విధించినాడు అద్దే గౌరవార్థంలో ఏకవచనానికి ఐదులు కర్తృ (కియలకు బహువచనాన్ని నేటికి ఉపయోగిస్తున్నాము.. కాని నాటి కొన్ని శాసనాలలో మహద్వాచకమైన కర్త ఐపఅవచనంలో ఉండగా (_కియ ఏక వచనంలో, కర్త ఏకవచనంలో ఉంటే (క్రియ బహువచనంలో కన్పిస్తున్నాయి, ఇటు వంటి దాక్యాలు నాటి న్యవహారబలిమివల్పనో, శాసన లేఖఇకుని ఆనవధానత వల్లనో వర్చుడియండవచ్చు.

“క్టిరమట్టూరి (పోలెనాయకుజ్ఞు మల్లికాజుకానమున........

= కేశ వభట్లకు గొల్పని గణ్జతోపును మల్చయ్మపోలజ్జు యి(గ్లి]ిమడి పడిమట(ను)........దుబకుంటసాసనమిచ్చెను” వం! జొర? శకి 24 ౧ 72 ఈ కాసనంలో కర్తలిద్దరున్నా (క్రియ పీకవచనంలో కన్నిస్తున్నందువల్లి [1పౌధవ్యాశరణకర్త స్మూశ్రీకరించిన వకవచనాంతమైన మహదృపఖకర్పృుక (కీయకు ఉదాహరణగా చెప్పవచ్చు. కాని హనుమకొండ శాసనంలో కర్త బహ వచనంలో (క్రియ ఏఏ వచనంలి" కన్పిస్తున్నాయి.

భాషాపరిశీలన 1105 “ర్షీని(న)డుపు వారు దేవరకాపయి సుఖంబుణ్ణువాణ్డు” ౮07౧౧౫౮ //- 6 ౨25 ఆభ్లే గౌరవసూచకంగా కర్తకు ఐపువచనం వాడినా (కియ ఏకవచనంలో ఉన్న వాక్యాలు, క్నర్తను. ఏకవచనంలో. తెలిపి (క్రియను మాతం గౌరవ నూచకంగా బహువచనంలో వాడిన వాక్యాలు కూడా నాటి శాసనాలలో కన్పిస్తాయి. ఇవి కూడ శాసనలేఖకుని అజ్ఞత లేక ఆశద్ధవల్ల ఏర్పడి యుంటాయి. ఎల్కుర్తి శాసనంలో “తలాజీభై రయనాయంకులు వై జనాధదేవరకు.... అలం

• .-మయుతురుచేను (విత్తి ధారపోసెను” న్‌ంగ గాంగ 4. ల 170, 46, “కిం కాజ్ఞలా పాణి దేవమహిరాజులు శం రాయాసోమనాథదేవుని ఆంగరంగభోగానకు ధారాపూవ్వకాకమిచ్చిరి........ కరణము దిండమరాజు సోమయదేవుని దీపానకు ధారా పూవ్వలకముగా నిచ్చిరి” 6౮0774 ౧౮ 84 వ. 96 నాటి కాలమందలి కొన్ని శాసనాలలో కర్త [(పధమ పురుషైక వచనాన, (క్రియ ఉత్తమ పురుషబపళవచనంలో ఉన్న వాక్యాలధికంగా కన్చిస్తాయి. ఇది శాసన లేభకుని ఆనవరానత వల జరిగిందని ఇప్పలేము. ఈ కాస నాలన్నీ దాతలే స్వయంగా వాసినవి కాబోలు, లేక దాతలే శాసనాలు స్వయంగా వాసినట్లు ఆళాసన రచయితలు (వాసియుండువచ్చు కడప జిల్లాలోని నంచలూరి శాసనం కాకతి పతాపర్నుదుడు నెలందలూరి మహవాజనాలతో స్వయంగా మాట్లాడి ఐదూళ్ళను సర్వమాన్యంగా ఇస్తా పతాపడ్యద చ్యకవ_ర్రే శాసన విషయాన్ని (వాసినట్టు ఉత్తమ పురుషలో కన్నిస్తుంది. ఆదే విధంగా మాటేడు కటుకూరు శాసనాంలోి మాటేటి. ఆహ్టైదళ్ళవజ మూలస్థానము మర్దేశ్వరచేవరరు. కేన

కే శరీ తెలుగు శాసనాలు దేవరకు నగరికి బెప్టైడు సిద్ధాయంలో కొంతతాము స్వయంగా ధారపోసినట్టు ఉలత్తను పురుషలో చెప్పబడింది. ఈ కాసనాలందు మాటేబి ఆష్టాదశ్మపజలు “మేము నగరికింబెదైడు సిద్ధాయము పుట్టుబదిలిక్కను .... ...ఆ చం్యదాక్క౯ము చెల్లున (ట్లు) గొను పన్ను విడిచి ధారపోసినామ అని. తెలుపు కొన్నందువల్ల మాటేటి ““ఆష్టాదళ [పజానూో ఆనే. పదం మేము ఆశే పదానికి వివరణంగా కన్పిస్తుంది. ఇటువంటిదే నాగులపొటి కొసనం.** అందు మా తండ్రి కాాదెడ్డిగారికి మా తల్లి పారసానమ్మ గారికీ మాకుంబుణ్యముగా.....ఆంగ రంగ భోగాలకు బెట్టితిమి” అని కలదు. వాక్యము మొదటనున్న ““శీంమతు నామయంగారు” ఆనే పదం తరువాతి ఉత్తమ పురువకు వివరణ. ఈ విధంగా దాతలే స్వయంగా కాసనము (వాసి నట్టన్నా [(ప్రజాసామాన్యానికి తెలియాల్సిన దాత పేరు (పథమ పురుషలో ఉన్నందువల్ప పాఠకునికి కొంత ఇబ్బంది కలుగుతుంది. కాని కొందరు కాసనలేఖషలు ఉత్తమపురుషలో ఉన్న సర్వనామాన్ని తెలుపక కేవలం (పథమ పురుషలో ఉన్నదాత పేరు తెలిపినందువల్ల పాఠకుడు అయోమయ సరిస్థితికి గురియౌతున్నాడు. ఈ విధంగా పాఠకునికి అయె మయాన్ని కల్లించే వాక్యాలు వరంగల్టు జిల్హా రామన్న పేట శాసనం మొదలై న శాసనాలలో కన్పిస్తాయి. “పువుల ముంమడింగారు చర్మదువ (ట్ల) సోమనాథ డేవరకు అం ౨4 విత్తి ధారాపూవ్వకాకముగా ని_స్తిమి” = భారతి - మే- 1074పు 4. క. ఎల్టయరెడ్డింగారి అన్న వొల్లయరెడ్డింగారు [శీశ్రీతిపురాంత్త్రక దేవుని.... సవ్వలమాన్యముగా ని స్తిమి'' దు హి. కాయ 49? పు, 208 ఇంకా కొన్ని శాసనాలలో దాతపేరు తర్వాత, తమకు తమ తల్లిదం్యడులకు పుణ్యముగా అని తెలిపి(కియ మా్యూతం ఉత్రమ పురుషలో కన్పిస్తుంది. నాగనూరు నాగులపాడు మొదలై న పెక్కు శాసనాలలో ఇట్టి వాక్యాలు కన్పిస్తాయి.

కాషాపరిశీలన కేశ? ఒక విభ కక్రికి బదులు వేరొక విభక్తి గల వాక్యాలు : కొన్ని వాక్యాలలో (ప్రథమా విభక్త్యర్థంలో షష్టీవిభక్తి కన్పిస్తుంది. నన్నయ భారతంలోనూ క్షర్ర్రృపద ,పథమకు షష్టీవిభక్తి వాడబడినట్లు ఆవ ధానిగారు తమ సిద్ధాంత వ్యాసంలో నిరూపించినారు. అథ్రి కాకతీయులనాటి శాసనాలలో కర్షృ పద్మపథమకు షష్టీవిభ క్రి కన్పిస్తుంది, "దొడ్డమ మల్లేనాయకుడు మార టేటం దననిల్పిన మల్లేశ్వర దేవరకు” ౮07౧౮ ౮ నం 127 25 (శీమ్మద్వెక్కం (టను) మల్టరెడ్డి దనయె త్తించినగుగిన్ని ఆం ఆం ద్రన కట్టించిన మైలసము[దముపిజలుంద ౮0౧774౮౧ 2507 55 పమ్మి కాసనంలో క_ర్పృపదముకాని (పథమకు కూడ షష్టీ విభకి శన్చించుచున్నది. రొజులు దీపకంబాలకిచ్చిన మోదాలకు మేయనిచ్చిన ౮౧౮ // నం 167 82 కాని మొరిపిరాల కొసనంలోని వాక్యంలో శాసన రచయితపొరపాటు వలననే వష్టీ విభక్తి కన్చించుచున్న ది. “కేరి రెడ్డికి పుణ్యచతిైన వల్దుసనికి సుప్ముతుండై న దొల్లి రెడ్డికి దమ్మ౯పత్నియైన బొల్లసానికి వంళవద్ధ౯లనులై న కొడుకులంబడ సె" ఈ విధంగా నాటి కాసనాలలోని వాక్యాలు ఆనాటి వ్యవహారానికి (ప్రతి దింవొలుగా అనేక విధాలుగా కన్చిస్తున్నాయి. అధో జాపిరలు (ఆరారం) భట్టోటీ దీషీతులు - సిద్ధాంత కోముదీ. - శ్రీరాజస్థాన అ సంస్కృతవాలేజీ గంథమాల మీర్‌హాట్‌ కాశీ 1092 పు 21,

[4ీర్రీ తెలుగు శాసనాలు

2. “ఆకాండా యోగ్యలాసన్నిధిళ్చు వాక్యార్థ జ్ఞానహేతుః = అన్నంభట్టు = తర్కసం్యగహం - మోతీలాల్‌ బనారసీదాస్‌ - ఢిల్లీ 1074 శబ్ద్యపకరణం.

3. “ఆస త్రిర్యోగ్యకాకాంకా తాతృర్యజ్ఞానమిష్యతే ఆసతిజ్లానం యోగ్యతా జ్రానం ఆకాంకాళ్టానం తాత్పర్యజ్ఞానంచళాబ్దటోధే కారణం" ఎవిశ్వనాధ పంచాననభట్టు = సిద్ధాంత ముక్షావశీ-శ బి ఖండం = నిర్ణయ సాగర(పెన్‌ = బొంబాయి1916 పు, 878.

4, ఆకొండు యోగ్యతా సన్ని ధివళాద్వక్యమాణ స్వరూపాణాం పడార్థానాం సమన్వయే తాత్పర్యార్థో వి శేషవపుర వదార్థోఒపి వాక్యార్హస్సముల్ల సతీత్యభిపాతాన్నయ వాదినాం మతం"' = మమ్మట కావ్య్యపకాళః = చౌభాంబా నంస్కృృత సిరిస్‌ ఆఫీస్‌ బనారస్‌ = 1926 పు 1€.

5. వాక్కస్వరూపమాహ వాక్యం స్యాద్యోగ్యతాకాంవా సృత్తియ క్తః పదోచ్చయః'' = విశ్వనాథ. సాహిత్య దర్పణం = నిర్ణయసాగరపెన్‌ = బొందాయి. 10864 పు 2/.

6. _ వాక్యమనా యోగ్యతాకాంగా సహితంబగు నర్థముగల యాసత్రి యుక్త పదసముదాయము. = సీతారామాచార్యులు, బహుజన - పొఢవ్యాకరణం - వాక్య = వావిళ్ళ రామస్వామి శాస్త్రులు అంద్‌సన్స్‌ * మద్రాస్‌ - 1059 పు. £6?7.

7. “తిబ్బుబ న్రచయె"వాక్యం (కియా వా కారకాన్వితా. -.. ... అత తిజ్‌ చయస్య ఏకవాక్యతయా అర్థవాచకత్వాద్వాక్యం .... =... అధవా తిజన్త చయోసుబన్తచయె-వా వాక్యమ్‌ టం *=,.,తిజనానాం యథాపచతి భాదతి మోదతే ఇత్యాది సుబన్తానాంయథా (పకృతి సిద్ధమిదంహి దురా త్మనామిళ్యాది. ద్విశీయాది కారకాన్వితా (కియావా వాక్యమిత్యుచ్యతే యథా దేవదత్తగామానయ న. క్వచిదధ్యాహృత (కియయా నహిత

భాషాపరిశీలన 140 సుఐన్తచయో వాక్యమిత్యుచ్యతే యథా యళ్చనింబం పరశునొ యశ్ర్రైనం మధుశర్చిషా యశ్ర్రైనం గంధమాల్యాధ్యాం సర్వత పటురేవపః ఆత ఛేదన సేచన వాసక _కియాణా మధ్యావార్యల్వాత్‌”

లింగయసాకి = గురుబాల (పబోధికొ (ఆమరకోళ వ్యాఖ్య) (పథమ కాండ- వాగ్వర్ల = వావిళ్శరామన్వామి శాస్త్రులు అండ్‌ సన్స్‌ = మ్మదాసు 1092 పు. 128.

రి 4 ౮67/6466 బా 46% ౧౯/ట౮/0% ౧4 [404844 0౯ 6/0గ8 లీ ౧౭౭౯౧౮ ౦౯౮ 1907౮ 0౯ అంగద తలల 2 విటంగీ శంగగ. 27౮ 6౧౧6౮ 46 20 606040 (46 ౧262౧/౧ ౬ [౧/64664."*

౮6279౯4 = 0 (4౧౫8 = 848/0 84602027 = కొంగల 6 గంరీ!9 ౧60 గలం = రర 4౯ 000 = 97,

0 ౮ శ వ 644 ల 14932. 209

10. ౮గబ౮ ౧/0౫, 16 ల, 89

(1. వాం, / శ.లి2ళ 70

12. 6074౯ ౫/58 ౨118

13. 0774౩ ౧7-502 118

14. గ శ4 వి. గ? లి 80 ౨. 89

15. శ. (పాధవ్యాకరణం = వాక్య = పు 292.

16. శరా శ. 2౨. ౧౪ ల- 87. 101.

17. 0707421 = 24 ల, 808,

18. -- 44౧ 81 ౨, 69

17 ౫౧౮ 4. లా న్‌? లి 80. ౨, 09.

18. రామారావు = -చేకూరి - తెలుగువాక్యం - ఆం,[వ, సాహిత్య అకాడమీ

హైదరాదాదు = 19875 పు 1.

19. ౧౦౪౪6౯ = గ. ఈ. ీండ6గ౧౧ ౬౧091190 ౮69896 (5900౧4 క6౧) 6౧01130 180౧0౮0806 5008 $06160/ 8౧6 0౫1016 ఆ౧|౪6౧10/ ౧౯659 - ఓ0గ౧60౧ = 1975 ౧౧ 674 =

150 తెలుగు శాసనాలు 20, ఆం(ధ్రవచన వాజ్మయము. పుశకి బి1. తెలుగు భాషా చర్యిత -పు 96= లి, నన్నయ భారశము = పు 85? = 859 28, తెలుగుభాషా చర్మిత -పు 169. ల “ఆ_స్థిరనుబస్థకస్యాద్యత్ర ల్పడర్జో వివక్షతో ధాతోః ప్యతిరేకార్డేల్భటి లటిడుజ్‌ స్యాత్‌ స్త్ర్యర్థే పునర్దుదీ భవతః = ఆంర్రశబ్దచింన్తామణి = (కియా == సూం౨ు ౧౯ ౨౦ పుటలు 88 = 87. 25. ఉనుదురు లొరులకు! జెప్పును దనరణ(గ దువు దురు లెదిరికి! దనకు దును దుముల్‌ దనరగ నివి యేక బపున చనములగు భవివ్యదర్థ సంసూచకముల్‌ పలుకును పలుకుదురనగా నలఘుమతీ వరుసతో నుదాహరణముల్‌ అ ఆం ధభాషా భూషణం ప. 145, 146 పు 82. వ8. తెలుగు భాషాచర్మిత -పు 1లెర్‌, 27. ళా వచ్చె సుదర ఛనాయధుడు = ఆర్యధ మహాభాగవతం = స్కం- ౧౦పూ కాప 1788. 98. ఆం[ధధాషాభూషణం = పర్య. 154, 161పు 84. లి5్‌. £ం, ఆంగధళచ్ది చింకామణీ = (కియా - సూ 28, 49, 80. నన్నయ థారతము పు 864 8, ఆంధ్రభాషా భూషణం = పద్య 154-155 పు. 84. 89. ఆంధళబ్ద చింతామణి = (కియా-సూ - 44 పు 04, 898, తొలగి భంగం - 152

భొషాపరిశీలన 151 84. తెలుగు వ్యాక్యం =పు, 96. శిర. కాకతీయ సంచిక ఎమల్కాపుర తామళాసనం = పు80. 868. ౧౮ శిలా గం లం 4౭70201 గంగ/7162807 = ౧/04 లా 14కి. 8, తూగాశంంా404 గ = 2/0/06 = వొంంగడ ౮00 ౯ 00. 88. రంగుల ![/=- 65. 25 89. వాం కం. శాలి 220 70 40. 0౧౮౫౮౩ // అత్రి 10 ౨ 140 41. తెలుదుకాషా చరిిత = (ప్రాచీనా్యాధం = కాసనథాషాపరిణామం - 97. 42. ఆంధశబ్ద చింతామణి - (కియా = ౨2 పు. 87 ఆంధ ధాషా భూషణం - పద్య 147 పు 82 49. 6077043 // ౪8 18 శనగ 702 146 4 18. 44. ౧0/0= | = 81 95 15. గ ౨ గ/గ48 ౧2 4 0040 /- 29 ౨ 98.

విశేష పదాలు - అర్థవిచారణ

కాల్యపణ హంలో భాషయొక్క స్వరూపం మారిపోవడం సహజం. నేడు (ప్రాచీనకొలంలోని కొన్నిపదాలు కొట్టికంగా మారిపోతే మరికొన్ని ఆర్థపరిణామూన్ని పొందాయి. ఈ మార్చులవల్ద (పాబీనకాలంలోని కొన్నిపదాలు మనకు ఆడ్థంకాని స్థితికి కూడా చేరుకొన్నాయి అభ్రే మానవుడు తన ద్రైనందిన వ్యవహారానికి ఆవ సరమైన నూతనపదాలను స్వీకరిస్తూ, అనవసరమైన _పాచీనపదాలను వదిలివేస్తు- న్నందువల్ల [పాచీనపదాలు వ్యవవహారదూరమ్తై అఆర్థంచేసుకోలేనంత స్థితికికూడ చేరుతున్నాయి.

కాకతీయుల కాసనాల్లో నేది మన దైనందిన వ్యవహారంలో లేనందువల్ద వ్యవవారదూరమై సులభంగా ఆర్థంకాని పదాలు చాలా కన్పిస్తాయి. నాటి కాస నాలలో ఆవావె రాజకీయ వ్యవస్థకు, మత, సాంఘిక వ్యవస్థలకు సంబంధించిన పదాలెిన్నో కన్పిస్తున్నాయి. దానంచేసే సందర్భంలో, తగవులు వరిష్కరించి నిర్ణయంచేసే సమయంలో నాటి వాడుకలో ఉన్న లళూములలోని భేదాల తెల్చే పదాలు, భూపరిమాణాన్ని తెల్పేపదాలు, వస్తుపరిమాణవాచక పదాలు, నాణులు? మొదలై నవి వాడబడ్డాయి. ఆదేవిధంగా దేవాలయాలకు, అఆందుండే వ్యక్తులకు దానంచేసే సందర్భంలో నాటి దేవాలయాల్లో ఉవయోగించే. వస్తువులు: వివిధ వృత్తులవారు కన్పిస్తారు. అల్లే నాటి రాజ్యవ్యవస్థలో నాట్మీపజలపై. విధించబడ్డ వివిధమైన పన్నులు, ఆధికారాన్ని స్వీకరించే సమయంలో రాజు ఆధికారలాంఛ- నాలుగా ఇద్చేవస్తువులు మొదల్రై నవి కన్పిస్తాయి. వీబిలో ఆనేకపదాలు నేటి వ్యవ హారంలో లేవు. సాహిత్య భావనే అధికంగా వివరిస్తున్న తెలుగు కోళాల్లో స్థానం పొందలేక పోయినందువల్ల ఈ పదాలయొక్క ఆర్థాలు, వాదీ వివరణ వాటిలో కన్పించవు, కాని “ఆంధ వచన వాజ్బయము” వంటి (గ్రంథాలలో కీ.శే, పి. ఫ్రీనివాసాబార్‌ గారి సంపాదరత్వంలో వెలువడ్డ శీ 00/06 01 1౧8- “06710116౧8 1౧ 1168 7611౧003౧4 01310069 0 గ. క ౧. [24౧3 లింణ[0గూ రెండవసంపుటంలో క్రుందూరి ఈళ్వరదత్తుగారి కాసనళబ్ధకోళంలో కాకతీయుల శాసనాలందున్న కొన్ని (పత్యేక పదాలకు ఆర్థాలు కన్పిస్తున్నాయి"

భాషాపరిశీలన 1658 (ప్రస్తుతం కాకతీయ ఇాసనాలలో ఉన్న అఆపసిద్ధ పదాలకు ఆయా సందర్భాల సనుసరించి, ఆంతకుపూర్వూం లేక తర్వాత ఉన్నశాసన (పయోగొాల ననుసరించి, ఇతర నిఘంటువుల ననుసరించి వాటి ఆక్థాలను (గహించుదాం.

1. అడ డ్‌ ఇది “ఆర్ధ” ఆనే సంస్కృత పదానికి వికృతి. నాడిది భూమికొలతగా” రనపరిమాణ వాచిగా, ధ్యాన్నప్రరిమాణవాచిగా కూడ ఉపయోగంలో ఉండింది" భూమికొలతలో ఈపదం “'నురుతురు”లో ఆర్థభాగంగా వ్యవహృతమౌం- శున్నట్లు నాటిళాసనాలు తెల్చుతున్నాయి. నాగనూరు శాసనంలో! మూడు ఆస్తెలు రెండుపొతికలు కలిపితే రెండు మరుతురులౌతున్నట్టు చెప్పబడింది. “*దింతల చెళ్ని టౌంపిచేల రామేశ్వర పెద్ది వారిది అడ్డ | ఆందమడచేలు గుండలి అడ్డ ! ఆందఅలేట అజితి వాంగు పదుక । (బమ్మెలదేవి చెల్న బేచిరాజు చేలోను కాల్వ అజితి అడ్డ ! మీంది కాల్వను కుఠకుంజేలలోను పండి మోండలు పొదుక | వెసి ఇనుమలుతురు” ఇక ఈపదం నొటివాడుకలో ధనవాచిగా రూకలో సగభాగముగా నున్నట్లు "పెరూరు కొసనం వివరిస్తున్నది. క్త త్తనుమిట్టం రెణ్డురూకలు మధ్యమ మిట్ట ముభయ్యడ్డుము ఇవాన్‌ ఉత ట్‌ తీ కనిష్టమింట ముప్పాదికయుంగ్గాం” 60గ4౮ గన 41౨87 ధాన్యవరిణామ వాచిగా ఈపదం ఆనాడు ఏఆర్థంలో గాడుకలో ఉండిందో నేను పరిశీలించిన శాసనాల్లో మ్మాతం వివరణ కన్ఫించదు. కాం ధాన్మపరిమాణ వాచిగా ఈ పదమున్నట్టు పె కాసనమే తెల్పుతున్నది. “శొస్నమోపున మానెండు కొల్చు బజ్జీ నిరప్తస ఎక్కపెజ్క. నడ్డెండు" కాని [$పి (శీనివాసాదార్‌ గారు ఈపదానికి రెండు మాన్గికలు లేక 1/2

$ేర్రశీ తెలుగు కాసనాలు తూమని. కుంచములో అర్ధభాగమని వివరించినారు.! వారిచ్చిన అర్థాలకు కాసనాలే ఆధారమని చెప్పలేం. కాసన శబ్దకోళంగీలోరూడా మె అర్ధాలే కన్పిస్తున్నప్పటికీ శాసనాధారాన్నిమా తం వారీయలేదు, ఐనా నేడు పల్లెటూళ్ళలో ఆంతరించి పోతున్న వ్యవహారంలోని అర్థమే వారిచే (గహించబడి ఉంటుంది. నేటికీ తెంం గాణంలోని పల్లెటూళ్ళలో ఈ ఆర్థంలోనే ఇది ఉంది. కాని ప్రాజ్బన్నయ యుగ శాసనాలలో ఈపదం మానికలో ఆర్థభాగమనే ఆర్థంలో ఉన్నట్లు బూదరాజు రాధా కృష్ణగారు తెల్పినారు. కాని గానికి ఆధారాన్ని మాత్రం వారు తెలుపలేదు. = ని, అంగభోగము

ఈపదం దేవాళయానికి దానంచేసిన (వతిశాసనంలో ఇంచుమించుగా కన్పి స్తుంది. ఇది “రంగభోగ ” మశేసదంతో ఎక్కువగా కన్పిస్తుంది. దేవుని అంగ రంగభోగాలకు భూమి దానంచేయడం నాఎ పెక్కుకాసనాలలో కన్పిస్తుంది. దేవ పూశాంగమైన ధూప। దీప, నై వేద్యాదులను ఆంగభోగంగానాడు వాడుకుంటున్నట్లు శాసనాలవల్ల _ తెలుస్తున్నది. ఖమ్మం _ జిల్లాలోని చినకందుకూరు. కాసనం దీపన్వై వేద్యములని వివరిస్తున్నది.

“ఇందు డేవరయోగికానకు దీపానకును మూండుమత్తు౯రు

మాశవతను బెట్టేతిమి మిగిలినది రంగభోగానకు”

౮ంగాజా [నా 1వ 8

ఆభ్లే గుంటూరుజిల్లాలోని దుర్గిశాసనం (ప్రధానదేవతకు పరిబార దేవతలకిచ్చే ధూప, దీప, నైవేద్యాలేకాక తాంబూ0, శ్రీగంధం, చాతుర్మాస్యాది విశేష దినాలలో (బావ్మణులకుపెట్టే భోజనాన్ని కూడ ఆంగభోగంగా 'పేర్కొంటున్నది*

వంకేళ్వర దేవరకూం బరివార దేవతలకూ మధ్యాహ్నపు

మాపటి ఓవిరం బియ్యం అలలల కలల 363 నాగేశ్వర దేవరకు

ఆఖండం నూనె దీపం ౧ సంధ్యాకాలమన్నిటికి పరివార

దేవతలకూ దీపమె త్తే3 ఫ్రీగంధ మేండాటికి గ ౩

గుగ్గిలం గ తి విడెం పోకలు అన్నిదేవడ్డకు నిత్య౨(౮) ఆ

అకులు ౧౬ పంచ పవ్వాళలలు ౫కి దేవర విభవ వెచ్చం

భాషాపరిశీలన 155

గ సేసేది! చారుమ్మూ౯లస్య నెలలు ౪న్ను నిత్య యేవుర

పాస్పళుకు భోజనం లెస్సగొం వెట్టిది | ఇంతవట్టు

దేవరకు అంగభోగము” .

ద-హింఎళాంయ8ి8ికి పు 172

కాని ఇదే కాసనంలో ఆంగరంగ టోగ నైవేద్యములనే వదం కన్నిస్తుంది. కరీంనగర్‌ జిల్లాలోని చిత్తాపూర్‌ శాసనంలో అవత, గంధ, వుష్ప, ధూప, దీప, నై వేద్య లాంబూలసహిత మైన ఆంగరంగ భోగొలు లెలుపబడ్డాయి/్‌ ఉప్పరపల్లి శాసనంలో ధూప, దీప, నైవేద్య, రాంబూలాలు ఆంగరంగ భోగాలకంటె భిన్నంగా (“ఆంగభోగ, రంగభోగ, ధూప దీప నైవేద్య తాంబూలాలకు”) చెప్పబడ్డాయి 6 ఆశ్లే మాటేడు కాసనంలో కూడ (“దేవర ఆంగరంగ భోగాల కున్ను నోగిరాలకు దీపాలకుం బెట్టినద”) తెల్పబడినది.?

పై కాసనాలన్నీ పరికిస్తే కాకతీయుల కాలంలో ఆంగభోగమనే పదం దేవ పూజ అనే సామాన్యార్దంలో వాడుకలో ఉన్నట్లు నాజి౯ానన రచయితలు కొందరు ధూప దీప నై వేద్యాలను పూజావిశేష భావనతో జనసామాన్యానికి అఆర్థంకావటానికి వ్రర్మేకంగా ఆంగరంగ లోగములనే పదంతో కలిపిచెప్పినట్లు ఊహించవచ్చు* 8. రంగ భోగము

ఇంతకు ముందు చెప్పినట్లు ఈ పదం నాటి శాఫనాలలో ““అంగభోగం”తో కలిసి, మరికొన్ని శాసనాలలో విడిగా కూడ కన్పిస్తుంది. ఇడి మనో రంజకమైన భోగం కావచ్చు. దేవాలయాలలో మూల మూర్తి గర్భగుడిలో స్థిరంగా ఉంటే ఉత్సవ మూర్తులతో వివికముర్తైన ఉత్సవాలు జరిపించుట పరిపాటి, దేవుని ఊరేగింపులో మేళతాళాలతో కొన్ని చోట్ల సంగీతం నృత్యం మొదలైనవి జరుగుతూ ఉంటే వేద ఘోవలు చేసే పండితులు భత చామకాడి వస్తు |గాహకులు వెంట రాగా ఆర్భాటంగా మనోహరంగా సాగుతుంది. అందువల్లనే కాబోలు దీన్ని నాడు రంగ భోగమని వాడేవారు. దేవాలయాలలో కూడ నృత్య గీత వాద్యాలు సాగుతూ ఉండేవి. ఈ పదం నాటీ దేవాలయ సంబంధి కాసనాల్లో ఎక్కువగా కన్సించినా దుర్గి, పిల్లల మజ్జి వంటి కాసనాల్లోనే దీని వివరణ కన్నిస్తుంది.

156 రెలుగు కాసనాలు దుర్గి శాసనంలో “రంగ భోగాలవారి జీతఠళావులు మద్దెల కార్యడు౨కిఖి౨ అవజకానికి ఖం కాళకానికి ఖం వాసెకానికి ఖం (ఎగిత్తుకానికి నంం మో(భ్యరతకు ఇం పాతలు ౫కి ఖ౨ పాడెడీ సియాణెకలు ౧౨కు ఖ౨ నం వీరణతి వాండ్లు ౪కు ఖం బొమ్మిడి వానికి నః జేగంటలవారు ౨కు నంం ఎకసంకులవారు ౨కునంం ధవళ సంకులవారు ౨కి నంం పెద్దగవుజివారు ౨కి నంం. సన్నగాళవానికి న౫ గాడగువానికి నః ద(ది?) వ్యకోలవానికి నః ఆంగ శేకకు న౫ సూవాసికి నః తిరుమజ్జరానకు శీల్ధా౯లు తెచ్చెడీ కావడి వడుగునకు న౫ కంభపుముట్టు చెలగెడి యూలిగపు చానెసకు నళ సంప దాయము వెన్న కూతవానికి న॥ అట్టు వెరసి జీతఠోవులవారు.....-” ద =*హిం = ళా గ కవల పు 225 *,...44+రంగ భోగము వారికీం బిల్లలమట్టి కోట లోపల ధారాపూవ్య”౯ కముగా నిచ్చిన ఇండ్లు గంగ జియ్యల ఇల్లు ఆవుజము ముప్పోజు ఇల్లు మద్దెలమాలోజు ఇల్టు మద్దెల దామన ఇల్లు మద్దెలబమ్మ ఇల్దు ప్యాతసీతమ ఇల్లు పాత అన్యము ఇల్లు ప్మాత పావ్వ౯తి ఇల్లు ప్యాతముత్తమ ఇల్లు వాసెకార పోతన ఇల్టు మోకరి దామ ఇల్లు పాడి(డేస్స (తిపురమ ఇల్లు...” పిల్లలమబి -- 60౧94౩ / 87 7109 &ఓ. నీరునేల ఇది నీర్నేల, నీకినేల ఆశే రూపాంతరాలతో కన్పిస్టుంది. వరిపొలాన్ని నాడు నీరునేల, తరినొలము అని తెలుగు దేశమంతటా వాడుకొనెవారు. పిల్లల మజ్జి శాసనంలో ''సబ్బిసముుదము పిలుందను ఏడు మజుతురులు సీరునేలాను” దానం శేసినట్టుంటే పానుగల్దు శాసనంలో '““ఒదయాదిత్య సమ్ముదము వెనక నాలుగు మటుతురు ఇరుగురు (ఇరుగారు?) పండ నీరునేల” దానం చేయబడ్డది. కాడువాయి శాసనంలో! తరినొలం కన్ఫిస్తే కటుకూరు శాసనంలో? తరిమడి అనే పదం ఉపయోగించబడింది,

భాషాపరిశ$ీలన 151 5. వెలివొలము వెలిజేను, వెలిభూమి అనేవి రూపాంతరాలు, వెలి అనగా బయలు ఐహిష్కారము, బాహ్యం. సీరునేలకంటె భిన్నమైందనే భావంతో ఆనాడు ఈ పదాన్ని ఉపయోగించేవారు. నాటి అనేక శాసనాల్లో ఈ పదం కన్పిస్తుంది 6. వెలడు గ వెలి--గడు వెల్లడుగా మారి ఉంటుంది. ఇదే కాలానికి చెందిన ఒక కాసనంలో “'వెలుగడు” ఆనే పదం కన్పిస్తున్నది. రేగగితోపాటు ఉపయోగించ ఐడ్డందువల్ల మెట్టభూముల్లోనే ఒంకోవకు చెందిన దుబ్బభూమి లేక చెలకభూములనే అర్థంలో వాడబడి ఉంటుంది. నేడీపదం వాడుకలో లేనప్పటికీ తెలంగాణంలో దుబ్బభూములు దున్నే నాగలిని వెల్లటినాగలి అని నేటికీ పిలుస్తారు. 7. మస ఇది మశకరంగుగల భూమి కొబోలు, పి. [శ్రీనివాసాచార్యులు గారు అ మలా 0/02 బారా 322 అనే అర్ధాన్ని తెల్పితే!! ఈశ్వర దత్తుగారు ఎబ్జిమన్ను కలిసిన రేగడిగా వివరించారు.!! శ్రీ దత్తుగారు తెల్పినట్లు రెండు మూడు రకాల మన్ను కలిసి మసకగా కన్పించిన నేలను ఆనాడు మసక భూమి ఆనేవారు కాబోలు “రాచపొలము ఊరి చతుస్సీమాన రేగడు వెల్లడు మస్కా-ను చాలువాటిన ఆంతవట్న కూను--**” మేళ్ళచెరువు శాసనం (07745 = 26 7868 8. మబజుతురు భూ పరిమాణాన్ని తెల్చే ఈ పదం కాకతీయుల కాలంలో అంతకు ముందు కూడ వాడుకలో ఉండేవి... తెలుగు కాసనాల్లోనే కాక కన్నడ కాసనాల్లోను ఈ బేదం కన్పిస్తుంది. కాకతీయం కొసనాల్లో “మజుమబలుతు మత్తు౯లు” అని ఏకవచనంలో మట్లులు, మలుతుఖు, మత్తుకారులు, మరుళురులు, మట్తుండ్లు!

108 తలుగు కాసవాలు మట్టు” ఆశి బహువచనంలో కన్పిస్తున్నాయి. సంస్కృత శాసనాల్లో కన్పించే నివర్తనం తెలుగు కన్నడ శాసనాల్లో కన్పించే మకణురు ఆభీన్నాలని పౌకొల శాసనాన్ననుసరించ [శ్రీ కులశేఖరరావుగారు. తెల్పినారు ఈ రెంటికీ నియత (ప్రమాణం లేదనీ కాకతీయ సామంతుడ్రై న సారంగధరుని సారంగపుర శాసనంలో పదిహస్తాల దండంతో ముప్పై దండముల పొడవు వెడల్పుగల కూమినివర్తన మౌతుందని (దశహస్తేన దండేన (తీంశద్దండా నివత్తకానం! తాన్యేవ దళ గోచమ్మళ౯ా తద్ధానాదచ్యుతం పదం) జ్యకనీతి సారంలో నాల్గు లక ఐదు కరములొకి దండమని, (ప్రజాపతి, మనువులిద్దరి అభ్మిపాయాన సారం ఇరవై ఐదు దండాల పొడవు వెడల్ప్పుగల భూమి నివర్తన మౌతుందిని తమ సిద్ధాంత వ్యాసంలో విపులీకరించారు.!! (శ్రీ కులశేఖరరావుగారు. తెల్పినట్లు మరుతురు కొని నిన్నర్తనం కాని కాకతీయుల కాలంలోనే భిన్న భిన్న స్థలాల్లో లిన్న భిన్న రీతులలో ఉన్నట్లు తెలుస్తున్నది. కాకతీయలకొకింత సమకాలికుడ్పై న భాస్కరా బార్యుని ' “లీలావతీ గణితం” “స్యాద్యోజనం (కోళచతుష్టయేన తథా కరాణాం దళకేన వంళః నివ్వర్తనం వింశతి వంశ సంఖ్యెః కేతం చతుర్భిశ్చ భుజైర్నిబర్దం"” అని పది హృస్తముల కొలత గల ఇరవై గడలతో చతుర్భుజంగా ఉన్న భూమి నివ ర్తనమౌతుందని తెల్పుతున్నది.!! ఆభ్లే గణపతిదేవ చ్యకవర్తి సామంతుడైన గోన గన్నారెడ్డి వర్ధమానపురం కాసనంలో 22 జేనల గడ (కజ్జ)తో మల్తురును కొలుస్తుక్నట్టు '““తూల్చు సము[ద్రము వెనక౨ఎ౨ జేనఘడను మ 8 =... “ఆంటూ అస్పష్టంగా తెల్పజడింది.!* అజ్హే ప్రఠాపర్ముద చక్రవర్తి కాలంనాటి ఆలం పూర్‌ శాసనంలో 9 జేనల కొలతతో మట్లురును కొలుస్తున్నట్టు” ముప్పై రెండు జేనల కొలను ఆ చంద్రాకకా స్థాయిగాను యిచ్చిన మట్తురులు మః "తెల్పు తున్నది,!5. అకే కాలానికి చెందిన పెనుమూలి కాసనం 28 మూరల గడతో పంట భూములు, 8 మూరం గడతో ఇళ్ళ స్థలాలు కొలుస్తున్నట్టు వివరిస్తున్నదని పర్యబహ్మశళాన్తిగారు. తెలిపినారు.!8 15వ శతాబ్దికి. చెందిన. నాగులపాడు శాసనంలో 80బారలు విసువని 9 దిగువ్చలు మట్లు ఆని “యీ దారను యిరు

భాషాపరిశీలన 159 బారలు బిస్వు (కమాన తొమ్మిది బిస్వలు మక్తుకాలు"” వివరించబడింఓ 17 ఘడ లేక గడతో కొలుస్తున్నందువల్చ కాదోలు ఘడమలటుతురు అని కొన్నిచోట్ల వ్యవహరించేవారు. అద్దే నేటి వ్యవహారంలో రూపాయిలో నాల్ల వభాగాన్ని పావలా ఆఏ౨ పిలుస్తున్నట్టు మటురులో నాల్గవథాగాన్ని (ప్రత్యేకంగా కాల్మయితురు (““దేవర ఆంగలో గానకు గాల్బుట్లు -౦ కాల్మణుతురు ౫ పూజార్తకు గాల్పుట్టు కార్మియితురులు౪) అని వ్యవహరించేవారు 18 మలుకుకు రాతలో సంక్షిప్తంగా /మ' ఆని కొన్ని చోట్టర్‌ ఆన రాసేవారు. కావతీయుల కొలంలో మకురు అనే పదం ఎక్కువగా వరిపొలంయొక్క కొలతలక ఉపయోగించినా కొన్ని శాసనాలలో అన్నివిధాలైన భూముల కొలతకు ఉపయోగించబడింది.

అటి 0, పుట్టి

నాటి కొాననాలలో ఎక్కువగా ఈ పదాన్ని మెట్ట భూముల కొలతకు ఉఊపమోగించినారు. కొన్ని శాసనాలలో “ఇల్టువు'” అనే తత్సమపదం కన్పిస్తుంది పుట్టేభూమి ఆనగా పుస్పెడు ధాన్యం ప=డే భూమి లేక పురైడు ధాన్యం విత్తనంగా కావాల్సిన భూమియైనా కావాలి. ఏత్తుటపు పుథ్ధైెడు ధాన్యం పజ్ణి భూమిని “పుట్టువట్టు భూమి'' ఆ) కొన్ని కాసనాలు తెల్పుతున్నాయి.! కాకతీయల కంటె (పావీనమైన ఒక సంస్కృత శాసనంలో ఈ విషయం సృష్టంగా కనిపిస్తుంది.

“కమ్మ౯టుక్షేరే పంచషప్టి కేదారాః సవ్తవింళత్దండుకవాపాః

(ఐహ్యదేయ్యక మేణాద్భిః (వదత్తాః”

జా [04 గగ = 24

కొకరీయుల కాలంలో రాసేటప్పుడు కొన్ని చోట్లు దీన్ని 'ఖ' ఆని సంకేపంగా రాసేవారు. మటుతురువలెనే పుష్దకూడ. వివిధ స్థలాల్లో వివిధ పద్ధతులలో ఊన్నట్లు నాటి శాసనాలు పేర్కొంటున్నాయి. భాస్కరుని లీలావతి “మాగధ భారిక”ను పేర్కొంది. ఇడి తెలుగు దేశంలో వాడుకలో ఉన్నట్టు కన్చించదు" కాని గణపరి దేవుని కాలంలో ఖమ్మందెల్లా పమ్మిపాంతంలో నిచ్చెముల పుట్టిః గారలపాటి పుట్ట, 'పెదలీర వెర్టిపుట్టి వాడుకలో ఉన్నట్టు పమ్మిశాననం ళల్సు

160 తెలుగు కాసనోలు తున్నది.” అద్లే ఘడపుట్లను, పుట్టిలో నాల్గవభాగమైన భూమివి కొల్పుట్టె ఆని (ప్రత్యేకంగా పిలుస్తున్నట్టు హనుగల్లు శాసనం తెల్పతున్నది.?! 10. నిబరవ ఈ పదం వాటి కాసనాంలో ఒకే ఒక పానుగల్లు శాసనంలో కన్పిస్తుంది. శాసన శబ్దకోశంలో, పి, శీధినివాసాదార్యులు గారిచ్చిన 6/0324గతో ఈ పదం కన్పించదు. శ్రీ పర(ఐహ్మశాన్రిగారు, శాసనంలో చెప్పబడ్డ ఉప్పు: గ్‌బెల్టెం, పత్తి మొదలై న వస్తువుుమ్మగా వచ్చిన లాభంపై విధించబడ్డ పన్నులో నాల్గవ భాగంగా దీని అర్థాన్ని ఊహంచినారు.!2 కాని ఆ శాసనాన్ని పరిశీలిస్తే నాడు కొన్ని వస్తువులపై విధించబడ్డ వస్తురూపమైన ? పన్ను అని మాతం చెప్పుటకు వీలుంది. “ఉప్పుంనిబర వ శే వొంనలధండికిప 2శ్లీ గిద్ద 1 పెబటుకకు రు 2జీ ... పసుపుంబ త్తిని బెల్లముంనీబరవ 1/4 చీరల గోవీరకు రు 2] కోవ౨పము గమపుంకును నవర్యలకు నిబరవ !/4..4”

ఉగజా / 86 7 105,

11. నలిలు మి సల్పశ ఇల్లు = నల్లిల్లు అనగా ఆ్యగ్రవారం. సప్త సంఠానాల్లో నల్లీల్లు ఒకటిగా కరీంనగర్‌ కాసనం పేర్కొంటున్నది. “తన పెంచిన సన్తానముం దన సన్హానంబు ఉగితియుం దన నల్లిల్డును వనమునుం జెరువును గుడియునుం జన వినుతముకై న స సంతానంబులు”

౮07౮౮ / 56 7 169. సప్తసంతానాల్లోని అఆ(గహాంన్ని ఈ కాసనం నల్లిల్దుగా పేర్కొన్నది, నల్చిల్డు ఆంటే అగహారమని అందరు ఒప్పుకొన్నా నర్జిల్దు పదవ్యుత్చత్తిపె పలు అభి (పాయాలున్నాయి. కొసన శబ్ద కోళంలో ల్లి యనగా తమిళమున వేదమని, నల్ధార్‌ ఆనగా చేదవిదులని, వేద విదులు నగివసి_చే ఇండ్లు కలది కావున _బాహ్మ

భాషాపరిశీలన 161 జ్య్మాగ్రహారమని వివరణ కన్న్ఫిస్తుంది. సూర్యరాయాంధ నిఘంటువు నల్లార్‌ అనగా తమిళంలో పవ్మితమైన ఆశే ఆర్హమున్నట్టు తెలిపింది. కాని ల/67/2/66 కొ౧10/082640 బ/0/0745” లో నల్‌ లేక నల్దా ఆశగా మంచి, (8004) సుందరము ఆరి, నల్లార్‌ అంటే ఆందమైన న్త్రీలు ఆని ఆర్థం కన్పిస్తుంది. వేదం, వేదవిదులనే ఆర్థం కన్సించదు. ఆందువల్స ళబ్దరత్నాకరకారుడు తెలిపినట్లు జొపసన ధూమముతే నల్లని ఇండ్లు కలది అశే అర్థమే సమంజసంగా కన్పిస్తుంది 12. ఇలనము

పని, ఇడి కన్నడపదమైన ““3లస'' నుండి పుట్టింది. నన్నయ కాలంలో, ఆ తర్వాత ఈ పదం తెలుగు సాహిత్య (గంఖాల్లో అక్కడక్కడ కన్ఫిస్తుంది, భారతం, కుమార సంభవం, పండితారాధ్య చరిత, వేతాళపంచవింశతి, ఆముక్త మాల్యర మొదలై న (గంథ (పయోగాలననుసరించి నాడు జన వ్యవహారంలో ఉన్న పదంగాసే తోస్తుంది, కారరీయుల శాసనాల్లోనూ పై అర్థంలోనే (పయ క్షమైంది. 18. నర్వనమస్యము

ఈ పదం కాకరీయులనాటి కొసనాలలో ఆంత కుముందున్న సంస్కృత కర్ణాటాంధ శాసనాల్లో కన్సిస్తుంది. ఆంతటా ఇది శాసనాంతమందే కన్పిస్తుంది. నమస్య అనగా పూజ, నమస్కారము, పూటించ తగినది. సర్వనమస్యముగా ఆంటే ఆందర నమశ్యంరించ తగినట్టు లేక గౌరవించ దగినట్లు ఆని ఆర్థం, తాను చేసిన దానాన్ని సమకాలికులు, భావితరంవారూ మన్నించాలనే భావమిందు నిమిడి ఉంది. సర్వమాన్యం కూడ ఇటువంటిదే. 11. ,తికూటము

కూటమంటే శిఖరం లేక శృంగం “'కూటోఒన్త్రీ శిఖరం శృంగి” మని ఆంటు9వ ఆమరకోశం. గర్భగుడిపై విమానాన్ని నిర్మించడం నాటికి నేటికీ ఉన్న ఆచారం. గర్భగుడిపై ఉండే విమానం శీఖరంవలె ఉంటుంది కొవిట్టీ (తీహటమనే పదం లకణయా మూడుగుళ్ళనే ఆక్థాన్ని ఇస్తుంది. కాకతీయుల నాటికే మూడుగు్ళ కలిసి ఒకే దగ్గర నిర్మించే ఆచారముంది. కాశతీయ పోల

1659 తలుగు కొసనాయి రాజు సామంతుడై న వేమబోలమల్లి నాయకుడు మాటేడులో "కైలాస శ్రైలంబు కరణిగా హరిహర భాస్కర [(గిహములు పరమ భక్తి న్నెళఐంచె. రు్యుద్రదేన చృకవ్తి హనుమకొండలో. “'తన పేర రు్యదేస్వరమును శ్రీవాసుదేవర శ9 సూయ్యలాదేవరాను (పతిష్ట సేయించె'". పిల్హల మళ్డీలో నామిరెడ్డి తన పేర తన తలిదం్యడ్రులపేర (త్రికూటార్ని స్థాపించాడు, ఐనవోలు, కుందారం, కార పాముల, కొండపాక, నాగులపాడు, పానుగల్లు మొదలై నచోట్ట ఇవి కన్చిన్తాయి. ఈ మూడు గుళ్ళ సముదాయాన్ని నాడు [తికూటమనేవారు. కొన్ని శాసనాలలో (తిహటము గుడ్డు (గుళ్ళు) అని కూడ కన్పిస్తుంది. 15. ఎక్కటీలు ఏీకొంగ వీరులు: సైనికులు, ఎక్కటి-- ఈలు (ఈడు ఏకవచు) స్వార్థమున ఈడు. అసవియుడైన బంటు అని శబ్దరత్నాకరం తెల్చుళున్నది. కన్నడంలో ఎక్కుటిగ అంటే. గొప్పవాడు (ఈ4067/0% గ/08/0 తమిళంలో ఎక్కటి ఆందే నాయకుడు సెనికుడు (4 శీలం, 4 747707) అనే అర్థాలున్నట్లు చ వల్ల తెలుస్తున్నది. నంస్కృృతంలోని ఏకః అనేది (ప్రాకృతంలో ఎక్కం కన్నడంలో ఎక్కోం తెలుగులో ఎక్కటిగా మారినట్లు సూర్యరాయాం[ధ నిఘంటువు పేర్కొంటున్నది. ఒక్కడు, ఆశహాయుడు, అద్వితీయుడు, శూరుడు అనే అర్థాలను తెలుగు కావ్యాలాధారంగా తెల్చింది. కాని కాకతీయుల శాసనాలలో ఈ సదం సెనికులనే సామాన్యార్థంలోనే కన్పిస్తుంది. 16. నగరూరు నగరు+- ఊరు. నగరు శద్దానికి ఆంతః పురం, రాజభవనం, గుడి మొదలైన ఆర్థాలున్నట్లు ఆంయ్భధమహాభార తాది (గంథాలాధారంగా సూ. రాని. రెల్పుతున్నది. కరీంనగర్‌ శాసనంలో నగరు శబ్దం ఆంతఃపురము లేక రాజ భవననమనే ఆర్థంలో; దోసపాడు శాసనంలో దేవాలయమనే ఆర్థంలో కన్నిస్తుంది, కొని శ్రీ పర్మబహ్మ కాస్త్రిగారు నగరము, ఊరు స్వయంప్రతిపత్తి గల స్దానిక స్రంస్థలుగ అగి ఆరా, దీక్షిల్‌ గారి ““లీంం4! ౯41 607౯౮౧౭౧౮౯ /0 శిల్‌లిడ/ల0! గడగ/4/466 ఆధారంగా తెల్పినారు.2! క్రాని నేను పరిశీలించిన

భాషాపరిశీలన 1638 శాసనాల్లో ఈ పదం దేవాలయం లేశ రాచనగరుండే (ప్రాంతం అనే ఆర్ధంలో వాడ బడింది. కరీంనగర్‌ శాసనంలో

1. అచ్యుతు నీనగరూరనం (రునం) జతువ్విజాంశతి మూ్తికా యృక్తముగ విశ్వమయాత్ముం[బలిష్ట సేసితిని 9, కాకతీయ ర్ముదదేవరాజులు నగరూరెక్కించి నగరూరూ

= ౨ పలుగాను సబ్బీనాండెల్లా సముద్ధరింపుమని.... నగనూరి శాసనంలో నగరూరి నఖరం "పేర్కొనబడింది. నగరూరెే సవస్తుతం నగనూఢథు మారినట్లు కిన్చిస్తుంది.

ఆందువల్ల నగరూరు రెండు స్థానిక సంస్థలుగా చెప్పుటకు వీలుపడదు 17. రాట్నము

పెద్ద పెద్దబావులనుండి పంటపొలాలకు నీషృపెట్టే సాధనం. ఏతం, మోట; మొదలై నవాటివలె ఇది నీళ్లుతోడటానికి ఉపయోగిస్తుంది. గానుగకు కట్టినట్టు ఎడ్డనుకట్టి గుం(డ్రంగా తిప్పుతుంటే దానికమర్చిన దూలంవంటి కొయ్యదుంగ గుం్యడంగా తిరుగుతుంది. ఆ కొయ్యదుంగ చివర అమర్చిన చిన్నచిన్న డబ్బాలు పైనుండి కిందికి, కిందినుండి పైకి తిరుగుతూ బావిలోని నీటిని పైకి తెచ్చి పోస్తాయి. మెదక్‌, నిజాంబాద్‌ జిల్లాల్లో నేటికీ ఇవి అక్కడక్కడ కన్పిస్తాయి. దీన్ని [పస్తుతం '“రాటు ఆని వ్యవహరిస్తారు. ఆయిలింజన్లు, కరెంటుమోటాడ్డ రాకపూర్వం ఇవి తెలంగాణ్యాపాంతంలో ఎక్కువగా ఉండేవి. ఈ పదం తెలం గాజా [1ప్రాంతమందున్న ఠన్నడ తెలుగు కాసనాల్లో కన్పిస్తుంది. చిళ్తూరుజిల్లాలో రాట్న మంటే నూతిగిలక, (పాంకీయ వ్యపహారంలో ఉన్నందువల్ల కాబోలు ళబ్దరత్నాకరంవంటి నిఘంటువులీపదాన్ని (గ్రహించలేదు. కాని ఈవదం మాండలిక వృత్తి పదకోళంలోకి చేరకపోవడం చింతించతగింది.

నల్టగొండ జిల్లాలోని దోసపాడు[గ్రామంలో దోసపాటి ర్గదయ తన తలి గండులకు పుణ్యం కలగాలని హరిహరదేవునికి 5 తూముల వైశాల్యంగం తన తోటను, రాట్యాన్ని, రాట్నంతిప్పే కెండెడ్డను దానంచేసిసట్టు ఆచటి కొసనం ఆల్బతన్న3

[కేశ ఆలుగు శాసనాలు క్‌. తొండేశ్వరదేవర న(గ)రికి ఆయాూరి దక్షిణపువలని తనతోంట నః రాట్నము కలపఆడి(డే?) ఎడ్ల ౨సహితముగానిచ్చె "

౮జి 11 గం 8వ 111

18. కారు శబ్దరత్నాకరంలో వర్షుకాలమనే అర్థంఉన్నా ఆది. (_పకృతిశబ్దారం

కంటె భిన్నమైన అర్ధాన్ని తెల్పుతున్నట్టు పూవుగు ర్తుతో సూచించబడింది. కాని

సూంరాంనింలో కాలః తను సంస్కృతపదం తెలుగు కన్నడాల్లో “కారు” ఐనట్టు తెలుపబడింది. కారుళద్దానికి కాలమనే అఆర్థంతోపాటు వర్షాకాలం, జేమ్టాదిమాస చతుష్టయం, సంవత్సరం మొదలైన ఆర్భాలున్నట్లు కావ్యోదాారణ పూర్వకంగా ఆందే తేలుపబడింది. కొని కాకతీయుల శాసనాలలో ఈపదం పంటకాలమనే అర్థంలోనే వాడబడింది. చివరకు "కాలమనే పదంకూడ కొన్ని చోట్ల పంటకాట మనే ఆర్ధంలోనే (ప్రయుక్తమైంది. సూంరాంని, శబ్దరత్నాకరాలలో వర్షాకాలం: సంవత్సరం అనే ఆర్థాలు లచణయా[గ్రహించబడ్డ ప్రే కొలమనే ఆర్థంగల కాడ శబ్దం శాసనాల్లో పంటకాలం, పంటలు అనే ఆర్భాలటో వాడఐడీంది. “నాగులపాటి. విశ్వనాథ సముుదముశందు. నామిరడ్డి ఇరుగారుంబండ నోహరిలేకుండా నిచ్చిన మణుతురులు ఎనిమిది” పిల్లలమజ్జిం౮౭గాజూ శ 3397 ““ఒదయాదిత్యసము[దము వెనక నాలుగు మలుతురు. ఇరుగురు. (ఇరు గారు పండనీరునేల.. .....” పానగల్డుం 6ంగజై్‌ 113౮ ల97 ఈళాసనంలో ఇరుగారు ఆనుటకు ఒదులు లేఖక (పమాదంవల్ద ఇరుగురు అని పడి యుంటుంది. అట్లే కొన్నిచోట్ల ఇరుగానము ఇరుకాల్వము అనికూడ కన్చిస్తుందికీ వీటిని ఇరుగాలము, ఇరుకాలము అని (గహించాల్సి ఉంటుండి. ఒకచోటముక్కారు అనికూడ కన్పిస్తుంది. సాధారణంగా వరిపంటను సంవత్సరానికి శెండుసార్ధ పండిస్తారు. కావున రెండుపంటలకాబభాన్ని ఇరుగారు ఆని నాటి ళొాసనాలలో వాడీ ఉంటారు. కొన్ని శాసనాల్లో ఆ రెండుపంటలు వచ్చేకాలం కార్తీక వై కాభాలని సూచించబడింది,

భాషాపరిశీలన 185 **స్తుజ్షాడ్డకాల్వను అడ్డాను మడ్డకాల్వను పాడికాను కా శ్రీ౯క వైళాభాలు శాసనసంపుటింపు 286. “నీర్నేంి కాల్తీ౯క వ్వైళాభాలకు దుక్కివడ్త విత్తవట్నకు........” మేళ్ళచెరువు 00/0౫ 11-౮6 9 68" వ్యవసాయానికి సంబంధించిన ఈపదం నాటీ కాసనాలలో తెలంగాణంలోనే ఎక్కువగా కన్పిస్తుంది. 10. నట్టిగము కాశతీయులనాటి ధాన్యపు కొలతలలో ఈపదమొకటి. వ్యవవారదూరమైన ఈపదం నితముంటువులలో, శాసనళబ్దకోళంలో, చివరకు మాండలికవృత్తి పద కోశంలోను కన్పించదు. శాసన (పయోగాన్ననుసరించి ఇది ధాన్యపరిమాణాన్ని తెర్పే పదంగా మాతం ఊహించవచ్చు. ఈపదంకూడ తెలంగాణ్యాపాంతంలోనే వాడుకలో ఉండింది. నల్లగొండ జిల్లా పెరూరు శాసనంలో “నివేద్యములకు మూబ్జుదేవరలకు మూల్ణు సట్టిగముళలు వరిబీయను నడుపువారు''

౮07౯౬౮ 1౪= 4! వి 87 ఆదే మహబూల్‌నగర్‌ జిల్దాలోని వర్థమానపుర శాసనంలో “*......--అమ్మినళండాన మాడను వీసొాము నకరము నందు ఇంట్ట సట్టిగముం నూనెగానుగున గిద్దెండు""

6౮0740౮ 111 గ4౧[ 46 ౧95 అని కన్పిస్తున్నది, పైరెండు శాసనాలు లెలంగాణంలో వే. 20. నకరము వర్తకసంఘం, లేక వర్తకసమూహం, ఈపదం నఖరం, నగరం ఆశే ధూప్రాంతరాలతో నాడు కన్చిస్తుంది. మభ్లైవాడ శాసనం£5్‌ పంచలోవోలబేహారమ

166 తెలుగు కొసనాలు నాడెిడు “నఖరమును'* ', గంధభండాలను అనగా సుగంధ్యదవ్యాల నమ్ముకొనే “గంధనగరాన్ని” పేర్కొంటే, వరంగల్భు శాసనంకి8 నంతనఖరాన్ని పేర్కాం టున్నది, సంతనభరమంటే సంతలో పాల్గొనే వర్తకుల సమూహం కావచ్చు. అశేష నగరమంటే గంధవ ర్తకులు, మణిపూసలవర్తకులు, ధాన్మవ ర్తకులు మొదలైన వర్తకులందరు కాబోలు. పెరూరు కొసనం అరువనకరాన్ని తెలుగు నకరాన్ని పేర్కొంటున్నది.” తెలుగుదేళపు వర్తకులేకాక (పక్కదేశములలోని వర్తకులు కూడ తెలుగుదేశం నాల్గు చెజగుల వర్తకం చేస్తున్నట్టు పై పెరూరి కాసనమేకాక స్వదేశి విదేశ బేహారులను తెల్పిన పైవరంగల్లు కాసనంకూడ సూచిస్తున్నది అప్లే (వత్కిగామమందలి వర్తకసంఘాన్ని ఆగామం లేక పట్టణంపేరుతో నకరంగా ఫేర్కొనేవారు 'పెరూరు (గౌమమందలి నకరాన్ని 'పెరూరు నకరంగా పెరూరు శాసనమే పేర్కొంటే చిరమట్టిలోని వర్తకసంఘాన్ని చిరమట్టి నకరంగా మథై వాడ కొసనం తెల్పతున్నది.£

ఈవిధంగా నాటి వర్తకులు వర్తకసంఘాలు ఆనేకవిధంగా ఉన్నట్టు ఆ వర్తక సంఘాలవారు తమతమ వర్తకసంఘాలకేర ఈశ్వర ,పతిష్టచేసి నకరేశ్వరుడని పిలుస్తున్నట్టు పై పెరూరుకాసనమే చెల్పుతున్నది. నిశ. సమయము

ఆనాడు (పతికులం లేక (వతిమతం ఒకసంఘంగా ఏర్పడేది. దానిని సమయమని పిలిచేవారు. ఈ సమయాలు లేక సంఘాలు స్వయం పతిప త్తిగలిగీ ఉండేవి. రాజులు, అధికారులు దానం చేయాల్సిన సమయంలో ఈ సమయాలను సంగపతించి వాటి అనుమతి తీసుకొని దానం చేసేవారు. నల్దగొండ జిల్లాలోని నాగులపాడు శాసనంలో "ఆ యూరి పదునెనిమిది సమయాల సమ_స్మపజ” చేసన దానం కన్పిస్తుంది. మహబూబ్‌నగర్‌ జిల్లాలోని మక్తల శాసనం సమస్ట సమయాలను, సకల సమయాలను పేర్కొంటున్నది. అష్టాదళ సమయాలన్నా సకల సమయములన్నా ఆనాటి (గొమం లేక పట్టణానికి చెందిన అన్ని తెగల [ప్రజలు కావచ్చు. అద్దే మతాలు శైవ, వైష్టవములవంటివి కూడ సంఘాలుగా ఏక్పడి సమయములనే పేర వ్యవహరించనడుచున్నట్టు నాటి కాసవాలే తెల్పి తున్నాయి, పై మక్తలశాసనమే శీవైన్షవ సమయాన్ని పేర్కొంటే. గుంటూరు

భాషాపరిశీలన 167 జిల్లాలోని దుర్గికాపనం దేవరిశాయ౦ “పరమ మాహేళ్యర సమయకకవర్తిగా పేర్కొంటున్నది. ఈసమమయాలు తాముచేసిన నిర్ణయాలకు తిరస్కరిస్తే. వెలి వేయటవంటి దండనలకు గురిచేసేవారు. మట్టెవాడ కాసనం ధర్మసాలియజనులు సాతెసమయం లేక సాలెవారందరు కలిసి వతిష్టించిక సొచేశ్వరదేవునకి గణపతీ శ్వరునికి చేసిన దానధర్మాలనుతెల్పుళూ దానిని ఆనుష్టించనివాడు''సమయానకూను వెలి" జౌతాడని హెచ్చరించింది. ఈ సమయాలు చేసిన దానధర్మాలను 'పెరూరు శాసనం తెల్చుతున్నది. ఆనాటి సమయ వ్యవస్థకు పిలిస్తే నేడు పల్లెటూళ్ళలో నశించిపోతున్న '“కుంంకట్టడి*' జ్ఞప్తికి వస్తుంది. శశ. మహాజనము

పెద్దమనుష్యులు లేక [(గామపెద్దలు. పూర్వం సాధారణంగా [బావహ్మణులే (గొమ పెద్దలుగా వ్యవహరిందేవారు. పుకోహితుడు పట్టణం లేక [గామంలోఉన్న [పజలకవసరమైన సలహాలిస్తూ హితుడుగా ఉండేవాడు, తగాదా లేర్పడ్డప్పుడు మధ్యవర్తిగా ఉండి సమస్యలు పరిష్కరించేవాడు. కాకతీయులకాలంలో వర్తక సంఘాన్ని నగరంలేక*నకర "మంటున్నట్లు, మిగిలినకులాల సంఘాలను “నమభయాలిని పిలుస్తున్నట్టు, ఉ+రి పెద్దలుగా వ్య్గవహరిస్తున్నందువల కొదోలు (దాహ్మణసంఘాన్ని “మహాజనం "” అని పిలిచేవారు. కాసనళబ్దకోళం కూడ పై ఆర్ధాన్నే తెల్పతున్నది. కాని నేడు హిందీ భాషలో కన్పిండే “వ్యాపారి అవ్వు లిచ్చువాడు (3£07బ వ. అశే ఆక్థాలున్నట్టు నాటీ కొసనాధారంగా చెప్ప జారిము. ఖమ్మం జిల్లాలోని కటుకూరు కాసనం అగొమంలోని "నగరము కాంపులు, ఐలంజి సెట్టికాండ్రు” మొదలై న పద్దెనిమిది జాతులలో మహాజనాలనే తెగను పేర్కొంది..9 కాకతీయులనాటి తెలుుుచోడెవాజు కాననమొకటి మవిజన మంటే (వావ్మణులనే విషయాన్ని స్పష్టం చేస్తున్నది.

“నేటి యుత్తరాయణ సం్యకాం _త్తియందు మహాజనమునకు నాదిండ్హ

నిచ్చిన విత్తులు వెన్నెభట్లఖ కొమ్మనభట్ట ఖం బౌల్లెకట్ల ఖ ౨

మళల్లెళట్ల ఖ౨ (తిలోచనభట్ట ఖ3 కొమనల్‌ట్ల ఇ₹3 ౨.”

దచశాహిం=*కా= ౧ 667.

ధట్టు అనేది (బాహ్మణుం పేక్ట చివరకుండే పదం, పానగల్లు కాసనం కూడ ఈ విషయాన్నే రృవీకరిస్తున్నది,

168 తెలుగు కాసనాలు

“సూయ్యణ(గ్రహే చోడ భీమనారాయణ పురాహ్వయం

అహ్హీత్తర శళాయాదాద్యగవారం ద్విజన్మవాం 1

4. == సామిశెట్టి చెలువు దేవర కద్ధ౯ణమును మహా

జననమునకద్ధజమును పానగంట దళప్పృత్తి... అలం

60౧౮౮ // 8 = 7౮ 1005*

నిని, అష్టాదశ పజ

పద్దెనిమిది కులాల (ప్రజలు. అత్యంత (ప్రావీనకాలంలో భారతదేశంలో చతుర్వర్గమున్నట్లు తెలుగు దేశంలో ఇంచుమించు పల్లవుల కాలంనుండే పద్దెనిమిది జాతులకుచెందిన (పజలుండేవారు.గామం లేక పట్టణమందున్న సమృస్త్మ్యపజలను ఆనాడు ఆశేష్మపజ, సమస్త (ప్రజ అని పిలిచేవారు. ఆశాడు వారిని నాటి కులవ్యవస్థననుసరించి ఆష్టాదళ్యప్రజ అని పిలిచేవారు. రాజులు: లేక ఆధికారులు దానం చేసే సమయంలో సమస్త్యపజల సన్నిధిలో అందరి సమ్మతితో దానం చేసేవారు. దుష్పల్లిశాసనం ఆహ్టైదళ (పజల సన్నిధిలో చేసినదానాన్ని తెలిపితే చేకుమాల కాసనం (శ్రీమన్మవో[_పధాని పురవరియైన మహి దేవనాయకులు "లేకుంబడ్ల ఆహ్టైదసి పజల అనుమతిని” చేసిన దానాన్నితెల్పుతున్న ది! కటుకూరు శాసనం అష్టాదళ 1వజచేసిన దానాన్ని వివరిస్తున్నది. కాకతీయుల శాసనాల్లోనాటి కులాలక్కడక్కడ పేర్కొన్నా పద్ధెనిమిదిశాతులు ఏ?ాసనంలోనూ వివరంగా పేర్కొనబడలేదు, కాని (శీ పర్మ్యబహ్మళాన్త్రిగారు విజయనగర రాజుల కాలమందలి తా్యామశాసనమాధారంగా 1. (బ్రాహ్మణ 2. క్షత్రియ 8, వైళ్య 4. ళూద ర్‌. వ్యావవోరిక (ఆధికారులు) 6. పందాల (ఆగసలి, కమ్మర మొదలైన పందాణంవారు. . కుంభాలిక (రంగులద్దేవారు] 10. తిల ఘాతక 11 కరాంతక 19. వస్రరకక (బట్టలుకుట్దేవారు) 18. దేవాంగ 14. పెరిక 15. గోరక్షక 16. కిరాత 17. రజక 18. కొరకులనే జాళులున్నట్లు తెలిపినారు.!2 కాని. సూ--రా-నిపై త్మామకాసనమందలి వస్త్ర భేదక, కరఠాంతక, దేవాంగ, పెరిక అనే నాల్లుకులాలకుఐదులు శిల్పక, చర్మకార చండాల; మాతంగులనే నాల్గుజాతులనుకలిపి అష్టాదళజాతులుగా “సంభ్యార్థ నామ (ప్రకాశిక' ఆధారంగా ఖివరించింది;.* కాని కాకరీయుల కాలానికే పసిద్ధి

భాషాపరిశీంన 189 గాంచిన వెలమ, రెడ్డి, ఇంకొనాటి శాసనాల్లో కన్పించే ఈదజనారు, గౌండులు మొదలైన కులాలుపై అహ్హాదళ జాతులను వివరించే కాసనంలో కన్పించదు. అస్లే వ్యవవోరీకులు అనేది ఒక (ప్రత్యేకజాతిగా స్వీకరించవబ్బా ? అఆధికారులై రాజకీయ వ్యవవోరాన్ని ఒకే కులంవారు నిర్వహించలేదు. పైగా వ్యవవారికులు ఒకజొతి అంటే రాజకాసన నిర్వహణలో తోడ్చడ్డ, దొర; ఐంటు మొదలైన ఎన్నో కులాలునాడు కన్పిస్తాయి. శిత, మనాణి అటి

జీవనభృతి. మనవదర్తికం, మాన్నార్తిగా మారి ఉంటుంది. గాంగరాబపై న వ్యజవాస్తుని సంస్కృత శాసనంలో మనవర్తికం కన్చడుతుంది. పెరూరు శాసనంలోని మనాటి జీవనభృతి అనే ఆర్థంలోనే (మనాట్రి కాటుకూకలు) కన్ని స్తుంది. నేటి వ్యవహారంలో కన్పిస్తున్న మనువర్తి, మనోవర్తి అఆనింద్య[గ్రామ్యా లుగొ శబ్దరత్నాకర కర్త పేర్కొన్నాడు. 24. ఆర

పన్ను - తమిళంలో తెట్రై = కన్నడంలో తెజె ఉన్నట్లు కాసనళబ్ద కోళంలో కన్పిస్తుంది. పెరూరు శాసనోదాహరణాన్ననుసరింది వ్యాపాగంవంటి వృత్తిపై విరించే పన్నుగా తెలుస్తుంది.

“ఆడే (వ)ర (కు) తమ్ములము వెట్రెడి కోమటికి దరవరిహారము”

౮046043 ౧7 41 ౨. 80,

దశవస్థము

నాడె కశాసనాఐలో దసవంద౩, దళబంధం దస్తువందం అనే రూపొంత రాలు కన్పిస్తున్నాయి.కాకతీయల ళాఫనాల్లో ఈపదం బాలా తక్కుగా కన్పించినా "పెరూరు, ఏలేశ్వర కాసనాలవల్ల ఇది ఒక వక్కుగొమాత ఊహించుకోవచ్చు.

“*దళవస్థము కుడుచుత్తున్న రట్టడి”

పెరూరు ౮0౧4౩ /7 61! రి 89,

170 తెలుగు కాసనాలు

“*శురుదేవర సవాడేవర (హృతునక్తు టీపురూరు

మల్లి =థదేవర ఊడ్డ చొపున దసవంధము”

ఏలేశ్వరకాసనం 07743 ౧7

పూర్వం రాజులు చ్మకవర్తులు తమ (గొమాదాయమైన పంటలో పదవ వంతును స్థానికాధికారుల్తై న రెడ్డు మొదల్తై నవారికి వదిలిపెటువారు. ఆ స్థానికాధికారి ఆ ధనంతో చెరువుల మరమ్మతులు మొదలెన చిన్న చిన్న (ప్రజాహిత కార్య (క్రమాలు చేపద్లేవాడు. ఈ పద్ధతివల్ట (వతి చిన్న చిన్న విషయానికి రాజసహాయ మక్థించాల్సిన ఆవసరంలేకండా (ప్రజల కార్యాలు నెరవేరేవి. చెరువులు నిర్మించుట వంటి పెద్ద కార్యకమాలు చేయాల్సివస్తే తనకానవాయికీగో ఉన్న దశమళాగం కాక ఆస్థాని వాధికారి ఎక్కువధాగాన్ని రాజుద్వారా పొందేవాడు 17వ ళ₹రాబ్చీకి చెందిన ఒకళాసనం చెరువు కట్టించిన సంవత్సరం రాజు సగభాగం, చెకువుకట్టిం చినవాడు సగభాగం అనుభవించేటట్లు ఆ తరువాత రాజు మూడుపాక్ళు, చెరువు కట్టించినవాడు ఒకపాలు ఆకుభవించేటట్లు రాజు ఆజ్ఞఇచ్చినట్టు తెలుపుతుంది.

*యీ సంవత్సరాన మీరు చెరువు కట్టించిన తర్వాతను

రెండు ఫలాలు సరిఫలాలు దసవందం కట్టించిన వార్కి

పాలుయీ చొప్పున రెండు ఫలాలు గడపంగలారు.

ఆ తర్వాతను సాగే ఫలంలోను యల్లపట్కాకి నగరికి

మూడు పాన కట్టించిన దుస్తువందక్కుల్కుపాలు”

“= ద ఎహిం = ళాల 7/1.

26. _కొప్పించు

తవ్వించు. నేటి వ్యవహారంలో గొయ్యి, గొప్పు, కోపు, అనే పదాలు నామవాచకాలుగా కన్పిస్తాయి,వీటిలో గొయ్యి" గొప్పు నిఘంటువులలోకి చేరినాయి. కోపులు తెలంగాణా మాండలికం. నేబికీ ఇది వినిపిస్తుంది. పై మూడు పదాలు (కొప్పు లేక కొవ్చునుండి ఏర్పడి ఉంటాయి. [కొప్పు ప్రాచీన రూపం. ఈ పదం ఉత్తూరు శాసనంలో కన్పిస్తుంది. ఉత్తూరు శాసనం పద్యశాసనం. కావున వచనంలో ఉన్న భావకూడ సలషణంగా వ్యావహారిక పదాలు లేకంగ

భాషాపరిశీలన [గ ఉన్నందువల్ల ఇది నాబె శిష్ట వ్యవహారంలో ఉన్న పదం కొబోలు “క్తొచ్చు” అనేది పాబ్న్బన్నయ శాసనాల్లో కన్పిస్తుంది. [గొచ్చు, (గొయ్యు, అనే పదాలు భారత భాగవతాల్లోనూ కన్పిస్తాయి సరళాది పదాలకంటె పరుషాడి పదాలు (ప్రాచీనమైనవి కాబట్ట ఇది (ప్రాచీన పదంగా కన్పిస్తుంది. 27. నిరోహరి

ఇది నీరోహరి కావచ్చు. ఓహరి అంటే పన్ను. ఆచార్య కులశేఖరరావుగారు తమ సిద్ధాంత వ్యాసంలో పన్ను, కరము 24% ఆనే ఆర్థాలున్నట్లు తెలిపినారు, ఆందువల్ల నీరోవారి ఆంటే నీబిపన్ను కావచ్చు. శాసనాలలో గుడిదీర్సము ఉండదు కాబట్టి శాసన పాఠకుడు నీరోహరిని నిరోహరిగా చదివి ఉంటాడు. (గాహిచరావుతు (రౌతు, ఆనే వ్యక్తి (వెక్కింటి రామేశ్వరదేవుని పూజా పునస్కారాలకు నల్లచెరువు వెనుక నాశులకుంటలో ఇరుగారు పండే 11 మర్తం భూమిని ''నీరోహరి యనక” దానం చేసినట్లు బెక్కల్లు శాసనం తెల్పతున్నది.!! ఇచ్చట దానం చేయబడ్డ భూమి తరిపొలం, చెరువునీది వల్ప పండే భూమి కాబట్టే చెరువు నీరు పెట్టుటకు రాజుకు పన్ను కట్టాల్సి వచ్చేదేమో, ఆథ్రే నెల్లూరుజిల్లా లోని ఉవమ39 కాసరాశ. (గ4/0/6 ౧00//00//01 98 ఈ 90) ఈ విషయాన్ని ధృవీకరస్తున్నాయి .

” ఈ వరిమడిలో నిరోవారి లేక చెల్లి ఆట్లుగాను పెట్టితిమిోో 28. అల్వు

ఆలుగు బెరువునిండి కట్ట తెగిపోకుండ ఒకవై పునుండి ఎక్కువైన నీద పోవుటకు ఏర్పాటు చేయఒడ్డ రాతి కట్టడం. గుంటూరుజిల్లా ఇడుపలపాడు శాసనంలో (గామసీమలలో "నల్లజెజ్వు అల్వు" పేర్కొనబకింది. “ఆలుగు" అనేవినేటికీ తెంంగాణా, రాయలసీమలలో, అలువ్‌ కోస్తా. (ప్రాతంలో వాడుకలో ఉంది,

1ళల్టి తెలుగు కొసనాలు 29. మడుక

సరస్సు. మడుపు లేక మడుగు నాటి కాసనాల్లో, మడుకగా కన్చిస్తుంది. పై ఇడుపలపాడు శాసనంలో ఉత్తమడుక కన్పిస్తుంది. ఊత్తమడుక అంటే నీరులేక ఎండిపోయిన మడుగు కావచ్చు. దుగ్గిరాల శాసనంలోని పొలిమేరలలో దశిణాలిములమైన మడుక కన్పిస్తుంది. అనగా ఆ మడుగులోని నీరు దక్షిణాలి ముఖంగా పారేదేమో. తి0. "పెజుక

ఎడ్లు, గుత్హాలు మొదలై నజంతుపులపై ధాన్యం రవాణా చేయటక్షు రెండువై పులా ధాన్యం పోయులటకు వీలైన సంచిని ఉంచేవారు. ఆ విధంగా జంతువులద్వారా ధాన్యం రవాణా చేయుటకు ఉపయోగించే సంచిని పెటుక అనే వారు. కన్నడంలో దీన్ని హోలు అంటారట. జంతువులకు ఒక (పక్క_మ్మాతం పోసే రొన్యం సంచిని ఆంకెం, ఆండియం, ఆండిం ఆంటారని ళబ్దరత్నాకరళర్త వివరించినాడు, జంతువులపై రెండు వైపులా హాస ధాన్యపు ఐస్తాను పెలుక అని నాటి కొసనాలుహడ పేర్కొంటున్నాయి. ఆ పెటుక సంచిలో ధాన్యం మాతమే కొక తమలపాకులు, పోకలు, మిర్యాలు, అల్లం మొదలైన వస్తువులు ఉంచు తున్నట్టు పానుగల్లు కొసనం తెల్చుతున్నది. £5 పెటుక మోసే ఎడ్డను. 'పెలుకీ ఎడ్డు అంటున్నట్లు, ఎడ్లు మొదల్లైన జంతువులచే ఈ విధంగా ధాన్యం మోయించే పద్ధతిని పెలుగాడం లేక పెటీకాటం అశ పిలుస్తున్నట్లు; జంశువృలచే. ఐరువులు మోయించుటను పెలుగు ఆంటున్నట్లు నాటి శాసనాలే తెల్పుతున్నాయి,

“శిపురాంతకము లోపలి కాంపులు ఎవ్వరై నాను

'పెలుగాడంమీద ఏమి పెళశిగి తెచ్చికొన్నాను కాకతియ్య

గణపతిదేవ మవీరాజులకు ధమ్మ౯ముగా (శ్రీమతు

సవ్వాళాధికారి పోచెన (పెగ్గడ గణపయ మున్నూజు

800 పెటుక ఎడ్గకు ఆచం[ద్రాక్క౯ము క.

ద ఎహిం- ళా శ804 పు 150,

భాషాపరిశీలన 178 తి. గొసగి

[ప్రాతఃకాల నై వేద్యం. (పతి పెద్ద దేవాలయంలో (త్రిసంధ్యలందు పూజ చేసి నై వేద్యం పెడ్తారు. మహబూబ్‌నగర్‌ జిల్లాలోని ఆ్యమాబాగ్‌ శాసనం శీసిద్ధి మహాలక్ష్మికి (త్రికాలముంపూజ ధూపదీప నైవేద్యములు నడుపుమని ఆంన జియ్యకు చేసిన భూదానాన్ని తెల్పుతుంది. భగవంతునికి పెట్టే. పాకఠఃకాల నై వేద్యాన్ని గొసగి నైవేద్యంగా గొనగిఓగిరంగా నాడు పేర్కొనేవారు. బూరుగుగడ్డ శాసనం గొసగి ఉపహారాన్ని పేర్కొంటున్నది. మెదక్‌. బిల్హాలోని కొండపాక కాసనం గొసగి చ? గిరము పగలంటి యోగిరము మాపటి యోగిరాన్ని పేర్కొంటున్నది. (ప్రాఠణాల నై వేద్యానిక్షై (పత్యేకంగా దానం చేయబడ్డ భూమిని గొసగి చేనుగా పిలిచివారు. *% తన, అవసరము

దేవాలయంలో (ప్రతిదినము జరుగు పూజ మొదలైన _ కొర్యకమాన్ని ఆవసరంగా పేర్కొనేవారు. చందువాయ కాసనం ళీ సిద్ధినాథదేవుని మధ్యాంన ఆవసరము ఉపవోరానకు ఆచందాక్యళళల స్థాయిగా ఇచ్చిన దానాన్ని చెలుపుళూ ఉంటే? ఉమామహేశ్వర కాసనం “గొసగి మధ్యాహ్నం నడుమను చేసే ఆవసరాన్ని పేర్కొంటున్నది. అచ్చటనే ఉన్న ఇంకొక ళాసనం నిత్య పూజకు ఉపయోగించే పాలు, నేయి. ఆరటిపండ్తు, గంధం, పోకలు, 'ఆవసరంగా”" తెల్పతుంది. క తితి. అనంథ్యాతులు

ఆసంభ్యాత మహేశ్వరులని ఆసంభ్యాతులనిగూడి పిలిచేవారు. ఉమా మ 'పే*శ్వర కాసనం ఈ రెండ్‌ంటిని పేర్కొంటున్నది.

అీలీథ్రీపవళాత (శ్రీమహేశ్వరము ఆమరావతి ముంనలూరి

_సళముల ఆసంభధ్యాత మవహామ హేశ్వురుంలును

శ్రీమహేశ్వర దేవరూపు........ఇ్యకమాన

అఆసంభ్యాతులు చేషఇంచిన ఆవసర౦...42444424444

(వకాపరు[దదేవ 'మహారాజుల ధమ్మ౯మున్ను

174 తెలిగు శాసనాలు ఆసంభ్యాతుల ఆజ్ఞను చెల్లేడట్టుకాను గలు ఉనరాం (బెగ్గర్తున్ను నడిపెడిదీ .......44” వాంగ 1 4 88 790 శ్రీశైల కాసనంకూడ పీరథ్మద్రదేవుని ఆలయంలో మల్లిూర్దునస్వామి. ఆలయ నిర్వహణకై. జరిగిన ఆసంభఖ్యాతుల సమావేశాన్ని పేర్కొంటున్నది. *9 తి€, ముక్కూస మూడు కుంబజాలు, రెండు కంచాలు ఇరవుస బేక ఇరస కాగా మూడు కుంచాలు ముక్కుంచం ముక్కుసగా వ్యవహారంలోకి వచ్చింది. నేటికీ కోస్తా (ప్రాతంలో ఈ పదం ధాన్యం కొలతగా. భూమి కొలతగా వ్యవవోరంలో ఉన్నట్లు మాండలికవృల్తి పదకోళం! తెల్పుతున్నది. కాకతీయుల శాసనాలలో పెరూరు శాసనం ఢొన్య పరిమాణవాచిగా తెల్పుశున్నదడి. “మర్యాహ్నకాల నివేద్యము ముక్కుసవియ్యమూ దవ్వెండునేయీ గుంచెడు పెరుగూను | రాతి నివేద్యము ఇరసవియ్యము సోలిండునేయీని” రంగ | = 822 60 తిక. జన్న ఇది జన్నియ లేక జన్నెయొక్క- నొటి వ్యవహార రూపం, జన్నె యనగా దేవకాదుల నిర్టేశించి యధేచ్చంగా విడువబడ్డ్గ ఆవు లేక ఎద్దుగా శబ్దరత్నాకరం తెబ్బతున్నది. ఈ పదం సంస్కృత యజ్ణియం (ప్రాక్సతజజ్లో పదములవికృతిగా, దీనికి దేవతా కార్యనియమమనే అర్జమున్నట్లు ఆంగధభాషార్దవాధారంగా సూర్య రాయాం్యధ నిఘంటువు 'పేర్కాంటున్న ది కావి కాకతీయుల కొసనాలలో పపవుల మంద లేక దొడ్డి అనే సామాన్యార్థంలోనే (వయుక్తం. నల్లగొండ జిల్లాలోని ఇం[క్రియాల శాసనంలో * మల్లినాథదేవుని “రిపానకిచ్చిన అమిుదు మొదవులకు కోడెలు ఎన్ని పుట్టినాను దీపము చమరునకే అమ్మేది పెయ్యలు ఎన్ని. పుట్టినా దేవరి(రశ)జన్నే పెట్టేది” "అని పకువులమంద ఆనే ఆర్థంలోనే కన్పిస్తుంది.

కాషాపరిశీలన 175 86, ఆముదుపడి ఆముదు అమృత శబ్దభవం. అఆముదు ఆంటే ఆహారంలేక అన్నం. భగ వంతునికి సమర్పించే నై వేద్యం. “సకలీశ్వుర దేవ ఆమదునకు మూణ్దువుట్టను దఎహి=ళా- మ 988 “పడి ఆఅముదు వణ్ణు (బాహ్మ్ననికి మాడంణి ఈ రెండు ఉదాహరణలలో అముదు భగవనైష్న వేద్యమనే అర్ధంలోనే (పయుక్తం, పడియనగా భోగం కావచ్చు. తిరుమడ పండ్రు ............ పాయసము పండ్లు గాయగ౯లు పడ్గో ద=ఎహి = క =) 12469 ఆముదువడి అనగా ఆహారభోగము లేక నైవేద్యము. భగవంతునికి భూమి మొదలై న వాటిని నై చేద్యంకొరకు దానందేసే సందర్భంలో ఈపదం శాసనాలలో కన్పిస్తుంది “దేవర (ప్రతిషస్టాకాలమప్పుడు ఆముదుపడికి నీ ఆలుంగడప రావులచెట్వు వెనక బెదతూము కాలువను" గులా // గ్రా 2 వ 110. చేసిన దానాన్ని ఆలుగడప శాసనం లెల్చుళున్నది. 87, చాటుపడి సాతుపది, చోతుపడి, సాత్తుపడి అని నాటి కాననాలలో కన్పిస్తుంది. చాటు: సాతు. చోతు ఇవన్నీ తమిళంలోని “చాత్తు* ఆశే పదాసికి వికృతులే. దాత్త౪ంటే సమర్పణ అనే ఆర్జమున్నట్లు సూర్యరాయాంధ నిఘంటువు పేర్కొం టున్నద్‌, శాసన శబ్రకోశంలో చందనం మొదలై న సుగంధ [దవ్యాలనే ఆర్ధం కన్చిస్తుంఏ, *దాటుపడి'' ఆంటే చందన భోగమనుటకంటె గీతం సంగీతం మొదలై నవాటితో నున్న రంగటోగం కావచ్చు. చందనలోగం ఇందు చేరి

176 తేలుగు కోసనాలు ఉంటుంది. నాటిళాసనాలలో ఆ.గభోగం, ర౭గభోగం కలిసిఉన్న ప్లే ఆముదుపడి బాటుపడి కలిసి కన్పిస్తాయి. భగవంతునికి నివేదన ఐనతర్వాత భగవదృక్తులకు చందనం, గీఠాలు మొదలై నవాటితో చేసే సేవకొవచ్చు. నేటికీ వై మ్షవదేవాలయా లలో నివేదన జ9గినతర్వాత “శాత్తుముటై "” పేర ్మపబంధకాలక్షేపం జరుగుతుంది. తిరి, ఆవజకాడు

ఆవజం లేక అరజమనే వాద్య విశేషంగా సూర్యరాయాంధ నిఘంటువు తెలుపుతూఉంటే ఆంరవాచస్పత్యం, శ బరత్నాకరం “రుంజ' ఆనే చర్మవాద్యంగా పేర్కొంటున్నాయి. (ప్రాచీన సంస్కృతీ చిహ్నాలన్నీ కాలగర్భంలో కలసి పోతున్న ఈరోజుల్లో ఆవజం లీక రుంజ వాద్య విశేషమని తృప్టిపడక తప్పదు. ఆవజకాడు ఆవజమును వాయించువాడు, భగవంతుని ఉత్పచాలలో ఊరేగింపుకు ముందుఅవజకాడు ఆవజమును మోగించుచుండెనేమో.కొన్నికాసనాలలో ఆవండికాడు అని కన్పిస్తున్నది. ఇది వ్యవవారంలో ఉన్న ఒకరూపం కావచ్చు. భగవంతుని రంగభోగములవారిలో ఆవజకాడు కన్పిస్తాడు. 89. వాసెకొడు

వాసే, వాసియ, వంశిగా ఆం్రవాచస్పత్యం తెల్పుతున్నది. వాసెకొడు వేణువునూదువాడు కొటోలు. భగవంతుని ఊరేగింపులో పాల్గొనే వివిధ వాద్య కాం(డతో వాటు వాసెకొడు ఉండేవాడు కొన్ని శాసవాలలో వాసెకొరగా ఈపరం కన్పిస్తుంది. దుర్గి ొసనంలో ఆవజకాడు, కాళకానితోపాటు వాసెకొడు కన్పిస్తాడు. శీ0. ఎత్తుకాడు

భగవంతుని పల్పకి లేక సేవ (ఊరేగించు పీఠం) మొదలై నవానిని ఎత్తు కొని మోసేవాడు, ఇతనిని దుర్గిరాసనమేకాక బూరుగుగడ్డ శాసనం కూడ రంగ లోగాలవారిలో పేర్కొన్నది. 41. సియానెతలు

పాటలు పాడే స్త్రీలు. ఇక్తై ఆనగా సంగీతం, రంగభోగాలవారిలో పాటలు హాగే శీపురమ్మ, జక్కుమ్మ: _బమ్మక్కు! మాఠత్యం, హారివిమలె సిల్లలమట్జే

భాషాపరిశీలన 1/7 శాసనం!!లో కన్పిస్తారు. భగవంతుని ఊరేగింవులో. స్త్రీలు పాటలు పాడుతూ హెల్గొంటున్నట్టు దుర్గి పిల్లలమ్మటి, బూరుగుగడ్డ మొదలై నళాసనాలు లల్పు తున్నాయి. శన, వీరణతివాండు ౧ వీరణాన్ని (మోగించువాడు. వీరణమంటే చర్మ వాద్యాలలో ఒకటని “బూరుగ” అనే పేరుకూడ ఉన్నట్లు కన్నడంలో చర్మవాద్య “తమ్మ టె” ఆంటున్నట్టు (తిభాషా నిఘంటువు తెల్పుతున్నది. బూరగ నాగసరానికి (పతిఇచ్చే వాద్య విశేషమం శబ్దరత్నాకరం తెల్పుతున్నది. ఇది థంకావంటి వాద్యం. రలగభోగంవారిలో వాసెకాడు మొదలై నవారిలో వీరణతివాడు కన్పిస్తాడు. బొమిడికం; బొమిడీకం, బొమ్మిడికం, బొమ్మిడీకంవంటి రూపాంతరా లున్నట్లు ఆం(ధవాచస్పత్యం తెల్చుతున్నది. బౌమ్మిడి ఆంటే కిటం, బొమ్మిడి వాడు ఊరేగింపు సమయంలో పొరపాటుననైై నో ఉళ్సవ వి(గవాఎకున్న కిరీటం జారిపోకుండ రష్నించేవాడు, 44. పెదగవుణవారు ళు 6 పెద్ద బాకా ఈచువాడు. గరాటు ఆకారంలో ఉండే పెద్ద దాశా కావచ్చు. నేజికీ తలంగాణాలో గృహోవకరణాలలో “గౌర” కన్చిస్తుంది. రంగభోగాల వారిలో పెద్ద గవుజ్ఞవారు కన్నిస్తాడ. 15, సన్న గాళవాడు సన్నగాఉండు “కాహళ”ను దొదేవాడు, కొాహళ ఆనగా బాకా, సన్న నాకజాడు సన్నని బాకాను సన్నాయివంటి వాద్యాన్ని ఊదువాడు కావచ్చు. పెద్ద దాకాం*దేవాడు పెదగవుణ్రివాదు కా సన్ననిదొశాను ఊోదువాడు కన్న గాళవాడు.

178 తెలుగు శాసనాలు

దివ్యకోలవాడు కావచ్చు. లేఐఖనసమయంలోనో శాసనాన్ని పఠించే సమ యంలోనో (వమాదం జరిగిఉంటుంది. కుందూరి ఈశ్వరదత్తుగారు దివ్యకోల ఆనే తమ కాసన ₹బ్దకోశంలో తెల్చినాప. దివ్య డివియ లేక దివ్వె. దివ్యకోల దీపం గల కట్టి దివిటీ ఆనేది నేటివ్యవ హారం, సాధారణంగా ఊరేగింపు ర్మాతిస మయ మందే జరుగుతుంది. ఊరేగింపులో వెలుతురుకొరకు దివిటీలు ఇరువై పులా పట్టుకొనేవారు" థధగవంతువి ఊరేగింపు పగటిపూట జరిగినా ఊరేగింపువెలంట దిలిటిలు పట్టుకొనిపోవుట ఇప్పటికీఉన్న సం్యప్రదాయం, దివ్యకోలవారు దివిటీలు పట్టుకొనే వారు, బూరుగుగడ్డ శాసనంలో దివ్వెకంబములవారు (దీపస్తంభాలవార్ము పేర్కొ నబడ్డారు. 47. అంగరేక

కన్నడంలో ఆంగరక్క ఆంటారు. అంగరేక ఉత్సవి[గ్రహాలను జొాగత్తగా

చూచుకొనేవాడేమో. కాని ఈశ్వరదత్తుగారు, ఎల్‌. చృకధరరావుగారు. దేవుని వ్యిగహమునకు చందనాడి మైపూతలు గావించి అలంకారములు వస్తాచికములు సమకూర్నెడి దేవకర్శిగా పేర్కొన్నారు. కాని వారిచ్చిన ఆర్జానికి ఆధారమేమో తలియదు. దేవాలయ సంపదాయాన్ననుసరించి . ఉత్సవిగ్రహాలకు మైపూత ఆకలంకారొడికములు చేసే వ్యక్తిని అంగరేక అన్‌ వ్యవహరింతురేమో. 48. కాంటి ఉత్సవము

వనమహోత్సవం, కొడు ఆనే శబ్దానికి ఆడవి అనే అర్థంకూడ కన్పిస్తుంది, దేవాలయాలలో అనేక ఉత్సవాలు జరుగుతూ ఉంటాయి. ధర్మపురి కాసనంలో తెప్పోత్సవం, (తిపుకాంతకశాసనంలో వివాహమవోత్సవ తిరనాష్శః కాస నళబ్ద కోళంవల ఆరుుదోత్సవం, చందనలగి ఉత్సవం, పవ్మిఠారోపణ వంటి మహోత్స వాలు జరుగుతున్నట్టు తెలుస్తున్నది. కాంటి ఉత్సవాన్ని ఉద్యాన వనమహోత్స వంగా [త్రిపురాంతక శాసనమే తెల్పుతున్నది,

భాషాపరిశీలన 1/9 (శీ విశ్వేశ్వర ఉద్యానమునకుం ఇ యుద్యానమునకుం దేవర విచ్చేసెటి గాంటి ఉత్సవ్యవయానకు నారాయణకుంట వెనుకనీరునేల మూండుమటుతురు -ద-హిం-కా. ఈ 840 పు 177. ఈ పదం దుగ్గికిసనంలో పిల్ణలమజ్లి శాసనంలో కన్పిస్తుంది. ఇద్‌ నేడు నాటకరంగంలో కన్పిస్తుంది. కాని నా శాసనాలలో నాట్యకర్తలు ఆశే అర్హంలో కన్పిస్తుంది. దక్షిణ హిందూ కొసనాలు 6 వ సంపుటంలోని 1052 వ శాసనంలో “ఆర్థుస సుందరి రాజుసుందరి, జముణసుందరి” మొదలైన స్రీలు జనార్ధన మహో సేనాపతుల కొలిచే గ్రీలుగా పేర్కొనబడ్డారు. పిల్లలమ్మటి కాసనంలో నే లు ప్యాత సీతమ్మ, ప్యాత అన్నమ్మ ప్యాత పార్వతి, ముత్తమ్మ కనిపిస్తారు. వీరంతా రంగభోగంవారై న మడ్దెలకొడు, వాసెకాడు, అవజకాడు మొదలైన వాద్యకాన్యడతో కలిపి పేర్కాన్నందువల్ల వీరిని నాట్యం చేసే న్రీలుగా ఊహించ వచ్చు. " (ప్రాచీన కాలంలో స్త్రీలు భగవంతుని ముందు నాట్యం చేస్తున్నట్లు కాళిదాసు. మేఘరూతం తెల్చుతున్నది. శబ్దరత్నాకరం కూడ ఈ పదం “ఒకచోన్నర్తకియను. ఆర్ధమునండు. వ్రైకృతముగా (పయోగింవబకినది” అని (ప్రయోగాన్ని చూపించింది. 50. భరత ఈ పదమొక' దుగ్గి కొసనంలోనే కన్పిస్తుంది. ఆచ్చట “మో(భ)రత "ఆని ఉండి. సృష్టంగా కర్చెంచే ఆక్షరదోషం లేభక్యపమాదంవల్ల ఒరిగి ఉంటుందని శాసన వాఠకుడు భఛావించిన సందర్భంలో తానూహించిన నరిక్రున పారాన్ని (బ్రాశెట్టులో చూపించుట కొసన పరిష్మారణలో ఒక పద్ధతి, కొని శాసన శప్టకోళం ““మోధరత” అనే హిఠాన్నే (గ్రహించి ల4/644౯ నట్టువ ఆశే అగ్ధాలనిచ్చింది. మోధరత. సరియైన పాఠంకాదు.. భరతులు న్నర్తకులుగా (షాచీనకాలంనుండే ప్రఫిస్టై చెందినారు. ప్యాతలు స్త్రీ నర్తకులు కాగా “భరత” నర్తకుడు కావచ్చు, డఉ.జంతం కొని పడం నాటి వ్యవహారంలో ఉన్నట్టుంది.

180 తెలుగు శాసనాలు క1. అడ్యన

ఆనన కావచ్చు. అడ్డ ఆనే కొలగకు దీనికి సంబంధమున్నట్లు స్పష్టంగా తెలియదు, దేవునికి సమర్పించిన పెద్ద ప్హాతగా శాసనాలలో కన్పిస్తుంది. కృష్ణా జిల్లా మల్చవోలు శాసనంలో దానవాయ నాయంకవారు [శీ బలిదేవరకు అర్పించిన వస్తువులలో పళ్ళారాలు, రాగిబిందె, ఆరతిపళ్ళెం మొదలై నవాటితో కంచు ఆర్డెన "పేర్కొనబడింది, బూరుగుగడ్డకాసనం చెన్నగోపీనాధునికి పళ్ళెం? కుడుకలతో పాటు '“ఆడ్యని సమర్పించబడ్డట్లు తెల్పుతున్నది. కొని ఈశ్వరదత్తుగారు ధూప్తార్తి ఆనే అర్థాన్నిస్తూ ఆధారంగా కావలి కాసనాన్ని పేర్కొన్నారు. కాని వారుదహరించిన కాసనంలోనే అడ్జెనతోపాటు ధూపవాలర్తి (ప్రత్యేకంగా పేర్కొన ఐడీంది.

“ఆడ్జేనియయుం పరీయలముంను జట్టమునుం

దూపఖండ్డయు ధూసవో_త్తిణయుదీపొటత్తిణయు”

శాశఎకోంపు 9

రని. రుడుకలు

చిన్నప్యాతలు కావచ్చు. “కొబ్బరి కుడుకలు'నేటి వ్యవ వోరంలోకన్చిస్తుంది. కొబ్బరి కుడుకలవంటి చిన్నప్వాతలను కుడుకలనినాడు వ్యవహరించేవారు, తమిళంలో “కడ్డుక్క-” అందురట, గంధం మొద్నలెనవి ఉంచే గిన్నాలుగా కాసన శద్దకోళం తెల్చుతున్నది. 58కి, పంగము

ఈ పదం దక్షిణహిందూ కాసనాలు 1 సంపుటంలోని అఆనేర కొసనాల్లో కన్నిస్తుంది. తెలంగాణంలోని కొసనాలలో ఈ పదం కన్పించదు. పంగము అంటే పన్ను. ళబ్దరత్నాకరకి ర్త దేవ (దావ్మణ వృత్తులపై విధించే చతుర్ధాంళరూపమైన పన్నుగా వివరించినా (పయోగాన్ని మాత్రం చూపలేదు, ఆ అర్థానికి ఆదారాన్ని ఈయలేదు. శాసనాలలో మాతం భూమి పైవిధించే పన్నుగా మా్యతంకన్పిస్తుంది.

భాషాపరిశీలన 181 ర్‌శేం ఉపక్యతి

ఉపవ్షితి అని ఎడ్టపల్లి శాసనంలో కనిపిస్తున్నది. ఇది వృవహారలోపమో లేఖక (పమాదమోకావచ్చు. “ఉపకృతి "పన్నులవలె రాజు యొక్క ఆదాయాలలో ఒకటేగా చెప్పబడింది. ఎడ్డపల్లి శాసనంలో పంగముపుట్టి, మాడలు, కానిక, దరి?నము వంటి పన్నులతో కలిపి (పస్తావించఒడగా 'పెళమూలి కాొసనంలో పుక్టి పహిండి, పుట్టి కొలుపు మొదల్లైన పన్నులతో కన్పిస్తుంది. రొజులు లేక ఆధికారులు చేసిన ఉపకావానికి బదులుగా ఇచ్చే కానుక వంటివి కొటోలు 55. దరిసెనము

ఇది కూడ ఒకవిధమైన రాజుయొక్క ఆదాయం, సూర్యరాయాం[ధ నిఘంటువు దీనిని కానుకగా తెల్పుతున్నది. ఐహుళః రాజులు లేక ఆధికారులు మొదలై నవారిని దర్శించుటకు పోయేటప్పుడు రి_క్తహస్తుడుగా వెళ్ళుకూడదనునది మన సంప్రదాయం. కావున రాజదర్శన సమయంలో ఇచ్చే కానుకకావచ్చు. ఉర్జూ భాషలో దీవినే “నజరానా” అంటారు. (పకాశం జిల్లాలోని నలకలవీడు శాసనంలో దరిసెనకొనిక కన్పిస్తుంది. 56. అవనాయాలు

సూర్యరాయాం[ధ నిఘంటువులో అవనాయం మిశ్రమ విశేవ్యంగా చిన్నయసూరి నిఘంటువాదారంగా "అన్యాయం" అనే ఆర్థం కన్పిస్తుంది. శబ్ద రత్నాకరకారుడు కూడ ఉభయ వైకృత విశేష్యంగా నిర్ణయించి న్యాయంలేనిది అశే ఆకాన్నాసగినాడు. కాని కాకతీయల నాటి కొసనాల్లో కన్పించే ఈ పదం ఓక విధమైన పన్ను అనే అర్థంలో ఉపయోగించబడింది. ఆవని - ఆయము ఆవనోయంగా వ్యవహృతమైంది కాబోలు కాకతీయుల కాసనాలలో అఆవనాయం యొక్క వివరణ కొంత అస్పష్టంగా నందలూరు, పెముమూలికాస నాల్లో కన్పిస్తుంది. నందలూరి కాసనంలో

“ఇ అఇదు ఊళ సుంకమూను సాదమూను మాడలు ఆఇన

ఆఅఆవనాయాలూను [కితమున ఏలినవారు కొండురని న.

185 ఇ౩ెలుగు కాసనాలు ల ఆం ఎ వారుంగొంట ఆర్మాయముగాన మేమీకు సుంకమూ సాదమూ ఆవనాయాలు లోన్సైన అస్టభోగ తేజ స్వామ్మ సహితముగా ని స్తిమి. -దంహిం-కా 1 408 పు విరి? 'పెనుమూలి కాసనంలో “ఆ యూళ విత్తులు గం మహాజనాలకు పుట్టి పహిండిని పుట్టికొలుపూను ఉపకృతిని సుంక్కమూను పసుల పు్లరీని కానికలూను సహితమైన ఆవనాయాలూను” _దంహిం-శా ౫500 పు 278 గ7. అడవటు ఉట అడ్డయనగా వారానికి ఒకసారి పపపులు మొదలై నవి ఆమ్ముసంత. వి హట్టము ఆశే సంస్కృత పదధవం. హట్టమనగా ఆంగడి. పీధి ఆని కబ్ధ రత్నాకరం, నేటికి తెలంగాణాలో అడ్డా ఆశే పదం వాడుకలో ఉంది. నేటి వాడుకలో తాత్కాలికంగా ఆమ్ముకొనటానికి సంపాదించుకొన్న స్థలం. సంతలో ఒక్‌ స్థలంలో వస్తువులు పెట్టుకొని అమ్ముకొందురు. ఆ స్థలం అడ్డా పెట్టుకొనిన వానికి లొత్కొాలికమే. ఈ పదం ఆక్థవిపరిణతినందినట్లు తోచును. ఆడ్తవటులేక అడ్తపట్టు ఆకగా సంతజరిగే స్థలం కావచ్చు. గుంటూరుబిల్లా ఆశ మి అ ఓట భి లు వేల్పూరు సంతలో గుజ్జం, ఎద్దు బంగి, గొబ్లెలు? నువ్వులు మొదలై నవి ఆమ్ము కొనేవారు. అడ్డ పట్టుమేర వేబిని ఆమ్మినా లేక కొన్నా సుంకము విధీంచేవారు. ఇడి నేడు సంతలో వర్తకుల నుండి వసూలుచే సేపన్నువంటిది. కొన్నిచోట్ట ఆడ్డవట్టు సుంకాన్ని మొత్తాన్ని లీక కొంత భాగొన్ని దేవుని పూజాకార్యకమాలక దానం చేసేవారు. 58. అడలి 0 తాకట్టు; నిక్షేపం, న్యాసం ఆశే ఆక్జ్ఞాలను శాసనళ బ్దకి*ళం లెల్పుతున్న ఏ" “ఈ పదార్తము. లెక్కన దెట్టై రెంయు నియోగాలకు జాపిఠాలకున్ను స్థాన్నవయాలకున్ను నడిపికొని ఆడ్డలిగా వేసిరి, ఎ ంగ్లుజా // 4/07 88 ౧861,

భాషాపరిశీలన 188 50. కవెల

కబళ శబ్దం యొక్క వికృతి రూపమైన కవళ శబ్దం యొక్క వ్యవహార రూపం, ఈ పదం (పధానంగా తమలపొకులపై విధించే వస్తుహపమైన పన్నును దానం చేసే సందర్భంలో ఆనేక కాసనాల్లో కన్పిస్తు౨ది. చిత్తాపూర్‌ ళాసవంలో 18

“పోకలు మాడం పదిం౧ం ఆకుల మా (వృటన కవెలెడు” ఇచ్చట “మాట” మూట కావచ్చు, ఆట్లే వరంగల్లు శాననంలో సంచి ఆపలకు పికికెకు ఆకులు పన్నుగా విధించబడింది.

“ఆకు పేంటను ఇచ్చిన ఆయము 'పెజుకకవలెడు ఆకులు”

= 004 / 147 58

వర్ణమానపుర కళాసనంలో “కవలిడు” ఆనుటకు మారుగా "*పికియ' ఆశే తెలుగు సదం కన్చిస్తున్నది. 60. ఆరంభము

మొదలు, పని అనేవి సాధారణంగా వచ్చే ఆర్థాలు, కొని ఆనాడు ఆరంకదుసేయుట ఆంటే వ్యవసాయం. పనులు మొదలు పెట్టుట ఆశే అర్థంలో వాడుక ఉండేది. నాగులపొడు- కాసనంలో నాగులపాటి మల్లినాథదేవర ఆంగరంగ భోగానికి సమస్త్మ్యవజలు చేసిన దానాన్ని వివరిస్తూ “దుక్కివడ్డ పొలము (విత్తులు స్తానమాన్యాల సహితము (జిత?) దుక్కికిని మట్లురు ఒక్కటికి కాతిణకము ఆయునెల్లకు అడ్డుగు కోమట్లు ఆరంభముసేయనివారు ఇంటం దాదిక”

= 07745 / = 0 = ల 94,

వ్యవసాయం చేసేవారు తాము దున్నిన నేలననుసరించి (పతి మల్తురునకు అడ్డు చొప్పున దానం చేస్తే వ్యవసాయవృ త్తి లేగళోమట్లు(పతి ఇంటికి పాఠిళ(రూకలో నాల్లవభాగం) దానం చేసినారు. అద్దే 10వ శతాన్టిలోని ముదిగొండ చాుష్యల కొరవి కళాసనంలోని"వరియారంబంబు వెల్తారంబంబు ఆశే పదాలకు పర్యబహ్మ శాస్త్రిగారు వరివిత్తులు చల్దుకారు, మెట్టగింజలు చల్జుకారు ఆనే అర్థాల నిచ్చినారు.*

184 తెలుగు కాసనాలు 61. ఈడిగలు

ఈతబెట్లుగీసి కల్లు ఆమ్ముకొని (్రతికేవారు. జాలతివాచక పదం, నాగులపాడు శాసనంలో *ఈదఅవారు”గా పేర్కొనబడ్డారు. వీరు గొల్లవారు, అక్కసాలవారు సాలెవారు మొదలైన వారితో కలిసి చేసిన దొన వివరణ అందు కన్పిస్తుంది. 65, అక్కసాలవారు

ఆగసాల లేక కంసాలవారు. తమిళశంలోని “అక్కసాలై ”” కన్నడంలో “అక్కసాలె” గా తెలుగులో 'అక్కసాల'గా మారి ఉంటుంది. ఆ పదమే తర్వాత ఆగసాల, కంసాలి? ఇంకొ అవుసలి, బొసలివారుగా వ్యవహారంలో మారింది. ఆక్కసాలవారు అనేది (పాచీనరూపం.

ఇవికాక నాటి కాసనాల్లో భగవంతునికి సమర్చించుకొన్న “పట్టాలు, గాజులు, ఒయారము, గుంటకాలు” వంటి వస్తువులు దేవాలయంలో పం చేసే “ీగాడగువాడు సంప్రదాయం వెన్నకూతవాడు, కొడిలకాడు, తొరజువారు పొంటిం సలువమడుగువారు, క_త్తణాలు, మోకరి, సింగపాదములవారు "మొదలై న వ్యక్తులు వైష్ణవ దేవాలయాలకు, తమిళ సంప్రదాయానికి చెందిన “తిరిముట్టియవంతికం, తిరువడాటం తీరవిడయావములు” వంటి పదాలు ఆధికార సూచకంగా ఇచ్చే “ోకంచుగట్టు టిబ్బడీ, గాంగుగొండము,బీలి”” వంటివస్తువులు ఇంకా రాజకీయ సాంఘికవాతావరణంలో ఉప యోగించుకొన్న “*గోలకుంచము, ముసెడ, మరియ గడ్డుగ, గోరు; పవి్యితకానిక, వంటిపన్నులు తెలిపే పదాలు మొదల్రేనవి కన్పిస్తాయి. ఇవి నేటి వ్యవహారానికి దూరంగా ఉఊన్నందువల్స్ల నాటి సమకాలీన సాహిత్యంలో కూడ కన్చించనందువల్ట్చ ఇటు కాసనాఅలో ఒకే ఒక శాసనంలో కనబడుతున్నందువల్ల నాజి వ్యవహారంలో ఆ పదాల సరియైన ఆర్థం ఏవిధంగా ఉండిందో ఊహించరాదు.

అభ్రే. నేటి వాడుకలో కన్చిస్తున్నా ఆనాటి వాడుకలో విలక్షణంగా కన్పిస్తున్న “గుడ్డు, నీడ్డు, ఊడ్డు, పిఠా” వంటి పదాలెన్నో నాటి కాసనాలలో కన్పిస్తున్నాయి.

భాషాపరిశీలన 180 అధోజ్రాపిళలు మా

1. నగనూరు శాసనము (ఆృపకటితం)
2. ౮గుటా 0 = 804౧౧ 7 201. లి కా-శ-కో-పు?. శ్రీ, (ప్రాచీనాయ్యధకాసనాలు =వు 210
3. [గ 4.5. గగ 0/- 88 ౧ 100 రి. 60౧౮11 7౪౭192౨ 170 7 వాం, 577 శ4.లి40 7౭ 79
4. కొనన సంపుది పు £50
5. గజం 11147 6 2 170
6. (010౪6 1! ౧2౦7 11 కళకళ కోపు 228 12, ఆం. వువా, పు. 68
7. లీలావతి పరిభాష శ్లో, 6పు 8 14, “గాబా /0/ శ = 48 ఎ తి 96
8. =౨40/2 1/5 55 ౨ 168
9. 7/౧0 గం 604/భ03 = 7 268 17 రంగుల ౧88౧ 118
10. 44 11 - 860107
11. వొంగి కం శల ౨8 7 70
12. రంగు 111 నా 16 ౨982
13. ౨౮0/4 11 = 86 ౨. 10 ల2 2/6 సండింగ68 ౧7 పని? £8, - 0044-27 166 24, గగ4 ౧. గగ లిగ/ 25 ల. 55

186 తేలుగు శాసనాలు ౨5. ౦0070469 11 11854

వర. ఎ శ0[0= 14059

27, -- 10410 =- 410788

998. -- 1004111007 52

999. ద -హింకా- ౧526 పు, 888

1000. గాః 11= గిలి 6 ౨16

1001. 1040-1154 7 1686

1002. 2746 సంసడటాంా 7౯ 180

1003. సూ--రో-ాని 0 854

1004. ౮ంబులో 1 28౨58

1005. ఎ లల4+ 1! 867 103

1006. -- (/40=- గగ 5 716

లి, [1 4. వ 64. ల 157 ౨. 287 8898. 60గుజా (0 00 48 ౯92

80. 712 గంగింగాంా ౧ 188

81. భారతి జనవరి 1978 పు. 40

82. ఆతెలాభా=ఎశకా- కా = 40 పు ర8 తల 104. 5. గ. లి = ల8, 110

83. తెలుగు కాసనాలు - పు 61

అన్యభాషా పదాలు

భాష (పవాహమువంటిది. అనంతమైన (ప్రవాహంలో వాగులు, ఏరులు, విన్నచిన్న నదులు వచ్చి కలుస్తున్న ప్లే భాషా (పవాహంలో కూడ అన్యభాషా పదాలు నాటి సాంఘీక రాజకీయ కారణాలవల్ల వచ్చి చేరుతున్నాయి. లెలుగు- దేశంలో బౌద్దమతంవల్ల (ప్రాకృత భాష, వై దికమతాభిమానం, విద్వాంసుల (ప్రాబల్యం మొదలైన కారణాలవల్ల సంస్కృత భాష, కన్నదిగుల్టైన పళ్చీమ చాపక్కులు: రాష్ట్రకూటులు, తెలుగుచోపలు మొదలైన వారివల్ల కన్నడ థాష శాసనాల్లో కన్పిస్తున్నది. పశ్చిమ బాపక్యుల (_ప్రభావంవల్స వారి సామంళులుగా కొన్ని సంవత్సరాలుండిన తొలి కాకతీయులనాటి కొన్ని శాసనాలు కన్నడంలో కన్పిస్తాయి. అఆశ్లే నొటి తెలుగువారికి ఇరుగు పొరుగువారైన కన్నడ [పజలతో గల సంజంధ బాంధవ్యాలు, వ్యాపారాది కార్యకలాపాలవల్స తెలుగు శాసనాల్లో ఆటనట కన్నడ పదాలు కన్పిస్తాయి.

అడే విధంగా కాకతీయులు, వారి సామంతులు తమ తను _ఏలికలవలెే నరస్కృృతపదాలు, కన్నడ పదా-తో ఉన్న బిరుదులు ధరించేవారు. అందువల్ల వారి నిరుదులలో కన్నడ పదాలు కన్పిస్తున్నాయి.

అట్లే తెలుగుడేళానికి కర్ణాటకదేశంనుండి వీరశ్లై నం వచ్చినట్టు తమిళ దేశంనుండీ రామానుజమతం వచ్చి చీకింది. తెలుగుదేశంలో [వవేశంచిన వీరళ్హైవ మఠానికి పంక్షిఠారాధ్యుడు: పాల్కురికి సోమనాథుని వంటివారు ఆధిక్మప్రదారం చేసినా కాకతీయులనాటి తెలుగు కాసనాల్లో వీర శ్రైవ మళానుగుణమైన కన్నడ పదాలు (ప్రవేశించలేదు.

కాం తమిళదేశంనుండ. తలుగుడేళానికి వచ్చిన నైన్ట్నవమశంవస్న నాడి తెలుగు కాననాల్లో వైన్లవ సళ్యపదాయానికి బందిన పెక్కు తమిఃపదాలు కన్పిస్తాయి. తెణుగుకేణినికి తమిళదేకంతోగల వాణిజ్య సంబంధాలు! కాకతీయులు దక్షిణదేశంపై దంగెత్తుటనల్ల ఏర్పడ్డ రాజకీయ సంబంధారవల్లి తెలుగు భాషతో

1080 తలుగు శాసనాలు తమిళపదాలు నేకశాంలు. కాఎ కాకతీయ నాటి శాననాలు గమనిస్తే నాటి వాణిజ్య, రాజకీయ పరిస్థితులకంచె ఒ ష్టవమకాభిమానం, ఆ మత సం(పదాయానుగుణమైన తమిళ పదాలను వ్యవవారంలో తప్పక వాడవలెననే భావన ఎక్కువగా ఉన్నట్టు సృష్టమౌళుంది,

ఇక కాకతీయుల కాలంలో చివరకుగాని మహమ్మదీయులతో తెలుగు దేశానికి సంబంధమేర్చడలేదు. ద్వితీయ (పతాపర్నుద్రుని చివరి కాలంలో జరిగిన “ఆల్లావున్లీన్‌ భీల్టో దండయాటతలు తెబుసుదేశంపై తమ (ప్రభావాన్ని చూపింది తెలుగు సంస్కృతిని మార్చివేసినట్టు చెప్పలేము, తెలుగుదేనికాకి పక్కనే ఉన్న దేవగిరిపై |కీ. ఈ. 1295 న జరిగిన మహమ్మదీయుల దండయా[తలుకూడ తెలుగు సంస్కృతి పై; భాషపై తమ (ప్రభావాన్ని చూపినట్టు చెప్పలేం. కాని (క్రీ *. 1170 నాటీ కరీంనగర్‌, హనుమకొండ కాసనాలను ప్రకటించిన కాకతి మొదటి ర్ముదుని మం్యతియైన గంగాధరుని తల్లిపేరు తురకమాంబ.! ఆదేవిధంగా టీ ₹ 127 గుంటూరు. జిలాలోని మందడ కాసనంలో “తులుకేశ్వర మహదేవ దివ్య (శ్రీ పాదపద్మారాధకుడ్తై న అమర సెట్టి పేర్కొనబడ్డాడు. * పైపదాలు కాకతీయలనాటికే తెలుగుదేశంలో మహమ్మదీయ సంస్కృతి భారతీయ సంస్కృతితో కలిసిపోయినట్లు కన్పిస్తుంది. ఇదంత విశ్వసనీయంగా. తోచదు" ఆస్లే కప్పసుత్తం సమవాయంగసుత్తం (కి. పూ. 800 నాటివి) మొదలైన (వాకృతభాషా (గ్రంధాలలో కన్పించే జాతిపరమైన “తురుక్క,. తురుక్కీో పదాలకు! పె పదాలతో సంబంధమున్నట్లు తోచదు. ఈ తురకపదం దుగ్గాశబ్ద భవమని పరబ్రహ్మశాస్త్రి గారు సూచించారు, దుర్గ, దురగ తురుకగా మారి యుంటుంది.

కాకతీయలనాటి శాననాలలో కన్నించే ఆన్యదేళ్యాలనదగు సోదరభాషా పదాలీవిధంగా ఉన్నాయి. కన్నడ పదాలు

ఇంతకుముందే పేర్కొన్నట్టు పశ్చిమచాసక్కులు, రాష్ట్రకూటులు, తెలుగు చోళులు, మొదలై నవారి ఆధికారంవల్స నాఏి తెలుగుప్రజల వ్యవహారంలో కన్నడ పదాలు (పవేశించినబ్దు ఆనాటి శాసనాలవల్ల తెలుస్తున్నది ,

భాషాపరిశీలన 189 హానుగల్లు శాసనంలో చోడభీమ నారాయణదేవునికి దేవాలయంలో పని చేస్తున్న వారికిచ్చిన దానాన్ని వివరిస్తూ “గీత వాద్య నృత్య దూప(వో,రద శంకుధారలు లోనైన క్రైలసముసేసి” = ౮౮౧74౩ // = 86 7 106" (కెలసము, కన్న - పని, కార్యము - (తిథాషా నిఘంటువు పు 174. ఇదే విధంగా రేచెక్ట బేతిరెడ్డి ధార్య ఎఅకసానమ్మ వేయించిన పిల్ణలమళ్డి కాసననంలో ఎజికేశ్వర దేవాలయ నిర్మాణం చేయిస్తూ దానంచేసే సందర్భంలో “*....ఆ దేవరకు గుడికి గోపురమునహూ బాగిలిమాడుమనకూ” 60౧౫౮ //= 420 122. (దాగలు' బాగిలు(కన్న) ద్వారము, వాకిలి, (తికాషా నిఘంటువు పు 819. మాడుజిచేయుట.) వరంగల్ట్దు కాసనంలో స్వదేశ పరచేశి బేహారులు పీరభ్యదేశ్వరునికి తాము సంతలో ఆమ్ముకొనే వస్తువులపై నాటి పర్తకసంఘం విధిస్తున్న _ పన్నులను దానంచేస్తూ ““స్వడేశి పరదేశి బేహారులూను నఖరమూను ఇచ్చిన ఆయము వీకల ఆండు లక్షనుపొదిక సాసిబ్బరును” 6ంగ్గరంట = 14 257, (సాసిర్సరుజుకన్న, సాసిర - సంస్కృ, సహస. వేయి. కాశంకో పు 8100) చిరుదులు కాకతీయులు, వారి సామంఠులు, దండనాథులు తమ (వళ స్తిని శాసనాలలో తెలుపుకున్నారు. వాటిలో కన్పిస్తున్న కన్నశ పదాలు ఈ విధంగా ఉన్నాయి.

100 ఆలుస కొసనాలు “చలమెత్తుగండ, మూరురాయ జగద్దకళ'' _ ఆకునూరు 4/౧౮. 465, కపాలి 37 £ 101. గండరగండి” -ఆలుగడప 607౫౮ ///గస్తా 12 106. “గంగ పెండార -- దగ్గి-ద-హిం-కా-య 88కి పు 172. “కటక చూటజకాటి మన్నియబేంటకార ” = మద్రైవాడ 607౮4౮ 0/ = 10750 పజమెచ్చగండి “ రామన్న పేట ౮0౧౮౪౫ 111 ౧9 16 ౨ 124, ఈ విధంగా కన్నడ పదాలు నాటి తెలుగు శాసనాల్లో రాజ్యపళస్తులలో, మరికొన్ని చోట్ల కన్పిస్తున్నాయి. తమిళ పడాలు కాకకీయుల కాలానికే తెలుగుదేశంలోకి రామానుజమతం _ ప్రవేశించింది. వై ష్రవమతం తమిళదేశంలో అవిర్శవించుటచేత నూతనంగా వైమ్టవనమతంలో (వవేశించినవారు సైతం తమ మత సంప్రదాయాన్ని అనుసరించి తమిళపదాలను తమ నిత్య వ్యవహారంలో విశేషంగా వాడుకొనేవారు. _పధానంగా దేవాలమూనికి చెందిన కొన్ని సాంకేతిక పదాలను తమిళంలోనే వాడేవారు. ఆందుపల్లనే నాటి శాసనాల్లో దేవాలయాలకు దానంచేసిన సందర్భంలో తమిళ పదాలనేకం దొర్జినాయి. కొన్ని సంస్కృత పదాలు తమిళభాషా పదమైన “తిరు ఆశే పదంతో కలిసి కన్పిస్తున్నాయి. ఖమ్మం జిల్లాలోని పమ్మిశాసనంలో ! ““8ిరుముట్టియవంతి కం మండపం”, తిరువడాటం, తిరుమడులుక తిరుపబులు * కోఎల!0 (కోవిల) ఆకే” తమిళ పదాలు కన్పిస్తాయి. బూరుగుగడ్డ శాసనంలో

భాషాపరిశీలన 191

“ఉభయపికాట్ల సహితమై చన్నగొపినాధని (పతిష్టసేసి''

= 6౧7౮౫ = 00 18 7 609,

ఉవ్వు మాగులూరు శాసనంలో !!

“వెన్నకేళవ పెరుమాళ!8ి తిరువిడయావములు 1* అముదుపడి

చోతుపాళకు” ఆనే పదాలు కన్నిస్తాయి. అదే విధంగా దున్గి శాసనంలో!* _ తిరుమజ్జనం, (త్రిపురాంతక కాసనంలో!5. తిరుకాష్మ కనిగిరి శాసనంలో కరియమదు? తిరు ముట్టము ఆనే పదాలు కన్పిస్తున్నాయి.

వైష్టవమతంలో అభినివేశంగల కొందరు తమ సంతానానికి తమిళ పదాలతోనున్న దేవతల పేర్లను పెట్టుకొనేవారు. ఆ వ్యక్తులు దేవాలయాలకు దానం చేసేటప్పుడు తమ 'పేర్షను తెలుపుకొన్నారు. వైన్షవ మతాభిమానంగల రాజులు, ఆధికారులుకూడ తమ సంతానానికి తమిళపుపేర్దు పెట్టుకొనుచున్నట్టు నాటి కొసనాలద్వాకా తెలుస్తున్నది.

'పెరూరు[గామ కళాసనంలో!%! యాదవకులానికి చెందిన విజయ పెరుమాడి దేవమహిరాజు, ఆలుగడప కాసనంలి'!? 'పెరుమాడి దాసులు పేర్కొనబడ్డారు. “పెరుమాడి అనేది పెరుమాళ్‌ ఆనే తమిళ పదానికి వికృతిరూపం- ఇంకొక కాసనంలో!8 '“తిరుచుట్టంబలముడయాసు” సలకలవీడు కాసనంలో* చిట్టరు (భట్టరు?) తిరుకూర పెరుమాళ్‌ ”* కన్పిస్తాయి.

ఈ విధంగా నాటి శాసనాలలో సోదర భాషలైన కన్నడ పదాలమిక్కి-లి తక్కువగాను తమిళ పదాలు కొంత ఆధికంగాను కన్పిస్తాయి. ఇతర భాషా పదాలు ఏవీ వాటిలో కన్పించవు. ఆఅధోజాపీకలు

ళా

1. “ఆరువనకరము నీ ధమ్ము౯వు (పతిపాలించి నడపంగ్గలవారు ఆం606464 ఆన -- (రువ నకరేశ్వర దేవరకు ...” ౮ంగుజు ౯/7 41 2 87,

[192 తెలుగు శాసనాలు

2. 246 నంగంాంయ 5, 112, 114 46౧4 141.

3. గుణవిథాసి భాగ్యవతి మవిసతియైన తురుకమాంబకు నుతచరితుండ

4 శల మగ ల/ 25 7 68 సాధ్వీ తురుకమాభిఖ్యా గృహిణి తస్య సొాఒభవత్‌ ౮ 408 ౧3 65 ₹ 125

4. (కిష్ణళఓటాకము తుటుకేశ్వర (ఖ్రీమహాదేవ దివ్య శ్రీపాదపద్మారారకులై న

అమర సెటి ,....... ” దఎహిం- ళాఎమయెఉ466 పు 289,

5. భాషా చారిత్రక వ్యాసావ?. పు 8.

6, 6గుటా 20 నణ 16 ౨ 02,

", తిరముత్తము, వి తిరు, త. ముత్తము = మందలి [(పదేశము, దేవస్థానము, దేవాలయము

సూ.రా ని, గ౧”పు 84].

8. తిరమదులు =తిరుమాశిగలు, వైష్టవగృహములు

ళా ళ. కోపు 1286.

9. తిరుపనిపిళ్ళ, వి (తిరుళీపని[పిళ్ళు-త తిరుష్పణి) దేవాలయమందలి సేవకుడు సూ, రాని. ౧7” 888. తిరుపణిదాసి =దేవాలయ పనికత్తె

కాళ. కో పు 1256. 10. కోయిల్‌ (త) దేవాలయము, గుడి 11. ద -=హిం-౨ కాం .5క0 పు 202 (త్రిభాషా నిఘంటువు పు 815 12, పెరుమూపృజదేవుడు, విష్ణువు ఎత = పెరుమూ!్‌ ఆంర్రశబ్ద రళ్నాకరం ౫/ పు 1058

వాషాపరిశీలన 1098 18. తిరువిడయావములు (త, విడ్షైయం =తాంబూలము) శా. శ. కోపు 2106. 14. ద. హిం, శా య 422 పు 2205. 15. -- అదే --ా 49 పు 269. 16. ౮౧0౬౩ ౧7 82 ౫ 69. 17. 60౮౮ // గతి 8 ౨ 1006. 18. కాలి 4గం4గ4 ౧7 18 ౨ 124.

అనంతర శాసనాలు = కాకతీయశాసన (_పభావం

శాసనాలలో తెలుగు పదాలు (క్రీస్తుళకారంభంనుండే కనిపించినా (క్రీశ. 6వ శతాసన్టిముందు సంపూర్ణంగా తెలయుగుభాషలోనే (వాయబడ్డ శాసనాలు నేబెకీ లభించలేదు. నాటిను=డి తలుగుకాసనాలెన్నో కన్పించినా |1ప్రాజ్బన్నయ యుగం లోని కాసనలాషలో పరిపక్వత సిద్ధించలేదు. భాషలో స్పష్టత లేకపోతే విషయ బోధనకూడ తేలికగా జరుగదు. నాటి కొన్ని శాసనాలలోని విషయబోధనక్తై నాటి చారి[తక విషయాలతోపాటు, సాంఘకవిషయాలుకూడ తెలిసిఉండాలి కొన్ని కాసనాఎరు. చార్మితకులు పూర్తివివరణ ఇవ్వకపోతే. ఏమ్మాతం అర్థంకాదు, ఆందువల్సశే [శ్రీ పర్యబహ్మ కాన్తిగారు గణ్డ తిన్మేత వైదుంఐరాజు వన్దాడిళాసనం, వరంగల్డు టిల్హాలోని కొండపర్తి, కొజవి, గూడూరు మొదలైన శాసనాలకు “తెలుగు కాసనాల'నేపేర నాతివిపులమైన వ్యాఖ్య రచించారు. నాటి తెలుగు కాసనాల్లోన్నాభావ, కొన్నిపదాలు, కధనపద్ధతి పాఠకుని చాలా తికమకపెడ్తాయి. ఆందువల్లనే ఆచార్య కులశేభిరరావుగారు తమ సిద్ధాంతవ్యాసంలో దావక్యయుగం లోని శాసనాలను పరిశీలించి నాటి ఆంధ్రభాష వాక్యరచన; శాబ్దిక పరిణామం; (ప్రాధమిక దళయందుండెనని తెలిపిరి. 1

కాకరీయ యొగంనాటికి తెలుగులో (పధమాంధ్ర కావ్యమనదగ్గ నన్నయ భారతం రచంపబడి తెలుగుభాషకు స్థిరత ఏర్పడింది. కాకతీయులనాటి కాసవాలలో చాలావరకు ధాష సలక్షణంగాఉండి విషయం స్పష్టంగాఉంది. ఆందువల్లనే ఆచార్య కుల శేఖరరావుగారు “ఇట్లు (క్రీశ.19,18 శతాబ్దులలో శాసనస్థమైన ఆంధ వచనము రచనాపద్ధతియందు నిండుతనమును పొంది యాంధభాషా_పాధమికా వస్థను గడచి ముందడుగువేసి దేశ్నవజలలో (_ప్రామాణ్మమును సంపాదించినవి" అ) తెల్చినారు.3

కాషాపరిశీలన 1౪6

ఇట్లు కొకరీయ యుగంలో తెలుగుకాసనాలు రచనలో _పామాణికత్వాన్ని సంవాదించుకొన్నందువల్ల తరువాతి కాలంలోని కొసన రచయితలకు ఆనేక విషయాలలో మార్గదర్శకాలై వాయి. ఆందువల్లనే కాకకీయ యుగానంతర కాస నాల్లో కాకతీయులనాటి శాసనరచనా పర్ధతులనేకం రన్చిస్తున్నాయి. భాష

కాకతీయ యుగఠలో కాసనాలు సంస్కృతంలో, కన్నడంలో, తెలుగు భాషలో, సంస్క్యృలతాం[ధాలలో ఉన్నట్లు ఇంతకుపూర్వం “కారతీయుల శాసనాలు= స్వరూప స్వభావాలు” ఆశే (వకరణంలో వివరించబడింది.

ఆడదేవిధంగా కాకతీయుల తరువాతికాలంలో ముఖ్యంగా విఎయనగరరాజుల కొలంలో కేవలం తెలుగు భాషలోనేకాక కన్నడం, తమిళం, సంస్కృతంలో రచింవబడ్డ కాసనాలు, సంప్కృుతారయ్యధ మి[ితాలైన మిశళాసనాలు కన్చిస్తున్నాయిః ఆఫ్రే రెడ్డిగా జులకాలంలోను తెలుసు, సంస్కృతం, సంస్కృ తాంధ ఏమ్మిశిరాల్తైన కొసనాలు కన్పిస్తున్నాయి. మ్మిళళాసనాలలో ధ్యానాది శ్లోకాలు, కొన్నచోట్ల దాత్భవంశనామాదికాలు, దానఫలాన్ని సూచించే- స్వదత్తాం పరడత్తాంవా” ఇత్యాది మనుగీతా క్లోకాలు ళాపోక్తులు సంస్కృతంలో కర్పిస్తే (పధానవిషయం మ్యాశం తెలుగురావలో. ఉన్నట్లు, నాది మ్నిశళాసనాలకు నెజవాడళాసననం మంచి ఉదాహరణ కాగలదని ' ఆచార్య కుల శేఖవరావుగారు పేర్కొన్నారు ఇంకా (క్కీక. 1489కి చెందిన ఆలంపూర్‌ శాసనం, ర్రికృష్ణ దేవవాయలకాలంనాటి ఆలంపూర్‌ కాసనం తెండూ మ్మిశళాసనాలే ఈ రెండు శాసనాలలో ధ్యాగక్లోకాలు కాపోక్తులు తప్ప మిగిరిన (వ్రధాన విషయమంతా ఆలుసలోనే కనిపిస్తుంది.

ఇవికాక ఇతర్యహంతాల్లో నివసిస్తున్న పండితుల కర్ణమయ్యేటట్లు సంస్కృృతభాషలో రాసి, తెలుగునాటి (ప్రజలకర్ణమయ్యేటట్లు సంస్కృృతథాగానికి సద్నెహ్రైనువాదమనదగ్గ తెలుగుధాగంకల మ్మిశళాసనాలు కాకతీయ యుగంలో ఉన్నప్ట తటవాతికాలంలోను" కన్పిస్తాయి.

106 తెలుగు కాసనోలు

ఈకోవకు పెందిన శాసనాలు కొకతీయయుగంలో ధర్మసాగర శాసనం వంటివి కన్పిస్తే విజయనగర రాజులకాలంలో భీమవరంలోని ఫీ మేశ్వరాలయ మండపళాసనం (ద, హిం, శా, 7781) వంటి శాసనాలు కన్నిస్తాయి. ఇటువంటిదే పెదకోమటి వేమారెడ్డి విరంగిపుర శాసనం. దీని రచయిత శీనాథమహికవి, ఈ శాసనం మొదట తెలుగుపద్యాలలోను, ఆ తర్వాత ఆదేఆర్థంగల సంస్కృత బ్లోకాల్లోనూ కన్పిస్తుందితీ

ఆంధ సంస్కృత మ్మిశ శాసనాలలో, కాసనరచనకుగల కారణం, దాత, శాసనరచయితను కొసన రచన చేయమని (పోత్సహించుట మొదలైన కావ్యావతారికవంటి భాగం ఆలుగుభాషలో కన్చిస్తూఉంటే (పరాన కాసనభొాగం సంస్కృ్భుతంలో కన్చిస్తుండి.

కాకసీయులకాలంలో ఇట్టి మ్మిశపద్ధతితో కావ్యావఠారికలను తలపించే శాసనాలు బూదపుర శాసనం, 5 వర్థమానపుర కాసనం 6 మొదలై నవి. అదే విధంగా తిరువాతికాలానికి చెందిన కావ్యావతారికవంటివికల మిశళాసనాలు ఉమామహేశ్వర శాననం? మున్నునూరు శాసనం! మొదలైనవి. ఈ రెండు కాసనాలలో (_పధానభాగం సంస్కృ్భృతభాషలో, కావ్యావతారికవంటి. కొసన (పారంభధాగం తెలుగులో కన్పిస్తాయి.

అదేవిధంగా తెలుగు, సంస్కృతం, కన్నగ భాషలు ఒకే శాసనంలో కన్నిస్తున్న కుజిక్యాల కశాసనంవలో మొదట సంస్కృత ళ్లోకం, ఆతర్వాత తెలుగుపద్యం ఆతర్వాత తమిళభిగం కనిపించే ఎనమండ్హ కాసనం!9 వంటివి తర్వాతి యుగానికి చెందినవే. కాని ఈ విధంగా జఒకేశాసనంలో ఐహుభాషలు కన్పించే శాసనాలు కాకతీయయుగంలో ఆరుదుగా కన్పించిన ప్రే తరువాతి కాలంలో కూడ ఆరుదుగానే కన్పిస్తాయి.

ఇంకా విజయనగర రాజుల కాలంలో కాకతీయ యుగంలో కన్చించినట్లు కేవల కర్ణాటక భాషలోనున్న శాసనాలు చెలుగుదేశమంతటా కన్పిస్తాయి, మహబూబ్‌నగర్‌ జిల్లాకు చెందిన ఆలంపూర్‌ [గామంలో (శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలానికి చెందిన కన్నడ శాసనాలు కన్నిస్తాయి.!!

భాషాపంశీలన ఆలుగు శాసనాలు రెడ్డిరాజులు, విజయనగర చక్రవర్తులు, తదితరుల కాననాలుకూడగ కాకతీయలనాడు కన్పించినన్లే పద్యళాసశాలు, వచకశాసనాలుగా శన్చిస్తున్నాయి. శాసవస్థ విషయం సాధారణమైనదే ఐరా ఆసన రచయికలు కవులు, లేక పంశితులై నందువల్ల సంస్కృత శాసన పర్ధతిననుఫరించ. కాకతీయ యుగమందున్నట్లే తరువాతి కాలంలోను తెలుస పద్యాలలో కాసనాలు రచించికి, సాధారణంగా పద్యి కొననాలు కొద్దిగా ఐనా వర్ణనా (పాధోన్యాన్ని కలిగి ఉంటాయి. దొతను వర్ణించుట, దొత ఒనర్చిన పుణ్యకార్యాలను ఆలంకార కోభితంగా వర్ణించుట అందు కన్చిస్తుంచి వచన కానవాలు చాలా వరళు విషయ (పధానాలు కాగా సద్య కొననాలు వర్ణనా [పధానాలు. కాకతీయ యుకంలో కన్చిందే. ఈ పద్ధతి శరువాతి కాలంలోని పద్య కాననాల్లోనూ పర్మిగహించబ డింది, కొకతీయ యుగంలోని ఉప్పర వల్లి కాననంలో కాకతి గణపతి దేవుని సేనాని రేచెళ్ల ర్నుదుడు, ఆతని 'సేరాని రాజెనాయకుని వర్జనలున్నళ్లే ఫిరంగిపురం శాసనంలో పెద కోమటి వేమారెడ్డి భార్య సూరమాంఐ (వళిస్టించిన నంతాన సాగరమశే చెరువు వరి ంచబడింది. “జావ్నావీ యమునాది సకళ పావన నరీ విమల తీక్థాాంభః పవ్మితితంబు నవిధ దేళస్తాయి శివమౌళి బాలేందు కౌముదీ నంపుల్ద శ్రైరవంటు నివు మవి వరివావా పాథో భరధ్యాన ఘుమ ఘుమాయిత్‌ దిళా గోళకయి జలసారణీ పేక నంవద్ధి ౯ తానేక వన వినీతాధ్వగాధ్వ్యశ మంబు ఐంవదురు మతృ్య కచృవ ధు? కుశీర తిమి తిమింగిళ వ్మికమ [కమ వివర శరళ తర తుంగ భంగ కదంబ చుంబీ ర్యాభ వీధి సంతాన మహాపయోధి

183 తబగకాననాబ కవట సూకరమైన వై టభాసుర వైరి ఖుర పుటంబులం బరివుణ్న్య మయె రఘు కులోద్వహ ధనుర్యంత ముక్తములై న చిచ్చు అమ్ముల? వేండిం జేవ దటిగెం గుంభ సంభవుని హస్తాంభోరుహంబున నోపోసనంఐయి (విసమొందెం బాషాణముల నచ్చభల్ద గోలాంగూల కపి యూధముల చేతం గట్టు వడియ వనధి యేరంగి సరివచ్చు ననంగ వచ్చు నారసాతల గంభీరవారి యగుచు నపగతాపాయ మగుచు కోభాధ్యమకుచు నమపమందైన సంతాన వనధి తోడ ఆ కాంప-మం = 79 పు904 - 05. మంగళా చరణము భారలీయల నసంపదాయాన్ననువరించి రృొత్యాడిలో మంగకాచరణం చేయఓ పవపాది. మంగళాదీిం మంగళ మధ్యాని మంగళాంతాని రావ్మాని (గథంతే ఆశేవి మన [పానీకుల సంపదాయం, సాధారణంగా కాసన రచయితలు కవులో పండితులో ఐనచో కాసన (ప్రారంభంలో ఆఏ తెలుగు శాసనమైనా సంస్కృత శ్లోకాలను మంగళ క్లోకాలుగా ఉపయోగించేవారు. కాకతీయ యుగంలో. ఇట్టి కాసనాలనేకం కన్పిస్తున్న ప్రే తరువాతి యుగంలోనూ కన్చిస్తున్నాయి రెడ్డి రాజుల కాలమందలి నకరి కంటి శాననర “యాణ్‌ డీ మల్కు” యొక్క వేదా ది శాసనం మొదల్లైనవి పై కోవకు ఛంకినపే అద్రే కాకతీయ యుగ మండలి కఠీంనగర్‌ శాసనం ఉప్పర పల్లి కాసనాల వలె తరువాతి కాలానికి చెండిన నకరి కంటి కాననం మొదలైన వాదిలో మంగళా చరణ: తెలు పద్యాలలో కన్పిస్తున్నది,

భాషాపరిశీలన 1909

ఇక మంగళా చరణం సంస్కృత క్లోకాలు లేక తేలుగపద్యాలలో లే౨ అన్ని శాసనాలలోనూ కాకతీయుల కాలంలో ఉన్నప్టే “స్వ_సి” వాచనంతో (పారంభమౌతున్నాయి. శాపోకులు

అవాలి

కాసనం చివర తామొనర్చిన ధర్మాన్ని సమ్మతించక వ్యతిరేకమైన పకులు చేసే దుర్మార్గుల నిందిస్తూ చెప్పే శాపోక్తులు కాకతీయల కాలంలో ఉన్నై ఆ తర్వాతి కొలానికి చెందిన శాననాలన్నిటిలో స్పష్టంగా రన్నిస్తున్నాయి. సంస్కృతంలో ఉన్న కాపోక్తులు, తెలుగు వచనంలో ఉన్న కాపోప్తలు తరువాతి యుగాలందునూ కన్పిస్తున్నాయి. ఈ ₹ాపోక్తులు తెలుగు రాజుల శాసరాలలోనే కాక మహమ్మదీయుల కాసనాలలోను కన్చించుట విశేషం. విరుదా వళి

కాకతీయ యుగంలోని కాసనాలలో ఆయా రాజుల బిరుదులు పేర్కొన వలసి వచ్చినప్పుడు (ప్రతి రెండు లేక మూడు పదాలు అఎత్మాను [పాఫతో ఉండి వంది మాగధులు త్రైైచారాలు చేయట కనువుగా ఉండినట్లు “నాటి కొసన సాహిత్య'* మనే [ప్రకరణంలో తెలిపినాను. ఆదే విధంగా కాకతీయానంతరీకులై న రెడ్డి రాజులు విజయనగర రాజులు మొదలైన వారి కాసనాల్లో కన్పించే బిరుదులు కూడ ఆంఠ్యాను (వాస భరితమై మనోహారంగా కన్పిస్తున్నాయి.

కాకతి గణపతి దేవ చ్మకవర్తి (పళస్త్‌ :-

“(మవో మండ?) లేశ్వర

పరమ మాహేశ్వర

థ్రీ స్వయం భూనాథ దేవ దివ పొదపద్మా రాధక

వర ఐల సాధక

(వత్యష [పమథ గణావరార

లాడ చోడ కటక చూజు కొట

మంన్సియ బెంట కొర

200 తెలుగు శాసనాల

కదన (ప్రచండ

చలమతత్తిలగండ

విభవ దేవేర్యద

సత్యహరిశ్చంద....... 1

వరంగల్టు = 6గుబా (+ 14205

ఇదే విధంగా రెడ్డి రాజుల కాలానికి చెందిన లీమకు ర్తి అఆమరావతి'! మొదలై న శాసనాలందున్న బిరుదులు అంత్యాను (ప్రాసతో కన్పిస్తున్నాయి. చీమకుర్తి శాసనంలో వేమారెడ్డి బిరుదులీ విధంగా ఉన్నాయి.

సకల గుణ గణాలంళార

చంచుమల చూర కార

విశ్వ విశ్వంభరాభరణ వహన దష ద&ణ ళుజాదండ

జగ నొబ్బ గండ

మంగలీకర గండ

రాయ చేకోలు గండ

రాయ మీనర గండ

అర్థి ప్రత్యర్థి హేమ్మాది దాన నిరత

[ప్రజా పరిపాలన చతుర

హరణ భరణ రూప నారాయణ

వీర నారాయణ

భుజ ఐల లీమ

కోదండ రామ

అపరిమిగ భూదాన పరకురామం-. ==” ఇదే విధంగా విజయనగర రాజుల కాలంలోనూ, మహమ్మదీయుల కాలంలోనూ వేయబడ్డ శాసనాలందున్న బీరుదులు అంత్యాను (పాస తోనే కన్పిస్తున్నాయి.

భాషాపరిశీలన 201 పదాలు కాకతీయుల నాడు వ్యవహారంలో ఉన్న పదాలే తరువాతి కాలంలో హూడ వాడుకలో ఉన్నందు వల్ల, రాజకీయ పరిస్థితి కారణంగా హిందుస్థానీ పదాల వంటివి కొన్ని చేరినా నాది శాసనాల్లో కన్పించే తెలుగు పదాలలో ఎక్కువ బేదం కన్పించదు. కాని కాకతీయుల నాటికే. నాటి సాహిత్యం వల్ల [ప్రామాణికమైన తెలుగు భాష ఏర్పడ్ణ్డా, ఆ తరువాతి కాలంలో (శ్రీనాథ మవీకవి మొదలైన కవి సార్వభౌముల చేత, సర్వజ్ఞ సింగ భూపాలుడు, పెద కోమటి. వేమారెడ్డి మొదలై న విద్వ్యత్రభువుల వల్లా (పామాణికమైన తెలుగు భాష దినదినాభివృద్ధి ఇెందుతూ (ప్రజలకు సన్నిహిత మైనప్పటికీ విన్నకోట పెద్దరాదికవి పండితులు సాహిత్యాభివృద్ధితోపాటు భాషాభివృద్ధికి కృషి చేసినా, వ్యాకరణ, సమ్మలాలు కొని కొన్ని వ్యావహారిక పదాలు కాకతీయు9 కాలమందున్నష్లి తరువాతి _ళాసనాల్లోనూ కన్పిస్తాయి. కొకతీయుల నాటి శాసన రచనా పద్ధతి నెరిగిన తరువాతి కొంపు శాసన రచయితలు కాము రచించిన కొసనాంందు కాకతీయ శాఫనాలందున్నట్లే నాటి వ్యవహారంలో ఉన్న పదాలను (గహించి ఉంటారు. కాకలీయల శాసనాల్టోనూ ఆ తరువాతీ కాలపు శాసనాల్లోనూ కన్పించే కొన్ని వ్యవహార పద్ధతులు ఫల 1 భకట రేఫ కాకతీయుల కొలమున నున్న్రే ఆ తరువాతి కొలానికి పందిన శాసనాల్లోను శకట రేఫకు సారు రేవకు బేదమంతగా కన్పించదు. శకట శేఫను రాసే చోట్ల సారు రేఫ వాడుట కాకరీయుల శాసనాల్లో ఉన్న ళ్తే ఆనంతర కొలంలో కూడ కన్పిస్తుంవి. కాకతీయల శాసనాల్లో చెడక (4. బం - శ వొ లి గై 70) మట్తులు మటల్తుడ్లు (606745 // 402 13 క గ్‌రల్స్‌ విరుంద (02774 87 = 25 ౯ కళ్‌ చెపు? చెల్వు (రబజా 4-41 ల 114). మత్తు౯లలు. (€0౧0%4 ౧7-94 8 58) మళలెడ్డి, ముష్పటెక్తి (607043 // ౫8 162157)

బి09 తలుగు కాసనాలు తరువాతి కాసనాల్లో

కరియమదు (ద -హిం- కా [= 5). విరుగమొత్తి (పై - £0) మనుమరాలు (ఫై - 1248) ఠాటిపరు (పై = 7 - 702) చెరువు (పై శాసనం)

2. నాయుండు, బోయుండు అనే పదాల్లోని య” వర్షం *యు” వర్ణం గాను కొన్నిశాసనాల్లో “ఇ” వర్ణంగాను వ్యవహారంలో ఉన్నట్టు, మరికొన్ని పదాలలో “యి” వర్ణం “హి” వర్షంగా ఉచ్చారణలో ఉన్నట్లు కాకతీయ శాసనాలు తెలుపుచున్నస్రే ఆనంతరకాలపు శాసనములుకూడ తెల్బుతున్నాయి. కాకతీయుల కాసనాలలో

రావెనాహిని (ప్రోలినాహిండు (ద=హిం=ళా=గ 271 పు 140) పపహిండి

(పైశేశి! పు 280) మల్లెబోయిండు, బోఇనికి (పై 442 పు 286)

దేవినాయినిచెల్వు (పె 482 పు 261) ఆచం దాక్కళస్థాహిగాను (పై

620 పు 281) కొమ్మవా౩ండు, బొల్పినాఇని కొడుకు, ఆన్నమదావని

కొరుకు (పై 622 పు 225) తరువాతి కాననాలలో

సంగనటోఇండు (ద=హిం=కౌాం )7= 165) సేఇమనివారికిచ్చి (పై-గగా

711. ఆచం[ద్రాకళన్నెహిగా (పై-)-1194) పహిండి (పై-1167)

పజండి (పై-7/-700)

8. వ్యకతమములైన “ఐ,టౌ”లు అయ్‌ అనఏ్‌లుగా ఉచ్చరింపబడుతూ వాడుకలో ఉన్నట్లు కాకతీయులనాచి కాసనాలు తెల్పుతున్నాయి, బాలవ్యాకరణం కూడ ఈబార్మితక పరిణామాన్ని గురిస్తూ ఆల్భిక పదాలందలి "ఆయ్‌ అవ్‌ "లకు వ్మ్యక్రతమాలను విధి=చింది.1* కాని కాకరీయులనాటి శాసనాల్లో సాంస్కృతిక పదాల్లోని వ్యకతమాలు కూడ “అయ్‌, అక్‌"లుగా కన్పిస్తాయి. ఈపద్దతి తరు వాతి కాలపు కాసనాల్లోనూ కన్పిస్తున్నది.

కాకతీయుల కాసనాల్లో

చవుం్యరైడి (చౌంగడ్రెడ్డి) వెలిగందల= అముద్రితం

భాషాపరిశీలన 208

చత (వై్యత) డ-హింకాంత 427 పు 228

పుఠానుపవ్వత్రికము (ప్కుతానుప్యొతికము) -పెం598 పు 170.

ఇష్ట పదాలు కొకతీయలకాలంలో విరళంగా కచ్పిస్తున్నా తరువాతికాలంలో ఈపద్ధతి అధికంగా కన్పిస్తున్న ది.

శవుచగాంగేయ (ర౮గ|౮ // 44-85 ౯ 78)

గవుడేళ్వర (దంహిం-ళా=7-1 15 ,)

గఉడేశ్వర (పై-1165)

కఉిసికగోోతుండు (పై-1 184)

వయిశాఖ (పై-1167) మొదలై నవి,

4. ద్వంద్య సమానంలో ఏక శేషమనదగ్గ “పితరులు” అవే పదం కొక తీయులనాటి ళాననాణలో హో పిరాడ్డు!5 విరాళు!క* ఆవి కన్పిస్తుంటే తరుాతి కాలంలో “మాతాపిఠాట్ల” ఆనే రూపమే ఎక్కువగా కన్పిస్తున్నట్టు కందప్ప చెబ్టిగారు తెల్చిరి.!?

బ వాక్యనిర్కాణపద్దతి ఖా

కొకతీయు౨నాటికి. తెలుగుభాష సర్వతోముఖాభి వృద్ధి చెందినందువల్హ పరిపూర్ణ వాక్కాలుగల కభాసవా౨ శేకం కన్పిస్తున్నాయి. కాకతీయుల తర్వాత తెలుగు సాహితీననంలో ఆశేక కుసుమలతా నికుంజాలు కన్పించినా, త్యత్పథధావం నాటి శాసన వాజ్కయంపె వడ్డప్పరికి, కాకరియులనాటి కాసనాలందు కన్పించే వాక్య రచవావడ్రపి తరువాతికాఃపు ళసరాలందంతటా రన్చించుచున్నది. (వస్తుతిం కాకతీయుల కాసనాలలో ఉన్నట్లు తరువాతికాలంలో ఉన్న కొసనాంలో కన్పిస్తున్న వాక్యాలగూక్చి పరిలిద్దాం ఏక వాక్య శాసనాలు

రాకతీయులనావె కాసనాలలో కన్నిస్తున్నట్లు అనంతర శాసనాల్లోనూ చిన్నచిన్న వాక్యములు లేక అశేక దీర్చవాక్కాలన్న శాసనాల సంఖ కొల్రా

లిక తెలుగు శాసనాలు తక్కువ. ౪ేేక కాగనాల్లో పధాన విషయమంతా ఒశే వాక్యంలో కర్పిస్తున్నది, శాసోక్తులు మారం భిన్న భిన్న వాక్యొలలో కన్పిస్తున్నాయి. చిన్న కాసనాల్లో దీర్హ కాసనాల్లోనూ ఈ ఏక వాక్యత కాకతీయ శాసనాల్లో ఉన్నట్లే కన్పిస్తున్నది.

అనంతర శాసనార్లో విషయమంతా ఒకే వాక్యంలోనే గన్నిస్తున్న చిన్న శాసనం :=

“వమాది సంవత్సర మాఘ కుద్ధ౧౦ న | గజపతి కపిలేరద్ర మహీ

రాయలు కుమారుండు రాచ్చిజేవకుమార మహాప్యాతుండు వారుంగ్య --

కోటగొనను.

=ావరంగల్లు-తె-కా శ ఇతరశాస, 1 పు 150

మిక్కిలి దీర్ణమై న ఏకవాక్య కాననాలకు క్రీశ. 1466 సంవత్సరానికి చెందిన అలంపూర్‌ కొననం!8 చక్కని ఉదాహరణ కాగలదు. థిన్న పురుషలో ఉన్న శాసనాలు

కాకతీయయు*ంలోని కొన్ని కాసవాల్లో దాగ స్వయంగా రచన చేసినట్టు [కీయ ఉత్తమపురుషలో ఉండగా కర్త ఆత్మార్థకమైన “నేను మేము” అనే పదాలకు బదులు (పథమపురుషలో ఉన్న దాత పేరు కనిస్తున్నట్లు “వాక్య నిర్మాణ విధానమ”న్మేపకరణంలో తెల్పినాను. ఆ్రే. రెడ్డిరాజులు విజయనగర రాజుల శాపనాల్లోను అక్కడక్కడ కర్త (పథమపురుషతోను శ్రియ ఉత్తమ పురుషలో కన్పిస్తున్నాయి.

“కొటికలపూండి గంగయ్యను కాని పాపకామినేండున్ను య.

సమప్ప౯ణ చే స్తిమి”

--ద-హిం-=కాం ]7= 48,

వాళ మధ్య సంధి

కాకతీయ యుగంలో కన్పిస్తున్నద్టే ఆనంతర యుగంలోను రెండు వాక్యాల మధ్య సంధి కన్పిస్తున్నది. సాధారణముగా. రెండవ వావ్యం యడాగమమున్న అవ్షరంతో [పారంధమౌతున్నది. వ్యవహార బలిమివల్ల వాక్యాంతంలో విరామం

భాషాపరిశీలన 205 లేక రెండు వాక్యాలను కలిపి వాకినంచువల్ల సంధి జరిగి ఉంటుంది. (ప్రాచీన పద్య సాహిత్యంలోనూ రెండు వాక్యాల మధ్య సంధి కన్పడుటవల్ల _ రెండు వాక్యాలను సంధి లేకుండ (పయెగించుట దోషంకాదని వ్యాకరణక_ర్తలభ్మిపాయ పడ్డారు.!9 పాచీనార్యఢ నాషిత్యంలో, (వాచీన శాసన సాహిత్యంలోను రెండు వాక్యాల మధ్య యడాగమాదులు కన్చడుటచే కాకతీయానంతరీకులైన కాసన కర్తలు తమ కొసనాలలో వాక్య మధ్య సంధి పాటించినారు. 15వ కతాబ్దికి చెందిన రేపర్ల ధర్మానాయని కాయిం'పేట కాననం!0లో “ఎ్టకొత్తగట్టు సందుకు జువ్విబండ పడమటి కాసనముంన్న దియిటు తివిచ రాగాను చాలుమడ్డు నిరురుతిమూలకు నొక్క-ంచేను పడమటికి గోపిశేని బండ యిటు తివిచిరొంగా....*" ఇదేవిధంగా 16వ శతాట్టికి ఎంచిన మహదబ్‌నగర్‌బిల్లాలోని బాగదొణ శాసనంఓ!లో క ంంంతూమండు నీవ చంతలపరువు తూముగట్టినందుదు దారపోకి ఇ స్తిమి యీపుణ్యాన్కు--ో అని కన్పిస్తుంది. ఇట్టి ఉదాహరణలు నాటి కాననాల్లో ఆనేరం కానవస్తున్నాయి. పద [క్రమం బాలవ్యాకరణంలో ఆల్చినట్లు తెలుగువావ్యంలో పదాలు (కమనిర 'పేషంగా [(వయోగింపబడుతున్నా శాసనాల్లో మాం సాధారణంగా ఒక (కమం కన్పిస్తుంది. ఈపద్మక్రమం కాకతీయయుగానికి చెందిన. కొసనాల్లో కన్చించినట్టు (మంగళా చరణం, కాసనకొలం, దాత్మపళ సి, దాత పేరు (వతి(గహీత, దానవిషయం స్థలం, సలపరిమాణం మొదలె నవి] శ్రియ) అనంతర యుగళశాసనాల్లోనూ ఠి నే కూనా. ళా కన్పిస్తుంది. సాధారణంగా కాకరీయానంతర కళాసనరచయిళలు పాటించిన పద్మక్రమానికి శ్రీకృష్ణదేవరాయలు వేయించిన ఈ శాసనం చక్కని ఉగాహరణ.

206 తలగు కొసనోలు "స్వ స్లిథ్రీ విజయాభ్యుదయ ₹కవరుషాలు ౧౪౩౪ ట్ట మీద నడచే ఆంగిరస సంవత్సర ఫార్దుణ ప ౫ లు ్రీమన్‌ మహారాజాధిరాజ పరమేశ్వర శ్రీ వీర్మపతాప' థ్రీ వీరకృష్ణరాయ మహారాయలదేవులు. చిన్నాజి అమ్మవారు తిరువేంగళనాథదేవునికి ఆనదాల న్రై వేద్యం అఆవసరానకు

గిన్నె ౧ కి తూకొలు ౩౨౪ పైడిగింస్నా సమప్పి౯ం౦చ నవధరించిరి. =ద-=హిం=కా=/)7=204, ఈవిధంగా కాకతీయలనాటి కాసన రచళాపద్ధతి, భాష, చివరికి వ్యవహార బలంవల్టి ఏర్పడ్డ భాషాదోషాలు మొదలై నవి ఆనంతరీకులై న కానన

రచయితలపై (వధానంచూపి వారి శాసనాలలో చోటు చేసికొన్నాయి.

అధో జ్ఞాపిక లు

క ఆం్యధపచన వాజ్మయము =వు 16”.

ల జా. అదే వు 2804.

తి వా. అదే పు 886.

4, కా=ప-మం-/2 పు 08.

ర్‌, 6ంగాజూ //౧52 ౨ 155,

6, 6ం7౮7జ౮ 111 శ 47 ౧7 96/04.

ఆ ఆం రేచెలకా వంళ దుగ్గాబ్భిసుధాకరుండ్లైన థ్రీ మాధవేందృండు దేవనగ దక్షిణ్యపాంతమందుల స్వనామాంకిత మైన మాధవపురమందు (ప్రాజ్య రాజ్యోపవిష్టుండై ్రీ పవ్వ౯తో_త్రరద్వార మైన మహేశ్వరదేవర మండపము మహచ్చిలా సమూహాననురమ్యంబుగా రచింపించి పదవాక్య [వమాణజ్ఞలైన మాయిళభట్టోపాధ్యాయులను తన్నిమిత్తంబై. ళాసనంబు చెప్పమని పనిచినం తదుక్త కాసనంబు 11శ్రీ |

గజా 111-444 ౨౩5 ౭73

8, 6గ్తాజు ౮/ శ 28 ౨61.

భాషాపరిశీలన 207 9. 1 4 నిగ లి/ం8/7 10. 10. ఆంధ వచన వాజ్మయము = పు 66. 11, త3-ళా=!1! పు 142-145. 12. తురుకలు యీ ను(కృళి బానకు (తవ్వించిన. భావిని సర్వంమణున వాడను. 18, ఆంధ వచన వాబ్యయము -పు 286-209. 14. "ఆచ్చికంబులందయియువులకు వ్యకతమంబులు బపఇళంబుగానగు” -- వాలవ్యాకరణర-(|కియా-108 పు 124 15. భారతీ-జనవరి 1978 పు 40. 16. ౮0౯౧౮౮ !/26 2 09. 17... తెలుగులాషా చర్మిత పు 150, 18. తెంళా-ం//పు 189. 10, _వాక్యావసౌనందున సంధిలేమి దోషంబుగాదని యార్యులండు” జా దాలవ్యాకరణ-సంధి_ల్‌5 పు 88. 20. ౩=కాం// ఇతర కాసనములు-పు 167. 21 పై - పు!169.

అద

కాకతీయ శాసనాలు తెలుగు వ్యాకరణాలు

శాసనాల (యోజనం పరిమితమైంది. భఇొవితరాలవాకకి తామొనర్చిన దాన ధర్మాది విషయాన్ని తెలియజేయాలనే కోరిక కాసనాన్ని పకటించినవానికి ఉండుట సహజం. అందువల్ల కాసనాలు విషయమ్మాత (వరానమైనవి. ఐనా శాసన రచయితలు భావ, కవితామర్మాలు తెలిసిన కవి, పండితులు తమ సహజమైన కవితను, పాండిత్యాన్ని వదులుకోక కాసన రచన చేసినారు. _పెగా నాటికి తెలుగుభాషకొక స్ధిరత ఏర్పడింది. వాగను కొసనుని ఆం్యధళబ్ద చింతామణి వెలువడింది. మవాీభారత రచన తక్కిన కవులకు, రచయితలకు మార్గదర్శకమైంది. ఆందువల్ల నాటి కాస్త్ర్యగంఠ రచయితలై నా, శాసన రచయిత లైనా, ఇతర రచయితలెవ్వరై నా సలక్షణము వ్యాకరణానుగుణమైన _ భావనే వాగడీనారు. ఐనా శాసనాల్లో వ్యావవోరిక పదాలు అనేకం (వ్రవేశించినందువల్లి వ్యాకరణ విరుద్దంగా కన్పిస్తున్న రూపాలు, కార్కారణాలు, పరిశీలిస్తూ. నాటి శాసనాలు సంప్రదాయ వ్యాకరణాలను ఎంతవరకు ఆనుసరించింది కూడ పరిశీలింతాం. విసంధి

సాధారణంగా వాటి వచన కాసనాల్లో సంధి జరిగిన రూపాలతోపాటు సంధికి ఆవకాళమున్నా సంధిలేని రూపాలుకూడ అధికంగా కన్పడుళున్నాయి. అదే విధంగా సంధిలేనిచోట తెలుగు వ్యాశర్తలు విధిస్తున్న యడాగమానికి బచులు కొన్నిచోట్ట విసంధిగా ఉన్న రూపాలు కన్పిస్తాయి. అద్లీ కొన్నిస్థలాల్లో సంధి నిత్యమని సం్యపదాయ వ్యాకరణాలు తెలుపుతూ ఉన్నా సంస్కృత సంధులు జరుగాల్సిన స్థలాల్టోకూడ విసంధిని పాటించిన రూపాలు కన్పిస్తున్నాయి. సంస్కృత వ్యాతరణాలు! రూడ్‌

భాషాపరిశీలన వీ09 సంహిత్తైక పదే నిత్యా నిత్యాధాతూపసర్గయో: నిల్యొ సమాసే వాక్యేతు సౌవివషామ పేవతే ఆని వివ ననుపరించి రెండు పదాలమధ్య సంధి చేసినా చేయవచ్చు వదలి చేసినా వదలిచేయవచ్చునని తెల్పింది. ఆదే విధంగా నాడు రెండుపదాల మధ్య సంధితోపాటు విసంధిని కూడ పాటించిన రూపాలు కన్పిస్తున్నాయి. ఉత్వనంధికి బదులుగా విసంధి ఉఊత్వసంధి నిత్యంగా జరుగుతున్నట్లు తెలుగు వ్యాక ర్తలందరు ఆంగీకరించినా, నాజీ కాసనాల్లో ఉత్వసంధి జరుగాల్సి ఉన్నా, విసంధి కన్పిస్తుంది. ఉద్రదేవ మహారాజులు ఆకునూరికి, ఆదేవరకు అంగరంగ భోగానకు ఇచ్చిన జా !ీగూ శల. గట్రా 877 101 గణపతిదేవ మహారాజులు ఓరుంగల్లు -- (60౧౬౮ = 111 4/4 407 905 విద్లిగాను అమరావతి, పుణ్యముగాను ఇచ్చిన నీరునేల - పై 4 587 యడాగమానికి బదులుగా విసంధి సంధికానిచోట యణాగమాన్ని తెలుగు వ్యాకరణాలు విధిస్తూ ఉంటే విసంధిగా కన్పించు పదాలనేకం కన్పిస్తున్నాయి. (మొక్కి ఆ దేవరకు, ఇచ్చినతయం-=14౮, శీలి. కర్రా లగ 872 101 చవ్వ చెల్వు అడ్డగూడి ఆస్థాన ఆకా -సం -పు ఓలిరి (బోలిరెడ్డి ఆత్యంశధమ్య౯ - 60౧౯౫ // లం లి 16 వి 147. కాస ఆపా'సట్ట ఎాపై - కణం! టిలి సీరకేల ఉరుగారుం, సోమనాథుని ఆంగరంగ = పై=-/24 వరి ఏకఠపదంలో విసంధి సమాసంలో, ఉపసర్ష ధాతువులమరధ్యః వీకపదంలో సంధి నిత్యంగా జరుగుతుందని సంస్కృత వ్యాకరణాలు పేర్కొన్నా నాడే శాసనాల్లో కొన్నిచోట్ల

లీ10 తలుగు ళాసనొలు సంస్కృత పదాల్లో నిత్యంగా సంధి జరుగాల్సి ఉన్నా విసంధితో ఉన్న పదాలు కన్పిస్తాయి. మధ్యాహ్న సంధ్య ఆంగరంగ ఎద -హిం=కా- 8?1 పు 1090. విద్యామండప అధ్యయన (బాహ్మణ అతిథి ఆక్యాగత 0 4.5. ౮44 ల 142 ౨ 809, సంధులు నాటి పద్యళాసనాల్లో ఆంతటా సంధి పాటించబడింది. విసంధితో ఉన్న వదాలు పద్య శాస నాల్లో కన్చించవు. పద్యశాసనాల్లో, వచనళాసనాల్లో ఎక్కువగా సరళాదేశం కన్పిస్తుంది. ఆ తర్వాతి సంధి గసడదవాదేశసంధి ఆ(కమిస్తుంది. ఉత్వసంధివంటి ఇతర సంధులు తరువాతి స్థానాన్ని అ్మకమిస్తే పుంప్వాదేశ సంధి, టుగాగమసంధి వంటివి మిక్కిలి తక్కువగా కన్పిస్తాయి. పద్యశాననాల్లోని పద్యాలు ళా శ్రీయత మట్టురాన్న్వయుండబేయుండు జెంట్టమ నాయకాత్మజుం డాయితమై గజాంబర వియత్ససి సంఖ్యజనను ళకాబ్దములు వాయని భక్తిమియి రవియపస్పవ కాలమునంద్దు మల్పండ్డా ల్మీయ కులోద్వహార్థణమున నిద్ధ యశోవిభవాభిరాముండై = వం వంగి 4.0, 28 8౨ 70 ఏచి పర్మాకమంబున యున్నయెడ గోటమల్లడిం (దా) చలధీరుండ్రై పగణనాజి జయించి విశేషలీలతో నా(యా)చక కల్ప(విమండన నాద్యుం కంబైనుందా(నె పెద్దయె బూనెన వేమబోలకుల భూషణుండ్హై పరగెను ధర్మితిపై = రంగు 04 గట్రా 12 క 148 మంచన్నాంధవులన్న్యమిద్ధమగ సన్మాగ్గణంబునం (బోచిర వింబన్వి్యపుల నూజి౯తంబుగ నతిస్నేహంబు--...1వజం

భాషాపరిశీలన 211

బెంచెన్టేవ నిశావలులతి బ్రీతిం నిజన్ము-.......

_త్రించెగీ త్రిక మహీళళొంక గగణా(నా) దిత్యాచె[చ)ల స్టాయిగాన్‌

ఎూ-ా౮ంగిజూ ల 59027111

(శాసనంలో కనిపించని పాద్యవమం పఠనసొలభ్యం కొరకు పాటించబనందిఎ)

ఈ విధంగా నాటి పద్య శాసనాలను గమనిస్తే విసంధివంటి వ్యాకరణ విరుద్ధ రూపాలు మచ్చుకైనా కనిపించవు. పద్యరచయితలు కవులు, పండితులు కావడంవల్ల కాసన లీఖకుడురూడ పద్కాలపై ఉన్న ఆదరాధీమనాలివల్ల (ోర్ధతో పక్కినందువల్ల సలక్షణంగా కన్పిస్తాయి. ఉత్వసంధి

విసంధిగా కనిపించు. పదాలను వదిలివేస్తే ఉత్వసంది సాధారణంగా ఆంతటా నిత్యంగా పాటించబత్శట్టు నాటి కాసనాలవల్ల తబుస్తున్నది.

దేవర కొషపయి సుఖంబుడ్డు వాణ్డు = 0774౧౮ 6 7 25

పందుము పట్టిబ్బ ఆ వంగి లగి 4.5, 28 7 70.

పదున కొణ్డగు... సాసనమిచ్చెను _పై- 242 79

కాని కొన్ని వాక్యాలలో వాక్య మధ్యసంధిగా యడాగమం కన్పిస్తుంది ఇది లేఖకుని ఆజ్ఞతవల్చనో లేక పొరపాటువల్లనో జరిగి ఉంటుంది. లేక విరామ చివ్నోలు హిదించనందువల్ల నాటి శాసన రచయితలు లేఖకులు దీన్ని తప్పుగా భావించినట్లు కనిపిస్తుంది... తెలుగు సాహిత్యంలో కూడ పద్యాలలో రెండు వాక్యాలమధ్య సంధి జరిగినట్టు కన్పిస్తున్నది. కాని వచనంలో వాక్యమధ్య సంధి కన్చించదు,

ఆ్రి ఉళత్వసంధికి ఆవకాశమున్న రెండు పదాలమధ్య యశాగమం చేసిన రూపాలు కన్పిస్తున్నాయి,

లీ] ల్లీ తలుగు కాసవాలు “మహాపాతక దోషంబులు సెఅచు యీశ్వర సమీపంబు........ ...గోమాంళశంబు దిన్నవారు యీ దేవాలయంబు **-- భొవి మప్పించె యిందు స్తానముసేసి 6077౬౫ 111 ౧7౯ ల 14 0 147 కవిల చెజీిచన పాపము (1) యిదతి [శ్రీపతి పడసినది పై! 88 97 మహారాజులు యోరుగంటి పట్టణమందు -పై58 7 162 మహాదేవులు యినుమగుటితిని పాపె 11138 607184 (పధమేతర విభక్తి, ళ్యతర్ధ చునర్ణముల యుళత్వానికి వ్యాకరణానుసారిగా సంధి వికల్బంగా కన్పిస్తుంది. బొడ్డమకీ వేమబొల్ల కుల్మశేష్టుండై న రేవయకును న్యగ్రతినయుండు ౮0౧౧౫౫ 111౧7912 7౯143 మహాదేవరకు నాదిత్య దేవరకు నిడ్తలికెడు తపసులకు పెం 118141 రాజ్యంబు సేయుచునుండ జామై = 11808 రాజ్యంబు సేయచుండంగా. --- 2గూ 4 వె. 108, ౨౯ 87 ౨ 101 ఇత్వ సంధి నాటి కాసనాల్టో (క్రియాపదాలోని ఇత్వానికి సంధిలో వృత్తిని ఆకారం లోపించిన “ఆది, ఆవి" అనే వాటిపై ఉన్న ఇర్వాన్‌కి సంధి జరిగిన రూపాలు కన్పిస్తాయి. _ మిగిలిన స్థలాల్లో ఇత్వానికి ఆచ్చుపరమైతే యడాగమసంధి చేయబడింది. ఉజుపాదంబులంబుట్టి రాద్యమున = €గ్గజూ 417 = €9 109. దీని యవ్వండై న తివిశిరేని = పై // ౫77 4 ౮. 87 ఆది యెట్టిదనిన - పై గ” 590 109 తనదె (పెగ్గడ చెటు అ కొ. సం, పు 2208

భాషాపరిశీలన ౨18 “మంచి "ఆశే పదంలోని ఇక్వానికి సంధి జరిగిన రూపం కన్పిస్తుంది. మంచాకులు =శాసం. పు 175 కిషన్టకి, “పది అశేదానిపై ఉన్న ఆచ్చుకు నంధి వికల్సంగా చేసినట్లు కన్చడుతు=ది, దీపవ త్రి౯కున్నతయపండుం వోలా క0! = 4వి=ం98 ల 70 ఆతనికి న్మాలేయాన్వయ = 4/4 శర నశ ల[225 2 కీర్‌ పడి ఆలుసింన్నాల లెక్క్యాను = ౮౮గ౯౫౩ / 26 ౨. 88 మంచి పోంకలు పవేనుంను, మంచాకులునలుపదేను - ళాసం. పు 1/5 ఇతర స్థలములందున్న ఇత్వంపై యడాగమశంరధి జరిగిన రూపాలే అధికంగా కన్పిస్తున్నాయి. లేకపోతే విసంధిగా రాయబడ్డాయి, కొన్నిచోట్ల సంవత్సర సంఖ్యను సూచించటానికి అంకెలు వేసినా చదివేటప్పుడు ఇకారాంతముల్లై నందువల్ల కొబోలు తరువాతి అద్చుకు యడాగమం వేయబడింది, ౧౧౮౯ యగు (పథవ సంవత్సర -= ౧౧7౯౮ గ 86 ౨ 98 ౧౨౨౧౫ యగు వికారి నంవత్సర = పై55 ౨ 167 ౧౨౨౦ యశ నేంటి విశంబస(0) వ్వత్సర =వోం/. &27/-4.5. 80౨ 79 అకొరనంధి ఆత్వసంధి జరిగిన రూపాలు చాల తక్కువ, 'అమ్మః అయ్యం అన్న: ఆకు; మొదరై న ఆకారాదిపదాలు పరమైతే మానార్థకమైన ఎడు, అడు” (ఆడు ఎడు యొక్క వ్యవవోరరూపం కాబోలు) పరమైతే, స్థంవాచియైన ఎడ ఆ నే పదం పరమైతే ఆత్వసంధి జరిగింది. మిగిలిన స్థలాల్భో ఆంవటాయడాగ మ వచ్చిన రూపాలే కన్పిస్తున్నాయి.

|! తెలుగు శాసనాలు ఆక్కమకు సానింగానిచ్చి (ఆక్కమ్మ ) -ద-హిం-కా, య 844 పు 180. హైచమక్క మల్గాయ చేతం గొంనది. కన్నాయ వాసప్పాయ గూ 4 గగ లం 839 త 106" కుంచెండు; అడ్జండు పాదికండు = €07౯౫౩ ౧77 82 ల 668 బోయుని మెట్టనియెగు = పై = // ౫౭ 16 ౨ 157. అప్ప అనే పదం పరమైతే ఆత్వసంధి జరిగిన రూపాలతోపాటు సంరి జరగని రూపాలు కూడి కన్పిస్తున్నాయి. వాసప్పాయ = 14 4. నశ ౨౧ 88 0 106 నారణప్పన = ద. హిం. కా. ౭/౧1 పు 140 జనాద౯న అఆప్పనంగారికి, సోమనాధ అప్పనంగారికి కామచేవ అప్పనకు = పై = 56 పు 181 నసరళాదేశనంధి నాటీ శాసనాల్లో ఎక్కువగా కనిపించే సంధుల్లో ఇది ఒకటి. పద్య శాసనాల్లోనూ వచన శాఫనాల్లోనూ ఇది తరచుగా కన్పిస్తుంది. “సిత కాపాల ధరుం(ద్రిలోకవరదును ్రీకంరు మల్లేసన చ్చి౯తుంగావించి నివేద్యసార్థణకముగాం జెల్వౌంద నిన్మల్తురు వ్యీణతలంబ్బిచ్చెనుందాం్యబళాసనముగా విద్వన్నుతుండైన భా రత వీర (పతిమపతాపుండు బుధారాధ్యుండ్డు మళ్టింక్షిలను వంగ వ్యంగ 4. వ 28 2. 70. నేయ యాచం[దతారకంబుగా బోయునట్టుగాను.... లలు సీరి నేలయుంబది మజుతురు వెలిజేనునుం దనయిల్లును *.. ... ఎంఎ 04౮ ౧-6 ౫ 25,

భాషాపరిశీలన వక్‌ లీమన పెగ్గడకుం గుక్కుటము ఉ త్తరాసం[కాం శ్రింగాడ్డు గడ్‌గి ఇమాన్‌ అన్‌ ఛా ఆపై = 89 2. 08. తెలుగు వ్యాకరణాలు సరళాదేశ సంధిని నిత్యంగా విధించినా కొన్ని పద్య శాసనాల్లోనే సంధిలేని రూపాలు కన్పిస్తున్నాయి. వ్యవహార దోషంవల్లనో లేఖక దోషంవల్లనో ఈ సంధి రహిత రూపాలు జరగి ఉంటాయి. వారిచేం (పతిపత్తులనుం లాం[బకాసనములు, ఒప్పుపేడ్డల ,. .... లంగా 11 ౧ 12 149, కొన్నిచోట్ల _దుతం లేక పోయిన్నాదుత (పకృతిక సంధి కన్పిస్తున్నది. డీనికి రెండుదావారణలు మ్యాతం లభించుటవల్ల ఇఏ౨ కాసక లేఖషని పొరపాటు? పరిగణించవచ్చు. వెలిబేనును -- ౮౮౫౮౮౮౩ / 6 ౨, 25, (కొప్పించిన జెరువును -- ౮౯. కై! 4 ల. 28 2 70, పై విధంగా ఉన్న రూపాలు ఇంకా కన్పించలేదు. గసడదవాదేశనంధి చిన్నయసూరి గసడదవాదేశసంధిని తెలుగు పదాల పైనున్న తెలుగు పదా లకే ఆని స్పష్టంగా చెప్పకపోయినప్పటికీ ఉదాహరణలు మ్యాతం తెలుగుపదాలనే ఒసగినాడు. అదే విధంగా '*తెనుంపల మీవి సాంస్కృతిక పరుషములకు గసడదవలు రావు” ఆని సంస్కృతపదాలకు గసడదవాదేశాన్ని నిషేధించినాడు. కాని నాటి కాసనాలను పరికిస్తే తత్సమాలపై నున్న తత్సమాలకు, పేర్లకు కూడ గసడదవాదేశం వచ్చినట్లు కన్పిస్తుంది. భూమి దానము వటీన్టభుజాగళాలుడు == వం క 4.లి బి8 70. పూజలు (వీతిం జలుపుచు పుషగానిధివుషణర త్నమువుషో౯లా _త్తమమూ త్రి౯, [వకటిత కీత్రిణ (వోలజనపాలుండు 4 శీలి నగ లి/ 5 7 656 వ్మిపాన్వాయ ముఖ్యుండు వద్మజుం 607౯౮ 57 59 7 109

వీరి తెలుగు శాసనాలు మహారాజులుగామన ,(పెగ్గడ =-పై = / - 82 వ, 908. పెద్దవోలె బోయినికి మన్మవోతీశ్వర = దంహిం- కొంగ 408పు.217 (వఠథమా విళక్తిపె నున్న పరుషాంకు గసడదవలు వస్తున్న ట్రే ద్వంద్వ సమాసంలోకూడ గసడదవాదేశసంధి కన్పిస్తుంది. ఇడి నిత్యంగా వస్తుందని చిన్నయసూరి. (ప్రౌరవ్యాక_ర్త చిన్నయసూరికి ఆపవాదంగా “కొన్ని యెడల చతసలకు సదవలుగానం ఐడవు'' అని తెల్పి ఆందచందములు “అప్పాచెల్సెం(డు' *రాకపోకలు' మొదలై నవి ఉదాహరణగా ఇచ్చినాడు. ఆంరభాషాభూషణంలో ద్వంద్వసమాసానికి ఉదాహరణలిస్తూ ““కూడూ్యూరలు, ఆటపాటలు" అనే వాటిని సంధిరహితంగా చూపించాడు. అంధభాషాభూషణంలో ఉదహరించినట్లు కాకతీయుల కసనాల్లోకూడ కొన్ని చోట్ట ద్వంద్వసమాసంలో గసడదవాదేశసంధి కన్పించదు. కూరకాయభండ్త అందు. - €₹077౮ ౧7 40557 తల్లి తర్మడి ఎఎ. దహిం కా - 7000 కాయకూరలు పై = 94, ఆడే విధంగా కర్మధారయసమాసంలోకూడ ఒకచోట గసడద వాదేశసంధి కన్పించదు. కర్మధారయ సమాళంలో గనడదవావేశం వికల్చ్పంగా వస్తున్నట్లు శృంగార భూవణకారుడు చెప్పినట్లు చిండామణికారిక పేర్కొంటున్నది. ఊరుకాయభండ్ల అందు --- ౮07౧2౮ 11= 47. 67, ఇతర సమాసాల్లో, (గామనామాల్లో గసడదవాదేశసంధి వస్తున్నట్లు నాటి శాసనాలు తెల్పుతున్నాయి. ఆకు(6) గట్టు ౮07745 ౯ = 82. ఎజఅకవురము ఎ పై 420 122 బేత్యవోలు, మాచివురము, మాచవురము -- పె - 18 ౧99 గంగావురము -- ద = హింకా ఎ గకీరిక పు 940,.

భాషాపరిశీలన ల17 అంత ఎంత అశే పదాలపె ఉన్న పరుషాలకు గసడదవాదేశం కన్పిస్తుంది పొశ్రచిన ఆంతవాపము - €ంగ:ట 17 ౨4 7. 58. ఎన్వరు ఎంతవెట్టినాను -- ద - హిం - కా. 1499 పు 200, నన్నయ భారతం (వాత(ప్రతుల్లో అచ్చటచ్చట తత్సమాలమీది. తెలుగు పదాలకు, తత్సమాలమీ3 తత్సమాలకు “ఆంత, ఎంత' పదాల తర్వాత గసడదవాకేళం వస్తున్నట్టు అవధానిగారు తమ సిద్ధాంత వ్యాసంలో వివరించినారు.8 అద్లే నన్నెచోడుని కుమార సంభవంలోనూ గడసదవాదేళసంధి కన్పిస్తున్నదని వారే తెల్పిరి.? (పొధవ్యాకరణ కర్రమ్మాతం కొన్ని తెలుగు పదాల పైనున్న తత్సమాలకు గసడదవాదేళాన్ని బాలవ్యాకరణమునకు ఆపవాదంగా. విధించి నాడు.! కాని తత్సమాలమీది తత్సమాలకు గసడదవాదేశం వస్తున్నట్లు తెలుప లేదు. తత్పురుష సమాసంలో వస్తున్నట్టు కూడ తెలుపలేదు. ఇంకా నాటి కొసనాల్లో కొన్నిచోట్ట ఆంకె* తరువాత ఉన్న పరుషాలు గసడదవాలౌతున్నాయి. బహుశః కాసనలేఖకుడు లేఖన సౌలభ్యంవళ అక్షరాలకు బదులు ఆంకెలు వాడినట్టుతోచుు,. నూటపై $ వెస్టి ద - హిం -కా = ౫- లిలి8ి, (విత్తి ౫న వుట్టసేను == పై --580 పు 281. గసడదవాదేశం నాటి శాసనాల్లో (దుత (ప్రకృతికంపైన కూడ కన్పిస్తుంది. ఇది లేఖక (ప్రమాదం కొవచ్చు. ఉడిమేశ్వర దేవరకు వెట్టిన వృత్తి ఎన! - 0! - 4 2.880801 (తికనంధి "ముప్పాతిక, ముయ్యడ్డుమ, ముయ్యడ్డ, ఇయ్యీవిో వంటి పదాలు నాటి శాసనాల్లో కన్చిస్తున్నాయిః అట్టే ఇద్దుము ముక్తుమువంటి భూ, ధాన్య పరిమాణ బోధకపదాలు నేటీ వ్యవహారంలో ఉన్నట్లుగానే ఆశేక శాఫనాల్లో కన్పిస్తాయి కాని తూము అశే పదమే విడిగా నాది కాలంలోనూ వాడుకలో ఉండింది,

218 తెలుగు శాసనాలు తూమెండు చేను ఇచ్చిరిమి _-దంహిం- కా చ= 851 పు 188, వారికి మేటి తూమునడపంగ్గలవారు -- (0౯04౮ ౧17 = 41 2 87. కాని ద్విగు సమాసంలో మాతం శుముగా కన్పిస్తున్నది. ఇది వ్యాకరణ సమ్మతం కొదు. కాని బెక్కల్లు కాసనంలో పేర్కొన్న (తుమెడు) “తుము అనే పదమే చేరినదన్న వ్యాకరణ సమ్మతం కాగలదు కాకతీయుల కంటె (ప్రాలీన మైన బాదినేని పల్లి శాసనంలో కూడ '“తుమెణ్డు” కన్పిస్తున్నది 8 కాని ఏ ఇతర శాసనాల్లో ఈ “తుము” అనే పదం కన్పించదు. కొత్త శద్దానికి వలె ఆద్యకరళేషం నుగాగమమూ కల “పందుము ఎనుబందుము అనేవి నాటి కాఫనాల్లో కన్పిస్తున్నాయి. పుంప్త్వా దేశం కర్మధారయ సమాసంలో మువర్ణంపై వచ్చు 'పుంపు' ల్లో 'పు ఆదేళంగా వచ్చిన రూపాలే నాటి కాసనాల్లో కన్పిస్తాయి. పుంపలతో టుగాగమమూ వచ్చిన రూపం ఒక్కటి కూడ నేను పరిశీలించిన కాసవాల్లో కన్పించలేదు ఎ లా సో రాజనపు బియ్యం - ళా, సం =పు, 175. మూలవరపు మూలస్తానం మల్నాధన్కా = 607724౧ 37 ౧ 82. ఉత్తరపుంగొమ్ము; దవిణపుంగొమ్ము, ఊలిగపు బానెశ, నాయంకే పువారు =ద = హిం = ళా- ౫ 4202 7. 2205, సోమవారపు నిబంరపుపళకు - పె - 522 ౧. 289, టుగాగమం కర్మధారయ సమాసంలో ఉదంతాలకచ్చు పరమైతేటుగాగమం వస్తుందని వ్యాక్నర్తలు విధించినా నాటి శాసనాల్లో (గామనామంలో ఆకారాంతపదానికి ఆచ్చు పరమైనా టుగాగమం కన్పిస్తుంది. మారటూరు = ౮07742 // 47 88 2 80. మారటేటందనంల్చిన -- పె - న్‌7 12 7 25,

భాషాపరిశీలన చికేలి నుగొగమం వష్టీతచ్చురషసమానంలోని ఉకారానికి అచ్చు పరమైతేవచ్చే నుగాగమం నొటీ (గ్రామనామాల్లో వికల్బంగా కన్చిస్తుంది. వేల్చునూరి [శ్రీదామేశ్వర, చేల్పూరు -ా ద=ాహిం-కామ 814 ఈ 3801! పు 188 ఈ 166. ఆకోరాంతాల్తైన సంస్కృత పదాలకు ఆకారం పరమైతే వచ్చేసవర్డ దీర్టానికి బదులు నుగొగమం వచ్చినరూపాలు. రెండు శాస నాల్టోమ్మాత్రం కన్పిస్తున్నాయి. పైగా వ్యవహారంలో “హనుమడు” "అకుముడు'గా మారినస్లే హైహయ అనే పదాన్ని “ఐహయ” అర టజాదిగా.. మార్చుకొని సంధి చేసు కొన్నట్లు నాటి కాసవాలవల్ల వెలుస్తున్న ది. ఇవ నొటి న్యవహారాన్ని అనుసరించి మార్చుకొని ఉండవచ్చు. మహామండలేశ్వరననే కోత్తుంగత రంగ, మాహిచ్మ త్రీపురవరేశ్వర న్హై హయ వంశోదుభవ న్యాలేయ గ్మ్యోత పవ్వ్శిత నళ్య్యుగ నరశిరో శ్‌ వలి 4 లి 18 7 కర మహేస్వరపురవరేశ్వర నై హయ వంళోదృవ న్యాలేయ గత పమ్మిత నత్యూగ నర సిరదపకాణుధ్వుజ వా రంగుజూ శక 2 01. సర్టపదాయ వ్యాకరణాలు సదాదిలో యకారాన్ని వువుచొ వో అను నిషేధించినా వ్యవహారంలో ఉకార, ఓకారాది పదాలు ఉబ్బారణ సొలభ్యంకొరకు వకావాన్ని ఊశతగా తెద్చుకొలటున్నాయి. ఇట్టీ పదొలు నొటి శాసనాల్లో అక్కడక్కడ కన్పిస్తున్నాయి. ఆవూరు తూపుబా -- డంహిం-కాంగే గ్‌2కి పు 288 వినశోదంబునంవోదుగంటి “- రంగు ల నశ 21 ల రల వినోదంబునందు వోరుగంటిన్త్ను “ా పెం 18 560,

220 తలుగు శాసనాలు నంస్కృృత పదాలమధ్యా ఆెలుగుసంధి రెండు సంస్కృతపదాల నడుమను సంస్కృత సంధి జరుుట సహజం. కాని నాట్‌ శాసనాలను గమనిస్తే అవర్డానికి ఇవర్జం పరమైనప్పుడు రావాల్సిన గుణసంధికి బదులు అత్వసంధి వచ్చిన రూపాలు కన్పిస్తాయి. ఏీలీశ్వరంబున - ౮౭. తాగ 4. 5. 25 ౭ 70, కామీశ్వర దేవరకు ౨ పై 18 7 85, రామీశ్వ్యర మండనికి _ ౮0౧౮౮ 11 44 7 126 కన్ఫరీశ్వర, దళమీశ్యర -- దహిం-ళాఎన 450 పు 941. ఇట్టి పదాలనేకం నాటి కాసరాల్లో కన్పిస్తున్నాయి. ఇవి గణపతీళ్వర, దేళాధీశ్వర, వంటి పదాల సామ్యంతోనో కొమిరెడ్డి, రామిరెడ్డి వంటి వ్యక్తులు (వతిష్టించుటవల్లనో కామిశ ఈశ్వర రామిశీ ఈశ 35 అనే విధంగా రెండు పదాలు కలిసీ వైరూపాలేర్పడి యండవచ్చు. ఆథ్రే కొన్ని శాసనాలలో 'గణపతేశ్వుఠ' వంటి సంస్కృత పదాలు, సాచేశ్వరవంటి. మి్యశపదాలు మహామండలేశ్వర, (పోలేశ్యరవంటి పదాం సామ్యంవల్ల ఏర్పడి యుండును, సాలేళ్వర దేవర (ప్రతిష్షను, గణపతేశ్వరమును వెయ్యిలింగాల గణపలేశ్వర దేవరకు -- పై =/% 46 ౭ 95. రుగాగమం రుగాగమంతో ఉన్న పదమొక్కటి మ్యూతమే నేను పరిశీలించిన శాసనాల్లో కన్పిస్తుంది. ఆదికూడ తత్సమంపై “అలు” శబ్దం పరమైనప్పటి రూపం. కొని లేఫమా[త్రం శకట రేఫ, సుప్కుతకుల దీపకుజాలై న ఎ దంహింంళాం లికి! పు 106.

భాషాపరిశీలన వల్లి! (చుతద్విత్వ సంధి (దుఠానికచ్చు పరమెనప్పుడు కొన్ని స్థలాల్లో (దుతద్విత్వమౌతుంది, భారత భాగవతాదులందున్న ఈ రూపాలను సాధించుటతై (పౌఠ వ్యాక్నర్ట (పక్మేకంగా ఒక సూ(కాన్ని కల్చిందినాడు.!0 ఆనే (యళద్విత్వంగల రూపాలు నాటి శాసనాలలో ““కాన్‌” ఆనే అవ్యయంపై మ్యూతం కన్పిస్తున్నాయి. స్థాయిగాన్నిచ్చిన - శా-సం- పు. 290, ఇవికాక కేసరి + సము[దం కేశమ్ముదంగాను, రాచ సా సమ్ముదం రాసము[దంగా మారిన (ప్రాఠాదినంధి రూపాంతోబాటు వాచసముుదం బాస్సమ్ముదంగా, గణపతి +దేవుడు గణపద్దేవుడుగా ఆంత్యాచ్చు లోపించగా సంధి జరిగిన దూపొలు కన్పిస్తాయి. రానమ్ముదం వెనక - భారతి, మల ₹4 ప్రశ. దాస్సము[ద్రాన చా లంగా లం = 50 7 140. గణపద్దేవ మవిరాజులు - పె- 100750. నామవాచకాలు పులింగ వాచకాలై న అదంత తత్సమ పదాలయొక్క చివరి ఆకారం విభక్రులందుత్వంగా మారుతున్నట్లు వ్యాకరణాలు తెల్బుతూ. ఉన్నా గ*ోలింగడు రంగడు” అనేవి మ్యాతం ఉత్వసహితంగా కాక ఆచ్చిక పదాలవలె ఉత్వూం విరహితంగా కన్పడుతున్నామి.. అట్టే నాటి శాననాల్లోరూడ నాథదేవ వంటి శబ్దాలు ఉతగ్షిరహితంగా కన్పిస్తున్నాయి. సంక్కం దేవనికి ౨ కరి 4 6, 28 270. హరిహరదేవనికి -- €గ౮౬౮ ౯/ నై 80 111. అవుభళనాధని -పై-34 19051 భీమనాధండు. -- పై 77 29 66 రాయగరుడడును = వెలిగందల (ఆమ్ముదితం)

వ్ల్‌ల్తీల లుగు కాసనాలు

నన్నయ భారతంలోను గరుడడు ఆశే పదం అనేకమార్డు (పయోగించ బడింది.!! అభ్హే దివాకర్ల వెంకటావధానిగారు. నన్నెచోడుని కుమారసంభవంలో మవాద్వాచకాలై న గరుడ, నన్నెచోడ ళద్దాలు (హర దోచకొని గరుడండు 4-99, భువినన్నెచోడడబె 1-57) ఉత్వవిరహితంగా ఉన్నట్లు తెల్చినారు. 12

ఆభ్హే నాటి అనేక శాసనాల్లో కన్పించే (ప్రత్యేక పదం “దేవర”.

దీని నడపువారు దేవరకాపయి -- 60౧౯4౮ ౯ = 6 ౭ ౨5

ఉ_ళ్తరేశ్వర దేవరకుం బందుము = వ౭/ వా శ. ౨. 58 7+0.

సంస్కృత పదమైన దేవళబ్దం కన్నగభాషలో బపఇవచనంలో 'దేవరు' జొతుంది,. ఆ కన్నడపదమే జఇలుగుభావలో దేవరగా మారి ఏకవచనంలో స్టిరపడి ఉంటుంది,

ఇయాంత శద్ధ్దాలు వకాంంతాలుగా మారిన రూపాలతోను, ఇత్వం లోపించిన రూపొలతోను నాటి ళాసనాలలో కన్పిస్తున్నాయి. దీపళబ్దం చివియ శబ్దంగా తొలి కాకతీయుల శాననాలలో కన్పిస్తే తరువాత శాసనాల్లో దివ్య దివ్వెగా మారినట్టు కన్పిస్తుంది.

నంద దివియకు నిళ్మ పజ్జంణ్జు మానికలు - 0౧౮౫౩ ౯ = 82 25.

చివియకు మట్లులుం = ప్తెా //నణ 127 85.

నయివేద్యము దివ్వెకు సవ్వరాపరియారము =. డై = ౧7 46 ౯ 91.

దివ్వెకంమముల పదుండకున్ను ఎలి = కొం రా ఎ ళా ఉపపు 55.

దివ్య కంథము --ద-హిం-ళాఎమ45! పు 241.

ఈ దివ్యనడుపు మద్ర టోఇనికి = పె - 442 పు 286.

అదేవిధంగా. పళ్యం పళ్ళ్శెంగా, ఆడ్యన అడ్ఞెనగా ముక్షాపదభవమైన ముత్రియం ముత్యంగా తరువాతి కొలంలో మారినవి,

ఇచ్చిన పళ్యముం ఆడ్యన ఒకటి -- తె-ంళా. 4 కాలా. 41 పు 84,

వెండిపట్టెము (పళ్ళెము 1) __- దంహిం -ళ -లివికిటపు 187.

భాషాపరిశీలన వలఫి పల్లెరాలు ౨ -- పై -- 451 పు 241. ముత్యము --ా (0/౬౮ [= 14 ౨5/ మల్లెైబోఇండు, మల విరిజాది- ద -హిం-కాఎం మ 422 పు 225. బొడ్డుమల్లె నాయకుండు -- (60౧0౪ // మం 12 55 ఇయాంఠ ళద్దాల్లోని ఇయకు ఎత్వాన్ని నన్నయ చిన్నయలు విధించగా! 'కేశనమ్మాతం ఇయాంత డూపాలనే సాభురూపాలుగా థావించి కొత్తగా వాడుకలోకి వచ్చిన ఏదంతరుూపాలను సిరసించినాడు. 1 చిన్నయసూరి ఇయాంత శబ్దారిలో ఇకొరం లోపించిన రూపాలు మృగ్యమన్నాడు. కాని కాకతీయులనాటి శాసనాలలో ఇకారం లోపించిన ముత్యం, పళ్యం? ఆడ్యనవంటి రూపాలు కన్చిస్తూనేఉన్నాయి* ఆదంఠాలైన ఆమహన్నపుంసక రింగళ ద్ధాలకు మువర్డకాన్ని వ్యాకరణాలు విధిస్తూఉంటే ధర్మ నిత్య శబ్దాలుమా్యతం మువర్ణహితంగానూ కన్పిస్తున్నాయి. ధర్మశబ్దం (పథమైక వచనంలో ధర్మ, ధర్ముపు, ధర్మము ఆనే మూడురూపొలతో కనిపిస్తూఉందే నిత్యశబ్దం నిత్య, నిత్యము అని రెండురూపాలతో నాటిశాసనాల్లో

• కన్పిస్తున్న ది. “నిత్యము” అనే పదంకంటె నిర్యళబ్బమే ఎక్కువగా నాటివాడుకలో ఉన్నట్టు నాటిళాసనాలవర్ది తెలుస్తున్నడి. ఇప్పపెకీ తలంగాణంలోని పల్లెటూళ్ళులో “నిత్య” అని “ోని"వర్ణంపై ఊనికతో మువర్జరహితంగా వాడుతారు. ఈ ధమ్మణమునకు నెవ్వరు దాధసేయుదురు -..... ఈ ధమ్మజము ఎవ్వరేం (బతిపాలింతురు 60/౧౧ 11-28 ౨92 ఈ ధమ్మ౯ తప్పకనడిపేవి ఈ ధమ్ముళవు (పతిపాలించినవారి శా=ఎసం -పు 175. ధమ్ము౯వు తప్పకనడీపి = ద -పొం- కామో 4292 పు 225. నిత్య కుంచెండు బియ్యము , గటా 177 ౨2 506

వీ24ీ తలుగు ళాసనాలు నిత్యం ఎలెక్క; దీపకంబాలకు నిత్య న౨-పై = 111016 పు 80. తత్సమపదమైన “మం[తపువ్పము” కూడ మువర్ణ రహితంగా శాటి శాసనాలందు కన్పడుతున్నది. మళ్శతపుష్ప పెట్టిడి పూజారులు -ద - హిం-కాన 48? పు 281. నాటి సమూలీన సాహిత్యంలోని భాస్కర రామాయణంలో చరి[కొది గణంలో చేర్చాల్సిన చిహ్నః చామర శబ్దాలు కన్నిస్తున్నట్టు డాక్టర్‌ ఆర్‌, శ్రీహరి గారు తమ సిద్ధాంత వ్యాసంలో వివరించినారు. !5్‌ వికియము అనే పదంనుండి ఏర్పడ్డ “విడెము”' అనేదికూడ మువర్ధ రహితంగానూ కన్పిస్తున్నది. విడెము మాదయగారు - 607008 111 [41౧ 32 7 70. విడెము పోంకలూనగు ఆకులూ - ద -హిం = ళా య 422 పు 225, ఇ దేవరకె విడెనకుం బెట్టిన - పె - 4068 పు £18. ఆశ్లే ఉకారాంత శబ్దాలకు విభక్తి ప్రత్యయంగా వు వర్ణకాన్ని వ్యాకరణాలు విధిస్తూఉంటే చెరువు ఆశేది విరక్తి పత్యయమైన వు వర్ణరహితంగా కూడ. నాటి శాసనాల్లో కన్పిస్తుంది, చెలటుపన్క, చయికట్ట = 60౧069 1౪24 ౧53. చటులోపల -- పైె- !11 [910 176, పెద్ద చెటున _- రల! = ౨7/౧ శల 27 వ 46, ఉదంతాలై న మహద్వాచకాలకు డుజ్‌ వికల్చ్బంగా జౌతుందని ఆంధ్రశబ్ద చింతామణి, బాలవ్యాకరణం తెల్చుతూఉంటే వటువు మనువు మొదలైన శద్దాలు డుజ్‌ రహితంగానే ఉన్నట్లు ఆంధ భాషాభూమణం తెల్పుతూ ఉన్నది.!6 అట్లే నాటి౯సనాలలో తత్సమమైన స్వయంభుడు అని, మైలారుళబ్దం మైలారుడుగొ, తత్సమమైన (దోహిశబ్దం నాటి శాసనాల్లో (దోజలడు అని డుజంతం౦గా కన్పడుళున్నది.

భాషాపరికీలన లలీర్‌ స్వయంభునికి అడ్డ 561. 501 గ.౯. 12 7 46, మైలార్కువి ఆద లామా సివ(దోహుడు _ 601019 11- 10 8 ౧౦/౧౮౩ 11160 4, గ్రీవాచకమైన దేవతాశబ్దం ఇకొరాంతంగా నాటిశాసనాలందచు కన్పిస్తున్నది. కులదేవతకి = 561. 501. గి, 17 ౧ 46. తత్సమమైన “(ప్రధాన ళప్త్దం మంటి అశే అర్థంలో (పధానిగా మిక్కిలి వాడుకలో ఉండింది. నాది శాస నాల్టోను ఇదేవిధంగా ప్రయోగించబడిండి. కేఎలకా ద్యదునకుం (ఒధాా 1౧5. ఉీ,గి. గం 9130 ౧ 89. శ్రేమన్మహా పథాన? 00/౧09 111 సం 2 ౯ 108, నిబుకి ఆధిహ్టైనచేవతిగాగం దిక్కూ. నైబుతి కొసి కొసనాలలో “నై బుత్యము'' ఆని కూడ వాడబడింది. బహుశ వాయవ్యం, ఈళాన్యం, ఆగ్నేయం ఆనేవాని సామ్ముంలో నై రుత్యమ శాసన లేఖకుడు (వాసి ఉండవచ్చు. ఆ నైరుఠ్యానను వీకటివాంగు - ద -హిం- శా = 941 122. దక్షిణము నైరుతినడ్మను, న్వైరుకిని - అదే - 884 ల 172, బపఎవచనంలో ఉదంతమైన రలడాంత పదాల ర,ల, డలకు అలఘు లకారాన్ని, ఉత్వలోపాన్ని బపంళంగా వ్యాకరణాలు విధిస్తున్నాయి. అందువల్లనే ఎప నీవ, (కాప్మ' వలటి రూపాలేర్పడుళున్నాయి. కొని నాటి శాసనాలలో ర, ల, డాంత పదాలు ఐపువచనంలో “డ్లు వర్ణాంతంగానే కన్పిస్తున్నాయి. కారపీయులకు ముందుకూడ ఇటువంటి రూపొలున్నాయి. మట్తుడు౨ మయిలుం = ౧00౪3 11 కణ 12 ౯ 25. అర్జు/ం) బేడ్డు[ను) నొప్పబడసి 7 పెం 15 1 5 148, ఉత్తరా సంకా ్రెంగాడ్డు గడిగి - పై - లికి ల 96, షబ్బు రెండుపాడ్డు సేసి - పై - 88 ల 99. మాచయరెడ్డిగారి తంముడ్రు = పై 1113041187 50,

226 లలుగు శొెసనాలు ఇరువదియొక్కొ గుడ్రెత్తించి - పె ౧” 58 ౨ 109. వివాహమహోత్సవ తిరునాడ్డు -- ద - హిం - ళా [419 పు £50, సకారాంతమైన ఆయుళ్ళద్దానికి మళ్యుప్పత్యయాన్ని చేర్చితే సంస్కృతంలో

“ఆయుష్మాన్‌'' అని, తెలుగులో మతుబాదికంబు ద్వితీయెక వచనాంతతుల్యంబ

గాబట్టి ఆయువ్మంతుడు బౌతుంది, కాని నాటిాసనాలలో “ఆయువంతులు"' ఆశే

రూపం కన్పిస్తున్న డి. బహుశః తరువాతి పదమైన “ప్వ్కుతవంతులు'' ఆశే పదంయొక్క సామ్మంవల్ద శాసవలేఖకుడు పొరపాటున పక్కిఊంటాడు, లేక నాడు సమాసాల్లో కొన్నిపదాలు సకారలోపంతో నాటీసాహిత్యంలో కన్పిస్తున్న ఫ్లే

(హకిదోల్ససిత వక్ష హరిచరణ = 111 - 2 - 1, హరిహరవేధాదులన్‌ [11

౨ _ 8 ')17 సకారరహితంగా కృత ఎత్పుయంతో [గహించబడి ఉంటుంది. యీధమ్మ౭ాము తప్పక నడిపినవారు ఆయువంత్తులూను ప్యుతవం........ (తులూ+) నవృమరు -- €07౮/౩ ౧/77 = 87 ౨ 82, మాకా పితరులనేే పదం ఏకశేషంలో పితరులుగా మారుతున్నది. కొని

కాకతీయుల కాలంలోని శాసనాలలో పితొడ్డు పితాశుగా కన్చిస్తుంది. పితరులు ఆరే

పదం వ్యవహారంలో పితారులుగా మారి నాటి వ్యవవోరంలతో ఊరు, పేరు మొదలై నవి బపళవచనంలో ఎడ్డు, పేడ్డుగామారిన ట్రే పిళాడ్డుగా వ్యవహృతమైండి

తరువాతికాలంలో ఆది పిఠాళ్టు లేక పితాశుగా మారినట్లు కన్పిస్తుంది. సమకాలీనమై *

రంగనాథరామాయణంలోను “పిరాప్ట” ఆనేరూపం కన్చిస్తున్నట్లు బహుజనపల్లివారు

తెల్చిరి.16 ఏకవింశతి పితాన్టూంను = ఫొరతి = ౮౮౫ [1078 పు 40. తఈదమ్మ౯ము (పతిపాలించినవారి పిఠాచు = 60774౮ // £6 87. వారి పితాద్టూను నరకానంబడుదురు - రామాయంపేట (ధారతి అనుబంధం = ౮6౮/౧ 88) ఆదంతంబైై దీర్హపూర్వు లోపధంబై న మహచ్చబ్ధంమీది విభక్తి అకారానికి రేఫ వచ్చుటవల్ట బాలురు, నృపాలురువంటి రూపాలు ఏర్పడుతున్నాయి. కొని

భాషాపశిశీలన లిం నాటి కాఫన భాషలో "ఆనుహలులు” ఆ రేఫరహితంగా కన్సిస్తున్నది. ఇవి శాసనలేఖకుని దోషమేమో. ఆశుహలులై రేని, (వ్రతిహలులై రేని = గుడు ౯ 49 5 186, బాలవ్యావరణకర్త ఆంగాదులకు! దప్ప సంమాగోవధంబులకు జీప్‌ (వతృయంబులేమిండేసి మీననేషతి పద్మనేతి ఇత్యాదులసాధువులని పేర్కొన్నాడు. కాని నాటి శాసనాల్లో పైరూపాలు కన్పడుతున్నందువల్ల అవి శిష్టవ్యవహారంలోగూడ ఉండిఉంటాయి. కాకతీయులకు పూర్వుమున్న పద్యళాసనాల్లోనూ “క్రమలపటి, వనజనేథతి, మనోవల్లభి, హాలకి, విశాలన్న్మేతి” వంటి పదాలు కన్పిస్తూనే ఉన్నాయి.? ఇట్టిరూపాలే కాకతీయయుగంలోనూ కన్చిస్తున్నాయి- లోలేక్షణి అత్రుమాంబింకు = ₹13 4 వ గర 0/౧ 2652 65. మొదవుశబ్దం ఐపఒవచనంలో “మొదవులు” అని కోవలసిఉంటే. నాటి ఆచేరూసనాల్లో మోదాలు ఆని కన్పిస్తు:ది. ఐహువచనంలో వు వర్ణం లోపిస్తూ తత్పూర్వాచ్చులు రెండూ దీర్షమైనాయి. సాపాత్యభాషలో ఈరూపం కన్పించదు. నేతికి ఇచ్చిన మొదవులు౨౫ - ద - హిం = ౫8283 పు 1687, దీపమున కిచ్చిన మోదాలు౨౫ పె- 821 పు 168. దీపానకిచ్చిన మోదలు ౧౭ = పె = 468 పు 228, ఆఖించ దీపానకిచ్చిన మోదాలు౫ (2) = 46? పు 952, సర్య్వనామాలు నాట్‌ కాసనాల్లో ఉత్తిమ పురుషైక వచనంలో “ఏను” అనే రూపమే కాని “నేని అను రూపం కన్పించదు. *“న్పేన్‌' బని కన్పించిన స్టంలో సైతం పూర్వాక్షరం [దుతంగా కన్పిస్తున్న ౦దువల్ల “ఏన్‌” ఆశే మిగిలిపోళుంది. ఐహువచనంఠో “మేము” కన్పిస్తున్నది. అఆర్మార్థంలో “డారు” అనే ఐపువచన రూపమే కన్పిస్తున్నది. ఏకవచనంలో “లాను” అని ఉంది. ఆప్టే. మధ్యమ

“228 తెలుగు కాసనాలు పురుషలో “మీరు, మీకు” వంటి రూపాలే కాని “ఈరు” ఆశే రూపం కన్పడదు ఆవే విధంగా ఆస్మచ్చబ్దిం యొక్క ఐహువచనంలో ఆంధ భాషా భూషణ కర్ర తల్చిన “ఏము” అనే పదం కనృడదు. కాని ఆంధ శబ్ద చింతామణికొరుడు యష్మదస్మ దాత్మన్‌ ళద్దాంకు (పతిపాదించిన రూపాలే నాటి కళాసనాల్లో కూడ కన్పిస్తాయి.

జనాంలా!) శ్రయము సీసితినేన్‌,

డివిజాలయములు పెక్కు. సృజియించి రేనుః

బుధ సభ బబుతింపగా యున్నయట్టి ననుం,

తన పెంచిన నన్హానముం దన నన్హానము

1౧9. శి. ?. [౯ ర$125 2 65.

తాన భక్షించిన వాండు -- 60/౧౮ 11 49 ౧ 140.

తమ తమ చేల్చుతారే దున్ని (నం దారే - పై 111 గగ 6 5 16,

మేము మీకు సుంకమూ సొదమూ -దహిం - కా ౫408 పు 267. జొప విభ 3కాలు

కౌప విభదక్తికలైన ఇ టి తి అనేవి నాటి శాసన భాషలో విపులంగానే కన్నిస్తున్నాయి. ““నీరు” నోరు మొదలైన శబ్దాలకు వలె బౌప విభకక్రిక మైన “టి” వర్ణం రావాల్సి ఉండగా ఒక చోట్‌ “ఇ వర్షమే కనిపిస్తున్నది. మిగిలిన స్థలాల్లో జొపవిభదక్తిక పత్యయ రహితంగానే కన్పిస్తున్నది.

సీరి నసలయు. ఐబదిమటుతురు - €0723 11 = 6 ౨ 25,

ఉన్నంత నీరు నేలాను మై = 42 8 109.

నీర నేల ఇను మత్తుూరు -పై॥! ౪021 ౧ 172, మిగిలిన [ప్రత్యయాలు

పడిమట (ను నల్డని రేవడు- రల ౬౧ శ, ౧ 24272

తమ పేరంబి ఎజక వరము = €ం7౮౧ 1 - 422 122.

భాషాపరిశీలన 2ల9ి నేంటి (శ్రీముఖ సంవత్సర -పె- 111 ₹9 16 ౧ 157 గుండి తొటివి పరువు 4.2... ఆ గుండి తొలుత = ౧0/౧0౧43 111 స1౧ 46 ౧ 95. ఇనుమగుటితిని = పై 96 ౧ 134. కారకాలు నాటి కొసనాల్లో ఒక విభక్తికి బదులు వేరొక విధ్నక్తి కూడ కన్పిస్తుంది. కర్తర్థంలో (వథమా విభక్తి రావాల్సిన పెక్కు చోట్ట షష్టీ విళక్తి కన్పిస్తున్న ది. నన్నయ భారతంలోను ఇట్టి రూపాలు పెక్కున్నట్లు అవధానిగారు తెల్పిరి 20 ఆతని [కొప్పించిన జెరువును నిచ్చె - 561. £01. గ. ౧.23౧ 7), తన యిచ్చిన (విత్తులు = 105. గి. ౯. 1౧ 6(30౧ 89. తన యెత్తించిన గుడిన్ని = 607069 1౪/25 ౧ 55. జడంబు ద్వితీయకు [ప్రథమా విభక్తి వస్తున్నట్టు వ్యాకరణాలు ౭ెల్పుతున్నట్లే నాటి కాననాల్లోను ఇట్టి ప్రయోగాలు అధికంగా కన్పిస్తాయి. ఇన్మట్తురువ్వీ౯ తలంబిచ్చెను (ఉర్వీతలమును) పందుము పట్టిచ్చె (పందుము పట్టు భూమిని) = 561. ౬01. గ.౯.23౧ 70. కాడ్డు గదిగి ధారా పూవ్వ౯కము సేసిరి (కాళ్లను కడిగి = 0౦0౧౧౪69 11328 96. జనా (లా?) శ్రియము సేసితినేన్‌ (జల్యాశయమును) 1౧9 గీ. రి, సగ 6[25 ౧ 65. కాని ప్రొాఢ వ్యాకర్త మవిీ భారతాదులనుండి ఉదహరించిన “ఆజ డంబు ద్వితీయకు (ప్రథమా విభక్తి” వచ్చిన పదాలు నాదే కొసనాల్లో కన్పడవు

ఓ£ల0 తేలుగు శాసనాలు పంచమీ విభక్తి [పత్యయమైన “వలన” నాటి కాస రాలలో తృలియార్థంలో కూడ (పయోగించబడింది. ధమ్మ౯ణయ సేఇంచిన కాలువవల్న నేడవసరము నడపికొనిది = అంగం: 111 1౧38 780. అఫ్లే నేటి వ్యవహారంలో ““4ండి'" ఆశే పదం (పయ గించే స్థలాల్లో నాడు “వలన” (వయోగించబడింది, ఒక మేర నల్ల దీసి మరొక (వయం చేసిన వారు = 0070౮098 111 గసగ 16 ౧ 3౩2. నుంకము వల్ప నిచ్చినవి ౫ మాడలు - పె సం2 ౯108. తన వృత్తి వల్న ఇచ్చిన క్మేతము-ద ఎహింళా - 422 పు 226 తృతీయా విభదక్తిలో “చేత, తోడ'” (పత్యయాలతో పాటు “మెయి, చేసి" అన్నవి కూడ కన్పిస్తున్నాయి. “చేసి” అనేఎ మ్మాతం విభక్తి (పతృ్యయంగా (పాతిపదికపై కక భావార్థంపై రన్నిస్తుంది. కడిమి మెయి ఐరదేసములు సూఅగొనిం00/069-=-111 ౪812౧ 143. చనవు మెము నగరిలోందను పనులెల్లను = 1౧5. 4& 0. గ%0౧ 41125 ౧ 65. తోం గులదీపక్తు డగుటం వేసీ శన కులమును....42.=4.= జిన జైన ధమ్మకాంబునం (బ్రవత్తి౯ల్లు చునికిం జేసీ విమల ....” = అంగం 1౪/59 ౧ 109 సమాసంలో అంద్వాదులకు ఆలిగాగమాన్ని వ్యాకరణాలు విధిస్తున్నాయి. కాని నాటి శాసనాలలో "*ఆందు'' ఆనే పదానికి ఉలగాగమబమీ గాని ఆలిగాగమం కన్పించదు. అందుల సమయము పేంట్ట, అందుల తేలివారు గానువున, అందుల కొసడ మమ్మిన చీరలకు - 60069 / 41౧87

భాషానరికీలన ల్లఫి1 నాలుగో వలయ మందుల పేరు, ఏడో వలయ మందుల పేరు పె- 11 కలిపు 158 ఒక చోట "ఆందుల” ఆశే పదాకి “కు విధక్రి చేర్చిన రూపం కూడ కన్చిస్తుందిం దివియ నేరికంగల వారు (కిం) అన్హులకు నాయ ఆం గాజా గాం ఈ! 780 నన్నయ _ భారతంలో కూడ ఉలగాగమం వచ్చిన రూపాలే కన్చిస్తున్నాయి.£ి 4 తద్ధిత పత్యయాలు తద్ధిత (పత్యయాల్లో ళో (పత్మయ మెక్కువగా కన్పిస్తుంది “ఆరి"వర్జకం మానార్థంలో ఏకత్వంలో వచ్చే “ఎడు” వర్ణకం, స్రీ వాచకం, కుళలబోధకమూ ఐన పదానికి వచ్చే “త” (ప్రత్యయం కన్చిస్తున్నాయి. మద్దెల కార్యడు, ఆవజ కొనికి, కాళకాసికి, వాసె కానికి ఎద =-హి = శాఎ శ 422 పు 225. ఆవండి కానికి, ఎత్తు కొనికి, కొడిల శానికి -౩ *కా గకాంశా =60 పు 68 తలారికి, భండారికి - వై = 42 పు 86. పూజార్షకు = 07704 గ 36 7 105. కుంచెండు, సోలెందు? ఆడ్జెండు = ఫై = ౯” 89 69. సియాణెత = ద - హిం కాజ గ ఉ90లిం 9205. నాపి శాసనాలలో ఒక చోట “వృత్తి కాలు” ఆశే పదం కన్పిస్తుంది. £కే కాడు అనే తద్ధిత (ప్రత్యయం కన్నడంలో “*ళాజ'' ఆకే (ప్రత్యయంగా కనిపిస్తుంది... ఆ “కాజ” (ప్రత్మయమే తెలుగు శాసనంలో “కాణు'గా మారి కన్చిస్తున్నట్లుంది.

వి2ి తలుగు కాసనాణ సమాసాలు

సమాసాల్లో మ్మో సమాసాలే ఆధికంగా ఉన్నాయి. లుగు పదాల మధ్య, సంస్కృత పదాల మధ్య సమాసాలు కన్పిస్తున్నాయి. సంస్కృత వదాలు దేశ పదాలు మిశితమై ఉన్న వైరి సమాసాలు కూడ నాటి కశాశనాలకళో ఆధిక-గా కన్పిస్తున్నందువల్ల నాటి వ్యవహారంలో ఆవి ఆధిక [ప్రాచుర్యాన్ని పొం ఉన్నట్లు ఉఊ&ంది,

నీరు నేల, పదిమజుతురు, వెలిజేను, దేవరకాపు (607069 11-౧.25

సూయ్య కొాగహణము, మవీిమణ్ణలేశ్వర, బేశేశ్వరంబు,

(ఫోలేశ్వరదేవ, సవ్వుకా బాధా పరిహారము = పై శాసనం

సమస్త 'పెక్కం[డ = అంగం 1! 55-20, 167

చిర విధగడెన అ పెట 10౧5)

నిత్య ఆంగడి ఎ వైశా 145౯57

దీప కంబాలకు అ పై _ 111 కగ 16౧౩2

ఇవి కాక “వతి వర్షము” అనే ఆర్థంలో “వషళ్యపతి” ఆశే పదం కన్పిస్తుంది. సంస్కృతంలో (పతి అనే అవ్యయం వీప్పార్థంలో పూర్వపదంగా, (దినం దినం (పతి దినం) లేళార్థంలో ఉత్తర పదంగా (శాకస్య లేశః శారపతి) కన్పిస్తుంది కాని వీప్స్పార్ధంలో “వతి” అనే అవ్యయం ఉత్తర పదంగా ఉన్ని అవ్యయోత్తర పదావ్యయీ భావ సమాసం కర్చించదు.

ఎగా వష౯ా (వతి నడపంగ్గల వారు

= గుడ్‌ 077- 415569

(క్రియలు

(కియలందు తృ వర్ణకార్థంలో “ఎడి, ఏడు” ఆనే (పత్యయాలను, వాటికి బహుళంగా లోపాన్ని బాల వ్యాకరణం విధిస్తున్నది ఆందువల్ల (పహ్త అనే ఆర్థంలో “'(పహరిలచెడువాడు, (పహరించువాడు' ఆశే పదాలు కన్పిస్తు న్నాయి. ఆభ్రే తద్ధర్మాద్యర్థకమైన లాట్టు డుజ్జునకు *ను వర్ణకాన్ని విధించి “వండును” చంటి రూపాలను సొధిస్తున్నది. కాని నాజి కాసనాల్లో తిద్ధర్మార్థంలో

భాషాపరిశీలన వ889 “పడుదురు, ఆగుదురు"” వంటి రూపాలతోపాటు తచ్చబ్ద్బంతో ఉన్న పదాలు కూడ కన్పిస్తున్నాయి. ఇవి తృ వర్ణకార్థ పదాలవలె కన్పించినా తద్ధర్మార్థక (కియలేఆని చెప్పవలసి ఉంది,

దీని నడుపువారు దేవరకాప్రై సుఖంబుణ్జువాళ్డు

-ా ౮౮౮ ౧/62 25,

(బ్రహ్మహత్యాది దోషులగుదురు - పె - // ౪8 16 ల. 147,

ఆలు నె్పలోంచెడుదురు = శగ౮ 4. 18 ల0/ 87వ 101.

ఆనే విధంగా భవిష్యదర్థంలో కలజ్యనుబంధంతో ఉన్న డుజు మొదలెన [పత్యయాలవల్ల" వండగలడు, చేయగలడు” మొదలైన రూపాలు ఏర్పడుతున్నా నాటి శాసనాలలో తచ్చడ్డాంతరూపాలే కన్పిస్తున్నాయి

(తిపురజిక నడపంగ్గల వాణ్ణు - 607043 ౧7 = 44 ౧0],

వృత్తికొచై (కాటి?) కుడువంగలవారు - పై - // 7. 105.

ఇత్యమాశెండు శేష వోయంగలవాండు = దఎహిం=ఎళా ఎగ 82

వొం/ క్లొాంగి 4 వ. 177 66.

భూతకాల క్రియల్లో “ఎను. వర్ణకాంత రూపాలతోపాటు తఛ్చబ్దాంత భూతకాల (కియాజన్య విశేషణాలు కన్పిస్తున్నాయి.

సుంకమూను ప్రజకు మన్నించె - గ 4 ల ౪8 ల 87 ౧7. 101.

థావి మప్పించే = €0గ౫౮ /// 18 14 ౧. 167.

యిదతి [శ్రీపతి పగసినవ = పెం / 817 97,

పొలమెరి నిపి:ంచ నడచిన వాండు = ద = హింం-కా ౧౨61 పు 185.

తచ్చద్దాంఠాలైన ఈ (ట్రియలను వ్యాకరణాలు సాధించక పోయినా

దాంతాలి

నన్నయ నాటికే శవ వ్యవహారంలో ఉండుటవల్లి శిష్ట సమ్మతమైన ఈ (కియలను నన్నయ తన భారతంలో అధికంగా వాడినాడు,

లలిశ తెలుగు కాసనాలు ఈ విధంగా నాటి శాసనాల్లో వ్యాకరణానుకూలమైన వదాలతోపాటు శిష్ణజన వృవవోరంలో ఉన్న పదాలు కొన్నిస్థలాల్లో మాతం సామాన్య *న వ్యవహారంలో ఉన్న పదాలు కన్పిస్తాయి. ఆం్టధ శబ్ద చింతామణి నాని శిష్ట జన వ్యవహారంలో ఉన్న అన్ని పదాలను వ్యాకరించకపోయినా నాటి కొన్ని పదాలు అంధ భాషా భూషణంలోను మరికొన్ని నన్నయ భారతం, నన్నెచోడుని కుమార సంభవంవనంటి నాటి సమకాలీన సాహిత్యంలోనూ కన్చిస్తాయి. మిగిలిన పదాలు నాటి జన సొమాన్య వ్యవవోరంలో ఉన్న పదాలుగానో లేక కాసన లేఖకుని పొరపాటువల్ల చేరినట్టుగాని నిశ్చయింపవచ్చు, అథో జ్జాపిక ణు

1. ళబ్దరత్నావళ - పు 11. £. బాల వ్యాకరణం = సంధి = 15 పు 17. శ. (ప్రధ వ్యాకరణం - సంధి -6 పు, 20 శ ఆంధ భాషా భూవణం = పద్యం 118 పు. 2?
2. ఆంధ్ర శబ్ద చింళామణి = సంధి = 28 కారిక పు. 80 ౯. నన్నయ భారతము -పు, 8168 ౧ నన్నెచోడుని కుమార సంభవము - ధాషా పయోగ విశేషాలు పు, 24-95 ర పాఠ వ్యాకఃరణం - సంధి *5 పు 29
3. (ప్రాచీనాంధ శాసనాలు = ౮7-10 పు 200
4. పాఠ వ్యాకరణం - సంధి -పు తే.
5. నన్నయ పద్మపయోగ కోశం = పు 447.
6. నన్నెచోడుని కుమార సంభవము - ధాష్యోపముగ విశేషాలు. 18, ఆం్యధళబ్ద చింతామణి * అజంత = 82 పు 61. బాల వ్యాకరణం = ఆచ్చిక - 8 పు 60.
7. ఆం్యర భాషాళూషణం = పద్య 177పు 89,

భాషాపంశీలన వ85 16. భాస్కర రాహయణము - విమర్శనాత్మత పరిశీలనము = పు 808, 18. ఆంధ ధాషాభూవణం - పద్య 40 పు 19. 17. భాస్కర రామాయణము = విమర్శనాత్మక పరిశీలనము = పుటలు 411-819, 18. ద్ద రత్నాకరం పు 404. 19. * కానన పద్మమంజరి - 8, ల పుటలు 5 మరియు 8. 20. నన్నయ భారతము = పు 8689. 21. ఆంధ శబ్ద చింతామణి - సంధి 88 వాల వ్యాకరణం = సంధి 44 పు 80. 29, నన్నయ భారతము -పు 841.

కాకతీయ శాననాలు వ్యావహారిక భాష

సాధారణంగా కాసన విషయాన్ని కవులో పండితులో లేక అనేక విషయాల్లో మంచి ఆనుభవం కల కరణం మొదలై న [వ్రాయసకాంటగ్రో రాసేవారు కాకతీయ యుగంలోని శాసన రచయితల్లో “సత్కవులు కవి చ్యకవర్తులు విచ్శిత కవిత్వ తిత్వజ్ఞలు, బాల సరస్వతులు, పద వాక్య (ప్రమాణ (పమేయజ్ఞులు” ఉన్నట్లు పూర్వమే తెలిపి ఉన్నాను తెలుగు సాహిత్యంలో నాటికే మిక్కిలి (పదారాన్ని పొందిన నన్నయ భారత ధాషా (ప్రభావం కొకత్తీయల నాది కానన భాషపై పడింది. ఇంకా నాటి ళాసన భాష [పాజ్న్వన్నయ యుగంలోని ఆర్వాచీన శాసనాలై న కొజివి, ఆర్బంకి, బెజవాడ మొదలైన శాసనాల వల్ల (ప్రభావితమైంది. అందువల్లనే నాటి శాసనాలలో ఇంచుమించుగా అంతటా వ్యాకరణ బద్ధమైన ధాష కన్పిపిస్తుంది.

ఐనప్పటికీ వృవహార బలిమి సంస్కృృళతులై న పంకితుల రచనలలో సైతం కన్చించుట అసహజమేమి కాదు. అందువల్ల కాకతీయుల కాసనాల్లో సామాన్మజన వ్యవహారంలో ఉన్న పదాలు కన్చించుటలో వింతలేదు. పైగా కావ్య పురాణాదులలో ఉండేవిషయాన్ని తెల్చుతున్న సాహిత్యంలోనే వ్యావహారిక పదాలు చోటు చేసుకొంటున్న ప్పుడు, కాననస్థ విషయం నాటి (పజల నిత్య వ్యవహారానికి దగ్గరగా ఉన్నందువల్ల వ్యావహారిక పదాలు తప్పక వాటిలో ఉంకి శీరుకాయి... లేక కానన రచయిత నాటి సాహిత్యంతో పరిచయమున్న లదువల్రి సాహిత్శ భాషలో రచించినా కాసరాన్ని గండరించే వాడు తన ఆలవాటు కొద్ది వ్యావహారిక పదాలను చెక్కుటకవకాళము?ది పద్శ శాసనాలు రచించేటప్పుడు చెక్కేటస్పుడు చూపించే శద్ధ వచన శాసనాలు లిఖించేటప్పుడు చెక్కేటప్పుడు ఉండదు. అందువల్ల శాననాలలో వ్యావహారిక (పయ-గాలు పద్య శాసనాలకంటె నచన కాసనాలండే ఎక్కువ కన్పిస్తాయి.

ఛాషావరిశీలన ల్లా? కాకతీయులనాటి కాసనాలండు కన్నిస్తున్న వ్యావవోరిక పదాలు త(దచనా పద్దతులు ఈ విధంగా ఉన్నాయి. మహద్వాచకాలై న సంస్కృత నామవాచక పదాలలో చివరి ఆకారానికి ఉత్వాన్ని సర్మపదాయ వ్యాకరణాలు విధిస్తూ ఉంటే కాకతీయుల నాటి కాసనాల్లో పెక్కుచోట్ల “దేవ, నాథ” మొదలై న పదాల తుడి అఆత్వానికి ఉత్వం వచ్చినట్లు కన్పించదు. ఇట్టి వ్యవహారం నాడు తెలుగుదేోమంతటా ఉన్నట్లు నాటికాసనాలవల్ల తెలుస్తున్నది. “జన్నిగ డేవండు (పొందలూరు = కడప బిల్లా గి 4. లి గగ లిం 1 4డ) కొమరగిరి దేవండు, గోపినాంధన్కి. (దుర్గి = గుంటూరు జిల్లా ద *ఎహిం = కాలి 422) హరిహరదేవనికి (నల్చగొండ జిలా ౧౮౮౧౯౫౮ ౧/౧2 = 82 111, నాటి సాహిత్యంలోనూ ఇట్టి రూపాలున్నట్లు నన్నయ మహాీధారతం, నన్నెచోడుని కుమార సంభవం లెల్పుతున్నాయి.!

2. డ, ల, రాంత పదాలకు బహువచనంలో ఉత్వలోపం, ఆలములకారాన్ని సర్యపదాయ వ్యాకరణాలు విధిస్తూ ఉంటే నాటి శాసనాల్లో ఆలఘులకారం యొక్క స్థానంలో డకారమే కన్పిస్తున్నది గుడ్డు, శమ్ముడ్డు, కాడ్డు, మటుర్దు, నీర్లు, దేవడ్డు వంటి పదాలు నాటీ వ్యవహారంలో ఉన్నందువల్ల కాబోలు కొసనాలలో లవి అదథ్రే కన్పిస్తాయి.

కేశవజియ్యలకు పూజకు మబ్లుడ్డు చి

౮౮౧౯౯ // ల 12 8౭ 26 ఊర్జు (0) బేడ్లు (ను) నొప్పబడసి (పద్య కాననం) పై ౫౪ 127 140

లం తెలుగు కొసనాలు ఇరువ వియొక్కం గుడ్ల త్తించి (తికూటంబునుందక్కిన గుడ్డు పె [౧759 ౭ 103

తమ్మడ్డు - [47 4వ. ౫౮ ల 87 2 110

నీడ్డు నడి పేవారికి అడ్డ - 60043 / = 8 7 110

నాగజియ్యగారి కొడ్డు కడిగి - పై 55 పు 167

ఆకత్య దేవగకు ఇడ్డలికెడు తపసులకు

పె = 1౫8 / ల 141

కాట్న్యాయుండు దేవడ్దకు = 225. శ4.0 8 50/50 7 41

పై ఉదాహరణల వం ని పదాలు తెలంగాణంలోనే అధికంగా వాడుకలో ఉన్నట్లు స్పష్టం. మిగిలిన తెలుగు దేశంలో నాక్షిట్టి పదాలు వాడుకలో తక్కువగా ఉన్నాయి. 18, 14 ళలాబ్బ్దులలోనూ ఈ ““డ్హ” రూపాలు కన్పిస్తున్నాయి.

8. నేడు “గ "కారంతో ఉచ్చరింపబడుతున్న కొన్ని పదాలు వకారంతో కూడ వ్యవహృతమౌతున్నట్టు నాజె కాననాలు శెల్చుతున్నాయి, ఇట్టి వ్యవహారం నాడు తెలుగుదేళమంతటా కన్పిస్తుంది.

“నల్లని రేవడు (రేగడుభళూమి)

= ఉత్తూరు, నల్లగొండ జిల్హా = వాల క శల, లి ఊరి చతుస్సీమాన రేగడు వెల్లడు _ ఎ మేళ్ళచెరువు: నల్పగొండ్‌ జిల్టా 60/౧౫ 11 26 ౨ 88 ఆన్హుల లేలివారు గానువున బుడ్యండు

• పెకూరు, నల్లగొండ జెల్దూ = 6౮/౯4 1౪41787 అడ్గినవారినోరు తోంకపువులు తొలుచు (పురుగులు) ఆ ఎల్లేడు, కరీంనగర్‌బిల్హా. లర తలా సశ ల 37 మధ్యాహ్నపు మాపటి ఓవిరం బియ్యం
• దుర్గి, గుంటూరు జిల్బద - హిఎళా- మ $3ఏ4

భాషాపరిశీలన 280

4 _నంస్కృతపదాలలో ఆకారానికి ఇకారం పరమైతే గుణసంధి వల్ట ఏకారం వస్తుంది. కొని నాటి శాసనాలలో కొన్ని స్థలాలలో ఆకారాంతపదానికి “ ఈశ్వర” ఆశేపదం పరమైనప్పుడు ుణఫంధి జరిగిన రూపాలుకాక పరరూప సంధి జరిగిన రూపాలే కన్పిస్తున్నాయి.

“సాహి ఏలీస్వరంబున _ లం. వ7/, 4.0. 256 073

కామీశ్వరదేవర కిచ్చిన పై - 1807 85

సిగ్ధీస్వర దేవరకు లేడాలు ఆ 07740 1 420 89

కామీశ్వర దేవరకు, మన్నపోతీశ్వర [శీమవిచేవరకు. పండీశ్వర

మహాదేవరకు -దఎహిం-=- ళా శ08 పు 217 పై శాసనాల్లోను, నాజి ఇతర శాఫనాల్లోను మహామండలేశ్వర బేచేశ్వుర, (పోలేశ్వరవంటి “వ్యాకరణ సమ్మకాలై న పదాకే కన్చిస్తున్నందువల్ల పె పదాలు “మధ్య దేశాధీశ్వర, గణపతీశ్వుర "వంటి పదాల సామ్యంవల్ల వాడుకలోనికివచ్చి కాసనాల్డోకీ చేరి ఉంటాయి. లేదా తెళుగుదేగంలో వ్యక్తుల పేర్లు నేడు, నాడు కూడా రచ్చిసెట్టి 6౭74౪ 11 6) దండిరెడ్డి, దేవిరెడ్డి, పున్నిరెడ్డి, మల్లిరెడ్డి (02౧౫౧౮ 1౪ = 59) మొదలై న పదాబవలె ఇకారాంళొలుగా. వ్యవహారంలో ఉన్నందువల్ల ఆయావ్యక్తులు (వతిష్టించిన ఈశ్వరుని వారి పేర్లతో పై విధంగా పిలిచేవారేమో ? ఎట్లున్నా పై పదాలు నాటి వ్యవహాంాన్ననుసరించే ళాసనాల్లో (వవేశించి ఉంటాయి.

5. అట్టే సకలేశ్వర వంటి పదాల సామ్మంవల్ల గుణసంధికి అర్హం కాకపోయినా “సొలేశ్వర గణపరేశ్వర” వంటి పదాలు నేడు కొందరు వ్యవహరిస్తున్న “భగవదేచ్చ” వలె వ్యవహారంలో ఉండి నాటి శాననాల్లోకి (ప్రవేశించి ఊంటాయి.

దు కేశ్వరము స్థానము (00770 11 49 ౭138)

సాలేశ్వర దేవర (పతిష్టను........గణపలేళ్వర మును

=మై 10 750 మరియ సు. !

౨240 తమను కొసనొలు

6. కొగ్ని పదాల్డోని “"ఎకారం” నాడు “ఆకారం”గా ఉచ్చరింప ఐడుతున్నట్లు నాటి శాసనాఐవల్ల తెలుస్తున్నది. ఇష్ట వ్యవహారం నేటికీ కొన్ని చోట్ల “డాయంగల విన్నపములు” ఆఅ కన్పిస్తున్నది.

ఆ చం(దాక్కళాం సహెయగా ౮077౫౮ 111 ౧9107 140

నారికాళపుకాయ (-పైె!1! 14257)

చథలులోపలను (-వె!11గ012 106) మరికొన్ని కాసనాల్లో ఈ “ఆకారం” యవత్తుగల ఆకారంగా రాతలో కన్చిస్తుంది. తాటాకు చేశాడు వంటి పదాల్లోని ఇకొారం మరియు ఆకారాల సంయ క్రోచ్చారణను రాతలో గుర్తించలేక కొందరు తాట్యాకు చేళ్యాడు అని రాస్తున్నద్రే 444 €౯/ తి౭ణి మొదలై న ఇంగ్లీషు పదాలను తెలుగులో కొందరు మ్యాన్‌, క్యాట్‌, ద్యాంక్‌ అని నేఎకీ రాస్తున్న జ్లే వీసె, కాసె ఆని రాయటానికి బదులుగా వీష్య కొస్య ఆని రాసేవారు.

“ఆల్టము భందికి ర 2% వీస్యాలు ౨ పెలుకకురు 1 వీస్య ]

+. స్తూతధారులు పూవకావృ త్తి కాస్యపర్లిం”

= ౮0777౧ 11 36 7 105

ఆందు* తేలివారు గానువున బుడ్యండు =పైశ1౪ 4108?

ఇవి నాపి లేఖన పద్ధతిని సూచిస్తున్నాయి. అల్బ్పటప్రాణాలకు బదులు మహాపాణాలు

వ్యవవోరంలో కొన్ని పదాలను అఆకద్ధవల్ల తేల్చి పల్కుతాం. కాని కొన్ని పదాలను మిక్కిలి స్పష్టంగా ఉచ్చరించాలనే ధావనవ్రల్ల తేలికగా ఉచ్చర్‌ంచాల్సిన ఆల్బ్మవాణాకరాలను సైతం మవో(ప్రాణాలుగా ఒత్తిపలుకుతాం,. చక్కాగా చదువుకొన్నవారి వువహారంలోకూడ ఆశద్ధవల్ల ఆల్ప[పాణాశరాలకు బదులు మహా_పొణాక్షరాలు విన్చిస్తాయి. అట్లే నాడ జనుల వ్యవహారంలో ఉన్న పదాలు యథాతథంగా కొన్నిచోట్ల తెలిపినందువల్ల అఆనవసరమైనచోట కూడ మవ్మాపొణావరాలు నాటి శాసనాలందు రస్పహన్నాలు

భాషాపరికీలన బ్ర] “"వొంనల భండికి, భెంళము, ఘడపుట్లు, ఘగమబుతురు అ= (౮07౯1 1136౧7 105) లెక్ట (పె 1 ౧౯2౧౭ 100) ధార పేరన (పె - 46 21 ౯ 44 భావిమప్పీంచె (పై- ౯8 17 147) ఏంభదిరెణ్జు (పె = $0 త్త్షీ గై 87) దూఐఘంట్టలు, బేఘంటలు (ద =ఎహిం=*ళా = .451పు 261) 8. మహాపాణాలకు బదులు అల్ప (పొణాలు కొన్ని పడాల్లోని ఆక్షరాలు వస్తుతః మహ్మోపాణాలై నా వక్తయొక్క ఆ శర్ధవల్లనో లేక ఉచ్చారణలో ఉన్న లోపంవల్లనో ఆల్బప్రాణాలుగా ఉచ్చరించబడుతున్నాయి.. అట్టి పదాలుకూడ మనకు నాటి ళాసనాల్లో కన్పిస్తున్నాయి. చంత సేకరు ఆ (6౯ 1౪ 44 91) ఆవినవ సోమగశాతదేవరకు (-వై-॥ 87497) కాగీరతి సమానంబుగా, ఇష్టాత్తకాసిద్ధియ ఆా(పై =! ౧౯ 140 14౧) వతిష్టసేసిన స్తాాలకు, యీస్తానాలకే వా శరా 45, గం ర/3807 106 0. కసం వర్ణోత్చ్తిస్టానాలు వేరైనా ఆభ్యంతర, బాహ్మపయత్నాలు ఒక్కటే ఐనందువల్ల వ్యవహారంలో తరచుగా ఒక అవరానికి ఐగులు ఇంకొక అక్షరం నగాడుకలో ఉంది. కాకతీయలచాటి వ్నవహారంలో కూడ ఈ రెండక్షరాలు ఒకదానికి బదులు వేరొకటి వాడుకలో ఉన్నట్లు నాటి కొాసగాళు తల్బుతున్నాయి

లశీల్లి తలుగు కాసవాలు శకారానికి బదులు సకారం సొననమిచ్చెను (వంగ వలీ 4. ర 24 ల 2) సీష్ట సురభూరుహమూత్తిలకి, పరదేసములు, సకమహీపాలాబ్ద నికరంబు చా (పద్యశాసనం = 07074౮ 111 గ7౭(12 ౧ 143) సమస్త (పస సిసహితం, సావ్వ౯రి సంవత్సర (-వె- 11 72 107 140 ఇట్టి ఉదాహరణలెన్నో నాటీ కాసనల్లో కన్పిస్తున్నాయి. సకారానికి బదులు శకొరం శీమంన్మహాశామంత = (00774౮ // శర 4 7 87) స్వఫ్తి ళ(స0మ స్తి(న్త) చా (05 4.2. ఈ 0/ 08 ౨. 250) శ్వమిద్దో్రోహులగుదురు, కులళ్వాములు (0గ043 111 గై 14 2 (క) [బిథధగ్మతము శంళయ హేతువు (పద్య్మకాసనం = వై! 50 5, 100) రాజునకుంబెప్పి వడశింగాన ఈశనిచే (శన) ఆచం(దాక్క౯లము ₹(ల్రవలెనని (విల్తిగా నిచిరి. (ద - హిం = కా ౨485 0 బితిరి 10. లకారానిక బదులు ళకారం నాటీ ప్యవవోరంలో కొన్ని పదాల్లోని లకారం ళకారంగా ఉచ్చరింపబదేది. ఇది కన్నడ శాసన సం్యపదాయంగా కన్పిస్తుంది, [ప్రాచీన కన్నడ కాసనాల్లో లకారం ళకారంగా (వాయబడగేది. నాడు తెలుగుదేళానికి కన్న డిగులతోగల సాంఘిక, రాజకీయ సంబంధాలవల్ల తెలుగునాట వ్యవవీరంలో లకొరం ళకారంగా వ్యవహరించబడుతూ ఉండేదేమో ? ఆందువల్లనే కాబోలు నేటికీ సంస్కృతంలోని “మంగల” అనే పదం తెలుగునాట వ్యవహారంలో *మంగళోగా ఉంది. లవణోదధి వేళావళయిత, మహామండ శేశ్యర (6గ7౪౮ 87 - 44 91)

భాషాపరిశీలన వక8 కళాళ నివ్వాాణముగాను ా (ఆ మై = 4/40 44492005 రళ్రి సమస్త మహీమండళ రాజాధిరాజ, (శీమన్మ హామండశేళ్వర చా (బా 4 త ౮402 141 వి 207) కరకశిత కరవాళ నవపిత విపక్ష విలాసినీ విళంబమావాళక వల్లరీ వినిస్సారిత లలాట తట కస్తూరికా తిళక, పరబళ సాధక, ్రీమన్మవీ మండళిక జా (పై = 142 = 7 2090) మండళక (బహ్మరాక్షస -- (ద =హిం-ళా-గ 4892 పు 981) 11. ఇదే విధంగా కన్నడ శాసన (వథావంవల నాటి తెలుగు కొసనాల్లోని కొన్ని విరుదులు ఆటు సంస్కృత విభక్తులతోను ఇటు తెలుసు విళక్తులతోను ఉండక ఆనుస్వారాంతంగా కన్పిస్తున్నాయి. పశ్చిమ చాపక్క్యులు, వేములవాడ చాపక్కులు, కందూరి చోపలయొక్క బిరుదులు నాటి కన్నడ శాసనాల్లో ఆనుస్వారాంతంగా కన్చిస్తున్నట్లుశి తెలుగువారైన కాకరీయుల బిరుదులుకూడ ఆటనట ఆనుస్వారాంతంగా ఉన్నాయి. పరమ మహేశ్వర పతిపితచరిత వినయవిభూవణం (రగా గల 78) చలమ త్తి౯గండనామాది సమన్త్మ్మపళ స్తి నహితం (-పై-గాకి5 పు కల్‌) కోడూప్పుళర వ రేశ్వరం సూయ్యకావంశోదృవకల తిలకం ....2(పళ స్తి సహితం [శీమన్మహామండలేశ్వురం.... +. = ఎ నిజనామాంక్కమాలికా పళ_స్తిసపాతం........ (పై=శ! పు 870) వీరలక్ష్మీ నిజేశ్వర పతిహితచరితం పరబలసాధక (--పై-!!! న్‌గో ర్‌ 7 [()

వశీ తలుగు కాసనాలు 19. ఇవికాక ఉచ్చారణత్వరవల్స తెలుగుభాషకు సహజమైన ఆజంతంగా ఉన్నపదాలుకాక ఆనుస్వారాంతంగా ఉన్న పదాలు నాటి శాసనాల్లో కన్పిస్తున్నాయి, ఈ అనుస్వారాంతపదాలు వద్యశాసనాలకందటె వచన శాసనాల్లో ఎకువ్కగా శన్చిస్తాయి. ఆట్టే వచన శాసనాల్లోనూ ఆంతటా ఇటువంటి పదాలు కన్చించవుః “భయంపడు, స్యూతంపట్టె విజయఎచేసి” వంటి పదాలు వ్యాకరణసమ్మతాలైనా అనుస్వారాంతపదాలు తెలుగుభాషలో సహజంగా కన్పించవు. ఇచ్చిన ఆయం, రాట్నం; ల్లోకం- లలో. 4న గతి ల ౩37 2 10/. విసము ఇస్తిమి ఆచం[(ద్రాక్క౯లాం ౮07240) 11-00 2౮0, తగరంవారు -పై-14 757. సమ్ముదం పిటుంద నివేద్యం-పై 1౪/50 2 109. 18. ణకారానికి బదులు నకొరం కొన్ని శాసనాల్లో ణఇకారానికి బదులు నకారం వ్యవవోరంలో ఉన్నట్టు కన్పిస్తుంది వక్తయొక్క ఆశద్ధ లేక ఆశక్తత దీనికి కారణం, లేక కొసన లేఖకుని తశద్ధ లేక అఆలవాటుకూడ కారణం కావచ్చు. మవోరాజులు, వారి సామంతుల బిరుదుల్లో చక్కనిభాష కన్పిస్తున్న కాసనాల్లో ఇడి కన్చించుటవల్ల శాసనలేఖకుని ఆ్మశద్దే (పరాన కారణమనిపిస్తున్నది. రుద్రదేవమహారాజునకు పుంన్యముగాను =ంంగజూ 113 2౭97, వితరణ కన్న ౯ాశాయ్యసౌవన్న౯ = పై? ౧ 900. జీన్నోలద్దారముసేసి--- పెం!!! 30 20 ల్‌ ల్‌లి, ౮ కా పున్యచతిమైన, అధిక పున్యాధికుండును, నారాయన (పియండును, (భూనహత్యా మహాపాతకదోవంబు పైగా 16 2 167. 14 లేఖకుని అశ ద్దవల్లనో ఆజ్ఞతవల్టనో చకార సకారాలు పరస్పరం మార్చు చెందిన రూపాలు నాది కాసనాల్లో కన్నిస్తున్నాయి.

భాషాపరిశీలన వీశీర్‌ పున్మచతి్రైనవల్లుసనికి ౮ంగ౮4 | కొక 14 [౧ 147, కవిలంబొౌడ్సినంతడోవమున, పెద్దకొడుకు వపాళాన కుడుసువరు ఎదంహింంశాంగ 451 ౧ 251 శేగ్మ వర్ణ్షనాశం (శు'గ0007ల) వ్యవహారంలో ఆతిత్వరవల్ల ఉనికలేని కొన్ని అక్షరాలను సాధారణంగా వదలివేస్తాం. పదమధ్యంలో స్వరాన్ని లోపింపజేసి పలుకుటను సంప్రదాయ వ్యాకరణాలు కూడ అంగీకరించాయి. కాని శాటి ళాసరాల్లో కొన్ని పదాల్లోని చివరి ఆచ్చు లోపించి చివరిహల్లు ముందున్న అక్షరంతో కలిసిపోతున్నది. “నడుమః పెట్టిన, ఏలిన” మొదలై న పదాలు నాటి కాననాల్లో “నడ్ము: పెట్ని, ఏల్ని” ఆ కన్పిస్తున్నాయి. ఇది లేఖనదోవమే. ఇప్పటికీ కొందరు ఉత్తర (ప్రళ్యుత్తరాల్లో "గాన* ఆని (వాయుటకు బడులు “గ్నా' ఆని (వస్తున్నారు తొట్టి ఆలవాటు నాడుకూడ ఉన్నట్లు నాది కాసనాలు నికూపిస్తున్నాయి. మైలారుక్కి - వలీ, తగ శర, 17 7 46, పిల్లపల్లినడ్ము (నడుమ) = €ంగ్తట్‌ 11 41 7 114, తాంబెబ్నియేబిమడ (బెట్టిన)-శా-సం-పు 245. తనవృ త్తివల్నినిచ్చిన, దేవెరెపెట్ని (పెట్టిన) పడ్మట, ళూప్న౯ా -ద-హిం-కాంగ 492 వు ౨25= మమవలి (ఏల్ని వారు (వీలిన)-పై-451 పు 261. దీస్కా, అడ్గినవారి, (పువులు= ల తలం శ్‌ లి 87 ౭ 101. కుడ్ము (కుడుము) చింతపండ్నూ , చెల్న-౯0/౯14 111 ౧౯ 16 782, నన్నెచోడుని కుమారసంభవంలోనూ ఈవిధంగా వర్ణనాళంవల్ల మధ్యమాక్షరంలోని ఆచ్చు లోపించగా సంయక్ష్తావరాలతో ఉన్న పదాలనేకం కన్పిస్తున్నాయి ర్‌

ల్క8ి తెలుగు కాసనాలు 16. స్వరభ కి (4240౧ *టొ న! నిత్యవ్యవహారంలో ఉచ్చారణా సొలభ్యం కొరకు కొన్ని పదాలలోని సంయుక్తా వరాలను విడదీసి నడుమ ఒక అచ్చును చేర్చుకొని పలుకుఠాం. ఇట్టి రూపాలు నాటి కాసనాల్లోనూ కన్పిస్తున్నాయి. “వరుషము” వంటి పదాలు నాటి అనేక శాసనాల్లో కన్చిస్తున్నందువల్ల నాటి వ్యవహారంలో స్వరభక్తికి కల (ప్రాచుర్యం సృష్టమౌతున్నరి. బరుహకుంతచయంబును (పద్యశాసనం) ఆంగ తట శల 167 88. పాదపదుమారాధక, శకవరుషాల్‌ చరా 40 గం ల 870 101 విసప౯ణతుబాన్పరారాధౌత-/73, శవా 044 లిః 142 లి 809. భగవతీలభుదనరః(పసాద, విమళదిగుభరిత కీరి౯ వారగా ఉర గగ. లిం ౮8 ౯ (06, విగినము పలికినవరికి, సవకాబితు సంవత్సర =-ా(ంగజః 11 0 7 50, వంచమహాసబుద, శకవరుషంబులు _అదే-111 802 21 54, తమ పిశురుపితామపలలకు -దంహిం-కా ౧ 442 పు 286. నన్నెచోడుని కుమారసంభవంలోకూడ వధాద్యాపదలకరుహు (౨-80) బరిహితేశభరంబున (4+-102) నీముక్కు చనుపకమనులీతి (6€=185) వంటి స్వరభక్రితో ఉన్న రూపొలున్నట్టు దివాకర్ల వెంకటావధానిగారు తెర్చిశారు 6 7. హల్లోపం వ్యవహారంలో రెండుపదాల నడుమ సాదృశ్యంగల రెండు హల్లులుంటే అందు ఒకహల్లును లోపింపజేేసి పలుకుతఠాం, వ్యవహారంలో ఇడి సహజమైన

భాషాపరిశీలన వశ? విషయం. అందువల్లనే చేదద్రాడు వంకాయ. పెత్తనం మొదలై స పదాలలో ఈ హల్లోపం కన్పిస్తుంది. థాషాళాస్త్రవేత్తలు దీని “గాం/0/0ర్ర2” ఆనే ధ్వని నియమంగా పేర్కొంటున్నారు. ఈవిధంగా మధ్య హల్లు లోపించిన పదాలాచాడు ఆధికంగా ఉన్నట్టు నాటి కాసవాలు తెల్పుతున్నాయి. మొదట సంధిలో వదాంత మందళి ఆచ్చుపోయి ఆకర్వాత హల్లుకూడ లోపించినట్టు కన్పిస్తు న్నది.

బొస్సముదము (బాచ --సముదము)-€0774౮ 8 62 లి 152,

సూరెడి, సూరెడ్డి (సూరిఖరెడ్డి.ళ-సం=పు. 175.

రాసము[ద్రము (రాచశాసము[దము) భారతి-౯47 [074 పు 4.

చెత్వెనక (చెలుపు౨- వెనక)-దహిం-కాం3/ 884 పు 172. 18. వర్ష్ణవ్యత్యయం (1264/బాగ)

వ్యవహారంలో కొన్ని పదాలలోని హల్లులు పరస్పరం స్థాన వినిమయం బంది కన్చిస్తాయి. ఉచ్చరించే సమయంలో చూపు, తొందరపాటు లేక ఏమరుపాటు, ఆక్షాాంవల్ల భాషలలో వర్ణవ్యత్యయం జరుగుతుందని థాషాళాస్త్రవే త్తలు భావిస్తారు. నాట్‌ శాసనాల్లో కన్పించే వర్ణవ్యత్యయం నాటి శాసన రచయితలు లేక కాసన లేఇకులకు డ్యావహారిక వదాలపై ఉన్న అభిమానాన్ని తెలుపుతుంది.

మళల్లేగ్రి (మృలెడ్డి ఉమల్లి రెడ్డి-య0బుజా 1! 29 ౨ 98,

(పాత్పుండయ్యె (1పాప్తుండయ్యె)-పై -111 లా 14 వ 147,

పెట్టింపుకొచ్చు (పెట్టింపుకొనుచు)-పెంత్‌గ 168 ౨ 82.

వేయింబదునకొబ్డు (ఒకజ్థు-వట, తంతి శర, 24 7 72,

తెలుగు పదాలతోపాటు సంస్క్యృతపదమైన ,ప్రాప్తళబ్దంకూడ నాటి తెలు్సడారి వ్యవవిరంలో వర్ణవ్యత్యయానికి గురియైంది.

19. ఇవికాక నాటి వ్యవహారంలో ఒక పదాన్నో ఒక విషయాన్నో ఒర్తి పలుకవలసివ స్తే సముచ్చయార్థంలో వచ్చే *ను' వర్ణానికి బదులు పూర్వ వదంలోని అంత్యాచ్చును లేక తత్పూర్వాచ్చును సాగదీసి దీర్మంగా పలుకుట

వశత తెలుగు౯ననాలు కన్పిస్తుంది. చివరికి (ద్రుతానికి ఐదులు దా౨కి ముందున్న అఆచ్చును దీర్చంగా చేసి పలుకుట చేదాద్యర్థాలలోనూ కన్పిస్తుంది. కొన్ని స్థలాల్లో నముచ్చయ (యకానికి ద్విత్వం కనబడుతుంది. (శ్రీ రామేశ్వర దేవరకున్ను, గొయ్యేళ్వర, ఐయ్యేశ్వర దేవరకున్ను, దేవకాయ్యాళలనకెల్లాను- 00౧01౮ 1/- 24 ౭ 58. ధూపదీవ నై వేద్యములకూ, స్మతానకూ, విఘ్నముసేసినా =కాఎసం-పు 223. తన తల్లికిం దనకూ; సీరునేలాను, వెలివొలమూను లేకుండాను = ౮0౧౮4౮ // 887110. మహాజనులను, నగరమూను, కాంపులూగు, ఐలంబీ సెట్టికాయ్యడూ (పజాను, కట్టంగూరును, ఎల్లాను, దున్నినా మల్లేశ్వర దేవరకూన్ను , ఈ ధమ్మకము చేసినవారికిన్ని =పై = 1114 62౨16. ఎ=శ్రీ[ లి వొ 146. ఆషరం లోపించి తత్పూర్వాచ్చు దీర్చమౌతున్న పద్ధతిని భాషా కాస్త్రజ్జులు లోపదీర్షత (00౧౧౧6౧౩౭10౧/ 16౧09౪016౧1౧009) అనే ధ్వని నియమంగా పేర్కొంటున్నారు. 20. వ్య కి నామాలు నాడు వ్యక్తుల పేర్లలో చాలావరకు నాయక, నాయుడు, బోయడు మొదలై నవి పదాంతాలై వ్యవవిరంలో ఉన్నట్లు తోస్తుంది. పై పదాలు చివర కున్నప్పుడు పూర్వుపదం సాధారణంగా '"ఎ"కారాంతంగా వ్యవహారంలో ఉన్నట్లు నాటి శాసనాలవల్ల తెలుస్తున్నది, శొమరెనాయక, దేవరెనాయంక। ఎడెనాయంక, బేతనాయంక, రు దె నాయంకులు = గిన /- 607 180

భాషాపరిశీలన ౭40

బొల్జైనయుండు -పై- 48 పు 183,

బాలె నాయకుండు, కొందెన - మై - 44 పు 185,

శ్రీవపంచ -వల ర 42. - 17 ౨46,

ఎల్రైమంచ్చింగారికి మండ పెదింగారికి.

వ. వ 0

ద-హింఎశా= గూ 258 పు 181.

మారెబోనికొడ్కు, కాచెటోండు - పె = లి£8తి పు 167.

కొన్ని ప్య_క్రినామాలలో పూర్వుపదం ఇకారాంతంగా ఉండింది.

కేతిరెడ్డి, నాలిరెడ్డి బీమిరెడ్డి, మారిరెడ్డి, బాబిరెడ్డి _పోలిరెడ్డి, మల్లి రెడ్డి,

రేవిరెడ్డి = 0070౮05 111 00 14౧ 147.

వల్పినాఇని కొమ్మినాషండు -- ద=హిం=-కా= ౫ 422 పు 2205

ఎక్సినాయుండు: రు[డ్రినాయు?డు, (హోలినాపాండు -పైం271! పు 140.

ఆయ్య ఆనే పదం ఆంతంలోగల "పేర్లలో కొన్ని డ్విరుక్తమైన “య'"'కొరం లేకుండా చివరి ''య' త్వం లోపించి ము-దున్న అచ్చు దీర్హమై వాడుకలో ఉన్నట్లు కన్చిస్తుఐదిం దీనిన ““లోపదీర్హత "కు ఉదాహరణగా పేర్కొన వచ్చు.

కంన్వాయ, దేవాయ వాసప్పాయః మల్లాయ,

= 8 45 ౧7 0/ = ల8 2 108.

శెజెకీ కొన్ని జిల్లాలో వ్యవహారంలో ఇటువంటి పదాలు కన్చిస్తున్నాయి. జే క్రియలు

నేడు నిత్య వ్యవహారంలో ఉన్న [కియలే చాలావరకు నాటి శాసనాల్లో కన్పిస్తున్నాయి సమాపకకిచలై నా ఆసమాపక షకియలైనా వ్యవహార రూపంలోనే ఎక్కువగా కల్పిస్తున్నాయి. సమాపక (క్రియలలో భూతకాల (కియలన్నీ వ్యావహారిక రూపంలోనే ఉన్నాయి.

ఇ సిమి, ఇచినము = లుగ45 //=- 102 50

పెటేరి నరపేది - డె!!! న = 16 082,

౭50 తలుగు కాసనాలు విచ్చేస్తేని, ఇ స్తిమి -- కారతి. శ£4 1074 పు 4. వింనపము సేస్తేని, పుట్టినాను: ఆమ్మేది, పెట్టేవి -ామై ఎ త04/ 1973 పు 40, ధారపోసీనాము -౮€0774౮ |11 ౧౮ 188 146. 'శేయచుండంగాను, శీ?__ దంహింంళాంగ 871 పు 192. వతిస్టిస్తిమి “- పెం5090 పు 276. 22, విశేష పచాలు ఇవికాక నాది వ్యవహారంలో ఒకే పదం 'అనేక విధాలుగా ఉచ్చరింస ఐడుచున్నట్టు నాటి శాసనాలు తల్పుతున్నారి, రడ్తి, రెడ్డి ణం స! కాకకీయల కాలంలోనే “రట్టడి' శబ్దంనుండి పుబ్దిన రడ్డి శబ్దం రెడ్డిగా మారసాగింది. అందువల్లనే నాటి కాసనాల్లో రెండు రూపాలూ కన్పిస్తున్నాయి. మల్లిరెడ్డి, రేవిరెడ్డి, పున్నిరెడ్డి, మల్లిరెడ్డి = గటా 177590 ₹ 109. (12వ శతాని) నామిరడ్డి -- పై 1! - 88 ౨ [10 (12వ శళాద్ద) బేశిరెడ్డి. -- పై - 42 ల 122 (18వ శతాబ్ది నై వేద్యము, నివేద్యము నాడు నై వేద్యమనే రూపంతోపాటు నివేద్యమనే రూపంకూడ దేవరా నివేదన ఆనే ఆర్బంలో ఎక్కువగా. వ్యవహారంలో ఉన్నట్లు నాటి శాసనాలవల్లి తెలుస్తున్న ది. నయివేద్యము చివ్వెకు -- 00/౧4 [277 - 41 ౨01, ధూపదీపన్హై చేద్యములకు - పై - 98 ౧ 58,

లాషాపరిశీలన 2561 నివేద్యములకు పై 410787. నివేద్యమునకు మల్లులుం-- పై-= 1110 127 85, నివేద్యసాత౯కముగా -- 581. 501 గీ. ౯. 28 7 70 (పద్యశాసనం) బోయుడు, బోఇడు, బోండు నాటి వ్యవహారంలో బోయుడు ఆశే పదంపైె మూడు రూపాలతో కన్నిస్తున్నది. కాటెబోయ్యి. కొడుకు అన్నె బోయుండ: =దంహిం=కా. ౧౭891 పు 166. మారెబోని కొడ్కు కాచెటోండు = పై - 888 పు 1674 పెద్దవోలె బోయినికి, కొమ్మనబోయు?, పోతెటోయునికి, మారెబోయుండు, =పై- 408 పు 217, నాయుడు, నాఇడు, నాహిండు ఆప్రే నాయుడు శబ్దం పై మూడు రూపాలలో కన్పిస్తున్నది. బొల్లెాయుండు -- ౮0/04 11. 48 7 184. ఎక్కి శాయుండూ ర్ముదిాాయుండూ, రాజెనాహిని (పోలిాాహిండూను = ద-హింఎకొాఎగ 271 పు 140. వల్పిాఇనికొమ్మిాఇండు, బెల్పిగాషని, అన్న మాఇని కొడుకు = ద=హిం-ళా=గ 4202 పు 2205. ఆచ్చికమైన *చామిని”. ళబ్దం నాహినిగా ఉచ్చరించబడుళున్న బ్లే సంస్కృత మైన స్థాయి శద్దాన్నె “స్థాహి”గా వ్యవహరించేడారు. ఆచం్యదాక్క౯ స్టాహిగా = దంహిం=ళా = = 510, 520. ఆవే విధంగా వకారం కొన్ని పదాల్లో యకారంగా కన్నిస్తున్నది. నవ్యలా పరియరముకాను = €0గ0143 ౧7 = శక 2 91

2539 తెలుగు శాసనాలు

కొన్ని పదాల్లో వాకాడం వకారంగా। వకారం హకారంగా వ్యవహారంలో ఉన్నట్లు కన్పిస్తుంది.

నరసింవ సెజిగారు == 00/0౪9 1114౧06039

త

సంహత్సర ఆపై అక 7 87.

కేఫతో ఉన్న మకారం బిందుపూర్వకమైన బకారంగా నాటి వాడుకలో కన్చిస్తున్న ది. సంస్కృృతపదాలు మ్మాతమే పై విధంగా వ్యవహారంలో ఉన్నట్టున్నాయి.

లాంఐ కాననములు - 607009 [11 ౪౦ 12 ౧ 143.

తాంబకాస నంబుగా = 561. 501. గల, - 23 ౧70 (పద్యశాసనం)

సాంబాజ్య ధురంధర - దంహి౭.-ళా] 479 పు 2569.

వీశతరులసే పదం నాడు పిఠాస్తగా వ్యవహారంలో కన్పిస్తుంది. కొన్నిచోట్ల ఆది పిఠాడ్డుగా కన్పిస్తుంది. రంగనాధకామూయణంలో పిఠా అనే _పమయోగ మున్నట్లు శబ్దరత్నాకర కర్త తెలిపినాడు. ఐబహుఃః పితరులు పౌపిఠారు పిఠాడ్డు పై పిఠాప్టం పితాశుగా మారి ఉంటుంది.

ఏక వింళతి పిఠాశ్టూను = భారతి ౮౮౫, 1876 పు 40.

వారిపిళాళ్టూంను నరకానంబడుదురు

వారి పితాస్టూంను కుంభీపారానంఐడుదురు

= రామాయంపేట (భారతి అనుబంధం) 7 04 87

పితాప ఇరువై యొక్కకు లమువారున్ను - 607049 / - 26 7 88.

పై మూడు శాసనాలు తెలంగాణంలోని నల్లగొండ మెదకు జిల్లాలకు చెందినవి. రంగనాథ రామాయబణక్నర్త కూడ తెంంగాణంవాడే కావున ఈ పదాలు తెంంగాణంలోనే వ్యవహారంలో ఉన్నట్టు ధావింపవలసి ఉంది,

భాషాపరిశీలన 255 ఆషత ₹బ్దం నేటి వ్యవహారంలో ఉన్నట్టే నాడుకూడ ఆక్షంతలుగా వ్యవహృతమౌతూ ఉండింది. సంస్కృత పదమైన అక్షత ళబ్దంలో ఆనుస్వారం కన్చించుట వ్యవహారదోషమే కావాలి. ఆక్షంత్రగంధపుఃజ్బ దూపడీప%చేద్య = 1౧9. ష.ని గం 01380 106. విశేషణమైన 'శీమస్‌' ఇబ్బం కాకలీయుల నాది వ్యవహారంలో “(శీమతు" అం ఉకారాతంగా. కన్పిస్తువె ఈ ఠధూపం నాడు తెలుగువేశమంతటా వ్యవహృతమైంది, (శీమతుకాకతపురవరారీశ్వర - 6౮0౧020౮ 0 38 ౮. ౪7. ఫ్రీమతు జన్నిగ దేపుడు చా 1౧3. గి. ౨, 60664 06142౧ 209 శ్రీమతు సవ్వాకాధికారి పోచన (పెగ్గడ =దాహింఎకాతో 0 కీ, కాని కొన్ని కాసనాలలో సంధిలో వచ్చిన నకారానికి ఉర్వంచేర్చి వ్యవ హృతమైశట్లు వనిపిస్తున్నచి. ఇది న్వరధక్తికి ఉవాహరణంగా కూడ ఇప్పవచ్చు. ్రీమకు మహామండలేశ్వార - కాసం-పు ఏక0. స్వస్తి భ్రీమను మవామండలేశ్వర - దంహిం - కా 488 పు 264 స్నానము ఆనే పదం స్హానముగా నాటి వాడుకలో ఉన్నట్టున్నడి. పై పడమే నేటికి తెలంగాణాలో స్తానమం వాడుకలో ఉంది... తెలుగు సాహిత్యంలో దీనికి తకారంతో య3ిమ్మైతిన పాటింయట, విక్కృతిపదం “తానం”గా కన్పించుటవల్ల శిష్ణులు కూడ ఈ పదాన్ని ఆంగీవరించినట్టున్నది. భావిమప్పించెయిందు స్తానముసేసి ఎ గ 4 5 2 ల 1407 167 ఈ విధంగా నాటి. కాసన ధాషలో నిర్యవ్యవహార బలిమివల్ప కొన్ని వ్యావహాకిక పదాలు ఆస9కల్చితంగా [మవే?ంచాయి. పద్య శాసనాల్లో చాలావరకు సాహత్యధాషను. అనుకరిస్తే సామానస్మ్రపజలను ఉద్దేశించిన వచనకాసనాలలో

వీర4 తెలుగు శాసనాలు భాష సలశణంగా ఉన్నా అటనట వ్యావహారిక పదాలు వ్యవహారబలిమి లేక శాసన రచయిత, లేఖకుల అశద్ధవల్ల నాటి శాసనాలలో (ప్రవేశించాయి. అధోజ్ఞాపిక లు

1... నన్నెలోడుని కుమార సంభవము - భాషాప్రమయోగ విశేషాలు పు? 2౭, 00/0౧౪౮5 1౪-56 86౧.8

3, 1౧9. శి.౯. గ౧ ౨([5 0. 13

4, _ బాలవ్యాకరణం = టపకిర్ట్స సూ 17,19 పు 148

5. _ నన్నెచోడుని కుమార సంభవము - థాష్మావపయెగవిశేషాలు, 4

ఉపసంహారం కాకతీయులనాటె శాసనాలాధారంగా నాటి తెలు సభాషయొక్క_ తీరు తెన్నులను పరిశిలించుట (ప్రస్తుత వ్యాసముభ్యోద్దేళ్యం, (పధుత్వ ఆర్షకాఖ 47641460 /0్ర/04/ జర027/72670) కేంద, రావ్టఫికాఖలు, ఇటీవల దేవాదాయళఖి, శలా త్యామళాసనాలపై అఫిరుచి, ఆశక్తిగలపంకితులు, పరిశోధకులు, కను మరుగ్రై ఉన్న అనేక కాసనాలకు (మవిల్ని ఎలికిరిసి ప్యతికలలో (గ్రంథాలలో నేటికి (పకటిస్తూనే ఉన్నారు. ఐనస్పటికీ భూగర్భంలోనో, మారుమూల [పాంశాలలోనో ఉన్నందువల్ణ పెలుగుసకు నోచుకోనిశాసనాలను ఆనేక మున్నాయి అత్హ శమాదుల కోర్చి కాసనొలను చదివి (పతులుగా తీసుకొనిన పండిత పరిళోధక్షులవద్ద, సంస్థలవద్ద ధనాది కారణాలు అడ్డుపడుళున్నందువల్ల (పకటితాలుకొని కాసనాలుకూడ అధికంగానే ఉన్నాయి.

(పస్తుఠం ప్రభుత్వ ఆర్షళాభంచే, స్ముపసిద్ధం, (వమాణికమూ ఐన భారతివంటి సాహిత్య మాసప్యతికలందు (ప్రకటించబడ్డ శాసనాలను మ్మాతమే [గహించినాను. పైగా కాల్మప్రభావంవల్ల విలువతెలియని జనుల దుశ్చేష్టలవల్ది ఆస్పష్టంగాను, ఆసంపూర్ణంగాను ఉన్నళాసనాలు వివాదాస్పదమయిన నిర్ణయాలకు దారితీస్తుంది కొఐట్టి వీలైనంతవరకు వాదిని పరిహరించాను. అత్హ కొనన కొలం స్పష్టంగాలేక సరియైన సమయాన్ని &హించుబకు కూడా వీలులేని శాసనాలను కూడ వదలివేసినాను. ఏ రాజు (ప్రకటించినా ఒకే (ప్రాంతంలోని సమకాభీన థాషలో మిక్కిలి భేదముండదు. కావున [(పస్తుత వ్యాసం కాకతీయుల శాసనాంకే పరిమితమైనందునల్ల కాకతీయులు వారి సామంతులు, వారి ఏలుబడిలో ఉన్న (వజల శాసనాలను మాతం (గహించినాను.

శాసనాలను చదివేటప్పుడు కాలవై పరీత్యం, ఆజ్ఞులదుశ్చేష్టలు మొద్నలైన కొరణాలవల్ల కనివించకపోయిన కొన్ని. ఆక్షరాలను; శాసనపొఠకుడు లేక సంపాదకుడు తన పూర్వు శాసన పరిజ్ఞానంవల్చ ఆస్థలాలలో ఉండాల్సిన ఆతరాలను ఊపాంచి (బాశెట్టలోనో పూవుగుర్తుతోనో సూచించుట సాధారణంగా

256 ఆలుగు శాసనాలు జరుగుతుంది. అల్లే ఖా?స్థలాలలో ఉుడాల్సిన అక్షరాలుగా గేకూహించిన అక్ష రాలకు (బాకెట్టులో (పళ్నార్థక చిహ్నాన్నుంవి ట్రాసిాను. సందర్భం, చాటి ఇతర కాసాూలాధారంగా ఆ ఆక్షరాలక్కడ ఉండవలసినవని 7 దృథ విశ్వాసం. ఆఫ్రే కాసనాలలోని పద్యపాఠాన్ని పూర్తిగా ఈయవలసి వచ్చి నప్పుడు పఠనసౌలభ్యాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకొని ళాసనంలో అన్నించని పాదకమాన్ని ఆనుసరించిెాను.

కాకతీయులచాటి శాసశాలను సంపూర్ణంగా పరిశీలిస్తే కాకతీయుల పూర్వ కాలం కంటె దేశంలో రాజనీయ స్థిరత ఏర్పడినందువల్ల, (పజలలో, పాలకులలో ధార్మికణున్ధి (ప్రబలింది, గాటి (పజలు, అధికారులు, రాజులు సవ్రసంతాలిపై ముఖ్యంగా దేదాలయ _పతిష్టలపై ఆదరాఖిమాగశాలను చూపి తామొనరించిన దేవాలయారుల (వతిష్టకై రతణకైై దాచాలుచేసీ కాసనాలు వేసేవారు. యుద్ధ శాసనాలంటూ (పత్యేకంగా నాడు కన్పించవు. యుద్ధ విషయాలను ఆనుషంగికంగా (గహించవలసి=దే.

కాకరీయుల కాసూలు పద్యాలలోను, వచనంలోను కన్పిస్తున్నాయి. నాడు వద్యశానచల కంచె వచనళాశాలే ఆధికం. నాటి కాసనాలలో తెలుగు, కన్నడం, సంస్కృతభాషలు వాడబడ్డాయి. నాటి కాసాలవల్ల కాకతీయుల చర్మిత, నాటి రాజ్మవ్యవస్థ సాంఘిక వ్యవస్థ గాడు వ్యవహారంలో ఉన్న నాణాలు, కొలతలు, నాటి ప్రజలు, పాలకులుచేసిన ధర్మకార్యాలు మొదలైన విషయాలు తెలుస్తున్నాయి.

నాజి కళాసనరచయితలలో కవులు, పంకితులూ ఉన్నందువల్ల నాటి కాసనాలలో కొవ్యపద్ధతుల్తై న మంగళాచరణం, అవతారిక, వర్షనలు, రన పోషణ, అలంకారాలు, వివిధ వృత్తాలు కన్పిస్తున్నాయి. అంత్యాన్నుపాస కలిగి వీరుదు గద్యలనదగిన (పళస్తులు, వృత్తగంధులు చూర్ణికలు గాటి వచన కాసనాలందు కన్చిస్తున్నాయి.

కాకతీయుల కాలంలో తెలుగు రచనల కందె సంస్కృత రచనంకే ఎక్కువ ఆదరం లభించుటవళ్చి నాటి కాసనధాషలో, ఛందస్సులో కంస్కృృత థాషా (పభావం స్పష్టంగా కన్పిస్తున్నది. నాడు బలు శాసడపూలలో కన్పిస్తోన్న

భాషాపరిశీలన 257 మణీ పవాళశైలి సంఫ్కృృుత భాషాభిమానానికి, సంస్కృ్భృుతధాషా పభావానికి చిహ్నంగా ఉంది. అట్లే సంప్కృృతంపై ఉన్న అభిమానంతో నాటి [గామాలను కొన్నిచోట్ట సంస్కృ్భూతీకరించినట్లు నాటి శాసనాలవల్ల తెలుస్తున్నది.

దేశీరీతులు నాటి కాసనాలలోని ళందస్సు, థాష, నాటి కొన్ని శాసన రచయితల శెలిలో కన్పిస్తున్నాయి. ఇంకా నాది సాంఘిక, రాజకీయ వ్యవస్థలో ఉన్న నాణాలు, కొలతలు, అధికారం, అధికార లాంఛనాలు, వ్యక్తుల పేర్స తెలిపే పదాలలో కూడ కన్చిస్తున్నాయి.

నాటి కాసనాలలో ఒకే వాక్యంలో విషయాన్నంకా తెలిపే సంక్షిప్త, దీర్బ వాక్యాలనేకం కన్పిస్తాయి. సంభాషణాత్మక వాక్యాలు, సం్యగ్రహవాళ్యాలు (నేటి శీక్షిరల వంటివి) ఇంకా అధునిక భాషా కాస్త్రవ్వేత్తలు విశ్రేషస్తున్న సామాన్య సం్షిష్ట, సంయుక్తవాక్కాలు అశేక విధంగా కన్పిస్తున్నాయి. వాక్యవిరామానిశ్తై నాడుపయె'గించిన వాక్యచిహ్నాలు, ఏ'శేషవాక్యాలు (భిన్నవచనం, భిన్న పురుషలలో ఉపయోగించబడ్డ వాక్యాలు) కన్పిస్తున్నాయి... నాటికాసనాలలో ఆంతటా నియతమైన పద్యకమం పాదించబడక పోయినా స్థూలంగా ఒక పద్ధతిని మ్మాతం పొటించినట్లు కన్పిస్తుంది.

(వస్తుత వ్యవవారంలో కన్చించక, కోళాలలోకి కూడ ఎక్కకుండ ఉన్న పదాలెన్నో నాటి శాసనాలలో కన్చిన్తాయి. కౌన్ని పదాలకు ఆర్హాన్నీ తదితర శాసనాలు, సందర్భం మొదలైనవాటి ననుసరించి ఉఃహించవలసిందే, ఇదమిళ్థంగా అర్థాన్ని నిర్ణయించలేని పదాలుకూడా. నాటి కాసనాలందు కన్పిస్తున్నాయి.

మత సాంఘిక రాజకీయ పరిస్థితులవల్ల నాటి శాసన ధాషలో (వవేశంచిన సోదరభాషాపదాలలో కన్నడతమిళపదాలే ఎక్కువగా కనిపిస్తున్నాయి. “రుటుక” ఆశే పదం చదిశాసగాలలో రెండు మూడు చోట్ట కన్పించినా సరియైన అధా౮ాలు దొరకనంతవరకు దాన్ని అన్యదేశ్యంగా. నిర్ణయిఐ౨ప జాలము,

ధొవ, కావ్యరీతులై స మంగళాచరణం, (పకస్తులు కొన్ని పదాల ఉచ్చారణ మొదలైన విషయాలలో కాకలీయులనాటి శాసన * (ప్రభావము అనంతర శాననరచయితలపై పడిందని చెప్పకతప్పదు

2౬8 తలుగు శాసనాలు

అంచు మించుగా నాటి కాశన భాష ఆంతా నన్నయ థారతం, నస్నచోడుని కుమార సంభవం మొదలైన నాటి కావ్యభాషవలె నాటవ్యాకకణాను గుణంగానే కన్పిస్తుంది.

వ్యవహార బలిమి శాసన రచయిత మరియు కాసన లేఖకల ఆర్దాఏ కరణాల వల్లి తెలుగు వ్యాకరణాలకు విరుద్ధమెన (ప్రయోగాలు కూడా నాటి శాసనాల్లో కన్పిస్తున్నాయి. పద్య శాసనాల కంటె వచన శాసనాల్లో వ్యావహాంత పదాలనేకం కన్పిస్తాయి. నావె వ్యావహారిక రూపాలు: సాహిళ్మి భాషలో స్థిరపడని నాటి పదాలు తమకు లభ్యమైన కావ్య 'పతులను చూబి సాహిత్య భాషను వ్యాకరించిన తెల" వ్యాకరణాలకు ఆననుగుణంగా కన్పిస్తున్నాయి.

ఈ విధంగా నాటి శాసనాల్లో వ్యాకరణ దూరమైన పదాలు కొన్ని కన్పిస్తున్న త వాలాన నాటి శాసన భాష ఆంతా వ్యావహారికంగా నాటి వ్యాకరణ విరుద్ధంగా ఉన్నట్లు తలచుటకు వీలుపడదు. సాధారణంగా శాసనాలు. నాలుగు కాలాల పాటు అందరికీ తెలియాలనే భావనతో చేయబడ్డాయి. అందువల్ల కొసనం చిన్నదైనా, పెద్దదైనా ఆయా్యగామాల్లో ఉన్న కవులు, పండితులు, లేక కాసన పరిజ్ఞానం ల విద్యావంతులు మ్మ్‌తమే రాసి ఉంటారు. నేటికీ పల్పెటూళ్ళలో దస్తావేజులు మొదలై నవి ఏ కొందరో తప్ప అందరు (న్రాయరు. (వాయుటకు (గామీబులు సమ్యతించరు, దస్తావేజులు రాసే ఆలవాటు కల కరణం మొడల్రైన చారి దగ్గరకు వోవుట ఇప్పటికీ గమనించవచ్చు నేటి వలెనే (ప్రాచీన కాలంలోనూ శెసన రచన చేయ వలెనన్న విద్యతో పాటు త్మ్యదచగాజ్షానం కలచారినే ఎన్ను కొని ఉంటారు. వారు నాటి (ప్రజలందరికి తలియుటక్తై. నాటి శిష్ట సమ్మతమైన భాషలోనే శాసనాలు రాసి ఉంటారు. కాని కొన్ని సందర్భాలలో వ్యవహార ఐలిమివల్ట వారి రాతలలో కొన్ని నేవ వ్యాకరణాలకు ఆనుగుణ:గా కన్పించని వదాలు దొర్లి ఉ-టాయి. ఎంత గొప్పగా రిసినా కాననాలకు సాపాత్య గౌరవం లేలికగా లభించదు కదా. అందువల్ల వ్యవహార పళాల్దాంటి శాసనములందలి భాషను నాటి పండితులు లేక శ్‌ష్టులు సమ్మతించి ఉంటారు. ఐనా కొసన రచయిత యొక్క ఆశద్ధ లేక [ప్రమాదం వల్ల కొన్ని వ్యాకరణాననుగుణమైన పదాలు కన్పిస్తున్నాయి. ఆప్టే నాడు (గంథ రచయితలు, (గంథ లేఖకులు వేరు. వేరుగా కన్నిస్తున్నళ్తే శాసన రచయితలు శాసన లేశకులు వేరు వేరుగా కన్చింతురు.

భాషాపరిశీలన ౨69 శాసన లేఖకుడు శాసన రచబత ఆంతవిద్యాధికుడు కొవచ్చు కొక పోవచ్చు. కొద్దిపాటి విద్యాజ్ఞానం కల కొసన లేఖకుని ఆ(ళద్ధ, ఆతని వ్యవహార బలిమి మొదలై న కారణాల వల్ల శాసనం చక్కే. సందర్భంలో. దోషాలు దొర్హటకు ఆవకాశముంది. ఇంచు మించుగా కానన రచయితలందరు కప్పలు, పండితులే ఐనందువల్ల తాము రచించిన కొసళాలను చిన్న పాటి కొవ్యంవలె పద్య శోభితంగా అలంకార బంధఘరం౦గా ఓజః (పసాదాదిగుణ భరితంగా సమకూర్చినా, గాటి నమకారీన (ప్రజలు, థావితరాల వారు కాసనాన్ని చదువు కొని. ధర్మకార్యాన్ని (పళంసించినా లేకపోయినా ఆ ధర్మాన్ని మ్యాతం నాళనం చేయవర్దనే భావన నాటి దాతలకు కొసన రచయితలకు కూడ ఉండేది. అందువల్లనే శాసన దాత వంశ వర్తిన దానం చేసిన సందర్భం మొదలైనవాటిని వర్ణింసమయంలో ఆలంకార శోభా సమన్వెతమైన సాహిత్యభాషనుస ౬."గించనా దానాది విషయ వివరణ సమయంలో సర్వజన సామాన్యమైన భాషనే ఉపయోగించిారు. ఐా నొటి కాసన ధాష ఆధికాంశం వ్యాకరణ సమ్మతమై నన్నయ భారత భాషవలె కన్పిస్తుంది. కాని అటనట కన్పిస్తున్న పదముల సాగదీయుట, ఆనున్వ్వారా౭రాలు, వ్యాకరణ మర్యాద నతి కమించిన పదాలు మొదలైనవి నాటి జన వ్యవహార పద్ధతులను తెలియ జేస్తున్నాయి. పైగా గాటి లేలస పద్ధతి అచ్చు యంగతమున్న నేది లేఖన రీతివలె లేదు. అచ్చుయం్యతం పరభాషా సావాచర్యం మొదలైన వాది వల్చి లేథనంలో స్పష్టతను ఎక్కువగా అదరించే నేటి కాలంలో కూడ సంధాషవణాదు లందు, లేఖన మందు ఆందరు ఒకే పర్దతిని ఆవలం౭ందించుట లేదన్నది ఆందరికీ తెరిసిందే. ఆదే విధంగా నాటి కాలంలో లేఖనమండేర్పడిన అస్పష్టతలు, నాటి రచయితల ఆలదాట్టు, పొరపొట్టు వ్యాకరణ సమ్మతం కొని పదాలుండుటకు దారితీసింది. అస్టే మారుచున్న భాషను వ్యాకరిస్తూ ఉన్న చ్యాకరణాలలోని రూపాల కంటె (పాచీన రూపాలు నాటి శాసనాలలో లభిస్తున్నాయి. పైగా భాష రచయితను బట్టి (ప్రయో కక్తను ఐట్టే (పయోగించు సందర్భాన్ననుసరించి మారుచుండుట సహజం. ఆందువల్లనే సర్వజన సమూహాన్నుచ్దేశించిన శాసనాలలో ద్యావవిరిక రూపొలు కన్పిస్తున్నాయి.

260 తెలుగు కాసనొలు ఈ విధంగా కాకతీయుల నాది శాసన భాష కొవ్య భాషవలె సలక్షణంగా ఉన్నా ఆట నట శాసనానుగుణమైన వ్యవసాయ, వ్యాపార, రాజకీయాలకు సంబంధించిన పదాల వల్ల, నాటి్మపజల లేఖన విధానం మనకు సన్నిహితం కానందు వళ్ల కొల[క మంలో భాషలో నీర్పడుతూన్న మార్చు చేర్పుల వల్ల, శానన రచయిత, లేఖకుల ఆ్మశద్దాది కారణొల వల్ల, ప్రావీన వస్తుసంపదయొక్క (ప్రాముఖ్యాన్ని గృు్తించని జనుల నిరాదరణ దుశ్చేష్టలవల్ల, మనకు చదువుకొనుటకు గాని, కొన్ని సందర్భాలలో అర్థం చేసికొనుటకుగాని. వీలుగాక (పత్యేక భాషవలె కన్పిస్తుంది. ఐనా నాటి తెలుగు కాసనాల్లో ఆ నాటి శిష్ట సమ్మతమైన భాష మాతమే ఆత్యధికంగా వాడబడినట్టు స్పష్టమౌతున్నది.

ఇఒ శ ఉపయ్యుక్త _గంథాలు తలుగు

క ఆనంతకృష్ణళర్మ్య, రాళ్ళపల్లి పీ9క = సమ్మగాం్యధ సాహిత్యం ఖు 8వ సంపు, నవాబులయుగం - యం శీషాచలం ఆండ్‌ కోంమ్మదాసు- 1065.

2. ఆప్పకవి కాకునూరి అప్పకవీయం - వావిళ్ళ రానుస్వామి శాస్త్రులు ఆండ్‌ సన్స్‌ - మదాసు

లి ఆర్నుద నమ్మగ్రార్యరసాహిత్యం = తీవ సంపు. యం, శేషాచలం ఆండ్‌ కో - మదాసు 10605.

శ. ఈశ్వరదత్తు, కుందూరి (ప్రాచీవార్యర జార్మితక భూగోళము = ఆంధ[ప్రదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీ, హైదరాబాద్‌ = 19070.

ర ఎ శాసన శబ్దకోళము = ఆంధ(పదేశ్‌ సాహిత్యఅకాడమీ- హైదరాబాద్‌ 1067

6. ఎక్టాపెగడ ఆంధమహాభారతము- ఆర ణ్యపర్వము ఉస్మానియా యూనివర్సిటీ హైదరాబాద్‌ = 1069.

"7. కులళీఖరరావు, ఎం. ఆంధవచన వాజ్మయము = ఉత్పర్తి- విశసములు 10 విజ్ఞానపురి ఎ హైదరాబాద్‌ 44. 1971.

262 తెలుగు కొసనాలు 8. కృష్ణమూర్తి, భద్రిరాజు (సంపా తెలుగుభాషాచర్మిత-ఆం.(ప సాహిత్యఆకాడమీ హైదరావాద్‌ 1974

0. అజా (సంపా మాండలికవృల్తి పదకోళం- సంపు, 4, ఆం.[ప. సాహిత్యఆకాడమీ హైదరాబాదు =౨1962.

10, కేతన ఆంధ భాషా భూషణము = వావిళ్ళ రామస్వామి శాస్త్రులు ఆంగ్‌ సన్స్‌ = మ[దాసు = 19040.

11. కోదండరామిరెడ్డి, మరుపూరి. _ (సంపా మాండలికవృత్తి పదకోఠం- ఆం (పః సాహిత్య అకాడమీ హైదరాబాద్‌ = 1070.

12. గోపాలకృష్ణయ్య, వడ్రమూడి _ (సంపా శ విరూపాక్ష (శ్రీరామత్యామ శాసనాలు - ఆం (ప. (వభుత్వ ఓరియంటల్‌ మాన్యుుసిగ్రాప్ట లై్యబరీ ఆండ్‌ రిసెర్చి ఇన్‌స్టిట్యూట్‌ హైదరాబాద్‌ = 1070,

13. చ్యకధరరావు, ఏల్‌. తెలుగు వ్యుత్పత్తి కోశం = ఆం యూనివర్సిటీ = చాల్తేరు = 1970,

14 చిన్నయసూరి దాలవ్యాకరణము = బాలసరస్వతీ బుక్‌ డిపో, కర్నూల్‌ = 19036.

15. దోణప్ప, తూమాటి ధాషాదార్మితక బ్యాసావ[ = ఆంధ సారస్వత పరిషత్తు = హైదరాబాద్‌

17. నన్నయ ఆంధ్రమహాభారతము ఆదిపర్వము = రామా అండ్‌ కో = మ్యదాసు 10809,

భాషాపరికీలన 268 17. నన్నెచోడుడు కుమార ఫసంభము-దావిళ్ళు రామస్వామి శాస్తుంలు అండ్‌ సన్స్‌ = మృదాను - 1072. 19. పర్మఓహ్యాశాన్తి, పి వి, కాకతీయచర్శిత-ఆం (ప, (ప్రభుత్వము హైదరాబాదు - 107. 10. జి! (పి వి) తెలుగు కొానడహూలు=ఆం. (ప, సాహిత్య అకాడమీ - హైదరాబాద్‌ = 1057. 20. (పఠాపరెగ్గి, సురవరం ఆం్యధుల సాంఘిక చర్మిత = ఆంధ సారస్వతపరివత్తు = హైదరాబాదు. "950 ౩1. బుద్ధాకెళ్డి గోన (వధ) రంగగాధ రామాయణము = రాయల్‌ ఆండ్‌ కో = కడప 19057. వఎ. పోతన, బమ్మెర ఆం(ధమహాధాగవతము=ఆం. (ప సాహిత్యఆవాడమీ _ హైదరాబాదు - 1077. వష భాష్యరరావు, టి. (క్యూ ర్హిశ్ర). తెలసథాషా చరిత - బుక్‌ లవర్స్‌ 'ప్రెవేట్‌ లిమిటెడ్‌ - గుంటూరు = 19068. 2 రంగాచార్యులు, చలమచర్చ్‌ (గంప్రొ ఆం(ధళబ్ద రత్నాకరము ఎ వెంకటట్రామా ఆంగ్‌ కో విజయవాడ = 1060. 25, రాధాకృష్ణ, బూదరాజు (సంపా (హైచీంచాం్యధ శాసనములు (1100వరకు)-ఆ౨. (వ సాహిత్య అకాడమీ = హైదరాబాద్‌ = 1071

లగ్రకీ లలుగు శాసనాలు

2గ్రీ, రామకృనస్ణమాచార్య, నండూరి (ప్రాచీన దశిణ భారత చర్మిత-కవితా (ప్రభాస (గంథమండలి-గుంటూరు 1067.

27. రామకృష్ణళర్మ, గడియారం (సంపా తలంగానా కొసనములు సంపు, 2. ఆంధ సారస్వ్యతపరిషత్తు హైదరాబాదు = 1960.

28. రామకోటిళాన్తి, కేతవరపు తిక్కన కావ్యశల్పము-వరంగల్డు,

29. రామచంద, తిరుమల మనలిపి పుట్టుపూర్వోత్తరాలు విశాలార్యధ _వచురణాలయం - విజయవాడ = 185%.

లి0, ఎ హిందువుల పండుగలు - పర్వములు బాలసరస్వతీ బుక్‌డిపో కర్నూలు - 1060.

81 రామయ్యపంళులు, జయంతి (సంపా) శాసనపద్యమంజరి = ఆంధ సాపాత్య పరివత్తు కాకినాడ = 19061.

తలి, జా (సంపా) సూర్యరాయాంయ్యరధనిఘంటుత ఆంధ్ర సాహిత్యపరిషత్తు = కొకినాపే, 1044.

లికి, రామారావు, చేకూరి తెలుగువాక్యం-ఆం. (ప. సాహిత్య ఆకాడమీ హైదరాబాదు = 1975.

84. రామారావు, మారేమండ (సంపా) కాకతీయసంచిక- ఆం్యధేతివోస పరిశోధనమండలి-రాజమ హేం్యదవరం 1005,

లాషాపరిశీలన వీర్‌ లి5. లక్ష్ష్మీనాాంయణశాన్తి, ఖండవల్లి (సంపా) వావిళ్ళ నిఘంటువు= వావిళ్ళ మరియు రామస్వామి శాస్తు9లు ఆండ్‌ సన్స్‌ బులుసు వెంకటరమణయ్య మృదాసు - 19089, లిరి, లక్ష్మీరంజనం, ఖండవల్లి ఆర్మధుల చరిత సంస్కృతి మరియు బాల సరస్వతీ బుక్‌ డిపోంకర్నూలు బాలేందు శేఖరం 1066. 867. న కాకతీయయుగము-ఆం,(ప, సాహిత్య అకాడమీ హైదరాబాదు 1075. శీర. వెంకటావధాని, దివాకర్హ ఆంధ వాణ్మయారంభదళ (పాజ్బన్నయయగము 18/6 గ గట్ట ఐర్కూత్‌పుర హైదరాబాదు - 1060. 89, న నన్నయ పద్మపయోకోళము ౨ఆ౦, వ సొహిత్యఆకాడమీ హైదరాబాదు 1006. 40. ా నన్నయ భారతము -ఐర్కత్‌పుర హైదరాబాదు = 10080, డీ ా నన్నెచోడుని కుమారసంభవము- భాషా (ప్రయోగ విశేషములు-ఆం. పం సాహిత్యఆకాడమీ- హైదరాబాదు: శె వెంకటనరసింవోచార్యులు, పీరిక నిర్వచనోత్తర రామాయణము ఉత్పల చావిళ్ళ రామస్వామి శాస్త్రులు అండ్‌ సన్స్‌= మ్మదాసు = 1978 49, వెంకటరంగయ్య, ఆకు) కౌటిల్యుని అర్థశాస్త్రము మామిడిపూడి 80 న్మెహాూనగర్‌ సికిందరాబాద్‌ 1068.

వరి క్ర తెలుగు శాసనాలు శక వెంకటవంాయళాన్తి, వేదం మొ (సంపా ఆంధ తమిళ కన్నడ (త్రిభాషా నిఘంటువు=ఆం.1ప. సాహిత్య ఆకాడమీ= హైదరాబాదు 1079. శీర్‌, వెంకటరాపు, నిడదవోలు (సంపా) మానవల్లి కవి రచనలు ఆం.ప్ర సాహిత్య ఆకాడమీ మహైదరావాదు - 19072. 4కి. ఇాన్తి, వి.యన్‌. ఆంగరుల సాంఘిక చర్మిత -సరస్వతీ నిలయం = నారాయణగూడ = హైదరాబాదు = 1975. శ్రీం న శాసనసంపుటి =సరస్వతీనిలయం నారాయణగూడ హైదరాబాదు "7078. 48. శీష్మాదిరమణ కవులు (సంపా తెలంగానా శాసనములు లక్ష్మణరాయ పరికోధక మండలి - హైదరాబాదు 1085 19. క్యామలళాన్త కటా (సంపా ఆంధ వాచస్పత్యము ది ఓరియంట్‌ పబ్దిషింగ్‌ హౌజ్‌ మ్మదాసు = 19050 50. శ్రీనాథుడు _కొశీఖండము వావిళ్ళ రామస్వామి శాస్తుంలుల డ్‌ సన్స్‌, మదరాసు. 1068 51. శ్రీహరి, ఆర్‌. థాస్క్మృర రామాయణము--విమర్శ నావ్మక పరిశీలనము (ఆమ్ముదిత సిద్ధాంత వ్యాసము) 1980 52. సంపత్కుమార తెలుగు భందోవికాసము, కులపతి సమితి, వరంగల్లు = 19065

భాషాపరశీలన లగి? 58 సీతారామాచార్యులు, ఐహంజనపల్లి, (పాఢధ వ్యాకరణము, వావిళ్ళ రామస్వామిళాస్తు్రంలు ఆండ్‌ సన్స్‌, మ్మదాసు = 19056 54. శబ్దరత్నాకరము చెన్నపట్టణపు దేళభాషా (గంథకరణ నభ, చెన్న పట్టణము = 10050 55. సోమనాధుడు, పాల్కురికి పండికారాధ్య చర్మిత, ఆంధ (గ్రంథమాల, మ్మదాసు- 1977 56. దశషీణ హిందూ కాసనములు 70/ ౧7 57,” "9 70/ 7 న ౯ 0/71 50.” కా 0/4 680. ఇంకా “భారతి” మాసపష్మతికలు 'ీవివేచక ప్యతిక (ఉస్కానియూ విశ్వవిద్యాలయము] సంస్కృతం 61. ఆన్నంధట్టు తర్కుసజ్ల)హః= మోరీలాల్‌, ఐనార సీదాస్‌, ఢిల్లీ = 1974. 62. కాళిదాసు మేఘఫండేశః ధారతీయ బుక్‌ కార్పొరేషన్‌ ఢిల్లి = 1970. 60, అన్నమాచార్య, శ్రీగరణి కబ్దరత్నావ? ఆం ప్ర సాహిత్య ఆాడమీ హైదరాబాదు = 1978. 64, నన్నయళట్టు ఆం(ధశబ్ద చింతామణి = వావిళ్ళ రామస్వామి కాస్తులు ఆండ్‌ సన్స్‌ మృదాసు = 19056.

68 తెలుగు కాసనాట

85. శంకరాచార్య దేవ్యపరాధశమాపణస్తోంతమ్‌ ఇ స్రోళోతరత్నావ? గీత్మాపెస్‌ 'ఘోరఖపూర్‌- 1870.

రికి. భట్టోటీ దీక్షితులు సిద్ధాంతకౌముదీ ఎశీరాజస్థాన సంన్కృృతకాలేజి (గ్రంథమాల మర్‌ఘాట్‌ కాశీ వి=శ-1097 (19089 శ4.లి.)

67. భారవి కిరోతార్డునీయమ్‌ =నిర్ణయసాగర్‌ |పెస్‌

68. భాస్కరాచార్య, లీలావతీ చౌఖాంబా విద్యాభవన్‌ -వారణాసీ

70. మమ్మట కావ్య్మపకాళః =చౌథాందా సంస్కృత సీరీస్‌ -ఐనారన్‌ (వారణాసి) 1028.

71. మాఘకవి శిపపాఠవధమ్‌ - నిర్ణయసాగర ,పెస్‌ బౌంబాయి = 1040.

72. లింగయసూరి గురుబాల (ప్రబోధికా (ఆమరకోళ వ్యాళ్యి) వావిళ్ళ రామస్వామిశాస్తు?లు ఆండ్‌ సన్స్‌ మ్మదాసు = 1922,

72 వామన కాద్యాలంకార సూ(తాణి వ్శ త్రో నిర్ణయసాగర్‌ =(పెస్‌ బొంవాయి 1058.

70. వాల్మీకి శ్రీమద్వాల్మీకి రాొమాయణమ్‌-గీతా (వెస్‌ గోరఖ్‌పూర్‌ = 1959.

7, విద్యానాథుడు (పఠాపర్నుద యశోభూషణమ్‌-వావి?) రామస్వామి శాస్త్రులు ఆండ్‌ సన్స్‌ మ।దాను = 1954.

భాషాపరిశీలన 269 7న విశ్వనాథ కవిరాజు సాహిత్యదర్పణమ్‌ = నిర్ణయసాగర్‌ (పెస్‌ వొంబాయి = 10106. 7, వెంళటార్య మామిడిపూడి (సంపా) శబ్దార్థ కల్చ్పతరుః = వాసవీ (గంథ (వచురణసమితి-మచిలీ పట్లణము 1065. వ! 78. వేదవ్యాస ధారతమ్‌-గీత్మా పెస్‌- గోరఖ్‌పూర్‌ పథమ సంస్కరణమ్‌ 70. వ భాగవతమ్‌ -గీర్మాపెన్‌ గోరఖ్‌పూర్‌ వి. . 2022 (1965 శల 80. 84/0౪, ₹ 86 క506008౪, సీ, 8 (66) 4 0/8౪/6120 క510గ00481001621 ౦010110౧8%/ - (01/0/౧46 - ఓ0౧60౧ - 1961, 81. కగ0౪%6/ గ1.4/ - గీండం/౧ 5001190 ౮5606 - 2౧6. ౧౦160 2౧06889 ౨001 8001617 8606 0౫0/6 ఆ౧|౪6/411౪ ౯993 = ఓ0౧60౧ * 1975 82. 66006 0 66/౧౭ 50011902 0౧౧౭|౯- 801౧69 8 10016 1౧0. సోంళ/01 = 1966. 83. సగంగం, ౧.౪. 7౧6 119510౧/ 01 018౧4 $50886 ౪౦01 || 08/81 8020681581 0816౧161 ౧6568800 1౧911616- ౧00౧3 = 1941, 84. సీం0గ00085 గ.౦ (650) 170 ౭86 01 [౧0681 ౮౧11 = 8084102 ౪16౪8 6046౪8౧ - క8ంగ౧౧౦8౪ - 1965, 55. ౭౯9౦8౧౭ 52610, ర. (56) ర0|9|౭0౧16 శిగిరగ/08 + ౧31 1౪ - 60౪6 01 గ.౧. [౪/౮6/8084 = 1975, 86, 1౧867౧10౧5 6 ౧౯౮౧౯౩ 7166౯11 ౦౮6౮2౧61 ర నిగ 1 - 60౪1, 0 4,౧. గ౮6/180806 = 1977,

£ఓ/0 తెలుసు కొసాలు

87. $030[10110౧9 0 గింరగ/8 ౧౯486650 37/౧)- ౧౩౮౩ 90, 60౪1. 01 డ&ి.౧. 11/66/2036 - 1974,

88. 561606 8౬౯0107803 0 గఉిగర[/8 ౧46౮630౧ - 60౪1. 01 గి, గ? గ/డేం!౧:80864 = 1965.

89. 04 గ818401 గెంయ!300366౪1! 616 0౧ 1౧6 080116 18164 51466169 1౧ 1౧6౮|18౧ £౬౧19/30%౧౪7+-౪01,1. 6114 8001 [౧౦56 - గ!80/6 - 1974.

90. గౌ06 గంగం(1/39 - 0౪101 | ౧. గ౪64612302364-70.

91. 500118 506%0873 5087౧03, క!4118౧00811| = (౬66) 6070౮౪9 01 601300౧2 1౧9౦౧౧10౧౩=౯8౯71 = 1౪ - 60౪1 01 శి.౧. [1/66/2508364 - 1973.

92. 5/౧1/3983 0౧4౧ ౧. (66) 4 60/0౮ 0 1౧90౧01009 1౧ 16 ₹6110023౧8 013106 1౧ ౧.6౧. ₹06 [||2౨౧౧8 రం౧|౧18౧9- కగి8గ 1[- గ. ౬ గ, [౧9 స||28౧౧'5 60౪61౧౧౧6౧, [౪/46/2086 - 1940.

93. శి 00/౧౪ 0౯ 1౧90౯01100 1౧ 1౧06 ₹612093౧8 015. 1౧ శంరగ8 ౧6౮0030 నిత8గ[111 0౪101 గ? 6640264 = 1956.

94. ౪76౧318 గింగాంంం8, స - (66 50000014 గిగంగం 11 118! - 60౪(౦ ౧.౧. గూరం?3086

95. 1౧501 ౧10౧9 0౯ శగర[[2 ₹|46090-04౧800431 0౬ 60౪1౬01 గ... ౧/46490864 1974.

96. 28064౪4004 గ-గె-డి [౧48౧6 00% 0€ 5౧91190 94౧౧౧౧౭ [0౧0౧౧౭౧౩ = 8/90! - 1962.

ం ౧6131, లో ల్‌