Telugu Kaavyalakaara Sangraham ( Narsabhoopaliyamu)_0 - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

గక 22కి ఇద అమ కావ్యాలంకారనం గ్రహము నో క్‌ (నరనభూపాఠలీయము). !€ (గంథకర్త : రామరాజభూషణుడు వివరణకత్త : శిరోమణి సన్నిధానము సూర్యనారాయణశాస్త్రి £. 0. 1. ెంల26డే రం? 60642062 యం. శేషాచలం అండ్‌ కంపెనీ మచిలీపట్టణం :: మృద్రాను :: సికిందాబాదు షి (౧) ([గ( గ 22-80

(్రజీచుముడ్తుణ ౧రళాత “ శంం0॥4 ౨010082, వలీ, 59 శసలా4ీ 400%, సంలు, రక్‌ నం 400%, కలి! , 69 పై/టి 440%, ౮0 6 ఎగీబవోీయు వును ౧లలాలి క “గ/ట్లి న్నా పో సం న ల 4 (/ నా నినన నకు ననా తననన కతన ననా నిత భననననననననననినన ననన నినన ననన నినననననినిననానానననననన ననన. చకా ననున డా త! 18016 మేం8లళలకే కానక ానాననుడాలంయ రా గ లా లో ర. గ న్న బా స ॥ త పే! లే గ్‌ తు క శి మై. తే చ సే] లొన్లాన్‌ న ల వెళా5వి ఉ? ్‌ట?211 10068 కండమ0087 ౨2221 55200 02.434).

తొలిపలుకు

వై యాకరణాలంకారికళిరోమణి యగు (శ్రీ నన్నిధానము నూర్యనారాయణళా స్తు 9లవారు సుప్రసిద్ద కవిశిరోమణియు.. బండి శాలంకౌరమునని యాంధ్రళాషాలోకమున నెల్ల _ వెల్లిడియయిన విషయమేగాని వేజలుగాదు. అనేకకవిపుంగవులచే నాస్వాదింపం బడ్సి వారి శిరఃకంపమునకు పౌాతువయిన వీరి కవిళాస్రపంతి వివిద ఘట్టములలో వివిధ సదస్సులలో వినుతికెక్కినది. ఆం(ధభాపా పండితుల కనులభమును, నంస్కృృత _ వైయాకరణులచేతను సాధ్యమని తలంపంబడనిదియును నగు "శాముదీస్థనంస్కృృత భాషా వద్దతినంతన్తు, తత్సమ. చర్న్వదికారూపమున వెలయించ్యియాం (ద్రభాషకు గొప్ప కొణంతనుదిర్చి యాంధదేశమున ,క్రీ శా స్తు్రులవారు ఇాశ్వతమగు కీర్తిని గడించిరి ఇట్టి వీరిని. గలిపండిత శిరోమణిగానే దేశ మెలటుంగును గాని యాలంకారిక రత్నమని యొలుంగదు. నేటి ఇశీ శాస్తు%ిలవారి యుద్యమమున నయ్యదియు నిద్ధమ య్యెను,

శీ ఇాన్తు9ల వారు తమ యసాధారణ పరి ళమకును, అపూర్వ వివరణశ క్రికని వీివోరరంగముగా (గహించిన యాధారము కావ్యాలంకార సర్యగవాము ఇది యాం[ధలోకమునః (బబంధ శిరోమణియగు వనుచర్నితము రచించు కీర్తిగాంచిన రామరాజ భూషణునితో నభిన మ్నండనంబడిన బ్రట్టుమూ ర్తిచే (వాయంబడ్సి పఠన పొారనముల నపార- _పచారము నందినది. వివరణక రృయగు త శామ్తు రిల వారు నుప్రసిద్దులగు వండిత కవులని ముందే ెలిపీతిని, ఇట్టి వీరి వివరణమునకు నా తొలిపలుకుగాని) పరిచయవాక్యము గాని 'యెస్టదనలగా న్యృతషపకాశమునకు దివ్వెవంటిది. అయినను మిత కార్యమని యొంచ్చి "నేను (వాయఃజబోవునది యొల్ల రకుగతార్థ మె మైనను సాక్థకముకాక తప్పదని భావించి, యిక్కార్యమున కంగీక రించితిని.

(వకృతవిషయమయిన (శ్రీ శాన్త్రులవారి వివరణము నకును దళ్నూలమలున కావ్యాలంకార సం గపహామునకును

శీ

'జెనుంగున సెట్టి వసక్తి గలదో ముందు వివరించి, యా వనిని వాసి నంఖంధమును, సార్ధకతను గూర్చి విశదపఅణచెదను. ెన. గునం ఐదునొకండవ ళళొబ్దమువణకును, నుత్తమ్ముగంథ రచనయేళతేదు. అంతకు ( బూర్వమొక వేయేండ్లు, ఆర్య నాగరకతా (ప్రవాహము నంస్కృత విజ్ఞానామృత రూపమున బెను/గునోటం _బవహించి, శిను.గు నేలలో నింకి యాం[ధ సారస్వశరూపమున నన్నయ నోట వెలువడినది భారతము తెనుంగున. రచింప బడిననాటినుంకిఖము' గవులకు, విమర్శకులకు, కాశుక్షలికు నంస్కృతభాషాఖనిని, (దవ్వి రత్నమ.లదెచ్చిి తెన (గువారి శర్పించుటయే కార్యమయినది. అట్టి రత్నజాతులలో నొకజాతిని వెదకిళెచ్చుటలో. బర్మిశమచేసి "వీశన్నికగన్నవాడు బట్టుమూర్తి, సంస్కృతము నందలి యలంళార శాన్రుము విశేష విమర్శయు, అపొర విచారణయుః. గలది. అంద నేక (ప్రతిలావంతు అనంతమయిన తమ శక్తి నుపయోగించి, మార్గముల 'వేర్చణచిరి. అందు ముఖ్యముగా, (బళావర్ముద్రీ య కారుండయిన విద్యానాథునిం జాలవటకును బట్టుమూర్తి యనునరిం చినట్లు: నమమ. భామవా, ధండి, వామనాదుల స్వతంత్ర (వయత్న ములచే, (గమకమ వికానమును జొందిన యలంకార విమర్శ వృతమను.ను స్వప్రతిలా దోవహాదముచే ఫలింపం జేసినవాడు ఈనంద వర్ధన (డు. అభినవగు ప్పుని “లోచన సావోయ్యమున నవ్యాదయ.ల యాలోచనలకు సుగమమలయవ యీ మార్గముననే రన గంగాద్రర కారు.ండయిన వండితరాయలు తన వతిభా వ్యుత్ప లత్త వళాఖ్రినములచే నిరంతరాయముగ వివకిద్వర్యు లాశ్చర్యము గనునట్లనల్పక ల్పనలః జూపిలిచి మెప్పువడ నెను. ఈ (ప్రయత్నమ.లను 'దెనుగున6 బేటవలుచు. పరిశవ యే యల్పముగా నున్నది.

ఇది యిట్లుండ, సుమారొక శళాబ్బమునుండి, యఖిల భారళాననిని( కాళ్చాత్యవీజ్ఞాన వవాహము వెల్లి విరిసి (వవహించు చున్నది గంగా యమునా (పవావాములవలె చే జేకీభూతమయిన సంస్కృళా గృ విజ్ఞానమ.ల కలయికవలన బయలుడేరిన పి వి కాళ్ల ఎమ్‌. శె డే, మొదలయిన సంస్కృళాలంకారిక సిద్దాంత విమర్శనా

ర్‌

భుర్యుల (గంథరాజములును దద్‌ జ్లలకుం బరిచితమలయియున్నవి. ఇందలి విశేషములను బెలు(గునకు నూంచముట్టుగా. బెచ్చినవారు లేరు,

ఇట్లి సందర్భమున (శ్రీ శాస్తు9లవారు వయి రెండు విజ్ఞాన (వవావహాములను దమలో నేకీభవింపంజేసికొని, జహునమవార్షివలె నీ వివరణ గంగా్యాపవావామును వెడలించి యాం(ధుల కృఎజ్ఞ తకు( అా తులయిరి. ఇది యాలంకారిక విజ్ఞాన పిపానువుల కమృతము, విమర్శ మార్షపరామర్శులకు జీవనము. పాఠక పాంథులకు నిరా ఘాటమయిన సిద్ధాంత యాన శృంగాటకము. ఇట్టి సర్వంకష మయిన [గంథ మాంధమున నింతకుమున్ను 'వలువడియుండ లేదు.

మూల [గ్రంథము పద్యబంధమగుట+ కొన్ని కొఆఅ(తలకు 'సాతువైనది. అనపరములేని పదములు, గణ యతి పాసాది నిర్బ్దాధమున రాకతప్పవు. అది శాస్రుగ)ంథములకు నిగళమే గాని యలంకారముగాదు. ఆపయినీి లవణనులు అతివ్యా ప్తి, యవ్యా ప్తి మొదలగు దోషముల కాకరము లగుటకు హేతువొళటి కలదు. తనకుముందున్న యాలంకారికుల సిద్ధాంతము లన్నియును, తరువాతివారి విచారణలును దత్కర్తకు గతార్థము కాకుండుటయే యయ్యధది, తనతరువాతివారి రచనలను చానుచూచుట యసంభవము. తన పూర్వుల రచనలు తాను బరిశిలించుట సాధ్యమేయయ్యును, నాటికి. బఠన పాఠనాదికమునను, [గంథపచారమునను గలిగిన సదుపాయ రాహిత్యమున, నతనివలన జరిగినట్లు. తోంపదు,. మొత్తము ముంద (గంథమునందు మా మీ ెండును సంభవములు కాలేదని స్పష్టపడక తప్పదు, అట్టి లోపములను బూరించుటకు (క, కాస్తు,ల వారి రచన యుపకరించునని నా విశ్వాసము. అనేక స్థలములయందు మూలము”లేని దోమమును (శ్రీ కశాస్త్రలవారు. నిరూపించి యున్నారు, అఎతమా[తమున మూలమున వివరణకారునకు నిరా “'దరణ మని పాఠకులు తలంపరాదు. ఆ (గంథమునకు వివరణము (వాయంబూనుటయే యిందలి ఇాన్తు9లవారి యాదరణముము నిగూపించుచున్నది.

6

రనవిచారమునను, శబ్దళ క్తి విషయమునను, ధ్వనిస్థాపనమునను నాయకన్వరూప నిరూపణమునను నొకళకేల *! ఎల్లప్రళరణములను శాత్రిగొరి వివరణము సనర్వవిషయ సంభరితము, పంపూర్ణ్మ ము ఇట వివరణమును। వాసి (ప్రచురించీనందుల కాంధలోకము (శ్రీ ళాన్తు9ల వారిపట్ల 'నెంతయు బుణపడినదనుట విశేషోక్తికాదు.

ఇట్లు గుంటూరు, విద్వాన్‌ గంటి జోగిసోమయాజి, ఎం, ఏ, ఎల్‌ .టి- 6& 10- క్తీ్త్‌ | సంస్కృృతాం ధభాషా ధ్యాపకుండు (రీడరు) అంధ విశ్వకళాపరిపత్‌ కఖాశాల

వములిపలుకు బ్లోరనానతు సతు గౌతమతు, వ్యా కేం దతు యప్యనాస్తి సాహ్షిత్యం తంపతి సంప్రతి కం్యపతి,శరో మమ తిరళ్ళ్చ న పురళ్చ) (జగన్నాడు(యు)

ఈ (గంథమునకు గ్రంథకర్త సేసిన నామకరణము “కావ్యాలంకారనంగ్ర వాము” అని. నరసభూపాలునకంకితమగుటచే నరసభూపాలీయ మనియు లోక వ్యవహారము.

కావ్యమునందలి నాయికానాయకాదులు, రసళావాదులు, అలంకారాదులు మొదలగు విషయములను జర్చించుశాస్త్రమునకు ' ఆలంకారళాస్త్రము " అని సామాన్నవ్యవవోర ము, “ళద్దార్ధా యోర్యభావత్సహభావేన విద్యాసాహిత్య్మ విద్యా” ఆని రాజశేఖరుడు పెక్కండడు పండితులు తమ (గ్రంథమును “* సాహిత్యపదాంకితము * గానే వ్యవహరించిరి (సాహిత్య్మదర్నణము, సాహిత్య రత్నాకరము సాహిత్యచింతామణి సాహిత్యసారము మొ). కొందటజలంకార శబ్దమునే యుపయోగించిరి, (భామహాలంకారము, ర్షుదాటాలంకారము, వాగ్భటాలంకారము మొ.) మటికొందటు “కావ్య " శబ్దమునే వాడిరి- (కావ్యిపకాళము, కావ్యాదర్శము, కావ్యమీమాం3, కావ్యానుకాసనము, కావ్యా లోకము మొ.)

భాషకు మ.ఖ్యాంగములు రెండు. ముఖ్యాంగ ములనుటకన్న మ్ముఖ్య (పాణములనుటయే లెస్స ఒకటి ఐహిళ్మప్రాణము; రెండవది యంతళ్నపాణము. ఆవి యేవన ౧ వ్యాకరణము ౨ సౌహిత్యళాస్ర్రము. మొదటిది శబ్దపుద్ధిని, రెండవది శబ్దార్థ రామణియకమును బోధించును అసలీసాహిత్యళాస్త్రము వ్యాకరణళాస్త్రముయొక్క పుచ్చభూతమని సిద్ధాంతము మన కిచట రెండవదగు సౌహిత్యళాస్త్రమును గుజించియే [పసంగము.

సంస్కృతమున నీ సాహిత్యళాస్త్రముననున్న ము[దికాము[దిత[గంథముల సంఖ్య ౮౭౨, అని * కాణే *” పండితుడు తన ౬11560౯7 0 52౧08£1౯16 ౨066168 ఆను _గంథమున. దెలిపెను. ఇన్ని (గ్రంథములు [(వపంచములో నేభాషయందును సాహిత్యశాస్త్రమునః గానరావనుట సత్యదూరముగాదు.

మిగిలిన శాస్త్రములవలెనే సంస్కృతమున నీ సాహిత్యళాస్త్రముగూడ దర్క్మయు క్రిపరిషష్ఫృతమై తదుపబృంహితమై యున్నది యళభార్థమునకు హేతుబద్ధముగాని సిద్ధాంత మేదియు సికతాకూపమువలె నిలువదుగదా। కావున౯ బూర్వాచార్యులు తమ నిద్ధాంతస్థాపనకు, దర్కళాస్త్ర సావోయ్య మపేషంచిరి..

న! శావుననే మన భారతీయళొస్త్రము లన్నియుందర్శ న్యాయములనునిమప పునాదుల మీ/ద నిర్మింప(ఐడిన వృజపుకోటలు. (పత్యల్ప విషయముగూడ హేతువాద విద్ధమైసానూన్యబుద్ధులకు గవానమై దుర్భేదమై యుండును దేని కేవి లతణము సెప్పవలెనన్నచో నవ్యావ్లి అతివ్యాప్తి, ఆసంభవాదిదోషరహితముగా నుండ వలెను అట్టి నిర్వచనము తార్కికునకే సాధ్యమగును. తర్కవానన గిట్టని వారికిని, నది లేనివారికిని నీ శాస్త్రము తలదిమ్ము గలిగించును. కావుననే డాక్టరు కట్టడుంచి రామలింగారెడ్డిగారీ యలంకారళా స్త్రపరన మువలన+ జమురునష్టియ్యే కాసీ కవితకు! బుష్టిలే' దని కవిల్వత త్ర్వవిచారమునం బరిహసించిరి ఏదోని నైన నామూలా గముగా నభ్యసీంపక యపహసించుట పోస్యాస్పదముగాదాః ఆల౨కార శాస్త్రమును నపహసింపంగల పాండిత్యము వారికున్న దేమోః నాకు( దెలియదు.” ఈ సాహిత్య గాస్త్రమునకుం (వ్రమేయ మేమి? (బ్రమేయమనః జర్చనీయ మగు విషయము. [106 8409)666 ఇస[10మ1 16 €0 56 4180033664 = విద్యానాథుండు స్థూలముగా నీ విధముగా దెలివియన్నాండు. శ్లో, రస్మపధానా ళృద్దార్ధాః గుణాలంకారవృత్తయః రీతయశ్చేయతీ కాస్త్రప్రమేయం కావ్యప్‌ద్ధతిః. రామరాఖభూషణుండీ శ్లోకము నీ (కింది విధమున ననువదించి యున్నాండు. గీ అసదృళ రనవధాన శ వ్రార్ధములును, రీతులును, వృత్తులును, నలంక ఎతులు, గుణము, లాదియగు లతణంబుల నలరు(గావ్య సరణి యందురలంకారసారవిదులు. ( కావ్యాలంకారసం[గవాము, వ.ఆ ౨౦ పద్యము ) రసము, శబ్దార్భములు, రీతులు వృత్తులు అలంకారములు, గుణములు, అనునవి యీ సాహిత్యళాస్ట్ర పమేయము. అన(గా నీ కాస్త్రమున( జర్చనీయ ములగు విషయములివ్వి, నమ గ్‌ వ్యమగా స్రావ నిందలి యొక్కొక్క- విషయము- గూడ సామజికులు దాని క్‌! చమన నేమి. తదాశయమేమి 1 రసము లెన్ని? ఆవి ద్తే్నే ర రనయననరి దెట్ట నకమగను! భావమా ? లసళావములక భం ద. ర ము రసమూ ' క ్తనమా? మొక శే రు వై ఎమి ? వత్సలరస మనునది కలదు; శ్ళంగార తాలి రనము, కాంతమె రసము, కరుణమే రసము; రసాలంబనములగు నాయికా నాయక లేద్యప్రవివేదములు.

రి

శబ్దము లెన్ని విధములు ? వాని శక్తులగు అభిధా, లవతణా, వ్యంజనా (పస్తావము; వ్యంజన యంగీకార్యమా ? కాదా? ఆర్థభేదములెన్ని 2 రీతి యన నేమి; ఈరీతులకును రసములకునుగల సంబంధ జాంధవ్యములేమి ? అవి యెన్ని ? వృత్తులననేమి ? అవి యెన్ని ? అలంకారములన నేమి? అవియెన్ని ? వీని కన్నింటికిని( బరస్పర భేద మేమి ?

కావ్యమన నేమి? దానిలో, బై నుదాహృతవిషయములలో దేనికిం (బాధాన్యముండవలెను ? కావ్యశరీర మేమి ? కావ్యాత్మ యేది: కావ్యభేవము లెవ్వి ? కావ్య పయోజనము లెవ్వి ? కావ్యశాస్త్రములకుగల వై లవణ్యమేమి ? కవి యన నెవండు ? అతని సామ్నగ్లియేమి ? కావ్యసౌందర్యము దేనివలన గలుగును ? కావ్యరసాస్వాద మెట్లు గలుగును ? ఎట్టి కావ్య ముత్తమము ?

ఈ విషయములును వీనికి సంబంధించి బయలువెడలుచున్న యితరకావ్య సమస్యలను గూలంకషముగా హేతుబద్ధముగా, బూర్వపక్ష సిద్ధాంతపూర్వ కముగా ర్లిడ పట్టినట్టు సాహిత్యళాస్త్రము చర్చించును. ఆనంగా నుత్తమ కావ్య త్వసిద్ధికి వలసిన విషయమునెల్ల మధించును. కవిత్వత త్త్యవిచారమన నిదియే. డాక్టరు రెడ్డిగారు దలంచినట్లీ శాస్త్రమున్మత్త ,పలాపమ.వంటిది గాదు.

అయితే యొక (పళ్న యుట్ధితమగుచున్నది ఈ విషయములను జర్చించుటకిన్ని [గంథములేల కావలయును? అని. నిజమే, లోకమున నేశాస్త్రము గాని యొక్కనాండే పెరిగి పెద్దడిగాదు. ఒకరొక సిద్ధాంతమును లేవదీయణగా నది లోకమున( గొంతకాలము నలుగును దాని నవగాహనము సేసికొనుటకుం గొంతకాలము వట్టును అప్పుడు దాని కనుకూలముగానో (పతికూలముగానో వాదములు చెలరే(గును. ఈ విధముగా. (గమ[కమముగా శాస్త్రము పెరుగును ఈ (కిమమున మన సాహిత్య _గంథములలో. గొన్ని కొన్ని (కొత్త సిద్ధాంత ములను స్థాపించినవి గలవు భరతుని నాట్యకాస్త్రము, భామహాలంకారము, కావ్యాదర్శము, వామనకావ్యాలంకారనర్మగహము, ధ్వన్యాలోకము (దీనివ్యాఖ్య - ల్లోచనము) వో కిజీవితము, వ్య క్రివినేకము, బొచిత్యవిచారచర్చ అనునవి నూతనసిద్ధాంత స్థాపక గ్రంథములు అనగా నివి వాద్ద్యగంథభములు. మిగిలినవానిలో బెక్కు (గంథము లీ వాద(గంథబృందముయొక్క సం[గవాములే (౧౬౫౬ ంం18); వీనికి మఆలంబెక్కు, వ్యాఖ్యానములు, (ఒక కావ్యపకాళమునకే ౭౧ వ్యాఖ్యలు గలవు) కొన్ని రూపకముల గుజించియు గొన్ని రనముల శసజించియం గొన్ని శబ్దవృత్తులను గూర్చియు గొన్ని నాయిానాయకాదులను గూర్చియు. గొన్ని యలంకారముల హూర్చియు జర్చించెను. మొత్తముమీంద సంగహ (గంథములే పెక్కు గలవు ఆటనటబూర్వ సిద్ధాంత ఖండ నరూపమగు కొంత

10

(కొత్తదనము. సిద్ధాంతములలో, విషయవిభాగాదులలో గానవచ్చుచున్నను నన్నియు. గోడీకరణములే. ఓక దానికొకటి (పతిబింబములే. విష్టపేషణ (ప్రాయములే

ఈ పరంపరలో. [బధమళ తాబ్టినుండి తొమ్మిదవ శతాబ్దివణకు ననంగొ భరతుండు దొట్టై యానందవర్థనుని/దాక బయలువెడలిన రస అలంకార గుణ, రీతి ధ్వనిసిద్దాంతములను (గోడీకరించ్వి (పకరణవిళాగము సేసీ తొలుదొలల్త నంగహరూపమున రచించినవాండు మమ్మటుండు. (క్రీ శ. ౧౧౦౦) అదియే కావ్యప్రకాశమ., రమారమీ యీతని నమకాలికుండగు పామచర్నదుండు (కీ.శ. ౧౦౮౮-౧౧౩౨) గూడ వదే పద్ధతిగా( గావ్యానుశాసనమను మతొక సంగవా (గంథమును విరచించెను తరువాత నంతకన్న విపులముగా మజికొన్ని కావ్య విషయములను గూడ జేర్చి _విశ్వనాథపంచాననుండు (౧౪ శతాబ్ది) సాహిత్య? దర్చజమును రచించెను.దృశళ్య శ వ్యవిషయములను నాకాలిమునంగలవానిని జూల సమ(గముగానే యాతడు సంగ్రహించెను ఈతని సమకాలికు;డే యనందగిన విద్యానాథుండు [పతాపర్నుదీయమును విరచించెను. [(పతాపర్నుదీయము సం[గవహములలో సర్మగహము ఈ కావ్యాలంకారసం్థగవా మా *(వతాప రుదీయమునకు సం్యగవహరూపమగు నకువాదమని చెప్పవచ్చును ఏలన, నందలి నాటకప్రకరణమిందు లేదు శృంగారేతర రనపనంగములేదు. మిగిలిన (ప్రకరణములందు. గూడ గొంత కొంత విషయమును [గంథక ర్త వదిలివేసెను.

ఈ నర్యగహ[గంథములలో వాగ్భటకావ్యానుశాసనము (౧౩వ శతాబ్ది ) హేమచంద్ర కావ్యానుశాసన వ్యాఖ్య, కేళశవమి[శుని (౧౬వ శతాబ్ది) అలంకార శేఖరము మొదలగు [గంథములలో సాహిత్యదర్పణమునం జేరని, చేర్చందగిన, చేర్చినచో సమ్మగతను గలిగించు. కావ్యవిషయములు గొన్ని సేకరింపంబడి యున్నవి, సాహిత్యదర్చజ మునకు( లిమ్మట వెలువడిన యే యిశర సంగహ (గ్రంథమే యశియును జెప్పుదురు దీనికి. గారణము. వారు చెప్పునదేమన(గా బట్టుమూ ర్రి కంఠో కితో నా విధముగా. దెలుపలేదని. ఇదివెద్ద కారణము కాదు గదా సంస్కృతమున సుష కృష్ణయజ్వ రచితమగు నరసభూపాలీయము గలదని ్రీమాన వల్లి రామకృష్ణకవిగారు 1889 ఫఐవరి భారతిలో (వాసిరి.. అందు నంస్మ్టృతనరసభూపాలీయమున నేడ్తుల్లాసములు గలవంట. అందాజే లబించె న(ట ఆంధ్రినరసళూపాలీయ ముకన్న సంస్కృత నరసభూపాలీయము ముందు రచింపంబిడెనన ్రీకవిగారు లిఖించిరి. ఆయిన నాంధ్భ్రనరసభూపాలీయము దాని కనువాదముగాక రెండును (వఠాపరుదీయమునకు( (బితిబింబములే- యనియు వాసీరి.

శై

(గంథమునను నవి చేర్పబడలేదు. కావున సంస్కృతమున గూడ సాపాత్య దర్నణమ.కన్న నర్వకావ్య విషయసంపూర్ణమగు సంగహ్మగంథము లేదనియే చెప్పవచ్చును

ఉన్నవానిలో సాహిత్యదర్పణమే మేలైనది (పతాపరు[ద్రీయము నాంధుండు రచించినాంయడనియు ఆంధ (పభ వునకంకితమనియు నాతని సంన్కృతక ఏత్వము రసవంత మైనదనియు హర్షింవవలసినదే కాని విషయపువ్చి లేక నిదాఘనద్తీప్టాశమువఠె సన్నగిలియున్నది ఆ: సంగహములలో సంగహ. మని శెలిపితినిగదా ; అందు నాయికాభేదములగు ధీరా, ఆధీరాడి భేదములును, రసదోషములున. ఆర్థనిర్జాయక సామ గియుం గవి సమయములును ముఖ్యము లయిన కావ్యభేదములును సంగహింపంబడవయ్యెను ఈ విధముగా నిది యసమ్యగతమమగు [గంథము

సంగ్క్బృూతముననే యిట్లుండ్‌ నాం (ధాలంకార గంథములను గూర్చి వాయ నేల? ఆంధమున గల యలంకార (గ్రంథములు (పొచీనార్వాచీనములు తి! ఇందొక్క_దానియందును సర్వాలంకారవిషయసామ గి లేదు సరిగదా । మీదు మిక్కిలి కొన్ని _పాచీనగంథములు దోవభూయిస్థములు లక్ష్యములకును లక్షణముఐకును బొత్తులేదు లక్షణములన్నియు నవ్యాప్తాాచి దోషజుష్టమ లే. వీనికి దోడుగా నపపారములు ఈ యున్న [గంథములలో( గావ్యాలంకార చూడామణి, నరసభూపాలీయములు విళశ్వవిద్యాలయపరీక్షలకు( బార్యములు. ఈ గంథక_గల కలంకారళాస్త్రమున గూలంకషమగు (పజ్జ లేదన్నట్లు వారి (గంథములే సొత్యమిచ్చుచున్నవి అట్టి (గంథములవలన విద్యార్థుల కెంత యలంకారళా స్త్రజ్ఞానము లభించును ?

కావున నాంధఏభాషలో దుదికి సాహి త్యదర్నణమువంటి నిర్మష్టమగు సాహిత్యశాస్త్ర (గ్రంథమని _చెప్పందగిన దేదియులేడు. అట్టి గంథ మొకటి యవళ్యమైయున్నది క్రీ శే వేదము వేంక్రటరాయళాన్త్రగారి యాంధ సాహిత్య, దర్పణమ.కన్న సంస్కృత సాహిత్యద రృణమే విద్యార్థులకు సుబోధమని నా తలంపు,

ఆంధీక్సృళ [గంథములు స్వతంత |[గంథములవలె కడుంగడు సులభము,.లైె యుండవలెను లోకమున నంస్క్బుత (గంథములను బారము సెప్పు పండితులను వానిని గురుముఖమున( జదువుకొను విద్యార్థులును నుందురు గురుముఖమున సర్వుసంశయములు నివారింపంబడుచుండును. ఈ యాంధధ్రీకృత [గంథములను పారము జెప్పువారును వారికడం జదువుకొనువారును నరుదే కాన విద్యార్థులకు గుర్వపేతలేకయే. తెలిసికొనందగిన విధమున _సంస్కృతళాస్త్ర[గంథముల ననువదింపవలెశు. ఆంతేకాని యవి వివరణాంతరా పేకములై యుండరాదు.

ల!

నవరసగంగాధరము, ఆంధధ్యన్యాలోకము అనునవి గొప్ప ళొస్త్రవాద [గ్రంథములు వాని నాంధ్రీకరించిన వారును నుద్ధండులగు పండితులు కాని యవి [ప్రారంభకుల కుద్దిష్టములు గావు వానిని మొదలనే చదువ బూనినచో వ్యాకరణళా స్త్రమున సిద్ధాంత కౌముది! జదువక మహాభాష్యము నారంభించి నట్టుండును

ఈ విధముగా నే గంథముగూడ సుబోధముగాంగానీ సంపూర్ణముగా. గానీ లేదు కావున నిర్దుష్టములయిన లక్యలతణములతో సాహిత్యదర్పణము శన్నను విషయసమృద్దితో సర్వసాహిత్యవిషయ ము ను [గోడీకరించి యాంగ్ల సిద్ధాంతము లనుగూడ జతపటిచి విద్యార్థులు స్వతం[త్రముగా( దెలిసికొనందగినంత్హ సులభముగా నొక సంగహ(గంథమును (వాసీనచో భాషకు( జాల మేలబ్బును. అట్టిది మిక్కిలి యవళ్యమై యన్నది.

కాని యీ పనిని. గౌవించువారెవరు * కొవించినను హర్షించు వారెవరు ? చానిని లోక మెంత యుపయోగించుకొనును ? (శ్రమించి యట్టి గంథమును వాసే యెల్లో కష్టించి ముద్రించుకొని “ విద్వానేవ విజానాతి విద్వజ్జ్ఞన పరిశమం * అనుకొని తమ కృషికి హర్షించురని తపాలావ్యయమునుభరించి యభిప్రాయార్థ మంపంగా. కొందజణు దాము మవోనీయులయినట్లు బంవినవారల్పులబునట్లు ను భావించుకొని, యందిన ధ్లైనను దమ గౌరవమునకు భంగము వచ్చుననికాంబోలు (వాయరు. తపాలాబిళ్ళలు పెట్టి జాబులు [వ్రాసీనను వానిని మింగ.దురు కాని (బత్యుత్తరింపరు, పదవీ వేతనాదులవలన లభించిన పండితమ్మ నత్వమును నిర్ణక్ష్యభావమును వారిలో వేజుదన్ని యున్నవి. పండితులు గంథములను బంపి తమ్ము గౌరవించినందులకు( (బత్యుత్తరపూర్వక ముగా వారిని గౌరవింప వలయుననితలంపరు చిలుక తన ముద్దునే కోరును కాని యెదుటివారిముద్దును గోరద(ట _ వారు సభల క గాసనాధిపత్యమును వహించి బల్లగుద్దుచు కొస్త్ర (గంథములు మన భాషకు. గావలె నని ఘోష్షింతురు తాము (వాయరు సోదరవిద్వాంసులు వ్రాసీన వానిని, జూడరు వారిని గౌరవింపరు ఈ విషయ మంతయు.ను నా యనుభవము

నూతనముగా లక్ష్యలక్షణములను సృష్టించి (వాయుటకన్న దోష శూయిస్థ మేయెయున్నను గ్టావ్యాలంకారసంగహము నందలి దోషములు చూపుచు, సంస్కృత గంథములనుండి నిర్ధుష్టములయిన లక్ష్యలక్షణముల ఉదాహరించుచు సంస్కృత సాహిత్య[గంథములలో నున్న సర్వవిషయములక సం్య“హముగా నాయాస్థలములందు( జేర్చుచు వివరణము ను వాని.-చో లెస్సయని తోంచినది దీఫివలన నిందలి దోవములును నిరుష లక్యు లవణములును (గ్లొత్తవిషయములును దెలియను కేవలము నూతన ౫ంథమే

18

యగుచో నరసభూపాలీయదోషము లట్టేమిగిలియుండును, లోకమున కవి- తెలియకయే యుండును మలఠొకరైనను దానికి వివరణమో టీకయో [వాయ వలనియే యున్నది ఉదావరణప్రత్యుదాహరణములచే. సూ(తార్థము సుస్పష్టమగు విధమున నీ (గంథ దోషముల నెలింగి సాధువులయిన లక్ష్య లతణములను దెలిసి కొన్నచో విద్యార్థుల కేంతేని మేలగునుగదా మజటియు మన భారతీయసిద్ధాంత ములతోపాటు పాళ్చాత్యసాహిత్య సిద్ధాంతములను గూడం- జేర్చినచో సముచితమని యెంచిినా కుపలబ్ధములయినవాని నిందు వేర్చుకొంటిని.

నేనును నిందు నాటక ,పకరణమును (వ్రాయలేదు. ఏలన సాహిత్య దర్పణ _పతాపరుదీయములందలి నాటక [పకరణములు చిన్నవి ఇప్పుడు పాళ్ళ్చాత్సనాటక ములు గూడ వచ్చినవి కావున పాళ్చాత్య భారతీయ నాటక లక్షణములన. జర్చించుచు( (బత్యేకముగా *కూపక మీమాంస” అను పేర నొక [గంథమును [వాయవలెనని యభిలాష గలదు కాని యారోగ్యము- సరిగాలేదు అనారోగ్య స్థితిలో నుండియే దీని నెట్లో ముగించితిని. భగవంతుండు నా కాయువును ఆరోగ్యమును [బసాదించినచో దానిని. గూడ రచించి వాగ్దే నా రాధింతును.

పాళ్ళాత్యసాహిత్యకారు లెవ్వరును మన సాహిత్యకారులవలె సాహిత్య దర్నణాదులవంటి యా యావిషయవిఖాగములుగల సం[గహ్యగంథములను (ాయలేదు కొందటే కవికావ్యమును గుజించియో విమర్శించుచు నడుమనడుమ కై లినిూర్భియో నాయకుని. గూర్చియో లేక రనమును గుతించియో యలంత్రిగా. దడపుచుంబోవుదురు అంతేకాని యింత కూలంక షముగా హేతు వాద పురస్సరముగా కాస్రీయపద్ధతితోం (50106౬40 ఆ౯6౭ల౫౦౧౧ (బతివిషయమును జర్చించుచు నెల్బ విషయములను సం్య[గహముగా నొకచో విద్యార్థుల కందుబాటుగా నుండు సాహిత్య [గంథములను విరచింపరై ర. కావున బాళ్ళాత్తుల సిద్ధాంతము లన్నియు మనము సంగహముగా నొక్కచోం దెలిసి కొనంజాలము. నేను బెద్దలవలన _విన్నదానినింట్టి పాళ్చాత్యసాహిత్య 1గంథమ.౬ో శబ్దక క్రివిచారము, నాయికానాయకచర్చలు రసభావాదివిచారము ఉణడోషపవేకము మొదలగునవి కానరావు వారి సౌహిత్య విమర్శనము శాంత మెటుంగే

ఈ [(గంథమును (వాయుపట్ల నాకుంగలిగిన పెక్కు. వంశయములను దీర్చి నాక( దీశ్చరాని సావాయ్య మొనర్చిన, నా సాహిత్యళాస్త్ర గురువులగు ఫ్రీమాన్‌ శిరోమణి వేదాల తిరువేంగళాచార్యులవారికిని. దాము సేకరించిన గేయవాబ్కయము నందలి కావ్యభేదములను దయతో నాకొనంగిన శ్రీ వేటూరి (వభాకరళాస్త్ర గారికిని ఉదాహరణ కావ్యమును గుటింబి (వాయపట్ల నాకు

క్షేత్ర సంగీతశాస్త్ర విషయమనను దెలిపిన థ్రీ పుల్చా స్యుబహ్మణ్య. శ్యాస్సిగారికిని, సీ (గ్రంథము యొక్క వాళతపతిని నామూల్మాగముగాం జూచి యామాదమును వెల్లడించి నాకు (ోత్సాహ మొసంగిన మృితులు శ శేష్ణులు బిదురు వేంకట శేషయ్య గారికిని నా కృతజ్ఞఠాపూర్వుక వందనములు మతశిము. బెక్పు సంస్కృత అంగ్ల (గ్రంథములను నే నీ [గ్రంథరచన కుసయోగింమకొంటిని ఆ (గంథకర్తలకును గృతజ్ఞుండను వివరణ పద్దతి

ఇందు. బతిపదార్థమును (వాయంచలంపలేదు పద్యములకు(దొత్పర, మును వ్రాసితిని పతిపదార్థమును వాసినడో నింక నిమ్మడియో ముమ్మడీయో (గ్రంథము పె5గెడిది నాందీ పథృతివంశచరి[త్రాంతము గల పద్యవిలకును ఆళ్వాఫౌంత పద్యములకును బంధ గర్భ పద్యములకును దాత్పగ్గుములు గూడ వాయలేదు. ఏలన వాని యుపయోగము కూన్యము. కాని యచట వలిసిన శాస్త్ర సమన్వయ రూపమగు వివరణమును నాసితిని

ఈ కావ్యాలంకార సంగపజామునకు మూడు మాత్ళకమి గలవు అవి కాకినాడలో అంధధసాపొత్య పరిషత్కా ర్యాలయమున( గలవు అందలి పాఠాంతరములను దెప్పించుకొని తరనుసారముగా మాతృకను సంస్కరించు శొంటిని

డీనియందలి నాయక రన్యప్రకరణములకు మాతమే [క్రీ శే వెల్దాల సదాశివశ్యాన్త్రి గోరు ( జట పోలు నంస్థానమున పండితులు ) పూ్య్వామొక వ్యాఖ్యను రచించిరి వారు |గంథక ర్రసేసిన దోషములనే విశేషించి చూపిరి అందు. జేర్బ్పదగిన విషయములు చేర్చలేదు వింజమూరి కృష్ణమాచార్యులవారు శబ్దరత్నాకరకర్త బహు =వపల్లి సీతారాహాచార్యుల వారును కలిసి ప్రచురించిన యొక టువీక గలడు ఇవి రెండును నాకు విశేషించి యవయోగపడలేదు. పారభేవములను సవరించుకొనుటకు మాత్రమే యలంతిగా. దోడ్బడినవి. వారికీని( గృతజ్ఞుండను

“దృష్టం కిమవీ లోకేఒస్మిన్‌ న నిర్లోషం న నిరుణం ఆఫకథా యభియక్షోక్రి కావున నుదారహృదయులగు " విద్వాంనులు దీనియిందలి దోషములను సుహృద్భావముతో( దెలిపిన చో సంక్కరించుకొందువని సప శ్రయముగా మనవి సేయ మన్నాను ౯

(గంథక ర్షృచరిత్ర

ఈ (గంధక ర్రయగు బట్టుమూ ర్తి బాలకవిగానుండియే శ్రీకృన్టదేవరాయల

వారి యష్టదిగ్గజములలో నొకండై వ్రమ[క్రమముగా నతస్యల్దుండగు

15 ఆశియరామరాజునకు మేనల్లుండగు * నరసరాజు నాళయించి యాతని కీ కావ్యాలంకార సం్యగహమును గృతియిచ్చి, యతని యా(శ్రమమువలననే సభ కెక్కి. రామరాజభూషణ బిదుదమునొంది తల్లికోట యుద్ధములో రామరాజు కీ రిశేమ;డుకా/గా నాతని తమ్ము(డగు తిరుమల దేవరాయల న్మాశయించి వసు చరిత మాతనికిం గృతియిచ్చి, వీమ్మట శ్రీరామచందదుని కంకితముగా వారిశ్నం్యద్ర నలోప్రాఖ్యానమునుగూడ రచించెననియు [కీ శ ౧౫౧౦ మొదలు ౧౫౮౦ వజకాతండు జీవించెననియు నీతడల్ససాని పెద్దన్నకుశిమ్యుండనియును సంగీతశాస్త్ర పండితుండును అవధానతంతాది చతుర్విధ కవితాధురంధరుండు ననియు బట్టుమూ ర్రియు రామరాజభూషణుండు భిన్నులా ? ఒక్కరా ? అను వాదమును ఖండించి యొక్క-రే యనియును నీ మొదలగు విషయములను శ్రీవజ్ఞలి చినసీతారామళాస్త్రగారు వసుచర్మితవిమర్శన హరిశ్చంద్ర నలో పాఖ్యాన వీరికలలోను, తంజనగరము తేవ ప్పెరుమాళ్ళయ్యగారు వసుచర్శిత పీరికలలోను రావుబహద్దరు కందుకూరి వీరేశలింగము పంతులుగారు ఆంధ కవుల చరితలోను లిలించిర. ఆంతకన్న విన్తరించి యిట [వాయనక్కఅ పట్టదు. కృతిపతి చరితము

ఈ నరసరాజు కౌశిక గ్మోత సంభవుడు (గీ వసుధం గౌశికగో[త పావనుండ వైన నీక తగు(గాక, ౪ఆ ౬౫ప ) ఇంటిపేరు తొరగంటి వారు (తొరగంటి నరనభూప 1) ఇతని వంళపురుషు(డు పోచిాాజు (పోచిరాజు నరసేందుండు) విష్ణుభక్తుడు (నారాయణ చరణార్చన),. తండి ఓబుళండు; తల్లి లక్కాంబ

సామాన్యముగా. గృతిక ర్తలు కృతిభర్తల శౌర్య ధైర్య, సాహసౌ చార్యములను మిన్నుముట్టునట్టు వర్టింతురు. అనే యీత+డును వర్టించెను, కాని యీతని చరి [త లో రెండంశములు విచ్మితములయినవి గలవు అవీ ఇవి ---

౧ నరనభూపాలడు మత్స్యయంత్రమను గొట్టినాండు

గీ, నరసభూభర్త మత్స్యయం(త్రయు నేయ (ద్వి ఆ ౧౧౬ ప)

4 సంస్కృత నరసళూపాలీయ కృతివతి గొబ్బూరి నరసరాజు ఇతండు ఆయ్యలరాజు రామభ్నదునిచే రామాభ్యుదయము నంకితము గొనెను. ఆంధ నరసభూపాలీయ కృతిపతియగు నరసరాజును గొబ్బూరి నరనరాజును విన తండ కుమారులని చెప్పుదురు.

16 మ నలిలచ్భాయగుటించి యర్యతకృత మత్స్యం వీ నృసింహ తమా తలనాథా[గణి డయ... (6 ఆ. ౧-౨8 స్భ గీ యం తమీనంబు( దునుమాడినట్టు దునుము. (ద్వి. ఆ. ౧౨వ సీ శరవేగములు లేవె ? చలయంతపారీన ఎ శాననపౌఢికి జనవుగాక. (౪ ఆ. ౬౪పు ౨. నదీపవావామును (ద్రిప్పినాండు సీ వన్నెకెక్కిన దేవవాహిని సాటిగా నిలయెళి యేజుల నిరవుకొల్చి. సీ అల యనాది [ప్రవాహములైన యేర్గ వం కలుదిద్దుడే వివేకంలు కలిమి ? సీ, సామర్థ్యములులేవె సరిదన్యపథయాన శాసన పొడికిం జనవుగాక్‌. ఈగనిక ధీరోత్తమగండ ఉభయరగండ గండలేరుండ బీరుదములు గలవు (౫ఆ. ౧ఒ౭ ప్ర ౩ ఈతడు. దురుష్కుల నోడించి హిందూళాజ్యము నిలిపెను. సీ అభిభూత భానమల్కావివ్కృతాయళో ధ్వాంత సంశతికాత్మ సంతసీల్లి (౨౪. వం ప చ. అదెయిదె వచ్చెనచ్చె నరసాధిపు దాడి యటంచు. బాశెముల్‌ బెదరి బరీదు(డేగునెడ. .. (౨ఆ* ౧౨ ప్ర) శా. మక్థామండువ భయదదోర్మా విత్మ (౫ఆ. ౨౪౩ పు) శాం 0 హీందూరాజ్య సంస్థాపనా ॥ (౫ఆ ౨౪౩ ప ) ౪ మజఖియు. గటక చేళాధిపతిరుగు ఆశళ్వపతికిత (డన్న భయము

• కం కటకాధిరాజహయపతి సేనాభీకర, (౪ఆ. ౧ంపహ్స ౫, ఇతనికి భారఏక విత్వమునం వీతిగలదు, భార వికవి [పౌఢో కి సంచార (౨౪, ౧8౪ ప )

1 మొదటినుండియు నాం(ధభాష కత్యవళ్యములును బూర్వవిద్వాంసులు సృృశింపనివియు నగు (గంథములను వ్రాసి భాషలోని కొణంతను యధాళక్తి( దీర్చనలెనని నా యభిలాష “ఆ(కలి ఆకాశమంత ; నోరు సూదివెజముంత” అన్నట్లు నాకా? యాళ పెద్దది పాంవత్యము అవకాళమును దక్కువ ఇచ్చటి సారస్వత వాతావరణమా ? ప్రతికూలము, ఏలన నివృటి పష్యతికలేమి ? పండితులేమి? నవ్యగహములును నాయెడ వక్రించి యన్నవి ఇచ్చటి నా సారస్వత జీవిత మేటికెదురీండయచున్నది. అట్లయ్యు నంస్కృృత వ్యాకర ణళ్చ్ళంఖలల నుండి యాంధభారతిని. దవ్చింపడుతభ క్రితోం దత్నకుచం్యదికను వాసీ యాం్యధ్రవాణికూడిగము సేసితిని మజటియు జాతక కథాగువ్భృము (9 భాగములు) కీరసందేశము ద్వంద్వయుద్ధము ఖడ్గతిక్కన గోవర్థనాచార్య సప్పకతిసారము వాసవదత్త, రేణుక విజయము అమృత కణములు కావ్యాలంకారస*ఇగహ వివరణము మొదలగువానిని రచించ్చియా దేవి కర్పించితిని ఈ ంథమునకు వీజమునా హృదయమున ౨౦ ఏండ్ల కిందనే పడెను దీనిని సాధింపంగల మవహావిద్వాంసు లెంచరోయుండ నేకు సాహసించుట తగదని మిన్నకుంటిని. కాని పెద్దలెవ్వరు దీనికియీనకుంటచే [పయంగడ!గితిని (వ్రాసిన పిమ్మట నితరులు నవ్రాసిరని తెలిసియు వాసిన దానిని, (టకటింప కేల యూరకుందు ? రని నామ్మితులు (ప్రోత్సహింప ముదింప( గడంగితిని (గంథమును (వ్రాయట యొకయెత్తు ముదణవమగుట యొకయెత్తు గచా?ః అందును కాగితముల కాటకపుదినములలో మథింత కష్టమని చెప్పంబని లేదు దీనిని మ్యుదింపందలచి సికిందావాదా వణిప్పంగవులలో( జిన్న యయ్యును గుణములచేం బెన్టయు దేవ బాహ్మణ భ క్రిసంపన్నుండును ఐండితాభిమానియు నాకుమితుండును నగు మ. రా ్రీ మంిపల్లి శంకరయ్య శేస్టిగారితో (బఫంగింపంగా( బబ పధముమున 1౦ రూ చంవావేసి మార్గము జూవీరి వారు చందావేసిన ముహూర్తబలమే యీ [గంథ ముుదణమును నిర్విఘ్నముగా. గొనసాంగించినది పిమ్మట నీ విషయమును నివేదింపంగా దీని భారమును దమ మీదికి. [దోసికొని సృహ న్తముచేతను బరహనస్తముచేతను దోడ్చాటు గావించిన పరోపకారపారీణులగు (శ్రీ బెల్జె జగదీశ్వరయ్యృశేష్టి గారికిని, నా యా (గలథమునుగుజించి విని దీని నెళ్తైన నుద్ధరింహ (దితిజ్ఞను బూని బళ్ళారిజిల్లా ఆదవాని పట్టణమున బౌర పత్షమున సథభాముఖమున ౧౨౫౧రూ సమర్పించి సమ్మానించిన భాషాభిమాని, సరళన్వభావుండును, పరోపకార ధురంధరు-ండునునగు శ్రీల్లోకనంఏ శంకరనారమణావు ఎఎ వృ్యయక్‌ యళ్‌వి గారిక్షిని నేనెంత యు గృతజ్ఞుడను ముఖ్యముగావీరి యా పెద్ద సావోయ్యము లేనిచో నీ ([గంథము వెలుగు చూచెడిది గాదు. వీరికి నే నెంతయుకు బుణపడియున్నాను. వీరికిని, నితరదాతలకును నా కృతజ్ఞతను జూపుచు వీరి

18

కాయురారో గ్రైశ్వర్యములను బసాదించి భగవంతుండు మనుచుః గాతమని కోరుచున్నాను.

మటియు దయతో నీగంథమునకు.. "తొలిపలుకు (వాసిన క్రీగంటి జోగి సోమయాజులు ఎం ఏ యల్‌ టి విద్వాన్‌ ₹610206 22068801, శతీండేల?1 అణ176౯810 దారికి నా కృతజ్ఞతాపూర్వుక వందనము లర్పించు చున్నాను. సికిం దాళాదు బుధవిధేయుండు

26-11-ట్ట్ర్‌ | నన్నిధానము సూర్యనారాయణశాస్త్రి

మేలిపలుక.

శిరోమణి శీ సన్నిధానము నూర్యనారాయణశా(స్త్రిగారు నమకూర్చి రచించిన “కావ్యాలంకార సం[గవా వివరణను"ను 'నిజాంళాష్ట్ర-ఆంధ సారస్వత పరిషత్తు పతమునం బండిత సారస్వత శాఖ్యకింద (పకటించి, సొహిత్యరసికులగు నాం [ధులకంద జేయ! గల్గినందులకు మే మెంతయు గర్వించుచున్నాము శీ శాస్త్రిగారు కవులు; సంస్కృృళాం[ధములయందు. బండితులు. కవులై “జాతక కథాగుచ్చము మొ; కావ్యములచేతను, పండితులై. “తత్సృమచతదిక' “కావ్యాలంకార సం[గవా వివరణము అను నుద్గ 9ంథములచేతను నింతవరకు నాం[థ సరన్వతిని నారాధించీ యున్నారు. వారి యితర (గ్రంథము లిదివజ శే యాం (ధలోళమునకు సమర్పితములయి యుండుటచే, శా ్రిగారినిగూర్చి పరిచయవాక్యములు వ్రాయుట దినకరుని దివ్వెతళో చూపించుటవంటిదే యగును.

ఈ కావ్యాలంకార సం్ట్రగవా వివరణము “జరికి వివరణ[గంథ మైనను, ఒక వీధముగా దీనిని “సాహిత్య సృర్వస్వ' మనవచ్చును, ఆంధ దేశమున నిప్పటికి 'బెక్కలంకార |గంథములు పుట్టక పోలేదు; కాని యవి యన్నియు నేయను వాద్యగంథములో యై సాహిత్యవిషయ ముల నామూలా(గముగందెలిసికొనుట కవకాశ మచ్చునట్టివి కొవు, (4) శాతీగారు సంస్కృత సాహిత్యశా(్త్రుమునందలి సర్వ విషయ ములను నం(గహి చి, కావ్యాలంకార పం(గహమున(బొందించి, యిటు పాధారణముగా.( గొలటుకుడువడని కావ్యాలంళార సంగవాము యొక్క యువయోగమ ను వృద్దిచేయుటయేగాక, * అట్టి సర్వ సాహిత్య సామగినిగూడనొనంగి, తత్చాఠకుండు స్వయంపఠనము చేతనే పండిశు. డగుటకు పీలు కల్పించినారు. ఈనాంిట్టి ఘన కార్యము ములొక రెవ్వరు చేయకుండుటచేం ద్శత్పథమ గౌరవము శా/స్రీగారికే లభిం చినదనవచ్చును, ఇది సాహిత్య శా(న్రుముమీంద విమర్శ గంథము గాకపోయినను విషయము తెలినిన(గాని విమర్శకు చావు లఖింసదు గావున, నిట్టి వివమయ సమగ్యమైన బోంళముని రాం

ఖ0

ఆం[ధసారన్వత పరిషత్తువారు మొట్ట మొదట' (బకటించి, సాహిత్య జిజ్టానువుల కెంతయో యువక్ళతి చేసినా రనందగును. ఇళ్లు, తర్వాత = ఒక సాహిత్యళాన్హ విమర్శ[గంథమును గూడ కావ్య కళాతత్త్వము - అనుచాగిని, (బకటించి, నెండవ లోపమును బూరించుటకు:. బూనియున్నారు, శీ శాస్రిగారి వివరణ వద్ధతు లటు (1పాచీనులకును, నిటు ఆధునిక లకును దృ్తిని. గల్పింపం ఆలినవై యిన్నవి న

ఈ [గంథమును నల్లగొండలో జరుగుచున్న పరిషత్తు తృతీయ వార్షికోత్సవ సందర్భమున సమాత్తిన పూర్వకముగా బహి ఠరంగపణచు గౌరవము పరిమత్తున కొదవుట యెంతయుః [బళంననీ యము ఇ(క ముంది యుద్గ్శింథము విశ్వవిద్యాలయములలో/గూడ జాఠ్య[గంథమై (పకుత్వ విద్యావిధానమునందును దన కర్ష స్థానమును గల్పించుకొని పరిషత్తు కఠంకారపాయము కాంగలదనియు, నీ (గంథమును లోతుగా. బరిశీలించినవారు మా యఖి[పాయముతో 'వేకీభవింవగలరనియు, నమ్ముచున్నాను.

విధేయ(డు, హై.దాబాదు ) బిదురు వేంకట శేషయ్య ౪౧-౨౧-౫౪ గౌరవ కార్యదర్శి నిజాంరాస్ట్ర. ఆంధ సౌరస్యత పరిషత్తు,

పంచవముముద్రణ పీఠిక

ఈ (గంథము _ నే ననుకొన్నంతకన్న _ నత్యధికముగనే యౌం(ధ్రలోకమున మన్నన బొందినది. ఇది మమైదవ ముద్రణను. ఆంధ్ర, వేంకటేశ్వర, ఉసాగనియా. విశ్వవిద్యాలయాధికారులు నా యీ [గంథము.ను 34. &., ౨..0. 1,, వీద్లన్యిన్‌ , మున్నగు పరీతలకు. జాఠ్యముగా నిర్ణయించినా కృషిని సఫలమ..గావించిరి. అందులకు వాళికి నా కృతజ్ఞ్ఞ తను 'దెలుపుచున్నాను. వీకేకాక ్పెళ్ట శ్రాండీ (గంథమును బళంసించుచు జాబులను (వాసిరి. వాని నన్నింటిని ముదించినచో. బెద్దపు_స్తక మేయగును. పురోలాగితతో విమళ్ళించిన చారును గలరు, వారిని. దృ _వ్రిపఅచుట పండితులకు సాధ్యముగాని పని, వారికి నా యీ వివరణము నచ్చనప్పుడు ఆామే బృవాచ్వ్యాఖ్యను విరచించి ఖాషూ'సేవ సేయుట యుఛచితమని మనవి,

ఈ వా (గంథ పీఠళలో “దృష్టం కిమపి లో 'శే2స్ఫిన్‌ న నిర్జోపంన నిర్గుణం” అనికచా యఖభియుక్తి. కావున నుచార వృాదయులగు విచ్వాంసులు దీనియందలి దోసములను సుహృద్భావ ముతో. బెలిపినచో సంస్కరించుకొందునని స్మ్వపృశయముగా మనవి "నీయుచున్నాను, అని [వాసిళొన్నను నాకుం దెలుపక పత్రికలలో వ్రాయుట వట్టి దుండగము,

శీ శీషపాచలం అండ్‌ కో వారీ (గ్రంథమును బునః పునరుత్హదణములు గావించుటకు(. బూని, ఖభాషకుపళారము గావించుచున్నందులకు వారి నభినందించుచున్నాను.

వీివరణక త్త ః

విషయసం[గిహము పథమాళశ్వా సము నాంది, నుకవి[ప్రళంస, కుకవినింద ం 9069 క్షే కృత్యవతరణిక [(గంథ_పన్నావిక, ఆలం ళారళాస్త్ర్మ ప్రమేయము 606 శ్రీ కృతిపతి వంశావతారిక అ64 6460 9 నాయకగుణములు అం9ం 64 దక నాయకస్వరూపము ఆ 40 ద్వితీయాశ్వాసము

నొయికానాయకభలవణములు - ధీరోదాత్తాదులు-దకిణాదులు-విటాదులు-

స్వీయాదులు - ముగ్ధాదులు - అష్టవిధనాయికలు - _పవతృ్యత్సితికా

చర్చ అ44 2 96466 త్రీజీ నాఆజకొంగముల యపమానవస్తుసామ [గి-దూతికలు ... 6469 త్‌ శావ్యస్వరూపము = కవి - క్రవిభేదములు ఆ కొవ్యళబ్ద వ్యుత్పత్తులు

కావ్యలవషణము _ ఇఛామవా, దండి వామన, ఆనందవర్థన, అలి

నవగుప్త, మహమఖథట్ట కుంతక, కేమేం[దమతముల చర్చ... శిరో కావ్యలవణ విమర్శ - మమ్మటాదుల కావ్యలక్షణ విమర, శ్థ-ఆంగ్ల

కావ్యలతణములు - కావ్యపయోజనము = కావ్యానందము

శావ్యసామ(గి _కావ్యసంవాదములు ॥ అ448 110 వాచకాదిశబ్దములు = వా బ్యాద్యర్థములు-అభిధాదివృత్తులు జు అర్థ

నిర్ణాయక సామగ్రి - వాచ్యలశ్యములకన్న వ్యంగ్యము.

భిన్నము - స్పోటవాధము. 404 646 శేఖ? కై శిక్యాదివృత్తులు; రీతులు అంం6 ఎం 16 పాకములు=ళయ్య-వృత్తి-పాకళయ్యాదుల చర్చ .... ఎం 175 కావ్యవిశేషములు --- కావ్యముల యుత్తమత్వాది లేదములు

లతణామూలధ్యనులు నే జీ క్తి అర్థళ క్రి మూలధ్వనులు

రసధ్వని, శుద్ధధ్వని భేదములు అలం 105 కావ్వభేదములు' --- మవోకావ్యలషణములనుతభేదములు -

నాయకుని వర్జ్యసామ[గి న శావ్యవస్తువు ఎ కావ్యమునకును

శాస్త్రమునకును గల భేదము - కావ్యముయొక్క_ [సభ్యాత

త్వాది భేదములు ఆం ల... వీత

స్తీ

మ్యద్మవబంధములు -పద్యకావ్యభేదములు-గద్మకావ్యలేదములు

కొవ్యస్థ భాగ పవిభాగవాచక నిర్వచనము - నూత వృత్తి లాష్యాది శబ్దముల నిర్వచనము జలం 6464 లికీతీ

(త్రతీయాశ్వాస ము]

రసలక్షణము -- రసచర్చ - భట్టలోల్సిటామల మఠములు ౧. క/8 నవరసములు - కాంతరసచర్చ ఆ ౫

(ప్రేయోరనము-వత్పలరసను - క క్రిరసము - మాయారసము

శృంగారరసము. - ఆద్భుతరసము - కారుణరసము - రస సమీకరణవాదము తవ 6689 804 కావ్యమున శృంగారవీరము లేల (పధానములు అలం తంల 818 స్థాయిభానములు 3802 న 919 విభావనములు 460 649 829 సా త్తిికభానములు ఆంం6 ఎం... శలీల్‌ సంచారిభావములు అం 092 లశ]! థ్‌ ౧ంగారేష్టలు ౪ ఇ. బంధ? ల72 దళావస్థలు అల అం99 898 వ్మిఫరింభ శృంగారభేదములు ల అల. కీ0ి శృంగారాది నవరసములయు రసాభాసాదులు ఇలలం అళ49 శీ1లీ

చతు ర్థా శ్వా సము

దోవ [పకరణము.-- పదదోషములు - పదాంశదోవములు వాక్య దోషములు - ఆర్థదోవములు ల అల. కీకర్‌ కవిసమయములు అలం ల. 400 రసదోవములు ఉం ఆ 07 ప్రరస్నరవిరుర్డరనములు ల ఆ క90 యనగా. స | ద్‌ (ప్రకరణము ఉళ6ల ఆ686 54ీ&ై

పంచమాశ్వాసము

అలంకారములు -తద్దోష ములు- గుణాలంకార భేదము .... లం 568 ఆంగ్జాలంకారములు ఆ ఆ 700

'్రీకన్తు కావ్యాల ంకొరసంగిహము (నాంది (శ్రీలీలావతి చా నురోమణి కభాసింహానన కె్కాస్తుభా౬ఒ 'వేలాభా పతిలింబిళాంగి యయిన న్వేటొళక్క తెం దాల్చినాం “డ్రా బేయంఛుం దలంచునో యన నమం'చానందు.డై లతిశ్తినే వేళం 'గౌంగిటం జేర్చు శ్తాళ్ళి నరసోర్వినాథునిం (బోవుతన్‌, ౧ సీ, వఏలేమ కడలిరాచూలి యా శులింగించు6 న గలిశవళితరంగముల రంగు ఏమానినీరత్న మిందుసోదరి యౌటః (బకటించు మొగముపోలిక ఆజుగు పతన్వి కందర్పుమాత యౌ శుటి(గించు!( గరగృహీళాం భోజకాండకలన వసాధ్వి దనుజారియిల్లాలవుటం బెల్పు నలివనీలాబ్దథిన్న యన గరిమ శే యట్టి శ్రీదేవి సుకవివాగమృతరసము నఖిలభువనోన్నతము నైన యౌఎశే.ద నరసవిభుమందిరం ఇాతశ్రైశరణ మనుచు నుండి యేకాలమును బాయకుండు(గాత. నా చ. పలుకులకొమ్మ 'నెమ్ముగము-జార్వణ వం దునిగాః దలంచి యు కర నిజభ్మదపీరజలజంబు నిమీలిత మౌోనొ యంచు నే ర్పలవడ భారతీవనిత నాతసముఖ)బులలో'నె కాల్చుచుం "జెలంగువిధాత యోబయన గ్రసింహునకిచ్చుంజిరాయురున్నతుల్‌ + సీ ఓకటి యతరవిలాసోల్లానమున మించ (యం నొకటి కాళ(పొఢి నుల్లసిల్ల నొక్కటి వారికేళోన్నతి చాల్ప నొ క్కటి గో స్త్మనీగుచ్చకలన దనర

జి కావ్యాలంకార సంగ9ివాము వొళటి నువృత్తళాచో న్మేష మొందనొ క్కటి వల్లికీతుం విక లన( "జెలంగ వొళటి భారవిశేషయుక్తి బెం పొందనొ క్కాటి గిరీశమళానుకారి గాంగ జే వనమసాహిత్యసంగీతర సము అనెడు గుల్బిపొలిండ్లు గల్లు వల్కుల "వెలంది వరనగుణవోరు నోబయనరసధీరు నవ్యకృతినాయకుని. గా నొనర్ను6 గాత. క్ష శా “గంగంచాల్చితి వుత్తమాంగమున నన్‌ గైకోలు గావించి త్త ర్టాంగీకార” మనం “బురం ధి నీను వామాంగంబునం చాల్చనే? శృంగారోన్నతిం జాడు” మంచు గిరిజన్‌ శీరావగాలింబిత స్వాంగానందిత( జేయు శంభు:డు నృసింపో ధీశ్వరుం (బోవుతన్‌ ,౫ శు అరుదుగ వామభాగలలనాక లనాచలనాశ్ళు.డై న యా వారు గురు గాంచి తానును దచదాక్ళతి యౌగతి 'నేకదంతు.ై కరికరిణీగుణంబులు మొగంబునం చాల్చి జగంబు లేలునాం తరళరుణాననాథు గణనాథు మరుగ్గణనాథు. గొల్నెదన్‌, ౬ సీ తన యాస్యగహ్వరంబునకు ఖదో్యోతజ్భం భణము ఖద్యోతజ్భృంభణము గాంగం తనక రాంభోజాతమునంగల గంధమా దన మొకగంధమాదనము గాంగ ఈన శార్యహర్యతమునకు మైరావణ న్భురణ మైరావణస్సురణ గాంగ దనవాలదంభో€ శెనయు కర్చురగో(త నరిమ కర్చురగో[శగరిమ గాంగం 'కే, వరలు రావమాముజక 'స్రజీవవచాన ధుర్యవర్యాంశుభాత మేదురవిరోధి విలవ యో ధివిలంఘన(వబలళ క్రి వోలయనృనించాళూభళ ర్త కొసంయుగాత

కావ్యాలంకారసంగ9వాము ! సుకవి్రళంస్త సీ, ఎవ్వాండు మొదలం దా నిలకు భారతి డించెం దగ భగీరథుం డ(భతటిని( బోలె (భ్రమరకీటన్యాయభాతి నేకవిరాజు వాగ్దేవి చాన్నెయెై వన్నె శెశ్కెం బరవృత్తృములు మాని-ఇాణి యొవ్వాని.క్రై వలచి నానాశ్లేషములకు6 జిక్కె నెవ్వానివాబ్బుం త మీనుని ధాతికిం దెచ్చి "వేర్మితో. గరము లర్పించుకొనియె కే. నట్టి మహిమాధికులం గొల్చి యఖిలమునివ చోఒనుసమళ క్తి భృతపురాణార్థ వితతు లను6గుంబెనుంగను భవ్యదివ్యాంజనమున, గనుంగొనంగం జేయు నం ధస త్కవులం దలంతు. తా కుకవినింద సీఏ మవోత్ములు గల్లి భూమీళసభలలోం గవులకు నధికవిఖ్యాతి గళల్లె నే కృళార్జులు గల్ల నెల్ల పామరులకు ఖఇ గ. ౮ గణన మీటు (పబంధకములు గళ్ల చే వాజ్నిధులు గల్లి నిరవొందు రసికుల కమితలీలావినోదములు గళ నే (ప్రవీణులు గల్లి నిల నలంకృతికృతో ద్యములకు దోషలత్యుములు గలె గ. శ. నే దయాళులు బుధవచోషేతిచకిత విసరదపళబ్ద భరణలాలసముఖాబ్దు లట్టి నిఖలోపకారధీరాత్ములయిన సకఅకవీధూ ర్వవులకు నంజలి యొనర్హు.

శె కావ్యాలంకారసంగ9హము భక ్రత్యవతరణీకు వన కఇన్వీధంబునం (శ్రారిస్సిత(గంథనిర్విఘ్న పరినమా _వ్రిసం _పదాయా విచ్చేదలతణనిబంధనంబుగా నిఖిలాలీష్ట దేవళానమస్కరణంబు ను, నుక విబపూూకరణంబును, గుకవినిరాకరణంబును గావించి, యు ద ౦ చితవిరిం చిసంచిత [పపంచచరదభంగబు ధపుంగవహృదయం గమంబునుః విగంభీరరససముజ్షృంభితక విళాంభో ధితరణకరణ ప్రగు ణోపకరణపరిణతతరణి [వళాండంబు, నశేషగుణదోషవి శేహ దుర్వారనీర &ీరవివేచనో చిత (పళంసితవాంసాయమాన ప్రతిభానుబన్ని ధంబు నగు నొక్క (వ్రబంధంబు నిర్వర్తింపం బూనియున్న నమయంబున,.- ౧6 సీ లలికాకలంకకలాకలాపంబున నేరాజు శేరాజు నేవగించు భూభారభరణలీలా భిముఖ్యంబున నేమేటి శామేటి నెగ్గులాడు( జతురభాషోమనీషావి శేషావాప్పీ చేభోగి యాభోగి నీనడించు శరణాగతగణాతిభరణాధిక గుణా ప్తి శేశార యాశాం నేపు నూపు 'కే నతండు రిపురాడఖర్వగర్వాంధకార గంధనిర్గంధనాంభో జబంధుబంధు బంధురావార్య శార్యధురంధరుండు సనరనగుణవోరు. డోబయనరనఘనుండు. ౧౧ వ సెండియుం (_ఐచండ భుజాదండళాండవితమండలా [గఖండితా రాతి మండలుండును, నఖండనవఖండపృథ్వీమండలధు రాభరణపరా భూతఖ౦ండపరళుకుండలుండును నజాండకరండపిచండిలయళ? పూరక ర్ప్బూరవోరుండును, సరస్వతీమనోభండార చౌర్యకారుం డును, సమరనమయసముజ్ఞృంభితజంభారిదో స్మృంభసముత్తంభిత దంభోళిధారావిచారితమవో[ల. లాళివిశాలారవకోలావాల లీలా.

కావ్యాలంకారసంగంహము ర్‌ వాళవా ళికాసమారంభసుభగంభావుకగం ఖీ రవిజయ భేరీ భయంకరఖాం జారసంక రసముట్టం కితదిగ్విటంకుండును, నకు[దతరసురదోభకర మదోనతృదతోన్నతరతోవతో ఒవటోదవిచదణా వీణన్ఫవార్యత మూతవీణోద్భృవదాళుకుతణిచణసమండ్షి వ కీలాక రాళావిచ్చిన్నాచ్చ చబ్భాయాచ్చటావటిమఘటనచటుల|పళాపవై భవుండును నుభయర గండం గండ భేరుండాదిలిరుదామందసందీపిత | పాభళవుండును, నసాధారణ మేథావధీరిత వేధో మేధో[పబోధనిర్ని రోధమధుర మధురసావధీరణ సమ(గవాగ్గశిధనసుధీజనగ్భ వాచ్వార నిర్ని[ద ఖభ(దవారణఘటావికటక టక టావాతటపతదనూనచానాం భోరురీ పరిమళపరిలబ్లిలుబ్టల బ్యా మోద మేదురభృంగీతరంగితభంగీ పవ సంగత (వసంగాంగీకృతనిరంతరదిగంతరవి కొంతవిశాణ న జయానకుం డును, గుళికసుతకులజలధి కై వాతృకుండును, నొనావిధఖానాధిక “సీనాంబునిధానానువమానాహావమానానుపమిళతామోఘ వైఖరీ పరీతబరీదనపొదనపాంగ చారణుండును, భోజరాజవంశసంభవుం డును, లక్కాంబచాగర్భపావనుండును, _ బరమభాగవతసంఖాన నుండును; నోబభూపాలపు త్తివరుండును, _ గడిదుర్శస్థావనా ర్యుండును, సత్యభాషాహారిశ్చంద్రుండును నగు నృసింవాఉతీంద్రుం డొక్కనాండురుచిరరుచిశు చితావి శేషదూపి తోమర్చుధులుబుధులు, సరస్వతీ_పవావాసంతతవిహార మవోకవులుకవు, లజివ్మాజిప్వారంగ నృత్యదుత్తుంగ గై ర్వాణవాణీ (పాక లత శెర్య నేన్యపభంళ వెళొచికామాగధులు మాగధులు, నటనజితమవోనటులు నటులు, వరయొవనసౌందర్యవనతులు సతులు, సయవినయసొ జన్యులు శాజన్యులు, అవధీరితసుర రాజమం _తులుమం తులు, ప్రబలబలో చృటులు భటులు, పురోహితులు, హితులు, పౌరాణికులు, వైణి కులు, గాయకులు గణకులు నాదిగా. గల నీఖిలని యో గజనంబులు

రీ కావ్యాలంకారసంగ)వాము బలినికొలువ, మణిమయాస్థావమధ్యభళచాసనంబున వారాల సీమండగు కుతానీరు చందంబున నందంబుగొ(. గొలువుం యప్పుడు= ళ్‌ సీ శతలేఖనీపద్యసంధాన ధా శేయు ఘటికాళత గంథక రణధుర్యు వాళు పబంధలంధాభిజ్ఞై నోస్ట్యని రోస్ట్యజ్ట నచలజిహోో క్రినిపుణుం దత్సమళాషావిళాన్ఞు బహుపద్య సాధిత వ్యస్తాకరీదురీణు చేళసంధో దితళ్ట్లోకభాషాకృత్య చతురు నోష్ట్యని వ్య్యసంకరజ్ఞు "కే, నమితయమకాకశునిధి( (బబంధాంకసింగ రాజసుతతిమ్యురాజపుత్త 9 పనిద్ధ = నరస వేంకటరాయభూసషణసుపు(తు నను బుధవిధేయు, కుభమ్యూర్థినామ భేయు ౧8 శ. కనుగొని దయామరందము కనుదమ్ముల వెడల నుచితగారవలీలా ఘనతరగ ఖీరభామల ననియె న్నరసింవు. డభినవానందముతోన్‌. ౧౪ సీ జాణువేగంబును భవభూతినుకుమూర శయు, మాఘుై త్యంబు, దండిసమత, యల మయూరునువర్ష్శ కలన, చోరునియర్థ సంగవామ్ముు, మురారిశయ్య నేర్చు, సోము వసాదంబు, సోమయాజుల నియ మంబు, భాస్కరుని ననాగ్హిర్షఘటన, గి (శ్రీ నాథునివదవ 9నిద్దధారాకుద్ది స్త ధి యను 'శేళ్వరుని సవా సముఖదృష్టి,

కావ్యాలంకారసంగ9వాము ళా "శే నీక్షకల దటుగాన నచేకవదన= సదననంచార ఖేదంబు నడలుపజిచి భారతీదేవి నీ జివ్వూ. బాదుకొనియె మూ ర్తిక్షన్లిచం ద! విఖ్యాతకీ ర్తిసాం [ద . ౧౫ ఉ. కావున నీ యుద గమతిగారవయోగ్యనిరూపణంబుగా సీ వొనరింపంబూనిన యనేకమవహాకవివాబ్య యోపకా రావవా మైన కావ్యము మదం![త మై వెలయంగః జేయుము ర్వివలయ పసిద్దబు ధవిస్టయడానధురంధరంబుగన్‌ . ౧౬ వ. అని సబహుమానంబుగా6 గర్బ్చూరతాంబూలజాంబూనచాంజ రాభరణచ్చ[తచామరాం దోళికా చతురంతయాన్నాగవో రాది (పచానంబుల బహూకరించుటయు, నేను నొనందకందళిత తరంగితాంతరంగుండ నై_- ౧౩౨ (గంథిడ్రస్తావిక సీ. నిజరూపమునకు వన్నియం బెచ్చు వేటొక్క 'బెళుకొంద్తు ధ్వనిహీరకళిక లనుఠ ఛాయాంతరాలత్యసవాజ తేజము లైన లతణావై దూర్యలత అలర రతులతో( దులం చూంగు రనవిశీేషము అన. దనరిన గారుతృతములు బెజయ గురుసువర్శగుతై క గు ంభితస్థి తిం చాల్ను నాయకనాయకోన్నతులు "సెలంగ శే, నిల నలంకారనికరంబు లిరవుకొలిపి కమలభవగేహినీపరిష్కరణకరణ 'యోగ్యములుగా నొనర్భ్చిన భాగ్యనిధుల భామవోదుల ననిళం బు6 (అన్తుతించి. యతా క. వారి (పసాదమున నలం కారము, ధ్వని, అవమణాధికారరసాలం.

తి కావ్యాలంకారసంగ )హము కారము నొనర్హు నాంధవ= చోరచన( అమ్మ త్కీియా థీళోభితవ తినై, ౧౯ (అలంకారశాస్త్మష్రమేయము శ్ర అనద్భశరస వధానళ బ్ఞార్ధములును, రీతులును, వృత్తులును; నలంక్ళతులు, గుణము లాది యగు అతణంబుల నలరు. గావ్య సరణి యందు రలంకారసొరవిదులు. క్‌ =౨ర శ. ఈ కావ్యలతణంబి ల వేకు దొల్లి టీ వెద్ద లేర్పజిచిన ను శ్లోకనృపచరితనతి దీ. -.౫ ఇూకలనయు నభినవాం ధకవితయు నగుటన్‌ ౨౧ వం వత।త్పబంధ వి ధురావ్యాజ కావ్యాలా సలతణక ఫతణ (వనంగ సం గవాణ నిర్వహణకృత్యంబున నిత్యంబు నత్యంత కృళా వసరుండ వై- ౨౨ క. ఇం ధురతరప్రబంద్ధల ల వంధమ.ల కనంతకీ ర్తి భాగ్య[వదధౌజు రంధర్య'గం థిలయయు వణ ను ధర ననవద్యరనుణ సుగుణ_స్తవముల్‌. ౨8 సీ, శామాయణాదిక (గంథం బు అనవద్య 'నేతృవర్శనలి వన్నియకు 'నెక్కె వై. శేషికాదినానా శాస్త్రములు శివ (వతిపాదనమున సన్నుతి వహించె పంధ్యాదిమం[తముల్‌ శళ్వదిశ్వరనామ జపసొధనత ననళ్వరము లయ్యె బలుకు లొ.డొంటికి (శామిన్కులును బర (వవ్మాగోచరములై. (వణుతిం గాంచె కే, ననిన, గావ్యం ఐమేయనాయక వికన్వ రస్వరూవనిరూసణక్రాజి యగుట

కావ్యాలంకొర సంగ్రహము రి 'వేజ వివరింవ నేల ? బంగాగరమువమకు! జటుల సౌరభ్యలవారి యబ్బుటయ కాదె! ౨౪ శ, 'వేదంబుల్‌ నృపశాసనంబులు, సువ్చాద్విజ్షాపనంబు ల్పురా ణాది్మగంథము; అంగనాజనవిలాసొలాపలీలా నమ (ప్రాదుళ్భావము లౌర కాన్యములు క_ర్తవ్యోపదేశకియా వాద్మవ్మ్యకియ 'నెన్నం; గావ్యమహిమన్‌ వర్ణింపంగా శక్యమే ! మ. పరమజ్ఞానలతాలవాలము, జగ | త్పఖ్యాతివిఖ్యాతసా గరచం (దోదయ; మిన్టనంఘటన కేభాదివ్య ధేనూ _త్తమం, బురుళార్పణ్యదళానిళాదినముఖం; బు ద్వేలని ర్వాణభజా వ్యరసాస్వాదరసాయనం బనిన( గ్రావ్యం బెన్న సామాన్యమే ! శ. కావున నేవంవిధసుగు = అఆావాసం వైన కావ్య మలరును నవర- క్నా వేలనోరవల్లి క శైవడి ననవద్యనాయక (భాజితమై. ిటా చు, అని యూహించి నుదీయసం ఘటితకా వ్యాలం[కియాసం | గవాం బనఘం బై వెల.(గొండ-కున్నె రవివంశాధీశ్వరుం జో నృసిం వానృపాలా గణికీ _ర్తివర్శ నముచే నాఖాంతవి[శాంతపా వన మౌం గావున నందు నాయకనుహోవంళంబు వర్ణి ౦బెదన్‌, జోన్నా క్‌ ఫ్రతిపతివంకానతారిక ప, (శ్రమించు పద్మినీభామామణి కినుండు నిరతసంసార వార్ని ధికిం దరణీి (తిజగతీనజ్జన శేణికిం మిత్తుంండు బవుతమోవనికి వీభావనుండు సమదమం దేవా దేవాములకు. దపనుండు చతురాగమార్థపంతతికి సవిత నకలవోరపరంపరకు సహపకరుండు వినతలళోకవితానమునకు ద్యుమణి

10 కావ్యాలంకారసం[గహము శీ. వారివారవిరించిముఖ దేవళొనుళొన ఘనతరస్వర్శ రాను లొక్కటియ కాంగం గరంగి కూర్చిన యపరంజిక డ్డి యనంగ సూర్యుం డిరవొందు( చేజోజ౬నివార్యు. డ్తగుచు ౨౯ శ, అతనికి వై వస్వతమనుః వతనికి విజ్వాకున్ఫపతి యతనికిం గుతీ. ఊలిపతి, యతండు వికుతీం యో (బళాపఖనిం గనియె, నతండు ఇయిని. గనియెన్‌, ఓం సీ అనరణ్యు. డతని కా యనఘుండూ-బృథు. గాంటె/- బృథుండు (తిశంకుధా ్రీం దుంశనియె; నతనికి దుందుమా రాఖిఖ్యు6 డతనికి _ మాంధాత ; యతండు సుసంధిం గాంచె; నతనీకి (ధ్రువసంధి ; యతలికి భరతుం; డా ధన్యున కసితు. , డాతనీకి నగరుం; డతనికి ననమంజు( , డత. డంశుమం తుని. గనియె దిలీవుం జాతని సుపుత్తుం శే. డతండు గాంచె భగీరథు వాత్మవంక పావనునీ, నాతనికి( గకుజ్ఞ్బావనీళుం; డతడు రఘు? గాంచె, గనియె నా ఊ&తిశలై 5 పతి సునాభాగు , నతడు నొభాగు. గాంచె 8౧ చ, అతనికి నంబరీషు , డయుళాయువు తత్పుశు =, డవ్వనుంధరా పతి గనియె నస్టివోత్ము బుత్తుపర్డు, నతండును నత్యకాము; నా తతబలు గాంచె; నాతండుసుదానునిగాంచెం ;దదీయుండ _స్తీకుం ; డతనికి; మూలకుం, డతని కా శతసంఖ్యరథుండు వెండియువ్‌. క. ఘను డత. డై లలి లేంర్వుని( గనియెం ; బృథుధర్థువిభుని: గనియె నతం; డతం డును విశ్వమమహానిం గనియెం; గనియెన్‌ ఖట్వాంగు నతండు గాంఖీర్యనిధిన్‌ 8పా

కావ్యాలంకార సం[గవాము కప సీ భవ్యుం డాతండు దీర్చ జాహునిం గనియె; నా తండు గాంచె రఘువు ; నాతనికి. గలిగె బురుషాద్ను. ; డతనికి. బొడమె. గల్యాషప్తా దుండు ; తత్పుతుండు ళంఖనుండు ; సుదర్శ నుండు దత్తనూజు(; డాతండు గాంచెనగ్నివ ర్గమహీళు ; నతండు శ్నీఘ్రగునిం బడసె; నతనికి మర్తులు ; దదాత్రజుండు శుకు(;డా తని కంబరీషు. ; డాతనికి నవహుషుః "శ్రే, డతనికి యయాతి ; నాభాగ్గుం డతని ; కతని కజు(డు , దళశరథుః డతనికి ; నతని కొదవ 'రామభదుండు ; దద్వంశగత్న మయ్యె సొరిది గలివేళ6 గరికాలచోళవిభు డు. 6౪+ సీ, పరాజు వివిధపుష్పారాధనమున గం గాధరు తలమీ.దిశొంచు మానె నేరాజు దివ్యాన్నసారార్పణంబున శితికంరుమెడ నున్న చేందు మానె చేరాజు రత్నోపవో రానుభవభూతి రుదు నెమ్ములదండరోంత మానె నేరాజు కాంచనాగారరచన శేళి భవునకు గిరు లెక్కుపాొటుమా'ె 'శే. జలధిదేవేరిం గావేరి జనులు నూడ కుండ నాచ్చాదన మొనర్చ్భు నొజణపు మెజయ నుభయతటముల: దరువ తై. లునిచె నే న్ఫృ పాలు. డత. డొవ్పు. గరికాలచోళవిభుండు. 8౫౯౩ చ. అతడు మవోదిగంతవిజయంబొనరించి నురా 'ద్రియాల ను న్నతనిజమీనళాంఛనమొనర్చుట కై గిరి రాజు. దిస్పన (పతిమతదీయదోర్యుగళర | భమిళాచలళ్ళంగపంగళొ మితజవరూఢి నేండును (భమించు దద(గగత(గవోవళుల్‌ +

శల కావ్యాలంకారసం[గహము నా! (శ్రీల -జెలువొందు నా కరికాలచోళ కుంభినీనాథుకులమున సంభవించె ఘనఖనితోణి రత్నంబు గలుగురీతి భోగపొభాగ్యసురరాజు పోచిరాజు. 98 నీ. తనకీ 8 కజరవాహినీ యీడుగామికి న నమ్మవోనదితోడి యమున సాడీ తన్మపళాపన్ఫూ ర్తి కినువేండి సరిగామి కతనివింబము దూజునరులు సొతీ. తన ధై ర్యమహిమకు. గనకాది (పతిగామి కచట6 గాంపున్న గోళారి సాతీ. తనకాంతికి మృుగాంకు. జెనగామి కతనితో సరిపొత్తు మను కర్మసొఉ సాతీ "శే, గాంగ విలసిల్లు ననువమతా త్త౦ిభరై పరత నృపప_జ్హ్కీ కిత( డొజ్జబంతి యన/గ 'రాజమృగరాజు వై థభవరాజరాజు భూరిసొందర్యర తిరాజు పోచిరాజు, 8౮ "శ, ఆ పోచిరాజు వంశసు భఛాపాళావారమునకు( దారాపతి మ్‌ యేసొందుం దిరుమలతో ణీపొలు6 డనంతకీ ర్రినిత్యోజ్జ్వలుం డై, 9౬ “నీ, రతించినాండు హిరణ్యథా రావృష్టి. జతురార్థిసంఘాతచాతక ముల శిడించినా. డుగ కౌ శేయపవిధారం (బతిపతగి రిలతవతగరిమ వీతించినా(డు వద్విభవావపావివావా సదనంబమి గదనంబు సరియగాగం టోజంచినాండు సంపూర్ణ దయాధార వితళాపదాతపావృతులమీద

కావ్యాలంకారసం్యగహము కేల కే. నతండు రాజన్యమ్మాతుండె యవధిశిఖరి చరమగహ్వూరబం హివ్టజరఠతిమిర పటలపొాటనపటుమహాభాస్వరుండు రాజకులహేళి తిరుమలరాయనెళి, ౪౦ క. ఆ రాజోఖామణికిన్‌ ధీరాత్ములు తనయు లైరి తిస్పవిభుండు గం ఫీరరణాంభో రాశియ పారక ఖఏపొామూ లర్తి వల్లి భతీతిపతియున్‌ . అగా వ్‌ అంద(గజుండు- నా! సీ, తన జయధ్వజమారుతములు వైరికిరిట ఖచితమణీదివక ళల మలుహం దన శిలీమ.ఖము లుద్ధతవిరోధిశిరోధి జలజళోణితరసాసవములాన దన కేజములరా౭ిధర ణీళమదనతీ కబరి కానిబిజాంధకారమడ(ప6ం దన వాహినీ పౌొఢి దర్చిత్యవతికూల భూమిభృ్ళనసద భేదమునం దలిర్బ "తే. శాజమాంధాతయన( బొల్బు రనికలోక నతతసంరతణాస్తోక జాగరూక నవనవానందవ్శాల్ల గ్ననందగోవ జాలకుండైన తిప్పభూపాలకుండు ౪8- శ అతండు రామపభుని బానెమాంబయందు నౌబ శేందుని లక్కాంబయందు6 గనియె జలజనయనుండు రుకిశ్రిణీజాం బనతుల యందుం (బద్యుమ్నసాంబుల నందినట్లు. ౪౪ క. వారలలోన ధురంధరు6 డై. రామనృపాలుః డమరు నమరపురం(ధీ

గ కావ్యాలంకార సం గహము చారుళకర[గహలీలా కారణధారా[గకుటిలకౌ మేయకు( డై. ఆ౫ చ్‌. వారిళజన (పవీణు6 డగు నాధరణీందుండు బై చమొంలికం బరిణయమై తనూభవులం (బాజ్జు లం దిమ్రున్ఫపొలు, నోబళూ వరు, వరదేం దు. దిప్పమహివల్ల భు, జా నెమరాజు, వేంకళు శ్వరు, నిల జ[కవ ర్తింద్భృళ (పథికాతుులం గాంచెనార్వురన్‌ చ. అరయంగ నమ్మహీవరుల కగజుండై తగు తిమ్మరాజు ని రృరతరధాటికాతురగపాటన మూర్చితయౌ ధరాతలో దరికి నిరామయాపధవిధానము నిర్జర వైద్యు 'ేండంగా నరిగెడులీల నద్భుతసమ[గరజో | వజ మేంగు నింగికిన్‌ ౪8 క, ధర నతడు రామన్ఫపసో దరి యగు కొండాంబయందు( దనయుని. గాంఛెన్‌ నరనుతు నెజవేంకటవిభు వారి సిరియం దతను( గన్న యాకృతి దోంపన్‌ ఆలా క అ వేంకటభూపాలుము వోవితరణ మెన్న. జీత మర్ధులకు నతం జేవేళ నొసగ నేర్చియు నానల యాచకులలేమి యాపాదించిన్‌ . ఆదా సీ, మి్త్ర్ర గేహాముల నమి త్త౦గేహమ్ములం గనకనంఘాత మేఘనుండు నిల్పె థర్యాగమమున సద్దర్మాగమమున ని రృరగుణారోప మేరాజొనశ్చి విగ్రవాంబున ఖీమవి[గవాంబున మపాీ విషమాంబకత్య్వ మేవిభుండు దాల్చె గృతుల యందును బతాకృతుల యందును రాగ భరితవీతణ మే నృపాలుం డునిచె "కే, జగతి నే రాజు కువల యోత్సవ మొనర్చు రాజుగావున నదసీయరత చేత.

కావ్యాలంకార, సంగ హము 15

గోరి యన్వర్థ మగు: జం(దగు ప్తిదుర్గ

మళతండు విలసిల్లు 'వేంకటఉ&తలివరుండు, ౫ం "కే. అతడు లి మ్యూంబయందు. దిమ్మావనీళు(

జిన్న తిమ్ముపభుని. గాంచె సీత యందు

రవికులోభ్రారకుం డై న రాఘవుండు

గరిమ౯ గుళలవపీరుల( గన్నకరణి. ౫౧ కళ. ఈ నంతతి. దగు తిమ్మ

త్న్బూసుళామునకు. గూర్చి సవాజన్ము6 డనన్‌

భాసిల్లు నోబన్ఫపతి శు

నాసీరమహీ జవితరణ గుణ స్పదుం డై ॥ గం ఇచ నరననఖ పనూనభుజళాఖల. జెంది వచోమరందమా

ధురిం 'జెలువొంది కీరియను తోరపువాసనంబొంది సొంపునం

బర(గు దళంబులం (బబలి పండిత కీరవరంపరాఫల

స్ఫురణ మొసంగునోబన్ఫవపుంగవుం డాశితపారిజాతమై, ౫౩ *ఉ భూనుతశార్యు. డోబన్ఫపపుంగవుం డుగగరణోర్వి ఖీమఐా

వోనిశిళాసిధార ననళాహితకోటియుద సవా స్తము

ల్ప్బూని వారింవం దద్గశితభూరిసముద్గతఖడ్లము ల్పర

స్థానము చేసినట్లమరు సారెకు వారికి నూర్జ్వయా(త్రకున్‌, ౫౪ శ. అత డోబలాంబయం ద

(వతిముని నోబళనృపాలు చామమహీకున్‌

ఊరి. గాంచె విద్యయంద

ద్భుతధినిధి వినయబోధముల. గాంచుగలిన్‌ = ౫౫ ఈ. తదనుజు(డు వరదభూపతి

సుదతీమకరాంకుండమరు సురపురవనిళా

విదితవరదానచాతురి

గదిసిన యాతీశ్టయనణామకము సార్థముగన్‌, ౫౬

16 శావ్యాలంకారసం[గహము వీ అవనీనభోంతరం జాస్యరం[థ్రము గాంగ ఘనపం క్రి మోమువై కన్పగాంగ హిమ లనింధ్య శ అములు కొమ్ములు గాంగ బూర్జ చందుండు మూఃపురము గాంగ శరధులు నాలుగు గొరి జెపట్టులు గాంగ వై లింపనది గంగడోలు గాంగ చానుకి యాభీలవాలదండము గాంగ. చారకల్‌ కింకిణీతతులు గాంగ శే, గరిమ జె న్నాందు బసవళశంకరమహోంక వాజి నేరాజ శేఖరుం డొవహించె నతడు నీలు వెల్లి మగ(టిమి యనంగం బరంగు ామవిభుతిప్ప శారి నిర్వారికారి. నే సీ. బలధూతధూళిచే. బందిళ్ళు సమకట్టి యహితర _క్తము కలయంపి చల్లి నవయళోరు చివికానవిళానములు గట్టి వివిధవాద్యధ్వనుల్వెలయ కేసి విమళాస్థిపటలచూర్మ్య ముల (ముగ్గులు వెట్టి ద్విజపరంపరలకు విందొనర్చి దళిళారికుంభిముకాఫలంబు ల శ్చ చల్లి (వళాపొగ్నిసొతీగాంగ శే మెఅయు నేరాజు విజయలత్మీవివావా విదితసన్నా హు.ర్రై యత. డదురుగుంజె పీజీకళండయు లేని గభీకఘోర రణజ యోత్సాహీ పానెమరామవిభండు, గలా చ అఆతనినవోదరుండు చతురంబి ధి వేష్టితభూధురం ధరుం డతులిత శార్యభీకరభుజాగుండు వేంళటరాజు వొల్చు నా ఉతిపతిదానవాసనల భేచరళ్నాఖ( దిరస్కరింపంగా వితతతదీయదుర్యళశము విస్ఫుటమౌ నలిమండలాకృతిన్‌. ౫౯

కావ్యాలంకారవం(గహము 1. క. ఈ వంశకర్శ్న యగుతి ప్పొవనిపాలునకు6 శూర్మియను జన్ముండు చా వై వెలయున్‌ వల్లళళా (శ్రీవల్లి గ డఖిలకాజ తేటోనిధి యై. బా సీ. కమలా _పకమలా వ్రకమలా _వ్రశన్నిళుం జేవిభుండు రుచి (వళావదయల గో రాజగో రాజగో రాజనంకాశు( జేరాజు మతిభోగ గెరవముల వారిపు త్త 9వారిపు త్త9ివారిపు త్త) సద్భృళు జ్ర ధన్యుండు జయరూప చానవిధుల నాగాఠినోగారినాగారిక ల్పు( డే మేటి (పొభవ వేగపాటవముల శీ. నతండు సువిచారు. డవికారు. డనఘు: తఅఘుః డ(పమేయుః డజయ్యు. డతి పతాపు" డపతీపుం డ నేకలోళాభినంద్య చరితు. డిం పొందు వల్ల భజ్యూవరుండు ౬ఒం౧ ఉ వల్లభరాజశార్యగుణవై భవ మెన్న విచిత్ర మమ్ముహీ వల్ల భు వై రిరాజి వనవాటిళ నుండి నిజాంబుజాస్య త న్వల్లభ యంచు. విల్వంగ నవార్థ్థతదుజ్జి విలనామసంస్థు తిం బెల్లు వడంకు గాంతపయి[-పేమము గొంత నెపంబుసేయుచున్‌ , కం అతుల పతాపు డాళఖూ పతి సోమళ్షేవియంధు: (జబలునిం దిమ్మ ఉఊతిపాలుని. గాంచెం ఐళు వతి పార్వతియందు గుహూని. ఐడపీనభంగిన్‌ = ౬కి సీ భోగి మటినవాని. భోగి. జుటిన వాని లు ల భోగిం బట్టినవాని బటోల చేర్యుం తమీని/ చాల్చినవాని. దమిశ్ర దొల్నినవానీ. దమిత్ణి మొల్నిన వాని. శవారసించు 2

18 కావ్యాలంకారసం(గ హాము మృగము నుంచినవాని మృగమ.6 (దుంచినవాని “ మృగము: జోంచినవాని మీజంజాలుం గొండ 'నెక్కినవాని' గొండం "జెక్కినవానిం గొండ (గుక్కిన వాని. గొదవసేయు శ భరణభూతిజవ పభాకావాంళ క్కి మతికళా శార్యపత్యకుంభత్చ భావ భోగగాంభీర్యగుణములం బుడమినే నృ పాలకులు సొటి యా తిన్ముపార్థివునకు | గా శే. అతండు గంగాంబయం చొబళాననీం[దు, మూ ర్తిఘను, సింగవిభు., గాంచెం గీ ర్తి నిధుల నతి యననూయయందు ము న్న్ది గర్భ కమలనాళక పర్దులం గవ్నయట్లు. ౬౫ ఉ. వారలలో గఖీరగుణవారిధి వారిధిపం కిలో సుధా వారిధి వోలె భూమిధరవర్షములో. గనకా[దివోలె, దో స్సారము లీరముం 'బెగువః నత్యము శౌచము, సద్విచారః మా ఛారము గల్గి పొల్చె బుధనన్ను తు. జౌబళరాజు ధన్యుండ్లై. సీ. అప్పుపాలై న శుభాబ్టంబు రుచి యెంత శి మాటమోచిన యం వతేట యెంత 1 నీళ్లు మోచిన భవానీళ_ర్తకలి మెంత ? బిలము దూజిన శేషుబలిమి యెంత ? తమ్ములతో. బోరు తారేళుకళ యెంత ? తృణ్బమెన శరపుంజరీప్పియెంత ? వం ఢీ గిలిం చుకల్పకళాఖదళ మెం”? విరిసినమళ్లె లవీక యెంత? "శే, యనుచు దనకీర్తీ ధవళాబ్దహంసవ దన మథనవరభోగివిధుళరామ ర్త్యవిటపి విళ చవిచికిలమాలికావితతి( 'దెగడ వసుధ జాలించు నోబభూవల్లి భుండు. ఖు

కావ్యాలంకారనం,గవాము కలీ నీ ఇతనివైరులు వనవతతిలోం గాం పుండ నన్వర్థ యై ఛాతి యవని యయ్యు నిత డంతరీవంబు తేల ముచానము న్నీ దుండ్రై జలధి సముదు డయ్యు నీతనియాలముి నూూఛి యెల్ల వేల్పులు నిమే వము మాన ననిమేషసంజ్ఞ (గని యితనిసేనాధూళ హిమసేతువులు గప్ప 4 "ౌరీకుం డపు డంధళారి యయ్యె జే. నితని కరుణాంబు రాశినంభృతతరంగ నంగతం బైనమనమున నంచరింవ "శౌరి నారాయణుం డయ్యె జగతి ననుచు నుకవులు నుతింతు రాబళమోణివిభుని. ౬౮ వ. తత్క )మంబున- జనా సీ, చతు రాననాధిక | కుతిహితశీలు. తై విబుధాన్న చాన(పలీణు. డగుచు వసుమతీళారధూర్వహు. డై నృసింవాళా (ఛాజి యె బలి?రోరత్న మగుచు నర్జునకరగర్వవారణశత్కీ _ర్రియె యతనుళా[తవధరగవోరి యగుచు గామపాలాఖ్యు. తై గరిమ సర్వజ్ఞు 6 రై నరవరోచిత మైననడత యటజింగి శ. శారి బహురూవవివారణ[ళమము. 'జెంద లేక యన్ని గుణంబులు నేకమ్వూర్తి యందు నిరవొంద 'జేసినయట్లు వొల్చు మూ _ర్తినిర్జి తరతి రాజు మూర్తిరాజు, ౭0 చం చిరతరకీర్తి మూ ర్తిన్ఫవ శేఖరు. డావావదుర్శ చారిభూ వరుల గళా గలోలకర వాలముఖమ్మున (గుచ్చి యొత్తుం ద

ఖ కావ్యాలంకారసం[గహము ద్వరవరణాభిలా మయుత వానవలో క విలానినీపరం వరలకు వీరు నళ్లిభులు పట్టుండంటంచు. నొసంగుక్రై వడిన్‌. ౭౧ పీ. గురువనీపకుల కాదర మొప్ప. గొం డని యొంంగియు. గొం డని యొనంగకుండు నమితలానణ్యలీలావ్యా ప్తి వేమారు గినినియు వేమూరు గినియకుండు వరకి రిచే నుభాకర దేవసరసుల నాడియు సరనుల నొడకుండు నరులవై నిశితసాయకపం క్షి చేపట్టి విడిచియు. 'జేపట్టి విడువకుండు తే. ఫణిపతికి వైన ళారలీసతికినై నం బశుపతికి వైన నలబ్భృవహాన్పతికి నైన నవని నవలీలం బొగడంగ నలవిగాని చరితముల' ళొల్చు నొ సింగజనవిభుండు నతి చం చకచకమించు నింగన్ఫవచందుని శాతకృపాణవల్లి లోం (వకటవిరోధియూధర థభ దగజాశ్వ వరూథినీకదం ఐకములు గానవచ్చు సులభవతిలిం బవితమూర్తు లై మవో జిక లితసాధ్వసోదయముచే ననిగర్భము-జెచ్చెనో యనన్‌. ౭8 కే. ఇట్లు నుగుణాభిరాములై యెనయు మూకి ఘనుండు, నింగతీతీం[దుండుం దను భజింవ నై 'నెలమి భఖీమార్దునులు గొల్వ నింపుమీఅు ధర్మ్రసుతుమాడ్కి.( దగు నోబధరణివికుండు, వం ధరణీళు. జేరాజు కాతళాత నరనుశతుః జైన పీిన్నమశాజు సొఆన్య రన్యుం జే శాజన్యుతాతకం డి

కొవ్యాలంకారనం[గవాము య! యమితవై భవు. 2 న యార్వీటిబుక్కళూ తలనాథు. జే రాజు తండి తండి యసమానచానవిచ్యాధురంధరు6 డగు రామరా జేం (దుం జే రాజుతం।డి త్తే యట్టి సోమాన్వయాప్టిశీకాంకు. డనంగ నమరు (క్రీరంగవిళుపు త్తి) మొ చెలంగు లక్కమాంబను వరియించె లలితశీల నమ్మవోసాధ్విసోదరు లధికయళశులు, 8౫ క. కోనతితిపతి, తిమ్యుమ హీనాథుండు, రామనృ్ఫపతి, 'యెఅతిమశ్రధరా జానియును, 'వేంక శేందుండు భూనాయక తిలకు లగుచు. బొల్లురు ఘనులై ౭౬ వ. అం ద్యగజుండు-- ప! పీ. లాటీకుచాభోగపాటీరపంకంబు బోటీముఖాబ్ట్బక ర్ఫ్ప్చూరకలన "ాళినవీనాంక పాళీదుకూలంబు చోళీకుచాళీపనూనరాజీ యంగిముఖాభంగసంగీతవాణి క ళింగీవిలాసశకేళీమరాళి భోజీకరనస్వచ్చ రాజీవకాంతి కాం భోజీమహాహీరముకుర కేఖ 'కే. కుంతలీకర్ణ మౌ కిక కుండలప్ర కాశ మెచ్వాని యభినవాకాళ దేశ చందికాయితసత్కీ ర్తిజాల మతండు (వజలు (శ్రీరంగవిభుకోనప్తా వుం ౭౮ లుం ( "ఠౌం ము, వ. తదనుజుండు-- క్‌ 6 యల ౭౯ క్‌ గి (౧4౬6 గాక |... మి - లం శా య (7,

వలీ కావ్యాలంకారసం[గహము ళా (శ్రీరంగ వభుతిమ్మ శౌరి భుజౌ చేయంబుచే నొజులన్‌ వీఠారాతులం (దుంప నా ఊతివతు ల్వేవేగ మార్తాండునిం దూజఅందూణ( దదీయమండలనముద్భూత [వణ శేణికిన్‌ నీరం|ధాషధచూర్జ భాతి: దగు నెంశేం దచచ్చమూశేణువుల్‌ వం తత్క9మంబున-- తాం సీ, ఖలు నతి దోహి సల్కయతిమ్మని హరించి సకలక ర్నాట దేశంబు నిలిపె నతునీ వర్చితుని6 చత్సుకతుని బట్టము. గట్టి కుతుపనమల్కన వోణి నిలివెం బదిలు! రె రాచూరుముదిగల్లు గవ్పంబు సీయం గాంచి సపాదనీమ నిలపే శరణన్నమల్కనిజాముని కళభయంలొ సంగి తదీయరాజ్యంబు నిలిపె ప్‌ నవని యంతయు రామరాజ్యంబు నీసెం దనగుణంబులు క వికల్పితములు గాంగ నలవియె రచింవ నత్కావ్యములను వెలయ భూమి నొక రాజమా[త్రుండే రామవికు(డు. తాం సీ. ఖరదూషణాఖర్వగర్వని ర్వాపణం శాజీ 'నెవ్వానిసాయకనికాయ మధికళారావరావాంకార వారణో 'ద్వేల మెవ్వనియళో విమలళోభ వివిధారికామినీవిఘటనాటోవ మే యవనీళు రోషారుణాతి రేఖ పౌల స్త్యనిరనన (పొఢిమాఢౌకితం కేరాజుచార తచారుభూతి శే, యతండు కలియుగినవ్య రామావళాక చారుళాసొర్థనామపచారు. డగుచు- తీ

కావ్యాలంకార సం[గహము వం వెలయు బవహ్మీండ పేటికావితతకీ ర్మి ధనుండు (శ్రీరంగవిభు రామధరణిధవుండు. లాలి సీ. తనభుజాదండకోదండమఖండ మై యను వేలళరవృష్టి నొచరింప దన పహేతిశతకోటిఘనధాళధళ్య మై (వతివవ/రభిచాపటిమ నెణపం దనవి(గ్రహంబు సజ్జనమనోవోరి మొ మంజుఘోషాశ్రేషమహిమః “టెలంగం ధనవై భనంబు సంళాననమ(గ మై నురభినంభృతగుణస్క్ఫురణ. 'జెంద ఇళ, రాజదే వేంద్రుః డిత(. డన. 'దేజరిల్లు ననఘచాళుక వ్రబౌారాయణాంక వివిధ బిరుద, మన్నెవిభా ళాదివిరుదశాలి (పాభవో పేందుం డెఆతిమ్ముపార్థి వుండు." క! సీ, అనురారీరాణి నే నధివసించుట యొట్లు బహువిధాసురవంశభవులయందు నురలోక ధేనుసోదర నేను నిలుచు ₹ు ట్లకట ! గోఘాతపొతకుల యందు దై ఫిలోక్యమాత "నేం దగిలియుండుట యుట్లు తై 9లోక్యకంటకోద్ధతుల యందు దేవళారాధ్య నేం దిరముగా. దగుశుట్లు కడు దేవళా[దోవాకరుల యందు తే. ననుచు యవనులం 'బెగడి తన్నాశయింబీ వచ్చు సాామాజ్యలతీ నెవ్వాండు గొనియె నావావో (గబరీదసప్తాంగహూరణు. డత:డు విలసిల్లు (శీ) వేంకటాదివిభుండు. తా౫ ను, [పతికూలావనిభృద్వి భేదరకళాపారీణ మై సంగర ఊతిలో వేంకటరాజశఖరునిశాషేయంబు 5 ఫప్షారిక

వశ కొవ్యాలిలకోర సంగ్రహము ద్యుతి జెన్నొందం దదీయధారం బడి కా! దోషోళరుల్‌ యావన కా ఊతిపుల్లాంచిరి నాకలో కవనిళాశ్ళంగారసాంగత్యమ.ల్‌ ం లట మ. ఐలధుర్యుం డగు వేంక కేం (దునిమవోలావో బలాటోవపి వ్వాలుండై ము న్నతిధావన[కియ సపొదాభిఖ్యుడై నట్టి యే దులఖానుం డిదె నేండు (గమ్ముఅ సపాదుం డయ్యెనే నరిశలిం దలం దళ్చాదముందాల్చె ఖీమరథిపొంతం గోన నితో్యోన్నలిన్‌ ౮౭ ను. స్టీరసం[గామజయాలిరాముండగు నా (శీ వేళ టచ్యానరుం డరయన్‌ రాజశిఖభావతంనుండగుం దథ్యం బుర్వి(; గొకువ్న నీ ధరణీపొలకు లెల్ట మెచ్చ౯గ సపాదమోణిళ్ళ క్చావ్రళా సురదున్గాధిపతిత్వవై భవభవన్ఫూ ర్తి న్విజృంభించునే 1 తా కః ఈ రాజమణులసోదరి - ॥ మై రాజీలు లక్కమాంబ యమృళాళనధా (శ్రీరువాముల శై దింటికి నారయః దోంబుట్టు వగు రమాంగనవగిదీన్‌, తానా నీ (వతివచ్చు నన్నపూర్ణాచేవి ఖై అన్న మీడళ సంయమి నలయింవకున్న( కాటి నేయంగ వచ్చు భాగీరథీ నథంలు ముట్టి వెన్‌ బాగ మొ మొరయకున్న నరి వచ్చు భూకాంత సకఆ(నజాకార పూర్షానవాత్వంణిం బూన్‌ కున్న రూపింపవచ్చు నరుంధతి నే పొద్దుం చిన్‌ యల్పభావంలబు( చాల్చ కున్న శే. నిమ్శువోసాధ్వి కని జను లెల్ల 6 బొగడ “నలరు నోబటతీకు నర్ధాంగలడిై అాంధవాననధుర్య వై థవకదంబ లలితసద్దుణనికురుంబ లక్కమౌాంబ, గాం

కొవ్యాలంకారసం గహము ఏర్‌ క. పొలోమికినీం (దునకు మ వీలలితాక ఖతి జయంతు' డాత్మజు( డైన ట్లా లక్కామాంబ కోబన్ఫ పొలునకు నృసింవాధరణి పతి జనియించెేన్‌ ." ౯ాం సీ. కాళ్యపి తా నౌట గళ్యపోద్భవు: డైన _ కాకోదరస్వామ్‌6 గలమయుకుట్టు? ధాటి యౌ తనపయోధార చేం జెరిగిన కచుఠకులాధీకు. గవయు కట్టుశి తగ ధేను వగువేళం దర్శకం బగు ధరా ధరశిరోమణి( గూడ. దలంచు కొట్టు? తనక యావిర్భవించిన వంచనామవో శోడంబుతో. గూడి యాడుకెట్టు? తే తగవుగా దఠచు ఫణికూరశ్హధరణిధరవజ రాదిభూచారనుల మాని యవనికాంత తనభుజాదండమున నుండో దనరు చుండు సరవగుణవహారి యోబయనరన శారి. గ్‌ క. అత. డిల రామయతిమ్శి ఉతిపలిసత్చుత్తు?6 డగుచు. జెలువొందు గుణా న్వితుం డగు తిరుమలధాత్రీ పతిశనయం దిరుమలాంబ6 బరీణయ మయ్యున్‌ ౯ సీ. పొలువగు నే సాధ్విభుజవల్లి రుక్మిణి; సత్య యే గరిత వాచావిశుద్ది; జనకనందిని యే విశాలాతీమతి రేఖ; భద యే మగువ శోభనవినీతి; యననూయ ఆకు కుటుంబిని దృష్టి; సర్వమం గళ యే కుభాంగన లలితరీతి ధృతి సుదతిణ యే పతివత; కరుణ సం పళ్కాంత యే యింతి భన్యమూ రి

లిర్ధి కావ్యాలంకార సంగ వాము శే. యట్టి గుణధన్య మై తనయాత్మ యొల్లి నఖిలపతిదేవళాసం[గవాం బనంగ నలరు నలవీరవల్లీ తిమూగావనీం[ద శరధినుంచారనల్లి మై లిరుమలాంబి. ౯౪ శే. ఆ మగువయందు నరసీంవాభూమివిభుండు రనికసారంగరాజు (శ్రీరంగ రాజు6 గనియె ననఘుని చేవకీళాంతయందు ఘనుడు వను దేవు. డచ్యుతు( గన్న పగిదిం ౯౫ క అత( డుళభయవంశపావను.( డిత. డన బాలార్క విజయ'హీ వాకవిభా వీశతతియు నమందమంద స్టితచం[చాతపమ 6 దాల్చు (శ్రీరంజితుండై. ౯౬ సీ, ఘనతం జే సాంవనేర్చిననాంట నుండియు శతులమీ(ద( "జీం జూంప నేర్చి ననయంమి నడుగు వెట్టిననాంట నుండియు నరిశిరంబులమీ6ద నడుగు వెళ నవనీతము (గసించునాంట నుండియు వైరి కులయళశోనవనీతమ.లు [గసించె శవపొంనుగతి( జెందునా(ట నుండియు ఖలా కీలధాటీపాంను కేళి. బిందె కే, నిలువ నేర్చిననాంటనుండియు విరోధి నృపతి నేనాపతుల "గెల్చి నిలువ చేర్చి నరసవిభునిసిరంగ భూనాథవిభుండు (వబ లెం (బ్రబలుచు నున్నాడు (వబలంగలండు. ణ్‌౭ వ. ఈ కుమారనారాయణుం గాంచిన రాజన్యపుంగవునకు ఎ నాళ క ఏళాదృళగుణమణికి ధ రాతలపరిపూర్ణ కీర్తిగమణికి జలధి

కావ్యాలంకార సం్రగవాము వ్‌ (వాతవృతధరణినరణస మాతతనిజభుజభుజంగమ ([గామణికిన్‌ ; ౯౯ కం ధన్యునకు6, చరణికులమూో ర్థన్యునకు, నిజ పధానిర _న్తవదాన్య మృన్యున, కరాతినృవప ర్హన్యనిబంధనవి శేషళత మను ఫ్రనకున్‌; ౧౦౦ కం అజర గజ రజతరజనీకృ దజతనుజద్యుకుజపురజిదజభు జగజరు (గ్వజవిజయనిజయళోమయ నుజననుతధ్వజున, కధికళోభానిధికిన్‌ ; ౧౦౧ క. గండరగండనీ, కఖినవ మండలికాఖండమ న్నెమా ర్తాండునకున్‌ జండ(పళాపపిహిళా జాండునకున్‌ లోభిమన్నియరగండనికిన్‌ , ౧౦౨ క లక్కాంచానందనునకు, దిక్కాంళా చికురనికరదీపిఈకుసుము (నళ్కాంతదంతురయశో ఢక్కానిధి, కహితకరిఘటాఖీమునకున్‌, ౧౦కి క. గాధేయగో (తసవనధు రాధేయున, కఖిలనసుకవి రాజకళాధా రా ధేయచడానవిద్యా లా భేయునకును, ధరామరవిభేయునకున్‌ ; ౧౦౪ క. గర్వితబరీద సేనా నర్వస్వవారానివార వ్‌ రు ఫ్రనకు, సమి ధూర్వహసపాదభయ దా ఖర శ్రమహోవిజయ ఖేరికాభాంక ఛలికీన్‌ ; ౧౦౫ శ. పీననమల్క్కా-స్థాపన మానితకరుణా_పసంగమాంగ శ్యునకున్‌ ః

కి కావ్యాలంకోరసంగహము ధీనిధికి నృహారిచరణ ధ్యానవిానావధాన ధౌ శేయునకున్‌ , దింజ క. తొరగంటి డుర్ల్గ రాజ్య స్థిరసింవోసన నివాసదీజానిధికిన్‌ వరయం తమత్స్య లేదన లిరుదోద్దండునకు గండ ఖేరుండునకున్‌ ౧౦౭ క్‌ (పతిదినక నకవపంళా రి తకృతికాంతునకు( దురగలేవంతునకున్‌ (గతుపురనారాయణగ్భవా ఫిళత(పాళారఘటనవిఖ్యాతునకున్‌ ; ౧౦౮ క అరుణారుణకరుణారస పరిణామనమ[గ్రనయన పచాశ్షభునకున్‌ , శరణాగతభరణాపర నరసింపహున, కోబ *ౌరీనరసింపునకున్‌ ౧౦౯ నం అభ్యుదయపరంప కాఖివృద్ధిగా నా యొనర్చం బూనీన యిమ్ర వోలంకారి (ప్రబంధంబునకు నొదికారణం బగు వాయకగుణ (బాశంబలివర్థి చెద, ౧౧౦ ప్రథమాశ్వాసము _నాయక గుణములు క. కులము, మవోభాగ్యము ను జ్ఞ ఫలత, యుచారత, మవహోవిశాలక, ధరాశ్ర కలనయు. వైదగియు నన నిలనాయకగుణను అనురు నివి యేర్పజతున్‌, ౧౧౧ (వ్రతాపరుదియకర్రయగు విద్యానాథునివలెనే రామరాజభూషణు,డును మొట్ట మొదట నాయక గుణములనుగూర్చీ వచించెను విద్యానాథుండు “పూర్వుల యలంకార్యగంథములు పెక్కున్నను జా నా (గ్రంథమును వాయుటకుం

పఠతమాళ్వాసము తిం గారణ మిట్టు తెలిపెను *పూర్వాలంకార్యగంథము లందు దేనియందును నామూ ల్మాగముగా నొకే నాయకుడు వర్జింపంబడలేదు. కావ్యమహ త్త్వ్యము నాయకునిం బట్టి యుండును, కావున లోకోత్తరనాయకు డగు (పతాపర్నుదుని నాయకునిగా పరియించి యీ (గ్రంథమును (వాయుచున్నాను ” రామరాజ భూషణుండును నిందలి ౨౩ ౨౪ పద్యములచే నీ యాశయమునే తెలిపెను వానిని మజల విట నుదాహరింతును “కం బంధురతర (పబంధ్ధల ఐంధముల కనంతకిర్తి భాగ్య పదధా రంధర్యగలథిలము వ సుంధర ననవద్యరమణసుగుణ న్త్గవముల్‌. అనవద్యు. డగు రమణుని (నాయకుని) సధద్గుణ_స్తవము (వర్షనము) ఐంధురతరమైన మిక్కిలి సుందరములై న) (పబంధ్ధల ((ప్రబంధక ర్తల యొక్క) ఐబఐంధములకు (కావ్యబంధ ములకు) గీ ర్తిభాగ్యము నిచ్చుటయందు సమర్భము అనంగా నాయకునింబట్టి కావ్యబంధములకు. గీర్రివచ్చును, సీ. రామాయణాదిక గంథంబు లనవద్యనేతృవర్ణనల వన్నియకు నెక్కె, వై శేషికాదినానాశాస్త్రములు శివ (పతిపాదనమున సన్నుతివహించె; సంధ్యాదిమంథత్రముల్‌ శక్వదీశ్వరనామ జపసాధనత సనశ్వరము లయ్యె బలుకులౌండొంటికి. (బామిన్హులును బర (బహ్మగోచరములై _పణుతింగాంచె గి ననినం గావ్యం బమేయనాయకవికస్వ రస్వరూపనిరూపణ భ్రాజీయగుట వేజవివరింపనేల? బంగారమునకు. జటులసౌరళ్యలహరి యబ్బుటయకాదె:ః” రామాయణాది.గంథములు నాయకునియిట్టియే ప్రసిద్ధి వహించినవి వై శేషికాది శాస్త్రములు శివప్రతిపాదన మూలముననే వన్నె వహించెను, సంధ్యాది మంత్రములుగూడ నీశ్వరనామజపమునకు సాధనము లగుటచేతనే సువిఖ్యా తములయ్యెను. వేదములుగూడ6 బర బహ్మవర్శవాత్మకము లగుటచేతనే నిత్యములైనవి ఈ విధమున వేదళాస్తాొదులకును మవోపురుషవర్ష్సనముననే గణ్యత సంభవించుచున్నది. ఇ(క6 గావ్యమునుగూర్చి చెప్పనేల? కావ్యమునకు నుత్తమ నాయకుండు దొరకుట్త బంగార మునకు. బరిమళ మబ్బుటకదా ? మజియుం గావ్యమష్షాను నీ [కింది విధమున! దెలిపి యన్నాండు- *భ్బా వేదంబుల్‌ నృవకాసనంబులు, సుహృద్విజ్ఞాపనంబుల్‌ పురా ఇాది[గంథము' లంగనొాజనవిలాసాలాప లీలాసమ [ప్రాదర్భావము లౌర ? కావ్యములు క ర్రవ్యోపదేశ కియా వాద ప[కియ నెన్నం, గావ్యమహిమల్‌ వర్తింప(గా శక్యమే ళా లోకమునకు. గ ర్తవ్యోపదేశమున వేదములు ప్రభుసమ్మతములు, పురాణ ములు సుహృత్ప్సమ్మితములు కావ్యములు కాంతాసమ్మీతములు తా.వ్వన( ణావ్య మపామ వర్ణింప సాధ్యము గాదు మటియ,

కి కాజ్యాలంకారనం(గవాము “మ పరమజ్తానలతాలవాలము జగతి ఖ్యాత సా సే గరచం[దోదయ; మిష్టసంమటన రేఖాదివ్య ధేనూ త్తమం బురుకార్పణ్యదళాదిళాదినముఖం బుద్వేలనిర్వాజభ వ్యరసాస్వాదరసాయనం _బనినం గావ్యం బెన్న సామాన్యమే : లో. కావ్యం యళ సేజర్భకృతే : వ్యవవోరవిదే శివేతరక్షతయే సద్యఃపరనిర్వ్యృత యే కాంతాసమ్మితత యోపదేళశ యుకే.”

అను ల్లోకమున కిది యనువాదరూపము. కావ్యమూ- జ్ఞానఆతల కాలి వాలము (వ్యవహారవిదే) (ప్రఖ్యాతి యను సాగరమునకు( జందోదయము (యళసే) ఇష్ట సంఘటనమున గామధేనువు (అర్థకృతే) _కార్పణ్యదళాదిశా దీనముఖము. _ (శివేతరశతయే) ఉద్వేలవిర్వాణభవ్యరసాస్వాదర సాయనము (సద్యఃపర నిర్వ ఎతయే) కాన. గావ్యమహిమ యసామాన్యము. కం. కావున నేవంవిధసుగు జావాసంబైన కొవ్య మలరును నవర

త్నా వేలహారవల్లిక క్రైవడి ననవద్యనాయకభ్రాజిత మై

ఇట్టి సుగుణముల కావాసమైన కావ్యము మహనీయు(డగు నాయకుని. బట్టీ నాయకమణిచే విరాజిల్లు నవరత్నవారమువలె జగడ్జేగియ్యమానమై వెలయును.

మ అని యూపొంచి మదీయనంఘటిత కావ్యాలంకియాసంగవాం ఐనఘం బై వెలు/గొంద కున్నె రఘువంళాధీశ్వరుం డౌ నృసిం వాన్కపాలా _గణికీ ర్రివర్ణనముచే ? నాశాంతవ్నికాంతపా వనమౌం గావున నందు నాయకమహావంశంబు వర్టించెదన్‌

కావున నా కావాశ్టలంకారసం[గహము సూర్యవంక్యుండగు సరసభూపా లుని కీ ర్రివర్ణనముచే వెలూగొందకుండునే? కాన ఐవ్మితమగు నాతని కంశమును వర్ణించెద.”

ఈ [,గంథమునకు( గావ్యాలంకారసం్థగహ మనిపేరు ఇది (ప్రతాప రుద్రీ మమున 'కనువాదము గాదు కాని [పతిబింబరూపము అందుం (బఠాప రుదుండు నాయకుండు ఇందు నరసభూపాలుండు నాయకుండు రామరాజ భూవణుండు (ప్రతాపరు దీయమునే యొజ్జబంతిగొ నిడుకొని కావ్యాలంకారసం[గ వహమును. విరచించెను ఇందలి లతణమలు (ప్రతాపర్ముడీయము నుండియే (గహింపంవిడినవి. లశ్యములు మాత్రము న్వతంత్రములు కొన్ని యను వాద రూపములే కలవు.

కావ్యలవణములను గూర్చి తెలుపు కాస్త్రమున కలంకారకాస్త్రమనియ సౌహిత్యశాస్త్రమ్రనియ సంస్కృతమున నామములు గలవు (ప్రాచీనులగు ఛామహాదిపండితులు కావ్యమున కలంకారములే (ప్రధానమనితలంచితమ [గ్రంథము

వళమాశ్వానము లి! లలో నధికభాగమలంకారములను గూర్చియే చర్చించుటంబట్టియు, భామహాలం కారము ర్ముదటాలంకారము కావ్యాలంకారసం్యగహము (వామనక రకము) అని పే పెట్టుకొని యుండుటంబట్టియు నీళాస్త్రమున శలంకారళకాస్త్ర మని వేరు వచ్చినది లెస్సగా విచారింప సాహిత్యళాస్త్ర మను పేరే తగినది. వలన సాహిత్య మన “ళబ్బాాయోర్యథావత్సహభావేన విద్యా సాహిత్యవిద్యాొ (శద్దా ర్థములను అన్యూనాతిరి క్తముగా సహభావముతో( బవర్హిల్లంజేయు విద్య) యని రాజశేఖరుడు భామహాదులు “శబ్దార్జానపాతా కావ్యం” (సహితములగు శద్దార్ధములు కావ్యము) అని చెప్పిరి వ్య క్రివివేకటికాకారుండు (సాహిత్యం తుల్యకతుత్వేన అన్యూనానతిరిక్తత్వం ” (సాహిత్య మన _ శద్దార్థములకు సమానమగు హక్కుగలిగి యొకటి హెచ్చుగా. గాని యొకటి తచ్చుగాంగాని లేకుండుట) ఆని ఉవ్యాఖ్యానించెను. కాన సాహిత్వవిద్య యన శబ్దార్ధరూప మగు కావ్యవిద్య యని తేలినది. ప్రాచీన [గంథములలో సాహిత్య విద్య యనియే పెక్కండ్రు వ్యవహరించిరి ఈ సాహీత్య విమర్శలకు నాలంకారికు లనియే వ్యవహారము.

ఈ సాహిత్యళాస్త్ర మను పద మలంకారకాస్త్రపర్యాయముగా క్రీ. శ ౯౦౦ సంవత్సరములకు, బూర్యమే స్థిర పడియున్నట్లు కనబడుచున్నది. మిగిలిన కాస్త్రములకన్న సాహిత్యళాస్త్ర మవళ్యపరనీయ మనియు దానిని జదువశివా( డెట్టి దిగ్దంతివంటి పండితు.డైనను వానిని. దాను గౌరవింపననియు బండిత రాయలవారీ క్రింది శ్లోకమును రచించిరి.

'వ్యాసతు సతు గౌతమతు వ్యాశేందతు యస్యాన్షి సాహిత్యం తంటపతి సం్టపతి కంటపతి శిరోమమ తిరశ్చన పురళ్న ”

తా ,వ్యాసుండుగానిమ్ము గౌతముండు గానిమ్ము, పతంజలిగానిమ్ము; సాహిత్యశాస్త్రము రానివాం డెవ్వండయినను సరియే, వానిని నా శిరస్సు తిరస్క రింపదు పురస్కరింపదు. అనంగా వాని కీందగిన గౌరవమీయదు.

మటియు నీ సాహిత్యళాస్త్రము వ్యాకరణకాస్త్రమునకుం బరిశిష్ట మనియు జచ్చభూతమనియుం గొందజనిరి ఏలన వైయాకరణులయొక్కయు నాలం కారీకుల యొక్కయు. సిద్ధాంతము తొక్కటే ఈ విషయము విపులముగా వామనాదార్య రులకీకర్‌ పండితుండు కాన్య పకాశ్యపస్తావనలో వాసెను.

• “సహితంర సస .యు క్రంతదేవసాపిత్యం” (రసయు క్తమైనదే సాహి త్యము) _*హితేన నిరతిళయ్యప్రేమాస్పదేన రసేనసహితం తదేవసాపాత్యం” (నిరతిశయ ఫేమాస్పదమైన రసముతోం గూడినదే సాహిత్యమ్మ్ను అనియున్ను వాథునికులు వ్యుత్చత్తినిం కెప్పుదురు.

లి కావ్యాలంకారసం|గ్రవాము అట్టి సాహిత్యశాస్త్రము నాంధభావలో రచించిన రామరాజభూషణు( డఖీనంద నీయుండు గణా మొదటి “కులము మవోభాగ్యము అను పద్యమున నాయక గుణము లేడు నిరూవింప(బడినవి, నాయకుండన 'నయతి వృత్తం ఫలం, (పాప్పోతి చి (ఇకివ్ఫత్తము. న్నాశయించుచు. లేక నడిపించుచు ఫలమును బొందువాండు) అను వ్యుత్చ తృ్యర్థముచే (బ్రబంధవ్యావీ యగు ఫలమును బొందువా(డు. (ప్రఠాపర్నుదీయమున(గూడ నీ యేడుగుణములే చెప్పంబడినవి కాని తుదివి “భార్మికత్వాదయోగుణాః” అని చెప్పంబడుటదే నాదిపదముదే మహామహి మతఠత్వము పొండిత్యము మొదలగు గుణములుగూడ నీ జాబితాలో, జేర్చంణడు చున్నవి బట్టుమూర్తి *ఆడి' పదమును +బయోగింహమి నీ యేడే గుణములు ' చెప్పినట్టయినది. సాహిత్యదర్చణమున- త్యాగీ కృతీ కులీనః నుశీకో రూపయావనోత్సాహీ చశో౭నుర క్రలోక స్తే జోవై దగ్ధ్య శీలవాన్‌ నేతా ళా. “క్యాగము కృతజ్ఞత కులీశత్వము నృుశీకత్వము. (మజడి శాగ్యము) రూపవత్వ్వము యౌవనము ఉత్సాహము (కార్యనిర్వహణ సామ ర్ధ్యమ్స, వర్వజనానురాగము తేజము వైదగ్ధ్యము శీలము అను గుణములు గలవాండు నాయకుడు” అని చెప్ప(బడియున్నది. ఇందు శిండెండు గుణము లున్నవి. ధళరూపకమున నాయకలశక్షణ మిటు చెప్పంబడి యున్నవి : నేతా వినీతో మధురస్త్యాగీ దక్షః వియంవద। ర క్రలోకశ్శుచిర్వాగ్మీ రూఢవంళః స్థీరోయవా బుద్ధ్యుత్సాహూన్మృత్కిపజ్టాక ళామానసమన్వితః శూరో దృఢశ్చతేజస్వీ కాస్త్రచముళ్చ ధార్మికః లిసీతత్వము, మధుర్శత్వము ((వీయదర ఛనత్వము) త్యాగము దశత, (వీచుంవదత్వము జనానురాగము శుచిత్వము వాక్కౌశల్యము, పసిద్ధవంశ్య త్వము (కులీశక్వము) స్థిరత్వము (ధీరత్సము), యౌవనము బుద్ధమ త్రము, శర్సాహము. సృతిమ శ్వము, (వ్రక్థావత్వము. కలావత్త్వము మానను, పట్టుదల ఉము కాన్తచ అనయా పు త్రచతుస్ట్రము, రార్మికత్యమా కావ్యముపదేశాత్మకముగా నుండవలయను కాన గావ్యనాయకుం తు తమ పకృతికుండై యండనలయను. కాన నుషరినిరూవిత గుణములు దోషారోవజము సేయరాదు. “క్‌” టన. నాయకునియ ంద్రు

వథమా శ్వానోము న! కం. బీనికి లత్యములెల్ల ను (శ్రీనరసిం హేం[దు వేరం "జెప్పెద 'నెలమిన్‌ నానావిభ క్తినూ చిత నానావిధపద్యగుంభనసమ (గముగాన్‌ ॥ ౧౧౨ ఈ (గంథకర్త నరసభూపాలుని( గృతినాయకునిగా వరించి యాతని నామాంకితముగా అక్యములను రచించెను. ౧. కులీనత లచణపద్యమున (౧౧౧, కులము అని కళఠదు కులీనతి యనంగా సళత్కులమునం బుట్టుట యని యర్థము *“మవోకతులీనతా నామ కులే మళాతి సంభవః " (గౌప్పకులమున జన్మించుట మహాకులీనళ) అని 1పఠావరుత్రీయ లక్షణము అనంగా. (బబంధనాయకుడుత్త మకులజాతు(డై యుండవలెను, కావ్యముపదేళశాత్మకముగా నుండవలె నని యాలంకారికల యథి[పప్రాయమగుళిే నుత్తమనాయకచరి(త మే యపడేశార్హము.. కావున నిట గులీనత నాయకుని (ప్రథమగుణముగా( బేర్కొనం బడినది సీ, ఏ వంశమున బుశ్హైం బావన *కుతిధర మర్శకగసరు. డైన మనునృపాలీ జే వంశమునం బుళక్సై నిందాదు లరుదంద సత్యమాడిన వారి ఎర్మదన్ఫపతి థీ వంళశమ.న( బుశ్రై నిల జతుర్షళలోక రతణతము.డైన రావఠారి ఏ వంశమున! బురై నివాపరాద్భుతపుణ్య చరితధుర్యుండు చోళచ(కవర్తి గీ. అట్టి యిందు గవోదిసేనాధిపత్య సత్యయకళుం తన భానువంశమునం బుట్టి ఎ వరగు భూపాలసింవు నోబయన్ఫసింహు- తలప. గలిళాలకలుషంబు దొలంగు టరుబె! ౧౧8

• శతిధర్మ (ప్రాకాంతరము) స్మృతిధర్మ శ్రి

| కొవ్యాలంకొర సంగ )హము తా. మనువు హరిళ్ళం[దుండు. థ్రీరామండు చోళండు మొదలగు మవోరాజులు జన్మించిన సూర్యవంళమున నర శభూపాలుండును జన్మించెను ఈ పద్యమున నాయకుని *“కులీనత పేర్కొనంబడినది. ౨. మహాభాగ్యము “విశ్వంభరాధిసత్యం యత్త న్మహాభాగ్యముచ్యతే"” (భూమండలాధిపత్యమే మనోభాగ్యము) ఆని (పతాపరు[దీయము

మ [పకటాఖీలవిరోధినై న్యముల: (దు.వంజాలు నొక్కొక్కనే వకుండే, వారణ వాజిశాలలుశీనమదై వరిఊతీం దార్పిళా ధిక వేదండవాయాన్వితంబుల. ; భుజాదిప్తాంగదం బుర్వి; భా గ్యకళావై భవ మెన్న శళక్యమె నృసింవాజ్యాతలస్వామికిన్‌ 1

శా ఒక్కొాక్క సేవకుండే భయంక రళ్యతునైన్యములం (దుంచును. గజాళ్వశాలలు లొంగిపోయిన శతురాజు లిచ్చిన గజాళ్వములతోనిండియున్న వి,

భూమి భుజమున నంగద పాయముగా నుండెను నరనభూపాలుని భాగ్యమే భొగ్యము - 3. ఉజ్జ్వలత (బౌభ్బ్రిల్యము)

“రూపసంపన్న దేహత్వ మౌజ్జల్యం పరికీర్త్యతే (స్పుర్శదూవము గలిగి

యండుట యౌజ్జుల్యము) పి రు, లతణము.

మ స్థరసోమాన్వయదుగ్ధవార్థి జనియించెన్‌ _ వేంకటా, దీం[దభూ వరచంగద్రుండు, తదీయసోదరి రమావానూడి అక్క్కాంబ ము పరగెం; దద్వనిళాళిరోమణికి ఉనోబకోణిపాలేందు (శ్రీ నరనింవోధిపు(డ్రై జనీంచె మరు డౌన్నత్యంబు దీపింప(గన్‌.

తా. చందవంళశమను పాలసమ్ముదమున వేంకటా దిరాజను చం్మదుం డును లక్కాంబ యనులక్షీయు నన్నయ జెల్లెలునై జన్మింవిరి, ఆలక్కాంబ కును నోబక్షోజిపాలునకు నరసభూపాలుళాత కు మన్మథుం డుదముంచెను,

ఈ పద్యమవ..బుద్కాంబ యను లక్షియందు నోఐష్స పాలు డను విష్ణుమూర్తి వలన నరసభూపాలుండను మరు _డ్షుడయించె నని చెప్పటవలన నరసభూపాలుండు మదన మోహనమూ ర్తి య) సారాంశము. ఇదియే యౌజ్జ్వ లము. _ కేవలము మరుం డని చెప్పక యాత సొందర్య-చిశేషమును వరవ వలయును. ఇట నరసరాజు సౌందర్యము వర్ణింపంబడలేదు, క

*నమదై్యైరి (ప్రా) మహావైరి శఓబవోజీపాలేరదు థ్రీ (పా ) ఓలక్షోజిపోపేందుకున్‌,

వథమాళ్వాసము లి5్‌ ౪. బౌదార్యము (ఉదారత) “యద్వి[శాణనతాచ్భీల్య మౌదార్యం తన్నిగద్యరే” (దానశీలము గలిగి యుండుటయే యౌదార్యము) అని |,ప. రు. లవణము. సీ. అల బలీం[దునిచేత నడుగు షెట్టంగ నేర్చి భధారాధరముచేత నీరువోసి కానీనుచేం గంచుకము. బూన(గా నేర్చి "'యెలమి దధీచిచే నెముక బలిసి తీరాంబురాళి * తచ్చిన వెన్న నీజేరి వై లింపగవిచన్ను. బాల. బెరిగి క ల్పపాదపఫలోత్క రముల చవిం గాంచి వనజారినెమ్మేన ననంగి వెనంగి గీ. ధరణి. [బోదివహించిశ చానకన్య సకలయాచకజాంధవుల్‌ సన్నుతింప నీ కరగవహణావా_ప్రి నెఅనె సౌర | వరసగుణహోర ! ఓబయనరనసధీర | ౧౧౬ తా, బలిచ(కవర్తివలన జనించి. మేముండు స్నాన మాడీంవంగా(, గర్జండు కంచుకముః (చొక్కా) దొడుగంగా దధీచివలలన నెముకబలియంగా, క్షీరసమ.ద్రుం డొసంగిన యమృతముచే వర్ధిల్లి కామధేనువుచనువాలం బెరిగి కల్పవృక్షము పండ్లరసమును (గోలి చం్నదుని శరీరమున ననంగి పెనంగి (చం్నదునిచే నెత్తుకొనంబడి) లోకమున వర్థిల్హిన దానకన్య నీ పాణ్మిగహణము సేసెను. ఇందు. బెద్దదాత లగు _ఖ్రైల్లి (వామనునికి మూం డడుగులు దాన మొనర్చి సర్వస్వమును గోలుపోయినవాండు) మేముుడ్ను (ఆయాచితముగా వర్షోదకము లిచ్చువాండు) కర్షండు (సహజకవచకుండలములను దానమొనర్చిన వాండు), దధీచి (పొణత్యాగము సేసి వెన్నెముక నిందునికి దానముసేసీన వాండు,, సమ్నుదు(డు (తన యమృతమును దేవతల కొసంగినవాండు) కామ దేనున్న కల్పవృవము చందుండు (తన కళలను దేవతల కావారముగా నిచ్చినవాండు) అనువారలచే దానకన్య [క మ్మకమాభివృద్ధిని బౌంది తుదికి నీ కేలు పట్టినది--అని చెప్పుటచే నీవు మహోదారుండ వనీ స్ఫుట మగుచున్నటి *తచ్చిన (పా) (దచ్చిన

గ శావ్యాలంకారసంగశివాము శానీ దానకన్య నీ పాజ్యిగహము సేనినదనుటకన్న నరసభూపాలుండు జేసిన దానములను గవి వర్డింపవలయును _ (పతాపరుదీయమున 7 “సమంతా దుద్భూతై ర్ర్వీరదమదగంధై స్సురభయః క్రీయంతే యద్విద్వజ్జనమణి గృహపాంగణభువః” తా “|ప్రతాపర్ముదమవారాజుచే మొదట విద్వాంసుల గృహములు మణి గృవాములుగా. జేయంబడినవి సీమ్మట వారి ముంగిళ్ళ కరిమదముచే. బరిమళవంతములుగా నొనర్పంబడినవి అని చెప్పంబడినది ఇచట [బతాప ర్నదుని దాతృత్వము వ్యంగ్యముగా గోచరించునట్టు నరసభూపాలీయపద్యమున గోచరించుట లేదు. ౫. మహోవిశాలత (తేజస్విత) “జగ(తృకాశకత్వం య త్తేజస్విత్వం తదుచ్యతే (ఉగత్తును (బకాశింపం కేయట) రేజస్విత్వము అని (ప రు లకణము. సీ. ఐహుతరాశా కాంతి బయలు (చాళకయున్న' గువలయ బ్వేషంబు. గోరక్షన్న మీటితముగల *లిరిపోటు సేయక యున్న వారుణీన క్తికి. బాఅక.న్న జగతి నందజిీకిని బగలొనర్పకయున్న దోషాథిళూతు.డై తొలంగకున్న ద్విజ రాజపరిభవోద్వ లి నీకొన కున్న సరనుల నింకింపం జాలకున్న గి. సొటి యగు విశ్వవినుతళశ్వ తృళాస వై భవధ్వ స్త దుర్వార వై రివీరుం డైన యోజయనరసింవు నమీ్‌తభువశ భవనభ్ళత తేజమున కబ్టభాంఛవుండు. ౧౧8 ఠా సూర్యుండు ఆకా భాంతిచే (దిక, సంచారము అను చురాళచే) బయలు (పాంకకున్నచోం గువలయద్వేషము (5 లవంఎతోడిపగ యను భూమండల శ్వేవము) వహింపళున్నచో విజృంభించి తమ్ములను (పద్మములను సోదరులను) శ్రేదింపకున్నచో, వారుణీ (పడమటిదిక్కనుకల్ణు) సక్తుంత్ధై పరుగిడ కున్నచో, *విరిపోటు (రూ.) విరివాటు, వారుణీస క్తికి (పా.) వారుణాస కక్తికి,

(వథమాశ్వాసము ల? జగతిలోని యెల్లరికిని దాను బగలొనర్పకున్నచో (పగలు సేయట యను పగ (వైరము) సేయకున్నచో _ ననంగా నెల్లరితో వైరము వహింపనిచో) దోషాథి భూతుండై (రాతి గోచరింపనివాండను దోషముచే నింద్యుండై) తొలంగనిచో, ద్విజరాజునకు (చం[దునకును _బాహ్మణునకు) నధిక పరాభవము గూర్చనిచో, నరసులను (చెటువులను, రసికులను) నింకింపజాలనిచో (వీడింపంజాలనిచో) జగ్మత్పసిద్ధమగు స్థిరమైన _పతాపవై భవముచే శ్యతువీరుల ధ్వంసముగావించిన నరనభూపాలునియమితమైన భువనభవనమున నిండిన జేజమునకు సాటివచ్చును, అనగా సూర్యుండును నరసభూపాలుని తేజమునకు సాటిరాండని సారాంశము. వలన సూర్యలేజమాశా[ భాంతిచే బయలు పాంకును నరసభూపాలుని తేజము దిక్కులకు. _బాకును దానికి; గువలయ ద్వేషముగలదు. దీనికి. గువలయాను రాగము గలదు ఆది తమ్ముల ఖేగించును ఇది భేదింవదు అది వారుణీసక్తము; ఇది యట్లుగాదు. ఆది యెర్సిరికిని. బగలు సేయును; ఇది హితముసేయును. అది దోషాభిభూతము; ఇది గుణభూయిష్టము అది ద్విజరాజపరాభవము 'సేయును" ఇది ద్విజరాజహితము సేయును అది సరసుల నింకించును; ఇది రంబించును ఈ విధముగా సూర్య కేజము నందున్న యవగుణములు లేనిదై తేజము వెలు(గుచున్నది. (ఈ పద్యము వ్యతి రేకాలంకార దృష్టాంతముగా। గూడ నీయంబడినది

౬. ధర్మాకలనము (ధార్మికత్వము) “*ధల్రైకాయ త్తచి త్తత్వం ధార్మొక్రత్వ ముదీర్యతేౌ” (ధర్మాభిని వశము గల మనస్సు గలిగియండుట ధార్మికత్వము) అని ప్ర 1రు. లక్షణము. చ వలుకుట సత్యవాసన, కపారవిరోధిజ యోచత్సవంబు ళా నలఘుయళోధనంబుకొ ఆ, కంబుధి వేష్టితభూపరి[గవాం బలరు నగణ్యపుణ్యచరిళాచరణంబున కాతగ్ణజీవనం, లలసుజనావనంబుకొఅశొర ! నృసింవానృపాలమౌళికిన్‌ = ఠా. నరసభూపాలుండు సత్యమున కె భాషించును యశోధనమునతై శ్మ్యతుజయము 'సేయును (బాహ్మణులక గవోరాదులిచ్చి పుణ్యమార్జించుటకై యా సము(దపరివేస్టితమగు భూమిని. బర్మిగహించును. సుజనరక్షణార్థమై యాత్మ జీవనములనుపయోగించును. మనోవాక్కాయకర్మల నరసభూపొలుండు ధార్మి కుండని సారాంశము ఇబ్లైలపుడు ధర్మము నాచరించువాండే ధార్మికుండనం బడును. కాని సకృత్కృతధర్మో న ధార్శికళి (ఎప్పుడో యొకప్పుడు ధర్మ మాచరించినవాండు. ధార్మికుడుగాండు) అను నిర్వచనానుసారమితరులు ధార్మి కులుగారు,

[3 కావ్యాలంకారసంగ9వాము ఈ పద్యము కాళిదాసమహాకవి యొక్క- “ఖ్యాగాయ సంభృతార్థానాం సళ్యాయ మిఠాషిణాం! యళసే విజిగీషూణాం ప్రజాయై గృహమేధినాం అనుదానికి భాయారూసము. రం వైదగ్భ్యము “క్రృత్యవస్తుషు చాతుర్యం వైదగ్ధ్యం తన్నిగద్యతే” (చేయవలసిన జార్యములందు నేర్చు. జూపుట వై దగ్ధ్యము ) సీ, వనజారి కళలచే. దనివి నొందించిన నిల ఖేచరుండు పాణమిత్తు ననిన వనదంబు తనదుజీవన మెల్లి నొఫంగిన చెమ్మేను శివి కోసికొమ్ము(టన్న నీగ(మానేసొమ్ము లిచ్చిన సురమణి మిన్నంది తలపులో మెలంగుచున్న. "కేరిపొదము బలి శిరసావహించినం జబాధోధీ ళానెంత థంగపడీన గీ వారి నెవ్వారి. గాదని వనుధ నౌర ! నిక్కముగ గీర్తికామిని నీశె దక్కె నీదు వై దగ్భ్యగుణము వర్ణ్మింపం దరమె . నరనుళకాటోవ ! ఓబయనరసభూప ౧౧౯ శా. కీర్తి కన్య - చం్యదుడు తన్ను దనకళలచే. దృపినొందించెద నన్నను వాయుదేవుడు తన [పాణమిచ్చెద నన్నను (వాయువు జగత్పా౦ణుండు) మేఘుండు తన జీవనము (జలము) ధారవోయుదు నన్నను, శిబి తన మేనుగోసి యిచ్చెద నన్నను గల్పవృషము వలసిన సొమ్ము లిచ్చెదనన్నను, జీింతామణి తన చింత కనుకూలముగా మెల౭గెద నన్నను బలి తనపాదమును శిరసావహిం కెద నన్నను, సముదుండు దొనెంత భంగపడినను (అలలు గలది వారి నొల్లిక నిన్ను వరించెను సి వైదగ్ధ్యము వర్ణింప నెవ్వరి తరము | ఇట నింతమండి యిన్ని విధముల బా౦ిధేయపడి పారిర్థించినను వారి నొల్లక కీర్తికన్య నిన్నే వరించినదని చెప్పంబడుటవలన నామె నిన్ను వరించు నట్టు సేసికొన్న నీ నేర్చు వర్షనీయమని భావము కాని వెనుకటి పద్మమున

వపథమా శ్వాసము శ్ర9 నౌదార్యమువలెనే యిచ్చటను వైదగ్ధ్యము గోచరింపకున్నది వై దద్ధ్యము వ్యక్రముగావలెను (ప్రతాపర్ముదీయముక నున్న యుదాహరణమును గనుండు, శ్లో. చాతుర్యం కిమువర్జ్యతే గుణనిధేః శ్రీ వీరు ద్మపలో ర్యత్రాన్యోన్య విరుగ్థయో రపి మవాద్చాణీ[శియోరార్డవం కించాభ్యాం సదృళోపచారలలితాం తత్తాదృకై రుళ్సవైః నిస్సాపత్న ్య మిమాంభువం న నృపతి ర్ధత్తే దిశాం బిత్వరః తా ,పతాపర్షుదుని చాతుర్య మేని వర్డింతును ? వమనం బఐరస్పర విరుద్ధస్వభావముగల లక్ష్మీసరస్వతు లాతనియొద్ద సౌహార్డముతో నున్నారు, మజియు వారితోపాటు భూదేవిని గూడ సదృశోపచారములచే సుముఖురాలినిగా జేసికొని సవతిపోరులు లేకుండ సంసారమును జక్క- పెట్టుకొనుచున్నాడు ఇట “నన్యోన్యవిరుద్ధయోః సద్భృశోపచారలలితాం, నిస్సాపత్న్యం” మొదలగు పదములు చాతుర్య మును వ్యక్తిము సేయచున్నవి పె పద్యమున నిట్టు వ్యక్త్రమునేయు పదములు లేవు కావున నీ పద్యము లెస్సగాదు. పతాపరుదీయమున మహామహిమత్వము పాండిత్యము అను మణి రెండు గుణములు వచింపబడినవి వాని లక్షణలక్యుముల నిటంజూపుదును. “తన్మవామహిమత్వం స్యాద్యాపునర్దేవతాత్మతా” దేవతాస్వరూపము గలిగి యుండుటయె మవోమహిమత్వము) అని లక్షణము. కౌసల్యాసీ _తృథమజననీ దేవకీచ ద్వితీయా విషస్టోర్మాతా తదను మహితా ముమ్మడాంబా తృతీయా య స్తేతాయాం రఘుపతిరభూత్‌ ద్వాపరే కౌర్సిరాసీత్‌ (కాతుంవోణీం న జయతి కలౌ వీరరు దానతారః తా శ్రీ మహావిష్ణువు [శేతాయగమునం గౌనల్యయందు శ్రీరాముండై పుద్లిను ద్వాపరమున దేవక్రియందు శౌరియై పుదైను. కలియగమున జగ త్చాలనమునక్రై ముమ్మ డాంబయందు వీరరుుము(డై జనించెను. ఇట6 (ఒతాపరు.దునకు దేవతాత్మకత్వము చెప్పంబడినది. “స స్వవిద్యాధికత్వం యత్పాండిత్యం తదుదాహృతం” (ఎల్లి విద్యల యందును నాధిక్యము వహించియుండుట పాండిత్యము) అని లతణము. గోష్షీథిః పరితోషయస్‌ బుధగణాన్‌ షడ్డర్శనీసీమలిః నత్సారస్వతమార్షదర్శనచతైస్సూ శ్తెః కవీన్‌ [ప్రీణయన్‌ సంగీతో వనిషదహన్యవీశునై రాతోద్యయోగ్య[కమై ర్థిన్వన్‌ సంసది వైణికాన్‌ విహరతే శ్రీకాకతీందో నృపః,

గ కావ్యాలంకార సంగ )వహాము తా. షడ్డర్శనీవే త్తలగు పండితులను శాస్త్రపప్రసంగములడే సంతోష వజతచు. గవులను సత్కావ్యమార్గమును నూచించు సూకుంచేం దనుపుచు (నూ క్తులే కావ్యమార్గము. ననుసరించునని భావము), సంగీతోపనిషదవాస్య మును సూచించు. వివిధ వాద్య పరిచయముచే వైణికలకు: (బీతిగొలుపుచు (బకాపరుదుండు వివారించును ఇచట [పభువునకు సర్వవిద్యాపపూర్ణత్వము వ్య క్తమగుచున్నది క్షం అనయము నాయకనుగుణము లవేళములు గలవు , చాని నతివిన్తరఖీ తి నిరూపింపాగతే, నిక ననువమ'నేత సృనవరూపమఖినర్షిం తుస్‌. ౧౨౦ నాయకగుణములు పేక్కులున్నవి. (వానిని దళరూపకసౌపాత్య దర్పణకారులు నిరూపించిరి) ఆతివిస్తరభీతిచే వానిని నిరూవింపంజాలను. ఇంకో నాయకస్వరూపము నభివర్జింతును నాయకస్వరూపము శం. కీ రిపతాపసుభగుం, డార్తావనుం డఖిలగుణగణాధఢ్యు/తు బాహా వర్తితభూభరు-డై, పరి కీర్తితు. డగు భర్త కావ్యగీతవియు' డై , ౧౨౧ సుభగుండన- క్లో, సపత్నీనఖదంతాదిచివమ్నాలఆయస్య న దృళలే విస్మార్యమాణమానేర్ష్య స్సుభగస్సోఒలిధీయతేం “సవతుల నఖడతవంతవతాదిచిహ్నములు లేనివాండును ఈర్ష్యామాన మును మఆసింపంకేయంజాలినవాండును నగు. నతండు సుభగుండు” ఆని భావ (పకాళమునం గలదు. ఇట నా యర్థము సరిపడదు 'సుందరుండు' అను నౌపచారికార్థమును (గహింపవలెకు కీ ర్తి పకాపములచే సుందరుడు సుభళగ ళబ్దభవమే సొజగుళబ్దము. లేక భగమన నై శ్వర్యము, గొప్ప యైళ్వర్యముగల వాడు సుభగుడు (భగవంతుండు) అని యైనను జెప్పకొనవచ్చును, తా కీర్తిపతానరూసమగు మహైశ్వర్యమః గఅవాండు, అర్తులను రషించువా(డు, అభిలగుణములు గలవాడు, వాహువుఎకై భూభారమువహించ్న వాండు, కావ్యగీత్మవియడు నగువాండు నాయకుండు

పథమా శ్వా సము శ్ర ఇందు దెలుప(బడిన ప్రతాపము భూభారవహనము అర్తాననము కావ్య గీతప్రియత్వము మొదలశనవి పూర్వోక్త తేజన్విత్వ మవాభాగ్య ధార్మి కత్వ, పొండిత్యాడి గుణములలోనే యంతర్భవించను మఅల నిచట నేల చెప్పె నన( (బ్రబంధనాయకున కీ గుణము లత్యవళ్యము అని తెలుపుటకే. కీరి (వతావ సుభగత్వము న!

మ. అరిని ర్ఫేదనధుర్య ! యోబయనృసింవో ! నించాసక్వాఢ్య నీ వరనమ్కీ ర్విమశాళజాలిక భవద్వర్షిష్తుశార్య వభా ॥ భరిళారుణ్యమ. ఖా గమొ పరగుచుం బాల్నిరు నేకంబుగా ధరం గావించు సమస్తవిస్ట్టయకళా చాన పవీణోన్నతిన్‌. ౧౨౨

తా ఓ నరసభూపాలా ః నీ కీర్తియనురాజహంసి నీ (ప్రతాపమను నెజ్జని ముక్కుగలదై యాశ్చర్యకరముగా నీరక్షిరములేకము సేయును లోకము లోని హంసలు నీరక్షీరమ.లను వేటువజచును ఈ రాజహంసీ నీఠక్షీరముాల నేకము సేయుట చ్మితము అన౦గా నీ కీర్తి నల్పనినీళ్ళనుగూడం తెల్లని పాలుగా గోచరింప(జేయచున్నదని. భావము ఇందు. గీరిపకాపములు రెండును వర్ణితములు

• యథార్థముగా నిందుం గ్నార్తియే వర్ణింపబడినది. కాని పతాపవర్షనము లేత. ఏ లన బాల్నీరుఆ నేకచుసేయు కార్యము కీర్తివాంసిది కాని పతాప కార్యము గాదుకదా। ఆరావనత్వము అవాలి

మ. ఒకపన్హోదుని నార్తుం గాచితి ; మదీయో శ్సేక మేకావన (వకటంబౌనె॥ యటంచు'.దా బహుతరార్త తాణపారా యణో త్సుకతన్‌ (శ్రీనరంంవాు' డుర్వి నరసతోణీకుం _డె పున్తైలా ; కొళభూపాలున కటట్టియార్త భరణోద్యోగంబు వాటిల్లు నే? ౧౨8

తా. మున్నార్తుండగు నొక ప్రహ్లాదుని. గాచితిని ఒక యార్హునిం గాచుటకేశా నాళక్తి? యని నృసింహమూ రి పెక్కండార్తులను గాపాడ నరసభూపాలు6డ్లై యవళరించెను కాకున్న నొక సామాన్మపప్రభువున కింత మందిని గాపాడ నెట్లు శక్య మగును?

ఇం దారావనత్వము బచెప్ప/బడినడి. కాని యిందును గార్యరూపమున నార్హావనము వర్జింపంబడ వలయును,

శీలి కావ్యాలంకార సంగ 9హాము గుణాఢ్యత్వము చ. అరయ బయోధి. జా్యత్రమ.ను నంజన్తై లమ. గజ్జలింబు,ద త్సురతరళాఖ. లేఖిని వసుంధోం బత్తగిముం కేసి వేడ్కతో' ఇరలి విరిందిగేహిని లిఖంచినం బారము నోంద చెర .మా నరననృపాలమౌళి సుః కత్తుతనద్గుణసం[పదాయముల్‌ ॥ ౧౨౪ ళా సముదమును సిరాబుడ్డిగాను గాటుకకొండను సిరాగాను, గల్సు వృశశాఖను కలముగాను భూమిని కాగితముగాను జేసి సరస్వతీదేపోఃలు (వాసినను మా నరసభూపాలుని గుణములు ముగియవు. ఇందు గుణార్యత్వము నిరూ వింపంబడినది. ఇందునుం గార్యరూపమున గుణములు వర్ణింప(బడ వలయును. భూభథరణము చ. విపులఫఫణాసవా[సమున పీక భరింప(గలేని మేదినిన్‌ నిపుణత జాహుపీరమున నిల్చె నృఏంహు. డంటంచుంబన్నగా ధిపతి నిరంతరాద్భుతమళిం దల లూ.వ జరావిపొండురుం జెపుడువురాణభోగి యని యొన్నుదుళా భుజ గేం దునందలున్‌ , తా తన వేయిపడగలతో భఠింపలేని భూమిని నరగనభూపాలు-డు బావువీఠమున భరిండె నని యాదిశేషు. డాశ్చర్యమున(. దలలూపంగా లోకు లాశ్చర్యమ.నం దల లూంచినట్టు (గ్రహింపంజాలక యాతనిమేను తెల్ల, దనమును గాంచి ముదుసలితనమున? శాలిపోయినట్టు (గ్రహించి యాతండు పురా తనుండైన భోగి యగుటను ముసలితనమునం దల లూంచినట్టు |గహింతురు ఇందాదిశేమ(డు మోయలీని భూభారమును నరసభూపాలుండు వహించె ననీ చెప్పుటచే ళూళభరణము పేర్కొ నంబడినది వావ్యగీత(ప్రియత్వము శు. నరనింవుం డతిధీర వీరరసనన్నా హుంబు వాటించియుం గరుణాకోమల._డె రమావిమలళ్ళంగారార్డు రిం ఎకె పొల్చుచా శురి సాహిత్యజమరశ్షక ర్మ కఠినోదోోగాత్మకుం డయ్యు నీ నరసిం హేం[ దు. డనూనగానరససంథాన [పియుం డెంతయున్‌ ,

ప్రథమాశ్వాసము శల తా నరసింహమూర్తి మిక్కిలి వీఠరసముగలవా. డయ్యు. గృపాశు వును, లక్ష్మీదేవితోడి శృంగారరసమున మునిగి తేలువాండును నయినట్టీ నరనభూపాలు-డు కావ్యసాహిత్యరహ స్యములను దెలిసికొను కరినకార్యమన వ్యాపృతు. డయ్యును గితరసకతూహలు! డై శోలిల్పును. ఇందు గావ్యప్రియత్వమును గీత (వియత్వమును బేర్కొన(బడినవి ఇట గూడ నీ గుణములు కార్యరూపమున వర్ణింపంబడ వలయును నరసభూపాలీయ సాహిత్యదర్పణ దళరూపకాది [గంథము లందలి యకలక్షణములను బరిశీలింపంగా వవహారాబే నాయకండుగా నుండవలెనన్న నియమము కానరాదు సామాన్యుండై న మానవుండుగూడ నా యా గుణములు గలిగి పబంధనాయకుండు గొవచ్చును మొత్తముమీద నాయకచరిత మప దేశాత్మకముగా నుండవలెను కానం దత్త ధుణములు గలిగి యుండవలెను | ఆశ్వాసాంతము మ, అమర జ్మూధర ధీర ధీరచితకా ర్యారంభ 1! రంభానమ (పమచాభవ్యమనోన.రాగమఘట నాపాంచాల పొంఛాలగౌొ ళముఖోర్వీనుత శార్య ! శెర్యవనలీలాలోల లోలాభవ (దమణీయాగమధర ధగ్మతనయ। పఖ్యాతవత్య వత! ౧౨౭ పొంచాలు(డు = కామళాస్తము“ందలి దత్త భద కూచిమార పాంచాల నాయకులలో నొకండు. లోల+ఆభవత్‌ = లోలముగాని, యనంగా చంచలము గాని లేక స్థిరమైన. లోలాభవత్‌ అను రూపము దుష్టము లోల' శబ్దమునకు చ్వివత్యయ మును జేర్చంగా 'లోలీభవత్‌ అగును లోలముగాని యనునర్ధమున అలోలీ భవత్‌ అవి రూప ముండును. ఇది ముక్తపద్యగస్త మగుటచేం గవి “లోలా భవత్‌” అనియే [పయోగించెను కం. కుటిలారిభయదధాటి పటుపటవాఢమన్సినాద పంపాటితది కటపటల 1! చటమేధా వపటిమవరాభూతభూతవతిముణిహోరా ! ౧౨౮ మాలినీ ఆలఘనయవివోరా వోరనీపవోరతారా ! ఛాలధరరుచిధారా వోరకీ_ర్తిపచాళా |!

శ్రీశ్రీ కావ్యాలంకారసంగ౦హము జలధివరగఖీ రా ! కై (తకౌ షేయధారా | లలితగుణవిచారా లక్కమాంబాకుమారా | ౧౮౯ గ్‌ ద్య ము ఇది శ్రీ హననత్పసాదలబ్ధకవితాసార సౌరస్వతాలంకార, నిరంకుళ (ప్రతిభాబంధుర (వబంధపళనరచనాధురంధర [ప్రబంధాలక వేంకట రాయభూషణసుపుత్త 9) తిమ్మ రాజప్మొత సకల భాషావిశేష నిరుపమావధాన శారదామూర్తి మూర్తిపణీతం బైన కావ్యా లంకారసం[గహం బనుమహాపబంధంబు నందు నుపోర్దాత (పకరణంబును నాయకగుణ వర్ణనంబును నాయక స్వడాపకథనంటు నన్నది వపథమాళ్వా సము కొవ్యా లంఠార సంగహము ద్వి తీయా శ్వాసము క్‌ (శీ) రాజీతనదన కళా ధార తతనిరంత రార్థిదారి ద్యవారా || నొారాయణచరణార ఎన! వారీజనళారతీళ ! నరసాధీళా ! ౧ గి అవధకింపుము లతశ్రలక్యముల నెల్త ననఘ ! భవదీయనామ ధేయాంకితముగ వవావిళ క్తుల నొనరింతు. బద్యవితతి నిచట నాయక ఖేదంబు లెట్టు అనిన, (౫ క. ధీరోదాత్త పముఖులు ఢిరోద్ధత, ధీరళాంత,. ధీరలలితు లీ ధారుణి నలువురునాయకు లారయః దల్ల తణంబు లభివర్డి ౦తున్‌, తి ఠా ధీరోదాత్తుడు ధీరోద్దతుండు. ధీరళాంతుండు ధీరలలితుండు అని నాయకులు నలుతెజంగులుగా నుందురు. వారి అశఇములు ముందు తెలియను,

త్వితీయ్యాశ్వాసము శీత శా. ధీరాత్ముం, డవికళ్టనుండు, కరుణోద్వేలుండు నత్తాఢ్యుండౌ ధీరోచాత్తుండు, * శార్యదర్పకువానాధీనుండు ధీరోద్దతుం; డారూడఢిన్‌ సమధీపనన్నుండు ద్విజుండౌ ధీరళాంతుండు; వృ (శారింబోలినభోగి ధీరలలితుం డై. పొల్చు నిశ్చింతతన్‌. ఆ ధీరోదాత్త లక్షణము థీరశ్చఆసౌ ఉదాత్రః ధీరోదాత్త ః అని వ్మిగహము ధీరత్వమును, నుదా ఠత్వమును గలవాడు ధీరోదాత్తుడు ధీరు. డనంగ్లేళమును సహించువాండు ఉదాత్తు. డన నాత్యళ్టాఘలేనివాండు కృపాళువు హర్షశోకాతులచే నధిభూతుండు కానివాండును, సౌహిత్యదర్పణము నందలి లవణ మింతకన్న సమ[గముగా నున్నది, శ్లో. అవికళ్ళనః తమావా నతిగళభీరో మవీన త్త్వః నైయూ న్నిగూఢమానో ధీరోదాత్తో దృఢ్మవతః కథితః. తా. ఆత్మల్హాఘ లేనివాడు (అవికత్టనుండు) సహనము గలవాడు (క్లేశ నహిష్టువు) గంభీరుండు, మవిోనత్తుండు గూఢమానము (కోపము) గలవాడు, దృఢ[వతుండు నగువాండు ఢీరోదాల్తుండు. ఢీరోదాత్తుండు శృంగార వీర కాంత రసములందు నాయకుండు. ధీరోద్దత లక్షణము ధీరళ్చ అసౌఉద్ధతః అని వ్యిగహము. ఛీరత్వము నుద్ధతత్వమును గల బాండు. ఉద్ధతు డనం _గౌర్య దర్పములును, మాయలమారితనమును గల వాఃడు. సౌహిత్యదర్పణ లతణమును గనుండు : మాయాపరః [పచండశ్చృపలోఒహంకారదర ఏభూయిష్షః ఆత్మళ్టామానిరతో ధీరై రీరోద్ధతః కథితః ఠా, మాయలమారితనము, _పచండత చాపల్య్మము అహంకారము, ఆత్మళ్లాఘయును గలవాండు ఢిరోద్దతుండు, ఇతండు వీరరౌద్రరసము లందు నాయకుండు *ళౌర్య (పా) కార్య, సమధీ పా) శమరీ

శకి కావ్యాలంకొరసం(గహము ధీరళాంత (ధీర్మపశాంత) లక్షణము

ఢీరశ్చ అసౌ కాంతః ఆని వ్యిగహము. సమధీపసన్ను( డగు ద్విజుండు ఢీరశాంతుండు సమధ్శీపసన్నుం డను పదమునకు నిష్కృష్టార్మము గోచ రిం కున్నది బహుళః ధీరత్వమును శాంతత్వమును సమానముగా. గలవా డని కవి యభ్మిఫేతార్థమై యుండును లేక శమధీ పసన్నుండు అనుపారమై యుండును అశ్షేని శమముతో లేక కాంతగుజముతో. గూడిన బుద్ధిచేం (బసన్నుం డయినవాండు అనగా ధీరత్వమును శాంతగుణముచే. గలిగిన మనః నన్న తయః గలవా డని యర్ధ్థ మగును ఇదియే యుక్తమగు పారము,

సాహితృ్యదర్పణలషణమును గనుండు

“హైమ్రాన్యగుణైర్భూయాన్‌ ద్విజేషు ధీర్మపళాంత ఇత్యు క్తః”

నాయకసామాన్యగుణములు. గల (కులము మహాభాగ్యము, మొ) ద్విజుండు ((బాహ్మణమ్మతియ వై వ్యలలో నొకండ.) దీరళాంతుండు దళరూప కమున _ ద్విజాదికః ఇతి విప్రవజిక్సచివాదీనాం. _పకరణనేత్తణా ముప లక్షణం --ద్విజాదిక మనంగా _బకరణనాయకు లగు విప్రవణిక్పచివులు అని త్యాథ్యానము చేయంబడినది. అమాత్య వ్నిప వణిజామేకం కుర్యాచ్చ నాయకంొ అమాత్య విప వణిజులలో నొళరిని నాయకుని. జేయవలెను అని భరతనాట్యకాస్త్రముశను గలదు ఈ రెండు (గంథములందును ద్విజి శబ్దమునకు వ్యాఖ్యలో మ్యత్రియళబ్ధమ.గాక అమాత్య సచివ శబ్బములే వాడం వడియున్నవి అన(గా మంత్రియైన క్షతియండే నాయకుండై యుండవలె నని తేలుచున్నది అంతేకాని రాజైన క్షృతియుండు నాయకుండుగా నుండ రాదు.

మృచ్చకటిక మను పకరణమున (బొవ్మాణుండును, మాలతీమాధవ ప్రకరణమున మంతిప్యుతుండును పుష్పభూషితపకరణమున వణిజుండును నాయకుడుగా గ్రహింపంబడిరి. వీరు ధీరళాంతులు. లమణవాక్యమున అూత్య, సచివ పదములే యున్నను లత్యమగు మాలతీమాధవాదులలో మంత్రిపుతుండే నాయకుండుగా నున్నాండు

ధీరలలిత లక్షణము

థీరళ్చ అసౌ లలితః అని విగ హము, నిశ్చింతుండును, ఇందునిం జోలిన భోగళాలియు నగువాండు ధీరలలితుండు. శ్‌

సాహిత్యదర్పణ లషణమును గనుండు

నిశ్చింతో మృదు రనిశం కలాపరో ఢీరలలితః స్యాత్‌.

ద్వితీయాశ్వాసము శ్రి? నిశ్చింతు. డన శ్యతువులను జయించి రాజ్యభారమును నమర్థు లగు మంతులమీంద నుండుటచే నెట్టి విచారమును లేనివాండు. కళ లనంగా లలిత కళలు; నృత్యము గానము చిత్రకళ, ద్యూతము మొదలగునవి వీనియందు నిరతుండును మృదడుస్వభావము గలవాండును నగువాండు థీరలలితుండు. ధీర స్వభావమును లలితస్వభావమును గలవాండు ధీరలలితు(డు. అనగా. బౌరు వము విడిచి స్ర్రీలోలుండ్లై యుండువాండుగాండని భావము. (పతాపకాలియు, భోగవరాయణుండును నగువాండే ధీరలలితుండు వత్సరాజాదులట్టివారు ఈ పద్యము నందలి లకమణ మేదియు సమ్మగముగా లేదు. నాలుగు లక్షణములు నొకే పద్యములో బిగించుటచే నీ యనర్థము వచ్చినది. సాహిత్య దర్చణ రశణములు సమ్మగములు ధీరోదాతుండు అణాల నీ చలిచీమ నేనియు( కీజా6 దొకగకాగాల జాలం జేరీతి గల్బినో వైరిపరులం | గలవైన నిజవర్థనలుసేయ వినంయజాల. జె ట్రందుకొనియెనో కృతిచయంబు. . ఉ జలువొందు నాకార చేష్ట అెయ్యడ గాన జెట్లు *నవ్వనొ యాత్మహిశులళోడం . బరుషోతరంబులు వలుక (డెక్కాలంబు నెట్లు భర్ణించెనో హీనమతుల. . గ్‌. బరు "కేపట్టం; 'జెలిమి/ 'జేపట్టివిడువం ; డలయం , జేమజ , డరి నైన నవపగుణంబు లెన్నం డోబయనరసధా। తీళతిలక మరయ నరలోకభాగ భేయంబుగాదె ? ౫ ఇందలి [పథమపాదముచే నరసభూపాలుండు కరుణాళు వనియు, ద్వితీయ పాదముఃచే నవికళనుం డనియుః (ఆత్మల్టాఘలేనివాండు), దృతీయపాదముచే

• బాం[దొక్క(/గాం జాలండు (పా) బావం(దొక్కంగజాలండు;
• చెల్స్పవాందు (ప్రా చెలువొంద , నవ్వునా (పా) నవ్వెనౌ.

శకి కావ్యాలంకార సంగ్రహము గాంకీర్యముగలవా! డనియం జమర్ధపాదముతే స శ్వగుణసంపన్ను. న నరసభూపొలుండు ధీరోదాత్తుండు. డ్‌నియు వ్యక్రమగుచున్నది కొంిట్టీ వవ ధీరోద్దతుడు మ. బలివద్వైరిలిదామదాఖిరత మై, భవ్య, పతాపోజ్జ్వల జ్వాలనజ్వాలజటాఅ మై, రణభయవ్యాపక్తృ త త్తన్మనో జలజూం ధంకరణ]| పగల్భకువానాసంపొది మొ పొల్చు. చా నిల ధీరోద్దతవృత్ని మై నరసధ్యాతీళో(గఖద్గం ఐనిన్‌. ఇట నరసభూపాొలుని ఖడ్గము ధీరోద్దము అది శతుబలమఃులను శేదించు మదము గలిగి (పతాపాగ్నికి జ్వాలారూపమై యుద్ధభీతు లగువారి మానసములకు( జీ(కట్టు (గమ్మీంచు మాయలమారితనము గలిగి వర్తించును ఇట ఖర్గమునకు దర్పము శౌర్యము మాయల మారితనమును జెప్ప(బడి నవి అచేతనమగు ఖడ్గము ధీరోద్ధత మనుటకన్న నరసభూపాలుని భటులు థీరోద్దతులుగా వర్ణింపంబడుటయే యుక్తము ఏలన కౌర్యాదులగు గుణములు చేతనధర్మములు గదా ఇక నిట నచేతనమగు ఖడ్గమునం క్రేతనత్వ మారో సీంప వలెను అఆనంగా ఖర్గ్లమునందు శౌర్యాదిగుజిములు స్యభావసిద్ధములుగాక కల్పితములగును. (ప్రకాపరుదీయోదాహరణమును గనుండు : ల్లో కే రే ఘూర్జర జర్జరోఒసి సమరే , లంపాక : కిం కంవసే? వంగ త్వంగసి కిం ముధా బలరజఃకాణో౬ఒసి కిం కోంకణ వళూణ |! పాణఇపరాయణోభవ మహాంష్టాాపరాష్టోంోఒస్యమీ యోద్ధారో వయమిత్యరీన భిభవంత్యం ,ధతమాభృదృటాః. శా ఓరీ ఘూర్షరా నీవు యుద్ధమున నలిగితివి లంపాకండా వణంకు చుంటి వేమి? వంగదేశీయుండా. పరుగికుళుంటివి కోంకణా వైన్యధూశిచే (గుక్తివాతితివి- హూణ నీ [ప్రాణములు గాపాడుకొమ్ము మహారాష్ట్ర ; సీ బ రాష్ట్రి మూండినది లెమ్ము , మే మాంధభాపతి యొక శ్రా యుద్ధభటులను. ఈ పద్యమునం (బతాపరుదునిభటులు ధీరోద్ధతులుగా వర్ణింపంబడిరి వీరి మందొక్ళశ్లామాదర్పములు చనయుడుతున్నవీ, ఇవి యారోపీతములుగాక స్వభావసిద్ధములు. కాన నిదియే యందాహరణార్ద ము.

ద్వీతీయాళ్వానము 49 ధీరళాంతు(డు చ. ఇనకులధుర్యు. డైన జనర సేందునిచేత (బలిప్పిశంబు లౌ ననఘమవో(గవోరములయందలి భూసురళోటి మేటి మొ ఘనతరళశాఖలం శ జెలంగి కాంతళుక (కమ మై మెలంగున య్యనిమిషభూజవాటి క్రియ నా_త్తకుచిపసవాభిరామమై. ౭ కా. నరసభూపొలునిచేత( ప్రతిష్టింపంబడిన య్యగహారములందలి (బావ్మణకోటి కల్పవృశవాటివలె గొప్ప గొప్ప శాఖలు గలిగి (బుగ్యజుళ్ళా భాదులు) కుక సంచారముగలిగి (శుకమహర్షి (ప్రోక్తమగు భాగవతకథా పరాయ ఇతగలిగి) శచ్చిపసవముతో నభిరామమై (శుద్ధసంతానము గలిగి) యొప్పు చున్నదిం కల్పవృతపరముగా నర్థము సుగమము ఇందు( (_బశాంతు లగు బ్రాహ్మణులు వర్చింప(జడిరి. (బాహ్మణులు ధీర శాంతనాయకులు. మృచ్చకటికమునందు (బాహ్మణు. డగు చారుదత్తుండు ధీరశాంతుండు. ఒక పద్యమున ధీరళాంతలతణమును జూపుట కష్టము (వావ్మాణులు వర్ణింప బడిన మృాతమున ధీరకాంతు లని _భమింపరాదు వారిలో ధిరత్వ కాంతత్వ ములు కెండును గన(బడవలెను. బారుదత్తాదులందు ధీరత్వ శాంతత్వములు గలవు కావున (బబంధములం దాయా పకరణానుసారముగా ధీరత్వ శాంతత్వములను (ఐదర్శించు (బాహ్మణాదులు ధీరళాంతులు. ఈ పద్యమున శాంతత్వమే కొని ధీరత్వము మృగ్యము ధీరలలితుండు ఉ. కుంతల గౌళచోళకురుఘూర్ణరహూణళకాది మేదినీ కాంతులు పంతతంబు నిజగాఢబల[కుతిమా తఖీతుల్రై యింతుల, రత్నవహోరముల, నెల్ల ధనంబుల నిచ్చి కొల్కని శ్చింతతం దాల్చు నోబయన్ఫసింహుండు భోగకళా(పవీణుంతై . తా. కుంతలాది నానాదేశరాజులు తన ఐల్మపతాపాదుల విని భీతులై కొలునంగా నరవభూపాలు(డు లభోగములనుభవించుచు. గళాపవీణుండై నిశ్చింతతో నుండెను ఇందు ధీరత్వ మున్నడి. శాని లలితత్వము వ్యక్తము గాకున్నది. ఈ (కిందిపద్యమును గనుండు : *నర సేంద్రునిచేత (పా) నర సేంటదునిచెంత , కాంతపక (పా) కాంతిశుక ; అదెలంగ్‌ (పా) చెలంగు ; కియనాత్తవచి (ప్రా) క్రియనా ప్రజచి, ఖీ

న 21 కోవ్యారింకార సం్యగహము సీ. ఓకసారి పీయూష మోంకిలింపంగండేయు, గానంబు గావించు వీణె ముట్టీ యొక రేప గనువిందులకు విందు లొనరించు. జి త్తర్వులకు బోసిజీవకళలు ఓక రేప నొజ్జల కొజ్జయె వర్తిల్లు, ద్యూత్నపసంగ వై దుష్యమందు ఒకసారి మదవుటేనికల గొజ్జెల నట్టు వెంటం (ద్రప్పుచునుండు వేంటటలందు గీ ఒక్కపరి నృత్యకళశయందు నొక్కతడవ సరససల్టాపములయందు6 జదురుసూపు మోవి యెగంధరాయణు మూపురమున రొజ్యభారంబు నావత్సరాజవరుండు.

ఈ పద్యమున( గళాపరత్వను మ్మాతమే కలదు ఒక్క పద్యమున ధీరంత్వ లలితత్వములు (ప్రదర్శించుట సులభము గాదు కావున వత్సరాజా దులనే యుదాహరింపవలెను _ వారికి దత్తన్నాటకములందుం దత్తత్పిదేళ ములలో ధీరత్వ లళితత్వాదులు గోచరించును. నా వాస్తవదత్త లో వత్సరాజు యొక్క ధీరత్వ లలితత్వములు లెస్సగా బుష్టములై యున్నవి,

గీరోదాత్త, ధీరోద్ధత, ధీరశాంత, ధీరలలిత పదముల నాల్లింటను “ధిరి ఎద్‌యిన్నది. ఈ నల్వురికిని ధీరత్వము సాధారణగుణము. ఉదా త్తత్వాదు లసాధారణగుణములు, ధీరత్వ మన ర్రైర్యము. ఇది. వీరని ధర్మము. శొంజట్టి యుదాత్తాదులు నలువురును వీరులుగా(గూడ నుండనలయును హేమ చందదుండు కావ్యానుకాసనమున నీ యభ్మిపాయమునే తెలిపెను. ఏమన “ధర్మ యద్ధ వీర [వధానః ధీరోదాత్రః వీరరొద పధానః ధీరోద్దతః; వీర శృంగార (ప్రధానః ధీరలలితః; దానధర్మవీర్మసధానః ధీరకాంతః ' అని యెల్దర కును వీరత్వము సాధారణముగాం దెలిపినాండు. కొందలు ధీరు. డన సామాన్య మైన నాయక గుణములు (కులము, మహాభాగ శము మొ ) గలవా డని యర్థము. చెప్పుదురు. ఆ పక్షమున నాయకసామాన్య్మగుణము. లుదాత్తాడు లందజకును ముఖ్యముగా నుండవలయిను వానితోపాటు విశేషగుణము లగు నుదా శ్రత్వాదులుండవలయు ననియు నందురు. కాని, దీనికన్న( టే యర్థమే లెస్స.

భారతాదిపురాణ్యగంథములందు సుప్రసిద్ధముగా ధీరోదాత్తాదులుగా నున్న వారిని ధీరలలితాదులుగా మార్చరాదు. అనగా వీరరననాయకు లగు (శ్రీరామ యుధివ్టిరాదులను ధీరోద్దతులుగానో, ధీరలలితులుగానో చేయరాదు శృంగార రసాశ్రయులుగాం (అసిద్ధు లగు ధీరలలితులు వత్ప్సరాజూదులను వీరరసాశయు లగు ధీరోదాత్తులుగా మార్చరాదు. ఇట్టీదాన రసభంగ మగును.

అవస్థాభేదమును బట్టి వత్స వృషభ మసహోషాదిభేదము లేర్పడినల్లే ధీరోదాత్తాదిభదములును నౌక్కనాయకునికే చెప్పవచ్చును. అంతేకాని ధీరో

ద్వీతీయాళ్వాసము ర్‌1

దాత్తాదిభేదములు జాతిగతభేదములు గావు, అనంగా జాతిచే బాహ్మఐత్వాది ధర్మములు నియతము అయినట్టు ధీరోదా శత్వాదులును నవస్థాభేదములు గావి నియతధర్మములు గావు. ఒకేనాయకు( డొకప్పుడు ధీరోదాత్తుండుగా, నొక ప్పుడు ధీరోద్ధతుండుగా మతొకప్పుడు ధీరకాంతుండుగాంగూడ నుండవచ్చును. కాని యీ యవస్థాఖేదమును (బబంధమున నంగినాయకునిలో. జూపరాదుం అంగనాయకునిలో. జూపవచ్చును ఎట్లన మవాోనీరచరి[.తమున నంగినాయ కుండు థభ్రీరాము(డు. ఆతండు ధీరోదాత్తుడు. [గంథసమా వ్రీపర్యంత మాతండు ధీరోదాతుండుగానే యున్నాండు. అంగనాయకు. డగు పరశురాము( డవస్థా భేదముతోవర్ణింపబడి యున్నాండు ఎట్టన మహావీరచర్శితమున నతండు చావ ణఖుని, గూర్చి ల్లో (బాహ్మణాతికమత్యాగో భవతామేవ భూతయే

జామదగ్న్యశ్చ వో మ్మిత మన్యథా దుర్మనాయతే,

“వాహ్మణులయెడల నపచారమును వదలివేయట మీకే మంచిది. ఆట్లయినయెడల బరశురాముండు మీకు మిత్తుండుగా నుండ(గలండు ” అని సందేశ మంవినపుడు ధీరోదాత్తుండుగా

శివధనుర్భంగమును గూర్చి విని రోవ్షించి దృప్తుండై రామునింగూర్చి వెదకుచు వచ్చి ల్లో కై లాసోద్దార సార (త్రిభువనవిజయౌర్జిత్యనిష్టాతదోన్టః

పొల స్యస్యాపి హేలాసహృతరణమదో దుర్ద్వమః కార్రవీర్యః

యన్య కోధా త్కురార ప్రవిఘటితమహాస్క్టంధబంధః స్థవీయో

దోళ్ళాభాదండషండ సరురివ రహితః కుల్య్మకందై & పురాఒభూత్‌.

“కై లాసపర్వతమును బెల్లిగించిన బలముచే ముల్లోకములను జయించిన రావణుని మద మలవోక హరించిన కా ర్తవీర్యార్థునుం డెవనికోపముచే గొడ్డట నజకం బడిన బహుళాఖలుగల వృక్షమువలె నయ్యెనో ”

సోఒయం తిన్స ప్రవారా నవికలవిహితక్ష తఏతంత_పమారో

వీరఃకౌంంచ స్య భేదాత్‌ కృతధరణితలాపూర్వహం సావతారః

జేతా హేరంబభృంగి పముఖగణచమూచ [కిణసారకా రేః

స్త్వాంపృచ్చన్‌ ఇజామదగ్న్యస్స ్వగురుహరధనుర్భంగరోషాదు పైతి

“ఆ జామదగ్ను్యు డిజువదొక్కమారు. సకలక్షత్రియమారణవోవ మును జేసీినవాండు, [కౌంచపర్వతమును భేదించి మానససరస్సునుండి భూమండ లమునకు వచ్చుటకు హృష్టణాకోక (కౌ త్రమార్గ చించినవాండు హేరంఐ భృంగి ప్రముఖు ల; గణిదైన్యములచో(గూడిన _కువికస్టస్వామిని జయించిన

భఖ నా (46 సతమ న 0/

ణీ కావ్యాలంకొరసం్యగహము వాడు తన గురుః డైన శివునిధనుస్సును విటిచితి వని విని రోషించి నిన్ను వెదకుచు వచ్చుచున్నాండు” అని పలుకునపుడు ధీరోద్దతుండు గా థ్రీరామునితో యుద్ధముసేసి విజితుండై (పళశాంతదర్పుండై ళ్లోః పుణ్యా బాహ్మణజాతి రన్వయగుణ ల్లాఘ్యం చర్మితంచ మే యేనై కేన హృతాన్యమూని హరతా చైతన్యమా[తా మపి ఏకస్సన్నపి భూరిదోషగహన స్పోఒయం త్వయా (పేయసా వత్స (వొహ్మణవత్సలేన శమితః మేమాయ దర్పామయః “నా సమ్యగ్దానలేశమును బుణ్యవంతమగు నా (బొహ్మణనంశమును నావంశమర్యాదను 'క్లాఘ్యమగుచర్మితమును. నిర్మూలించిన బహుదోషయు క్ర మగు నా దర్పరూప మగు రోగమును (బాహ్మణవత్సలు,డవును నా [వియం డవును నగు నీవు శమింపంజేసితివి” అని వచించినపుడు ధీరళాంతుండుగాను వర్షింపంబిడెను. ఆంగిభూతనాయకుని కిట్టి యవస్థాభేదము? జూపరాదు ఏలన, దానిచే (ఐధానరసమునకు భంగము గలుగును గీ మజియు శృంగార లీిలాసమ(గ యోగ్య శానిళవిచవణులు దఉణానుకూఅ ధృష్టళకు లన గాంతు లభీస్టమతులు గలరు, తల్లి తణంబులు దెలివినటతు దక్షిణు(డు, అనుకూలుండు, ధృష్టుండు, శరుండు అను సేగదల శృంగార నాయకులు నలుకిజ(గులుగా నుందురు, దకిణాదుల లక్షణములు చ, చెలంగు బవా పియానదృళశీలుండు దఉిణు( డొళక్కకాంతనే వలచి గుణాభిరాము6 డగు చాండనుకూలుండు; సావరాధుండ్రై యళుకనివాండు ధృస్టుండు, (పియాశయమా। తని వేద్యవి[పియుం డళి కళకు. డం,డు; వీరల కుదావారణంబులు నిర్ణయించెదన్‌. ఠా, పెక్కం[డునాయికలయందు సమాన (ప్రీతిగలవాండు దక్షిణు(డు. ఒకతెయండే | వీతిగలవా/ డనుకూలు(డు. అపరాధ మొనర్చియ భయపడని వాడు ధృష్టుడు. వప్రీయరాలికిమాత్రము దెలియందగిన య్మవీయము సేయ నాడు కరుడు. అనగా నతండు సేయ నవియము (వియరాలికే శాని సరులకు( దెలియదు, పరుల కాత(డనుర క్తుండుగానే గోచరించును.

ద్వితీయాళ్వాసము వ ఈ పై లమణములలో ధృష్టనాయకలతణ మసమ(గ్రముగా నున్నది. సాహిత్యదర్శణ లతకణ మింతకన్న మేలైనది కృతాగాఅపి నిళ్శంక న్రర్జితోఒవి న లజ్జితః దృష్టదోషోఒవీ మిథ్యావాక్కథితో ధృష్టనాయకః. ఠా. అపరాధియయ్యు జంకుగొంకులు లేనివాండు, తర్జింపంబడినను లజ్జిం పనివాండు, దోవ మగపడుచున్నను గల్టలాడువాండు = ఆట్టివా(డు ధృష్టుండు. దక్షిణుడు ఈ ఉ. సొాగరమేఖలాసతికి. జారుభుజావరిరంభ మీచ్చె; వా జీగగనావలగ్న కును నేర్పు మెయిన్‌ మొగమిచ్చె; వీరల తీశ్తగజరాజగామినిక మేయభుజాంతరమిచ్చె; సంతత అ్యాగి నృనింహళూవికుండె ద&ీణ శేనాయకుం డెన్నిభంగులన్‌ . లా. భూదేవిని, సరస్వతిని వీరలక్ష్మిని నరనభూపాల (డు సమానముగా గౌరవించెనని చెప్పుటచే/ బెక్కండు నాయికలందు సమానముగా వర్తిల్లెను, కావున దకషణనాయకుండుం అనుకూలుండు చ, కనకము, లంబరంబులును, (గామము, లుజ్జ్వలదివ్యరత్న మం డనములు, వాజివారణఘటల్‌ , ఘనసారనుగంధసారముల్‌ దనివి దలిర్ప 'వేండినళొలంది నొనంగుచు నోబభూపనం దనుండ గునారసిం హుండిలదానర మా(పియుండయ్యె నెంతయున్‌ . తా నరనభూపాలు. డడిగిన వెళ్లం దెచ్చియిచ్చుచు దానలక్ష్మీపిఏయు( డయ్యె ననుటచే నకండు దానలవ్మీ కనుకూలుండని వ్యకృమగుచున్నది ధృష్షుండు ట్‌ చ. ఉరమున నున్న కుంకుమ మదుజ్వ్యలరోషక పాయవీతణ స్ఫురదరుణాంళుపుంజ మని బొంకితి, కన్గ్నవ కెంపు భాగ్య బం ధుర నహజారుణత్వ మని నూల్కొన నాొడితి, వెట్లు *ద్రాంచెడీ పరీమళ వా సనాలహరి పర్వెడుమేను; నృసింహభూవరా ! ౧8 ఉపా. నాయకు, డెంచిచూడ(గన్‌, ద్రా(చెదు (పా) బొంకెదు

కశ కావ్యాలంకారసం[ గ్రహము తా ఓ నరభూపాలా పరన్తి సంభోగమున నంటిన నీ యరమునం గల కుంకుమ మే మని యడుంగగా నా రోషారుణ న్మేతకాంతులని బొంకితివి న్మిదలేమిచే నేర్పడిన నీ కంటి కెంపేమని యడుగ(గా భాగ్యరేఖలని కల్పలాడితివి; కానీ పరిమళించు నీ ళరీరము నెట్టు దా(చెదవు? ఇట నరసభూపాలుండుసేసిన యన్యాంగనాభోగరూప మగు నపరాధము గోచరించుచున్నది అపరాధము. గప్పి పుచ్చుట కోతండు గల్పలాడినాండు. ఇతడు దృష్దుండు ఈ లక్ష్యమున నరసభూపాలీయ నఈణము పట్టదు. సాహిత్యదర్పణలకతణము “దృష్టగోషోఒవి మిథ్యావాక్‌ అనునది సరి పోవుచున్నది. శరండు చ, కనుంగవం బాఆఅం జూచెకవు కాని మనంబున(జూడ ; వుక్తులం దని-పెదు కాని భావమున( దస్ప నొకప్పుడు , నీ (పవీణశల్‌ వనువడ వింక; నీ సటలు బచ్చెన శీంతలు. జూలుంజాలు; నన్‌ "జెనకకు, కీ ర్షికాంతయి నృసింహ (వియాంగననీ శెలుంగుదున్‌ . శా. ఓ నరసభూపాలా నీవు నన్నుం గన్నులతో జాతువు కాని మనస్సుతో: జూడవు. మాటలతో. దృవ్తిపఅతువు కాని (కియలతో(గాదు నీ కపటములును ఇచ్చకపుమాటలును జాలును నీకు! గీర్తికాంతయే (వియురాలు ఇట నరసభూపొలు(డు శరనాయకుండు అతండు కనుగవచే/ బొఆ6 జూచుటచే నుక్తులచేందనుపుటదే, లోకు లిత( డీమెను (బేమించియున్నా( డనియే తలంతురు కాని యీ రహస్య మామెకే తెలియును కావున |బియు రాలికిమాాతమే తెలియు న్మవియము సేయువా(డను లక్షణము పట్టినది. రత్నావళ్యాదులందు వత్సరాజాదులేళ్ళంగారనాయకులు ? మొదట వత్సరాజాదులు పరకాంతానురక్తులు గానంతవణకు ననుకూలనాయకులు. పర కాంతానురాగము గలిగిన పిమ్మట దక్షిణనాయకులు కాని యచ్చటచ్చట గూఢవి[వ్రియత్వము సావరాధత్వము మొదలగునవి కానవచ్చుటచే ధృష్టత్వ శరత్వములుగూడ గోచరించుచున్నవి కదా అని (ప్రశ్న నజమే, అట నట నట్టు శానంబడినము దత్త దూపక సమా వ్రివజకును జ్యేస్టరాలియందనురాగమే. వారు జూపుచుంటచే దశ్షిణనాయకులే యగుదురు. కాన దక్షిణునియందు( గొలందిగా గూఢవివియకారిత్వాదులు గావచ్చుచున్నను (బ్రధానముగా దాక్షీణ్యమే కానం బడును శరాదు లందది మృగ్యమే

వెనుకటి ధీరోదాత్త ధీరోద్దత ధీరళాంత ధీరలలితు లొక్కక్కరును దక్షిణానుకూలధృష్టశర భేదములచే నలు(దెజంగులై మొత్తము పదునాజణు తెజంగులగుదురు ఎట్టన “"దక్షిణధీరోదొత్తుడు దక్షిణ ధిరోద్దతుడు, దశేణ ధిరళాంతుడు; దక్షిణ ధీరలలితుండు; అనుకూల ధీరోదాత్తుండు, అనుకూల ధీరోద్దతుండు, అనుకూల ధీరళాంతుడు అనుకూల ధీరలలితు-డు, ధృష్టధీరో ధాత్తుండు ధృష్టధీరోద్దతుండు ధృష్టధీరశాంతుండు ధృష్టధీరలలితుండు: శర ధీరోదాత్తుడు శరధిరోద్ధతుండు శరధీరకాంతుండు ళరధీరలలితుండు' అని మటియు నీ పదునాలుగు రగు నాయకులును నుత్తమమధ్యమాధమభేద ములబే నలువది యెనిమిది విధముల నాయకులగుదురు మతియు. గామళాస్త్రమున నీ (క్రింది విధమున. జెప్పంబడినది

శ్లో పునశ్చతుర్ధా కథితః కామళాస్తేేషు జాతితః

దత్తో భదః కూచిమారః పాంచాల ఇతి సూరిలిః

పద్మినీవల్లభో దత్తో భదః స్యాచ్చిత్రిజీ పియః

పాంచాలకూచిమారౌతు హస్తినీశంభినీ పియా

వెనుక నవస్థాభేదమును బట్టి ధీరోదాత్తాదిభేదములును దక్షిణాదిలేదము లును వచింప(బడినవి ఇ(క జాతిభేదమ.(బట్టియు( గొన్ని భేదములు గలవు, దత్తుడు భ(దు-డు కూచిమారుండు, పాంచాలుండు ఆని కామకాస్త్రమున నాలుగుజాతుల నాయకులు గలరు దత్తుడు పద్మినీజాతి స్త్రీ వియుండు , (పాంచాలుండని వాత్స్యాయన కామన్నూతము) భృదుండు చితిణ్మీవియుండు ; పాంచాల (డు హస్తినీ వియుండు 3 కూచిమారు(డు శంఖినీ పియుండు.

మరియు డివ్యులు అదివ్యులు, దివ్యాదివ్యులు అనియు జాతిని(ఐట్టీ నాయకులు గలరు శంకరాదులు దివ్యులు; అర్జునాదులు ఆదివ్యులు ; భ్రీకృష్ణాదులు దివ్యాదివ్యులు |

కావ్యములందు రాజైన యీ నాయకు నెట్టు వర్ణింపవలెనో తెలుపుదుము. గా[తము--అత్యంతపీనత్వము ఉచ్చత దీర్చబాహుత్వము గలదిగా నుండవలెను. బాహువులు--- యుగ అర్గళ సర్ప దడం$ స్తంభ గజకరములతో నుపమింపం

బడవలెను

వకము--- కవాట శిలాపట్టములతో నుపమింపంబడవలెను. ఆంసము --- విపులముగా నున్నట్లు వర్ణింప(బడవలెను. మధ్యము--- కర్కశముగా , హృదయము--- స్వచ్భముగా ॥0

క్‌6ీ కావ్యాలంకార సం(గ్రహము [వతాపము--- ఆర్క, అగ్ని వజములతో నుపమింప(ంఐడవలెను క్రీర్తి... చం,దాది శభపదార్థములతో $9 శరము పద్మ ఈఊర్ట్విరేఖాదులు గలదిగా వర్ణింప(బడవలెను పదములు ఛతచామరాదిరేఖలు +9 9 గమనము. వాసి సింవాముల గమనములతో నుపమింప(బిడవలెను. కార్కళ్యము--- భుజాదులలో నున్నట్లు వర్ణింపంబడవలెను, కం. (వకటీకృతు లగునీనొ యకులకు విట పీరమర్దు అనం జేట విదూ వకు లన6 గలరు (వియాశే భి శాసంఘటనపటిమ లీ లా చార్యుల్‌ ॥ ౧౫ శా. ఫై నుదాహృతులగు నాంఎుకులకు( బ్రియరాలితోడి ఫొత్తుంగూర్చు నేర్పరులు విట పీరమర్ష చేట విదూషకులు అను నలువురు సహా యులు గలరు విటాదుల కిది సామాన్యలకణములు. విశేషలవణములు [క్రింద( జెప్పఐడు చున్నవి. విటాదుల లతణములు చ వసుమతి నేకవిద్యగలవాండు. విటుం డన(లొల్చు; నొయకో ల్లసనముకన్న. గొంత గుణలతణహీన.(డు పీఠమర్జకుం; డసదృశబాలికాసుఘటనాదిరవావ్యవిదుండు చేటకుం, 'ఇనంగు నజనవోస్యరస హేతువువాండు విదూసషకుం డనన్‌. ౧౬ తా విటుండన నేకవిద్యగలవాండు. “ఏకవిద్యో విటః స్కృతః” అను ఫ రు లకజమున కిది యనువాదము ఏకవిద్య యనంగా నేమో యస్పష్ట ముగా నున్నది “వేశ్యానాగరకయోః పరస్పరం సందేశం విటతి కథయలీతి విటః విట ళచ్దే ఇతి యశోధరః” (వేళ్యానాగరకులకు( బరస్పరము సందేశమును జెప్పవాండు) అని నిర్వచనము గలదు సాహిత్యదర్చణమున విటలకణ మిట్టు గళిదు “సంభోగ హీనసంపడ్విటస్తు ధూర్తః కశ్రైక దేశజ్ఞః ॥ వేశోపచారకుళలో వాగ్మీ మధురో బహువతో గోష్ట్యాం అ నంభోగహీ నసంపద్‌ =క్షీ ల ఇత్యర్థః ఆని రుచిరవ్యాఖ్య

ద్వితీయాశ్వానము ర్‌

సంభోగమునకుః. జాలని సంపదగలవాండు. అనంగా వట్టి యనమర్థం

డును, జూదరియు నృత్యాది కళలలో నేకదేశ మెటి/గినవా(డును, వేశకరణ

మున (వేళ్యానాగరకుల సమకూర్చు కార్యమున) నిపుణుండును, మాటకారియు,

గోష్టియందు (వయస్యసమాజమందు) బహుమానితుండును నగువాండు విటుడు. ఈ కాలమున నిట్టి వానిని. దార్చుకా( డందురు.

పీరమర్దు,డు"_- స్వార్థమున వికల్పముగా “క” (ప్రత్యయము వచ్చినచో! లీరమర్దకుండు అను రూపమును నుండును. సాహిత్యదర్పణమున సీ లమణం మిట్లు గలదు

“*దూరానువ ర్తిని స్యా త్తస్య (ప్రానంగికేతివృర్తే తు కించి త్తద్గుణ హీనః సహాయ ఏవాస్య వీఠతమర్హ్దాళ్యః”

అధికారి కేతివృత్త మునందలి [ప్రాసంగికేతివృత్తమునకు నాయకుడును, (ధాన నాయకునికన్న. గొంచెము దక్కువవాండునునగు వాళడు పీఠమర్దు(డు. (వతాపరుదీయమునందువలెనే నరసభూపాలీయమున పీరమర్దునికి మిగిలిన మువ్వురితో సమానముగా వ్రియాసంఘటకత్వము చెప్పంబడినది. ఇది దోషము, సాహిత్యదర్పణమున పీరమర్హలతణము “దూరానువర్తిని” ఇత్యాదికముగా( (బత్యేకముగా నిర్వచించి 'అథ శృంగారసవాయాః

శ ంగారేఒ స్య సనవోయా విటచేటవిదూ షకాద్యాఃస్యుః భక్తా నర్మసు నిపుణాః కుపితవధూమానథంజనాళ్ళుద్ధాః.

అని శృంగారరసనవోయిలుగా విట చేట, విదూషకాదులకే గంథక ర్త వేర్కొనెను. మజీయ “శృంగారామృతలహరి'లో నిట్లు కలదు.

“*యద్య ప్యే శన పీం మర్షశ్శృంగారే నచివః క పితవధూ[పసాదక శ్చే త్యుక్తం శైళ్చిత్‌ తత్పరాస్తం” (పీఠమర్దుండు శృంగారనచింవు డనియు గువితవధూమానభంజకు( డనియు( గొందలు నుడివిరి. అది తప్పు )

రామాయణమునందలి స్నుగీవుండు పీఠ మర్దండు ఇతడు వీరరసనాయకు డగు శ్రీకామునికి సవాయుండు [వియానంఘటకుండు గాండు. ఇట్టివానిని విటాదులతో. జేర్చ్పరాదు (పధాననాయకుని కన్న( గొంచెము తక్కువ గుణ ములు గలవాడని చెప్పంబడుటచే నితండును గొంతవజకు వీరరసాశయుండే యగును మజియు నితడు పపాసంగికేతివృ త్తమునకు నాయక (డగుటచే నిత నికి( బఏత్యేక (వయోజనము గూడ. గలదు సుగీవునికి భార్యా రాజ్యపావ్తులు ప్రయోజనము. మాలతీమాధవమున మకరందు(డు వీరమర్దుండు. అతనికీ మద యంతీలాభము గలదు, మిగిలిన విటాదుల కిట్టి ప్రయోజనములు గానరావు ఒకా నొకచో శృంగారరసమున వీరమర్భుండు విదూషకాదులతోపాటు నాయళాను

లే కావ్యాలంకారసం,గహము కూల్యమున నహాయు,డుగా (వచ్చును వీరరసమున నట్టు గాదు. కాన( బీఠమర్డ లతణము( బత్యేకముగనే చెప్పవలెను చేటుండు ---కొముకులను సమకూర్చు రవాస్య మెటి(గినవా(డు విదూషకుండు'-. ఇతండు వాన్యగా(డు, ఇతండు గలవాసక్తుండుగా( గూడ వర్ణింప(దిడును ఇతండు సంస్కృృతనాటకములలో స్వనామముతోడనే (మైత్రేయండు-వసంతకుడు) వ్యవహరింప(బడుటయు(గలదు. కొన్ని యెడల గేవల విదూషక పదముచేకనే వ్యవహరింప(బడును ఇతండు సామాన్యముగా వేషభానలచే. వోస్యమ( బుట్టించచున్నను రూపకములలో( దిండిపోతుగా జగడాలమారిగా వ్యవహరింప(బడును సౌహిత్యదర్పణమునందలి శృంగారేజఒస్య నవాయాః” ఆను లకణక్లోక మున *భకా నర్మసు నిపుణాః కువితపధూ మానభంజనాకు,ద్ధాః అని కలదు. ఇందు వీరు మువ్వురును శుస్థలని చెప్పంబడినడి శుద్ధులన, ఐరదారసాంగత్యము లేనివారని యర్శము. వీరు నాయికలను నాయకులకు( గూర్చువారే కాని యా నాయిశాసాంగత్యము లేనివారని యరము. కావుననే వీరిని నాయకులు విశ్వ సింతురు సంస్కృృతనాటకములలో( బీఠమర్దునకును విటునకును (బాయికముగా నసంస్కృతలావష య పయోగింపవిడుట యు (నాగానందమున విటుడు (పాకృ తము మాటలాడును భావ పకాళమున( (బాకృతభాషియని చెప్పంబడినది.) చేట విదూషకులకు( (బాకృతముపయోగింపబడుటయు( జూడ బీరమర్ద విటు లు త్తమపాతలనియు( జేటవిదూషకులు సీచపా_తలనియు( దెలి యుచున్నది చేటవిదూషకులలో విదూషకుడు (బాహ్మణుండును రాజావలంబము గలవా(డును నగుటచేం గొంచెము మిన్న చేటుండధముండు సాహిత్యదర్పమున-ా ఉత్తమాః వీరమర్దాద్యా (ఆద్యళద్దాత్‌ మంత్రి పురోహితాదయః) మధ్యా విటవిదూషశా తధా శకారచేటాద్యా అధమాః పరికీ ర్రితాః (ఆద్యశద్చాత్‌ తాంబూలిక గాంధికాదయః) పీరమర్డ మం(తిపురోపితాదులుత్తములు విటకిదూవకులు మధ్యములు * శకార చేట తాంబూలిక గాంధికాదు లధములు, దీనిని: బట్టియుం బీట మర్దుని, దక్కినవారితోం గలుపుట యయుక్తము.. వీరు గాక మాలాకార, రజక, తాంబూలిక గాంధిక పభృతులును నటనట శృంగార సహాయులుగా నుందుప మటియ నంతఃపురమున( బరిచారకులు వామన షండ, కిరాత, మ్లేచ్చ అఖీర, కార, కబ్టాదులును గలరు వామనాదులు రత్నావళిలో గానవత్తురు ళకారు. డున్మత్తుండును మూర్థడును గా నుండును. ఇతండు

తేని యుంపుడుకత్తి తమ్ముండు కాన రాజు బావమఆ.ది. ఇతండు మృచ్చకటిక మున జక్క. (గా (బదర్శింపంబడి యున్నాండు

మతియు రాజగు నాయకునకు నర్థ (కార్య) చింతనమున మంతియు దండమున (దుష్టనిగవా కార్యము) సుహృత్‌ కుమార, ఆటవిక, సామంత, సెనికాదులును ధర్మకార్యాచరణమున బుత్విక్కు-లు, పురోహితులు ఐ9వ్మ వేత్తలు, లాపసులును సహాయులు.

మతియు రాజు స్వాయ త్తసిద్ధి సచివాయ త్తసిద్ధి ఉభయాయ త్తసిద్ధియు నని ము త్రెజంగులుగా నుండును స్వాయ త్తసిద్ధి యనం దన యాయత్రమైన కార్యసిద్ధిగలవాండు. అనంగా గార్యసిద్ధిపట్లం బరసాహాయ్య మపేక్షింపక తానే వ్యవహరించువా(డు (శ్రీరాముండు మొదలగువారు స్వాయ త్రసిద్ధుఎ సచివా య త్తసిద్ధి యనం గార్యభార మలతయు మంతులవై మోంపియుంచీన వాడు. ఇతడు. నిశ్చింతుండు చర్మదగుప్త (ముదారావనమున) వత్ప్సరాచాదలు సచివాయ త్తసిద్ధులు ఉభయాయ త్త సిద్ధి యనగా రాజమంతు లిరువుిమీందను గార్యసిద్ధి యాధారపడీి యుండును యుధిష్టిరాదు లుభయాయ త్ర్తసిద్ధులు

స్వీయాదుల లక్షణములు

కం. ఈ మతనున స్వీయాన్యా

సామాన్య లనంగ6 గలరు నతు ; లందు. (దపా

సామీ శీలార్జవ

కోములకమనీయ స్వీయ గుణమ.లం "జెలంగున్‌ = ౧౭

రా. లజ్ఞాసామగియు బుజుశీలము అనంగా. ఐాత్మివత్యమును గలిగి కోమలత్వము( గమనీయత్వమును గలది స్వీయా నాయిక. అగ్నిసాక్షిగ వివాహమాడిన యుత్తమురాలగు భార్య స్వీయ కం. అన్య యనంగ నన్యోఢయుం

గన్యయు న సామాన్య యన6గ గణికామణి, యీ

మాన్యల కుదాహూారణముల

నన్యాద్భృశవిశదఫణితి నాపాదింతున్‌ ౧౮

శతా కన్యయు అన్యోఢయు నని యన్యశ్రీ లేక పరకీయ యిజుదెజ( గులు, కన్య యన వివాహామగాని పడుచు. అన్మోఢ యనం బరుని వివాహ మాడిన స్త్రీ సామాన్య యనంగా వేళ్య. ఇది సర్వసాధారణన్రీ వీరి కుదాహరణ ములు జెలుపుదును

650 కావ్యాలంకారసంగ9వాము స్వీయ చ అన్భుతమువంటి పద్గుణము, నం చితచం[దకళావిలాసళా వము శివగో (తభూతియు నవారణందాల్చియళఃపురం ధి కా గమలవనీహితాన్వయశిఖామణి మైన నృసింవా మేదినీ రమణున శేకవత్నియన రంజిలు లోకములెల్లి మెచ్చంగన్‌ . ౧౯ కా. అమృతమువలెం బరిశుద్ధ మగు గుణమును చందకళవలె స్వచ్చమైన భావమును (ఈ రెంటివలన నాభ్యంతర నుగు శుద్ధి గోచరించును) శివగోత౦ భూతియును (క్తైలాసముయొక్క ట్రైశ్వర్యమువంటి య్‌ $ర్యము) అనగా దెల్లందనమును- శుభ) వంశ్మకమమును (దీనివలన బాహ్యశుద్ధి గోచరించును) వహించిన కీర్తికాంత సూర్యవంశ శ్రేష్ట, డగు నరసింహభూపాలున శేకపత్ని యయి రాబిలు చున్నది. ఇటం. గీ ర్తికాంత బాహ్యాభ్యంతరములయందు మిక్కిలి పరికుద్ధురాలై యండుటవలన స్వీయ. ఆన్నోఢ (పరకీయ) నీ. పారసీక తమావతుల చొ స్పడంగించి నేర్చుమీఅంగ మోవాని(ద పుచ్చి యవన సేనాధినాయకుల దోః _స్తంభసం భరిత వళాపదీపంబు లడంచి యభిళభూతఖానమల్కా విష్కృూళతాయళో ధ్వాంతసంతతి కాత్మ సంతసిల్లి సమరముష్కుర తురుష్క (పా_ప్తసీమల నడుగుమో(వ6గ నీక యరుగుబెంచి గ్‌, (పాజఖ్యసామాజ్య యగు వారి రాజ్యలత్మి కదనసం శేతమున జారకాంత యగుచు సంచితన్ఫూ ర్తి నిన్ను వరించి నౌర! వైరిగజనింవా ! ఓబయ నారనింవా | అం శా పారసీకరాజుల రాజ్యలక్ష్మి యా (పభువులను నిదపుచ్చి, యవ నులి రాజ్యల్ష్మీ వారి సేనానాయకుల (పతొపదీపము లార్చి, మల్కాఖానుని

ద్వితీయాళ్వాసము శ్రీ యొక్క రాజ్యలష్మ్‌ వానికి వచ్చిన యపయశస్సను చీంకట్టకు సంతసించి తురుష్క రాజ్యలక్ష్మి వారున్న ప్రదేశమున కడుగుమోపక వచ్చి యద్ధరంగ మను సంకేతస్థలమున నిన్ను వరించుచున్నవి ఇట బారసీకాదుల రాజ్యలమ్ములు అన్యోఢలు, “ర్కశ్రే రాజ్యలక్ష్మి పారసీక యవన మల్కాఖాన తురుష్కాదు లకు వంచించి నిన్ను వరింపవచ్చెను” అనియును జెప్పవచ్చును, సాహిత్యదర్నణమున “యాళతాది నిరతాన్యోఢా కులటా గళిత(తఫా” అని యన్యోఢకు లక్షణము వచింపబడినది యా[త యనగా నేదో నెపముతో నటు నిటు తిరుగుట; ఆదిళబ్దముచే! దలవాంకిట నిలుచుట, కిటికీలోనుండి తొంగి చూచుట మొదలగు పనులు, వీనియం దానక్తురాలును, సిగ్గును వదలినదియు నగు అంకుటాలు.

మ, మగండా ? ఊర్చినం (బేవులెంచు. సవతుల్‌ మచ్చి త్తముందదవ్వి చూ; తగునాయత్త గయాళి, పట్టు బసి, యేరాండా? దృగంతంబులం దగ ఖేదింతురు నివృలంబు (శ్రమ కన్సన్నల్‌ వృథా: పొమ్మిటన్‌ వగలా(డాః యిదె దౌలనుండీయె నమోవాకంబు నర్పించెదన్‌.

ఇట నతడు నా మగండనియు, నీవు నా వగలాండడ వనియు( దెలుపు టదే నీవు నా [ప్రయఃడ వని వ్యంగ్యము. దీనివలన నీ యువతికి బరనాయక విషయకమగు రతి గోచరించుచున్నది. క్‌ న్య

శా, ఆజా నేయము నెక్కి యోబయనృ్ఫనింహస్వామి వావ్యోళి 'రా నోజం గాంచనసౌొధవీధికం దదీయోల్లాసముం జూచి యా 'శేజోవిభమధన్యకన్య మదన్నార్తిం జెంది పొసాదపా శీజాగన్మణిపు త్రి)కానియతి, చాల్చెం దద్గతస్వాంతయొ.

తా. నరసభూపాలు/డు గుజ్జి మెక్కి స్వారిరాంగా బంగారుమిద్దె పైని గూర్చుండి యతని యందముం గాంచి యొక కన్య మదనపరవళయే [ప్రాసాదము నందున్న మణిపు త్రిికవలెనే నిశ్చేష్టురాలై నిలిచెను

ఇట నొక కన్య నరసభూపాలుని మోహించినది. ఇట్లు పరకీయ ద్వివిధ, కొనియీ పద్యమున. గన్యాలవణము లెవ్వియు. గానవచ్చుటలేదు. సాహిత్య దర్పణమున "క న్యాత్వజాతోపయమా సలళజ్టాయౌవనా” (వివాహము కాన ట్టియ, లజ్జాయొవనములు గలిగినదియు నగునది కన్య) అని లతణము చెప్ప బడినది, ఈపె తండి మొదలగువారి స్వాధీనమున నుంటచే బరకీయ లేక అన్య

థీ కొవ్యాలంకారసం గహము సామాన్య కం. ఏ రీతివారు బొందిన నా రీతి. దదీయకాగ మంచెడు నౌరా! వారాంగన; యది సాజా శ్కారపుంబటికంపు బొమ్మకాంటోలు( జుమీ! ౨౨ తా ఈ వారాంగన సాషాత్కరించిన సృటికపుటొమ్మయై యుండును. సృటికము తన సమీపమున నున్న వస్తువులను దనలో. (బతిబింబించుకొనం జేయును, అన(గా వానిని లో(గొనును అశక్షే తన్నుడాసినవారి నెల్బరను దాను లోంగొనును. సాహిత్యదర్పణమున సామాన్యలతణ మిట్టున్నది, ధీరా కళ్ళాపశల్భా వేశ్యా సామాన్యనాయికా” తా ధీరురాలన( జతురురాలు. కళలన; బర(పతారణము సేయటకై నేర్చిన నృత్యగీతాదులు పవీనియండదు నేర్పుగలది, వేశ్యయనం జక్కని వేష మును ధరించునది మళజీయు, "నిర్దుణానవి నద్వేష్టి నరజ్యతి గుణిష్వపి విత్తమ్మాతం సమాలోక్య సా రాగం దర్శయే దృహిః కామ మంగీకృత మపి పరిక్షీజధనం నరం " మాథా నిష్కాసయే డేషా పునస్సంధానకాంక్షయా తస్కరాః పండకా మూర్థాః సుఖప్రా వ్రధనా స్తథా లింగినళ్ళన్నకామాద్యా ఆస్యాః (పాయేణవల్లభాః ఏషాపి మదనాయత్తా క్వాపి సత్యానురాగిణీ రక్రాయాం వా విరక్తాయాం రత మస్యాం సుదుర్సభం ” తా గుణహీనులను ద్వేషింపదు గుణవంతులను (బేమింపదు. కేనలము ధనమునుజూచి పైకనురాగముం జూపును అట్టుప్రేమతో( జూచియును నతండు ధనహీనుడు కా(గానే తనమీ,ది (పేమతో నెచ్చటనేని( దిరిగి మజల ధనమును గొనివచ్చునని తన మాతచే నిల్లు వెడలించును, దొంగలు, పండకులు (వాయ్యగ్ని దోవమువలన నెవని వృషణములు నళించునో వాండు పండకుండు), మూర్చలు సుఖపా9 పథనులు, (విహ్మచారులు ఛన్నకాములును (రహఫ్యముగొం గామించువార్చు నీ సామాన్యకు( (ీయులు ఈ వేశ్యయు మదనాయతురా అె కానొకచో సత్యానురాగము (బకటించును, ఈ పె రక్తురాలై నను అపరకు ఇటీ

ద్వీ తీయా శ్వాసము శ్రీఫ్రీ రాలైనను. దీని రతము సుదుర్షళము (ఏలన బహుపురుషగామిని యగుటచే రోగాలపుట్టయై యుండు నీవె సురతము ప్రతిబంథకభథభూయిష్టము,.

మజియు “ర క్తైవ త్వ్యవహసనే, నైషా దివ్య నృప్మాళయే”-- పహనన వర్ణితమైన _పకరణాదులలో నీ వేళ్య యనురక్తురాలుగానే యుండును. (బేహసనమున నపర క్రగానే యుండును. అపరక్షగా నున్ననే వోస్యహేతు వగును. దివ్యనృప్నాశయ మగు నాటకమున దీనిని నాయికగాంజేయరాదు,

మృచ్చృకటికమున వసంతసేన యను సామాన్యనాయిక అనురక్తురాలు. లటకమేలక ('పహసనమున మదనమంజరి యషరక్తురాలు.

ఈ స్వీయా, పరకీయా సామాన్యనాయిక లొక్కాక్కతెయు అన్య సంభోగదుఃభిత వ్యక్రో క్రి గర్విత మానవతి యని మువ్విధము లగును. ఏతల్ణి తణలవ్యములకు రసమంజరిని. జూడుడు. (గంథవి న్తర ధీతిచే నిందుదాహరింపం బడలేదు. ॥ కం, ఈ మగువల కాద్యకు, ము

గ్ధాః మధ్యా, (ప్రౌఢ లన(గ6 దగు నవ్యవయో వ్యామ్‌[శ్రిత యోగ ప్రములగు ॥ నానుములు; తదీయలతణము లేర్పజతున్‌, ౨9 తా పై నుదాహృతలగు మువ్వురిలో స్వీయ ముస్ధా మధ్యా పౌ9ఢా భేదముల( జరుగును వీరి నామములు నూతనవయస్సంబంధమువలన నేర్చ్పడి నవి పైంిఢకుం (బగల్భ్బ యనియు నామాంతరము.

చ, నవనవ కామయౌొవనననాథయు, నల్పరతంబు గల్లు న య్యువతియె ముగ్ధ, మధ్య సదృళోదితయావనకామయెై రళాం తవివవయౌ లతాంగి, సతత పథితో ల్బణకానుయౌొవనో తవ, సురతాది మోహమునుచాల్చు తలోదరి * పొఢనానగున్‌.

తా నూతనమగు కామము (నంభోగేచ్చ) యొౌవనమునుగలదియు, నల్ప రతము గలిగినదియు నగునది ముగ్ధ యౌవనమును గామమును, సమానముగా. గలదియు, రతాంతమున వివకురాలును నగునది మధ్య మిక్కిలి కామమును యౌవనమును గలిగి రతియొక్క యారంభమందే పారవళ్యము గలది (ప్రొథ ఇందలి లష్షణ మెయ్యదియు నిస్సందిగ్గముగా లేదు. ప౦తాపర్నుదీయము నందలి

ఉదయద్యావనా ముగ్గా లజ్జావిజిత మన్మథా

లజ్ఞామన్మథమధ్యస్థా మధ్య మోదితయౌవనా

స్యరమందీకృళ వీడా ౌఢా సంపూర్ణయావనా.

శప్తా, పొంఢయై తగున్‌

ఠీ శావ్యాలంకారసంగ9హము (ఉదయించుచున్న యౌవనముగలదియ, మదనాఖిలావను (సంలోగే చృన్సు జయించిన సిగ్గుగలదియు నగు స్రీ ముగ్ధ, ఉదయించిన యౌవనము గల డియ లజ్జయును మదనాలిలాషమును సమానముగాంగల స్రీ మధ్య, సంపూర్ణ మగా వికసించిన యౌవనము కలదియు అజ్జను టో/(ద్రోలిన మదనాభిలాషము గలదియు నగు తీ పౌర ) అను లతణము నరసభూపాలీయ లక్షణముకన్న( గొంత బాగుగానేయున్నది. ఏలన సీ లవణను.లలో( ఉదయద్యౌవనా ఉదిత యౌవనా, సంపూర్ణయావనా వదములు సార్ధకములు, చాలా ముఖ్యములయినవి. న భూ లక్షణములలో నిట్టి యర్థములు స్పన్టముగాలేవు, కాని సాహి దర్ప లక్షణము సమగముగా నున్నది. వ్రథమావతీర్థయావనమదనవికారా రతా వామా కథితా మృదుళ్చమానే సమధికలజ్ఞావతీ ముగ్గా కా కొత్తగా దిగిన యనా నంకురించిన యొవనమును మదనవికార్‌ మును గలదియు రతియందుగొంచెము (ప్రతికూరిత జూపునదియు, మృదు వైన |1పణయ కోపము గలదియు మిక్కిలి లజ్జగలదియు నగు శ్త్రీ ముగ్గ. ఇందు 'రతౌవామా 'మృదుళ్చమానే'అను లక్షణవిశేషము (ప్రఃరుః లతణమున లేదు. ముగ అ ళా. ఆలాపంబున కు_త్తరం బొస;గ చాయాసంబునంగాని; కా వాలోకింపదు; పాటలాధరమరంచాస్వాదసమ్మర్జముం చాళంజాలరు, కౌంగిలీయదు ఇతనూళాపంబు చల్లాఅలా నే అజ్ఞావతి; త్మదతంబు దయిళాఖీష్టంబు గాకుండునే? ౨౫ నరనభూపాలీయలవణమగు *నవనవకామ యొవనననాథయు' నను నది యా ,లత్యమున నమన్వయింపదు. 'ఆల్పరతంబుగలది యనుటకన్న రూ (రతియందు/బతికూలతంణాప్తునది) అనుటయే మంచి లత

• “రతౌ వామా ల్‌ు లవజణమున కీ పద్యము లక్ష్యము గాంగలదు. సాహిత్యదర్పణమున “౧. (పథమావతీర యౌవనము గలది, ౨ | పథమావ తీర్ణమదనవనికారము గలది ౩ రతివామ, ౪. మానమృదువు లా వతి యనువాని కన్నింటిక్షిని (బ్రత్యేకోదాహరణము. లీయవిడినవి ఎట్లన =. ఉతనూతాపంబు (పా మనస్తాపంబు,

ద్వితీయాళ్వాసము రఫ్‌ ౧. [వథమావతీర్ణయౌవనము గల శ్రీ చ నెంంతనితంబముల్‌ నడిమినిండుతనంబు హరించె , శతొమ్ములం గల [కశిమంబు లాంగుక్షొనెం గౌను (గహించెను రోమవల్లి క న్నుల బుజువ ర్వనంబును; మనోజుండు గద్దెకురాంగం (గొత్తగా బలిమిని దోంచుకొన్నటుల వర్తిలె నొండొరులం దదంగముల్‌ లిం (పథమావకీర్ణ మదనవికారముగఆ త్రీ చ ఆడుగిడు మెల్ల మెల్ప భువి నంతిపురంబును వీకిడా దెటుల్‌; దుడుకున నవ్వ(బోదు మదిలో నిముసంబునం గొన్న సిగ్గునం గడబిడంబొందు! బల్కు నొక కాన్తగభీరిమ కొద్ది వకిమం బడర; నిజప్రియుం గుఠించి యాడు చెలింగను నెత్తి భూకుటిన్‌, 8 రతివామ యగు స్తీ శా, అలాపంబున కుత్తరం బొనగందు...-* (పై పద్యము) సా పత్యుః [ప్రభమాపరాధన్న్వమయే సభఖ్యోపదేశం వినా నోజానాతీ సవిభమాంగవలనావ[కో క్రిసంసూచవం స్వవైరచ్చక పోలమూలగశితైః పర్య స్త నేత్రోత్నలా బాలా కేనల మేవ రోదితి లురల్లోలాలన్తై ర్మశుభిః. తొలిసారి [పియుం డపరాధ మొనర్చినను సభియొక్క- యుపదేశము లేక యంగములను ముడుచుకొని వెనుదిరిగి పరుండుట వకక్రోక్తులు వలుకుట మొదలగు పను లెజుం/గదు. కేవలము వబాన్నములు విడుచుచు విలసీంత్తును.. ౫ సమధికలజ్జావతి యగు స్త్రీ చ. అడుగిడు మెల్లి మెల్ప భువి... =. (వై పద్యము) సమధికలజ్ఞావతి యనుటచేతనే రతియందు (బతికూలురా లని చెప్పం బడియే యున్నది మజల రతివామత్వ మేల చెప్పవలసివచె) నని శంకించు కొని విచ్చిత్తి విశేషమునక్తై (సోందర్య విశేషము) చెప్పితి మని సమాధా నించెను. ఈ ముగ్గ అజ్ఞాత యౌవన జ్ఞాత యౌవన, నవోఢ, వినిబ్ధ్ఞనవోఢ ఆనియు లేదములు గలది (చూ రసమంజరి) ఫ్‌

టీ శావ్యాలంకారసం[గహమా మధ్య ఉ. మానీతవై ఖరిన్‌ మణితమం[తములం, గబరీవినిర్షళ త్సూనమ.లం బనూనళరకూరునిం బూజలొనర్చి తా రతిన్‌ మానిని యొప్పె నప్పు డవనమానమనో౭.౦బుజవీధి నొతనిన్‌ ధ్యానముసేయుకక్రై వడి కళాంతనికాంతనిమీలికాఉ యె ౨౬ తా మణితమం,తములచేతను గబరినుండి జాటుచున్న వూంతోడను నా యువతి మన్మథపూజ సేసి వివకురాల్లై యాతనిని ధ్యానముసేయుచున్లో గతి నుండెను. ఇందు తతాంత వివకరా లగు మధ్య వర్ణింపబడినది సాహిత్య దర్పణ మున మధ్యాంషణ మ్‌ట్లు గలదు మధ్యా విచ్శితసుర ఠా వరూఠస్మరయొవనా ఈష్యత్పగల్భృవచనా మధ్యమ వీడితా మతా. తా విచిత మగు సురతముగలడియ( (బరూఢ మైన మదనవికాఠ మును (పరూఢమైన యావనముకు గలదియు( గొలందిగా... (బగల్భ మగు (ఫ్రొతమగు) వాక్కులు గలదియు, మధ్యమలజ్జ యనగా నన్యూనానధిక మగు లజ్జ గలదియు నగు శ్రీ మధ్యం “విచ్చితసురత యనుట శీ (కింది దుదాహరణము--- అ కె. చియ్యందిల్టీయంట దొయ్యలి (పియతోడి రతుల జాటె వింత చతురిమంబు శిష్యవృ త్రిసంత( జెప్పించుకొన్నట్లు పావ్పరాలు మణితఫజీతి/ గజదె, లతణమున మధ్యమ వీడిళా' (లజ్టామన్మథమధ్యస్థా) అను పదము ముఖ్యమ. నరసభూపాలీయలవషణమున నిది స్ఫుటముగా లేదు, రతాంత వివళత్వ్య మను లక్షణము దళరూపకమున మాత్రమే (మోహాంతసురతతమా) కన్నబడుచున్నది (పొథ రతాదియందే వివళత్వము గొనును. మధ్య రతాంత మున వివళత్వము గొనును. ముగ్గ రతియందు( ,(బాతికూల్యము వహించునది కావ రతియందు వివళత్వము గోనదు

ద్వితీయాళ్వాసము 6871 పొంఢ మ. నటదుత్తుంగ ప యోధరంబు, జితమంచాత[కియో చార, మ స్ఫుటవాగంకుర, మత&కోణనివసత్సు ప్పేషుదర్పంబు, సం టిత తాలింగన వామనీకృతకుచా [గ పౌఢరోమాంచమై విటుంజొక్కించెంబఫుల్లి పద్యనయనావీ రాయితం బెంతయన్‌. తా. నాట్యమాడుచున్న యెత్తైన కుచములుగలదియు, _. సిగ్గును జయించి నరియు నస్ఫుటమగు వాక్కులు గలదియు, నక్షికోణమున వసించు చున్న మదనదర్పము గలదియు నాలింగనముచే నొత్త(బడిన కుచముల పైన రోమాంచము గలదియు నగు నా తరుణి పురుషాయితమున విటునిం జొక్కించెను ఇందు 'విటు!. జొక్కించె ననుట దోషము ఏలన ముగ్గా, మధ్యా [పౌథాభేదములు స్వీియక/గదాః స్వీయ శీలార్జవకోమల యని పేర్కొన ఐడీనది, ఆసనంగా. బతివత యని ఖావముగదా అట్టి పత్కివత విటి.( జొక్కించె ననుట దోషముగదా ఇంక నీ పద్యమున న్మరాంధురాలయి లజ్జను( టోం/[దోలి పురుషాయిత మొనర్చుచున్న తీ వర్టింపంబడినది. “రతాదిమోహ మును దాల్చు తలోదరి [పొఢథ అను నరనభూపాలీయలక్షణమున కీది లత్యుముగా ఖీదు సాహిత్య్మదర్నణలతణ ముత్తమ మయినది “స్మరాంధా గాఢదారుణ్యా సమ స్తరతికోవిదా భావోన్నతా దర(వీడా పగల్భా[క్రాంతనాయకా.” స్మరాంధురాలును సంపూర్ణ యౌవనము గలదియు నెల్ల యనులోమ విలోమాది సురతబంధభేదములయందు. (బవీణురాలును, ఉన్నతములయిన శృంగారచేష్టలు గలదియు, నల్ప లజ్జ్ఞగలదియు,నాయకుని వశీకరించుకొన్నదియు నగు స్త్రీ ప్రగల్భ లేక [పొఢ ౧ స్మరాంధ యనగా. గొమముచే యుకాయుక సమయాసమయ వివేకము లేనిది. కల సతి యెంతధన్యురాలవె రతినడుమం [బియునితోడ రమ ణీయకథా శతము వచింతువు నాకో న్మృృతివోవు. బియుండు నీవి స్పృశియింపంగరాన్‌. ఒక యువతి మజీియొక యవతితో. దాను సురతసమయమునందే (సియునితో ముచ్చటలాడుచు నుందునని చెప్పినది అప్పుడా రెండవ యువతి

టి కొవ్యాలంకొరసం్యగవాము “టనీ: నీ వెంత ధన్యురాలవే రతిసమయముననే ముచ్చటలాడుదువు నా (వియణడు నా నీవి స్పృశియింప రాగాంనే నాకుస్మ అతియేపోవును” అన్నది మొదటిది మధ్యానాయిక, దానికి రతాంతమున వివళత్యము గలుగును. రితి మొదలంగాని నడుమ(గొని వివళత్వములేదా, ఇది ప్రౌఢ రత్యాదియందే వివళత్వమును గొన్నది “ఎంత ధన్యురాలవు ? అనునది పరివాసోక్రి నీకు రతి నడుమ(గూడ వివళత్వము గలుగలేదు నాకు రత్యాదియందే కలిగినది కావున రతియందు నాకు. గలిగినంత యానందము నీకులేదు “నీ వధన్యు రాలవు. నేనే ధన్యురాలణు అని నిష్మృష్టా రము, రత్యారంభముననే యంధురాలయినది (వివళురాలు) కాన స్మరాంధ ౨ సంపూర్ణ యౌవన ఆత్యున్నత స్తన మురో, నయనే సుదీర్హే వశే భువా వతితరాం వచనం తతోఒవి, మధ్యోఒధికం తనుః రనూనగురు ర్నితంబో, మందా గతిః: కిమపి చాద్భుతయౌొవనాయాః తా పూర్ణ యౌవనము గల యవతిరౌమ్మెత్తెన ్రనములు గలడిః న్నేతము లతివిశాలములు; కనుబొమ్మలు వంకరల: దిరిగియున్నవి? వాక్కు లంత కన్నను వంకరలై యన్నవి నడుము మిక్కిలియు సన్నగిల్దినది, వీిటు(దులు మటింత పెద్దవిగా నున్నవి నడక మందగించినది. ఇందు యౌవన ధర్మములు కాన(విడుచున్నపి. _౩ సమస్త రతకోవిద క్వచిత్తాంబూలా క్తః క్వచిద గురుపంకాంక మలినః క్వచిచ్చూర్జో ధారీ క్వచిదవిచ సాల క్తకపదః వలీభంగాభోగై రలకపతితై * శీర్ణకుసుమై। శ్రీయాస్సర్వావస్థం కథయతి రతం పచ్చదపటః, పరుపుదుప్పట మొకచో( దాంబూలరాగరంజితమై, యొకచో( గాలా గరుపంశమలినమై యొకచో: జూర్చముగలిగినదై, యొకచో లతుకతో, గూడిన పాదము.దలు గలదై, యొకచో వపంచిహ్నములు గలదై, యొకచో ముంగురులనుండి రాలిన పువ్వులుగలదై తరుణియొక్క నానాసురకావస్తలను జాటుచున్నది; (శ్రమముగా మార్థారబంధము ధేనుబంధము, స్వాభావిక సుర ఈము ఉత్తానఐంధము సురతవిళేషము, పురుషాయితము అను సురతములను సి తెలుపుచున్నది. ఇందు సమస్తరతకోవిఠత్తక్లు నాయికకు ఏ!

ద్వితీయాళ్వాసము శ0 ౪ భానోన్నత మధురవచనై స్పభూఖభంగై ః కృతాంగుళితర్జ నై ః రభ సరచితై రంగన్వా సైర్మహో త్సవబంధుభిః అసకృదసకృత్స్పారస్పారై రపాంగవిలోకితై శ్రీభువనజయే సా పంచేషోః కరోతి సహాయతాం మధురాలావములచే, [భూళంగ ములచే అంగుశీతర్ణనము చే రికసా చరితములును, మహోత్సవము ళలిగించుననియు నగు నంగన్యాసములచేం బునః పునర్విరచితము లగు కటాక్షమలచే నా తరుణి మన్మథునికి దిభువన విజయమున సాయపడుచున్నది ఇందు నాయికకు శృంగార చేష్టల యొక్క సమున్నతి స్పష్టము ౫ స్వల్పవీడ కం. సతి యెంత ధన్యురాలవె ః... నమధికలజ్ఞావతి ముగ్ధానాయిక $ మధ్యమ లజ్ఞావతి మధ్యానాయిక; అల్ప లజ్జోవతి పౌఢానామిక అశ్తు రతాదియందే వివళత్వమును గొనునది పొఢ; రరొంతమున వివళత్వమును గొనునది మధ్యానాయిక రతియందు వివశత్వము లేనీది మ్‌గ్ధ. ౬ ఆక్రాంతనాయిక

చ “చెదిరిన ముంగురుల్‌ సరిగం జేర్చుము చెల్వుండః బౌట్టు దిద్దుమీ నుదుట విలాసీః కూర్చుము చనుంగవ. (దెస్సిన ముత్తెపున్‌ సరుల్‌ హృదయనభఖుండ।” యంచు వచియించి రతాంతమునందు వాని తొ కుదల కొడల్‌ గగుర్పొడువ. గోమలి (కమ్మజం బౌందె మోహమున్‌.

ఇట నాయిక రతివివకురాలై తన వియుని వళీకరించుకొని వానిదే యాయా పనులు చేయించుకొనుచున్నది. అనంతామాత్యు(తు తన రసాభరణమున (బౌఢను రెండు విధములుగా విళజించెను. ౧ (పగల్భ, ౨. ప్రౌఢ ౧ (పగల్బ్భయన౦ బూర్జ్ణయౌవనము గలది.

మ. పొదుపై వృత్తనితంబ మొప్పంగ, గుచంబుల్‌ [కొవ్వి యొండొంటితో గదియం, గుంకుమపంకరేఖ నొసలం గన్న ,బద్యుమ్ను ను న్మదభృదేభముఖభంగి' బింకమున( దన్మందస్మితాలోకనం టొదవం గృష్షునింజూడె నిందుములి [పేమోత్సావా ముప్పొంగంగన్‌.

70 కావ్యాలంకారసం[గహము ౨ (ప్రాఢధయన. బురుషాయిత (పవీజతగ లది మ దరన(మ స్తనభారమున్‌ విమలవ క్ర్రస్ఫూ ర్తియన్‌ రంజితా ధరవీంబమును [భూలతానటన సొందర్యంబు నుత్సంగ గా ఢరతాసక్తి యు నూర్థ ్వ్రసంగమనిరూఢ త్వంబునుం గల్గు నం బురువామోదిని చూచె గృష్టు నసితొంభోభృత్సమశ్యామునిన్‌.

ఈ రెం డుదాహరణములలో మొదటిదానిలో. బూర్ణయావనము గల యువతియు రెండవదానిలో(! బురుషాయిత మొనర్చునట్టి యువతియు వేర్కొనం ఐడిరి మజీయు లోలి అను మజియొక నాయికను గూడ నళ. డుదాహరించెను అది సుందరము గాకున్నను జూపుదును కం [ప్రియములు పలికిన(ణాలును నయమన నొక్కింత చూచినం జాలును స

న్నయచాలు(గరాంబుజముల రయముశమిన్నందు లోల రతిసౌఖ్యమునన్‌.

*'లోలి యన నొకింతవయస్సు మళ్ళినది, అన(గా యౌవనము నడలి వార్థకమున నడుగిడుచున్న స్త్రీ అట్టిదానికి రతి,కీఢడలందు( బూర్తిగా నభితాష డొలంగదు పూర్వమునందున్నంతగా నుండదు కాన దానిని. (వీయుండు పలుకరించినను గటాతవీ్షశ్షణముల నలరించినను చేంన్నలంకేసీ పిలిచినను దానికి రశ్యానందము గలుగును, -

లోలాస్వరూపము మ అలఘ్ముశోణియు లంబమానప్పధుఘోరాకారమున్‌, నాఖిదే శలుఠద్దీర్ధకుచంబులున్‌ ఘటసద్భక్షన్టూలతుందంబు నై వలుమాటు న్నిడుదీ/గెనవ్వు నగుచున్‌ వావాగముల్‌ సాంచిచి క్టీలువెట్టున్‌ వీటుమోముపై జరర కష్టం బిద్దియున్‌ వేశ్ళయే? చ. కనుంగొని నవ్వు నాదరము గల్గినయట్టుల నంతికస్థలం శి బున వసీయింప వామక్ష రపుష్కర సంజ్ఞ యొనర్చు;ః మిన్నక్రె నను దల పెట్టు వోస్యవచనంబులు; యాదవరాజుపాలి కే మని చను లోల ? (పీతియగునా కడివోయినపుష్ప ? మెయ్యెడన్‌, ళం. ధిర, యధిరయు, ధీరా ధీరయు నగు నందు మధ్య , ధీరాఒధీల= ధీళాధీరావ్వాయముల ధారుణిం బౌల్సిఢధయు 'జెలంగు( దల తణముల్‌ . గా లభి

ద్వితీయాళ్వానసము 71 తా. స్వీయా, మధ్యా [ప్రొథానాయికలలో మధ్యయు( _బౌఢయా థీర, ఆథధీర, ధీరాధీర అను భేదములు వహింతురు. స్వీయాఖేదములు లేవ, వాని లషణము లీ (కింద. జూప(బడును. ధీర యన(గా థీరత్వము గలది. దేని విషయమున ధీరత్వమనినచో మానవిషయమున. అన(గా భర సాపరాధుండైనపుడు 1(వియరాలాతని పైవి బ్రణయకోపము వహించును ఆ _పణయకోపమును థీరురా లౌకవిధము గను, అధీరురా లౌకవిధముగను ధీరాధీరురా లొకవిధముగను గన(ఐఆఅచును,

• క పజఇయకోపముకూడ లఘువు మధ్యమము గురువు అని మువ్విధములు. ఆన్యన్త్రీద రృనాదులవలన! బుట్టినది లఘుకోపము గోతన్థలనాదులవలన+ గలిగినది మధ్యమకోపము పరన్తీసంగమమువలన( గలిగినది గురుకోవము. మజియు స్వల్చపయత్నముచే. దొలంగింపం దగినది లమఘుకోపము కష్ట్రపయ త్నముచేం దొలంగింవ(దగినది మధ్యమకోపము కష్టతర్శృవయత్నముచే. దొల( గింపందగినది గురుకోపము. అనగా. గుతూహాలాదులచే/ దొల(గంపందగినడి లఘుకోవము శపధాదులచే. దొల(గింప(దగినది మధ్యమకో సము. చరణపాత భూవణసమర్పణాదులచేం దొలంగింపందగినది గురుకోపము " అని శృంగాథా మృతలహరిలో( గలదు. మధ్యాధీరా-మ ధ్యా-అధీరా, మధ్యా-ధీరాధీరా లక్షణముణ గీ తప్పుగల భర్త మోల సో శృాసఫణితి “గేరడము లాడునతి మధ్యధీర ; సాకు పరుషవచన యధీర ; బామ్పకుటిల న వోరివచన థీరాధీర యనగ జెలంగు, అలా తా భర ్యపరాధ మొనరింపంగా నెత్తిపొడుపుమూాటలతో( బరిహ సించునడి మధ్యాధీర ; కన్నీటితో! బరుషవచనము లాడునది మధ్యా-అఠీరః క స్నీటితో, గుటిలవచనము లాడునది మధ్యాధీరాధీర ఇందు మధ్యా-అధీర 'సాశ్రపరుషవచని యనియు, మధ్యాధిరాధీర 'బాన్సకుటిలవారివచన” యనియు లతణము నిర్వచింప(బడినది ఈ రెంటికిని నర్థభేదము గానరాదు కాన నీలక్షణములు సరిపడవు సాహిత్యదర్పణమున- ళ్లోః (వియం సో(త్చాసవ కోక్ష్యా మధ్యాధీరా భవేదుషా ధీరాధీరా తు రుదిత్తె రధీరా పరుషో క్రిఖిః అని లతణము గలదు మధ్యాధీరాధీర రుదిత పధానము లగు వరుషోా క్రులచేతను మధ్యా-అధీర పరుషోక్తులచేతను భ ర్తయెడల( గోపమును ఖూపును.

12! కాప్యాలంకారసం గ్రహము అను లక్షణభేదము య క్రవైనది సాహిత్యదర్పణ వ్యాఖ్యాన మగు “రుచిర' దీ కశోళమున్‌కీ |కింది వ్యాఖ్య [వాయ(బడియున్నది దం “లత మధ్యగా ఎస్‌ వకోక్య్యావా కోపం వ్యన క్రి అతపఏవ ఆస్యాః న పరుషోక్తి ర్నవా రుదితత్వం అధీరామధో] రుష్టాసతీ పరు షోక్యా శోపంవ్యన క్తి అత ఏవ ఆస్యాః అధీరత్వం _ ధీరాధీరాతు మధ్యా రుష్టా సతీ గుదితప్రధానై ర్వచోఖీః కోపంవ్యన క్రి ఆత వవ అస్యాః తదుభయాంతరాళా వస్థాత్వం” ఇట మధ్యధీర వక్రో క్రిచే/గాని పరిహాసముచేంగాని కోపమును జూపును ఈమెక( బరుషోక్తులుగాని రుదితములుగాని యండవు. మధ్యా- అధీర్‌ పరుషవచనములచేత' గోవముంజూపును కావుననే యామె యరీర మధ్యోధేరాధీర రుదిత్యవధానము అగు వచనములతో. గోపమును వెల్లడించును కావుననే ఈమె కుభయాంతరాళావస్థ ఇందు మధ్యా-అధీరకు+ బరుషోక్తియే కాని రుదితము చెప్పణిడలేదు శాన్‌ నరనభూపాలీయ 'స్నాశుపరుషవచన లతణము దుసష్టము 'న శబ్దముతో సమానమచేసి “న్మాశుపరుషవచన" అన “అ కవులు లేని పరుషవచనములు గలదో అనీ యర్థము చేసీకొన్నచో సరిపడవచ్చును కాని వాశు పాఠము గాశరాదు గీ కార్లకు. డపరాధి మొన నాకారగు_ప్లి( బర-గి రతివేళశ నలయించుం (బౌఢ ధీర; అాడనోగ)) యథధీర , య దగరకు టిల ఫణితి యుభయాఖ్య ; వీరి నేర్పణతు వరుస, 80 ఇ తా. ప్రియం డపరాధము నేసినపు డాకారగోపనము నేసి రతివేళ వలయించునది [పొఢాధీర (ప్రౌఢా--అధీర తన్నులు తన్నును పౌఢాధీరా ధీర మిక్కిలి వంకరమాటలచేత భేదపజచును. - ఇందలి (పొఢోధీరాలతణములో 'రత్తివేళనలయించు నన(గా రలీవేళ భర్తకు నలసట గలిగించునది అని యక్థ మగుచున్నది. సాహిత్య దర్పణమున- (ఫగల్భా యదిధీరాస్యాత్‌ ఛన్నకోపాకృతి న్తదా ఉదొస్తే సురతే తత దర్శయంత్యాదరాన్‌ఐహి (ప్రౌధాధీర కోపొకోరమును కనంబఅపక వైకాదరమును జూపుచు సీర తమున నుదాసీనురాలై యుండును ఆశగా రతి నొసంగక యంలయించు నని యర్థము వియుంకు రతికొరకు. దహతహ లాడును ఆమె రతీ నాసంగదుం మధ్యా _[పైఢానాయికలకు ఢిరాచీభేదములును వాని లక్షణములును మాత్రమే చెప్ప/బడ్‌నవి. ఇట( (గగమముగా లభ్యములు చూపంబిడుచున్నషి,

ద్వితీయాళ్వాసము ళా మధ్యా - ధీర ఉ మోమున ఘరకశీకరనమూవాము గానంగ నయ్యె, నిప్పు డా శామప్‌వోర శీళిని భరంపడినాండవొ? నన్ను. జాసి యీ "శే మదనా సృఘాతముల శ*వేంగితొ? నీ యుర మెల్లి. దద్వణ స్తోమముసోంకియున్నయదిచొప్పడంగాంత యెజుంగంజెప్పుమూ ర్నాతి పరకాంతతో భోగించి వచ్చిన (వియునిపై. (గోధించి మధ్యా - ధీరానాయిక వలుకుచున్నది “నీ మొగము చెమ్మటలు (గక్కుచున్నది తోటలో విహరించి యలసితివో ? నన్ను(బోని మదనబాణముల వేగితివో? ఏమో నీ యరమంతయు గాయపడియున్నది. ఇట సోోత్పానవణితి (ఎ త్తిపొడుపుమాటలు) గోచరించుచున్నది మధ్యా - అధీర శా చాలుంజాలు! బిసాళిచే.తలు, పచాప్టాతంబు వై మాటికిన్‌ (వాలంబోక, భవ్యత్పియానఖవిమి[కం బైన నీవత మీ నీలస్థాపితకుట్టిమంబొరసినన్‌ వేధించు లే లెమ్ము, నీ ఉళాలాసంగమసౌఖ్య_ వెళవము సూవన్‌ వశ్చిశే యిచ్చటన్‌ ! తా అన్యకాంతాసంభోగమొనర్చి సాపరాధుండైన _పీయనితో మధ్యా - అధీర యనుచున్నది. “నీ విడంబనలు బాలు లెమ్ము ౯ నా గడు గులపై [వాలకుము. నీ వియురాలి గోరొత్తులచే గాయపడిన నీమక్షమీ రాతినేలకు/ దా(కినచో వేధించును నీ బాలానంగమసౌఖ్యము నాకు( జూప వచ్చితివా ? ఇట బరువవచనములు గాననగును లక్షణిమున “సాశుపరువవచని అని నొడివియు( గచి సొాశ్రత్వము లక్యమున జూపలేదు సా శుత్వము దుష్ట మనియును జెవ్పతిమి మధ్యా - ధీరాధీర చు వలుకీవీటంచు నేమిటికి( బాములం బెనైదు? కాంత! సీపయిం 'చెలియంగం దప్పు లేమికిని ని న్ననంజాలక యూరకుండినన్‌ *వే(గితొ (పా) వే(గ౧తొ ? ఉవాలానంగమ (ప్రొ బాాసంగత

(గ కావ్యాలంకారసం[గహము విలుములు సొాపరాధుగతి. బల్కెద, వెన్నండు( దప్పనీ యెడం గలుగునె? యంచునించె. చెలిగన్ను అనీరు లఅకాంగియంతటన్‌ శా ఓక యువతి సాపరాధుండగు వియనితో ఐలుకుచున్నది “నన్ను మాటలాడ వేమని తప్పులు పట్టుచున్నావు సీపయి. దప్పులేదని నిన్నేమియు ననజాలక యూరకుంటిని ఆమినను నివే సాపరాధునివలె. బలుకుచుంటివి- తప్పులు మాయందుండును కొని నీ యెడ( దప్పులుండునే?” అని యాపె తెలి గమ్నల నీరు నించెను ఇట బాష్పకుటిల వచనములు గలవు పొఢా ధీర చ. హొతమతి ధూ_ర్తళర్త శెదులేంగెడు శేర్పున శేకపీఠసం గతి వారియించి, వలబ్కుటయు [గక్కున 'నెచ్చెలికూడిగంబులం జతురత నేర్చుచందమున జాఅంగందోచి యతిపగగ్భ్బయొ సతి యుపచారగౌరవమ. సల్చెడునట్లువహించు. గోపమున్‌ 8౪ శా సాపరాధుండై ధూర్తుడైన పతి వచ్చుటను గాంచి యాతండు వచ్చి తన కూర్చుండిన పీఠముననే కూర్చుండు నని తలంచి వాని కెదురేంగు నెపమున లేచి దానిని దవ్పీంచెను అత(డు పలుకరింప(గా నెచ్చెలి కూడిగములు గణప చున్న చందమున నమాధానము నీయక తప్పించెను ఈ విధముగా. (బౌధాధీర తన కోపమును నిర్వహించెను ఇట+ (వీయరాలు తన కోపమును గోపనము సేసి, రతి నొనంగక (వీయని నలయించుచున్నది (పౌఢా - అదీర చ, వరుని. గృళాపరాధుని నవారణ వారణయాన యీసునం కలి భుజాగుణంబున బిగించి వతంసితసారసంబునన్‌ గరము దమింప(/ా దొడంగె(; గాంతునిసొంత్వనశీతలో క్తులాం తరనిజకో పత _వ్తఘృతధారక చారణవారిధారగాన్‌ 9౫% తా సాపరాధుండగు వియని. (బియరా లీసుచే/ దన కరపాశముజే గర్జావతంసముగా( గొన్న తామరపువ్వుచే( గొట్టుచుండెను ఇట( ప్రియరాలు (వియుని; దాడనము సేయుచు న్నది కానం బౌఢా-అధీర,

ద్వి పీయా శ్వా నము [ర్‌ (ప్రౌథా ద్రీరాధీరా చ, బొమముడిపొటు, జంశెనయు.బూని పురం (ధులుసావరాధు లౌ రమణులు వేండుకొన్న ననురాగము చాల్చుదు రట్లుగాదు మ అ[త్క-మ, మపళాధలేళశమును దాల్చని నీ విపుణెంతమొక్కినం 'చిమలదు, శాంతిబొందదుమదీయమనంలి(5 (జాలు. (ార్థనల్‌. శా. సాపరాధు. గగు (వియుశి. (బియరాండు టొమముడిపాటు జంకేనయు. వహించియు. దమ్ము వేడుకొనంగా షమించి యనురాగము వహింతురు. నా (కమ మిదిగాదు నిరపరాధి వగు నీ వెంత (యమొక్కీ నను నాకు కాంతీ గలుగదు. నీ (పార్థనలు చాలును | ఇట _బియురాలు కుటిలవచనములచే దూషించుచున్న ది. కం ధారుణి మధ్యయు. (ౌఢయు ఉరీ రాధీ రాదిభేదదీపిత లైచే "శ్వేరను "జ్యేష్ట కనివషయు 0 థి నై రంజిలి ద్వాదశాఖ్య లగుదురు వరునన్‌. 88 తొ మధ్యా పౌథలు ధీరా, అధీరా, ధీరాధీరాదిభేదములచే నిట్టాజు విధము అగుదురు ఆ యార్వురును జ్యేష్టా కనిష్రాభేదములదే మొత్తము పం।డెండుగు రగుదురు కం. కావున స్వీయ (త యోదళ భావంబు వహించు, నన వరగు ద్వివిధ మొ; యీ వారాంగన యేకవి ధావవా; యశ్హైున్నంగాం బచార్వురు నుదతుల్‌. 8౮ తా. స్వీయానాయిక యీ పైవిధమున బదుమూండువిధములనుండును. ఇక నన్య లేక పరకీయ అన్యోఢా కన్యాభేదములదే ద్వివిధ. సామాన్య యేకవిధయే ఇట్లు పదార్వురు నాయికలు ఉను[త్కమము(ప్రా కృషపార్థ్రతన్‌ మదిని( దాల్పని కసి రాధీరాదిఖేద (వొ ధీరాధీరాదినామ

బట్ట కావ్యాలంకార నం[గగ్రహము

ఒక్కాక్కచో. నొకే నాయకయందు ధీరత్వు - ఆధీరత్వాదులయు,

ముగ్గాత్వ (పగల్ఫ్భాత్వాదుల ము సాంకర్యము గానవచ్చుచున్నది “నఖలు వయమముష్య దానయోగ్యాః వీిబతిచ పాతిచ యా౭సకౌరహస్త్వాం నిట విటపమముం దదస్వ తన], భవతి యత సృదృశో క్పిరాయ యోగః తవ కితవ కిమాహితైరగ్భాథా నః క్షితిరుహపల్లవపుష్పకర్ణపూరైః నను జనవిదిలై ర్భృవద్వ లీకై శ్చిరపరిపూరిత మేవ కర్ణయుగ్మం మహురుపవాసీతా మివాశినాదై ర్వితరసి నః కలికాం కిమర్ధమేనాం వసతి మపగితేన ధామ్నితస్యాః శర కలిరేషమహాం స్వయా ఒర్మద త్తః ఇతి గదితవతీ రుషా జఫాన సృుటితమనోరవ పద్మ కేసరేణ (శ్రవణనియమితేన కొంత మన్యా సమమసితాంబురుహేణ చతుషాచ.” పరనాయికారతు. డగు నాయకునితో నాయిక యనుచున్నది

అక్ష విటుండా ఈ విటపము _చిగురాకు)నకు మేము యోగ్యలము గాము. ఎవతె నిన్ను రహస్మమ.గా. (ద్రాగునో రక్షించునో దాంికే యిమ్ము. సీవు విటుండవు ఆది విటప (విటం పిఐతి పాతివా) విటపము విటపకే తగును. దానిచే నదృశవస్తసంయోగము నిద్ధించును "

తట ధూర్తణా. వృధగా మాకు న్నీ చెట్ట చిగుళ్ళను బువ్వులిను గర్హ పూరముగా నేల పెట్టెదవు ? జగద్విదితములై న నీ య్మవియవచనములచే నా చెవులు. నిండియే యన్నవి మజల/ గర్హపూరము లేల? ఆినాదములచే నువహసించుచున్నట్టున్న యీ కలికను (మొగ్గను) నాకేల యిత్తువు? ఓ శకుండా దానియింటికి వెళ్ళిన సీవు నోకు. బె కలిని (జగడ మును) దెచ్చిపెట్టితివి ”

అని పలికి యలుకతో( దన చెవియం దున్న స్ఫుటితమనోహర పత్మ శేసరమగు నీలోత్సలములతోడను జూపుతోడను గొట్టెను.

ఈ నాయిక వకోంక్తులనుబట్టి మధ్యాధీరయు: జళుషవచనములను బట్టి మధ్యా-అధీరయు. గర్జోత్సలతాడపముచే (పొథళా- అధీరయు నగుచున్నది ఈ విధమున నటనట సాంకర్యమును గలదు గీ. మజియు శృంగారళంభునంభావిళాష్ట

తనువు లననీ మృగాతులు వినుతి గాంతు రష్టవిధ భేదమ.ల, వీరి య+వ్వాయములు లతణములేర్పటించెద లలిశఫణితి వగ తా ళ్ళంగారరసమను శంభుని యవ్లమూర్తుల ట్రీనాయక లవస్టా ధేదముచే నెనిమిది భేదములు వపింతురు * ఠి

ద్వి తీయా శ్వా నము బ్గాల్గ సీ, వరుండు శై వస మెన వనిత స్వాధీనభ _ర్భృక = (పియాగమవేళ గృవాము( దనువు పవరించు నింతి వాసక నజ్టి , పతిరాక తడవ్తండ నుత్కంరం చాల్చునింతి వింహోత్క , సంకేత మరసి నాథుండు లేమి వెస నార్తయొకాంత విపలబ్ది థ్‌ విభుం డన్యసతింబొంది వేకువ రాం గుందు నబల ఖండిత , యల్క- నధిపు( దెగడి గీ అనుశయము. ఇందు నతి కలవోంతరిత , ని “జేకుండు విదేశగతుడై నం కృృళత( ఉాల్చు నతీివ (పోషితవతిక * కాంతాఖివరణ కీల యఖిసారికాఖ్య మై చెలువు మెలియు, ఆం తా భర్త తన యధిను-డై యున్న యువతి స్వాధీన భర్భక, లేక స్వాధీనపతిక (స్వాధీనఃభర్తా పతిర్వా యస్యాః సా స్వాధీనభ ర్షృకా పతికావా) పరస్త్రీలను గాంక్షీంపక తనయందే యనురక్తుడై న పతిగలది భర్రవచ్చు సమయమునకు. దన్ను. గృహమును నలంకరించుకొని సిద్ధ ముగానున్నది వాసకసజ్జ లేక వాసకనజ్జీక వానకం వాసస్టానం సజ్జ్ఞయతీతి వాసకసజ్టా” అనియు, వాసకే సజ్జా కృెతమండనా అనియు స్త్రీణాం వారస్తు వాసకః అను నుక్తినింబట్టి వాసకో వాసరః, ఆద్య మే [వియవానర ఇతి నిశ్చిత్య యా సురతసామీం సజ్జీకరోతి సా వాసకసజ్టా, అనియును వ్యుత్పత్యర్థములు గలవు పతి చెప్పినవేళకు రాక యాలసృము సేయంగా మిక్కిలి తవహతహపాటు గొనునది విరహోళత్కంరిత లేక విరహోత్క సంకేత స్థలమున దన (పియుండు రాకుంటను గాంచి స్మబార్తి వహించునది వ్మిపలబ్ధ (ప్రియండు పకకాంతతో రేయి గడపి నంభోగచివ్నములతో నుదయ మన కింటికిరా(గా( గుందునది ఖండిత. కోపగించి భర్తను దూషించి వెడలంగొట్టి, యాతడు చన్నవిడప( బళ్ళాత్తాపపడునది కలహాంతరిత, (కలహేన అంతరితా వ్యవహిళా అర్థాత్‌ (పాణనాథతః)

గ్గ్‌స్రీ కూ వ్యాలంకారసం_గవము ళన పీయు(డు పరదేశగతు(డై నప్పడు కృళించునది (ప్రోషిత భర్భక లేక ప్రోషితపతిక _ ([పోషితః భర్తా పశిర్వా) (ప్ర ఉషితుండుక్యాపోషి తు(డువాపవానస్థుండు అట్టివాండు పతిగా( గలది (ప్రియనివద్దకు. దానే స్వయముగా బోవునడియు/ (బియుని. దన యొద్దకు రప్పించుకొనునదియు నగు యువతి యిభిసారిక (అభిసరతి అభిసార యతీ త్యభిసారికా) కం, ఈ రీతి. జెలంగు నతిశ్ళం గారకళాకలిత నాయకామణులకు వే "శ్వీర నుదాహరణంబులు భూరిమధురవచన గచనముల నేర్పజతున్‌ ॥ ౪౧ స్వాధీనపతిక ఉ. (శ్రీనిధి యోబభూవరునృసింహుండు గ్రైవన మై చెలంగంగా భూనుతవై భవస్ఫురణ: బొల్బు యళోజలజా& నిత్యన మినితశీల మొ ధవునిమన్నన నౌదలయొక్కి నట్టి, వై మానిక వాహినిన్‌ నగునమందనీజూతిశయంబు చేర్మినిన్‌. ౪౨ కా యళస్కాంత తనవతి యగు నరసభూపాలుండు దన కధీనుండై వర్రింప(గా మవోవైభవముతో నొప్పుచు. తన భర్స నమ్మానము( బౌంది యాతని నెక్కి కూర్చున్న గంగానదిని నవ్వుచున్నది ఇట( గీర్తికాంత స్వాధీనపతిక. వాసక సజ్జిక చ. యవనచమూనమూవాముల నాజి జయించి యుదగదిగ్ద యో తృవవిభవాఖిరాముండయి సారెకు నోబయనారనింవాళు ధవు6 శిడరు దెంచులగ్న మున దత్సురలత్మి విభూషిళోల్ల న దృవనవి శేష యైమృగమద దవవాసనందాలు స్పనిచ్చలున్‌ . ౪8 గ తా నరసభూపాలుండు యవనసేనల జయించి రాంగా( బురలజత్మి ఛవామలంకరించుకొని కస్తూరివాసనలు వహించి యుండెను. షర వోసక సట్టిక, క్ట పురలక్ష్మి *ఆరుదెంచు లగ్నమున (ప్రా) అరుదేర మోదమున

ద్వితీయూళ్వాసము ర విరహోత్క-ం౦6త ఉ. 'నెచ్చెలు లీ నృసింవాధరణీవరు. బెచ్చెదమంచు. బోయి రా రిచ్చటి ; కివునుం గరుణయించుక లే క లరంపగుంపులం [గుచ్చెద వేల ? మత్సియునింగూర్పుముమన్మభథ నీకు మద్విభుం 'చెచ్చుటకై యొనం'గద మదీయకటాకములన్‌ ఆయాళస్త్రముల్‌ . కతా నరసభూపాలుని. గొనివచ్చెదమని నా చెలికత్తె లరిగి యింకను రారైరి. ఓ మన్మథా; నీవును నిర్ణయుడవై పువృబాణములతో నన్ను బాధించు చున్నావు, నా కటాక్షము లను జయాస్త్రములు నీ కొసంగెదను నా వీయుని జయించుకొని వచ్చి నాకు గూర్పుము ఈ నాయిక విరహోత్కంకిత. ఆధ విఫల ద్ధి చ ఎనయంగ నీ నివానిమున కే నరుబెంచెద నంచు నావయిం ఉఇగనుంగొన నిక్కపుం[వియము గల్లినవాండునుజో లె. బల్కియీ మనికికి రాక తక్కినను మానెదుగాక ; మదీయదృష్టికిం ఉబనుపడి [మోల నున్నగతి మాయలు సేయంగ చేల భర్తకున్‌. తా నా (వియుండగు నరసభూపాలు,డు “నీ నివాసమునకు (సంకేత మునకు) నేనే వచ్చెదనని నామీద నిజమైన (_పేమయున్నట్లు పలికి రాక మానెను. మానిన మానుంగాక. ఎదుటనున్నట్టుగా నా దృష్టి కగపడుచు మాయలు పన్ననేల? ఇట నాయిక సంకేతస్థానమునకు వచ్చి భర్తనరని లేకుంటదే వంచిత త్రైనది. ఖ౦డిత చ నృపులకు నెల్లవారల భరించుట యోగ్యముగాన చీటి కే యపరమితోత్పవంబున( | బవియా ఫదనంబుల శీగ యేంగియా తికన్సంగొని నిక్కపున్‌ (పా) ఘనముగ నెంతయున్‌ ఉ*పనువడి[మోలనున్న గతి మాయలు సేయ (పా) టొనుపడి మోలనున్న గతి బూమేలుసేయ--

త్‌0 కొవ్యాలంకారసం[గహము నెవమున మద్దృవాంబునకు నీ వరుదేర. (వళాతమయ్యెణగా న! కిపుడు నృసింవా *నీపమి నొకించుక వంచనలే దెలుంగుదున్‌.

ఓ నరసభూపౌలుండా రాజు లందటిని నమానముగా భరింషవతెను కాన నేంటేర్నాతి పియురాం[డ గృహము లన్నియుం జుట్టవెష్టాచు. దెల్లవాణు నరికి నా గృహమునకు వచ్చితివి. ఆంతియేశాని. నీ వెట్టివంచనయు. నెలు(గవు

ఇట బిమయుః డన్యకాంతతో' _గీడించిరాంగా నది కనిపెట్టి స్మోత్సాసముగా నాయిక పలుకుచున్నరీ కలహాంతరిత

ఉ అనంగ రాని కోపమున జనప్పుడు కాంతుని ధిక్కరించుదో మానదురా[గవా[గవాము మానుపలేకపు జెందు. బోయెనో యా ననివింటిదంట యిపు జేపందొడంగ , భవిష్యదర్థ ముల్‌ గాననీ నా మనంబునకుం గావలె నీట్టి విషూద వేదనల్‌ . ౪౭

తా పట్టరాని కోపమునం (బియుని ధిక్కరించినపు డా మన్నథుం డెందు( బోయెకో ఇప్పుడు వాండ్డు నన్ను బాధింప( దొడంగెను. భవిష్యదర్భ ములు [గగఫింపక వర్ణించిన నా కిట్టి (ప్రాయశ్నిత్తము గావలసివ్షదే

ఇట నాయిక కలహించి [పియుని ధిక్కరించి వెడలనడంచి పళ్చాత్తాప పడచున్నది కాన గలవా.తరిత.

'ప్రోషితభ ను!

చ చికయళ ఓజళూవరు నృసింవా భవ(దిపుభాము కాననాం తదమున *శే-గి యండు నిజనాధుని. గావక మన్మథా_ర్తయై వరుని సరోజప త్త మున (వ్రాయు నెడం గరముల్‌ చెనుర్పులూ నరయనిజాంగకం బె వగయయ్యొ నటంచుః దలంచుదై చఛమున్‌,

తా ఓ నరసభూపాలా సీ శ్మతునిభార్య భర్తతో నడవికి. బోయి యత డటనుండి యామెకుం దెలుపక పారిపోగా. దన భర్తనుగానక మద నార్శర్షై వియనిం బద్మప త్త్ర్స్రమున [వాయునపుడు. సేతులు సెమర్పంగాం దన యశ్హయవములే తనకు ళషతృన్త లథ్యెనవి దైవమును _దలంచున్స _ ఇట ళతుశాంత (పోన్నచ భర్షృక

*కా కిపుడు (పా) నే డిపుడు, *నీపమి (పా) నాపయి, శినప్పుడు కాంతుని (ఫా) నానతుగాంతుని శివగియందు (పా) ఏగీయండు.

ద్వితీయాళ్వాసము త్ర *ఏగియండు" అను పారమున శృతుభార్య కర్తతో నడవికి. బోలేద నియు నోతండే యడవికింటోంగా నామె మన్మథా ర్తయైనదనియు నభ్మిపాయము అభిసారిక ఉ నాంతి మడిం [వియాఖిసపరణంబొనరింపం దలంచె దీవు చం (డాతపసాంగదదీధితు లజాండకటావాము ఇనిండంబక్వంగా నీ తలంపెట్లు గూడు, రమణి! శవలళే నొకవన్నె కాగ ము క్రాతతులుంబసూనములు దాల్చు; మళఅందుము గంధసొరమున్‌. ఓ రమణీ వెన్నెల (బహ్మాండమంతయును గాయుచుండంగా. నీవు [పియని నభిసరింపంబోవుచున్నావు నీతలం పెట్టు సిద్ధించు నీ కోర్కి సిద్ధిపవలె నన్న ముక్తావోరములు పూలు మంచిగంధమును ధరింపుము వీ) ధరించుటవలన నా వెన్నెలలో నీవు గన(బడ కుందువని నిష్కృష్టార్థము. _ ఇట నాయిక (వీయునింగూర్చి యభిసరించుచున్నది కాన నభిసారిక ఈ యభిసారిక జ్యోత్స్నాఖినె రిక తమోఒభిసారిక, దివసాభిసారిక యని ముత్తెఆ(గుల నుండును. జ్యోత్సాభిసారిక తెల్లని దువ్వలువలు;ః తెల్లని పువ్వులు గంథఠ ముకు, తెల్లని ముత్యాల హారములును ధరించి యభిసరించును ఏలన. దెల్లని వెన్నెలలో నీ తెల్లని వస్తువుల కాంతులు గళిసిపోయి యీ నామిక పరులకు గోచరింపదు. తమో౬ళిసారిక చలీంకటిలో( బరులకు. దొను గనరా కుండుటకై నల్లని దువ్వలువలు నల్లని కలువలు మొవలగునవి ధరించి యలి సరించును దినసాభిసారికయన(గా ఐబగటిపూట నింటివా రెల్టరును గార్యాంతరమున నెందే నరుగంగా గపటముగా నింట నుండి [పియుని. దనకడకు ఠస్పించుకొనునది. జ్యోత్సా భిసారిక గీ, మల్రెదండలు గై సేసి మలయజంబు( బూసి యొడలికి. దొడి పట్టుపుట్టములను, బండు వెన్నెల నడిరేలం బరువు లిడుచు. గానంబడ దయ్యె నభిసౌరికాజనంబు. తమోఒభిసారిక లేక తమి(స్రాభిసారిక శ్లో. నాంబుకై ర్నకుమదై రుపమేయం స్వైరిణి జనవిలోచనయుగ్మం నోదయే దినకరస్య నవేందోః కేవలే తమసి తస్య వికాసః శనిండ(బర్వ(గా (పా) నిండవర్వంగా ఉఅవ౨తే నొక (పా) వలెశేశొక 68

తి కావ్యాలంకారసం గవము

శా. అంకుటాండ కనుదోయి తామర గేకులతో.గాని కలుపరేకులతో/ గాని పోల్పరాదు. ఏలన నవి సూర్యోదయ మతే/గాని, చం[దోదయముచేం గాని వికసింపవు. కేవలము లీ/కటిలోనే వికసించును.

దివసాభిసొరిక

పల్టీనామధిపస్య పంకజద్భృళాం పర్వోత్సవామర(త్రణే

వాలే సద్ధుజనా మిథఃకృతిమవోత్సాహం పురః (పస్థితాః

సవ్యాజం సితయోర్విహస్య గతయో శృద్ధాంతమత్రాంతరే

యూనోస్స్విన్నక పోలయో ర్విజయతే కోఒప్యేష కంఠ్యగహః .

తా ఒకానొక పల్లెగొర భార్యలు పున్నమపండుగక్షై యూరివారినెల్ల ఠను విలివింపంగా నింటివారంందణును మహోత్సాహముతో ముందు తరలిరి ఈ లోసల నేదో మిష పెట్టుకొని నవ్వుచు నాంగి యంతఃపురమును జొచ్చి చెమర్చు చెక్కిచ్ళగల యువతీయవకుల కంరాలింగనము నర్జోత్కర్షముగ వర్తిలుచున్నది

ఇట నభిసారికానాయిక స్వీయయేనిం బరకీయయేనిం గావచ్చును. వేళ్య (సామాన్య) యభిసారిక యగుచో నెట్టివేషము ధరించునన్నబో నీ క్రింది లవ ఇము సాహిత్యదర్పణమునం గలదు.

విచితో9జ్జ్వల వేషాతు రణక్నూపుర మేఖలా ప్రమోద స్మేరవదనా స్యాద్వేశ్యాభిస రేద్యది,

కా విచ్శితమైన యుజ్వలమైనవేషముగలదియు రుళంరుళమో(గుచున్న యొడ్డాణము గలదియు (బమోదస్మేర వదనయు నయి వేశ్య యభిసరించును.

శ సామాన్యనాయిక యఖిసారిక యై నపు డుజ్జ్వృలాభిసారిక యనియు జెస్పంబడును అనగా దీనివేష ముజ్జ్యలము.. పరులు చూతు రన్న జంకు గౌొంకు లా యువతి కుండవు. చారదత్తు నభిసరింపంటోవు వసంతసేన యజ్ఞలాలిసారిక.

లోలచ్చేలచమత్క్బృతి పవిలసత్కా ంచీలతారుంకృతి,

న్యంచత్క_ంచుక బంధ బంధుర వలద్వజోజకుంభోన్నతి,

స్ఫూర్జర్దిధితి విస్ఫురద్గతి, చలచ్చామీక రాలంకృతి

శ్రీడాకుంజగృవం (ప్రయాతి క ్రతినః కస్యాఒపి వారాంగనా

కా, చీర హొయలుగా. గదులుచుండంగా మొలనూలు రృుళంర్భుళమని ఢ్వనించు. చుండంగా, అవికచేతంగూడ నందముగా న్తనముల యున్నతి గోచరించుచుండంగా. మేనికాంతి వ్యాపించు చుండంగాం. జక్క-ని నడకలతో

ద్వి తీయా శ్వా సము 8లి

బంగారు నగలు ధరించి యొక వారాంగన యొకానొక ధన్యునియొక్క క్రీడా కుంజమనకు( జనుచున్నడి.

వెనుకటి స్వీయా, పరకీయాభిసారికాదుల యభిసఠరజము గుప్తము ఇది బహిరంగము కావున నివీ యుజ్జులాభిసారిక

ఈ పై నుదాహరింపంబడిన యష్టవిధనాయికలు గాక “పవత్ప్య త్పతికా అను తొమ్మిదవ నాయికయు! గల దని రసమంజరీక ర్త తెలువు చున్నాండు. “అ్యగిమవణమున భర్త దేశాంతరగమనమునకు సన్నద్ధుండై యుండంగా నాయువతి (ప్రవత్స్యత్పతిక ఈ (వవత్స్యత్పతిక పౌొషిత భర్భృకా, వ్చిపలబ్ధా విరహోత్కంరలం దంతర్భావమును వహింపదు ఏలన సీమెభర్త సన్నిధియందే యున్నాడు. వారిభర్త దూరస్థుండై యుండును. కలహాంతరితయంటు ను నంతర్భవింపదు ఈపెకు! బియునితోం గలహములేదు మటియు. నీపె పతి నవమానపజపదు కలహాంతరిత [(బియునితో. గలహించి యిల్లు వెడలించును ఖండితయందు. గూడ నంతర్భావమును వహింపదు. ఆన్య ఆ సంభోగచిహ్నితుండై పతి యాపెకడకు రాడు. వాసక నజ్జికయందు గూడ నంతర్భవింపదు ఈపెకు వారనియమముగానీ, సామా(గీసజ్జీకరణము గాని లేదు ఈమె స్వాధీనపతికయందును నంతర్భవింపదు ఆ(గిమతణముననే యీపెకు విరహము సంభవించుచున్నది. స్వాధీనవతికకు విరహము సంభవింపనే సంభవింపదు సంభవించినచో నామె స్వాధినపతిక యెట్ట్లగునుః అభిసారి కలో జేరదు. ఏలన నభిసరణము లేదు కావున (బివత్స్యత్పతిక యను తొమ్మిదవ నాయికను (విల్యేకముగా నంగీకరంపవలయును దీనిలక్షణ మిది, “ఎవతె భర్త య్యగిమక్షణమున దేకాంతరమునకు. బోవునో యామె (ప్రవత్స్య త్పతిక.” ఈ పెచేష్టలు కాకువచనము కాతర _పేక్షణములు (బెదరుచూపులు) గమనవిఘ్నప్రవర్శనము నిర్వేదము సంతాపము, సమ్మోహము, నిశ్వానము, బావ్చము మొదలగునవి.

(ప్రస్థానం వలయైః కృతం, పియసఖై రై రజసం గతం

ధృత్యా న కణమాసితం వ్యవసితం చిత్తేన గంతుం పురః

యాతుం నిశ్చితచేతసి [వియతమే స్నర్వె స్సమం పస్థితం

గంతవ్యే సతి జీవిత [(వియసుహృక్సార్థః కిముత్సృణ్యతే ?

పియండుు పయాణాభిముఖుండు కాంగానే నా కంకణములు పయిన మొనర్చినవి నా నెచ్చెలు లగు బావృములు నిరంతరముగాం బోయినవి ధృతి నిముసమేనియు నాంగ దాయెను మనస్సు ముందుగా. బోవ. దలపెటైను ఇట్లన్నియు. (బియునితో సమానముగా బయలుడేరినవి, ఓ జీవితమా :ః నీవును నవళ్యముగా వెడలవలసి యుండగా నీ సుహృత్సంఘాతమును (వలయాదులను)

రి కావ్యాలంకారసంగహము వేల వదలెదవుః అనగా వారిని వెంబడించి నీవును బొమ్ము వెనుక 6 ఐడకుము

ఇందలి నాయికయొక్కపతి య[గిమకణమున దేళశాంతరగమనమును శ్రేయచున్నాడు కొన నాయిక పవత్పృంత్యొతికో

కానీ శృంగారమృత ఐహరీకారు(డీ మళము నిట్టు విమర్శించెను

'గ్రిన్నుపస్థానం వలయెఃకృతం” ఇత్యాది మహాకవ్మిపయోగానుసా రేణ ఆ ప్రవత్స్యత్పతికా నవమీ నాయికా భవితుమర్త తీతిచ్నేన్నెవం యోజనళళతం యోజనోదికమీవ అల్ప ముత్చేక్షితం విపలంభజనకత్వేన సజాతీయఖేద మవగణయ్యస్వతంతేఎద్భేన మహర్షిణా బక్యవివవణాత్‌ తదుక్షం 4 (ప్రవత్స్యత్పతికాష్య తై) వాంతర్భవతి త తతః” కించ (ప్రవాసో నామ స్యా వచ్చిన్న దేశ విభాగో త్వర దేశ సంయోగానుకూలం కర్మ నఠూత్తరదేశనంయోగ ఏవ మార్గం గచ్చతః ఉత్తరదేశసంయోగాభావేఒవి (పవాసత్వానాకల్పనా పత్తే, తథాచ తాదృశకర్మణః (పవత్స్యత్యవి సత్తాద్యుక్త ఏవ (పోషితేఒంత ర్భావః ” క్షీప్రస్థానం వలయెఃకృతం ) అను మహాకవివాక్యము ననుసరించి (ప్రవత్స్యత్పతిక యను తొమ్మిదవ్‌ నాయికయున్నదని చెప్పవచ్చునందు_ మేని నట్టుకాదు వ్మిపలంభమున యోజనశతమునకును యోజనమునకును భేదము గానరాదు. అనంగా విరహావస్థాకాలమున యోజనశళశతమెంత సంతాపజనక మో యోజనముగూడ నంతే సంతాపజనకము కాన మహర్షి యా స్వల్బ లేద మును (పోషితుండు ఇ (పవాసమునకు వెళ్ళినవాడు" (ప్రవత్స్యత్‌ -(పవాస మునకుంటోవుచున్నాడు ,[పోషితభ రృకకును (వివత్స్యతృతిక కును విప అంభము సమానమే. (ప్రవాసము దటస్థించటయే సంతాపజనకము, అదీ కూత మైనను భావియైనను నొక్కే ఐరిగణింపక _ (ప్రవత్స్య త్పతికయు నిండే (ప్రోషితళ రృృక) యంతర్భవించు నని చెప్పెను (ప్రవాన మన దూరదేశమున నుంటయేకాదు దూరదేశమునకు: [బఐయాణసన్నాహ మొనర్చుటయు (బవాసమే 'ప్రవాసానుకూల మగు వ్యాపారముకూడం (వ్రివాసమే.. కానిచో దూరదేళశమును. జేరకముందు. మార్గమున (బయాణము చేయుచున్న కాలమున. (బవాసము లేకపోవలసి వచ్చునుగదా కొవున దూర దేశమునకు జేయుచున్న |పయాణసన్నాహము గూడ (బవాసమే యగును. కాన నిది [పోషితభ రృకయందే యంతర్భవించును. కం. ఈ యొనిమిది భేదంబుల.

(లేయనులు పదార్వుఖుం (బభిన్నాత్మిక లై.

యాయతగతి నిల నూటికు

వై యెనిమిది భేదములను వరలుదురు దగన్‌. ౫6

ద్వితీయాశ్వాసము 85

కం. ఇలనీ నంఖ్యలం దగు సతు

లల యుత్తమ మధ్యమాధమాఖిఖ్యలం "జె

న్నలర6గ ఉమున్నూ శునుబది

నలువురు నాయిక అటండు నవరసరసికుల్‌ . ౫౧

తా. వెనుక ముప్పది యెనిమిదవ పద్యమున గణీంప(బడిన ,పదాణు నాయికలలో నాక్కొక్కతెయ. స్వాధీనపతిళా ద్యష్టలేదములచే ౧౨౮ మంది నాయిక లగుదురు.

ఎట్టన _ముగ్ధాస్వాథీనపతిళా, మధ్యాస్వాథీనపతికా (ధీరా ఆధీఠా, ధీకాధీరా జ్యేష్టా కనిష్టా (పౌఢాస్వాథీనపతికా ధీరా అధీరా, ధీరాథీరా, బ్యే్టా కనిష్ట) పరకీయా స్వాధఢీనపతికా, సామాన్యాస్వాధీనపతికా మొ ఇళ్లే ముగ్ధాపోషితభరృకా మొదలగు భేదము లూహింపవలెను

ముగ్గకుం (బక్ఞాసామ్మగి లేమిజే ధీరా అధీరా ధీరాధీరాది భేదములు లేని విధమున నష్టవిధత్వముగూడ యుక్తము గాదు అయినను (బాబీనుళీ లేఖనము ననుసరించి యీ భేదములు చూపంబడినవి.

ఇట దెలుపంజడిన నొయికాఖేద మవస్థాభేదమునుబట్టియేకాని, జాతి శ్రేదములచే నేర్పడినదికాదు జాతిలేదమును [గహించినచో నానంత్యము సంభవించును అందుం బద్మినీ చిత్రిణీ, శంలినీ హస్తినీ భేదములు ముఖ్య ములు. వీని లక్షణ లత్యములు గామళాస్త్రమువలనం దెలియవలేిను.

పరకీయలగు కన్యకా అన్యోఢలు [వియసంకేతమునకు. జూర్వము విరవమోత్క_లథిత లగుదురు పిమ్మట విదూషకాదులచే. [బియుని నభిసరేంచుచు నఖిసారికలగుదురు సంకేతస్టానమును బౌంది నాయకుడు కానరామిదే విపలబ్ధలగుదురు కాన విరవోత్కంరిత అభిసారిక, విప్రలభ్ధయు(బర కీయ యొక్క యవస్థాంతరములే యని యొకరనిరి ఇది పొరపాటు స్వీయా విరవోత్క_ంకిత, స్వీయాలిసారికా స్వీయా వి(పలజ్థాదిభేదమంలను (బ్రాబీను లంగీకరించిరి

నాయికను దచవయనములను నే యే వస్తువులతో: బోల్పందగునో టుటిం దెలుపుదుము. శ్రీని--చంద్రకళా సరోఖమాలా శిరీష విద్యుత్‌, తారా, కనకలళఠా,

రత్నశలాకా, దమనకయష్టి (దవనపుకొమ్ము) కాంచనయస్టులతో

నువమింపవచ్చును.

ఉమున్న్నూ 'చెనుబది (పా) మున్నూ 'కపెనబది

86 కావ్యాలంకార సంగహము తనుద్యుతిని--గోరోచనా, స్వర్థ విద్యుత్‌ చంపక కనక కేతకీ (పభృతులతో. కచములను---తమస్సు శైవాలము మేఘము బర్హిపింఛము, (భ్రమరములు, బామరములు యమునాతరంగములు నీలరత్నముళు, సీలాబ్దిములు ధూపము ధూమము, మొ వానితో వేజీని. సర్ప భృంగావళి, దండము (వేణీదండము) మొ. వానితో ధమ్మిల్లమును- -రాహువు మొ వానితో సీమంతమనును---మార్గము దండము మొ వానితో. లలాటమును---ఆర్ధచంద, హేమపట్టికలు మొ! వానితో. కనుబొమ్మలను...- వల్లీ న్మరబాప తరంగ భృంగాశీ సర్బీ, కృపాణక' పల్పవములు మొ వానితో, కపోలమును--చం ద ఆదర్శములు మొ; వానీతో ముఖమును---చంద్ర, పద్మ, దర్చణములతో, _ నాసీకను--తిలప్రసూనము, సంపెంగ మొగ్గ మన్మథ ళూజీరములు వంశము (నాసావంశము) పొటలీపుష్పము మొ; వానితో కంళమును-.-శంఖము మొ వానితో శనే(తములను--మృగన్మేత పద్మ కముద రుషము (కేస), ఖంజన చకోర న్నేత్క శ్రేతకాళి మన్మథ బాణములు మొ వానితో అధరమును--[వవాళము బింబము బఐంధూకము (మంకెనపువ్వు), టపొ పువ్ఫము, పల్లవము మొ వానితో. దంతమ.లను---ముక్తా మాణీక్య నారంగబీజ, దాడిమబీజ కుందకోరక ములు మొ వానితో. వాక్కులను---మధురము లైన హంస, శుక విక శారికా, వేణు, వీణావాదములు మొ వానితో. బాహువులను---విద్యుల్లతలు మృణాళములు వల్లరులు మొ వానితో. కరములను---పద్మము పల్లనము వి్మిదుమము మొ వానితో నభిమురిను---చం[దకళలు కుందకోరకములు, కారలు మొ వానితో. ాాడాడాతాాన నాలోనా ఉఈకారిమున “దొనికళ్లు చకాలవలె నున్నవి” అని న్మేతములకుః జ(కముల ఛోడను సాటీనేకేయచున్నారు.

ద్వితీయాక్వాసము 87 _స్తనములను--పూగ ములు (పోకలు) తమ్మి మొగ్గలు బిల్వఫలములు తాటి కాయలు పూగుత్తులు కరికుంభములు, కొండలు కుండలు, చ కములు, దబ్బపండ్లు, దానిమ్మ పండ్లు మొ! వానితో నాభిని---పాతాళము ఆవర్తము (హదము కూపము, నదము మొ వానితో. వపలను--పాళములు తరంగములు సోపానములు నిచ్చెన మొ॥ వానితో. పృష్టములను..-కాంచనపట్టము మొ వానితో, నడుమును.---ముష్టిగాహ్యముగా సూదిమొన, శూన్యము, అణువు, వేది, సింహపునడుము మొః వానితో. ఇఘనమును--పులినము మొ వానితో. నితంబమును---వీరము, తపనీయశిల, చ[కము భూమి మొ! వానితో. ఊరువును---కరిహ స్తము కదళీకాండము కరఖథము (మణికట్టు మొదలుకొని చిటికెన[వేలు వజకు నుండు చేతి వెనుక టీలాగము) మొ వానితో. చరణమును--పల్లవ పద్మ, న్ధలపద్మ, [పవాళములు మొ వానితో ళు ఠి ఆంగుష్టనఖమును---పూర్ణచం(దుండు మొ వానితో, గమనమును.-=గజగమనము హంనగమనము మొ వానితో. కటావములను---యమునాతరంగములు, భృంగావళి విషము, అమృతము మొ వానితో ” వోసమును---వెన్నెల, చందురుండు, పుష్పము, పీయూషము ఫేనము, క్రై రవము మొ వానితో శ్వాసమును --పరిమళశముతో నూపురధ్వనిని--హంస, సారన, ధ్వనులతోను నుపమింపవచ్చును. శరీర తదవయవ గుణ విశేషములను చెలుపుదుము! శరీరమునకు --సౌందర్యము మార్దవము ఆతికోమలత, కాంతి, ఇౌజ్బల్యము, అబలత్వము మొదలగునవి వర్ణ్యములు క పోలమునకు--స్వచ్భత వర్ష్యము, కంరమునకు---ధీర్హత్వము (తిరేఖత్వము వర్ష్యములు. న్మేతములకు --స్నిగ్ధత, విశాలత, లోలత, అపాంగడీర్షత్‌” నీలత, (ప్రాంత లౌహిత్యము శ్వేతత్వము నిబిడపష్మతయు వర్థ్యములు,.

88 కావ్యాలంకారసం,గ హము అధరమునకు.-.అత్యంతమాధుర్యము, రక్తిమయు వర్జ్యములు. దంతములకు--తెలుపు, ఎలుపు ౩౨ సంఖ్య గలిగియండుట ఆతిదీప్తత వర్జ్యములు. వాక్కులకు-.-మా ధుర్యము స్పష్టత మృదుత్వము నర్జ్యములు భుజములకు....సమత్వము వర్ణ్జ్యము కరములకు--- అతిమృదుత్వము శీతత్వము శోణత్వము వర్ణ్యములు స్రనములకు--- క్యామా[గత్వము బౌన్నత్యము, వీనత్వము (బలుపు) క్షువినత, పాండుత్వము వర్ణ్మములు రోమావళికి-- మార్టవము సౌద్మ్యము క్యావ లత,సేభి ప్రవేశము వర్ష్యములు, జంఘలకు.--వృత్రానుపూర్వత్వము (గోపుచ్చ్భాకారము కలిగియండుట), కాంతి, అనతిదీ రతయు వర్ష్యములు నిశ్వాసమునకు-- అత్యంతమందత, శక్యము, అతిసుగంధిత్వమును వర్ణ్యములు, దూతికలు ల! దూత్యస్సలీ నటీ దాసీ, ధాత్రేయీ (పతివేశిసీ బాలా ప్మవజితా కారూః శిల్చిన్యాద్యా స్వయం తథా సఖురాలు నటీ దాసి దాది పోరుగుననున్నది ఇంటిలోని చిన్నపిల్ల యోగిని చాంకలి మె.దలైనవారు. చిత్రకర్మ సేయునడి వీర్ల దూతికలుగా నుందురు ఆది కబ్దముచే( డాంబూలిక తీ (శాంబూలము లమ్ము త్రీ) గాంధికే శ్రీ (పరిమళ వ్రవ్యముల నమ్ము స్త్రీ) పాచక (స్రీ (వంటకత్తె గాయక శీ (గానమునేర్పు స్త్రీ) మొదలగువారుగూడ దూతికలు మటియ స్వయముగాన్నే నోయక దూతిగా వ్యవహరించుటయం గలదు. ఎట్లన--- గీ _ కట్లికరాలుదక్కం గనరావు కంటి కీ పల్లెకొంపలందు బాటసారి ఘనపయోధరములు గనుంగొని నిలువంగం దలంచి తేని, నేండు నిలిచిపొమ్ము ఇట నాయికయే బాటసారితో స్వయముగా దౌత్యము సేయచున్నది మిగిలినవాని కుదావారణ లూహ్యములు కావ్యస్వరూపము కి ఇంక గావ్యన్వరూపంబు నేర్పజింతు విగతదోషంబులును, గుణాన్యితము, అధిక

ద్వితీయాళ్వానము రతి అనదలంకారభ వోపలతీ నమ, లు వైన శజ్లారముల కావ్య మన జెలంగు, ౫కి తా కావ్యస్పరూప మనం గావ్యళరీరలక్షణము. దోషరహితనులును గుణసహితములును అలంకారయు క్రములును నగు ళద్దార్థములు కావ్యశరీరము కావ్యలక్షణము చెప్పంబడినది ఈ లక్ష్షణవివేచనము విపులముగా ముందుం జేయదుము ఇట ముందు "క్లవి యన నెవండు? కొవ్యమన నేమి? అను విషయము లలాతిగా. దడవుదము ప౦ప్రథమమున శీకవిర్మనీషీ పరిభూఃస్వయంభూః అని కవీశబ్దము పరమాత్మవపరముగా నీకావాస్యోపనిషత్తునందు. గానవచ్చుచున్నది (కీమముగా నాపదము పరమాత్మయొక్క_ సాక్షాత్కారమును బౌందిన ఇుషీ పరముగా వ్యవవోరమునకు వచ్చినది సాక్షాద్దిష్ట లయిన వైదికబబషులు కవులు వారి కావ్యము లుపనిషత్తులు. ఆద్యిలగు వైదికకవులును లౌకికులగు వాల్మీకీ వ్యాస్తాదులును బుషు లగుటచేతను వారు దివ్యదృన్షితో లోకరహస్య మెజిం గినవా రగుటచేతను వారికావ్యములు లోకోత్రరవర్ణనాత్మకము అగుటచేతను 'ూనృషిఃకురుకే కావ్యల్లో (బుషి గానివాండు కావ్యమును రచింపంజాలిడు) (వయః క్రాంతదర్శినల్లో (కవులు దివ్యదృష్టిగలవారు) అనులోకోక్తులుగలిగినవి కావుననే యప్పకవి -- కం. ఇమ్మహిని మునులచే వెల 'సెమ్మును కావ్యములు “"నానృషి ః కరులే కా వ్య” మ్మను వచనార్థంపున్‌ సమ్మతి. గలివేళ సుకవిజనులే మౌనుల్‌ అని వచించెను కాని కేవలము బుషీ కావ్యమును రచించంజాలడుం 'హేమచందణర్తి.డు భట్టతౌతుని శ్లోకములను మూండింటి నీ విషయమున నంగ హింతెను. “ోనానృషిః కవి రిత్యుక్తమృషిశ్చ కిలదర్శనాత్‌ విచి[త్రభావధర్మాంళశ తత్త్వ పఖ్యా చ దర్శనం స తత్త్వదర్శనాదేవ కాసే9షు పరితః కవిః , దర్శనాద్వర్హనాచ్భాధ రూఢా లోకే కవిశుతిః తథాగా దర్శనే స్వచ్చే నిత్యేప్యాదిక వేర్మునేః నోదితా కవితా లోకే యావజ్ఞాతా న వర్జనా * బువ్షిగానివాండు కవిగా. డని చిప్పుదురు. బుషి యనగా (ద్‌ష్ట దర్శ్గనమన విచితమయిన వస్తువులయొక్క ధర్మాంశముల తత్త్వము నెణుంగట (దీనికే ప్రక్రియని వేకు) అట్టి తత్రదర్శనము కలిగినవానినే శాస్త్రములు వి యని పేర్కొనుచున్నవి కాన లోకమున దర్శనము (ప్రతిలాగుణముళు),

ఠి కావ్యాలంకారసం[గహము వరనము నను నీ రెంటివలనను గవి యని _ప్రసిద్ధివహించును వాల్మీకి మొదట టీన్షయెనను వర్ణనము(రామాయణరచనము) చేయవజకుం గవిగా గణింపం బా ఇ ల ఈ బడ డయ్యెను దీనివలన ,[దష్టయై వర్థనానిపుణుండు గావలయును యలిప్రాయమునే భామహు' డిట్లు తెలిపెను పజ్తా నవనవోన్మేషకాలినీ బతిభామతా

'సిదచ్‌ప్రాజనాజ్డీన ద్వర్శనానిపుణః క విః]

కా. నవనవోన్మేషశాలిని యను ప్రజ్ఞ (_పతిళఠ యనంఖడును దాని

కాిళుండై వక్షనము సేయువాండు కవి

ఆనందవర్థనుండు

అపాల్‌ కావ్యసంసారే కవి రేవ _పజాపతిః

యశాన్మైరోచతే విశ్వం తథేదం పరివర్తతే

శృంగారీచేత్కవిః కావ్యే జాతం రనమయం జగత్‌

స ఏవ వీతరాగశ్చేత్‌ నీరసం జాతమేవ తత్‌

భ్రావానచేతనానవి చేతనవచ్చేతనానప్యచేతన వత్‌

వ్యవవోరయతి యథేష్టం సుకవిఃకావ్యే న్వతంతతయా

శా. అపార మైన కావ్య[పపంచమునకు( గవియే (హ్మ్‌ అనంగా నృష్టిక ర్త. ఆతండు తన యిచ్చానుసారముగా లోకమును మార్చును. అతండు ళృషగారియగుచో లోకమును శృంగారమయ మొనర్చును ఆతండు విరాగి యగుచో వీరసముం గావించును. ఆచేతనవస్తువులను జేతనవస్తువులుగా. జేతన వస్తువుల నచేతన వస్తువులనుగా స్వతం_తతతో:గవి వ్యవవారించును” అనియును గవిని. గూత్చి దెలిపెను. వామవానందవర్థన్య యుక్తుల-కేకవాక్యతను గల్పిరాచి నచో. “బతిభావంతు, డైన కవి కావ్య[ప్రపటేమును నృజించు బవ్మా” అని 'శేలును. (పతిభావంతుండేకదా లోకమును _రసమయముగాం గానీ నీరసముగా గానీ చేయగల దిట్ట । కావుననే * కావ్యంతు జాతు జాయేత కస్యచితృతి భావతః” (ఒకానొకప్పుడు పతిభావంతునివలననే యట్టి కావ్య ముదబుంషను) అను వాచోయుక్రియ నేర్పడినది. కావున గవి యన (గాంతదర్శియై, (ప్రతిభావంతు(డై వర్ణనానిపుణు( డగువాండు.

““కవనీయం కావ్యం” (వర్జింప(దగినది) అని లోచన్గ కారుండు, “కవయ తీతి కవిః శస్యకర్మ కావ్యం (వర్ణించువాండు కవి మే కర్మకావ్యము) అని విద్యాళకండు “'కౌత్రి ళద్దాయతే విమృళతి రసభావాన్‌ ఇతి కవిః తస్య కర్మ కావ్యం ' (రన భావములను విమర్శించువాండు కవి వాని కర్మ కావ్యము) అని భద్ధగోపాలుండు, లోకో త్రరవర్షనానిపుణకవికర్మ కావ్యం" (లోకోత్తర

ద్వితీయాళ్వాసము ర చర్జనానిపుణుండగు కవియొక్క కర్మ కావ్యము) అని మమ్మటు,డు ఇవన్నియు! గవికర్మను దెలుపుచున్నను ని.దుం గవిలథణ మిమిడియే యున్నది. వీనిలోని “లోక్షో త్రరవర్జనా నిపుణ కవి కర్మ కావ్యం” అను దానిని( బట్టి లోకోత్తరవర్షనా నిపుణుండే కవియని సారాంశము. మిగిలిక యుత్పత్తులకు గూడ శిదియే యభ్శిప్రాయమైనను నింత విస్పష్టముగా లేవు కావున నట్టి లోకోత్తర వర్టనా నిపుణత్వము (పతిభాలభ్యము, ప్రతిక దేవతానుగహ సంపాద్యము వేవతాను [(గహము తపస్సంపాద్యము. తపస్సు బుషికర్మ _ కావుననే “నా నృషిః కురుతే కావ్యం *' “కవయః [క్రాంతదర్శినః అను లోకోక్తు లేర్చ్పడినవి ఆది బుషికల్పుండే మవికవి మహాకవి యన నెట్టివాండో యింకను ముందు వివేచింతుము. ఇ నప్పకవీయమున. బేర్కొనంబడిన సప్తవిధకవులను జూపుదుము.

అ. వె. వినుతి( గాంతు రిల వివేకి, వాచక, రౌచి కార్థ శిల్పి, భూషణార్థు లనంగ మార్టవానుగత సమాహ్వయు(డును నాంగ6 గవులు స్వప్తనామకములతోడ. క్లా వివేకి వాచకుండు. రౌచికుండు ఆర్థికుండు శిల్పి భూషణార్డి మార్షవకవి అని కవులు సప్తవిధములుగా నుందురు. సీ. గణవర్హళబ్దార్ణగుణదోషనికరంబు _ బరికించి కూర్చు. గబ్బము వివేకి బహుతరాన్ముపాశపదబంధనియమంబు వదలక కృతిసేయు వాచకుండ్తు మృదుమధురోక్తుల వెదకి కావ్యం బెల్ల రచియించు. ఐదపడి రౌచికుండ్తు మితశబ్బములలోన నతివిప్పలార్థంబు నిమిడించు నర్థాఖ్య నెసంగు నతడు గీ, సెప్పు యమకంబు నెప్పట్ట శిల్నకుండు పొందుపజచు నలంకృతుల్‌ భూషణార్థి సరళపద విరళార్థ విస్ఫురణముగను జూపు రసమెందు మార్దవస్ఫుటకరుండు. అని వివేకి [పభృతులకు లతణము చెప్పంబడినది ఇందు రౌచిక ఆర్థిక, మార్టకవులు మ్యాతమే కవులు, మిగిలినవారు కవిబువులే పూర్వకవులలో నన్నయఖభట్టు రౌచికు(ండు తిక్కన ఆర్థికుండు, ఎక్జాపగడ మార్టవకవి, బట్టుమూర్రి నరసభూపాలీయములో సంస్కృతాంధ _ కవులలో బూర్వుల కే యే గుణములు పత్యేకించి కలవో వానిని( జేర్కొని యున్నాండు. - చూడుడు

రీ కావ్యూలంకొర సళ్యగవాము

నీ, వాణు వేగంబును భవభూతి సుకుమార తయు మాఘు శ్రైత్యంబు దండిసమత అలమయూరు సువర్హకలన చోరుని యర్థ సంగహమ్ము మురారిశ య్య నేర్చు సోము పసాదంబు సోమయాజుల నియ మంబు భాస్కరుని సన్మార్గపుటన భ్రీనాథుని పద ప్రసిద్ధ ధారాశుద్ధి, యమరేశ్వరుని సహ్మసముఖసృష్టి

గీ, నీక కల ద్రటుగాన ననేకవదన

సదనసంచార ఖేదంబు సడలు పటిచి భారతీదేవి నీ జివ్వూ( బాదుకోనియె మూర్తి కవిచంద్ర ? విఖ్యాతకీ ర్రిసార్యద ఈ వేగ సుకుమారతాదిగుణములు బాణభవభూత్యాది శబ్దముల కోర్టాలత్‌ మున సరిపడునట్లు కవి గూర్చెను.. ఇది పాయోవాదము మటియు "ఉపమా కాళిదాసస్య భారవే రర్ధ గౌరవం | దండివః పదలాలిత్యం మాఘే సంతి _తయోగుణాః అనియళఠలదు ఇంక గావ్యమీమాంసలో నీ కంటి విభాగము చేయంజడియున్నది, “*ళాస్త్రళవి, కావ్యకవి ఉఊభయకవి వారిలో ను త్తరోత్తరండు శేషుడు” ఉభయకవినే విద్వక్కవియందురు _విద్వత్కవయః కవయః 'శేవలకవయస్తు కేవలం కపయఖో అను వాచోయు క్రియ గలదు అన(గా( (ప్రతిభావ్యుతృత్తులు శెండును గలహండే విద్వత్కవి అట్టివాండే లోకోత్తర వర్షనానిపులుండు కావుననే...

అ వె గురువలఘువుజేసి కుంచించి కుంచించి అభఘువుగురువుంకేసి లా(గిలాంగి కవితంజెప్పునట్టీ క విగులామునుబట్టి ముక్కు/గోయవలయు/(దొక్కిపట్టి ఇద్టివారు కవులుగారు మజీియు-- నన ళట్టో నసన్యాయోన సా విద్యాన సౌ కళా జాయతే య న్న కావ్యాంగమసో భారో మహాన్‌కవే॥ కొ కావ్యాంగము గాని శబ్బముగాని న్యాయముగాని విద్యగాని కళ

గాని లేదు కవిపై/. జాల భారము గలదు అనియు నుంటవలన+ గవి

సాధించవలసీన విద్మాసామ్మగి యనంగొ వ్యుత్చత్తి బాల గలదు కోవ్సన విద్వశ్కవులే కవ్సలు మిగిలినవారు కపులే 'నాకవిత్వ మధర్మాయ మృతయే దండనాయ చ కుకవిత్వం పునస్సాఇా నృృతిమాహు ర్మనీషిణః” కవి కాకపోవుటవలన నెట్టియధర్మము లేక పాపము సంభనీంవదు శ్రవి కాళపోవుటవలన మనుష్యుడు చచ్చిపోండు. రాజాగులవలన దండనను

డ్వి తీయా శ్వాన ము 98 రాదు. కాని కుకవియగుట కేవలము మరణమే -- అను ఖాచోయుక్రివలనను వ్యుత్పన్ను+డై విద్వత్కవికావలెనని యూహింప(బడుచున్నది అట్టి (పతిభా వ్యుత్నత్తులు రెండును గలంవాడే లోకో త్రరవర్ణనానిపుణుడు ఇక నా (వతిభ కారయితి భొావయితి=అయని యిరుదెజ(గులుగా నుండునని కావ్య మీమాంసాక ర్త తెలుపుచున్నా(డు కవిచే గావ్యమును (వాయించుళ క్రి కార యిక్షి పౌరకునచే. గా వ్యార్థమును భావింపంజేయుశ క్రి భ్రావయి.త్రి. కాంబిట్టీ కవికీవలెనే పారకునికిని (బతిభ యుండవలెను లేకున్నచో. గవిభావమును (గహింపలేకపోవును. పతిభాతారతమ్యమును బట్టియే కవులలో నప్పకవి తెలిపిన భేదములేర్పడును

ఇంక్‌ ( గావ్యలవణమును వి వేచింతమ. కావ్యలవణమును దెలిసికొనుటకు ముందు “సంస్కృత భాషలో శలంకార్యగంథము లశంఖ్యాకములుగా నున్నవి కదా ఎండులకిన్ని పుట్టినవి? మతఖేదములుగలవా? ” ఈ మొదలగు విషయములను జరి(తృస్వరూపదృష్షితో( దెలిసికొనవలయునుఅట్రయినయెడలనే తుజ్జముగా నది యవగతము కా(గలదు

భరతమతము

రమారమి రెండువేల సంవత్సర ములనాండే భరతుండను మహార్షి నాట్య శాస్త్రమను [గ్రంథమును రచించెను. అవయే సాహిత్యళాస్త్రమున(. _బ్యపథమ [(గలథము ఆ [గ్రంథము కేవలము రూపకమును గుజించియు. దద్విభేదములను గుటించియు సమ[గముగా( జర్చించును భరతుని దృష్టిలో. గావ్య మన నాట కాదులే నాటకములకు రూపకములనియు నామాంతరము రామాదిరూపము లను ధరించి నటులు నటింతురు కాన రూపకములు “త దూపారోపాత్తు రూపకం” అని సాహీత్యదర్పణము భరతుడు రూపకమునకు రసము పపధాన మనెను కావ్యసౌందర్యము ముఖ్యముగ దేనివలన( గలుగునో యదికావ్త్యమున (ఐధానము భరతుడు రూపకమున రనమువలననే యా సొందర్శ్మము గలుగునని తలంచెను. ఆ రస మెట్లు పోషింపంబడ వలయునో యా టగంథము సమగముగా జర్చించెను. భరతుడు గూడ రూపకములందు రనము (పధా నముగా నుండవలయు నన్న సిద్ధాంతమును స్వోపజ్ఞముగా(దెలుప లేదు. ఆతనికీి( బూర్వుండగు నందికేశ్వరు(డీ సిద్ధాంతమును లేవదీయ(గా భరతు6 డా సిద్ధాంతము ననునరించి తాను జెప్పినట్లు భరతు( డుదాహరించిన శెండు శ్లోకములంబట్టి తెలియ గలదు కాన ఖరతు(డు రస్మపాధాన్యవాది ఈతనీ' మళమున గావ్యశరీర మితివృత్తమే “ఇతివృత్తంతు కావ్యస్య శరీరం పరికీర్తితం " కావ్యశరీర మితిచ్చ త్తము దీని సౌందర్య హేతువు రసము

0థీ కొవ్యాలంకారసంగహము భామహమతము

భరతునికి. బిమ్మట నైదవళతాబ్దిలో భామహు( డను నాలంకారికుండు (శవ్యకావ్యచర్చను సౌంగించి శద్దార్థా సహశె కావ్యం కావ్యమునకు శద్దార్థములు శరీ) మనియు తీ పురుషాదుల శరీర సౌందర్యమును నలంకారములు (నగలు) పెటొందించు. విధమున( గొవ్యశరీరమునుగూడ వకోక్యాద్యలంకార ములు సె: ౌందించుననియు. గావున గావ్యమునకు శలంకారములు (పధానమనియు నిర్వచించెను అనగా నలంకారమువలన( గావ్య సౌందర్యము. గలుగునని నిర్ట్‌ బంచెను

ఇతరాలంకారికు లెల్లరును సమ్మతించిన స్వభావోక్తి నీత! డంగికరింప లేదు స్వభావవిరుద్ధముగా ననగా వికటముగా( ఐలికినపుడే యానలండము గలగుకనియు. నా వికటోక్రియే వకోక్రి యనియుశీోంలంకారము. తెల్ల వరోక్తులే యనియు నాతని నిద్ధాంతము ఈ యుద్దేశముతోడనే శ్రమ నూవత్మ, లేళ ద్యలంకారముల నాతండంగీకరింపడయ్యె ఈతండు దండి వామను లంగీకతీంచినరీతి నంగీకరింపలేదు. కావ్యసౌందర్యాధాయకమైన వకోకి యున్నచో నేరీతియైన నుపాదేయమే యనియు. వదాలేనిచో. 'నేరితియైన ననుపాదేయమేయనియు( గాన వైదర్శి, గౌడీ, భేదము అనవసర మనియు నాతని యభిపాయము భరతుడు దృళ్యకావ్యమునకు రసము (ప్రధానమని యంగీకరించుటచే (టమవాడు శవ్యకావ్యమునకు నలంకారమే [ప్రధాశమని తలంచెను మజియు రసమునుగూడ రసవదలంకార మను పేరుతో నలంకారముగానే పరిగణించెను. ఈత(డలంకార (ప్రాధాశ్యవాది ఈతని [గంథము భామహాలంకారము.

దండీమతము

ఆఅవళతాబ్టివాండగు దండి కావ్యసిద్ధాంతము నిట్టు పతిపాదించెను శరీరం తావదిష్టార్థవ్యవచ్చిన్నా పదావశీ (రమణీయార్థభూషిత మగు పదనం వాతము కావ్యళరీరము) శరీరముయొక్క బాహ్యసౌందర్యముకు బెంచునవి యళలంకారములై నను, ఆంతస్పౌందర్యమును బెంచి (పాధాన్మమును వహింప( జేయనవి శౌర్యాదిగుణములే న్తిపురుమలకు లోకమున (బాధాన్యమును లీక సౌందర్యమును గూర్చునవి గుణములేకదా ॥ కావున నళ్లే కావ్యశరీరమున కును గుణములే (ప్రధానములు గుణముల తరువాత నలంకారములు (ఈ గుణ ములలో. గొన్నింటితో వైదర్భీరీతియ గొన్ఫింటితో గౌడీరీతియ . నేర్పడు నని యాతడు వచించెను) కొందయి దండి భామహమతానుసారియై యలం కొారమార్గమునకు. జెందినవాండనియు. గొందజు గుణమార్షస్థాపకుండనియు వచింతురు గుణమతస్తాపకు, డనుటయే య క్రిసహముగా నున్నది. ఈతండ

ద్వితీయాక్వానము రి గుణ[పాధాన్యవాది గుణములవలన( గావ్యసౌందర్యము గలుగునని యితండు నిరూపించెను ఈతని ([గంథము కావా దర్శము* ఈతండును గావ్యమున రస(పాధాన్యము నంగీకరింపలేదు ఈతంతు గూడ రసమును రసవదలంకారముగానే పరిగణించెను ఈ యిరువురాలం కారికులును వరుసగా గావ్యశరీరము యొక్క బాహ్య సౌందర్యమును ఆంత స్సౌందర్యమును గుజించియే చర్చించిరి కానిశ రీరమునకాత్మవలె(గావ్యశ రీరమున కాత్మగలదా ? యని లో/తుగా విచారింపలెరి. వారికి. గావ్యాత్మను గుజించి తట్టనేలేదు. భామహుని మతమున ళబ్దార్మములు రెండును గలిసియే కావ్యము. దండిమతమున రమణీయార్థ భూషితమగు శబ్దమే కావ్యము. వామనమతము తరువాంత క్షైామ్మిదవ శత్రాబ్దివాండగు వామనుడు గావ్యాత్మను గూర్చి విజా రణ సాగించి ధ్రీతిరాత్మా కావ్యస్య" అను సిద్ధాంతమును వచించెను శరీరమున కాత్మవలెనే కావ్యళరీరమునకును నాత్మయుండుననియు నది రీతియనియు నాతని సిద్ధాంతము. లీతి కావ్యాత్మ యని చెవి భామహుని యలంకారసిద్ధాంత్తమును దండి. గుణసిద్దాంతమును _ దనరీతితో సమన్వయించెను ఎట్టనంగా. గావ్యాత్మరీతి, గి గుణములేటే నేర్చ్పడును అలంకారములు కావ్యసెందఠ్య ఉఅ20010౧"8 మి27?ఇ42౯02 18 €0 39౧906 6౫౯60౧4 2౧ 6౫౦- 56%6 0 లంగ కయంం! 0 పెంంటంం 2064 92౯౧? 01 6 తీ[46%[04746 రంగీం0[. త. సజంలి గౌరల ౧లం 1990౯64206 196 26౯ రి01ణ4స02 18 రు8€ ౦0 0196410 ౬6 1 ౧౧౦9౯ ౦1 లం 6/74 304%0018 ఇసీ10ంటీే సేంకేరేక లం రం 6286101 0011606400 0* ఇం1తీః 1064 18648 19 6 యం 1806066 0౪06 9౦6? గ0ం ల కంమిడక 226 6 11460౪౧6 0686 ౧౦౪60 3016 6811664 యఠ 71164౯0011, 208 లేం 10121928 ౪౬100 నెకిడం2క్‌2 ?6822రే66 28 (96 9031 0 లుం ం౦66? 2౯6 ౪౭4౯౮౩ 0? 0204102 25 [6౯6 0901148 506266 0% 066106 1208౮2౪6. ఎలక 5108౬1౯809. 14 0౦౧ 16 1919 ౦01 1౧410౧8 1ం౧మ%0ం12609౧ ౦% ౮౪౧28, ౧96 92979 €4€ 6 6101298 €౦ గౌ[6 ౮౧2 501001 0౧6 622 3 ఇం11 589? 036 40412 0610029 (6,6 1 501001, 117 10618 0610039 €0 206 శ110125 50001, ౧401 ౫౦6 లేషర ౩0230102 ఎావెలి . క28్ర02780

(! కావ్యాలంకార సం _గహము మును వృద్ధిసేయను * ఈతని మతమ.న( గొవ్యశరీరము శబ్దార్జోభయమే అన(గా నితండు దండిమతమును స్వీకరింపక, భామహమతానుసారముగా( గావ్యశరీరమును నిర్హయించెను ఈతండు తీత్మిప్రాధాన్యవాది. ఇతండు కావ్య సౌందర్యము. రీతి వలన సిద్ధించునని నిశ్చయించెను శరీరమున కాళ్మవలెనే కావ్యకరీరమ న కాత్మయున్న(/గాని యల-కారాదులు శోభాహేతవుల కావు. కాన నాత్మ ప్రధానము అది రీతి ఈ రీతియే యలంకారాదులకును శోభా హేతువు కాన రీతియే యాత్మ యని యి.తనివాదము ఇతని _గంథము కావ్యా లంకారసం[గ్రహము. ఆనందవర్థవ మతము వామనుని యనంతరమ.నం గౌలందికాలములోనే యానందవర్థను. డను

నాలకారికుడు సౌహిత్యశ్నే తమునకు వచ్చెన ఆయన ధ్వన్యాలోకమను (గ్రంథమును రచించెను ఆయన యొక కొత్త సిద్ధాతముకు లేవందీనెను ఆయన సిద్ధాంత మిది కావ్యశరీరమి నకాత్మ ధ్వని ఆది వస్వ్వృలంకార రసరూపము అనగా వస్తుధ్వని అలంకారధ్యని రిసధ్వని అని మువ్విధములు ఈ మూటిలో వ స్త్రలంకారధ్వనులకన్న రనరధ్వని సర్వ(శ్రేష్రము ఆయినను వస్వ్రృలంకారధ్వనులధమములుగావు కాచ్యమునకలంకారములు ముఖ్యాంగ ములుగావు ఏలన _శరీరమువందాత్మ యున్నచో నలంారములు శోభా హేఎువులగును, అట్లే కావ్యశరీరమున కాత్మయగు ధ్వనియున్నచో నలంకార ములు గూడా శోభాహేతువులగును ఆ ధ్వని లేకున్నచో నా యలంకారములు కోభా షాతువులు కాణాలవు కాన నట్టీయలంకారములే (గౌవ్యూములు అనగా ధ్యమ్యపస్కారకములగు నలంకారములే మలంకారములు అప్పుడే యలంకార శబ్దము సార్థక మగును. పణములు రనధర్మములు అనంగా గుణములకును రనయునకును నవినాభావసంబంధము గలడు. అలంకారములు లేకున్నను రస ము డవచ్చును, కాని గుణములు లేకున్నచో రసముండదు గుణములాత్మ ధర్య ములంబనట్లే కావ్యమునను గుణములాత్మభూత మగు రసధర్మములే ఆల కారములాత్మ ధర్మములుగాక శరీర ధర్మిములగును కొంబటి యలంకార ము వలెనే గుణములు గావ్యాత్మ యగు ధ్వనికంగములే మజియ వామ ను(డు నుడివినట్లు రీతి కావ్యాత్మగాదు రీతియన గుణసంకలనరూపమేకదా ఈ శతియు( ద త్తదసధ్వన్యుపస్కారకముగా నసరూవ అల్పసమాస దీర్ష సోః సముగానుండును ఇదియు నం" భూతమే ధ్వనియే యంగి ఈవిధముగా

ంకారములు గుణములు. రీతులును ధ్వన్యుపస్కారములుగా ననగాం డానికి. తోడ్పడునవిగానే యుండవలయును అప్పుడే యా నామములును సార్థీకములగును,

ద్వితీయాళ్వాసము 97

భామహ, దండి వామన అనందవర్ధనులు (గమముగా నొకరికన్న నొకరు కావ్యమార్గమును (కావ్యాత్మను) నిర్ణయించుటలో నొక్కొక్క మెట్టు ముందునకు సాగిరి ఆనందవర్ధ్భన (డు ముఖ్యముగా రండు విషయములను దన (గంథమున న్పష్టపరచెను ఆతండు కొత్తగా ధ్వని సిద్ధాంతమును స్థావించెను (పాచీనుల అలంకార గుణ రీతి సిద్ధాంతములను హేతువాద పుర సృరముగా€ దన ధ్వని సిద్ధాంతమున కంగములుగా సమసన్వయించెను వమజియు భరతుని రూపకసిద్ధాంతమునే (గ్రహించి దానిని శవ్యకావమునం (బితివ్ఫంచెను దాని నున్న దున్నట్నగాం (బతిష్టింపక యిందలి దోషములను బరిహరించి సెముచిత విధమున (బతిష్షించెను కావున ధ్వనినం పదాయము రనసం పదాయము యొక్క పెంపుదలయే (౫6౧౯108) అన(గా రసముతోపాటు వస్త్వలం కారములకు( గూడ బాధాన్యమిచ్చుచున్నది కాన దాని పెంపుమ్నూత్రమేయగును

ఆనందవర్థనుండు గణరీతివాదులగు దండి వామనులం గూర్చి వారికిం గావ్యత_త్త్వ మస్ఫుటన్సురితమై లేక న్ఫురితృప్రసువ్షకల్పమె యన్నదనియు దానిని వ్యాఖ్యానించి నిర్వచింపంజాలక రీతిని (బవర్షిల్లంజేసి రనియుః జెప్పెను

“అస్ఫుటన్ఫుగితం కావ్యత త్త్వ మేతద్యథోదితం

అశక్ను వద్భిర్వ్యాకర్తుం దీతయ నృ్ఫం పవ ర్తితాః.*

అన(గా( గావ్యతత్త్వము భామహానికి బొత్య్కగాం దెలియనేలేదు. దండి వామనులకు నస్ఫుటముగా స్పురించినది (౫7886) అనంగా గొంత తెలిసి యు6 గొంత తెలియకయు నున్నదని యభి్మిపాయము

ఆనందవర్థనుండు ధ్వని _పాధాన్యవాది, లోకమున శరీరమునకు జీవిత మున్నయెడలనే యలంకారాదులు సౌందర్య హేతువులగును. కాన నలంకా రాదులకన్న జీవితము (ప్రధానము అశక్సే కావ్యశరీరమునకుం (దివిధమగు ధ్వనియు జీవితము. అనగా నాత్మ అదియే (పధానమని యితని మతము. పూర్వాలంకారికులు కావ్యసౌందర్య హేతువులను మాతమే నిరూపించిరి. ఐత(డు మజికొంత లోంతునకు( బోయి కావ్య జీవితమును నిరూపించెను, ఈ భేదమును గమనింవవలెను

ఆనందవర్ధనుని మతమున, గావ్యళరీరమేమి ? అను ప్రశ్న గలదు. ధ్వన్యాలోకమున. గావ్యశరీరమును గూర్చి యెచ్చటను దెలుపంబడలేదు, వామన కావ్యాలంకార నం[గహ వ్యాఖ్యాత యగు గోపేం దతిప్పభూపాలుండు తన కామధేనువ్యాఖ్యలో “రీతిధ్వనివాదయోస్తు ఇయాన్‌ భేదః త్యత పథమే రీతి రాత్మా కావ్యస్య _తద్వ్యవహార్యపయోజకా గుణాః చరమేతు ధ్వనిరాత్మా స ఏన శ కవవోర వయోంక ఇత్యుభయ (తాప్యాత్మనిష్టా ఏవ గుణాః

08 కావ్యాలంకార సం్యగహము శబ్షారయుగళం శరీరం తన్నిష్టా ఆలంకారా ఇతిచ సర్వమవిశిష్టం ” అని వాసిన వాంతనుబట్టి భామహవామనులవలెనే యీతండును శబ్దార్థొభ మయమే కావ్యళరీర మని గ్రహించినట్టు మన మూహింప(గలము

కొందజు ధ్యన్యాలోకక ర _కావ్యలక్షణమును న్తన్హయముఖమున, (సూటిగా) దెఎపలేదరియు. న్య్యతిరేకముఖమునం దెలిపె ననియు నీ క్రింది పంక్తులను జూపుదురు

ఎట్టన “తగ్గశ హి చారుత్వాతిళయ విశిష్టార్థప కాళశనలవణే పయో =నే శర్తవ్యే యదిళబ్దళ్య అముఖ్యతా తదా తస్యపుయోగే దుష్టతైవ్యాత్‌; నచెవం” “=. దీనిని బట్టి యానందవర్ధనని మతమున శబ్దార్హోభయము కావ్నళరీరత్వు గాక బారుత్వాశశయవి!షార్థప్రకాళక మగు శ్టెవిశేషమే. కావ్యమంయో దీని యభ్మిపాయమునే జగన్నాథుండు. “రమణీయార్థ పతిపాదక శబ్దః శావ్యం” అని తేల్సి [పతిపాడించెననియ.లొజెప్పుదురు అట్లేని నానందవర్థన జగన్నాథులిరువురును దండిమతమునే పునః (పతిష్టం జేసిరని యూవహంప వచ్చును _ 1ప్రావోలంకారికులలో దండ్యానందవర్భనజగన్నాథులు శబ్బవిశే షమే కావ్యశరీర మని నిర్ణయించిరి. మిగిలిన యొల్లరును శబ్దార్భయగళము కావ్యళరీర మని నిర్ణయించిరి.

జనందవర్థన్ను ద్యనిసిద్దాంతమ్సునే తరువాతివారెల్లరును శిరసావహించి స్వేకరించిరి భరతుని రససీద్ధాంత జను రూపకమునకు మా,తమే సమన్వయించి (శవ్యకావ్యమునకు దానిని. బూర్వాలంకారికులు వెలివెట్టిరి ఆనందవర్ధనుం చా రనసిద్ధాతమును దృళ్య[ళవ్యోళభయసౌధారణ మని నిర్వచించి రూపకము నకు వలెనే శవ్యకావ్యమునకును రనమే (పథాన మని యడ్హోషించెను. మఠియు నా భరతుని రససిద్ధాంతమును గొలందిగా నీ [కీందివిరమున సకర్‌ం చెను. “రసము వాబ్యరూపముగా(గాక వ్యంగ్యరూపముగా నుండవలయును. మజీయు రనభంజకము లయిన దోషములను విడనాడవలయును (రసదోష ములు ముందు. దెలియును). రసవ్యంగ్యమువలెనే వ న్వలంకారవ్యంగ్యములు గూడ గావ్యములే పూర్వాలంకారికులుదాహరించినట్టు రసమలంకొర ములో( (రసవదలంకారము) జేరడు. రసము కావ్యజీవితము. ఆత్మగా నుండ చగినదాని నలంకారముగా( బరిగణించుట యనుచితము *

ఆనందవర్ధనునికి. [బాచీనులగు నాలంకొరికులెవ్వరును నింత లెన్సగా విచారింప,రెరి ఇన్నాళ్ళకు మజల భరతుని రససిడ్డాంతను నిర్దష్షముగా సహే ఈుకముగా నానంభపర్థనునిచే. బునరుద్ధరింపంబడెను. ఈ సిద్ధాంతమునే అభినన గుప్త, మమ్మట ఇగన్నాథాదులగు సర్వాలంకారికులును (గహించిరి.

ద్వితీయాక్వాసము 99 అభినవగు_ప్త్రమతము

ఆన:దవర్థమని పిమ్మట నభినవగప్తు(డను నొక మయాలంకారికుండు

సాహిత్యరంగ మ. వకు వచ్చెను. ఆయ యా శందుని ధ్వనిసిద్ధాంతమునంగీకరించి, యాతని ఛన్మారోక మునకు “లోదనము. అను వ్యాఖ్యానమును (వానెను ఎల్లవిషయముల యందును నభినవగపు(డానందవర్చనుని సిద్ధాంతమును సమ్మ తించెను కాని యొక విశేషముగళము అశందవర్థను,డు వ న్వలంకారరన ధ్వనులు మూ;టిని సమానముగానే వరిగణించెను కాన్ని యెడల రనధ్వినిపె -నాతండును నూంతము నూపెను చూవినను వస్త్వ్యలంకార ధ్వనులక (గూడ బత్యేకత్వమునంగీకరించెను అభినవగప్తు డట్టుగాక వ స్త్వ్వలంకారధ్వనుల మీందకన్న రసర్యనిమీడంనే యధికాభిమానమును [బకటించెను ఆతని -వాక్యములివి

“ర సేనైవ సర్వం జీవతి కావ్యం నహి రసకూన్యం కావ్యం కించిదస్తి రసవవ వస్తుతః ఆత్మా వస్త్వలంకారద్వనీ తు సర్వధా రనం వతి పర్శవస్యేడే (రసముచేతనే కావ్యము. జీవించును రనకూన్య మగు కొవ్యముండదు ఉండరాదు) మువ్విధము లగు ధ్వనులలో రనద్వనియే కావ్యాత్మ వన్త్వ లఅంకారధ్వనులు గూడ రసపర్యవసాయులు గావలయును ”

ఊ సిద్ధాంతమే విశ్వనాథునిచే వాక్యం రసాత్మకం కావ్యం ఆశు తావ్యఠిక్షణమును లేవదీయించినది విశ్వనాథుని మతము ముందు వివరింపం బడును అభినవగుప్తు ౨ివలెశే యాతంయున్నరసన్పర్శలేనోక్‌ స్వలంకార ధ్వనులు లేవనియే యఖి పాయపడెను. ఇతని మతమౌనిం గావ్యళరీరము ధ్వనికారగ్భహీత మగు శబ్దమే

మహిమభట్టమత ము

అభినవగుప్తుని విమ్మట నీ ధ్వనిసిద్ధాంతమును మహిమథట్టను పండితుండు 'ఖండించెను, అతడు ధ్వన్యాలోకమునకు ఖండనముగా వ్య క్రివివేకమను శగంథమును విరచింఎను అతడు తన పతిజ్ఞ నిట్లు మొదటనే చెప్పికొనెను.

క్లో. అనుమానేంఒతర్భావం సర్వస్యా౭పి ధ్వనేః [పకాశయితుం

మ్యక్తివి వేకం కురుతే (ప్రణమ్య మహిమా పరాం వాచం

ఆా ఎల్టవిధము లగు ధ్వనులను నమమానప్రమాణము నందే యంతర్భ వింపంకేయుట_క మహిమభట్టు వాగ్గేవికి నమస్కరించి, వ్య క్రివివేకగంథమును రచించుచున్నాండు

-మహిమభట్టు తన _గంథమున నానందవర్థనుని _ వ్యంఅనావృత్తి 'యక్కఅ లేదనియు నాతం ధ్వను లన్నియు ననుమానములోనే యంతర్భ

100 కావ్యాలంకొరసం్థగిహము వించు ననియు సిద్దాంత మొనర్చెను అభిదా, లతణావృత్తులే తక్క వ్యంజనావృ త్రి యక్కఅలేద నియు( దత్కల్బనమనవసర మనియు నాతని వాదము లక్షణావృత్తి నీత డనుమానములోనే గణించెను కావున నానంద వర్జనుండిచ్చిన ధ్వన్యుదాహరణముల నన్నింటిని ననుమానములోనే యంతర్భ వింప(జేసెప ఈ యనుమానము ధూమాగ్న్యనుమానమువంటిది గాదనియు, నిది విలక్షణమనియు *దీనిని గావ్యానుమతి యందురనియు. నిర్వచించెను కొని యీత(డు కావ్యమున రస_ప్రాధాన్యమునంగీక 6 చెను + కావ్యస్యాత్యని: సంజ్ఞిని రసాదిరూపే న కస్యచిద్విమతిః" (కావ్యమున కాత్మ రసాదిరూపము అనుటలో షేప్రతిపత్తిలేదు ) ఎని వచించెను కేవలము వ్యంజ కావృత్తిక ల్చన మనవసర మని యీతని వాదము ఈతని మతమునః గొవ్యశ రీరళ్మే శద్దార్గోభయమే *ధ్వన్యాలోకక ర్త-_- “అర్థస్సహృదయిః క్రాఘ్యః కావ్యాత్కొ యో వ్యవస్థితః వాచ్యపతీయి మానాఖ్యౌ తస్య భేదావుభౌ స్మృతొ” అని యర్థము - వాచ్యము. వ్యంగ్యము నని చెప్పగా మహిమభట్టు--- అర్ధోఒపి _ ద్వివిధో వాచ్యోనుమేయళ్చ త తళబ్దవ్యాపారవిషయో' వాచ్యః సఏవ ముఖ్య ఉచ్యతే తత ఏవ తదనుమితాద్వా లింగభూతా ద్యదర్ధాంతర మనుమీయతే సోఒనుమేయః న చ త్రివిధః వస్తమ్మాత మరగాగా రసాద యశ్చేతి త్యత ఆద్యౌ వాచ్యావవిసుభవతః అన న్వనుమేయ ఎవేతివత్య తే (అర్థము - వాచ్యము, అనుమేయము నని ద్వివిధము శద్దవ్యాపార నిష యము వాచ్యము అదియే ముఖ్యార్థము దానినుండియే లేక లింగభూత మగు దాని యనుమానమునుండి యేయర్జాంతరమనుమానింపంబడునో యది యను మేయము. ఆ యనుమేయము వ స్త్వ్వలంకారరసములు లని మూడు విధములు అందు వస్వలంకారములు వాచ్యములు గూడ నగును రసాదిలుమ్మాత మను మేయమే) అని తెలిపెను ఈ మతము ,(క్రొత్తదికాదు ధ్వన్యాలోకక ర “అస్య భిసంధానావసరే వ్యంజకత్వం శబ్ధానాం గమకత్వం ₹ చృలింగత్వం అతళ్చ వ్యంగ్య పకీకిర్పింగి (పళీతిరేవేతి లింగలింగి బావ ఏఏ తేషాం వ్యంగ్యవ్యంజకభావో నాపరఃకళ్ళిత్‌ ” అని యుద్దాటించి దానికి ' న పునరయం పరమార్భః యత్‌ వ్యంజకత్వం లింగత్వ మేన సర్వత వ్యంగ్యపతీతిళ్చలింగి పతీతిరేవేతి...తస్మాత్‌ లింగి ప్రతీతిరేవ సర్వత వ్యంగ్య పతీతిరితినళక్యశే వక్తుం అని సమాధానము చెవ్పీయే యున్నాడు మహిమభట్టావాదమునే మిక్కి లియు6 బెంచి వ్యంజ నావృత్తి నన మానములోనే యంతర్భవింపంజేసెను,

ద్వి తీయా శ్వానము 101 కానీ యీతనివాదము నిలువలేదు. మమ్మట, విశ్వనాథ జగన్నాథాదులగు మవోపండితు లెల్లరును నీ వాదమును దుత్తునియలుగా ఖండించి యానంద వర్ధనుని సిద్ధాంతమునే యనంగాం ఐత్యేకముగా వ్యంజనావృత్తీ నంగీకరింపవలసియే యున్నదని నిర్ణయించిరి జగన్నాథుని రసగంగాధరము సూక్ష్మముగా విచారింప ధ్వన్యాలోకమునకు వ్యాఖ్యారూవ మగు [(గంథమే యనవచ్చును, కుంతక మతమ్లు అభివవగుప్తుని కాలమందే కుంతకు.డను నొక యలంకారికు. డుండెను అతడు ధ్వనిమతమునకు( (బతికూలముగా నొక కొత్త సిద్ధాంతమును (బతి ష్షించెను అతని సి ద్ధాంతతములివ్వి = “వ్యకో కః కావ్యజీవితం (వ్యకోక్రియే కావ్యమునకు జీవితము) అనందవర్ధనడు ధ్వని కావ్యాత్మ యనెను ఇతండు వకోక్రియే కావ్యజీవితమ శెను భామహని వకో9 క్తినే యీతండు విశేషముగా. బెంచెను. _భామవుడు స్వభావో క్తికి (ఐతిద్వంద్విగో వకోంి కాయను నలం కారమును [గహించెను వళోంక్రి మునంగా స్వభావవిరుద్ధ మగు లోకోత్తర వై చిత్యముగల యలంకారము. కుంతకు( డీ భామహాని వకో?క్తినే మఠికొంత సాంగించి “కవివ్యాపారవకతొయే వకో9క్తి యనెను ఈ కవి వ్యాపారవకత నాత(డారువిధములుగా విభాగించెను ఆ (వకారములివి - కో (కా సారవకత్వ పకారా స్సంభవంతి షట్‌ (ప్రత్యకం బవావో ఖేదాసేషాం విచ్చిత్తిశోభినః వర్ణవిన్యాసవ కత్వం వదపూర్వార్థవ్యకతా వ్యకతాయాః పరోఒప్య స్తి పకారః (పత్యయాశయః, వాక్యస్య వ్యకభావోఒన్యో భిద్యతే యన్సవాసథా యృత్రాలంకారి వర్గోఒసౌ సర్వోఒస్యంతర్భవివ్యతి వ్యకభావః పకరడే ప్రబంధేఒప్య స్తి యాద్భృశః ఉచ్యతే సహజావార్య సౌకుమార్య మనోహరః। ” ౧ వర్ణవిన్యాసవ్మక్రతా (ళబ్దాలంకార విచారము) జి పదపూర్వార్థ వ్యకతా (పదపూర్వార్థ మన సుబంతడ్జంత రూపక మగు పదముయొక పూర్వభాగము. అదియే (ప్రాతిపదికగాని ధాతువుకాని యగును. ఇది బహు భేదములు గలిగియిన్నది. రూఢివైచిత్యవకతా పర్యాయవ[కతా, ఉపచారవ[కతా, విశేషణవ్వక్తలా, రా వృత్తివె చిత్యవకతా, (కృత్తద్ధిత _ నమానైర్తణేడో శ్రభదవుళుల కాజష్యనవె చిత్య వ[క్రఠా, లింగవైచిత్య వ ఖి శంక్రంతర వైచత్యవ ద్రో్యా వై చిత్యవకతాం 46 *ంప1స.0]' ఓ లేల

108 కావ్యాలంకార సర్మగహము

కాలవైచ్మిత్యవ[కతా కారకవెచిత్యవ కఠా సంభ్యావ నిత్య కనా పుర్డిషు వైలిత్యవక్రతా _ఉపగ్రవావైచిత్యవకతా అనునవి దీని భేదములు బి వివరణమును వకో౦క్తిజీవితమునందే చూడవలెను ఇందుపచార ర్ట న సమ స్తధ్వనిభేదములును (గహింపండినవి (ఉపచారవ్యక్రతాదిభిస్సమన్తధ్వ మ +

1పపంచః స్వికృతః

ఈ పత్యయవ[కతా (కృత్తద్ధిత ప్రత్యయ సనంయోగముచేం గలిగిన ూరుత్వము).

౪ వ్లాక్యవకతా (ఆర్థాలంకార విచారము)

౫ పకరల్త్రవకతా (రసాననుకూలముగానున్న కథావస్తువును రసో చితముగా మార్చుట , శాకుంతలమున దుర్వాసుని ప్రవేశాదులు)

౬. (ప్రబంధవ్నక్షతా (ఒక రసములో నున్న కథాభాగమును మతోకరోన్‌ (పధానమ.గా మార్చుట (శాంతరన పధాసమగు థొాగరతకథను వీరగస (ప్రధాన మగు నాటకముగా మార్చబడినది. - వేణీసంహారమజు)

కానీ యూ మతము గూడా నిలువలేదు ఈ మతముగూడ నలంకార శాఖయే. మహిమభిట్టు కావ్యానుమితి సిద్ధాతను.ను గుంతకుని వకోం) క్రిసిద్ధాంత మును వాతి తరువాత నాసీద్ధాంతములను టోషించువారు లేమి నశించి నామ మ్మాతముగా నిలిచిపోయినవి. కుంతకుని మతమున శద్దారోభయయే కావ్యశరీరము,

క్షేమేంద్ర మతము

కుంతకుని యనంతరమున క్నేమేందుండను నొక పండితు( డొక నూతన, సిద్ధాంతమును లేవందీసెను. 'ఈ థభమౌభిత్యవివారచర్చ దీనిని విఖ్యాత పండితులు థీ జమ్మలమడక మాధవరామశర్మ -* రాం ధ్రీకొరించిరి

బబిత , చమత్కారకా "ఇళ్చారుచర్వజే రసజీవితకభూత న్య విచారం కరుతేఒధునా కావ్యస్యాఒలమలంకారై కిం మిథ్యాగుణీ తెర్గుణై; యన్య జీవిత మౌబిత్యం విచింత్యాఒవి న ౧ ఫ్యతే అలంకారా స్త-అంకారా గుణాఏవ గుణాస్సదా జౌచిత్యం రనసీర్ధిస్య స్థిరంకావ్యస్య జీవితం

రనమునకు జీవికథూతముసీ. జమత్యారకాదియ నగు నౌచిత్యమును

గూర్చి విచారణ సేయుదుము కావ్యమునకు జీవితభూత్క మైన యౌచిత్యము లేకున్నచో నలయాారములేర? గుణములేల? అరింకారమ్మ లలంకారములే.

ద్వి తీయాశ్వానము 1018 అన(గా బాహ్యశోభాహేతువులు కాని జీవితముగాదు. అట్రే గుణములను (శుత తపస్సత్యశీలాదులవలెనే గుణములే ఆనంగా నవియు జీవితముగావు కాన రసమంత మగు కావ్యమునకు జీవితభూత మౌచిత్యమే.)

మరియు నుచితస్థ్టానమున నుంచినపుడే యలంకారము అలంకారము లగును. జౌచిత్యము వీడనపుడే గుణములు గుణములగును, దేని కేది తగునో యది యుచితము ఉచితముయొక్క_ భావమే యౌచిత్యమ.. ఈ యౌచిత్యము పదమున, వాక్యమున. (బబంధమున గుణమున, అలంకారమున, రసమునం [గియయందు( గారకమున లింగమున వచనమున వి శేషణమున ఉపనర్గమున(౪ నిపాతమున( గాలమున దేశమున గులమున (వతమునం దత్త్వమున సత్త్వ మొన, అభ్నిపాయమున స్వభావమున, సారసం్యగ హమున(, (బతిభయందు, అవస్థయందు, విభారమున నామమున ఆశీస్సున నుండుననై సిద్ధాంతించెను. ఆళ+డు వీటికన్నింటికి ఉబాహరణములను గూడ( జూపెను ఆంగ్లసాహిత్యమున. అెహ్బాడ్డ నీ యౌచిత్యచక్చ గలదు జౌచిత్యమున కాంగ్లమున 66౦౯౬౫ అందురు ఆది పదములు వృత్తములు మొదలగు వానిలో నుండునని న్నేమేంధదునివలెనే తదలంకారికులును వచించిరి. ఈత(డు ధ్వనికారుని అనౌ చిత్యాదృతేనాన్యద9సభళంగస్య కారణం (పసిద్భాచిత్యబంధస్తు రసశ్యోపనిషత్సరా ః అనౌచిత్యముకన్న రనభంగమునకన్యకారణము' లేదు. చక్కని యౌచిత్యమ.గల కావ్యము రసోవనిషత్తే ఆను కారికార్థమును (గహింఎ దానినిం బెంచీయీ సిద్ధాంతమును (బితిస్థించెను, ధ్వనికారుడు గూడ నీ “ఆనౌచిత్యాదృతే” ఆను నభ్షిపాయమును దండియొదనుండి గహించినట్లున్నది దండి-_ యం సు ళా “కామం నర్వోఒప్యలంకారో రసమే న్‌షంచతి తథాష్యగామ్యతై వైనం భారం వహతి భూయసా సర్వవిధము లగు వన6గా శబ్దగత అర్థ్ధగత ఉభయగత అలంకారము లను రసస్ఫోరకము 6గును ఆందు సందేహము లేదు అయినను న్మగా మ్యత్నమే యనంగా ననౌచిత్యరా హిత్యమే (జాచిత్యవ త్త్వము) యీ భారము నంతను వహించుచున్నది, అని నుడివెను అనాచి త్యరాహిత్యమే రనస్ఫోరక మనుటచే ననౌచిత్యవత్త్వ్వము రసథంజక మని తేలుచున్నది

104 కావ్యాలంకారసం[గహము

ధ్వనికారుండు కావ్యాత్మ ధ్వని యనంగా నీత(డౌచిత్య మని నిర్వ చించెను.. ఈతడు ధ్వనిమతమును ఖండింపనులేదు, పోషింపను లేదు. వాని, ధ్వనిమతమున కిది విరుగ్ధము మా్యతము కాదు

భరత భామహ దండి వామన ఆనందవర్థన అభినవగు ప్త మహిమ భట కుంతక క్షేమేందు లలంకారళాస్త్రమున స్వతం తసి ధ్ధాంతములను స్టోపించిరి అసందవర్థనునితోడనే కావ్యమార్గము. నిర్జీతమైనద. ట్లీనినే యీవ డృైదముతో నభ్షినవగుప్తుడంగీకరించెను. మహిమభట్టాడుల సిద్ధాంతము లెవ్వియును నిలువలేదు మమ్మట, విశ్వనాథ జగన్నాథ విద్యాధర, విద్యా నాథాదు లీ యానందవర్ధనుని సిద్ధాంతమునే పోషించిగి కాని రు డటాదులగు కొంద అలంకారమార్శమునే పట్టుకొని వేంలాడుచు (గంథములను వాయుచీ ,వచ్చిరి కొని వీనికి మమ్మట విశ్వనాథ జగన్నాథాదుల గంథములకు/గల పళ స్తి లేదు. కావున నానందవర్థనుని ధ్వని సిద్ధాంతమే నర్వ కేష్టమగు సిద్ధాంతము.

విన్నీ విధములగు సిద్ధాంతము లేల బయలుదేరిన వన్మిపశ్న వచు చున్నది

వీరి కందజకును గావ్యమా-అనాస్వాదించునపుడు రుచిభేదముగోచరించినదా? అన్నచో. గాదు కావ్యాస్వాదనమున భేదము లేదు ఎల్లరక ను జక్కెౌర మధురముగా నుండున ఛ్రైలరకును గావ్యాస్తాదమున మతభేదము లేదు. కాని తామనుభవించిన యాస్వాదమును వాక్కులతో( (బకటింపవఐసినపుడు మతభఖేద ములు ఐబయలుదేరినని. ఒకరు తమకు( గలిగిన కావృరుచి యలంకార మ్ల్ములవలన ననిరి మజొకరు గుణములవలన ననిరి. వేజొకరు ర్రీత్తివలన వనిరి ఇంకొకరు ధ్వన్షివలన ననిరి ఇక్షు బంతకాడలును వచించికి ఈ కారణమువలననే మతభేదములు వెలువడినవి.

ఈ (కింది కావ్యలక ణములను దెలిసీకొనటకు ముందీతెలిపిన విషయ మును లెస్సగా ( దెలసికొనవలసియున్నది. ఇట గావ్యలక్షణ మనం గావ్యళరీర లకణమనియు( గావ్యాత్యను గురించిన విబారముగాదనియు [గ్రహింప వలెను కావ్యాత్శను గుఠించిన విదారము ముందు జేయంబడియున్నది.

౧. ఇష్టార్ణవ్యవచ్చిన్నా పదావళీ కావ్యం (దండి)

౨. తదదోషా శద్దార్థా సగుణావనలంకృతీ పునః శ్వాఒపి (మమ్మటుడు). ౨ వాక్థం రసాత్మకం కావ్యం (విశ్వనాథుండు).

౪ రమజీయార్థ్‌ (పతిపాదక శబ్దః కావ్యం (జగన్నాఠుండు.)

కావ్యలతణములు *పెక్కులు గలవు అందు సుపసిదము లయిన నాలుగు లక్షఎములమా(త మిచ్చట6 జూపుచున్నాను ఇందు మొదటి అక్షణమున కర్థ మిది

౧ * ఇష్టార్ధ వ్యవచ్చిన్నా పదావళతీ కావ్యం” అనగా మనోహర మగు నర్థముతో నలంకృతమైన పదసముదాయము కావ్యము అని యర్థమే. ఈ కావ్యళరీరమునకు శోఖాహేతువులు గుణము లసియు,

తదల్బమపి నోపేశ్యం కాన్వే దుష్టం కథంచన స్యాద్వపుస్సుందర మపి శ్వి తేణి కేన దుర్భగం ”

(కావ్యమున -నల్పమగూ-దోషమున-గూడ నుపేక్షింపరాదు. శరీరమెంత యంతముగా కన్నను నొక్కచో బొల్లి (శ్చేతషష్టము) యున్నచో-నెంతో యసహ్యముగా6 గనబడును ) ఆపి యల్బదోషము గూడ గావ్యమున నుండ రాదనియు వచించెను విశ్వనాథ జగన్నాథాదులయొక్క్హ లడణములను బట్టి రసాపకర్షకముబ.గాడి దోషములు దోషములు గావనియు సర్వధా దోవ స్పర్శలేని కావ్య ముండదనియు మనము తెలిసికాన;గలము కావున దండి కావ్యదోషముల;గూర్చి చేసిన సిద్ధాంతము దారుణఖమనక తప్పదు

౨ తదదోషా శబ్దార్థ సగుణావనలంకృతీ పునః క్వాఒవి ల వరష్తాత ములును, గుూసహితములను అలంకారయు క్తములు నగు కద్దార్భయుగ కావ్యళరీరము * -నలంకృితి పునః క్వాఒవీ అనుదానికి వ్యాఖ్యాత య త్సర్వత సాలంకారౌ క్వ్రచిత్తు స్ఫుటాలంకార విర హేఒపి న కావ్యత్వవోనిః”* (బల్రైడలను శబ్దార్థములు సారంకారములుగానే యుండవలెను. ఒకానొకచో నలంకారములు న్వొపేముగా లేకున్నను గావ్య్‌ము గాకి పోదు ) అని వ్యాఖ్యా

ఖ్‌ శద్దార్ణా సహితా కావ్యం” అని భామహుండు * గుణాలంకార యుక్తార్థా కావ్య” మని వామన మతము * అదోషా సగుణువనలంకృతీ పునః క్వాఒపి” అని మమ్మట మతము _పభాకరమతముగూడ నిదియే. “నిర్జోషం గుణాలంకార రసవత్‌ వాక్యం కావ్యం” అని భోజమతము “గుణాలంకార రీతి రసో పేతః సాధుళబ్జార్థ సందర్భః కావ్యం” అని వాగృటమతము “నిర్హోవ గుణాలంకార రీతివృత్తిమత్‌ వాళ్లం కావ్యం” అని పీయామవర్ష మతము "రసాదిమద్వాక్యం కావ్యంో అని శౌద్దోదనిమతము* వాక్య రసాత్మకం కావ్యం” అని విశ్వనాథమతము, “ఇష్టార్శశ్యవచ్చిన్నా పదావళీ కావ్యం” అని దండి మతము, “రమణియార్థ (ప్రతిపాదకశబ్దః కావ్యం” ఆని జగన్నాథ మఠము “ రసాలంకారయుక్తం సుఖవిశేషసాధనం కావ్యం” అని క్రేళవమ్మిశ్రమతము _ (వీనిని వామనాచార్య ర్వులకీకర్‌ వండికండు కావ్య (వకాశ ప్రస్తావవలో(జూ పెను )

కి కావ్యాలంకార సం్యగహము

నించెను ఈ కావ్యశరీకమునతు ధ్వనిలేక వ్యంగ్యమే యాత్మ వ్యంగ్య (ప్రాధాన్యమునుబట్టి శావ్యముత్తమ మనియు వ్యంగ్యా చాధాన్మమును బట్టి మధ్యమ మనియు, నవ్యంగ్య మగునది యధమ॥ మనియు దెలిపెసు ఈత. డానందవర్ధనుని ర్వనిసిద్ధా:తమును బోషించినవా/డే. ఈ కావ్యలక్షణమునే (ప్రతోపర్నుదియకారుండును. స్వీకరించెను. _పతాపర్ముదీయమునకు సర్వధాః నకలు గా నున్న నరసభూపాలీయమునందును నీ లక్షణమే స్వీకరింపంబడినది.

౩ వాక్యం రసాత్మకం కావ్యం అన(గా రసస్వరూపము గల వాక్యము (వ హావాక్యము లేక వాక్యసమూహము) కావ్యము అని యర్థము. విశ్వనాథు( డీ లక్షణమును వచించి మమ్ముటలతణము నీ విధముగా విమృశించెనుం “లవణవాక్యమున ఆదోషౌ అని యుండరాదు. ఏలన దోషరహితము లగు శబ్దార్థములు కావ్యమన్నచో లోకములో నే కావ్యముగూడ యత్కించిద్దోష స్పర్శ లేక యుండనే యుంఠదు చూడుండు

క్లో న్మక్కారోఒహ్యయ మేవ మే యదరయస్త(కాఒవ్యసౌ తాపన స్సోఒష్య శ్రీవ నిహంతి రాక్షసకులం టీవత్యవో రావణః

ధిక్‌ధిక్‌ శ్మకజితం ; పటోధితవతా కిం కుంభకర్ణేన వా

స్వర్గగామటికావిలుంఠ న వృథోచ్చూనైః కిమేభి ర్భుుజః

ఇవి రావణుని పలుకులు -- నాకు కత్రువులుగలరని చెప్పుటయే పెద్ధ యవమానము అందునునా శ్యతువు తాపను. డట అఇళండును మా రాక్ష్షన కులము నిచ్చఓటనే యనా నా యెదుటనే తుంచున(ట అక్కటా రావణు( డింకను ,బతికియే యున్నా(డు. చావలేదే ఇదియే సంభవించినచో నియ్యదజిత్సరాకమ మేల? సిద మేల్కొన్న కుంభకర్ణుని పతాపము కాల్పనే? న్వర్గమను పత్తిశు గొల్ప(బెట్టి వృథగా బలినిన నా బాహువు లీఎ?

ఈ క్రైకమున అవిమృష్ట విధేయాంళ మకు దోషము రెండుతావులందు( గలదు అవిమృష్టవిధేయాంళశ మన న్యాయముగా ననువాద్యాంశము. (కర [| భూతము ముందు జెప్పి విధేయాంశ మును[[క్రియా భూతము విధేయ నిశేషణము విమ్మటః జఇప్పవలసి యు డంగా నట్లు చెప్పక విధేయాంశమును ముందు జెప్పి ను వాద్యాంశమును ఎమ్మ -(జెప్పుట ఆన వాద్యమను కావ నవిధేయ ముదీరయేత్‌”. (అనువాదిమున్న జెప్పక విధేయమును జెచ్చేరాడు) ఆని న్యాయము ఆవిమృష్టః _వాధాన్యేన అనిర్దిష్టః వీధేయాంశః” అనంగా విధేయవిశేషణము వాక*కున/ (బాధాన్యమున వపొంపవ. సి యుండంగా దొని నట్లు వ్యవహరింపకుండుట ఎట్టన వాడు. పండితుడు. అను వాక్యములో ““వండితుండుొఆకు పదము విధేయవి శేషణము. చాక్యమున దానికి. బాధాన్యముండును” *పంకిత గ్‌ వాండు అన్నచో నవిమృష్ట

ద్వితీయాళ్వాసము 107 విధేయాంశదోష మగును. అప్లే “న్యక్కారోహ్యయ మేవ అకుచోఐ నీ దోషవు గలదు "అయ మేవ న్యక్సారః” (ఇదియే యవమానము) అనుచోట “అయమేవ అనునది యునువాద్యాంళము 'న్యక్కారః' అనునది ఓిధేయాంళశము, శ్లోకమున న్యక్కాగ పవము మొదట (బయోగింపంబడినది కాన నవిమృష్ట విరేయాంళదోషదూష్షితమైన దీ శ్లోకము మజియు “వృథోచ్చూ నై” అను చోట గూడ నీ దోషమే కలదు 'ఉచ్చూనత వ్యర్థమని యర్థము ఇటా ననువాద్యాంశవై న యుక్ఫూనతయు ల్చిధేయాంళమైన వై యర్ధ్యమ న్మ్మక్లోకమున మొదటి పాదమనందు వలెనే వెనుక ముందుల బడినవి మొదటిది వాక్య దోషము రెండవది పదదోషము. “వృథాన్యార్థభంగము. గావించెడు వార లెవ్వరొ యెలుంగన్‌ శక్యమే యేరికిన్‌" అనుచో( గూడ నీ దోషమే కలదు. ఈ క్లోక్‌ము దోషదూషితమైనది. కావున గావ్యము కాకపోవలసి వచ్చును ఈ శ్లోకము ధ్వని పాధాన్యమునుబట్టి యు త్రమకావ్యముగా ధ్వనికారు. డంగీక రించెను ఇందలి ధ్వని యిది *__- “మే యదరయః” అనునెడ “ఆఅరయః” అను బహువచనము వఐఎన “నాకు నొక శృతువున్నాండనుటయే యవమానము పెక్కండు గూడ నున్నారన్న చో నా యవమానమునకు మేర యుండునా ౯” అను నర్థము వరజర్థగానె మగుచున్నది “తాపన వదము వలన “ఆ శతువు పొరువకథాహీన.(డ్రనే తపస్వి” యన్నచ్ళోో “నా యువమాన మింతింతని నాొడువరాదు అను నర్థ్ధ్థఘు వ్యక్తమగును 'తతాఒ౦వి యందలి అపి శబ్దముచే మికిలి యసంభవ మను నర్థము వ్య కమగును 'అశ్రైవ' అనుచో *ఏీవ శబ్దమువలన “ఇచ్చటనే నా కన్ముల యెమటశౌ” అను నర్థము వ్యక్త మగు రాక్షసకలం +ను పదమువలన ఒక్క- రాక్షసుని. గాదు సర్వ కులమును నిర్మూలి.చుకు అను నర్ధ్థడు వ్యక్రమగును నిహో్రఫి పదము వలన “వచి జయించుఓగాదు నిశ్ళేషముూగా వధి-డున” ఆని నర్మమీు వ్యక్తొ మగును “జీవత్శహో రోవడః” అనుచో గావణ” పదమువలన “విశ్వ విజి యము సేసిన వాం డను నర్ధాంతర సంక్రిమిత వాద ధ్వని వ కమగును 'ధిక్స్‌ ధిక్‌" అను నిపాతనము లింధుని జయించిన యిం వజిత్తుయొక్క పరా(శమును గూర్చి నిందనువు క్తముసేయను “స్వర్శగావటికా వపగమునందలి కి వర్ణముచే స్వర్శమునందలి నిర్హక్ష్యభావము వ్యక్తమగు. “భుజైః అను బహూ- వచనముచే. నిరువం చేతులును భారషూత్రమే' అని వ్యక్తమగును ఈ విధ ముగా సాధారణముగా నిందలి పదములన్నియు రావణుని యవమానమును వ్య క్రి కరిందచున్నవి అన(గా వాచ్యముగా(గాక వ్యంగ్యముగా( దోంప(జేయుచున్నవి కొన నీ శ్లోకము ముత్తమకావ్యము కావున “ఆదోషౌ పదమువలనఃం గావ్య లతమణ మవ్యా ప్రిదోషజుష్ట మైనది,

108 కొవ్యాలంకారసం[గహము

(ఆవ్యాప్రియన(గా లవణము గొన్నిచోట్టం బట్ట కుండుట ;. ఆతివ్యావ్త యనగా బట్టంానిచోట్ల లక్షణము పట్టుట అసంభవ మనంగా ళొత్తుగానా రిక్షణము దేశయందును బట్టకుండుట. (లకణమనవ్యా ప్యతివ్యా వ్యసంభవాది దోషవర్డీతమై యుండవలయును) మతజీయు రసాపకర్షకా దోషాః (రనమును దగ్గించునవి దోషములు) అనుటళే- రసమును దగ్గింపకున్నచో దోషములు కాజజాలవు " న్యక్కా రోఒహ్యయ నేవ అనుళ్లోకమందలి యవిమృష్టవిధే యాంశదోషవం ల-దలి రసమును దగ్గించుటలేదు. కావున నీ దోషము దోషమే గాదు. దోషరహిత ములగు శబ్జార్భములే కావ్యమని చెవ్పినచో ధ్వవ్మిపాధాన్య మునుబట్టి. యుత్తిమకావ్యము. కొందగిన కావము కావ్యమే కాకపోవును కావున “అదోషా” పదము కావ్యలక్షణమున నుండరాదు మఠిము సగుణౌ అను పదము గూడా వ్యర్థమే ఏలన గావ్యమునకు రసమాత,ధూతమసొ చెప్ప(బడియున్నది గుణములు లేకున్న రసముండదు రనమున్నచో గుణము లుండును గుణములు రనధర్మములు అట్టిచో గుణములకును రనమునకును నవినాభావసంబంధము గలదు కావున సగుణౌ పదము కావ్యలకణమున చననవళ్యము మటియు సాలంకారౌ' పదమును వ్యర్థమే. అలంకారములు లేకున్నను గావ్యము రసవంతముగా నుండవ మృను గుణములు రకధర్మము 'లయిన ట్రలంకారములు రసధర్మములు గావు కావుక నలంారములు గొవ్యము నకు ముఖ్యాంగములు గావు అద్దాన సాలంకారౌ పదమ. గూడ వ్యర్థమే,

ఇట్టు మమ్మటుని కావ్యలక్ష ఇమును ఖండించి విశ్వనాధుడు “వాక్యం చసాత్మకం కావ్యం” అను లక్షణమును వచించెన రసస్వరూపము గల వాక్యము (మహావాక్యము) కావ్యమని దీని మర్ధము అభినవ గుప్తుని సిద్ధాంతమే విశ్వనాథుని. (బేరే/పించి యీ లక్షణముకు జెవ్పించినది, అభినవగువ్లడు దన లోచనమున “రసేనైవ సర్వం జీవతి కావ్య. నవ రనకూన్యం కావ్యం కించి చనస్తి రసవీవ వస్తుతః ఆత్మా వన్త్వలంకారధ్వనీతు సర్వధా రనం (వతి పర్య వస్యే తే" (రసముచేతనే కావ్యము జీవించును రసశూన్యమగు కావ్య ముండదు మువ్విధములగు ధ్వనులలో రనధ్వనియే కావ్యాత్మ వన్త్వలంకార ధ్వనులు గూడ రసపర్యవఫాయులు గావలయును) అని నిర్వచించెను ఈరస ధ్వనియే కావ్యాత్మ యను అభినవగు పుల సిద్ధాంతమును సర్వధా విశ్వనాథుని వాక్యం రసాత్మకం కావ్యం ' అను సిద్ధాంతము పోలియున్నది పోలి యంటయే. కాదు. అదియే యిదియని నిరాటంకముగా( జెప్పవచ్చును. దీనిని జూడుండు

క్రో శ్వ ఘూర్యత నిమజ్జతి అ[త్రాఒవహం దివసకం (ప్రలోకయ మాపథిక రాత్వంధ । శయ్యాయా మావయోర్మాంక్షిః॥

ద్వితీయాళ్వాసము 1028 చీ ఇచట మా యత్తపండు ; నే నిటం బరుందుం

బగటనే లెస్స కని గుర్తుపట్టుకొనుమ. ;

ఓ నికాంధు;ండ పాంథుండా యొప్పుదవ్పి

పడకుమీ మాదు మంచాలపెని రేము

ఉట *' మాయ త్త్మపక్కలో( ఐడకుము నా పక్కలో. ఐడుము ” అను వస్తువృంగ్యము గలదు. విశ్వనాథోడు వస్వలంకార ధ్వనులక్షు [ఎత్యేకత్వము. నంగీక రింపనివాండగుట నిట్టి వస్తువ్యంగ్యముగల పద్యము లందును రసాభాసాది మూలముననే కావృత్వము స్థాపించకు ఉపశాయకరతి. రసాభాసమని ముంద.( దెలియును ) అనంగా నా వాక్యమున వన్వువ్యంగ్యముచేం గాక రసాభాస ముంటచే ను త్త్రమళావ్యమైనది” అని సిద్ధాంతించెను కాన నభినవగుప్తుని వలెనే యీత(డును వ_న్వ్వలంకారధ్వనులను రసపర్యవసాయులు గానే యుండవలె నని విశ్వసించెను రసాభాసము రసమగునా? యని శంకించుకొవి “రస్యతే అస్యా ద్యలే ఇతీ రసః” అను రనసళజ్ద వ్యుత్చ త్తినింబట్టి భావము, భావాభాసము రసము, రసాభాసము మొదలయినవన్నియు రిసశబ్బ్దవాచృముకే యని వచించెను పిమ్మట దన “వాక్యం రసాత్మకం కావ్యం” అను సిద్ధాంతమును సమర్థించుటకె కొన్ని (గంథములనుండి కావ్యలకణములను జూపెను. అవి యివి __

“వాగ్వైదగ్ధ్య(ప్రధానేఒపి రస ఏవ్నాతజీఏతం” (అగ్ని పురాణము )

ఎంత వాక్చమతా్శార మున్నను (అలంకార చమత్కారమున్నను) గావ్యమునకు రనమే జీవితము

“క్రావ్యస్యాత్యని నంజ్ఞిని రసాదిరూపే న క న్యచిద్విమతిః "(మహిమభట్టు)

రసాదులే కావ్యమున కాత్మయనుటలో నెవరికిని భిన్నాభ్నిపాయములేదు*

“నహి కవే రితిప్పత్తమ్మాతనిర్వా హేణ ఆత్మపదలాభః ఇతిహాసాదేవ తత్సిద్ధేః” (ధ్వన్యాలోకము)

కేవల మితివృ త్తమును నిర్వహించిన మాాతమున( గవి కానేరండు. ఆపని నితివోసాద లే చేయనున్నవి శావ్యమున రసనిర్వాహవ.చేతనే కవియగును.

ఇట్టు స్వసిద్ధాంతానుకూలము లయిన యితరవిద్వాంసుల సీద్ధాంతముల నుదాహరించి “వాక్యం రసాత్మకం కావ్యం అనుటచే( (ఒంధములోని కొన్ని నీరస వద్యినములకు, గావ్యత్వము లేకపోవలసివచ్చును అట్టియెడ రసవత్పద్య ములను బట్టి కావ్యత్వమును నీరనపద్యములన. ఒట్టి యళావ్యత్వమును నొక శావ్యమందే సంఖ వించి యది కావ్యముగాని, య కావ్యముగాని, కాకపోవలసి వచ్చునని యాళంకించుకొని రసవత్పద్యుములలో నున్న కొన్ని నీరసపదము లకును, ఐద్యరసముచే ౦ సవ_త్త్వము గలుగువిధమునః _ఐఐబంధర సముచే నీరస

110 కావ్యాలంకారసం గ హము పద్యములకును. రసవత్తము కలుగునని సమాధానించెను. ఇట్లు విషయ విబరణేసి “వాక్యం రసాత్మకం కావ్యం అను సిద్ధాంతమును (ధువపఅచెను

అ “ర మణీయార్థ పతిపాదక ళబ్దః కావ్యం” ఆన(గా రమణీయమగు నర్థమును దెయపు శబ్దము కావ్యము అని యర్శము రమణీయార్థ మనంగానే యర్తమును + _గి తిరిగి భావించుఒచే లోకో త్తంాహ్లోదము గలుగుసో యవ్‌ రవణీ యోర్తము.. * లోళో త్తకాహ్లాదమునకే చమత్కార మనియు నామాంతరము శావన రవ శియాడ్థ మనంగా జ మత్కారము గలిగించు నర్థమ ౧ సారాంశము “నీకు బుత్తు9ం డ్తుదయించినాళ్షు " అను వాక్యములో( జమత్కారము గానరాదు,

చమత్కారము లేకున్నచో నది కావ్యమే కా(జాలదు ఎట్లన -

కిం క వేస్తేన కామేన కిం శాండేన దనుష్మతః శరన్య వ్యాదయే లత్నం న ధూనయతి యచ్చిరిః

తా పరహృదయమున నెయ్యది లగ్నమై తలను గంవింవంేయదో కవియొక్క యా కావ్య మేల? ఆ ధానుష్కుని బాణ మేల? అన్నారు

సజర్దెలు కాన గొవ్యముం జముత్కార మున్ననే సహృకయుడు తల నాడీంచును

కనుక “*చమత్కారవ త్వం కవర్ల లతో ఆన(గా( జమత్కారము గలిగియండుటయే కావ్యమని నిష్క్యృష్టార్థము ఈ చమత్కార మెట్టు గలుగు నన్న వ_న్వలం కారరసాదిధ్వనులవలన నేర్పడు నని యభి పాయము,

ఇట్లు తన లక్షణమును నిర్వచించి షిమ్మట మమ్మట విశ్వనాథులి లక్ష జములను ఖండించెను మవ్మట లశణబండన మిది _

“మమ్మటుండు శభ్రార్ధ్థములు రెడును గావ్యశరీరమని నిర్వచించెకు ఇట్టనరాదు లోకమునం గావ్యము. పరింప౧డినది కావ్యమువలన నర్థము తెలియచున్నది కావ్యము వింటిమి కాఫ్‌ యర్థము గాలేదు. అని వ్యవహారము గలదు, దీనినింిట్టి గావ్యకరీధమనంగా శెబ్దస్‌కేష మే కాసి శళ్రార్ణయుగళ ముగాదు మజియు ళబ్ధార్భములు రెండును గతీసి వ్యక రీర మనుటలో లోకవ్యవహారము గాన, ళాస్త్ర్రవ్రమాణముగాని లేదు కావునా సీ మతముపాదేయము గాదు. మజియు “అదోషా” ఆను విశేషణము వ్యర్థమే. లోకములో “నీ కావ్యము. దుష్టమూ” అను వ్యవహారముగలదు దుష్ట మనంగా దోష యు క్తమని యర్థము ఈ శావ్యము దుష్ట మన దోషసహిత మ) తేలి నది ఈ వ్యవహారమునుబట్టి దోషమ్మును గావ్యత్వమునప హా3రాదు గ్రర్వథా దోషన్పర్శలేని కావ్యముండదు “నగుణౌ సాలంకారౌ” పదముబును

ద్వి తీయా శ్వా సము 111

-వ్యర్థములే వలన “ఉఊదితం మండలం విధోః” అను వాక్యము గలమ పకర ఇాదివశమున నీ వాక్యమున క్తనేక వ్యంగార్థములు గోచరించుచున్నవి. ఈ వాక్యమ న నెట్టి గుణాలంకారములును లేవుగదా శావున గుణాలంకారములు లేకున్నను గావ్యత్వను నకు లోపము రాదు లోకములో శూరత- వీరత్వాదు లాత్మధర్మములు కాని శరీర ధర్మములు గావు అర్లే కావ్యమున గుణములు గూడ గావ్యాత్మయగు రసముయొక _ ధర్మము లగుకు, ఇంక హాంాద్య ౨ఎంకారములుకి శరీరమునలంకరించున టుపమాద్యలం కారములు కావ్యశ రీరము నలంకరించును శరీరమన నేమి? అని యడిగినపు డాత్మ్మ విశిష్టము శరీర మని లక్షణమును జెప్పుదురు కానీ శూరత్వాదిగుణములకను హారాద్యలంకారము -కును లక్షణ మున బవేశ ముండదుగదా ఆప్టే కావ్యలక్షణమున గుణములకును, నలం జారవ.లకును _బవేశముండరాదు “రమణీయార్థ వతిపాదకశబ్దము కావ్య” మను ఏకణమున శబ్దము కావ్యశరీరము రమణీయార్థమ. కావ్యాళ్మ యగును ఆత్మ విశిష్ట మగుఇదియే శరీర మైనట్లు రమణీయార్థవిశిష్టమగు శబ్దమే శావ్య +శరీరమని సారాంశము. మటియు 'ర్రమణీయ పదముచేశనే నిర్దోషత్వ సగు ఇత్వ సౌలంశారత్వములు గూడ భాసిల్లును కావున నెల్లవిధముల మమ్మట లక్షణమయు కము

పిమ్మట విశ్వనాథ్గలకణమును. నిట్లు ఖండించేక. 'రసాత్మకమైన వాక్యమే కావ్యమన్న చో .వస్త్వ్వలంకార న్యంగ్య (పధానములగు కావ్యములకు? గావ్యత్వము లేకపోవలసివచ్చును అట్టివి కావ్యములే కావనుట చెల్లదు. +*పాచీనులగు మవిోకవులు జలపాత వేగ, _భమణ కవి బాలాది విలాసములను (రసస్పర్శలేని కేవల వ స్వ్వలంకార (పధానములగు కావ్యములను) రచించిరి. వానికి గావ్యత్వమును దొలఃగించుఅంభావ్యముగాదు. అట్టి తావులతోం. గూడ శసస్పర్శ గలదని చెప్పికిమేని “గౌ శృలతి” గోవు కదలుచున్నది అను వాకమున( గూడ నేదోవిధముగా రస మున్నదని చెప్పవచ్చును ఇది యుక్తము గాదు. కావున విశ్వనాథుని లకణ మయుక్తము”

మమ్మట, విశ్వనాథ, జగన్నాథులు మువ్వురును ధ్యనిసిద్ధాంతానుకూల వాదులే. మువ్వురును గొవ్యాత్మ ధ్వనియే యని చెప్పుదురు. కావ్యళరీరనిర్వ చనమున మాత్రమే భేదించిరి.

జగన్నాథలకణ మగు * రమణీయార్థ ప్రతిపాదక శబ్దః కావ్యం* ఆను వది దండిలషడణ మగు క్‌! వ్యవచ్చిన్నా పదావళీ కావ్యం” అనుదానికి శూపాంతరమే ఇష్టార్ధ మన రమణీయార్థమే. వ్యవచ్చిన్న మన భూషిత మని యర్థము. మనోహరార్థముతో భూషిత మైన పదసంషూతము కోవ్యమని ద్య

119 కావ్యాలంకారనం గహము యర్థము రమణియార్భమును దెలుపు శబ్దము (శబ్బసంఘభూతము) కావ్యమని జగన్నాథుని యాశయము కావున నిరువురి లకణమును సమానమే** (ప్రాయికమ.గా( బూర్వాలంకారికు. లెల్టరును శబ్ధార్భయుగళ మే కావ్య శరీరమని సిర్హాంతించిరి. దండి జగన్నాథులు మ్మాతమే ళబ్దవిశేషము కావ్య శరీరమని నిర్వచించిరి ఈ మతమే యుత్తమోత్తమ మైనది ఈ లకణమే ధ్వన్యాలోక 3 ర్తకును సమ్మతమనియు. నాతండు సూటిగా. గావ్యలత ణమును జఇెప్పకున్నన. వ్యతి రేకముఖమ.న జెప్పిన లతని ధ్వన్యాలోక పంక్తిని వెనుకం జూపీ దానిని జగన్నాథలతణమ.నకును సమన్వయమును గుదిరించి చూపి యుంటిమి మజలనావిషయమున నిటం జెప్పుట చర్విత చర్వణ మగును ఇక నీట నాంగ్ధకావ్యఎతణ ముల ( జొపుదును ౧ 1 162001౯4, *₹101. తమ సెంళర1400 0 లొంగ అను వ్యాసమున నదాహరించిన పంక్తులనే యిచ్చటః జూపుదును క. గం 6౫0916310౧. ౦ €06 1082102౧100 తన భావనను ( పతిభను! వా గూవిముగా(_ఐకటించుటయే కవిత్వము. వీ ౧96 1102032126 0€ 106 1928192౧09 తన భావసను ((పతిభను) [పక బించు భాషయే కవిత్వము తీ 206 21 00 6౫91౦?1౧8 ఇం1646 10 2 ౫2౧౧6? 18 €0 లైిి0రేషం6 10 1110910092 0౧ 606 10421021600 [వశిభకు నొక మిథ్యారూవమును గళల్చించు విధమున వఐదములను గూర్చు కళ కవిత్వము శ త 06 ల?ల00910 ౧61601 0 0620౯ సౌందర్యమును గణబిద్ధముగా సృజించుటయే కవిత్వము న య నస *కావ్యాదర్శమునకు వ్యాఖ్యాత యగు తరుఇవాచస్పతి “ఇష్టార్బ వ్యవచ్చిన్నా పదావశ” అన(గా వివక్షితార్థ వ్యవచ్చిన్నః శబ్దసందర్భః (బేప్ప+ దలంచిన యర్థముతో నలంకృతమగు శబ్దము) అని యర్థమును (వానెను మజీయు హృదయంగమ మను వ్యాఖ్యానమున “వివ&తార్థన్య ఆన్యూనానతి కేకతాస్వరూ పేణ పతిపొదన సమర్థా పదావళీ చెప్పందలంచిన యర్దములును హెచ్చు తగ్గులు లేనివిధమునం జెప్ప(జాలు పదసముదాయము అనీ నరము (వ్రాయండి యున్నది. ఈ యర్ణమును బట్టి చూచినచో దండిలకణమును జగన్నాథుని లతణమును సమానార్థకములు గావు నీంటివజకు వెక్కండీ రెండు లక్షణములను సమానార్థకములుగానే తలంచుచుండిరి. కానీ గ తాతాచార్య %! 0 1. గారు . ౧౧,409 01 వెంందా? లో నీ యకు అను జూపిరి పండ్‌తులింకను డీనిని;గూర్చి చర్చింపవలెను. ౭

ట్వి తీయా శ్వా సము 1]1ఖ 5. షం గ036 6461180641 194 ప్రలాకంం€ 60౯09 0 ఇ€లం?- 2906 16 60180 ౪70168 ౧౬౨ ₹6201. మానవవాక్కుల కంద(దగినంత యానందకరమ్రైనట్టీయ రసస్కో రక మైనట్టియు నిర్దుష్ట మైనట్టియు రచనారూపము కవిత్వము ఈ 106 19౬ ౦% ఇ016౧8 91628476 ౪1 అయయ 6211108 1౧28194260 €౦ €06 1610 ౦€ *68300. "పతిభోళ్థాపిత మైన కారణములతో సత్యమును నానందముతో సమ్మేళనము జేయు కళయే కవిత్వము,

ఇల 127 2580006 ల€ ౯6 16౯0095 0€ 0636 రేలక01- అంగి 2౯6 10641౯66౯1 7660౯౯5198 €౦ (6 6336%06 0 ౧౪ కింంల? ఇ10% 631669 10 ఇం?6థే9 ౩964 ౧౦౪౦౩06 ఇమిడే ఇఏ+6 0ఇ63 1౯6614 €0 ౦౧6 2౧6 కం4౯68 1 ఇగ 10011౧0064 లం?6= €ం?6 6౦ *ర[౧ఓ 16 ౧0౪81 6 20076 294 1116 రంకణ1610018 ₹6001౯6 2 76౯021 2%86 $50096 06౪ 04౧ 18 9610ల? ౧11166 ౮6%ఈ216100౧8 కంల €167 286 1౧ 8405$61%06 €06 520926 18 లం శేతం(11008 0% 04౯ ౦164 శ1ఉ9 [121143 ౦1 లం గర కిడకి 501001 ఇ0100 ఇ111 సల 00౧8146౯64 1౧ లల (1౭60 12065౯.

0౯౫ 40166 61%6ల%36 ౧164౯6 964 ₹2[006 19 )0%9 56062196 1411115 డంకగ1ల0గ ఇస1ంయ్‌ ( 00౧6211064 € 1౧ ౧468౯102 “సలల 168 9౦0” 046 (౧6 టంజ(ిగిక అండి 1౧ అగింంి. అంటంణ. కరై0204626045ట అ౫లిండిలి గల, కెలసేడ03 ఇర 276 041? [252 106059 01 066% ౦0౯19? 6౫౧౯6౭౩౩64 10 & ౧016 రం7ఈీ000డే 1ంంజ ౪ 064 లల కె208& ౧౯౧౦1016 10 0966౪0౯1 9 0086౯74609 *గ100 2160 1665 ౯౦ శు 6౪9౯102 ౦4 9౯19 294 108001? 0 గ౦ఆ౯ా.

“రింంటాా ఈ ఓం 5గీింణకీడ%రండక ౦౮౯|;0౮ 0 పంలల్లో! 6611285 “ ౧1౧18 ౧056౯74౯[08 ౦€ ఇంఇంేంళంంే &8 ఇం 219 ల౩€ 061000 కం016 26 * గింటా 5 4 ౪లా (0? 6౪౯౦| 46786డీ 6411285” 001085 10౯ 0౪౯ 60౧0౯ గీగషరిర్నే్‌ 29402018 31012,

కావ్యస్యాత్మా సఏవార్థ న్తథా చాదికవేః పురా 8) కౌ౦ంచద్వంద్వవి యోగోత్ధశోకః శోకత్వమాగత?

శఫశ్ర ౨ కావ్యాలంకారసంగ9వము ఇలిజీ గర102728002'8 00గ9606 ఇంగి 1 1 ఇ₹0414 56 ౯౦ం8, ంంళం €౦ లుం 186 ౯0656 6౯1603 షే 6౧౪6౩ ౧000617664 ఇ10 209? 7171640638 లం 2352 0౯ 166 ౯6126102 6090659. గీ! ఇం 010 310619 319 18 9026 28 ౦01499౫190 2వి6ే ఓల120 కంర ౯02656౧6 రల 0 4 శీ1ష0[[192 30%001 30, 111140 ₹09౯48*0001 ఇండ [010 6016 ౯69౯66ల౧౯ లం 76౯7 1901016026 86486 0 66 [252 501001 10౪880 ౦0౪ఇం04౯56 ఆవిం0౧30100817.

ఈ పై లవణకర్తల సాక్షాత్తుగా(గాదు ; కొని పరంపరగాం గామ్మ ఈ త్త్వమును నిరూపించుచున్నారు, వారి యుద్దేశానుసారముగా నా కావ్య తత్త్వ మలంకారరపాత మగు శజ్దార్థస్వరూపము కావున నీ లశణములును, నింకను నిట్టివియు “*లకణములు” అని చెప్పవలసినచో మటీకొంత మార్చంబడ వలయును. అప్పటికిని ఏవి మన(శులంకార సిద్ధా౨తమువంటిసిద్ధాంత ములేయగును

_జాన్‌ స్టావర్డుమిల్‌ అను లావజికుండు 'కావ్యమన నేమి! అని పశ్నించు కొని, పైలభణములకన్న _ భిన్నమగు దృక్పథముతో “మూ ర్రీభవించిన యావేశము గల పదములను అర్థములును కావ్యము” అనెను ఇట మన రససి ద్ధాంతమత్యల్పముగా వీజభూతముగా( దెలుపంబడెను

వర్జువర్తు ఇంతకన్న విశేషముగా “కావ్యమనం బరిపూర్ణమైన యా వేళ మతో నృాదయమునుండి వెలువడు వాక్చవాహము” అని తెలిపెను

అళ్లు జాన్‌ కేజెలు అను నాత,డు కావ్యషున హృదయమృయొక్క యొడ్డు లొరసి పవహించు థావ పవాహమునకు. ఐరీవాహము” అని వచించెను ఈ వచనములు

• కావ్యాత్మ రసధ్వనిమే ఆదికవియొక్క (శౌంచద్వంద్వ వియో గోత్ళమైన శోకమే క్లోకమయ్యెను” అను నర్థముగల యానందవర్ధనునిళ్లోక మును దానిపై యఖిశవగుప్తుని వ్యాఖ్యను దలంపించుచున్నవి ఆంగ్ల లాక్షణికులు మన కనసిద్ధాంతము నూహించినారని చెప్పలేము. కాని గోల్డుస్మిత్తు, లేహంటు (వభ్ళతులు అలంకార మార్గానుయాయులు వర్జ్హవరు (ప్రభృతులు 'రసమార్గాను యాయులు ఆని మాత్రము చెప్పగలము ” (స్వేచ్చానువాదము )

ఇంతవజకు( గావ్యళరీరమును గూర్చియు: గావ్యాత్మను గుజించియ విచారణ సేసితిమిగదాః ఇట నికం గావ్య[ప్రయోజనమేమో తెలినికొనవలయును.

మవ వాజ్మయము (వైదిక లౌకికము, పభుసమ్మిత్తము మితసమ్మితము, కాంఠాసమ్మితము నని ము త్తెజంగులుగా నల్లిన్తవగ్తుప్రపాదులు _వ్యప్రథమమున వ్యవహరించిరి. తరువాతి యాలంకారికు లెల్లరు నీ విషయము నిళ్లే స్వీకరించిరి

ద్వితీయాళ్వానము కీర్‌ వేదవాబయము (వేదళాస్త్రస్నృతులు) (పళుసమ్మితము; పుాణ వాబ్మ్యయము మ్మితసమ్మితము కావ్యవాజ్మయము కాంతాసమ్మితము అని విభజించిరి ప్రభు సమ్మిత మన. (టళువువలె నిరంకుశముగా కాసించునది, వేదము “సత్యంవద, ధర్మంచర ” ఇత్యాదికమగు కర్తవ్యదర్మమును శాసనరూపమున_ బోధించును (ప్రభుళాసనముల్లంఘంలరాని విధమున వేదళశాసనము గూడ నుల్లంఘింపళానిది. [పభుశాన్మన్షమె వైదుర్కొనరాదో వేదశాసనము గూడ నెదుర్కొనరాదు. మనకిస్తము లేకున్నను (బభుకాసన్‌మును. విధిగా బాలింపవలసిన విధమున వేదళశాసవమును బాలింపవలయుపు. ఇట హేతువాదము పనికిరాదు. ఈ వాజ్మయమున శబ్దమున కే [ప్రాధాన్యము కొవున వేదములు శబ్మృపధానములు ఏలన“ ఈషత్చాళలాన్యధా పారే పత్యవాయ పదర్శనాత్‌ "ఈషత్చారమువలనను అన్యధాపాఠమునలనను గూడం (బత్యవాయము గలుగును అని కలదు ఇంక మితసమ్మిత మన మ్మితునివలె నుపదేశించునడి లోకములో- మాకా మితం వితాచేతి స్వథావా త్తితయం హితం కార్యకారణతళ్చాన్సే భవంతి హితబుద్ధయః అన్నవిధమున మన మేలుగోరువారు తలిదం(డులును, మ్యితుండును నను మువ్వురే. ఆట్టీ మి తునివంటి పువూణవాజ్మయము వైదిక మగు “సత్యంవద, ధర్మంచర” అను కాననమునే సహేతుకముగా సోవాహరణము ఇ గథారూప మాుగదదాచరఎమువలన గలుగు లాభములును అవాచరణమువలనం గలుగు నలాభములను నుపదేశించి కర్తవుధ వ్యాచరణమునం (బవిష్టునిం జేయుకు కాన నీ వాజ్మయ మర్ధ్మపధానము ఇంకం గాంతాసమ్మిత మనంగా నుత్తమురా అను భార్య తన శైలీ ( పవర్తన) గుణాలంకారాదు9చే భరృృమశోరంజన మును తేయచు నున్మార్గమున నున్నశానిని సశ్మార్గమునకు. (దిప్పును అయుత్తమయువతి తనభర్తకు వాచృరూపముగా నుపదేశ?ంపక తన గు, (వవ ర్తనలదే వ్యంగ్యరూపమున నుపదేశము సేయను ఆమెయే స్వాధీనపతిక యనంఐడును క ర్తవృధర్మాచరణమునకు భర్తను స్వాధీసుని.. జేసికొనునది అంతేగాని కేవలము తక కామశంతృప్తి కాతశని స్వాధీనం జేఫకొన్నది కాదు అట్టియెడ( (నియుండు కాంతావాకు డగుబలో దొసంగు కదు కాన్సునం గావ్యవాజ్మయము కాంతాసమ్మిత మముటకంన వేవ పుూవూశ రాన్మ్ననయముం కన్న వైలక్షష్య మేక్చడినది ఇందు దానియంగు లేని చిత్తకవంజకమును రవ్యంగ్యరూపమగు నుపదేశమును గలవు ఇఏయే వె లకణ్యము ఈ వాజ్య్మ్యయకు వ్యని పధానము ఇఎ నొక విషయమును శృృతియ దుందుకౌన వంయుకు, వై దికవాజ్మయ మేక రవృథధర్మమును నివంపశము శ కాశరహూపముగా టోధింయ మచున్నదో యా కర్తవ్యధర్మముకే పుూాూ౫ణవావృయము నహేశమకముగా,

116 కావ్యాలంకారసం[గహము సోదాహరణముగా బోధించుచున్నది ఆక రవ్యధర్మమునే కావ్య వాజ్యయము శై లీగుణాలంకారములచే జనచిత్తము నాకర్షించుచు హృద్యముగా టోధించు చున్నది. వేదము సత్యంవద అని కాసించెను పురాణము సత్యహరిశ్చం[ద తథను దెలిపెను ఆ కఠథయే దృళ్య[ళవ్య కావ్యములం దంతకన్న మనో రంజకముగా' (బిదర్శింపంబడి యా ధర్మమును మటింత లెస్సగా నాటుకొనునట్టు బోధించుచున్నది ఈ [కిమమునుబట్టి చూడ(గా గావ్యము తప్పక ధర్మోప దేశకమై యుండవలెను దీనినే భామహుండు --

“ధర్మాగ్గకామమో తేషు వైచక్షణ్యం కళాశుచ ః

కరోతి కీర్తిం వీతిం చ సాధుకావ్యని షేవణం ళా

ఆని చతుర్వర్గ వ్యుత్పత్సియె కాన్య పయోజనముగా(_ బేర్కొనెను మజియు( గౌవ్య(ప్రకాశక రా

కావ్యం యశ సేఒర్థకృతీ వ్యవహారవిదే శివేతరక్షతయే

సద్యఃపరనిర్వృతయే కాంతాసమ్మితతయోపదేశ యుజే

అని సద్యఃపర నిరాతిని (అనలదమును) నుపదేశమును ఫలములనుగా( బేర్కొనెను ధ్వన్యాలోకక ర్తయు “సదాచారోపడేశరూప నిబంధనా పా నాట కాడిగోష్టీ వనేయజనహితార్థ మేవ మునిభరవతారితా (పామరజనహితార్థము నకై సదాచారోపదేశమును జేయుటకే భరతాదులు నాటకాదులను నిర్ణయించిరి.) అనీ నుడివెను కావున భరతాదులు అనంవము, ధర్మోపదేశము” అను 'లెండును కావ్య[ప్రయోజనములుగా( బేళ్కొనిరి,.

గౌర బం608 2౯6 ఉ౧20ఫ90ఇ1668్ర664. 1681611360 6 €6 ఇం౦ం?16

అను నాంగ్లోక్తికి( గూడ నదియే యభ్మిపాయము. మజీయు నాంగ లషణక ర్తలు-- ఐం

గౌగం 9410036 0% ౯06 90600 18 10 ౯6400 296 తేలక

అని తెలిపిరి ఇంతేకాక వెనుక గవిలేదపరిగణనములో కాస్త్రకావ్యో భయకవి (శేష్టం డని చెప్పంబడినపు డాతని కర్మ యగు శాస్త్రకావ్యము [శేషమై యుండవలయును కాస్త్రకావ్యమన శాస్త్రమునందువలె. బురుషార్థ నిరావణమును గావ్యమునందువలె రసనిరూవిణమును( గలది కానం గేవరి కావ్యములకన్న శాస్త్రకావమ లుత్తమములు ఈ శా స్త్రకావ్యాదిభేదము కావ్యవిభాగమున( జూచుకొనవలయును ఈ ధర్మోపదేశము ఆనందము అను (పయోజనద్వయములో నేది పధానము ? అన(గా “నేది కావ్యశవణ సమ నంతరమునం గలుగును?” అని పశ్నించుకొని యఖభినవగుప్తు. డీ [కింది విధమున దెలి పెను “శోత్యాణాం వ్యుత్పత్తి ర్యద్యష్య ప్తి యథోక్తం ధర్మార్డ

ద్వితీయాశ్వాసము [11 కానుమోత్షేషు తథావి (ప్రీతిరేవపధానం అన్యధా (పళుసమ్మి తేభ్యో వేదాదిభ్యః మితసమ్మితేభ్యశ్చు ఇతివాసాదభ్యః కో౬ స్యకావ్యరూపస్య వ్యుత్ప త్తిపాతో ర్థాయాసమ్మితత్వరికణోవి శేషః ఇతి _పొధాన్యేన అనంద ఏవోక్షః చతుర్వర్గ వ్యుత్చ త్రేరపిచ ఆనంద ఏవ పార్యంతికం ఫలలి' (శోతలకు వ్యుతృత్తి కలుగుచునేయున్నది అయినను అనందమే (ప్రధానము కానిచో. బ్రభుసమ్మితము అగు వేదాదులకన్న మ్మితసమ్మితము లగు నితివోసా దుల కన్న( గావ్యము కాంతాసమ్మిత మని చెప్పిన లక్షణమునకు విశేష మే ముండును ? కావున నీ లకణముచేతనే (పధానముగాం గావ్య పయోజన మానంద మనియే సారాంశము _ చతుర్వరవ్యుత్ప త్రికంపెను నానందమే ముఖ్యఫభలము దీనివలన బధానఫలమానంద మనియు నానుషంగికథలము చతుర్వకళ్షవ్యుత్ప త్రియనియు. దేలినది

“కావ్యాలాపాంళ్చ వర్ణయేత్‌ కావ్యాలాపమును విడువవలెను అనగాం జదువరాదని యొక విధివాక్యమువంటి వాక్యము గలదు కావ్యములు (పాయిక ముగా కృంగారమయములుగాన.ండ ము అవి భోగలాఃసతను బెంచును ఐపాక భోగతత్పరుండు జీవితలక్యుమైన మోక్షమునకు దూరస్థుం డగును కావున వేద శాస్త్రపురాణములు మాతమే పరంనీయములు అవి మోశకసాధనవములు అని ఠాత్పర్యము ధర్మోపదేశనిబంధనము లేని వచ్చి శృంగారకావ్యములు పఠనీయ ములు కావు కాని ధర్మో పదేశనిబంధనవణ గల కావ్యములు తప్పక పఠనీయ ములే యగును కావున “కావ్యాలాపాంళ్చ వర్ణయేత్‌ అను వాక్యము సర్వకావ్యసా ధారణము కాదు అది క్షు దకావ్యపరము విద్యానాథుండు పశితాపర్ముదీయమున-__

య పునరుత్తమపురుషచ3తం న నిబధ్యరే తత్కావ్యం పరిత్యాజఖ్య మేవ; తద్విషయా చ స్మృతః “కావ్యాలా పాంశ్చ వర్ణయేత్‌ శ

ఏ కావ్యమున ను త్తమపురుస చరితము నిఐద్ధముగాదో యా కావ్యము పరిత్యాజ్యమే. కావ్యాలాపములను విడువవలె నను న్మృతివచనము_ దాని విషయమే యని వచించెను ఉ త్రమపురుషచ 6[తముపదేశకముగా నుండును. కాన నుపదేశక మైన కావ్య ముపాదేయ మగు నని పైయభిిపాయమునే దృఢ పజచుచున్నది

కావ్యవాజ్కయ మానందమును _ధ్రర్మోపదేశోమును జేయునని చెప్పి యంటిమి ఆ యానంద మెట్టిది? అని విచారణ సేయవలయును. కొవ్యా నందము [బవ్మోనందసపహోదర మని యాలంకారికు లెల్లరు నిర్వచించిరి. మొదట బ్రహ్మానంద మననేమో తెలిఏికొనవలసి యున్నది కై త్రీరీమోపనిషత్తు నందలి యానందవళ్లిలో ఆనంద షీమాంస యిట్లు చేయంబడినది--

1108 కావ్యాలంకారనం గహము “* సైషాహ్యానందస్య మీమాంగ్‌ంసా భవతి య.వాస్యాత్‌ సాథు యువా స్యాళ్‌ ఆశిష్టో దఢిషహ్టో బలిస్థః త స్యేయం పృథివీ సర్వా విత్తస్య పూర్ణా కే యీ శతం మానుషా ఆనందాః స ఏకో మనుష్యగంధర్వాణామా నందః (శో తియస్యచాఒకామహతస్య తేయే శతం మనుష్యగ ంధర్వాణామానందాః స ఏకో దేవగంధర్వాణామానందః (శో తియస్యబాఒకామహతస్య తే యే శతం దేవగంధర్వాణామానందాః సఏవకః వీత్తూణాం పరలోకలోకానా మానందః (శోతియస్యచాఒ కామసపాతస్య తేయే శతం విత్యూణాం పరలో కలోకొనామా నందాః స ఏక ఆజానవానాం దేవానామానందాః (శోత్రియస్యచాఒ కామహతస్య తే యే శత మాజానజానాం దేవానా మానంద। స ఏకః కర్మదేవానాం దేవానా మానందః యే కర్మణా దేవానపి యంతి (శోతియస్యచా౬ కామహతస్య కేయే శతం కర్మదేవానాం ఆనందాః స ఏకో దేవానామానందః (శో తియస్యచాకామహతస్య శే యే శతం దేవానామానందాః స్‌ ఏక ఇం,దస్యానందః శోతియన్య చాఒ కామహతస్న తే యే శత మింద స్యానందాః స ఏకో బృహస్పతే దానందః శోతియస్య చాఒ కామహతస్య రేయే శతం బృహస్పరే రానందాః స ఏకః [ప్రజాపతే రానందః శ్రోత్రియన్య చాబజ కామహతస్య తేయే ళఠం (ప్రజాపతే రానందాః స ఏకో (వివ్మణ ఆనందః-” దీని వివరణ మిది". ౧౦౦ మానుషానందములు =౧ మనుష్యగంధర్వానందము ౧౦౦ మనుష్య గంధర్వానందములు = ౧ దేవగంధర్వానందము ౧౦౦ దేవ గంధర్వానందములు = ౧ పిశృదేవతానందము ౧౦౦ పితృ దేవతానందములు = ౧ ఆజానదేవతానందము. ౧౦౦ ఆజొనదేవతానందములు = ౧ కర్మదేవతానందము ౧౦౦ కర్మ దేవతానందములు = ౧ దేవానందము ౧౦౦ దేవానందములు = ఇందానందము ౧౦౦ ఇందా9నందములు = ౧ బృహస్పత్యానందము ౧౦౦ బృహస్పత్యానందములు = ౧ (వజాపత్యానందము ౧౦౦ (పజాపత్యానందములు ౨ ౧ (ఐవ్మోనందము మానుషానంద మన యువకుండును, సాధువును (దథిస్థుండును, బలిష్టం డును నగు నొక మహారాజు పొందునట్టి యానందము. పైని జూపిన లెక్కను బట్టీ చూడంగా ౧౦౦౦౦౦౦౦౦౦౦౦౦౦౦౦౦౦౦౦౧౦ (ఒక లక్షకోటి కోట్లు] మానుషానందములయినచో నొక్క [బవ్మోనంద ముగు నని సాఖా

ద్వితీయాశ్వాసము 110 (దష్టలును (బ్రహ్మిష్టులును నగు మహర్షులు వాకొనిరి. కాంబట్టి కావ్యానందమిట్టి, (బిహ్మానందముతో( దుల్యమైనది _బహ్మానందసహోదర మగు రస్తానందము గలిగించు కావ్యముగూడ చాల గొప్పదిగానే యనగా రామాయణమహాభార తాదులవలెం బెద్దదిగానే యండవలెననియే _(ష్మపధమమున విద్వాంసులూహించిరి కావున వారు మహాకావ్యముల నాదరించిరి ముక్తకాదులను నిరసింపలేదు. కాని మవాకావ్యమునకుం జూవీనంత గౌరవమును జూపలేదు ఇట్టియా నందమును గలి గించు కాొన్యమునకు 4 గర్తయగు కవి యెట్టివాండో తెలిసికొనవలయును కవి యనఃగా నెట్టివా( డను విషయ మలతిగా. దడవితిమి ఇట మజథికొంత విషయ మును విచారింతము నాన్ఫషిః కురుతే కావ్యం” *కవ్వర్పు [కా9ంతదర్శినః” ఆనులోకోక్తులను జూవితిమి. బుషివంటివా. డయినయెడలనే కవి [బహ్మానంద సవోదరమగు కావ్యానందము గలిగింప( గలుగును ఇట్టి కవియే మవికవి ఇట్టి కవులు బాలా తక్కువగా నుందురు కావుననే ధ్వన్యాలోకమున “అస్మి న్నతివిచ్చిశకవిపరంపరావాహిని సంసారే ద్విత్రాః పంచషా వా మవోకవయ ఇతి గణ్యంతే” అని నుడవంబడియున్నది కావున గాళిదాసాది కవులే కవులు మిగిలినవారు కవిబువులు అనగా గావ్యశాస్రోళభయకవులే లేక విద్వ త్కవులే కవులు, “*కవయః కాళిదాసాద్యాః కవయో వయ మష్యమీ పర్వతే పరమాణా చ పదార్థత్వం (పతిష్టితం” కాళిదాసాదులును గవుల మేమును గవులమే అన్నారట యొకరు మజొకరు పర్వతమునందును బరమాణువునందును బదార్థ్భత్వ మను ధర్మమున్నది అని పరిహసించిరంట చెప్పవచ్చినదేమన మహాకవులు కొలందిమందిమా[తమే కలరు. నరియే ఆ కాళిదాసాడి మహాకవులకు మహ త్త్యమును గలిగించిన హేతువులను గూర్చి విచారింతము కావ్యప్రకాళక ర్త కావ్య పయోజనములను బేర్కొన్న విమ్మటం గావ్య హేతువ్నల నిట్లు పేర్కొనెను “శకి ర్నిపుణతా లోకాన కావ్యాద్య వేకణాత్‌ కావ్యజ్ఞశిక్షయాఖ్యాస ఇతిహేతు స్తదుదృవే శక్తి లోకళాస్త్ర కొవ్యాద్యవేవకణమువలన( గలిగిన నైపుణ్యము; పెద్దల శిక్షనుబొంది తదనుకూలముగా నభ్యాస మొనర్చుట- అను మూండును గలిసి కావ్యహేతువు ) కాని యివి (పత్వేక హేతువులు గావు ఈ శక్తినే ౦ఏభినవ గుప్తపాదులు ' పతిభ'ి యనిరి దీని నాతండు పిజ్జా అపూర్వ వస్తునిర్మాణ తమా” (కొత్త (కొత్త వస్తువును నిర్మించు నేర్పు) అనెను భామహుండు. " పజ్ఞానవనవోన్మేవకాలినీ (ప్రతిభా మతా” (కొత్త కొత్త వెలుంగు. గలిగించు

180 కావ్యాలంకారసం గహము

ప్రజ్టయే ప్రతిభ) అని నిర్వచించెను. ఈ (ప్రతిభవలన లోకోతర తమ కశ్కారము గలిగించు కావ్యమును రచింపంగలుగును ఈ లోకో త్తర చమత్కా

మునే వైచ్మిత్యము విచ్చిత్తి చారుత్వము సొందర్యము హృద్యత్వము రమజణీయత్వము అని పెక్కు పదములతో వ్యవహరించిరి. కావున నీ పతిభ కవికి ముఖ్య సామ్మగి ఈ ,ప్రతిభనే యాధునికులు భావనాక కి యనియు నాంగమున £0ఇ68 0€ 1022 210% అనియు వ్యవహరింతురు. (ప్రతిళ యను వద్‌మును “కాజే. పండితుండు 1022104210% అనియు గ[100113 పండితుండు 22041౮ా లేక [2007 అనియు భాషాంతరీకరించీరి _పతిభ, శక, (ప్రతిభానము అను పదముల నాలంకారికులు పర్యాాపపవములుగా న్యవహరించీరి.

“కావరంతు జాయతే జాతు కస్యచిత్పతిభావతః” (ఒకానొక పతిభా వంతునివలన నాకాశొకప్పుడే కావ్యము వెలువడును) అని భామహు,డు చెప్పెను ఊ (ప్రవిభలేని కవిత్వము “భోజనం దేహి రాకేంద : ఘృతనూవ సమన్వితం” వంటి కవిత్వము ఈ (పతిభ కావ్యహేతువులో నొక ఖాగము తరువాతిటి నిపుణత. అనంగా వ్యుత్పత్తి పాండిత్గనున్నమాట. బాలు(డెంత బుర్ధిళాలి యయినను విద్యాభ్యాసము లేకున్న చో( బండితు(డు కా(జాలన బ్దెంత. (వతిభా వంతు(డైనను పాండిత్యము లేనిచో( గవి కావ్యనిర్మా ణదక్షుండు గా(జాలడు పతిళావ్యుత్సత్తులు రెండును దుల్య[వమాణము గలి యుండవలెను ఈ వ్యుళృత్రి కావ్య హేతువులో రెండవభాగము. మూ డనభాగ మభ్యాసము పె రెండును సమ్యగముగా నున్నను నభ్యాసము లేకున్న చోం గవి కబ్బృము లల్లి శొల(డు చక్కని శత్రైలియలవడదు [వాయఃగా (వాయంగా గాని దస్తూరి కుదరనివీధమున [వాయంగా వాయంగా గానీ మంచి కైలి యలవడదు ఈ మూండు భాగములును గలిసియే గావ్యహేతువు మజియుం గావ్యమీమాంసలో (పం ఆ నా ళా. గారి యనువాదము ౬౯ పుటలో నిట్టున్నది) పలభా ప్యుత్పత్తు లౌకదానితో నొకటి చేరియన్నవని యాయావరీయడు' లావణ్యము లేని రూపనంపదగానీ, ఠూప ఫంపదలేని లావణ్యముగా నీ సౌందర్యాధిక్యమును వెల్లడింప(జాలవుకదా; కావున బితిభావ్యుత్చ త్తిమంతుండే కవి కాన (ితిభా వ్యుత్సత్తులు (రెండును) అభ్యాసము(మూండును) ను గళిసియే కావ్యము

నకు( గారణము కారణములు గావు" కావుననే “విద్వత్మవయః కవయః కేవలకవయస్తు కేవలం కపయః” అను వాచోయ క్రి వెలిసినది కాళివాసాది మహాకవులకు. ,ఇతిభావ్యుత్స త్యభాస్యములు మూడును సమాన పమాజమున గరివు కావుననే వారు మవాకవృలయిరి ఈ మూండును గరిష పమాణమున వారియేందుండుటచే వారు మవోకవులు గా(జాలిరి ఈ మూడు" భాగముఅలో

ద్వితీయా శ్వాసము 1లి1

నొక్కొ క్కరికొక్కాక్క భాగము హెచ్చుగను మఠజొక్కటి తచ్చుగను నుండ వచ్చును. అట్టివారు మహాకవులు కా(జాలరు ఒక్కొక్క మెట్టు దగ్గుద రు. అట్టివారే యషప్పకవిచే నుడవబడిన నపష్తవిధక వులు మూడు భాగములును సమానముగా గలవారే మహాకవులు అట్టి మవోకవిని గూర్చియే ధ్వన్ఫాలోక కర్త “ఆపారే కావ్యసంసారే అని చెప్పెను ఇందు. “గవిళ్యంగారి యగచో లోకమంతయు రసనమయము సేయును”. విరాగి యగుచో నీరనముసేయును " అనికదా యున్నది. దీనికొక ద దాహరణ మిత్తును భ ర్భృహరి[వాసీనళ్ళంగార శతకమును జదువుచున్నప్పుడు సన్న్యాసియు ళృంగారియగును వైరాగ్గశతక మును జదువుచున్నపుడు ళ్ళంగారి ము సన్న్యాసియగను కాననట్టివాండేమహాకవి

ఇ(క( గాన్య పకాళక ర్త కవిసృష్టీ (బహ్మసృష్టినిమించునని వాసినా.డు

“నియతిక్సృతనియమరహితాం ఫహ్లాదెకమయీమనన్యపరతంతా౫

నవరసరచిరాం నిర్మితిమాదథతీ భాంతీ క వేర్ణయతి

కా (బహ్మసృష్టిలో వలే గవినృష్టిలో నియకధర్మములేదు. అనంగా బ్రహ్మసృష్టిలో ముఖము ముఖమే కవిసృష్టిలో ముఖముచం[ద.డో పద్మమో యగుచున్నది, కాన నిట నియతథర్మములేదు (బహ్మాసృష్షి సుఖదుఃఖాత్మ కము కవిశృష్టి కేవలనుఖాత్మకము (బహ్మసృస్టి పరమాణ్వాద్యుపాదాన కాఠణవర్‌తం తము అనగా _బహ్మాయైనను బరమాణ్వాదులులేక వస్తుసృన్టిని వేయంజాలండు.. దానికి ఫవాకారులు గావలయను కవిన్నవ్షి కట్టి యుపొ దానకారణము లక్క_అలేదు [బహ్మాసృష్టిలో నాజే రనములు కవిసృష్టిలో6 దొమ్మిది రనములు.

మై యుల్లేఖనవును బట్టి (ప్రతిభావ్యుత్న త్యభ్యాసములు మూడును గలిసియే హేతువుగాని, (పత్యేక మొక్కొక్కటీయు హేతువు కాజాలదు ఇదంతయు మమ్మటాది ప్రాచీనాలంకారికుల మతము ఆనందవర్థనాచార్యుల వాలు స్టిరపఆచెన కొవ్యసీద్దాంతమును (పకరణవ్యవల్భేదపూర్వకముగా విభ జించి రచించినవా డగుటచేత మమ్మటు( డితరోలంకారికుల. బరమ పొమా జికుండుగా నయ్యెను,

నవ్యుం డగు పండితరాయలవారి మతము దీనికి భిన్నమైనది, మమ్మటుండు వతిభకు( గారణమును నిరూవింపలేదు ఈ [పతిభకు నొక్కొక్కచో దేవ తాను్ముగహమును ఒక్కొక్కచో వ్యుత్చ త్యభ్యాసములును హేళకువు లగును ఎట్లన నొక్కొాక్కనికి వ్యుత్చత్యభ్యాసములు లేకున్నను గేవలమ దేవఠాను (గవామువల్లనే (ప్రతిఠ గలుగుట ప్రసిద్ధముగా నున్నది ఒక్కొ క్కెడ( గొంతకాలముదనుక( కావ్యరచన మొనక్ప రానివాండు వ్యుత్పత్యక్యాసములు గలుగంగానే (ప్రకిభావంతు.డై కావ్యరచసము సాంగించుచున్నాండనుట యు

ళల కొవ్యాలంకార నం[గహము దిసిద్ధమే కావున నెల్లరివిషయము-ను పతిభకు దేవతామ_గవామునే కార ఇముగా( దెలుపరాదు కావున! (బతిభకు శెండు కొారశములని తేలినది. కార ఇములు రెండ్రైనపుడు కార్యములు రెండగును అట్టియెడం _బతిభయు రెండు విధములయినది డేవతాను [గహరూపకారణమువలనం బుట్టిన పతిభచే రచింపం జడీన కావ్య మొకవిధముగను వ్యుత్పత్యభ్యాసరూపకారణమువలన రచింపబడిన కావ్య మొకవిధముగను నుండును కారణవై లకణృమును బట్టి కార్యవై లతణ్య ముండునుగదా ః కావునం [ఐతిభయే (రెండువిధములు) కావ్య హేతువని జగన్నాథ మఠము రాజశేఖరుండు కావ్యమీమాంసలో "ప్రతిభావ్యుత్పత్యోః 1పతిభ్నాశేయసీ”

• ఇత్యానందః " (1పతిభావ్యుత్పత్తులలో బతిభయే (శేష్టతరము) అని యానంద వర్ధనుండు చెప్పినట్టు తెలిపెను. అన(గా నా దేవతాను[గహమువలన లభించిన | ప్రతిభ (శేష్టతరము. 'సాహికి వేరవ్యుత్పత్తి కృతం దోషమ శేషమాచ్భ్బాదయతి తతాహ ౯ అవ్యుత్చ త్రికృతోదోష: క్షా సం వియతే కవేః య స్వశ క్రికృత స్రస్య రుగిత్యేవావథాసతే” తా ళక్తి (పతిభ) గల కవి తన శక్తిచే వ్యుత్పత్తి లేమివలనంగలిగిన దోషమెల్సను గవ్పివేయును పతిభలేమివలన గలిగిన దోషము వెంటనే కన బడును అనియఃను నొడివెను దీనిచే (పతిభావంతుని రచనలో నటనట నలతిదోనము అగపడినను గుణాధిక్యముచే నవి కానరావు దీనిచే దేవతాను (గవాలబ్ధ మగు (పతిభ వ్యుత్ప తలభ్యాసమువలనం గలిగిన (వతిళకన్నను (ేష్టర మని సారాంశము. ఈ (ప్రతిభాగుణమంనుబట్టియే కావ్యము కొం ౮గొ త్తగా భాసీంచును ఎట్టన-_ దృష్టపూర్వా అపివ్యూర్థాః కొవ్వే రనవపరి(గవిోత్‌, నర్వె నవా ఇవాఒభాంతి మధుమాస ఇవ (దుచూః కావ్యార్థములు దృష్టపూర్వములయినను రనసపరి[గహమువలన వసంత కాలమున వృషములవలెనే నూతనముగా ఖభాసిల్లును 'పెక్కండ్రు కవు లీ విధముగా (గంథములు [వాయచున్న చో గొంత కొలమునకు వస్తుసామగి క్షయింపదా ? అని యొక (వళ్న వచ్చుచున్నది. ఆట్లుగాదు వాచనృతి సవ్శాసాణాం నహస్రైరపీ యత్నతః, నిబద్ధాఒపీ తఉయంనైతి (ప్రకృతి ర్దగతామివ వెక్కు వేలమంది బృహస్పతులు |[పయత్నించినను జగ(తృ్పకృతి (సత్త్వ రజ స్తమోరూపము) వలెం గావ్యసామ గ నశింపదు చై ఒకప్పుడు రచనలలో గొన్ని పోలిక లగపడవచ్చును. ఫోలికలున్న

ద్వితీయాశ్వాసము 1వీతీ మా[తఈమున (గంథ చార మాపాదింపరాదు ఏలన- “సంవాదిన్యో మేధావిరాం బుద్ధయః” ,(పతిభానంతుల బుద్ధి లొక దానితో నొకటి పోలును ) ఇది నైజము ఈ పోలికలు మూండువిధములు ౧ (వతిబింబాకారసం వాదము ౨ ఆలెభళ్యాకార సంవాదము, త్రి దేవాంతరతుల్యసంవాదము ౧. (పతిబింబాకారసంవాదము బింబిమునువలె( (బతిబింబమును సిద్ధము సేయుట _ ఎట్టన-- కం. తరుణుం డగు శీతలకరు మరిగి వియల్లక్షి తన్ను మాని మ.డుకండున్‌ ఖరకరు(డు న్నని (దొబ్బిన కరణిన్‌ రవి పశ్చిమాదికడ. (గుంకెనృపా ఈ వీంబమునకు కం తరుణుం డగు శీతలకరు మరిగి వియల్లక్ష్మి తన్నుమాని ముదుకండున్‌ ఖరకరు(డు న్నని (దొబ్బిన కరణిన్‌ ర విపళ్చిమాదిళడ+ (గుంకెన్సపా ఇది _సతిబింబము ఈ వపతిబింబాకారసంవాదము గల కావ్యవస్తువు నర్వధా పరిత్యాజ్యము వీలన దీనికి శరీరము భిన్నముగాలేదు దాని కిది నకలు ఇదే (గంథచౌర్యము ౨. ఆలేక్యాకారసంవాదము ఒక చిత్తరువును వేరొక చిత్తరువు పోలియన్న విధమున నితరుల కావ్యవనస్తువును బోలియుండుట ఎట్టన --- సీ మే లేర్చి నందుండు పూలుగోసియొసంగ సరము లందముగ సుందరి రచించు మెలంతవర్ణమ్ములు మేళవించియిడంగ హరువుమైనతండు చిత్తరువు వాయుః ఐతీ యనురూపభావము వచించిన నను, రూపపద్యమున( గూక్చును లతాంగి అతివ చక్కనిరాగమాలపించిన వీణ/౧ బలికించు నతడు మై పులకరింప గీ నెజ్టసెరల నందునిమూపు లింతియాన నేందునకు( గెంపులనివాళులెత్త నతివ కజ్దలపుంజూడ్కి. _వియుని వక్షఃకవాటి గట్టుం దోరణములు నల్లకల్వపూల,. ఈ పద్యమునకు నీ (క్రింది పద్యము మెణు(గువెట్టినట్టున్నది సీ వీనులవిందుగా వీశెమీటంగం బతి లలన ముద్దుగను దాళములు తేయు వహృద్యంబుగా (వాయ. (బియుండు చి త్తర్వును గోమలి తగినరంగులనుదిద్దుం గౌశలంబుక మృదంగముఖ ర్త వాయింప నా వన్నెలాండి లాస్యంబొనర్చు( బాడుచుం బాడు బా పా టాంపననుగుకా. డామనోహరి దాని నంటి పొడు గీ చదువ ళృంగారకావ్యంబు సరసు( డెలమి యువతి విరచించును దదర్థవివరణంబుం జై నుదావృతకార్యముల్‌ వ్యత్య యముగ వారు గావించుకొం (గొక్కతూరి (ప్రీతి

1లిక కావ్యాలంకార సం్యగహము నీ వీ డంటీ: రక్కసి విగత జీవగ( జన్ను( బాలు (దాపిన మేటి బాలకు-జు వీ( డంపే। నందుని వెలందికి జగ మెళ్లి ముఖమందుజూపిన ముద్దులా(డు పీ. డంటే! మ.డలో వెన్నలు దొంగలి దర్చింవి బొక్కిశదా(/వరీండు ఫీ, డ౧టే యలయించి (వేంతల మాపంబు సూటిలాడినలో క సుందరుండు గీ వీండు లేకున్న పురమటవీస్థలంబు వీనిబొందని జన్మంబు విగతఫలము వీనింయలు కనివచ నంబువిహగరుతము వీనింజూడనిచూడు్క్కు లువృథలువృథలు ఈ పద్యమున కీ [క్రిందిపద్యము ఛాయారూపముగా నున్ఫది సీ అతడంటే । సుకృళాత్మయైన మాయాదేవి కడుపారంగన్న బంగారుతండడి ఆలువీడ్డలును రాజ్యము దృణమ్ముగ6 గాన కే గినట్టి విర క్తుండీతఈ డటచె వీడెయౌనే ః కన్నవిడ్డలవలె మమ్ము రక్షించు ననుకొన్న రాసుతుండు మనటబోటిపాపులకును మోడమునాస6గ నరుదెంచుపుణ్యాతుండ(టవెయిత.డ్తు గీ ఎంతభాగ్యమొ ? యెన్నాళ్ల కే లభించె సౌమ్మగంథీరమైన యీ చక్కనయ, నెమ్మొగముంగాంచు పుణ్యమ శ్రి నిలిలజగము లేల గలవాడు కా(దగండే ? యితండు ఆలేఖ్యమును జీతకారుండు (వాయునపు డొక్కొాకచో మొదటి రూప మునకు వన్నెదెచ్చు విధమునను (వ్రాయివచ్చును యద్యత్సాధు న చిిితే స్యాత్కియతే త త్తదన్యథా” (ఏది సహజముగా లెస్సగా నుండదో యది చిత్తరువున వేజువిధముగా ననంగా సుందరముగా (వ్రాయ(బడును.) అని కాళిదాస కవియు నన్నాండు ఒకప్పుడు మెదళలీదాని రూపముకన్న నసుందర ముగా గూడ వ్రాయవచ్చును పై పద్యమునకన్న (వీడటే) రెండవపద్య (అతండంపే) మసుందరము దీనికి శరీరాంతర మున్నను నాత్మ తుచ్చముగా నున్నది, అనంగా నసుందరముగా నున్నది, ౩. దేహాంతరతుల్య సంవాదము దేహాంతరమ్మును దేహాంతరము పోలియన్న విధమున భావమునందు(గాని, (వ్రకరణమునందుగాని విషయమునందు(గాని పోలిక కనంబడినను సాఇతం,త మును గోల్పోక సవాజసుందర రే నక ఏక నవాజనసుం మగు జీవముతో నాస్వాద్యమానమైయున్న కావ్యవస్తువు దీని కాత్మయు శరీరమును వేలుగా. గలవు, ఒక మనుమ్యని వే జొకమనుమ్యతు పోలియన్నమ్మాతమున నిరువురును నొక్క-డే యని చెప్పంజాలముగదా : మేఘసందేశము ననుసరించి పహూంససందేశము వాయణాడి యన్నది. ఇది దేహంతరతుల్య సంవాదరూపమే ఏలన దీనికి నాత్మయు, శరీరమును భిన్నములుగానే యన్నవి ఈ సంవాదము స్వీకార్యమే యగును, 'మొదటిడి బొత్తుగా వర్జనీయము, రెండవది మధ్యమము; మూండవది యుపొడే

ద్వితీ యాళ్వా నము _కేలిల్‌ యము. (వతిభావంతు. డగు కవి లూ యకకరణములకు బోక న్వతంతమార్మ ముననే కావ్యరచనము సేయుకు కాళిదాస మహాకవి మేఘసందేళ మిట్టి (పతిావిలాసమే కవి కావ్యము నెట్లారంభించును ?

ప్రతివాండును జగత్తును జూమచునేయన్నాడు శాని, కవిచూవు వేణు. ఒక నదిని,జూచి సామాన్యుండు దానిని శదియే యని చెప్పును కాని, కవి దానిని బరమేశ్వరుని కరుణాపవాసము' అని వర్ణించును సామాన్యునకు దీగ తీగయే కవి కది యువతి. దాని పువ్వులు కివిదృస్టిలో నా యతి యొక్క స్తనములు దాని చిగురాకు కెమ్మోవి కావున లోకమున నెల్లరును జూచు సామాన్యవస్తువులే కవికి, _బతిభచే విలతమణముగా విశిష్టముగా లోకోత్త రముగా గోచరించును ఇదియే లోకో త్తరవర్షనము ఇళ్లు మనము మాళ్ళమున( బోవుచున్నప్పుడు (వక్కలం దే విచ్చగానినో చూతుము+ వెళ్ళపోవుదుము మజచిపోవుదుము కాని కవి వానిని. జూచి వాని దీనస్థితినిం జూచి హృద యము (దవింప వానిని మనన్సున( జితించుకొని పదేపదే యా చిత్తరువు వంకనే త దేకదృవ్వి తో6 జూచుచు డాను వానిలో లీన(డై వాని దై న్యమును దనదిగానే భావించుకొని వానిని గావ్యముగం టితించును సామాన్యముగా. దాను గండ్లారం జూచిన దృళ్యమునే కవి చ్మితింపంకలుగును చూచిన యా వణముననే సామాన్యముగా నెవ్వండును (వాయంజాలండు. చూచిన దృళ్య మును మనస్సులో జృితించుకొనుటళక ను. నా దృళ్యముయొక్క స్వరూపమున దానై క్యము బౌందుటకును గొంత వ్యవధి కావలయును ఆ దృళ్యనమెంత హృటద్లతమైన నంత యుద్వేగముతో నా కావ్యము వెడలును, (్రీమ్మడామా యణమున వాల్మీకి (కౌంచద్వుంద్వవియోగమును గాంచి యా తణముననే పార వళ్యమున---

“మా నిషాద (పతిష్టాం తృ్వమగమళ్శాళ్వతీస్సమాః

యత్కా9ంచమిథునాదేకమవధీః కామమోపాతం”

అని ళ్ళోకరూపమునం బలికెనని కలదు. డీని కవష్టంభకముగా “కారంచ ద్వంద్వవి యోగోత్టశ్ళోకః క్లోకత్వమాగతః” అని ధ్వన్యాలోకక రయు “శ్లోక త్వ హపద్యత యస్య కోకః” అని ఇళిదా ఫకవియు వీచించిరి వాల్మీకి మవామని (పతిభావంతుండును నంతర్ముఖు(డును అట్టివానికి( జూచిన (కౌంచద్వంద్వ చ్క్యితమును హృదయమునం జిత్రించుకొనుటక కు, దానియందు లీనుండగుటకును నితరులకు. గావలసినంత వ్యవధి యక్కలఅలేకపోవలసివచ్చును ఆఠూథుం తగు యోగి తనకు వలసిన తణముననే బాహ్య పపంచమును మఅచి సమాధిలో, (బవేశించి, (బ్రహ్మానందము ననుభవించునట్టు మహాకవియు దలఃచుకొన్న కణ

196 కావ్యాలంకారసం[గ్రహము ముననే విషయమున! (బవేశించి లీనండ్రై కావ్యమును (వాయంగలుగును. అప్పు జొర(డు పొంగివచ్చు నా కవిత్నాపవాహమును నాఃపుకొనం జాలండు. అప్పు జాతనికి భాష చెప్పినట్లు వచ్చును శబ్దార్థములు మేము మేమని వరుగిడి వచ్చును వాల్మీకి యట్టివాండు కనుకనే (కౌంచ ద్వంద్వ వియోగమును గాంచ, గానే యా విధముగా శ్లోకమును రవింపంగలిగెను కార శోకమే. ల్లోక మయ్యె నని చెప్పెబడినది

కాని సామాన్యులకు! గొంత వృవధి కావలయును కొందలు కవి కావే శము ఉత్సాహము ఉదేకిము అనునవి కావలెనని చెప్పుదురు మన భారతీ యాలంకా*కు లీ పదములను వాడలేదు వారు కావ్య హేతువుగా 6 జెప్పినక్ని (పతిభ ఈ యూవేళాదు లా (పతిఠలోనే యంతర్గత మగును అల్లసాని పెళ్టన కృష్ణదేవయలవారు త న్నేదేని గావ్యము రచింపు మన--

చ నిరపహతిస్థలంబు రమణీ,పియదూతిక తెచ్చియిచ్చుక

ప్పురవిడె మాత్మకిం పయిన భోజ ముయ్యెలమంచ మొవ్చుత

ప్పరయు రసజ్ఞ వాహ తెలియంగల లేఖకిపారళో త్తముల్‌

దొరకినంగాక యూరక కృతుల్‌ రచిముంపుమనంగ శక్యమే ?

అని యివ్వన్నియొ నున్న౦గాని కావ్యమువామి సాధ్యమ.గాదని పలికె నట ఇది హాస్యో కియై యుండును ఇది కావ్యకారజసామగి గాదు. పతిభ గలవానికి దీనితో బనిలేదు ఇంటం దిండిలేక కుష్కోపవాసములు సేయుచు పోతనగారు భాగవతమును రచించిరి

_పతిభావంతుండయిన కవి యే వసువును గగహించినను దానిని సుందర ముగా జేయును వస్తుగౌరవమునుబట్టి కావ్యగౌరవ మేర్పడును, వస్తుగౌరవ మును బట్టియే "ఉత్తరే రామచరితే భవభూతిర్విశివ్యతే” అను (పతిస్థవచ్చినది. ఒకప్పుడు వస్తువు లోకో త్తరము గాకపోవచ్చును కాని కవి తన పనిని జక్కగా సప ర్థించును అచేతనవస్తువులకును (బితిభావంతుండు చైతన్యము. బోయును. రో/ళ గొలుపు "పెంటకుప్పలును బంగొరుబొమ్మలయిన పడంతులును గవికావ్య మున సమానముగా సుందర మూర్తులుగానే భాసింతురు

నవ్యకవులు సుందరవస్తువుఐను గూర్చియే కవి [ వయివలె నందురు. సుందరవస్తు వెప్పుడును సుందర మే ఆసుందరమును గూడ సుందరముగాజేయుట లోక కవికిం (ఐత్యేకళ క్రిగలదు “తృడేన కార్థం భవతీశ్వరాణాం” అన్నట్టు కవి కనుపాదేయ మగు వస్తువేదియు "లేదు, ఆ వేస్తువును గ్రహించు కవియొక్క (పతిళామహత్త్రమును బట్టీ కావ్యగౌరవమేర్పడును కవిత్వము కళ గావున గళ (పకృత్యనుకరణమే కావుశం గళయొక్క [1పయోజన మానందమే కావునను 19260౧ 06266 ౧16000౯6 (అనుకరణ మానందమును గొలుపును) అన్న విధమున లోకమునందువలె, గాక కావ్యము నంవలి యసుందరవస్తువుల వలనను

ద్వి ప్రీయాళ్వా సము 12 నానందమే కలుగును ఈ [కింది దళరూపక శ్లోకమును గనుండు

ళ్లో |ర్రమ్యం జుగువ్సీత ముదార మథా౭వీ నీచం

ఉ్మ్‌గం (పశాది గహనం వికృతంచ వస్తు యచ్వాఒప్యవస్తు కవిభావకభావ్యమానం తన్నా వ్రీ యన్నరనభావముపైతి లో క్షే]

(రమ్యము గానిండు రోంతగొలుపునద కానిండు, ఉదారముగానిండు, అధ మముగానిండు భయంకరముగానిండు [పసన్నముగానిండు గంభీరముగానిండు విక్సగమ.గానిండు వస్తువుగానిండు అవస్తువుగానిండు లోకమున! గవిచే భావ్యమానమై రసభావమును గలిగింపనిది లేదు) దీనినిబట్టి కవి సుందరవస్తువు లను గూర్చియే (వాయవలె ననుట యనుచితము ఆంగ్ల మునంగూత నిదే యఖి (సాయము గలదు

“వింంల ఆలం 211! 601089 €0 10౯6110658" “6 లం] లగ లం 6246 ౦0 లుష€ ౪0109 18 ౧08౬ 06260601 2064 16 ఇరగ వ [ ౦ లజ ఇ౪సే100 15 తేశంలుండ ” -501011 పా

కొ వ్యమెల్లి వస్తువులను నుందరముగా మార్చును అది సుందరవస్తువు లను సుందరతమములను జేయును ఆసుందరవస్తువులను సుందరములుగాః జేయును ) కం. తను వగు శళ్తార్థంబులు;

ధ్వని జీవ; మలం[కియావిళానము సొమ్ముల్‌ గ్‌ తనరు గుణంబులు గుణములు ఘనవృత్తులు వృత్తు లౌర కా వ్యేందిరకున్‌. ౫18 కా కావ్యలక్షికి శరీరము ళబ్దార్హములు జీవము (ఆత్మ) ధ్వని అలం కొారములలంకారములు గుణములు గుణములు, వృత్తులు వృత్తులు. కావ్యశరీరమునుగూర్చి యింత కుమున్నే విపులముగా. జర్చించితిమి ధ్వన రీతి ధ్వనిః (కావ్యం) ధ్వన్యతే ఇతి ధ్వనిః (వ్యంగ్యార్హము) ధ్వననంధ్వనిః (వ్యం జనా) ఆని యభినవగుప్తుండు ధ్వనిశబ్బమునకు ముత్తెజ ులగు వ్యుత్పత్తులనంగీక రింవి కావ్యపరముగా వ్యంగ్యారపరముగా వృ ఎజనావృ త్రి పరముగా వ్యాఖ్యా నించెను. ధ్వని జీన మనుచోట ధ్వనిళబ్దమునకు వ్యంగ్యార్థ మనియే యర్థము ఇట( గా వ్యేందిర అని కావ్యమును నిందిరనుగా రూవీించుటవలిన. [బీయోజన మేమియలేదు కావ్యము కాంతాశమ్మిత మగుటదే సామాన్యముగా గాంతగా రూపించిన జాలును కావ్యరమజికిన్‌ అన్నచో సరిపోవును (గంథక ర్త యిచ్చటః దా నిచ్చిన కావ్యసామగిలోని రీతి పాకములను వదలెను

190 కొవ్యాలంకారసం [గ్రహము గీ అందు వాచక లతక వ్యంజకంబు _ అనంగ ళబ్దప్రపంచంబు వినుతి కక్కు (ద్రివిధ మై యర్థజాతంబు శేజరిల్లు నవని వాచ్యంబు, లత్యంబు వ్యంగ్యమనంగ. స గీ శబ్దవృత్తులు నభిధ లతణ యనంగ వ్యంజన ణశునంగ6 బెనుపొందు నందు నభిధ నతతసం కేతిళార్థగో చరసుళబ్ద ధామ మై, యోగరూఢి శ్రేదముల. జెలంగు. రోం తొ వదములకు లేక శబ్దములకు నర్ధమును టోధించు నొకళ కి గఆదు “ పరపదార్థసం బంధళ్ళక్తిళః” (పదమునకుచు దానియర్థ మునకున గలసంబంధమే శక్తి అని తార్కికవచనము ఆ శకి కి. గొందజాలంకారికులు “వృత్తి యనియును, గొంకలు “శ క్రి యనియను గొందజు వ్యాపార" మశియును బేరిడిరి అశక్రిఅకీధా లవణా వ్యం-నా యని మువ్విధములు. అభిధా శకి చే. జెప్పంబడు నర్థము వాచ్యము లే- అధిధేయము లేక శక్యము అనియు, లక్షణాళ కి చేం బోధింపంబడు సెర్భము లక్యుమనియు వ్యంజరాళ కిదే బోధింపం విడు నర్థము వ్యంగ్య మఫియు” జెప్పంటడును ఆ వాచ్యార్థమును బోధించు శబ్దము వాచక మనియు లేక ళక్రమనియ లవ్మార్గమును టోథించు శబ్దము రినక మనియు వ్యంగ్యార్థమును టోధించు శబ్దము వ్యంజక మవియ్లు వ్యవహ రింపంబడును అనగా నిట్లు శక్తి అర్థ శబ్దము అభిధా. వాచ్యము లేక అభిధేయము వాచకము లేక శక్రము లేక శక్యము లతణా లక్ష్యము లతకము వ్యంజనా వ్యంగ (ము వ్యంజక ము (గంథకర్త ప్మృపథమమున నభిధాదిళక్తులను బిమ్మట వాచ్యాద్యర్థము లను దదుపరి వాదకాదిళబ్ధ యులను గుజిఎచి యుంజెప్పినయెడల లెస్సగానుండెడిది. అట్టు చెప్ప(ఐడమి నీ రెండుపద్యములకును గలిపియే వివరణము (వాయంబడినది. ఈ మూండుళక్తులును గాక మీమాంసకులలో నొక తెగవారగు నఖి పాతాన్వయవాదులు “తాత్పర్యళక్తి యను వేజటాకశ క్రి నంగీకరించిరి. (కాత్సర్యార్థోఒవి కేషుచిత్‌) అభిధా లవణా వ్యంజనాశక్తులు శబ్దశక్తులు అనగా శబ్దముయొక్క_ యర్థమును బోధించుళక్తులు. తాతృర్యశ క్రి వాక్యళ కీ వారొయాళయ మిది .-_

[9] ద్వితీయాళ్వాసము 120

శబ్దములు వానీ సం కేతితార్థమునుమా[తమే బోధించును. అన్వయమును టోధింపవు ఎట్టన, “శామానయ (గోవును దెమ్ము) అన్నపుడు “గాం పదము “గోవును అనియు *ఆనయ'” పదము తిమ్ము అనియు నర్జ్ణమును దెలుపును, కాని యీ రెండర్థముతును గలియు టెట్లు ? వలన, నభిధ పదములయొక్క య్యమును మ్మాతమే బోధించును. కాని యన్వయమును బోధింపదు. కొన వాక్యము నందలి పదముల కన్వయమును గలివి యఖండార్థమును బోధించుటకు వేతొకళ క్తి నంగీకరింపవలయును దానికే తాత్పర్య్మళ కి యని పేరు అది లేకున్నచో. ఐదములు పరస్పరాన్వయమును బౌందవు మనకఖంఢార్థ మేర్చడదు. తీర్థమునకుం దీర్థము _[ప్రసాదమునకుం (బసాదము నన్నవిధమున నర్థిములు ఖండఖండములుగానే యుండును వీరభిహితాన్వయవాదులు అనగా! ఐదముల మూలమున వాక్యార్థ మేర్చడునని చెప్పువారు

ఈ మీమాంనకులలో నన్వితాభిధాన వాదు లను వేటొక తెగవారుగలరు వారీతొత్పర్యశ క్రి నంగీకరింపరు వారి సిద్ధాంత మిది---

“గామానయ (గోవును దెమ్ము) అని యు త్తమవ్మ్యద్ధుండు (పెద్దవాడు) మధ్యమవృద్ధునితో (యువకుండు) చెప్ప/గా మధ్య మవృద్భు(డ ద్దానినిందెచ్చు చుంటను జూచుచున్న బాలుడు ఆ వాక్యమునకు “ఒకానొక సాస్నాది (గంగడోలు) మంతమగు పిండమును గొనివచ్చుట” యని సొముదాయికముగా (గహించును, కొని (ప్రత్యేకముగా “నీ పదమునకిది యర్థము” అని (గ్రహింపంజాలండు. వీమ్మట “గాం ఐధాని (గోవును గట్టుము) ఆశ్వమానయ' (గుజ్జమును దెమ్ము) అను వాక్యములను విని వెనుకటి *గోవును దెమ్ము" వాక్యములోని గోవువంటి వ్యక్తినే కట్టివేయుటను జూచి గోవు అనగా ఇది యని యర్థమును (గహించును గుట్దమును దెమ్ము అను వాక్యమును విని గుజ్జమును దెచ్చుటను జూచి అనయ (తెమ్ము) పదము వెనుక “గామానయి” వాక్యములోని ఆనయ (తెమ్ము) పదము వంటిదే యనుకొని దాని యర్థృమును [గహించును ఈ విధముగా వాక్యార్థము వలననే (ప్రత్యేక పదముల యర్థము గోచరించును. వీరి మతమునం బదముల యర్థమును గలుపుటకు. దాత్పర్యశక్తి యక్కఅతేదు వలన శన్వికార్థమే యనగా వాక్యార్థమే ముందు గోచరించుచున్నది

ఆభిహితాన్థయ వాదులు. “మొదట. ఐదములవలన నర్ధబోధ, పిమ్మట వాక్యార్థటోధ” యందురు అన్వితాభిభానవాదులు “మొదట వాక్యార్థటోధ విమ్మట! ఒదార్థబోధ” యందురు.

(వతాపర్నుదీయములో “తాత్పర్యార్థోఒపి వ్యంగ్యార్థ ఏవన పునః పృథ గ్బూతః _(తాత్పర్యార్థము గూడ వ్యంగ్యార్థమే కాని భిన్నముగాదు) అని (వాయంబడియున్నది. అట్టిచో “గోవును దెమ్ము” ఇను వాక్య్మములోని తాత్ప

180 కావ్యాలంకొారసం[గహము ర్యార్ధమే వ్యంగ్యార్థమా? వ్యంగ్యార్థము రమణీయముగా నుండవలేిను గదా ? అని శంక గలుగుచున్నది పతావరుద్రీయకారుని మతమునం దాత్పర్యార్థమన మీమాంసకుల పదముల విశిష్టార్థమును మాతమే బోధించుళ క్రి గాదు అలంకా

“తస్మిన్‌ పరాః తత్పరా _లేషాంభావః తాత్పర్యం” అని ఛ్యుత్పతి ఇట దచ్చబ్దమునకు వక్త తన బుద్ధిచే సహృదయహృదయానుభవ[మునకు( దెచ్చిన రసాదులు 'తత్పరాః అన(గా నా రసాసక్తములగు విషయములు వాని భావము తాత్పర్యము కేవల పదార్థాన్వయమును మ్మాతమే తెల్టీపుట కవి యొక్క పనిగాదు ఆ వాక్యార్థములకించి రమణీయమగు వాక్యార్థ, మును దెలుపుట యతని పని అదియే యాలంకారికుల తాత్పర్యము. ఖా వ్రపకొ శములో---

“అతో ధ్వన్యాఖ్య తాత్సర్యగమ్యమానత్వతః స్వతః కావ్యే రసాలం[క్రియాది ర్వాక్యార్థో భవతి నృుటం”

తాః “ధ్వని యను పేరు గలిగి కాతృర్య రూపముగా గమ ఫ్యమాన మగునది కాన గావ్యమున రసాలంకియాదులే వాక్యార్థము” అం తాత ర్యము ధ్వనియు నేకముగా( దెలువంబడినది.

ఈ తాత్పర్యమునకు భావము అభ్మిపాయము ఉద్దేోము సెస్‌య నామాంతరములు: ఈ తాత్పర్యమును వ్యంగ్యర్థమును భిన్నములు గావో

అభిధావృత్తి అార్డి

“సతతసం కేతికార్థ గోచర సుళబ్బధామము” అని దీని లక్షణము సంకేతిత మగు నర్భమును బోధించు శబ్బమున కొాళయమై యుండునది” అని దీని భావము. ఇందు. గోచర సుళబ్దధామము అన(గా నిష్కృష్ణమగు నభిపాయము తేల శున్నది మటియు! బై(జెప్పంబడిన లక్షణము గూడ డొంకతిరుగుడుగానున్నది “సం కేతితమగు నర్థమును బోధించు శబ్దళ క్రి యభిధ” అనినచో నూ-గా నుండును. సంకేతితార్థమనంగా వాచకము యొక్క ముఖ్యార్థము లేక వాబ్యా ర్థము. దానిని బోధించు ళక్రి యభిధ సంకేతమన శబ్దమునకును, దాని యర్థ మునకును గల పరస్పరసంబంధమును నిర్ణయించుట _ (సంకేతళ్శబ్దార్భయో సంబింధావధారణం) అనంగా నీ కబ్దము వలన నీ యళృము టోధపడవలెనను నీశ్వరేచ్చయే సంకేతమని (పాచీనులును, లో కేచ్చయే సంకేతమని నవ్యులున జెప్పదురు

ఈ సంకేత మీ |కిందివానిచే [గాహ్యమగును

వ్యాకరణము, ఉపమానము ఆ _ప్రవాక్యము, వ్యవహారము, వివరణము

ద్వితీయాళ్వాసము య! అన్యపదముల యొక్క సాన్నిధ్యము వీనివలన నా సంకేతము [గాహ్యమగును ఎట్లన 'కర్త అను పదమున కర్ణమేమన్నచో వ్యాకరణమిచ్చట( (బకృతి (ప్రత్యయవిభాగము చేసి యే యర్థమున నే ధాతువున కే పత్యయము వచ్చెనో తెలుపును, దాననర్ధము తేఓపడును “గవయము (ఒక జంతువు) గోవు వలె నుండును' అనునెడ నీ యుపమానముచే గవయళబ్దము యొక్క సంకేతము [గాహ్యమగును. ఆవ్తులనం బెద్దలు. వా “రీ శబ్దమున కిది సంకేతము” అని చెప్పటవలనను [గ్రావ్యామగును _ వ్యవహారమన _ మీమాంసక మతమున నన్వితాభిధానవాదులు తెలిపిన మతము _దానినింబట్టియ సం కేతమేర్చడును వివరణమన “*ఘటమన! గలళము” అనునది. దీనివలనను సంకేతము [గాహ్యూ మగును అన్మపదసన్నిధి వలన సంకేతము (గావ్యామెట్టగునో ముందు బోధింహం బడును. [చూ. పురారాతి యగు దేవరకు) ల

అట్టి సంకేతము గల యర్థమును బోధించు శక్తియే యభిధ _ ఆభిధా శ క్రితోంగూడిన శబ్దములు వాచకములని తెలుపంబడెను.

ఈ సంకేతము స్వరూపస్వభావమును బట్టి నాల్గు విధములు. ౧ జాతి సంకేతము, ౨. గుణనగంకేతము 3 (కియాసం కేతము అం (్రవ్యసంకేతము

జాతి సంకేతమును దెలుపు పదములు జాతివాచకములు ఉదా గోవు “గోవు అని చెప్పంగానే యీ పద మొకానొక గోవును దెలుపునా? అన్ని గోవులను చెలుపునా ? ఒకే గోవును దెలుపునన్నచో నితరగోవులను దెలుపుటకు నొక్కొాక్కు పదమును వాడవలసి యుండును అనగా నిది గోవు; ఇది గోవు; ఇది గోవు అని యనంతముగా గోపదములను జెప్పవలసి యండును ఇది గౌరవము గదా।; కాన నన్ని గోవులను బోధించునని చెప్పవలెను అనగా గోజాతినంతను బోధించును గోజాతి యనగా నేమి? గోవునందు “గోత్వము” అనునది ధర్మము _ అనేక వ్యక్తులయందనుగతముగా నుండు ధర్మము జాతి “"శోత్వమనునది యనేక వ్యక్తులయందనుగతమగు ధర్మము గదా ఇళ్లే ఘటత్వము, పటత్వము మొదలగునవన్నియు జాతులే గోత్వ ఘటత్వ పట త్వాదులు గల గోవు ఘటము, పటము మొదలగు ళబ్దములన్నియు జాతివాచక ములు (వీనినే యాంగ్ధమున 00%10109% ౧౦౪౧5 అందురు). జాతిని. దెలుపు నది జాతివాచకము గోళబ్ధాదులు జాతివాచకమన గోత్వాదులను దెలుపునని భావము అనగా మనము “గోవును దెమ్ము” అని పయోగింపంగానే 'గోత్వ మును దెమ్ము*' యని యర్థము వచ్చును. గోత్వమును దెచ్చుట యెట్లు? కాన గోత్వమను జాతి కార్యకారి కొదు, కాన ననంగా గోత్వమును దెచ్చుట సాధ్యము గాదు. కాన గోత్వరూప జొతిచే. గోవే ఆక్నేపింపంబడును. కాన గోవు ఘటము పటము మొదలగు పదములు జాతివాచకములు,

18 కావ్యాలంకారసం [గహము

గుణసంకేతము గల పదములు గుణవాచకములు. ఉదా, ఉక్ల నీల వీఠాది పదములు గుణసంకేతము గలవి.

[క్రియాసంకేతము గల పదములు [క్రీయావాచకములు. ఉదా: వండు చున్నది ఇట వంటయన (బొయిమీ(దంబెట్టి యుడికినపిమ్మట. (గిందికి దించుటవిజకు( గల బ్యాపారము ఇట్టి వ్యాపారమును బోధించు పదములు (క్రీయావాచకములు

ద్రవ్యసంకేతము గల పదములు దవ్యవాచకములు ఊ। రాముండు. ఇట (దవ్యమన నామము. రామపద మొకరికి సంకేతము. ఇట్టివి (దవ్యవాచకములు,

కొందలు గోళబ్దము గోతక్రిమను జాతిని బోధించునట్లే కళ్ల నీలాది గుణవాచకములును శుక్టత్వ, నీలత్వాది జాతులనే బోధ్తించునుగదా! అట్లే *వండుచున్నది మొదలగు [క్రియలు గూడ వంటల జాతినే బోధించును అత్లే రామాది (దవ్యవాచకములు గూడ రామత్వాది జాతులను బోధించును రామాదు లేకవ్యక్తులు అనేక వ్యక్తులున్న(గాని జాతి యేర్చడదు. రామత్వాదులు జాత

లెట్లగు? నన్ఫచో బౌద్ధులు (పతిక్షణమును (దవ్యము భేదించునని చెప్పదుంకేకీ అన(గా రామాద్యిదవ్యము లేకవిధముగా సర్వకాలమును నుండవనియు(౩ (బతి ఊనుమునందును మార్పులు గలుగుచుండుననియు. గావున తణము[క్రింద(జూ అ రామాదులే యీ శణమునంజూచిన రామాదులు గారనియు వారి సిదాంతము కావునం (బతిక్షణమున భేదించు రామాది[దవ్యముల యందు. రామత్వరూపణాతి యుండవచ్చును. ఈ విధముగా నన్నియును జాతివాచకములే యనియు నొక మతము గలదు.

ఈ విధముగా నంకేతస్వభావమును బట్టి శబ్దములు నాలుగువిధములని మహాభావ్యకారుండు. చెప్పెను. (గౌళ్ళుక్షళ్చలోడిత్థః ఇతిశబ్దానాం (ప్రవృత్తిః) కొన్ని శబ్దములకు నొక్కయర్ధిమే సంకేతితము మటికొన్ని శబ్బములకు( వెక్కర్థములు సంకేతితములై యున్నవి అట్టిచోం బెక్కర్థములను బోధించు శబ్దములలో( బెక్కభిధాళక్తులుండునా? అన్నచోం బెక్కుళక్తు లుండవు. ఒకే యలిధాళ క్రి యుండును అట్టిచో నాశక్తి యన్నియర్దముల నొకతడవ బోధింపదా? అట్టు పెక్కర్థములుపస్థితములయ్యెనేని వాక్యారమెట్లు బోధపడును? అని మజల శంకగలుగును దీనికి సమాధానమిది అభిధాశ కిని నియమించి యర్థనిర్ణయము సేయ సాధనములు గలవు. క్‌

“సంయోగో విపయోగళ్ళ సావాచర్యం విరోధితా అర్థః (ప్రకరణం లింగం శబ్దస్యా౭న్యన్య నన్నిధిః సామర్థ్య మౌచితీ దేశః కాలో వ్యక్తి స్వ్రరాదయః శబ్దార్థస్యానవచ్చేదే విశేషన్మ భతి హేతవ?”

ద్వితీయాళ్వాసము 188

తాః సంయోగము, విపయోగము సావహచర్యము విరోధము అర్ధము [పకరణము, లింగము (చిహ్నము) అన్యశబ్దసన్నిధ్‌ సామర్థ్యము కొచిత్యము, దేశము, కాలము, లింగము స్వరము మొదలగునవి శబ్ధము యొక్క అర్హము నిర్జీతము కానపుడు నిర్ణయించు సాధనములు

సంయోగము -_- హరి సశంఖచ[కండు' అనుచో “వరి యననెవరు? హరిళబ్దమునకు6 బెక్కర్థములు గలవు, ఇట నేమర్ధము? అన్నచో నిచ్చటి వరి శంఖచ[కనంయోగము గలవాండని యర్థమగుటచే. శంఖచ్మకసంయోగిము విష్ణువునకు మ్నాతమే కలదు కాన “హరి యన విష్ణువే యని యర్థముతేలును, ఇట శంఖచ[కసంయోగము హరి పదమునకు “విష్ణువే యను నర్థమును టోధింప నభిధను నియమించును

వ్నిపయోగము --“అళంఖచకుండగు వరి” (శంఖచ్మకములు లేని వారి) ఇట “హరి పదమున కేయర్ధమన్నచో ళంఖచ(కవియోగము హరి పదమునకు "విష్ణువే యను నర్ధమును టోధింప నభిధను నియమించును

సాహచర్యము -- రామలక్ష్మణులు అన్నచో రామశబ్దమునకు నర్‌ చీమి?: లోకమున రామళబ్దమునకు దశరథరాము(డు పరశురాముంరు బల రాముడు నని మూండర్భములుగలవు. ఇందేయర్ధమన్నచో లమవ్మణసొాహచర్యము ఉళరథరామునకే కలదు గాన నిట నా సాహచర్యము “రామ పదమునకు దశరథరాము. డని యని యర్హమును టోధింప నభిధను నియమించును.

విరోధము --- రామార్జునులు అను పదమున రామార్జునులెవరు ? లామ శబ్దమునకు(బైని మూ(డర్థమలను జూపితిమికదా అర్జునపదమునకు బాండవార్డు నుండు _కార్తవీర్యార్డునుండు నమ రెండర్భములు గలవు. ఇట నేమర్ధమన్నచో లోకమున్‌ ఖార్గవరామ, కార్తవీర్యార్టునులకు. గల విరోధమునుబట్టి రామళబ్ద మునకు. ఐబరశురాము(డనియు నర్జునళబ్దమునకు! గార్తవీర్యార్టునుండనియు నర్థమును టోధింప నా విరోధ మభిధను నియమించును.

అర్థము (ప్రయోజనము) -“సంసారచ్చేదమునకై స్థాణువునుభటింపుము" అన్నచో స్థాణువన నేమి? ఈ పత్రమునకు మొద్దు శివుండు నను రెండర్భములు గలవు ఇట నేమర్ధమన్నచో సంసారచ్భేదనరూపమగు [ప్రయోజనమునక్రై భజింపందగినవా(డు శివుండు గాని వట్టి మొద్దు గాదు. కావున నిట నర్థము (ప్రయోజనము) స్థాణుశబ్దమునకు శివుండను నర్థమును టోధింప నథిధను నియమించును.

[ఫకరణము '_“దేవరకు సర్వము దెలియను” (సర్వంవొనాతి దేవః) ఇట దేవర (దేవ) పదమునకు మీరు అనునర్థమును టోధింసః (బకరణమభిధను నియమించును,

184 కావ్యాలంకారసం[గ్రవాము లింగము (చిహ్నము) -- మకరధ్వజుడు కోవించును మకరధ్వజ శబ్దమునకు మన్మథుండు సముదుండు నని యర్భద్వయము గలదు. ఇట నేమర్థ మన్నచోం గోపరూపమగు చిహ్నము చేతనండగు మన్మళునికి(గలదు, కొని శముదుసికుండదు గదొ ః కాన గోపరూపచిహ్నము మకర ధ్వజళబ్బమునకు మన్మథుండను నర్థమును బోధింప నభిధను నియమించును అన్నళబ్ధసన్నిచి __ోపురారాతి యగు దేవరకు” ఇట బురారాతియను న్యర్థశబ్బసన్నిధి “దేవర పదమునకు మీరు అను నర్థముగాక శంభుండను నర్థమును టోధింప నభిధను నియమించును సామర్థ్యము .- మరధువుచే. గోకిల మదించినది మధు పదమునకు మద్యము వసంతము అను రెండర్థములు గలవు ఇట నేమర్భమన్న చోం గోకిలకు మదమును గలిగించు సామర్థ్యము వసంతునికి/గలదు కాన నిటం గోకిలకు మదకారణసామర్థ్యము “మధు" పదమునకు వసంతుండను నర్థమును టోధింప నధిధను నియమించును బొచిత్యము .--%వియురాలి ముఖము మిమ్ము రశించు(గాత' ముఖ శబ్దమునకు సమ్ముఖము వదనము అను రెండర్థములు గలవు ఇట నేమన మన్నటో (బియురాలి సమ్ముఖము రక్షించునన్నచో నుచితముగానుండును కాన నిట నౌచిత్యము ముఖళబ్దమునకు సమ్ముఖమనునర్థమును బోధింప నఖిధను నియమించును దేశము --గపరమేళ్వరుండిట వెలయుచున్నాండు” పర మేళశ్వరళబ్ద మునకు లోకమున రాజు, దేవుడు నను రెండర్జములు గలవు “ఇట అన రాజధానేరూపకుగు.. దేశము అని యర్థము దేళవాచకమగు "ఇట అనునది పరమేళ్వర శబ్దమునకు “రాజు ఆనునర్భమును బోధింప నభిధను నియమించును. కొలము --గ”చ్యితభానువు పకాశించుచున్నా(డు” చిత్రభానువనంగా నగ్నియు సూర్యుడు నవి యర్శము ఈ వదమును ఐగట((బయోగించినచో “నూర్యు(డు అనియు రాతి ప్రయోగించినచో “నగ్ని యనియు నర్థమగునుం ఇట గొలము (పగలు-ర్యాతి) ఆయా యర్థ్యములను బోధింప _నఖిధను నయమించును న్‌ వ్యక్తి (లింగమ్మ -- “మిత మొప్పుచుండెను” మిత శబ్దమునకు సఖండు' సూర్యుడు నేని యర్దద్వయము గలదు ఇట నపుంసకలింగముగా మ్మితళబ్బముపయోగింపంబడినది కాన స్నేహితుండనియేయర్ణము ఇట నపుంసక 0ంగము స్నేహితుండను నర్ధమును బోధింప నభిధను నియీమించును. స్వరము --స్వరము వేదమునందే యర్థవిశేషమును బోధింప నభిధను రియమించును (స్వరమన ఉజాత్త అనుదాత్త, స్వరితములు ఎట్టన

ద్వితీయాక్వాసము 15 నృ తాసురుండు దానిందుని అయింపంగోరి “ఇం,దశతుర్వర్థస్వ” (ఇందుండు శ్యతువుగాగయల ఓ వృతాసురుండా। వర్ధిల్లుము) ఆని తన్నుగుటించి తాను మంతోచ్చారణమును జేయుచుండెను ఇం్యదళ్యతుపద మిట బహ్మవీహి సమానము “ఇం[దళ్యతు” పదమునకు “ఇందళ్చఅసౌళతుః:” అని కర్మధారయనసమానమును జెవృవచ్చును అప్పుడు "ఓ ళతువైన ఇంద్రుండా వర్థిల్గుము” ఆని యర్ణము వచ్చును

ఇం[దశృతు పదమునకు బహు వీహి సమాసములళో నొక స్వరము, కర్మధారయములో నొక స్వరమును వచ్చును వృత్రాసురుడు ఐవు(వీహి పరముగానే తలణ౧చియు ననగా “ఇంుండు శ్యతువుగాం/గల ఓ వృషతానురుండా। వర్థిల్లుము” ఆనునర్థమునేకోరియు. బౌరపాటున( గర్మధారయనమాన స్వరముతో నుచ్చరించెనంట. దానివలన "శ తువైన ఇం(దుండా: వర్థిల్లుము” అను నర్థ ము వచ్చినది. ఇందుండు వర్ధిల్లినా:డు. వృతాసురుండు యుద్దమున మరణించెను సీ మరొకవిధము .-- శ్యతుశబ్బమునకు '“శాతయితా చంపువాడు అని అర్థము “ఇందళ్మతు' పదము బహ్మువీహి్‌ సమాసమగుచో ఇంద + [తుః యస్యసః ఇందుండు ళ్యతువుగాంగలవాండు. అనగా ఇందుండు (తన్ను) చంపువాండుగా, గలవాండు. అని యర్థము వచ్చును ఇం్యదళ్ళతు పదము వష్చీ తత్పురుష సమాసమగుచో ఇం దస్య శ్మతుః ఆన(గా “ఇం[దుని. జంపువాండు; అని యర్థము వచ్చును. బహువీహిలో చంపు కియకు ఇందుండు కడ” షష్టీతత్పురుషములో చంపు |[కియకు ఇందుడు కర్మ _ వృకాసురుండు వష్టీతత్పురుషార్థమునే. తలంచియుం దత్సురుష స్వరముతో నుచ్చరించక బహుగవీహి స్వరముతో నుచ్చరించెనంట. దానిచే నిందునితే వృతాసురుండు చంపంబడెను. వ విధముగా జెవ్చినను ఇం్యదశ్యతు ఫదమునకు నస్వరభేదముదే నర్థభేదము గలిగినది. డీని కాకర మిది మం్మతో హీ్‌నః స్వరతో వర్ణతో వా మిథ్యాప్రయక్షో న తదర్ధమాహ న వాగ్వుజో యజయానం హినని యథేంద్రశతుః నస్వరతోఒ౬పరాథాత్‌ ॥ తాః స్వరవర్ణహీనమైన మంత్రము తన స్వాభావికార్థమును బోధింపక భీన్నార్థమును బోధించును దాన నదిపిడుగై యజమానుని మొత్తును స్వరకృత మైన యపరాధమున వృ తానురండు నకించెను, “స్వరాదులు అఆకచోట నున్న “అది' వదముచే నభినయాదులు గూడ. చ త్రడర్భమును బోధింప నభిధను నియమించును

186 కావ్యాలంకారసం[గ్రహము “ఏతావన్మా[తన్తనికా ఏతావన్మా కొళ్యా మక్షిపత్తాభ్యాం ఏతావన్మా(తావస్థా ఏళావన్మాత్చి ర్జివసైః 1 (1పాక్ళత శ్లోకమునకు ఛాయ) తా ఇంరింత (జాన్నత్యవర్తులములు గల) స్తనములు గల యువతి యింత్రింత (వైశాల్యము) కన్నులతో, ఇన్ని (సంఖ్య) దినములలో ఇట్టి (కార ము) యవస్థకు బాల్బడీనది. ఇట నభినయము “ప్ప శ్రావన్మాత” పదము యొక్క యాయా యర్థము లను టోధింప నభిధను నియమించును ఈ విధముగా సంయోగాదులు వాచకమునక నేకార్థములు సంకేతము లైనపు డొక్క యర్థమును మృాతమే బోథింస నభిధను నియమించును. వాచక భేదములు ఈ వాచకపదమర్థటోధక స్వభావమును బట్టి యౌగికము, రూఢము, యోగరూఢము యౌగికరూఢము అని నాలుగువిధములు వెనుక స్వరూప స్వభావమును బట్టియ నిట నర్థబోధక న్వభావమును బట్టియు భేదములు ౧ అవయవార్థమును (వ్యుత్పత్యర్థమును) మాతము బోధించు శబ్దము యౌగికము. ఉదా పాచకు(డు పచతీతిపాచకః = వంటను జేయువాండు అను వ్యుత్పత్త్యర్థము మ్యాతమే టోధింప(బడును సామాన్యముగా *వంటలవాండు' అనునర్థమేకానీ ఫలానా జాతివా(డని యర్థమురాదు విం ఆవయవార్థముతో బనిలేక సముదాయార్థమునే బోధించు పదము రూఢము. ఊదా! ఆకాశము బల్లి పుస్తకము మొః ఈ పదముల కవయవార్శము లేదు. అనంతకాలమునుండి యివి రూఢిగా నొక యర్థమును టోధించుచున్నది ౩ అవయవార్థమును టోధించుచున్నను విశేషించి సముదాయార్థమునే బోధించు పదము యోగరూఢము ఉదా సంకజము ఇది పంకమువలన బుట్టునది” ఆను నవయవార్థము టోధించుచున్నను “పద్మము' అను నర్థమునందే రూఢమైయున్నడి మిగిలిన “న త్తగుల్డి' మొదలగు నర్థములను టోధింపదు. యౌగికార్థమును రూఢ్యర్థమును గలది యోగరూఢము ౪ యౌగికార్థమును, రూఢ్యర్థమును. నీ రెండును నే శబ్దము వలన లోధింప(ఐబడునో యది యౌొగికరూఢము, ఉదా ఉద్భిత్‌ (ఉద్భిదము) _ “ఉద్భేదించునది” అను నవయవార్థమునుబట్టి తరుగుల్మాది యనియు రూఢ్యర్థ మును బట్టి యాగవిశేషమనియు నర్థద్వితయమును నీ శబ్ధము స్వతంత్రముగా

ద్వితీయాశ్వాసము 187 బోధించును (“ఉద్భిదా యజేత పకకామః” అనుచోట “ఉద్భిత్‌' అనగా యాగవి శేషము).

ఈ యౌగికరూఢమును ముక్తావళీకారుడు దెలివెను. రసగంగాధరమున దీని (వళంన లేదు.

మజియు( జదములు విచితస్వఖావములు గలవి. కొన్ని వదములలో నేకదేశమే యర్శమును టోధించును. ఎట్టన, భీమసేన, బలదేవ (పళృతిపదము లలో నాద్య మగు ఫీమ, ,ఐల అను నేకదేశమే యర్జమును బోధించును మతంగజ, వసుంధరా, ధరాధర (పకృతిపదములలో. జరమభాగ మగు గజ ధరా, ధర్మ్యపభళ్ళతిపదములే యర్థమును బోధించును ఇట నేకదేళృశవణముచేతనే యర్థస్ఫూర్తి గలుగుచున్నది మజియు అపాంసుల (పాంసులగాన్‌ది) అనింది శఈు(డు (నిందితుడు గానివాండు) మొదలగు పదములందలి “పతి షేధ” ముత్కృళ్ట మగు నితరార్థమును సంపాదించును పాంసుల = కులట అపాంనుల = పతి విత; నిందితుడు = దూషితుండు; అనిందితుండు = పూబితుండు మొః అనుష, శీతేతరపిభృతి పదములు (పతిద్వంద్వి యగు నర్థమును టోధించును అనుష్టము = శీతము శీలేతరము = ఉష్టము మొ, ఒకానాకపదము రూఢ్యర్థము నపేవ్షింపదు. అన(గా నా పదము రూఢమైనను రూఢ్యర్థము నపేక్ష్షింపక యౌగి కార్టమును నపేశ్షీంచును “సింహాదవాపద్విపదం నృసింహః” నృసింవుండను రాజు సింహము ((కూరజంతువు) వలన విపత్రిని. టొందెను. సింవా" శబ్దమునకు “హీన స్తీతి సింహః” అని యౌగికార్థము. కాని యిది హర్యక్షము నందు రూఢమై యున్నది కాని, యిట రూఢ్యర్భముగాక, యౌగికార్థమగు చంపునది (హీన స్తీసింహః) అనునర్శ మే (యన'గాం (గూరజంతువనునర్థము) యపే్షితమై యున్నది. కొన్ని పదములకు యోగికార్థ మనపేషితమైయున్నది. *శ్షీరాంబోధి క్షీరాట్టి ఇట అంభోధి' ఆద్ధిపదములకు యౌగికార్థము న పేక్షంప రాదు 'వామ' శబ్దమును వామనయనా, వామోరూ అనునెడలనే [పయోగింప వలెను కాని వామవదనా వామపాణి మొదలగు విధమున! [బయోగింపరాదు.

నరసభూపాలీయక ర (ప్రతాపరుది్శియము ననుసరించి యోగమూలాలిధ రూఢిమూలాభిధ ఆను రెంటినే యన(గా యౌొగికములు రూఢములు అను రెండు భేదములనే చూపెను కొని యీ నాలుగుఖేధమలును దెలియందగినని, కాన దెలివితిమి.

౧. యోగమూలాభిధ కుదాహరణము --- చ. అలఘుబలాభిరామ.6 డగు నౌబళరాజనృనింవా మేదినీ తలబల్మ వెరి దానజలఛారల నిచ్చుట దేలి కేలిత

180 కావ్యాలంకారసం[గవాము

ద్లళితవిరో ధిశో ణిశనదమ్ముల నిముుల' గూడి కూడి యా

జలధులు వాహినీకులన( జాల( జెలంగు. బయోనిథానముల్‌ ,

ఇందలి బల,వెరి వాహినీకులు అనువానికి. గేవలవ్యుత్పత్యర్థములను బట్టి ఇందు9ండు సము్యుదుండునని యర్థము ఇవి యౌగికములు,

ఈ యోగమూలాభిధకు యోగపూర్వాభిధ యనియు నామాంతరము. అనగా యౌగికార్థమును. బోధించు. శబ్దళ క్రి యని భావము ఇట్టనుటకన్న యౌగికవాచకమున కుదాహరణమన్నచో విస్పష్టముగా నుండును

౨ రూఢిమూలాధిధ కుదాహరణము కం. కులమణియై ఐలవిపు

కులగిరికులిళంబు నై యకుంఠితధ రాశి

కలనకలాలాలసు6 డయి

వెలయు న్నరసింహపిళుండు విళ్వోన్నతుం2ై. ౫8

ఇటం గుల మణి, రిపు గిరి కులిశాదిపదము అన్నియు రూఢములే. వీని శ క్రి రూఢిమూలాభిధ ఈ పదములు రూఢములు. పై పద్యమునందలి జలధివదము యోగరూఢము దానపదము ఈవి- ఖంతనము అను నర్ధద్వయమునందును (బసిద్ధముగాన యౌగికరూఢము లక్షణావృ త్తి గి. ఇంక లతణ వనివరింతు ; నిదియు గౌణ

వృ్తత్తియు నభిన్న మై పొల్చుః 'నెట్టటన్న

“తోణిసురుండగ్ని" యనునెడ కశుచిగుణంబు

ఇచాచ్యవిభవాఖిభావి యొ వరలు కతన. పతా

ఇక లక్షణను వివరింతును గౌణవృత్తియు లతణయు నొక్కటే? భేదము లేదు. “గౌణవృత్తి రవీ లకణ్యాపఖేదఏవొ అని [పతాపరు.దీయము* (కాని (ప్రాభాకరు లను నొక పూర్వమీమాంసకళాఖీయులు గౌణవృత్తియును లవణయును భిన్నమే యని చెప్పుదురు) ఎట్టన “(బాహ్మణుండగ్ని"” అన్న పుడు “గంగాయాంఘోవః” (గంగలో గొల్పపల్లె) అనుచోట గొల్పపల్లె యందు శీతత్వ పావనత్వాదు లెట్లు వాచ్యముగా గాక వ్యంగ్యముగా శోభిల్దునో యజశ్హే చయగ్నిగతపచిగు ణము (వరివద్ధత యను గుణము) బా్రాహ్మణునియందు వాచ్య ముగా(గాక (వ్రాచ్యమును దిరస్కరించి) వ్యంగ్యరూపమున శోభిలుచున్నది

ద్వి తీయా శ్వా సము 109 ఇట “గోణవృత్తి లక్షణా(పభేదమే” యని చెప్పుటకు [గ్రంథకర్త యిచ్చిన “శుచిగుణంబు వాచ్యవిభవాభిభావి యై వరలుకతన అను కారణము సూటిగా లేదు. క్లిష్టముగా నున్నది (పతాపరుద్రియములో 'గౌణవృత్సిరపి లవణా(ప్రభేదఏ సంబంధానుపపత్తి మూలకత్వాత్‌ యథాగ్నిర్మాణవక ఇత్యత అగ్ని సాదృళ్యవిశష్టమాణవక ప్రతిప త్రిర్వివక్షితా తభైవ గంగాయాం ఘోవః. ఇత్యత 'గంగానేంబంధవిశిస్టతీర్కపతిప త్తిర్వివక్షితా” _ (గౌణవృత్తి లషణలో నాకభాగమే “గంగాయా౦ ఘోషః అనుచోట ముఖ్యార్థానుపప త్రి గలిగినథ్లే “ఆగ్నిర్మాణవక ౩” అనుచోటంగూడ ముఖ్యార్థానుపప త్రిగలుగుచున్నది. కాన సంబంధానుపప త్రి రెంటను సమానము. మజియు గంగాయాం ఘోష అనుచోట గంగాసంబంధమగు తీరమను నర్థము వివక్షితమైనళ్లే. “యగ్ని సదృశమాణవకుడు అనునర్జము వివక్షితము” అని కలదు. కాన గౌణవృత్తి, లవషణలకభేదమును (బస్తావించునపుడు “సంబంధానుపపత్త్రిని గారణముగా+ దెలుపవలెను “శచి గణంబు.. వరలుకతనొ ఇత్యాదికమగు వచనముచే గౌణవృ త్తిలక్షణలెట్టభిన్నములో నిస్సందిగ్ధముగా గో చరింపవు, ఇట మొదట లక్షణ" యననేమో తెలుపక 'గౌణవృ త్రి లక్షణా పలేదమే" అని చెప్పట యుక్ర్తముగాదు. కం. బంధుర యగు లతణ, నం బంభానుపప త్తి మూలభానన, నది సం బంధ నిబంధన, సామ్యని బంధన యని శెండుగతుల: బకగుచునుండున్‌ జలా తా సంబంధానుపపత్తి వలన లక్షణ యేర్చడును అది శంబంఢ నిబంధన సామ్యనిబంధన యని ద్వివిధము నిబంధనమనగా మూలము, సంబంధమూలకమగు లక్షణ యనియు సొమ్యమూలకమగు లక్షణ యనియు నని భావము. “*సంబంధానుపప త్తి వలన లక్షణ యేర్పడును"” అను లవణ మసమ్యగము కావ్య[పకాళమునాా- “ముఖ్యార్థవాధే తద్యోగే రూఢితోఒథ (పయోజనాత్‌” అని లవణము చెప్పంబడినది దీని వివరణ మిది .--- ముఖ్యార్ధమునకు బాధ కలుగంగా రూఢిని/బట్టి కాని (వయోజనమును బట్టి కాని ముఖ్యార్థముతో సంఖంధముగల వేజొకయర్థమును లోకమునందలి రూఢినింబట్టి కాని లేక యొకానొక (ప్రయోజనమునుబట్టి కాని స్పురింపంజేయ శబ్దళ క్రి లవణ వాబ్యార్థసందింధము లేని లక్షణ యుండదు. అన(గా వాచ్యార్థ

140 కావ్యాలంకారసం[గహము మునకు బొత్తుగా నెట్టి సంబంధమును లేని లక్షణ యుడందు “గంగలో గొల్పపల్ల” ఆనుదానికి “కొండమీ/దికోంతి” అనునది లక్యార్థ్యమై యుండదు. ఇందు గమనింపవలసిన ముఖ్యవిషయిములు మూడు. ౧ ముఖ్యార్ధమున శనుపపత్తి ౨- దాని సంబంధము తి వేజ్‌'కయర్థమును జెవ్చుకొనుటకు రూఢికానీ [పయోజనముకానీ యుండుట,

చూడుడు “గంగాయాం ఘోషః” అను నుదాహరణము దీసికొందము. “గంగలో గొల్పపల్లె” (ఉన్నది) అనునర్ధ్మము పొసగదు ఏలన, గంగలో గొల్పపల్లె యుండదు కాన వాచ్యార్థమునకనుపప త్రి గలిగినది కాంబట్టీ దాని సంబంధముగల వేజాకయర్ణమును జెప్పుకొనవలెను. 'గంగాయాల అనుదానికి “గంగలో అనునర్థము గాక _గంగాతీరమున అనునర్థమును జెప్పుకొందుమేని నర్మము సరిపడును అయిలే యీ యర్గమును జెప్పుకొనుటకు లోకమున గంగాయాం అనగా గంగాతీరమున అని రూఢ్యర్థమైన నుండవలెను. లేదా? ఏదేని. బయోజనమైన నుండవలెను ఇట లోకరూఢి లేదు ఇగ6 (బయోజన ముండవలయును “గంగాతీరమున” ఆని జెప్పుటవలన గంగలోని కీతత్వ పాననత్వాదులు గొల్పపల్లెలోంగూడ( గలవు అనునర్థ్ధము రృరించుటయే (వయోజనము ఈ ప్రయోజనము “గంగాయాం ఘోష౪” అని వాచ్యార్థా నువప త్తితోంజెప్పుటవలన భాసిల్లునట్లు “గంగాతీరే ఘోషః” అని చెప్పినను భాసీల్లదు కాన నిట. (బయోజనమునుబట్టి గంగాళబ్దమునకు “గంగాతీరము" అని నర్ధమును జప్పుకొనవలెను ఈ యర్భమును దో(వించుళ క్రి యే లష్షణ.

ఇట్టివే సామాన్యముగా వ్యవవోరములో( బెక్కు(పయోగములు గనంబడు చున్నవి. “మా యిల్లు రోడ్డుమీ(దనే యున్నది" అందుము ఇట నిల్లు రోడ్డుమీద లేదు కావున ముఖ్యార్థానుపప త్రి యేర్చడినది. “రోడ్డు పక్కనే యున్నది" అని వాచ్యార్థసంబంధము గల వేజొకయర్భమును జెప్పుకొనుచున్నాము ఇట కోమా యిళ్లు వినృష్టముగా నెల్బరకును గోచరించును" అనునది (పయోజనము. మా యిల్లు రోడ్డుమీ(దనే యున్నదని చెప్పుటవలన నీ ప్రయోజనము ఖాసిల్లునట్లు “మా యిల్లు రోడ్డుపక్కనే యన్నడి అని చెప్పినను ఖాసిల్ల్దదు ఇదియే సంబంధనిబంధన. అనగా వాచ్యార్థసంబంధము గల లక్షణ

“వావ్యాణు(డగ్ని" అను వాక్యముగలదు బొవ్మణు,డగ్నియగునా ? కాడు శాబ్యార్థానుపప త్తి యేర్పడినది కాన దానిసంబంధము గల వేతొక యర్థమును జెప్పుకొనవలెను అగ్నియందుంగల పచిగుణము (బ్రాహ్మణుని యందు(గూడ నుండుటచే “అగ్నినదృవండు (బావ్మణుండు అను నర్థమును జెప్పుదుము. దీనికి బ్రయోజనముగాని రూఢిగాని యుండవలెను. “(బాహ్మజు( డగ్ని యను రూఢి లేదు అగ్నియందున్న శచిత్వపవి(తత్వాదులు (బొవ్మణుని

ద్వితీయాక్వానము 141 యందు గోచరించుటయే [ప్రయోజనము “అగ్నిసదృళుండు (బావ్మాణుండు” అని చెప్పినను “బాహ్మణు(డగ్ని అని చెప్పటవలన నా(ప్రయోజనము గోచ రించినట్టు గోచరింపదు ఇట్టిదే “ఆమె రంభ , 'అతండు వరిళ్చం[దుండు' మొదలగునవియు సామ్యనిబంధనాలక్షణలు

సంబంధనిఐంధనా సౌ మ్యనిబంధనాలక ణఇముఐలో. (బ్రయోజనమున కుదాహరణములు చూపితిమి. రూఢికుదాహరణ ములిట జూపుచున్నాము వాండు పనిలో. గుశలుండు' లోకమున. “గుళలి శబ్దమునకును( గుళలను[గహించువా(డు (కుకాన్‌లాతీతి కుశలః) అని వ్యుత్పత్యర్థము అదియే ముఖ్యార్ధము. కుళలను గోయుట (గ్రహించుట మొదలగు పనులు క్టేశావహ ములు, ఒకప్పుడు (వేళ్ళు చీల్చుకొని పోవును కాన నట్లు చీల్చుకొనిపోకుండ నేర్పుగా(ుళశలను (గ్రహించువాండు కుళలుండు “వాడు పనిలో( గుళలుండు” అన్నపు డీ వాక్యార్థము పొసగదు. కాన లోకరూఢినింబట్టి కుళశలపద మిచ్చట “దత్షుండు లేక నేర్పరి అను నర్జమును టోధీంచుచున్నది. ఇడి సంబంధనిబంధనా లక్షణారూఢి కుదాహరణము “క్తైల్లు పదమునకు “తిలలనుండి పుట్టిన చమురు" అనునర్భ్యము ముఖ్యా ర్ధము హేరండతై లము సర్షపత్రైలము అనియు నితర పదార్థములనుండి తీసిన చమురునకుంగూడ సాద్భళ్ళ్యమును బట్టి త్రై లళబ్దము లోకమున వ్యవహరింప(ఐడు చున్నది కాన త్రైలి శబ్దము సామ్యనిబంధనాలక్షణారూఢికుదావరణము, రూఢినింబట్టి యేర్పడిన లక్షణ 'నిరూఢలక్షణ యందురు. గి, అందు జవాదఖిధేయమను, నజవాదర్ధ యనగ నంబంధలవణ యలరు, సామ్య గుణనిబంధన అాను దై్స్రగుణ్య మొందు జగతి సారోప, సాధ్యవసాయ యనం౮గ. ౬లి ఈ సంబంధనిబంధనాలక్షణ జహదభిధేయ లేక జవాద్వాచ్య లేక జహల్లక్షణ యనియు అజహదర్భ లేక అజహదభిధేయ లేక ఆజహద్వాచ్య లేక అజహల్లషఐబయనియును ద్వివిధము (వీని వివరణము ముంకతుచేయదుము) సామ్యగుణనిబంధనాలగకణ సారోప, సాధ్యవసాయ యనియు నిడదెజంగులు, (ఇట సామ్యాగుణ నిబంధన యనుటకన్న గుణసౌమ్యనిబంధనయనుట లెస్స). పీ అల “గంగలోఘోవ మకునెడ “గంగా వ దంబు సంబంధి యా తటము. 'చెల్చ

1టీ కావ్యాలంకార సం్యగహము సనంబంధలతణ జహదర్థ యగు, నళ్తై “మంచె (మోనె, నంటన్న “మంచగతులు” డోంచుం, “ోగోదండపం క్తులు వచ్చె” నన విండ్ల నమరు యోధులు దో6ప నజహాదర్హ *“యవనిపొలుండు సింవా” మనువేళ సద్భృళళా గుణసిద్ది సామ్యలతూ” చెలంగు గి. అందు నుపమాన, ముపమేయ నువవభిన్న మైన 'సారోప' యుపమానమగదితోప "మేయ మైయున్న “సాధ్యవసాయ' యట్టి లతణల కన్నీంటి కొనర్తు లత్యుములను, ౬౧ తాః “గంగలో గొలపలె యనుచోట గంగాపదము స్వార్థమునుద్యజించి తన సంబంధియగు. తీరమును దెలుపుచున్నడి అనగా గంగాపదము తన "ప్రవాహ" మను నర్థమును విడిచి తీరము" అను నర్థమును (గ్రహించినది. ( గంగాయాం అన గంగా తీరము అని యర్థము) కొన జహల్లక్షణ - (జహత్‌ న స్తార్థమును విడుచుచున్న లక్షణ) ఇస్లే మంచెలు[మోసె” (మంచాఃకోశంతి) అనుచోట [మైయట యను వ్యాపారము చేశతనధర్మము అచేతనములగు మః చెలెట్లు [మైోయును? కాన 'మంచెలు అను శబ్దము స్వార్ధమగు మంచములు' అనునర్ధమును విడిచి మంచగతులు అను నర్ధమును (గగ్రహించినది అనగా “*నుంచము? పైనున్న వారఆచిరి” అననర్థము వచ్చును ఇటంగూడ స్వార్ధము విడువ(ఐడినది. ఇదియు జహల్డక్షణమే మూలమున “మంచ్నెమోసె' అని యున్నను “*మంబాః [కోళంతి” సంస్కృత వాక్యము నాంధ్రీకరించుపట్ల [గంథకర్త గణభంగమునకు వెజచి యేకవచన్మవయోగము సేసెను కొని నేను బహువచన రూపమును గ్రహించి వివరించితిని ఇ(క6( “గోదండపం కులువచ్చె” నన్నచోటం గోదండపంక్ష్తులచేతనములు గదాః అవి స్వయముగా నెట్టు వచ్చును ?; కాన “నోదండధరులు అను న్య్థమును జెప్పుకొనవలెుు ఇట గోద ఏడధరులతోపాటు గోదండములుగూడ వచ్చినవి వెనుక 'మంచెల్నుమౌసె ననచోట మంచుగతులతోపాటు మంచము లజవలేదు. కాని గోదండపంక్తులు ననుచోట స్వార్థము విడువంబతలేదు, కది యజహల్లక్షణ (ఆజహత్‌ = స్వార్ధమును విడువని లక్షణ) కుంతములు

ద్వితీయాక్వాసము కకక

ప్రవేళించుచున్నవి అనుచోట(గూడ నికే (గ్రహింపవలయును

“గంగాయాం ఘోషః” అనునెడ వాక్యతాతృర్యములో “గంగాయాం అను [ప్రవాహరూప వాచ్యార్థమునకు. (బవేశము లేదు. లక్ష్యార్ధమగు తీర పదము నకు మాత్రమే (ప్రవేశము గలదు. మంచెలుమోసె నకుచోటంగూడ వాక్య తాత్పర్యమున “మంచగతులు అను లక్యార్థమునకే ప్రవేశము గలదు. కాని “మంచములు” అను వాచ్యార్థమునకు (బవేళములేదు. కోదండపంక్తులు వచ్చె నన్న చోట వాక్యతాత్పర్యములో. గోదండధరులతోపాటు కోదండములకు(గూడ. (బ్రవేశము గలదు. ఎట్టన( గోదండములు లేక కోదండధరు లెట్టు వత్తురు? అనంగా నిట లక్ష్యార్థమగు కోదండధరులు అనుదానిలో వాచ్యార్థమగు “కోదండ ములు” అఆనుదానికిని వాక్యతాత్పర్యమునం (బవేశము గలదు. కావున, నే వాక్యతాత్పర్యమున వాచ్యార్థమునకు బొత్తుగా( (బవేశముండదో యది జవాల్లకణ ఏ వాక్యతాత ఏర్యమున లత్యార్థముతోంగూడ వాచ్యార్థమునకు6 (ఐవేశముండునో యది యజహల్లవషణ,. జహల్లవషణకు లవణలవణ యనియు, ఆజహల్లకణకు ఉపాదానలవణ యనియు నామాంతరములు ఇవి సంబంధ నిబంధనా లతణలు

“*ఆవసిపాలుండు సింహము” అనుచోట సింహగతములగు శౌర్యాది గుణములు రాజునందుంగూడ గోచరించుచున్నవి. ఇందుపమేయమగు నవని పాలుడు అను పదమును ఊఉపమానమగు సీింహపదమును వాక్యమున (బత్యేక ముగా (బయోగంపంబడి యున్నవి కాన నిది సారోపలనణ, ఉపమేయమును జెప్పక యుపమానమును మాత్రోమే చెప్పినచో నది సాధ్యవసాయలతణ, ఒకరిని గూర్చి. వర్ణించచు “సింహము వచ్చె” నన్నచో నది సాధ్యవసాయలకణ. ఏలన సింహము వచ్చి నిన్నచో కుపళూనమగు సింహవపదమేకానీ వర్ణ్యుండగు వానీని బోధించు పదము (పయోగింపంబడలేదుగదా ః ఇందు సింహమునకును వర్జ్యడగు రామునకును నభేద(సతిప తి తోచును.

ఇవి రెండును సామ్యనిబంధనాలకణలు. (సదృశతాగుణసిద్ధి యనుట కన్న “గుణసదృశతాసిద్ధి" అనుట లెస్స)

ఇచట గంగలో గొల్పపల్లె మంచెలుుమోసె, అవనివాలు-డు సింహము; సింహమువచ్చె' ఆను నుదాహరణ ములను జహద జహల్టక్షణా (పభేదముల కిచ్చియు, నందు కరసభూపాల్మపళశం3 లేదనికాంటోలు నరసభూపాల[పళంస గల పద్యముల నిచ్చుచున్నాండు

జహల్లక్షణ చ అగణిత శార్యధై ర్యవిభవాన్విత. యోబయనారసింవా! నీ గగనచరామరాగ, శిబి, కర్ణ, జయోన్నతదానలతిికిన్‌

14కి కావ్యాలంకార సం[గ్రహము- జగములు సంతసిల్లి; నలిసార్య భవజ్జ్ఞయ భేరిభాంక భతి ద్విగుణితనై న్యఘోషముల వడంెన్‌ రిపుపట్టణావళుల్‌ ॥

కా ఓ సరపభూపాలా కల్పవృక్షమును శిబినిం గర్జని జయించిన ఫీ దానలక్ష్మకి లోకములు సంతసిల్లె మిక్కిలి దట్టమైన నీ జయభేరి యొక్క కాంకారములచే నిబ్బడిగా _మోయుచున్న సైన్యఘోవములచే శ్యతుపట్టణములు వడ(శెను

ఇట 'జగములు సంతనిల్లె అనునెడ నచేతనములగు జగము లెట్టు సంత సించును ? కాన జగములు అను పదము స్వార్ధమును విడిచి జనులు అను నర్థమును గ్రహించెను. ఇట్టే రిపుపట్టణావళులు వడంకెను అనుచోటం గూడ నచేతనమురియిన పట్టణములు వడ(కవృు కాన నిటం “బట్టణ పదము స్వార్థ మగు 'నగర మను నర్జమును విడిచి *పట్టణవానులు ఆనునర్ధమును గహించెను అపుడర్థ్ధము సఠిపడును ఇట స్వార్థమును విడచుటచే జహల్దక్షణ

అజహల్ల కమీణ ఉం కొం. అసమరణరంగమున నీ యసినటి నటియ.0ప( గరుల, వారూలన్‌ , సిరులన్‌ వెన నొనంగు నౌర! యెంతటి రనికుండు నీ వైరి! యోబరాజనృసింవో ! ౬తి అసినటి నటియింప (ప్రా అసి నటియింపంగ.

ఓ నరసనభూపాలా ।; రణరంగమున నీ యసీరూపయగు నటి నటింపంగా నీ శ్మతువు చిని నాట్యమునకు మెచ్చుకొన్నట్లు గజతురగములను సంపదలను నమర్చించుచున్నా(డు (ఇదియే పద్యము వ్యాజస్తుత్యలంకారమున కుదాహరణ ముగాం గూడ నీయణబడినది). _

ఇట 'ఒనంగు' అన(గా “సమర్పించుట అనునది వాచ్యారమయు ఈయర్భ మిటం బౌసగదు ఏలన _శృతురాజు స్వయముగా( దన సంపదలను సమ ర్చింవండు. కాంబట్టే “ఉపహారరూపమున సమర్చించుచున్నాండు” అను లత్యార్థ మును బోధించును. ఇట వాభ్యార్థమగు “సమర్పణము" అనునర్థము విడువ. ఐడకయే లశ్షార్థముతోపాటు వాక్యతాత్సర్యమున( (బవేశించినది కాన నఅజహల్చిషణ,

వేదాంతులు జహదజవహల్వమణ యను నొక లవతణను స్వీకరింటిరి, దీనికి హారస్వతమున( (బ్రయోగములేదు.

[0] ద్వితీయాళ్వానము 14క్‌ సారోపలక్షణ మ్‌, అమరద్వీపవతీరు రాంతరముఅం చారూఢి నీలాంబుపూ రము నూర్యాత్మజగా( దలంచుదు రసార పౌఢీ మెం గొందణు ద్యమలేజోఒధిక! నారసింహ. భవదుద్యత్కీ_ర్రి నిర్దాతసం (భ్రమయౌగంగ యకి ర్తిందాల్బెనని నే లావింతుం జిత్త ౦బునన్‌. అసార,ఫ్రొఢి (ప్రొ అపార పొడఢి తా గంగానదిలో నున్న నల్పని ప్రవాహమును యమునగాం. గొండ అసమర్థులు దలంతురు. ఓ నరనభూపాలా: నీ కీర్తిచేం దనగర్వమును గోలు పోయి గంగ యపకీ ర్తి ధరించెనని నేం దలంతును ఇట “యమున యపక్షీ ర్త అనునెడ యమున యవకీ ర్తిగా నారోవింపం బడెను. ఇట నుపమానోపమేయములు (యమున-అఆపకీ రి) థిన్నలిన్నములుగా౬ గనణడుచుండటచే ననంగా బ్రయోగింపంబడుటచే సారోపలవణ. సాధ్యవసాయలక్షణ కొం, నిరతబుధ (వమాచా దరకరుండు, హిరణ్యకశిపుదానోన్నతు6 డె ధర: బవోచిరాజవంళ స్థీరరత్న_స్త్రంభమున నృసింహుండు పున్లైన్‌. అ౫ ఇట నరసభూపాలుండను నృసింహుడు పుటైన్‌" అని చెవ్పినచో నుపమా నోపమేయములు రెండును (బత్యేకముగా. (బయుక్తములై కనంబడుచుండెడివి. కొని. నృసింహుండు పుదైన్‌' అని జెప్పుటవలన నుపమాన మొక్కటియే (గహింపంబడుటచే సాధ్యవసాయలకణ. ఇట జెప్పంజఢిన లకణాప్రభేదములేకాక మటి రెండు భేదములు గూడం గలవు. వాని సిట నుదాహరింతును లక్షితలక్షణ లక్షితలతషణ యనంగా జాచ్యార్థానుపప త్రి కలుగగా వాచ్యార్థమునకు. హైఇుత్తుగా సంఐ ధించిన యర్ణము గాక పరంపరగా సంబంధించిన వేజొక యర్థమును దోపించు శబ్బళ క్రి

గ్లతీరీ కావ్యాలంకారసం[గహము “ద్విరేవి పదమునకు రెండు రేఫలు గలది (ద్వౌరేఫాయస్యసః) యని వ్యుత్సత్యర్థము శేఫ మొక యక్షరము గాన లోకములో రెండు రేఫలు గలది యేదేనీ శబ్బమగును, అక్షరములు పదముల కవయవములుగాని తతృదటోధక వ్యక్తులధవయవములు గావుగదా ః కావున వాచ్యార్థానుపపత్రి యేర్చడినది. అపుడీ ద్విరేఫ పదము రూఢినింబట్టి రెండు రేఫావమరములు గల “భమరి పదమును బోధించును *భమర పదమునకు 'దుమ్మెద' యని యర్థము ఇట “ద్విరేథ పదము (భమర పదమును బోధించును (మర పదము తుమ్మెదను జోధించును కాన ద్విరేభమన(గా “దుమ్మెద యని యర్థము “గంగాయాం ఘోషః” అన్తూబోట గంగాపదము తనతో సాఇ్షాతర్సంబంధము గల తీర" శబ్దమును బోధించుచున్నది ఇట ద్విరేథవ పదము పరంపరాసందిం ఛముచే( దుమ్మెదను బోధించుచున్నది ఇన్హే రోదర” శబ్దము (ఈ ఉదరే యన్యసః రోదరః) చ [కళబ్దమును టోధించును చ(కశబ్దను చ్యకవాకమును బోధించును కాంబట్టి రోదర శబ్దము నకు. జ[క్రవాకమని యర్భము. ఇట(గూడ(బై నివలెనే వాభ్యార్థమునకు( ఐరంపరా సంబంధము గలదుగదా ; ఇట్టి లక్షితలవణాళబ్బములు లోకములో నతి(ప్రయు క్రములుగా (సుప్రసిద్ధ ముగా కున్నవానినే (వయోగింపవలెను కాని యనత్మిపయు క్తములను [జయో గింవరాదు ఎట్లన “ద్వికము (రండు క వర్ణములు గలది ద్వికము) కాకపద మున రెండు కవర్దములు గలవు కొన “ద్విక్‌ పదము 'కాక' పదమును, “కాక * వదము కాకిని టోధించునని చెప్పరాదు. ఏలన ద్వి రేఫ, తోదర శబ్దముల వలె 'ద్విక' శబ్ద మత్నిపయు క్తము గాదు విపరీతలక్షణ వాద్యార్థానుపప త్రి వలన నెచ్చట ళబ్దమునకు విరుద్దార్భము స్ఫురించునో యా ళబ్దళక్తి విపరీతలకణ. “వీండు బృహస్పతి” (బృవాసృతి రయం) ఇది యొక పామరునింగూర్చి చేయంబడిన పయోగము ఇట వాబ్యార్థానుపప త్తి యేర్చ్పడినది _ ఆ వాభ్యార్థమునకు విరుద్ధముగా “మూర్జుడు' అన్సీ నర్థము స్ఫురించును కొందలు దీనిని జహలక్షణ యందురు. వలన బృహస్పతి పదము స్వార్థమును ద్యజించినదికదా 1 అ న్యాయముగా విబారింప లకణాళక్రి యర్థశ క్తి గాని శబశకి గాదు. ఏలన “స్వార్థమును బోధించి శబ్దము తన యఫీధావ్యాపారమును ముగించిన వమ్మట _నా ళబ్దమునకు మజొక్‌ వ్యాపార మంటంగట్టుట న్యాయమగాదు. నర నర్థము సరిపడకున్నది కాన మజణొకవిధముగా నా యర్థమును సరిపెట్టు నుచున్నాము, కాన లశత్షణాళక్తి యర్థళ క్రియే కాని శబ్దళకక్తి గాద” అని

ద్వితీయాశ్వాసము 147 ఉయామ్మేపము గలదు ఫొను నిజమే: ఇట నద్ధధర్మ మును శబ్దమునందారోపించి ఇబ్దవృ త్తి యని యౌపచారికముగా వ్యవహరించుచున్నారు.

ఈ లక్షణను అంగ్లమన ౫01౧416౬ అందురు సాదృళ్యసంబంధ లక్షణ 2084602064 601616౬ అనియు నంబజంధలకష్షణ 35?[%60400%16 అనియు, 46౯0౧009 అనియు నందు వ్యవవారింప(ఐడును కాని, వారు వీని నలంకార ములుగా గణింతురు మనవారు లక్షణ యను శబ్దళ కిగా గణింతురు

వ్యంజనావృ త్తి కం. సనంగతము లగు పదార్థము లంగల వాళక్యార్థమున కలంకారం బై రం గగు నన్థాంతర మర యం గావ్యము అందు వ్యంజనా ఖ్య చెలంగున్‌. ౬టు తా పదముల యొక్క యర్థమనుకూలముగా బొసగినపీమ్ముట నా వాక్యార్ధమునకు శోభాహేతువగు నర్థాంతరము కావ్యములందు వ్యంజన యనం శఖుడును

ఇట నర్థాంతరము వ్యంజన యనుట దోషము, ఆర్థాంతర మునుదోంపించు

శబ్దక క్తి వ్యంజన యని యుండవలయును... కం. [పకృతోపపన్న కఖిధకు( (బికృళానుపప త్తిగోచరకు అతణకున్‌ (బకటితవి భేద వ్యంజన (వకృళాపకృతోపప త్తి, బరగెడు కతనన్‌, ౬8 తాః అభిధాళ క్రి _పకృతార్థోపప త్రిని మ్మాతమే కలిగించును. అనంగాం (బ్రాకరణికార్థమును మాత్రము బోధించును. _ లక్షణాళ క్రి (పకృతార్థమున శనుపపత్తి గలిగినపుడు వాచ్యార్థసంబంధముగల వేజొక యర్థమును టోఢించి ముగియును (ప్రాకరణికార్థము ముగిసినపిమ్మట నప్రాకరణికార్థమును బోధించు శకి న్యంజన కాన వ్యంజనాళ క్రి అభిధాలక్షణా శక్తులకంటె విలమణమైనది తిది వానిలోజేరదు.

వ్యంజనావృ త్రిని గుజీంచి చాల విషయమును దెలిసికొనవలెను, ఏమన దీనిని. [_బ్మపథమున నానందవర్థనాచార్యులవారు [కొత్తగా సారస్వతరంగ మునకు దెచ్చిరి. వారికిముందున్న వైయాకరణులు, తార్కికులు, మీమాంస

149 కావ్యాలంకార సం[గ్రవము కులు మొదలగువారు. శబ్దము యొక్క యర్థబోధక ళ కిని గుణించి లెస్సగా విచారణలు సాంగించి శబ్దమునకు అభిధా లష్షణాశక్తు లను రెండు శక్తులు మ్మాతమే కలవని నిర్ణయించిరి. వ్యంజనావృ త్తి నెవ్వరును దెలుపరైరి. థ్రీ శంకరాచార్యులవారు. [క్రొత్తగా జహదజహల్లికణను స్వీకరించిన విధమున నానందవర్ధనాచార్యులవారును (గొ త్రగా దీనిని స్వీకరించి సాహిత్యకేతమునం య స ప పాండితృమునకు మేరలు లేవు. బాంతిరి దీనిని వారు సమర్థించుపట్ల చూపిన వాండిత్య శబ్దమున నున్న యర్థాంతర మును బోధించు శక్తి వ్యంజన యనియు. నా యర్ధాంతరము వ్యంగ్య మనియి, శబ్దము వ్యంజక మనియు మున్నే తెలుపబడినది కదా । ఆనందవర్గనుండు ధ్వన్యాలోకము యొక్క యారంభమున, ల్లోః “కావ్యస్యార్మా ధ్వని రితి బుధైర్య స్సృమామ్నాతపూర్వ స్త స్యాభావం జగదురపరే భాక్తమాహుస్త మన్యే కేచిద్వాచాం స్థితమవిషయే తత్వమూచు స్తదీయం తేన (బూమ స్సహృదయమనః,పీతయే తత్స్య్వరూపమ్‌' , తా పూర్వవిద్వాంసులు కావ్యాత్మ ధ్వని యనిరి కొందఆది లేదందురు. కొందఆది లక్షణాంతర్గతమే యందురు కొందజది వాచామగోచర మందురు కాన సవృాదయమనః[వీతికై దాని తత్త్వమును నిరూపింతుము” అని నుడివెను. దీనినింబట్టే యా ధ్వనిసిద్ధాంత మానందవర్ధనునికి ముందే యున్నదనియుం బండితులలోనే దీనిని/గూర్చి వాగ్వాదములు జరుగుచున్న వనియు+ దేలుచున్నది. ఆనందవర్థనునికిముం డీ ధ్వని సిద్ధాంతము యొక్క స్వరూపస్వభా వములను హేతువాదపురస్సరముగా నిర్ణయించి స్థిరపఆచినవారు లేరు. ఆ పతిభాకాలి యానందవర్థనుండే కావుననే. ధ్వనినాఒతిగ భీరేణ కావ్యతత్వ్వనివేశినా ఆనందవర్ధనః కస్య నాఒసీ దానందవర్థనః? అతిగంభీరమై _కావ్యతత్త్వనివిష్టమైన ధ్వనిచేత నన(గా నట్టి ధ్వసి యొక్క స్వరూపస్వభావములు నిరూపించుటచేత “నానందవర్థను. డెవరి శానందవర్ధనుండు గాండు? అని శ్ఞామింపంబడెను మతజియు దానే “సత్కావ్యతత్త్వవిషయం స్ఫురితప్రసు ప్ర కల్పం మనస్సు పరిపక్వధియాం యదాసీత్‌ తద్వ్యాకరో త్సృహృదయోదయలాభ హేతో రానందవర్జన వతి పథ్‌శాభిధానః”.

ద్వితీయాశ్వాసము 149

పరిపక్వబుద్ధిగల పండితుల మనస్సులందు స్ఫురిత పసుప్తకల్పముగా

(7284ల) నున్న సత్కా-వ్యతత్త్వమును సహృదయా నందమునక్షై యానందవర్ధ నుండు వ్యాఖ్యానించి చెప్పెను---అనియును జెప్పుకొనెను,

ఆతని తరువాత వచ్చిన మమ్మట విశ్వనాథ, జగన్నాధ్రాది మహామవిో పండితులును నానందవ్షనుని సిద్ధాంతమును శిరసావహించిరి పై క్లోకమున ధ్వని. లేనేలేదని కొందీణు నొడేవిరని చెవ్చితిమిగదా ! ఆ యభావవాదులు ము త్తెజంగులుగా నున్నారు.

అందు మొదటి తెగవారు ధ్వని లేనేలేదందురు. వారి మతమును నానందవర్ధ్థను డీ క్రిందివిధమున ఖండించెను

వాచ్యార్థము ముగిసినవిమ్మటం _బకరణాదివళమున నర్థాంతరము తోంచు చున్నది. ఆ యర్థమొకచో వస్తురూపముగా, నొక చో నలంకారరూపముగా నొకచో రసభావాదిరూపముగాందోంచును అదియే ధ్వన్యర్థము ధ్వనిశబ్బమునకు మూ-డువిధములయిన వ్యుత్పత్త్యర్థ ములను దెలివితిమి సవృదయహృదయ సంవేద్యమై వాచ్యార్గముకన్న రమణీ(రుమై యర్ధాంతిరము దోంచుచుండంగా నది శశశృ్ళంగాయమాణ మని యపలపించుట యయు క్తముగదా ।

ఇ(క రెండవ తెగవారు ధ్వన్యర్థము. బైవారివలె బొత్తుగా లేదనరు కాని దానిని బోధించుటకు “వ్యంజనాళ క్రి యను [కొత్తళ క్రి నంగీకరింపం ఐనిలేదనియు, నాళ క్తి యథఖిధాళ క్రిలోనే యంతర్భవించుననియు. జెప్పుదురు. వారిమత మిది -_--

వాచ్యార్థము ముగిసీినపిమ్మట+ దో నర్థాంతరమును బోధించుటకు “వ్యంజనాళ క్రి యను [కొత్తళక్తి యక్క-అలేదు. అతి యభిధావృత్తి వలననే తోచును ఎట్టన నభిధావృత్తి కేవల సంకేతితార్థమునే కాక సంకేతిఠార్థమును, చాత్పర్యమును వ్యంగ్యార్థమును గూడ. (టగమముగా బోధించును. ఎట్టన “సోఒయణ మిషో రివ దీర్చదీర్చ తరో వ్యాపారః” (ఈ యభిధావ్యాపారము శరము యొక్క_ వ్యావారము శలె దీర్చదీర్చతరము) అని చెప్పుదురు "అనగా చ“సమర్జుండగు ధానుష్కుడు ప్రయోగించిన బాణము శళషతువు యొక్క కవచ మును, శరీరమును (బొణమును [(గమమ.గా( దాంకునక్తు సమర్థుండగు కవి (పయోగించిన కబ్దముగూడ [బగమముగా సంకేతితార్థమును దాతర్చర్యార్థమును, వ్యంగ్యార్థమును బోధించును.

దీని న్లానందవర్ణను! డిట్టు ఖండించెను (ప్రాచీన సంపదాయానుసార ముగా నభిధాళక్తి సంకేతితార్థమును మాృాతమే బోధించును కాని వ్యంగ్యమగు వస్త్ర లంకారరసాదులను బోధింపంజాలదు. ఏలన నవి సంకేతితములు గావు,

150 కావ్యాలంకార సంగ౦హము అభిధాళ కిక దీర్ప దీర్చ తర వ్యాపారమున్నదనుటకు( (బమాణమేమి ౩? అభిధకూ దీర్హ దీర్చతర వ్యాపారము నంగీకరించినచో నఖిధాళ క్రి యొక్క-టియే బాలును.. లవణాచ్భేత్తి గూడ( ఐనిలేదు.. లతణావృత్తి పనినిగూడ నభిధయే నిర్వ హించును గదా । _ లవణావృత్తి నంగీకరించుట వలన న్వవచనవ్యామాతము. రాదా? మజియు నభిధాశ క్తిచే బోధింపంబడు సంకేతార్థ మెల్లరకు నొక్క రూపముననే భాసిల్లును కాని వ్యంగ్యార్థము (ప్రకరణ, వక్ష్ఫృ బోద్ధవ్యాది భేదమును బట్టి ఐహురూపముగా నుండును. _ ఎట్టన “గతోఒస్తమర్కః”ొ (ఫ్రొద్దగుంకెను) అనువాక్యమున కభిధాశ క్రిదే నాక్క సంకేతార్థమే యెల్రరో కును గోచరించును ఈ వాక్యము దూతినాయికతో( దెలుపంగా “అభిసరింప సమయమైనడి” అనునది వ్యంగ్యార్థము. ఒక కూలివాండు మతౌక కూలి వానితో జెప్పంగా( “బని బాలింతము" అనునది వ్యంగ్యార్థము ఇస్తే యాయా 'ఫకరణాదులను బట్టీ “ సాంధ్యకృత్యము నెజవేర్పుము చీంథటి పడుచున్నది దూరము పోవలదు- గోవుల నింటికి. డోలుకొనిరమ్ము ఎండవేండిమి చల్చాతి నది; ఇప్పటికిని బియుండు రాలేదో అను నానార్భములు వ్యంగ్యముగా6 దోంచును మజీయు వాచ్యార్థ వ్యంగ్యార్థములు న్వడాపమును బట్టియు భిన్నములు ఎట్టన, వాబ్యార్థమొకచో విధరూపముగానున్న వ్యంగ్యార్థము నిషేధరూపమున నుండును, కం ఇ(క6 దిరగవచ్చునిటన మ్మకముగ నో ఫ్లూజరి! పరిమార్చెనుసుమ్మీ | వికటోద్ధతమగు గోదా నికుంజగతసింహ మొకటి నే-డా కుక గాన్‌ ఒక పూజారి పత్తపుష్పాదుల ననుదినమను గోయుచుండుటచే దన సంకేతనికుంజము పలచంబడి దిహిరంగపడుచున్నదని చింతించుచున్న కులటా నాయిక యా పూజారితో ననుచున్నది [1పథమమున నీ [పకరణమును దెలిసి కొనవలెను ఏలన( [బకరణ ముచేతనే వ్యంగ్యము గోచరించును. ఇశ దీని ంఏర్థమిది నా “ఓ పూజారీ! ఇక నమ్మకముగం నీ విటం దిరుగుము.. సమీపస్ల గోదావరీ కుంజగతమగు సింహ మిచ్చటి కుక్కను జంపినదిలెమ్ము" లా ఇట( దిరుగుము"' ఆను వాచ్యార్థము విధిరూపమున నున్నది. “సింహము కుక్కను జంవినది _ కావున నిర్భ్వయముగాం దిరుగుమో అని చెప్పుటచే “నీ వితివజకు కుక్క కే భయపడుచుంటివి.. ఇప్పుడది చచ్చినను నమీపముననే

ద్వితీయాళ్వానము 151 సింహమున్నది ఆది నిన్ను( ఐరిమార్చును. కాన దిరుగకుము” అని నిషేధా ర్థము తోంచుచున్నది. ఇదియే వ్యంగ్యార్థేము కావునం వాచ్యార్థము విధిరూపము నను, వ్యంగ్యార్థము నిషేధరూపమున నున్నది.

ఒకచో వాచ్యార్థము నిషేధరూపమునను, " వ్యంగ్యార్థము విధిరూపము నను నుండును. గీ ఇచట మాయత్త పండు నే నిట బరుందుం బగటనే లెస్స గని గుర్తుపట్టుకొనుము & నిశాంధుడ ! పాంథుండా. యొప్పుదవ్నీ పడకుమీ : మాదు మంచాలపెని రేయి ఇట( (బోషితభర్భృక నాయిక. ఇంలీకొక. పొంథుంజు ఎబ్బినాండు. వానితో. బై విధమున బల్కినడి ఇచట( “ఐడకుమీ” అని వాచ్యార్థము. ని షేధరూపమున నషం “తిన్న(గాం జూచి నా మంచము గుర్తుంచుకొని: నా మందచయిపె-ఎడుము” అనునది వ్యంగ్యార్థము ఇది విధిరూపముననున్నది. ఒకచో వాచ్యార్థము విధిరూపముగను వ్యంగ్యార్థమనుభయరూసముగను నుండును. (అనగా విధిరూపముగా(గానీ నిశేధరూపముగాంగానీ యుండదు). గీ పొమ్ముః నాకొక్కతెకె కల్గనిమ్ము పియుండ £ ఊర్పు లేడ్పులు; దాని వియోగకలన నీకు నేటికి? గల దొకో నీకుం భీతి? వచ్చితివి పూ(తమెజలు(గుల వలపుతోడ ఇది ఖ డితనాయిక “పొమ్ము'" అను వాచ్యార్థము విధిరూపముననున్నది. నాయకుని “చిపొమ్ము' అనికాని “ఉండుము అనికాని నాయికాభ్మిపాయము గాదు ఖండితగావునం గృతాపరాధుండైన [పియని నుపాలంభించుచున్నది ఇట వ్యంగ్భార్థ .నుభయరూపము ఒక చో వాచ్యార్థము (వతివేధరూపముగను వ్యంగ్యార్థమనుభయ రూపముగను ఒ౦డును గీ చాలు (మొక్కుదు!; మ మోముజాబిల్లిం టీం శ్ర మడ ఈల దారి. జరియిం న సౌడిక కాలిం నడ్తుతగులు చజీోంటి వూతాపురాల : "ల 6 క 3 (ల ఆ . టో

152 కావ్యాలంకారసం[గహము

ఒక యభిసారిక యభిసరింపం (బియతముని గ ఎహామునకు(జనుచున్నది+ మధ్యేమార్గమున దాని వీయండగపడి త న్నెజింగించుచు నిట్టు నర్మ(పసంగ 'మొనర్చెను,

ఇట “మజలుము” అనునది వాబ్యార్ధము అది నిషేధరూపముననున్నది. “మఆలుము' అన వెడలవలదు" అనికదా యర్థము కాన నిషేధరూపము. నాయకుండు “* మోముజాంబిల్లీ. . .. . .అడ్డుత గులుచునుంటివి” అని చెప్పుటచేం (బ్రియరాలి ముఖబింబమును వర్షించుచు “నీ గమనమున నీకును నిష్టార్థసిద్ధి గాదు నా యుంటిక్షైనను రమ్ము లేక నేనే నీ యింటికి వత్తుని "పది అనునది వ్యంగ్యము ఈ వ్యంగ్యము విధిరూపమునంగాని, ని షేధరూపమున గాని. లేక ముఖబింబవర్ణన మున బఐర్య్మవసించినది.

ఒక్కొాకచో వాచ్యార్థముకన్న వ్యంగ్యార్థ మత్యంతభిన్న ముగా నుండును.

కం.. పలునొక్కులు గలతనకో మలి మోవిని/గాంచి యెవడు మండిపడండు ? నే వలదన్న మూరుకొంటివి వెల(ది॥ సభృంగాబ్టి _ ననుఖభవింపుము దీనిన్‌,

ఉపపతిచే నుపభోగింపవంబడి దంతక్షతములు గలిగి యున్న నాయికను గాంచి పతి శంకింపంగా నాయికాసఖి యిట్లు పలుకుచున్నది.

“దీని ననుభవింపుము” అనునది నాయికను గూర్చి వాచ్యార్థము “భ్ళంగము దీని మోవిని. గాటువేసినది ఇతరుండుగాండు, కావున నీమె నిరపరాథురాలు” అను వ్యంగ్యార్థము పతిని. గూర్చియు “ఇప్పుడు నేనెట్లో చచ్చిచెడి సమర్డించితిని ఇంక ముందెప్పుడును నీ విధముగా గనపడునట్లు చంతతతాదులు సేయకుము* అను వ్యంగ్యార్థ ముపపతినింగూర్చి యు( (బియురాలి సవ్రణాధరావలోకమున రోషము గలుగును అపియరాలగుచో త్యాగ హేతు వయిన ప్రీతి గలుగును కాన మీ రానందపడకుండు, ఓహో; దీని సౌభాగ్య మేమి?” అను వ్యంగ్యార్థము సవతులను గూర్చియు “ఇప్పుడిట్లు జరిగినది మీరెన్నడు నీమెను గూరి గే శంకింపకు/డు” అను వ్యంగ్యార్థ మిరుగుపొరుగుల వారిని. గూర్చియు, “*ఇపుడీవిధముగా గుటుదాంబిజిని. ఇశముందు మెలంకువత్తోవరి లము” అను వ్యంగ్యార్థము నాయికను గూర్చియు “ఉపపతి వలన! జాంబనాదులనే [గహింపవలెను కాని భంతక్షతాదులను (గహింపరాదు” అను వ్యంగ్యార్థము కులటానాయికలను గూర్చియు నున్నవి,

ద్వితీయాళ్వానము 158 వాచ్యార్థము శబ్బమ్మాతము న్నాశయించి యుండును వ్యంగ్యార్థము ; ఇ౧. శబ్దము ౨. శచ్చేకదేళము, ౩ అర్హము ౪. వర్ణములు ౫, రీతి అనువాని నెల్లను నాశ్రయించి యుండును. ॥ శబ్దములు సుబంతములనియు దిజ్ఞంతములనియు ద్వివిధము. వీనికి (గమముగా నుదాహరణము లిత్తును ౧. ళబ్దము---సుబంత శబ్దము (౧) కం. సిరిగలవానికి( జెల్లును దరుణుల( బదియాలు వేలం దగ( వెండ్లాడన్‌ డిరి పెమున కీద్దజాం్యడా ? పరమేళా। గంగ విడువు పార్వతి చాలున్‌, ఇట “సిరిగలవాండు' అను సుదింతళబ్దము సంపదగలవాండు అను వాచ్యార్థ్ధమును బోధించి పిమ్మట లక్ష్మీభర్త యనగాం “గృమ్టుడు అను వ్యంగ్యార్భమును బోధించుచున్నడి. అట్లే 'గంగ పదము “గంగాదేవి అను వాభ్యార్థమును బోధించి విమ్మట జలము” అను వ్యంగ్యార్థమును బోధించును. తిజబంతశబము (౨) జ్‌ స గీ మునరంగొ నిమ్ము; జుమ్మని దెసలం దేంట్లు మలయఃగా నిమ్ముః మెఆమెల్స మారుతంబు పాడంగా నిమ్ముః కోయిలల్‌ పంచమంబు నరుగంగా నిమ్ముః నా యయః[ప్రాణములును. ఇట ముసర/(గానిమ్ము మొదలగు (శ్రీయాపదము లా విరహీణి యొక్క- 'సంతాపాతీశయమును వ్య క్రపణచుచున్నవి. కొన్ని యెడల శబ్దములు తత్సజాతీయవర్ణ ములు గల శబ్దములను స్పురింపంజేసియు నర్థాంతరమును వ్య క్తపఅచును. ఎట్టన “అతాంతరే కుసువసమయయుగ ముపసంవారన్‌ అజ్బంభత గీష్మాభి ధానః పుల్లమల్లికాధవళాట్టహాసో మహాకాలః” అనునెడ *కుసుమసమయయుగ ముపసంహరన్‌” అను పదములు మన్మథసంహర్త యను నర్థాంతరమును వ్యక్తము 'సేయచున్నవి. ఇట 'కుసుమి సంవారన్‌' అను శబ్దెకదేశములే వ్యం జకములగుచున్నవి. ఇథ్రే “"కొణ(తం ఐడుంగుకవి పృథ్వీభృత్సమీప తృీతిన్‌” అనుచోటి కొణంత అను శబ్దము తత్సజాతీయ వర్టములుగల “కొలుత'

15్‌కీ కావ్యాలంకారసం [గ్రహము అను ళబ్దమును సృురింపంజేసి చోరరూప వ్యంగ్యార్థమును స్ఫురింపజేయుచున్నది. “కాణతంబడున్‌” అనుచో శ్రే యని కొందజలు (భమింతురు. ఇది వ్యంగ్యస్థలమే ౨ క బ్దెక 'దేశము శబములో నొకభాగము శబెక దేశము. అది ౧. కృతి, ౨ (వత్యయ, వ్‌ ర తం ఉపసర్గ ౪ నిపాత, ౫ వచన, ౬ సమాస, ౭ కారక _.-ఆదిభఖేదములచే ఐహువిధముగానుండును. (పకృతియన( (బత్యయముచేరని కేవలధాతురూపము గాని కేవలనామరూపముగానీ యగును. అట్టి పకృతియు వ్యంగ్యార్భ మును నూచించును ఎట్లన, కం. తనచూపుతూపులను (గొ న్ననంబోండి కడిందితాంకి నాలుగెయడుగుల్‌ చని చచ్చెనొ? లేదో? యని వెనుదిరిగియు. దరుణుంగాంచు( బెక్కులుతడవల్‌ . ఇట “ఎన్‌ అను భూతకాలిక (ప్రత్యయరహితమైన "చచ్చు అనునది ప్రకృతి “చచ్చు' అనగా మరణించు అని వాచ్యార్థము, ఈ చచ్చు అను ధాత్ముపకృతి “మిక్కిలి సంతాపమును వహించు” అను వ్యంగ్యార్థమును లోధించుచున్నటి, చోంం200000609660 56 వితిళ ఈ ఇళ 9 ౪ + 9 6996699 ఈఅ€9 9649600966 686 +=వాసవద త్త కటాతకమాలికా గురుతరళ్ళంఖలాతతుల గుస్తముగా బిగియించి వత్సభూ వరు జెజివెట్టియంచె విరిపాన్సున బంగరుమేడలోపలన్‌. కం, మనయేలిక నా (పద్యో తుని చెల దవ్పింపవచ్చు దొయ్యలిచెల నే యనువునం దవ్సింపందగు ఖను( డెట్టులు కొన్మువిడిచి మష్మాజముందెచ్చున్‌ ? ఇట “చెజను అనునది ద్వితీయావిభకు శంతవదము * దటి అనునది (పాతిపదికము అన(గా. (బత్యయరహితమైన కేవల నామము. ఇదియే నిర్భంధాతిశయము అను నర్థమును వ్యక్తము సేయుచున్నది. ఇట ద్వితీయావిభ క్రి [ప్రత్యయరహితమైన కేవల నామ్మప్రకృతియే వ్యంగ్యార్హమును బోధించుచున్నది. ఠి

ద్వితీయాళ్వాసము కేర్‌ర్‌

[పత్యయములు రెండువిధములు ౧ కృత్తులు, ౨ తద్ధితలు, ఇవియు

వ్యంగ్యార్థ మును సూచించును, గి. పండితమ్మన్యులై న వై తండికులను

పండితమ్మన్య పండితమానిన్‌, (పభళృతిపదముల యందలి ఇక్‌, జిని అను కృ(త్పత్యయములు నిందావ్యంజకములు, అనగా నా (వత్యయములు: “నింద్యు:డై న పండితుండు” అనునర్ధములు వ్యక్తము సేయుచున్నవి. నింద్యు-డు అ (ంగ్షిడేంయం6డే " మ, "వ్ఫ;ః తకమున్‌ డాసియొకండు కోయందొడంగంగా బుష్పముల్‌ కొంచితిన్‌?

ఇట “వృక్షక పదములోని తద్ధిత,పత్యయమగు శక్ర? (వత్యయము “చిన్న అనునర్థమును వ్య క్రముసేయును ఇష్లే “కవిత హరిణకానాం జీవితం: చాలిలోలం” అనునెడ “హరిణక” శబ్దమునందలి క్‌ (ప్రత్యయము (తద్ధిత) హరిణముల యొక్క ఆతికోమలత్వమును వ్యక్త్రపణచును.

కం. (పవచించి ధర్మమార్శము..,*=4.,=

ఇట “ప్రవచించి అనుచోటి “వ అను నుపసర్ష వచనమునందలి (పకృష్ణతను వ్యక్తపజచును “అనంగా నూరకవచించుట గోదు. ప్రకృష్ణముగా వచించుట అను నర్థమును స్ఫురింపంజేయును

ఉం “అక్కట। వాడు నా తగుల మారడిసేసి దియావిహీనుండై ”

ఇట '“అక్కుటి అను నిపాతము వరూధిని యొక్క విరహతాపాతీ శయమును వ్యక్తము 'సేయచున్నది

సీ 'ఆవతంసకుసుమంబునందున్నయేల దేటి రుతి కించిదంచిత్మశుతుల నీన

ఇట “ఛుతులు' అను బహువచనము సరన్వతి పెక్కు (శుతులతో వీణ. వాయించుచున్నట్లును దే(టి వాని కనుకూలముగా ధ్వనించుచు. (శుతినిం బోషించుచున్నట్టును వ్యక్తము సేయుచున్నది

“ఆగస్త్య్యభాత' ఇది సమన్తముగా నిందను వ్య క్రముశేయును. అనంగాం బేరులేనివాండను వ్యంగ్యార్థమును నీ సమాసము బోధించును ఇది వ్యస్తముగా నున్నచో (“ఆగన్మ్యని [భాత ) టోధింపదు. ఏలన లోకమున సమాసముగానే (ప్రయ క్తమై యన్నది

పళ్యతోహరుండు” (చూచువాని ననాదరించి వారించువాండు) అనంగా జూచుచుండంగానే హరించువాడు ఇచ్చటి “పళ్యతః అను షన్టీవిభక్తీ (కారకము) అనాదరార్థ్య వ్యంజకము. “షష్టీచాఒనాదరే' అని పాణినీయ నూూత్రము

మేరకి కొవ్యాలంకొరనంగ హము త అర్ధము కం. పలునొక్కులు గల తన కో మలిమోవిని. గాంచి యెవడు మండిపడ(డు ? నే వలదన్న మూరుకొంటివి వెలంది! సభృంగాల్లి! మనుఖభవించుము దీనిన్‌* ఇచ్చట సీ వాబ్యార్డే మెన్నివిధములగు వ్యంగ్యార్థములను వ్య క్త్‌ము 'సేయుచున్నదో వెనుక( జూపితిమి ౪. వరములు ణ్‌ “థమ్టై సరేవ నంయోగౌ ఢకారళ్ళాపి భూయసా విరోధినఃస్యుః శృంగారే తేన వర్ణా రస్బ్యుతః తఏవతు నివేశ్యంతే పీభత్సాదౌ రసే యదా తదా తం దీపయంత్యేవ తేన వర్దా రసచ్బ్యతః” (ధ్వన్యాలోకము) శవవర్థములును. లేవతో సంయ క్రములయిన (క, ప్ర మొదలగు వర్ణ ములును ఢథకారమును శృంగారరసమునకు విరుద్ధములు. అనంగా నా రసమును నీ వర్ణములు వ్య క్రపఅుపవు. అవియే వరములు లీభత్సాదులందు. (బబయుక్తము లయినచో దాని నుద్దీపింప(జేయును కాన వర్ణములుగూడ రసవ్యంజక ములు ణా రితి అల్పనమాన యగు రీతి శృంగారాది రసములను, దీర్చసమాస యగు లీతి రౌదాది రసములను వ్యక్త్రపఆచును. మజియు వాచ్యార్థము శబ్దకా స్త్రజ్ఞానముచే( దెలియును. వ్యంగ్యార్థము జ్యో క ఠి వకృ బోద్ధవ్య (ప్రకరణ, దేశ కాలాదులను బట్టే తెలియును, వీని కుదాహర ణములు “గతో౬స్త మర్కుః” ఆఅనుచోట నీయబడినని. మజియు వాచ్యార్థము న అల్ల, ఠి పదారృజ్ఞానమ. ర్స మాతమే కలిగించును. వ్యంగ్యార్థము రమణీయముగా నుండి యానందమును గలిగించును స ఇట్టి యెడల వాచ్యార్థవ్యంగ్యార్థముల నఖిధాళక్రి యొక్కటియే బోధించు థ జ్ర ఎ లా ననుట యనుచితము అభావవాదులలో మూడవ తెగవారు వృంజనావు తి తాత+రంవ, తిలో ంతర్భవించుననిరి. అట్లుకాదు తాత్పర్యవృ త్తీ వద సమన్వయమును మా్యతము

ద్వితీయాశ్వాసము 167" లోధించును. పదసమన్వయము ముగిసినపిమ్మట( _బకరణాదులవలన. దోయ నర్థాంతరమును నది యెట్లు బోధించును ? అభిహితాన్వయవాదుల తాత్పర్యము నకును, నాలంకారికుల తాత్పర్యమునకును భేదమును జూపితిమి ఆలంకారికుల తాత్సర్యమును వ్యంజనావృ త్తియు నొక్కటే

లవణాంతర్భావుల మత మిది: లక్యార్థమే వ్యంగ్యార్థము కాన వ్యంజనావృ త్రితో(బనిలేదు” అని అట్టుగాదు. లతణావ్యాపారమును వ్యంజనా వ్యాపారమును భిన్నములు ఎట్లన, వాచ్యార్థము పొసంగనపుడు దానిని వదలి మతౌొక యర్థమును బోధించు శబ్దళక్రి రికమణ అనంగా లత్యార్థములో వాబ్యార్థము గొంత విడువంబడును. వ్యంగ్యార్థము ఆ వాచ్యార్భముకన్న భిన్న మైనను, వాచ్యార్థము విడువ(బడదు ఆ వాచ్యార్థమున కీ వ్యంగ్యార్థ ముపస్కార కముగా నుండును. మజీయు లవణావాక్యమగు “గంగాయాం 'ఘోవః” అను చోట( దీరము లక్షార్థమును శీతత్వ పావనత్వాదులు [పప్రయోజనమును నయి యున్నవి అశు గౌణవృత్తి యగు “ బాహ్మణుండగ్ని” అనుచోట “అగ్ని నదృవండు” అనునది లక్యార్ధమును, శుచిత్వపవి్మితత్వములు [ప్రయోజనములును నయియున్నవి ఈ (పయోజనము వాబ్యార్థము గాదు ఇది వ్యంగ్యమే దీనిక్తై వ్యంజనాళ క్రి యవళ్యమే. =

"గంగాయాం ఘోషః” అనుచోట ముఖ్యార్భబాధాది హేత్యుతయమును బట్టి “గంగాతీరము" అను అక్షార్భమును బోధించినవిమ్మట మజుల శీతత్వ పావనత్వాదులను గూడ మ! ముగానే లక్షణ బోధించును “వ్యంజనావృత్తి యేల 1” అనీ మజల వారు నాడువుదురేని నిట్టనరాదు. “ంగాతీరే ఘోష అనుచోట ముఖ్యార్ధబాధాది హేతు[తయము గానరారు ఎట్టన, నసలు “గంగా తీరము" అనునది లవ్యార్థము గాని, ముఖ్యార్ధము శాదు దానికి బాధయు (వాద్యార్థానుపప త్రి) లేదు (పయోజనమగు శీతత్వ పావనత్వాదులకు గంగా తీరముతో సంబంధమును లేదు శీతత్వ పావనత్వాదులు గంగాగతధర్మములు గాని తీరమునకు సంబంధించినవి కావుకదాః మటియు శీతత్వ పావనత్వాదులు లక్షార్ధమే యగుచో ముఖ్యార్థవాధాది హేత్ముతయములో నొకటియగు పయోజన మేమిచెప్పుదురు? అనగా “గంగాయాం” అనంగా గంగాతీరము అను లవ్యార్థము చెప్పినపుడు శీతత్వ పావనత్వాదులు ప్రయోజనమని చెప్పితిమి. ఇప్పుడు గంగాతీరమునకు శీతత్వ పావనత్వాదులు లఖ్యార్ధమగుచో వేజాక (ప్రయోజన మేమిచెప్పుదురు? ఏమియును లేదు, కాన లక్షణాంతర్భావము, పొసంగదు.

కరర కావ్యాలంకార సం్యగహము మఅల వారు “* పయోజనమగు శీతత్వపావనత్వాదులతో సహితమగు లఖ్యార్భమునే లకణాళ కి బోధించు” నని యందురేని నట్టుగాదు ప్రయోజన సహితమైన లఇ్యార్థముండదు (ప్రయోజనేన సహితం లక్షణీయం న విద్యతే) మటియు. లక్యార్భము [పథమమున గోచరించును. పిమ్మటనే (ప్రయోజనము గోచరించును. రెండును నేక కాలమున గోచరింపవు. ఈ పయోజనము వ్యంజనాళ క్రిచే భాసించునని చెప్పితిమి (పయోజనసపాతముగా లక్యార్ధ మేకకాల వనన భాసి-పదు శాన లక్యార్థ వ్యంగ్యార్భము లౌక్కటి కాదని తేలినది. లతణాళ క్రి “గంగాయాం ఘోష” ఇళ్యాది స్థలమునందు శబ్బమాతము న్నాశయించియుండును. వ్యంజనాళక్తి ట్ట శబ్దెకదేశ అర్థ వర్ద రీత్యాదో లందుండును (వీని కుబాహర ణముల నొసంగియుంటిమి) = కొందలు “పల నొక్కులుగల తన కోమలి” ఇళ్యాదులందు వ్యంగ్యా ర్ధము లెట్లు నానావిధములుగా నున్నవో యే “*ర్రామోఒస్మి సర్వం సహే” (నేను రాము(డను; సర్వమును సహింతుకు) అనునెడ రామ శబ్దమునకు రాజ్య[భంళ వపవాస, పితృవియోగ సీతావియోగాది దుఃఖపాతత్వము లక్ష్మ్యా రము. “రామేణ (వియజీవిరేన తు కృతం (గేష్షః (వియే నోచితం” ((పియు రౌలా?. జీవితముమ్‌ంది (పేమచే. రాము-డు. బో మీ6ది (ప్రేమకు దగినవిధమున వ ర్తి ంపలేదు) అనుచో “రామ శ బ్ధమునకు “దుష్కార్యకారిత్వము లఖ్యుర్థము” (పర్రామోఒసొ భువనేవు వ్యికమగుణై ॥ పాపః ప్రఫిద్ధింపరాం” (ఈ రాముడు తన వ్మికమగుణములచే. బరమ పసిద్ధిని వపించెను) అనుచోట రామళజ్దమునకు “*సౌహనైకపరత్వము లఖ్యార్థము” ఇట్లు నానావిధములుగానే లవష్యార్ధములును నున్నవి అచటి వ్యంగ్యార్థములవలె నిచటి లక్యార్ధములును శబ్దార్థాధీనములే రెండును బకరణసా పేక్షముకే కాన వ్యంగ్యార్థ మును లక్ష్యార్ధమును దుల్యములే, కాన వ్యంజనావృ త్తితోంవినిలేదు” అని చెప్పుదురు లత్యార్ధము నానావిధములుగానున్నను ననే కార్థములు గల శబ్దమునకు సంయోగాదులేకార్థ మును నియమించినట్లే లతణయు. లక్ష్యార్ధమును నియ మించును అనంగా ముఖ్యార్ధ సంబంధముగల యర్థమునే లక్షణ బోధింకును. కాని సంబంధములేని యక్ధృమును బోధింపదు ఇది నియమము కావుననే లత్షణను “నఖిధాపుచ్చభూత యందురు అనగా నభిధకు దోంక వంటిదని యర్థము ఇంక వ్యంగ్యార్థము (పకరణాదినశమున నియత సంబంధము గలిగియు,

ద్వితీయాక్వానము 150 గీ “ఇచట మాయత్త పండు నే నిటం బరుందో అనునెడ వాచ్యార్థ మగు 'పడకుమీ ఆనుదానికి నియతముగా వ్యతిరేకార్థము వ్యంగ్యము. ఇదీ వనవేయతనంబంధము గల వ్యంగ్యార్థము. కం. “పలునొక్కులుగల తన కోమలి" అనుచోట వాచ్యార్థమునకును, వ్యంగ్యార్థ మునకును నియతనంబంధము లేదు. ఏలన, నట బెక్కు వ్యంగ్యార్థ ములు గలవు, ఇట నియతసంబంధముగల వ్యంగ్యార్థములు గలవు ఇక,

• విపరీతరతే లక్ష్మీః (బ్రహ్మాణం దృష్ట్వా నాభికమలస్థం హరేర్షక్షిణనయనం రసాకులా ర్భుడితి న్థగయతి. తా లక్ష్మి పురుషాయితనమయమున నాభికమలాసీనుండగు (బ్రహ్మను గాంచి రసాకులురాలై హరియొక్క దక్షిణనయనమును మూయుచున్నది ఇట 'హరి పదము దక్షిణణయనమునకు నూర్యాత్మకత్వమును వ్య క్షము 'సేయచున్నది. ఆ సూర్యనిమీలనమున సూర్యాస్తమయము; దానిచే ఐద్మ సంకోచము, దానిచే (బవ్ము మూంతపడును అప్పుకు వానికి గోప్యాంగము గనరాకుండ నిరాటంకముగా. బురుషాయితము రేంగును అనునది సంబద్ధసంబం ధముగల వ్యంగ్యార్భము. సంబద్ధసంబంధము గల వ్యంగ్యమని యర్థము, ఇట “హరి పదము దశ్షీణనయనము. నూర్యు,డను నర్థమును (వ్యంగ్యము) అజోధించినది. ఆ వ్యంగ్యార్థము మిగిలిన వ్యంగ్యాళ్ట మునంతను బోధించినది. ఆన(గా వ్యంగ్యార్థమే యిట నర్ధ్థాంతర మునకు వ్యంజకమై యున్నది. ఇట్టీదే మరొక ళ్లోకమును గను,డు. చిలుకను ముద్దాడుచున్న నాయికతో. జెలి యనుచున్నది -- ఫలాని దిశ భవ్యాని నివేళ్ళ్య మణిబంధనే బింబోష్టి చుంబనై రేవమాళి లాలయ మా శుకం. కోసీ లింలోష్టీ ఖీ నెచ్చెలీ సీ ముంజేతంగూర్చుండ(బెట్టుకొని చిలుకకు. ఇండ్లు పెట్టుము. దాని ముద్దొాడకుమో ఇది వాచ్యార్హము. దీనిచే “బింబ ఫలభాంతిచేం. (ఆమె బింబోష్టిగదా) జిలుక నీ యధరమును ఖండించును” అనునది వ్యంగ్యము. ఆ వ్యంగ్యముచేత “నీ పతి కన్యథా (భాంతికలుగును” అనునది వ్యంగ్యముగా. దోంచును మొదటి వ్యంగ్యార్థము రెండవ వ్యంగ్యార్థ తు
• కుమారసంభవమునందలి జగత్పితరులగు పార్వతీపర మేశ్వురుల రతి స్వవితృళృంగారమువలె నత్యంత మనుచితమని చెప్పంబడియున్నది. అఫ్లే లక్ష్మేేశ్రీహరుల రత్మికీడావర్షనము గూడ నట్టిదే కాన నిదియ ననౌచిత్య దోవ్యగ స్తమే.

160 కావ్యాలంకాశసం[గహము మునకు వ్యంజకము. ఇదియు సంబద్ధసంబంధము గల వ్యంగ్యమే.

కావున అక్ష్యార్భ వ్యంగ్యార్థములు భిన్నములే. కాన వ్యంగ్యార్హమునూ టోధింప వ్యంజనాళ క్రి పర్యేకముగా నుండవలసి యేయున్నది

మటికొందఅు. విద్వాంసులు (తార్కికులు) వ్యంగ్యార్థమును లోధింప- వ్యంజనావృత్తి యక్క లేదనియు నా వ్యంగ్యార్థమనుమాన పమాణగమ్మ మగు “అనుమేయము లోనే యంశర్భవించుననియు వక్కాణింతురు అను మాన్యపమాణమనంగా “పర్వతమున నిప్పు గలదు, ఏలన బొగయుంట వలన ఎచ్చటబెచ్చటం బౌగ యుండునో యచ్చట నెల్ల నిపష్పుండును ఉదా॥ వంటయింటం బొగ యున్నది నిప్పున్నది, నిప్పులేనిచోటం బొగ యుండదు... (వాదమున నిప్పులేదు, పోగలేదు కొన( ఐర్వతమున నిపష్పుగలదు” అనునది. ఇట పొగ లింగము (హేతువు) నిప్పు లింగి (ఆనుమేయము - ఆనంగా ననుమానింపందగినది) లింగమునుబట్టి లింగి యూహింపంబడుచున్నది ఈ లింగి. లితనములకు నియమితసంబంధము గలదుం ఇప్లే (ప్రకరణాదులనుబట్టి శ బ్బములు వ్యంగ్యార్థమును బోధించుచున్నవి కాన శబ్దములు లింగములు. వ్యంగ్యార్థము- లింగి లేక యనుమేయము. కాబట్టి వేలుగా వ్యంజనావృత్తి పనిలేదని వారి వాదము అట్లుగాదు అనుమేయమును వ్యంగ్యార్థ మును నొక్కబిగాదు ఎట్లన శబ్టోచ్చారణానంతరమున గోచరించు నర్థము అనుమేయము (పతిపాద్యము ఆని యిజుదెగలుగా నుండును అనుమేయార్థము [ప్రయోక్త యొక్క శబ్దస్వరూప (పయోగేచ్చయు. అర్థపతిపాదనేచ్చయు నని ద్వివిధము అన(గా€ (బ్రయోక్త “రాముడు” అను శబ్దమును (బయోగించెననుకొందము (శ్రోత దీనిని విని [పయుక్తమైన '“రాముండు' అను శబ్దమును బట్టి (పయో క్తకు *“రాముండు” అను నొక యానుపూర్వినిం (రకారో త్తరవర్తి - ఆకారవిశిష్ట మకారో త్రరవర్షి - ఉకారవిశిష్ట డకారో త్తరవర్రి ఉకారవిశిష్టమగు శబ్దిస్వరూ పము) (బయోగించు నిచ్చ గలదనియో లేక యొక యర్ధమును (అభి పాయ మును) బోధించు నిచ్చ గలదనియో, యనుమానించును. ఇట నానుపూర్విని/ (జయోగించు నిచ్చయు. నర్ణముందెలుపు నిచ్చయు ననుమేయములు కేవల మీ యిచృలే యనుమేయములు. ఇట “ముండు అను (పయ క్తళబ్దము లింగము ఇచ్చాద్వయమును ననుమేయము లేక లింగి ఇక నా యర్ధ పతిపాద నేచ్చలోని “యర్థము స్వరూపలేదమును బట్టి (పతిపాద్యము వ్యంగ్యము నని చ్వివిధము (పయోక్త చెప్పవలసిన యభ్నిపాయమును సూటిమాటలతోం జెప్పును. అది వాచ్యార్థము ఒకప్పుడు రమణీయముగానుంటకై నూటీ మాటలతో, జెప్పక _ వేలుమాటలతో( జెప్పి యా యర్ణమును సూచించును. ఇది వ్యంగ్యార్థము ఇట శబట్లోచ్చారణానంతరమున గోచరించు ద్వివిధమైన.

[11] ద్వితీయాళ్వాసము 161 యిచ్చారూపమగు నర్థము మ్మాతమే యనుమేయము. రెండవ యర్థమగు (పతిపాద్యమును, వ్యంగ్యమును ననుమేయములు గావు. మజటియునీ వ్యంగ్యార్థ మును బోధింప శబ్దములు లింగమనియు వ్యంగ్యార్థము లింగి యనియు జెప్పవాదు. లింగలింగి భావము నియతమని చెవ్పితిమి, (ధూమమున్నచోట వహ్ని యుండుననునడి లింగలింగి భావము) ఇట నట్టినియవము లేదు అనంగా నీ శబ్ద మీ వ్యంగ్యమును బోధించునని నియమము లేదు (_పకరణాదిభేదముచే సీ వ్యంగ్య మనేకవిధమ లుగా నుండునని “గతోఒస్తమర్కః” అనుచోటం డెలివితీమి మతజియు నీ వ్యంగ్యము నియతసంబంధము, అనియత సంబంధము, సంబద్ధసంబంధము గలిగియుండుననీయు నుదొహరించితిమి. కాన వ్యంగ్యార్థ మును బోధింప ననుమానవమాణము చాలదు. వ్యంజనావృత్తి కావలసియే యున్నది

తొలుత నానందవర్థనాచార్యులవారీ ధ్వని సిద్ధాంతమును దాము వైయా కరణుల వద్దనుండి (గ్రహించినట్లు వాకుచ్చిరని తెలివియుంటిమి వైయాకరణుల సిద్ధాంతమిధి. న్‌ా

“గ్యా' అను మాట నుచ్చరింపంగానే యది సాస్నాలాంగూలకకుద విషాణాదులు గల జంతువి శేషమను క్రానమెట్లు గలుగును ? *“గౌః అను పదము నందు “గ్‌ బౌ ః' అను మూడు వర్ణములు గలవు ఇందొక్కటియే యా యర్థమును బోధించునా *? సముదాయము బటోధించునా? ఒక వర్ణమే. తెలువు చున్నచో మిగిలిన వర్షములు వ్యర్థములు సముదాయము టోధించుచున్నచో నొకబాధ వచ్చును నైయాయికులు వర్ణములు ర0ండు మణములు మాతమే యుండుననియు, మూడవ క్షణమున నశించుననియు. జెప్పుదురు దానినింబట్టి గ్‌ జౌ, ॥ అనునెడ మూండవ వర్షమగు విసర్గ నుచ్చరింప(గానే మొదటివర్డ మగు గ్‌” నళించును అప్పుడు సముదాయము లేదు కావున నర్ధమును టోధించునదేది? ఇట వై యాకరణులిట్టు సీద్ధాంతము సేసిరి _. “వర్ణాతిరిక్తః వర్ణా భివ్యంగ్యః అర్థ్మపత్యాయకో నిత్యళ్యద్దిః స్పోటః” (వర్ణములకన్న భిన్నమై వర్ణముల వలన వ్యక్తము సేయంబడి యర్థమును బోధించు శబ్దము స్ఫోటము) లోకములో గల శబ్దములన్నియు. నాకాశమున నొక్కొాక్కటియు నఖిండ రూపమున నుండుననియు నవి నిత్యములనియు మన ముచ్చరించు వర్ణధ్వనులా యఖండమగు శబ్దమును వ్యక్తపఅచుననియు నా వ్యక్తిమగు శబ్దము వలననే [శ్రోతలకర్థమవగతమగుననియు( జెప్పుదురు ఆ వ్య క్తమగు నితృళబ్ధము స్ఫోట మనంబడును. ఈ సిద్ధాంతమున వర్ణము లనిత్యములు ఏలనంబైని వచింప(బడినట్లు మూ(డవక్షణమున నళించుచున్నది. నశించునది యనిత్యమే కదా; ఇక స్ఫోటరూపళజ్టము నిత్యము. మూడవక్షణమున నళించుచున్న పుడు

16 కావ్యాలంకార సంగ హము

వర్ణసముదాయము గానరాదుగదా: ఆ వర్ణములచే నా స్పోటమెట్టభివ్య క్తమగును? ఆర్తటోధ యొట్లగును? అన్నచో వినుండు. “పూర్వ పూర్వవర్ణానుభవాపహాత సరీస్కారసళవేన అంత్యవర్థానుభవేన అభివ్యజ్యతే స్ఫోటః” (మూండవ వర్ణము నుచ్చకించునపుడు మొదటి వర్ష... నశించుచున్నను దాని సంస్కారము చితమున నిలుచును ఆ సంస్కారశపాళతమగు నంత్యవర్ణాముభవముచే స్ఫోట్స మభివ్య క్రమగును) ఆ స్ఫోటమే శబ్దము 'స్ఫుటత్యర్టోఒస్మాదితిస్సోటః" (దీనివలన నర్ధము స్ఫుటమగును కాన స్ఫోటము) అనియు స్ఫ్సోటయత్యర్థం (అర్థమును వ్య క్రపఅచునది) యనియను వ్యుక్పత్తులు గలవు అప్పుడా ళబ్దిము వలన వర్ణము బోధ్యమగును ఈ సిద్ధాంతు =కు స్సోట (బహ్మవాదులనియు, లేక య. (బహ్మ వాదులనియుం బేస్ల

ఆనందవర్థనాబార్యులవారీ సిద్ధాంతము నీ విధముగా (గహించిరి “పూర్వ పూర్వవర్చముల యొక్క సంస్కారముతో-గూడిన యంత్యవర్షధ్వని స్ఫోటమును వ్యక్తపఅచువిధమున( _బకరణాదుల సాహాయ్యమున _ ళబ్దిషర్ధాంతరమును, వ్యక్తవజచును అట వర్ణధ్వని స్ఫోటవ్యంజకము ఇట శబ్దిమర్థాంతర వ్యంజ కము అచ్చట వ్యంగ్యము స్పోటము. ఇచ్చట వీన్త్వలంకార రసాదులు ఆ ధ్వని పదమునే వ్యంజకత్వ సాదృళ్యమును బట్టి యీత,డును (గ్రహించెను. వై యాకరణుల వ్యంగ్యము స్పోటము అనందవర్ధనుని వ్యంగ్యమర్థాంతరము ఇతర సిద్ధాంతులు “నీవు [కొత్తగా ధ్వనిసిద్ధాంతమును లేవనె త్తితివి ఇది [ప్రామాణిక సమ్మతము” గాదని యానందవర్ధనుని నాక్నేపింపంగా “నిది క్రొత్త సిద్ధాంతము” గాదనియు, “వై యాకరణులంగికరించినదేో యనియు నామ సాదృళ్యమును జూపి వారించెను *

ఈ విధముగా నానందపర్థను(డు వ్యంజనావృ త్రిని సాధించెను ఈ వ్యంజనకు ధ్వననము గమనము ద్యోతనము [ప్రత్యాయనము, ధ్వని మొదలగు నవి పర్యాయపదములు “వ్యంజనా" శబ్దమును “అ కారాంతముగాం గూడ వ్యవమారించుచున్నారు (వ్యంజన వ్యాపారము)

ఈ వ్యంజనాళ క్రి అఖిధామూలపనియు లక్షణామూలమనియు ద్వివిధము. అంద భిధామూఅవ్యంగ్యము, లత్య[కమవ్యంగము, అలక్ష్య(కమ ఇ భరతుడు 8 వ అధ్యాయమున ౭౦ వ క్లోకమునందలి “యదాన్యోన్యార్థ సంభూతై ర్విభావానుభావవ్యంటి తై రేకోనపందాళతాభావై ; సామాన్యగుణయోగేన అఖభినివృద్యంతే రసాః _తత్కధం స్థాయినవవ భావా రసత్వ మాప్పువంతి ఉచ్యతే” అనుచో వ్యంజిత్రైః అను శబ్దమును బట్టి వ్యంజనానృత్తి నానంద వర్ధనుండూహించినట్టున్నదని త్రివేది పండితుండు (వ్రాయుచున్నాండు.

ద్వీ తీయా శ్వాసము 109 వ్యంగ్యము నని మఅల ద్వివిధము. లక్ష్యకమ వ్యంగ్యము శబ్దళ క్రిమూలము, ఆర్థశ క్రీమూలము ఉభయళక్రిమూలము అని మువ్విధములు ఈ విషయము మజల ముందు(దెలియును

ఆ.వె. జగతి నదియు శబ్దళ క్తి మూలంబును, అర్థశ క్షీ మూల మరయ, నుభయ శ కిమూల మనంగ నన్నుతి. గాంచుం; ద, దీయలత్యుములను 'దేటపజతు. ౬౮ తా ఆ వ్యంజనావృత్తి శబ్దశ క్తి మూలవ్యంజనావృ త్రి యనియు అర్థళ క్రి మూలవ్యంజనావృత్తి యనియు, ఉభయళ క్రి మూలవ్యంజనావృత్రి యనియును ము త్రిజంగులు శబళ కి మూల వ్యంజన ద ఎ కం ఘనత నృసింవాని కరమున6 దనలెడు నసి నిజసమ[గధారా గ నీమ క్ట్‌న తత్పరులగు నరులకు ననమిషఖావంబొనర్భు ననవరతంబున్‌. ౬౯ నరసభూపాలుని శేతికత్తి తన ధారకు గుతికాదలంచిన శ్మతువులకు (తత్పరులగు +ఆరులకు) జెప్పపొటు లేమిని. గలిగించను అనంగా వారాతని క త్రిగాంచి కొయ్యంవాలి తెప్పపాటుమాని చూచుచుందురు. (ఆని చాచ్యార్థము), నృసింహావతారమును ధరించిన విష్ణుమూర్తి లుక్కు చేతికత్తి తన ఖడ్గధారలో మునుంగదలంచిన నరులకు దేవత్వమునొస(గును (ఆది వ్యంగ్యార్థము). (నృసింహావళారమును ధరించిన విష్ణుమూ ర్తి హిరణ్యకళిపుని మ్మాతమే చంపెను నరుల నెవ్వరిని. జంపలేదు). _ శబ్దళ క్తి మూలవ్యంజన యనంగా బధానముగా శ బ్రమునకుగల యర్థాంతర టోధకళ క్రి కౌన్ని ళబ్దిము లేకార్థమును, మజికొన్ని శబ్దము లనేకార్థములను టోధించునుగదా ! ఈ నానార్థబోధళక్తియే యిట శబ్దళ క్తి యని పేర్కొనం బడినది ఇది కారణముగా(గల వ్యంజనావృత్తి ఇట నరనభూపాలుని వర్టనము (స్తుత పకరణము. నృసింహ, తత్పరులగు నరులకు, అనిమిషభావము అను శబ్దములు నానార్థక ములు. సంయోగ విపయోగాదులు నానార్థక శబ్దముల

144 కావ్యాలంకారసంగ9)హము యొక్క- యర్భమును నియమించునని వెనుక జెప్పియంటిమిగదా వానిలో నొకటగు [పకరణ మీచ్చట సీ శబ్దముల శ్ర యర్థమును జెప్పుకొనవలయునో నియమించును. ఆ ఏఎయమింపంబడిన మొదటి యర్థము వాచ్యార్థము ఈ విధముగా/ (బకరణ మా యా ]బ్దము లకు వాచ్యార్థమును నియమించును ఆది ముగిసీన విమ్మట నా ళట్దిళక్తిచె విష్ణపరమగు మతియొక యర్థ ముళ్టిక మగుచున్నది అది వ్యంగ్యార్థము. దీని నభిధాళ కి టోధింప(జాలదు దాని పని వాచ్యార్థమును మాత్రమే బోధించుట “సకృదుచ్చరితః శబ్దస్సకృదేవార్హం గమయతి నాసకృత్‌” (ఒక మాఖుచ్చరింపంబడినళ బ్ర మొకమాజే యళ్థబోధ గలిగించును. కాని వెక్కుమాలులు బోధింపది) అని న్యాయము

అయికే మీమాంసకులిట నొక దోవమును చూపుచున్నారు. “ఒక శబ్దమునకు రెండు వ్యాపారములు లిక రెండు శక్తు లంగీకరించి రెండర్థములు చెప్పినచో రెండు భిన్నభిన్న వాక్యము లేర్పడునుగదాః ఆందొకటి విధిరూప ముగా నుండవచ్చును '_ వేటొకటి నిషేధరూపముగాం గూడ నుండవచ్చును గదా ఇట్లు భిన్నముగానున్నను లేక యేకవిధముగానున్నను వాక్యభేద మను దోషము తటస్థించును. ఒక వాక్యమునకొ కే యర్భముండవలయును. “ఆర్థద్వ్యయము గూడదు” అని వారి సిద్ధాంతము. ఈ దోషనివృత్రికై యాలంకారికు లీ వాబ్యార్థవ్యంగ్యార్థ ములు భిన్న వాక్యములు గావనియు. నేక వాక్యమే యనియు రెండర్థములకును నేకవాక్యత( గల్పింపవలయుననియు( దెలిపి వాబ్యార్థ వ్యంగ్యార్థముల కుపమానోపమేయ భావమును గల్చింతురు ఎట్టన “నృసింహావతారమిగు విష్ణుమూ ర్తి చేతిక త్రి .తన ఖగ్గధారలో మును(గ6 దల6చిన నరులకు ననిమివషభావము (దేవత్వము) నాస;గునట్టు నరసభూపాలుని దేతిక త్రి తన ధారకు గుతకాందల(చిన ళృతువులకు ననిమిషభావమును (టెప్పపాటు లేమి) నాసంగును

కాని విద్యానాథు(డీవిధముగా( జెప్పక “*పయోక్తుర్వివశా పరతంతత్వాత్‌

లౌకికవాక్యానా” _ (అపౌరుషేయమగు వేదవాక్యములలో వాక్యభేవము దోషము గావచ్చును కాని ఫౌరుషేయమగు లౌకికవాక్యములలో నీ దోషము రాదు ఏలన, నిట్టి యర్ధద్వయమును [బియోక్త యుద్దేశంచియే (పయోగించి యున్నాండు) అని చెప్పెను ఈ సమాధానమును బురస్కరించుకొని యొక శంక బయలుదేరుచున్నది.

ఏమన _నీ యర్థద్వయమునకును నేకవాక్యత యేల ? భిన్నభిన్నముగో నుంచి న్వతర్మతముగా రెండర్థములను జెవ్చి శ్రేష యని యేల చెప్పంగూడదు ?

ద్వితీయాళ్వాసము 165 ఉపమానోపమేయభావ మేల కల్పింపవలెను ? అని కొందజందురు ఎచ్చట. (బకరణాదులచే నౌకే యర్థము ప్రకృతముగను మజొకయర్థ మ్యపకృతముగను దోంచునో యట్టిచోట ఛబ్దశ క్రి మూలవ్యంజన ఎచ్చట నర్థగ్వయమును (బకృతమో యనంగా+ (బకరణనియమము లేదో యట శ్లేష యనియు (రాఘవపాండవీయాడులలోని పద్యములందు రెండ ర్థములును వికృతములే ; కాన నచ్చట శ్రేషయే). వసుచర్మితమునందలి పద్యములలోని రెండర్థములలో నొకటి (పకృతమును మజొకటి యవకృతమును గాననది శబ్దళ క్తి మూలవ్యంజన యశియు సిద్ధాంతీకరించిరి.

ధ్వన్యాలోకమతానుసారముగా కజ్దశ_క్రి మూలాలంకారధ్వనియే కాని శబ్దళ క్తిమూలవస్తుధ్వని లేదు. కావున నానందవర్థనాచార్యమతాను సారముగా వసుచరితనునందు ధ్వని కాదు. అచ్చట(ూడ శ్లేషయే ఆ_పకృతార్థమును గూడ నభిధయే బోధించును మమ్మటాదులే యీ ళబ్దళ క్రి మూలవస్తుధ్వనిని లేవదీసీరి

“బ్దస్య పరివృత్యసవాత్త్వే శబ్దవ్యంజనా” అని సిద్ధాంతము. అనగా నెచ్చట వ్యంజకమగు శబ్దమును మార్చి దాని పర్యాయపదము నుంచినచో నర్థాంతరము పొసగదో యట ళబ్దళ క్తిమూలవ్యంజన ఇట వ్యంజకములయిన నృసింవాదిపదములను. దీసి వాని పర్యాయపదముల నుంచినచో వ్యంగ్యార్థ ముత్టితము గాదు. కాన నిట శబ్ద క్రిమూలవ్యంజన

ఆర్గళ కి మూలవ్యంజన

అ శాన

చ. అలఘముపరా[కమ[కమసమ (గథుజా [గ 1 నృసంవాళూవ! నీ

విలనదనూనచాన గుణవి[భమ 'మెంతయు నొలఅకించి అకా

'ిలవెలపా జె మేఘ; మరవిందవిళోధియు!. గందువాణె; నా

కులపడెంగల్పశాఖి; తృణకోటి; (గ్రసించెనమర్హ బ్రైభేనువున్‌ 8౧

మేఘము (పా) మేఘుడు శా. ఓ నరసభూపాలా నీ దాతృత్వమును విని మేఘుండు వెలవెల

పాతెను తెల్టంజోయెను - (శరదృతువున మేఘము తెల్పనగునుగదా ) చందుండు కందువాటెను (సంకాపపడెను _ నలుపు లేక మచ్చను వహించెను). కల్పవృష మాకులసడెను (వ్యాకులపాటు వహించెను = ఆకులు రాల్చెను) కామధేనువు గడ్డికజచెను (అవమానపజిను ఇ గడ్డినిందినెను) ఇట “దృణకోటి (గ్‌స్‌ం చెను అనుటకన్న “గడ్జికఅబెను ఆను పదమునే (పయోగింపవలెగు-

166 కావ్యాలంకార సంగ్రహము శప్దపరివృ త్తిసహత్వే అర్థవ్యంజనా" అని సిద్ధాంతము అనగా వ్యంజక చి జాజి న! శబ్దములను మార్చి వానిస్థానమున బర్యాయపద ములుంచినను నర్థాంతరమునకు భంగమురానిశో నది యర్థశ క్తి మూలవ్యంజన వై పద్యమున మేఘ అరవిందవిరోధి కల్పశాఖి, ఆమర్శధేను పదము లను మార్చి వాని పర్యాయపదములుంచినను నర్థాంతరము పొసంగును. కాన విది యర్థళ క్రి మూలవ్యంజన కుదాహరణమని (గ్రంథకర్త యభ్మిపాయము ఈ యదాహరణము సరిర్షైనది కాదు ఇదియు శబ్దశ క్రి మూల వ్యంజన యే. ఏలన. బైపద్యమున వ్యంజకములయిన నృసింహాది పదములు. మార్పు నహింపని విధమున నిచ్చటను వ్యంజకములయిన వెలవెలపాటు, కందువాణు ఆకులపడు అనుననియు మార్పును సహింపవు “తృణకోటి (గసించు” అనునొక పదమే సహించును ఇట వ్యంజకములు మేఘాదిపదములు గావు 'వెలవెలపాలు మొదలయినవియే వ్యంజకములు., కాన సీ యదాహర ఐము సరిగాదు,. ఈ కింది పద్య ముదాహర జార్హము, గీ. ఇచట మాయత్త పండు, నే నిట(ణరుందుం బగటనే లెస్సగని గుర్తుపట్టుకొనుము ఓ నికాంథుండ పాంథుండా యొప్పుదప్పి నడకుమీ, మాదు మంబాల వైని, రేయి ఇచట *ఐడకుమీ ' అని వాద్యార్థము '*నా మంచముపె. ఐడుము” అనునది వ్యంగ్యార్థము ఈ వ్యరగ్యార్థమునుబోధించు (పడకుమీ) శబ్దమునుమార్చి వాని పర్యాయపదముంచినను (కూలకుషీ) వ్యంగ్యార్థముశకు భంగమురాదు, ఉభయళ కి మూలవ్యంజన అణాతి కం అరిదరకరు( డై నుమునో వరభరణధురీణు. డై యవారితలత్నీ స్థిర వాసభానురుం డ్రై నరసింవాండు నొల్బు. [దిభువననస్తుతమహిమన్‌ 8౧ తా. నరనభూపాలుండు శతుభయంకరుడై (అరిదరకరుండు) పండిత భరజమున ధురీణుండై (సుమనోవరభరణధురీణుండు) అవారితమగు రాజ్యలక్ష్మీ యొక్క స్థిరనివానముచే వెలుంగొందుచున్నవాండ్రై (త్రిభువనస్తుతమగు మహి మతో నొప్పుచున్నాండు. ఇది వాబ్యార్థము,

ద్రితీయాళ్వానము 167 నరసింహావతారమును రాల్చిన విష్టుమూలర్తి శంఖచకహనుండై (ఆరి = చ్యకము, దరము = శంఖము--ఆరిదరకరు(డు) దేవతలను భరించుట యందు ధురీణుండై (సుమనోవరులు = దేవతలు -- సుమనోవరభరణధురీణుండు) లక్ష్మీదేవి యొక్క. స్థిరవాసముచే వెలుగొందుచున్నవాడ్రై , (త్రిభువనస్తుతమగు మహిమతో నొప్పుచున్నవాండు; ఇది వ్యంగ్యాగ్ధము, ప్యంజకములయిన శబ్దములు గొన్ని ళబ్బపరివృత్తిని సహించియు( గొన్ని సహింపకయు నున్నచో నది యభయళ క్రి మూలవ్యంజన _ ఈ పద్యమున “అరిదరకరుండు సుమనోవరభథరణధురీణుడు నరసింహుడు” అను పదములు పరివృత్త్శసహములు "అవారిత లకీ శ్రస్థిరవాప భాసురుండు' “త్రిభువనస్తుత మహిమవ్‌ పదములు పరివృత్తిసహముల కాననిది యుభయళ _క్రీమాలవ్యంజన, లవతణామూలవ్యంజనకు “గంగలో గొల్లపల్లె “బాహ్మణుండగ్ని ఇత్యాదు లుదావహరణములు, అభిధామూలవ్యంజనాళ క్తి లకణామూలవ్యంజనాళ క్రి యనియే కొని వ్యంజనామూలవ్య-. జనాళ క్రి యుండదు ఒకచో (విపరీతరతేలక్ష్మీః) వ్యంగ్యార్థము గాడ వ్యంజకమై మతొక వ్యంగ్యార్థమును టోధించుచున్నను నది సంబద్ధసంబంధము గల వ్యంగ్యమని విశదపఆఅచియుంటిమి వృత్తులు గి. మజియు- రచనాశయంబులై. మధుఠరసని వేళయోగ్యత వృత్తులు శై శికియును, నారభటియును సొత్త్వ్వతి భారతియును, నాంగం బొగడొందు. దల్లతణములొన ర్హు. యోగ్యతవృత్తులు (పా) యోగ్యఠావృత్తులు ఠా. వృత్తులు - కైక, ఆరభటి సాత్త్వతి భారతి అని నాలుగు విధములు. “రసనివేశయోగ్యములు అను పారముకన్న “రసనిదేశయోగ్యములు” అనియుంట లెస్స నిదేశమన నిర్దేశము రసనిర్జేశమునకు = రన్మప్రకటనమునకు లేక రసవ్యక్తికి యోగ్యములు = తగినవి అనునర్థము లభించును. “వృత్తులు సాజ్నాదసోపస్కారకమలు అని నిష్కృష్టారయు ఇవి రచన నాశయించి యుండునని చెప్పబడినది ఇట్లు రచన్మాశయంబులనరాదు. నటన్నాశయంబు లనవలెను. ఏలన రీతుళును రచనా శయములే యని ముందు(జెప్పుచున్నాండు. వృత్తులు నాట్యాశయములు రీతులు రచనా[శయములు నని వ్యవవోరము, వృత్తులు నాట్యాాశయములు గాన సాఇాదసోపస్కా.రకములు రీతులు రచనా (శ్రయములుగానం బరంపరగా రసోవస్కారకములు మతజియు రీతులు కైశక్యాది

1608 కావ్యాలంకారనం [గ్రహము

వృత్తులను వ్యక్త ముసేయును రీతులనంగా గుణసవష్టిరూపములుగాన మా ధుర్యాది తత్త ధుణములు రచనానిష్టములుగాన నా రీతులు శై శిక్యాది వృత్తులను వ్యక్తము సేయును ఆ వృత్తులు రసోపస్కారములు చూడుడు

శ్లో ముహురంగి సంవృతాధరోష్టం (పతి షేధాతర విక్సబాభిరామం ముహురంసవివ ర్తి పక్ష్మలాక్యాఖక థమప్యున్నమితం న చుంబీళంతు

దుష్యంతుడు ముద్దాడ(టోయినప్పటి శకుంతలానాట్యమును (106400) గాశిదాసకవి యీ విధముగా వర్ణించుచున్నా (డు శకుంతల దుష్యంతు(డుదన్ను ముద్దాడరాంగా. *“దన[వేశుల నధరోస్థమును మాటిమాటికిని మూసికొనుచున్నది వలదు వలదని ,(పతిషేధాశషరముల నాడుచున్నది మొగము నటునిటు దిప్పుకొనుచున్నది అట్టి మొగము నెట్లో యతిపయత్నముచే ముద్దాడనె త్రితిని కాని అయో ముద్దాడలేకపోయితిని" అని దీని యర్థము.

ఇచ్చటి శకుంతల యొక్క యప్పటి నాట్యము (2660౧) కైశికీవృత్తి యన(ఐడును. ఇట్టి వృత్తికి మృదుమధురమగు రచన లేక రీతి కావలయును అట్టి రీతికి వైదర్శి యని పేరు. ఆది ముందువచ్చును అట్టి రచనచేత నావృత్తి చక్కగా వ్యక్తమగును ఏలన వృత్తి యాంగికాభినయరూపము “రసోచిత శ్చేష్టా విశేషో వృత్తిః (అభినవగుప్తుడు) రీతి వాచికభినయరూపము వాచికాభినయ ముతో( గూడిన యాంగికాభినయమే రనస్ఫూర్తిని. గలిగించునుగదా దాన సామాజికులకు రసమనుభవమునకు వచ్చును ఇన్లు యితర రీతులు గూడ నా యా వృత్తులను (206౧008) వ్యక్తము చేయను అప్పుడు రసానుభవము సహృదయులకు గలుగును, కావుననే రీతులు వృత్తులను స్ఫుటీకరించ్చునని (వ్యక్తము చేయునని) చెప్పితిమి ఇళ్టగుట వృత్తులు సాా_దసోపస్కారము లనియు, రీతులు పరంపరగా రసోఫస్కారములనియుం జెవ్పీతిమి.

మ. చెలంగుం గ్రైశికి కోమలార్థరచనా (శీ, నుద్ధకార్థ్మకమా చలిళాడంబరమూ రి యారథటి; యీప (_త్పౌఢసందర్భ ని శృ్చలయౌభారతిపొల్చు; సాత్త్వతియు నీషతో ఠర్రామలార్హ [క మం బుల; నీవృత్తులకున్‌ యథోచిశరనన్ఫూర్తుల్‌ నిరూపికీచేదన్‌.

(క్రమాచలికాడంబరమూ రి (పా) (కమాస్థలితాడంబరమూ ర్తి

తా. కోమలమైన యక్థమును వర్ణించుట కై శికీవృ త్రీ మిక్కిలి యదత మైన యర్థమును వర్ణించుట యారభటి ఈ ష్యత్పాఢమేన యర్హమును వర్తించుట భారతీవృత్తి ఈషత్కోమలమైన యర్ధమును వర్ణించుట సోత్త్వతి _ (ఇట రచనా, సందర్భ పదములకు "వర్ణనము" అని యర్థము మజీయ “కమా చలితాడంబరమూ రి అన్న సమాసము క్లిష్టమగానున్నది). ఈ వృత్తుల కేయే రసము లుచితములో నిరూపీంతును సై

చ్వితీయాళ్వాసము 140 ఇట( గోమలార్థము, ఉద్ధతార్థము అనునెడల “ఆర్ధ మన నేమి? కావ్యము లేక యితివృ త్తమునందలి రసఘట్టములు, అర్థమనంగా “రసము అనియు నర్థమున్నట్టు (పతాపర్మ్నుదీయ వాక ములు తెలుపుచున్నవి చూడుండు ; “అత్యర్థసుకుమారార్థి నందర్భా క్లైకీ మతా అత్యుద్ధతార్థసందర్భా వృ త్రిరారభటీ స్మృతా ఈవన్మృద్వర్థసందర్భా ఖారతీవృ త్తిరిష్యతే ఈష్మత్సాఢార్థసందర్భా సాత్వతీవృ త్రిరష్యతే” అని నొడివి “"అత్యర్థ సుకుమారౌ ద్వ శృంగారకరుణౌా మతౌ అత్యుద్ధతరసౌరౌర లీళత్సా పరికీర్తితా వోస్యశాంతాద్భుతాః కించిత్సుకుమారాః (పకీర్తితాః ఈవ్యత్పౌఢథౌ సమాఖ్యాతా రసొ వీరథయానకౌ” శృంగారకరుణము లతిసుకుమారములు; రాదవలీభత్సములు మిక్కిలి యుద్ధతములు, వోస్యశాంతాద్భుతము లలంతిసుకుమారములు వీరభయానకము లల(తిగాం (బౌఢధములు అని వచించెను. అత్యర్థ్భసుకుమారార్థ సందర్శమునకు వివరణముగా “అత్యర్థసుకుమారౌద్వౌ శృంగారకరుణొ మతా” అనీ చెప్పుటచే “ఆర్ధ” మన రసమనియే యభి[ప్రాయము మఖజియు నాత,డే “య(తళశ్ళంగార కరుణావతికోమలేన సందర్భేణ వర్యేతే త(తక్రైశికీ” యని వృత్తిని గూర్చి (వాసికొనియున్నాండు దీనివలనను అర్జ్హమన రసమనియే యభిప్రాయము, “యత... ....సందర్భేణ వర్ష్యేతే” అను లక్షణవివరణమునుబట్టి శృంగార కరుణరనసములు కోమలసందర్భముచే (రచశచే) వర్ణింపంబడ వలెనని యు( దేట పడుచున్నది ఈ యభిప్రాయమునే మేముగూడ వృత్తులను రీతులు స్ఫుటిక రించునని వెనుక జెవ్పియుంటిమి. ఆభినవగుప్తుండం అర్ధ శబ్దమునకు నొకానొకచో రసమనియే యర్థమును జెప్పెను “క్రావ్యేచ నాట్యాయమాన ఏవ రనః కొవ్యార్థః కావ్యస్య అర్థః కొవ్యార్థః (ఆర్థ్యతే [ప్రాధాన్యేన ఇత్యర్థః నత్వర్థః అభిధేయవాదీీ” కాన అర్థ" మన రసమనియు రసవంతమైన యితివృత్తాదులనియు మనము (గహింపవచ్చును *

• దీని కశవష్టంభకముగా 50026 6096608 0% గీ 110స2౯2 5286 అను |గంథమున నిట్టు గలదు “గానం 669 €06 00%0069౬ ౦ ల6 106? 21901606 ౪౯1౬68 తేంల17064 ₹ంంగ సెజ4, కజ16101 6660” ఇరి64 సేం14 భంగ, 18 తీవిజంరేడళ8?611801 ర14 28 6 912%6 ౦01 €06 శ6ళ6109%60 01 రేం1196160౧ 0% 8౪00 16688 4౯026 26 10౧ ౧౦౧8౦౧౫౧౦6 ఇయ 258,

170 కావ్యాలంకార సంగ9హము

కోన శృంగారమున కనుకూలమైన నాయికానాయకుల వ్యాపారములు (866025) మలయానిల, సాయంకాల... పుష్పోద్యానాదులును గోమలార్థములు. వీని వర్ణనము కైశికీవృ త్రీ _ఉద్ధతార్థమన పహృదయ్యోదేకమును లేక చి త్తదీప్రిని గలిగించు యుద్ధాదిఘట్టములు వీని వర్ణనమారభటీవృత్తి ఇక సాత్త క్రతీ భ్రారతులను గూర్చి యిచ్చిన నరసభూపాలీయ లక్షణము దుష్టము పై (ప్రతాప ర్ముదీయ లతణమున ఈషన్మృద్వర్భసందర్భా భారతీవృత్తి రిష్యతే అని యండ(గా "ఈష త్పాఢసందర్భనిశ్చలయాఖారతి” అనియు “ఈష త్సౌ ఢార్థసందర్భా సాత్త్వతీవృ త్రిరివ్య తే” అనీ యుండ.(గా “ ఈషతో్కో. మలార్థ శమము" అనియు నొకదాని లక్షణమును మలఠొకదాని కంటంగట్టినాండు [గ్రంథకర్త _ఈవన్కృదువగు నర్థముల వర్ణనము భారతీవృ త్రి. ఈషత్పొౌఢ ములు అనగా నీషదుద్ధతములగు నర్థముల వర్ణనము సాత్త్వతీవృ త్తి.

(వశాపర్నద్రీియనర సభూపాలీయ క రలిరువురును కై) సాది వృత్తుల లవణములను జెప్తుచు, నందు(గొవత రీతిని/గూ(డ గలుపుచువచ్చిరి త్రై శిక్యాది వృత్రిలషణములను విపిక్తమ.గా( జెప్పరైరి.

భరతుని మతమున( గైళికీ ఆరభటీ, సాత్త్వకీ వృత్తులు మూడును ఆర్థవృత్తులు ఆర్థమన రసమని కానీ రసానుకూలములగు విషయములని కానీ చెవ్పీయుంటిమి ఇక భారతీవృత్తి శబ్దవృత్తి ఆఅన(గా వాగ్యవపహారము (శారతీసంస్కృత పాయా వాగ్వ్యాపారో నట్మాశయః) విద్యానాథుడు ళబ్దవృత్రి యగు భారతీవృత్తిని, గూడ నర్థవృ త్రీనిగా మార్చి (ఈష త్పాఢార్థనందర్భా భారతీవృ త్రి రిష్యతే) అని లవ్షణమును (వాసెను భరతుని మతమున మూధడర్థ వృత్తులని తెలిపితిమి, వృత్తులను రీతులు వ్యక్తీకరించునని చెప్పియుంటిమికదా కావున మూడు వృతులకు మూండు రీతులు గావలయును. రీతి యన శబ్దములి. కూర్చు గదా అదియేకదా భారతీవృత్తి కావున నీ భారతీవృ త్రియే మూడు రీతులయ్యెను _ భారతీవృత్తి యన( గావ్యమందలి వఐాగ్వ్యవవోరము లేక వా[గగచన లేక శబ్దరచన ఈ శబ్దరచన మువ్విధమలు. ఈ ము త్రెజంగులగు రీతులును ము త్రెలిసలగు వృత్తులను స్ఫుటీకరించును భారతీవృత్తి నర్ధవృ త్రిగా మార్చినచో మూఃడేరీతులు వాని నాల్లింటి నెట్లు సృుటపజవ(గలవు ? అప్పుడు నాలుగు రీతులు గావలయును సాహిత్యదర్నణకారాదులు నాలుగు రీతులు స్వీకరించిరి, కానీ, న్యాయముగా విచారింప(గా మూండు వృత్తులును మూండు రీతులును జాలునని ఖ్లైయాశయము మూండువృత్తులు మూండు రీతులు, మూడు గుణములు, మూడు పాకములు నున్నచో. బరస్పరస:ఐంధబాంధవ్య ములు సముచితముగానుండును.

ద్వి తీయా శ్వాసము [71 గీ, కైశికి చెలంగు శృంగారకరుణ లందు నారథటి కాదఖీభత్సవోరిణి యగు నలరు భారతి వోస్యళాంళాద్భుతముల నమరు సాత్వ్వతీ వీరభయానకమ.ల. ౭౪ స్పష్టము (కరుణాపదము దుష్టము---కరుణములందు అనవలెను) 5 ళ€క5్‌ యూ ఉ. లిన్ననిమేను, గన్నుగవ, తేటల.( జేనియలొల్కునూటలున్‌ సన్నపుంగొనుంగుందనపుంజాయలుదేణు మెలుంగు.జెక్కులున్‌ (గొన్నెలవంటి 'నెన్నుదురు. గుబ్బచనుంగవ, తళ్కు చూపులుస్‌ 'అన్నెసలారం గన్య నరసింహవునిఆూచె విలాసధన్యమొ 8౫ తళ్కుచూపులున్‌ (ప్రా తక్కబెక్కులున్‌ ఇట శృంగారర సానుకూలమగు వస్తువు కన్య. కాన దాని వర్ణనము కైశీ$వృత్తి. ఈ వృత్తిని (వైదర్భీ) రీతి స్ఫుటీకరించుచున్నది. అనంగా నీ పద్యమున వైదర్చీ కీతిచే శృంగారరసము వ్యక్తమగుచున్నది. _(అత్యర్థ సుకుమారార్జసందర్భా క్రైశికీ మతా) ఆఅఆరభటి (వతివత జ్యూపవతః ఫలకవిదళన పౌశగాఢ (ప్రతాప (వతిళాసంరంభగుంభ పబలసుబల కుంభన్నృసిం వో (గరంహోే యుత మై కల్పాంతదృప్యద్ద్యుమణి ధగధగ (_పోద్యశజ్వాలజాల (వతికూల(ప్యక్రమం బై. పరగు నరసభూపాలదోఃఖర్ల మాజీన్‌, 8౬ కతా నరసరాజు చేతిక త్రి క్యాతవుల గుండెలు చీల్చుటయందు. (బోడయై [పశయకాలార్కుని వలె మంటలు గురియుచున్నది. ఇందు యుద్ధమఘట్టమునందుందాండ వించు నరసభూపాలని ఖడ్గము వర్జింపంబడినది. ఇది రౌదరసానుకూలమగు వస్తువు. దీనిని గౌడీ రీతి స్ఫుటీక రించును. అన(గా నీ పద్యమున గాడీ రీతిచే ర్మాదరసము వ్యక్తమగుచున్నది. (ఆత్యుద్ధతార్థసందర్భావృ త్రీ రారభళటీ స్మృతా).

172 కావ్యాలంకారసం[గహము భారతి సీ, నీ కీర్తి శెనయని నెగడిన సురదంతి శిము మ ధ్యేభిన్నతరముగా దె! నీ కీర్తితో, (బలి నెరసిన యి.0దుమం డలము పదాజుఖండములు గాటబె! నీ కీర్మి నొరసిన కాకోదరస్వామి తల సవా(సచ్చిదాకులము గాదె! నీ కీర్తిం లోలం బూనిన ధవళాంభోజ తతి శతధాదళితంబు గాదె! గి, అవాహ! నీ కీర్తీ కవనిలో నమరకరియు గిలియు నిందుండు గిందుండు నురగపతియు గితియు( చెలిదా మరలచాలు గీలు నెనయె? యాబశేందుని నారసింహ ఊ&తీం(ద | 2౮ (ప్రతినెరనిన (సా) (వీతినెరనిన మధ్యేభిన్నతరము (పొ మధ్యము భిన్నతరము 'మధ్యేభిన్నతరమః' అను పదమసాధునవ _ “పారే మధ్యే షష్ట్యావా" అను పాణిని స్కూతముచే షష్ట్యర్థమునందే పారే మధ్యే పదములు విపతితములు* ఇట వషష్థ్యర్థము లేదు. నీ కీర్తికి సాటివచ్చినవి యట్లుగాక యేమగును ॥ అనుశది యద్భుతము గదా: ఇద్ది యద్భుత రసానుకూలమగు వస్తువర్షనము దీనిని వై దర్శీరితి సాత్వతి చ. ఉభయరగండ : కావకరణో [గజయానకముల్‌ గుభుల్గగుభుల్‌ గుభులని మోయంగా భవదకుంరితవీరభటుల్‌ "వళుల్‌ వళుల్‌ (పళు'లని శృతుభూపతుల వె జొఅంకాజుంనెడన్‌ “వికుల్‌ విభుల్‌ విభు లని సంభ్రమింపుదురు వేడ్క నఖర్వసుపర్వభామినుల్‌.

ద్వితీయాశ్యానము 178 ఇట వీరశ్చంగారానుకూలమగు వన్తువర్షనము గలదు వీనిని. జాంచాలి రీతి వ్యక్రము సేయుచున్నది. (తుష(త్పొర్తార్థ సందర్భా సాత్త్వతీవృ త్తిరివ్యతే) గీ. ఇంక రీతులు వివరింతు వృత్తులట్ల సముచిళార్థ పదన్యాస సౌవ్ఫవములు గాక సందరర్భమా [తసఫంగతములై న కతన రీతులు వృత్తిభిన్నతం జెలంగు. 8౯ తా వృత్తులవలె రీతులు సముచితార్థపదన్యాస సౌస్ట్రవములు గాక, కేవల ముగా సందర్భసంగతములు కావున వృత్తిరీతులు భిన్నములు, “సముచికార్థపదన్యాససౌష్టవములు అన సముచితమైన అర్ధము గల పదముల యొక్క న్యాససౌష్ట్రవము గలవి ఆని యర్థము. వ్యాససొష్టవమనః గూర్చు యొక్క చక్కన యనంగా( 'జక్కుని కూర్చు అని భావము వచ్చును కానీ పదన్యాససౌష్టవ మనుదానికి “వర్ణనము అనునర్థము చేసికొని, సముచిత మైన యర్థము (రసానుకూల వస్తువు) యొక్క వర్ణనము గలవి “వృత్తులు అని చెవ్వ్చుకొనవలయును. లేనిచో నర్థము కుదరదు ఈ విషయమును వెనుక (బస్తావించియుంటిమి. ఇక రీతులు సముచితార్ణము నపేక్షింపక, కేవలము "కబ్బములకూర్చు” రూపమున నుండును అని చెప్పబడినడి. ఈ మాట పొసంగదు. రీతులు సముచితార్థమునము (రసానుకూలమగు వస్తువును) న పేక్షింపనిచో శృంగారమున గౌడీ రీతియు రౌదమున వైదర్శీ రీతియు వ్యవవరింపవచ్చునని యభిప్రాయము వచ్చును అల్లే యగుచో నట్టిరచన రసప్రతిబంధకమగును రీతులు గూడ రసవ్య క్తి హేతువులే, తత్త [దసోపకారిణ్యన్త తద్దేశ సముద్భవాః పద్యేషు రీతయో గౌడీవై దర్భీ మాగధీ తథా॥ ఆ యా దేశముల వలన( బుట్టిన గౌడీ వైదర్భీ, మాగధీ (పాంచాలీ) రీతులు రసోపకారిణులు అని యలంశార కేఖఠ మనను గలదు రితులెప్పుడును వృత్తులనాశయించియే యుండును వృత్తుల యథివ్యక్తికి రీతుల సాహాయ్య మపేక్షితమైయున్నది. శావున నివి యన్యోన్యాశయములై యున్నవి వృత్తులు రీతుల మూలముననే భాసించును గనుక రీతులను విడిచి వృత్తులుండవు. అట్టగుటదే సాహిత్యదర్శణకారాదులు తమ [గంథములలో! గై శిక్యాది వృత్తులను గూర్చి తడవక కేవలము రీతులనే చెప్పి వదఠిరి కావున మనము వృత్తి రీతులకు భేదము నీ [కిందివిధమున( దెలిసికొనవలయును వృత్తు లర్థ్బాశయములు అనంగా రసానుకూల నాయికానాయక వ్యాపారములు లేక

౯ కావ్యాలం రసం[గ్రహము రసానుకూల వస్తవులు కాన సాషాదసోపస్కారములు. రీళు లీ వృత్తుల నుచితముగా వ్య క్త్రముసేయునవి కానం బరంపరగా రసోపస్కారములు “న్తీతినామాఒపిమధురంగ. (స్రీ యను పేరు గూడ మధురము) అని యన్నది కావున శృంగారరసమున కాలంబనమైన స్త్రీ మధురప్యాత మైనపుడు చాని చేష్టలును దాని యద్దీపనసామ[గ్రియు మధురములే కదా _ కావున వీనిని విన(గానే మ్మిపయత్నమ.గానే శృంగారముబుకును అక్ష యుద్ధాదిఘట్టములను గూర్చి వినంగానే మనకు ర్యౌదరసముబుకును. కావుననే వృత్తులు సావాదసోపస్కారములని చెప్పితిమి. గీ పరగు రీతులు కోమల(బొఢపరవి ధానవానన; నందు గ! దర్శియనంగ గౌడి పాంభాలి యనంబొల్బు.(; (గమముతోడ పీనికిని లవతణంబులు విస్తరింతు. ౮ం తా కోమలపదరచనను బట్టియు6 (జౌఢపదరచనను బట్టీయ నుభయ విధమగు రచననుఐట్టియు వైదర్శి గౌఢి పాంచాలి యని రీతి మూండువిధములు. గీ, అతిమ్భుదులబంధయుత, యనాయతసమాస దనరు వై దర్శి; రూతబంధయును, ఖరస మాసనయగు గౌడి; యుభయాత్మమహిమ గలిగి యలరు( జాంచఛచాలి; వీని లమ్య్గముళొనర్తు, ౮ాం ళా మిక్కిలి మృదుపదములును అల్పసమాసము గాని లేక యసమా నముగాని కల రచన వైదర్శి పరుషావరములతో,గూడిన పదములును, దీర సమానములును గల రచన గౌడి, కొంత మృదుపదరచనయుం గొంత పరుషపదరచనయు, గలది పాంచాలి వీనీ లక్షణములను జూపుదును వైదర్శి శా, ఆ లావణ్య మగణ్య; మా గుణగణం జవ్యాజ; మాళశేజము జ్వేలం; వావినయంబ మేయతర; మావీర్యంబనిర్వాచ్య; మా యాలావనం బతిసత్య మావీత“ణం వాఫాంతవి శాంత; మా శీలంజార్టవమూల మెన్న దర మే (1 (శ్రీనారనిం హేందునిన్‌ ం ఇందన్నియు మృదుపదములే నమానము లేదు "ఆళాంత విశాంత' నునుచోట “అల్బసమాసము గలదు ఇది వైదర్భీ రీతి

ద్వి తీయా శ్వాసము 175 గాడి శా. అంభోరాశిగఖీర యోబయనృసింవో నీ రణోద న్తదోః స్తంభోత్త ంభితజ్బంఖి తాసీలతికాసంరంభసంభావనా దంఖానర్ల్గళదుర్ల దుర్గమమదోద్యద్దుష్టధృష్టారి ఠా ట్ఫ్భు-భచ్చుంభనిశుంభనం భమవార న్ఫూ ర్మిన్‌ విడంబించురా ! తా నీ దోఃస్తంథభమున విజృంభించుచున్న ఖడ్గలత యను కాళికాదేవి శతురాజులను శుంభనిశుంభులను హరించుచున్నది ఇందు. బరుషాక్షరములు గల పదములును దీర్చ సమాసములును గలవు. కొన గొడి, - పాంచాలి శా. ఆరూఢీం దవ నూచరించెదవు చందా! యల్లి మందాకినీ రీరతోశిరటిన్‌ మవహానటజటా దీన్హైటవీవాటిలో6 (జారటం బగు మేనియ.కము వహారింపన్‌ వేడి; యింతేల? నీ కారాధింపంగరాబ! యూోబయన బసింవోధ్యముసత్కిర్తు లన్‌ తటి౯ మహానట (పా) నటన్మహానట రటన్మవానట. ఇట గొంత దీర్చ సమాసమును గొంత మృదుపదబంధము గలదు కాన బాంచాలి న్యాయముగా “రీతి యన గుణనంకలనరూపమే కదాః కావున రీతులను గూర్చి చెప్పినపు డా రీతులు వేనివలన నేర్పడుచున్నవో యా గుణముల నటనే చెప్పవలసి యన్నది. కొని యీ విచారము (ప్రత్యేకముగా వేజొకచోటం వేయింబడి యున్నది పాకము ఉ పాక మ.దీరిళార్థపరి పాక మనందగు; నందు గోన్ననీ పాకమ., నారికేళఫలపాక మనన్‌ ద్వివిధంబు గోన్తనీ పాక మనంవృతార్జ పరిపాకని వే శస్ట్‌ము; నారికేళ పా కాక లనంబుగూఢనిబిడార్థవిచా సము; వీనిలత్యముల్‌ + లాలా అర్థము యొక్క పాకములు రెండు విధములు ఆర్థమన+/గా నిట భావము [దొకాపాకమనియు నారికేళపాకమనియు నిరుదెజంగులు (దాక్షాపాక మనంగా నసంవృతమైన (అగూఢమైన) యర్థము యొక్క రుచి. నారికేళ

176 కావ్యాలంకార సంగవాము

పాకమన గూఢమైన యర్త్వము యొక్క రుచి మజియ సీ విశేషమును న్‌ న్‌ సుకరము.

(గ్రహింపవలెను. (దొతిఫలము యొక్క రుచిని జూచుట మిక్కిలి సు

చెటునుండి కోయ(గానే య్యఫయత్నముగా. దాని రుచి ననుభవింపవచ్చును.

అన్ది యెట్టి బుద్ధిపయత్నమును నక్కణలేకయే. గోచరించి యాసందపలచు

నర్థభేదము (దాకాపాకము.

ఇ(క నారికేళము యొక్క రుచి చూచుట మిక్కిలి దుష్కరము. పెద్ద ఫొడవైన యీ చెటైక్కి కోసి సిమెంటు చేసినట్టున్న దాని పైనున్న దట్టమైన బెరడును గునపముతో. దీసి* టెంకను బగులంగొట్టి లోని కొబ్బెరను గట్టిగా నమలవలెను అప్పటికింగాని దాని రుచి తెలియదు కాన నథిక బుద్ధిపయ త్నముచే. దెలియందగిన యర్థభేదము నారికేళపాకము. ఎంత యత్నించినను నారికేశ పాకము [దాఇ్షాపాకము వంటిద్‌ గాదు. ఇవిగాక కదళీపాకమనియు మటియొకటి గలదు. కదశీఫలమును రుచి చూచుటకు (దాకాఫలమును రుచి చూచునంత సౌలభ్యము గానీ నారికేళము రుచి చూచునంత శ్లేళము గానీ యుండదు. కదశీఫలముకు టైనున్న చర్మమును దీసి యలంతిజతనముతో నమలుదుము. కాన నాతికరినమును నాతిసులభమును గాని ంర్థఖేదము కదళ+ీపాకము.

మటియొక విశేషమును గమనింపవలెను దొకాఫలమున జరిత్యాట్య మగునదేదియుశు లేదు. కదళీవలమున నలతగా. బరిత్యాజ్యము గలదు. నారి కేళమున బరిత్యాజ్యమధికము కాన సర్వాకారముగా మధురమును (బచుర ముగా మధురమును అల్పమధురమును నగు కావ్యము లాయాపాకముగాం బరిగణింపంబిడును కదశీపాకమును గూర్చి విద్యానాథుండును బట్టుమూర్తి యును దెలుపర్రైరి కాని యిది యవసరమే ఏలన మూ(డర్భవృత్తులకును మూ(డు రీతులు వలయును మూండు రీతులకును మూండుగుణములు వలయును (వామనమతమున ౧౦ గుణము లున్నవి) ఆ వృత్తి రీతి గుణముల యొక్క- కలయికవలన( గలిగిన (పానకర సన్యాయమున గలిగిన) రుచిభేదమే పాకము కావున మూండు పాఠము లుండవలయును.

(దాకెపాకము కం, వాలిక కై వెలిదమున్తల పోలిక లై చందమామపులుంగులకును చా మేలిక లైన నిరీకణ మాలికల నృనింవా( జూచె మదవతి వేడ్కన్‌. ౮౬

ఇచ్చట( ఐద్యభావనమయత్నముగా గోచరించుచున్నది కాన (దావా పాఠము. ఇక్షేం-

ఉ నీక్కము దాంపనేల ధరణీశురనందన ః నాకు నీ పయిం జీక్కె మనంఖు నింక నను జిత్తజుబారికి నప్పగించెదో? చొక్క మరందమద్యములచూఅల. వాటలుపాడు తేంట్ట సౌం పెక్కిన యట్టిపూవుంటొదరిండ్లను గౌంగిట గారవించెదో ?

ఇందును [దాశాపాకము గలదు నారికేళ పాఠము మ. వరభూషాదులవై మనం బిడక, దృగ్వా్య్యాపార మెంళే( బర స్పరనందర్శననాతిలిన్న మయి చూపట్టంగం గార్యాంతర వస్తారణం జేమియు లేళ నిశ్చలత నీ సాంగత్యముం గోరిమా వారిణీలోచన యాత్హయందు నరసింవో ! నిన్నె ళావించెరా ! తా మా చెలికత్తె తన మనస్సును ధనకనకవస్తువాహనాదుల పై (టోనీక (ఇతరులు దన కివి యిత్తునన్నను లెక్కింపక) దృగ్వ్యాపారమొకరినొకరు చూచుకొనుటకన్న భిన్నముగానిదికాంగా ననంగా నిన్నదియు దానిని నీవును జూచుచున్నట్టుగానే చూపట్టంగా దేనినిగూడ( దలంపక నీ సాంగత్యమును గోరి యాత్మయందు నిన్నే స్మరించుచున్నది పరస్పరసందర్శన నాతిభిన్నము_ అర్ధము విన్స్పష్టము;? గోచరింపక 'శ్ఞేళముచే గోచరించుచున్నది కాన నారికేళపాకము. ఈ నారికేళపాకనునకు వెనుకటి ఆరభటీవృ త్తికుదొవృతమగు ,పతిపక్షష్మాప పద్యముగూడందగినది. మటీయు అము క్రీమాల్యద లోని పెక్కు పద్యముల నుదాహరింపవచ్చును కదళీపాకము ఉ నిండుమనంబు నవ్యనవనీతసమా సము పల్కుదారుణా ఖండలళస్త్రతుల్యము జగన్నుత ! విపులయందు; నుర్వినీ రెండును రాజులందు విపరీతము గావున విపుండోపు నో పం డతిశాంతుండ య్యు నరపాలు(డు కాపము (గ్రమ్మథజింప6గన్‌. ఇందలి "విపరీతము అనుపదము (బావ్మాణధర్మమునకు క్షతియధర్మము విరుద్ధమైనది (తల్మకిందు) అనునర్థమును బోధించును ఈ పద్యమును రెండు సారులు చదివినంగాని యర్థము గోచరింపదు అలతిజతనము గావలయుగాన గదళీపాకము

క0 కావ్యాలంకార సం[గహము మొ త్తమమీంద నీ (కింది విషయమును (గహింపవలెను. కైళికీ వృత్తి వైదర్భీరీతి మాధుర్యగుణము [దాఇాపాకమును ఆరభటీవృ త్రి, గౌడఢీ రీతి ఓజోగుణము నారి కేళపాకమును; సాత్త్వతీవృ త్రి, పాంచాలీ రీతి, ప్రసాదగుణము కదళీపాకి మును, అన్యోన్యా[శయములుగానుండును ఇంకను వీని వివచనము ముందు చేయుగుము, శయ్య కం. కదిసి పదంబులు ముందళి పదములతో బరమమై తి. బరగి పరపచా స్పద మనకుండినగతులం దది శయ్య , తదీయలత్య మాపాదింతున్‌. ళాతా తా “వదములయొద్దిక లేక పదములపొత్తు శయ్య” అనగా నే పదము వెంట నే పదము గూర్చిన సౌొబగో యది శయ్య, స్త్రీపురుషులు వేషములు ధరించునపుడే చీరకు నే అవిక యందమో యే కోటునకు నే షర్షు అందమో విచారించుకొందురు కడా అశ్లే పదరచన యందును బౌత్తుండవలెను పొత్తు పొసంగని పదరచన గూడదు. ఈ శయ్యనే పరివృత్యసహినుత యందురు, (వరపదాస్పదము = పరివృత్తి సపాస్టుత) కం.(ర్రతివతివో చెలువున! భా రతిపఠలివో * నుతగుణాఖి రామత రామ ఉతిపతినో! ధర నోబ ఉతపతినరసింవా ! శౌర్యజితనరసింవో ! ఇది యను[పాసభూ ముష్టముగానున్నడి కాంబట్టి యిట్లను (ప్రాసభూయిష్టము గానుంటయే శయ్య యని [భమింపరాదు. చూడుండు-__ కలి, (భైజనుండి ముక్తి గాంచిన నరుగతి నీ దేహబంధనము వీడి మహ త్తరగతి( బొందెడి జీవు కొటకై చింతింప్త బద్ధకోటికి దగునే 1) ఇందును ఐబదములయొద్దికగలదు. ఇదియు! బరినృత్యసహిస్తువే. శయ్యక శబ్దపాకమనియు (దా్షాదిపాకముఐకర్థపాకమనియు నామాంతరము. వెనుక రీతులు గుణసమూవారూపములని చెన్నితిమిగదా రీతులలో! బదములను మార్చవచ్చును _పరివృత్యసహిష్ణువుగా గుణములను సంకలనము చేయుటయే శయ్య యగును కావున శయ్య రీతుల ధర్యమనవచ్చును. ఆయా

ద్వితీయాళశ్వానము 179 రీఠులకు. దగిన విధమున బరివృత్యసహిన్షువుగా గుణసంకలనము చేసీనయెడల శయ్య యగును

ఈ శయ్యావిషయమున గవులు జాగరూకత వహపింపవలేను,. అామ వాంండు-ా మాలాకారో రచయితి యథా సాధు విజ్ఞాయ మాలాం యోజ్యం కొవ్వే ష్యవహితధియా తద్వదేవాభిధానం” పూలమాలను గట్టువా(డేపువ్వు నేపువ్వుతో జోడించినచో బాగుగానుండునో యది లెస్సగా విచారించి కట్టునట్లు కవియు నవధానమఃచే నే పదముతో నే పద మును జోడించిన నందముగానుండునో తెలిసికొని రచింపవలెను” అని చెప్పెను ఆంగ్లమునంగూడ నీ శయ్య గలదు [కింద బూడు(డు * ₹0148ఇ07ల1 మహాకవియు నిట్టి యభ్మిపాయమునే తెలిపెను “106 ౧౦106 0 0656 ౪౦౯68 10 66౬ 01406” మజియు వీంగళి సూరన -- “స్తీ పొసంగ ముత్రెపుసరుల్‌ పోవాణించినరీతి6 దమలోన దొరయు శబ్దములు గూర్చి” అని యీ యభథిపాయమునే తెలిపెను ఈ వృత్తి రీతి శయ్యా పారములను గూర్చి మజికొంత చర్చింతము. వృత్తి వృ త్రిశస్టమునకు సర స్వతీకంరాభరణవ్యాఖ్యానమున రత్నేశ్వరుండీ (క్రింది విధమున వ్యుత్పత్తిని దెలిపెను . “యా వికాసేఒధ విక్నేపే సంకోచే విస్తరే తథా చేతసో నర్తయిత్రీ స్యా త్సా వృత్రిస్సాఒవి షడ్విధా “వర్తతే అనయాచి త్తం వికాసాదిమ ఇతి కరణసాధనోఒయం వృ త్రిళబ్దః” (దేనిచే ననంగా నే వ్యాపారముచే. జిత్తమునకు వికాస, విక్షేప సంకోచ, విస్తరములు గలుగునో యా వ్యాపారము (నాయికానాయకాదుల వ్యాపారము)

• 076 సక్‌డ0డ242129 10 13 65:2 08 1 (00 0%0౯65963 16 38086 శరేండి 110 500260 ౦౯౦6 108282 021 10200806 0 లిం 1010 67- వి£659100 10 బ్రల06౯21 [64093 9068 88 0868001164 10 (06 *౯41083 0€ 41 €08 1619 90051 200[00౯1ఎ6(6 5159 0౧06 206 1166 20 180206(2- 101 1086 (66 3300116 0016 50066066 33031 (4౯6 006 85008901 [0౯ 2006009 204 666 *కం 6 అగొంం 18 తేంంట0ం/0ం4 7816 011010” 0 భ్నాం!6353100 05 ఇం5డ్తక 18 ఇసేడ( వ్‌235%10 ఇ711ల8 0౨ వైింం066 621166 మైతి శయ్యా 0౯ పాక నళ సేఏ2064ర2? 60%మ68012600 701846 403 ౧286 (గ1+661 0% క%202%18)

180 కొవ్యాలంకారసం[గవాము వృత్తియని వ్యవహరింసంబడును ఆర్థవృత్తులన్న పుడర్ధ శబ్దమునకు రసమనియు, రసానుకూలమగు వస్తువనియు దెలిపితిమి కావున నర్ధవృత్తులన నట్టి రసాను కూలములగు వ్యాపారము (266005) అని యర్థము వీనివలన( జిత్తవికాసా దులు కలుగును కైశికీ ఆరభటీ సాత్వీవృత్తులర్థవృత్తులని తెలుపంబడినవి. లోచనకారు(డు “వ్యవవోరో పి వృత్తిరుచ్యతే" (వృ త్త్రియనంగా వ్యవహారము) అని చెప్పెను వ్యవహారమన వ్యాపార మే ఈ వ్యాపారము శబ్దాాశితము అర్ధా (శ్రితము నని ద్వివిధము. అన(గా ళబ్దవృ త్రి అర్థవృత్తి అని ద్వివిధము. శబ్దవృ త్తి మజల రెండు విధములు ౧ అభిధాదివృతులు ౨. ఉపనాగరకాది వృత్తులు అభిధాదివృత్తులను గూర్చి యిదివఆకే వివరించితిమి. ఇట నుపనాగేరౌ కాది వృత్తులను గూర్చియే వివరింతుము

ఈ వృత్తులు మొదట. [బధానముగా నను([ప్రాసము నా్యశయించియుండెను ఉదృటు(డన్నుపాసమును పరుషా ఉపనాగరికా (గామ్యా లేక కోమలా అని మూడుతెజ(గులుగా విఖాగించెను వృత్తియన నిట నియతవర్టగతమగు రసవిషయ వ్యాపారము అనంగా “కలకలకోకిలలలితే' ఇత్యాది స్థలముల “ల వర్షము పెక్కుసారులు వచ్చుటచే (క్రావ్యత గలుగుచున్నది ఇట్టి భావ్యతను లేక సౌందర్యమును గూర్చు వ్యాపారమే వృత్తి. ఇదియే రసవిషయ వ్యాసొ రను ఇట రసపదమునకు సౌందర్యమనియే అఖ్మిపాయము

రృుదటుండు.. మధురా పరుషా (పౌఢా లలితా, భద్రా అని ైైదు విధములుగా విభజించెను. ధ్వనికారుండివృత్తులను గూర్చి సూటిగా నిర్వచింప లేదు మమ్మటు(డు “ఏతాస్తీ సోవృత్త యః వామనాదీనాం మతే వైదర్శ్భి గౌఢి పాంచాల్యాఖ్యరీతయోభవంతి” (ఈ మూడు వృత్తులను ననగా కోమలా, పరుషా ఊపనాగరికా వృత్తులు వామనాదుల మతమున వైదర్భీ గౌఢీ పాంచాలీ రీతులే) అని యదృటుని వృష్తిత్రయమును వామనుని రీతితయములో. నంతర్భవింపంజేనెను జగన్నాథు(డు రీతిని పృత్తియని వ్యవహరించెను “తాం విబుధా వదంతి వృత్తిం గృహీత పరిపాకొం , అస్యాళ్చరీతేర్షిర్మాణే కవినా నితరామవహిళఠేన భావ్యం” ఇక నభినవగుప్తుండు “రీతయస్తుగుజే ష్వేవ పర్యవసితాః” (రీతులు గుణములలో శే పర్యవసించును) అనియు “నై వవృత్తి రీతీనాం తద్ధుణ వ్యతిరిక్తత్యం సిద్ధం” (వృత్తారీతులు గుణవ్యతిరి క్రములు గావు) ఆనియు దెలివి ధ్వనికారుండంగికరించిన మాధుర్యౌజః (పసాదములను మూండుగుణములలోనే వృత్తి రీతుల నంతర్భవింపంజే సెను, రత్నేశ్వరుడు "తస్యాః (రీలే;) గుణవత్పదరచనారూపక్వాత్‌ ; అత ఏవ పానకరసన్యా యేన సంభూయ చితాస్వాదపర్యవసానక్షమం గుణసంకలన మేన రీతి శితిలోచనకారఃో. (రీతి యన(గా గుణములు గల పదరచనయే ; కావున

ద్వితీయాళ్వానము 181 బానకరసము వలెనే యా గుణములన్నియును గలిసి యాస్వాదమును గలిగించును. కాన గుణసంకలనమే రీతి), అని లోచనకారుండు దెలిపెనని తెలిపెను. కావున నీ రీతులును వృత్తులును శబ్దాశితములే కాననామఖేదమే కాని యన్యభేదము లేదు కాన దత్తదసోచితముగా. గావ్యమున నిరూపితములగు మాధుర్యౌజః [పసాదములలోనే వృ త్రిరతులంతర్భవించును.

పైని నుడివిన ళబ్దవృత్తులు గాక యర్థవృత్తులని మజికొన్ని గలవు. అర్థమనగా. గావ్యవస్తువు అనగా నితినృ త్తమనియుం రసములనియు దెలిపితిమి వృత్తియన నభినవగప్తుడు “రసోచిత ఏవ చేష్టావిశేషో వృత్తిః” (ఆ యితివృ త్తరసానుకూలమగు చేష్టావిశేషమే వృత్తి) అని వచించెను. అనంగా నాయా రసానుకూలముగా నాటకాదులందు నాయకాదులు సేయు నౌచిత్య యు క్రమగు వ్యాపారము. దీనినే యాంగ్లమున 206109 అందురు. నాటకాదు లందు ళృంగారరస మభినయించు నాయకాదుల వ్యాపారము కైశికి యనియు, రౌదరస మభినయించు నాయకాదుల వ్యాపారము “ఆరభటి యనియు లీభత్స మభినయించు నాయకాదుల వ్యాారము సాత్త్వతి యనియు నభ్మిపాయము. దృళ్యకావ్యమున నీ మూండే యర్థవృత్తులు. భరతుడు భారతీవృత్తిని కబ్బ్దవృత్తి గానే పరిగణించెను, అన(గా నాటకమునందలి వాగ్వ్యువవారము. ఈ భథారతి యొక్క (పథేధములే వైదర్శ్భీ గౌఢీ, పాంచాలీ రితులు అని తెలిపియుంటిమి

ఈ యర్థవృత్తులు మొదట దృశ్యకావ్యాా శయములుగానున్నను తాక ణికులు వీనిని శ వ్యకావ్యమునగూడ( (బవేళపెట్టిరి ఆత్తటి శబ్దవృత్తి యగు భారతీవృ త్తినిగూడ నర్భవృ త్రిని జేసిరి విద్యానాథుండు కై శక్యాదులగు నాలుగు వృత్తులను నర్థవృత్తులనియే చెప్పెను (మూడే యర్ధవృత్తులుండుట న్యాయమని చెన్పితిమి) అతని ననుసరించి బట్టుమూ ర్రియ నాలుగర్థవృత్తుల నుదాహరించెనుం ఇంజేకాదు “కై శికి చెలంగు శృంగారకరుణలందు” అను పద్యమునం గై శిక్యాదు లను భరత(పో క్తములగు రసములందే కాక, యితర రసములందును నుండు నని విద్యానాథుననుసరించి చెప్పెను ఈ యర్థవృత్తులను గోమల (ప్రౌఢాది రచనలు (రీతులు) స్ఫుటము చేయును రీతులచేతనే యాయా వృతు లాస్వాద్య మానము లగును కావున వృత్తిరీతు లన్వోన్యాశయములు.

రీత్రి

త త్తద్రేశీయల్నాశయించుటంబట్టి త త్తద్దేశనామముచే(, _ గావ్యమునం దరతదీతు లేర్పడినవి. విదర్శదేశీయులా శయించిన రీతి వైదర్భ్శి యనియు, గౌడదేశీయలా శయించిన రీతి గౌఢి యనియు బాంచాలదేశీయలా[శయించిన రీతి పాంచాలి యనియు వ్యవహరింపబడును

భామహునికన్న ముండే వైదర్శ్భీ, గౌఢీ రీళులను రెండు కావ్యరీతులు

188 కావ్యాలంకారసం(గవాము లోకమున గలవు అందు వైదర్శి యుత్తమమనియు గౌడి యధమమనియు, నభిప్రాయము (పబలియుండెను కాని భానువుడాభేదమును వాటింపక నిరసించెను కావ్యమునకు( (బధానమైన వక్రోక్తి యున్నచో నే రీతి యైన నుపాదేయమే. కాని వైదర్భీ గౌఢీ లేదములను బాటించి యది యుత్రమ మనియు నిది యధమమనియు. జేప్పరాదని భామహుని వాదము ఖభామహని తరువాతివాండగు దండి వైదర్భీ గౌఢీ రీతుల రెంటిని నంగీకరించెను ఇతడు దన |గంథమగు కావ్యాదర్శమున “రీతి అను పదమును వాడక “మార్గము, "వర్మము” (శావ్యమార్గము కావ్యవర్మము) అనుపదములు వాడెను. పిమ్మట వామనుడు వైదర్శ్భీ గౌఠీ పాంచాలీ రీతులను మూఃటిని మాత్రమే యంగీకొ రించెను తరువాత రుదటు(డు పై రీతులకు 'లాటీయా' అను మతొకటి. చేర్చి నాలుగు సేనెను లోజుండు తన సరస్వతీకంరాళరణమున ర్ముదటుని నాలుగు రీతులకు మాగధీ అవంకీ నామకములగు మటి రెండు రీతులను జేర్చి మొత్త మాలురీతు లుదాహరించెను కారదాతనయు(డు తన భావ్యపకాళములో న ఖై. “ప్రతివచనం (ప్రతిప్పురుషం తదవాంతరజాతితః (పతి(పీతి

ఆనంత్యాత్సంక్షిప్య (పోక్తా కవిఖి శృతుర్విధేత్యేషా

తాసు పంచో-త్తరళతం విధాః (పోక్తా మనీషి ఖిః

[గంథవి స్తరభీతేన మయా తాఖ్యో విరమ్యతే

త వవాక్షరవిన్యాసా స్తాఏవ పదపంక్తయః

పుంసిపుంసి విశేషేణ కాఒవి కాఒవి సరస్వతీ

తస్మా చృతుర్థా టోద్ధవ్యా రీతిభేద [పకల్పనా”

అన(గా. బురుషులను బట్టి నూటయిదు రీతులు గలవనియు సంత్మేవించి నాలుగు రీశులు మాతమే యంగిక ర్రవ్యములనియు-దెలి పెను కారదాతనయుండు రీతులు (గగ్రంథక ర్తలను బట్టి యేర్చడుచున్నట్లు తెలిపెను వాస్తవమేమన నాయా రసానుకూలముగా రీతు లుండవలయును కాని క వినింబట్టి కాదు (ప్రతాప రుదీయకర్త వామనమతానుసారముగా మూడు రీతులనే [గహించెను ఈ రీతి [తయ సిద్ధాంతమే ధ్వనికారసమ్మతము నరసభూపాలీయకర్తయు నా మూండు రీతులనే స్వీకరించెను.

ఈ రీతి సిద్ధాంతమును మొట్టమొదట దండి లేవనె త్తెను. ఆతడు దానిని విస్పష్టముగా. జూపంజాలకపోయెను. కొని, వామను(డు దాని నెక్కువ హేతువాద బలముతో సిద్ధాంత మొనర్చెను రీతి కావ్యాత్మయనియు (రీతిరాత్మా కావ్యస్య విశిషపదరచనా రీతిః” _ విశేషమన గుణములే యనియు (మొత్తముమీద గుణవత్పదరచన రీత్రి) నిర్వచించెను. అన(గా గుణములన రీతి యేర్చడునని యభిపాయము సన సన్న దాతములచే వివిధములయిచే

ద్వి తీయా శ్వా నము 188 ఠజ్జువు లేర్పడు విధమున. గొన్నికొన్న గుణ ముల చే/ గొన్ని రీతు లేర్చడునవి నిష్క్బృష్టార్థము వామనమతమున- బదిగుణములు, అతని మతమున్మరసమునకుం (భాధాన్నమ.గాక రీతికే పాధాన్యము కావున నాతండు రీతినే కావ్యాత్మగాం దలంచెను కొని ధ్వనికారుండు రసాదులకు( (వాధాన్యమిచ్చి రసాడిధ్వనినే శావ్యాత్మగా నంగీకరించుటచే మానవునికి గుణములాత్మధర్మము లయినట్లు మాధుర్యాదిగుణములును గావ్యాత్మ యగు రసముయొక్క ధర్మములే యగును కావున గుణములును గుణములచే నేర ఏడు రీతీయు రనము ననుసరించి యుండ వలెను ధ్వనికారు. డీరీతిని రీతిపదముతో వ్యవహరింపక, “సంఘటని యను వేరుతో వ్యవహరించెను ఈ సంఘటన వక్త్సృ వాచ్య [పబంధా (విషయ) చిత్యములంబట్టి ఆసనాస అల్పసమాస, దీర్చసమాస-అని మున్విధములుగా నుండునని చెప్పెను (ఈ విషయమును జతుర్ధాళ్వానము నందలి గుణపక రణము తుదియందు(జూడవలెను.)

• ఈవిధముగా రీతులు వక్సృ, వాచ్య (పబంధౌ (విషయ) చిత్యముల

• మన యాలంకారికులు రీతికి వ_క్షృవాచ్య పబంధౌా (విషయ) చిత్యములే నియా మకములని చెప్పిన విధమున నాంగ్గాలంకారికులుగా గొందజు దెలిపిరి. ఎట్టన-- “0108 542069 86 (ం!6 2౯6 6671210 880606 *1 6 ౧౮2116 06167200 10 *0౧100 (66 5016 159 ౧౦106 38464 న్‌ం0ట 850 80016013 1186 306063 0[ 02/16 540౯610 ౧0656 020006 96 ౯6266 19 (౦ 35/103 021164 “(0 01210 20% 9628200) గౌగం 0080 ఈ కం౨60౯046 18 16 86163 08 166 00 01678666 2964 (16 0౧01016.

కంయ103 81768 (ఓం 21688080 28 06 916 108 0168206 284 8206101 5000606 [1116 5౧1082 ౮ కం548 గ06" 01(01815 0 ౧16 కై£206 26 6 8216609 206 సగుంగం 660 016026 (౪౦ 46016410 1000౯3 10 6 8౭౯206 90/16 సెల్‌ సెగంగ8% 38౫/9, 15 €ంణుం, లం 006? 120602 06108 ౪00406 2 100006010౧ ఇ ఉం భుంయం 116 వ20016 0 6 ౧1040 (96 సిశంరుంం 16 00ల?6 646 6 2226 50316 8 2600666 1౯39006౯ 080140 01 ౧౧236610 కిలై4563 286 18701766. 1 0 002౯206679 0౧ (6 ౧ ౦276 5౪00? 800208 486 మిజిల(10, 14 5660219 ౧0016 0౯ 1639 606333 12666 02606 0 906605, 880016 61౯? గం 126 0? 0161020 6200460 060 60 606108 201౯6 6189156064. *గ6 ౨౦6 16310609 106 306601 0౯ 920లనీగుడ8 ౦మీ8౯261603 12 0964ల 141 0౪ ౧029 20062౯ భాతి ౪ 90౧టనీి0గ020

కల 18 0164607 & ౧296 0 [ం%06 06 92 2 20262 06 8616 20296 02 ౪1206486 5016 “4 (6010081 00600 6467106 102 & ఛ2151 08141 636 % 23 40/౯2 523/0 ౦ ౧16 88206 3/16 శంక 6 1108988 05 90/10 10 (ం6 18 0 2039686 ంమి

ఇల ౮౯1౬౦131 ”

(ఏంగ6 002౦ల 0€ 4140822 న్‌2ంటడ.. లెద 154-155)

184 కావ్యాలంకారసం[గ హము ననుసరించి యుండవలె నిను నియమమును ధ్వనికారుండే మొదట స్టావీం చినవాడు కావుననే గుణములు రసధర్మనులు. గుణములచే. నేర్పడు రీళు లును రసధర్మములే యగునని చెప్పితిమి. కేళవమి[కుండు--- “*త తృదసోవకారిణ్య స్రతదైళ సముదృవాః పద్యేమ రీతయో గౌడీ వై దర్భీమాగధీ తథా” రితులు రసోపకారకము అనియే తెలిపెను [ప్రతాపరు[ద్రీయ నరసభూపా లీయ క రలీ విషయమును దెలుపర్తైరి “రీతులు సందర్భమాత సంగతములు అని నరసభూపాలీయమున( గలదు. ధ్వనికారుండు నుడివిన విధమున రసమును బట్టే రీతిభేదమును జెప్పుకొననిచో. గోమలమైన శృంగారరసమున6 ఐరుషాక్షక బంధ దీర్చసమాసము లుండవచ్చును హృదయో,దేకమును గలిగించు రౌదాదు లందు. గోమలాకరబంధము అసమాసములు నుండవచ్చును, ఇట్టయినచో నాయారసములు వ్యక్రములుగావు దండి వామనులు రనప్రాధాన్యవాదులుగారు గాన వారీ రీతులను రసములతో మేళవింపలేదు. కావుననే “రియతే పరం పరయాగచ్చంతొఆనయా కరణజసాధనోఒయంరీతి శబ్దః మార్గసర్యాయః (రితి యనణా. మార్గము. దీనిచే. (గ్రమముగా రపపదవిని (బొందుదురు) అని రత్నేశ్వరుని వ్యుత్చర్శము నరిపడునున్నది. పింగళి నూరనయు “రనభావము లకు వర్త ంబుగ వైదర్శ్భి మొదలై నరీతు లిమ్ముగనమర్చి”అని యిదే యభిప్రాయ మును బెలిపెను కామధేను వీ [కింది వ్యత్పత్తి నిచ్చుచున్నధి “రిణంతి గచ్చంతి అస్యాం గుణాఃషతి రీయతే కరతి అస్యాం వాజ్మధుధారా ఇతి వా రీతిః అధికరణే క్రి” దీనియందు గుణములు నడచును (వర్తిల్లును) అని కానీ దీని యందు మధుధార (రసము) (సవించుచుండును అని కాని యర్థమ, పాకము పాఠ మర్ధధర్మము “ఆర్ధగంభిరిమా పాకః' అనిపకాపరు[దీయలక ణము కొని పాఠక మన నర్థాస్వాదభేదము. వృత్తి, రీతి గుణముల కలయిక వలనం బుట్టిన యాస్వాదమే పాఠము, పాఠకమున నానావస్తు సంయోగమునం గొతశొకళ రుచిఖేదములు గలుగునట్టే వృత్తి, రీతి గుణసంయోగమువలన రుచిభేద మేర్పడును, ఇందు రెండు పాకములే చెప్పబడినవి. కాని మూడు పొకము లుండవలెనని చెప్పితిమి. రాజశేఖరుడు నవవిధపాకములను దెలిపెను ఆవి యివి --పిచుమంద బదర మృద్వీకొ, వార్తాక, తంత్రిణి, సహ కార, [కముక, (కాపుష నారికేళపొకములు. గ య్యు జీ య్య యనంబదమైెతి యని చెన్నీతిమి. ఇది శబ్ధధర్మము. దీనినీ

ద్వితీయాళ్వాసమను 185 గూర్చి విపులములగా. జెప్పియుంటిమి. ఈశయ్యను దండి, వామన ధ్వనికార, మమ్మట,. విశ్వనాథ, జగన్నాథాదులు దెలుపలేదు (ప్రతాపర్ముదీయక రయే తెలి పెను దీనికి మైత్రి ముద్ర యనియు నామాంతరములు అగ్నిపురాణమునం గనం శడుచున్నవి ఈశయ్యను విశ్వనాథాదులు రీతులలోనే యంతర్భవింప+జేసిరి.

కొవ్యవిశేషములు గి. ఇట్లు కావ్యస్వరూవంబు నేర్పించి యి.౦క( గావ్యవి శేషముల్‌ పొంకపటతు నటనపటుధూర్జటిజటాగచటులసింధు ఘుమఘుమారంభథ గంభీర గుంభనముల, గాం స్పష్టము. గి వ్యంగ్యము (పధానమైనను, న(వధాన మైన: నస్ఫుటమైనః గావ్యము (శినంఖ్య నమరు ను_త్తమ మధ్యమాధమత ధ్వని, గు ణీకృతవ్యంగ్యమును జి(తమై కడంగి. ౯౧ తా. వ్యంగ్యార్థము లేక ధ్వన్యర్థము వస్తురూపము, అలంకారరూవము” రసరూపము అని మువ్విధములుగా జెవ్పీతిమి. వీనిలో వస్తుగూపవ్యంగ్యమున కుదావారణము లీయ(బడినవి మిగిలిన వ్యంగ్యములుదావారింన (బడును. ఈ త్రివిధమగు వ్యంగార్థమును (బధానముగా ననంగా వాచ్యార్థముకన్న సుందర ముగా గోచరించినచో ను త్తమకావ్యము అప్రధానముగా నన(గా వ్యంగార్థము కన్న వాచ్యార్థమే సుందరముగా భాసించినచో మధ్యమకావ్యము అస్ఫుటముగా ననంగా గూఢముగా గోచరించినచో నధమకావ్యము అఆస్ఫుటముగా ననంగొా వ్యంగ్యరహితమనియే యర్థమును జెప్పుకొనవలయును. “అవ్యంగ్యమవరం స్మృతం” వ్యంగ్యరహితమైన కావ్యమధమమని కావ్య_పకాశకారు(డు చెప్పేను. వ్యంగ్య[ప్రధానమగు కావ్యము ధ్వనికావ్య మనియు, వ్యంగ్యమ[పధాన ముగా నున్నకావ్యము గుణీభూతవ్యంగ్య మనియు, వ్యంగ్యసృ్పర్శలేని కావ్యము చ్మితమనియు వ్యవవోరము. మమ్మట విళశ్యనాథాదులెల్లరును నీ విధమున! గావ్యము (తివిధముగానే వ్యవహారించిరి. కానీ జగన్నాథవండితుండు, ఉత్తమో త్తమము ఉత్తమము, మధ్య మము, అధమము అని నాలుగు విధములుగా విభజించెను, మమ్మటాదుల యు త్తమకావ్యము నీత(డు త్తమో త్తమముగా (గహించెను, వ్యంగ్యార్థ మప

186 కావ్యాలంకారసం[గ్రహము భ్రానమైనను జమత్కారకారణమగునో నది యు త్రమకావ్యము (య్యత వ్యంగ్య మప్రధాన మేవ సత్‌చమత్కారకారణం తద్ది పతీయం) అని చెప్పి యీ (క్రింది శోకము నుదాహరించెను ల్లో రాఘనవిరహవ్వాలా[ సంతాపితసహ్యశ్రె లశిఖరేషు శిశిరే సుఖం శయానా॥ కపయః కుపష్యంతి పవనతనయాయ. కం అలరామునిదగు విరవి నలమున( గడు((గా(గు సహ్యనగశిఖర ములం జలితలి సుఖముండిన కో( తులు కని హనుమంతు. గినియం దొడ(గ6 గడి(దియున్‌ హనుమంతుండు సీతాకుకలవా ర్వను భ్రీరామునికి నివేదించెను, ఆది విన గానే రాముని విరహతాపము చల్లాజినది అన(గా రాముడు చల్లబడినాండు. “*ఫిశిరర్తువులో రాముని విరవహాతాపయుచేం (గాగుచున్న శ్రైలశ౭రము లందు సుఖముగా బండుకొని యున్నకో:తులు రాముండు చల్చబిడంగానే శె లశలిఖరములు గూడ. జల్లంబడుటచే శీకార్రిమై హనుమంతుని పై(గోవించినవి క అనియర్థము, ఇది వాచ్యసిద్ధ్యంగ మను శణీభూతన్యంగ్య మని యాలంకారికుల మతము వాచ్యసిద్ధ్యంగ మన(గా నెచ్చట( గావ్యమున వాచ్యార్థము సరిపడక పోయినపుడు వ్యంగ్యార్థమువలన నర్థము సరిపడునో యది వాచ్యసిద్ధ్యంగము. ఇట “గో(ళులు హనుమంతునిపై గోవించినవి” అనునది వోభ్యార్థము. అకారణ ముగా నేల కోవించినచో తెలుపంబడలేదు వాచ్యార్థము కనువపత్తి వచ్చినది. “రాముండు చల్లంబడిరాండు” ఆను వ్యంగ్యార్థమును జెవృకొన్నచో వాచ్యార్థము సరిపడును ఇట్టీయెడల నీవ్యంగ్యము వాచ్యసిద్ధికి. గారణమైనది కాన (ఐధాన మగు వ్యంగ్యముగా లేదు ఈ వ్యంగ్యమిట( (ఐధానము గాకున్నను జమత్కార మును గూర్చుచునే యున్నది ఆ చమత్కారము సహృదయానుథవై క వేద్యము. దౌర్భొగ్యవళమున దాస్య మనుభవించుచున్నను రాజకళతము సౌందర్యమును గోలుపోదుగదా ।; ఆమె (పధానమగు రాజ్ఞీక్వమును గోలుపోయిళను సౌందర్య మును గోలుపోని విధమున నీ వ్యంగ్యమును నప్రధానమైనను, జమత్కారమును గోలుపోకున్నది కొన నీదే విధమున వాచ్యసిద్ధ్యంగము అపలాంగము అను వ్యంగములును, జగన్నాథునిమతమున నుత్తమకావ్యములుగా గణింపంబడినది మమ్మటాదులు దీనిని గుజీభూతవ్యంగ్యమనిరి _పాచినుల మధ్యమ ఆధమకావ్య ములకును, జగన్నాథుని మధ్యమ కావ్యములకును భేదము గానరాదు. కానీ యధమ కావ్యమును జగన్నాథుండు ళబ్దచి,త [పధానము అర్థచిత [పధానము నని మజల రెండుగా విభజించెను ఈ విధముగా నర్జ్మప్రాధాన్యమునుబట్టి జగన్నాథుని

ద్వి తీయా శ్వా సము 18%? మతమున( గావ్యము నాలుగు విధములు, (పతిపాద్యవిషయమును బట్టీ మటీ కొన్ని భేదములు గలవు అవి ముందుదెలుప(ఐడును.

ఆనందవర్థనాభార్యులవారు ధ్వన్యాలోకమున నీ ధ్వన్యర్థమును సాధించుచు సీ విధముగా దెలిపిరి :.-- అర్ధము. వాచ్యము, వ్యంగ్యము లేక (ప్రతీయమానమునని ద్వివిధము వాచ్యమన(గా వాచకము యొక్క యర్థము, అది నుపసిద్ధముగా నెల్ల రెజింగినదే శ్రీం కవయవములకన్న భిన్నముగా లావణ్యము థాసిల్డు విధమున మవికవుల కావ్యములందు వాచ్యార్థములకన్న భిన్నముగా వ్యంగ్యార్థము భాసిల్లును. ఆ వ్యంగ్యార్థము వాచ్యసామ్యర్థము చేతనే యాక్షిప్తమగును, (ఆకర్షింపంబడును) అది వస్త్వలంకార రసరూపము _ వస్తురూప వ్యంగ్యమునకు వ్యంజనావృత్తి ఘట్టములో “కం ఇక (6 దిరుగవచ్చు నిట గీ ఇచటమా యళ్త పండు నే నిట. ఐరుందు” మొదలగు వద్యము లుదాహరింప(బడినవి ఆలంకారరసాది వ్యంగ్యములు ముందు(దెలియును. ఈ వ్యంగ్యములన్నియు వాచ్యసామర్థ్యా &ీప్తములే, వస్తువ్యంగ్య, అలంకార వ్యంగ్యములలో మనకుః [గమము గోచ రించును ఆన(గా ముందు వాబ్యార్థము ; తరువాత వ్యంగ్యార్థమును (గమముగా గోచరించును ఇచ్చటి [క్రమము స్ఫుటముగా గోచరించును. కాని రసాది వ్యంగ్యముల నా (కమము గోచరింపదు. ఆ వ్యంగ్యము వాచ్యముతోడనే థాసిల్లుచున్నట్టుండును ఆ (తివిధమగు వ్యంగ్యార్థమే కావ్యాత్మ ఈ వ్యంగ్యా రము శబ్దళాస్త్రమును బఠించుటవలన(గానీ నిఘంటాాదులను వల్లించుటవలనం గానీ తెలియరాదు అది సహృదయహృదయైకవేద్యము అన్ని శబ్బములును నా వ్యంగ్యార్థమును వ్య క్షపణుపంజాలలువు, కొన్నికొన్ని శబ్దములు మాతమే కలవు వానిక్రై కవి యత్నింపవలెను. అట్టి పద్యపయోగము వలననే మహాకవి యగును. ఎట్లన : గీ కలవునాదగు హృదయరోగము! గుదుర్చు మందు మాత్రలు పొరుగింటి సుందరికడ, నాకు నధరామృతానుపానంబుతోడ నాల్గుపూటలు సేవింప నయమగునది. ఇట హృదయరోగపదమును దీసి, వృదయవ్యాధి యనియు, లేక వృదయామయమనియు మాతలు పదమును దీసి గుళకలనియు, అనుపాన వదమును దీసి 'కూడ చేర్చుమందు" అనియు, సేవింష' పదమును దీసీ భక్షింప, అనియును నుంచినచో( బద్యములోని సౌందర్యమంతయును భ్రవ్టమగుకుగదా పదార్ధము వలన వాక్యార్థము బోధపడువిధమున వాబ్యార్థము గోచరించిన వీమ్మటనే వ్యంగ్యార్థము గోచరించును, వాక్యార్థము గోతరించినపిమ్మటం

100 కావ్యాలంకొారసంగహము ఐదార్థము పృథక్కుగా గోచరింపని విధమున సహృదయుల కొ వాభ్యార్థ సామర్థ్యముచే వ్యంగ్యార్థము గోచరించిన వీమ్మట( బృథక్కుగా వాచ్యార్థము గోచరింపదు ఇంక ధ్వునిలక్షణ మిది : “య శక్రార్ధళ్ళట్లో వా తమర్థ ముపసర్జనీకృత స్వార్థా ॥ వ్యంక్తః కావ్యవిశేషః స ధ్వనిరితి సూరిభిః కథితః లా. ధ్వనియశంగా నెచ్చట శబ్దము తన యర్థమును ఆర్థము దన్నును, అృపధానముగాం జేసి యర్థాంతరమును బోధించునో యది ధ్వని ఎట్టన, కం ఆయందం బా చందం బా యాలాప్మకమంబు నా సమయమునం వీయూాషధారయె యిడె వోయిని న న్నిపు డలంచె నది పెనుజ్వర మై ఇట అ ఆ ఆను వర్షవ.లు స్వార్భమును నప్రధానముగా (జేసి 'లోకోత్త రము అను నర్థాంతరమును వ్యక్తము సేయుచున్నవి గీ *'ఇచట మా యత్త వండు నే నిట ఎరుందు" అను పద్యమునందలి వాచ్యార్థము తన్నపధానముగా. జేసికొని *నా మంచముపై౯ బడును” అను వ్యంగా౭ర్థము వ్య క్రము సేయుచున్నది ఈ వ్యంగ్యార్థ (పాధాన్యాపాధాన్యములం బట్టియే ధ్వని గుజీభూత వ్యంగ్యాడిభేదములు చెప్పంవిడినవి _సమాసో క్రి అక్షేపషము. దీపకము, అవహ్నుతి. పర్యాయోక్షము ఆప్రస్తుత [పళంన--యీ యలంశారములలో వాచ్యమునకే [ప్రాధాన్యము గాని వ్యంగ్యమునకు. బాధాన్యము లేదు కాన, నివి గుణీభూతవ్యంగ్యకావ్యములే యగును ధ్వని సీ, తల యొత్తుకొనం గల్గి. గులమువారలలోనం బదినూయుశిరనుల పావంజేని కనువమచ్చాయానివోరమందగం గి జీమగిచీ(కటి (మింగు నెమ్మెకాని కమృ అాళ్టీలో నిద యవతరింపంగ గళ్లి వెళలిదమ్మిపొక్కిటి వేల్పుసామి కలి మవోనటజటావలఖి నుండంగ. గళ్ల 'నెలకొన స చలి నివలు(గువాని

ద్వి తీయా క్యా సము 180 గి. కవుర ! భువనాతిశాయి వై భవవిభూతి బూని జగదేక జేగీయ్యమాను: రైన 'యోబభూపాొలు నరసింవు. డుర్వి యందు నవతరించి కుభన్ఫూర్తి నతిశయిల్లి కొన6గల్లె (ప్రా కోగల్లె ; నతిశయిల్ల (ప్రా నమరుచుండ ళా. మొదటి పాదముచే నరసభూపాలు(డు భూఖభారమును వహించెననియు ద్వితీయపాదముచే. (బతాపమును వహించెననియు. దృతీయపాదముచే నాార్త రక్షణము గావించుచుండె ననియు జతుర్ధపాదముచే లోకమున గీర్తిని వ్యావింపంజే నె (శేషుండు, సూర్యుండు విష్ణువు చం్యదుండు, వీరు చేయు కార్యములు నరసరాణే చే యుచున్నా(డు) ననియు ధ్వన్యర్థములు గోచరించు చున్నవి. ఆయా పాదము లందలి శబ్దములు తమ స్వార్ధముల న్యపధాన ముగౌం జేసికౌని భూభారమును వహించిన. మొదలగు నర్థాంతరములను దోంవించుచున్నవి. 'నరసభూపాలుండు భూభారమును వపాంచె' నని వాచ్య రూపమున! దెలివినచో రమణీయత్వము లేదు. ఆ యర్థమును నోటితో. దెలుప కుండ దో(వింప(జేసిననే యందముగా నుండును ఇట వాభ్యార్థ మ్మపధానమై, వ్యంగ్యార్థము లేక ధ్వని (పధానముగా నున్నది. ఇది యుత్తమకావ్యము. గీ ఇందు. దలయె త్రుకొనంగల్లె దండళూక పతికి నన నారసింవాభూపాలు. డుర్వి6 చాల్చ నను వ్యంగ్య మాది యౌ ధ్వనులు దోంపం చనరు న్నుత్తమ కావ్యమై ధ్వనియనంగ. ణక పై వివరణముచేతనే గతార్జేము శ గుణీభూత వ్యంగ్యము కం. కోలువాన యొసంగి సురగవి 'వెలికిలంబడు ; గల్పతరువు వేడిన మజీయా కులపడీ పండ్డి గిలించును ; నలువుగ నినుంబోలంగల వె నరసింవానృపా ! ౯ వేండినమతఆి (పా) వే(డుకొనిన తొ. కామధేనువు తన్ను గొలుచువారి కాళ. గొలిపి వెలికిల/(ఐడును, ఆన(గాం జేతకాదని వెనుదీయిను (పొదుగుం జూపును) తన్ను వేండంగాం

శ90 కొవ్యాలంకారసం[గహము గల్పవృక్షము వ్యాకులపడును (ఆకులురాల్ళును) పండ్లిగిలించును, అనంగా నోరు వెళ్ళబెట్టును (పండ్ల నొసంగును). ఇవి నిన్నుంటోలంగలవే ? అని కాకువు. (వెలికిలంబడు, పండ్రిగిలించునను వాని యర్థముననే యీ కాలమున “మొండి చెయ్యి చూపెను” అని వ్యవహారము ) కం నిను. బోళలంగలదె సురతరు వనునెడ లే దనెడు వ్యంగ్య మరయః/గ వాచ్యం బు నతిక మించి మించమి' దనరున్‌ ధర నిది గుణీకృత వ్యంగ్యం బై. ౯౫ పై పద్యమున గుణీకృతవ్యంగ్యము “ఫపోలగలవె?? అను స్థలమందు! గలదు ఎట్టనం గల్బవృక్షము నినుబోలంగలదే? అను వాబ్యార్థము “ఫోలలేదు అను వ్యంగ్యార్థమును బోధించును ఇచ్చటి కాకువ్యంగము వాచ్యార్థముతోడనే భాపిల్లును కాని వాచ్యార్థానంతరమున(గాదు. ఇట వ్యంగ్య మునకు. (బత్యేకత్వములేదు. కాకువుచే నాక్షి ప్రమగు వ్యంగ్యమెల్ల యెడల సీవిధముగానే వాచ్యార్థసంవలితముగానే ఖాసిల్ణును వాబ్యార్థమున కావ్యంగ్యా ర్ధము లేక వి్రాంతియే లేదు. కాన నిచ్చటివ్యంగ్యము సుందరముగాదు. కావుననే గుణీభూతవ్యంగ్యము లేక గుణీకృతవ్యంగ్యము, గుణము = అప్రధా నము , గుణీకృతము - ఆ[పధానముగా( జేయంబడిన - వ్యంగ్యము = (గుణీభూత వ్యంగ్య పకరణము నందలి కాకువ్యంగ్యమును జూడుండు )) చిత్రము ర్‌ కం. చిితము శచ్దార్జోభయ చి(తములన (దివిధగతుల జల(గు , నదియుసం నూత్రిత మగు ముందజణ నా చిిళాలంకారతతులు చెప్పెడిచోటన్‌ + ౯౬ కా. శబ్ధచితము, ఆర్థచ్మితము, శబ్దాగరోభయచిితము అని చ్మితకావ్యము (తివిధముం దీనిని ముందుదాహరింతుము. | తివిధములగు చ్నిత్రము ల్కన్మవని యిచ్చటం జెవ్చి చతుర్దాశ్వాసమున 88వ పద్య్మమున-_-- లా కం. ఇవీియును శబ్దారంబుల ద్వివిధములై [క్రమముతోడ వెలయ నను[ప్రా సవిశేషంబుల నుపమా ది విశేషమ్ములను గావ్యడీవితసరణీన్‌,

ద్వితీయాళ్వాసము [91 అని ద్వివిధమునే చెప్పి చ్వివిధమునే యుదాహరించెను. ళద్దార్గోభయ చిత్రమును మేముదావారించి తెలుపుదుము కం. ద్వివిధం బగు ధ్వనికృతులం దవిరళగతి లవణాభిధా యోజిత మై యవివతీత వాచ్యంబును వివ&తాన్యపర వాచ్యవృ త్తి యు ననంగన్‌ = ౯8 తా లకశణామూలధ్వని యనియు, నభిధామూలధ్వని యనియు ధ్వని రెండు విధములు లశణామూలధ్వని యవివక్షితవాచ్యము. అనగా నందలి వాచ్యార్థము వినక్షితమ. గాదు. అన(గో వాబ్యార్థము పైసంగనేపొసంగదు అది స్వార్థమును గోలుపోయి పొసంగుచున్న మజొక యర్ధమును దెలుపును అభిధామూలధ్వని వివక్షితాన్యపరవాచ్యిము అనగా వాచ్యార్థముపొనంగి నను నన్యపర ముగా (ధ్వనిపరముగా ) వివశ్నీింపంబడును. లకతణామూలధ్వనిలో. వాచ్యార్థము పొసంగనేపొసంగదు అభిధామూల ధ్వనిలో బౌసంగుచున్నను నా వాచ్యార్థము వ్యంగ్యపరముగా వివక్షింప(బడును. కం. చను నత్యంతతిరసృత మన నర్తాంతరనమేత మవ, ద్వివిధతం గై థి న్‌. కొని యవివఊతవాచ్యం ; బినుముడి యగు వాక్యపదము అెనసిన నదియున్‌. ౯౮ తా మఅరి నా లతణామూలధ్వినియగు నవివకీతవాచ్యము - అత్యంత తిరస్కృృతవాచ్యము అర్థాంతరసం కమితవాచ్యము,_ (అర్థాంతరసమేతము) అనరాదు) నని ద్వివిధము ఆ ద్వివిధధ్వనియు వాక్యగతము, పదగతము అను శేదములచే నాలుగు విధములగును. వాద్యార్థము బౌొత్తుగా సరిపడక యత్యంత తిరస్కృృతమై వాబ్యార్థము నకు సంబంధించిన మజొక యర్థమును లోధించినచో నడి “"యత్యంతకిరస్కృత వాచ్యము” అనంబడును ఇదీ వెనుకందెలుపబడిన జహర్లక్షణయే. 'రవిసం[కాంత సౌభాగ్య స్తుషారావృతమండలః ” నిశ్ళ్వాసాంధ ఇవాదర్శ శ్చం[దమా న ప్రశాశతే” తా సూర్యుని యందు సం[కమించిన తన సౌభాగ్యము గలవా(డును, మంచుగప్పిన బింబము గలవాండును నగు చందుండు నిళ్వాసాంధమగు (నిట్టూర్చు గాలులచే గుడ్డివాజిన) నద్ధమువలె ! _పకాశింపకున్నాండు, ఇట

1ళిలీ కావ్యాలంకార సంగ హము నంధత్వము. చేతనధర్మము గడా _ ఆచేతనమగు నద్దమెట్లంధమగును ? కాన “నంధ శబ్దము స్వార్థమును దిరస్కరించి, (వ్రకాశహీనము అనునర్థమును స్వీకరించినది ఇట 'అప్రకాళాతిశయము వ్యంగ్యము. ఇట వెనుకజెప్పిన 'మంచబాః[కోశంతి' అను స్థలమునవలెనే జహలక్షణ. “ఆకాళాతిశయ రూపవ్యంగ్యము లక్షణామూలము కాన నిది యత్యంత తిరస్కృత వాచ్యరూప ధ్వని సీ. కమలాక్షు నర్చించు కరములుకరములు ; ఫ్రీనాథు వర్జించు జిహ్వజిహ్వు" ఇట గరములు కరములుగాక మజేమగును ? జిహ్వ బిహ్వగాక మజేమగును ౩? కాన రెండవ కర జిహ్వాది శబ్దము లు త్తమకరములు ఉత్తమ. జీహ్వు ఇత్యాద్యర్థాంతర మును స్వీకరించును ఇందలి ద్వితీయ కరాదిళబ్దముల వాచ్యార్థములు వై విధమగు నర్భాంతరమున సంకమించినవికొన నిట నర్ధ్థాంతర సంకమిత వాచ్యధ్వని (ఆర్థాంతరమున సం[క్రమింపజేయంబడిన వాచ్యార్థము గల ధ్వనియని వ్యుత్పత్యర్థము) ఇదియే యజహల్లకణ ఎచ్చట వాక్యతాత్పర్య ములో స్వార్థముతో(గూడి యే లవ్యార్థము భాసిల్లునో యది యజహల్ర్తిషణ యని చెప్పితిమి “కుంతాఃప్రవిశంతి” “కోదండపంక్తులువచ్చె” అనుబోటులందువలె నిట ద్వితీయకరాది శబ్దముల యొక్క వాచ్యార్థము విడువబడకయే లష్యార్ధమగు ను త్త్రమకరత్వాదులు వాక్యతాతృర్యములో (ఐవేశించుచున్నవి ఈ యవివక్షిత వాచ్యధ్వని పదగతము “నిశ్వాసాంధ”, “*కరములుకరములు” అనుచోట్ట “అంధ, కర ఇర్యాదికమగు నేఠపదము వలననే యిచ్చట ధ్వనులు దో(చుచున్నవి వాక్యగతాత్యంత 3రస్కృత వాచ్యము ఉపకృతం బహు త్యత కి ముచ్యదే సుజనతా (పధితా భవతా పరం విదధదీదృశ మేవ సదా నఖే సుభితమాస్వ తత శరదాం శతం. కం సలిపితి కడు మే లేమన వలె; నీదగు పెద్దతనము( [బకటించితి వో చెలికాండ । యివ్విధముననె సలుపుచు నూతేండ్హు మనము సొఖ్యముతోడన్‌. పెక్కపకారములను దనకు. గావించిన మ్మితునితో నొక (డనుచున్నాడు. ఇట విపరీతలక్షణడే “నాకు, జాలం గీజ్ళ సేసితివి ఈ విధమున నీ [ముక్కండి తనమును దెలివితివి. నన్నీవిధమునం జేసితివి కాన నీవు పెదకాలము (బదుకవు” అను నర్ధాంతరము వాచ్యార్థమును దిరస్కరించి, యళ్లితమగు చున్నది ఇది వాక్యగతమగు నత్యంత తిరన్కృత వాచ్యధ్వని

[18] ద్వితీయాశ్వాసము $98ి వాక్యగతార్థాంతర సం్మకమిత వాచ్యధ్వని తా మస్మి నచ్మి; విదుషాం సమవామయో౭త్ర తిష్టతి ఆత్మీయాం మతిమాస్థాయ స్థితిమ్యత విధేహి యత్‌ కం నిను(గూర్చి నేను మాబొక టనుచుంటిని; విబుధనివహు మడరు నిచట. దా నిని సావధానమతి వై వినుమీ । చెవియొగ్గి యోర్మి పేర్మి చెలంగన్‌, విద్వత్సమాజములో నికి వచ్చుచున్న యొక బాలకుని/గూర్చి. యొక వృద్ధుండనుచున్నా డు . శికణీయుండగు నా బాలుండెగుటం. గూర్చున్నవాం డగుటచేతనే సిద్ధించుచుండ “నినుంగూర్చి” చెప్పుట “ఇతరుల గుటించి కాదు ? నినుగూర్చియే సుమా అను లక్షార్థమును టోధించుచున్నది. *“అనుచుంటిని" అను నుత్తమపురుష కియాపదము చేతనే కర్త లభించుచుండంగా నేను అని తిరిగి చెప్పుట “నీకుంజెప్పునది యితరులుగాదు నీ యావ్తుండనగు నేమ” అను. లక్షార్థమును లోధించుచున్నది విద్వాంసుల యెదుటనే తాను చెప్పుచు మరల “ఇచట విబుధవివహమడరు” అని చెప్పుటచే నా వచనము “పరమ్మపమాణము అను లఖ్షార్థమును టోధించుచున్నది. ఈ లత్యార్ధములన్నియును వాని యతి శయమును _బయోజనమ.గా వ్యక్తము సేయుచున్నవి. దీనిచే “నా మాట నీకు హితమైనది కాన దప్పక చేయవలెను” ఆను నభ్మిపాయము గోచరించును. ఇట నీ విధముగా వాక్యమ=తయ.ను నర్థాంతరమున( బరిఇమించినది చ. ననువుగ వీనిలతణ మొనర్హు, ధృతేందిరు.డన్నం గ ఎమ్షుండన్‌ ధ్వనీయభిభూత వాచ్యముగ 6ద | త్పథమంబుచెలంగు; “యావనుల్‌ ! మనమున గొవు?మానుగొడనమ _త్తతురు ష్కులం(దుంచునీ శండన్‌ ధ్వని యి.తరార్తసం[కమిత వాచ్యముగాంగ ద్వితీయమింపగున్‌ ,

ఈ వెశకటి వివరణమునందలి విషయమే యిందు(/గలదు “నరస భూపాలుడు ధృతేందిరుండు” అన్నచో నభిభూతవాచ్యము (అత్యంతతిరస్కృత వాచ్యము) దీనికి “నరసభూపాలుండు గృష్టుండు” అనునది వ్యంగ్యార్థము “*విష్ణ్టర్నారాయణః కృష్ణః” అను నమరకోశమును బట్టి కృష్ణుండన్నను విస్దు వన్నను నొక). టియే “నా విష్ణుః పృధివీపతి” అనియు గలదు. కాన “నరస భూపాలుడు విష్టవు అని వ్యంగ్యార్థము.

104 కావ్యాలంకార సంగ్రహము ధృలేందిరుండన నిందిరను ధరించినవాడు నరసభూపాలు(డు ్రీమహి విష్టువు యొక్క భార్య యగు లక్ష్మి నెట్టు ధరించును ? కావున “నరనసభూపా లుండు ధృతేందిరుండు” అనుచో వాచ్యార్థము పొసంగదు. ఇది జవాల్దకదణ యని తెలిపిశిమి కాన ధృతేందిర పద మత్యంత తీరస్కృతొవాచ్యమై రాజ్య లక్ష్మిని ధరించినవాంయ అను నర్థమును స్వీకరించినది ఇది లత్యుర్థము. “నరనభూ పొలుండు ఫ్రీవష్టువు అనునది. (ప్రయోజనము. ఇది యత్య:త తిర ప్కృతవాచ్యధ్వని పదగతము ॥ యావనుల్‌ మనమున. [గొవ్వుమానుండు' అనుచో “నీతండు మత్త శతురుష్కుల(జంపు” అనునది వ్యంగ్యము ఆర్థాంతర.౦ కమిత వాచ్యధ్వని యందు “ఆజహల్పవణ యుండునని తెలివితిమి “సీ కమలావ్షునర్శించు కరములుకరములు"ొ అనుచోట లాటాను (పాసమున దీని నుదాహరించియుంటిమి “యావనుల్‌ మనమున _గొవ్వు మానుండు అనుచో నా విధముగా లాటాన్నుపాసము లేదే అని యనుకొన చచ్చును. వినుడు. లాటాన్నుపాసము గల చోటనే యన్రాంతరసం[క్రమిత వాచ్యధ్వని యుండునని నియమము లేదు వాచ్భార్థమిచ్చటం బొసంగదు ఎట్టన “యావనుల్‌ మనమున (గొవ్వుమానుడు” అనునది వాచ్యార్థము *ఏల యావ నులు [క్రొవ్వు మానవలెను ? మానకున్న నేమి?” అను (పళ్నలు లేచును ? ఈ వాక్యము సంతృ వ్రీకరముగా సమాధానమిచ్చుటలేదు ఆకాండు పూరి కొలేదు ముఖ్యార్థబాధ యుండవలె/గగదా ఇట *కరములుకరములు” అనుచోటీ యందువలె మె.భ్యార్థవాధ యేమి గలదు? అన్నచో ముఖ్యార్ధము పూర్తిగా కుండుటయు ముఖ్యార్ధబాధయే యగును ఇట ముఖ్యార్ధము లేక వాబ్యారము పొనంగకున్నది “*ఈశండు యావ నులను చుంచు” నను నర్జాంతం మున నీ వాచ్యార్థము సం క్రమించినది కాన నర్భాంతరసం[కమిత వాచ్యధ్వని. ఇది వాక్యగతము గీ. అరఆంయ మజియు వివతీళాన్యపరవాచ్య మవని లత్యు కమవ్యంగ్య మన, నలత. త కమవ్యంగ్య మన ద్వివీధంబు , వీని లక్షణము లేర్పజించెద లలితఫణితి, ౧౦౦ తా వివకతాన్యవర వాచ్యధ్వని నంలక్య[క్రమవ్యంగ్యమనియు నసం లవ్య,కమ _ వ్యంగ్యమనియు ద్వివిధము _సంలక్ష్య[క్రమవ్యంగ్యమనంగా వేనియందు _వాచ్యార్థవ్యంగ్యారముల క్రమము నసృుటముగా గోచరించునో

ద్వీతీయాళశ్వాసము 1905 యది సంలతక్ష్య[కమవ్యంగ్యము దీని కే యనురణనవ్యంగ్య మనియు నామాంత రము అనురణన మనగా. బతిధ్వని ముందు ధ్వని విమ్మట! [బతిధ్వనియు( గదా అట్లే వాబ్యార్ధము గోచరించిన పీన్ముట వృంగ్యార్థము గోచరించినచో నది యన.రణనవ్యంగ్యము వాచ్భార్థవ్యంగ్యార్థముల శ్‌మ మెచ్చట నూక్మ ముగా నుండుటచే. దెలియరాదో యది యసంలవ్య[కమ వ్యంగ్యము.

గీ. *ఇతండు నరసింవు. డను నెడ నిదియ న్యంజ కం బగుచుం గృష్షుల డనెడు వ్యంగస్ధమ.ను వరునం 'దెలుప లత్యుక్రమవ్యంగ్య ఏ; మీల నలత త కమవ్యంగ్య మిట్ల వేద్య క్రమంబు. ౧౦౧ ఇతండు “నరసింహుడు” అన్నచో నరసింహవదముచే. 'గృషుండు” అను సది వ్యంగ్యార్భము వ్యక్తమగచున్నది ఇది లక్ష్య కమవ్యంగ్యము “"ఇతండు నరసింహుడు” అము నెడ ముఖ్యార్హ్దదాధ యేమియులేదు *నరసింవా పదముయొక్కు శబ్దళ క్తిని/బట్టి “విష్ణువు (కృష్ణుండు) ఆను నర్ధాంతరము వ్యక్తి మగ మనృది మెదటికక్యలో నరసింహపదముచే నరస భూపాలు. డనియు ద్వితీయకత్యలో విష్ణు వనియు నర్భ్వము తోంచుచున్నది ఈ (శమము సృుటము]”ా గోచరించుచున్నది కాన సంలత్య[కమవ్యంగ్యము, ఆసంలక్షీత్కకమవ్యంగ్యమున నీ వాద్యార్థవ్యంగ్యార్థములకు( (గమము స్ఫుట ముగా గోచరింపదు గీ. అందు అత్య కమవ్యంగ్య మమరు “శబ్ద శకిమూలం' బనంగ నర్థళక్తిమూల” మన “*నుభయళ కిమూలంబు” నన (దినసంఖ్యం దాల్చు ; వేర్వేలు వీవిభేదము లొనర్తు. ౧౦౨ స్ప్టము శం. తనరారు వస్తురూపం బన(గ నలంకారరూవ మనగ ద్వివిధ యె ఘనవాక్యపదగతత్వం బున నాల్లగు శబ్దశ కిమూలము ధరణిన్‌. ౧౦౩ తా. శబ్దళకి మూలధ్వని శబ్దశ కిమూలవస్తుధ్వని, శబ్దళ కీమూలాలంకశార ధ్వనియని ద్వివిధము, అదియు. బదవాక్యభేదములచే మొత్తము నాలుగు విధములు,

196 కావ్యాలింకారసం[గహము సీ. నమధిక* ఐగు నర్థళ క్తి మూలము స్వతః (పతిపన్నమును, గవి(ప్రౌఢవచన సిద్దంబు, సుకవినిబద్దోక్తి సిద్ధంబు, ననం (దిరూపు ఐగు ; సవియు వస్తు కలితనస్తుధ్వని ; యలవనస్తుభవదలం కృతిమయధ్వని , యలంకృతి నిరూఢ వస్తుధ్వని , యళలంకృతిస్తు కాలంకృతి ధ్వని యన నాల్గు భేదములు వరుస గీ. నొక్కొకటి. చాల్చ రవిసంఖ్య నొనరు ; నవియుం దనరు ముప్పదియా ఇ పదవ్రబంధ వాక్యగత భేదమ.ల, నిట్లు వరలునుభఖయ శకిమూలంబు నేకమై జగతియందు. ౧౦౪ తా. స్వతస్సిద్ధారళ క్రిమూలవస్తుధ్వని స్వతస్సిద్ధార్థళ క్రిమూలాలంకార ధ్వని స్వతస్సిద్ధార్థళ క్రిమూల వస్తుకృతాలంకారధ్వని స్వతస్సిద్ధారళ క్రి మూలాలంకారకృతాలంకారధ్వని యని నాలుగు విధములు , కవిపౌఢోక్తి నిద్ధార్ధళ కి మూల వస్తుధ్వని కవిపొఢో క్రిసిద్ధార్థళ క్తి మూలాలంకారధ్వని, కవి ప్రౌఢో క్రిసిద్ధా్ధళకి మూలవస్తు కృతాలంకారధ్వని _ కవి[ప్రొఢో కిసిద్ధారళ క్రి మూలాలంకార కృతాలంకార ధ్వని యని నాలుగు విధములు కనినిబద్ధవక్త లి (పౌఢో క్రీసిద్ధార్థళ క్రి మూలవస్తుధ్వని 1 కవినిబద్ధవ కృ |పౌఢోక్రి సిద్ధార్థళ క్తి మూలాలంకారధ్వని క కవినిఐద్ధవ కృ (ప్రొఢో క్రిసిద్దారళ క్తి మూలవస్తుకృతాలం, కారధ్వని _ కవినిబద్ధవ కృ పొఢో క్రిసిద్ధార్ధళ కి మూలాలంకారకృతాలంకార ధ్వని ఆని నాలుగు విధములు ఈ విధముగ నర్థళ క్రిమూలధ్వని పం[డెండు: భేదములు వీని వివరణము ముందుందెలియును. ఇదియు(బదగత, వాక్యగత, (ప్రబంధగత భేదములచే ముప్పదియాలు భేదములు (ప్రబంధమన సంఘటిత నానావాక్య కదంఐరూవము ఇది (ంథరూపముగాంగానీ తదవాంతర్శ(పకరణ: రూపముగా(గానీ యుండవచ్చును ఉభయళ కి మూలధ్వని యేకవిధమే ఆది కాన్యగతము మా[తమే కం. నలువదియొకరూపంబుల బొలుపగు నీ రీతి భేదముల కాస్పదమై మ్‌

ద్వి తీయాళశ్వాసము 197 యిల సంలత్య [క్రమ మన నలరెడు న్యంగ్యంబ శేష మౌపాదింతున్‌. శబ్దళ కి మూలధ్వని నాలుగు విధములు= ఆర్థశ_క్రి మూలధ్వని ముప్పది యాలు భేదములు; ఉభయశళ క్రిమూల మేకవిధముః మొత్తము సంలక్యకమ వ్యంగ్య ధ్వనికి నలువది యొక్క భేదములు వీని నుదాహరింతును కం. అసమవిభా వాదులచే రసధ్వని జనించువేళం (గమమొదవమిం బెం పొసంగు నలమ్యకమ మై యెసంగిన వ్యంగ్యంబు. దీని కిల భేదంబుల్‌._ ౧౦౬ విభావ, అనుభావ వ్యభిబారుల సంయోగము వలన రసము నిష్పన్న మగును నిష్పన్నమగుననంగా వ్యక్తమగునని యర్థము, రసపదముచే రస భావ, రసాభాన భావాభాస భావోదయ భఖావసంధి భావళాంతి భావళబ లతాదులు గూడ (గాహ్యములే. రస్యమానతాసాధారణ్యముచే నన(గా వీని యన్నిటియందును రస్యమానత్వము లేక యా స్వాద్యమానత్వము గలదు కొన రసములే (సర్వేఒపి రసనాదసాః) పూర్వసిద్ధవై యున్న ఘటాదిపదార్థములను బ్రదీపము (బకాశింపంజేయునట్టు లేక వృక్తముసేయు విధమున విభాబానుభావ నంచారి భావములు బూర్వసిద్ధమై సహృదయహృదయనిష్టమగు రసమును వ్యక్తము సేయును. ఇదివజకచ్చట లేని వస్తువును (గొత్తగా దీపము వ్యక్తము సేయదు ఉన్న వస్తువునే వ్యక్తము సేయను అదేవిధమున సహృదయ హృదయమున వాసనారూపమున నున్న రనములను విభావాదులు వ్యక్తము “'సియును ఇంకను దీని వివరణము ముందు విశేషముగా. గలదు. ఆ రసము వ్య క్తమగునపుడు వాచ్యార్థవ్యంగ్యార్థ కులకు. (గమమున్నను నది యకిసూక్ష్మ్య మగుటవలన గోచరింపదు ఎట్లన శతపత్తప త్రళతభేదనన్యాయానుసారముగా అనగా నూరు తామరరేకుల నొక సూదితో. బొడుచుచున్నపుడు [క్రమముగా నొక్కొాక్క రేకునకే యా సూదె [గుచ్చుకొనుచు. బోయినను నౌకేపర్మ్యాయమే యన్ని రేకులకును (గుచ్చుకొన్నట్లు దోచును ఆ కమ మతిసూక్కమగుటదే గోచరింపని విధమున రసౌదివ్యంగ్యములలో గూడ వాచ్యార్థవ్యంగ్యార్థ ముల [క్రమము గోచరింపదు కావుననే ధ్వనికారుడు “వాచ్యసామర్థ్యాక్షి ప్రమై వాచ్యముతోడనే భాసిల్దుచున్నట్టుండును” అని నుడివెను. కావున రసాదిధ్వని యనంలక్ష్య(కమవ్యంగ్యమగును. కాని కొన్నియెడల రసాదిధ్వని గూడ సంలత్య క మవ్యంగ్యమగునని అలోచనాకారు(డీ [కింది విధమున. దెలుపుచున్నా(డు ,---

106 కావ్యాలంకారసంగహము “యద్యవీ రసభావాది రర్టో ధ్వన్యమాన ఏవ భవతి: నవాచ్యః కదాచి దపి తధా౭పి న సర్వోఒలత్య [క్రమస్గవిషయః యత హి విభావానుభావేభ్యః స్థాబుగ తేభ్యః వ్యలిబారిగతేభ్యళ్చ పూర్ణేభ్యో రుటిత్యేవ రసవ్మక్తిః తన్రాన్తు అలచ్యకమః యధా, నిర్వాణభూయిష్టమధాన్యవీర్యం సంధువయంతీవ వపుర్గుజేన అన్నుపయాతా వనదేవతాభి రదృశ్యత స్థావర రాజకన్యా ఇత్యాదౌ సంపూర్ణాలంబనోద్దీపన విభావయోగ్యస్వభావవర్థనం, (పత్మిగహీశుం (పణయిప్రియత్వాత్‌ [తిలోచనస్తాముపచ[కమే చ సమ్మాహనంనామ చ పుష్పధన్వా ధనుష్యమోఘం సమధత్త బాణం, ఇత్యనేన విభావతయా ఉపయోగ ఉక్తః: హరస్తుకించి తృరివృత్తధైర్య శృందోదయారంథ ఇవాంబురాశిః ఉమాముఖే బింబఫలాధరో వ్యె వ్యాపారయామాస విలోకనాని అతహి భగవత్యాః [ప్రథమమేవ తృత్పణ:.త్వాత్‌ తస్యచ ఇదానీం తదున్ములీభూతత్వాల్‌ (పణయిపియతయా చ పకపాతస్య సూచితస్య గాఢీ భావాత్‌, రర్యాత్మనః స్థామిభావస్య బౌత్సుక్యా వేగబాపల్యహర్ష్జాదేళ్చ వ్యభిచారిణః సాధారణీభూతః అనుభావవర్గః [ప్రకాశ?ితః ఇతి విభావానుభావ చర్వణైవ వ్యభిచారి చర్వణాయాం పర్యవస్యతి వ్యభిచారిణాం పారతంథత్రా దేవ _సక్సూ.తకల్ప స్థాయి చర్వణావిశ్రాంతే రలక్ష్య_కమత్వం। ఇహతు ఏవం వాదిని దేవర పార్శ్వే వితు రధోముఖీ లీలాకమలప్మతాణి గణయామాన పార్వతీ పద్మదళగణన మధోముఖత్వంచ అన్యధా౭వి కుమారిణాం సంభావ్యతే ॥ ఇతి ర్పుడితి న లజ్ఞాయాం విశ్రమయతి హృదయం అపితు ప్రాగ్భృత తపశ్చ ర్యాది వృత్తాంతానుసరణేన తత పతిపత్తిం కరోతీతి [కమవ్యంగ్యలైవ ? రస స్తత్వతాపి ఆదూర ఏవ వ్యభివారిస్వరూపే పర్యాలోచ్యమానే భాతీతి తద 'పేషయా అలకత్యక్రమతై వ లజ్బా పేథకయాతు త్మ్యత కమద్యంగ్యత్వం లెస్సగా విభారింప(గా రనభావాద్యర్థము ధ్వన్యమానము గావలసినదే కాని యెన్నడును వాచ్యము గారాదు అయినను సర్వమగు నా రసాద్యర్హ మును నసంలక్ష్య కమవ్యంగ్యమె కాదు ఎచ్చట స్థాయిగతములయినట్టియు వ్యభిచారి గతము లయినట్టియు సంపూర్ణివిభావానుభావ వర్షనములచే వినలూనే (రుడితి రసోదయమగునో అచ్చట నసంలత్య[కమవ్యంగ్యము. _ ఎట్లనణ. 'గుమార సంభవమునం దవస్సు సేయచున్న శివుని కథాఘట్టిమును గనుండు

ద్వితీయాళ్వాసము 199

“చాలవఅకు నాజీపోయిన నా మన్మథుని వీర్యమును దన మేని యంద ' చందములచే రగులుకొలు పుచున్నట్లున్న పార్వతీదేవి వనదేవతలచే ననుసరింప బడుచు వచ్చి కానంబడెను” &ఇఓ( బార్వతి యాలంబన విభావము। మేని యందచందము లుద్దీపన విభావములు

“ఆ త్రిలోచనుండు (వణయిపియుండగుటవలనం నన(గాం దన పరిచితు లందు [బీతిగలవాండగుటవలన నామె తెచ్చిన పూలదండను (గహింపణలోయెను ఆ సందు చూచి పువ్విల్తుండును సమ్మోవోనాస్త్రమును వింటం దొడిగెను”. దీనిచే నా విభావముల యుపయోగము వర్ణింప(బడినది

“చందోదయారంభమునందలి సమ్ముదము వలె హరుండు ధైర్య మలఈంతిగా(. జలింప బింబఫలము వంటి యధరముగల యుమాముఖమునందు! దన చూపులు పఅపెను”.

ఇట భగవతి యింతకుమున్నే యాతని వలచియుంటవలనను నాతండును నామెకున్ముఖీభూతు. డగుఓటవలనను _ బరిచితులందు. (బీతిగలవాండగుటచేం గలిగిన పక్షపాతము గాఢముగా నగుటవలన*. రతిరూవమగు స్థాయిభావము నకును జౌత్సుక్య ఆవేగ చాపల్య హర్ష ఆదికమగు వృభిచారులకును సామాన్నభూత మయిన ద్రై ర్యపరివృత్తి విలోచనవ్యాపారము అను ననుభావవర్గము వ్య క్రమగుచున్నది.

కావున స్థాయియగు రతి యొక్ట_ విభావానుభావచర్వణయే వ్యభిచారి చర్వణగా బర్యవసించుచున్నది. అనగా నిట వ్యభిచారిభావముల చర్వణము విభావానుభావచర్వణమునందే కలిస్తిపోయినది వ్యభిచారిచర్వణము (పత్యేక ముగాంగానరాదు _ వ్యభిచారి భావములు స్థాయి పరతం[తములు స్థాయి స్యూతము వ్యభిబ్దారులు పూలదండ వ్యభిబారులు స్థాయివరతం్యతములగుటచే ప్రాయిచర్వణంపందే వ్మికాంతిగొనును అనంా నట్టి తావులందు విభావానుభావ వ్యభిచారుల చర్నణము వివిక్తముగా గోచరింపదు ఇట్టిచో ర్ఫుడితి రనవ్యక్తి కలుగుచున్నది కాన నసంలక్ష కమవ్యంగ్యము ఇక6(--

“ఈ విధముగా దేవర్షి పలుకచుండ(గా దన తండ్రి పక్క నే తలవంచు' కొని యా వార్వతి లీలాకమల ప్యతములను లెక్కించెఎ”.

ఇట దామరరేకలు లెక్కిఐ౨చుట తల వంచుకొనుటయు గన్యకలకు లజ్జవబననే కల గునని చెప్ప వీలులేదు ఇతర కారణముఐవలణ6ంగూడ గలుగ వచ్చును. ఆమె పూ+-మాతనికాబకై తపస్సుచేసిన వృత్తాంతము దోంచిననే లజ్జ వ్యక్తిమగును లేకన్నచోం బై కార్యములచే లజ్జ వ్యక్తమగాదు కావుననే లత్యకమము

క 1 కావ్యాలంకార సంగవము కానీ లజ్జ వ్య క్తమయిన వీమ్మట వెంటనే రసము స్ఫురించును లజ్ఞ విలంఐముగా వ్య క్రమగుచున్నది కాన లవ్య,కమవ్యంగ్యమని చెప్పితిమి దీనివలన నెచ్చట శీ ఘముగా. బూర్జముగా రసము స్ఫురించునో యట ననంలక్ష్య కమవ్యంగ్యము ఎచ్చట. బూర్వుపకరణానుచింం “మున నాలస్య ముగా వృభిచారిభావము వ్య క్తమగునో యట సంలత్యు క్రమవ్యంగంము ఖది వెనుకటి సంలక్ష్య_కమవ్యంగ్యము వంటిది గాదు ఆసంలక్షన[క్రమవ్యంగ్యము లోని సంలక్యు[కమవ్యంగ్య మిది ఈ రసాదులు విభావాదులచే వ్య క్తృములు గావలయును స్వశబ్దముచేత( (రసళబ్దముదేత ) గానీ శృంగారాది శబ్ధ్బములచేశగాని యవి వాచ్యములు (వచన ముచే జెప్పందగినవి) కావు కా(గూడదు శూన్యం వాసగ్భవాం విలోక్య శయనాదుత్ధాయ కించిచ్చనై ర్నిద్రావ్యాజ ముపాగతస్య సుచిరం నిర్వర్జ్య పత్యుర్ముఖం వి సబ్ధం పరిచుంబ్య జాతపులకా మాలోక్య గండస్థలీం లజ్ఞాన్నమములీ (పియేణ హసతా బాలా చిరం చుంబితా తాః ఒకానొక వ.గ్ధానామిక వీయండు పొన్పుపై ని దావ్యాజముతో నుండగా గదిలో నెవ్యరును లేకుండుట జూది మెల్లగా. బాన్చునుండి లేచి యాతని మొగముపై మొగిబిను బెట్టి జూచి నిజముగా నిదించుచునేయన్నా( డని తలంచి నమ్మికతో ముద్దాడను అతంకు కపటని దలోనుంట నాతని గండస్థలి పులకరించెను దానిని. జూచి యా బా€ిక సిగ్గుపడి మొగము వంచు కొన(గా బీియండు నవ్వుచు నా బాలికను టీరకాలము ముద్దాడెను ఇందు నాయికానాయకు లాలంబనవిభావములు శూన్నమగు వాసగృహ ముద్దీపనవిభావము, శయనమునుండి మెల్లంగా లేచుట పతిముఖము పై ముఖమును బెట్టి చూచుట, ముద్దాడుట మొదలగునవి యనుభావములు ; లక్టాహాసములు వ్యలిచారి భావములు ఇవన్నియు గలిసి సంభోగళ్ళంగారమును వ్యక్తము సెయుచున్నవి ఇట రసపదముగానీ శృంగారపదముగానీ లేదు. లేకున్నను రసము గోచరించుచున్నది “తామనంగ జయమంగళ శ్రియం కించిదుచ +భుజమూలళోకితాం నేతయోః కృతవతోఒన్యగో పః ఈం (తీయాః కృతవతొ ఒ౬న్యగోచరే కోఒప్యజాయత రసోనిరంతరః తొ. అల(తిగాం గన(ణడుచున్న కశమూలములు గల యామన్మథుని జయలక్ష్మి న్మేతములకు గోచరింపంగా నతనికొకానొాక రసము పుట్టెను

ద్వి తీయా శ్వా సము వ01

ఇట రనము పుట్టెను అని రసపదము సాషాత్తుగా (బయోగింపంబడి యున్నది. అయినను చ్లైశ్లోకమునందు వలె రసము వ్యక్తము గాకున్నది 'శొషధనామోచ్చారణముచేతనే రోగికి రోగళాంతి కలుగనివిధమున “రసముపుటై" అన్నమ్మాతమున భావుకునకు నహృదయునకు) రసముపుట్టదు ఆది విభావాది సౌమ్మగిచేతనే వ్యక్తము గాఎలెను. రసాది పద్యపయోగముచే రసము పుట్టక పోగా స్వళబ్దవాచ్యత్వమను దోవముగూడ' దటస్థించును వెనుక ధ్వనిలమణ మున “ళబ్దము తన యర్ధమును అర్థము తన్నును నవధానముగాంకేసీకొని యేయర్థాంతరమును వ్యక్తపఅచునో యది ధ్వనిొ యని చెప్పితిమి “శూన్యం వాసగ్భృహం” అను ళ్లోకమున నీ రిక్షణమును సమన్వయము చేసికొనవలెను ఎట్టనం గవి యిట దరుణదంపతుల సంభోగళ్ళంగారమును వర్ణింపందలంచెను. ఆట్టియెడల “నీ తరుణదంపతులు సంభోగిందిరి లేక సంభోగళ్ళంగార మనుభ వించిరి”” అని చెప్పినచో నది యెట్టి యాస్వావ్యత్వమును కలిగింపద, కావున గవి వారి సమావేశస్థలము మలయానిల చందికాదుల స్ధితి, వారి చేష్టాగులను వర్డించెను ఈ వర్దనరూపమగు వాచ్యార్థము మకకు( (బధానము గాదు. సంభోగళ్ళంగార మే (ప్రధానము శావున నీ వాచ్యార్థమంతయు న్యపధానమై నంభోగశ్ళంగారమును వ్యక్తము సేయుచున్నది ఈ వాబ్యార్దము తరువాతనే వ్యెంగ్యార్థము గోచరించుచుగ్నను, వాచ్యార్థముతోడనే యా వ్యంగ్యము గోచ రించుచున్నట్టుండు.ను ఇట వాబ్యార్థవ్యంగ్యార్థములకు( (గమము గోచరింపదు "కావున నిది యసంలత్యుక్రమ సంభోగశ్ళంగార వ్యంగ్యము

కం. పద, వాక్య, వర్ణ రచనా

పదై5క "దేశముల. గృతులం బరగుచు నౌరా!

యిది గూడ నలువదేండగు.

బదిలముగ వివతితాన్య పరవాచ్యమిళన్‌ . ౧౦౭

తా ఆసంలత్య కమవ్యంగ్యము వదగత వాక్యగత, వర్ణగిత ఠచనా గత _పదైకదేశగత, కావ్య (ప్రబంధ) గత రూపమున నాజువిధములుగా నుండును, వీని కుదావారణములు వ్యంజనావృత్త్రి ఘట్టమున (ాయబడియున్నవి వెనుక సంలక్య[క్రమవ్యంగ్యమునకు నల్తువ్హద్తియొ భ్రేదములుండునని తెలివితిమి. రన; పరవాచ్యధ్వని నలువదేండు బేదమజ వృవారచును * గా ఆం "

202 కావ్యాలంకొారనం,గహము ఏక్రపదముచే (పదగళము) నసంలక్ష్య[కమవ్యంగ్య మెట్టు శోభిల్దును భా ఏలన రసాద్యర్థము విభావాదులవలనం గాని వ్యక్తము గాదుగదా. అది పద సంమాతరూపమున నుండవలెనుగదా అట్టిచో నేకపదమువలన నది యెట్లు శోలిల్దునని శంక గలుగుచున్నది సమాధానమిది . కం ఆయందం బొాచందం బా యాలాప [కమంబటు నాసమయమునం బీయూషధారమై యిడె హాయిని, నన్ని పుడలంచె నది పెనుజ్వరమై ఇట “ఆ” 'ఆ ఆ'అనుపదముళే లోకో త్తరమనునర్థమును స్ఫురిపంజేయు చున్నపి. ఆ యందమన(గా “లోకో తరమైన యా సౌందర్యము." అనునర్థము స్ఫురించుచున్నద ఇట ఆ ఆ పదములే వ్యంజకములు మిగిలినవి వాని కుపకారములు కాంబట్టి యేకపదముచేతను నసంలత్య కమవ్యంగ్యము గోచ రించును దీన్ని కవష్టంభకముగా ధ్వనికారుండు ; ఏకావయవ సంస్టేన భూషణేనేవ కామినీ పదద్యోత్యేన సుక వేర్ధ్వనినా భాతి భారతీ. తా ఏకావయవమున ధరించిన భూషణముచే సుందరి కోభిలునటు పదవ్యంగ్యముచేతను సత్కవి కావ్యము శోభిల్లు నని నుడివెను త కం. మును పవివతీతవాచ్యం బున౮గలిగిన నాొల్లు భేదములు నివిగూడం చనరు6 గృతి జీవళుద్ద ధ్వని యేకళళార్థభేదవంతం బగుచున్‌. ౧౦౮ తా (అవివక్షితవాచ్యధ్వని నాలుగువిధములని చెవ్పితిమి. ఆ యవివక్షిత వాచ్యధ్వని భేవములును వివక్షితాన్యపర వాచ్యధ్వనిభే దములును వెరసి యేబది యొక్క- ఖేదములగును ఇవి కుద్ధభేదములు అనంగా నసంకీర్ణధ్వనులు, కం (వకృతంబులైన యీధ్వను లొకటొకటిం గూడ నేంబదొక భేదములు (బకటిత మగు (వా గ్భేదం బకట ద్వితీయంబు నేంబదగు రీలిన్‌ ౧౦౯ కం. కృతి నన్నియు నేకైకో నత సమొచితనంఖ్యం బెకొనలో మి[శంబుల్‌ తలి గడ్చింశత్యు త్తర ళత్యతయాన్వితవవా సనంఖ్య చెలంగున్‌ ౧౧౦

ద్వితీయాశ్వాసము 208 తా పద్ధభేదము లే/ఐదియొకటి ఇందు మొదటిదియ రెండవదియు6 గలసీ యొక భేదమగును మొదటిదియు మూండవదియు. గలసి యొక భేద మగును మొదటిదియు నాలుగవదియు. గలసి యొక భేదమగును. ఇట్టు మొదటిదానితో మిగిలిన యొక్కాక్కటిని గలుపంగా మొదటిది యేంబది భేదములగును రెండవవయు మూండవదియు. గలిసీన నొక భేదము, రెండవ దియు నాలుగవదియు( గలిసిన నొక ఖేదము రెండవదియు నై దవదియు గలిసిన నాక భేదము ఇట్లు రెండవదానితో మిగిలిన యొక్కొాక్కటిని గలుపంగా నలువదితొమ్మిదగును, ఇట్టు మూడవ ధ్వని మిగిలిన యొక్కొక్కటిని( గలియంగా నలువదియెనిమిదగును. ఈ విధమున నొక్కొాక్క్యదాని సంఖ్య తగ్గును మొత్తము ౧౩౨౬ భేదములు గల మి శధ్వనులేర్పడును గి (తివిధమగు సంకరమ.న సంనృష్టిచేత నొకటొకటి నాలుగ్లై యవి యొప్పుమీటి నవని. జతురు త్తరళతతయాభఖి రామ వంచదళశళత ఖేద (వ్రపంచగరిమ ౧౧౧ తా ఈ ౧౩౨౬ ధ్వనులును తివిధమగు సంకరముచే, (సందేహ సంకరము అన్వుగాహ్యానుగాహక సంకరము లేక అంగాంగిభావ నంకరము ఏకవ్యంజకానుపవేళ సంకరము, _ఏకవిధమగు సంసృష్టిచే _నాలుగురెట్లై ౫౩౦౪ ధ్వనిభేదములగును. ఏకవ్యంజకాను.ప్రవేశ సంకరోదాహరణము గీ ఐటువుగుబ్బలజంటయు వాలు(జూపుం బజవ, ద్వారంబునన్‌ నిల్చి వచ్చుపతికి సలిషె? బూర్జఘటంబుల నలరుదండ తోరణ, నయత్నమంగళాచార మింతి ఇట “గుబ్బలజంట అను “పూర్ణఘటములు", *'వాలు(జూపులు అను “ఆలరుదండతోరణ” అను రూపకము ధ్వసెంచుచున్నది ఈ వ్యంగ్యరూపకా స్పదములకు గుబ్బలజంట వాలు(జూపువే నాయకరతి కుద్దీపకములు కాన శృంగారరనము వ్యంగ్యము _ ఆ రూపకర్వని రసధ్వనులు రెండును నొకే వ్యంజకపదమగు గుబ్బలజంట “వాల(జూపు ఆనునెడ( (వి వేశించియున్నవి. శాన నేక్రవ్శంజకాన్నుప వేశ సంకరము తక్కినవి వూహ్యములు

౨04 శావ్యాలంకారసం[గవహము నళ కక 1 కంస వాటేట ధ్వని వేర్లు రరర శాసన త్‌ గ్త్‌ త్త ప్రై క్ష 4685 ఇల ల! క్‌ ద్‌ ౧. పదగ తార్థాంతరసం కమితావివక్షితవాచ్యధ్వని ౫౧ ౨౦౪ ౨ వాక్యగతా ౫౦ ౨౦౪ తి పదగరాత్యంత తిరస్కృృతావివశత్షీతవాచ్యధ్వని అ౪౯ా ౧౯౬ ఆ వాక్యగతాత్యంత జం ఏ ఉం ౪౮ ౧౯౨ ౫ పదగత శబ్దళ క్రీమూల సంలక్ష్య,కమ వస్తువ్వని ౪౭ ౧౮౮ ౬ుం శ ఆలంకార ధ్వని ౪౬ ౧౮౪ ౭ వాక్యగత 9; అలంకార కృత వస్తుధ్వుని బా ౧౮౦ య ॥ వస్తుకృతాలంకారధ్వని ౪౪ ౧౭౬ కా పదగత స్వతస్సీద్ధారళ క్రిమూల వస్తుక్సత వస్తుధ్వని ౪౩ ౧౭౨ ౨౦ , ం9 వస్తుక ఎతాలంకారధ్వని ఆలి ౧౬౮ ౧౧ ,, ః ఆలంకార దృతాలంకారధ్వని ౪౧ ౧౬౪ ౧౨, ॥ ఆలంకారకృత వస్తుధ్వని ౪ం ౧౬౦ ౧8 వాక్యగత న్వతస్సిద్ధారళక్తి మూల వస్తుకృత వస్తుధ్వని ౩౯ ౧౫౬ ౧౪, శ వస్తుక తాలంకారధ్వని 8౮ ౧౫౨ ౧౫1, అలంకారకృత వస్తుధ్వని 82 ౧౪౮ ౧౬ ఆలంకారక ఎకౌలంకారధ్వని 3౬ ౧౪౪ ౧౭ [పజంధగత స్వతస్ఫిద్ధ్యాళ క్రి మూల వస్తుకృతవస్తుధ్వని ౩౫ ౧౪౦ ౧౮, న వస్తుకృతాలంకారధ్వని క౪ ౧౩౬ ౧౯, అలంకారకృతవన్తుధ్యని 83 ౧౩౨ ౨౦ , 9 అలంకారకృతాలంకారధ్వని తం ౧౨౮ అం, వదగతక వి ఫొఢోక్తి సిద్ధారళ కి మూలవస్తుక్కత వస్తుధ్వని తిం ౧౨౪ విత , 99 వస్తకృతా లంకారధ్వని తిం ౧౨౦ చవితి ౩ $9 అలంకార కృతవన్తుధ్వని ౨౯ ౧౧౬ ల అలంకార కృతాలంకారధ్వని విం ౧౧౨ ౨౫ వాక్యగత కవిపొఢోక్సిసిద్ధారథ కి మూలవస్తు కృతవస్తుర్వని ౨౭ ౧౦౮ వష (| + వస్తుక్సృతాలంకారధ్వని ౨౬ ౧౦౪

ద్వితీయాళ్వాసము తంల ౨౨౭, |. ఆలంకారకృతవస్తుధ్వని నా! ౧౦౦౧ ౨౮ ౨ ణి అలంకారకృతాలంకారధ్వని ౪ ౯౬ విదం (పవంధగతకవి,ఫ్రొఢో క్రిమూలవస్తుకృతవస్తుధ్వని లిం ౯౨ 80 ణి $ వస్తుకృతాలంకార ధ్వని విల ౮౮ 8౧. ॥. అలంకార కృత వస్తుధ్వని వం ౮౪ గం ఆలంకారకృ తాలంకారధ్వని ౨ం ౮౦ ౩౩ వదగత కవినిఐద్ధ వక్తృ_పౌఢో క్తి సిద్ధార్ధళ క్తి మూలవస్తుకృత వస్తుధ్వని ౧౯ రి౬ఒ తళ, 1 ణి వస్తుకృతాలంకారధ్వని ౧౮ 2౨౨ 8౫. న నః ఆలంకారకృత వస్తుధ్వని ౧౭ ౬౮ ౩3౬. 99 అలంకారక. ఎతాలంకార ధ్వని ౧౬ ౬౪ 82 వాక్యగత ః వస్తుకృత వస్తుధ్వని ౨9౫1 ౬ఒం 3౨౮, న వస్తుకృతాలంకరధ్వని ౧౪ ౫౬ 3౯ 99 19 అలంకార కృతవస్తుధ్వని ౧౩ యవి ౪ం అలంకార కృతాలంకారధ్వని ౧౨ '౮ ౪౧ (ప్రబంధగత ,, వస్తుకృత వస్తుధ్వని ౧౧ ఇళ ౪౨ 19 వస్తుకృతాలంకారధ్వని ౧౦ ౪ం ఇతె 0 9 అలంకార కృతవస్తుధ్వని ౯ 8౬ ౪౪ శ అలంకార కృతాలంకారధ్వని ౮ తివి ౪౫ (ప్రబంధగతాసంలశ్యు క్ర మవ్యంగ్యము తి ౨౮ ౪౬ వాక్యగతా ॥9 ౬ వా ౪౭ వదగతా ణా క విం ౪౮ పదైకదేళ గతాసంల త్య కమవ్యంగ్యము ౪ ౧౬ ౪౯ రచనాగతా క? 99 తి ౧౨ ౫౦ వర్ణగతా 93 9 వి ౮ ౫౧ వాక్యగతోభయళ క్రిమూలధ్వని ౧ ఖ్‌ ౧8౨౬ ౫౩౦౪ కం. ఎన్నిక వీనికి లత్యము లన్ని టికి నొనర్పంజాల యగునని ఖీతిన్‌ గొన్నీటి కొనర్హు వినుండు (వ సన్నలనన్న వవచోవిచారధురీణుల్‌ ! ౧౧౨ స్పష్టము,

906 కావ్యాలంకార సంగ్రహము అత్యంతతిరస్కృృతావివక్షీత వాచ్యధ్వని కం ఖరఖురకుట్టన ఘట్లిత ధరణిరజఃస్థగిత ఫద్భశళామద విచల శ్థరకరతురగోత్కర మై _ కర మమరు నృసింవాధాటికావాయ మవనిన్‌ ౧౧౩ త నరనభూపాలుని సమరాళ్వము తన గొరిజలతా(కుళ్ళచే లేచిన ధూళిచే/ “దాము తనకు సదృళములు” ఆను గర్వముచే విజ్ఞవీంగుచున్న సూర్యాశ్వములను గప్పుచున్నడి “నరసభూపాలుని సమరాశ్వము సూర్యాశ్వములను తన గొరిజల ధూళిచే. గప్పుచున్న దొ అను వాచ్యాగ్ధము పొసంగదు ఏలన, భూనంచారియగు " నమరాశ్వమాకాశసంచారియు బహుదూరమున నున్నట్టియ నూర్యాశ్వముల ఖురధూళిదే నెట్టు గప్పును ? కావున వాద్యార్థమత్య్కంతమును దిరస్కృృత మైనది (ముఖ్యార్థము ముగియకున్నను ముఖ్యార్భవాధయేకదా) ధూళి నూర్యమండలము వజకు వ్యాపించియన్నది” అనునది లక్షాగ్ధము “*నేమరాశ్వ మతిసాహసమ.తో సమరాంగణమున నంచరించుచున్నది ఇను నర్థము వయోజనము వాచ్యార్థము తిరస్కృతమై “*సమరాశ్వమతిసాహనముతో నమరాంగణమున సంవరించు చున్నది” అను వ్యంగార్థమును వ్య క్త మొనర్భునున్నది కం, ఖరఖురకుట్టన ఘట్టిత ధరణిరజఃస్థ గతసదృశళావ. దవిచల త్రరకరతురగం బను'నెడ6 దిరస్కృృతస్వార్ట మగునది ఐవుు వీహిన్‌. ౧౧౪ దీనికి వివరణము ప్రైపద్యము. [క్రిందనే (వాయంబడినవఏ ఇంతకన్న “గంగలో గొల్లపల్లె” అనునదియే మంచి యుదాహరణము అర్థాంతరసం క్ర మితావివక్షిత వాచ్యధ్వని ఉ. ఇం ద్రసుతుంజయించి నర సేంద్రుండొక మ్రున మత్స్య్యయం త్రమున్‌ సాఎ్మదనిరూఢి నేసెనని సంకతమున్‌ విని త త్తలించి మ తృ్యేందుండు యోగముద్ర ధరించి చరింపందొడం 7 , నౌర! ని స్తం ద్రజవంబునన్‌ విపిన్నశె ఆగువోగవానాంతరంబునన్‌. ౧౧౫

ద్వితీయాశ్వాసము £07 తా. అర్జునుండు మత్స్యయంతమును గొట్టినాడు ఇపుడు నరసభూపా ల(డును మత్యయంత్రమును గొట్టంగా మత్స్య దేళాధీశ్వరుండు యోగముుదం మౌని పర్వతారణ్యముల సంచరింప(దొడంగెనుం గ్‌. “నరనభూభ_ర్త మత్స్యయం తంబు శేయ నలుకు మళ్స్యేందుూ”, డనునెడ “నాతస్త్రమత్స్య శబ్ద సామ్యంబుచేం గల్గుశంకలొ దనరు వ్యంగ్య మర్థాంతరనమేత వాచ్య మశుచు. ౧౧౬ మత్స్యశళబ్దమునకు మీనము మత్స్యదేళము నని రెండర్థములు గలవు. నరసభళూపాలుండు మత్స్య (మీన) యం[తమును గొట్టుటవలన మత్స్య దేణా ధీకండు మత్స్యళబ్దసామ్యముకే భయవడుచుండెను ఇట మత్స్యదేళరాకేల ఖభయపడవలెను ? “వృష్ణతాడనాద్దంతభంగః ” అన్నట్లు నరనభూపాలుండు మత్స్యయంతమును గొట్టంగా మత్స్య దేళశాధీశ్వరుండేల ళయపడును? ఇట నర్జము దిన్నంగా బొసంగుటలేదు. కావున నిట మత్స్యేందళబ్దములోని మత్స్యళబ్దమునకు వాబ్యార్థమగు మతృ్యదేళము అనునదియును, “మత్మ్యేం (దుండు అను శబ్దమును మీనము మీనముల రాజు అను నర్థాంతరరూపమునం అరిణమించుచున్నవి ఇప్పుడు మీన యంతకును నరనభూపాలండు గొట్టగా *మీనమును మీనముల రాజును భయపడుట పొనంగును తన్ను నరసభూపాలుండు ఛొట్టునేమో యని ముందుగానే యిత+డు భయపడేను. శ ద్ద క్స్‌ మూలాలంకొర ధ్వని కం ఈ కోమలి బద్మిి యంట 'మే9శ్షిలముం (బోచు నినుండ వీవట ; సతిచా నీక రసం స్పర్థసవాన గాక ఛెలంగునె? నృనింవా ! ఘనబలసింవో . ౧౧౭ తా ఈతరుణి పద్మినీజాతి స్రీ నీ వెల్లకాలమును బోచు పపళభువవు. సీ హస్తస్పర్శ లేకున్న నెట్లది (బదుకును ? ఇది వాబ్యార్థము,

206 కావ్యాలళికొర సంగ్రహము "*ఇది తామరదీ(గ ; నీవు సూర్యుండవు; సీ కిరణన్పర్శ లేకున్న నది ఎట్లు విలసిల్లును ? ఇది వ్యంగ్యార్థము” గీ. ఇందు (బక్ళతంబులగు వధూనృవతి వాచ కంబు లల పద్మినీవళబ్దంబు లలమీ6 గమలినీలొస్య రుల గలుగు నుపమ వ్యం గ్యముగ నీ యళంక్ళతిధ్వని చెలంగు. ౧౧౪ తా ఇట పద్మినీ ఇన శబ్దములు వాభ్యార్థమును టోధించి పిమ్మటం దామరతీ(గ అను నర్థ్ధాంతరమును బోధీంచుచున్నవి ఇట్టియెడల వాచ్యార్థ వ్యంగ్యార్థముల కుపమానోపమేయ భామమును జెప్పుకొనవలయునని వ్యంజనా ఘట్టమున; దెలివియుంటిమి ఆధి యీ విధముగా దెలిసికొనవలయును (ఈ పద్యములో కోమలి నృసింహ ఘనబలసింవో ఆనుపదములు వ్యంగ్యార్థము నన్వయింపవు]. సూర్యుండు దామరదీంగను శరసృర్శనముచే నెలయించువిధమున నీవును సీ కోమలిని నీ హస్తసృర్శచే విలసిల్లంజేయుము ఇట నుపమానము వ్యంగ్యము వెచక "ఘనత నృసింహునిక రమున” అనుచోంగూడ నీ శబ్దకకి మూలవ్యంగ్య మును వ్రాసీతిమి. దానిని/గూడ( జూచుకొనవలెను. ఈ ళబ్దిళ క్రి మూలాలంకార ధ్వనిలో నొక్క యుపమాలంకారమే కాక యితరాలంకారములు గూడ వ్య క్తములు గొవచ్చును. ఎట్లన నర్వ్వైకళరణ మక్షయ మధీశ మీళశంధియాం హరిం కృష్ణు చతురాత్మానం నిష్కియ మరిమధనం నమత చ[కధరం తా ఉఎల్లరకును ముఖ్యరకకుండు (ఎల్లి ముఖ్యగృహములు గరివాడు), ఈశఈయసమఘులేనివా(డు (గృహములేనివాడు) ఆరధీశుండు (వభువు), ధీకుండు - ధీగాఈక (బుద్ధుల కీపండు కానివాడు) హారి (కపీలవర్షము గలవాడు), కృష్ణుడు (నల్లవాంకు), చతురాత్మానం (పరాక్రమయక్తుండు), “న్మిమ్కియండు (వీ పనిని జేయనవాండు), అరిమధనం-ళ్యతుమధనుండు (అరము-అంచు అది గలది అరి-చ[కవ. దానిని మధించువాండు) చ(కధరం (చక్రమును ధరించినవాండు) నగువానికి నమస్కరింపుండు ఇట సర్ల్వైకళశరణం - అతయం * అధీళం - ధియామీశం ; ఇత్యాద్యర్థ ములు పరస్పరవిరద్ధములు, ఈ విరోధాలంకారము వాచ్యార్థము ముగిసినపిమ్మటి లేచుచున్నది కానీ నిట విరోధాలంకారము వ్యళగ్యము ఇక్తు వ్యతిరేకాలంకా రము శ్రేషాలంకారము మొదలగు నితరాలంకారములును శబ్లళ క్రి మూలధ్వనిలో వ్యంగ్యములుగా భాసింపవచ్చును. న

[14] ద్వితీయాళ్వాసము ౨00 శబళ కిమూలవస్తుకృత వస్తుధ్వని ౧ అ వారో (వ

కం, ఆపన్నులార! చెచప్పెద

మీపాలిటికీహితంబు ; మెజయ నృసింవా

(శ్రీపాదిక మలసేవా

వ్యాపారము మరువకుండు(డా త్మలలోనన్‌ ౧౧౫౯

తా. స్పష్టము గి. ఇచ్చట “రృసిం వాపద'సేవ నెనయులి డనెడు శబళ కిని. ' బకృతుంజౌ జవవళేం। దుం ద -- బెల (ం

గొలువు(, డత. డావదలు మాను. గొలుచువాని"

క నెడువన్తువు వ్యంగ్యమై కుతికయిల్లు, ౧౨౦

“మీరు నరసింహ పద సేవసేయుండు”అను వస్తువుచేత "నరసభూపాలునిం గొలిచినచో నాపదలు మాన్పును" అను వస్తువు వ్యంగ్యమై భాసిల్లుచున్నది

న్యాయముగా విచారించిన నిదియు వెనుకటి పద్యమునందు వలెనే యుపమాలంకారమునే వ్యంగ్యముగా భాసిల్లజేయుచున్నది ఎట్టన ఎట్టు నృసింహ (విష్టవు) శ్రీపాదకమల సేవావ్యాపారము మఖవకుందురో యట్దే నృనింవ (నరసభూపాలు,డు) ్రీపాదక మల సేవావ్యాపారమున. మజణవకుండుండు అనియే చెప్పుకొనవలెను. కాన సీ లభ్యము దగదు

కావున నిట సాహిత్యదర్పణమునందలి యుదావరణళ్లోకమున కనువా చము నిచ్చెదను

ఆ వె కటికరాలుదక్క-. గనరావు కంటి కీ పల్లికొంపలందు బాటసాడి ఘనపయోధరములు గఘఃగొని నిలువంగం దలంచికేని నేడు నిలిచిపొమ్ము

ఒక పరకీయనొాయిక బఐంటికి వచ్చిన పాంథనితో ననుచున్నది “* ఈ పల్లెకొంపలలో( బరుండుటకు రాళ్ళురప్పలేకాని చాపలుగాడ లేవు పైనున్న (వర్షింప సిద్ధము గానున్న) మేఘపటలమ. నుజూచి విలువందలంచినటో నిలువుము ఆని వాచ్యార్థమ.. (వస్తువు)

ఇట నున్నవారందరును వట్టీ బండలు అనంా మూర్ధులు కాంబటీ నీ విట నివసించినను నిచ్చటివా రెవ్వరును శంకింపంజాలరు కానీవునా న్‌ ములను జూచి యుపలోగింప సమర్థుండవగుచో. నేడు. నిలువుము అనునది వ్యంగ్యార్థము. (వస్తువు)

౭10 కావ్యాలంకొారసంగ9హము ఇట “కలేకరాలు' అను పదము మొదట “మూర్జుడు" ఆనునర్థాంతర మును వ్యక్తము సేయుచున్నది ఆ యర్థాంతరము “ని విట నివసించినను నిచ్చటివా రెవ్వరును శంకింప(జాలరు” అను మటొక యర్థాంతరమును వ్యక్తము సేయు చున్నది ఈ రెండు వ్యంగ్యములచే. దప్పక యుపభోగింప నిలువుము” అను నుజొక వ్యంగ్యమును పుక్థితమగుము న్న. ఈ వ్యంగ్యముల కన్నింటిని, ““టికరాలీ పయోధరములు అను శబ్బములకు€ గల శక్తియే యుత్థాపనము సేయుచున్నది. “కటికరాలు “పయోధిరమ లు అను పదముల దీసివేసి యన్య పదములు వేసినచో నా వ్యంగ్యములు స్థితములు కాంజాలవు కావున నిట శబ్దళక్తి మూలవస్తుకృత వస్తుధ్వని _(ధ్వనికారుండు. దీనిని శ్రేషె లంకారధ్వని యనెను) ఈ ధ్వనిఖేదమున నీ విధముగా నొక వస్తువుచే మజొకవస్తువు దానిచే మజొక వస్తువును వ్యంగ్యముగా భాసిల్లును ఇట్టు వృంగంము ఐఖహుముఖముగా శోభిల్లును ధ్వన్యాలోకమతమున శ్దశ కి మూలాలంకారధ్వనిభేద మొక్కటియే కాని శబ్దశ క్తి మూ లవస్తుకృత వస్తుధ్వనిళ దము "లేదు స్వత స్పిద్ధార్థశ కి మూలవస్తుకృత వస్తుధ్వని స్వతః ప్రతిపచ్నము స్వతస్సంభవి స్వతసి_ద్ధము - ఈ మూ.డుపదము. లును సమానార్థకములే స్వతస్సిద్ధమనంగా స్వభావసిద్ధమైన ఆని యర్థము, కవికల్పనలు లేక స్వభావముగా సిద్ధమగు నర్థము లోక మునంగూడ యథార్థముగా. దోచు నర్థము స్వతఃసంభవి స్వతఃసృంభవి కూడ ( గవి ఫొఢోక్తి సిద్ధమే కాని యా యర్థము లోకమున/గూడ సంభావ్యయానమై యుండును అట్టియర్భము మూలమనగా గారణముగా(గల ఎస్తువుచేత వ్యక మగు వస్తవు వెనుక శబ్దళ క్రిమూలధ్వని యందు శబ్దమును బరివృత్రి సేసినచో ధ్వని యుండదనియు( గాన శబ్దపరివృత్తిని సహింపనియెడలనే శబ్దళ కిమూలధ్వని యని చెప్పితిమి శబ్దపరివృత్సినిం జేసినను ధ్వన్యర్థమునకు భంగము రాకున్నచో నర్థశ క్తి మూలధ్వుని యగును ఉ చల్లనివాండు మానెలవుచందురమామ ; కడంగివేడుముల్‌ చల్లినివాండు మాయచటి చందన్నశైలసమీరు, ; డంచు౯ ద ద్భిల్ల వధూమతల్లి కలః కేర్కొని పల్కు నృసింవా మేదినీ వల్లి భ ని వికోధిన్స పవల్లి భ దుగ్భగ శై లవానమొ. ౧౨౧ ఓ నరసనభూపాలా సీ విరోధి యొక్క భార్య యొక పర్వతమున వసించుచు “మా యూరనున్న చందుంయ చల్లనివాడు' మా యూరనున్న మారుతము చల్లనిదొ ఆని అచ్చటి కిరాతన్త్రీలతోల బలుకుచుండెను.

ద్వితీయాశ్వాసము ల11 ఉ. “చల్ల నివాండు మానెలవు చందురమామ' యటన్నందద్ద్విమ ద్వల్లుళ మౌ”గ్ద్యవై భవము వ్యంగ్యము; తద్ద్వనిచేత నాయకా యల్లి క మగ్నయౌాననుట వ్యంగ్యము ఫ్‌ తద్ద్వనిచేత వ్యంగ్యమౌ నెల్ల వికోధి రాజుల జయించె విభుుడనువ న్లువెంతయున్‌,. ౧౨౨ తా. శ్మతుభార్య “మా యూరనున్న చం[దుండు చల్లనివాండు” *మా యూరనున్న మలయమారుతము చల్లనిది” అని పలికినపలుకులామె మౌగ్ద్యమను వస్తువును వ్యంగ్య మొనర్చుచున్నవి (అక్కడ నొకి చందదుండును ఇక్కడ నొక చందుండును ఇక్కడ నాక మలయమారుతమును , అక్కడ నొక మలయమారుతము గలదశుకానుట మౌగ్ధ్యముచేతనేకదాః) ఆ వ్యంగ్యముచే నామె భర వియో/ముచే సంతాపము వహించుచున్నదని వస్తువు వ్యంగ్య మగుచున్నది ఆ వ్యంగ్యముచే "నరసభూపాలు, జెల్లరాజులను జయింటి నను వస్తువు వ్యంగ్యమగుచున్నది ఇట్లు శబ్దకక్తి మూలవస్తుకృతవ్యంగ్యము వలెనే బహుముఖ్య వ్యంగ్యము నః. ఇట ఊ “చల్లనివాండు...... ఇత్యాదికము నర్థము స్వతస్సిద్ధమే కాని కల్పనాయుక్రముగాదుగదా ! కావున స్వతస్సిద్ధార్భళకి మూలవస్తుకృత వస్తుధ్వని స్వత స్ఫిద్ధార్ధళ క్తి మూళఅవస్తుక ఫతాలంకొరధ్య్వని మ. సలిలచ్భాయగుఆించి యం[తకృతమత్స్యంలీ నృసింహత మా తలనాధా[గణి యే నెనంచు విని తద్వంశాధిపుం బట్టినన్‌ సలిల చ్భాయగుఅిం చి యేయునవి యంచద్భీతి మార్తాండునిన్‌ బలిమింబట్టండు వేగ రాహు విధులిం బై కొన్న చండంబునన్‌ .౧౨౩ తా. నీటిలోని నీడను జూచి గుజివెట్టి యీ నరనభూపాలుడు మత్స, యం[తమును గొట్టినాండుగదా | ఈ రాజు యొక్క వంళాధిపుండడగు సూర్యుని, బట్టుకొన్నచో నీటిలో నా నీడనుజూచి గులివెట్టి సూర్యునింబట్టు నన్నును నేయునని భయపడి రాహువు చందుని( బట్ట కొన్నవిధమున సూర్యునింబట్టండు గీ 'యం తమీనంబు. దుముమాడినట్లు దునుము ననియకాంజోలు రావు వర్కుని[గహింపలి డనెడు ను కేవ వాచకం 'చెనయలేమి వ్యంగ్యమగు నిట్టివాళ్యార్థ టై ళవమున,. ౧.౨౪

క! కావ్యారికారసం[గహము కా. “యం_తమీనమును గొట్టినల్లే నన్నును గొట్టునని యెంచిాటోలు చంద్రునివలె రాహువు సూర్యునిబట్టండు " అనునది యుత్చేక్ష ఈ పద్యములో న్యుత్చేఇావాచక మైన కాజోలు లేక “వలె వదము లేదు “ఏయు నని యంచ ద్శీతి అనియే యున్నది ఇట వస్తువుచే ను తేక వ్యంగ్యమగు మన్నది చ్నితమీమాంసాకారుండిది “ “మో త్చేక యగును కాని వ్యంగ్యో శ్రేశగా”దని తెలి పెను ఆ గమ్యోత్చేషావ్యంగ్యో[త్చేమల కీ భేదమును దెలుపుచున్నాడు విషయ (ఉప మేయము) విషయి (ఉపమానము) నిమిత్తము లెచ్చట (గగ్రహింపహంబిడి శ్రేవలము సంభావనావాచకముమా[తము (వయోగింహ ఐబడదోయది వాచ్యముగాకున్నను వాచ్యాయమానమై గమ్మోల్చేష్షయని వ్యవహ రింప(బడును ఎచ్చట నుత్చేష్షింపందగిన యపమానపదము _ (విషయి) (గ్రహింప(బడక నిబద్ధమగు వస్తువుచే(గానీీ యకం కారముచేంగానీ యా వస్తువు తోంచునో యది వ్యంగ్యో శ్చేమ వీరరు దభటాళా దృష్ట్వా జయలవ్మ్యావృతాల రణే కర్షంత్యరివధూ కేళా౯ కాననే కంటక[ద్రుమాః లా జయలక్ష్మీసమాలింగితులగు పీరర్ముదుని ఖథటులను గాంచి కానన మున గంటకవృత్షములు శతువధూ కేశములను లాంగుచున్నవి “వృతములరివధూ కేశముల నాకర్షించుచున్నవి” అనునది వస్తువు దీనిచే జయశీ సమాలింగితభటదర్శనముచే మన్మథోద్దీపనము గలవి వలె (వృతములు) లాగుచున్నవి” అను న్యుత్సేక్ష వ్యంగ్యమగుచున్నది. ఇట “మన్మథోద్దీపనము గలవివలోో ఆను నుపమానము “వృక్షములరివధూ కేశములనాకర్షించుచున్నవిొ” అను వస్తువుచే వ్యంగ్యమైనది యంత్రమీన' పద్యమున గమ్మో(తేవయే. స్వత స్పిద్ధార్ధళ క్తి మూలాలంకొరక ఇతవన్తుధ్వని ఉ. భూరిభుజా వళాపగుణభూషణ యోబయ నారసింహా! నీ చారుయళోవధూమణికి సారపవై 6 ముఖంబు ; ఆారకల్‌ సారనఖాంకురంబు ; లల శంకర ౨ లహిమ్మాదు లాత్మవ టోరుహాముల్‌ ; సిళాబ్టములుసాంపగులో చన పంకజాతముల్‌ న ఓ నరసభూపాలా । నీ కీ ర్తొంతకు( జం్యదుండు ముఖము; నత(త్రములు గోట్ట, కై లాసహిమవత్పర్వతములు స్తనములు; తెల్లతామరపూలు కన్నులు (పంకజాతపదము అనవసరము, ఆధిక ముగానున్నది),

ద్వి తీయాళ్వాసము వేలి గీ. తనరుసనత్కీ ర్వీకాంతకుం చారకాదు లరయ నంగంబులై వేడ్కబరిణమింపం గలుగు పరిణానుమున( [దిలోకములు నిండు నరసవిథుకీ ర్హి వ్యంగ్య మనం జెలంగు ౧౨౬ తా. “నీ కీర్తి కాంతకు. జందాదులు ముఖాదులుగా( ఐరిణమించిరి” అని చెప్పుటచే నిది పరిణామాలంకారము. ఇది వాచ్యము దీనిచే “నరసభూపాలుని క్రీర్తి ముల్లోకముల నిండినది” అను వస్తువు వ్యంగ్యము. పరిణామాలంకారముచే నిట వస్తువు వ్యంగ్యమగుచున్నది. ఇది పరిణామము గాదు. రూపకమే యగును రూపకము చేతనే వస్తువు వ్యంగ్యము. ఇ స్వత స్పిద్ధార్ధళ క్రి మూలాలంకొరకృతాలంకారధ్వని చ. అరిపురభంజనోబ్ట్వలబలాధిక ! (శ్రీనరసింవా రాజ శే ఖర . భవదియకీ ర్హిరుచి గంగయనంగంజెలంగుంబొంగుచున్‌ హరిపదసంగనంకలిత మొ భువనతయపూర్ణ్మ మై నిరం తరతరహాంపజాంకుసనముదాయసమన్విత మైవసుంధరన్‌ ౧౨౭ తా. ఓ నరసభూపాలా! నీ కీర్తి గంగవలె హరిపదమును (విష్ణు పదము - ఆకాళము) ముట్టుచు ముల్లోకములను నిండి నిరంతరతరహంసణాంకు. సముదాయసమన్నిత మై (హంసలకాంతివంటికాంతిగ లదై _ హంసజా - నూర్యుని వీడ్డ్ణయగు యమునాకాంతి సముదాయముతో గూడినదై (గంగ యమునతో సంగ మించె ననుట పసిద్ధమే కదా) యొప్పుచున్నది. వాంస = మార్యుండు “భానుర్హు ంసస్సహశస్రౌంశుః” అని యమరము. గీ. రాజశేఖర ! భవదీయరమ్యకీ ర్తి యొనరు నలగంగవలె నను నుపమచేతం బరగుదు నృసింహా ! నివు శంకరునికగణి వననునువమ వ్యంగ్యమౌ నిందు నరసిచూడ. ౧౨౮ తా. “నీ కీర్రి గంగవలె నున్నది" అనునది వాచ్యమగు నుపమ_ డీనిచే “నివు శంకరునివలె నుంటివి” అను నుపమ వ్యంగ్యముగా ఖాసిల్దుచున్నది = ఇట నలంకారముచే నఅంకారము వ్యంగ్యముగా ఖాసిల్లినది.

లి14 కావ్యాలంకార సంగహము కవి,ఫ్రౌఢో క్రి సిద్ధారళ కృిమూలవస్తుకృత వస్తుధ్వని కవి[పొడో క్రిసిద్ధరమన స్వతస్సంభవివలె లోకమున(గూడ యథార్థముగా గోచరింపని యర్థము స్వతస్సంఠభవి యర్థము శ్రేవల[పౌఢో క్రిచేతనే నిష్పన్నము గాక లోకమున(గూడ యథార్థముగా గోచరించునది అనంగా నది (స్వతస్పంభవి) కవిపొఢో క్రి నిష్పన్నమైనను లోకమున(గూడ సంభావ్యమగును. కవిపౌఢోటక్రి సిద్ధమగునర్థమట్లు లోకమున సంభావ్యమ. గాదు. సీ. ఒంటిగా మడిళానుగుంటివై 6 గూర్చుండి సంజశెంజాయపెంబడలు చాళ్చి సొరిది నేళాలంబు సురనదీస్నాతు(డై నిద్దంపుబూది మైనీండ నల'ది యచ్చుగా"6 బులితోలు కచ్చడంబు ఘటించి యొడల జాములు (బాక నోర్పు గలిగి వోలావాలానలాఖీలధూమము. (గోలి యఅచేత వాన్యవావానము( బూని గీ. నీ యళోలత్మి(బూనుపూనికలం దవము

నేండు నొనరించుచున్నా.డు నీలగళుండు

కానియెడ నేల యతని కీ గతింజెలంగ 1

నరసగుణవోర ! యోబయనరనధిర 1 ౧౨౯

మడ్తిక్రాసువ= వెండి గుంటిపైజగుండుమీద (క్రై లాసపర్పుతముపై.)

ఓ నరనభూపాలా ఒంటరిగా(గై లాసమున సంజకెంజాయలను జడలు ధరించి గంగాస్నానము సేయుచు మేనికి బూడిదను బూసికొని, పులితోలు గుడ్డలుదాల్చి శరీరమునంబాములు _పాంకుచున్నను నోర్చుకొని యనగా నంతగా ద్వంద్వములను గెలిచి హాలాహలరూపమగు పొగను (దావి, యగ్నినిం జేత( బట్టుకొని శివు(డు నీ యశోలక్షిని. టోలుటకై తపము సేయుచున్నాయడు కానిచో నత(డీగతి నేల యుండును ?

కం నరనవిళుకీ ర్తి. బోలంగ వారుండు దపము 'సేయుచుండు ననువస్తువుచే “సరిగాం డాతని కీర్తికి ఫారుండును" ననువనస్తువలరు వ్యంగ్యంబగుచున్‌.. ౧8౦

ద్వితీయా శ్వానము వీల్‌

తా. వె పద్యమున “నరసభూపాలునిం గీర్మిని. టోలుటకై శివుండు

దపస్సును జేయచున్నాండు” అను వస్తువుచే “వుండు గూడ నాతని కీరికిం

బోరిండు' అను వస్తువు వ్యంగ్యము నరసరాజు కీర్తిని, బోలుటకే శివుడు

తపస్సు చేయుచున్నాడను మాట కవికల్ఫితము, శివుని స్వభావస్థ్రితినిం గవి

తపళ్చరణరూపమగు [పౌఢో క్రి చే జెప్పి నాడు పౌఢోక్తియన( గవి కల్పితో క్తి వైచ్చిళ్యము లేక కవి విచితముగా. గల్చించిన యుక్తి లేక వకో క్రి, * కవిపొఢోకి సిద్ధార్ధళ కి మూలవస్తుకృతాలంకారధ్వని

కం. మేలిమి నృసింవాధరణీ

పాలు (వళాపాగి య దిశల (అబలీనం గీలా భీలదవానలమడవల పాలయ్యెన్‌ జలధి. బడియె బడచానలమున్‌ ౧8౧ తా. నరసభూపాలుని పతాపాగ్శి దిక్కుల విజృంభింపంగా దావాగ్ని యడవులపాలయ్యెను బడబాగ్ని సమ్ముదమున బడేను. కం జనవతీి (వతావ మమరయ వనవాటికి నరిగె చావవహ్ని యసెడీచో మనమున: గలంగియునుంబలె నని యెడును క్పేత వ్యంగ్యమగు వస్తువుచేన్‌ . ౧8౨ కా పె పద్యమున “*నరసఘాపాొలుని (పతాపాగ్ని దిక్కుల విజృం భింప6గా దొవాగ్ని యడవులపాలయ్యె” అను వస్తువుచే “దావాగ్ని మనస్సున గలంశపకినట్టు" ఆనును త్చేక్ష వ్యంగంమచుచున్నది ఉ త్పేషావాచక మగు అట్టు మొదలయిన పదములులేమి నిది వ్యంగో[ త్చేష.

ఇది గమ్యో త్సేశ కాని వంగో, త్వేక్ష గాదు వీని భేద మిదివజకు( జూప(బడినది చూ ౧౨౪ పద్యవివరణము)

ఈ హర!0ంఇల కెరర202 8 121౯0140 2100632766 1 మి??8- 52228 ఆ0646౯ 66 ౧2౫6 ౦౯ ప్రొఢోక్తొా అని (తివేది (వాసీనాండు. దీనినిబట్టి భామముని వక్రోక్షియే పొఢోక్తిరూపమున ధ్వనికారుండును వానిని బట్టి కావ్య వకాళకారుండును గ్రహించియుందురు.

లి16 కొవ్యాలంకారసంగవాము అదు కవిపొఢో క్రి సిద్ధార్ధళ కి మూలాలంకారకృత వస్తుధ్వని ఉ. అంచితవి[కమంబున, మహాసమర'వతదీతచే నుపో షించిన కారణంబుననొ [శ్రీ నరసింహాకృపాణ మాజులం బొంచి మదించి మించు నరిభూభృదకుం రితకంఠపీరముల్‌ (దుంచియు వాంశనంటదలదుః &తిపవతజ[ పవావామ.ల్‌ తా. నరసభూపాలుని ఖడ్గము యుద్ధ్మవతదీక్షను బట్టి యపోషించిన (ఉపవాసమున్న) కారణముచేశనో యుద్ధములలో శతురాజుల కంఠములను (దుంచియ వారి రక్తమును (గోలకున్నది (వతదీషను గొన్నవారు వతమధ్యమున జలాదులను (గోలరు. నరసరాజు కత్తి శ్యతురాజుల కంరములను (దుంచెను కానీ రక్తపానము చేయలేదు. కం అలఘుగతినుపోపిచియు బలె నంటదు రక్త మతని పటుఖడ్గ మనం గలిగిన యు క్చేతవలన నలఖండన వేగవస్తువలరున్‌ ధ్వనిమొ. ౧89౪ కా. పై పద్మమున “*మవాసమర [వతదీక్షను బట్టి యుపోషిలచిన కారణ ముననో కత్తి రక్తమునంటదు” ఆనగుచోటనున్న హేత్నూడ్చేక్ష “వేగముగా నతడు ళతువులను ఖండించెను” ఆను ఖండన _ వేగరూపమగు వస్తువును వ్యంగ్యమొనర్చుచున్నవి (కత్తికి రక్తమంటనంత వేగముగా శ్మతువుల నటి కెను అని భావము). కవిప్రొఢోక్తి సిద్ధార్ధళ క్తి మూలాలంకారకృతాలంకార ధ్వని ళా. ఆమోదంబున శ నృనింవావిభు దానాంభోనదుల్‌ సాగర స్వామిం'తెంద యశంబు మేఘముల. బర్వంగల్గు వర్షాశర కృానూనాధికరణ్యశంక నచటన్‌ జామోదరుండొందు నీ [(చాము[దానుగత | వబోధముల+ జీతం భేకకాలంబునన్‌ = తా. నరనభూపాలుని దానజల[పవాహములు సము(దదమున(బడెను. అత్తి విష్ణువు వర్షాకాలము వ్చెనని శయనించెను నరసరాజు కీర్తి కాంతి మేఘముల పైంఐడెను అట్టితజి నా సము్మదమున శయనించియున్న నారాయణు

ద్వి తీయా శ్వా సము వ? నకు శరదాగమృభ్రాంతి గలిగెను. కాన నతండు న్నిద్మాపటోధములు రెండును నేకకాలమున నొందెను , ఇది చిత్రము,

గీ. వారికి వర్షాశర(చ్భాంతి యడరు ననెడి (భాతిమదలం కియారూఢి( (ఐ2లు నిద 'చెలివి నున్నట్లు యోగని దలు వహించు ననెడి యు క్చేత వ్యంగ్యమై యతిశయిల్లు, ౧8౬ తా. “హరికి వర్షాకాలభాంతియ శరత్కాల భాంతియు. నేకకాలమునం గోలిగొ ననుచోట [భాంతిమదలంకారము. దీనిచే. “దెలివితో(గూడిన నిద (యోగనిద్ర) భగవంతునికున్నట్టున్నదిోో అను నృుక్చేష వ్యంగ్యముగా లాసిల్హుచున్నట్లున్నది కవినిబద్ధవ క్షృ,ప్రౌఢో కి సిద్ధార్భళ కి మూలవన్తుకృత వస్తుధ్వని వెనుకటిది కవిప్రౌఢోకి ఇట( గవిచే నిబర్గుడగు వక్త యొక్క ప్రౌథోకి అనంగాం గవి సాషాత్తుగా. దానే చెప్పక దూత్యాదులచేం జెప్పించి నట్టు తెలుపు పొఢోక్షి ఈ కింది పద్యమున దూతి కవినిఐద్ధవక్రి కవినిఐద్ధ వక్షృపొఢో క కవ్మిపొఢోక్తి గాదా? ఏల యీ యవాంతరవిభాగమన్నచో వృద్ధోక్షికన్న బాలోక్తి చమత్కారముగా నుండువిధమునం గేవలకవి(పొఢోక్తి కన్నం గవినిఇద్ధవ కృ,ప్రొఢోక్తి యధిక చమత్కారమును గలిగించును మ. అనురాగాంబుధి యుల్ఫీ వెల్వడిన యట్లాపూర్మ్మ ఘర్వాంబువుల్‌ తనునల్లిం దిగజాఅ., గన్నుంగవలేందళ్కుల్‌ పిసాళించుచున్‌ ననవిల్కానిపుర్మపవేశకలనానాళీకచామంబి లై తనరంగోమలి నిన్ను.జూచె నరనేంా ! సాంద్రశేజోనిధీ ! స్పష్టము. కం. ఈ వాక్యార్థముచేతను భూవల్లభ ! నిన్ను(గోరి పొలంతి విరవాతా పొవృత్తి నున్న దిపు డను నా వస్తువు వ్యంగ్యమగుచు నతిశయమొందున్‌. ౧౬౮ కా. పై పద్యమున నాకోమలి మేనెల్లె. జెమర్పగాం నిన్ను/గాంచె” నను వస్తువుచే “నామె విరహతావతప్తురాలై యున్నది.” అనువస్తువు వ్యంగ్యమగు చున్నది

218 కావ్యాలంకార నంగ హము షట దూతి కవినిబద్ధవ క్రి. ఆమె తనభెలినింగూర్చి చెలికానితో (నరసరాజుతో) దెలపుచున్నది కవినిబద్ధవ క్తృషపౌఢో క్రి సిద్ధార్ధళ కృిమూలవస్తుకృతాలంకార ధ్వని చం సురగిరిచుట్టునుం ఓవరిచుట్టుడు వేల దనేశ! రత్నసం భరితము దేవతాధనమ.(జాయక కాచెదనంచు నేటికిన్‌ ; సురతరులం గరా-ంగుళులం జొప్పడందాల్చి యళో భగంగచేం బరగి నృసింహు(డే సుకవివంక్తు ల6 బోవనిదేల యేరికిన్‌? ౧౭౯ ఓ సూర్యుడా : రత్నసమృద్ధమగు దేవతాధనముకు గాపాడుదునని నేటికి గూడ నేల మేరువుచుట్టును దిరిగెదవు ? ఆ ధనమెవరికి గావలయును? ఏలన మా నరసభూపాలుండు కల్పవృశములను దనచేతి వేళ్ళ ధరించెను కీర్రి గంగను వహించెను. సుకవి పంక్తులను బోషించుచున్నాడు ఇంతకన్న నా మేరువు చేయగల ఫనియేమి ? (ఇదియొక కవినిఐద్ధుడగు యాచకుని వాక్యము) “నుకవి పంక్తుల ననుటకన్న “విబుధపంక్తుల నన్నచో సముచితముగా నుండును. విబుధులు = దేవతలు పండితులు కం. తనలెడు నీ వాక్యార్థం బున [శీ నరసింవు: డఖిలమును (బోవంగ నా యనిమివగిరివలె; దగునను ననుపషమ మగు నుపమ వ్యంగ్యమై పొగడొందున్‌. ౧౪౦ తా పైపద్యమున సూర్మునుద్దేశించి చెప్పినవస్తువుచే “నరనభూపాలుడు మేరువువలె నున్నాండు” అను నుపమానము వ్యంగ్యమగుచున్నది క వినిబద్ధవ కృృ(పౌఢోక్తి సిద్ధార్ధళ కి మూలాలంకారకృత వస్తుధ్వని చ. ధరణి ననంతకీ ర్మియు (విళావముగల్లిన రాజవౌట నిన్‌ దరుణి మనో2.రవిందమ.నం చాల్చిన చుట్టజికంబు "వేర్యినో శరివరయానకున్‌ విశదకాంతియు. గాళయునై కడంగి లి తృ్మరమగు మేనంగీర్తియు (బతావమునిల్బె నృసింవాభూవ రా |

ద్వితీయాశ్వాసము 19 తా నరసళూపాలా : కీర్తిపలాపములు గల నిన్ను మనస్సునందలచు చుండుటచేత(గోంటోలు నా తరుణికి/గూడం గీర్తివతాపము లబ్బినట్టు దేహమునం దెల్లందనమును, వేండిమియుం (విరహకాపము) గలిగెను. గీ. నెజయు కీర్తి పళాపాఢ్యు నిన్నుందలంవ యశము, శార్యంబు గలిగిన ట్రలరు వెలరు6 గాంకయును నను ను క్పేత( “గాం నేలు విరహామున కోర్వ' దను వ్యంగ్యవిభవ మలరు ౧౪౨ ఇట “ధరణి. ..జుట్టటీకంబు పేర్మినో కరివరయానకున్‌ విశదకాంతియు గాంకయః గలిగె నను న్ముజ్చేక్షచే కాంత నేలుకొనుము. ఆమె విరవహకఠాప మున కోర్వంజాలకున్నది అను వస్తువు వ్యంగ్యమగుచున్నది కవినిబద్ధవక్త (ప్రౌడోక్తి సిద్ధార్ధళ కిమూలాలంకార కృతాలంకారధ్వని చ. చెలువ! యిదేమి? యామగువ చి[తమ.న దు నృసింవాభూవరుం గలయ లిఖంచువేళ. బులకంబులు( (గొం జెమరుం దలిర్పంగా నొలయ వడంకుచున్నది; సముజ్జ్వలమైన నృపాలరూపను.న్‌ వలపులు ేంపుచున్న రతివల్ల భురూపని భీలి-వెందెనో! ౧౪6 స్పష్టము ళం. “వరుని లిఖించుచు వడ౦.శెడి నరోజశరు డనియొ.” యనెడి సందేవామునన్‌ నరసింహుడు మరుకైై వడి, బరగుననెడి యుపమ వ్యంగ్యభావము నొందున్‌. ౧౪౪ సరోజళరుండు (పా) సరనన్మరు(డు. ఇట సనందేహాలంకారముచే నుపమానము వ్యంగ్యము - అని కలదు. కానీ యిశి సందేవాలంకారముకాదు. (భాంతిమదలంకారము కం ఈవరునం (బబంధాదిగ ళా వేలధ్వనులు బుద్ధి ననుమేయములౌ నావల రపధ్వనులు రన భావసకరణములం (బపంచితమ.లగున్‌ ఆ ౧౪౫

మ00 కావ్యాలంకారసం |[గహము ఈ విధముగనే (ప్రబంధగతధ్వను లూహించుకొనవలెను. రసధ్వనులు రన్మపకరణమున( జూపుదుము. ప్రబంధధ్వని నిట నుదాహరింతుము (ప్రబంధమన సంఘటిత నానావాక్య సముదాయము. అది [గంథరూపముగా (గానీ తదవాంతరపకరణరూపము గా(గానీ యుండవచ్చును మహాబారతమునందు శాంతిసర్థుమున నీ క్రింది ఘట్టము గలదు దీనికి గ్నధగోమాయ సంవాదమని పేరు * శనీ గాంగే యడిట్లను( గౌంతేయపూర్వజు నకు “విదిశాపట్టణమున నౌక్క బాలుండు మృతు( డైన బంధులుపేతభూ మికి(గొనిపోయి యమేయకోక వివళాత్ములై పలవింప(గా గద్దయొ క్కటివచ్చి “*మీరరిక్కండ భయంబు దక్కి యేడ్చుచునుండ దగ దిదెకుంకెడుం క రాక్ష్షసులును భూతములు బీ గీ. శాచములు (వచ్చితిన నిపుడేచివచ్చు జననమరణముల్‌ వింతలె ! చన్న శిజవు తోన యందణు( జనుటకు(/ బూనియుండు వారలే ? పొండు వీనంగువై చివేగ కం తెగిపోయినవారేడ్చిన మగుడుదురే ? వెజ్దులార మానుండు మీరుం దెగుదురు ; దడవినొ నావుడు నగునట్టిద కర్ణమనుచు నందలులీతిన్‌॥ వ శవంబు విడిచిపోవంజూచిన నొక నక్క టొక్కలోనుండి వెడలి వారలతోడ ; సీ. ".గడ్డమాటలకేల గడుఖీతి;బొందితి ? రక్కటా ? బాలునినబ్బవదను నిటువై చిపోవగా శ్లెట్టాడె నేడ్వుండు శోకంబువోక నిచ్చోటంగొంత పొ9; ద్ధంతలోవిధి కూరుండుగాకున్నం (వాణంబుగగమ్మఆరాక గల్గు నో ? యెలుంగుదురే ? యినుండును నహ్తాదిం జేరండు , వెజవకమీరు నిలువుగో

ద్వితీయాళ్వాసము వీపీ! (గద్ద పగటిపూటనే చూడ(గలదు. ర్యాతిపూట దానికి. గనులు గానరావు నక్క రాత్రిపూటనే లెస్సగా విజృంభింప(గలదు. ఇట్టి స్థితిలో మరణించిన బాలుని గొని బందుగులు శ్మళానమునకు. దెచ్చిరి. అది సాయం కాలసమయము అఆ మృతబాలుని విడిచిపోలేక బందుగులు దుఃభించుచుండిరి ఆ శ్మళానమున నీ గృ్మధగోమాయువులు రెండును గలవు ఆ మృతక శేబరము నారెండును హరింపందలంచుచున్నవి ఇంకను జీ(కటి పడలేదు ఆ ఐందుగు లిదేవిధముగా. జీక (టిపడువజకు నేడ్చుచున్నయెడలం తనకు గన్నులు గాన! బఐడిమి వా నక్కయే వాని శరీరమును (మింగునని గృథము భయపడుచున్నది, కాన నది యిట్టనుచున్నది గీ. డనినవారును మనమున నాసపుట్టి మగిడివచ్చిన (గ్రద్ద “యమ్మందబుడ్ధి మైన నక్కమాటలు విననగునె వికృత మయ్యెంటీనుంగు ; వచ్చునే యనువులింక ? కం. కడుబెట్టిదుండు కాలుండు మిడుకమిడుక నపహరించు మీరియాసల్‌ విడువుండు బాలునికి సుగతిం బడయుండు దానాదులైన బహుధర్మములన్‌.” వ. అని పలికిన నా గృధంబు వచనంబు లాక్షేపించి యజ్ఞంబుకంబు వారల నుద్దేశించి, కం, “(కూరంబు గృ్మథ మిట్టి కు మారకునింజూచిజూచి మసలకపోవన్‌ మీరెట్లోర్భెదరో ? క న్నీరిటు నను(టో (టులకును నిలువకొలికెడున్‌॥ కం, దయమాలి పోవనేటికిం ? _ఎయత్నమునం బొదువ దైవబలమున మీకుం (బీయమెసంగ (బదుకు; (బదుకం డీయినను మజిపోవరాదె ?” యని చెప్పుటయున్‌ వ (గడ్డ యిట్టనియెం ఆ. వె. ఏనుబుట్టి వేయునిన్నూరు మున్నూరు గలవువత్సరములు ; గాననెందు వాలు యొవనస్థుగబౌఢుని వృద్ధనిం జచ్చిపోయి మగిడి వచ్చువాని

! కావ్యాలంకారసం|గహము “అలంస్థిత్వా కృకానేఒస్మిన్‌ గ్య్మధగోమాయుసంకులే కంకాళబహుశే ఘోరే సర్వ[పాణి భయంకరే నచేహ జీవితః కళ్చిత్కాలధర్మ ముపాగతః (పియో వాయదివా ద్వేష్యః (పొణీనాంగతి రీదృథీ.” లా గృ ధగోమాయు సంకులమును నెముకలచే నెల్లపాణములకు భయం శరమునునైన యీ ళ్శశానమున నుండవలదు , కాలధర్మమును టొందినవా( డెవండును దిరిగి జీవింపడు ఈ గతి యెట్టివారికినిం దప్పదు. ఈ వాక్యసమూహ మంతయు బబంధ మ వ్యవహరింపంబడును. ఈ పబంధము “వీ రీ కవమును విడిచిపోయినచో నక్క కందకుండ నేనే భచ్నేంతునుూో అను వ్యంగ్యార్థమును వ్యక్తము సేయచున్నది. క, ఒకటిగలదు వత్తురు వే _ ఉ"క గర్భంబునకు మృతులు ; నుక్కివమౌ న క్కకు నేటిబుద్ది ? పీనుంగు నకు ఐదుకుటె ? కలుగునిట్టి నవ్వులుగలవే ? సీ అనవుడునెగవెక్కి యాబిడ్డవెచి పో యెడు వారలకు నడ్డపడుచు నక్క “వినుడు రాఘవుడు నేర్పున దికింపండె ? మృతు(డైన భూషరసుతుని మగుడ సృంజయుకొడుకు సచ్చిన నారదుండు ప్రభా వంబున! (గమ్మజవానిఃదేండె 9 యట్టుల యొకసిద్ధుండమరుండు మీయేడ్చ్పు లాలించి దయబాలునసువులొసంగె గీ నేని మేలకాదె? యిదియేల పోయెద ” రనినవారు మగిడి యరుగుదెంచి శిపువు శవముచుట్టుండేరి పెల్తేగ్చిరి పనవిపనవియంత నినుండు ్యగుంకె వ. ఆ గృధంబును జంబుకంబును నాంకలిజే వందురుచుండి తానతాన వాలశవంబు నావోరంబుగొనుటకై యివ్విధంబునం దమతమ పల్కు నేర్పున నజ్జనంబు( (గ్రమ్మటించె పొర్దుగుంకినం దా నచ్చోట నిలువనేరదు గావున గ౦ద్దయటమున్న వారు వోవునట్టి తాఅంగు మాటలాడె రాతియైనం దమకు మేలు గావున నక్క వారలు దడ యుటకు(దగిన చందంబు(జెప్పె. అతి వాని 'తెఅంగు.

ద్వితీయాశ్వానము ల౨8 అప్పుడు నక్క యిట్లనుచున్నది లా “ఆదితో్యోఒయం స్ధితో మూఢాః స్నేవాం కురుత సాంపతం బహువిఘ్నో ముహూర్తోఒయం జీవేదవి కదాచన అఆముం కనకవర్జాథం వాలమ పా ప్రయౌవనం గృధవాక్యాత్క్మథం మూఢాః న్యజధ్య మవిశంకితాః

తా. ఓ మూర్థలారా ! ఇంక బొద్దున్నది ఆ బాలునివైం (బేమ నూపుండు. ఈ బాలుని మరణముహూర్తము బహునిఘమ్నయుక్తము. ఒకవేళ మటల జీవించినను జీవింపవచ్చును ఈ గృ[ధవాక్యమును విని బంగారము వుటి యీ పసిపాప నేల విడిచెదరు?

ఈ పబింధ మంతయు “వీ రీ ళవమును జీంళటి పడువలకు విడిచివెట్రి పోక యునృచో. వీమ్మట గృ్మధమున కందకుండ నేనే భక్షింతున” అను వ్యంగ్యార్థమును సూచించుచున్నది.

ఇదంతయు స్వతస్సిద్ధార్థ ళ క్రిమూల (పటింధకృళ వస్తుక్సత వస్తుధ్వని ఇదే. విధముగా న్వతస్సిద్ధ కవి పౌఢో క్రిసిద్ధ, కవినిబద్దవ కృ పౌఢో క్రి సిృ్థ్థములగు వ్యంగ్యము లొక్కొా క్కటియు నాలుగుచొప్పున ౧౨ విరములను జాపవచ్చును.

గీ, ఇచట మధ్యమకావ్య మై రుచిర మగు గు

ణీక్ళత వ్యంగ్యవిభవంబు నిశ్చయింతు; నిదియు నెనిమిదిభేదంబు అెనయు, వీని భవ్యనామంబు లజింగింతు6 (బ(క్రమమున, ౧౪౬ తా, మధ్యమకావ్యమగు గుణీకృ్కతవ్యంగ్య మెనిమిది విధములు వానినిం దెలుపుదును. గుణీభూతమన(గా న్మపధానము వ్యంగ్యార్థ మపధానమై వాద్యార్థమే |పధానముగాంగల కావ్యము గుణీభూతవ్యంగ్య కావ్యము, కం. అమరు నగూఢము, నవరఠాం గము వాచ్యాంగంబు, న(పకాళము, నంది గ్రము, నల తుల్య పాధా న్యము, గాక్వాత వ్ర, మరుచిరాఖ్యము నన(గన్‌,. ౧౪౭ ఈ గుణీభూత వ్యంగ్యము-ఆగూఢము, అపరాంగము, వాచ్యాంగము, అస్సుఓము (అపకాశము) సందిగ్ధము తుల్యపాధాన్యము కొక్వాశీప్తము ఆరుచిరము అని యెనిమిది విథములు.

ల్లీల్లీ4 కొవ్యాలంకార సంగ్రహము కం. వనిళాకుచకుంభముగతి ధ్వని గూఢం బైన గాని వై దగ్ధ్యములే మినీ( దగు మధ్యమకావ్యం: 'జెనిమిదివగలకు నొనర్హు నిల అత్యు-బుల్‌ ౧౪౮ లాం ధ్వన్యర్థము కామినీకుచకలశమువలి గూఢముగా నున్న గానీ రమణీయముగా నుండదు. అ రామణీయకము దగ్గుటచే మధ్యమకావ్యమ గును. ఇట నళ్లసాని పెద్దన పద్మము నొక దాని నుదాహరించుచున్నాను. చ ఘనతర ఖూర్యరీ కుచయుగక్రియ గూఢముగాక ద్రావిడీ స్తకగతి. దేటగాక యజబాటగు నాంధ్ర)వధూటి సిబ్బెపుం జను(/గవవోలె గూఢమును జాటుధనంబును లేకయుండ( జె ప్పిన నదెపో ! కవిత్వ మనివించు , నగిం చటుగాకయుండినన్‌ కాన ధ్వన్యర్థ మతిగూఢముగా నుండరాదు జతి న్ఫుటముగా నుండరాదు. గూఢాగూఢముగా నుండవలెనని సారాంశము, అగూఢగుణీభూతవ్యంగ్యము కం, పఠివతితకవాటము లై పరిపాటితక నక కూటపటవాటము లై అరినికర పుర ప్రకరము లరుదుగ నరసింవా శౌర్య మంతయు చెలుపున్‌. ౧౪౯ తా. పడిపోయిన వా/కిళ్లును, హరింపంబడిన కనకరానులును జింపంబడిన సౌధళశ్ళంగముల మీది తెండాలుగల శ్యతుపట్టణములు నరసభూపాలుని శౌళ్య మును జాటుచున్నది. కం. “*పరిపతిత కవాటము లై యరిపురములు 'దెలుపు శౌర్య మంతయు ననుచో “*నరివరుల "గెలిచె విభుంలొ డని వర'ెడి వ్యంగ్యం బగూఢభావము చెందున్‌. ౧౫౦ పై పద్యముయొక్క. వాచ్యార్థమువలన వ్యక్తమగు “నరసభూపాలుండు శృతుల గెలిచో అను వ్యంగ్యము గూఢముగా లేక రమణీయముగాక యన్నది. ఈ గూఢత చాలదు “ఓ నరసభూపాలా నీ యరిపట్టణములు

[16] ద్వితీయాళ్వాసమే లిషిథ్‌ పరిపతిత కవాటములు పరిపాటితకనకకూటపటవాటములు” అన్నయెడల “నరసభూపాలా నీవు శతువుల గెలిచితివి” అను వ్యంగ్యము రమణీయముగా భాసిలినటు “ఆరుదుగ నరసింహు శౌర్యమంతయు. దెలుపున్‌ అన్నపుడు బ్రనిజ్ర ఖ్‌ ష్‌ భాసిల్లదు కావు*( బాకకు లా భేదమును దెలిసికొనవలెను “కృళాంగ్యాస్సంతాపం వదతి నళినీప త్త్ర్రళయనం” (ఈ నళినీపత్త శయనమాకృళాంగిసంతాపమును జెప్పుచున్నది.) అనుచోంగూడ నగూఢరూప మగు గుణీభూతవ్యంగ్య మే. అపరాంగము రఠరసభావాదులకు రసభా వాదులంగములుగా నున్నచో నపరాంగము. కం, మెడ(గుచ్చి "శౌంగిలించును; నొడ నెల్లం బారవళ్య మొందించు నరిన్‌; - వడి మోవాని(దపుచ్చును బుడమీ నృసిం హేందు ఖర్గపు తిక యౌళరా! ౧౫౧ స్పష్టము. కం రంగుగ నీ యెడ ధ్వని యగు శృంగారము కౌదగసః "శేవమునకు. చా నంగంబై విలసిల్లుచు సంగతి నపరాంగ మనంగ సన్నుతి కెక్కున్‌. ౧౫౬౨ వై పద్యమున శృంగారరనము రౌద్రరసమున కంగమైనడి ఏలన నిట నంగి రౌదము దానికి శృంగారము పోషకము శృంగార ర్నౌదములు విరుద్ధ రనములు గదా వీని కంగాంగిభావ మెట్లు కుదురును ః అన్నచోంజూడు(డు. ల్లో కోపాత్కించిదుపాగతో౬పి రభసా దాకృష్య కేశేష్వలం నీత్వా మోహనమందిరం దయితయా వోరేణ బద్ధ్వా దృఢం భూయోయాన్యసి తరహా ? నీతి ముహుః కంరార్థరుద్ధాక్షరం జల్పంత్యశు9కణోల్లభేన సుకృతీ కళ్చిద్రహస్తాడ్యతే. తా ఒక యవతి కినుకతో( దనకడకు వచ్చిన (పియుని కేళములుపట్టి లా(గి పడకగదిలోనికి. గొనిపోయి. హోరముతో తెక్కలుగట్టి “దాని యింటికి మఠఅల( టోవుగదా * యనుచు గొంతులో మాటలడ్డుపడుచుండ(గా వదరుచు, నృవవులు గిలుచు రహస్యముగా. గొట్టుచుండెను అతండెంత ధన్ముండోకదా ః

226 కావ్యాలంకార సరగ హము

• ఇటం గేశాకర్షణము బంధనము తాడనము మొదలగునవి రౌద9ిర సాను భానములు. అయినను శృంగారమున నారోవింపంబడినవి ర్నౌాదము శంగార మునకు( [బతికూలమయినను రౌదరసాను వావములగు కేళాకర్షణాదులు రూపక బలమువలన శృంగారాంగములుగా నారోపింపంబడినవి, (క ల్పింపంబడినవి ) కాన విరుద్ధరసానుభావము లెచ్చట చారోవింపంబడునో యచ్చట దోషముగాదు “మెడ గుచ్చి” అను పద్యమునం బైళ్లోకమునవలెంగాక శృంగారరసానుభావములే రౌ దమున నారోపింపంబడినవి అయినను బైవలెనే యిట శృంగారరౌ[దము లకు విరోధములేదు. వాచ్యసిద్ధ్యంగము కం ధారుణి శ్రీ నరసి.హవుని నీఠం[ధధనుర్వినీలనీరదమబురున్‌ చారుణతరశరధా'ా వారితరిపుశార్యనూర స్టిటై వమగుచున్‌ = ౧౫౭ తా నరసభూపాలుని ధనుర్మేఘము తన శరధారచే. శ్యతుశొౌర్యరూప నూర్యవై భవమును వారించును వాచ్యసిద్ధంగ మనంగా నెచ్చట6 గావ్యమున నర్థము కుదరకపోయినపుడు వ్యంగ్యార్థమువలన నర్థము కుదురునో యది వాచ్యసిద్ధ్థ్యంగము. వాచ్యార్థసిద్ధి కంగమని వ్యుత్పత్యర్థము కం. శరభారయనంగ ధ్వనిమై పవరిణతమగు సలిలధార పార్టి వుని ధను ళ్గరద మను వాచ్యమున కు ర్వరలో నంగంబుగాంగ వాచ్యాంగమగున్‌ . ౧౫౪ ఇట వాచ్యార్థమున “శరధార' యనగ వాణధారయే (ప్రకరణము నరస భూపాలవర్జనము కాంబట్టి యా యక్షమే ముఖ్యార్థము ఈ యర్ధమును జెప్పు కొన్నచో నీరం్య్యధధ మర్వినీలనీరదము అను రూపకము కుదురదు రూపక ము తర పదార్థ పధానమగుట మేఘమునుండి బాజధార వెలువడదుగదా : కాన *“శరధారా పదము వాచ్యార్థసిద్ధికై జలధార అను నర్థాంతరమును స్వీకరించి నది ఆదియే వ్యంగ్యార్థము ఈ వ్యంగ్యార్థము రూపకసిద్ధికి దోడ్పడుచున్నది. అనంగా వాచ్యార్థసిద్ధికి వ్యంగ్యమంగమమునది కాన నిది వాచ్యసిద్ధ్థ్యంగము

ద్రుతీయాళ్వాసము వ్లీల్లీ? కౌవ్య పకాశమున నీ (శీంది యదావారణ మీయంజడినది, శ్లో గచ్చామ్య్మచ్యుత దర్శనేన భవతః కింతృ వి రుత్పద్యతే ? కింత్సేవం విజనస్థయోర్హతజనః సంభావయత్యన్యథా ఇచ్యా మం[తణభంగినూచితవృ థావస్థా రఖేదాలసాం ఆక్టిష్యన్‌ పులకోత్కరాంచితత నుర్గోవీం హరిః పాతు వః మ తనివి-బొందను నీదు దర్శనముచేతం వేతమందచ్యుతా | మనలం గాంచి రహస్థులన్‌ జనులెదన్‌ భావింతురన్యంబుగా నని యాపిల్పునం దెల్పుచున్‌ నిజవృథాయాసంబుం ఖింతిల్లు గో పిఏ. గౌంగంటికి( దాల్చి మోవిగొను గోవిందుండు మిమ్మోముతన్‌. అచ్యుతుండన( గృమ్హుం డని వాచ్యార్థము “అక్షరజశీలుండు" అనునది వ్యంగ్యార్థము "ఆ విల్పున( దెల్నుచున్‌ ఎజవృథాయానంబు అను నర్థమీ వ్యంగ్యాార్థమును సమకూర్చుచున్నది “అచ్యుత" శబ్దమునకు వ్యంగ్యార్థమును “(అతరణశీలుండు) జెప్పుకొనక “కృష్ణుడు అను వాచ్యార్థమునే చెప్పుకొన్నచో “ఆ వీల్పున(దెల్పుచున్‌ నిజవృథాయాసంబు' అనుచోట నర్జము కుదరదు. పొసంగదు కాన నిదియు వాచ్యసిద్ధ్యంగమే ఇట గుణీభూతవ్యంగ్యములుగా నుదావారింప(బడిన అపరాంగ వాచ్యసిద్ధ్యంగములు రెండును నుత్తమకావ్యము లనియే జగన్నాథుని మతమైనట్టు వెనుక( దెలిపితిమి అ ను టము ఆతి గూఢమైన వ్యంగ్యము (ఘనతరఘూర్థరీ కుచయుగమువంటిది) కం. శ్రీ నరసింహువి భుజన నాత్తినిత శౌ మేయకంబు మహిమండలిలో నానారిపుళభూనాథవి అానార్డి తకీర్తి దుగ్గఢారలు (గోలున్‌ + ౧౫౫ తా నరశభూపాలుని చేతిక త్తి శ్యతురాజుల కీ ర్తి దుగ్గములను (దాంగును. కం, అరికీ ర్హిదుగ్ధ మానును ధరణీశ్వరఖడ్గ్ల మనుడు దర్వికర శే ఖరముగతి. బొల్చు నని యెడీ సరసోవమ క ల్రశులయందుం జను నస్ఫుట మై ౧౫౬

వినం కావ్యాలంకార సంగ్రహము తా పె పద్యమనం '“గత్తి శతుకీ ర్రిశ్షీరము లానును” అనుటవలన “గ త్రి పామువలె నున్నది" అను నుపమాన మస్ఫుటముగా నున్నది మటొక యదాహరణము. కం కన(ఐడకుండిన నిన్నుం గనంగొ నువ్విళ్లగొందుః ; గనిపించినచో( జనుదువని వెలతు;? నిన్నుం గనకున్నను గన్న నాకు( గలుగ వుసుఖముల్‌ “నాకు. గనరానివాండ వు గొకుండునట్టును, వియోగభయము నాకు(గలుగ కుండునట్లును శ్రేయము అను నర్థము క్తిష్టముగా వ్య క్తమగుచున్నది వెనుకటి పద్మమున గ్లిష్టముగా కఇపమాలంకారము వ్య క్ర్తమగుచున్నది. ఇట గ్లెష్టముగా వస్తువు వ్యంగ్యమగుచున్నది. సందిగము 0 కం, నరసింపునభంగురసం గరమున నెదిరించు రిపులు కడుముందజగా నరుగుదు;ు శాయితవపడు దురు; శరనముల విడుతురు సమ్మగసం[భమపరులై_. ౧౫౭ స్పష్టము కం. అరివరుళతాయితపడుదురు; శరజాలము విడుతు, రనిన నమరంబునళో ? గిరిగుహూల కరుగసో ? యన సరివ్యంగ్యము లలరుచుండు సందిగ్ధములై_. ౧౫౮ ఠా “శత్రువులు సిద్ధపడుదున్నారు బాణములు విడుచుచున్నారుి అనంగా యుద్ధమునకు సిద్ధపడుచున్నారో? గిరిగిహలకు: బోవసిద్ధపడుచున్నారో ? అను రెండు వ్యంగ్యార్థములలో నేది యుద్ధేశింపంబడినదో సందిగ్గముగానున్నది ఏలన రెండును జమత్కారముగానే యున్నవి కావ్యప్రకాశకారాదులు సందిగ్ధ మన వాచ్యార్థవ్యంగ్యార్థములలో దేనికి. [వాధాన్యము? అను సందేహమును గలిగించు కావ్యమని చెప్పి యీ కిందిశ్లోకము నుదాహరించిరి హారస్తు కించి త్చరివృ త్తధై ర్యశ్చం[దోదయా రంభ ఇవాంబురాశిః ఉమాముఖే బింబఫలాధరో ష్టే వ్యాపారయామాస విలోచనావి.

ద్వి పీయా శ్వా సము లీ2ళి తా చం[దోదయకాలమున సముద్రమువలె హరుండు కొంచెము దైర్యము సడలి దౌండపండువంటి కెమ్మోవి గల పార్వతీదేవి మొగమునం జూపులు పజచెను. ఇటం 'గెమ్మోవి ముద్దాడ నభిలభించెను అను వ్యంగ్యము (పధానమో “దూపులు పజచెనుి అను వాచ్యార్థమే [పధానమో రెండును జమత్కారా వహములే యగుటచే సందిగ్ధము పై పద్యమున రెండు వ్యంగ్యములలో నేది [పధానమో సందేహము. ఇట వాబ్యార్భ వ్యంగ్యార్థములలో నేది _పధానమో సందేహము ఇదియే సరి యైన దృష్టాంతము తుల్యపాధాన్యము వాచ్యార్థ వ్యంగ్యార్థములు రెండును ప్రధానములుగా గోచరించుచున్నచో దుల్య్మపాధాన్యము. కం. నరసిం హేందుని చరణం లరుణంబుగ నంఘటింపు6 డరులార ! భవ ద్వరమకుటస్సురణంబుల; నరుణంబగు నతనినయనమటుగా కున్నన్‌. దగగ తా. ఓ క్యతురాజులారా ; నరసభూపాలుని పాదమును మీ కిరీటములబే నెజ్డిగా గావింపుడు లేకున్న నతని కన్నెజ్టవడును కం, నరసిం హేం[ద్రునకు నమ స్కరణంటొనరింవకున్న€ గాంజారం జే శరణంబగు ననువ్యంగ్యము నిరవగు వాచ్యంబు శమము లిచ్చటం దలంపన్‌. ౧౬౦ కా. 'నరసభూపాలునికి నమస్కరింపకున్నచో మీ కరణ్యమేగతి' అను వ్యంగ్యార్థమును, నరసభూపాలుని పాదమును మీ కిరీఓటములచే నరుణముగా( కేయుండు" అను వాచ్యార్థమును దుల్యములే. అన(గా వ్యంగ్యార్థము వాచ్యార్థము కన్న సుందరముగాలేదు. మజొక యుదాహరణము (వావ్మణాతి[కమర్యాగో భవతామేవ భూతయే జామదగ్న, స్తధామ్మిత మన్యధా దుర్శనాయతే” పరశరామ.(డు రావణునిమంత్రి యగు మాల్యవంతుని కీ విధమున సందేశమంపుచున్నాండు :--- “(బావ్మణులయెడ నత్యాబారమును విడుచుట

లఫి0 కావ్యాలంకారసం[గహము మీకే మంచిది. అట్లేని. బరశురాముండు మీకు మి[తుండు, కానినాండు వాని మనస్సు మాలునుం” ఇట( “బరశురాము:డు త్యత్రియులనువలె రాక్షసులను గూడ నశింప వేయును" అను వ్యంగార్థమును “వాని మనసు మాజును” అను వాబ్యార్థ మును సమముగానే యున్నవి. ధ్వన్నాలోకమతమున _ నీతుల్య (ప్రాధాన్య రూపమగు గుణీభూత వ్యంగ్యము లేదని తో(చుచున్నది వెనుక నొక వాక్యమునకు వాభ్యార్థ వ్యంగ్యార్థములను రెండర్భములున్న వన్నచో వాక్మభేదము తటస్థించు నని పూర్వమీమాంసకులా మే పింపంగా శబ్దళక్తి మూలధ్వనిలో వాచ్యార్థ వ్యంగార్థ ముల కుపమానోపమేయభావమును గల్పించి యేకవాక్యతను గూర్చుకొన వలయునని చెప్పియుంటిమి ఇక్కడ ధ్వనికారు(డు మజొకవిధముగా సమా ఛానము( జెప్పుచున్నాండు “ఒక వాక్యములో రెండర్థములును _జధానములే యగుచో వాక్యభేద మేర్ప్చడును. కాని యొకటి (పధానమును, మతొకటి య,ప్రధానమును నగు నేని వాక్య భేదము రాదు వక వాక్యత _గుదురును. సర్వత వాచ్యవ్యంగ్యములలో నొకటి ప్రధానముగా మణొకటి యపధానముగా నుండును కాని రెండును పధానములుగా నుండవు ” ఇట్టిస్థితిలో వాచ్యవ్యంగ్యములకు( తుల్య పాధాన్న మెట్టు పొసంగును ? వాబ్యార్థ వ్యంగ్యార్థములు రెండును (ఐధానములే యగుచో వాక్య భేదదోషము తటస్థించను గదా! కావున దుల్యపాధాన్యరూపమగు గుణీభూతవ్యంగ్య ముండదని తేలినది కానీ మమ్మట, విశ్వనాధాదులీ “[వాహ్మణాతి[కమ త్యాగో” అని క్లోకమునే దీని కుదాహరించిరి. కాక్వాకీప్తము కం. ఒనంగునెడ( గనరు, గర్డిలు నొసంగి యొసంగి వెల్ల/బాలు నొగి నీ కరణిన్‌ వినవక యొనసంగ(గనేర్చునె యనదృశగతినంబు వాహ మౌబళనరసా ! ౧౬౧ తా, నరసభూపాలా ః మేఘము నీవలె దానముసేయునే ? అనంగాం “కేయదు అని వ్యంగ్యార్థము. “భిన్నకంరధ్వనిర్థీరై ! కాకురిత్యభిధీయతే” శోక కోధవిస్మయాదులవలనం గలుగు స్వరభఖేదము 'కాకువు అనబడును. కం. ఒస(గునెడ( గసరు గర్జిలు నెకంగంగ నీలాంబువావా; మిలనీవలెం గా

ద్వితీయాళ్వానము తలి! నొసంగంగ నేర్చునె? యనవుడు “నొనంగంగ అలి ద నెడివ్యంగ్య మొగి గాకువగున్‌. ౧౬౨ పై పద్యమున ఒసంగదు అను వ్యంగ్యార్థము “జఒస(గ(నేర్చునెః” అను వాచ్యార్థముతోడనే యన(గా సమకాలమందే భాసిల్లును అన(గా. (ఐథమ మున వాచ్యార్థము ; దానివలన వ్యంగ్యార్థము. భాసిల్లునుగదా ః కాని కాకువుచే నాక్షీప్రమగు వ్యంగ్యము వాచ్యాగ్థా నంతరము గాక వాళ్యార్థముతోడనే థాసిల్లును కాన నిట వ్యంగ్యచమత్కారము వాబ్భార్థముచే నాతి ప్రము గావుటలేదు. కాన నిట ధ్వనిత్వముగాక గుణీభూతవ్శంగ+త్వమే కావునం గాకునస్ధలమం దెల్లెడలను వాబ్యార్థము వ్యంగ్యసంవలితముగానే భాసీంచును కేవలము వాద్యార్థము భాసిం పనే భొసింపదు. వ్యంగ్యసంవలితము కాక వాచ్యార్థమునకు వ్మిశాంతిలేదు. కాకువు వలన;గూడ నెచ+ట వాచ్యార్థానంతరనుననే వ్యంగ్యార్థము గోచ రించునో యట నుత్తమమగు ధ్వనియేకాని గుణీభూతవ్యంగ్యముగాదు ఎట్లన (శథాభళూతాం దృష్ట్వానృపనదసి పాంచాలతనయాం

వనే వ్యాథ్ధై స్సార్థం సుచిరముషితం వల్కలధరై

విరాటస్యాఒవాసే స్థితమనుచితారంభనిళృతం

గురుఃఖేదం ఖిన్నే మయి భజతి? నాఒద్యావి కురువు 7]

“అన్నగారికి నామీ(ద( గోపము వచ్చుచున్నది ? ఇప్పటికిని. గౌరవుల మీ(దలేదు ౪?” అని వాబ్యార్థము '“నామీంద గోపముదగదు కౌరవుల మీందం దగును అనునది వ్యంగ్యార్థము ఇది “భజతి ఆను శేవలకాకువుచే. గాక “నాఒద్యాపికురుషు" అను వాబ్యార్థహెమర్థ్యముచే నాక్షివ్రమైన కాకుసాహాయ్య మున వ్య క్రమగుచున్నది కాన వెసుకటి కాకువువంటిది గాదిడి కాన నిది యర్థ శక్తి మూలధ్వనియే యగును పైది గుణిభూతవ్యంగ్యము

అరుచిరము లేక అసుందరము ము. బలితంబై న మనోజబాణహతి చే బలాలు నిల్పోపలే కలినీలాలక పాణమ.ల్వెడలి నేతాంభోజమార్గంబునన్‌ గలయం భాంకుచు వచ్చి న్నె లవునం గన్నీట్‌ యేఆఅడ్డమె నిల. పన్‌ నిల్చెన్సృసింవాభూర మణ! మన్నింపంగంబాండింతటన్‌ .

లిఫ్రవీ కావ్యాలంకారసం,గవాము తా మన్మధబాణహతులచే నెంత యత్సించినను [బాణములు వెడలి కన్నులతోనికి వచ్చి యచ్చట! గన్నీరడ్డమై నిలుపంగా నిలిచెను ఓ నరస భూపాొలా ; దానిని మన్నింపుము ఈం. “ఏపణా&. రాకయున్నను (పాణంబులు విడుచు” ననెడి వ్యంగ్యంబునకున్‌ తోణిన్‌ వాచ్యముళన్న. (బి వీణత్వములేమి. దనరు వెస నరుచిర మై. ౧౬౪ ఠా. “ఆమె పాణములను గన్నులలో బెట్టుకొనియున్నది. నీవు రాకున్నచో నా యువతి [పాణములు నిడుచూనని వ్యంగ్యార్థము. ఇది వాచ్యార్థృముకన్న సుందరముగా లేదు అయితే కొన్నియెడల సమాసోక్రి ఆత్నేప, అపన్తుత _పశంసా పర్యా యాదులందు వస్తున్యంగ ము గలదు రూపక ఉపమేయోపమా తుల్గయోగితా దీపక నిదర్శనాదులందు నుపమాలంకార వ్యంగ్యము గలదు అతిశయోక్రి సర్వాలంకార సామాన్యమనియు నదిలేని యలంకారమే లేదనియును గొందటి మతము (మమ్మట మతము) ఉపమాలంకారము సర్వసాధారణాలంకారమనియు నదిలేని యలంళారమే లేదనియి కొందటిమతము (వామనమతము) “శ్లేష; పుష్టాతి సౌభాగ్యం (పొాయోవ క్రో క్రిషు స్థితం" (శ్లేషాలంకార మెల్లి యలంకారము లతో గలసి వాని సౌందర్యమును హెచ్చించును) అనియు నున్నది, ఇట్టి యెడల వస్తువ్యంగ్యమును బట్టియు నలంకార వ్యంగ్యమునుబట్టేయు. జూచినచో నవి ధ్వనికావ్యములే యగును కాని చ్మితకావ్యము లెట్టగును ? ఆను ప్న యదయించుచున్నది. దీనికి సమాధాన మిది _ సమాసోక్త్యాదులందును, రూపకాదులందును వ్యంగ్యముగా _ భాసీల్లు వస్వ్వ్రలంకారములు [పధానములు గావు అనగా సమాసో క్రాదులందును, రూపకాదులందును వాచ్యము లయిన వ స్ప్వరింకారములచేతనే చారుత్వాతిశయము కాని వ్యంగ్యములయిన వ స్త్యలంకారములచేత(గాదు. వీనిలో వ్యంగ్య మప ధొనము. కాన నివి గుణీభూత వ్యంగ్యకావ్యము లగును మజటొకవిషయము వస్తువుచే వస్తువును నలంకారమును ; ఆలంకారముచే నలంకారమును, వస్తువును వ్యంగ్య మైనపు డచ్చటి వ స్వలంకారము లగూరము లగుటచే గుజీభూతవ్యంగ్యమనియు వ్యంగ్యమైన వ_న్వలంకారములనుబట్టి ధ్వనికావ్య మనియు జెప్పవలసి వచ్చుచున్నది అట్లే యపరాంగమునను రస భావ, రసా భాన భావభాన భావోదయ _ భావసంధి, భావళబలలాదులు వేటోక రస భావాదుల కంగమగుచో మొదటి దానిని బట్టి థ్వనికాష్యమనియు _ రెండవ

జ్వితీయాక్వాసము త8ితి దానిని(బట్టి గుణీభూతవ్యంగ్యమనియును జెప్పవలసివచ్చుచున్నది ఇట్టిచో గతి యేమి ? అనుచో నిట్టివి యు త్తమధ్వనికావ్యములే యగును ఏలన, నేయర్థము వలన జమత్కారాతిశయము గలుగునో యది యుత్తమము. ఇట వ్యంగ్యము లగు వస్త్వలంకారరసాదులచేతనే చారుత్వము గలుగుచున్నది కాన నవియే (వధానములు ఇవన్నియు నవరాంగములోనే చేరును. జగన్నాధుడు వీని నుత్రమకావ్యములుగానే పరిగణించెనని చెప్పితిమి కావ్యభేదములు గి, ఇంక గావ్య వ భేదంబు లేర్పటింతు వరుక నష్టాదళవిశిష్ట వర్ణ నమ.లు గలుగవలయు మవోకావ్యతిలక మునకు 'నెలమి( దన్నామ ధేయంబు లెట్టి వనిన. ౧౬౫ కం. పుర, నీంధు నగ, ర్విన, శశి సరసీ, వనమధు, రతిపసంగ, విరహనుల్‌, వరిణయ, తనయోదయ నయ విరచన, యా, (క్రాజి దౌత్య, విభువర్ణనముల్‌. ౧౬౬ గీ. ఇందు నొకళొన్ని కడవైన నెంచిచూడ నదియు నవని మవోకావ్య మనంగ6 బరగు మజియు తు[ద(వబంధనిర్యాణ మర్శ లవణము లేర్పజించెద లలితఫణితి, ౧౬౭ పుర, సముద్ర శైల, బుతు సూర్యోదయ చంటదోదయ, నరఃకీడా వన,కీడా, వసంత 'రత్మిపసంగ విరహ పరిణయ ప్ముతోదయ, నయవికచన (నంధి వ్మిగవాదులు) దండయా తా, యుద్ధ దౌత్య, (పభువర్జనములు అను నష్టాదళ వర్సనములు గలది మవోకావ్యము.

[పతాపర్నుడీయములో 'దౌత్యము లేదు “ద్యూత” మున్నది ఇదియే సరియైనది. మరియు మధు అనక “మధుపానము" అని యన్నది. కేవలము “మధు శబ్దముచే “వసంతము అనునర్థము వచ్చును వసంతము మధుపానము ననునవి పరస్పరసంబద్ధములే కాని నెట్టు చెప్పుకొన్నను దోషము. లేదు, సాహిత్యదరణములో నిట్లున్నది.

విఫశ్వీ కావ్యాలంకార నం(గహము సంధ్యాసూర్యేందురజనీ (పదోషధ్వాంతవాసరాః (ప్రాతర్మధ్యాహ్నమృగయా. _ క్రైలర్లు వనసాగరాః సంభోగ వ్విపలంభౌచ మునిస్వర్గ పురాధ్వరాః రణ్యపయాణోపయమ మం తపు[తోదయాదయ।ః వర్షసీయా యథాయోగం సాంగోపాంగా అమీ దశ. సంభోగము మొదలుకొని ప్యతోదయమువటకు( గల పదియు సాంగో పొంగముగా వర్ణింపవలెను. సంధ్యాపభృతి సాగరపర్యంతము యథాయోగము వర్ణింపవలెను అప్పకవీయమున నిట్టున్నది సీ పురమును బుతుషట్రమును (బయాణంబును శ్రైలంబు వేటయు సాగరంబు మౌసీం దపుజ్యా శమంబును మంతంబు చ్యూతంబు పిదపనద్భుతరణంబు విజయంబు మద్యపానజ వికారంబును వననవిహారంబును వారికేళి, కన్యాంగసొందర్యక థనంబు హిఎకరా భ్యుదయంబు, విషలంథోచితంబు గీ పద్మమిత్తోదయంబును బరిణయంబు సురతమును దౌహృదంబును సుతజననము నన(గ నిరువదికెండు వర్ణనలు గూర్చి చెప్పవలయు. _బబంధంబు శ్రీనివాస 1 ఇందిరువదిరెండు వర్షనము లుండవలెనని యున్నది. ఇందు(గొన్ని తగ్గినను మవోశావ్యమే యగును అలంకార శేఖరకారు. డీ విభముగ! గావ్యవర్ణనీయములను దెలువు చున్నాడు న వర్ష్యశ్చరాజా దేవీ చ దేశో[గామః పురీ సరిత్‌ నరో ఒబ్ధ్యర జ్యోద్యాన్నాది (పయాణరణవాబినః వాన్త్యర్క చం దావృతవో వివాహోఒధ స్వయంవరః సురాపుష్పాంబుసంభోగా విశ్లేషమృగయ్మాశమాః కలా బీతువయస్సంధీ ధాతువృష్షాభిసారికాః రాజు రాజి, దేశము (గామము పురి నది సరస్సు, అబ్బి అరణ్యము? ఉఊద్యానము, అడి, [ప్రయాణము గణము గుజ్జములు ఏనుగులు సూర్యో దయము చం[(దోదయిము, బుతువులు వివాహము సాయంవం ము నురా పానము, పుష్పానచయము జలకేశి సంభోగము విశ్హేషము (విరహము), మృగయ, అశమము కళలు బుతువుల యొక్కయు వయస్సు యొక్కయు సంధులు ధాతు వృక్ష అభిసారికలు అను విషయములు వర్మ్మ్యములు.

ద్వితీయాశ్వాసము 2లిక్‌

రాజునందు :--కీలర్తి (ప్రతాప ఆజ్ఞా దుష్టదండన వివేకిత్వ సం్మగామ, శస్తాల్యాస రాజనీతి క్షమా (ప్రజాపాలన ళతుశైలాధివాస అరిపుర శూన్యత్వ _కొదార్య ధైర్య, గాంభీర్య శౌర్య ఐశ్వర్య, ఉద్యమాదులు వర్జ్మ్యములు

రాజియందు ---సౌభాగ్య, లావణ్య శీల శృంగార మన్మధావస్థా, (తపా చాతుర్య, దాక్షిణ్య (పేమ మానవతొదులు వర్ష్యములు

దేశమున *ాపెక్కుగనులు, (ద్రవ్యము, పళుధాన్య సమృద్ధి దుర్గ నదీ మాతృకాదులు వర్ష్యములు

[గ్రామమున --ధాన్య లతా వృత సరసీ పశువృద్ది క్షేత్ర వాట్ట (ఆంగడి) (గ్రామ్య శ్రీ విభమములు వర్ణ్హ్యములు.

పురమున --- అట్ట పరిఖా వప, తోరణ ధ్వజ, (ప్రాసాద, మూర పపా ఆరామ వావీ వేళ్యాదిలు వర్ణ్యములు

నదియందు ---జలపవావా గజ పద్మ వషట్టద హంస చక తీర, ఉద్యాన త్రీ పాంథ, కేళులు వర్ణములు

అబ్ధియందు --ద్వీప- ఆది-రత్న- ఊర్మి- పోత (నౌకలు) జలచరము లును - నదీ,ప్రవేళము _- చలదద్రునివలనం గలుగు వృద్ధి - బడబాగ్ని - మేఘ ములు (వాలుట మొదలగునవి వర్ణ్యములు

అరణ్యమున --వరావా - ఇభయూధ - సింహాదులు (కూర జంతువులు) - _దుమములు - కాక - ఉఊలూక _ కపోతాదిపవులు మొదలగునవి వర్ణ్యములు.

ఉద్యానమున మార్గము = వలపువ్చ లతాదులు - శకవికొదులు శేఫీహంసాదులు - [కీడలు - పాంథులు మొదలగు విషయములు వర్మ్యములు

కైలమున ---వమహౌషధులు - ధాతువులు - వంశములు (వెదుళ్ళు) కన్న రులు-నిర్జృరులు -శృంగ-తట- గుహా- రత్న -వనజంతు-ఉపత్యకలు వర్ష్యములు

(పయాణమున - భేరీభాంకార, భూకంప, బలధూళి, కరభ, ఉత, గజ-ఛ(త, వణిక్‌, శకట వేసరములు వర్ణ్యములు

యుద్ధమున : - సైన్యధూళి, తూర్యధ్వని, కరమండపము, ర క్తనదులు, ఛిన్నాతపత ఠథ చామర కేతు కుంభి యోధులును సురనారీవృతభటు లును, సురపువ్పవృష్టియను వర్ష్యములు

ఆశ్వమునందు : - వేగిత్వము కౌన్నత్యము తేజము కళలక్షణము ఖురోద్ధాతరజము, (పౌఢి గతివిచితత యును దెలివి మును వర్మ్యములు

లం! కావ్యాలంకార సంగం౦హము గజమునందు । - యోరసవా్రములతో యుద్ధముసేయు (పొఢి ఉచ్చ త్వము. కర్టచాపలము శతువ్యూహవిభేదకత్వము కుంభములుండుట మదాకు లుండుటయును వర్ణ శ్రములు. నూర్యునియందు = అరుణత్వము సూర్యకొంతశిలలకు( జ కవాకము లకును ఆంబుజములకును పధికలోచనములకును (బ్రీతియు తారా-ఇందు-దీప- &వధి-ఘూక-తమ-ళ్చౌర-కులటాదులకు( వీడయును వర్ష్యములు. చందునియందు .- కులటా-చ[కవాక అంబుజపీడయును - జకోర = చం(దకాంత-దంపతి 1ప్రీతియను వర్ణ్యములు. (షడృతు వులందు నేది వర్ణింపవలెనో దోష [ప్రకరణమున+ గవి సమయ ములలో. గలదు. అటజూచుకొనవలెను). వీివాహమందు -_- స్నానము - అంగభూషణములు - తూర్య - వేద 'ఘోషములను వేదీ-సంగీత-హోమ లాజాదులును వర్ష్యములు స్వయంవరమందు - మంచములు (సోఫాలు) మండపములు మొదలగు వానిని సిద్ధముసేయుట _ రాజపుతి - రాజుల యాకార ఆన్వయివర్దనచేష్టలును వర్జ్యములు. నురాపానమునందయు - వికలత్యము _ మాటలలో-నడకలో = స్థలనము లజ్జయును మానమును విడుచుట _ ,పేమాధిక్యము - కనులెజ్జవడుట - నేత్ర (మణము మొదలగునవి వర్ణ్యములు, పుష్పాపచయమున = = పూలగోయట = (ియడు పూవులందిచ్చుచు గో|తన్ఫ్ధలనము సేయుట _ మాలను జాజవిడుచుట - కోపము -- వశోక్తులు - సంభమాశ్లేషములు వర్జ్యములు. జల కేశియందు : _ సరస్సును వోభపరచుట - చ[కవాకములు - వాంసలు మొదలగునవి తొలంగిపోవుట - నీళ్ళ చల్లుకొనుట - భూషణచ్యుతి మొదలగునవి వర్ష్యములు. నురతమున - సాత్తికభావములు- సీత్కారము-కనులు ముడుచుకొనుట కాంచీ-*కంకణ-మం జీరరవములు- నఖాధర క్షతములును వర్ణ్యములు విరహమున :- తావ - నిళ్వాస-చింతా - మౌన - జాగర - కృళాంగత్వ ములును - కణములు సంవత్సరములుగా _ రా[తులు దీకము లి శిశిర న (శ లుగొ = ముష్టముగా వర్ణింపవలెను, క్‌ మృగయయందు = సంచారము - వలలు-నీలవేషము-మృగ(తాసము- మృగాధిక్యము-పాంస-జంతువులను జంపుట-గతిత్వరయును వర్ష్యములు

ద్వి తీయా శ్వాసము విం!

ఆ[శమమునందు ౩ అతిధిపూజ-ఏణములకు విశ్వాసము=-[కూర జంతు వులు శాంతముగా వసించుట _- యజ్ఞధూమము - మునికుమారికలు చేయు వృష 'సివనము - వల్కలములు = చుమములును వర్హ్యములు

(పాతఃకాలమున -- వద్మములు వికసించుట - కోక దంపతులు పీతి నొందుటయు వర్ష్యములు

మధ్యావ్నామున జు తాపవాహుళ్యము వర్జ్యము

సాయంకాలమున :. సూర్యుని యెలుపు-చ్మకవాక- పద్మములకు విళ్లవ మును వర్జ్యములు (ఈ మూడు కాలములకు( గళలని నామాంతరము)

అంధకారమున -- ఆతికారిన్యము-నమ స్తలోకములను లోపింపంజేయ సౌమర్థ్యము- అఖిసారికాసంచారమును వర్జ్యములు

వృతమున -- ఐహుళాఖావత్త్వము - ఆకులదట్టనజే సూర్యుండగ పడ కుండుట - ఉచ్చత ఎ పువ్చసమృద్ధి = పథక సేవ్యత్వమును వర్ణ్మములు.

అభిసారమున -- భయ్మభంశము - మంజీరాదుల తిరస్కారము - సాహ సము-ఆతిమోహము - కాలానుగుణ మైన వస్త్రధారణము మొదలగునవి వర్జ్యములు.

తై కవతారుణ్యసంధులును బుతుసంధులును వర్ణ్యములు.

ఇపుడు మహాకాన్యలక్షణము చెప్పబడినది. కాని కొవ్యవస్తు వెట్టుండ వలయునో చెప్పలేడు. కొందతీ వర్ణనములయిట్టియే కావ్యవస్తువు నిర్జీతమగు చున్నదనియు ననంగా నివ్వన్ని యు. గల కథ గావలయు ననియు. జెప్పు దరు ధ్వనికారాదు లెవ్వరును మహాకావ్యమున క్రీ లక్షణమును దెలుపలేదు ధ్వనిశారుండు పదవాక్యవ్యంగ్యములను దెలివీ (ప్రబంధవ్యంగ్యమును దెలిపెను, (పబంధమెట్టున్న రసవ్యంజకమో దానినిందెలిపియున్నాండు అనంగా. గాన్మ వస్తువేట్టుండ వలయునో వచించెను

కావ్యవస్తువు

మన కవులు నాటకవస్తువునందు( జూపీనంత త్ర్‌ద్ధను (శవ్యకావ్యవస్తువు నందు జూపరైరి భరతునిమతమునం గావ్యమన దళశర్ణూపాత్మకమే (కావ్యంహి దశరూపాత్మక మేవ) కావుననే యతడు రూపకవనస్తువును, రూపకరసమును గుఆించియే చర్చించెను; కాని (శ వ్యకావ్యవస్తువును, (₹ వ్యకాన్మరనమును గుజించి చర్చింపండయ్యె కానీ ధ్వనికారుండే [ప్మవ్రథమమున డూపకమునకు వలెనే [శవ్యకావ్యమునకును రనమే (పధానమనియు, దాననే రమణీయత్వను గలుగుననియు నిర్వచించెను. (వతచ్చ రసాదితాత్పర్యేణ కావ్యనిఐంధనం భరతాదావవీ సుుపసీద్ధమేవ - ధ్వన్యాలోకము) ఈ విషయము 5%. ల గారి 5108£116 వొంం608 అను (గంథమువలనను స్పష్టమగుచున్నది

ర! కావ్యాలంకొర నం[గ్రహము గం 260 6 31 శం[816 6న్తాం:1(09 25 ౪/6 9వ211 566 0€ 6 162 0 892 206 16 [౯6 24100 0 ౦611) 19 06 ఇంగ 01 0078- 911272 206 4కి8864 ౪748608408, 206 16 1000018006 18 కొంటు 25 ఈ1911980159664 [000 వ£3008, ₹89 ఇ౯00201/ ఇకరేలలం1004 గాంగ ఓ (090 సై 22 0018006 44, గ02 ౧6 వెంంబ౧86 00 మెడ52 48 05౧844 ౪ 25500 4666 ౪ ల ౧౯ ౨015౯౪1౯87 206 266 08 200 1664 10 ౧౦6౮103 13 0162౯ 00 10 86 109 *ఏ 01 $48176 ఆఈంమ 1 *ట 12౬6 ఛుక1005 2086 28665 లయ 808 091 6 $0-5 ౪6 600 6160 18 6003601 02 ౪10 ఓం తఃష02 08 6౪68 90190ఇ3 (16 111200811003 కొంగు 64001౧10 00007. వి2రై6 23, కంం[4016 45, ఈ విధముగా 6 పెక్కు చోట్ల దెలిపైిను అభినవగు ప్రపాదాచార్యుల వారును దమ లోచనమున “*నాట్యాత్‌ సముదాయరూపాత్‌ రసః శా వ్యేచ నాట్యాయమాన ఇవ రసః కావాళ్ణః” అని తెతిసిరి ఈ యుల్లేఖములను బట్టి ధ్వనికారుని కాలమునుండియే యాలంకారికులు [శ వ్యకావ్యమునందును, నాట శమునందు వలెనే రస్మప్రాధాశ్యమంగీకరించిరి ధ్వకారునికి బూర్వులయిన భాఎహ దండి వామనులు [గమముగా అలంకార గుణ రీతి (పాధాన్యముల నంగీకరించి రసము న పధానముగా నిరూవించిరి ధ్వనికారడట్ల్టుగాక భరతుని , రూపకరససిద్ధాంతమును (శవ్యకావ్యమునకు(గూడ సమన్వయించెను. ఆరస మెట్లాస్వాదృమానమగునో చక్క+గా నభినవగప్తుండు నిర్వచించెను ఆ విమ యము రస్మృపకరణమున చర్చింపంబడును ఇట( గావ్యవస్తువును గులించి ధ్వనికారుండేమి వచించెనో చూతము “*విభావ భావానుభావ సంచార్యౌచిత్యబారుణః విధిః కథాళరీరస్య వృత్త స్యోక్సేక్షితన్య వా ఇతివృత్తవళాయాతాం త్యక్షాాఒననుగుణాం స్థితిం ఉర్చేశ్యోఒప్యంతరాభీష్ట రసోచితక థోన్నయః సంధిసంధ్యంగఘటళం రసాభివ్యకృ్యపేక్షయా నతు కేవలయా శాస్త్రస్థితిసంపాదనేచ్చయా ఉద్దీపన్మపళవనే యథాఒవసరమంతరా రసస్యాఒరస్ధవి కాంతే రనుసంధానమంగినః అలంకృతీనాం శ కావప్యానురూ ప్యేఐ యోజనం [పబంధస్య రసాదీనాం వ్యంజకత్వే నిబంధనం విభావ భావ, అనుభావ సంబారుల యిెచిత్యము గలిగి రమణీయ ముగానున్న కఠథాళరీరమును (పభ్యాతముగాని ఉత్పాద్యముగాని మిశ ముగాని) (గ్రహింపవలయును ఇతివృ త్తగతమగు ననౌచిత్యములున్న వానిని6 దొల౭గించి రసోచితము? దానిని మార్చవలెనుు రస్తాభివ్యక్రి నుద్దేశంచి యనంగాం

దదుపస్కారకముగా సంధి, తదంగములను గూర్పవలెను అంతేకాని శాస్త్ర మర్యాదకు బాలించటకైె రసోపఫ్కారకములు గాని సంధి తదంగములను గూర్చరూదు ఆయా ఫట్టములందు రసోర్దీపనమును రనప్రళమనమును నముచితముగా గావింపవలెను ఆరంథింపంబడి యా(గిపోయిన యంగిరసమును మజల ననుసంధింపవలయును సామర్థృమున షదిగదా యని యలంకారములను గూచ్చూక యనురూపముగా నూూతమే కూర్చవలెను ఇది (ప్రబంధము రసాది వ్యంజకమగుటలో నిబంధనము

(ప్రబంధమనం గావ్యము “ఇతివృత్తుంతు కావ్యస్య శరీరం పరికీర్తితం” అని భరతమతము కాన నిట గావ్యశరీరమని యర్థము _కావ్యవస్తువు రసాది వ్యంజకము గావలయునన్నచో నా వసువు ప్రై విధముగానే యుండవలయును ఆనంగా రూపకమునందు. వలెనే కావ్యమునందును వగ్తువు రమణీయముగా, రసోచితముగా నుండవలయును రూపకమునందు. గవి కథను “అనంగనంగా నొకరాజు” అని (పారంభింపక యితివృత్త మునందలి రమణీయ ఘట్టములను (బదర్శనీయములగువానిని మాతమే. తీసికొని యంకములుగా విభాగించి (వ్రాయను అక్ష (శవ్యకావ్యమునను వస్తువు యొక్క రసవడ్డట్టములను తీసికొనియే రచింపవలెను ఒక విశేషము గలదు, రూపకము దృళ్యమగుట వలన రంగమున గొన్ని విషయములు నిషిద్ధములై యున్నవి కొని కావ్యము [శవ్యమగుటవలన! గనుకలిచే. గలిగినంత జుగుప్సాదులు వినుకలిచే- గలుగవు, శాన దృళ్యకావ్యమున నిషిద్ధములయిన వన్నియు (శవ్యకావ్యనున నిషిద్ధములు గానక్కఅలేదు. కావున గావ్యవస్తువు రసవ్యంజకము గావలయునన్నచోం బై విధమున రచింపవలయును ఇదియే కావ్యశిల్పము. ఈ శిల్పదృష్టియే కవికి ముఖ్యముగా నుండవలయును

“విభా వానుభావో ఇల్యాది విషయమును గేవల రూపకవస్తువును గురించి ధ్వనికారుఃడు వచింపలేదు ఎట్లత,డు రూపకరసమును గావ్యమునకును (ధాన ముగా రమణీయతా[పయోజక ముగా నుద్దేశించెనో య్లే రూపకవస్తువు వంటి వస్తువునే శవ్యకావ్యమునందును నుండ :లెనని యుద్దేశించి దృళ్యశవ్యోళభయ కావ్యసాధారణముగా సీ లక్ష్షణమును వచించెను ఇంతేగాదు గద్యప్రఐంధము లగు నాఖ్యాయికాదులందును సీ శిల్పదృష్టి యుండవలెను

ఈ శిల్పదృష్షితో మనము చంచినచో మన కవులలో ముప్పాతిక మువ్వీసము కావ్యవస్తువును గుజఠించి శద్ధ వహింపలేదనవల యును మహాకవి గాళిదాసకావ్యములగు రఘువంశకు మార సంభవములు గూడ నేతద్ద్రోషదూషీతము లగును అందలి వస్తువులు పె లతణములకు లకృములుగామి రసవ్యంజక ములు గా(జాలవు ఆంధ [ప్రబంధములలో( గళాపూర్ణ్జోదయము. ప్రభావతీ

మా కావ్యాలంకారసం[గహము (వద్యుమ్నము మొదలగు కొన్నింట దక్క మిగిలిన "పెక్కు కావ్యములందు వస్తువు ర సవ్యంజకముగా రచింపణడలేదు. వింగళిసూరన తన కావ్యవస్తువులను జాలవజకు రసవ్యంజకములుగానే సృజించెను. కానీ, యాతండును గతానుగతిక మగు సంపదాయములను బాటించి యటనటనావస్తుపులను గొంత రస్తాప్రకృష్ణ ములనే చేసెను ఇంకను వసుచ్తర్మిత్రమ్ల నంద ను, మహాభారతమున. గొన్ని భ్రాగమలందును (విబంధర నవ్యంజకత గానంబడును ఇతివోసము.లందిది మృగ్యము వానిమాట నావలనుంతము కాని (పబంధములో వస్తువును రస వ్యంజకముగా( చేయవలయును ఏలొశో? కవుల కీ విషయమున [ళద్ధ సన్నగిల్లీనది ఈ విషయమునే శిరోమణి వి యన్‌ సుబ్బరామభట్టర్‌గారు తమ “50164163 10 0740౪21012" అను (గంథమున ౧౧౩=౧౧౪ పుటలలో నిట్లు దెలిపర పళ 3878 _విలివృత్తంతు కావ్యస్య శరీరం పరికీ ర్తితం పంచభి నృంధిభిన్తస్య విభాగాః పరికీ ర్తితాః శీంరే 488 90070 0 91801021 4171591088 0 2 066021 404102 19౨ పల06181 140089 00 29900004 లంగ086 114 ఇంం0౯6188 10 516% 686 9 80 63908. 21 ఆ 5180008 060668 641౯8092 296 ం2-6/290460 9060, 25 ౯ 29 (16 0013200609 01 106 15 008- 06౯006 [0158 660౯౧01010 (16 6060681 6400168 05 2 నెక్‌ 8 - క2/2 కొగ్‌ంగొంగ్‌4 280 933/3 “పంనభి స్పంధిభిర్యు కం” 286 202028 10 1016 196 52506 16% (86608 (000 1211000 601066 9? 20610 20 కె0(16౪23 0౪61100166 6 116061 ౪14613 00061103 60 116 62616 682 600 8106)380(863 19 ౦ ౮౯ (1౮810 0% 2 20%-61౯2012- 110 ౧౦6౧ 1118 (౪౧9 1 00706011 09 16 101 జ 211 6 ఇం 0 06408 00 1276 6౪761 66416 ౪1 ఈం (6000103 00 6౯92002 94276 2728 101 ఆం౪౧ కంర ఓం ౧ 6 0 9106041 6 ఏ౭ 0౪ ౧6012003 09 6200100 1 (0౯40496 286 0006 0 60 [89 6౪68 21660066 (0 క! 2 808216 1000460008 గం 600 0ల9. 844 488062 04168 9 రే1:6166( 0% 06[/6ల 1656 (0 5060163 0 ౦6 28 [2౯ 28 ౬6 60151401 08 ౦0౯ 16 010119 0080617౧64 10 00040౯ €ంణు 111810 8.08ల౪6 6 96800606 & ౧100 66౪166 13 0674621219 10 06 00%- ఉం ౨966, ఇనింటం 1 006 12 02 160 ₹00 3200402, 28 మ6 0061763 0౯ 1020690906, 1 16063 806 0010౯10066 10 [6 రం+౪6400?80614 0€ [284 కాళిదాసాది మహాకవులు కావ్యవస్తువు రసవ్యంజకము గాకున్నను దను ప్రతిభానివృన్నమైన కవితాసంపదచే నుదాత్తముగా రమణీయముగా రసపూర్త ముగా విరచించిరి దీనికిందోడు గావ్యవస్తువు గూడ రమజీయముగానున్నచో బంగారమునకు( దాన్ని యవబ్బినట్టుండును గదా।

[16] ద్వితీయాళ్వాసము విశ!

ఆంగ్ల సాహిత్యమున6 గావ్యమునకును జరిత్రకును గలలేదమేమి ? నీతి (తత్వ) శాస్రమునకును గావ్యమునకును గల ఖేదమేమి ? అనియును విబారణ చేసిరి ఈ విచారణ మన సాహిత్యమున లేదు దాని నిట జూపుట యృపస్తు తము గాదని చూపుచున్నాము

కావ్యమునకును జర్విత్తకును గల భేదమేమి ?

చరిితరచయిత గద్యములో ్మవాయును. కవి పద్యమున (వాయును. ఇదియే భేదమనరాదు ఏలన. జర్మిత జరిగినకథ నున్నదున్నట్లుగా! దెలుపును కావ్య అట్టి కార్యకార ణభావమును ఐట్టి యిట్లు జరుగును” ఆని తెలుపును. చరితతకథకుం గార్యకారణభావమక్కరలేదు కావ్యకథకిది యత్యావళ్యకము కావుననే చర్మితనుగూడ దృళ్య(శవ్యకావ్యములుగా రచించునపుడు గార్యకశారణ సౌమ[ితో మాక్పులు సేయుదురు. మలియు జర్మిత యొక వ్య క్రిగతమగు నితివ త్తమును.. 'దెలుపును కావ్యముగూడ వ్య క్రిగతమగు నితివృ త్తమును దెలుపుచున్నను నా వ్యక్తి సర్వసాధారణమగు వ్య క్రియేకాని వ్రత్యేకవ్య క్రిగాదు. కావ్యమున నా వ్యక్తికి. _బాధాన్యము గాక యావ్య క్రియొక్క వ్యాపారమునకే (ప్రాముఖ్యము వ్యాపారఠరమనునది వ్యక్తి వినాగా నిర్వహింపంబడదు కావున గావ్య మొక కల్పితనామముతో నా వ్యకి నుపయోగించుకొనుచున్నది. ఆ వ్యక్రిపే రేదేని. గావచ్చును చరిిత్రమున వ్య క్రివ్యాపారమునకు(గాక వ్యక్రికే [ప్రాముఖ్యము “= ఉదాహరణమ్లును జూపుదురు. శివాజీ చర్మితమున( గవి శివాజీ పేరును దీసివేసి మజౌక పేరును బెట్టరాదు మేఘసందేశమున యతదంపతులు నాయికానాయకులు యక్షదంపతుల వేరినిం దీసి గంధర్వదంపతు లన్నను సందే శమునకు( గొజతరాదు ఈ యక్షదంపతులకు( గవి నామకరణము సేయలేదు. చాన నే కొణతయురాలేదు చరిత్రమునందువలెనే పురాణకథాకావ్యము లందును వ్యక్తుల నామములే _పధానములు. పురాణములన(బురాతనచరి తములేకదా ।

ఇ(క6 గావ్యమునవలె; జర్మితమున. (వితిళతోం (భావనాళ క్రి) బనిలేదు. గుణాలంకార రీతు లక్కఅలేదు రస మక్కఅలేదు అది యున్నదున్నట్టు విషయమును జెప్పును కావ్యమున దానియందు: బనిలేనివన్నియును కావల యును. చర్మిత మొకానొకకాలమునకు సంబంధించినది. కావ్యము నర్వ కాలమునకును సంబంధించి యుండును మొత్తముమీద, గావ్యము సర్వవ్యక్తి సాధారణము ; సర్వకాలసాధారణమును నగును.

సీతిశాస్తమునకును గావ్యమునకును గల భేదమేమి ?

కావ్యము నీతిని వాచ్యరూపమున(గాక వ్యంగ్యరూపమున బోధించును. నీతిశాస్త్రము వాచ్యరూపముగా సీతిని జోధించును. మనవారు కావ్యము కాంఠా

వ్లి4లి కావ్యాలంకాఠసం్యగహము సమ్మితమని చెప్పిరిగదా ! ఈ వై యర్థ మీ పదములోనే యిమిడియున్నది ఆనందవర్థను;డు చెప్పిన కావ్యవస్తులక్షణము చాల రమణీయమైనది. దానిలో నిందలి యష్టాదళవర్ణనలలో. గొన్ని చేరును కొన్ని చేరవు చేరిన వానినే (గహించి చేరనివానిని విడువవలయును తదనుకూలముగా “ఇందు నొకకొన్నికడవై న నెంచిచూడ నదియు నవని మహాకావ్య మనంగ. బరంగ” అనియీ కవి చెప్పియేయున్నా(డు, ఇందలి యష్టాదశవర్జ్షనములలో నొకటగు విరహమును (విరహ వివ లంభము) వర్ణించుచో నారధ్యప్రబంధములందు మలయానిల చంద్రదూష ఇాదులు శై త్యోవబారాదులును మితిమీజి వర్పింపబడి యున్నవి ఇవి మన్మ థావస్థలలో నొకటగు పలాపముయొక్క- కార్యములు. [దవిడ కర్ణాటాదిభాషల లోంగూడ నిట్ధి వర్ణనలు గలవు ఆవి యీ విధముగా నిబంధింపంణబడవలెనని యే యలంకార (గ్రంథము నందును కశాసింహబడ లేదు ఆం[ధమున అల్పసాని పెద్దనయే (ప్య(పథమమున మనుచరి[తమునం ఐవేళ పెట్టెను. అది పెద్ద నోపజ్ఞమే కట్టమంచి రామలింగా రెడ్డిగారు కవిత్వత త్త విచారమున నలంకారశాస్త్ర మన నేమో దెలియక యితర్వుల నడిగి తెలిసికొనకయు నిదంతయు నలంకారళకాస్త్రమునండే కలదని (భ్రమపడి మితిమీఆి దానిని దూయంబట్టిరి అలంకారశాస్త్రమన “1౬166217 |౪€౧18%1” అని వారర్థము చేసికొన్నచో నీ విధముగా (వాసియండరు పెద్దన [వాసినదానిని. దరువాతి కవులు (గుడ్డిగా ననుసరించిరి. ఈ విషయమున బూర్వకవులౌచిత్యమును మీటి వర్తించి రన్నచో దోషములేదు. ఇది కవుల దోషమే కానీ యాలంళారికల దోషముకాదు రామలింగారెడ్డి గారికన్న మన యాలంశారికులు విమర్శకతములు ఈ కావ్యము వస్తువునుబట్టి (వథ్యాతము ఉత్పాద్యము మిశము అని మువ్విధములు ప్రఖ్యాత మనం బురాణ్యపసిద్ధము - రామాయణాదులు : ఉత్పాద్య మన గేవలకవికల్పితములు - కళాపూర్ణోదయాదులు= మ్మిశమన గొంత (పథ్యాతవసువును గొంత యుత్పాద్యవస్తువును మిళితమైనది. మదీయమగు కీరసందేళము - వీనిలో నేది రమణీయిముగా నుండు ? నని పశ్నించుకొని రామరాజభూషణుండు వసుచర్శితలో నిట్లు చెప్పెను ఉ కేవలకల్పనాక థలు కృతిమరత్నము శ లాద్యసత్కథల్‌ వావిర/ బుట్టురత్నము + రివారిత సత్కవికల్పనా విభూ షావహపూర్వవృ తములు సానలం దీజిన జాతిరత్నముల్‌ కావున నిట్టి మిశకథగా నొనరింపుము నేర్పు పెంపునన్‌.

ద్వితీయాక్వాసము విల దీనిని/బట్టీ యుత్పాద్యవస్తువు కృతిమరత్నము; (ప్రభ్యాతవస్తువు గనిలో, బుట్టిన రత్నము (అనంగా మెఆుగు వెట్టని రత్నము) మ్మశవస్తువు సానలందీజీన జాతిరత్నము అని నిష్కృష్టార్భము ఇవిగాక “గద్య పద్య ఉభయభేదములచే గావ్యమెల్లయుం దివిధము. గద్యపద్య కావ్యములు (పసిద్ధములేగదా ఇక నుభయకావ్యమనగా జంపూ కావ్యము “*గద్యపద్యోభయమయం చంపూ రిత్యభిధీయతే” మన యాం[ధకావ్యముఅలో నిర్వచనో త్తరరామాయణముదక్క మిగిలిన కావ్యములన్నియుః జంపూ కావ్యములే వీనికివుడు “పబంధము' అని వ్యవహా రము వచ్చినది వర్దనాభూయిష్టమగు నీ _పబంధమును నన్నెచోడుండు వస్తు *కవిత యనియు లక్షజదీపికాకారుండు విన్నరకవిత' యనియు వ్యవహరించిరి చంపూకావ్యమునందు వలెనే యాంధపప్రబంధములందును నొక్కాక్కు యాళ్వా సమునందును బెక్కువృ త్రములను గవులు వాడుదురు. రఘువంళాది నంస్కృత కావ్యములలో సర్గారంభమునుండీ సర్గాంతము వజకు నొ కేవృ త్తముండును అంతమునమ్మాత మొక భిన్న వృ త్తముండును నానావృ త్తమయమగు సర్గలును గలవు. (నానావృత్త మయః శ్వా౭పి సర్గః కశ్చన దృశ్యతే) ఇప్పటి కవులలో గొందజు సంస్కృత కావ్యములలో వలె నొక్క టేవృ త్తమును దుదిదాంక వాడు చున్నారు ఇందేది సమీదీనమని [పళ్న వచ్చుచున్నది గాయకుండు తన పాట కచ్చేరిలో మొదటినుండి తుదిదా(క నొకేరాగముతో. వాటలన్ని యును బాడ;డు. కృతి వర్షము, జానళీ మొదలమినవన్నియు వివిధ రాగములతో వివిధ తాళములతోంవాడును. అట్టుగానిచో లోకము మెచ్చదు ఆశ్లే కవియును నిర్వచ నముగా ఖిన్నభిన్న వృిత్తములలోనే (వాసినచో సమంజసమని నా తరలింపు పద్యకవిత్వమును మార్షకవిత్వమనియు. బదకవిత్వమును దేశికవిత్వ మనియు వ్యవహరింతురు అనంగా సంస్కృత పదభూయిష్టమై సంస్కృతచ్చంద శ్ళాస్త్రసంగతములగు వృత్తములుగల రచన మార్గకవిత దేశీయములగు మాత్రా చృందస్సునుండి పుట్టిన జాతివృ త్తముల రచన దేశీకవిత ఈ దేశీకవితకు జాను(దెను(గు, వదకవిత, గేయవాజ్మయము అనియు నామాంతరములు మజియు వర్జ్యవస్తుభేదమునుబట్టి గద్యపద్యాదిభేదములను వాటింపవలయు నని సర స్వతీకంరాభరణ వ్యాఖ్యాతయగు రత్నేశ్యరుండిట్టు తెలుపుచున్నాడు. కళ్చిర్గద్యేన పద్యేన కళ్ళిన్మి శేణ కక్యతే కవితుం కశ్చన ద్వాభ్యాం కావ్యాఒర్థః కళ్చన త్రలిః “యథా హి ఆటవీవర్డ నాదౌ గద్యం (ప్రగల్భతే తథా న పద్యం, యధాచ కావ్యశాస్త్ర కాసక్వహశోచితే=ర్టే పవ్యముక్సహతే న తథా గద్యం” ఇత్యావి

|! కావ్యాలంకారసం[గహము “పద్యోపా త్రబంధౌచితీ్మీ దష్టవ్యా” అరణ్యవర్ణనమున గద్యము శో భిల్లునట్టు పద్యము శోభిల్లదు. కావ్యళాస్త్రరూపములగు కావ్యములందు(బద్యము శో భిల్లునట్లు గద్యము శోలిల్లదు. కథా ఆభ్యాయికాదులందు గద్యమే శోభిల్లును చంపువులందుభయ మును నుండవచ్చును దీనినే ధ్వనికారుండు _పబంధౌచిత్యమని చెప్పెను కానీ కవులీనియమమును బాటించినట్టు గానము. మహాకావ్యమునంగానీ ఖండకావ్యమునంగానీ యొక్క డే నాయకుడుండవలెను అతండు. ధీరోదాత్తుడు శృంగారబీరరసములో నొకటి ప్రధానముగా నుండవలెను. సాహిత్యదర్పజ కారుడు శృంగార వీరళశాంతములతో నొకటి యంగిగా ననంగా (బిధానముగా నుండవలెనని నుడివెను సాహిత్యదర ణమునకు సంపాదకుండగు దుర్గొదాన పండితుడు భరతుని “ళ్ళంగారో వీర ఏవ వొ అను వచనము సముచితరస సూచకమనియుం పబోధచంద్రోదయమున కొంతమును, ఉ త్తరరామచరితమున( గరుణమును గలవని (వానెను అక్ష శక్తిభదకృతమగు ఆశ్చర్యచూడామణి, కృఠ్యారావణము, అద్భుతదర్పఐము అనునాటకములందద్భుతర సమంగిగాం గలదు కావున నాటకమునందు వలెనే కావ్యమునందును శృంగార, వీర, కాంతి కరుణ అద్భుత, హాస్య ర్నౌద భయానక, భీళత్సములు (ప్రధానముగా ననంగా నంగిరసములుగా నుండును. మణియును, ఆదౌ నమ్మస్క్‌్యయాశీర్వా వస్తునిర్హేో ఏవ వా క్వచిన్నిందా ఖలాదీనాం సతాంచ గుణకీర్తనం నర్గాండే భావిసర్గస్య కథాయాస్సూచనం భవేత్‌. తా. కొవ్యారంభమున నిష్షదేవతానమస్కారముగానీ ఆశీర్వాదముగానీ, వస్తునిర్దేశముగానీ యుండవలెను కుకవినిందాసుకవిస్తుతులుండవలెను ఏ కవుల (గ్రంథములను ఇదివి తాము విజ్ఞానమార్డించిరో వారి యెడల గృతజ్జతను జూపుట ధర్మముగదా। అదియే సుకవిస్తుతి సర్గాంతమున భావిసగ్ల్గకథాసూచన ముండవలెను ఖ&(క వ్షుద్మపబంధముల గూర్చి తెలుపుదును తుద పబంధములు ఉదావారణ కావ్యము కం కళికోత్కళికలు(, బద్యము, అలరారు విభ క్తులుం; దచాభాసయుతో త్కుళికలు స జయతిపదనమౌ దల మాలిని మొదలందగ నుదావారణమగున్‌. ౧౭౮

డ్వి తీయాళ్వాసము వల్‌

తా కళికోత్కళికలును, పద్యములును విభక్తులతో నలరారుచుండును

ఉత్కళకలు విభక్త్యాభాసముతో నుండును. “జయతి. అను పదము మొదటంగల

మాలిన్యాదివృత్తము మొదట నుండవలెను ఇట్టిది యుదాహరణనుగును, దీని వివరణము ముందు చేయుదుము.

కం. అందు విభక్యాళానము

లందు. జతుర్ధికినిం 'చెను. గుదావారణను పెం పొందం గలికోత్కలికల సంది వ్ర విభక్తి తాలనం పాసం ట్రై, ౧౬౯

ఈ పద్యముయొక్క యర్ణ మస్పష్టము. ఇట దీనికి మూలమగు (ప్రతాప రు[ద్రీంంలష్షణమును జూపుదుము,

“*డ్బేన కేనాఒపి తాశేన గద్యపద్య సమన్వితం జయత్యుప కమం మాలిన్యాది పాసవిచితితం తదుదాహరణం నామ విళ క్యష్టకసంయుతం.

యశాఒదౌ జయత్యుప[కమం మాలిన్యాదివృ త్తం రమ్యం పద్యం నిబఐధ్యలేః అనంతర “మవిచ ఇత్యుష్మకమ్య అష్టవాక్యాని న్నప్రాసాని సతా ఫ్‌ని పతివిళకి నిబధ్యంతే అనంతరం విభ క్తాభాసా స్తదుదావరణం”

[ప్మృ్రపథమమున “జయతి పదముతో( [బారంభింపంబడిన “మాలినీ (పళ్ళతి వృత్తములలో నేదోయొకటి యుండవలయును పిమ్మట 'ఆవిచ' అని [పారంభించి [ప్రాసముతో. దాళముతోః గూడిన యెనిమిది వాక్యములు రచింప వలెను ఇట్టు (ప్రతివిభ కియందును. నెనిమిదెనిమిది వాక్యములుండవలెను విమ్మటం( వాసములతోంగూడిన విళభక్త్యాభానచిహ్నాతములయిన యెనిమిదీవాక్యము లుండవలెను. అన(గా మొదట *“జయతి పదసహితమైన మాలిన్యాదివృ త్తము; పిమ్మట (వథమాది విభక్త్యంత వాక్యము లెనిమిదుండును. దీనికి. గళిక యని పేరు పిమ్మట నెనిమిది విభక్శ్యాభాసాంకితములగు వాక్యములుండును డీనికి “ఉత్కళిక' అని పేరు ఇది యుదాహరణ కావ్యము.

ఈ లక్షణము సంస్కృతమున నున్న “ఉదాహరణ శావ్యము నకు సరిపోవును. అంధమున “జయతి పదముతో నారంభింపంబడిన యుదాహరణ ములు రేవు మజియ విభక్త్యాభాసాంకితములగు వాక్యములుగల యుత్కళిక లను లేవు,

ఈ లతణమైనను నిస్సంటిగ్ధముగా లేదు అప్పకవీయమున నీ [కింది రితణము గలది

ల! కావ్యాలంకారసం[గహము సి. సప విభకులు, సంబోధనంబును గూడ నెన్మిది విభక్తులు (గమమునః బలి పేరదొరలంగ(బద్య మొక్క టిచెప్పి రగడ భేదములుమార్గములుగాంగ గశికలు నెనిమిది దళములు గావించి, దానిలో సగము నుత్కళిక(జేసి, యదియొక్క సమసనంబయ్యుడు దళములెన్మిదిగూర్చి వానికి(దుదవిభ క్తి గీ. బయలుపజచి కట్టకడను ఐద్యమొకటి బలుకవలయును సార్వవిభ క్రికముగ నిర్వదాజు పద్యములందు నిడిన ధొత్రి నిది యుదాహరణమటందురిద్ధచరిత ॥ దీనివలన( గూడ నుదాహరణలక్షణము సమగముగా నిస్సందిగ్ధముగొ( దేలకున్నది అప్పక వీయమున సీయంబడిన “కృష్ణోదాహర ణము ననుసరించి యుదాహరణ లక్షణము నిట సమ[గముగా రచించి యాకృష్ణ్టోదాహర ణనులోని సప్త విళక్తులందలి (వథమపాదముల నుదాహరింతుము. విద్యార్థులద్దానిని సమ్మగ ముగా జూచి దీని నవగతము సేసికోవలెను ఇది దేవఠాస్తోోతరూపమగు కావ్యము సంబోధనముతో(గలిసి యెనిమిది విభక్తులతో నీ యదాహరజకావ్య మీ [కిందివిధమున రచింప(బడును కవి యద్దేశించిన దేవతానామములో. (బథమావిథ క్రి (శమమున నొక్కొాక్క విభ క్రి లో మొదట నొక పద్యమును కళిక ఉత్క+క యను పేరుగల గేయ (రూపమగు గద్యములును రచింపవలెను ఇట్టు సంటోధన విభక్తితో. గలిపీ యెనిమిది విభక్తులలో రచింపవలెను తుట్టతుదకు( (ఐథమావిఖ క్రి [కమమున నెనిమిది విభక్తులతో( గూడిన దేవతాస్తోతపరమగు పద్యమును రచింపవలెను. ఇందు( గళికకును ఉత్కళికకును నెనిమిదెనిమిది పాదములుండును, అయితే కళికోత్కశికలన నేమో తెలిసికొనవలయును. (నరసభూపాలీయలకణము వలన నింత యర్థము రాదు, దీర్ణసమాసములుగల గద్య ముత్కశిక ఈ విషయము గద్యకావ్య అతణములలో( దెలియును-. ఈ యుదాహరణ కావ్యమున నుత్కళిక యొక్క యెనిమిదిపాదములందొ కే సమాసముండవలెనను నియమము 'అప్పకవీయి పద్యమున(గలదు దీనినింబట్టి కళిక సమాసరహీతము గాని, యల్పసమాసము గలది కాని కావచ్చును. ఉత్కళిక యొక్క పాదాంతమున సమాసము ముగి యను. (ఉత్కళికకువలె గళికకు లక్షణము గానరాదు) మటియ నిట సంగీతళాస్త్ర విషయ మలంతిగాం దెలిసికొనవలయును. సంగీతళాస్త్రమున త ౪ ౫ ౭ ౯ మాతల గతులు గల పంచతాళములుండును. వానికి. [గమ ముగా (త్మిళగతి, చతుర్యశగతి ఖండగతి మ్మశగతి సంకీర్ణగతి ఆని నామ ములు వీని నొక్కొాక్కదానిని ౨ చేంగాని ౪ చేంగాని ౮ చేంగాని యావర్తించి

ద్వితీయాశ్వానము క? (హెచ్చించి) యొక్కొక్క పాదమును రచింపవలెను మనము ,త్రిశగతి తాళ మును దీసికొందము దీనికి మూండుమ్మ్యాతల గళి దీనిని రెంటిచే హెచ్చించిన నాలుమా[తలును నాలుగుచే హెచ్చించినం బండెండు మ్యాతలును, నెనిమిదిచే హెచ్చించిన నిరువదినాలుగు మృాతలును వచ్చును కాంబట్టి కవి తన యిష్టాను సారముగా. వాదమునకు ౬ ౧౨, ౨౪ మాతలను నియమించుకొని రచింప వలయును. ఇర్లైనిమిదిపాదములు రచింపవలయును, _పతిపాదాంతమునందును దత్త ద్విభకి_పత్యయము లుండవలెను. దీనికి. గళిక యని పేరు. ఈ కళిక యొక్క పాదములోనున్న మాతలలో సగము మా(తతలతో( _బతిపాదమును రచింపబడిన యెడల నా విధముగా నెనిమిది పాదములు గూర్ప(బడినచో నది యుత్కళిక యనంఖడును అనంగాం గళిక యొక్క పాదమునకు ౨౪ మాత లున్నచో నుత్కశిక యొక్క పాదమునకు ౧౨ మాతలే యుండవలెను. ఇళ్లే యితర తాళములందు.( గూడ నూహీంపవలెను ఈ కళికోత్కళికలలో రెండేసి పాదములకొక [పాస యుండును ప్రతి పాదమునకును గళికలలో మామే యతి కనంబడుచున్నది _పతాపరు దీయలథణానుసారముగా. గళికాపాదాంతము లందు విభక్తులును, ఉత్కళికాపాదాంతములందు విభక్త్యాభాసములును నుండ వలెను. విఖక్తులవలె( గనబడునవి విళభక్శాభాసములు, ఎట్లన ; ఆరద మెక్కుక పూని వురికి వచ్చినవాని ఇట “వాని” అను ద్వితీయా-విభక్త్యంతపదమువలెనే “పూని* ఆనుపదము నిఐంధింపంబడినది. ఇది విభక్త్యాభిాసము అప్పకవి లమణమున విళక్త్ష్యా భాసము లుండవలెనని చెప్పలేదు అతని లతణమున నుత్కళక యొక్క యెనిమిది పాదములును నొకటే సమాసముగా నుండవలెనని యున్నది. కానీ లవ్యమున నిది కానరాదు సంస్కృతబసవోధాహరణమున నేకసమాసము గలదు లతణమున నుత్కళికలో నంత్య పాస నియమమును జెప్పలేచు కానీ లత్యములలో నంత్యపాసనియమము, ఎనిమిదవ పాదాంతమున నాయా విభ కంత పదమును కానవచ్చుచున్నది (వతాపరుదీయ లతణము ననుస రించిన లవ్యము గానరాడు. ఆం[(ధోదాహరణ కావ్యములకుః గృష్టోదావారణమే పమాణము. కాన నప్పకవీయమునందలి కృష్ణోదాహరణము నుదాహరించిచూపుదును (ప్రభమావిభ కృ్యంతపద్యము డి శ్రీవనితాసనాథుండు వశీకృతభక్త మనోంఒబుజుండు ం 66 (నాలుగు పాదములు గలవు) 6 469 566

ఖర కావ్యాలంకారసంగగిహము (వథమావిళ కృంతకళిక “మజీయు దేవకిశార సేనకుమార నిర్మలరత్న రాజము” (ఇఫ్లైనిమిదిపాదము లున్నవి ఇది మి(శశగతి తాళము దీని శేడు మాతల గతి. దీనిని నాలుగుచే పౌచ్చించి యొక్కొాక్కు పాదమునకు నిరువ దెనిమిడి మ్యాతలు కవి కూర్చెను ; (పతి పాదాంతమందును [బథమావిభక్త్యంత పదములు గలవు. ఉత్కళిక “కమరనే[తుని రాకరోయుచు”

(ఇఛెనిమిది పాదము లున్నవి పాదమునకు ౧౪ మాతలున్నవి. అన(గాం బైనుదాహృతమగు కళికలో సగమున్నది ఉత్కశీక పాదాంతమందు నాయా విభక్త, శంతపదములక్క_అలేము కానీ యంత్య,ప్రాసముండును. తుది యెనిమిదవ పాదాంతమున మాత్రమే విభక్త్యంతపదముండును).

అర ద్వితీయావిభ క్త్యంత పద్యము

ఉ మానవులార 4... గొల్వుడీ పరా

థీనులుగాక మీరు వనసుదేవకుమారకు ముక్తి కోసమై ద్వితీయావిభ కృ్యంతకశిక “మజియు [వేతల నెల్ల మరులు గౌల్పినవాని”

(ఇఛ్రైనిమిదిపాదము లుండవలెను. కానీ యప్పకవీయమున నాలుగు పాదములు ము[దజమున జాటిపోయినవి ఇది ఖండగతి తాళము దీనికైదు మ్యాత్రల గతి. దీనినీ నాలుగుచే హెచ్చించి పప్రతిపాదమును నిరువదిమా(తలతో( గవి నిఐంధించెను.. పతి పాదాంతమందును ద్వితీయావిభక్త్యంతపదములు గలవు)

ఉత్కళిక “మండుపావకుగొల్చి"

(ఇచ్రైనిమిటీ పాదములు గలవు, పై కళికలో నిది సగము మాత్రమే అన(గా( బదిమాతలు మాతమే గల పాదము. పాదాంతమున విభక్యంత పదములు లేవు. అంత్య్మపొనము గలదు తుదియందు ద్వితీయావిభక్యంత ఫదము గలదు).

ద్వితీయాళ్వాసము వరి తృతీయావిళ క్యంతపద్యము చ. పులసిలనేల వలం క్‌ ॥ వాంచికార్థముల్‌ కలుగు నమేయుచేత. గమలాధవుచే వటప త్త్రకాయిచేన్‌ తృతీయావిభ_క్త్యంతకళిక

*“మజియు [బవ్మామాయ గెల్చి మసలు మంతవాదిచేత'

(ఇఛ్రైనిమిది పాదములు గలవు ఇది త్రిశగతికాళము. దీనికి మూండు మాతలు దీనిని నెనిమిదింటిచే హెచ్చించిన నిరువదినాల్లు మ్మాతలగును ఇందు బాదమున కొ విధముగా నిరువదినాల్లుమాతలు నిఐంధించెను. ప్రతి పాదాంత మందును దృతీయా విభ క్యంతపదములు గలవు )

ఉత్క-ళిక “గట్టిగ శరివంజరంబుి

(ఇట్రెనిమిది పాదములు గలవు పైపొదములో నిది సగము అనంగొ బం[డెండు మాత్రలు గలవు పాదాంతమున దృతీయావిభ క్యంతపదములు లేవు. అంత్య[పాస గలదు. ఎనిమిదవ పాదాంతమున మాత్రమే విభ క్యంతపదము కందు)

చతుర్థీవిభ కృ్యంతపద్యము

'కా టలంబొసకు ., %9ం ళం6 అతి6

కేలంబట్టి నిమిడ్చినట్టి హరిక్రై కృష్ణాంబుళృన్నూ ర్తి కై.” చతుర్ధీ విభ క్ర్యంతకళిక

“మజియును గౌొమోదకీయును ఖడ్గముమణియును శంఖము(బట్టిన వారికై

(ఇట్రైనిమిది పొదములు గలవు. ఇది చతురళగతి తాళము. దీనికి నాలుగుమాత లుండును. దీనిని నెనిమిదిచే హెచ్చించిన ౩౨ మాతలగును. కాన నిందావిధముగా( బాదము రచింపంబడినది. ప్రతిపాదాంతమందును జతుర్జీ విభ క్యంతవదములు గూర్పబడినవి )

ఉత్కళికళ 'తొలిపుట్టువు నోముఖలంబుననే"

(ఇ బ్లెనిమిడి పాదములు గలవు ఇందు( బాదమునకు. బదునాజలు మాత్రలు మాశ్రమే. ఏలనం బై కళికలో నిది సగమే యుండవలెను. పాదాంతమున జతుర్ధ్యంతపదములు లేవు. అంత్య(పాసము గలదు. ఎనిమిదవ ఫాదాంతమున మాత్రమె విభ క్ష్యంత పదము గలదు)

ల50 కావ్యాలంకారనం_గహము సంచమీవిభ కంత పద్యము అణాల త 66 ం6 శందపుత్త్రువలనం దార్కాణ ధర్మస్థితుల్‌. పంచమీవిభ_క్త ఖ్రోతీక్‌ లిక మజియు గీతామృత సమగసీంధునివలన”

(ఇట్లెనిమిటి పాదములు గలవు ఇది ఖండగతి తాళము టీనికైదు మా్యతలగతి. దీనిని నాల్గింటిే పౌచ్చించి పాదమున కిరువదిమ్మాతలు కవి కూర్చెను (పతిపాదాంతమునందును బంచమీవిథ కంత పదముండును.)

ఉత్క-ళిక *తనుబిల్వ! గడు(గూరంి

(ఇద్రెనిమిడిపాదములు గలవు, పాదమునకు ౧౦ మాత్రలు గలవు. పై దానిలో నిది సగము పొదాంళమున. బంచమీవిభ క్యంతపదములేదు. అంత్య (పాసముగలదు ఎనిమిదవపాదాంతమునమా[త మే విభ క్య్యృంతపదము కలదు)

షష్టీవిభ క్యంతపద్యము అ అమల

• **2 =, పవారికిన్‌ వాలార నే మొక్కెదన్‌ వష్టీ విభ _కృగ్టంతళ భిక్ష

“మజియ( బెజయ, నెజఆయమరియు మధునింగూల్చినట్టి వారికి

(ఇట్రెనిమిదిపొదములు గలవు ఇది [తిశగతి తాళము దీనికి మూండు మాతలు. వీని నెనిమిదింటీచే హెచ్చించి ౨౪ మ్మాతలతో(బాదమును బంధిం చైను (వతిపాదమునందును వష్టీవిభక్యంతపదము గలదు

ఉత్కుళిక “గొల్లలెల్లం దల్లడిల్ల"

(ఇట్సెనిమిది పాదము లుండవలయును కాని రెండుపాదములు ము[దణ మున జాజిసోయినవి ఈ పాదమునకు ౧౨ మాతలే పాదాంతమున విభ క్యంతపదములేదు అంత్యప్రాస గలదు. ఎనిమిదవపాదాంతమున మాత్రమే విభ క్యంతపదము కలదు )

ద్వితీయాశ్వాసము లిక్‌! అస అభ అ సప్తమీవిభక్ర శ్రంతపద్యము మ, పృళులావంతివరస్వయంవరమునన్‌ శళం ఉం ఠం న వ్రమీవిభ క్క్యంతకళిక 'మటి ను[గసేనామాత్యునందు

(ఇట్లెనిమిదిపాదము లుండవలెను ఒక పాదము పోయినది. ఇది చతుర్యశగతి తాళము దీనికి నాలుగు మాత్రలు, దీనిని నాల్గింటిచే హెచ్చించి యొక్కొక్కు పాదమును ౧౬ మాత్రలతో. గవి రచించెను. (పతిపాదాంతము నందును సప్త మీవిభక్యంశపదము గలదు.

ఉత్కళిక “సజ్ఞరాగంబు'

(ఇథ్లెనిమిది పాదములు గలవు _ ఇందు బాదమున కెనిమిది మాతలే కలవు. (పతిపాదాంతమందును సప్త మీవిభక్యంతపదము లేదు, అంత్య పాసము కలదు. ఎనిమిదన పాదాంతమున మాత్రమే విభక్యృంతసదమున్నది

సంజో ధనావిభక్ర్యంత పద్యము గ! ధర్మజు(డంపినన్‌ అతత ఉళిని తిలక సంబోధనావిఖథ క్త సృంతకళిక “మశియు. (దిజగన్మోవా మాయందాల్చినజాల'

(ఇధ్రెనిమిది పాదములు గలవు. ఇది ఖండగతి తాళము దినికైడు మాతలుండును దీనిని నాల్గింటిచే హెచ్చించి ౨౦ మా(తలతో నొక్కొాక్క పాదమును రచించెను. ప్రతిపాదాంతమునందును సంబోధనా విభక్ష్యంత పదము గలదు)

ఉత్క-ళిక “గురులీష్మ రాధేయ”

(ఇబ్లెనిమిది పాదములు గలవు. దీన్‌ పోహీమొకషు. ఐదిమాతలే కలవు. పాదాంతమున విభక్యంతపషతీము లేడు ._ అంత్య[మౌన, గలడ్క. ఎనిమిదవ పాదాంతమున మాతమె బిభక్ర్యుంతపదము కలదు)..

962 కావ్యాలంకొారసం[గహవము సార్వవిభ క్రికపద్యము శా, నీ వాక్కండవు; నిన్ను నమ్మి కొలుతున్‌, నీచే నుఖంబబ్బె; నీ

కై చే దండమొనర్తు; నీ వలన నిష్టావావ్రి చేకూటె, నీ

క! విశ్వాసము. జేర్తు నింక మదిలో, పెచ్చయ్యె నీయందునా

కై వారంబులు' ళొర సేనతనయా ః శామేపలీవల్లభా]

ఈ సార్వవిభక్తిక పద్యము పిమ్మటం గవి యొక్కయు. (గ్రంథము యొక్కయు నామములు వచ్చు పద్య మొక్కటి యుండవలెను. క ఎప్టోదామార ఇమున నది గలదు

ఆంధభాషలో రావిపాటి తిపురాంచేకకవికృత (త్రిపురాంతకోదావర అఘము, అప్పకవి (వాసిన కృష్టోదాహరణము, శేషార్యోదాహరణము, వ్లేంక్ష శేళ్టరోదాహరణము (కాళ్ళా క పెదతిరుమలయ్య) హను మాదాహరఖము, (చిత్రకవి పెద్దన) విశ్వేశ్వరోదాహరణము (ఏను(గు లవ్మణకవి) ముఖలింగో దాహరణను అను నెనిమిది గలవు

సంస్కృృతభాషలో, బాల్కుటికి సోమనాథుని బఫవోదావారణమున్నది. మజియు( గాశిదాసకవి వ్మికమోర్వశీయమున “పతే నివేశత ముదాహరణం (వియాయాఃొ అనియు రఘువంశమున “*జయోదావారణం బాహ్వోర్గాపయా మాన కిన్నరాన్‌” అనియును [బయోగించియుంటవలన( గొన్ని యుదాహరణ (గ్రంథములున్నట్లు తెలియుచున్నది మొ త్రముమీంద నిప్పుడాం_ధముననున్నన్ని యదావారణ్యగంథములు సంస్కృతమున గానరావు.

ఈ యుదాహరణముఎ నాలుగు తెగలుగా నప్పకవి చెప్పచున్నాడు. ఎట్టన, నీ సంబుద్ధి యెడలించి సప్తవిభక్తులు పలికిన భక్రి 'నడ్డలి యనంగ

సంబుద్ధితోం గూడ సప్తవిభక్తులు బలుక నొప్పారు. 'జద్ధలి' యనంగ సంబుద్ధితోడ విషమవిభక్తులతోడ( బలికినకృతియు *విద్దలి' యనంగ గళిక లుత్కళికలు గమకింప(బలికిన కావ్యంబు “నుత్చుల్లకంబు' ననంగ గీ. నవనింశాటు[పబింధంబులందు మిగుల నాటుకొని యొప్పుచుండు నీ నాల్లుదెగలు గానంబడు నుదాహరణములొ .గానలోల కొమెపల్లీక ; వల్లవీకామ 1 కృష్ణ %

ద్వి తీయా ళ్వా నము క!

• సంబుద్ధిని వదలి యేడు విభక్తులలో నేడు పద్యములు చెవ్పినచో నా కావ్యము 'సద్దలి* ఆనంిడును. సంబుద్ధియు. మిగిలిన యేడు విభక్తులును గలిసి యెనిమిది విభక్తులును నెనిమిది పద్యములలో నిబంధించిన కావ్యము “పద్దలి” యనంఐడును సంబుడద్ధిని మిగిలిన విభక్తులను, [గమ మక్కఅలేక పద్యముల గూర్చి చెప్పిన “విద్దలి కావ్యమగును. పద్యములులేని కేవలము కళికోత్కళికలు పె విధమున నెల్టవిళక్తులలో. గూర్చినచో ఉత్చల్పకము" అను కావ్యమగును,

కావ్యాలంకారచూడామణిలో సర్ది ఫద్దళి విద్దళి అను వేదములు మ్మాతమే కలవు ఎట్ట్లన

ళం సంబిుద్ధివిడిచి మును గల సంబంధం బెడలకుండ స ప్రవిభక్ష్యా డంబరమడరించిన నొడీ కం ఐగు 'సద్దలి యనంగ గవులకుం జెప్పన్‌ గీ నరివిభక్తుల సంబుద్ధి సహితగాంగం జెప్ప నొప్పారు( “బద్దళి" సిద్ధమగును ఖ్‌ ముక్తసంబుద్ది, విషమవిభ క్తి కలిత యైన కృతిపేరు “విద్దళి యండు బుధులు.

ఇట “విద్దశి లతణము భిన్నముగా నున్నది. ఫై లతణమున “సంబుడ్ది తోడ విషమవిభక్తులతోడ” అని యున్నది. ఇట “మనుక్తసయిద్ధి విషమ విభ క్తికలిత” అని యున్నది.

ఈ నాలుగు(. దెగలును నుదాహరణములకు బూర్వరూపము లనియు (గమ్మక్రమముగా నభివృద్ధిచెంది తుదికి నుదాహరణముగా బరిణమించినదనియు “నిడదవోలు వేంకటరావుగారు” (త్రిపురాంతకోదాహరణ నీరికలో వాసిరి.

(ప్రకరణానుసారముగా యశతగాన వీఢీనాటకముల లతణమును గూడ( బెప్పుదుము అప్పకవీయమున యక్షగాన లక్షణ మిట్లున్నది

ఖీ అప్పక వీయల కమణమున(గాని కావ్యాలంకారచూడామణి లక్షణ మున గానీ సద్ది మొదలగునవి కేవలపద్యములలో రచింపంబడవలెకో లేక కళికల వంటి తాళలయాన్వితములగు గద్యములతో రచింపంజడవలెనో లేక యొక్కొక్క విభక్తి కొక్కాక్క గద్యము చెప్పవలెనో విస్పష్టముగా నవగతము కాకున్నది.

లిర్‌కీ కావ్యాలంకార సంగవాము సీ తుద నేడు లఘువులు తొలంగించి చదివినం దిపుటకు వృషభగతిపద యుగము లలి. గడపల నొక్తలఘువుమానిన జంపె మను ద్విరదగతి నమపదయుగము గురు తగు రబ్బెరకుం దురగవళ్లినా హూయమేకతాళి యా మధురగతికి ? నంఘి కిర్వదినాలు గటతాళమున మాత లోలి విశ్రాంతి పద్నాలుగింటం గీ దెలియ నర్థంబు నర్థచందికలు వీట యశ్షగాన (ప్రబంధంబు లదుకవచ్చు రగడ ఖేదంబు లివి యండడు రనంగవీం[ద్రు లలిత నిజసేవకస్తోమ యబ్టిదామ అప్పకవి నవవిధ రగడలను నొడివియున్నాడు, ఆ రగడలలో గొంక్ష్న కొంత మార్పుజరివి తిపుట జంపె ఏక ఆట, తాళముల కనుకూలముగా' జేసి గేయములను యక్షగానములలో: బాడుదురు అప్పకవి పేర్కొన్న యీ గేయము (రగడ భేదములు) లే కాక యక్షగానములలో నింకను ననేకవిధము లయిన దేశ రచనములు చేరినవీ, ఏలలు జోలలు సువ్వాలలు, ఆరతులు ధవళ ములు, చందమామసుద్ధులు, వెన్నెలపదములు విరాశిపదములు, తుమ్మెద పద ములు గొబ్బిపదములు కోవెల పదములు చిలుకపదములు, అల్లోనేరేళ్లు సీసార్థ ములు కందార్థములు (తిళభంగులు ద్విపదలు (తిపదలు, చౌపదులు, షట్పదులు మంజరులు, జక్కులజేకులు మొదలయినవి థీ వేటూరి (వభాకరళాన్త్రిగారు స్నుగీవవిజయ. మను యతగానమునకు వీరకను వాయచు నం దీ యక్షగానాదులు '్రాచీనులగు లవణకర్తలు దెలిపిన * ఆచు మధుర చిత్త, వి నరములను నామముల వ _రిల్లు చతుర్విధ కవితలలో మధురకవితలోం జేరు నని తెలిపిరి. మజియును వారీ యక్షగాన ముల యొక్క చర్మితమును గూడ విరచించిరి [గంధవి స్తరఖీతిచే పదలితిని, కొవున విద్యార్థులాపీరికను ఇదివి దీని విషయమును విపులముగాం దెలిసికొన ఉ ఆకుకవిత్వమన ఏకపాద తిపాద కరినపాస విషమసమస్యా పూర్తులు వ్యస్తావర, నిషేధాక్షర రచనలు అష్టావధాన శతావధానములు ఘటీకొ శత (గ్రంథకల్పనలు ఆకాళపురాణము మొదలగు తక్కాలోచిత మగు నతి త్వ ఏతగతిని రచింప(బడునది. మథరకవిత్వ మీ యక్షగానాదులకవిత్వము చ్మితకవిత్వ మన నొకవృత్తమున మరొకవృత్తము వచ్చునట్టు చెప్పుట ; అన(గా కందగర్భసీసము మొ విస్తర కవిత్వమనం (బబంధకవిత్వ మని తెలిపితిమి. (ఇవి లకణదీపిక యందలి లమణములు)

ద్వితీయా శ్వాసము కిర్‌

వచ్చును. ఈ యక్షగానములకు జక్కులపాట యనియును నామాంతరము ఇది సంస్కృతమునందలి యుపరూపకముల తరగతిలోనిది. (ఈ యుపరూప కములకు గేయరూపకములనియు నామాంతరము),

యతగానముల వంటివే యగు పెక్కు మధురకావ్యములు గలవు, వాని నిటం జేర్కొందును. ౧ జాజరపాట, ౨ వెన్నెలపాట, 3. అర్ధచంద్రికలు, ౪ (తిభంగులు, ౫. మటిమరేకులు ౬ విరాళిపదములు ౭. అల్లోనేరేళ్లు, ౮, గొబ్బిపాటలు, ౯. పాళిరేకులు ౧౦ ధవళములు, ౧౧ వలలు, ౧౨ సువాలలు, ౧౩ చిలుకపదాలు ౧౪ తుమ్మెదపదాలు ౧౫ ఏకతాళి (ఎగతాళి, ౧౬ ళం దానపదాలు, ౧౭. జోలలు ౧౮. జక్కులరేకులు, ౧౯ దరువులు, ౨౦ చంద మామపదాలు, ౨౧. నట్టొట్టు, వివి సుద్వలు ౨8 రూనరాగాలు, ౨౪. చిందులు, ౨౫ జక్కి-ణి ౨౬. మంగళహారతులు ౨౭ శావళీలు, ౨౮. గీతార్థములు, ౨౯. కందార్థమ.లు ౩౦ సీసార్థములు మొదలయినవి వీని లక్షణలవత్యములకు సంగీతచూడామణి మొదలగు |గంధిములను జూచుకొనవలెను ఈ కావ్యములకు( ఐబదకవితలనియు జాను(దెనుంగు కావ్యములనియు గేయవాబ్బ్మయ మనియు వ్యవవోరము.

వీధీలక్షణము

వీథ్యామేకో భవేదంకః కళ్ళ్చిదేకోఒ(త్ర కల్ప్యతే

ఆకాళభాషిత్రై రుక్తై శ్చితాం (పత్యుక్తి మాతః

సూచయేద్భూరి శృంగారం కించి దన్యాన్‌ రసానవి

ముఖనిర్వహణే సంధీ అర్ధపకృతయోఒఖిలాః (సాహిత్యదర్పణము)

పిధీయం దొక్కటే యంకముండును ఒక్కడే నాయకుండుండును. వాండు త్తమ, మధ్యమాధములలో నెవ్వండై నను గావచ్చును (కళ్చిత్‌ ఉత్తమ మధ్యమాధమాన్యతమ ; అని సాహిత్యవర్పణ రుచిరవాఖ్య) ఆకాశభామషితము లకు (బతిభాషణమును నాతడు సేయను అనగా నాయకుండొక్కడే కావున జానే మింటివైపు జూచి “నీవేమన చున్నావు. ఓహో : ఇట్టనుచున్నావా ? ... అని యెదుటిపా,త చెప్పవలసినదంతయు. దానే చెప్పి దానికి. (బత్యు త్తరించు చుండును. (ఒకానొకచో నిరువురు పాతలుగూడ నుండవచ్చును.) ముఖ్య ముగా ళ ంగారమును నల/తిగా నన్యర ఫసములను సూచింపవలెను. ముఖ నిర్వ హణ సంధులును అర్భ (ప్రకృతు లెల్టయును నుండవలెను (ముఖనిర్వహణ సంధుల' గూర్చియు నర్ధ్మపకృతుల గూర్చియు నిట దెలుపుట కవకాశము లేమి దశరూపకము వలన. దెలిసికొనవలెనని సూచింతుము) "వీథీవవీథీ” అనంగా వీధి వంటిది ఈ కావ్యము శృంగారరసమునకు వీధివంటిది. ఊత్త్రమళ్ళంగారము

లిక6 కావ్యాలంకార సం[గహము వా(ీలిదాంటదు అది యేకాంతమునందే శోభిల్దును వీథీశ్ళంగారము, పచ్చి శృంగారము. ఇది పరదారనురాపానాది సుఖలలితమగు కామళ్ళంగారము, కానీ దీనియందు! గొన్ని బాణములందున్నంత పచ్చిశృ్ళంగారముండదు మధ్యమ శృంగారమే యండును. దీనియం రుత్తమ నాయకుడు గూడ నుండవచ్చునని రుచిరవ్యాఖ్యాత చెప్పియున్నాడు కానీ లక్ష్యుమున నుత్తమనాయకుండు గొన రాండు. మధ్యమ-ఆధమ, నాయకులే కానవత్తురు ఆంధధమునందున్న థీనాథుని వీధినాటకమున కీలష్షణముపట్టదు ఈ వీధినే వీథినాటకమనియు వ్యవహరింతురు, చ్మక్రవాళము కం, ముక్క వద్మగ స్తందై సళ్తాదిమపద్యమై, ససంజోధనమై 'పోక్తమగు జ(కవాకము ము క్తమవిధీరళబ్దమోహనమ గుచున్‌ . ౧8౧ శా. మొదట నొకపద్యము గలిగినదియు ముక్త్మపదగ స్త్రమును సంబోరనసహితమును. నగు కావ్యము చక్రవాళము ఇదియు సో_తప్రాయ మగు కావ్యమే మొదట నొకపద్యమనుటచే మిగిలిన కావ్యము గద్యమయము. ఆ గద్యములు కశికలే. కళికల నుదాహరణకావ్యమున. దెలిపియుంటిమిగదా ః అప్పకవీయమున నీ చ్మకవాళ లక్షణమిట్టున్నది కం ఒక పద్యము( వీదప దళొా ష్టక సందర్భాష్టగద్యచతురం బగు ఫ క్కికిం బేరు చ్మకవాళం ఐకట ; చతుర్భదమదియె ; యచ్యుత ః మజియున్‌ కం తొలి సమసనాంత్యవర్ణయు గళమే పునరు క్రి గాంగంగైై కొని సామీ వ్యలసత్సమాసము మొదల నలరించినం జ(కవాళమగు దొళార్హా ః ఈ పద్యములందు సంబోధనాంతముగా నుండవలయి” నన్న లతణమను లేదు కాన నరసభూపాలీయాప్పకవీయ లతణముల కేకవాక్యతను గల్చించు కొనవలెను ఎట్టన మొదలనొక సంబోధనాంతపద్యము ; పిమ్మట నెనిమిది దళముల గద్య (ఇదియే కలిక), ఇదియు సంబోధనాంతముగానే యుండ వలెను. ఆ పద్యగద్యములు రెండును ముక్త్రవద్యగ సములై సంటోరనాంత ములుగా నుండవలెను ముక్తపద[గ నమన తొలిసమాసముయొక్క

(1) ద్వితీయాక్వాసము లిక? యంతమునం దున్న రెండక్షరములను మా[తమే (గహించి మలి నమాసారంట మున నుంచుట ఎట్టన, మ ఫణికుంభద్భుజసార సౌరసముఖీ వంచాయుధాకార ; కా రణ సంతత్య్గవతార । తారగిరి ధైర్య స్టేమ దుర్వార ః వా రణ స్యమాడ్భలభార ః భారవికవి పౌఢోక్తి సంచార ; చా 'రణ సంస్తుత్యవిహార 1 హారహర విభ్రాజద్యశోవైభవా ॥ ఇట్టి యొక పద్యమును దానివెంట నెనిమిది యిట్టి గద్యములుమ గల కావ్యము చ(క్రవాశము. దీనికి. జతుర్శ్యద మనియు నామాంతరము. బిరుదావళి కం అఆ చక వాళలతణ " మాచితమెై విరుదథరిత శుభ వాబ్బయమై అఆ చక వాళ విపుల ఇ్బూచ[కమునందు బిరుదగద్యము పొల్చున్‌ = ౧౭౧ [పతాపర్నుదీయ లతణమున “ఆ చ[కవాళలతణ సూచితమై అనునది లేదు ఆ లవణ మిట్టున్నది -- వర్ష్యమానాంక బీరుదవర్దనవచురోజ్వలా ఐనీ' ణు ( నే వాక్యాడంబరసంయుక్తా సా మతా వీరుదావ[€ లా వర్ణింప(బడుచున్న రాజాదుల వీరుదములకు గూర్చి వాక్యాశంబర ముతో (వాయ,బడినకావ్యము బీరుదావళి నరసభూపాలీయమున బిరుదగద్యము' అని యున్నది. కాన గద్యమయమని తెలియుచున్నది (పళాపరుదీయలక్షణ మును బట్టి గద్యమయమో పద్యమయమో తెలియరాకున్నది సాహిత్యదర్పణ మున “గద్య పద్యమయీ రాజస్తుతి ర్పిరుదముచ్యతే” ఆని యుంటచే గద్య పద్యోభయమని తేలుచున్నది మజియు విశ్వనాధుడు “బీరుదమణిమాలా” అను కావ్యమును లత్యమునుగా నిచ్చెను అప్పకవీయమున నీ కింది లక్షణముగలదు గీ తతి మహారాష్ట్ర భాషచే/ జెప్పంబడెడు లీకరోక్తులు బిరుదులై పెక్కు6/దనరు వాని బీరుదావళి యొనర్పవలయు నండు బుధులు సంబుక్ధిపదములు పొసంగం గూర్చి.

కిర0 కావ్యాలంకారసంగహము (తింళశ శ్రన ముప్పది పంచాశ త్తన నేందియనియే యర్హము. కాన “అప్పకవి” యిచ్చిన యీ పదము లసాధువులు తింశికా, పంచాశికా అనియే యుండ వలెను

మజీయు నాతండు కొన్నిటి నింకను జిప్పలేదు అన్టకము (ఎనిమిదింటి సముదాయమృు, పంచదశీ (పదునైదింటి స .దాయము) చత్వారింకికా (నలువ దింటి సముదాయము) షన్టీకా (అరువదింటి సముదాయము) స్ప్తతికా (డెబ్బ దింటి సముదాయము, అశీతికా (ఎనుబదింటి సముదాయము), నవతికా (తొంబ దింటి సముదాయము) పంచళతీ (ఐదునూర్ర సముదాయము) సవ్నాసకము (వేయింటి సమూహము)

ఉకస ప్రతి" ఇత్యాదులలో 'స్రవ్రతి అనియే వ్యవహాఠరముగలదు. అథ్రే “పాదుకాసహస్రము" ఇత్యాదులలో సహృసము అనియే ప్రయోగముగలదు

కావ్యము శాస్త్రము ఇతివోసము కావ్యకాస్త్రము, కావ్యేతివోసము శాస్తేతిహాసము అని యాజువిధములగు శావ్యములన్నవని భోజు(డు సరస్వతీ కంఠాభరణమున వచించెను కావ్యశాస్త్రమును శాస్త్రకావ్యమనియు( జెప్ప వచ్చును ధ్వన్యాలోకమున “నువోభారతేఒసి శాస్త్రకావ్యరూపచ్చాయాన్వ యిని” అని యున్నది శాస్త్రకావ్యమనంగా కాస్త్రమునందువలెల బురుషార్థ నిరూపణమును గావ్యము నందువలె రస నిరూపణమును గల కావ్యము శమేందుండు శాస్త్రకావ్యమన జలతుర్వర్గ పాయమై సర్వోపదేశకమనియు గావ్యశాస్త్రమన _ భట్టికావ్యాదులనియు. దెలిపెను ధ్వన్యాలోకలతణమే యిచితము భోజు(డీ భేదమును దెలుపలేదు. అజ్లే శా స్తేేతిహాోసము శావ్వ్యేతి వోనము అనుచో. దదుళభయ ధర్మములుగల కొవ్యములని యర్థము,

ఖండ కౌవ్యము

“ఖండకావ్యం భవేత్కావ్య మ్రైక దేళానుసారిచి అని సాహిత్య దర్ప ఐము మవోకాన్యలవణములలో నేక దేశమును (గహించి (వాసన కావ్యము ; మేభదూకాదులు మవోకావ్య ఖండకావ్యములకు సంఘాతము లేక సంభూత కము అనియు నామాంతరము

కరంభకము 'కరంభకంతు భాషాభఖిర్వివిధాభీర్వినిర్మితంి

ఒకే కావ్యమును పెక్కుళాషలతో నిర్మించినది కరంభకము. అనగా (వతి పద్యమునందును టెక్కు భాషలుండవతెను ఇట్టిది నిళ్తునాతపంచాసన కృతమగు ప్రళస్తి రత్నావళి (షోడళ భాషామయము)

ద్వీ తీయా శ్వాన ము డం! ముక్తకము (కియాసమా వ్రికె పద్యాంతరముతో నెట్టి సంబంధమును లేక రన భ్రావాగులు గల యేకపద్యము (ముక్తం అన్యేన నాలింగితం; స్వార్థే కళ) ఆమరుకము ఆర్యాస ప్తశతి మొదలగునవి ఈ ముక్త్రకములందు ఆ కారాది హ” కారాంత వర్ణము లాద్యష్షరము లుగొంగల పద్యసంగవామునకు *వజ్య" అని నామము ఆర్యాసప్లళ తిలో సీ వ్రజ్యలు గలవు. యుగశ్తికము (క్రీయానమాప్తికై పరస్పర సంఐంధముగల పద్యముల జంట. అప్పకవి రెండు పద్మముల మొత్తమునకు 'ద్విక మని పేరుపెద్దెను అట [కకియాసమా వీకై వరస్పరాపేవతో(బనిలేదు. ఇట! గొవలయును ఈ భేదమును బట్టి నామభేదము. ౧ సంచానికతము [కియాసమా వ్రికై పరస్పరాపేత గల మూండుపద్యముల సమూవాము వెనుక మూండుపద్యముఅ మొత్తమునకు అప్పకవి శత్రికమని చెప్పెను అటం ఐరస్పరాపేశ లేదు ఇట నుండవలెను కొన నామఖేదము. కలాపళము (శీయాసమా విశ పరస్పరా పేశగల నాలుగుపద్యముల మొత్తము కులకము (క్రియాసమా వ్రికై పరస్పరా పేక్షగల యైదుపద్యముల మొ త్తము చాటుసద్యము లేక శ్లోకము స్లోోతప్రాయమగు పద్యము. లేక శ్లోకము. ఈ 'చాటుపద్యము' అను పదమును నీ కాలమున “అనిబద్ధకావ్యము" ఆనునర్థమున వ్యవహరించుచున్నారు ఆంగ్గమున 5612౪ ₹6186 అను నర్థ మున వ్యవహరించుచున్నారు బాటుః = 1628108 0౯ 2862016 ఇం9489 83666 0౯ ౧08౫ - 198 ₹07౯6ే8, 126297 (91612117 08 210769 €0 118 87666 న. (1వీయః పియాయాః పకరోతి చాటుం) తీ9€668 రే1866౬0%2౯7- ౧. అభినవగుప్తుండు ళోచనమున మూండు పద్యముల సమూహమునకు విశేషక మనియు రెండు పద్యముల మొత్తమునకు సందానితక మనియు వ్యవహరించెను.

వ్‌02 కొవ్యాలంకారసంగ హము తోళము అద్షశీజ్ఞ్య శ్ళోకసమూ వస్తు స్యాదన్యోన్యాన పేవకః” అన్యోన్యా పేవలేని శ్ఞోకసమూహము కోశమన(ఐడును ఎవాకో వాక ఖ్టము ఉక్రిపత్యు కిమద్వాక్యం వాకో వాక్యం విదు రృుధాః ద్వయోర్వకో? స్తదిచ్చంతి బహూనామవి సంగమే 1 “వాక్యంచ ఉపవాక్యంచ వాకోవాక్యం” నాక్యోపవాక్యములెందుండునో యడి వాకోవాక్యము, అది యక్తిపత్ముక్తిరూపము. ఈ యుక్తిప్రత్యుక్తు తిరువురకును గూర్పవచ్చును పెక్కం డకును గూర్ప్చవచ్చును ఇది ముజూక్తి, వ్యకోక్తి, వైయాత్యోక్తి ప్రళ్నోత్రరోక్తి చ్నితోక్తి అని పంచవిధములుగా సరస్వతీకంఠాభర జమున గలదు మ చనుదున్‌ సుందరి ; పాంధుండా । చనుము, సీ స్వాంతంబునన్‌ శోకముం గనంగాంటోకుము శోకమెందుల ? కికంగన్నీరురా లేల వే చనవైతంచునె ! తొంద రేల నను(బుచ్చన్‌ నీకు ? నీతోడం టో వనె వాంఛించుచు నిట్లు వేగపడు నా [పాణంబు లత్యంతముకా ఇది [వియునియొక్కయు. [బియరాలియొక్కయు నుకక్షిపత్యు క్రిరూప మగు వాకో వాక్యము మిగిలినవి యూవ్యాములు ఈ ముక్తకాదులకు అనిబద్ధకావ్యము' లనియు నామాంతరము వామ నుండు కావ్యమును నిబద్ధము ఆశిఐద్ధము అని కెండుతెగలుగా విభజణీంచెను. మహాకావ్య ఇండ కావ్యములు నిబద్ధములు ముకక, యుగ్మక సందానితక, తలాపక కులకములును అప్పకవి్శిపళృతులు నుడివిన భేదములును “అనిబద్ధ కొవ్యములు.” మవోకావ్యముదక్క మిగిలిన వన్నియు కు[ద్మృపబంధము లని విశ్వనాథుడు వ్యవహరించెను వీనికి 'ఉపకావ్యము* లనియు నామాంతరము "ఉపమితం కావ్యేన ఉపకావ్యం అను వ్యుత్పత్తిని. బట్టి కావ్యసదృశము అని యర్థము అఖ్యానము “స్వయందృష్టార్థకథనం (ప్రాహు రాఖ్యానకం బుథాః * కవి తాను స్వయముగా జూచినదానిని. జెప్పుట యాళ్యానము. ఉపాఖ్యానము “ జతస్యార్థన్య కథన ముపాఖ్యానం (వచకతే ఇతరులవలన విన్న దానిని జెస్పుట యుపాఖ్యానము.

చ్వితీయాళ్వాసము 268 గాథ

“వితృపృథ్వీ[పభృతి గీతయః” తల్రిదం్యడులు లేక పితృదేవతలు, భూమి మొదలగువానిని. గూర్చి చేయ స్తోతము , మజియు దాతలయు వీర పురుములయు కృత్యములం దెల్పు గీతము దీనికి నారాశంసి యనియ నామాంతరము.

ఈ మూఃడింటి లక్షణములను విష్ణుపురాణటీకాకారుండై న థీధరరస్వామి యిచ్భెనని కె వి లక్ష్మణరావుగారు “ఆంధవిజ్ఞాన సర్వన్వమున వ్రాసిరి.

దండకము

ఈత, న స, వా, గణములలో నొకటి మొదల నిడి, తక్కి నవని యు దగణములే కూర్చి, తుదినొక గురువు నిడవలెను,. యకత్నిపాస నియమము లేదు ఇది గద్యకావ్యమా ? పద్యకావ్యమా ? యని సందేహము గలిగిందును, కాని గద్యము గణబద్ధముగా నుండదుగదా కాన ఐద్యకావ్యమే సామాన్యముగా దండకములు స్తోతరూపములే, అనంగా భ క్రిరసకావ్యములే. ఆంజనేయ దండకము మొదలగునవి కాని పోతనకవి (వాసిన శ లంగార (ప్రధానమగు భోగినీ దండకము గూడం గలదు.

మణి పవాళము

నంన్క్భృతాం[ధములను మేళవించిన పద్యము మణి,పవాళము. అస లిది

మళయాళమున. గలదు ఆంలధమునను గొందణు (వానీరి తండులాని గ గ్రవామందు ననంతి తిండికైతె వదిమంది వసంతి ఉం. ఆర్తుల నీవనేర్తు వరయంగ.౬ [దిమూ ర్తి విలాసవర్తి వెళా

గర్తవు భర్తవుందలంపగాం బరివార్తవు నీవ నీవచి

న్మూర్రివి ; నీవ పోవణచణుండవు కర్తుమకర్తు మన్యధా

కర్త ముదారశ_కియు జగంబుల నీవకదా గదాధరా

(రామాభ్యుదయము) మ. జయ శీఠరాంచకులావతంన నిషధస్వామీ

రికీ కావ్యాలంకారసం[గ్రహము ఇలిహోవము == పురాణము

విద్యారణ్యులవా _రెతరేయ [బాహ్మణభాష్యోపోర్ధాతమున నిట్లు ,వాసీ యున్నారని కే వి లత్మణరావుగారు ఆంధధవిజ్ఞాన సర్వస్వమున నిట్టువాసిరి. “దేవాసురాస్సంయత్తా ఆసన్‌” ఇత్యాదయ ఇతిహాసాః.

“ఇదం వా అ(గే నైవకించి దాసీత్‌” ఇత్యాదికం జగతః 'ప్రాగవస్థా ముస[కమ్య సర్గపతిపొదకం వాక్యజాతం పురాణం ”

అనగా బూర్వురాజాదుల క థలను దెలుపునది ఇతివోసము “ఇతీ-హా- (అనియఃట) అస్మిన్‌ అసీతి ఇళిహాస్క అని వ్యుతత్తి. ఉదా భారత రామాయణాదులు జ్య

సర్గము ((పపంచోత్పత్త్రి) పతినర్గము ((బవ్మోదులు సేసెడు నుత్ప త్రి), వంశము (దేవాసురాది విభేదోత్ప త్ర) మన్వంతరము (వేలు వేలు మనువుల తరములు) వంశానుచరితము (సూర్యచం[ద్రవంశముల చర్మీతము అను అయిదు లక్షణములు గలది) వురాణము “పురాఒపి న నవంపురాణం” అని వ్యుత్పత్తి. పురాణములలో మొదట నీ మ్రేదులక ఇములే కన(బడినశు దరువాతికాలమున వీనిని మించిన వర్దనములు సేరినవి పోంగాంటో(/గా నితిహోసములవలెనే పురాణములును బిక్కు కథలకు నిలయములయ్యెను కావున ఇతిహాసముల వ్యావ్సి చిన్నది, పురాణముల వ్యావ వెద్దదిగాం ఐబరిణమించినది ఇప్పుడీ యల్పభేదమును బాటీం వక, పురాణపదమునే రెంబికిని వ్యవహరించుచున్నారు.

ఇతిహాోసపదమునకు మరొక నిర్వచనము గలదు కౌటిల్య ఆవా పురాణం ఇతీవృ త్తం అధ్యాయికా ఉదాహరణం, ధర్మశాస్త్రం అర్థశాస్త్రం చేతి ఇతిహాసః అన(గా నితివోస మున నివన్నియు. గలవని భావము - మరొక లకణముగలదు.

శ్లో, ఆర్థాది వహుధాఖ్యానం దేవర్షిచరితాత్మకం

ఇతివోసమితి[ప్రోక్తం భవిష్యద్భూతధర్మయక్‌..

పాళ్ళాత్యులు [ప్రతిపాద్యవస్తువును బట్టి కావ్యము నీ [కిందివిధమున విభ జీంచిరి,

౧ పురాణకావ్యము (5010) జి ఖండకావ్యము (1710), 8 అధిక్షేప కావ్యము (521౯6) ౪ మృతవిషయక కావ్యము (21687) ౫. హితోపదేళ కావ్యము (5146441046 కెంలగా) ౬ ఏలపొటలు (5311264 ౬ గ్రామీణ బీవనకావ్యము (018801౯11 లింంళ?), ర. వర్ణణాత్మకకావుము (లంకం19= ట్రా లెంలా), ౯ కథాత్మకకావ్యము టన ॥

ద్వి తీయాళ్వాసము 265 గద్యకావ్యములు

(పశాపర్నుదీయమున గద్య కౌవ్య (వళంస చేయలేదు. కావున నరస భూప్రాలీయ క ర్రయుం దెలుపలేదు గద్యరచన విశేషించి సాంగుచున్న యీ దిన ములలో వానినిగూర్చి కూడ మనము దెలిసికొనవలెనుగదా । కావున నలతిగా౯ దృత్పళంస చేయుదుము,

“గద్యం కవీనాం నికషం వదంతి గద్యము కవులకు సానరాయి అనంగా బరీఇాస్టానము ఏలన బద్యకావ్యమున( గవియొక్క (వతిళతోపాటు వృ త్తమగూడ రసమునకు సహాయపడును గద్యమున వృత్తము లేమి॥ గవి శేవలపతిభాబలముచేతనే రసవంతముగొ( ఐద్యకావ్యముతో సమానముగొ+ జేయవలసియున్నది కొన దీనిని బరీఇాస్థాన మని చెప్పిరి. కావున గద్యము (వాయట సులభమని తలంపరాదు

• సంస్కృతమున గద్యకావ్యములు వాలుగు విధములు ౧. ముశ్తకము, తి వృ త్తగంధి, 8 ఉత్క-లికా (పాయము * చూర్ణకము లేక చూర్ణము,

౧, ముక్తకము

నమాసరహపితమయిన గద్యము. “గరుర్వచసి పృభు రరసీ” మొ.

శి వృ త్తగంధి

వృత్తభాగము గలది సమరకండూలనిబిడభుజదండకుండలీక్పిత కోదండశింజినీటంకారోజ్టాగరిత వైరినగర” ఇక్యాదికమగు వాక్యమున “కుండలీ కృతకోదండ” అను పదసమూహ మనుష్టుబ్బృ త్రముయొక్క. పాదము.

మైటబ్ప్స 8 8. ఉత్కలికా (పాయము

డీర్చ సమాసబహుళము, వృ త్తగంధికిని దీనికిని భ్రేదమేమన, రెండును దీర్చసమాసబహుళములే యైనను వృ త్తగంధిలో వృత్తభాగము కానవచ్చును ఇట నది గౌొనదాదు

అ. చూర్జ్మ కము

అల్బసమాసములు గలది తనన న లాలా

వ ఆం(ధభాషలోని గద్యములను గుజించి ముఖ్యముగా దెలిసికొనవలసీ యన్నది అది చాల విస్తరముగా నుంటచే (గంథవి న్తరఖీతిచే వదలితిని ఈ విషయమును సమ్మగముగా దెలిసికొ“6 గోరువారు. ట్రీ గొబ్బూరి వేంకటా నందరాఘవరావు బి ఏ బీ యల్‌ గారి (యలమంచిలి) ఆం[ధగద్యవాజ్యయ చరితను జదువుకొనవలయున్ను.

ఏ66 కావ్యాలంకారసం[గహము

మజియు నితివృ త్తమునుబట్టీ కథా ఆఖ్యాయికా ఖండకథా, పరికథా, కథాలికా అను నెదు గద్య ప్రబంధ భేదములు గలవని కావ్యాదర్శ వ్యాఖ్యాత జీవానందవిద్యాసాగర _భట్టాచార్యులు దెలిపిరి కాని వీని లక్షణములను దెలుపలేదు. "ఈ “కథాలికా పదమును గొందఠు “కథానికా అని వ్యవహ రించుచున్నారు. పృషోదరాది పారముచే “లి' వర్వము _ని వర్ణము గావచ్చును దీనిని (3001౯16 340౯) చిన్నకథ ఆను నర్థ్ధమున నేంటివారు వాడు చున్నారు ఆనందవర్డనుండు ధ్వన్యాలోకమున కథాలికా క థానికా పదములు రెంటిని వాడలేదు. దీని స్థానమున “ఐవ్యాయబంధము” అని వ్యవహకించెను. అతని విభాగములును వాని లతణములును నివి :--

అఖ్యాయికో

ఉచ్బా్రసాది విభాగములు గలిగి నడుమనేడుమ నితరుల పద్యములు గల

గద్య (ప్రబంధము కథా

అవాంతర విభాగములు లేకయు( బద్యములు లేశయు నున్న గద్య (ప్రబంధము.

దండి-కథా ఆభ్యాయికలకు భేదములేదని “తత్క్భ_థాఒఖ్యాయికే త్యేషా వీకా సంజ్ఞాద్వయాంకితా” అని చెప్పెను కాని, యానందవర్థను(డు వైవిధమున భేదమును దెలివెను, మణియు శివత త్త రత్నాకరము" న

“కథా కల్పితవృత్తాంతా సళ్యార్ధాఒభ్యాయికా మఠా"

కల్పితవృత్తాంతము. గలది కథ యనియు సత్యవృత్తాంతము గలది యాఖ్యాయిక యనియును దెలుప(బడెను.

మజియు “వృ త్రమాభఖ్యాయతే యస్యాం నాయకేన స్వచేన్టితం” నాయకుడే స్వయముగా నెందు. దన వృత్తాంతమును దెలువునో యది 'యాఖ్యా యిక” అని మజొక లక్షణముగూడ( గనృట్టుచున్నది దీనిని బట్టి ఆభ్యాయిక' యన “ఆత్మకథ” (గలళ0-=కె108౯20%) యని సారాంశము, సళ్యార్థా ఆఖ్యా యకా అన్నలతణము ఇక్కడ సరిపడును.

ఈ విధముగా( కథా ఆఖ్యాయికలకు లమణఖేద విషయమున నభ్మిపాయ శేదము గానవచ్చుచున్నది. శివత శ్రరత్నాకరలక్షణము యుక్తముగా నున్నుది.

ఖండకథా ఏీకదేశవర్జనముగల గద్య(ప్రబంధము,

ద్వితీ యాళశ్వానము వ? పరిక ఖా ధర్మార్ధకామాదులలో నొక్కదాని నవలంబించి విచిత్రపకారములతో ననంతముగా వర్జింప(బడిన గద్య (ప్రబంధము ప ర్యాయబంధము శేవలము వనంతాదులను గొనీ మవోరాజాదులను గొనీ, వారి విజయయా తాదులను గానీ వర్ణించు (ప్రబంధము నకలకళథా చతుర్విధ పురుషార్థముల యొక్క యు థలములంతమందు. గల యితి నృ _త్తవర్జనము గల (ప్రబంధము ఉపకథ పెద్దకథలోని కళ ఈ యెల్లవిధములగు గద్య (వబఐంధములందును గూడ గవి ధ్వనికారుడు దెలివిన ప్రబంధ రసవ్యంజకఠకు. గావలసిన శిల్పదృష్టిని వపాంచి రచింపవల యును పద్యమయ కావ్యమువలెనే గథత్యమయ కావ్యము గూడ రసవ త్రరముగా నుండవలెను కాన/ బద్మపబంధము రసవ త్తరముగా నుంటకు వలసీన విధాన మంతయు గద్య_పబంధమున. గూడ నవలంబింపనలెను వాష్యయమున( గావ్యస్థభాగ (పవిభాగములకు. బెక్కునామములు గాన వచ్చుచున్నవి. ౧ సర్గము ౨ ఆశ్వాసము, ౩ ఉబ్బ్వాసము, ౪ ఉల్లాసము, ౫. కొండము, ౬ స్కలధము, ౭ పర్వము, ౮ _స్తఐకము, ౯ అధ్యాయము, ౧౦. అధికరణము ౧౧ ప్రకరణము, ౧౨ లంబకము, ౧౭ దళము, యం ఉద్ధ్యోతము ౧౫ ఉన్మేషము ౧౬. పరిచ్చేదము, ౧౭. ఖండము, ౧౮ ఆహ్నాకము మొదలగునవి. వీనికి వివరణ మిది : సర్గము సర్షమన సృష్టి (బ్రవ్మ లోకమును నృష్టించిన విధమున గవి గావ్య మును సృష్టించునుగదా; (నివు లోకమునకు వలసిన వివిధములగు సృష్టులమూల మున నానందమును గలిగించువిధమునం గవియు రసికులకువలసిన రససంబద్ధము లగు నానావిషయములయొక్క సృష్టులమూలమున నానందము గలిగించును. శాన రనసనంబద్ధవిషయసృష్ట్‌ సర్గము. అది యే భాగముననుండునో యా ఖాగమున కౌపబచారిక ముగా సర్ణమని వ్యవవారము,

68 కావ్యాలంకార సం[గవము ఆళ్వానము

“కథ్రాంశానాం వ్యవచ్చేద ఆశ్వాస ఇతికథ్యతే” (కథాంళముల యొక్క విభాగ మాళ్వాస మనంబడును,) మజియు నాక్వాసమన నూవిరి పుచ్చుకొనుట. ఉపచారముజేత “నొకతూరి సునాయాసముగా జదువ(దగిన భాగము” లనియు నర్థమును జెప్పుకొనవచ్చును

ఉచా [1 వనము పై వివరణమే ఉల్లాసమీ “యస్మిన్‌ మన ఉళ్లసతి స ఉల్లాసః” విషయసౌలభ్యముచే దేనియందు మనస్సుల్లాన మొందునో యా భాగముల్లాసము కాండను

సెక్కు మొ త్తముల యొక్క మొత్తము “కాండం సమూవాఃఖండానాంి

అను వచనముగలదు పెక్కుసర్గల మొ త్తము కాండముగా వ్యవవారింపబడు చున్నది. రామాయణవిభాగములగు కాండములు పెక్కుసర్గల మొత్తములు గదా _సర్గమున. బెక్కుళ్లోకములుండును

స్కంధము

“స్కంథ ఇవ స్కంథః' స్కృంథము (చెట్టుమొదలు) వంటిది నృంథము. నానాశాళోపళాఖలతో వర్ధిల్లు జగద్వ్భృక్షమునకు స్కంధము భగవంతుడే కావున భగవన్మా హాత్మ వర్జనై కపరతం[త్రమగు భాగము స్కంధము కావుననే భాగవత వాగములకు స్కంధములను వేరు తగియున్నది.

“న్కంధమన- బెద్దాఖ వృత్మపకాండము గొంతసాగిన విమ్మట దానికి నలుదిక్కులందును నాలుగు పెద్దకాఖలు వెడలును, భాగవత గంథమను నది వృక్ష్యపకాండము ఈ (వకాండమునుండి పండెండుస్కంధములు వెలు వడినవిొ అనియు వెప్పుదురు

పర్వము

*' చెజకు మొదలగువాని కనుపు” అని యర్థము మహాభారతమితృ ఖండము వంటిదని లోకపసిద్ధి ఏలన నెచ్చటం దిన్నను జెలుకు దియ్యగానుండు నథ్దెచ్చట జదివినను భారతము రుచ్యముగానుండును _ కావున దాని భాగములకు బర్వములను నాొమముచితమే

ద్వితీయాళ్వాసము లిరీ9 _న్తబక ము “న్తబక ఇవ న్తబకః” పూలగు త్తివంటిడి దీనిచేం గొవ్యము పువ్చ వృశముగా నారోపిత మగుచున్నవి ఆధ్యాయము సామాన్యముగా నిది కాస్త్రభాగములకు మాత్రమే వ్యవహరింతురు. ఏ భాగమువలన నధికమగు నాయము (ఆయము - లాభము న; అనంగా జ్ఞాన లాభము - ళాస్త్రజ్ఞానలాళము) కలుగునో యది యధ్యాయము “అధీయతేఒస్క్మి న్నిత్యధ్యాయః' (దీనియం దధికముగా జ్ఞానమును బొంగుదురు కొన నధ్యా యము) అని వ్యుత్సత్యర్థము. ఈ పదమును శాస్త్ర[గంథ భాగములకేకాక కావ్య భ్రాగములకు వాడినచో నౌపచారికమని (గహింపవలెను, అధికరణము ఇదియు కొస్త్రవిభాగములకే వ్యవహరింపంబడును విషయము సందే వము పూర్వపక్షము ఉత్తరపక్షము లేక సిద్ధాంతము, నిర్వయము, అను నైదు విషయములు గల ఘట్టము. పూర్వమీమాంసాది శాస్త్రములం దీ యధికరణములు గలవు (వక రణము “ పకృష్ట్ణం కరణం సొధనం (పకరణంి అనంగా నుద్దేఃంచిన విషయ సిద్ధికిం (ఐక అప్టమగు సాధనము లంబళము ఇది యపపారము. *లంభకమూు' అని శర్భపారము లంభకమన భాగము ఏ భాగము ఆనందమునొందించునో యది లంభకము కథాసరిత్సాగరమున సి లంభకములు గలవు దళము “దళ మినదళం' దళమువంటిది కావున దళము కావ్యభాగము దళముగా నారోవీంపం ఐడుటవలన( గావ్యము కాభారూపముగా నారోపింప(బడుచున్నది ఉద్దోతము ౧ పెద్ద వెలు-గని యర్థము గహనమైన ళాస్త్రీయవిషయములను. దెలుపు లాగమున కుద్ద్యోత మని పేరు వెలు/గుచే. జీ6టి తొలంగువిధముననే భాగముచే

£ి?0 కావ్యాలంకొరసం[గ హము దెలియమీ దొలంగునో యనంగా(. దెలియని విషయము సుగమ మగునో యది యుద్దో $తము ఉన్నేషము వెల6గు విశాసము నేతాద్యుల్మీ వనము దేనివలన. జదువరి కిట్టివి గలు గునోయదే యున్మేషము. పరిచే రము

• పరిచ్చిద్యతే అనేన ఇతి పరిచ్చేదః దీనిచే (భాగముచే) గొంత విషయము విభ క్తమగును కాన! బరిచ్చేదము ఇదియు శాస్త్రవిభాగముఅకే నామము ఖండము “ఖండమివ ఖండం" ఖండమువంటిది. కాన ఖండము ఆహ్నాళకము “అహ్నా సిర్వ్సృత్తం ఆహ్నికం' ఒక దినములో నిర్వ ర్తింపంబడినది లేక రచింపంబడినది లేక చదువ(దగినది ఇది వ్యాకరణమవాభాష్యముయొక టా పాదముల (అష్టాధ్యాయి) భాగమునకు నామము ఇవిగాక మజథికొన్ని పారిభాషికపదముల కిట వివరణము [వాయుదుము. నూ(తము శ్లో, ఆల్పాషర మసందిగ్ధం సారవ ద్విశ్వతోముఖం అస్తోక మనవద్యంచ సూత్రం సూతవిదో విదుః. కొలది యతరములు గలిగియండవలెను, అర్థమసందిగ్ధముగా టోధింప వలెను. సారముగలదై యన(గా బుద్ధిబలముకౌలంది తెలియందగిన యర్థ గాంలీ ర్యము గలిగియుండవలెను ఎల్లి లత్యములందును సమన్వయించునదిగా నుండ వలెను. చూచుటకు. జిన్నదిగా నున్నను ఖావమునుబట్టి గొప్పడిగా నుండ వలెను, నిర్దష్టముగా నుండవలెను. _అట్టిదానిని న్యూతమని సూతవే శ్రలు చెప్పుదురు దారమెట్లు చుట్టింగాం జుట్ట(బడి యున్న పుడల్పముగాం గానంబడి వివ్చ(ఐడినపుడు దీర్హ ముగా గానంబిడి పెక్కింటిం బంధించుటక వకాశము గల్పిం చునో యశ్లే న్యూతము గూడ ఐనిసేయును, “సూత మిన సూతం' అని వ్యుత్ప త్తి, వృ త్తి 'సూతమాతస్య యా వ్యాఖ్యా వృత్తి రిత్యలిధీయతే' నూ త్రమాతము నకు ననంగా మిక్కిలి లోంతునకు(. జారకచేసిన వ్యాఖ్య వృత్తి యనంణడును.

ద్వితీయాళ్వాసము ల్లి?! పద్దతి సూతవృత్తిని లెస్సగా వివేచనము సేయునది పద్ధతి. భాష్యము పూర్వపథక్షో త్రరపక్షములతో విషయమును జల్లెడ పట్టినట్లు గావించుచు ఖ్రాషించునది భాష్యము ఇది స్వతం[త విమర్శగా నుండును. శ్లో స్తూతార్జో వర్ష్యతే యత వాక్ష్యై న్ఫూ(తానుసారిలిః స్వపదాని చ వర్ష్యంతే భాష్యం ఖావ్యవిదో విదుః స్తూతానుసారులగు వాక్యములచే సూతార్ధమును వర్జించుచు నడుమ నడుమ (గ్రంథకర్త తన స్వకీయపదములనుగూడ జతపజచుచు వాయువ్యాఖ్య భాష్యము. అను[కమణిక వేదాదులందున్న మండల అష్టక కాండ అధ్యాయ [ప్రళ్న, నూక్తములు, వర్ణములు శ్లోకములు, పద్యములు మొదలగువాని సంఖ్యలను పైవాని మొదళ్ళను, తత్తద్దేవతా బుషి, చృందస్సులు మొదలగువానిని “అ కారాది [కమమున దెలుపు [గ్రంథము (1064ల) పరిశిష్టము పూర $[గంథమున వడలిన విషయమును సమగముగాం దెలుపుననుబంధ (గ్రంథము (ఉ996రడే130). సమీతవ భావ్యమును లెస్సగా వీక్షించునది సమీవ. టీక సంభవించినంతవజకు మూల[గంథ మునకు నర్థమును సమ్మగముగా వివ రించునది టీక (529110260౯ ౧068) “టీకా నిరంతరవ్యాఖ్యా” అని యాకరము, టుష్టీక నస్వల్పమగు టీక (310665) (ఇది పంజికకన్నను జిన్నది) పంజిక లేక సంచిక విపులమైన వివరణము (4 6౯21164 20051002). కారిక ఆర్థమును వివరించు క్లోకరూపనుగు వ్యాఖ్యానమునకుం గారిక యని పేరు,

లలి కావ్యాలంకార నంగ హము వఠికర శ్లోకము “*పరికరోతి _పకృతార్థం అధికాధానేన ఉపకరోతీతి పరికరః; పరి కరార్థం కారిశార్థస్య అధికా ధానంకర్తుం ళ్లోకః పరికరశ్లోక 81” అనగా గారికార్థ మును విశదీకరించి విపులీకరించిన శ్లోకము పరిశరళ్లోకము. శాస్త్రశారు లట నట శా స్త్రములందు: దాము వచనరూపము- వివుంచిన విషయములను విద్యార్థులు కంఠపారము సేయుట కనుకూలముగా ల్లోకరూపమున విరచింతురు అట్టివే కారికలును, బరిక రక్లోకములును వార్శికము “*త్తకాఒనుక్త దురుక చింతఠాకరం వా ర్రికంొ చెప్పంబడినదానిలోం జెప్పంిడనిదానిని గుజించియు దోషయు క్తముగాం జెప్పంబడినదానిని గుజించియ విచారించి వివరించి చెప్పునది వార్తికము. వివేళకము “*వివరీతుం క్వచిద్భృబ్ధం నవం సందర్శ్భితుం క్వచిత్‌ ..... వివేకః పవి తన్యతే” ఇదివజకు. గూగ్చ(బడినదానిని వివరించుచు. (కొ త్తవానిని. గూర్చుచు ఈశచింపబడినది వివేకము. వ్యాఖ్య ; వ్యాఖ్యానము “పరిచ్చేదః పదార్డోక్తి ర్విగ్రహో వాక్యయోజనా ఆమ్మేపళ్ళ సమాధానం వ్యాఖ్యానం పంచలకణం”ో పదవిభాగము, పదముల యర్థము సమాసపదములకు వ్మిగవ పదర్శ నము కావ్యము నందలి యలంకారములను సమన్వయించుట, వ్యాకరణాద్యంళ ములపై నాత్మేపససమాధానములు ; ఈ యైదులకణములును గలది వ్యాఖ్య లేక వ్యాఖ్యానము ఈ వ్యాభ్యానమునకు గచ్చద్వ్యాఖ్యానము, ధావద్వ్యాఖ్యానము అనిరెం డవాంతరభఖేదములు కలవు వీనిని, (మముగా టుఫ్టీక పంజిక అని వ్యవహ రింపవచ్చును ఉపో న్హైతము = వపస్పశము ళాస్త్రస్యారంభకో [గంథ ఊపోర్దాత ఇతీరితః నవవ (గంథసందద్భృః పస్పళః కథితోబుధై శాస్త్రమును ప్రారంభించుటకు ముందు వాని విషయములను నలంతిగొ సంగహించు [గంథభముపోద్దాతము, పస్ఫళము అనంబడును

[18] ద్వితీయాశ్వాసము విప్ర పీఠిక - భూమిక

వీర ఇవవీరికాా భూమిరివ భూమికా? పీరకయు భూమికయ (అంతస్తు) ఉన్నతపదేశములుగదా , వాని నధిష్టించినవారికి (కిందివస్తువులు విస్పష్టముగా గోచరించు విధమున నీ వీరికాభూమికలు చడివినచో (గంథస్థ విషయము. గోచ రించును. ఇవి కౌద్యారంభక్కగంథములు (పైవి శాస్తాంరంభక (గ9ఠతముల్సు,

శొలిపలుకు

ఇది 0౯6౪014 అను నాంగ్లపదమునకు( దెలుంగు దీనిని 'మున్నుడి” యనియు నందురు (గంథకర్తను గుజతించియ. [గంథమును గుజించియు నలంతిగా వాయు పరిచయవాక్యము

ఆవతారిక- అనతరణిక- ఉప్మకమణిక + (గంథమునక్షు(గొని శోకాదులకు( గాని పూర్వాపరపపకరణసందర్భమును తెల్పు లఘుపీఠ8క మొ త్తముమీ/ద ఉపోద్దాతము పస్పళము వీకిక భూమిక తొలిపలుకు మున్నుడి అవతారిక, అవతరణిక ఉప్మకమణిక ఆను పవములన్నియు నీషద్భేదముతో( బర్యాయపద ములుగానే వ్యవహరింప(బడును.

ఇటం గొన్ని సారస్వత పసిద్ధవై దికపదములకును వివరణమును (వాయుదుము.

(కుతి

వినుకలిచే నేర్చుకొనునది, ఆన(గా వేదము అనాదికాలమునుండి నే/టిదాఃక వేదమొకరు సంత చెప్పుచుండంగా మజొక రద్దాని నే యుచ్చరిం చుచు నేర్చుకొందురు కాన నొకరి (కతి(చెవి)నుండి మజౌకరి [కుతికి వారినుండి వేజొకరి (శతికిని వచ్చినది

న్శ ఏలి

“కుత్యర్థ 1 న్మర్యతేఒ్యత ” (శుత్యర్ణమిందు స్మరింప(బడును కాన స్మ ఖతి “శు రేరివార్థం నతి రన్వగచ్చత్‌ ” ((శుత్యర్థమును న్మృతి యనున రించిన విధమున వెంబడిం చెను) అని కూడ నుంటవలన (శ్రుత్యర్థమును స్మ ల్రితి యనుసరించును

ఆగమము

“పర మేశ్యురాదాగత ఏవ ఆగమః” (పరమేశ్వరునుండి వచ్చిన జాన

రొ _ దాని నుపదేశించు గ్రంథ ముపచారముచే నాగమము) శైవ వెన్టవాదు

ల్లో కావ్యాలంకార సంగ్రహము లాగమములు గూడ( బరమేశ్వర[పో క్తములే యని వానికి. [బామాణ్య మంగీక రింతురు ఈ “ఆగమ' పదమునకు శైవులీ (కిందివిధమున వ్యుత్ప తిని. తెప్పుదురు “= ఆగతం పంచవక్తా)తు గతం చ గిరిజొముఖే మఠంచ వాసుదేవస్య తస్మాదాగమ ఉచ్యతే.” శివునినుండి వచ్చినడియు బార్వతీముఖమును జొచ్చినదియు వాసుదేవు నికీ సమ్మత మయినదియు నగునది యాగమ మనంబడును ఇందు ఆ, గ,మ, యను వర్జ్మ్యతయమునకును నీ విధముగా నిర్వచనము చేయంబడినది. శాస్రునుకే *శాసనాబ్చాస్త్ర ముచ్యతే శాసించునది లేక “ఇిష్యతే అనేన ఇతి శాస్తం శాసించుటకు సాధనమైనది కాంబట్టి శాస్త్రము మజియును నజ్ఞాతజ్ఞాపకత్వము శాస్త్రలతణము అనంా నితర ([గంథముల వలన దెలియ(బడని విషయములను గూలంకషముగా! దెలుపునది శాస్త్రము. దర్శనము అతీం దియజ్ఞానముచేం దత్త్యమును సాఇఖుత్కరించుకొనుట దర్శనము అట్టీ ఖుషులు దష్టలు ఆ యాత్మదర్శనము నిరూపించు (గ్రంథ ముపచారముచే దర్శనమనంుడును లేక దృశ్యతే అనేన దీనిచేద_త్త్వమెలుంగబడును. కాన దర్శనము. స్థానము చతుర్థశసు విద్యాసు మధ్యే పకృష్టం స్థానం యస్యతత్‌ (వదునాలుగు విద్య లలో దేనిస్థానము ప్రకృష్ణమో యది (పస్థానమ్భు అనగా వేదాంతము. సూత భాష్య, గితాభామ్య, ఉపనిషద్భాష్యములకు (విస్టాన్మతయమని శేరు. శిష వర్ణములయొక్క (అక్షరముల) ఉచ్భారణరీతి, ఉత్ప ్రిస్టాన, ప్రయత్న, స్వర, కాలభేదములను గూర్చి కాసించు [గంథము క్‌ ల్పము వేదములలో నట నటం లరింపంబడిన కర్మబోధకమం[తముల యొక్క వినియోగమును దెలుపు సూ(త(గంథము కల్పము.

జ్వృతీయాళ్వానము శక వ్యాక రణము

• పకృతి,పత్యయోపాధినిపాతాది విభాగళః పదవ్యాఖ్యానక రణం శాస్త్రం వ్యాకరణం విదుః” ప్రకృతి. ప్రత్యయము ఉపాధి నిపాతము మొదలగువానిని వివిక్త ముగా జూపి చేయ పదవ్యాఖ్యానము వ్యాకరణము “వ్యాక్రీయంతే శద్దాః అనేన ఇతి వ్యాకరణం” అని వ్యుత్పత్తి నంహిత “పద(పకృతిస్సంహితా' వేదమునందలి పదపాఠమునకు( (బకృతి భూత మగు పాఠము. నిరుక్తము వై దికళబ్దములయొక్క_ యర్థమెందు నిర్వచింప(బడునో యది నిరుక్తము అర్థవాదము “ఆర్థనస్య (పయోజనస్య వాదః” ప్రయోజనము నుద్ధేశించిచేయ (పళంసౌ వాక్యము, ఈః యర్థవాదములు వేదమున! గలవు, అందముఖ్యములగు విషయ ములంగూడ నత్యధికముగా (బ్రశంసించు వాక్యములుండును (వతానా ముత్తమం [వతం అన్నట్లు ఏదో ప్రయోజనము నుద్దే?ంచి 'నీవే మహారాజవు. నీవే సార్వబౌముండవు అని పొగడుదురు ఈ పొగడికలు యథార్థములు గాంజాలవు, ఇవి ప్రయోజనా పేశీతములు ఇవియే యడ్థ వాదములు అన్వీవకి (రూ) అన్వీతికి “అన్వీష (ప్రయోజనమన్య అఆన్వీవకీ” లోకమునందలి పదార్థముల ఈత త్వ్వమిందన్వీక్షణము చేయంబడును అనంగా లెస్సగా. దర్కింప(ఐడును దీనికి( దర్కశాస్త్ర మనియు. జేరు. “ అస్వీవక్యాత్మ విద్యా స్యాదీకణాత్సుఖదుఃఖయోః ఈకమాణ స్తయా తత్త్వం హర్షశోకా వ్యుదన్యతి ” సుఖదుఃఖములను లెస్సగా విచారించి త తత్వమును దెలిసికొని యా శాస్త్రమువలన నా సుఖదుఃఖములను విడుచుచున్నాండు (మానవుండు ) కౌంబట్టి అన్వీకకి యన నాత్మవిద్య ఆయా కాస్త్రకారులు తమతమ శాస్త్రములవలననే మోక్షము లభించునని చెవదురు శాన నన్వీవకియు నా శాస్త్రకారులమతమున నాత్మవిద్యయే

క. కావ్యాలంకారసంగఫీహము దండనీతి ధర్మమును బురస్కరించుకొని యపరాధికి దండమును విధించుకాస్త్రము దీనినే 0౯10211081 పేజళ అందురు. వార్త ఫురుషార్థములలో నొకబైన యర్థమును గుటించి విచారించు కాస్త్రము. క షి (వ్యవసాయశాస్త్రము) గోరగణ (పపశాస్త్రము) వాణిజ్యాదు (కయ విక్రయాది వ్యవవారము) లిందే చేరున్ను మీమాంస న్యాయములచే వేదార్థమును లెస్స6గా మీమాంసించు (చర్చించు) శాస్త్రము. (పొతిళాఖ్యము వేదళాఖల ధర్మము (పతిశాఖం భవః) ఉపచారముచే నందలి స్వరసంధి వర్ణోచ్చార ణాదికమగు వివిధ విషయములను దెలుపు _గంథము. (0ష10[06168) ఇందు వైదిక వ్యాఃరణాంళములు గూడంగలవు ఇది శిషావ్యాకరణముల యొక్క వివరణమే ఆశ్వాసాంతము ము, ఫణిళుంభద్భుజసార |! సారనముఖి పంచాయుధాఃళార |! కా రణసంతత్యవళార ! ఇారగిరి ధై ర్యస్టేమదుర్వార ! వా రణన్యమాడ్భలభార ! భారకవివిపౌఢో క్తి సంచార! చా రణనంస్తుత్యవివోర | వోరవారవి భాజద్యళోవై భవా | ౧8౪ కం. భూమిసుమనోఒమర దుమ | వామూ(వద్యుమ్న | భానువంశోద్భవ 1 పౌ లోమీవిభుళుభవై భవ! ౧8౫ థీమోసమ ! ఖీమభీమ |! వృథుదోర్విళభవా !

ద్వితీయాళ్వానము లి? వంచచామరను ఘనాఘనాఘనాళనాధిక (వదానరంజనా | జనావనాదినాగతల్ప నత్క-వి[పసాధనా ! ధనాధినాధనందనాబ్టదర ఏఎళొంగ వాననా ! ననాతనాధునాతనాతి'శౌర్యధుర బ్రరింఘనా | ౧౭౬ గద్యము ఇది (శ్రీ వానుమ[త్ర్పసాదలబ్ధి కవితాసార సారస్వతాలంకార, నిరంకుళ (పతిలాబంధుళ, (ప్రబంధపరనరచనాధురందర (ప్రబంధాంక వేంకట రాయభూషణ నుప్పుత తిమ్మరాజప్యొత, సకలఖాషావిశేవ నిరుపమావధానళాద దామూ రిమూర్రి (పణీతంబెన కావ్యా లంకారసనం_గవాం ఐను మహా(పప్రబంధంయబు నందు సర్వరన సాధారణనాయక వర్జనంబును శృంగార శనాయకాఖ్యానంబును రీతివృ త్తి (వశళశంసయు వాకళ య్యా(పశంసనంబును గావ్యభేద పక రణంబును, మవికావ్య (ప్రకట నంబు వుుద్మ్వపబంధ మార్గ దర్శనంబు నన్నది. ద్వి తీయా శ్వానము

ఇళ కావ్యాలంకారసం గహము తృ తీయా శ్వాసము కం. (శ్రీరమణచరణ సేవా పొరాయణ !' యుభయవంశపావన ! లక్కాం బారచితభాగధేయ ; య పొరకృపారసిక 1 యోబపార్టివునరసా! గీ అవధరింపుము లవ్మలత్యముల 'నెల్ల ననఘ ' భవదీయనాము భధేయాంకితముగ బహువిళ కుల నొనరిం తు. ఐద్యవితతి నిచ్చట (అబంధజీవితం 'బెట్టటన్న. తి లమ్మలక్ష్యములు = అితణలత్ష్యముల ; ఐహంవిభక్తులు = పెక్కు విభాగములు గీ. మహితకళవిళావిలాసినీమధురతర ఏ లాసవిన్యాసములలీల వాసి కెక్క నవరసంబుల 'నెటీగింతు నవరసార్థ గుంభగంఖీరతరవచోజ్బంభణముల. 8 లా. కొవ్యకొంత యొక్క యందచందములు సృుటమగుటకైై దానికి బజీవితభూత మగు రసముయొక్కు నవవిధములు అన(గా నవరసముల సిం గింతును. ళం. పులకండంబులు గలిపిన నలువగు సలిలము రసొయనంబగు పగిదిన్‌ లలితవిభావాదులచే నలఘుతర స్థాయిఖభావమమరున్‌ రనమై. ౪ తా, కండచక్కెర కలువ(గా జలము పానక మగువిధమున విఖభావ? అనుభావ సంచారిభానములదే! బరిపుష్టమై యధికముగా నాస్వాద్యమైన స్థాయిభావము రసము. జలము తన జలరూపముతో నున్నపు జెక్కువగా

తృ తీయా శ్వా సము లగ నాస్వాద్యముగా నుండదు. అట్లే సహృదయులహృదయమున వాననారూప మున నున్న స్థాయిభావము గూడ నాస్వాద్యముగా నుండదు కాని యా జలము కండచక్కెర ఏలకులు మిరియపుపొడి మొదలగువానియొక్క కలయిక చే బానకరూవమును బొంది కడుంగడు నాస్వాద్యమానమగుచున్నది అక్షే యా సహవృదయుల స్థాయియు విభావ అనుభావ సంచారిభావమ లతే! బరిపున్షమై మిక్కిలియు నాస్వాద్య మగుచున్నది కొంబట్టి సహృదయులహృదయమున నున్న స్టాయియే రసమగుచున్నది. దశరూపకమున నిదేవిధముగా( గలదు విభావై రనుభావైళ్చ సాత్వితై ర్వ భిచారిలిః ఆసీయమానః స్వాదుత్వం స్థాయిభావో రసః స్మృతః విభావానుభావ వ్యభీ చారిభావములచే నాస్వాద్యమాన మగు స్థాయిళావను రసము ; అని అధ్మిపాయము గి. గరిమ నదులెన్ని గలిసినం గప్పికొనుచు జలధి గనువట్టురీతి, సంచారిళావ నంచయము లన్నిగలినిన మించనీక కాన కనుపట్టు భావంబు స్థాయి దలపం ల! స్టాయియన స్థిరముగా నిలుచునది ఎన్నియామఘాతములు వచ్చినను జలిం వక సుస్థిర ముగానుండు భావము స్థాయిభావము లవణసము[దము దనలో మధుర జలములగు నదులెన్ని గలసినను వాని తియ్యదనమును మించనీక, తన ఇారత్వ మును స్థిరముగా నిలుపువిధమునం దనలో నెన్ని సంచారిభావములు (విరుద్ధములు గాని యవిరుద్ధములుగాని) గలిపినను వానిని మించనీక తానే స్థిరముగా నిలుచు ఖానము స్థాయిభావము. ఇట స్థాయి యనః దేలినది భావ మన నేమి? యన్నచో వినుండు, “* వికారో మానసో భావః (మనశోవికార మే భావము) దీనినే మజికొంత వివరిం తము. “నిర్వికారాత్మకే చిత్తే భావః పళమవి[కియా” (ఎట్టి వికారములును లేని చిత్తమున మొదటి వికారము భావమన(బడును ) “*భావయతి జ్ఞాపయితి హృదయగతమితి భావః” (హృదయగతమును దెలుపునది) అనియు వ్యత్పత్య ర్థులు గలవు కావున స్థాయిభావమన+ జిరస్థాయి యనగా బిరకాలముదా(క ననగా రనస్ఫూ ర్తివజకును సవృదయహృదయముల నుండుభావము ఈ స్థాయి భావాదులగు రత్యాదు లనుకూలములగు సంచారిభావములచే నొకతూరి యా విర్భావ మును (ప్రకాశము) మరొకతూరి (ప్రతికూలసంచారులచే. దిరోభావమును

290 కావ్యాలంకార సం గ్రహము (ఆకాశమును) బొందుచున్నను సంస్కారరూపమున రసస్సూ రి వజకును నిలుచును ఇదియే యభి పాయము నీ (కింది ళ్జైకము తెలుపుచున్నది చిరం చి శ్రేఒవతిష్టంతే సంబద్ధ్యంతేఒనుబంధిభిః రసత్వం యే (వపద్యంతే పసిద్దాః స్థాయినోఒత తే చిరకాలముదా/5 సహృదయుల చిత్తమున నిలుచునవియు విభావాదుల సంబంధముగలవియు ననంగా వానివలన వ్యక్తము సేయ(బడినవియు రసత్వ మును బొందునవియు నగునవి స్థాయిభావములు. ఇట( ఐద్యములో “నంఛారిభావసంచయము. లెన్ని గలిపిని. అనునది పొఠపాటు. ఏలన, దశరూపకమున. “సజాతీలై ర్విజారీయై రతిరన్క్టృతమూ ర్హిమాన్‌' యావ(దదసం వర్తమానః స్థాయిభావ ఉదాహృతః.” సజారీయవిజాతీయభావములచే భంగపడక రసన్ఫూ ర్తి పర్యంతము సహృదయహృదయముల నిలుచునది స్థాయిభావమని తెలుపంబడినది. సజాతీయ విజాపీయభావము లన(గా (ఐతాపరుదీయ వ్యాఖ్యాత “క్రస్యాం చిన్నాయికాయా మనురాగన్య _ నాయుకాంతరవిషయానురాగఃసజాతీయః తత బీళత్సాది ర్విజాతీయః” అని వ్యాఖ్యానించెను అనగా నొక నాయిక యందున్న గతికి మరొక నాయికారతి నజాతీయము రతికి విరుద్ధములయిన జుగుప్పాదిలు విజా తీయులు” కావున సజాతీయములయిన విజాతీయములయిన స్థాయిభావములజే నుపమర్షితముగాక తుదదా(/5క రనస్ఫూర్రి కలుగువలణకు నిలుచునది స్థాయి భావము కాబట్టీ “సంచారి భావ సంచయము లెన్ని గలిపిన మించనీక” అన రాదు. స్థాయిభావములకును స్థాయిభావములకే సజాతీయత్వ విశాతీయత్వము గాని నంచారీ (వ్యభిచారి) భావములకును స్థాయి భావములకును గాదు ఈ రత్యాది స్థాయిభావములు గూడ శొకప్పుడు సంచారిభావములు గొవచ్చును. ఎట్లన, రత్యాదయః స్థాయి భా వాస్స్యుర్ఫూయిష్ట వీభావజాః స్తోకెర్విభావై రుత్చన్నా స్త ఏవ వ్యభిచారిఖః అధికవిభావములవలన వ్య క్రమయిన రత్యాదులు స్థాయిభావములు. అల్బ విభావములవలన వ్య క్తములయిన రత్యాదులు వ్యభిచారులు మజియు యథా నరాణాం నృపతిః శిష్యాణాంచ యథా గురుః ఏవంపా సర్వ్యభావానాం భావఃస్థాయీ మవోనివా

తృ తీయా శ్వానము విర్ర!

ఎల్లరును సమానావస్థగల వారయ్యు( గులవిద్యా_పతాపాదులచేం గొందలజు రాజు లగుదురు కొంద అనుచరులగుదురు. ఆదేవిధముగా విభావాది (ప్రకర్షమున నొకథభావము స్థాయిత్వమును బొందును విభావాద్యపకర్షమున నస్థాయిత్వమును బొందును. ఆస్థాయిత్వ మన వ్యభిచారిత్వమే కదా । అనియు గలదు

స్థాయిఖభావము రస మగునని చెప్పితిమికదా ఇట ముందు రసపదముగూర్చి చర్చింతము. (చూ “గాం 06019163 0* £12క$2 2964 094౧1 ౨వ పుట)

రసపదము మొట్టమొదట బుగ్వేదమునం గానంబడుచున్నది ఆ పదమీ కాలమున వ్యవహరింపంబడు కావ్యరసపరముగా(గాక ఖిన్నార్ధమున న్యవవృత మై యున్నది. అది తొలుత సోమరసము జలము క్షీరము సారము అనునర్థము లందు భిన్నభిన్న మండలములలో గానవచ్చునున్నది అధర్వ వేదమునందు! బై యర్భములందు వ్యవవోరము గానరాదు. కాని రుచి" ఆనునర్థమున నర్వసాధా రణముగా గానంబడును ఉవనిషతా._లమున “(పధానసారము అనునర్థము వచ్చినది ఛాండోగ్యోపనిషత్తులో రుచి (పధానసారము ఆను రెండర్థములును లిన్నభిన్న స్థలములందు. గలవు తై తిరీయోపనివషతులో “రసో వై సః *రసగ్‌ హ్నేవాజయం లబ్ధ్వానందీ భవతి" అనియు, మై; శేయోసనిషత్తులో తదైసత్త త్స్వరూపం తత్సత్యమేవేరితం రసః స సంప్రా[సవత్‌ ” అనియును గలదు వీనిలోని *రస' ఫదములకు నీ యుభయార్థమును (రుచి = (పధాన సారము) నిమిడియున్నది జగత్తునకు. [బధానసారభూత మేదిగలదో, యేది యోగులు రుచ్యమానముగ( దలతురో దేనిని సాకాత్కరించుకొని కాళ్వతా నందమనుభవింతురో యా పరమాత్మయే యీ రసపనమునకర్ణము ఆలం కారికు లిట్రి యభయార్థముగల రసపదమును [గహించి దీనిని: గావ్యమున వ్యవ వారించిరి. కావుననే కావ్యానందము బహ్మానందసవోదర మనియు నుడివిరి

లోకమున శకుంతలా దుష్యంతాదు లనుభవించిన రసమును ద్మదస మునకు. గారణముగాని సామాజికుండెట్టనుభవించి యానందించుచున్నా(డు? అని (పళ్నించుకొని భరతుండీ (కింది స్తూతమును జెప్పుచున్నాండు

రసచర్చ

“*విభావానుభావ వ్యభిచారి సంయోగా దస నివ్వ త్తిః” అని భరతుని రస స్వూతము _ విభావానుభావ వ్యభిచారుయొక్క సంయోగమువలన రనము నివృన్న మగునని యర్థము పె పద్యములో “లలితవిభావాదులచే, నలముతర స్థాయిభావ మమరున్‌ రసమై” అనునదెంతయస్పపము గానున్నదో యా వివ రణమును నంత యసృష్టముగానే యున్నది, సంయోగ, నివృత్తి పదముల

282 కావ్యాలంకాఠసం[గవాము కర్థభేదమును గల్పించి భట్టలోర్టట ్రీళంకుక భట్టనాయక _ అభినవగుప్తులను నలువురు పండితులు నాలుగు విధముల వ్యాఖ్యానించిరి భటలోలటమతము లి ఉం

ఆలంవినవిభావములయిన సీతాదులచే నుద్దీపనవిభావములయిన యుద్యా నాదులచే, రామాదులందు రత్యాగిస్థాయిభానము జనించును. ఆది కటా ఇాద్యను భావములచే గమ్యమానమగును. అనగా స్పష్టముగా గోచరించును. విమ్మట నిర్వేదాదివ్యభిచారులచే( బుష్టమగును అట్టి స్థాయిభావము రసమగును. ఆ రస మీవిధముగా ముఖ్యముగా రామాద్యనుకార్యనిష్టము. అనగా మొదట రామాదులందుండును, _ అనుకార్యమన _ ననుకరింపందగిన దామాదిపాత విశేషములు (నటులుగారు). రసము ముఖ్యముగా రామాదినాయకనిష్టమే. అయినను సర్పము లేకున్నను సర్పాకారముగా( గనంబడు రజ్జుషవలనను జూప ఆకు ఖీతి పుట్టునట్టు రామాదినాయ8 రూపము ధరించు నటునియందు సీతాది విషయకరత్యాదులు లేకున్నను నాట్యనైపుణ్యమున నున్నట్లు భాసిల్లును వానిని సందర్శించు సామాజికుని యందు రత్యాదులు భాసించును దాన నాతనికి( జమత్కారము గలిగి యాత(డానందించును అన(గా రసము (పధానముగా నను కార్యము లగు రామాదులందే (నాయకులందే) పుట్టును ఆది రామాది పా తముల ధరించు నటునియందు లేకున్నను నున్నట్లు ఖాసిల్లును సామాజికు( డా నటుని. జూచుటవలన నాతని హృదయమందు రామాదినాయక నిష్టమగురసము స్ఫురించును, దాన. జమక్కారము గలిగి యౌానందించును.

ఈ మతమున రసము నాయకనిషస్టము అదియుత్చాద్యము లేక జన్యము లేక కార $ము (పుట్టునది). విభావము లుత్చాదకములు (జనకములు లేక కారకములు) అనుభావములు గమకములు సంచారిభావములు పోషకములు. అన(గా విభావములగు సీతాదులవలన రామాదు లందు రనము పుట్టును, ఆను భావములబే గమ్యమాన మగును. (కోహింబండును,) సంచారులచేం బుష్ట మగును నటుండా విభావ అనుభావ వ్యఖిబారి భావముల నటించుటకీ నాతనియందు(గూడ రనమున్నట్టు కనబడును ఆ నాట్యమును గాంచు నవృాుదయుని హృదయమున నా రామాది నాయక నిష్ణమగు రసము భాసించును. అని నిష్కృష్టారము,

ఈ మతమున సంయోగపదమునకు ఉత్పాద్య, ఉత్పాదక భావము గమ్య గమక భావము. పోవ్యపోషకభావము అని మూ/డర్థములు నివ్ప త్తిపదమునకు ఉత్సల్లి, అభివ్యక్తి, పుష్టియని మూండర్థములు.. దీని కుతృత్తి వాదమని పేరు,

తృతీయాళ్వానసము ల98

*విభావానుభావవభిచారిసంయోగా[దసనివ్ప త్రిః” అనంగా నుత్చాదకము లగు విభావములచే రత్యాడిస్థాయిభావముత్పాద్యమై గమకములయిన యనుఖభావ ములచే గమ్యమై, పోవకములయిన వ్యభిచారులచే. బుష్టమై రనమగును.

ఇందలి దోష మిది ;-- లౌకికరసమనుకార్య ( నాయక ్ర నిష్టమే అ త్తజి సామాజీకునకు( జమక్కార మెట్లు గలుగును? రసము రామాదులకు సంబంధించినది కావున వారికే యానందము గలుగవలెను 1 తత్సంబంధములేని సామాటికునికెట్టు గలుగును? ఇట సామాజికు( డా రసమెట్లనుభవించునో చక్కగా నిరూపింప(బడ లేదు

శీ శంకుక మతము

భట్టలోల్లటమతమున " రసమనుళార్యనిష్టమని నొడివితిమిగదా ; (శ్రీళశంకుకుని మతమున ననుక రృనిషము అనుక ర్త యనంగా రామాదిప్కాతముల నటించు నటుడు ఆ రసము నటునియం దుండును దానిని సామావికుం డె ట్లనుభవించుచున్నాండో యతడు తెలుపుచున్నాండు.

నటు(డలినయించు విభావానుభావ వ్యభిచారులయొక గ్రా సంయోగమువలన ననంగ గమ్యగనుకభావమువలన, ననంగా నిభావాదు లెచ్చట నుండునో యచ్చట(దప్పక రత్త్యాదు లుండును" అను తార్కికవ్యా ప్రివలన (ఎచ్చట ధూమ ముండునో యచ్చట నగ్నియుండును ఎచ్చట ధూమము లేదో యచ్చట నగ్ని లేదు అనునది వ్యా ప్రియని తార్కికులు వ్యవహరింతురు ఈ పదము పెరి భాషికము) సామాజికుండు నటునియందు రత్యాదుల ననుమానించుచున్నాండు. ఎట్లన “*ఈ రాముడుగా (గ్రహింపంబడిన నటునియందు రత్యాదులు గలవు. శాన వీనియందు రసమున్నది. రసము లేకున్నచో రత్యాదు లుండవ” అను వ్యా వి మూలమున నటునియందు రత్యాదులను సామాజికు(డనుమానించు చున్నాండు కాని యీ అనుమానము పై ధూమాగ్న్మ్యనుమానమువలె సీరసము గాక వస్తుసొందర్యబలమువలన నశంగా నటగత వేషభాషానాట్యాది నైపుణ్యము వలన సుందరముగా భాసిల్లును ఆ నటగతర త్యాదిస్థాయిభావ మే సౌమాజికుం డనుభవించి యానందించుచున్నాడు రసము నటనిష్టమే వై వ్యావ్రి మూలముననే సౌమాబికు. డనుభవించును

ఈ మళతమున సంయోగపదమునకు గమ్య్మగమకభావము లేక జ్ఞాప్య క్ఞాపక భావము, అని యర్థము నిష్పత్తి పదమున కనమితిలేక జ్ఞవ్తియని యర్థము. దీని కనుమితివాదమని జేరు,

వ౦6 కావ్యాలంకార సంగవాము

జ్గాపకము లయిన విభావానుభావ వ్యభిచారులవలన జ్ఞాప్యమైన స్థాయి భావము రసమగును.

ఇందలిదోవ మిది *-- వత్యక్షజ్ఞానమే చమత్కా_రజనకము, అనుమాన జ్ఞానము గాదు మటియు సామాజికునకు. బై నుదాహవృతమగు వ్యా ప్రిక్టానము లేకున్నను రసాస్వాదము గలుగుచున్నది 'రసం సాఇాత్కరోమి' (రసమును (బత్గవముగా ననుభవించుచున్నాను) ఆను వచనము లోకమునంగలదు రసమును (్రిత్యషముగా ననుభవించుచున్నట్లు సహృదయ_పమాణముండంగా ననుమాన జ్ఞానముచే రసమనుభవించుచున్నాననుట యనుభవ విరుద్ధముం

భృటనాయక మతము

భట్టలోల్టటమతమున రనమనుకార్యని స్టము. (శ్రీళంకుకుని మతమున ననుక రృృనిష్టము భట్టనాయకమతమున సామాజికనిష్టము

ఈతని సిద్ధాంతమిది ల కావ్యర సమనుకార్యనిష్టమును గాదు. అను క_ర్భనివ్టమును గాదు- అట్టగునేని సామాజికునికి రసాస్వాదము గలుగము. సరియే రసము సామాజికనిన్టమందమా ః అన్నచో విభావాదుల వలనంగదా రసము పుట్టునని రసనూ [తము దెలుపుచున్నది. సీతాదులు సామాజికులకు విభా వాదులుగారు గదాః విభావాదులు లేకుండ రసమెట్లు కలుగును ? కారణము లేకయే కార్యము గలుగదుగదా । ఆను శంకవచ్చుచున్నది. దీనికి సమాధాన మిది :

రసము లౌకికమనియు నలౌకికమనియు నిజుదెజ(గులు లౌకికములగు శృంగారాదిరసములు లౌకిక నాయక్శాశీతములు. కావ్యగత నాయకులు లౌకికులు గారు. వారలౌకికులు తద్యాశితమగు రసమలౌకికము. ఈ యళౌకికరసమలౌకికనాయకా(శితమైనను నాస్వాదించువారు సామాజికులు, ఈ యఖి పాయముతోడనే రసము సామాజికనిష్ట మని చెప్పంబడుచున్నదిం ఈ యలౌకీకకరసమును సామాజికు డెట్టా స్వాదించు నన శబ్దమునకు అఖిధా వ్యాపారము భావకత్వవ్యాపారము, లోజకత్వవ్యాపారము లేక లోగకృత్త వ్యాపారము ఆను మూడు వ్యాపారములు గలవు అభిధావ్యాపారము శబ్దము యొక్క వాబ్యార్థమును మా(త్రమే బోధించును. భావకత్వ వ్యాపారము శబ్దముయొక్క. రసాడులను బోధించును, భోజకత్వవ్యాపార మారసాదులను నవృాదయననిచే భోగింపంజేయను “అఖిధా భావనాచ్చైన, తద్భోగీకృతి కవచ” అని సిద్ధాంతము అందు మొదటి దగు నభిధావ్యాపారము ముగియం గానే భావకత్వవ్యాపారముక్థితమగుచున్నది ఆది విలావాదులను సౌాధారణముగాం జేయను. దీనినే సాధారణీకరణ మందురు. అనంగా రామత్య సీఠా

త్వాదులు పోయి సాధారణ నాయకనాయికాత్వాదులు మాతతమే సామాబికునకు గోచరించును, ఇట్లు (పత్యేకరూపము పోయి సామాన్యరూవముగా ఛాసిల్లుట ఖావకత్వవ్యాపార మహిమ వలననే ఈ సాధారణీకరణ మువలననే సామాజికునకు నాయకునితో నభేదము గలుగును. దీనిపని ముగిసినపిమ్మట భోజకత్వ వ్యావారము పనిసేయను భావకత్వవ్యాపారముచే సాధారణరూపమును బొందిన రత్యాదు లీ వ్యాపారముచే సామాజికునిచే భుఖ్లమానములగును అన(గా ననుభవింపంబడును అది యెట్లన నా భోజకత్వ వ్యాపారముచే సామాబికుల రజ న్రమోగుణములడంగును సత్త్వగుణమతిశయించును. దానిచే (వాపంచిక జ్ఞానహన్యమైన స్వస్వరూపానందముతో సంవలితములైన రత్యాదులు ఖొసిల్లును ఈ యానందము గలిగినపుడు చిత్తమునకు (దుతి విస్తార, వికాస ములను ధర్మములు గలుగును.

ఈ మతఠమున సంయోగపదమునకు భానకత్వమని యర్థము నివృత్తి యనంగా భుక్తి లేక యాస్వాదము అని యర్థము ఇందు విభావాదులు భోజక ములు(ఖోగమును గలిగించునవి, రసము భోజ్యము దీనికి భుక్రివాద మని పేఠు.

ఇందలి దోవ్వమిది శబ్దమునకు భావకత్వ భోజకత్వ వ్యాపారములు రెండును గల్పితములు. ఇవి _పామాణికసమ్మతములు గావు ఖావకత్వ వ్యాపారముచే విభావాదులు సాధారణీకృతము లయినను సామాబికునియందు( (బ్మపథమమ.న బీజరూపముగానై న రత్యాదులు లేనిచో నెట్టనుభవింపంబడును ? నాయకాఖేద మెట్టు గలుగును? ఈ రెండుదోవములును నీ మతమునః గలవు

అభినవగు_ప్తపాద మతము

లోకములో సహృదయుడు రతిళోకాదుల ననుభవించుచున్నాండు అ యనుభవమువలన నాతని హృదయమున నొక సంస్కారముత్పన్నమగును. దానిని 'వాసన' యందురు దీనిని వేదాంతులును నంగీకరించిరి. ఇది రసాస్వాద మునకు ముఖ్యసాధనము. ఇది లేకున్న రసాస్వాదము గలుగదు కావుననే మీమాంసకులకను వై యాకరణులకును రసాస్వాదము గలుగదని యానంద వర్ణనాచార్యులవా రన్నారు. కావున సీతని మతమున “వాసన (పధాన కారణవజ, ఈ యభ్శిపాయమునే తెలుపు ధర్మదత్తుని శ్లోకమును సాహిత్యదర్పణకారు( డుదావహారించెను.

సవాసనానాం సభ్యానాం రసస్యాఒస్వాదనం భవేత్‌ నిర్వాసనాస్తు రంగాంతః కాష్టకు డ్యాళ్మ్ళసన్నిఖాః “వాసనాసహితులగు సభ్యులకే రసాస్వాదము గలుగును. వాననలేని

౨86 శావ్యాలంకారసం(గహమేు వారు నాటకాదులు చూచుచున్నను రసాస్వాదనమును జేయ(జాలక రంగ మందున్న స్తంభములు, గోడలు రాళ్ళునువలె నుందురు ”

భట్టనాయక మతమందీవాసన్మాపసంగ ములేదు. అతడు దీని నంగీక రింపలేదు ఈ మతమున నది లేకున్న రసాస్వాదము గలుగచు దీనినే యభి వ్య క్తి వాద మందురు అభివ్యక్రి యనగా నున్నదానిని వెలువజఅచుట సహృద యని హృదయమున వాసనారూ పముగానున్న రత్యాదిస్థాయి భావములను విభావా దులు వ్యక్తముసేయను ఆ వ్యక్తమైన స్థాయిభావమే రసమగును,

ఈళతని సిద్ధాంతమది లోకములో రత్యాదులకు శకుంతలాదుష్యంళాదు లాలంబనకారణ ములు. మలయానిలచంద్రికాడులుద్దీపన కారణములు. అశుపా తాదులు కార్యములు చింతాదులు సహకారులు, *ఇవియే కావ్యపరిభాషలో( గారణ కార్యసహకారి నామములనువిడిచి విభావ అనుభావ వ్యభిబారినామములను వహించును అనంగా గావ్యమునందలి నాయికా నాయకులగు శకుంతలా చుష్యంతాదులాలంబన విఖావములు మలయానిలచం,దికాదులుద్దీపన విభావములు. అ,పపాతాదులనుభావములు చింతాదులు వ్యభిచారి భ్రానములు అని వ్యవవోరము.

వీభావమన(గా విలావనవ్యాపార యుక్తము విభావనమన సామాజికుల హృదయమందు వాసనారూపముగా నున్న రత్యాదుల నాస్వాదయోగ్యములుగా€ శ్రేయ వ్యాపారము నాయికానాయకులేగదా । (ప్యృపథమమున సహృదయుని రత్యాదులుద్భుద్ధ ములుగా జేయువారు. కావున నీ వ్యాపారము విభావనము. అది గలది విభావము అఆ వాసనారూపరత్యాదుల ననుభవింప( జేయుట యను ఖావనము అదిగలది యనుభావము. కావ్యమునందు రత్యాదులను విశేషముగా నంతటను సంచరింప(జీయుట (పసరింపంశేయట) వ్యభిచారణము. అది గలది వ్యభిదారిభావము. సంచారిభావమునకే వ్యఖిచారభావమనియు నామాంతరము.

సహృదయుడనగా సమానమైన(కవి నాయకులయొక్క వృదయముతో నమానమైన) హృదయముగలవా(డని యర్థము అభినవగు ప్రపాదులవారు తమ ధ్వన్యాలోకలోచనమున 'సహృదయ” పదమున కిట్లు నిర్వచనము జేసిరి.

“యేషాం కావ్యానుశీలనవళాత్‌ విశదీభూతే మనోముకురే వర్జనీయ తన్మయీభవశయోగ్యతా తే హృదయసంవాదభాజః సహృదయాః” అన(గా దృశ్య,ళవ్యకావ్యములను బరిశీలించుట వలన హృదయము వాహ్యవిషయక్షానము

ఇభట్టలోల్పటుండు లౌకికరత్యాదులకు( గారణములగు వానిని. గూడ విభావాదులనియే వ్యవహరించెను అభినవగుప్తు;డు లౌకీకములు గారణము లనియు నలౌకికములు ( శావ్యగతములు) విభావము లనియు వ్యవవారించెను ఈ ఖేదమును గమనింపవలెను.

తృ తీయా శ్వా సము లం!

నుండి ముక్తమై జద్ధమగు నద్దముపలె భాసిల్దును అప్పు డాకావ్యమున వరి తము అయిన విభావాదులు ఛూటిగా నందు! (బతిఫలించును వానితో నప్పు డా సవ్భృద యునకు( గావ్యగతనాయళాదులతో ( దన్మయత్వము (అభేద్యప్రతిప త్రి) గలుగును. అట్టివారే సవృదయులు

భట్టతాతుండు తన కావ్యకాతుకమున నీ కింది సిద్దాంతము దెలివీనట్టు కాజేపండితుండు తెలిపెను. 4౧౦౧౦౯ రేంం౯1106 ల26€ 6 సంత *86 లల లం 06౯ ఒప6 సేలం (01 & వ0600). ఇడ లల 5ణ0%00660 62662 ౧855 €90౪20 6 32006 ౫౯116166 “"నాయకన్య కవేః శోతుః సమానో౬నుభవ న్తతః” దీనినింబట్టి కవినాయకుల హృదయములతో సమానానుభవము గలవాండే సహృదయుండు.

భ్రావ్యప్రకాశమున సహృదయ లక్షణ మిట్టు చెప్పబడినది :---

యస్తుష్టా తుష్టి మాప్నోతి శో కే శోకముపెతిచ శ్రోధే (కుద్దో ళయే ఖీరు స్ప్యేన్థః (కేవకః నృృతః

ఎవ(డు నాయకుని తుష్టియందు( దాను దుష్టినందునో, శోకమునందు శోకమును జెందునో, [కోధమున (గుద్దు. డగునో, భయమున భయపడునో, వాడు (శేష్టుండగు (ేవకుండు. అనగా సహృదయుండు

కావ్యమునందీ విభావాదులను గాంచ.గొనే సహృదయుని సత్త వ్రగుణ ముదిక్త మగును సత్త్వగుణ మనంగా రజ స్రమోగుణముల స్పర్శము లేని యాంతరమగు ధర్మము దాని యు[దేకమువలన వాని హృదయమందు వాసనా రఈూపముగా నున్న రత్యాదులుద్చుద్ధము లగును అన(గా విభావానుభావవథి చారులే సహృదయునిలో వాసనారూపమున నున్న రత్యాదుల నఖివ్య కము సేయును. తిరిగి తిరిగి భావించుకొనుచుండుటచే నా విభావాదులు సాధారణము లగును.

అనగా నా భావనలో నచ్చటి శకుంతలాదుల శకుంళలాత్వాదు లడ(గి 'సహెధారణకాంతలుగా గోచరింతురు సహృదయని పరిమితత్వమడంగును అనగా దాను ఫలానావాండ నను జ్ఞానము దొలంగిపోవును తన్ను( దాను మఅచును. (ప్రపంచమును మఆచును ఆ రత్యాదులను దానే యనుభవించు చున్నట్టు గానీ యితరులనుభవించుచున్నట్టు గానీ యనుకొనండు, అనిర్వచ సనీయమగు నానందమును బొందును ఇట్టీ స్థితి యంతయును విభావాదుల ఖావనా ఐలమువలననే కలుగును.

ఈ భావనకే సాధారజీకరణమని నామాంతరము ఇది శబ్దగతవ్యాపార మనియు, నభిధావ్యాపారము ముగిసినవిమ్మట నిది పనిసేయు ననియ భట్ట నాయకుండనెను. అభినవగువ్లు( డీవ్యాపారము విభావాదులదే యనెను భరతుడు

లి88 కొవ్యాలంకారసం[గవాము

“*శ్రాఏవ పరివ్భుతవి శేషా రసహేతవః” (నాయికాశాయకులు తమ తమ విశేష ధర్మమును లోంగొట్టుకొని సామాన్యాకారముగా గోచరించి రనహేతువు లగుడురు) అనియు, విశ్వనాథుడు “వ్యాపారో౬స్తి విభావాదేర్నాన్నూ సాధారణీకృతిః (విభావాదులకు సాధాగణీకర ణమకు వ్యాపారము గలదు) అనియును దెలిపిరి. కావుననే భట్టనాయకు,డు దెలివిన భావకత్వవ్యాపార మా మాణిక మని దూషింపంబడెను ఈ సాధారణికరణముబేత సామాజికుండు నాయకునితో నఖేదమును బొందును నాయకాఖేదమును బొౌందినపుడే వనికి రసానుభవము గలుగును “తావవ పరిహృతవిశేషా రసహేతవః అను భరతముని వాక్యమున కిదియే భావము

ఎంతకొలము సహృదయుడు విభావాదుల ననుసంధించుకొని చర్వణము సేయునో యంతకాలమాత( డట్దే యానందించును. ఆ చర్వణము ముగియం గానే యా యానందమును ముగియును ఈ యానందమును రసానందమని పేరు ఇది విభావాదిజీవితావధికము ఈ రసానందము (బహ్మానంద సవోదరము (బ్రహ్మానందము కేవలానందము ఈ రసానందము విభావాదియు క్తము కావున నిడి (బ్రహ్మానంద సహోదరము [బవ్మానంద మననేమో యిదివజకు( దెలుప బడినది

ఆత్మ యానందన్వరూపము దాని నేజ్ఞానమావరించియుండును ఆ యజ్ఞానము దొల(గినచో యానందము స్వస్వరూపముతో భాసిల్లును కావ్యమున విభావాదు లాయజణ్ఞానావరణమును దొలంగిందును । అపుడు దన్నంటి పట్టికొన్న రత్యాదివాసనలతో నాత్మానందము థాసిల్లును, ఆ యానందముతో సంవలిత మైన రత్యాదులకు రసములని పేరు

జగన్నాథు డిచ్చట స్థాయిభావముతో( గూడిన యానందము రసమా ? లేక యానందవిశిష్టమగు స్థాయిథావము రసమా ? యని శంకించి *'రసోవై సః రనగ్‌ హ్యేవాఒజయంంబ్ధ్బ్వానిదీభ వతి అను కుతిస్వారన్యముచే స్థాయిభావముతో, గూడిన యానందమే రసమని సిద్ధాంతీకరించెను,

ఆ యానందానుభవము విచ్శితము, అదేమో కన్నులయెదుట స్ఫురించు చుగట్టు వృాదయమునం (బవేశించుచున్నట్టు, సర్వాంగములందును వ్యాపించు చున్నట్టు, వాహ్య ప్రపంచమును గనంబడకుండం జేయచు క్నృట్లును నుండునుం

మజియునీ రసమాస్వాదింప( ఐడునప్పడు పానక్త రసమాస్వాదింప(ఐడు చున్నట్టుండును పానకమునం జక్కెర ఏలకులు మిరియాలు, కర్పూరము, మొదలగునవి చేర్పంయడుటవలన విలక్షణమైన రుచివచ్చును కావ్యరసము గూడ విభావానుభావ వ్యభిచారుల సంయోగమువలన( గడుంగడు విలతణమగు రుచి గలిగియుండును

| 19 తృతీయాశ్వాసము ౨89 “విభావానుభావవ్యభిచారిసంయోగా దసనివృత్తిః? ఆను నూతస్థ సంయోగపదమునకు వ్యంగ్యవ్యంజకభావమనియు, నివ్పత్రిపదమున కథఖి వ్య కియనియు నభినవగుపుని యర్థము వ్యంజకములగు విభావానుభావనసంచా రులవలన స్థాయి.భావము వ్యంగ్యమై రసమగును-=అని సూతార్థము పుల కండంబులు గలిసిన” అను పద్య్మమాన నీయల్మిపాయమే సూత్మముగాం జెప్పం ఐడి యున్నది లోకమునందలి హర్ష కోకకారణములవలన వార్ష కోకములే కలుగును. సురతకాలమున దంతక్షతాదులవలనను నానందమే కలుగు విధమున గావ్యమున. నన్నింటివలననునానందమే కలుగును కావుననే యీ యానందమలెౌక్రికమని: చెప్పుదురు అనంగా లౌకికములగు హర్ష శోకాదులవలన నరులకు వర్షశోకాదులే. కలుగును కావ్యశిల్ప మలౌకిక మగుటవలన నన(గాం గావ్యగత నాయకాదులు. లౌకికులు గాకపోవుటవలన (వారు లౌకికనాయశకాదుల యనుకర్తలు గాని లౌకికనాయకులే కారుగదా 1) సామాజికునకు నన్నింటివలనను హర్షమే లేక యానందమే కలు సును ఈ విషయము సాహిత్యదర్పణమున నిట్లు గలదు హేతుత్వం శోకహర్షాదేగ్గ తేభ్యో లోకసం[శయాత్‌ శోకహర్షాదయో లో కేజాయంతాం నామ లొకికాః ఆలౌకిక వ భావత్వం (పాప్తేభ్యః కావ్యసం[ళయాతఠత్‌ సుఖం సంజాయకే తేభ్యః సర్వేభ్య్భోఒవీతి కా వతిః ? అాకిక ళోక హర్షాదికారణములవలన లోకమున శోకహర్షాదుచే కలుగునుం కొని కావమున నా కారణములే యలౌకీక విభావములను పేర వ్యవహృతములై. వార్షమునే కలిగించును కావున 10% ౯2610 సే6ళ్రం63 ౧1628476 (అనుకరణ మానందమును గూర్పును) అను నాంగ్లోక్రియ నరిపడును కావ్యనాయకాదులా అౌకికనాయకానుక ర్రలే కదా: అనుకరణము లగుటచేతనే యెల్ల లలితకళల వలనను నానందమే కలుగును. నటుడు గూడ నొకానొకప్పుడు రసాస్వాదము సేయును “పణ్యన్రీయో హి ధనలోభేన పరరత్యర్థం రతాది విపంచయంత్యః కదాచిత్‌ స్వయ మవి పరాం రతి మనుఠవంతి గాయకాళ్చ పరం రంజయంతః కదాచిత్‌ స్వయ మపి రజ్యంతే ఏవ మేవ నటా అపి రసమను భవంతి” ఆట్టగుచో హరిళ్చం,దాదినాటక దర్శనమువలన నేల యజపాతాదులు గలుగుచున్నవి *? అనవచ్చును అవి దుఃఖమువలన గాదు. దుఃఖము కలుగుచో మనమానాటకముల( జూడ/(బవోవునమా ? ఎవ;డేనిం గావలెనని దుఃఖమును

290 కావ్యాలంకార సంగ్రహము గొనితెచ్చుకొనునా ! ఇంకనేమన_ హృదయము కరిగి కన్నులవెంట నీరై వచ్చును (అ శుపాతాదయ స్తద్యద్దు9తత్వాచ్చేతసో మతాః) ఇవి యానందబాష్ప ములు, కొవున గావ్యమున శోకాదికారణముల వలనను నానంద మేకలు గును. ఆంగ్లసాహిత్య (గంథములందివ్విధమున సామాజికుండెట్లు రసాస్వాదము చేయునో వర్జీంప(బగ చేదు వారు “సామాజిక (డు కావ్యగత పాతలతో 5970102017 చూపు నందురు ఆ 9?౧" 2౪%? పదమును “సానుభూతి యని యయనువదించి వాడుదురు. మన యాలంకారిముల సిద్ధాంతమున 6970902607 కాదు ప్యాతలతో 1646069 (తాదాత్య ము) ఆగును భరతుడు రూపకరసమును గూర్ని యే తెలుపుటచే నా రసము రూపకమున సౌమాజికులచే నెట్టా స్వాదింపంబడునో తెలుపబడినది ఆనందవర్థనుండీ రూపకరనసిద్ధా.తమనే (శవృకావ్యమునకుం గూచ నన్వయిందటచే (శవ్యమున దృళ్యకావ్యమునందువలె నాయకాదులు (పత్యక్షముగాం గానరారు గదా సామాజి కుండా నాయకాభేదమును బొంది యొట్టు రనాస్వాదము సేయును? అని శంక గలుగుచున్నది ఇచ్చట వాక్యపదీయకారుండు భ_గృహరి యిట్లనెను ళో శట్టోపహితరూపాంస్తాన్‌ బుద్ధేర్వషయతాం గతాన్‌ (పత్యషానివ కంసాదీన్‌ సాధినత్వేన మన్యతే కావ్యమూలమున రూపమునుబడిసి బుద్ధికి విషయములై న కంసాదులగు ప్యాతలను [బత్యవములనువలె సాధనముగా( దలంచును (సామాబికుండు) అన(గా [శవ్యకావ్యమున వర్టితములై కంసాదులు (నాయకులు) తత్త ద్వర్ణనములచే రూపమును బౌంది హృదయమున! ,బవేశించి పత్యక్షముగా గోచరింతురు. అప్పుడు సామాణికుండు తదభేదముతో రసాస్వాదము చేయును రససిద్ధాంత సంగ్రహము లోకమున ళకుంతలాదుష్యంతాదినాయకు లనుభవించిన రసమును దదస మునకు సంఇంధములేని సామాజికుం డెట్టనుభవించును? అని _పశ్నిందుకొని భట్టలోల్లబాదులు పై విధమున సమాధానము నొసగిరి దాని సం్యగహ మిది: భట్టలోల్లటుండు రసము దువ్యంతాదనాయపండే యనుభవించును వాని ననుక రించు నటుని. గాంచి సొమాజికుండు చమత్కారముకు బొంది యానందించును" అనెను. భ్రీశంకుకుండు అనుక ర్త యనగా నటుడు నటించిన విభావ, యసు ఖావాదులం గాంచి వ్యావ్లి జ్ఞానమూలమున సామాజికుండానందపడు నని వచించెను భట్టనాయకు(డు “సామాజికుండు నాయకాఖేదమును టొంది సాక్షా న్నాయకరసానుభవమును బౌందు నని నుడివెను. ఆభికవగుప్తుండు 'సామాజిషండు వాసనచేత నాయకాలేదమును బొంది సాఇాన్నాయకరసానుభవమును బౌందునని

తృతీయాళ్వాసము ౭01 అెలిపెను భట్టలోల్టటుండును, శ్రీశంకుకుండును సామాజికు(డానందమును జొందుననిరి భట్టనాయక అభినవగువ్లులు సౌమాబికుడు సామాన్నాయకు(డు పొందిన రసానుభవమునే సామాజికుండును బొందుననిరి అభినవగుపుడు భట్ట నాయకమతమునతేని వాసన నంగికరించెను. ఇదియే భేదము భట్టలోల్లట, (శ్రీళంకుకుల మతమున సామాజికుండు సావాన్నాయక రసానుభవమునే పొందు ననుమాటలేదు కేవల మాకందపడునని మృాతమే గలదు. కం ధర శృంగారము, వోస్యము,

కరుణయు, వీరము, భయానకము భీభత్సం, బురురా ద మద్భుళతము, శాం తరసంబును రసముఅన(గ6౬ దనరు. గృతులన్‌. తా శృంగార వోన్య కరుణ వీర భయానక బీభత్స రద అద్భుత శాంతము లనునఏ తొమ్మిది కావ్యరసములు ఇందు. “గరుణ' అని యుండంగూడందు రసవాచకము కరుణము (ఆకారాంత పులింగము) + దయావాళకము కరుణ (అకారాంత శ్రీలింగము) ఇందుదాహ్శ శమలయిన నవరసములలో కాంతము రసముగాదని కొందటు $ శృంగార మొక్కటే రసమని కొందలుః: కరుణమే రసమని యొకరు; అద్బుతమే రనమని యొకరు ; తొమ్మిదియే కాదు థభక్తిగూడ రసమే యని యొకరు వత్సలమను రసము [గగాహ్య మని కొందజు [ పేయో రసమనునది యున్నదని కొందలు వృభిచారిభావములన్నియ రసములే యగు నని యొకరు ; ఒక్కటే రసము గాని యిన్నిరసములు లేనేలేవని మజొకరు ఇట్లు రసములను గూర్చి పెద్ద కోలాహలము గలదు దాని నిట సం[గహముగాం జూపుదును శాంతరసము భరతు(డ నాట్యకాస్త్రమున నెనిమిది రనములును వాని కెనిమిఏంటికిని నెనిమిది ఫ్థాయిభావములను మాత్రమే నిరూపించెను. వానిలో కళాంతరసము పేర్కొనంబడలేదు శృంగారవాస్యకరుణరౌదవీర భయానకాః భీభత్సాద్చుతసంజ్ఞైచే త్యప్తా నాట్యే రసాః స్కృకాః రతిర్హాసళ్చ్ళ కోకళ్ళ కోధోత్సాహౌ భయం తథా జుగుప్సా విస్మయళశ్చేతి స్థాయిభావాః వకీ శ్రితాః (నాట్యళాస్త్రము),

2952 కావ్యాలంకారసం[గహము “నాట్యమున (నాటకమున) శృంగార, హాస్య, కరుణ, ర్మౌద, వీర, భయానక బీభత్స అద్భుతము లను నెనిమిది రిసములు గలవు వానికి. [గమ ముగా గతి వోసము, శోకము [కోరము, ఉత్సావాము భయము, జుగుప్స, విన్మయము అను నెిమిదియు స్థాయిభావములు.” ఇందు కాంతరస్మపపావమును భరతుడు 'సీయలేదు కానీ (పకృతముః మనకుపలభ్యమానమగు నాట్యళాన్త్ర[గంథ ములలో శాంతరస్మపస్తావము గలదు ఇది భరతుని తర్వాత శాంతరసాభిమానులగు పండితులు తమ యభిప్రాయములను నాట్యశాస్త్రములలోని కెక్కించినట్లు శాన(ఐడును. కొందజణఖు “వాసుకి యనునాతండు (ష్మృపథమమున శాంళతర సమును స్టాపించెనందురు. కొందయి. 'కోహలు౮ేడనువా(డు, మజొకండు కాంతరససిద్ధాంతములన ఐలపజచినట్లు ెప్పుదురు. కాని వాసుకి కోహలులయొక్క _పమాణవాక్యములు లభింప లేదు. పిమ్మట నీ కాంతరసమును గుజించి విచారించి నిర్ధారించినవాండు. భట్టోద్భృటుండు ఆతండు దన కావ్యాలంకారసారసం[గవామున( దొమ్మిది రసముల నుదాహరించెను అతండు నాట్సశాస్త్రమున కొక వ్యాఖ్యానమును వాసినట్టు కాన(ఐడును. ఆది మనకు (బక్కతకాలమున నుపరిభ్యమానము: గాదు అర(డే యీ కాంతమును రసమునుగా నఐగికరించి వానికి వలసిన స్థాయిభావాదులను నిర్ణయించి నాట్యళాస్త్రమున( (బవేళ పెట్టెను. అతని పౌర మిది _-- శృంగార హాస్య కరుణ రద వీర భయాశకాః వీఠశ్సాద్భుత శాంతాశ్చ నవ నాష్యే రసాఃన్మ ఎరౌః రతిర్హానళ్చ శోకళ్చ[కోథోత్సాహౌ భయం తథా జుగుప్పావిస్మయళమాః స్థాయిభావాః (ప్రకీర్తితాః ఈ శ్లోకములలో శాంతము రసముగాను, శమము దానిస్థాయి భావము: గాను బేర్కొనబడియున్నది. కౌందయు విమర్శకులు భరతుండు “ఆప్టారసాః” అని నొడువుటచే శాంతరసమును. గూర్చి తెలుపలేదనియ నాతనీ కిది సమ్మతముగాదనియ వచింతురు మజియు భరతు(డెనిమిది రసములకును స్వర లయ గుణ, ఆలంకార వృత్తి వృత్తముల నిరూపించెను కాని కశాంతమునకు నిరూపింపలేదు. కావున శాంతము రసముకాదు-.--అని పలుకుదురు ఇంతేకాక ధ్వన్యాలోకమున నానందవర్థనుండు కాంతర సమును గూర్చి చర్చించుచు( దనవాదమున కవష్టంభ కముగా భరతుని వాక్యములను బేర్కొనక తన యుక్తులచేతనే సిద్ధాంతమొన ర్చెను. భరతనాట్యళాస్త్రమున నిపుడు పలభ్యమానమగు శాంతరసవాక్యము

తృతీయాళ్వాసము లింఫ్ర 'లాతనికి యథార్థములే యని తోంచినచో నాతండేల యావాక్యముల నుదావరింప కుండును ? అనియును వాదింతురు.

ఈ వాదమునుబట్టి భరతునికి కాంతరసము సమ్మతము గాదనియే తోను. కొని యాతండు కాంతరసమును గుటించి బుజుమార్గమున (517౯6661?) దెలుపక, వ[క్రమార్గమున (1061260ల?) దెలిపెను, ఎట్టన,

“ల్వచిద్ధర్మః క్వచిత్కీడా క్వచిదర్భః క్వచిచ్చమః

దుఃభార్తానాం (శ్రమార్హానాం శోకార్తానాం తపస్వినాం

వి శాంతిజననం కాలే నాట్యమేతదృ్భవివ్యతి

బ్రహ్మర్షీ ణాంచ విజ్టేయం నాట్యం వృత్తాంతదర్శనం ”

దుఃభార్తులకు ధర్మమువదేశించుచు, [(శమార్తులకు వినోదము. గలి చించుచు, శోకార్తులకర్ణోపదేశము సేయుచు దపస్తులకు( [బకాంతిని( గూర్చుచు, నా యా ఇాలములయందు. నాట్యము (నాటకము) వ్మిశాంతికారణమగును. అని విష్మృష్టారము ఇందు “కంచిచ్చమః” అనియుంట,బిట్టి యభినవగుప్తుడు శాంతరసమును స్టావించుఘట్టమున “మునినాఒప్యంగ్మకియతే. క్వచిచ్చమ

ఠి లబ

ఇతివదతా” /క్వచిచ్చమః అని చెప్పుటచే మునియు నీశాంతము నంగీకరించెను ) అని వచించెను. మజియును భరతుడు నాటకమున

“తుష్యంతి తరుణాః కామే విదగ్ధాస్సమయా [ీతే

అర్థేష్యర్థపరాశ్రైవ మోక్నేష్వథ విరాగిణః”

“విదగ్దులగు తరుణులు సమయమున గామమున (శృంగారమున) వార్షింతురు అర్థపరులర్థములంగాంచి సంతసింతురు విరాగులు మోశకవిషయమున .సంతోషింతురు ” అనియును నుడివెను దీనినిబట్టి విరాగులు కాంతరసా స్వాదకులని సారాంశము.

మజియును భరతుండు కాంతరసము నంగీకరింపకున్నచో నాట్యము శై 9లోక్యానుకరణమని యెట్టు చెప్ప(గలుగును 1

“*నానాలావోపసంపన్నం నానావస్థాంతరాత్మకం

లోకవృత్తానుకరణం నాట్యమేతన్మయా కృతం స ప్రద్వీపానుకరణం నాట్యేఒహ్యస్మిన్‌ (పతిన్థితం ॥ి (నాట్యళాస్త్రము) అనికదా కలదు. ఇంతేకాక నాట్యాంగముకాని దేదియు లేదని యిట్లు శెలిపెను.

లంక కావ్యాలంకారసం[గహము

“న శ్రశ్‌ క్లొనం న తచ్చిల్పంన సావిద్యాన సాౌకళా

నస యోగో న తత్కర్మ నాప్యేఒస్మిన్‌ య న్నదృళ్యతే"

ఈ కారణముల(బట్టి భరతుడు బుజుమార్గ్శమున శాంతరసము నంగీక రింపకున్నన వ్యకమార్గమున నంగీకరించెననుట స్పష్టము భరతుండేల బుజు మార్గమున దెలుపలేదో యను (ప్రశ్నమున కభినవగుప్తుండు వీమ్మటం (బశ్యు త్తరిందును.

దశరూపక వ్యాఖ్యాతయగు ధనికుండు కాంతమును గుజించిన పరమతము నిట్టు నుడివెను. “అన్నే తు వస్తుత స్తస్య ఆభావం వర్ణయంతి అనాదికాల_వవాహా యాతరాగద్వేషయోరుచ్చేత్తు మశక్యత్వాత్‌” (కొందటు శాంతరసము లేనే లేదందురు ఏలన ననాది కాలపవాహమున(బడి వచ్చుచున్న రాగద్వేషములను శమింప(జేయుట యశక్యము ) దీని కానంద వర్థను డిట్టు సమాధానమిచ్చెను

“యది నామ సర్వజనానుభవగోచరతా తస్యనాస్తి నైతావతా అసౌ ఆలోకసామాన్యచి త్తవృ శ్రివత్‌ (పతిక్షేప్తుం శక్యః ? (ఇది సర్వజనములకును ననుళవగోచరము కానంతమ్మాతమున దీనిని. తోసివేయరాదు ) మజియు. నలినవగుప్తుండు _-

“యథాచ కామాదిషు సముచితాళ్సి త్రవృ త్తయః రత్యాదిళల్టవాచ్యాః కవినటవ్యాపా రేణ ఆస్వాదయోగ్యతా[ప్రాపణ ద్వారేణ తథావిధవృుదయ సంవాద వతః సామాబికాన్‌ పతి రసత్వం శృంగారాదితయా సీయతే తథా మోకాభిధాన పురుషార్ణోచితా చిత్తవృత్రిః కిమితి రసత్వం నానీయతే ? ఇతివక్రవ్యం” (ఎట్టు చిశ్తవృ త్రివి శేషములగురత్యాదులు క వినటులవ్యా వారముచే నాస్వాద యోగ్యములై, సామాజికులచే శృంగారాది రనములుగా నాస్యాధ్యములగుచున్నవో యథ్లే మోతరూపమగు పురుషార్థమున కుచితమగు చి త్తవృత్తి యేల రసన్వరూపమును బొంది యా స్వాద్యమ. గాదు?” అని వాదించెను దీనిచే ననాదికాల ప్రవాహ పతితములగు రాగద్వేషముల నుచ్చేదించెడి వీతరాగులుందురనియు వారే మోవమునకు నధికారులనియు వారే యీ శాంశరసము నాస్వాదించు సామాజికు లనియును సారాంశము

ధశరూపక ర్షయగు ధనంజయుడు "శమ మితి శేచిత్సాహుః పుష్టిర్నా ట్య్యేష నైతస్య”

కొందణు శమమును (శాంతమ.) రసముగా( బేర్కొనిరి శాని దానికి నాట్యమునంబు స్షిలేదు అని చెప్పెను. కాని తద్వా $క్యాతయగు ధనికుడు మాత్రము నను శాంతస్య అనభినేయత్వాత్‌ యద్యవి నాట్యేఒన్నుపవేశోనా స్త్రి తథావి నూక్ష్మాల్రీతవన్తూనాం సెర్వేషామపి శబ్ద పతిపాద్యతాయాః విద్యమాన క్వాత్‌ శావ్యవిషయత్వం న వార్యతే. (శాంతమభినయింపందగినది కామి

తృతీయాశ్వాసము 295 నాట్యమున! [బవేశము లేకపోవును గాక. అతిసూత్ముములగు వస్తువులను గుజతించియు కబ్దిముచే( జెప్పవచ్చును గాదా ళావున శవ్య కావ్యమున శాంత మును నిఐంధింపవచ్చును) అని కాంతమును [శవ్యకావ్యమున ;ఖంధింప ననుమతించెను. ధనంజయు' డీమ్మాతపు మాటనుగూడ( దెలుపలేదు మజియు నా ధనికుండు శాంతరనస్వరూపము నిట్లు తెలిపెను. ళాంతో హ తావత్‌ -

న యత దుఃఖం న సుఖం న చింతాన ద్వేషరాగానచ కాచిదిచ్చా రనస్తు శాంత: కథతో మునీందై 9 న్సర్వేష భావే శమ పధానః ఇత్యేవంలతణః-* తదా తస్య మోవావస్థాయామేవ ఆత్యనస్వరూపాపత్తి లక్ష్షణాయాం (ప్రాదుర్భావాత్‌ తస్య న్వరూపేణ అనిర్వచ నీయతా తథాహి (శుతరవి స ఏవ నేతి నేతి అన్యాపోహరూపేణ ఆహ (శాంత మనగా నే దళలో దుఃఖము గానీ (ప్రపంచనుఖముగానీ రాగద్వేషములుగా నీ యిచ్చ్ళగానీ. లేవో, యాదశయే ళాంతము ఎల్లి విషయములందును శమమే (పధానమగు రసము కాంతము ఇట్టి శాంతమాత్మనస్వరూప్మపా వ్లీరూపమగు మోశావస్థ యందే లభించును దానికి సంచార్యాదులు లేవు మజియు నా కాంతమును నూటిగా స్వరూపముచే. జేప్పంజాలము. శ్రతియను బరమాత్యను సూటిగా నిర్వచింపంజాలక ఇదిగాదు ఇదిగాదు ఆంయే యన్యాపోహరూపముశం దెలిపెను అట్టి న్వరూపముచే నిర్వచింపంబడని శాంతము నాస్వాదించు నహృదయులు లేరు ఇంక నిత్యసంతుష్టి మైతీ దయా ఉపేషా రూప మున వారస మెల్లరిచే ననుభవింపంఐడును ఆ యాస్వాదము గూడ మిగిలిన రసముల నాస్వాడించనపుతు గలుగు చిత దుతి వికాస, విస్తార రూపమే అనియు నాతండు తెలిపెను. శ విశ్వనాథు( డీ పైనున్న “* అట్టి స్వరూపముచే నిర్వచింపం బడని శాంతము మోశావస్థ యందే కలుగును దానికి సంచార్యాదులు లేవు శాంత మును నూద”( జేప్పంజాలము నిత్యసంతుష్ట్యాదుల మోలముననే దాని ననుళవింపవలెను అను నభిపాయము నీ విధమున ఖండించెను “యు క్రవియ క్రదశాయా మవస్థితో య శమ స్స ఏవ యతః రసకామేతి తదస్మిన్‌ సంచార్యాదేః స్టీతిశ్చ న విరుద్ధా మోగా వస్థయందున్న శమమే కక యు క్త్రవియుక్త్రదళశయందు ననగా నాత్మ సాషాత్కార దశయందును తదసాక్షాత్కారదశయందును సాధారణముగా" నుండు శమము రనత్వమును బొందున. దానికి సంచార్యాదు లుండును. విశ్వనాథుః డీ విధమున శాంతము గావ్యనాటకముల రెంటను నుండునని సమర్థించెను.

క98 కావ్యాలంకారసం[,గహము

ధనంజయుడు నాట్యమున శాంతరస ముండదనెను. ధనికుండు నాట్య మున లేదని యంగీకరించుచు (శవ్యకావ్యమున నుండవచ్చునని చెప్పెను. కాని ఇశాంతరసము స్వస్వరూపముచే నిర్వచింపంబడదనియు దానికి సంచార్యాదులు లేవనియును. దెలిపెను విశ్వనాథుండు శాంతము రసమగుననియు దానికి సంచార్యాదు లుండుననియు నది క్రావ్యనాటకముల రెంటను నుండవచ్చుననియు సిద్ధాంతించెను

మజి కొందలు రసమమనక ర్త +నిష్టమని భావించి యిట్లు వచించిరి.

శాంతన్య శమౌధ్యత్వాత్‌ నటే చ తదసంభవాత్‌ అష్టావేవ రసా నాట్యే న కాంత స్తత యుజ్యతే

(శాంతరసము శమసాధ్య మగుటవలనను ఆ శమము నటునియందు సంభ 'వింపదు కావునను నాట్యమున నెనిమిది రసములే. అందు కాంతమునకుః దావు లేదు) కాని యభఖినవగు ప్రపాదాచారు;లవారు “రసము నటనిష్టము గాదు; సౌమాజికనిష్టము. సామాజికు్నయందు వాసనారూపముగా నున్న స్థాయి భావములగు రత్యాదులే నటుని నాట్యముచే నభివ్య క్తమ్హులె యస్వాదింపబడి యళలౌకిక చమతా్శారమును గలిగించును ఆదియే రసము” అని తెలివిరి, దీనిచే రఈశసము సామాజికనివ్టము కావున ళాంతిముగూడ రసముగ నుండవచ్చును.

“నటే శమ స్రేవాభావాదితి హేతురసంగతః

నటే రస్తాభివ్య క్తిస్తునైవ స్వీకియతే యతః సామాజికాస్సహృదయాక్శాంతా స త్వ విచతణా. అత స్తేషాం ర సోద్బోధే శమవత్వ్తా న్న వాధకంి”

“నటునియందు శమములేదు కొవున కాంతము రసముగాదుూ అను హేశువనంగతము. రసము నటనిష్టము గానే కాదుగదా సామాజకులు సహవృధయులు శాంతులు ; త త్త్వవివేచనాపరులు కావున వారికి రసోదయ మగుటలో విపతిపత్తి లేదు కావున. గావ్యమునందువలెనే నాట్యము నందును( దొమ్మిది రసములు సిద్ధించును ఈ యభిపాయానుసారముగా “*కాంతో౬పి నవమో రసఃి అని చెప్పబడి యున్నది. మజీయు సంగీత రఈత్నాకరమున

అష్టావేవ రసా నాట్యే ఇతి కేచి దచచూచుదన్‌ తదబారు యతఃకించిన్న రసం స్వదతే నటః”

(నాట్యమున నెనిమిది రనములే యుండునని కొందఅనిరి అది యయు కము, నటుండు రసాస్వాదనపరుండు గాడు. అనగా రసము నటనిష్టము గాదు,) అనిమును జేప్ప(ఐడినది

తృ తీయా శ్వాసము 07

ధ్వన్యా లోకమునకు వ్యాఖ్యాత యగు చం దికాకారుండు శాంతరసమును

గుటీంచి విచారణము సేసెను ఆతని సిద్ధాంతమిది - శాంతమును రసముగా

నంగీకరింపవలెను కాని దానిని కావ్యమునం దంగిరనముగా(గాక యంగరసముగా

మా తమే నీర్వహింపవలెను నాగానంద మున కాంతరస మంగిగా నీర్యహింహః ఐడక యంగరసముగానే నిర్వహింప(బడినది.

ఈ యభ్మిపాయము నభినవగుప్తు(డిట్లు ఖండించెను . *ఆదికారికల్వేన తు శాంతో రసో న నిబద్ధవ్య”. ఇతి చం దికాకారః తచ్చేహాస్మాభి ర్నవర్యాలో చితం” (చం (దికాకారుండు శాంత మాధిశారికరసముగా నిఐంధింపంగూడదని నుడివెను. దానిని మేమంగీకరింపము

బౌద్దజై న కవులు ౫ శతాబ్దిలోనే శాంంరసము నంగిరనముగా నంగీ కరించిర జైనుల అముయోగాధ్వరస్తూతము |[పళాంతరసమను పేరుతో శాంతము నంగిర కముగా (గహించెను

కొందలయి కాంతమును దయావీరమున నంతర్భవింపఃజేసిరి ఆదికూడదు ఏలన కాంతమునకు స్థాయిభావము నిర్వేడము దయావీరమున కుత్సాహము. ఉత్సాహమవాంకారరూపము కాంతమహంకొార పశమరూపము దీని కవష్టంభక ముగా సాహిత్యద ర్నణకారు. డిట్లు చప్పుచుగ్నా(డు.

జ్‌ లు “నిరహంకారరూపత్వాద్ధయావీరాది రేష నో శాంతము నిరహంకారరూపమగుటవలన దయావీరముగాదు. వతీయు సర్వాకారమహంకారరహితత్వం [వజంతిచేత్‌ : ఆతాఒం౦త ర్భావమర్హంతి దయా వీరాదయ స్తదా

దయావీఠరాదులు సర్వాకారముగా నహంకారరహితములగుచో నవి కాంత రనమందే యంతర్భవించును. ఆంగేకాని ళొంతము వానిలో నంతర్భవింపదు.

వరిపాలుండు సంగీతసఘుధాకరమున కాంతరసమును శాంతరసమనియు, (హ్మరసమనియు విభజించెను.

(బహో్కోనామ రసస్సర్వ పపంచో త్తీర్దరూపకః నిత్యఃస్థిరోఒత ఏవాయం పార్టక్యేన (వకీ రితః ” ర! ఖి అణి

(బహ్మరసము నిత్యము స్టరముననియు కాంతర సమనిత్యము అస్థిరము, ననియు! దెలిపెను. నిర్వేదస్థాయికమగు శాంతరసము మోకమునకు. గొని పోవదనియు, ఆనందస్థాయిక మగు (వ్మారనము మోక్షమునకు. గొనిపోవు

ననియు నతని సిద్ధాంతము

౨98 కావ్యాలంకారసం[గవాము ఈ విధముగా భరతుడు నిర్దేశ?ంపలేదు కావున కాంతము రనమేకాదని: కొందజణు కావ్యమందైనన( నాధికారికరసముగాంగాక [ప్రాసంగికరసముగా మాత్రమే [గావ్యమని కౌందణు తుదికి( గావ్యమునను నాటకమునను గూడ నంగిరనముగా [గాహ్యమే యని యభినవగు ప్రపాదులవారు సిద్ధాఎతీకరించిరి. శాంతరసము స్టాపింపంబడిన పిమ్మట దీనికి స్థాయి యేమి? అని ప్రళ్న విచ్చుచున్నడి ఈ విషయమునం బెక్కు మతభేదములు గలవు కొందలు “శమము దీనికి స్థాయిభావమందురు (అథ శాంతో నామ శమ స్థాయిభావాత్మకో మోక్ష ప్రవర్తకః) భరతుడు నలువదితొమ్మిది భావములనే చూపెను. (ఎనిమిది స్థాయిభావములు ఎనిమిది సాత్తికభావములు, ముప్పది మూండు వ్యభిచారిభావములు.,) ళమమును గూడ గలిపినచో నే(బిడిభావము లగునుగదా ; మజియు ళమ శాంతిపదములు పర్యాయపదములు. కావున శమ స్థాయికము కాంతమన్నచో కాంతస్టాయికము కాంతరనమ' యర్థమువచ్చును. ఇది దోషము కాన శమము స్థాయిభావము గాదని మజి కొందణఎదురు శమ శాంతములు పర్యాయములు గావు. ఏలన భయభయానకములు విస్మయాద్భు తములు వోసహాస్యములును నెట్లు భిన్నములో యివియును లిన్నములే శమీ భయ విన్మయ వోసవులు లౌకికములు కాంత, భయానక, అద్భుత, వోస్యము లలౌకికములు కాన నవి భిన్నములే శావున నిది పెద్దళంకగాదు. కాని యేబది భావము లగునటుల యొక యాక్షేవమే రుదటుండు సయాగ్దానము స్థా ఎభావమనెను (సమానం స్టాయిభావ?) ఇతని యుద్దేశమున నమ్యగ్థానమన్నను శమమన్న నౌొక్కటిమే ఆనందవర్థనుండు తృష్టాక్షయనుఖమే స్థాయిభావమనెను. (శాంతశ్చ తృష్టాక్షయసుఖన్య యఃపరిపోష సల్లితణో రసః _పతీయత ఏవ) ఈ తృష్టామయ సుఖమన(గా శమమనియే యీతన యభిపాయము ఏలన నితండు దయావీరము నుండి కాంతమును వేటుపజచుచు “అస్యచ శాంతన్య అహంకార పళమైక రూపతయా స్థితే. (ఈ శాంతమహంకార్మపళమైకరూపము) అని నుడివెను. ఇట నభినవగువ్తుండు గూడ నవాంకార్మప్రశమ మనగా( నిరీహత్వము అని వ్యాఖ్యానించెను హేమచం[దుండు గూడ(దృష్టా్షయమన శమ మనియే తెలి పెను (తృష్టావయరూవళ్ళమః స్థామిభావళ్చర్వణాం 1పా ప్రళ్శాంతో రనః) మజికొందలు “సర్యచి త్రవృ త్తిపళమము” స్థాయి యని చెప్పుదురు. సర్వచి తవృ త్తి [పళమమనంగా సర్వథా ది త్రవృత్తులియొక్క నాశము. లేక యభావము” అని యర్థము అట్టగుచో నభావము థావమెట్లగును ? భావము-

తృ తీయా శ్వాసము వగా చి త్తవ్య ప్రరూపము కావున నఖావము స్థాయిభావము గానశేరదుూ అని యభినవ గుప్పు. డామ్షేవీంచెను.

ఇ(క( గొందలణు నిర్విశేష చిత్తవృ త్రి" స్థాయిభావముగా బేర్కొనిరి (ఆనుపజాతవిశేషాంతరం చి త్తవృ త్తిరూపం శాంతస్య స్థాయిభావం మన్యంతే) వీరు శాంతము పక్సృతిరసమనియు మిగిలిన రసములు వికృతిరసములనియు వికృతిరూపవి శేషమ లులేని చి త్తవృత్తియే కాంతమ.నకు స్థాయిభావమనియు దెలుపుడురు. తృష్టాకయసుఖము నిర్విశేషచి త్తవృత్తి యను రెండును దాదాపుగా. బర్యాయములే,

భోజుండు ధృతిని' కాంతమునకు స్థాయిభావముగా( బేర్కొ నెను “ధృతిః స్థాయిభావః వస్తుతత్త్వాలోచనాడిఖిర్వ ్యఖిచారిభావై ! వాగారంభాదిభిరనుషజ్య మానః నిషృన్నః కాంతఇత్యభిథీయరే“అన్వే పునర స్యళమం (ప్రకృతిమాననంలి. సతు ధృతేరేవ విశేషో భవతి” (సరన్వతీకంరాభరణము)

ధృతియన/ా నిత్యసంతుష్టి ఇది శమరూపమగు తృష్టావమయమే. “అన్యే పునః అను పై మాటలదే శమము ధృతియొక్క విశేషమని తెలియు చున్నది మరల భో౪డు శృంగొార్మపకాశమున “అత శమ పకృతిళ్ళాంతః” ఆని శమమునే స్టాయిభావముగా. దెలిపెను. కావున ధృతియన్నను శమమన్ని నొక్కటియే యని తేలుచున్నది

కొందలు నిర్వేదము స్థాయి భావమందురు (తత ్వజ్ఞానజో నిశ్వేదోఒస్య స్థాయీ! వీరు భరతుండు నిర్వేదమును స్థాయిభావముగా సూచించే నందురు ఎట్ట్లన స్థాయిభావముల నెనిమిడింటిని. దెలిసి వ్యభిబారిభావముల గణించుచు( ఐ పథముననే నిర్వేదమును బేర్కొనెను సర్లేదమమంగళ_పాయము వ్యభిచారులను బేర్కొనుచు “మం”ళాదీని మంగళమధ్యాని మంగళాంతాని కాస్తా0ణి పరంతే” అను న్యాయాషసారముగా మంగళ్ళపాయముగా. దెలుప వలసిన భరతముని యమంగళప్రాయమగు నిర్వేదమును (ఐథమమన నేల సేర్కొనెను ? ఇది యమంగళ్ళపాయమైనను స్థాయిభావముల వెంటనే దీనిని బరించుట(బట్లీ న్థాయిభావముగను వ్యభిచారిభావముగను గూడ దీని నుద్దేశించెను. అతనికి యుద్దేశమే లేనిచో భరతుండు దీనిని స్థాయిభావముల వెంటనే వ్యభిచారి భావముల కగమున( బరింవండు. ఈ నిర్వేదము దారక్నిద్య వ్యాధి, అవమాన, అధిన్నేప కోర ఇష్టజనవియోగ తత్త ఏక్ష్‌ నౌదివిభావముల వలన( కలుగును కానీ త త్ర్వజ్ఞానమువలన( గలిగిన నిర్వేదమే శాంతమునకు స్థాయిభావము

కాందలుళ్సాహము స్థాయి భావమని తెలుపురురు (ఉత్సాహ ఏన అస్య స్థాయీత్యన్వే) “ఉత్సాహము వీరమునకు స్థాయిభావమ.” వీరము, దాన

తి00 కావ్యాలంకారసంగ9హము దయా యాద్ధ ధర్శ్మభేదములచే నలుదెజ;గులు ఇందు దయావీరమే శాంతము, కాన శాంతమునకుత్సాహమే స్థాయిభాఎము అంతేకాక మోతపదవిని, బొందు టకు( దీవవయత్నముగావలెను. ఆతీ వృపయత్నమే యుత్సాహము ” వీరు శాంతము పత్యేకముగాలేదని దయావీరములోనే యంతర్భవింపంజేసిరి దీని వానందవర్ణన. ( డిట్లు ఖండించెను

“న తస్య వీరేఒంతర్భావః కర్తుం యుక్తః తస్య అభిమానమయత్వేన వ్యవస్థాపనాత్‌ అస్య చ అహంకారప్రళ మైకరూపతయా స్థితః, తయోళ్ళ ఏవంవిధవి శేషసద్భా వేఒపి యదైక్యం పరికల్చ్యతే తద్వీరర్మాదయోరపి తథా 1పసంగః” (శాంతమును వీరమున నంతర్భవింపంజేయరాదు వీరమభిమాన మయము శాంత మహంకార పశమైకరూపము ఇట్టి భేవమున్నను వీనిరెంటికిని నై క్యము గల్పించినచో వీరరౌదములక ( గూడ నై క్యమును గల్పింపవచ్చును

కొందు కాంతమునకు జు ుప్పను స్ట్థాయిభావముగా దెలిపి5 (జుగుప్ప్సేతి కేచిక్‌) వీభత్సరసము షోభణము కుద్ధము ఉద్వేగి అని మువ్విధములవియు నందు శుద్ధవీభత్సము మోతసాధనమనియు చలివిరి _“బీభత్సస్తావత్‌ విభావ విశేషాత్‌ య్మృత్రతు సంసారనాట్యగాయకరాగ ప్రతిపతతయా ఘోక్షసాధనత్వాత్‌ శుద్ధం”) దళరూపకావలోకమందు(. గూడ “"అన్యేతు వీరలీభత్సాదౌ అంతర్భావం వర్ణయంతి” (ఇతరులీ కాంతమును వీరబీభత్సాదులలో నం3ర్భ వింపందేయుదురు) అని చెప్పంబడియున్నది దీనికభినవసువుడు “జుగుప్స శాంతమునకు వ్యభిచారియగును । కాని స్థాయిభావము గానేర” ఎని యిట్లు నుడి వెను “కేవలం యథావివలంభే బౌత్సుక్యం సంభోగేఒవీ వా (వేమ అసమా పోత్సవం యథా చ రౌదే జౌగ్యం యథాచ కరుణ వీర, భయానకాద్భు తేష నిర్వేద ధృతి శాసహర్షాః వ్యభిబారిజో౬వి (పాధాన్యేన అవభాసంతే తథా శాంతే జుగుప్పాద్యాః సర్వధై వ రాగపతిపక్షత్వాత్‌

కొందలు “అత్నరతి”, కాంతస్థాయిభావముగా( బలికిరి (త త్రఅనాహ తానందమయస్వాత్మవిషయా రతిరేవ మోవసాధినమితి నైవ శాంతే స్థాయినీతి) తదనుకూలముగా భగవదీతలోని

“యస్త్వ్యాత్మరతి రేవ స్యాదాత్మతృ ప్తళ్చ మానవః ఆత్మన్యేవ చ సంతుష్టస్తస్య కార్యం న విద్యతే

(ఎవ( డాత్మరతుండును ఆత్మతృపు,డును ఆత్మసంతుష్టుండునో వాని కింకం గర్తవ్యము లేడు) అను ళ్లోకము నుదాహరింతురు, అభినవగుప్తుండు దీనిని -జుగుష్సవలెనే కాంతమునకు వ్యభిచారిగానే పరిగణించెను.

తృతీయాళ్వాసము 801"

కొండలు రత్యాదులగు నెనిమిదిప్తాయిభావములలో నేదే నొకటి శాంత మునకు స్థాయిగా నుండవచ్చుననిరి. (అన్యే మన్యంతే రత్యాదయ ఏవ అష్టా చి త్రవృత్తివిశేషా ఉక్తాః త ఏవ కథితవిభావవివిక్తతయా _పతాద్యలౌకిక విభావవిశేషసం శయాః విచ్చితా ఏవ తావత్‌ తతళ్ళ్చ తన్యధ్యాదేవ అన్య తమో౬తిస్థాయీ) అభినవగుప్తు,డీ వాదమునిట్టు విస్పష్టపజణచెను “సమస్త విషయజాతము వికృతరూపముగా( దలంచి హసించుచు, విశ్వమంతయును శోచ్యముగా. దలంచి దుఃభించుచు సాంసారికమైన వృత్తమంతయు( దన కపకారిగాలేక శ్మతువుగానెంచి (కోధముం గన్పజచుచు విషయవ్యా మోహ దూరీకరణ రూపమగు వీర్యము నవలంబించుచు సర్వవిషయ సనమూవామునుండి. భయపడుచు సర్వలోకరవ ణీయాకారములుగల ప్రమదాదులఃగాంచి యస హ్యాంచుకొనుచు, అపూర్వమైన జ్ఞానలాభమున దన్ను హర్చి తాను వినయ పడుచు నుండెడివానికి మోక్షనిద్ధి యగును, కాన( 4గమముగా వోస ళోక, (కోర, ఉత్సావా, భయ, జుగుప్సా విస్మయమ.లు కాంతమునకు స్థాయి భావ ములుగా నుండవచ్చును.*ో అతడే యావాదము నిట్లు ఖండించెను. “స్థాయిభేద మును బట్టి రసభేదమేర్చడును. ఒకేరసమునకు( బెక్కుస్థాయిభావములుంట రససిద్ధాంతమునకు విరుద్ధము. ఇవన్నియు. గలిసియే స్థాయిభావము కా(గూడదాః అన్నచో నదయు నసంభవమే. ఇవన్నియు టిత్తవృత్తి విశేషములు గదా ఇన్ని చిత్తవృత్తు లేక శాలమున నెట్టుత్పన్నము లగును ? మజియు నివి పరస్పర విరుద్ధిముల.గా( గూడ నున్నవికదా । కాన నివ్వన్నియు. గలిసి కాని (ప్రత్యే కముగా(గాని శాంతమునకు స్థాయిభావములు గాజాలవు ఇవన్నియు శాంత రసమునకు వ్యభిబారిభావములేయగును. (త త్వజ్ఞానలతణన్యచ ఫ్టాయిన స్సమస్తోఒయం లౌకికాలౌకిక చి త్తవృ త్రికలాపో వ్యభిచారితామభ్యేతి) రస మొక్క స్థాయిభావమువలననే యేర్పడును. పెక్కుభావములు గనంబడిన నవి వ్యభిచారి భావములే యగును

అయితే యిట స్థాయి యేమి? అను పపళ్నకు నభినవగుప్తుడు తత్త్వ జ్ఞానమె స్థాయిభావ మని చెప్పుచున్నాండు (ఇహ త త్త్వ్వజ్ఞానమేవ తావన్మోశ సాధన మితి తస్యైవ మోక్షే స్థాయితా యక్షా త త్త్వ్వజ్ఞానంచ నామ ఆత్మజ్ఞాన మేవ తేశ ఆత్మ్మైవ జ్ఞానానందాదివిశుద్ధధర్మయోగీ పరిక ల్పితవిషయోపలోగరహి తోఒత స్థాయా”) (జ్ఞానానందాదివికద్ధధ క్మములు గలిగివిషయోపభోగశూన్య మైన యాత్మయే స్థాయియని సారాంళ్త త్రరస్థాయిభావముల వంటిదిగాదు ఇది స్థాయితవ్తతణో గ్త్‌ బాలల ఇన్న్‌ గొన్మైందికిని నిది మూలభూతము. ఏలన, శ్రోంతరస్త్‌ము- పకృతి రెనమ్ముసామిష్మినవి వికృతి = న్‌ ళ్‌ గె రసములు. / హ్‌. యెక్యం?

శ+09 కావ్యాలంకార సం[గవాము “భావా వీకారా రత్యాద్యా శ్మాంతస్తు పక తిర్మతః వీకారః పకృతేర్దాతః పున స్తతై ౨వ లీయతే స్వంస్వం నిమిత్రమాసాద్య కాంఠాద్భావః (ప్రవర్తతే పునర్నిమిత్తాపాయే తు శాంత ఏవ ,పలీయతే శాంతము పక్యతిరసము రత్యాదిభావములు వికృతులు పకృతివలనం బుట్టిన వికృతి పకృతియుదే లీనమగును ఆయానిమి త్ర మునుబట్టి శాంతము నుండి రత్యాదులు ప్రవర్తిల్లును ఆనిమిత్త మడ(గం౮గానే కాంతమే నిలుచును కావున కాంతము భీత్రవంటిది. రత్యాదులు వానికై వాయంబడిన చిత్తరువుల వంటివి బిత్తి స్థిరమైనది చిత్తరువులస్థిరమ.ఎ ఒక చిత్ర్తరువును జెజివి మటొక చిత్తరువును వాయుచున్నను ఖిత్రి యేకరూపముగా నిలుచును, కావున శాంతరసమునుండియే నిమిత్తమును బట్టీ యితరరసములు వెడలును నిమిత్త మడ(గ(గానే మజల శాంతమే నిలుచును మజీయు “శమార్థం సర్వశాస్తాజి నిర్యితాని మనీషి భిః తస్కాత్స సర్వళాస్త్రజ్ఞః యన్య శాంతం మనస్సదా (ఎల్లిళాస్త్రములును శమముకౌలకే పండితులు నిర్మించిరి కావున నెవని మనస్సు ళాంతముగానుండునో వాండు సర్వళాస్త్రజ్ఞుడు) అని చెప్ప బడుటచే శాంతరసము (ప్రధానమని తేటపడుచున్నది. దీనికి రత్యాదులన్నియును వ్యథఖి చారులగును ఈ కాంతముశకు స్థాయిభావము త త్వ్వజ్ఞానము లేక యాత్మ క్థానములేక జ్ఞానానందాది ధర్మో పేతమై విషయోపభోగరహితమైన యాత్మయే రళత్వాదులన్ని యు కాంతమునకు వ్యభిచారులగునట్టీ శాంతరసముయొక్క యాత్మ రూపస్థాయిభావమే యితరరనములకును వ్యభిచారి కాజాలదు భరతుడు విశృతిరసములనే పేర్కొనందలచెను ఇది యన్నింటికన్న నుత్క్భృష్టమగుట చేతను మూలభూతమగుటచేతను [బకృతి యగుటచేతను నుక (పాయముగాం దలంచి బుజుమార్గమున రససంభ్యాపరిగణమున( బేర్కొనండయ్యె కాని యభినవగుపు వికన్నంగూడం (ాక్తనములగు నాట్యళొస్త్ర గంథములంచు( బ_వథ మమున కాంతరస ప్రస్తావమే కలచా్య బిమ్మటనే మిగిలిన శృంగారాది రస్మపనంగము గలదనియు నేలొళో యప్పటి _గంధములలో నీ పళంస గానవచ్చుటలేదనియు నభినవగుప్తుని యీ కింది (వాంతవలన నవగతమగు చున్నది. (తథా చ చ్లిక్రజకనపూన్త శేషు స్థాయిభావాన్‌ రసత్వముపనేష్యామః ఇత్యనంతరం అలలో నామె + శమస్థా యిభ్తావాత్యోత్ష్య ఇత్యాదీలక్షణం పఠ్యతే) ఇప్పటి నాట్యకోస్త్ర గంఛములందే కాక యభినవగుప్తు కాలమందున్న నాట్యశాస్త్ర గ్రంరమంల్భే గూడ శాంతరస్మప్రనం్దగమ్మ హ్‌ యాతని కాలమునకుం ళా క.

శృ తీయాళ్వానము 8008 జూర్వమందున్న యతి ప్రాచీన్యగంథములలో మొట్టమొదటనే కాంతరన [పస్తావ మున్నట్లు విశదమగుచున్నది ఈ ళాంతరన స్టాయియగు శమము స్థాయితమ మగుటశేతను కాంతరసము [పకృతిరసమగుటచేతను రత్యాదులన్నింటికి నిదియే మూలభూత మగుటచేతను [వ్యవథమమున నిదియే చర్చింపంబడినదంట

నాట్యళా స్త్రములో శాంతం స్మపస్తావము లేదనువారు భరతు,డు వికృతి రసమలశనే పేర్కా నందలంచెనని సమాధానింతురు ఆ (్రశంసగలవను మతమున విపతిపత్రియే లేమ ఆత్యయే న్థాయిభావముగా నభినవగుప్తుడు పేరొన్నను “ళాంతోనామ శ మస్థాయిధావాత్మకః” అని శమమే స్థాయిభావమనుపాకము చిరంతన నాట్య శాస్త్ర్య[గంథధములలో నున్నట్టతనిచేతనే యుదాహరింప(బడుఎచే స్థాయిభావలేదము చన్నట్టుచున్నదని సంశయింపవచ్చును మజియు మొదట దెలిపిన విధమున శమమే స్ట్థాయిభావమ నో ౫౦ భావము లగునను నాజేపము మణల వచ్చు చున్నది గదా, అన్నచో కట్టుగాదు శమము నిర్వేదము ఆనునది యాత్మ స్వభావము ఇది వికృతిగాదు ఆత్మయొక్క (పకృతిధర్మ మే క్రావు నాత్యయే స్థాయియన్నచో శమ మంతర్గతమే యగుచున్న దిగదా। కాన శమస్థాయికమన్నను చోషములేమ శాంతరస పధానములగు దృళ్య(శవ్య కావ్యములున్నవా + యనునందేవా మక్కఅలేదు. మహాభారతము సొందరనందకొవ్యము బుద్ధచరి తము మొద లయిన [శవ్యకావ్యములును అర్పహరి నిర్వేదము _పటోధచందోదయము మొదలయిన దృశ్యకావ్యములును రమారమి యే(ఐవి కాంతరనపధానములు తలవు మతియు రాజతరంగణీ వచనము కలదు. క్షణభంగిని జంతునాం స్ఫురికే పరిచింతితే మూర్జాధి మేక; కశాంతస్య రసస్యాత విచార్యతాం తదమందరసస్గంద సుంద రేయం నిపీయతాం శోతపక్రి పుటైః స్పష్టమంగ 1 రాజతరంగిణి. జంతువుల తణభంగురమైన జీవితమును బరిశీలింపంగొ శాంతరసమే శససార్వభౌమమని తేలుచున్నది ఆ ళాంతరసము జాలువాజలు రాజతరంగిణిని శ్రోశ్రాంజలులతో [దొవుము * దీనిచే శాంతరసము రససార్వభౌమ మని తేలినది. ఆసలు కాంతరసమే ]పధానరసమని యానందవర్థనాభినవగుప్తుల సిధ్రాంత మయినట్లు కొందజి [వాంతలవలన స్ఫుటమగుచున్నది మతియు నభినవగుప్తుని

806 కొవ్యాలంకారసం(గహము గురువగు భట్టతాతుండు గూడ నిదే యభిపాయమును దెలిపినట్టు కాజేపండి తుండుతన 1[౯906606101 €0 54%010264౯029& లో [వాసెను. భల 100౪ 16 తె0843600062 *26 6 ౮4౯౮౩ 0 శ౦0స[- 278 ౮౪0002 294 2౯ ౧6 ఇ?066 & ఇం916 681164 కావ్యకౌతుక 09 ఇ110య అభినవ గుప్త ₹ాఃం66 2 11047424. 0౧6 ౦ 18 డంం€- శ10639 ₹23 026 54204 ఇ&9 26 ౧16 ంషరే 0 211 మెఠండ8 28 1౯ 164 00 €0 1401501. (పేయోరసము ర్ముదటు,డు 'దశమో రసః (ప్రేయాన్‌' ((వేయోరసము పదవది) అని చెప్పి “స్నేవ్మవకృతిః _ప్రేయాన్‌ ' అని దానికి స్నేహము స్థాయిభావముగా( బేర్కొనెను మటియు “అన్యోన్యం ప్రతి నుహృదోర్వ్యవహారో ఒయం మత స్త్యతొ స్నేహితుల పరస్పరవ్యవవారమే [_పేయోరసము అని నుడివెను. ఇంఛేకాక రసములు పదియే కాదు ; నిర్వేదాదులు గూడ శృంగారాదులవలన+ బరిపుష్టములయిన యెడల రసనత్వమును బొందును, రసనాదిసత్వమేజేషాం మధురాదీనామివో క్రమాచారై్యైః నిర్వేరాదిష్వవి తన్నికామమ స్లీతి తేఒపి రసాః “రస్యమానత్వరూపధర్మమును బురస్కరించుకొని శృంగారాదలకు రస త్వమును నాజార్యులు దెలిపిరి ఆ రస్యమానత్యము నిర్వేదాదులందును గలదు. కావున నివియు రసములేౌ” అని యాతని వాదము. ఈ వాదమును ఐ(పథమ మున భట్టలోల్సిటుండే లేవందీనెను అతండు రసములనంతములనియు, లోక పసిద్ధినన.సరించి భరతుండు గొన్నింటినే రసములని యదాహరించెననియు నుడి వెను రుదటు(.డా సిద్ధాంతమును బలపజచెను వ్యభిచారిభావములు గూడ విభావాదిసంయోగమున రసములగునవి నిష్కృష్టారము ఆభినవగువ్తు డీ సిద్దాం ఈము నంగికరింపలేదు. వత్సలరసము భరతుండు “వోస్యశ్ళంగారయో స్స్వరితోదాత్తెః వీర రౌ,దాద్భుతేమ ఉదా త్రకంవితై । కరుణవాత్సల్యభయానకేష అనుదా త్తస్వరితకంపిత్తై & వర్షెః పాఠ్యముపపాదయతి” అని యా యా రసములందు. వర్ణముల నెట్టుచ్చరింప వలయునో చెప్పుచు. వాత్సల్యమును బేర్కొనెను. దిని నెనిమిది రసముల లో జెప్పలేదు ఇటనే యీ పదమును వాడెను. దీనిని. జూచియే సాపాత్య చర్చణకారుండు “అథ మునీంద్రసమ్మతో వత్సలో రసః” అని యారంఖించి

[20 తృ తీయా శ్వా నము 805 స్ఫుటం చమత్కారితయా వత్సలంచ రసం విదుః స్థాయీ వత్సలతా స్నేహః, పుత్రాద్యాలంబనం మతం ఉద్దీపనాని తచ్చేష్టావిద్యాశా ర్యోదయా దయః ఆలింగనా-గసంస్పర్శశరళ్చుంబనమీక్షణం పులకానందబాష్పాద్యా అనుఖావాః కీ రతాః సంచారిణోఒనిష్టళంకాహర్షగర్వాదయో మతాః, మిక్కిలి చమత్కారిగా నుంటంబట్టి వత్సలమును గూడ రనముగా( దలం తుము దీనిస్థాయి వాత్సల్యము అనగా స్నేహము దీనికి బుతభా తాదు లాలంబనము. వారి చేష్టలును విద్యా శార్యోదయాదులును నుద్డీపనములు ఆలింగనము, గాాతసంస్పర్శము శిరప్పుంబినము ఈశణము పులకలు ఆనంద బావృములు మొవలగునవి యనుభావములు అనిష్టళంక వార్షము, గర్వము మొదలగునవి వ్యభిచారిభావములు (భాభతాలంబనము గల వత్సలమున కుదావారణము దేశే దేశీ కళ్ళరాణి దేశే దేశే చ బాంధవాః తంతు దేళంన పళ్యామియత (శాకా సహోదరః “ దేశ దేశమునందును గళ్ళతములు సంభవింతురు, దేళదేశమునను బంధు వులు కానవత్తురు కాని తో(బుట్టువుగల దేశము గానరాదు.” ఇది థభ్రీరాముని వచనము పు తొలంబనము గల వత్సలరసము నూహించుకొనవలెను జగన్నాథు( డ్తీ వత్సలరసమును ముందు చెవ్పంటోవు భక్తిరసమును రస ములు గావనియు భావములే యనియు నుడివెను (ఏతేన వాత్సల్యాఖ్యం పతా ద్యాలంబనం రసాంతర మితి పదా స్తం) మటియు( గొందలు మృగయా అక్షక్రీడా, (పీతి శ్రద్ధలును, ఆర్జ్రళా స్థాయికమగు స్నేహమును గగ్భస్థాయికమగు అౌల్యమును ఆసక్తి స్థాయికమగు వ్యసనమును, ఆరతిస్థాయికమగు దుఃఖమును సంతోషస్థాయికమగు సుఖమును, మతిస్థాయికమగు నుదా త్తమును గర్వస్థాయికమగు నుస్టతమును స్పృవోస్థాయిక మగు కార్పణ్యమును రసములుగా గణించిరి మొదటి నాల్గింటికిని స్టాయి భావము లెవ్వియో వారు తెలుపరైరి. ఆభినవగుప్తు( డివియన్నియును రసములు గావనియు భావములే యనియు! దెలిపెను. ఆతడు రసభావముల కిట్లు భేదము నిరూవించెను “రసములు సహృదయ వృదయావర్షకములు, పురుషార్జోపయోగులు రంజనాధిక్యము గలవి “భావములట్టుగావు మజియు రసమనంగా నేమి? యని భరతు,డు శంకించి “యేజి యార్వాద్యమో యది రసము” అని నిర్వచించిను

లీ06 కావ్యాలంకార సంగహము రుుదటుండు “ని ర్వేదాదులందును నాస్వాద్యత్వమున్నది కాన నవియు రసములే"” యనెను భరతు-డు సహృదయహృదయావర్ణకములగుటచే నెనిమిదో తొమ్మిదో మ్మాతమే రసములని తెలిపెను అంతేకాని భరతుండు నిర్వేదాదు లన్నియును రసములని సిద్ధాంత మొనర్పలేదు అభినవగుపుండు రత్యాదులగు స్థాయిభావములును విభావానుభావసంచార భావములభే బరిపుష్టములైై శృంగారాద్‌ రసస్వరూపమును బొందునట్లు నిర్వేదాడి వ్యభిచారిభావములు పొంద(జాలవనియు. గావున రసలక్షణమగు నాస్తాంద్యత్వము శృంగారాదు లందువలె నిర్వేదాదులందు లేదనియు దానినింబట్టి నిర్వేదాదులందు( బురుషార్జోపయోగియగు రంజనాధిక్యము లేమిని నవి రసములు గావనియు భావములే యనియును సిద్ధాంత మొనర్చిను భక్రిరసము

పూర్వాచార్యులు భక్తి రసము గాదనియు “రతిర్రేవాదివిషయా వ్యభిచారీ తథాంజితః భావః (పోక్తః” అని యుంటచే దేవతావిషయకమగు రతి భావము గాన భక్తి భావమే యని వ్యవహరించిరి

భ క్తిరసముగాదను సిద్ధాంతమును ,బతిపొదించిన ,పథముండు దళమ శతాబ్దివాండగు ధనంజయుడు ఆతని యాశయమిది __-

(పీతిళక్త్యాదయోభావా మృగయాక్షాదయో రసాః హర్షోత్సాహాదిషు సృష్ట మంతర్భావాన్న క్రీర్రి తాః

(పీతిభక్త్యాదులగు భావములును మృగయ అక్ష్యకీడ మొదలగునవియు హర్షోత్సావోదులలోనే యంతర్భ వించును కాన వానిని( (బత్యేకించి తెలుప మైతిమి దీని యభ్మిప్రాయమిది --విభావానుభావ వ్యలిచారిభావములచే వ్యక్తము చేయబడిన స్థాయిభావమే రసమును కాసి యన్యముగాదు అను మునివచ నము ననుసరించి స్థాయిభావమునకే రసత్వము కాంతావిషయకమగు రతి స్థాయిభావములనోం బరిగణి-ప(బడి రది కాని పరమేశ్వరవిషయకమగు రితి పరిగణింపంబడలేదు. కావున నీ పరమేశ్వరవిషయకరతి హర్షోత్సావోది వ్యభి చారిభావములలో( ఐరిగణీింప(బడుటవలన నిది రసతృమును టొౌందదు ఇథే హేమచం(దుండును నిరాకరించెను. ముమ్మటుజు రసముగాదనియ భావమే యనియు దెలిపెుు జగన్నాథుండు మొట్టమొదట భక్తికి విభావానుఖావ వ్యభి చారి సొమగిని నిరేశించి రసత్వమును (బితిపాఏింప ననుకూలమగు వాదమును లేవనెత్తి తుట్టతుదకు( (గిందికి/ [దోసెను ఎట్టన---

అధ కథమేత ఏవ రసాః ? భగవదాలంబనస్య రోమాంచా[శుపాతాదిలి రనుభావితన్య హర్షాదిలిః పరిపోషితస్య భాగవతాదిపురాణ (శ్రవణసమయే భగవద్భ క్రే రనుభూయమానస్య దురపహ్నవత్వాత్‌ భగవదనురాగరూపా భక్తి

తృతీయాళ్వానము 807 శ్చాతస్థాయిలా న చాసౌ శాంతర సేఒతర్భావ మర్హతి అనురాగన్య వై రాగ్యవిరుద్ధత్వాత్‌ ఉచ్యతే భక్రిర్జేవాది విషయరతిత్వేన భావాంతర్గతతయా రసత్వానుపప శ్రేః

రతిర్దేవాదివివయా వ్యభిబారీ తథాంజితః థావః పో సదాళానా హ్యనౌచిత్య పవ ర్తితాః

ఇతి హి _పాచాం సిద్దాంతాత్‌ న తర్హి కామినీవివషయాయా అపి రతే ర్భావత్వమస్తు రతిత్వాఒవి శేషాత్‌ అస్తు నామ భగవదృ క్తే రేవ స్థాయిత్వం కామిన్యాదిర తీనాం చ భావత్వం _ వినిగమకాభావాత్‌ ఇతి వాచ్చం భరతముని వచనానా మేవ అత రసభావా* వ్యవస్థావకత్వేన స్వాతంత్యా యోగాత్‌” (ఇవియే రసములని ల.ల యనవలెను ? భగవంతు( డాలంబన విభావముగా, రోమాంచా[శుపాతాదు లన. భావములుగా హర్షాదులు వ్యభిచారులుగా(గలిగి భాగవ ఠాదిపురాణ్యశవణనమయమున ననుభవింవణబడు భక్తి రసమేలకాదు? ఇట భగవదనురాగరూపమగు రతి మే స్థాయిఖానము. డీనిని కాంతర సమున సంతర్భ వింప(వేయరాదు. ఏలన ఖ కిరసమునకు స్థాయిభావ మనురాగరూపమగు రతి, శాంతరసమునకు స్థాయిభావము వైరాగ్యము ఇవి పరస్పర విరుద్ధములు ఖక్తి దేవతావిషయకమగు రత్తి యగుట రసము గాదనియు భావమనియు. జెప్ప(బడు చున్నది “దేవతావిషయకమగు రతియు వ్యభిచారులును భావమని చెప్పం ఐడును” అని పాచీన సిద్ధాంతము అట్టగుచో( గామినీవిషయకమగు రతియు భగవద్విషయకమగు రతియు రతియేకావున భగవడ్విషయక మగురతి భావ మగుచోం గామినీ విషయకమకు రతియు భావమే య%*.గాక ఇది మాతతమేల రసమని వ్యవహరింపంబడవలెను ? స్టాయిభావమలలో నున్న రతి దేవతా విషయకరతియే యని యేలమనరాదు ? కామినీ విషయకమగు రతియే యని యేల యనవలెను ? అని యనరాదు ? ఏది రసమో? ఏదిభావమో? వీని వ్యవస్థావిషయమున భరతముని వచనమే పమాణము)

రమారమీ యెల్ల సాహిత్య ళాస్త్రకారులకును భక్తి రసము గాదనియు' భావమే యను సిద్ధాంతమున నై కమత్యమే కలదు కాని సాహిత్యళాస్త్రకారులలో నిరువరు మాత్రమే భక్రికి రసత్వము నంగీకరించి సవిస్తరముగా. ,పతిపా దించిరి వారిలో (ఒథముండు “ఉజ్జ్ఞ్వలనీలమణి” కర్తయగు వంగదేశీయ(డు రూపగోస్వామి ద్వితీయుండు పరి వాజకాచార్యు(డైన మధుసూదన సరన్యతి రూపగోస్వామి “పృథగేవ భక్తిరనరాట్‌ సవిసరోజోచ్యతే మధుర” అని (పతిజ్ఞసేసి మధురము ఉజ్జ్వలము నను పేరితో థభక్తిరసముకు వి న్రరించి తెలిపెను కానియీ భక్తి శ్రీకృష్టగోపీ విషయకము ; కృోంగారరూపము. దీనికి( టి త్తద్రవము స్థాయిభావము ఇతర శృంగార ముపాదేయముగాది. కాని శ్రీకృష్ణ

ఠి0ి8 కాన్యాలంకారసం|[గహము గోపీవిషయకమగు రతి యపాదేయమనియు నది భక్తిరసమనియు నాతని మతము ఇది నిజముగా భక్రిగాదు భక్తిలో నేకదేళశము కొని “మదుసూదన సరస్వతి" తన హరిభక్రిరసాయనమను (గ్రంథమున( ,బతిపాదించిన భక్తి సంపూర్ణ మైనది. ఉదా త్తము ఆత(డు [పమాణ (ప్రమేయోపన్యాసపూర్వుక ముగా, భక్రికి రసత్వమును స్థాపించెను ఎట్టన “కోక కోధభయాదీనాం సాఇాత్సుఖవిరోధినాం రసత్యమభ్యుపగతం తథాఒనుభవమా, తతః ఇహానుభవసిద్ధేఒవి సహ్మసగుణితో రసః జడేనైవ త్వయా కస్మా దఠస్మాదపలప్యతే ? రతిర్దేవాదివిషయా వ్యభిచారీ తధాంజితః భావః [పాక్తో రసో నేతి యదుక్తం రసకోనిదై . దేవాంతరేషు జీవత్వా త్పరానందాఒ| పళాళనాత్‌ తర్యోజ్యం , పరమానందరూపే న పరమాత్మని * అనుభవమా[తమువలననే సాఇ్షాత్సుఖవిరుద్ధములయిన శోక(కోధభయాదు లకు రసత్వ మంగీకృత మైయున్నది. ఆనుభవసిద్ధమై మిగిలిన రసములకన్న వేయి రెట్టధికముగా రస్యమానమగుచున్న భక్రి రసము గాదనుటయెట్లు ? రసకోవిదులు దేవాదివిషయకరతి రసము గాదనియు భానమనియును జెప్పిరి ఇతరదేవతా విష యకమగు రత్తి భావమే. ఏలన వారు జీవులే యగుటచే( బఐబరమానందము గలు గదు. వరమాత్మన్వరూప (శ్రీకృష్ణరతి పరమానందమునకు(గొంపోవును మజియు కాంతాదివిషయా వాయే రసాద్యా స్తోత నేదృళం రసత్విం పువ్యతే పూర్ణసుఖాన్పర్శిత్వకారణాల్‌ పరిపూర్ణరసా వ్షుదర సేభ్యో భగవ(దతిః ఆ జ్యాంత్రాత్రీవిషయకములగు నేరసములందును భగవదతియందువలె బాూర్జసుఖము లేక యానందము గలుగదు కాన వానియందు( దగిన రనపుష్టి లేదు అవి క్షుదరసములు భశవ్నదతి పూర్ణరసము మిడుంగురుపుర్వుల కన్న సూర్యకాంతి యెట్టు ఐలవత్తరమో య్టే మిగిలిన రసములకన్ననది[శెష్ట తరము బలవత్తరము” అనియును వచించెను ఈ భ క్రిరనమునకు నాలంబన విభా వము భగవంతు(డు, తచ్చరితలుద్దీపన విభావములు భగవధాకారచి తవృ త్తియే స్థాయిభావము, అదియే భగవ[దతి అనుభావములు తత్కాలమున(బుట్టిన నేత్రాది వికారములు వ్యభిచారులు నిర్వేద శంకావర్షాదులు ఇది పరమానందస్వరూప మగు భక్తి రసముగా( బరిణమించును

మాయారసము

దీనిని రసతరంగిజీ [గంథక ర్రయగు భానుదత్తుండు లేవ(దీనెను. ఎట్టనం “బ్రి త్తవృత్తి [పవృ త్తిరూపమనియు నివృ త్రిరూపమనియు ద్వివిధము నివృత్తి యందు శాంతరనము [గ్రహింపంబడిన విధమున. టబవృ త్తియందు మాయారస మంగీకరింపవలెను. రతి వోస ళోక, [కోధ ఉత్సాహ, భయ జుగుప్సా, విస్మయములీ (పవృ త్తియందే మెలపులవలె బుట్టును ఆడంగును. కాన నివ్వ న్నియ మాయారనమునకు వ్యభిచారిణావములు ఈ మాయారనమునకు స్థాయి భావము మిథ్యాజ్ఞానము. సెంసారికి భోగము నార్జించు ధర్మాధర్మములు విభావ ములు పుత్తి కళ్ళత విజయ సామాజ్యాదు లనుభావములు ' ఈ మత మును మందారమరందచంపువుగూడ ఐలపజచెను.

ఈ మతమును గావ్యవిలాస కర్త యగు చిరంజీవి భట్టాచార్యు! డిట్లు ఖండి౦చెను :---

“మాయ యనాది యగుటవలన నది యొకదానివలన(బుట్టదు కాన రనముగాదు రసములు జన్యములు, మాయయే మిథ్యాజ్ఞానమునకుం గారణ మగును, కానీ మిథ్యాజ్ఞానము మాయకు. గారణ మెట్టగును ? ళాస్త్రవిరుద్ధము గదా ' మజియు నాలంకారికమతమున రసము నిత్యము ఆనందరూపము కావున [ఐహ్మస్వరూపము అట్టగుచో మాయకు రనత్వ మెట్టు గలుగును ? మాయ తుచ్చ వినాశకాలిని. (బవ్మూకన్న భిన్నము కావుననే (ప్రాచీనులు తొమ్మిదే రసములని సిద్ధాం తీకరించిరి.”

శృంగారరసము

ఖోజుండు “ళ్ళంగార ఏవ ఏకో రసః” (శృంగార మొక్కటే రసము) అనీ సిద్ధాంతించెను మజియు నీళ సంగారమునకు ఆబినూనరనము, అహంకార రసము అనియు నాతని మతమున నామాంతరములు. కాంత మొక్కటియ్యే యవహాంకార (పశమరూపము. మిగిలిన రనములన్నియు నహంకారరూ పములే. ఒక శృంగారమునే యాత డంగీకరించుటదే నది యహంకారరనమిని బెప్పెను,

శృంగార వీర క రుణాద్భుత రౌద వోస్య వీభత్సవత్సల భయానక శాంతనామ్నః అమ్నాసిషుర్డళ రసాన్‌ సుధియో ; వయంతు శృంగారమేవ రననా (దసమామనామః

పండితులు శృంగారాదిశాంతాంతములగు. పది రనములను బేర్కొనిరి" మే మొక్క శృంగారమే రనమని సిద్ధాంత మొనర్తుము.

810 కావ్యాలంకారనం గహము వీరాద్భుతాదిష చ యేహ రన పసిద్ధిః సిద్దా కుతోఒవీ వటయక్షవదావిభాతి లోకే గతానుగతిక త్వవళాదు పేతా మేతాం నివర్తయితు మేష పరిశమో నః వటయక్షన్యాయానుసారముగా వీరాద్భుతాదులందు రస్మపసిద్ధి గలదు. దానిని నివారించుటకే మా యత్నము అనియును నత౦డు దెలిపెను ఈయన సిద్ధాంతమిది - పండిళు లెనిమిది స్థాయిభావములను ఎనిమిది సా త్తి ్యకభావము లను, ముప్పదిమూండు వ్యభిచారిభావములను బేర్కొనిరి ఈ నామకరణ మయుక్తము ఇవన్నియును భావములే ఆవస్థావళమున నొక్కొ క్కటి యొకానాకప్పుడు స్థాయియు మజొకపుడు వ్యభిచారియు, నింకొకపుడు సాత్తి్వికమును నగును ఇవన్నియు మనస్సున, బుట్టినవే కావున ఖావములే “భ్రవంతి మనసీతి భావా” అని వ్వుతృత్తి స్టాయ్యాదిభేదమనుచితము విభావానుభావవ్యభిచా[సంయోగమువలన స్థాయిభావము (రత్యాదులు) రనత్వ మును బొందుననుటయు( జింత్యము హర్షాది వ్యభిబారులును విభావాద నంయోగమువలన రసత్వకు ను బొందును కావున నెల్లభావములకును రసత్వము కలుగుచుండ(గా( బర్మపకర్షను బొండు రత్యాదులకు శృంగా రాదివ్యపదేళ మనుపపన్నము ఆ వార్షాదివ్యభిచారులే కాదు ఆనందము, స్వాతంతరస్యము, (ఐళమము పారవళ్యము సాధ్వసము అనురాగము సంగమము మొదలగున వన్నియును రనములు గావచ్చును కావున రత్యాదులే రసములగును మిగిలినవి కావు అని చెప్పందగదు రత్యాదులన్నియును భావములే, శృంగారమే రనము ఆది రత్యాదులచే (బ్రకాశించుచు విశేషముగా నాస్వాదింపంబడును కొందలు “రతి పభవః శృంగారఃొ (రతివలన శృంగారము పుట్టును) అని చెప్పుదురు కానీ యీళ్ళంగార మే రత్యాదులకు జన్మకారణమని చెప్పుదుము శృంగారికే రత్యాదులు గలుగును కాని యశృంగారికిగాదు శృంగారి యగు నతండు రమించును , విస్మయపడును ఉత్సపాంచును ఇవి (రతి విన్మ్నియ ఉత్సావములు) భావ్యమానములు గాన భావము లన(బడును. అంతే కాని యివి రనములుగావు రసభావములకు భేద మిది :_-- సాధ్యమైనంతవణకు వభ్రావనచే (పునఃపునరనుసంధానము) భావ్యమాన మగునది ఖా వము భావనావథమునతి[క్రమించునది రనము ఆట్టగుట మనోఒనను కూలములమిన దుఃఖథాదులందు(. దనకు(గల సుఖానుభవాభిమానమే రసము ఆది పరంపరాసుఖ హేతు వగుటవలన రత్యాదులందును రసపది మొౌపచారికము. గాన రత్యాదులకు రనత్వములేదు ఇభావనావిషయములగుటవలన భావత్వమే. కావున శృంగారమే రనము. ళృంగార మనగా “శృంగారో హ్‌ నామ విశిష్ట

తృ తీయా శ్వాసము ల. ఇష్ట దృష్ట చేష్టాభివ్యంజకానాం ఆత్మగుణనంపదాం ఉత్కలర్ష లీజం బుద్ధి సుఖదుఃభచ్చాద్వేష[వయత్న సంస్కాారాద్యతిళయ హేతురాత్మ నోఒవహాంకార విశేష” తన యిచ్చావిషయమగు విశేషముతో( గూడిన చేస్టలచే నభివ్యక్తము లును, చేష్టలను వ్యక్షీకరించునవియు నగు నాత్మగుణ సంపదలను (రత్యాదు లను) ఇతర వ్య క్షియందు గహించి స్వవిషయములుగా భావించుటనలన॥. దన రత్యాదులకు నతిశయము గలుగును మజశియు బుద్ధి నుఖదుఃఖాదులకును నతిశయము గలుగును ఈ యతిశయమునకు హేతుభూతమహాంకార వి శేష ము. ఆ యహంకారమే శృంగారము, దీనిని మజికొంత వివరింతుము. లోకమున నొకానొక నాయికను గాంచినపుడే యొకా నొక నాయకునకు రతిగలుగును అచ్లే యొకానొాక నాయకుని గాంచినపుడే యొకానొక నాయికకును రతి గలుగును. అట్టు గలుగుటకు. గారణమేమన( దమతమ రతికుద్య్ళోధకములగు చేష్టలు వారి యందు గనంఐడుటయే అనగా నౌకానొక విశేషముతో( గూడిన చేస్ట లౌక నాయకుని రతికుద్చ్భోధకములగును ఆపుడు నాయికానాయకులొండొరుల చేస్ట లను స్వవిషయములుగా థావించుకొనుట వలన( దమతమ రత్యాదుల కతిశయము (ఉద్భోదము) గలుగును. మజియును బుద్ధి నుఖ దుఃఖ ఇచ్చా, ద్వేష, (ప్రయత్న, సంస్కారాగులకును నతిశయము (ఉద్భోధము) గలుగును ఈ యతి

'"__ శయమునకు హేతుభూతమహంకారవిశేషము, ఈ యహంకారమే శృంగారము.

ఆది యనంగా నా యహంకారవిశేషము మనస్సుచే రస్యమానమై రన మగును ఆహంకారమన.గా లోకములో ననుకొన్నట్లు “గర్వము అని యర్థము గాదు "నేను అను నొక యభిమానవిశేషము ; అది గలవాడే రసికుడు. లేనివాడు నీరసుండు; ఆ రసావిర్భావమ.లకు హేతువులు దాని నుండి పుట్టిన భావములే. అవి రతి హర్ష రోమాంచాదులు

ఈ శృంగారము ధర్మార్థకామమోక్షభేదములచే జతుర్విధము. ఇది దృళ్యశవ్యములయందు సౌమాజికులచే నాస్వాదింపంబడును కానీ (శ్రవ్యము నందు దృళ్యమునందువలె. బదార్థములు (బత్యక్షములు గామి నంతగా నాస్వాద్య మానముగాదు కావు9 దృశ్యక ర్రలగు కవులనే బహుమానింతుము

అద్భుతరసము

ఈ రసమును స్థాపించినవాండు నారాయణుడు. ఇతండు సాపాత్య దర్పణ కర్తయగు విశ్వనాథునికి. బూర్వుండు అతని సిద్ధాంతమిడి *-

సత్త వ్రగుణాధిక్యము వలన మనకు బాహ్య ప్రపంచమును మఅవీంచు నొక యానందము గలుగును అది _బవ్యోానంద సద్భుశము, దీనికి లోకోత్తర చమ త్కారమే ప్రాణము. చమత్కార మనంగా మనస్సు వి న్తరించటయే మనోవిస్తార

812 శావ్యాలంకారసం[గహము మనగా విస్మయమే కదా కావున విన్మయమెల్ల రసములకును మూలకారణము కా(బట్ట్‌ యద్భుతరసముననే మిగిలిన రసము లన్నియును నిమిడి యున్నవి కరుణ రసము భవభూతి “ఏకో రసః కరుణ ఏన నిమి త్తభేదాద్భిన్నః పృథకృతగి వాశయతే వివర్తాన్‌ ఆవర్త బుద్భుదతరంగమయాన్‌ వికారాళ అంభో యధా సలిలమేవ పా తత్సమనన్తం (కరుణరస మొక్కటియే రసము. జలమావర బుద్భుదతరంగరూపములతో( గాన(బడునట్లు నిమి త్తభేదమువలన నా కరుణమే భిన్నలిన్నముగా( గాన(బడును) అని చెప్పినాండు అనంగా లోకమంతయు శోక మయమే కానీ యిదియే నిమి తభేదముచే శృంగారాద్యన్యతమముగా గోచరించును. శృంగారాదులు తాత్కాలికములు_ అవి శుదికి శోకముగానే పరిణమించును. ఆవర్తాదులన్నియును జలరూపములే యయినట్టు శ ఎంగారాదులన్నియు. గరుణ రూపములే యని వాదము మటియు రనమనుథవింప(బడునపుడు చి త్తవ్మిదుతి (మనస్సు కరఃగుట) కలుగును. ఆది పధానముగా విశేషించి కరుణరసముస గలుగును కావున. 'గరుణ మొక్కటియే రసము' అని సారాంశము విశ్వనాథునికి. బూర్వు(డగు నారాయణుడు రసానుభవకాలమున! జిత్త విస్తారముగలుగు ననెకు. భవభూతి చిత్త దుతిగలుగు ననెను భోజుండు చిక్తవికాసము గలుగుననెను ఈ భేదముచే వారు [కమముగా నద్భుతమును గరుణమును ళృంగారమును ప్రధానముగా బేర్కొబనిరి. ఒకపే రసము కవికర్ణపూరగోస్వామి యలంకారకౌసుభమున నిట్లు నుడివెను ఆస్వాదాంకురకందోఒ స్తీ ధర్మఃకళ్చన చేతసః రజ న్తమోళ్యాం హీనస్య వద్ధ నత్త్వతయా సతః న స్థాయీ కథ్యతే విజ్ఞైర్విభావస్య పృథ కయా పృథగ్విధత్వం యాత్యేష సామాజికతయా సతాం రజ స్రమోగుణముల స్పర్శయులేని శుద్ధసత్త ్వన్వరూపము గల మనస్సు నకు ఆస్వ్యాదాంకురకందము లేక యానందము ఆను ధర్మము గలదు, అదియే స్థాయి ఒక్కటే రస మనియు దానికానందము స్థాయిభావమనియు నతని 4 ఉ త్త్రరదామచర్శిత వ్యాభ్యాతయగు వీరరాఘవపండితు డిట్లు వాసెను ఇద మత కవేర్మతం -ాయద్యవీ శృంగార ఏక ఏవ రస ఇతి శృంగార _పకాళ శారాదిమతం తభావీ (1పాచుర్యాత్‌ రాగివిరాగి సాభారణ్యాత్‌ కరుణ ఏక వన రసః అఆన్యేతు తద్వికృతయ ఇతి

తృ తీయా శ్వా నము 8189 సిద్ధాంతము ఆట్టగుచో భిన్నభిన్నరసములు లేవా? ఉన్నచో వాని కన్నింటికిని, నొక్క యానందమె స్తాయి యెట్లగును ? అను (పళ్న కతని సమాధానమిది ..-- సృటికము ఇజపాకుసుమాది నానాపదార్థముల సంయోగమువలన నోకతలి నెజ్జగా, నొకతూరి పచ్చగా నొకతూరి నల్బగా గనయిడునట్టులొక టియే యగు. స్థాయి యుత్సావోదిపోవకమొలగు నానావిధ విభావాదుల సంయోగమువలన వీరమనియు, అద్భుతమనియుం. గరుణఇమనియు, నీ విధముగా వివిధాకొారమును దాల్ఫు చున్నది. మజటియు

రసస్వానంద ధర్మత్వా దైకథ్యం భావ ఏవపి ఉపాధిలేదాన్నా నాత్వం రళ్యాదయ ఉపాధయః ఘట శరావాది నానావిధ ప్యాతములందుం బెక్కు (పతిబింబములు ప్రతి వలించినను సూర్యుని బింబ మొక్కటియే ట్రునవిధమున నుపాధిరూపములగు రత్యాదులందు భేవ మేకాని యానందమున భేదములేదు. (కాన నొక్క టేరసము) ఈ సిద్ధాంతము దుష్టముగాదు ఏలన నన్నిరసములవలన గూండ 6 కలుగు నానశంద మొక్కటియే అనందములో భేదము లుండవు. కావ్యమున శృంగారము వలన( గలుగు నానందమును కరుణమువలన గలుగు నానందమును నేక మే. విభానాదులభేదమును బట్టియే రసభేదము లేర్పడినవి భోజుని సరస్వతీ కంర్తాళ్లరణ మునకు నొక వ్యాఖ్యాతయగు క్‌ నదసషిం వుండు గూడ రసాస్వౌద మొక్కటే యని చెప్పెను ఎట్టన “అష్టావేవ స్థాయినః ఇతి కుతః ? తావతా మేవ స్వాదాత్మకత్వాత్‌ ఇతిచేత్‌ కి మేతేష్వనుస్యూత ఏక ఏవ స్వాదాత్మా ? తర్జ్యనతరమిదముక్తం ” ఏతేషాం కూటస్థ ఏక ఏవ స్వాదాత్మా = ఏతే చ తద్విశేషా” ఇతి ఎనిమిదే స్థాయిభావములని యేల చెప్పవచ్చును? అవియే స్వాద్యమానము లగు నందమేని వీనియందొక్క- స్వొాద మే యనుస్యూతముగాంగలదా ? అఫ్లేని( జఇెప్పంబడకయే వీనికి. గూటస్థమగు నాఠకటే స్వాదాత్మ గఅదని చెప్పంబడి నట్టయినది. ఈ రసము అన్నియును దద్విశేషములే, కావున నెల్లరసములకును స్వాదాత్మ యొక బాటే ఈ మతము నభినవగుప్తుడు దెలుపలేదు కాని యిది యితని సిద్ధాంత మునకు విరుద్దము గాదు రస సమీకరణ (3౧416818) వాదము మవోమహోపాధ్యాయ 5 0006972017 51867 4 4,125 గారు ఆళ్చ్నర్యచూడామజీనాటకో పోద్దాతములో నీ థఠససమీకరణవాదము ల

$14 కావ్యాలంకోర నం[గ్రవాము నిట్టు తెలిపిరి. రస సమీకరణ వాదమున నేదోయొక రసము పకృతిరసమనియు మిగిలిన వన్నియు వికృతిర సము లనియు€ దెలపు సిద్ధాంతము. “గ భం 000986 01 లేం 46761009606 0% 1110860017 04 కండ 860721 3౯600006 *6౯6 266 1౧ లం 41160609 01 5206518109 08 ₹291068 2518 06 10౯6 1090౯480౧6 ?6- 98168 0% 800% 21666006 *౪౭౯6 5290066 69 10 కం? 1119659 01 8970ళుంం18 05017 గుల 13 లం క34జ02 0606818 *సంి 09193664 ఓంణు 7210901101 2064 ఫం206 15 001091026100 11% వెషషళ26ే 0౪61 $ ఏకో రసః కరుణ ఏవ ౦% ల6 ౧౯4౦6021 3166 2౧4 19 గరి2గిరే2 2౯602028 శోకః క్లోకత్వ మాగతః 0% 606 601౯6 ఈ0%1 9146 56009641? లం 19 6 510002-9900606318 ఇ౪౨10స 86274666 0౦910298 *[000 9 వశ 8%120025802 106౧౧ 143 ర౯406-= 1 *010106 10 ఇంగ 116 ీంళ2800304& 8 కరీప్కుత పపకరణ 55108౯8029 9288020624 2౧ 119002 15౯23 ౨9200644 01166౯0618? 2౧4 96061768 2516 26470610? 0౧ లుల లం౦౯౬౯ €1021 9166 2౯ 06 010648 04 ళం అాం ౭616 శ1షం261123 = తీం206ేజ ₹276 0202 2౧6 4౦010174 60౦౧ 1106419? గులాం 15 €౧6 5౯108822-990006316 ఇస 00 ₹70017? 00466 1౧ సంగ డగ ౨&0౮86 166616 8 ౧౦6 ౧9౦ 9068100108 0₹ ౧762100 610166 18 &ంగ6 01 8019106041 ౯66౧0606౧6 00 లం 09106011 3166, 10 లల 3614 6610198 14621 01076 రేం110౧62664 10౧ 29 1010162- 16 అరల 0? 16 0161676 8ల౧)08 018౯616 9066 1186 కరడ116ే292 2064 ౨౧6 2064 09 ౧06 భేం0ం1'664011 9166, 1౧ 6 ఇ611-1900ఇ0ం 41005౫ 0 అల 9021 ౧౦019౫2, వ00)1 రసోఒభిమానోఒహంకారః శృంగార ఇతిగియతే తీరితే 1ం0+ల1? లుల6 18 తీరే 90006018 ఇస. 09 లం లుం0౯6864021 81646 06 ౧2006 6౯53621 1206 10 ల6 716౪9 0 1౯27208 2064 04౯02 ౨౬౯61, 0160664 60 0? 7139 292604 10 119 520162 ౯01౧2 29డే 10 ౧16 ౪16౪9 0 క02006446462 28 లుం£ం3క5664 12 118 మెడిక262౯802101, ౬06 ఇస! 00 06 048061011 81646 164 60 ల 9౯౦6406100 0₹€ లేల ఇంగ6ేలండేంయం466తే 4721020606 96 £60౯6369౯64 ఓ? ౧06 ౦16౧ శ ంంర191000614106 1064 ల6 1166౯ తీరేం0ిఉం1 0190222 0% సేశషస4రేల2 26 లల లండే 01 916

తృ తీయాళ్వాసము 815

17 ౧౯6౮౧”

రసతత్త్వ చర్చావనరమున( బెక్కం డు పండితు లొక్కాక్క రసము నభిమానించి యదియొక్కటే రమని వాదములుచేనిరి, ఆ చర్చల నుండి నాలుగు సిద్ధాంతములు వెలువడినవి మొదటిది కరుణరన నమీకరణము. అనంగా గరుణము (పకృతిరనమనియు మిగిలినవి వికృతి రనములనియు దెలుపుట [ప్మపథమమున నీ కరుణము వాల్మీకినుండి యుత్పన్నమైనది తదుపరి భవభూతిచే. ఏకో రనః కరుణ ఏవ అను విధమున రూపమును బొందెను (లవ్యసిద్ధి ) విమ్మట ఆనందవర్థనునిచే “శోకఃక్లోకత్వమాగతః” అని సిద్ధాం తము చేయంబడెను (రికణసిద్ధి) రెండవది శాంతరససమీకరణము. ఇది మవి భారతమున.౦డి యవతరించి యళ్వ ఘోమని కారీపు త్త) పకరణము శ్రీహర్హుని నాగానందము కృష్ణమి శని (పళలోధచందోదయము అను వానియందు రూపొంది (లత్యసిద్ధి యానండవర్థన ఆభినవగుపుల (వతిభావంతముల%ు వాదములచే సీద్ధాంతిత మైనడ (లవణసిద్ధిమూండవట్షి శృంగార రససమీకరణము ఇడిసృష్ట్యాది నుండియు మానవ[పకృతియందు బద్ధమూలమై మహాకవీశ్వరులగు కాళిదాస బొణులం యమోఘ నిర్మా ఇళక్తిచే ననుకరింపరాని విధమున వ్య క్తీకృతమై (లక్ష్య సిద్ధి) యా ర్యాత్మి కోన్నతినిం బొందినస్వార్థర హిత _పేమయే లక్యుముగాంగలది. భోజుండిద్దానిని “రసో౬భిమానోఒహంకార శృంగార ఇతిగియళే” అని కీర్రిం చెను (లక్షణసిద్ధి) నాలవధి యద్చుతరససమీక రణము సాహిత్సదర్చశమున నుదాహరింపంబిడినట్టు వారాయణధర్యదత్తులచే మొదట సిద్ధాంతముచేయబడివది (లవజణసిద్ది) విమ్మట ఆశళ్చర్యచూడామణియందును, ఆద్భుతదర్పణమునందును రూపొండికది (లవక్యసిద్ధి).

కరుణ మొక...టియే పకృతిరసము * మిగిలిన వికృతిరసములని కరుణ సమీకరణవాదులవాదము శాంత మొక్కటియే _పకృతిరసము మిగిలినవి వికృతి రసము9ని శాంతరససమీకరణవాదుల మతము శృంగార మొక్కటియే రసముః మగిలినవన్నియును భావమలేయని శృంగారరససమీకరణవాదుల మతము, అద్భుత మొక్కటియే పకృతిరసము * మిగిలినవి వికృతిరసములని యద్భుత సమీకరణవాదుల మతము

భరతమతానుసారముగా నెనిమిదిరసములున్నను నందు [బధానరనములు నాలుగుమవూ తమే. ఆవి శృంగారము రౌ్య(ద్రము, వీరము, బీభత్సము మిగిలిన నాలుగు రసములును వీనినుండి పుట్టినవే, ఎట్టన శృంగారమునుండి వోన్యమును, రౌౌదమునుండి కరుణమును, వీరమునుండి యద్భుతమును, బీభత్సమునుండి భయానకమును కలిగెను శృంగారతిలకమున నిట్లు చెప్పంబడినదని విద్యా నాథుండీ (క్రింది శ్లోకము నుదాహరించెను

816 కావ్యాలంకారసం[గహము వాస్యో భవతి శృంగొరాత్‌ కరుజో రౌదకర్మణః అద్భుతళ్ళ తథా వీరాద్బీభత్సాచ్చ భయానక్రః ఇది (పాయో వాదము. శృంగార మునుండి జన్మించినహాస్యమే కాక కేవల హాస్మరసము గూడ( గలదు ళూడు.డు. గురోర్గిరః పంచదినాన్యధీత్య వేడాంతళాస్తాంణి దిన్మతయంచ అమీ సమాఘాయచ తర్క వాదాన్‌ సమాగతాః కుక్కుట మిశ్రపాదాః ఆయిదుదినములలో( బూర్వమీమాంసా శాస్త్రమును జదివి మూండు దినములలో వేదాంతము వెలిగించి తర్కుశాస్త్రమును మూచూచి కుక్కుటమి[ళ ్రాదులవారు వచ్చిరి ఇటు శృంగార సంబంధములేదు. ఇష్టజనస్య వినాశాచ్భాపాత్హ్కేశాచ్చ బంధనాద్వ ్యసనాత్‌ ఏత రర్థవిశేవైః కరుణాఖ్యరననృముదృవతి. (నాట్యళాస్త్రము) ఇష్టజననాశ మువలనను శావమువలనను శ్రేశమువలనను బంధనమువల నను వ్యసనములవలనను గరుణరసనముత్పన్నమగును పె శ్లోకమున గరుణము రౌ దకర్మమువలన( బుట్టునని చెప్పబడియున్నది ఈ యిష్టజననాళాదులకు రౌద్రము కారణముగావచ్చును ఇన్తే మిగిలికవానిని/గూడ6 జూచుకొనవలెను. భరతమతానుసారముగా. గోందజిమతమున నెనిమిది రసములున్నను, గొందటి మతమున దొమ్మిదిరనములున్నను మహాకావ్యమున “ళృంగారవీరయో రన్యతరన్య ప్రాధాన్యం” అని (ప్రతాపరుదీయక రయు “ళ్ళంగార లవీరశాంతానా మేకోఒంగీ రన ఇవ్యతే అని సాహితదర్పణక ర్తయు వచించిరి సాహిత్యదర్పణ క ర్తయే కాంతమును బేర్కొ నెను కానియితర లాతణికు లెల్టరును శృంగారవీర ములలో నొక్కటియే యంగిరసమనియు, మిగిలిన రసము అంగరసము అనియు వచించిరి. మిగిలిన రసములకన్న వీనికే (పాధాన్యమిచ్చుటకు గారణమేమి? “శ్ళంగార ఏవ మధురః పర [వవ్హోదనో రనః” అని ధ్వన్యాలోకము. (శృంగారమే మిక్కిలిమధురమును ఆనందజనక మును నగు రనము) ఈ రనము మాధుర్య్మమును బట్టియేవా యానందజనకము ? కాదు. జగత్తుయొక్క యవి చ్చిన్నతక భోగేచ్చ ప్రధానమైనది. “* పజాతంతుం మావ్యవచ్చేత్సీః” (నంతాన రూపమగు సూతమును [దెంపవలదు) అని వేదము నుడువుచున్నది. “సంతతి శృద్ధవంశ్యా హి పర్మజేవహచ శర్మణే (పరిశుద్దవంశమున( బుట్టిన సంతానమిహ పరతోకములం గల్యాజము(గూర్చును ) కాన్‌ నంసారసాధనమైన నంభోగ ముపాదేయము మజియు “శ్రియాణాం ఖలు ధర్మ్మ్యాణాం సత్పత్న్యో మూల శారణం” (ధర్మబర్ధములై న కర్శల క్షు త్తమురాం(డ్రగు నిల్హాండు మూలకార జము). అని కాళిదానకవి వచించెను ఈ శృంగార రసమునకు థ్రీ మహీ విష్ణువే యధిదేవతగాం బేర్కొన(బడి యున్నాండు దీనినింబట్టి దీని (ప్రాము

తృతీయాశ్వాసము 817 ఖ్యము దెలియంగఅదు. ఈ శృంగారము ధర్మతత్పరులచే నవంంబింపండి లోక కల్యాణ హేతువగును. భర్మావిరుద్ధమగు కామము లేకి శృంగార ముపొ డేయమే. యగును * ధర్మావిరుద్దు భూతానాం కామోస్మిఒభరతవర్షభ ” “నేను (థ్రీకృష్ణండు) మనుష్యులయొక్క ధర్మావిరుద్ధమగు కామమనుం” అనంగా “గాము న్వరూపు,డనో అని భగవర్గీతలో. జెప్పణడియున్నది పురుషార్థములగు ధర్మార్థ కామమోశిములలో నై హికలత్యములగు ధర్మార్థకామ ములలో ధర్మము (పధానమైనది. ధర్మము ధర్మవద్ధమగు నర్శమును, ధర్యార్థ బద్ధమగు. కామమును లక్ష్యములు అర్థకామముల నణ(చినధర్మమే లోక కల్యాణ హేతువగును కావున ధర్మానుబంధియగు శృంగార మే యత్యు త్తమము అదియే యానందజనకము, అట్టి శృంగార మే కావ్యనాటకములో (గావ్యామని దానికి. భాధాన్మమొసంగిరి.

ఇట్టీ శృంగారము క్షు దులచేంబడినచో నది ధర్మహీనమగును “ఉతమ (పకృత్మిపాయః రనశ్శృంగార ఇష్యుతే” (శృంగారర సము తమనాయకా శితము) అని సాహిత్యదర్పణకారుండు లోకోత్తర నాయకాశయేణ శృంగొరన్య పరి పోషాతిశయః” (లోకో త్త్రరనాయకావలంబముచే శృంగారరనము పుష్టమగును) అని (పతాపర్నుదీయము.. దీనిచే ధీరోదాత్తు.డైన నాయకుండే యీ శృంగార రసమున కాలంబనమై యుండి యుత్తమమయిన గొర్హ్యస్థ్యమును (పదర్శించిననే *“యథారాజా తథా[పణా అన్నట్టు లోకమాతని ననునరించుచుండును ప్రజలు ధర్మపరుండగు [ప్రభువును సేవించిన ట్లధర్మపరుని సేవింపరు వేనునివలె నట్టి వానిని. బద(బష్టుని. జ్రేయుదురు _ప్రాచీనకాలములో మనదేశమున రాజు ధర్మపరుండుగా నుండెడివాండు ధర్మమభివృక్డి నొందిన ట్రధర్మము వర్ధిల్లదు ధర్మము నణచిన కామమున మునిగి యగ్నినర్జు;డు తుదకు క్షయరోగముచే మృతినొందెను ధర్మము నణంచిన యర్థవిపానతో దుర్యోధనుండు సకుటుంబ ముగా నశించెను ధర్మపరుండగు ధగ్మరాజునకు లొంగియుండి యర్థపరు(డయిన భీముండీప్సితమును బొందెను. కాంబట్టి యర్థకామముల నణంచిన ధర్మము (ప్రధానము ఊ త్తమనంస్కారము గలవారే యిట్టి ధర్మబద్ధమగు శృంగారమున కాలంబినము కా(దగినవారు అట్టుగొనినా డది కు దశ్ళంగారమగును సాధార ణుల కృంగారమ.న ననుఖావాది సామ గి తగినంత లేక పోవుటవలన నచ్చట రసము పుష్టముగాకు కాన నది రనముగాక రసాభఖాసమే యగును రసా శ్రానమైనను బరకీయారతిని విడిచి తిర్యజ్హే చృగతమగుచో నది యుపాదేయమే యగును అం దాస్వాద్యత గలదు. కాన జగదవిచ్చిన్నతకు( దన్మూలమున లోకకల్యాణమునకు శృంగారము త్తమమయినదే ః అది పరమపవి_తముగా నుండవలెను త్షుదముగా నుండరాదు.

818 కావ్యాలంకారసంగ9హము ఛాకుంతలమున దుష్యంతుండు శకుంతలను దిరస్కరించిన ఘట్టమును జొడ.ండు, మహర్షియగు కణ్వునిదేంబంపంబడి పూ జ్యురాలగు గౌతమిచేతను శిష్యులచేతను గొనిరాబడి స్వయముగా సౌందర్యాధిచేవతవలె నున్న శకుంతలను బైంగా నేను నీ భార్యనని చెప్పుచున్నను దుష్పంతుడు దికప్పరిఎ వెను వలన, వివాహము సేనికొన్నట్టాతనికి స్మృృతిలేదు పరస్త్రీ ర్శపాంసులుండ నగుదు నేమోయని యాతనిక భయము ఇట నాతని ధర్మబుద్ధి మెచ్చుకొనందగినది గదా । దొరకుటయే తడవుగా దానిని. దన యంతఃపురములోనికి గొనిపోలీదు మటొకరి(. జూడు(డు (శ్రీరాముని కుమారుడగు కుళుండొక గదిలో నిదించు చుండ(గా నాతని యొద్దకొక తీ (ఆయోధ్యాపుర ఎక్ష్మీ)వచ్చినది ఆమె యయోధ్యా పురలమ్ష్మీయని యాతనికి దలియదు అప్పుడామెను జూచియాతండనుచున్నాడు (క్రాత్వం పభేః కస్య పర్మిగహోవా కింవా మదభ్యాగమకారణం తే అచక్వు మత్తొ్య వశినాం రఘూణాం మనః పరస్తీవిముఖ పవృ త్రి ఓ కల్యాణీ నీ వెవరవు? ఎవని భార్యవు ? ఎందులకు వచ్చితివి ? రఘువంళస్థులు పరన్త్రీవిముఖులని [గహించి యెందులకు వచ్చితిపో చెప్పుము ధర్మపవృత్తీయన6గా నిట్టిదికదా ॥ ఇళ్లే వీరరసము గూడ ధర్మరతకత్వమూలమున లోకకళ్యాణ హేతు వగును వీరలలో స్వార్థత్భాగము ధర్మపరతం,త్వమును ముఖ్యములు. వీరు లగు శ్రీరామ యుధిష్టిరాదుల స్వార్థత్యాగము ధర్మనిష్టతలు వివరింప(బనిలేదు గదా కావున వీరరసమునకును నాలంబనము ధీరోదాత్తులే కావలయును ఏ రనమువలన లోకకళ్యాణము కలుగునో వానికి. గావ్యమున( _బాధాన్య మిచ్చిరి. భరతుండు శృంగారవీరములకే [పాధాన్యమిచ్చినను దరువాతి విశ్వనాథాగులు శాంవరసమునకు. గూడ నసమానస్థానమిచ్చిరి ఈ మూండే ధర్మానుబంధము గలిగి లోకకల్యాణ హేతువులగును. * అద్బుతము శృంగార వీరములతో సంకరముగానే యుండును శృంగార వీరశాంతనాయకులు స్వార్థమును ద్యజించి ధర్యతత్పరత్వమున వర్తించుచోట్ల నద్భుతరసము కనంణడుచునే యుండును. *కొలదరు కావ్యమున వీరళ్ళ:గారములే యుండవలెశన్న నియమము భరశు(డు సేయలేదనియు భరతుని “ళృంగారో వీర ఏవ వా" అను వాక్యమునకు టై మర్థము(గాద నియు లోకపసిద్ధినిం బట్టి మ్మాతమే శృ-గారవీరములను (టగహించెననియు( జెప్పుచు. గరుణ రౌదాది రసములను గూడ (ప్రధానముగా (గ్రహించి కావ్యములను రచింపవచ్చుననియు ను త్తరరామచరి[తమున భవభూతి కరుణమును వేణీసంహారమున భట్టనారాయణుడు రౌద్రమును (బధానముగాం జేసిరనియు నిదేవిధమున నితర రశములను గూడ (బధానముగాంజేసి కావ్య ముల రచింపవచ్చుననియు. దెలుపుదురు.

తృతీయాళ్వాసము 819 “వీరమ్యైవ చ యత్కర్మ సోఒద్భుతః పరిక ర్రిత్‌ (వీరుని కర్మయే యద్భుత మనంబడును. ఆనంగా నద్భుతర ఫముగి 6 బరిణమించును) అని భరతుడు. ఇట్టి లోకోత్తర కావ్యమును గుజించియే "విశ్వ శేయఃకావ్యం అని నన్నయభట్టు వోకొనినాండు కరుణ భఖీళత్స భయానక హాస్యరనముల కట్టి లోకో త్రర నాయక్శాశయత్వ మక్క-ఖలేదు. వీనికున్నంత ధర్మానుబంధము వానికిలేదు ఈ కారణమ.లను బట్టి శృంగార వీరళాంతములకే కావ్యమున (వాధాన్మము స్వీకరింపంబడినది. స్థాయి థఖావములు కం. రతి వోన, శోక, యత్నము, అతిభీలి జుగుప్స రోష, మచ్చెరువు, శమం, బతుల[కమమున నవి సాం ఆ (పతము రనస్టాయిభావఖావ నంజెందున్‌. గ్‌ శృంగార, హాన్య, కరుణ వీర భయానక, బీభత్స ర్నౌద, అద్భుత, శాంతములను తొమ్మిది రనములకును (గఎమిగా రితి వీస, శోక యత్న (ఉత్సాహము) భయ, జాగుప్సా [క్రోధ విస్మయ ళశళమములు స్థాయిభొవములు స్థాయిభావము లనగా వాననారూపమున సామాజికవృదయముననున్న రత్యాదులు, “చిరంచి త్తేఒవతిన్టంతే స.ఐంధ్యంతేఒనుబందిభిః రనత్వం యే [వపద్యంతే పసిద్ధాః స్థాయినోఒ_త తే సజాతీయైర్విజతీయె రతిరన ౧౮తమూ ర్రిమాన్‌ యావ్యదనం వర్తమానః స్థాయిఖొవ ఉదాహృతః” వీని యర్థము వెనుక వివరింపంబడినది కం. రసములకు. దొమ్మిదింటికి6 బొపంగిన యౌ స్థాయిభావములకు నొనర్హు న్‌ రసీకత లతణ లమ్యము లసద్భృశ రపశా(న్తు వే త్త అౌ సౌననంగన్‌. ళా స్పష్టము. రతి లక్షణము కం. తరుణీమణులకు. బురుషుల కరయః:గ సంభోగవిషయమగు నభిలాషు

లకీ0 కావ్యాలంకొరసం[గహము

స్పురణము మనముల( బొడమీన

ధరలో నది రతి యనంగం దగు నెట్లన్నన్‌ = ణా

పురుషలకనుటకన్న!( '“దరుణుల కనటయు కము తరుణీతరుణులకు మనస్సున జౌడమిన నంభోగవిషయకమగునభిలాష లేక కామము రతె. “త్యత్ర సనంభోగవిషయక ఇచ్భావిశేషో రతిః” (నంభోగవిపయకమగు నిచ్భావిశేషమే రతీ ఆనియు, " యూనోరన్యోన్యవిషయా స్థాయినీచ్చా భవేదతిః (యువతీ యువకుల యన్యోన్యవిషయక మగునిచ్చయే రతి) అనియును రతిలమణము కానంబడుచున్నది. కొని రంగంగాధరకారు(డు “తత త్రీ పుంనయోరన్యోన్యా లంబనః (పేమాఖ్యశ్చి త్తవృ త్తివిశేషో రతిః స్థాయిభావః ' (స్రీపరుషమలయొక్క యన్యోశ్యాలంబనము గల (పేమమను చి త్తవృ త్రివిశేషమైన రతి స్టాయిభావము) అని వచించెను ఇట సంభోగేచ్చ యసక ,(పేమరూపమగు చి తవృత్తి విశేషమే రతియని నిర్వచింపంబడినది ఈ లవణమే సముచితము, రసము లును భావములును నివ్వన్నియు జి త్తవృత్తివిశేషములే యని గుర్తుంచుకొన వలెను విభావాదులడే లెప్సగా! బరిపుష్టములయినచో యా చిత్తవృ త్తివిశేష ముబు రసములనియు అపరిపుష్ట్ణము లబినచో భావములనియు వ్యవహరింపం బడును. ఈ రతియొక్క యవస్థ లీ [కింది విధమునం బెద్దలు దెలివిరి,

అంకుర పల్పవ కలికా (పసూన ఫల భోగభా గియం [కమళః

(ప్రేమా మానః, ప్రణయః, స్నేహో, రాగోఒనురాగళ్చ.

ఈ రతి యంకురావస్థయందు! (బేనుమనియు బల్లవావస్థ్టయందు మాన మనియు. గలికా (మొగ్గ) వస్థయఆదు (బణయమనియు౧ బుష్పావస్థయందు స్నేహమనియు, ఛలావస్థయందు రాగమనియు భోగావస్థయందనురాగమని య జెప్పణడును ఇందు “అంకుర ..వలాంతమగు పంచావస్థలు “ల రతీ పూర్వ రాగమున ననగా సంభోగావస్థకు( బూర్వుమునను భోగావస్థగలరతి సంభోగ మంగును నుండును పూర్వురాగమున సీ పంచావస్థలుగల రతివలన నాయికకు గొందజి మతమున దళావస్థలును మటికౌందతి మతమున ద్వాదళావస్థలును గలుపను ఆ యవస్థలు ముందు తెలియును,

“* ఆదౌ వాచ్యః స్రీయా రాగః పుంసః పళ్ళా త్తదింగితై

ఈ రతి (పథమమున నాయికకే కలిగినట్టును నా యా యింగితములచేం బిమ్మట నాయకునికి గలిగినట్టును గావ్యమునం వర్జింపంబడవలెను ఒకానాకచోం (బథమమున నాయకునికే కలిగినను నాయికకే కలిగినట్లు వర్ణించట హృద్య మార్గము ఏలన నాయకుండు పౌరుషో పేతుండై యుండవలెను ఆనంగా ధైర్య ఫ్రైవ్యాదులు గలిగి యుండవలెను. అట్టయిననే యాతండు శోభిల్దును. కాన

(21) తృతీయాక్వానము కల్తి! నాతనీ మనస్సున. (బభమమున రతిగలిగినను గొవ్యమున నవృదయులు దానిని నట్టు నిఐంధింపరు ఈ విషయమ.ను ర్యుదటుండు గూడ నిట్టు దెలిపెను. పూర్వం నారీ భవే దక్తా పుమాన్‌ పళ్ళ్చాత్తదింగితై ః తత సృంభోగలీకేతి స్వభావసుళగా స్ధ్‌తిః మొదట శాయిక నాయకుని. జూచి యనురక్తురాలు గావలెనుః దాని యింగితములచే( బిమ్మట నాయకుండనురక్తుండు కావలెను , విమ్మట వారి సంభోగలీల , ఇది స్వభావసుందరమగు విధము ఊఉ చల్లందనం బె చంద్రునకు, జక్కందనంబి పనూనధన్వికిన్‌ ; నల్లలితోరుపొరభళమె చై[తున; కొక్కనికొక్క మేలిమే ఇల్లముగాక; నాపతి యుదీర్థ్య గుణాఢ్యుండు వారసింవాభూ వల్ల భు డట్లు నర్వగుణవై భవ మెవ్వరికై నం గల్లునే? ౧౦ ఒక నాయిక నరసభూపాలుని గుణముల నిట్లు నుతించుచున్నది; చం్యదున కొక్క చల్చందనమే కలదు, మన్మథున కొక్క చక్కందనమే కలదు" దైతున కొక్క సొరభమే కలదు ఇందొక్కక్కరి కొక్కాక్క గుఇముమాతమే కలదు ; నా ప్రియండగు నరసభూపాలుండు నర్వగుణాడ్యుండు ఇట నాయికచేసిన నుతివలన నరసభూపాలునియందామెకు(గల రతి వ్య క్త మగుచున్నది. ఇట దనకు రతి యుదయుంచినట్లు నాయిక నోటిమాటలతో దెలుపలేదు ఆ వర్ణనముచే వ్య క్తమగుచున్నది. హోాసలక్షణము కం చేకొని య (కూరములగు నాకారవికార చేష్ష లాలోకింవన్‌ గై ళొను మనోవికాస స్వీకారము వోసమయ్యె విను మెట్లన్నన్‌ ౧ం “అకూరములగు' నకు 'ఆతివిక గతములగు” అని పాఠలాంతరము ఇదయే లెస్స మళశియు వికృతసంభాష ణచేం గూడ హానము గలుగును. కావున “కం చేకొని యతివికృతములగు నాకారా లాపచేష్టి తాదులు చూడన్‌*ో అను పొఠము యుక్తము “అతివికృతముల మున యాకారము, ఆలాపములు చేష్టిత ములు మొదలయినవానిని, జూచుటచే. గలుగు మనోవికాసమే వోనము” అని యర్థము ఈ యర్థమే యీ కింది సాహిత్యదర్పణ రసగంగాధరముల లషణ ములంది గొనణబడుచున్నది.

928 కావ్యాలంకార సల్యగవము వికృతాకారవాగ్వేషచేష్టాదే ర్న ర్తకాదృవేత్‌ వోస్యో వాసః స్థాయిభావః = అని సాహిత్యదర్చణము. వాగంగాదివికారదర్శనజన్మా చి త్తవికాసోఖ్యో వోసః (వాగ్వెకారములను అంగవికారములను జూచుఓ వలనం బుట్టిన చి త్తవికాసరూపమగు వృ త్రివి శేషమే వాసము) అని రసగంగాధర లతణము చ. అభె! యిదె? వచ్చెవచ్చెనరపాధిపుదాడియటంచు. జాఇముల్‌ 'జెదరి బరీదుంజేగు'నెడం 'జెంపరి ఖానులు వెన్మముందుగా. గళిని వాయాళినెక్కి హయకంధరముల్‌ పొడగాన కవ్పుడే చదిపిరి వాజిమ_న్తమ.ల శ్యతులంటంచు భమింతు శెంతయున్‌, కా బరీదు. డను నొక ముసల్యాను పభువు నరసాధిపునిచాడి “పచ్చె వచ్చె ' నని సేనలు బెదర(గా దాను బరుగిడెనుు. ఆతసి సేనానాయకులు విఖాంతులై గుజ్జముల పై వెనుక ముందుగా ( గూర్చుండి గుజ్జపు(దలలను గానక యప్పుడే నరసభూపాలుని సైన్యములు వచ్చి తమ గుజ్జుపుం దలలను (ద్రుంచినవని (ళఈమపడిరి ఇట ఖానులు వెన్సముందుగా. గూర్చుండుట యను వికృతచేష్ట వోస మును వ్య క్రము సేయుచున్నది [పఠాపర్ముదీయము నందలి యీ కింది క్లోకము వాసమునకుం జక్కని యదావారణము. బ్నెభాణాన్‌ కబరీర్ధ లౌంజనద్భృళః కృత్వా కుచౌ కృతివమౌ 'వేషాన్నిశి కాకతీంద్రనగరే (బచ్చన్నరూపాన్‌ నృపాన్‌ దృష్ట్వా కైమమపాన్య వక్షసి కుచావాకృష్య నీవీల్చ ఎలో హీహీకష్ట మితి త్యజంతి ఏపణ్మిశేణీవు ధూర్తా విటాః తాం కొప్పులు పెట్టుకొని కన్నులకు. గాటుకి పెట్టుకొని, కృత్రిమ న్తనములు ధరించి స్త్రీ వేషములతో, విచ్చన్నరూపుల్లై కాకతీరదనగర వీధుల లో జనుచున్న శృతురాజులనుజూచి దుండగీం డగు విటులు వారి దువ్వలువ లూడ్చి కుచములులా!గి నీవినిందాకి హీహీ యని నవ్వుచు. వారిని విడుచు చున్నారు శోకలక్షణము కం, హితజనవిరవావ్యథచే నతిశయమై జనుల మానసాంభోజమునన్‌

తృత్రీయళ్వాసము లిఏ8 (పతిదినము పొడము దుఃఖం బతిభూమివహింవ శోకమగు నెట్లన్నన్‌.- ౧కి *“పహితజనవిరహదుఃఖమ. నంగలుగు దుఃఖమతిళశయించినచో కోకమగును అనియస్థ్రము ఇట “వృథచే. బొడము దుఃఖము అనుట పొరపాటు మళియు నొక హితజనవిరహముదచేతనే శోకము గలుగదు ఇష్టజనన్య వినాశాత్‌ శాపాళ్సేశాచ్చ బంధనాద్వ్య్యసనాత్‌ ఏత్రై రర్థవి శేషెః కరుణాఖ్యర .న్సముద్భృవతి (నాట్యళాస్త్రము) ఇష్టజనవినాశము శాపము క్రేళము బంధనము వ్యసనము మొదలయిన వానివలన గరుణరనము గలుగును వ శియుకు రసగంగాధరమున “పు_తాఓవియోగమరణాదిజన్మా వై క్రవ్యాఖ్యశ్చి త్తవృ త్తివి శేషళ్ళోకః” (పుత్రుండు మొదం గువారి వియోగములవలన(గాని మరణాదులవలన(గాని కలిగిన వైక్సబ్యమను చిత్తవృత్తి విశేషమే శోకము) అని లక్షణము చెప్పంబిడినది. ఈ రెండు లతణ ముఎను నమగములు కాన [గావ్యములు మజియు లక్ష్షణపద్యమున “దుః ఖంబతిభూమి వహింస శోకమగు” నని యున్నది “ళోకన్య పరిపోషః కరుణః” (శోకమయొక్క పరిపుష్టావస్థయే కరు ణము) ఆని కలదు ఆకిళూమిని వహించిన శోకము కరుణమే యగునుగదా కాన నది శోకస్ట్థాయిభావలక్షణముగాక కరుణరకలక్షణమగుచున్నది “ఇష్ట జనవిరవహాదినా ఆత్మని దుఃఖాతిభూవి శోక ః” అను పకాపర్నుదీయ శోకస్థాయి భావలమణము గూడనీ దోషగస్త మగుచున్నది చ. పతుల నృసింవు శార్యశిఖపొలుగం "జేసిన యట్టి పొపపున్‌ శతధృతికి తటం జలము.జాఅదు, మముగను చావపావక (వతతులపాలుచేనెె నని పల్ముజటు రోదనమఃదు విద్విష త్సితులకు బాప్పపూగములె చాలు వనోనలమున్‌ వారింపంగన్‌ శ తుకాంతలకు భ రృవిరవా కారణమున వావ్పములుదయించినవి ఇట వారి పలుకులును వారి రోదనములును శోకమును వ్య క్తవజచును ఉత్పాహలక్షణము కం, అత్యున్నతలోకో త్తర కృత్యంబులు చేయవేండి క ఫతకృ త్యులిలన్‌ నిత్యము6 దలంచు |పయత్నం బత్యంతో త్సావామయ్యె నది 'యొట్లన్నన్‌ నా

894 కావ్యాలంకారసం గవాము

తా లోకోత్తరకార్యముల సాధింపంజేయ. గట్టి యత్న ముఠ్సావహము. లోకోత్తర కార్యములన నిట దాన ధర్మ, దయా, యుద్ధాదులు

రనగంగాధరమున దీని లతణ మిట్లున్నది.

• పరపరా[కవ హానాది న్మ్యృతిజన్మా _ జొన్నత్యాఖ్యళ్చి తవృ తి విశేష ఉత్సాహః” శతువులయొక్క- పరా కపుమయొక్క_ శ్నీణత దులను స్మరించుట వలన బుట్టిన యౌన్నత్య మత్సావాము మ. అసి. జెండాడి వివృత ముల "శా ర్యాగ్ని చృటం బేల్చి థ

శు సరత్సీరములన్‌ రణోర్వితలను.న్‌ నంకుణ్ణముం జేసి వై

ర్యపషృగార్జంబొనరించి (ప్రోడిగొన= ద్యక్కీ ర్హిససొ్యాఘముల్‌

వెససిద్దించు నె! యంచుంబల్కు నరసోర్వీనాధు యోధావళుల్‌ ,

నరసభూపాలుని యోధులు “ళా తువులనువృక్ష ములను గొట్టివేసి శౌర్యాగ్ని తో[గాల్చి, శస్త్రములను నా(గళ్లతో రణభూమిని వుణముగా(జేసి శతువుల ఈ క్రముచే దడిపినంగాని కీర్తినస్యములు పండునే ? యని పలుకుదురు.

ఇట యోధావళియొక్క. పలుకులు రణోత్సాహమును వ్య క్రముసేయు చున్నవి.

భయలక్షణము ళం [కూరాళారము€ జూచిన

నొారయ నే జనుని హ్భృాదయమందు ననసన్ధాం

కూరాళశంకనమగునది

ధారుణిలో భయమనంగ6 దగు నెట్లన్నన్‌ ౧౮

“కూరాళకారాదికమున అని పాళాంతరము [కూరాకారాదులను జూచుట వలన నేజముని హృదయమందు మరణాదిరూపమహానర్ధశంక కలుగునో యది త్రయము

“వ్యా[ఘదర్శనాదిజన్మా పరమానర్థవిషయకో వై క్షబ్యాక్యశ్చి తవృత్రి విశేషః భయం” (వ్యాఘ దర్శనము మొదలగు వాఇంవలన. బుట్టినట్టి పరమానర్థ విషయకమగు వై క్షబ్యరూపమగు చి త్తవృ త్తి విశేషము భయము) అని రసగంగా ధర లక్షణము ఇట భయము సర్వప్రాణి సాధారణమైనను అప్ప జనునిహృదయ మందు” అని చెప్ప(బిడుటచే. బకుపవ్యాదులకు గలుగు ననర్ధ్థశంక భయము గాదని యక్థమగున_ కాన నిది [పమాదము. జనళబ్దిమునకు జంతువని యర్థము కెప్పుకొన్నచో సరిపోవును

తృతీయాళ్వానము త్‌25్‌

స్థాయిభానమగు భయమునకును నంచారిభావమగు _తానమునకును ఖేద

మేమి ? ఆన శార్దూలాది దర్శనమువలన( గలుగు మరణాదిరూపమవోనర్థళంక

భయము. ఇతరభయహేతువులవలన( గలుగు మరణాదిఖిన్నమగు ననర్థ శంక (శాసనము. ఈ (తాసము వ్వఖిచారిభావము.

చ. అనఘ! నృసింవా! నీయరి వనావళి కేగి గువోగనువ్లుండ్రై యని మరలంగలం గని భయంవడి పాజుచు “నాజిగాదు కా” దని సతి తెల్పినం దెలియండొం! నిషాదులంజాపపవాస్తులం గని విపినేభపం క్రి(గని (కమ్మణ నాజియకా. దలంచుచున్‌ , ౧౮ తా. నిద్రనుండి తటాలునలేచి పరుగెత్తుట ఖార్యదెలిపినన. నమ్మకుండుట,

మొదలగునవి శృతువుయొక్క. భయమును వ్యక్తము సేయుచున్నవి ఇది

సౌమాన్యభయముగాక మరణరూపానర్థ శళంకగానే [గగ్రహింపవలెను. జుగుప్పాలక్షణము

ళం. పలలా స్టిళోణి ళాదుల బలుమాజును జూడ నరుచిభావము లోనం దళుకొత్త నిగర్జ్శణమది తలపోయ జుగుప్స యనంగందగు నెట్లన్నన్‌. ౧౯ ర క్తమాంసాదులను గౌంచుటవలన గలుగు నేవగింపు జుగుప్స, అయితే

కొందఅకు మాంసాదులను జూచుటవలన నేవగింపు గలుగదుగదా । కాననీ

లవకణమనంపూర్ణము (పకాపరుదీయమున “ అర్థానాందోషదర్శనాదిళిర్గర్హ ణా జుగుప్సా” (ఆ యా పదార్థములుదలి దోవదర్శనాదులచే. గలుగు రో(త జుగుప్స) ఆని చెప్పబడినది ఎవనికి దోషము గనంబడిన వానికే రోత, లేని వానికి లేదు. అని యర్థము శచ్చుచున్నది రసగంగాధరమున

• క్రదర్యవస్తువిలో! న జన్ఫావిచికిత్సాఖ్యశ్చి తవృ త్రివిశేషో జుగుప్సా *

(ఏవగింపు గొలుపు పురీషాది వస్తువులను జూచుటవలన: బుట్టినట్టి విచికిత్సయను చిత్తవృత్తిపశేషము జుగుప్స యన+బడును) అని చెప్పబడియున్నది ఈ లతణమే సుందరమైనది ఏలన( బురీషాడిదర్శనమున నెళ్లరకును రోత గలుగును ర క్త్రమాంసాదుల దర్శనమువలన. గానీ పదార్థములందలి డోవ దర్శనమువలన( గానీ, యెల్లరకును రోంత గలుగదు కొందటకు మాతమే కలుగును కావున గదర్యవసువిలోకనమన నెల్లరకును సర్వసాధారణముగా నేపగింపుగొలుపు వస్తువులను జూచుట దీని వలన గలుగు రో(త జుగుప్ప

8926 కొవ్యాలంకారసం,గహము చ తలలు సరోజముల్‌ మెదడుశండము[ కొన్నురు వం తజాలముల్‌ జలఫణు, లస్థిఖండములు, శంఖములై తగు 'నెతు శేర్లలో"6 గలభళపాలనౌాచయముః (గక్కున నెక్కి. చరించు సంగర స్టలుల నృసింవానిర్ధశితశ తువసారనమ త్తభూతనుల్‌ . విం ఇట భూతములు నెతు టేర్లలో( జరించుచున్నట్లు చెప్పబడినవి ఆ నెతు జీర్ణ వర్ణనము జుగుప్పను వ్యక్తిము సేయచున్నది కోధలక్షణము

కం. అవకారళారులగు నరు అపరాధ మొనర్ప 'నే మహావ హుని మనం బు పరిజ్వలితంబగు నది యపరిమిత(కోధమయ్యె నది యెట్లన్నన్‌. విం

“క తుకృతాపచారేణ మనఃపజ్వలనం [కోధః” (శ్నాతవులు సేసిన

యపచారముచే మనస్సు పజ్బలించుటయే [కోధము) అని [వతాపర్ముదీయము. “గురుబంభువధాదిపరమాపరాధజన్మా (వజ్వలనాఖ్యః శ్చి త్తవృత్తివ్‌ శేషః (క్రోధః ఆయంచ పరవినాశాదిహేతుః కుదాపరాధజన్మాతు పరుషవచన ఆఅఆసంభాషణాది హేతుః ఆయ మేవ ఆమర్జాఖ్యో వ్యభిచారీతి వివేకః” (గురు బంధువధాదులగు పరమాపరాధమ.ల వలన. బుట్టిన (పజ్వలననామకమగు చితవృ త్తి విశేషము [కోధము ఇది పరవినాళశనముసేయును, ఈ [కోధము మవాపరాధమువలన గాక క్షుదాపరాధమువలన బుట్టినచో( బరుషవచనములు అనంభాషణము మొదలగువానిని మాాతమే కలిగించును. ఇదియే యమర్షాఖ్య మగు వ్యలీబారిభావము )

చ _స్థిరభుజ వి[కమ[క్రమన్మనింవా! నృసింవా! భవత్కరా(గ ఖీ కరకర వాలసిద్ధుండతి గాఢయళోరసనిద్దింగోరి బం ధురవాయసింధుఠావళులతో రణదుర్ల్గళ నర్గళోన్నలిన్‌ నరబలి వెట్టు దుర్శదననాథరిపు& తినాథయూధమున్‌. చితి ఓ నరసభూపాలా ; నీదేతిక త్రియను సిద్ధుడు కీ ర్రియనురనసిద్ధిని గోరి

యుద్ధభూమియను కాళికి మదించిన శ [తురాజులను నరబలి వెట్టును. ఇట( “గరవాలము నరబలివెట్టును' అనియుంటచేం (గోధము వ్యక్త

మగు చున్నదని యథి[ప్రాయము,

తృతీయాళ్వానమను ఏలి? కాని *కరవాలసిద్ధుండు యళోరససిద్ధినిగోరో యని బెప్పటచే సిద్ధండు రససిద్ధినింగోరి పెట్టు నరబలి యుత్సాహయు కము కాని (కోధయు క్తముగాదు ఇందు( [(గోధమేమియు. గొనరాదు రూపకబలమున( [గోఛమునకుఐదులుగొ నుత్సాహ మే వ్యజ్యమానమగుచున్నది మజియు నిపద్యమున శతుకృతాపచార మేమియును జూప(బడలేదు. కాని యది యాక్షేవించుకొనవచ్చును. ఇందు! గరవాలము కర్రయగుటచే నది యచేతనమగుటచే దానికి మనః్మపజ్వలన రూపమగు చి త్తవృ త్తియుండదు. కాన నీ యదాహరణము చింత్యము. ఈ [కింది కావ్య |పకాశోదాహరణము (గాహ్యము, కృత మనుకృతం దృష్టం వాయై రిదం గురుపొతకం మనుజపశుభిర్నిర్మర్యా దైర్భవద్శి రుదాయుథైః నరకరిపుణా సార్ధం తేషాం సఖీమకిరీటినా మయమహనృజ్మేదోమాంసైః కరోమి దిశాంబలిమ్‌ గి, వీతమర్యాదులై గరుపొతకంబు సలివి సహియించి చూచిన సళరమనుజ పుల మిమ్మెల్ట నే. గృష్ట పార్ట భీమ యుక్తముగ భూతబలియిత్తు ర క్తమునను, ఇది [దోణజవధానంతరవ ర్థునాదులను గూర్చి (కుద్ధండైన యశళ్వత్థామ యన్న పలుకులు ఇట శృతుకృత మవోపరాధముచేం గలిగిన _పజ్వలనరూప మగు (కోధము లెస్సగా వ్య క్రమగుచున్నది విస్మయలక్షణము క0. వివిధాపూర్వములగు వ న్తు వులం గనుంగొనిన చమొడల సుజనుని మదిలో దవిలిన | పమోదవి_న్తర మనిరళవిష్ట్రయమనంగ నగు 'నెట్లన్నన్‌. శకి “ఆపూర్వవస్తు దర్శనా చ్చిత్తవిస్తారో విస్మయో మతః” (అపూర్వము లగు వస్తువుల దర్శనమువలనంగలు గు చి త్తవిస్తారము విస్మయము) అని పతాప రుుదీయము. పద్యములోని “సుజనుని”ొ పదము వ్యర్థము సుజనునికీ మామే చిత్తవిస్తారము గలుగును. ఇతరునికి గలుగదను నర్జమువచ్చును మటియొ “పమోదవి నరము అనరాదు * ప్రమోదవిస్తారము ' అనవలెను. ఏలన “పధనేవావళబ్టే అను పాణినీయస్నూతము ననుసరించి శబ్ద్మపపంచమునందు “విస్తరము అనియు దదితరవిషయమున “విస్తారము అనియు నుండవలెను,

820 జావ్యాలంకారసం[గహము శబ్దవి సరము, చి త్రవిస్తారము- మొదలగునవి కాన. బమోదవిగ్శి రమనవలెను రసీగంగాధరమున “అఆాకికవస్తుదర్శనాదిజన్మా ఆశ్చర్యాఖోః పస్మయః(ఆలౌకిక నగు వస్తువులను జూచుటవలన( బుట్టిన యాళ్చర్యమ ఎచి త్తవృ తివి శేషము విస్మయము) అని లక్షణము సేయంఒడినది చ, ధరణిన ఫనీింవాభూవరు (వతాపమవోతవమబ్ధి తొండక ర్పరములు నిండి త్మీవగతిం బర్వ నఖర్వస? ర్వవె రిభూ వరులు వడంక సాగుదు రవార్యనవవ్యజ” "త్తప్మత వె ఖరులు దొలంగంక్రేయుదురు కన్నుల జీ కటికప్పృ్రచుండంగన్‌. తా నరసభూపాలుని (పతాపరూపమగు బీథైండ (బవ్మోండమునం దీజ్హముగా( గాయుచుండ(గా శ్మతురాజులు కన్నులు వి అుమిట్టుగొని వడంకుచు. దమ ఛ్యతచామరాదులను దొల(గించుకొందురు నరసభూపాలుని (వ్రశాపము విహ్మాండమంతం ఏం గవ్పీ మిజుమిట్లు గొలుపుచుండిను ఈ యవపూర్వ వస్తుదర్శనమువలన శ సరాజులకు విస్మయము గలుగుచున్నది వారి చేష్ట లా విస్మయమును వ్యక్తము " యచున్నవి భూవరులు వడంకసాగుదురు వడ(కుట భయకార్య్మము మిఆుమిట్టు గొందురు ఆడే విస్మయము శమలక్షణము కళ. నిరుపను వై రాగ్యాదుల కరవై. నికృలతంబూని వృాదయము తికమై నరులకు౬ బరిణతిం అతెందిన ధరలో నది శమమనంగందగు నెట్లన్నన్‌. ౨౫ రా, వై రాగ్యాదులచే మనస్సు విషయములనుండి నివృ త్తమ ఎట ళమము. “*వై రాగ్యాదినా నిర్వికారచి త్రత్యం శమః (వైరాగ్యాదులచే జిత్తము విర్వకారమై యుండుట శమము) అని _పతారుదీియము “నిత్యానిత్యవస్తువ్‌ చార జన్మా విషయవిరాగాఖ్యో నిర్వేదళ్ళమః ” (ఇది నిత్యము ఇది యనిత్యము ను విచా రమువలన బుట్టిన విషయవిరాగమను పేరుగల చి త్తవృత్తివిశేషమగు సిర్వేదము శమము) అని రసగంగాధరలతణము ఉ. మోర భవాదిదుఃఖములం గుందగ్‌ నీక నృసింవుండౌర 1దు శ్వారఫల[వదంబగు విరక్తిసుఖం బొనరించెనంచు నీ వై రులు మౌనులైై విపినవాటిని నీవ గురుండవంచు నీ ీరిటి యతరంబులె జపింతురు (శ్రీ నరసించహభూవళరా ! 9ళ్సా

తృ తీయా శ్వాసము 829 తా నరసభూపాలుని క్మాతవులు సంసారపశిత్యాగముచేసి యడ వుల నాళ యించిరని చెప్పుటచే వారి వైరాగ్యము వ్య క్తమగుచున్నది. ఇట క(తురాజులు సంసారపరిత్యాగము సేయుట వా స్తవికమగు వైరాగ్య మునంగాదు [పాణాపాయము దప్పించుకొనుటకై యరణ్యవాసము సేసిరి. అట్టిచో నిది యు క్తమైన యదాహరణముగాదనవచ్చును కాని మొదటగ్యబాణాపాయ భయముచేతనే సంసారపరిత్యాగముచేసి యరణ్యముల న్మాశయించిరి [కమముగా వారి కచట యథార్థమైన వైకాగ్యము గలిగినది కావుననే వారు నృసింహ నామాక్షరముల జపించుచుండిరి. మొదట వారికాసంసారపరిత్యాగము కష్టముగా నున్నను దుదకు “గిళ్టును మేళ్ళకే వచ్చు" నను లోకో క్యనుసారముగా వారు దానిని మేలుగానే తలంచిరి కావున వారిది యథార్థమైన వై రాగ్యమే యశ (గహింపవలెను, కం. ఈరసముల కుళ్వాదన శారణము విభావమన(గంగల, దది ద్వివిధం టైరంజిలు ; నాలంజన మౌొరయ నుగ్దీపనంజఖుననంగ ధరి లిన్‌. శం ఇంతవజణకును స్థాయిభావములే చెప్పంబడి యుండగా “ఈరసములకు" అని యిట జెప్ప్పట యనుచితము శశవబలన నిట నుపచారముచే స్థాయి భావములనియే యర్థమును కెప్పుకొనవలెను “రి వ్యాద్యుద్భోధకా లోకే విభావాః కావ్యనాట్యయోః” (లో వవ్యవవోరమున రత్యాద్యత్ప త్రిక. గారణములయిన నాయకాదులు కావ్యము-.లో విభావములని వ్యవహరి ఎపంబడుదురు) అని సాపాత దర్పణము "* విల-వ్యంతే ఆస్వాదాంకుర (పాగుర్భావయోగ్యాః (క్రియం సామాజికరత్యాది; వాః” (సౌమాజికుల హృదయ మున వాసనారూపముగా నన(గా వీజపాయము/? కున్న రత్యాదిభావములు వేనిచే నంకురళూపమున నాస్వాద్య మానములగునో యెవి దికావకులు, అని వ్యుత్పత్యగ్థము ఆ విభావమాలంబన విభావ”.నియు నుద్దీపనవిభావమనియు నిరుదెణంగులు, ఈ [గంథమున నొక్కు న్‌ గారమునే కవి (పదర్శింపందలంచుటచే శృంగారవిభావములను మాతమే విభావ స్వరూపము ళం. వనిత యు( బతియును నవొలం బనగుగు ; నుద్దీపనంబు (పొాయంబును సౌ మ్మును, "జేష్టలు, మదనాదులు నన దగు; నేర్చజుతు వీనికగు లజ్యంబుల్‌ , లి

8కి0 కావ్యాలంకార సంగ హము శృంగారరసస్థాయిభావమగు రతికి నాయికానాయకు లాలంబనవిభావము. వారిపాయము భూషణము చేష్షలును నుద్దీపన _భావములు ఆలంబన మన నవలంబనము “ఆలంబనం నాయకాది స్త్రమాలంబ్య రసోద్గమాత్‌ (ఏ నాయికా నాయకులవలన రసావిర్భావము గలుగునో యానాయికానాయకులాలంబనవిభావ ములు' అనగా రసమునకు సమవాయికారణములు సమవాయికారణ మన నేది లేకపోవుటచే నిటి రసోదయముగాడో యది సమవాయికారణము. నాయికా నాయకులు లేనిచో రసోదయము గాదుగదా ) అని సాహిత్యదర్శణము ఉద్దీపన విభావమన నుద్దీపింపంజేయు. విభావము _' ఉద్దీపనవిఖావాస్తే రసముద్దీప యంతి యే” (రసము నద్దీపింపః జేయునవి యుద్దీపనవిభావములు) యౌవనాదు లా రసము నుద్దివింపంజేయునవికదా ఈ యుద్దీపనవిశావము సహజమనియు. దటస్థమనియు ద్వివిధము ఈ శృంగాగమున నాయికానాయికుల యౌవన, భూషణచేష్టలు మూడును సహజములగు ననగా నాలంబనముయెొక్క గుణము లగు నుద్దీపనవిభావములు నాల్లవ ఎభావమగు మదనాదులు త౬స్థరూపమగు నుద్దీపనవిభావము సహజముగానిది, అటస్థము 'మలయానిల చందాద్యా సటస్టాః పరికీర్తితాః అని పతాపగుదీయమున నుండంగా నిటం వైపద్య్మమన మద నాడు” లుద్దీపన విభావములని చెప్ప(బడినది ఉద్దీపన వస్తుకోటిలో మన్మథుని నాలంకారికు లెన్వరును జేర్చలేచు కాని కవులు తమ పబంధములలో నాయికా విరహవర్జన _(పకరణమునం దుద్దీపకవస్తువులగు మలయానిల చందాది దూవ ఇములతోపాటు మన్మథదూషణమును గూడ జేసిరి అందుచే నీ గంథకదర్త మన్మథుని గూడ నుర్దీిపనవిభావమునుగా( బేర్కొ నెను. ఆలంబవనిభావము

చ. అఆరురతిన్‌ రతీశు దమయంతి నలున్‌ నలువొంద ముందుగా

నలువ నృృజీంచి యందుకతనం భన చేయళు కెల్ళందిి నే

రృలవడ నో లళాంగి ! నరసాధిపునిన్‌ నిన.6గూర్చి [పేమసం

కలితముగా- (గ దంపతులుగా నొనరింపంగంజోలు నెంతయున్‌.

ఓ లతాంగీ: రతీమన్మథులను, నలదషవయంతులను (బహ్మాదేవుండు [వప్రథమమున సృజించి, జంకుదీలి విమ్మట నిన్నును నరసభాూపాలుని సృజించి [వేమపూడ్ణలగు దంపతులుగా నొనరించియుండును

ఇట నాయికానాయకులలాలంబన విభావములు

తృతీయాశ్వాసము 881 ఉద్దీపనవిభావము = [పాయము మ. వరవ_్షే౦౦దువిలాసకృన్నవవయోవన్షావసొవనంబునం దరుణ్మీశై శవసింధులింకు నెడం ద _త్తృత్కాలలత్యంబు లౌ స్వరసాంతఃస్థితగండ శై లమ.లనం జందోయి యంలంతకుం బఠగుం, ద్యత్కమళోవ్య రేఖలనంగన్నట్టున్‌ వళీపుంజముల్‌ ముఖచం దనికి. జక్కని యందమును గూర్చు యౌవనరూవమగు శర క్కాలమ.న నా యువతియొక్కు బాల్యమనునదు లెండిపోయెను ఆప్పు డచ్చోందేలిన గండతశై లములో యనునట్టు చనుదోయి (క్రమ్మకమముగా. గనం బడెను. నీరు దీసినపుడు గనంఐడు రేఖలో యనునట్లు వళులు గనంబడెను. ఇట నాయకుని రతి నుద్దీవింపజేయు నాయికయొక్క జవ్వనము వర్ణింపం బడినది. ఉద్దీపనవిభావము _- సొమ్ము కం వెల(దికి మణిణాటంళము లలరున్‌ దిగ్విజయకాంతు నతను(డు చూవున్‌ ములుగులు నీళాశతమ.ల గా నలవడ వడి(దీడు7?*”ణయం (త్రము లన(గన్‌, ఆ యువతి యొక్క రవలకమ్మలు మన్మకథుండు దిగ్విజయార్థియె దాని చూపులనువాణములను నూజుటకై యుంచిన సానరాళ 7న వెలు(గును ఇట నాయకరతి నుద్దీవింపంజేయు. నామికయొక్క సొమ్ము వర్ణింప బడినది. ఉద్దీపనవిఖావము చేష్ట చ. సుదతి నృసింవునిన్‌ మకలిచూచె విలాసవివ ర్హిణాస్యమొ వదలని పేమ వెన్నవిలివచ్చె ముఖేందుండంటంచు ఖీతిచేం 'జెదరి గిరీం[దదుర్గములం జేరిన చీకటివోలె వాననా స్పదమగు వాలు.గొవ్చు వలిచన్నులవై నసనియాడుచుండగన్‌. వెన్సవిలి (పా) వెస్టగిలి ఒక యువతి యెమ్యూరముగా మొగమునుదిప్పీ (వేమతో ముఖ చందుండు దన్ను వెంబడించివచ్చెనన్న భయముతో. బర్వుతదుర్గముల దా(గుట శై

తిలిలి కావ్యాలంకారసం[గహము చేరిన చీంకటియో యన్నట్టున్న కేశభారము స్తనములమీ(ద( జలి ంచు చుండ(గా నరసభూపాలుని( జూచెను. ఇట నాయకరతికుద్దీపకమయిన నాయికాచేష్ట వర్ణీంప(బడినది తటస్థప్‌భావము చ. చఛిగురుకటారితో ( జెజకుసిం ణితో నలరంపగుంపుతో నిగనిగమించు చెంగలువ నేజముతో వడింజీల్క- తేజివై మగ(టిమి'నెక్కి శకూరుండయి మారుండు కోకిలక ంఠకావాళుల్‌ 'వెగడ అళాంగివై వెడలె నేండు నృసింవా! యెటుంగ జెప్పితిన్‌ ఇట నాయికారతి కుద్దీపనవిభావములుగా మదను(డును గోకిలాలాపములును వర్ణితములు. గి ఇరులపయ్యంట జొజంగ, మరులుగొనుచు నుదయశై ల స్తనృాగమం దునిచి కరము కలువకన్నులు వికసింప( జలివెలుంగు అమరపతిదిజ్ముఖంబు ముద్దాడుచుండె ఇట నాయికానాయకుల రతి కుద్దీపకుండగు చందుండు వర్ణింప(బడెను= నాయికొనాయకాదుల నవలంబించి ర త్యాదులావిర్భవించునుగాన నాలంబనవిఖభా నము జనకకారణ మనియు నావిర్భూతములయిన రత్యాదులకు( బోషకఘము లగుటచే యౌవనాదులు పరిపోషక కారణమని యును గొందఅండు అఆనుభావము కం. కారణమైన విభావము చే రనముత్పన్న మైన. "'జెలగడిచానం (వారూఢకటాజాదిక మారయ ననుభావమయ్యు నదియెట్లన్నన్‌. వ! తా విభావముచే రసముత్పన్నమయినవిమ్మటం గలిగెడు కటాక్షాదు లనుభావములు. ఈ లక్షణముకన్న సాహిత్యదర్పణలవణము లెస్సగానున్నది. చూడుడు ఉద్బుద్ధం కారణై ః వై స్రేర్భహిర్భావం పకాశయన్‌ లోకే యఃకార్యరూపస్సో ఒనుభావః కొవ్యనాటయోః,

తృ తీయా శ్వాసము 888

తమ తమ కారణములచే నన(గా వెనుకటి జనకపోషకరూపములగు

నాలంబనోర్దీపన కారణములచే లోకమున సీతారామాదులందుమృద్ధమైన రత్యాదికి

మగు స్థాయిభావమును వెలుపలికి దెటపు [కియావిశేషము కావ్య నాట్యము5లో ననుభావమన(బఐడును.

"అను = పళ్ళొత్‌, భావః = ఉత్త త్రిః యేషాంతే అముభావాః (కారణ మగు రతికవ్యవహితముగా. దటస్థించు కార్యము) అనియు, 'అనుభావయతి రత్యాదికం” (రత్యాదికమగు స్టాయిభావమును సామాజికునిదే నమభవింపజేయు నది యనుభావము) అనియు వ్యుత్పత్తులు స్వీకరింపంబడి యున్నవి ఈ యను భావము లెవ్వియో యిట దెలుపంటడలేదు సౌహిత్య దర్పణమున నిట్టు గలదు-

ఉక్తాః న్రీణామ లంకారా అంగజాళ్ళ స్వభావజాః శ్మదూపాస్సా_త్ర్వికా భావా థా చేష్టాః పరాఅపి

ఆంగజములబున (మనోభవములు) భావ వావ" హేలలు మూండును అఆయత్నజములయిన శోభ కాంతి దీవి మాధుగ్యము పగల్భత బౌదా ర్యము లఠైర్యము అను నేండును స్ప్వభావజములయిన లీలా విలాస విచ్చిత్తి బిబ్భోక, కిలికించిత మోట్టాయత కుట్టమిత, విభవ లలిత, మద విహృత తపన మౌగ్ధ్య విక్షేప కుతూహల హసిత, చకిత, కేకులు అను పదునెని మిదియు!, జెప్పబోవు సా త్ర్వికభావములెనిమిదియు. నింకను సంభావ్యమానము లయిన శేష్టలును, శృంగారమున ననుభావములు; మతొకచో “అనుభావళ్ళతుర్జా స్యాన్మనో వాక్కాయబుద్ధిభిః” అని భావములు మనోభవములు, వాగ్భవములు కాయజములు, బుద్ధిజములు అని నాలుగు విధములనియును జెప్పంబడినది

౯౫, భ౬ పద్మములలో లీలాదులు పదునై దుమా్యత్రమే చెప్పబడినవి కాని సాహిత్యదర్పణమున+ ఐదునెనిమిది యాయబచినవి వీని కుదాహరణములు ముందీయంబడినవి.

విధావములు కారణరూపములు; అనుభావములు కార్యరూపములు, వెనుక కేష్ట యుద్దీపనవిభావముగాం బేర్కొన(బడినది ఇట( “(బారూఢ కటాక్షాదికమను భావము” అని (గంథక ర్త చెప్పినాండు. కటావాదికము చేన్షగాదా ? మజియ ముందు చెప్ప(లోవు వ్యలిచారుల గూడ గార్యరూపములగుట వలన ననుభావ ములుగావా ? అట్టగుచో నీ వ్యవస్థయెట్లు? అను నీ శంకను [ఐతాపరుద్రీయ వాఖభ్యాత లేవ6దీసి సమాధానము జెప్పియున్నాండు దాని నిట వివరింతును

లి$ికీ కావ్యాలంకారసం[గహము

*నన్సు చేస్టాలతణోర్దీపనవిభావానాం భావహావాదీనాం శృంగారకార్య తయా అనుభావత్వం [పతీయ౭ె కటాక్ష(భూవిక్షేపాదినా మనుభావానా మనురాగ జనకత్వేన సంభవత్యేవ విభావత్వం ఉకానాముభయేషాం కల్లోలాయ మానతయా రసవరిపోషణాల్‌ సంబారికాఒవి సమన్త సంచారిణాలవి చింతాదీనా మన్పరాగ కొర్భతయా అనుభావత్వం తద్దర్శన (శవణాభ్యా మనురాగాతిశయజననా ద్విభావత్వం చానుభూయతే తదు క్తం భావపకాశే

“*విభావోఒప్యనుభావఃస్స్యా దనుభావో విఖావవత్‌' తౌ పునళక్ళారంణా స్యాతాం తేచతా న్యుః పరస్పరం”

అత పరస్పరశబ్దేన నంచారిణామేవ మిధోఒనుభావత్వం చేత్యాది (దష్టవ్యం ఆతః కథంపూర్వోక్తా విభావాశివ్యవస్థా ఇతి చేత్సత్యం కస్యా శ్చిదనురాగవ్య క్రేర్యాని కార్యకారణ సహూరీణి కాని తాం పతి తథైవ నహి కించిదవి సాంకర్యమస్తి వ్య కృంఠరాపేశయా తస్యా ఏన ఆకారభేలా ఛీకయా వా అన్యధాభావే కో విరోధః ? యథైకస్య పుతాపేవయా పిళ్చత్వం పి్మితపేకయా పుతత్వంచ వ్యవతివ్థతే ఆతో విభావాదీనామవి (పలియోగిభేదాదిఖిః కల్పితాకారాంతరాణాం సాంకర్యశంకానవకాళాద్వి భావ రూపతా నియతై వేతి సిద్ధం '

తా. కృంగారరసమున. జేష్ట యుడ్డీవన విభావమని వెనుక(జెప్పితిమి. ఛానహావాదులు చేష్టలు అవి శ్చంగా రకార్యములగుటచే ననుభావము లగు చుగ్నవి కటాత్యభూవిక్షేపాదు లనుభావములుగదా ? అవి నాయకుని కను రాగ జనకము లగుటచే విభావములును నగుచున్నవి ఈ రెండును గల్లోలాత్మక ములై రనవరిపోషకములగుటచే సంచారులను నగుచున్నవి సమన సంచారి భావఘులును (చింతాదులు / అనురాగకార్యములగు ఓ చే ననుభావములును నగును. వాసిని దర్శించుటవలనిను వినుటవలనను నినురాగాతిశయము టనించుటచే విభావ ములును నగచున్నవి భావ్యపకాశములో “విభావమనుభావమగును అనుభావము విభావమగును అవి రెండును సంచారులగును ఆ సంచారిభావములు పరస్పర మనుభావములును నగును అని చెప్పబడినది.

ఇ(5 విభొవాది వ్యవస్థయెట్లు ? ఆనంగా నిడి విభావము ; ఇది యను భావము ; ఇది వ్యభిచారిభావ మను విభాగమెట్టు ? అన్నచో నిదంతయు నత్యమే ఓకిరి యనురాగవ్యక్తిలో నే విభావానుభావసంచారిభావములు గలవో. వానీలో సాంకర్యముండదు అనగా నాయికాచేష్ట నాయకుని కుద్దీపనవిఖావము. మజీయునా చేన్ణయే నాయకున కనుభావముగా నుండదు అది నాయికాళ్ళంగౌ రమున ననుభావమై యుండవచ్చును ఒకండే మనుమ్యుండు తన పు(తునికి దండ్రియు దన దండీకి, దాను బుళ్తుండున్సు గావచ్చును గదా:। కావున విభా

తృతీయాళ్వాసము లిలిల్‌ వాదులు వ్యక్తి భేదమునుబట్టి రూపాంతరమున బౌందును కొన విభావాదివ్యవన్మ నియత మే మ. అలసాలోలములై_ యచంచలమ.లై యా శేకరా[గంబులైై యలఘు[వీడముల్రై యనింది“నులై యానందపూర్ణంబులై నులభానూయములై_ సుతీజ్హర చులై సువ్య క్షరాగంబులై చెలువంబొంచెడుచూపులింతి నెల పెన్‌ (శ్రీనారసిం హేంద్రువై ఇందు నాయికాను రాగముయొక్క కార్యములయిన చూపులు వర్ణింపం బజెను సా _త్త్విక భావములు కం. పరగతి సుఖదుఃఖాదుల నరయంగ భావించి యట్లు యలరుట స్త్వ స్ఫురణము ; తద్భృవభావము లరయంగ సా_త్త్వికములయ్యె నవియెట్లన్నన్‌. 6౬ వాటి ళం పరగతములయిన సుఖదుఃథాయలను భావించి తన్మ యత్వమును టజొందుట సత్ర్వమనబడును ఈ సత్త్వశబ్దమునకుం బెక్కర్థములు గలవు. “అభినయాదిముఖేన అన్యగత సుఖదుఃఖాదిభావనాయా మంతఃకరణన్య అనుకూలత్వం సత్త్వం” (అభినయా మలమూలమున బరగతసుఖదుఃఖముల యెత నంతఃకరణము సుముఖమగుట నత్త్వము అనియు “రజ స్రమోభ్యా మస్పృష్టం మనఃస్పృ త్త్వమిహోచ$ే” రజ స్తమఃస్పర్శలేని మనస్సు సత్త ము అనియు స్వాత్మవి శామ్మపకాశకారీ కళ్చన ఆంతరో ధర్మస్సత్త్యం' (తన యాత్మయందు. వ్నిశమించిన రత్యాదులను (ఐకాశింప(కేయు నాంతరధర్మము సత్త్వము) అనియు భానాంతిరనై పేష్యేణ రసాపరో&ీకర ణత్వలకణో బలవి కేషస్స త్త్వం” భావాంతరములతో. బనిలేక రసమును (బత్యక్షమొనర్చు బలవిశేషము సత్వము) అనియును వివిధలక్ష్షణములు కన(/బడుచున్నవి ఆ నత్ర్వమునం బుట్టినవగుట సా_త్హికభావమ.లని వ్యవహారము. లేక యాసత్త్య దళశయండు( గలిగిన కొార్యములే సా _త్రికభావములు. ఇవియు( గార్యరూపము లగుటవే ననుభావములే యగును, అయినను “స త్రెకమూలక్వాత్‌ సాత్రి కక్‌ 1పథా ” కేవలము స త్వ్వమునండియే పుట్టినవి కావున సా త్రికములు మిగిలిన యనుభావములు శరీర జములు.

$86 కావ్యాలంకారసం [గహము ఉ. స్తంభ మచంచలిత్వ ; మవళత్వ మగుం [బళయంబు ; దృగ్గలో జ్ఞ్రైంళభణమ[ళువౌం ; "జెినుట స్వేదము ; గద్గదవాక్యవై ఖరీ ఖి కుంభము విష్స్వరత్వము, తగుం బులకంబన రోమవారక్షణా రంభము* కంపమౌ వడంకు, రామకు6 ఖాండురుచుల్‌ వీవర్శతల్‌_ ఇం దెనిమిది సా త్ర్యికభావములు వాని లక్షణములును జెప్ప(బడినవి ; స్తంభమన' నచంచలత్వము , _పళయమన “అవకత్వము” * ఆ శువనంగన్నీరు; స్వేదమనం జెమట = వైస్వర్యమన '*గాద్గద్యము” ; రోమాంచమన గగ్గులు పాటు ; కంపమన వడ(కు' ; వై వర్మ్మ్యమన “బాలిపోవుట భరతాదు లెల్లరును నెనిమిది సా త్రిక భావములనే పేర్కొనిరి. కాని ఖాను దత్తుండు రసతరంగిణిలో “బ్ఫ్బంభా చ నవమః సాత్త్వికో భావ ఇతి [వతిథాతి (జ్బంభయనునది తొమ్మిదవ సా త్రికభావము) అని తొమ్మిది సా_త్రికభాన ములను బేర్కొనెను. వికారో మానసోభావః నిర్వికారాత్మకే చితే భావః (ప్రథమ విికియా, అని యితరులు “భావ లతణమును దెలిపీరి భానుదత్తుండు “రసానుకూలో వికారో భావః " (రసానుకూలమగు వికారము భావము) అని లక్షణము చెప్పెను. మజటియునా భావములాభ్యంతర ములు వాహృమ.లు అని ద్వివిధము అభ్యంతర భావములు స్టాయివ్యభిచారులు వాహ్యములు సా_ఫ్వైకభావములు సాత్రిక భావములే రసానుకూలవికారములు కటాత్షాదులు మా్యతము రసానుకూల వికారములు గావా ? కుని శంకించి కటాచాదులు వికారములు గావన్‌ యు. జేస్టలనియ॥ దెలిపెను, కరీరచేష్టలు పురుషేచ్చాధీనములు. వానిని జేయ వచ్చును; మానవచ్చును. కాని వికారములు స్వతం(తముగా నుదయించును. కాన రసానుకూలవికార రూపభావములు సా_త్రికములే యని చెప్పెను. కం. తలంపంగ రనకార్యముల్రై జలజాతులయందు. బొడము సాత్త్వికభావం జుల 'నెనిమిదింటి శేర్చడ నలరింతుం గడ(కతో నుదావారణంబుల్‌. 8౮ కార్యరూపములగు సా త్రిక భావనుల నుదావారింతును ఈ సౌ త్రి క్‌ భానములు కేవలము నాయికకేకాక నాయకునకును నుదయించును ఎట్లన,

[౨2] తృఠతీయాళ్వాసము 887 ఏతత్పరిస్ఫురతి పద్మదృళశాం సహసం అవషీద్వ్యయం కథయ : కుత నివేళయామి 1 ఇర్యాకలయ్య నయనాంబురు హే నిమీల్య రోమాంచితేన నపుషా స్టిత మచ్యుతేన. ఇదిగో యిట నుందరీసహ[సము వెలుంగుచున్నది. నా కందోయి. నెట నుంతును 1 అని విచారించి కన్నులుమూసి కృష్ణుండు గగుర్పాటుగొన్న మేనితో" నిలిచెను. ఇట శ్రీకృష్ణునికి రోమాంచము వర్ణింప(బడినది “స్తంభ మచంచలత్వ” మను పద్యముళే న్తంభాది సా త్తికభావములకు( జెప్పంబడిన లక్షణములు చక్క-గా(గాలేవు. కాన సాహిత్యదర్పణము నందలి లతణముల నిటం జూపుదును స్తంభము “ స్తంభ శ్నే ష్టాపతీఘమాతో భయహర్షామయాదిలిః” భయమువలన హార్షము వలన ఆమయాదులవలనను ళ రీరము.నకు( గలిగిన చేష్టావతీమాతము స్తలభము. “ఆమయాదిభిః అనునెడంగల "ది పదముచే భూత, పొతాదులు (గ్రావ్యాములు. చ. కలి నృసింవాభూవరుని. గనొనిం నిశ్చృలగాతవల్లియై ణి (౧౬... అలర విలానచేష్ట లొలయం గలయంగ నటింపంజేయు నా వలపుల నూ[తధారు( డనవద్యనృపాకృతింజూచి ళతానుని శృలత వహింపంగా6 గదలంజాలని జం[తపుళటొమ్మ యోయనన్‌ . తా నాయిక నరనభూపాలుని. జూచి నిశ్చలగాతవల్లియై వరుల శరీరము లపై విలానచేష్టలను రచించు మన్మధుడే యా నరసభూపాలునిం జూచి నిశ్చల త్వమును వహించుటచే( దదావిష్టయగు నామె కదలంశాలని జర్యతపుటొమ్మయో యన నలరెను ఇందు నాయికకు హర్షమువలన స్తంభము గలిగినట్టు వర్జింప(బడినది.. కొన నిది స్రంవభమను సా_త్త్రిక భావము (వళయము “ పళయన్సులదుః భాభ్యాం చేష్టా జ్ఞాన నిరాకృతిః” (ఆత్యధికమయిన సుఖ దుఃఖములచేం గలుగు నచేనత్వము [ప్రళయము )

శ86 కావ్యాలంకార సంగహము ఉ. ఇత్తలి నీ తలోదరి వహించె నచేతనవృ త్తి శారదా చిత్తముంజూజగొన్న నరసింహుడు నేడు వియోగపాండువె గు త్తపుగుబ్బలాండి పలుకుంజవ రాలివలెం జెలంగ(6గా నిత్తరళాతు చిత్తము నహీనరసోన్నతి. జూల వెళ్రైనో? ళం నరసభూపాలుండు సరస్వతీహృద యమును హరించినవాండు. అతండు తన వియోగముచే దెల్హవాతిన శరీరముగల యివతిని;గాంచి యది సరస్వతియే యని తలచి దాని చిత్తము వారించెనో యేమో? ఏలన, నా తరుణి యిప్ప డచేతన వృత్తిలో నున్నది ఇట నచేతన వృ త్రిరూపమగు (ప్రళయము వర్ణింపంబడినది, నరసభూపాలుని భావించుటచే గలిగిన సుఖముచే నజేతనత్వము గలిగెను ఆ శు వు “ఆకు నేతోదృవం వారి కోధదుఃఖపహర్షజం” (శోధము, దుఃఖము హర్షము అనువానివలన( గన్నులంబుట్టిన సీర కవు ) ట్‌ న చ మగువకు నంగజానలనమ([గము లౌ నులి వేండియూరుపుం బొగలెగయం జనించుగతి ము _త్తెపుంజిస్పలంబోలు ెప్పలన్‌ నెగడునుదశు పూరములు 'నేతనరోరుహూానాళ చాతురిం డిగియె నృసింవా ! యింకం దరుణీనుణిం గెంగిటనాదరింపుమూ | ఇట యువతి కశుపూరములు గలిగికట్లు వర్ణింపంబడినది. విరహదుఃఖ ముచే న్మృకువులు జనించినవి, స్వే దము “వపుర్ణలోద్గమ స్సే దో రతిఘర్మ శమాడిభిః” (రతివలన వేండినలన, (శోమమువలనను గలుగు శరీరజలము స్వేదము. ఆది పదముచే భయంకరదర్శన, ఆకస్మిక దుర్శటనాదులు (గ్రాహ్యములు చ నతికిం 'తెమ ర్చె మేను జలబజాతదళాడీ చతుస్సముద్ర ము (దితననుధాధురంధరుని శీ నరనింవూుని భావవీధిలో( (బతిదినమున్‌ వహించు నతిభారమువంకనొ? కాక సంతళా పతదనమాణన్త్రశదన్తు] భవపావక కీలల వేడివంకనో? అని ఇట యువతికి శ్రమవలన స్వేదము గలిగినట్టు వర్ణింపంబడినది'

తృశీయాక్వాసము లిలిథి. వై స్వర్యము “మదసమ్మ ద వీడాద్యై రై స్వర్యం గద్గదం విదుఃొ (మదముచే నంతో వషమ.చే/ బీడాదులచేతను గలుగు గాద్గద్యము వైన్వర్యము ఆది పదముచే శాగరణము (నిదలేమి)ి ఉద్చ్బారణాధిక్యము మొదలయినవి [గావ్యుములు.

చ అమర. బ రాంగనాన ఖముఖాంకితు( డన నృసింవాభూవరుం గమలదళాఉ చూచి తమకమ్మున దూ ఇదనన్న గద్గద త్వమున+ బొసంగవయ్యెసతి వాకస్థము; లాంతర మైచెలంగు నె య్యము వృాదయేశు దూజఆవలదంచు నిరోధ మొనర్చునోయనన్‌

ఇట నరసభూపాలుని దూట యత్నించినను నోటమాట రాదయ్యెను, ఇట నరోధరూపమైన పీడచేం గలిగిన వైస్వర్యము వర్ణితము. రోమాంచము “*వార్షాద్భుతళయాదిభ్యో రోమాంచో రోమవి[క్రియా” హర్షము అద్భు ఈము, భయము మొదలగువానివలనం గలుగు రోమవికారము రోమాంచము,

చ. కలికి నృసింవునిం దలంపంా 'ెలమిం బులక [(వకాండముల్‌ మొలిచె మనోజవోలికుండు మోదమెనంగం6 గురంగనాఖి వం కిలమగు నింతిగా[ తమను కే._తమునన్‌ 'వెలయంగంజేయు న స్థ లితమనోమనోరథ వికాయము లీరిక లె త్తెనో యనన్‌. ౪౪

మన్మథుండను సేద్యగాండు యువతియొక్ష కస్తూరిపూ(తగల శరీర మను ఫొలమున జల్లిన మనోరథములు మొలకెత్తినో యన్నట్లు పులకలు జనిందెను- ఇట నాయిక నృసింహుని. దలంపంగా. గలిగినహర్షముచే/ బులకలు గలిగినవి కంవము “ోరాగద్వేష (శమాదిభళ్యః కంపో గ్యాతస్య వేపథుః” రాగము ద్వేషము"

(శ్రమము మొదలగువానిచే( గలిగిన గ్యాత్రవేపథువే కంపము. ఆది సదముచే

ఘోరదర్శనాదులు (గాహ్యములు.

తి40 కావ్యాలంకారసం[గహము ఉ. చెన్నగు (శ్రీ రృనింవావిభుం జి[తపసటంబున [వా లింకపుం జన్ను లమీందం 'కేర్చుకొని చాలవడంకందొడంగె బాల ; దాం గన్నులవింటివాండు (త్రిజగంబు జయించెద నంచు. గోరి చే మన్న కృపాణవల్లిక మహోజ్ఞ్వలతన్‌ జళిపించెనో యనన్‌. ఇట నాయికకు రాగముచే. గంపము గలిగినట్టు వర్ణితము చివర్శేత “విషాద మద రోషాద్యైర్వర్జాన్యత్వం వివర్షతా* విషాదము, మదము, రోషము మొదలగువానిచే- గలుగు నన్మవర్దత వివక్షత. వివర్హతయన(గాం బాండురుచి (పాలిపోవు/' అని [గంథకర్త (వాయుట పొరపాటు ళ్ళంగార రసమున( బాండురుచి చు కావచ్చును. ఈ సాత్రికభావము లితర రసములలో. గూడ రావచ్చును అట బాండురుచి యే కలుగునని చెప్పలేము అది శబ్దముచే: శోక మోహములు గూడ [గగ్రహింపంబడును ఉ మానవతీలలామ యసమానసముజ్జ్వలగా తవల్లి వె గానంగన య్యొ జాండుతరకాంతి ; నిరంతరమై మనంబునన్‌ (శ్రీీనరసింవాభూవరు ధరింవ(గం దద్వద నేందుమండలి మానితచందికారససమాజము వై పయిం ఇ ర్వెనోయనన్‌. నిరంతరమును మనస్సున నరసభూపాలుని ధరించుటచే నాతని వదన చంద్ర చందికాపూరము పైకుబికెనో యన్నట్టాయువతిమేను దెల్లంబాజెను. ఇటు మోవానుచే వివర్దత గలిగినది సంచారి భావములు కం, అవారవాము రసోత), త్తికి సనవోయభావంబు లెలమి వంఛారలగున్‌ మహి నివి మ.ప్పదిమూః డ్రై మహితములగు వీనికిం (గమం జేర్చణతున్‌ * ౪౭ “వ్యలిదార్యంజితో భావః” (అభివ్యక్త మైన భావము వ్యభిచారి యనం ఐడును ) రసవ్య క్రికి సహాయభూతములగు నీ భావములు సంచారులనంబడును. సంచారిభావము అన్నను వ్యభిచారిభావము లన్న నొక్కటే. ఈ లక్షణము! కన్న సాహిత్యదర్పణలక్షణ ముచితముగా నున్నది. చూడు(డు.

తృ తీయా శ్వాసము లకీ! వి శేషాదాభిముఖ్యేన చరంతో వ్యభిచారిణః స్థాయిన్యున్మగ, స నిర్మగ్నా స్రయన్రింళత్చకీ ర్రితాః విశేషించి యనగా విభావ, అనుభావ సాత్విక భావములకన్న నతిళ యించి రసానుగుణముగా ( జరించునవి వ్యభిచారులు. (వి+అభితః+చరంతిజ వ్యలిచారిణః) ఇవి స్థాయాియగు రత్యాదులందు( [వాదుర్భావతిరో భావములు 'పౌందుముం. జరించును. సంచారులన (సమ్యక్‌ చారయంతి) లెస్సగా రసము నెల్టెడలను వెదజల్లునవి సంచారిభావములు ఇవి ముప్పదిమూండు స్థాయిళభావము సము[ద్రమువంటిది సముదమున( దరంగము లావిర్భవించును తిరోళావమును బొందును మఅల నావిర్భవించును మటలం దిరో భావమును బౌందును. ఆడ్లే వ్యభిచారిభావములు స్థాయి.భావమునందు మజ్జనోన్యజ్ఞనములు 'సేయుచుండును ఆవిర్భావ తిరోభ్‌ వసామ్యమును బట్టియే వ్యభిచారులకు( దరంగములతో సామ్యము ఈ వ్యభిచారిభావములు స్థాయిభావములను లెస్సగా( టోషించి వానిని రస్యమానములుగా( జేయను నం చారిభావ నిరూవణము శా. నిర్వేదళమ దై న్యజాడ్యములు గ్లాని కాన ళంకార్తిరు డ్లర్వా వేగ ధృతిన్టృతుల్‌ , చపలతో గళ్వావహిళ్లా_నపొం త్నరే్యిక్ల బ్య మదోత్సుకత్వ మతిని. దా మోవాబోధాంతము త్సర్వాలస్యవితర్క సు_వ్త్యసవాళాధ్యాన ళమాప నృృతుల్‌ ౧. నిర్వేదము ౨ (శ్రమము, ౩ ద్లైన్యము ౪. జాడ్యము (జడత) న. గ్లాని, ౬ఒ (ాసము ౭ శంక ౮ ఆర్తి (వ్యాధి) ౯ రోషము (అమ ర్షమ్సు ౧౦ గర్వము ౧౧ ఆవేగము ౧౨. ధృతి ౧౩ న్మృతి ౧౪ చప లత ౧౫. ఉగత్వము (బ్మాగ్యము) ౧౬ అవహిత్త్స, ౧౭ (తవ (లజ్జ) ౧౮. అంత రై్వైక్షబ్యము (విషాదము) ౧౯ మదము, ౨౦. ఉత్సుకత్వము, (బౌత్సుక్యము, ౨౧ మతి ౨౨ ని్మిద ౨౩. మోహము ౨౪ టోధము, ౨౫. అంతము (మరణము) ౨౬ మదము (వార్షము), ౨౭ ఆరస్యము, ౨౮. వితర్మము ౨౯ నుప (స్వప్నము) 90 అసహత (అసూయ), ౨౧ అధ్యానము (చింత), 8౨ _భమము (ఉన్మాదము) ౨8 అపస్మ్కారము, ఇవి సంచారి భావములు. భరతు(డెనిమిది స్ట్థాయిభావములునుగూడ నితరరసముల౨దు వ్యభిచారు అగునని చెప్పెను ఆపక్షమున వ్యభిచారిభావములు నలువదొకటగును. శోక స్థాయిభావము వ్యభిచారియైనపు డీ ముప్పదిమూంటిలోని “విషాదము” వ్యర్వ

లిశలి కావ్యాలంకారసం|గహము మగుచున్నది. భయస్థాయిభావము వ్యభిబారియైనవుడు “తాసము” వ్యర్థమగు చున్నది, [క్రోధస్థాయిభావము వ్యభిచారియైనపుడు (అమర్షము) వ్యర్థమగు చున్నది వ్యభిచారభావములలోని గ్ధాని, [ళమలలో నొక్కటే చాలును. అవి యీ విధముగా “ఈవద్ద ్వవషమ్య మవివక్షితం” అను లోకో క్రినింబట్టి వానికింగల యలంతిలేదమును గణింపక వ్యభఖిచారిభావములను గొందలు దగ్గించిరి. భోజుడు దన శృంగార (పకశికలో అపస్మార, మరణములను దీసి వేసి *ఈర్ష్యాశమములు' (గ్రహించెను. భానుదత్తు,డు రసతరంగిణిలో "ఛలము” ఆను మతొక్క వ్యభిచారి భావమును గలివెను (అత (పతిభాతి ఛలమదధికో వ్యభి చారిభావ ఇతి) “*గురుదేవన్ఫపపుతాది విషయా రతిశ్చేతి చతున్తింళత్‌” (గురునృపపుత్రాది. విషయకమగు రతి గూడ భావమే కాన భావములు ముప్ఫదినాలుంగు) అని రసగంగాధరకారు(/డు. భామహు,డు గురుదేవన లపపు(త విషయప్రీతి వర్ణనమును (బేయోఒలంకారమని నుడివెను. ఉదృటుండు. దానిని భావాలంశార మనెను కం ఈ నరుసందశ్పియ(స్త్రింళ

చ్భావములకు లతణము లుదావారణంబుల్‌

వావిరినొనర్హు నీయెడం

'గేవల ళృంగారనూ క కీలీతభంగిన్‌ ౪౯

స్పష్టము

౧ నిశ్వేద లతణము కం. నీరుపమ దుఃఖేర్చ్యాదుల

నిరతము జనియిం6చు నరతి నిశ్వేదమగున్‌. ౫0

దుఃఖము, ఈర్ష్య మొదలగువానివలనం గలుగు నరతియే నిర్వేదము. ఇందు నిర్వేదాదుల కీయ(బడిన లక్షణములసమ్మగములుగా దోవ గ స్తమలుగా నుంటచే రసగంగాధర లకణములంగూడ నిత్తును

“నీచవురు షేము ఆకోశన అధిక్షేప వ్యాధి తాడన దార్నిద్య కష్ట విరవా పరసంపద్దర్శనాద్‌భిః;, ఉఊత్రమేమ తు అవజ్హాదిభిః జనికతా విషయ ద్వేషాఖ్యా రోదన దీర్చ క్వాన దీనమ. ఖతాదికారిణీ చి ల్తీవృ త్రిర్మి ర్వేదః” నికే్ఞద మన నీచులకు, ఆకోశన, అధిక్షేవ వ్యాధి తాడన దార్మిద్య ఇష్టవిరహ, పర సంపర్థర్శనాదులచేతను _ ఉ త్తములకు( బరతిరస్కారాదులివలనను _ బుట్టిన విషయద్వేష నామాంతరముగల చి త్తవృత్తి ఇది కలిగినపుడు రోదనము దీర్హ నిశ్వాసము (నిట్టూర్పు) దీనముఖత్వము మొదలయినవి కలుగును

తృ తీయాళ్వాసము 54కొ

రనము విభావానుభావములచే వ్యజ్యమానమయిన చందమున భావము గూడ విభావానుభావములచేత వ్యజ్యమానము గావలయును. నిర్వేదమునకు ఆ(క్రోశనాదులు విభావములు ' రోదనాదులనుభావములు. విభావానుభానములదే నిట్టు వ్యజ్యమానమైన వ్యభిచారిభావమును భావధ్యని యందురు అయితే రసము లకును భావములకును గల ఖేదమేమి ? అన్నచో దెలుపుదుము

“రత్యాదయః స్థాయిభావాస్స్యుర్బూయిన్టవిభావజాః స్తోకై ర్విభావైరుత్చన్నా స్త ఏవ వ్యభిచారిణఃొ

అధికవిభావములనలన వ్య క్తములయిన రత్యాదిస్థాయిభావములు రన ములు ఆల్బవిభావములవలన వ్య క్తములయిన వ్యభిచారిభావములు భావములు, అనగా లెస్సగా బరివుష్టమైనది రసము, అపరిపుష్టమైనది భావము అని సిద్ధాంతము.

ఒక్కొక్క చో నొక వ్యభిచారిభావము వ్యంగ్యమయినపుడు తత్సామగిచే నవినాభావమ.జే నంతకన్న నల్పముగా మజొకభావముగూడ ధ్వనింపవచ్చును. ఎట్లన గర్వము (ప్రధానముగా వ్యంగ్యమయినపుడ మర్ష మల్పముగా ధ్వనించు చుండును ఆమర్షము (పధానముగా వ్యంగ్గమైనపుడు గర్వ మల్పముగా ధ్వనిం చును ఇట్టిచో నొకటి (పధానమును వేజొకటి గుణీభూతమునుగాదా యని (భమింవరాదు ఏలన నివి ( గుణీభూతవ్యంగ్యములు ) పత్యేకవిభావానుభావ ములచే వ్యంగ్యములు కావుకదా। [పకరణాదివళమున నొకవ్యభిచారిభావము (పధా నముగా వ్యజ్యమానమయినపుడు దాని సామగిచేతనే మతొకభావ మల్పముగా వ్యజ్యమానమయినను దోసముళేదు. ఏ విభావాదులచే (బధానవ్యభిచారిభావము వ్య క్రమగుచున్నదో యా వివావములచేం గాక వేలు విభావాదులచే నపరిపుష్టముగా వ్యజ్యమానమయిన వ్యభిచారిభావము గుణీభూతమగును కాన నిట్టిచో గుణీభూత శంకలేదు.

ని క్వేదో దావారణము క౦0. శిలలు మణిభూపణంబులు

చెలువగు వోరములు జలధి;జిందిన చినుకు ల్‌

తలిరాకుంబోడి. కగు

సులభదయానిధి నృసింహు.( జూడకయున్నన్‌ 3౫౧

తా. నరసభూపాలుని. జూడకున్నచో నాకు మజిభూషణములు రాళ్ళే సుమీ ముత్యాలవోరములు నీటిచినుకులు సుమీ

శీశీక కావ్యాలంకార సంగహము ఈ యువతి మణిభూవణములను రాళ్ళుగా, వారములు సీటీచినుకులుగా( చర/యటతే నిది నిర్వేదము ఇట “ఇవ్టవిరహము" (నృసింహుని యదర్శనము) విభావము దై న్యాదులనుభావము లావ్షేష్యములు (ఊవ్యాములు) లీనిచే నిర్వే చ్‌ము వ్య క్త మగుచున్నది. శి (శమలకణము శం. నురతగచునాదిసంభవ

సరన స్వేచాంబులవారి శ్రమ; మెట్లన్నన్‌ క

తా సురత్మకీడావ్యాపారమువలనను గమనాదివ్యా పారములవలనను బుట్టిన స్వేదము శ్రమము.

“బహుతరళారిర వ్యాపారజన్మా నిశ్శాాసాంగనమ్మర్ద ని వాదికారణీభూతళ్‌ ఇీదవి శేషః (శ్రమః” బహుతరమైశన శ రీరవ్యాపారముచేత6 బుట్టిశదియు నిట్టూర్పు ఒడలినలుగుడు నిద్ర మొదలగువానినింగలిగించు. ఖేవవిశేషము (శ్రమము ఇట శరీరవ్యాపారము విభావము నిశ్వాస ఆంగసమ్మర్థ నిదాదు లనుభావముల. వీనిచే వ్యక్తమగు సంచారిళావము [శమము నరకసభూపాలీయ (శమ లకణ పద్యములోని నరసస్వేదాంబులహరి శమము ఆకునది (పామా చికము మజీయు,

ఆధ్వవ్యాయామ సేవాద్రైర్విభావై రన భావకైః గొ(తసంవాహనై రాస్యసంకోచై రంగ మోటనై ః నిశ్శాా సైర్టృంభితైర్మందై పాదోక్షేప్టైళృమో మతః

“*మార్గగమనము వ్యాయామసేవ మొదలగు విభావములవలనను గాత్ర సంవావనము ముఖసంకోచము టఓళ్లువిలుపు, నిట్టూర్పులు ఆవలింతలు, యెత్తరేక యెత్తలేక కాశ్లొత్తుచుండుట అనుననుభావములచేతను శమ వ్యక్త మగును” అనియు వేజౌకచో( గలదు.

(ఈ మాదచావారణము కం నరవేం దుజూడ రయమున

నరుచెంచి లతాంగి (శమజలాపూరిత యై

నర సేందుకిరణవరిణతి.

గరంగిన నెలచట్టుబొమ్ముకై వడి నమకున్‌. ఈతి

తృతీయాళ్వాసము లశ తా. నరసభూపాలుని; జూడవచ్చి యొక యువతి చెమ్మటచే. జెమ్మగిల్లి చం దకిరణపాతముచే. గర(గిన చర్మదకాంతశిలాకృతమగు బొమ్మ వలె నుండెను లవ్షణపద్యములోని “నరసస్వేదాంబులహరి” దుష్టమని తెలివితిమి ఏ లమణ (గంథమునందు శమమన “స్వేదము అని చెవ్పంటడలేదు [పతాపరుదీయమున జెప్పంఐడిన “| శమఃభఖేదోఒరైరత్యాదేర్జాతః స్వేదాతిభూమికృత్‌ ” (మార్గ గమనము సురతము మొదలగువానివలన6 గలిగిన భేదము (ఐడలి౩ ) శమము, అది మిక్కిలి స్వేదమును గలిగించును) అనునది యుక్తమే, ఏలన శ్రమ క ధ్వరత్యాదులు విభావములు స్వేదమషథావమును నగును ఈ రింటిదే [శమ వ్య క్రమ “ను అయితే రఫగంగాదరలక్షణమున(గాని మజాక లక్షణ మునంగాని 'స్వేదమనుభావముగా( జెవ్పంబడలేదు “నర సేందు-జూడ రయమున* అను పద్యము. క “*అరుదెంచుటొ విభా వము స్వేదమనుభావము ఈ గెంటిచే కమ న్యక్తమగును సురత్మశమకీ (కింది దుదాహరణమగును చ ““చెదరిన ముంగురుల్‌ సరిగ6 జేర్పుము చెల్వండ టౌట్టు దిద్దుమీ £ నుదుటవిలాసి । కూర్చుము చనుంగవం [దెస్సిన ము త్రెపున్‌సరుల్‌ హృదయసభఖుండ * యంచు వచియించి రతాంతమునందు వానితాః కుదలకొడల్‌ గగుర్శొడువ( గోమలి [కమ్మజంబొందె మూవమున్‌ ఖ్‌ సురత క్రీడ పవిభావము ఆవలింతలు నిట్టూర్పులు అంగసమ్మర్దము మొదలగు ననుభావము లాక్షేష్యములు వీనిచే[ శమ న్యక్తమగును (“చెదరిన ౨4 === ఎ పవృుదయసఖుండ” 1 అన్నంతవజకే శమ) _ ఠి, దె న్యలతణము కం. బలమజి యరికీన్‌ దయరాం బలుకుట దై న్యంబనంగ6 బరు(గన్‌ , =. సలి తా బలముడిగి ళతునితో( గనికరంబు గలుగునట్టు పలు కుట దై న్యము “= దుఃఖదారిద్ర్యాపరాధాదిజనితః స్వాపకర్షభాషణాది హేతుక్ళి త్తవృ త్తివిశేషో దైన్యం” దుఃఖము దారిద్యము అపరాధము మొదలగువానివలన ( బుట్టినట్టియ స్వావకర్షము (తన తక్కువతనము) నూచింయ సంభాషణమునకు హేతుళూత మగు చిత్తవృత్తి దైన్యము అరికి దయరాంబలుకుట అనునది సరికాదు దుఃభామలు విభావములు స్వాపకర్షభాషణాదులనుభావములు వీనిచే దైన్యము వ్యజ్యమానమగును

క4ీఠి కోవ్యాలంకార సం[గహము దై న్యోదావారణము కం. మదన! మదిరాతి. లత్యమె ?

మొదల. బురాంతకుని నీళ్లు మోయించిన నీ

కిది మొదలు కరుణ(జూడుము

నుదతిన్‌ నరసింవా 6 గూర్చు నుకృతము గలుగున్‌. ౫త్రా

ఓ మన్మథుండా తీపురాంతకునంతవానిని నీళ్ళ మోయించిన నీకు శ్రీ యొక లెక్కయే ? కావున దినిని, దయందలంచి నరసభూపాలునితో. గూర్చ్పుము.

ఇట నే నాయిక నరసభూపాలుని విరహదుఃఖమనుభవించుచున్నదో దానికే దైన్మమును జూపవలెను రసగంగాధర లతణమున “స్వాపకర్షొ ఇత్యాదికముచే “స్వ” యన నాయికయే చెప్పంటడుచున్నది *మదన ౪ మదిరాకీ లత్యమ ।$” అను పద్యము విరహదుఃఖమనుభవించునది యొక నాయిక. దూతీ మదనునితో దీనాలాపమొులాడుచున్నది కాన నిది సరిగాదు. కానీ పియురాలి విరహదుఖమును గాంచి దుఃభించుచున్న దూత్తి దైన్యము వ్యక్త మగుచున్నదన్నచో యుక్రమేయగును అప్పుడు [వియురాలి విరహదుఃఖమే. విభానము స్వాపకర్షభాషణము లనుభావములు. వీనిచే దూతీదైన్యము వ్యక్త మగుచున్నది

అ జూడ్య (జడత) లతణము శం, ల 66 9090540609 మదిలో.

గల కోరిక చేకూటిన

నల వెలుంగక యునికి జాడ్యమగు నెట్లన్నన్‌

హృదయమనోరథము నీద్ధించినపుడు గలుగు మైమఅపు జాడ్యము

“ జాడ్యమ్మపతిప త్రిః స్యాదిష్టానిష్టార్థ సిద్ధిషు * ఇష్టార్ధ సిద్ధివలనను. అనిష్టార్థనిద్ధివలనను, గలిగిన యపతిపత్తి జాడ్యము అని (పతాపర్నుదీయ రితణము ఇట నిహ్షైరనిర్ధి మూలకముగా శే జాడ్యము గలుగునని చెప్పం బడినది. ఇది పొరపాటు

“*చింతోత్కంరా, భయవిర హేష్టానిష్టదర్శనశవణాదిఖన్యా, అవళ్య

బ యఖ

క ర్రవ్యార్థ పతిసంధానకరీ చిత్తవృ త్రిర్ణడతా” చింతా, ఉత్కంరా, భయ, విరహ ఇష్టానిష్ట దర్శన [శవణాదులవలన౦ బుట్టినట్టియు, నవళ్యక ర్రవ్యములగు- కార్యములందును నితిక ర్తవ్యతామూఢత్వమును గలిగించునట్టిది ము నగు చిత్తవృత్తి విశేషము జడత.

తృ తీయా శ్వాసము ల

చింతాదులగు భావములచే నితిక _ర్రవ్యతామూఢత్వరూపమగు ననుఖావముచే'

జాడ్యము వ్యజ్యమానమగును కం, అదన నృసింవాండు వచ్చిన

నుదతి కనుంగొనదు ; చెలులం జూడదు ; భాసషిం

పదు ; మిగుల. జలింపదు ; త

ద్వదనామృత పార ణావథానయు. లోలెన్‌,

నరసభూపాలుండు రాగా నాయిక హర్షాతిళ యమున( (బక్కలకుల జూడదు ; చెలులను జూడదు ; మాటలాడదు , చలింపదు ; అతని ముఖచందా మృతపానమున నేశా(గచి త్తయె యున్నట్టు కనబడుచున్నది.

ఇట నిష్టదర్శనము (పఫపియదర్శనము) విభావము చెలులతో భాషింప కుండుట మొదలగునవి యనుభావములు వీనిచే నాయికయొక్క జడత వ్యక్త మగును.

“తద్విదనామృతపారణావధానయు. బోలెన్‌ * అనుటభే నితిక ర్తవ్యతా రూపమగు మూధత్వములేదు కాన నిదిలేకుండుట తస్ప

౫. గాని అతణము ఉా కం. కడుశళజక్తి యెడలి బడలీక నడలుట యది గ్లానియయ్యె ॥ ళం

తా ఐలముతగ్లి బడలికపడుట గ్గాని

“* ఆగ వ్యాధిజన్యబలవాని పభవో వై వర్మ్యశిథిలాంగత్వ దృ[గృమణాదా హేతుః దుఃఖవిశేషో గ్గానిః” ఆధి (మనోవ్యాధి) వ్యాధుల (శారీరక రోగములు, వలన ఐలముత గ్గటచే బుట్టీనట్టియు వైవర్జ్యము శిథిలాంగత్వము దృగ్భ మణము మొదలగువానిని( గలిగించు దుఃఖవి శేషరూపమగు చిత్తవృత్తి గ్గాని

కొందలు “వ్యాధ్యాద్మిపభవబలనాళః గ్గానిః” “ఐబలస్యాపచయో గ్దాని రాధివ్యాధిసముద్భవః ” వ్యాధ్యాదులవ9న( గలిగిన బలనాళమే గ్లాని యనిరి. పెని గ్దానిలవణ పద్యముయొక్క భావముగూడ నిదియే. ఇది పొరపాటు. ఏలన, భావమన(గా చిత్తవృత్తి విశేషమని చెవ్పితిమి నాళము చిత్తవృత్తి విశేషు

446 కావ్యాలంకారసంగ౦వాము మెట్లగును ? కాన బలనాళజన్యదుఃఖవి కేషరూప చి త్తవృత్తినే గ్లాని యని చెప కొనవలెను. ఇట బలహాని విభావము , వైవర్ణ్యము, శిథిలాంగత్వము, దృగ్భృమణము మొదలగునవి యనుభావములు. గ్లాన్యుదాహారణము శం. నిండచదె బడలిక * మును చను కుండలబరువా(గ లేని కోమలి మేనం గొండంత వలపు పుట్టిన ; గండరగండా౨క . యోబఘన నరసింహా |! గలొ “నిండదె బడలిక ?' అనుఓవలన గ్జాని వర్ణింప(బడినది కాని యిది వ్య క్తముగాక వాచ్యమైనది మజటిమయ నీబడలికవలపువలన బుట్టినట్టు చెప్పి నాడు ఇదియు ననుచితమే, కాన నీ యదాహరణము సరిగాలేదు ఇట రసగంగాధర లక్ష్యము నిత్తురు. శయితా కై వలళయనే , సుషమాశేషా నవేందులేభేవ (వియామాగతమవపి సవిధే నత్కరుతే మధురవీక్షణై రేవ “ళోళామాత్రము మిగిలిన చందకళవలె శైవాలతల్పమున. బండుకొని చెంతకు వచ్చినను (బియుని మధురవీక్ష్షణ యములచేతనే సత్కరించుచున్న దొ ఇట (బియవిరవూజనిత వ్యాధికృత బలవోని విళావము ఎమర్కొానకుండుట, చరణ పాఠము సేయకుండుట కౌంగలింపకుండుట మొదలగునవి యన భావములు. వీనిచే గ్లాని వ్య క్రమగుచున్నది ౬ (ఆాసలవమణము శం, 406 ౩౨0 ఆక స్మికమై పొడను భయం బున. జిత్తము తడంబడు టది [కాసమనంగం దగునెట్లన్నన్‌. ౫లౌ ఆకస్మికముగా( గలిగిన భయముచే. జిత్తము దడ(వాటు€ బొందుట గ్రాసము. “లీరోర్లోరస త్వదర్శనస్ఫూర్దథు శవణాదిజన్మా చిత్తవృ త్రివిశేష స్త్రాసః” విజికివానికి వ్యా మాదిమోరజంతుదర్శనమువలనను ఉణుములు మొదలగువానిని వినుటవలనగు గలుగు చి త్తవృ త్రివిశేషము [తానము డీనివలన రోమాంచ, కంప స్ర-భ [భమాదులు గలుగును

తృతీయాళ్వానము 849 “ ఆకస్మికభయాచ్చి త్తవిషోభస్తాంనః” అను (పతావరుద్రీయ లతణము నకుంగూడ నింతియే యర్థము. భయస్థాయి ఛావోదాహరణమున భయ[త్రానము. లకు భేదము తెలుపబడినది. (శాసోదావారణము కం. మరు(జి[తలిఖతుం గని లి _త్తరి వెజవం బఅరాగభూతి. దగనిడి చిగురా కరయంగ దిగందుడిచి యలులకు విరబోనమువోయ. దొజణ గ వెజపు నృనింవో || ౫న ఇఓ( టితలిభితుండగు మరు(డు విభావము, రోమాంచ కంప, స్తంఛాదు. లాక్షేవ్యములు ఇట ననుభావము లాక్షేష్యము లగుటవలన( [దానము లెన్సగా వ్యక్త మగుటలేదు ఈ (కింది రసగంగాధర లత్య ముచితముగా నున్నది “మాకురు కళాం కరాబ్టే కరుణావతి । కంసతే మమ స్వాంతం ఖల న్నజాతు గోవై రంబ: విలంబం కరిష్యామి" “అమ్మా ః నాచేతిలో, గొరడా దెబ్బలు గొట్టకుము నా వృదయము- వడ(కు చున్నది గోపబాలురతో నాడుచు నింకముందాలస్యము సేయను” ఇటి బాలక ఎవ్లుని వచనము ఇట గొరడా విభావము. వృదయకంప మనుఖావము. వీనిచే. (ద్రాసము వ్య క్తమగుచున్నది 8. శంకా లతణము కం. తనకు ననిష్టంబగునో యని కొదుకుట శంక. ౫న “క్రి మనిష్టం మమ భవివ్యతీత్యాకారశ్చి తవృ త్తివిశేషళ్ళంకా”. డీనికి టైయర్థమే. దీనివలన ముఖవివర్ణతా కంపాదులు గలుగును, శంగోదావారణము కం. చిలుకలపలుకో? యని విన నలుకుం జెలిపలుకు6 , దళల౦కు నద్దముసూడన్‌ గలువలచెలికాండో * యని చెలువ వియోగంబుకతన (శ్రీనరసింవో ! ఒం

శ50 కావ్యాలంకార సంగ్రహము అర్థము స్పష్టము ఇట ననిష్టము విళావము ముఖవివర్షతాకంపాద్యను భావము లాక్షేష్యములు బీనిచే శంక వ్యక్తమగుచున్నద్ది ౮ ఆర్పి (వ్యాధి) లతణము కఈ౦0,. 999 9696 వ్యాదయమందలి శాపం వినుమడియొ వెలింబర్విన ననయము తనుపీడ యాలర్తి యగు 'నెట్లన్నన్‌. శా వృదయతాపము వ్విగుణమై వెలికి.ఐర్వంగాంగలిగిన శరీర పీడ “కాపము చి త్తవృత్తివిశేషమే భావమయినపుడు శరీరపీడ చిత్రవృతి విశేషము గాదుగదా కొనంబ్రైలతణము దోష[గస్తము “రోగవిరవోద్మిపళవో మనప్తాపో వ్యాధిః'' రోగము విరహము, మొదలగు వానివలన( బుట్టిన మనస్తాపరూపమగు చిత్తవృత్తివిశేషము వ్యాధి” +కోగవిరవాదులు విభావములు, గాతక్షై థిల్యము శ్వాసము మొదలయిన వను భావములు (ఇట రోగము వ్యాధికాదనియు రోగమువలన( బుట్టిన మనస్తాపమే వ్యాధి యనియును [గహింపవలెను.) ఆ ర్యుదావారణము కం బెడిదపు మదనజ్వరమున మిడిసీపడున్‌ హోరలతలు మృగలోచనకున్‌ 'వెడవిలుతు వింటికోలల వడువున ; సలినింక 'నే-చవలదు నృసింవో ! ౬ఒం “'మదనఠాపముచే వారలతలు మన్మధబాణములవలె నెగిరెగిరి పడు చున్నవి, ఇంక సీ యువతి నేంచవలదు ” ఇట శరీరతాపమే వ్యక్తమగుచున్నది ; కానీ మన స్తావము వ్య క్తమగుటలేదు. రసగంగాధరల క్యమును గనుండు వృదయే శృత కై వలానుషంగా ముహురంగాని యత స్తతః తీవంతీ తదుదంతపరే ముఖే సభీనా మతిదీనామియ మాదధాతి దృష్షిమ్‌. వతన్ధ్రలమున దొమరకూండ్తు వహించి మజల మజ నంగముఐ నిట్ట ములు విసరుకొనుచు( బియోదంతమును జెలికత్తె చెప్పంటోగా నా యువతి దీన దృష్టితోం బూచుచున్నది.

తృ తీయా శ్వాసము తిం! ఇట విరహము విభావము అంగత్నేపాదు లనుభావములు వీ9ిచే వ్యాధి వ్య క్త మగుచు న్నది ౯. రోవలతణము (ఆమర్ష ము) కం ఎందునుగ ఖఫళావరాధుల యందు ఘనం బెరియ రోషమగునది, ఈ వ్యథిచారిళావమగు నమర్షమునకును నీత. డిచ్చిన స్థాయిభావమగు 1కోధమునకు లతణ మొక్షే విధముగా నున్నది కోధరలతణమును జూడుండు. కం అపకారకారులగు నరు లపకారమొనర్ప నే మవామహుని మనం బు పరిజ్వలితంబగు నది యపరిమిత్యకోధమయ్యె నది యెట్టన్నవ్‌. కాన రసగంగాధరలక్షణమును [(గపాంపవలెను పరకృతావజ్ఞాది నానాపరాధజన్యః మౌనవాక్యాది పారుష్యాదికారణీభూతళ్ళ్చి త్తవృ త్తివిశేషో ౬ మర్షః” (పరకృతమగు నవజ్ఞారూప నానాపరాధములవలన౦ బుట్టీనదియు, మౌన వాక్యములు (మాటలాడ కుండుట) వాక్పారుష్యము మొదలయిన దానినిం గలిగించు చిత్తవృత్తి విశేషమే యమర్షము స్థాయిళావమగు [కోధమునకును వ్యభిచారియగు నమర్హమునకును భేదము వెనుక( దెలుపంబడినది. అవజ్ఞాదులు విభావములు. మౌనవాక ్రసారుష్మాదు లనుభావములు వీనిడే చోవము వ్యక్తమగును. రోపాదచావారణము శం, నిలునిలు మనంగ 1! యొచటికి. దొలంగెదు ? నరసింహు. డింతితోంగూడినం జా; లలరు భవదీయచాపము | కలుగానుగ( ద్రిప్పి పిప్పిగాం గావింతున్‌ = ౬9 ఇందు( దనసథఖి కపరాధ మొనర్చిన మన్మథునివై మనః (పజ్వలనము వ్య క్తమగుచున్నది. మన్మథాపరాధము విభావము పకుషవచనమనుఖావము, వీనిచే రోషము (అమర్షము) వ షవ్లామైకకు( గాక నాయిశా చభికి రోవము వర్జితము. రత మే శర్జియటకష్మక్ష న. శన గ్గ క. శ గ్‌ ష్‌ జ య లే

| కావ్యాలంకాతసం్యగవాము ౧౦. గర్వలతణము కం. 94, **= ఒరులన్‌ నిందించి తన్ను.ళొగడు న మందోన్నతి గర్వమయ్యె మహి 'ెట్లన్నన్‌. పరులను నిందించి తన్న( బొగడుకొనుట గర్వము “*రూపధనవిద్యాది [వయుక్తాత్కోత్కర్షజ్ఞానారీనపరావ హేలనం గర్వ. (రూపము, ధనము విద్య, 'మొదలగువానిచే బుట్టిన యాత్కోత్కర్షజ్ఞానమువలన గలిగిన పరావహేళనము: గర్వము ) గరో ౨ దొవారణము కం. (పతియె? కళంకాంకితునకు సతియగు రోహిణియు నతనునతియగుర తియుం జదుగు నృపింవానిం "జెందిన యతిధన్యకు నాకు ? ననుచు నంగన నవ్వెన్‌. అక నరసభూపాలుని చెట్టంబట్టిన నాకం గళంకిభార్యయగు రోహిణీయు, ననంగుని భార్యయగు రతియును సమానులా ? ఆశి నాయిక నవ్వెను, ఇట నరిసభూపొల [ప్రావ్శిపయుక్తమగు 'ఆతిధన్యకు అను నాతో త్కర్షము విభావము అవహేలనము (నవ్వుట) ఆనుభావము వీనిచే గర్వమూ వ్య క్తృమగుచున్నది ౧౧౦ అవేగ లతమూము కం. [క్రమమున నిష్టానిష్టా ల లట గమజమనస్సం[భళమంబు గన నావేగంబు. ౬౫ ఇష్టము అనిష్టము. తటస్థించుఓవలన( గలిగిన మనస్సుయొక్క తత్త పాటు ఆవేగము రసగంగాధరమునం గేవలమనిష్టమువలన( గలిగిన త త్తఆ పాటే యావేగమని చెప్పంబడినది. కానంటై లతణము పొరపాటు “అనర్థాతిశయజనితా ఛిత్రస్యసంభమాఖ్యా వృత్తిరావేగఃణ” అనర్భాతి శయమువలనం బుట్టిన మనస్ప్సం[భళమ మను పేరుగల చిత్తవృత్తి యావేగము.

[28] తృతీయాళ్యాసము లి5్‌లి ఆవేగోదాపారణము కం నతి వోరము నిడనెడ లే కతనునితన. సిద్ధింగోరి యలరతి (వతనం గతి నతవరము. లైను గతిం గేలన కాల్చి నృపతిం గనుగొన నరిగెన్‌ ౬౬ ఠా నరసభూపాలుండు వీధి నరుగుచుండ(గా నాయిక వహారముకు మెడలో వేసికొనుట కవకాశములేక చేతనే ధరించి యతనుఃడగు మన్మథునికి దనుసిద్దింగోరి వతమునుబూ? చేత నతసరమును దాల్చిన రతిని దంపించచు నతశిని. జూడ నేంగెను ఇట నిష్టాగమజనితమనన్సం[భము చెప్పబడినది. కేవలమనిష్టాగమ జనితమనస్సం్య[భమమే యావేగమని సిద్ధాంతము కాన నీ యదాహరణము చింత్యము. ఈ (కిందిపద్య మనర్థమువలన గలిగిన చి _త్తసంభ మమున కుదొహరణము, ఆ వె ఇది నపుంసకంబు గద ! యంచు. బియరాలి (ప్రాంతమునకు మనసు( బంపియుంటి నది రమించుచుండె నటనె హా: పాణిని పలుక నమ్మి గోంతబడితి( జెడితి ఇట మనసు పియురాలితో రమించుట యనర్థము ఇ) విభావము ఆతీత్వరాన్వితములగు వచనాదులనుభావములు వీశిచే నావేగము వ్యక్తమగుము ౧౨. ధృతి లతణవా) కం అమర(గ మనము కృళార్థ త్వముం జెందిన ధృతియనంగ దగునెట్లన్నన్‌. ష్‌ ల' ల్ల తా మనస్సు కృతార్థ్ణమగుట ధృతి. “లోభళోకభయాదిజనితో పప్పవనివార ణ కారణీభూతళ్చి త్తవృ త్రివి శేషోధృ్యతిఃో లోభము, శోకము భయము, మొదలగువానివలన( గలిగిన యపస్థవమును నివారించుటకు. గారణమయిన చి త్తవృత్తివి శేషము ధృతి.

$ిర్‌4ీ కావ్యాలంకారసంగ౦హము ధృత్యుచావారణము కం నర సేం దుడు 'రాకుండిన6 ఐబరువడి లావింవంగలుగు ఖభాగ వె చాలుం జరిళార్డనై తి +, మరునకు గిరునకు( (లీయ మేలపత్కి (6 గీడ్పడివొకున్‌ 7 ౬౭ నరసభూపాలు(డు నా చెంతకు రాకున్నను వానిని స్మరింపంగలిగెడు భాగ్యము గలిగినది. ఆదియే చాలును నేను గీడ్పడి మన్మథుని దేబిరింపనేల ? 1 ఇట నరసభూపాలుని రామిచే/గలిగెడు నుప్ట్రదవము నామె రై ర్యముతో నీవారించుకొన్నది ఇట వివేకము విభావము చాసల్యముచే మన్మథుని దేబిరింప నతి చేప్పుట యనుభావము వీనిచే ధృతి వ్య క్తమగుచున్నది ౧8 సృ్రతి లవణము కం స్మ్యృతియగు పూశ్వానుళవ వతి అ భళి 96 ౨ ర విద లి లి ల ఉద తిధి దిలి ౬౮ పూర్వానుళభవమును దలయట స్మ లతి ఈ లక్షణము సరియైనదికాదు పూర్వానుభవము వలన(గలిగిన సంస్కారమువలనః గలిగిన ఖ్‌నము స్మ అతి యని చిప్పవలెను “నంస్కారజన్యం క్రానం స్మృతిః” సంస్కారమువలన( గలిగిన జ్ఞానము న్మృతి. లోకములో నొకప్పుడు మనము దేని నేని. జూతుము లేక విందుము ఆ విషయము (ప్రత్యక్షమునకు దూరమైనను మన హృదయమునకు వాత్తుకొనియుండును అదియే సంస్కారము మరల నెన్నండేని నావిషయమును జాచుటగాని వినుటగాని సంభవించినచో వెనుకటి సంగతి మన తలఃపునకు వచ్చును, అట్టి శలపున్మ లతి న్ట్యృళత్యుదావారణము కం నాటి వరిరంభసౌఖ్యము 'నేటిబలెం జాయ 'దాత్థునిండి తొల(కుచున్‌ బోటి! నృసింవుని(. జాయని పాటలను మగంధులెంత భాగాఫ్టధికలో ం ౬౬

తృ తీయా శ్వానము వల్‌ ఇటం బరిరంభసౌఖ్యము విభావము ఆనంద్యాశువులు న్మేతనిమీలనము? వాహాకారములు మొదలగునవి యనుభావములాక్షేష్యములు వీనిచే స్మృతి వ్య క్రమగుచున్నది. ౧౪. చావల లతణము ళం. = 44. == ఠాగద్వేషజునిత చేష్టాద్యనవ లు స్ధితి చాపలము తా. రాగ ద్వేషములవలన బుట్టిన చేస్టాదుల యనవస్థ అనగా నిలుకడలేని చేష్టలు సేయట చాపలము “అమర్దాదిజన్యా వాక్సారుషాాదికారణీభూతా చి త్తవృ త్రిళ్చృపలతా' అమర్షాదుల వలన బుట్టినట్టియు వాక్సారుష్యాదులు గలిగించునట్టియు చి త్రవృత్రి చపలత మటియు వేలటొకచో నిట్టుగలదు. వి “అమర్ష పాతికూల్యేర్చ్యా రాగ ద్వేషాళ్చ మత్సరః ఇతి యత విభావాస్సు 1రనుభావాను భళర్తృనం వాళ్ళా రువ్యం (ప్రవారళ్చ తాడనం దధబంధనే తచ్చ్భాపలమనాలోచ్య కార్యకారిత్వమివ్యతే ” అమర్షము పాతికూల్యము ఈర్ష్య రాగము ద్వేషము మాత్సర్యము అనునవి విభావములు భర్తృనము, వాళ్చారుష్యము (వహారము తాడనము వధ బంధనము లెస్సగా నాలోచింపక వనులుసేయుట అనునవి యమభావములు, వీనిచే/ జాపలము వ్యజ్యమానమగును చావలో దావారణము కం. వనిత నృసింహుని, గనుంగొని చనుగుబ్బలమీ(ది వలువ చక్కా(గ దిద్దున్‌ శి జన6ంజూొచు , మరల. , జెలితో. బనిలేమియు. బలుకు, నురముపయిః జెయి సేర్చున్‌ కిం నరసభూపాలుని మీంది రాగము విభావము విలువదిద్దుట చనంజూచుట, ఊరక పనిలేకయు( బలుకుట ఉరమున. శేయిజేర్చుట యనునవి యా కోచిఐపక చేయ పను లనుభావముణ. వీనిదే. జాపలము వ్య క్తమగుచున్నది

ల5్‌6ి కావ్యాలంకారనసం|గహము ౧౫. బొ గసరితణాము ళం. =. *= + +ఎగ్గొదవిన నతిచండత యు[గభావమగు నెట్లన్నన్‌ . ఇతరులవలన దనకు. గీడు గలుగంగా/ బుట్టిన చండత యౌగశ్యము. “*అధిక్షేపావమానాడి పభవా కిమస్య క రోమీత్యాద్యాకారా చిత్తవృత్తి రు_గతా” అధిషేపము అవమానము మొదలగువాని వలన( బుట్టేనట్టియు “నేను వీనికి బతీకారమేమి చేయుదును?” అను [పచండమగు చి త్రవృత్తి యెగర్గిము. మటీయు నీ (కింది లక్షణముగూడం గనవచ్చుచున్నది “నృపాపరఠాధో౭౬ సద్దోవకీ ర్రనం చోరధారణం విభావాః స్యు రథో ఐంధో వధస్తాడనభ రృనే ఏతే యృతానుభావా స్రదౌగశ్యిం నిర్ణయతాత్మకం” నృపాపరాధము లేనిదోషమును దలరుద్దుట, చోరధారణము ఇవి విఖావ ములు. బంధనము వధ తాడనము, భర్శ్సృనము, ఇవి యనుఖావములు. వీనిచే నుగత వ్య క్రమగును. జా గ్యోచావారణము కం. వలదువలదేంచ గలువల చెలికాండ . నృసింహుంగూర్పు చెలి. ; గాకున్నన్‌ బొలంతుక నిట్టూర్పు పొగల్‌ వెలువడి నీలింబ మెల్ల వెపమాయించున్‌. ౭౧ ఇట( జందతాపము (చం_దకృతాపంధము) విభావము “నీబింబమెల్ల వెసమాయించున్‌ అనునది భర్తృన మనుళావము, వీచే నౌగ్యమువ్యక్త మగును. ౧౬. అవహిత్ధ లతణము ళం. భువిళో నాకృతిగోపన మవహిత్థ 64 చలి ఆళారమును దాచకొనుట యవహిత యుందురు. * వీడాదిభిర్నిమిల్తైః న! ల్‌ హర్షాద్యనుభావానాం గోపనశాయ జనితో ఛావవి శేషోఒవహిత్ధం” సిగ్గు మొదలగు వానివంన హర్షాద్యనుభావములను దా౪చునట్టి చిత్తవృత్తి యవహిళ్ధ.

శృతీయాళ్వాసము 857 | “అనుభావవీధానార్జే2 వహిత్ధం భావ ఉచ్యతే తద్విభావ్యం భయ్యవీడా ధార్ష్యకౌటిల్యగౌరవై 8.” ప! భయ వీడా, ధార్ష్య కౌటిల్య, గౌరవములవలన( బుట్టినట్టియు నను "భావవిధానార్ధమగు ఛావమవపిళ్ణ అనియు మజొక లవతణముగూడం. గలదు. అవహిళ్టోదాహారణము కం. వోరములు గరగ నరన ఇ్యూరమ ణుని6 శాడియొక్క సతి పులకలు మె నీరిక లెత్రినం చాంచును సాలెకు వోరాంబుజనిత 3 త్యం బనుచున్‌. 88 ఇట (ీడ విభావము పులకలుదాంచుట యసుభావము వీనిచే నవహిళ్ణ వ్య _క్ర్షమగుచున్నవి. ౧8. [(తపాలవణము కం. మనంబు ముడుంగుట (తవ “స్త్రీణాం పురుషముఖావలోకనాదేః పుంసాంచ పళిజ్ఞారంగ పరాభవాచే రఈుత్పన్నో వై వర్జ్యాధోముఖత్వాది కారణీభూతళ్చి త్తవృ తివి శేష న్త్రపా” స్త్రీలకు/ బురుషముభావలోకనము వలన గలుగునట్టియు. బురుషులకు( అతిజ్ఞి భంగము, పరాభవము మొదలగువాని వలన( గలుగునట్టిదియు వై వర్షము, అధో ముఖత్వము మొదలగువానిని, గలిగించునట్టిదియు నగు చిత్తవృ త్రివిశేషము (వీడ అదియే (తప. శపోచావారణము కం, వనిత నృసింహేం దు బరా కున బేర్కొని శిరమువంచుకొన 6; జెలి యెదుటన్‌ గనిపించె భావమని మో మనయమ.6 గుచదుర్గవసతి నాంగినభం న్‌. 8౪ ఒక వనీత పొరపాటున నరనభూపాలుని 'పేరుచ్చరించి తన మొగము తన భావమును దెలిపివేసెనేయని దానిని గుచదుర్గములందు నిలిపెనో యన్నట్టు +తలవంచుకొనెను.

880 కోొవ్యాలంకారనం[(గహము

ఇట నరసభూపాల నామోచ్చ్బారణము విఖభావవు. తఅనంచుకొనుట యను*

భావము. వీనిచేః (గ్రప లేక (పీడ వ్యక్తమగుళున్నది. ౧౮. విషాదరతణము కం. వివిధోపాయాభావా

ద్యవిరతభంగము విషాదనుగు నెట్లన్నన్‌,

తా వివిధములయిన యుపాయములు లేమి. గలిగిన భంగపాటు విషాదము.

“ఇషహ్టైసిద్ధి, రాజగుర్వాథ్యవరాధాది జన్యోఒనుతాపో విషాదళో ఇష్టము సిద్ధింపకుంటవలనను, రాజ గురు (వళృతులయెడ? జేసిన యపరాధాదులవలనను గలిగిన యనుతాపము విషాదము.

విషాదోదాహారణము కం. అలరులు మరునమ్ములు ఫి హిమ జలమిందుకరోదితంబు ; శతువు దలంపం జలిగా'డ్పు ; (శ్రీన్ఫసింవుం డలిగిననా. డెట్టుమూను నఠివకు( గాంకల్‌? 2౪ ఇట నృసింహుని యలుక (ఇష్టాసిద్ధి) విభావము ““ఎట్లుమాను నతివకు( గాంకల్‌ ? * అనునప్పటి ముఖసంకోచాదులనుభావము లాక్షేష్యములు, వీనిచే విషాదము వ్యక్రమగును. ౧౯. మదలతణము కం మదము మదిరాక్ళత స్‌ మ్మద మోహవ్యతికరంబు ఖతి తా మద్యపానముచేత గలిగిన సంతోషమోవహముల కలయిక మదము,

“మద్యాద్యుప మోగజన్మా ఉల్లాసాఖ్యః శయనహసితాది హేతు శ్చిత్తవృత్తి విశేషో మదః” మద్యపానాదులవలన గలిగినట్టియ శయన హసితాదులను గలిగించునట్టియు నుల్లాసరూపమగు చి త్తవృత్తి మదము. దీనినే యిట్లు గూడ జెప్పదురు “సమ్మోవహానంద సందోవో మదో మద్యోపయోగజః' మద్యోప యోగమువలన. బుట్టిన సమ్మోవోనందముల కలయిక.

ఉత్తమ పురుషా,శితమగు నీ మదమునకు న్మిద యనుభావము. అనణా నుత్తముండు మదము గలిగినచో నిిటించును మధ్యము(డు నవ్వును, పొడును.

తృతీయాళ్వ్ళానము లి59 సీచుండు రోదనము పరుషవచనములు మొదలగువానిని నొనర్చును మజియ సీ మదము మువ్విధములు. తరుణము, మధ్యమము, అధమము అని, అవ్యక్త ములును ఆసంగతములును నగు వాక్యములచేతను సుకుమారమైన త్మొటుపాటు చేతను నభినయింపంబడునది తరుణమదము. భుజావ్నేపము, (చేతు లెగుర వేయుట) స్థలితము (తొటుపాటుతో( గూడిన నడక) ఘూర్జితము. (తిరుగుడు పాటు) మొదలగువానిచే నభినయింవందగినది మధ్యమమదము గతిళంగ, న్మృతినాళ, హిక్కా (ఎక్కిళ్ళు) ఛర్దులు (వాంతి) మొదలగువానిచే నలిన యింపందగినది యధమమదము మదోచాపారణము కం. అమరు నృసింహుని వనమున నమిళావవరనముతాని యలియొవళముల్‌ (భమియించు నాడు; వాడును, రమణులతా" (గూడి సాం దరాగ।(పౌొఢిన్‌ 69౬ పెంటితుమ్మెదలు పుష్పాసవమాని గండుతుమ్మెదలతో శాడుచు/దాడుచు. నుండును ఇట బుష్పాసవమానుట విభావనము ఆట పాట లనుభావములు వీనిచే సమ్మోహానందముల కలయిక యను మదము వ్య క్తమగుచున్నది. తం జొత్సుక జ్‌ లతణము ఐదన సమయాతమత్వము కాలవిళంఐబమును నహింపలేకుండుట యౌత్సుక్యము. “అఆధునై వాస్య లాభో మమా స్వితీచ్చా బొత్సుక్యంొ (ఇప్పుడే నాకిది లభించుంగాక యను కోరికయే యౌత్సుక్యము) మఠొకచో నీ [కింది లక్షణము గలము సంజాతమిష్టవిరవా దుద్దీప్తం వియసంస్మ్కృతరేః ద్ద ని దయా తందయాచాత గౌరవేణ చ చింతయా ఆనుభావిత మాఖ్మాత మౌత్సుక్యం భావకోవిదై॥ ఇన్టవిరవిదిరూపమగు నాలంజన విబావముచేతను పియసంన్మృతిరూప మగు నుద్దీపన విభావముచేతను న్నిదా తం[దా గృాతగౌరవ (ఒడలుబరువుగా( దోంచుట) చింతలనుననుభావములచే వ్యజ్యమాన్యమగునది యౌత్సుక్యము.

460 కావ్యాలంకార సం్యగహవన జొత్సుక్యోచావారణము శం. వర( విలువ(బనిచి యెపుడెపు డరుదెంచునొ? యనుచుందలంచి యభిముఖయగు వీ త్తరి యింత పరాక్రైనను నరయం దచాలోకవిఘ్న మగు వనుఖీతిన్‌ .

(వియవిరహమాలంబన విభావము ఆక్షేష్యమగు వీయసంస్కృతి యుద్దీపన విభావము. “ఎపు డెపు డరుదెంచునొ?” ఆను చింతయను అభిముఖీ భావమును, అనుభావములు. వీనిచే నౌత్సుక్యము వ్య క్తిమగును (తవహతవహపాటు)

౨౧. మతి లతణను ళం. మది నర్థవినిర్ధ యంబు మతి యెట్లన్నన్‌.

లా అర్థనిశ్చయము మతి “ళా స్తా9ద్రివిచార జన్య మర్థ నిర్ధారణం మతిః” శాస్త్రాదులను విచారించుటచే గలిగిన కార్యనిశ్సృయము మతి అందు నిళ్శంక తదర్హానుష్టాన (నిన్సంకయముగా నాకార్యమను్షించుట) సంళ యోచ్చేదములు, (సందేహ ములు దీలుట) మొదలగునవి యనుభావములు

మత్యుదాహరణము శం. చెలువరొ |! శీ నరసింహుం

డలనాంటి నృసింవామూ ర్తి యగు గాకున్నన్‌

దలచిన కఆావులనెల్లను

నెలకొని సౌన్నిధ్యమొందు నిపుణతగలదే.

నరనభూపాలు. డా నరసింహమూ ర్తియే ; కాకున్నచో దలయచకాన్న శావుననే (పత్యత్షమగునా ? ఇట “తలంచిన తావులనెల్లను. . . ఇత్యాదిక ము దేం గలిగిన సంళయ విచ్చేదముచే నృసింహు/డే యని యర్థనిర్ధాణము సేయంబడినది

ఇిట కాస్త్రపమాణము విభావము. సంశయవిచ్చేద మనుభావము వీనిచే నుతి వ్య క్రమగుచున్నది

తృతీయాశ్వాసము 861 ౨౨.౨. నిదా లతణము శం. జగతిం జీత్తనిమీలన మనస్సు మూనికొనిపోవుటయే నిద “*శమాది పయోజ్యం చేతస్సమ్మీ అనం నిదా” (శమాదులవలన; గలిగిన మనస్సమ్మీలనము న్నిద. [శ్రమాదులు _విభావములు నేతనిమీలనమ. గా తని,ష్కయత్వము (ఒడలు కదల్పకుండుట) మె.దలగునవి యనుభానములు కం. కలనెన శీ నృపింహు నిం

గలయంగఅనంచు. గలికి కన్నులు మొగిదెన్‌

"అలి జా హ్యేం | దియపథమున

నలరు మనంబరుగకుండ నా.గినభంగిన్‌. తగా

కలలోనై న నరసభూపాలుని, గలీయుదు ననియెంచి యొకయువతి తన బా హ్యేం్యదియమార్గమున మనస్సు వోకండ నాంవినట్లు కన్నులు మూసెను,

ఈ యుదాహరణమను నువ్లికి (స్వప్నము) దగినది కాని న్నిదకు( దగినది శాదు ఈ మనన్సమ్మీలనాత్మక మగు న్మిద్యశమాది వయోజ్యముగాదు ఈ కింది పద్య ముదాహరింపందగినది.

కం. లలన నృసింహుని శౌంగిట

నలసీయొ పవలెల్స న్నిదనందెకు నెలమిన్‌ వెలపొందున కే ముద్దులు గలికి పగల్‌ నిదవోవు కముదినివోలెన్‌. నృసింహుని కొంగిటనలయుట విఖభావము నేతనిమీలన గాతనిమ్కి- యత్వాదులాక్షే స్యములగు ననుభావములు. వీనిచే న్నిద వ్య క్తమగును. ౨౨౩9. మోవాలతణము కం *-**- మూర్భనందుట మోహం బగు 999

స్పష్టము “*భయవియోగాది[పయోజ్యా వస్తుతత్తానవధారిణీ చిత్త వృత్సిరోహః” భయవియోగాదులవలన౯ గలిగినట్టియు వస్తుకత్త్యమును నిశ్చుయింంప జారినట్టియు చి త్రవృత్తి మోహము

ం! జావ్యారింకారనంగవాము మోహోచావారణము కం. అతనుళరవాతుల సొరిగెను సతి విరవాతపస్సమారధిజనిత వత యె ధృతి శ్రీ నరసించాు6 దలంపగ( మతి దన్మయమగుచు “మేనుమణచిన భంగిన్‌. లాం సతి విరహరూపతపోనియమము గలచై నరసభూపాలుండను నృసింహ మూ ర్రిని దలంపంగా నామెమది తన్మయమైనదో యన్నట్లు మన్మథవాణహతులచే మూర్చిల్లెను ఇట((బియవియోగ ము విభఖావము సౌరగుట (వస్తుతత్వానవధార ఇము) అనుభావము వీనిచే మోహము వ్య క్తమగుచున్నది ౨౪ బోధలదణము కం. *,.=బోధ మెలుకంజందుట తెలివిని బౌందుట బోధము. “ని దానాకో త్తవం జాయమానో బోధో విబోధః” ని[ద్రానాశానంతరమున( గలుగు మెలంకువయే విబోధము టోధ విటోధ శబ్దములు పర్వాయపద ములే నిదపూర్తియైనవుడ.ను స్వప్నాంతమందును బెద్దళబ్బము వినుటవలనను ఒకరుతా(కుట వలనను నిదానాశనము గలుగును. కొన నివి విభావములు. అవి మర్దన గా్యత్రమర్దనాదు లనుభావములు లోధో దావాఠళణము కం. తరణికులాధీశయశ _న్తరుణి జడత్వంబుమాని నంఫులసితాం ళు బురుహోతియు, జృంభిశమయొ చిరగతి మేల్కనియె (శ్రీ నృసించుండు గలుగన్‌. ౮౧ సూర?వంళ్యరాజుల క్రీరి యింతవఆకు నిదించి నరనభూపాలుడు జనిం చుటచేత. గనులుదెజచి యావులించి మేలుకొనెను ఇట నరసభూపాలుని జ్మ్మాము విభావము కనులు దెజచుకొనుట, అవు లించుటయు ననుభావములు. వీనిచే బోధము వ్యజ్యమానమగుచున్నది.

తృఠతీయాఖ్యనము. క ౨౫. ఆంతలతుణము (మరణము) కం. ఆగణితమృతియత్న మంతమగు వెట్లన్నన్‌.. మరణయత్న మంతము, “రోగాదిజన్యా మూర్చారూపా మరణప్రాగవస్థా మరణం” రోగాదులవలన' బుట్టినట్టియు, మూర్భారూపమగునట్టిదియు నగు మరి ణమునకుం బూర్వావస్థ లేక మరణయత్నము మరణము ఇట మరణమనణగొం (బాఐవియోగమని యర్థమును జెప్పరాదు ఏలన భావమనంగా. జిత్తవృదత్తి విశేషమని చెప్పితిమి. [పాణవియోగము చిత్తవృ త్రిగాదుగదా ఎల్ల చిత్తవృత్తు లగు భావములకును శరీర ప్రాణసంయోగ మవసరముగదా ః అంతో దావారణము కం. వలపెటీంగి రాండు, కౌగిట నలమ.డు నరసావనీం [దుః డని వగవం జుమీ! చెలులును జిలుకయు నెవ్వలి వలనగునో యనుచు( గొంతవగచెద నాత్మన్‌. లాం ఇట నరసభూపాలునికె/గల విరహము విభావము చెలురును జిలు కయు నెవ్వతివలనగునో అను చింత యనుభావము, వీనిచే మరజయత్నము వ్య క్తమగుచున్నది ల షీ ౨౬ ముదముయొక్క లతణము (మ.దము వార్ష ము) కం- ముద మిష్టలాళళవన - మ్శ్‌దమగు ఇష్టము లభించుటవలన( గలిగిన సంతోషమను చిత్తవృత్తి ముదము. దేవ భర్సృ గురు స్వామి (వసాదః [పియసంగమః మనోరథా ప్రిర[పాప్యమనోహగధనాగమః తథోత్ప త్తిళ్చ ప్కుఠాదేర్విలావో యత జాయతే న్నేతవ_క్త) పపసాదళ్చ (వియో క్తిః పులకోద్దమః అకు స్వేదాదయళ్ళానుభావా హర్షం తమాదిశేడ్‌. దేవ భర, గురు స్వామి, (పభృతుల యనుగహము [వియసంగ మము, మనోరథ లాభము అపాప్యు(డగు మనోవారు(డు ధనము మొదలగువాని

శ్రర కావ్యాలంకారసం[గ్రహము రాక, ప్వుత్రాద్యుత్స తి మొదలగునవి విభావములు వ్వేతృపసన్నత ముఖ (ప్రసన్నత, [వియభాషణము, పులకోద్దమము, అ(శూదయము స్వేదోదయము మొదలగునవనుభావములు. వీనిదే ముదము వ్య క్తమగును. మ.దుచావారణము కం, అలులై కింకుకళిఖిలో6 'జెలంగుచు మున్నెంత తపముజేనెనొ? చెలివే నలి; నరసింవుని యురమ.న( "తెలువగు చెంగల్వదండ చేరువగలిగెన్‌ . ౮ాళి చెలియొక్క కొప్పు పూర్వజన్మమున( మమ్మెదలైె మోదుగపూవుటగ్గిలోం దపము సేసినదానికి ఫలముగా నీజన్మమున నరసభూపాలుని వక్షఃనస్ధలమున నున్న చెంగల్వదండ సాన్నిధ్యమును బొందెను. ఇట దేవతాను్ముగహము విభావము. వేనలి యచేతనమగుటచే. దానికి జి తవృత్తి రూపమగు ముదమెట్టుండును ॥ కావుననే నేత పసన్నతాద్యను భావములును లేవు కావునం జేతనక రృకమగు నుదాహరణము నీయవలెను చూడుడు. కం నిలబడి నీముందెవ్వ(డు కలికీ కలిగించె. గనుల(గకళుకుల్‌ బెళుకుల్‌ ? కలికించెను గనుబొమలను ? బులకింప (గం జేసె గ్మాతము మనోజ్ఞముగన్‌ ఇట( [బీయసన్నిధథి విభావము కనులయందు( గళుకులు తళుకులు, కనబొమ్మలయందు( గులుకులు గ్యాతము పులకించటయు ననుభావములు. వీనిచే హర్వము వృజ్యమానమగుచున్నది బ్నె 1 | టీ! ౨౭ ఆలస్య లతణము ఐది యలసత చేయవలసిన పములయందు( జుటుకుదనములేమి యాలస్యము “ఆతితృవ్లి గర్భ, వ్యాధి శమాదిజన్యా చేతసః కియానున్ముఖతా ఆలస్యం” అతితృవి గర్భ వ్యాధి శమాదులవలనం బుట్టినట్టియు మనస్సునకు( గార్యవై ముఖ్యమును గలిగించునట్టియం జి త్తవృ త్తి యాలన్యము

తృ తీయాళ్వాసము 8ిలిక్‌ అసమరత యాలస్యమని యెంచరాదు కార్యాకార్యవి వేక ళూన్నత్వ మాలస్యముగాదు గ్ధాశయందసామర్థ్యము జాడ్యమందు( గార్యా కార్య వివేక శూన్యత్వమును గలవు ఆలన్యమున గార్యవై ముఖ్యము కాన నీ భేవమును. (గపాంపవలెను. ఆలసో్యోదచావారణము కం. చెలులావోరాదులకుం విలిచిన నణగంట6 జూచు (బియుండు నృసింవాుం డలఘున్ఫపకు ంజరుండని యలికుంతల కుంఖినీత్వమం దెనొ ఆానున్‌= లా౫ నరసభూపాలు(డు నృపకుంజరుండుగాన నా యువతియుః గుంభలిని (ఆడ యేనుంగు) గానయ్యెనో యన్నట్లు చెలులావోరాదులకుం బిలిచిన నజగంటం జూచును. (ఆడయేనుంగు గూడ నఅగంటనే చూచును )) ఇట విరహ్మశమ విభావము. అజకంట( జూచుట (కార్యవై ముఖ్యము) అనుభానము వీనిచే నాలస్యము వ్యజ్యమానమగును. ౨౮ వితర్క- లతణము కం, 969 964 సంచిహా భ్యుదయబహుత్వము వితర్కమొగి నెట్లన్నన్‌. అనేక సందేహములు శలుగుట వితర్క్మము “సందేహాద్యనంతర 0 వజాయమాన ఊపో వితర్మః” సందేవోదులు గలిగినపిమ్యట బుట్టిన యూహ వితర్శము. నరసభూపాలీయ లకణములో నీ యర్థము కానరాదు, కేవలము పెక్కు సందేహములు గలు గుటకాక సందేహానంతరమున. గలిగిన యూవహయే వితర్మము అదియు నిశృయానుకూలముగా మండవలెకు, అనంగా దుది కా వితర్మము నిశ్చయమునకు+ దోడ్పడవలయును వితర్కో. చావాకణము కం. వెల. ళజటు(౧గరాదు భావము; చెలు ₹టు(గకయున్న మరునిచే రాయిడియౌః , "జెలులును మనసొక మైనను వల పెటింగి నృసింవావిభుండు వచ్చునొ? రాండో? ౮౬.

శ66 కావ్యాలంకారసం్యగ హము ఇట సందేహమే కాని నిశృయానుకూలమగు నూహలేదు కాన నిది చోవ[గ స్తము. రసగంగాధరలక్ష్య మిత్తును యది సౌ మిథిలేంద్రనందినీ నితరామేవ న విద్యతే భువి ఆథ మే కథమసస్సి జీవితంన వినాలంబనమ్మా[శిత ఫ్థితిః ఆ సీత భూలోకమున నుండకయేపోయినచో నా జీవిత మెట్లు నిలిచి “యుండును ? ఆమె లేకున్నచో నా బీవితము పోయియేయుండును ఏలన వాలంబనము లేకుండ ( దద్శాశితవస్తువుండదు గదా: సీత కలదా ? లేదా? యను సందేహము విభావము కనుళౌమ్మ లెగుర వేయట శిరస్సు నాడించుట (వేళ్ళనాడించుట మొదలగు ననుభావము లాక్నేప్య ములు, ఇది చిత యని [భమింపరాదు. ఏలన, జీంత నిశృయాంతముగా నుండదు. ఏమగును ? ఎట్లగును ? అను చిత్తవృత్తి చింత “ఇది యిట్లగునుి అను నిశ్చయగర్భమగు చి శ్రవృత్తి వితర్కుము ౨౯. నుప్తిలతణము ళం, అతినిద నుప్లిం ౮౭ ఈ లకణము దుష్టము. ఏలన నువ్తీ యనగా న్వప్పము. గాఢ నిదయు న్వప్న మును నొక్కటిగావు “ని దావిభావోత్ధక్టానం సుప్తం న్మిద వలన గలిగిన జ్ఞానము స్వప్నము దీవి కనుభావములు _పలాపాదులు న్నిదకు న్నేతనిమీలన గ్యాతన్నిష్ష _యత్వాదు లనుభావములని చెప్పితిమి కం లలన నృసింవానని కౌంగిట నలసియొ సవలెల్లి నిద్రనం చెడు 'నెలమిన్‌ నెలపొందున శే ముద్దులు గులికి పగల్‌ ని (దవోవు కుముదీనివో లిన్‌. తలా ఇది స్వప్నమున కుదాహరకార్హముగాదు నిదకు దీవి నుదాహరించితిమి. ఈ (కిందిపద్య ముదాహరణీ యము గీ నిన్నపగటిపూట న్నిదిలో నికుంగూర్చి పాపమానెంంత పలవరింప సవతి నవ్వె నత్త దివులొందె బరువెత్తి మూసిరంత దాని మొగము. జెఇలు,

తృఠతీ యాక్వానము 86? ఇట న్మిద విఖావము (ప్రలాపమనుభావము. (పలవరించుట) వీనిచే శస్వప్నము వ్యక్తమగుచున్నది 80. అనూయాలకణము శం. === ఇతరుల యతిశయము సహింపకుండుటది యీర్ష బ్రయగున్‌

“పరోత్కగ్షదర్శనాదిజన్యః పరనిందాదికారణీభూతళ్ళి తవృ త్రివి శేషః "ఆనూయా ” పరులయుత్కర్షమును అాచుట మొదలగువానివలన॥ బుట్టి నట్టి చి శ్తవృత్రివి శేష మసూయ

అనూ యో చావారణము శం. ఈవికొల( దంతె తనమే

లీవేళను బాండుళోభ, యెనయే నాకున్‌

చావిరి! గీ_ర్త్యంగన? యని

శీ వెలయ. నృసింవహునొద్దం జిరతరలీలన్‌ .

లక్ష్మీదేవి నరసభూపాలుని కీర్తి విభవమును జూచి సహింపక దాని నిందించుచు నాతనిని. దొన్నాశయించు కొనియున్నది. ఇట గీ ర్రియొక్క యుత్కర్షము విభావము. ఈవికొలందంతెతనమేలు ఏవేళన బాండుకోభ; (ఒకానొక రోగము) ఇట్టే నిందావచనములనుభావములు వీవిచే నసూయ వ్యజ్య మానమగును,

8౧. అధ్యాన (చింళా) లతణము శం. పొతవన్తువు చేకూఅమి

నతులాధానంబు చింతయగు నెట్లన్నన్‌ =

ఇష్టము సిద్ధంపకుండుటవలన( గలుగు నాధ్యానము (పుకపునరాలోచన) చింత యనంబడును.

“ఇహ్ట్యాపా ఫ్యనిమ్షపాప్తాదిజనితా౭ధ్యానా పరపర్యాయా వైవర్డ్యః భూలేఖన ఆధోముఖత్వాది హేతుక్చి తవృ త్రివిశేషళ్చింతా ” ఇష్టము లభింప కుండుట అనిష్టము వచ్చిపడుట మొదడలగువానివలన. బుట్టినట్టియు, ఆధ్యానమను నామాంతరము గలిగినట్టియు వ్లైవర్ష్యము భూరేఖనము అధోముఖత్వము మొదలగు వానిని, గలిగించునట్టియు చిత్తవృత్తివిశేషము చింత మజటియ నిట్లు గలదు

868 కావ్యాలంకాళనం _గహము “విభావాయ్యత దారిద్యమైళ్వర్య భంశనం తథా ఇష్టార్ధాపహృతిః శశ్వచ్చ్వాసోచ్చాసావథోముఖం సంకాపః స్మరణంచైవ కార్యం దేహానుపస్కృ్భృతిః ఆధృతిళ్బానుభావాన్వ్యు స్సా చింతా పరికీర్రితా వితర్కోఒస్యాఃకజే పూర్వే పాళ్చాత్యే వోపజాయడే” దారి.ద్యము, ఐశ్వర్య భంశనము ఇష్టారము సిర్ధింపకుండుట మొదలగు నవి విభావములు సిట్టూర్చులు, తలవాలక్టీట నంతాపము స్మరణము కృశింా చుట దేహసంస్కారము లేకుండుట. అధెవ్యము అనునవి యనుభావములు ఈ చింతకు ముందువెనుకలలో వితర్క్మముగూడ6 జనించుకు అధ్యానోచాహారణము కం. సతి చెక్కిటం "జెయిసేర్పంగ నతులక రాంగుళులు సాంజనా(శుయుతములై రతిపతి జబానట మించిన శితవంచశరముత్చై లనంగ( జెలంగు నృపింవో | ౮౯ నాయిక చెక్కి-టిై 6 వేయిసేర్పంగా దాని చేత్కివేళ్ళు మన్మథునకు సావో య్యము సేయుటకు నతిశయించిన యైదు వాండిబాణము లన్నట్టుండెను. ప్రియ్యాప్రావ్రి విభావము చెక్కిటం జెయిసేర్చుట యనుభావము వీనిచేం జింత వ్యక్తమగును. లి౨. ఉన్మాద లతణము తా కం ఆనయంబు చేతనాచే తనసద్భృశమనో [భమంబు ధర నునాగ్రదం బనంబటొల్చుం***** ౯౦. చేతనాచేతనవస్తువులయందు సమానమగు చిత్తవ్మిభాంతి యున్మాదము. “విపలంభ మవోవిపత్తి పరమానందాదిజన్మా ఆన్యస్మి న్నన్యావభాసః ఉన్మాదః” వి పలంభము వహావద పరమానందము మొదలగువానివలనం బుట్టీనట్టియు నొకదానిని మజొకదానిని(గా భ్రమింపం జేయునట్టిేయు చి త్తవృత్తి విశేష మున్మాదము.

(84) తృతీయాళ్వానము త6ం ఉన్నాదోచావారణము కం. నీను. ఎౌర్థిచిద (భమరమ చని నరసింహేం దుం దెమ్ము. చనవలదో వో! చనిన నృపొలుముఖాంబుజ ఘనవాననందగిలి నీవు (క మ్మఅవుగచా! ౯౧ ఇట _భమరమీ.నకు నరసభూపాలుని. గొనివచ్చు సామర్థ్యము లేదని తెలియక యున్నట్లుగా భావించి నాయిక సంబోధించినది, పై యున్మాదలడణ మిటంబట్టదు, ఈ (కింది పద్యము తగినది గీ అన్న ? భృంగంబ ః [భమియింతువఖీలదిశల నాదు వలపురాణి కన్పథైనోయి “కా వటందువు సఖ తెల్పు మాలసీంప | కెచటంగల ? దేమి గావించు? నెట్టిదామె ? ఇట [పీయావి పలంభము విభావము ఇట్టి యసంఐద్ధ పలాపమనుభావము. వీనిచే నున్మాదము వ్య క్తమగుచున్నది “ఉన్మాదస్తుల్యవ ర్రిత్వం _ చేతనాచేతనేవ్వుపో (చేతనాదేతనములందు" దుల్యముగా వ ర్థించుట యున్మాదము) అని (ప్రతాపరు.దీయ లక్షణము అట్టిచో( జేతనములయందచేతన వ్యవహారము సేయుట అచేతనములందు. జేతన వ్యవ వారము సేయుటయే యున్మాదమని యర్థము వచ్చును ఆట్టిచో “అన్న భృంగంబ ఈ ఇత్యాదు లున్మాదోదాహరణములు గాక పోవును వ్మిక మోర్వశీయ ములో నాల్లవయుకమం దీ యున్మాద మెంతో హృద్యముగా వర్జింప(బడినది, అచ్చటం గూడ గేవలము చేతనములంద దేతన వ్యవవారము అచేతనములందు. జేతన వ్యవవారము మాతమే లేదు కాన రనగంగాధరమునందలి “అన్యస్మి న్నన్యావభాసః” అను లతణమే యుచితము. ఉన్మాదము గూడ నొక వ్యాధియేకదా దీనిని వ్యాధిలో నేల యంతర, వింపంజేయరాదు ? అన్నచో మిగిలిన వ్యాధులకన్న నిది విచ్మితమైన దగుటక్షీ (బత్యేక ముగా (గహింపంబడినది. 88, అవసార్టర లతణము కం =.=ధఛాతుచలనము దనర నపస్క్మారమనంగందగు వెట్లన్నన్‌ ,

8%0 కావ్యాలంకారసం[గహము

ధాతువులగు వాత, విత్త, శ్రేష్మములయొక శ్రా సంచలనమువలన నపస్మారము గలుగును.

“వియోగ, శోక, భయ జుగుప్సాదీనామతిశయాల్‌ (గవి వేశాదేశ్చ, ఉత్పన్నో వ్యాధివిశేషోఒపస్మారః” వియోగ భయ జుగుప్సాదిలతిశయించుట వలనను బుట్టిన వ్యాధివిశేష నమపస్మారము

ఇది వ్యాధిలో నంతర్భవించును కాని వి శేషాకారముగా( జెప్పటవలన వీభక్స భయానక రసములల్‌ నీ యపస్మారమే వ్యభిచారియగును. కానీ కేవల వ్యాధి వ్యభిచారి కాజాలదు అని తోంవింపంజేయును దీనికి వియోగ శోకాదుల యతిశయేము విభావము. కంప, ఫేన నిక్న్వాస, భూపాత, విపర్యాన, జిహ్వా లోలనాదు లనుభావములు. కం. మదన(గవాంబు సోయణిను

నుదలీమణి దిర్ధ దృష్టిః జూచెడు( జెలులన్‌

ముద మొదవ రతంగట్టుడు;

నుదవతికి నృసింవానామమం[ తము కతనన్‌. ౯౨

మదనావేశము విభావము దీర్చ దృృస్జి యనుభావము. వీనిచే నపస్మారము వ్య క్రమగును. (ఇందు నరనభూపాలీయ లక్షణము పట్టదు. (గ్రవివేళాదేళ్ళ” యిత్యాదికమగు రనగంగాధర లక్షణము పట్టును )

వ్యభిబారిభావములు ముప్పదిమూ(డు మతమే యని సంఖ్యానియమమేల చేయవలెను ? మాత్సర్య, ఉద్వేగ దంభ ఈర్ష్యా వివేక నిర్ణయ శ్హేబ్య ఇమా కుతక ఉత్కంఠా వినయ, సంశయ ధార్ష్యాదులగు భావములు లక్యము లందటనటః గానవచ్చుచున్నవే అన్నచో నట్టుగాదు. ఈ మాత్సర్యాదు లుధా వృతములయిన ముప్పదిమూండు భావములలోనే యంతర్భవించును. ఎట్టన, నసూయలో మాత్సర్యము, [తాసమున నుద్వేగము, అవహిత్ధమున దంభము, అమర్షమున నీర్ష్య మతియందు వివేకనిర్ణయములు, దై న్యమునందు. గై బ్యము ధృతియందు కమ జౌత్సుక్యమునందుం గుతుకో త్కంకలు, లజ్జయందు వినయము, తర్కమునందు సంశయము చాపల్యమునందు ధార్ష్యమును, నంతర్భ వింపంశ్రేయదుము అలంతిభేదము వీనికున్నను మొదటివగు ననూయాదులు లేకున్నచో మాత్సర్యాదులు గలుగవు అన(గా వానికి. బరస్సరమవివాభావ సంబంధము గలదు కావున మాత్సర్యాదులకుం (బిత్యేక గణనము చేయ(బడదు. ఈ వ్యభిచారి భావములలో( గొన్ని వానికి విభావములగును. కొన్ని యనుభావ ములగును ఎట్టన ఈర్ష్య నిర్వేదమునకు విభావమును అసూయకనుళావ మును

తృతీయాళ్వానము శి!

నగును చింత నిదకు విభావమును కౌత్సుక్యమున కనుభావమును నగును* ఇట్టి వూహ్యములు

“రత్యాదయోఒపృనియతే రసే స్యుర్వ్యభిచారిణః” (రత్యాదిస్థాయి భావములు గూడ నితర రసమలందు వ్యభిచారు లగును) అని భరతమతమని చెప్పి తీమి. ఈ రత్యాదు లే యే రసములలో వ్యభిచారులగునో తిలుప(బడును అసలు రత్యాదిభావములు శృంగారాదులలో ననుచ్చిద్యమానములుగా ననంగా నవిచ్చిన్న ముగా రనస్స్పూర్తివజకు నుండును, కాన నవి యచ్చట స్థాయిభావములు మరొకరసమందవి రసస్ఫూ ర్తివజకు నుండవు కాన నవి యచ్చట స్థాయిభావ ములుగావు కాన వ్యభిచారులగును

శృంగార వీరయోర్హాసో వీరే [కోర స్తథా మతః కాంతే జుగుప్పా కథితా వ్యభిచారితయా పునః

ఇత్యాద్యన్యత్సమున్నేయం తథాభావితబుద్ధిభిః (సాహత్యదర్పణము)

శృంగార వీర రసములలో వోసస్థాయిభావమును. వీరమునం. (గోధ స్థాయిభావమును, ళశాంతమున జుగుప్పాస్థాయిభావమును వ్యభిచారులగును, మిగిలినవాని మూహించుకొనవలెను. ఇంకను హాస మద్భుతమందును [గోధము శృంగారమందును శోకము కాంతమునందును గూడ వ్యభిచారులుగా మండ వచ్చును అని రుచిరవ్యాఖ్య

“ రతిర్దేవాదివిషయా న్యభిచారీ తథాంజితః భావః (పోకఃొ దేవాది విషయకరతియు వ్యంజితమైన భావమును వ్యభిచారి యని చెప్పంబడును. సాహిత్యళాస్రకారులు నాయికాాయకుల రతి స్థాయిఖావమనియు దేవతా విషయకరతి వ్యభిచారిభావ మనియును బేర్కొనిరి. “తత సన్త్రీపుంసయో ర న్యోన్యాలంబనః _వేమాఖ్యశ్చి త్తవృ త్తివిశేషో రతిః స్థాయిభావః; గురుదేవతా ప్యుత్యాద్యాలంబనస్తు వ్యభిచారీ” స్త్రీ పురుషు లన్నోన్యాలంబనముగాంగల (వేమ మను పేరుగల చి త్తవృ త్రివిశేషమగు రతి స్థాయిలావ మనియు గురు, నృవ, ముని దేవ పుతాద్యాలంబనముగల (వేమమను పేరుగల చి త్తవృ త్రివి శేషమగు రతి భావమనియు జెప్పంబడును, నామికానాయకులయందును దేవాదులందును లది _ప్రేమరూపచి త్తవృ త్రి శేషమగు రతి యొక్కటియే. కాని మొదటిది స్థాయిభావమనియ, రెండవది వ్యభిచారిభావమనియను జేర్కొనిరి. కావుననే జగన్నాథుండు దేవాదిరతిని(. గూడం గలపి వ్యభిచారిభావమూలు ముప్పదినాలుగని చెప్పెను ( “గురుదేవ నృపపుత్రాదివిషయాంతిక్చేశి చతుస్త్రీంకత్‌ +)

7! కావ్యాలంకారసం[గ్రహము కం. ఇరవుగ నీభావంబులు ఐర'డు ననుభావములు విభావంబులు న న్యరపంబు లకుం గలవవి విరచింపంగనొల్లి నిందు వి_స్తరఖీతిన్‌ , ణ్‌ (గంథవి స్తరఖీతిచే మిగిలిన రసములయొక్క_. విభావానుభావములను జెప్పుట మానివేసితినని (గ్రంథకర్త తెలుపుట యనుచితము. ముఖ్యముగా, జెప్ప వలసిన వానిని జెప్పుట (గంథవి స్తరము కాంజాలదు, గీ, ఇంక శృంగారచేష్టల నేర్పజింతు నవియు నష్టాదశాఖ్యలై యలరుచుండు లలితగతి వీని నొామముల్‌ లతణములు 'కమముతోం బెల్పి వీని లత్యములొనర్తు. ౯౪ వెనుక శృంగారరసమునకుద్దీపనవిళావములుగా. బేర్కొనంబడిన నాల్లిం టిలో. కేష్ట యొకటి ఇచ్చట నాచేష్టలను (గంథకర్త యుదావారించుచున్నాండు. ఈ చేష్టలు నాయకునకుద్దీపనవిభావములును వాయికకుననుభావములును నగును. ఈ చేష్టలు శృంగారమునకేకాక యితరరసములకుంగూడ భిన్నభిన్న ములుగాం గలవు. కానియిట శ ంగారచేన్టలుమాత్రమే చూపంబిడినవి. ఏలన, [గంథక ర్త శృంగారరసము నొకదానినే నిరూపించెను. మిగిలిన రనములను వాని స్థాయివ్యలిచార్యాదిభావములను సాహిత్యదర్పణమునుండి ముందు మేముదావా రించి చూపంగలము. కం. ఇల భావ, వోవ, హేలా, విలాస, మూధుర్య, ధైర్య, వి భమ, లీలా, కిలికించిత, మోట్టాయిత, లలిళా, దులు చేష్టలగు. దలంపంగ మళకియున్‌. ణ్‌ గి. వెలయు విబ్చోళ, విచ్చిత్తి, వివ్ళాతః చకిత, వాసిత, కుట్టమిత, కుతూవా, లాదు అనంగ గలవుంం=ం*4 *402 6956 054660 న్‌జా ానము, వోవము, హేల విలాసము, మాధుర్యము ధైర్యము, విల మము, లీల, కిలికించితము మోట్టాయితము, లలితము బిల్బోకము, విచ్చిత్తి, వివృతము, చకితము, హసితము, కట్టమితము, కుళూహలము, అని ళృంగార

తృ పీయా శ్వా సము 870 చేష్టణ పదునెనిమిది. పతాపరు,దీయముస( గూడ సీ విధముగనే యున్నవి కాని సాహవాత్యదర్పణమున నీవి యిజువది యెనిమిడి గలవు, ఆవి యివి;

యౌవనే స త్వజాస్తాసామష్టావింశతిసంఖ్యళాః ఆలంకారా నత భావహేవ హెలాస్త్ర్రయోఒంగజాః

శోభా కాంతిశ్చ దీప్రిశ్చ మాధుర్యం చ 1వగలృ్భతా ఫౌదార్యం రై ర్యమిత్ళేతే సప్లైవ స్యురయత్నజా।ః లీలా విలాసో విచ్చిత్తి ర్చిట్ళోకః కీలికించితం, మోట్లాయితం కుట్టమితం, విభమో, లలితం మదః, విహృతం, శపనం మౌగ్ధ్యం వికేపళ్చ, కుతూహలం, హసితం చక్తితం కేశి రితృష్టాదళశసంఖ్యకాః న్వళావజాళ్ళ్‌ ? భావా ద్వాదళ పుంసాం భవంత్యనీ

యౌవనము వచ్చినపుడీచెప్పణోవు నిజువదియెనిమిది యలంకార ముళున, న త్ర్ర్వమువలనం బుట్టును నత్ర్యమనం బెక్కర్థములను. వెనుకం జూవి యుంటిమి అందథి “స్వాత్మవ్నిశామరత్యాది |పకాశకారీకళ్చన అంతరో ధర్మ స్పళత్వం (తనయాత్మయందు వ్మిశమించిన రత్యాదులను (వకాశింపంజేయు నొక యాంతర ధర్మము) అనునర్థమట (గొవ్యాము అనీయేవన భావము, వోవము హేల, యివి మూడును మనస్సువలన( బుట్టును శోభ కాంతి, దీప్తి, మాధుర్యము (పగల్ఫ్భత నౌదార్థము ధైర్యము, ఇవి యేడును నయచత్న ముగా బుట్టీనవి వైనుదాహృతములగు మూడును నీ యేడును గలీపి పదియు ీ- పురువులు శ్రీరువురకునుం గలుగును. లీల విలానము విచ్చి త్తి, బీబ్సోకము, శిలికించితనము. మోట్టాయితము కుట్టమితము వి[భమము లలితము, మదము, విహృతము, తపనము మౌగ్ధ్యము కుతూహలము హసితము చకితము, కేశ యనునవి పదునెనిమిడియ. న్వభావజములు న్వభావమనం దన మనోవికార విశేషము ఖావాదిధై ర్యాంతమగు పదియు. బురుషులకు( గూడ గలుగునని చెప్పినను నివ్వన్నియు నాయిక్షాశ్రతములయి యున్నపుడే రమణీయములుగా నుండును.

(పశాపర్నుదీయక ర్తయు, వాని ననుసరించి నర్రసళూపాలీతక రయ వీని శన్నింటిని శృంగార కేన్టలనియే యనిరి సౌహత్యదర్పజకర్త వీని నలం కారములని వ్యవహరించెను ఇందు మూడు మనోభనములగు నలంకారములు , ఏండయత్నజములయిన యలంకారములు పదునెనిమిది స్వభావములయిన ఇసలంకారములు.

లి4 కావ్యాలంకారసం[గవాము నరసభూపాలీయక ర్త శోభ కాంతి, దీప్తి పగల్భత, జౌదార్యము, మవము తపనము మాగ్ధ్యము విక్నేపము కేశి అను పదింటిని వర్ణింపలేదు. [1పతాపరుద్రీయక ర్త అంగజ అఆయత్నజ స్వభావజి, భేదములనుగూడ దెలుపలేదు. విద్యానాథు! డిరువది యెనిమిదింటిలో నీపదునెనిమిదియే ముఖ్యమని తలః(చెనేమో 1 ఇందలి భావాదుల లతణములును, లక్ష్యములును దోష్యగన్త ములుగా నుంటచే సొహిత్యదర్పణ లతణములును గూడ. జూపుదుము ౧. భావలతణము గి. ,..మజి యందు భావంబు వెలయుచుండు మహి రనజ్షాన యోగ్యతామా తమగుచు భావమన(గా రసళ్టానయోగ్యత యని లక్షణము కాని రసజ్ఞానయోగ్యత కాదు. రసజ్టానయోగ్యమగు మనోవికారము అని చెప్పవలయును బాల్య యౌవన సంధియం దుతృన్నమయిన శృంగారవిషయకమగు మొదటి యంతఃకరణవికా రము భావమన(బడును యౌవనము రాకముందు శృంగారరసమును దెలిసి కొను యోగ్యత యుండదు అది రాంగానే దాని నెలుంగజాలు నొక మనో వికారము గలుగును. “భావయతిరిరంసామితి' భావః (రమించుకోర్కెనుళ్ల్‌దెలుపు నది మనోవికారము) దీనినే సాహిత్యదర్పణకర్త * నిర్వికారార్మకే చిత్తే భావః (వఠథమవిక్రియా” (నిర్వికారాత్మమగు చిత్తమున! (బ్యపథమమునం గలిగిన వికారము) అని నుడివెను భావోదాహరణము చ. వరుండని పేర్కొనన్‌ శిరమువాంచు. దలోదరి సొలభంజీకా పరిణయ'వేళ ; నెచ్చెలుల౧ాయక యెస్పటియట్ల "శ్రీళికాం తరమొనరింపంజోదు , చనెనా యెదంబ య్యెదిం జేర్చిసిగ్గునం బరగుం (బీయాంగనానుకృతిభావన శే శికిగాగనిచ్చలున్‌. ౭౬ బొమ్మల పెండ్లి వేళ నొక మగటొమ్మను నరసభూపాలు-డనియు నొక యాడుబొమ్మను దన్నుగా. జెలిక త్రెలు పేర్కొన నొక యువతి శిరము వంచు కొనెను పిమ్మట వారితో. గలిసీ యామె కేశికారంతరమునకు (ఆ బౌమ్మల సంయోగ (సంభోగ రూపక్రీడకు) పోదయ్యెను ఒకవేళ వెళ్ళినచో( దన్నతని (వియాంగనగా (నిజమునకుగాకున్నను) భావించుకొనుచు నిగ్గున నుండును, ఇట శిరము వాంచుటకేత మనోవికారమలంతిగొం దెలియుచున్నది ఈ లశ్యము సరిగాదు. ఏలన నీవికారముయొక్క యనుభావము శరీర మున గానంబడంగూడదు ఇట శిరస్సువంచుటయను ననుభావము శరీరమున( గన(బడు

తృ తీ యా శ్వా న ము తి7ఠ5 చున్నది. కావున నిది భావమున కుదాహరణార్హ ముగాదు సాపాత్య్మదర్పణమున స ఏవ సురఖిః కాలస్ప ఏవ మలయానిలః సె చేయమబలా ; కింతు మనోఒన్యదివ దృశ్యతే కా ఆవసంతశాలమే యిది , ఆ మలయానిలమే యిది; ఆ యబలయే యిది ; కొని మనస్సుమాత మది కానట్లున్నది ఇట శరీరమున నెట్టే యనుఖావ ములును జెప్పంబడలేదు. ౨ వోవ అతూము కం, అది యీవద్వగ్గ క్తముణా నుదకతులయిడ వోవమయ్యె థి ఆ భావమే కొలందిగా వ్యక్తమగుచో హావమన(బఐడును 66 భూనే[తాడి వికార్తెన్తు సంభోగేబ్బాాపకాశకః ! భావన ఏవాల్పసంల వ్యవికారో వావ ఉచ్యతే (భూనే(కాదివికారములచే సంభోగేచ్చను దెలుపు నాయల్బముగా. బైకిం గనంబడు వికారమే హావము వోవో చాహరణము చ, పడంతి నృసింహుగీతములు పొడెడివేళన నీంవునానుమున్‌ నుడువదుసిగ్గుతో ౩; గురుజనుల్‌ నరనాథు గుణ్యపళంస లే ఒక్పడ నొనరించుచో నుచితళ క్షి మెయిన్‌ గురునేవసేయు శై వడి వడినాలకించు(; దలవాంచు(; బరాకగుంగొంత వింతగన్‌ . తా ఇట నృసింహాని నామమును నుడువకుండుట పెద్దలాతని గుణ (ప్రశంస సేయునపుడాలకించుచుండుట పరాకును వహించుట మొదలగువాని వలన నా యువతి భావ మీషద్వ్య క్తమగుచున్నది. కావున నిది హావముం 8. పాలా లదణము కం. === 4సువ్య_క్తంబ్రై పొదలిన ననవరతంబును నది మిక్కిలి హేలయయ్యె నది యెట్లన్నన్‌. ఆ నునోవికారము సువ్యక్తమయినచో "హేల యనంబడును

876 కొవ్యాలంకార సగ హము పకూలోదచావారణము ఉ. మేలములాడుచుం గడు సమేళములై. చెలులెల్లింగూడి యో “జాలిక ! శ నృసింహనరపాలు వరించెద వే"యటన్న ని లాలక యంగవల్లి 6 బులకాంకురముల్‌ ననలొ త్త నేమనం జాలక యూరకుంణజె ననిశంబు (శపావృతయె నశై వడిన్‌ బాణా ఇట( గన్యకకు సర్వాంగీణమగు గగ్గులుపాటు గలిగినది. ఇట మనో వికారమత్యంతము వ్య క్తముగా నున్నది కాన నిది హేల ఈ భావ, హావ హేలల లక్షణములు జూ[గత్తగాం దెలిసికొనవలెను, ఛావమలశ్యవికారము (వైకెట్టి వికారమును గానరానిది.) వోన మల్పలక్ష్య వికారము (ఆల్బముగా( గనంఐడు వికారము గలది ) హేల యత్యంతలక్య వికారము (మిక్కిలియును గన(ంబడు వికారము గలది ) అ. విలాస అతణమను ళం పతింగనందాళ్టాలిక మగు నతులవికారము విలాసమగు. ౧౦౦ పతి కన(ఐబడ(గానే యా సమయమున గలిగిన వికారము విలాసము. '“యానస్థానాసనాదీనాం ముఖనేేతాది కర్మణాం విశేషస్తు విలాసస్స్యా దిష్షసందర్శనాదినా” ఇష్టుని, జూచుట మొదలగువానిచే. నడకలో, ఉనికిలో '" కూర్చుండుటలో మాటలాడుటలో( జూచుట మొదలగు కార్యములలో( గనంబడు విశేషము విలాసమనంణడును. దీనినే యొయ్యారమందురు. లిలాసోదచదావారణము కం. ఇరుగడల వెడలి సుడిగొని తరళములై. వెలికి వెళికి తథతళమనుచున్‌ బరగు రువారపు(జూపుల హారిణాతీ. నృసింవావిభు నికారతి సే నెన్‌ ౧౦౧ తా సుడిగొన్నట్టియ తరళములయినట్టేయు. దళశతళలాడుచున్నట్టియ( జూపులచే నొక యువతి నరసభూపాలుని కారతిసేసెను. ఇట వెక్కువిధములగ్గు చూపులు వర్ణి 0ప/బడినవి ఇది విలాసము,

తృతీయాళ్వాసము త్రి? యం మాధుర్య లతణము కం = = +సొముగులు లే కతిరమ్యత్వము చలంపంగ నతివలకున్‌ మధురభానమగు నెట్లన్నన్‌. నగలులేక యు నతిరమణీయముగా. గనంబిడుట మాధుర్య మన(ఐడును. “సర్వావస్థావిశే మేష మాధుర్యం రమణీయతా,” ఎల్ల యవస్థలందును నంగా నెట్టున్నను రమణీయముగా( గానంబడుట మాధుర్యము మాధుర్యోదావారణము చ. కను(గవపెంపు నార్జ 9నఖ గారతయుం జెలునొందనొక్కయం గన రతి వేగశీర్ణమణికంకణనూపురవోరపల్లియై - మునుపటికన్న (బొల్పగు సమ.జ్ఞ్వలతంద గెం బాండుప త్రఎయొ శొనలనిగిర్బియున్న యతికోనుల పల్లి మళల్లి యో యనన్‌ రతి కేశియందు మణికంకణాదులు టారిపోయినను గనుంగవకెంపుచేతను ఆర్జ్భ్రనఖగౌరతచే (తెలుపు) తను మునుపటికన్న సముజ్వులాకృతితో. గన( బడినది. ఇట మణీకంకణనూపురములకు బదులుగా. గను(గవకెంపును, హార వల్రికలకు బదులుగా నార్జ్రనఖముల తెల్లకాంతులును నమరినవి ఇట ఖభూష అములు లేకున్నను సముజ్జ్వులత యున్నది కాన మాధుర్యము. ౬ తైరు లతణము కం కులశీలాద్యవిలంఘన మిల ధ్రైర్యంబు* ౧౦౩8 ఉలమర్యాదలను దాంటకుండుట (ధెర్గము “ముక్రాత్మళ్ళామనా ధైర్యం మనోవృత్తి రచఠలిచలా” ఆత్మళ్టాఘ లేనట్టియు నచంచలమైనట్టియు మనోవృత్రి లై ర్యము. థై ర్యో చావారణము మ. అతులై శ్వర్య సమ్శగుండై న నరసింవోధిశ్వరుండేడ ? నీ పితృవాచాతశరతం[తవై [వతతతిం బెంపొందు వేవేడ? నా ఊతిపాలా గణివై 6 (బనక్తమగు నాచిత్తంబు సంధించినాం డతనుండక్కరొ! నేంటి నుండి విషమాస్తా9భిఖ్యుండౌ 'నెంతయున్‌ .

8708 కావ్యాలంకార సంగ0హము తా నరవభూపాలు,డేడ ? తల్లిదర్యడుల చాటుదాననగు నేనేడ ? మన్మ థుండు వానిపై నా వృదయమును దగిలించినాండు ఇట( దన సౌందర్యశీలాద్యాత్కళ్ళామనములేదు మన్మథుండు , దన హృదయమాతని పై6 దగిల్చినను దలితండులచాటున నుంటచే సాహసించి యతసి నభిసరించుట కిష్పపడకున్నది ఈ యువతి తాను వితృవాచాపర ఈంతురాల' నని చెప్పుటచే నచంచల కగు మనోవృత్తి వ్య క్తమగుచున్నది. 2ం విభమలతణము కం. *4, ఒడలందొడవులిడ( దడ(బడినన్‌ 'వెలయ'/గ విళమము అ90 గ్యాత్రమున భూషణములు దారుమాలుగా ధరించుట విభమమూ. “త్వరయా హర్షరాగా దేర్ణయికాగమనాదిషు ఆస్థానభూవ ణాదీనాం విన్యాసో విభమో మతః (ప్రియనీరాక వలన( గలిగిన హర్ష రాగాదులవలన(ద్వర చేత భూషణా దులను దాజుమాజుగా ధరించుట వ్మిభమము. విభ మోచావారణము చ. ఆదన నృసింవభూమిరమణా[గణి వచ్చిన సంభమళబుతో నుదతి నభోఒవలగ్నమునం జుక్కల పేరిటి కంఠమాలయుం, టొదలుకుచాచలంబుల నముజ్ఞ్వల మేఖలయున్‌ , ధరింవంా నది[క్రమమయ్యె; దొయ్యలికన క్రమమయ్యె విలాసవై ఖరిన్‌. తా నరనభూపాలుండు హారాత్తుగా రాంగా ద్వరపాటున నొక నుదతి నక్ష్యతమాల (౨౭ రత్నములు గలవారము) యను కంరవోరమును నాకాళశము వంటి నడుమున దాల్బెను. మేఖల (ఓడ్డాణము) పర్వతమువంటి కుచములపై ధరింవెను. నత[తమాల నాకాశమున మెఖల (కొండనడిమి ప్రదేశము) పర్వ తమునందుంట క్రమమే యనంగా నుచితమే కాని యా యువతి సౌందర్యమునకు మా[తమా[కమముచిత ముగాదు ఇట యువతి వ్రీయాగమనము వలన! గలిగిన హర్షముచే భూషణములను దబ్బిబ్బుగా( దాల్చినది కాన విభమము ఇట్టిదే మజొక పద్యము.

తృతీయాళ్వానము 870 క. తన వియుండు వచ్చెవాశీిటి కని సౌగసుం జేసికొనుచు నంగన విని యం జనమును నొనటను, లత్తక( గనులను దిలకంబుం బెట్టె గండస్థలిపై. ౮. లీలా లతణము కం. =... అధిపుని యలభఘుగుణానుకృతి లీలయగు నెట్లన్నన్‌. (వియని గుణానుకరణము లీల గుణానుకరణమే కాదు, చేష్టా, భూషణా ద్యనుకరణము గూడ లీలయే “అంగైర్వేషై రలంకారైః (పేమిలిర్వచనై రవి ! (వీత్మిపయో జితై క్రీలాం (వియస్యానుకృతిం విదుః” (చేన్టలచే వేషములచే, భూషణములచే, (టేమవచనములచే( (బియని ననుకరించుట లీల యనః(బడును లిలోచావారణము చ. ధరనళలంకభావమ.న6 చామరసాహితునిం జయించు, నా వారిపదస_క్షమై వెల. 6గు ; నారయం (బాజ్ఞులకున్‌ వసుంధరన్‌ సురతరునూతనాభ్యుదయళో భయొనర్చు యశఃపురం[ధి; యా వరుండగు (శీ నృసింవాగుణ వాసనం చాను జెలంగు శక్షై వడిన్‌, తా, నరనభూపాలు(డు తన నిష).శంక భావమునం గళంకియగు చందుని జయించెను. మజియు నతడు వారిపద (విమ్ణపద) సక్తుండు, (పొజ్జులకుం గల్పవృక్షమువంటివాండు. అతని వీయుకాలగు కీ ర్రికాంతయు నాతనిగుణముల ననుకరింప(దలచి యకళంకభావమున జందుని జయించెను తానును హరిపద (ఆకాశ) న క్రయయ్యెను. కల్పవృక్ష శోళను (తెల్లదనమును) వహించెను. ఇట! (వీయుని గుణానుకరణముగలదు కాన నిది లీల వేషానుకరణ మీ [కింది పద్యమువ గలదు ఆ. వె పరంగ( దమ్మితూ(టీ పాంపక జెంబులు వరల వేజి యను కపర్టకంబు హరుని ననుకరించు యా పార్వతీదేవి ఛీలతోగ లోక మేలు(గొక

880 కావ్యాలంకార సంగవాము ౬.. కిలికించితలవమణము కం. అళు, కలక, ముదము, న్మశువు గలిసీన( గిలికించితంబు**. ౧౦౬ “స్మిత శుష్క రుదిత హసిత (శాస (క్రోధ, (శమాదీనాం సౌంకర్యం కిలికించిత మళఖీష్టతమసంగమాదిజాద్యాత్‌ 'ప్రియసంగమమువలన( గలిగిన హర్షముచేంగలిగిన స్మిత; శువష్కరుదిత హసిఠ, (క్రాస, [క్రోధ శ్రమాదుల సాంకర్యము కిలికించితము. పై లతణమున (వీయసంగమము వలన గలిగిన యనుమాటలేదు. కలి తో చావహారణము చు వతి రచిళాగనుం డదరిపొటునవచ్చి దృఢోపగూవాన స్థితి నధర్శ్మపవాళము [గసింప సవం (భమలోలవానయై థి ॥ ఖో “మతకరి! చాలు(జాలు ; నింక మాచబెసరాకు' మటంచు నల్కళ్‌ . నతివ బొమల్‌ ముడించె నయనాంబువు 'ఇెస్పలనప్పళించుచున్‌ . తొ ఆపరాధియగు పియుండు హరాళత్తుగా వచ్చి కౌ6గిలించి మోవీకొజకం గాం జేతులతో విగిలించుచుం జాలు(జాలు । నా కడకురాకుము అని కోపముతో నశ్రవులనాంపుకొనుచు బొౌమలుముడి(బెను. ఇక “మతకరి" ఇత్యాదివచనములును, టౌమలముడుపును అశ్రువులును" [పియనంగమాదిజహర్షముచే గలిగినవికావు పియాపరాధముచే గలిగినవి కాన నిది యదాహరణార్హముగాదు ఈ [కింది దుదాహరణార్హము. క స్వమనోరథంబులకు భం తమురానట్టడ్డగించు( ; గలికి నవులయం దముతో( దర్జించును [బీయు ఇచ్చటి యడ్డగింపు తర్జింపులు కల్లేడ్పులును, (బీయసందర్శనహర్ష కృత ములు. ఇది కిలికించితము,

తృతీయాళ్వానము 891 ౧౦. 'మోట్టాయిత అతణము కం, = = *కడునిష్టక థా దుల నింగిత మెజి. గించుట దలంపంగ మోట్టాయితంబు దగు నెట్లన్నన్‌ (వియుని గుజించివచ్చు [ప్రనంగములందు( దనయింగితమును (మనోభావ మును) జేష్టలుమూలమునం దెలుపుట మోట్టాయితము “తద్భావభావితే చిత్తే వల్ప్వభళ్య కథాదిషు మోట్టాయితమితి (ప్రాహుఃకర్ణకండూయనాదికం” (వ్రియునితో రతిక్రీడల. దేలవలెనని మనస్సు కలుగంగా నాతని కథలు వినంగానే చేయు కిర్ణఠండూయనాదికమగు చేన్ష మోట్టాయితము. మోట్టాయితోచావారణము చ. చెలులు నృసింవాుగీతమును -జేఠికగా నపకంజివీణలో వలం బలికింప నూర్చుచును బాలిక యూర్పులచేత దీపికా కళిక చలింప “నెచ్చెలులు కంటిరె మీ మృదుగానలతిస్తికీం 'చెలియంగ మెచ్చుచున్నయది దీవియమ” యంచువాసించు నెంతయున్‌ , తా. చెలిక తెలు నరనభూపాలునివై వీజెమీందయ గీతములు పొడు 'ఊండంగా నొక కన్యవిని నిట్టూర్చుచు నా నిట్టారు ఎరికు దీపము చలింపంగా? రన యింగితమును వారు దెలియకండునట్లు “చెలులారా చూచితిరా ? మీ గానమునకు మెచ్చుకొని దీసము దలయూంచుచున్నది” అని నవ్వుచు బలికెను. ఇట లతణమున “ఇష్టక థాదుల నింగిత మెజింగించుట” అని చెప్పియ (గంథకర్త నాయిక తన యింగితమును దెలుపకుండ ,నేరో కల్పలాడుచున్నట్టు వర్డించినాండు. కాన నిది యుచితోదాహరణముగాదు. ఈ క్రింది పద్యము చక్కని యదాహరణము. ఆఅ వె. మోహనాంగ ॥ నీదు ముచ్చట లెత్తంగం గోమలాంగి చెవులు గో,కికొనుచు నావులించుకొనుచు హర్షా[1కువులురాల నొడలు విజచుకొనుచు నుండు సుమ్ము

889 కావ్యాలంకారసం[గవము ఇటం జెవులు గోంకికొనుట ఆవులించుట వార్షాకువులు విడుచుట, ఒడలివిజఎపు మొదలగు చేష్ట లింగితమును దెలుపుచున్నవి. ౧౧. లలిత అతణము కం, భాసురతనువల్లీ వి న్యాసము లలితముు) --. (ప్రకాశించుచున్న (చక్కని) ళశరీరముయొక్క. విన్యాసము లలితము, దీనివలన నర్థము స్ఫుటముగా ఛాసించుటలేదు. “*సుకుమూరతయాంగానాం విన్యాసో లలితం భవేత్‌” (కర చరణాద్యవయవములను సుకుమారముగా ననంగా నొయ్యారముగా నుంచుట లలితము లలితోచాహరణము చ వడియు శమాంబులోడుకుజవల్లి మృదంగముమీందం జేర్చి క్ర లెడలిక నూపురంబు ఘటియింప(గ దూతి కరారవిందమం దడుగిడి, కంపిత స్తనరయంబున నూర్చులుడో6వ నింతియ య్యెడ నటియించి నిళ్ళె నభయెల్ల ననంగునిపాలు సేయుచున్‌ . కా చెమ్మగిల్లిన చేతిని మృదంగముమీ(దంజేర్చి, కీలూండిన నూపురము సంధీంచుటకైై యొకపాదమును దూతిచేతనిడి స్తనకంపముచేత సూచింపంబడిన వేగముగల నిభ్టార్పులు విడుచుచు (_స్తనకంపము నిట్టార్పుల వేగమును నూచించుచున్నది ) నొక యింతి నటించి నిలిచెను ఇది సింగళూపాలీయము లోనియీ క్రింది శ్లోకమున కనువాదము. ళ్లో స్వేదక్ష్లేదితకంకణాం భుజలతాం కృత్వా మృదంగాశయాం చేటీవా స్తసమర్చితై కచరణా మంజ్తీరసంధిత్సృయా సా భూయ స్రనకంవసూచితరయం నిశ్వాసమాముంచతీ రంగస్థానమనంగసాత్కృతవతీ లతాళావధౌ తస్థుమి ఇందలి ''ననకంప సూచితరయంి' అనుదానికి ““కంపిత నస్తనరయం"” అన్నది సరియైన తర్జుమాకాదు * తాళావధా తస్థుషీి” ఆను మాటకు దర్హుమాలేదు

తృ తీయా శ్వాసము 8608 ఈ వద్యమున నించి సుకుమారముగా నిలిచినది. కొన లలితము. ౧౨. విచ్చి త్తి లతణము కం. 60 సొమ్ములల్పములయ్యున్‌ ఇఖాసిలెడు ళ ల్రంగార వి ళా కాసము విచ్చి_త్తియయ్యెు గన 'నెట్లన్నన్‌. ౧౧౨ భూషణము లల్పముగానున్నను శృంగారముగా( గానవచ్చుట విచ్చి త్రి *స్తోకాప్యాకల్పరచనా విచ్చి త్తిఃకాంతిపోవకృత్‌ భూవణరచన కొలందిగా నున్నను గాంతిని- బోషించినచో నది విచ్చిత్తి చ. పరిమితభూపణఅబులును ఫొలమువై నెలవంకనామముం బరగనొయారిమయై నయనవర్వ మొనశ్చి వధూలలామ ఇఅా విరళగ జేయతారలు నబీనత కశేందుకళావిలాపముల్‌ వరుస వెలుంగ6ణా విదియనాటివిభావరివొల్చుకై వడిన్‌. లతా కొలంది నగలును నుదుట జం(దవంకబొట్టును ధరింది యొక యువతి కొలంది చుక్కులును జందలేఖను వహించిన విదియనాంటి రాత్రివలె శోలిల్లెను ఇట(గొల(ది భూషణములతో.( గూడ యువతి శోలభిల్లుటచే విచ్చిత్రి యను నలంకారము ఈ (క్రిందిపద్య మింతకన్న మనోహరమైనది. అ. నె కానమున! గడిందితళతళమను మేను దమ్మలమున!( గెంపు( దాల్బుమోవి, టీలు/(గువలువ యివియె చాలును వగలాయడీ కలరువిల్తు. డెడంద మొలిచియండ ౧8. బీబ్చోక లక్షణము కం. వరునికథయందనాదర మరయంగ విబ్చోళకమయ్యొ. ౧౧8 “విబ్సోక _స్ర్పతిగర్వేణ వస్తునీష్షే ఒవ్యనాదరః” (అతిగర్వముడే నిష్ట వస్తువునందు(. గూడ ననాదరము చూపుట బిట్బోక మ్సు పె లకణమున "అథి గర్వముచే” అని లేదు వరునికళ యన్న(జాలదు

లికికీ కావ్యాలంకొరసం[గహము విబ్చోకోచావారణము చ. అతడు గుణాభఖిరాము.; డతండంగజనన్నిభు(; డంచు 'ెచ్చెలుల్‌ పతియగు శ్రీ నృసింహానరపాలు నుతింప లళొంగి నీటుతళో (శుతుల గరాంగుళుల్‌ సొనిపె; శోభనతచ్చరిళాభిపూర్జ్మ మె యతిశయమందు కర్షయుగమం దవకాళశమొనర్చు క్రై వడిన్‌.

తా చెలికత్తెలు నరసభూపాలుని నుతింవ(గా లతాంగి యాతనిచరితలచే నిండిన తన చెవులలో సందుచేయుటకో యన్నట్లు చెవులలో [వేళ్ళ జొనిపెను. ఈ యుదాహరణము బాగుగాలేదు గర్వముదే నేర్పడిన యనాదర మేమియు లేదు. ఈ (క్రింది పద్య ముదాహరణీయము

చ. [వీయు-డు నతంబు( దమ్మకుసరించిన( దప్పులువట్టుచుందు నె మ్మెయినిడనెంటత్రుగాని (వియమీ/ద నిగుడ్చరు నిండుచూడ్కి- నె మ్మెయిని. బొనర్హఏపో నిజసమీహితమందు నివేధ$ మీ జగ త్త్రయిని విలక్షణ, పకృతి(దాల్చిన వామలు నాకు(గూర్చుతన్‌,

ఇట( గర్వముచే. [బియునియందనాదరము( జూపుట గలదు ౧౪. వివ్ఫాతలకణము 50. ౨, అనుమతి. బలుకళం౦0

చరమగు తగువేళలను

శృం మొపగమి వివృాతమనందగు 'నెట్లన్నప్‌.

పలుకవలసిన సమయమున బలుకకుండుట వివృతవణా .

“వ క్రవ్యకాలేఒప్యవచో (వీడయా విహృతం మతం” (సిగ్గుచే. ఐలుళ వలిసిన కాలమున( బలుకకుండుట వివృతము) పై లకష్షణమున 'సిగ్గుచే' అను నదిలేదు.

వివృతోచాహరణము ఉ. బాలిక యల్కతో మతిలివల్కకయుండియు( [బాణనాధుండ

వ్వేళ ముతంబొనర్ప. గడు వేగం జిరాయువటంచు6 బల్కి ౮6

జాలక రోషముం (ఐణయనం[భమమున్‌ మది దొమ్ములాడ నీ

లాలక కుండలద్వయ ముద(గగతిన్‌ ఘటియించె వీనులన్‌. ౧౧౬

(25) తృ తీయాశ్వానసమొ 585 ఒక యువతి (సజయకోపముతో మాజాడకుండియు( దన [వవ్రియుండు తుమ్ము తుమ్మ(గా నమంగళళాంతికై తప్పక “చిరంజీవి యనవలసి యున్నను ననక చెవులకు. గమ్మలు దొడుగుకానెను కమ్మలు దొడుగుకొనుట యమంగళ పరివారార్థము అంతకుముందు నిరాభరణురాలై యున్నది నిరాభరణు రాల్సై యుండుట స్త్రీ కయుక్రము భర్తృృ_.శేయము. గోరిన స్త్రీ సాళభరణురాలై యుండవలెను ఇట భార్య భర్త పె గోపించియున్నను నతని చిరంజీవిత్వము నభిలషించియున్నది కాన నిదివజకు( గోపముదే ధరింపకున్న కిమ్మలు వాని (శేయమునకై ధరించినది తుమ్మినపుడు తప్పక చిరంజీవి యని పలుకవలనియున్నను నలుకచేం బలుకలేదు కాన విహృతము- అయితే యీ పఎకకుండుట లకష్షణమున డెల్‌) పిన విధమున సిగ్గుచేం గాక యలుకిచే నని చెప్పబడినది ఆలుకచే.( ఐలుక కుండుటకన్న సిగ్గుచేం బలుకకుండుటయే రసవ త్తరము, [వీడయా విహృత* మతం) ఈ [కింది దుదాహరణీయము అవ-(ప్రవాసమునాంటి నాయికయొక్క_ చేష్టను నాయకుండు చెప్పుచున్నాండు. ఆ వె నెపముతోడ( గాలనేలను రాయుచు( దరుణి నన్ను(గనుచు మజల మజుల బలుక(దల(చి యెదియు వాండెఅంగదిపి యు. బలుకదయ్యె లజ్జ బలిసియుంట ఇట సిగ్గుచేం బలుకకుంటయే నిబంధింపబడినది ఇది వివృతము ౧౫ చకితలతణము కం. అళుకుట చకిశము ౧౧ భయపడుట చకితము *““తతోఒపి దయిశస్యా గే చకితం భయవి[భమః (వియునియెదుట నేదో హేతువుచే వయపడి త్నొటుపాటు నొందుట చకితము అనంగా భయపడందగినంత పెద్ద హేతువు లేకున్నను [బియునియెదుట భయ పడుట శృంగార చేన్షగదా ః చకితో చావూరణము చ. అడుగిడి నిల్చు, నిల్చి చెలికానలువెట్తు నదల్బు, సిగ్గువం దడంఐడుం, గాంతుండున్న మణిధామమొగిం భొరజాలశెంతయున్‌

శీ8రి కావ్యాలంకారసం[గహము వడంకు, గృవాంబు సొచ్చియు. గవాటముడా(పున నిల్చు; 'వెచ్చెలుల్‌ వడి-జనంజూచినం పెనంగు వారిజలోచన మౌగ్ద్యసంపదన్‌ + ఈ పద్యమున “సిగ్గునం దడ(బడు ఇనియుంటచే భయవ్మిభమము గాన రాదు. కాన నిది యుదాహరణార్హముగాదు. ఈ [క్రింది వద్య ముదాహర జీయము ఆ వె. తొడలమీలుదాక గడు, ద త్తజించుచు వింత హొోయఎసూపె నింతియొకత చెలుల హేతువుగనె చేయుచుం దు విలాస ములను హేతువున్న ( దెలుపవలెనె 1 జలక్రీడ లాడునపు డొక యువతి చేపలు తన తొడల/దా(కంగా( దొటు వడెను దానిచే నొక (కొత్త హొయలు గలిగెను. ఇట భయపడుటకు( దగినంత పెద్దకారణము లేకున్నను భయపడి తాటుపడుట వర్జింపంబడినది. కాన( జకితము. వాసితలతణము ఇంతమా[త మే శాదు. చోహసితం తు వృరావోసో యౌవనోద్భేద నంభమః” యౌవనోదయముచే నకారణముగానే నవ్వుట హసితము స్థాయి భావమగు వోనము వేజు., అది విక్ళతాకార చేష్టాదులవలన వ్య క్తమగును. ఇది యౌవనోద్గమమున నకారణముగానే కలుగును, వాసితో దావారణము చ. వదననరోజవాననకు వచ్చినతేంటి నదల్చి చూడగా, నది యసితోత్పలంబులని యతులవ్రాంలగం జే విదుర్పలా నది మజణలు బయోజమని పహా_న్తయుగంబున (వాల, నవ్వెన మగ్తిదవతి “యేమినేసినను మానదిదేమి" యటంచు'నెంతయున్‌ . ఒక యువతి తన ముఖపద్మగంధమునకై. వచ్చిన తుమ్మెదనదలించి చూచుచుండ6గా నా తుమ్మెద దానికన్నులు నల్దిగలువలని వానిపై వాలెను. ఆపెయు. జేతులతో విగలింపంగా మిల నా తుమ్మిద యాహ స్తములను బద్మము లనుకొని వానివైని వ్రాలెను దీనిని, జూచి యేమిచేసినను నిది మానదని నవ్వెను.

తృతీయాళ్వాసము 88 ఇట యౌవనోద్భేదమి.చే వృఠగాంగలిగిన హసితముగాదు. తుమ్మెదకు6 గలిగిన భ్రాంతిచేం దాంజేసిన చేష్టాపరంవరచే గలిగిన వహసితమ.. ఇది యుచొ వరణీయముగాదు కం. తలవనితల(పుగ నమెం దలిరంబోండి యిదియేలనా? నిక్కముగా నలరులవిల్తుండె క్కెను చెలి మేననురాజ్యమంకఠు సింహాననమున్‌. ఇట యౌవనోద్భేదజమగు హాసిరము వర్జింప(బడీనది. కాన వాసీతము ౧౭ కుట్టమితము కం. - రతుల నతినమ్మర్జో కరి బొఖ్యము కుట్టమితను రతులలోం గలిగిన తద్దయు నలుగుడులచే మిక్కిలి సొఖ్యమునుగొనుట కుట్టమితము. ఇంతకన్న సాపాత్యదర్చణ లక్షణము మేలైనది. “క్షే స్తనాధరాదీనాం గహే హర్షేఒవి నంభమాత్‌ ఆహుః కట్టమితం నామ శిరఃక రవిధూననం (వియుడు దన శేళ ననాధరాదులను (గహింపంగా లోలో హార్షించుచు! గూడ ద త్తఅపడుచు శిరస్సును గరములను విదల్చ్బుట కుట్టమితము. కుట్టమితో చావారణము చం "శెరలి పియుండు మోవివయి! గెంపులనింపుట.బారవళ్యత త్పరత'నెలుంగ లేక పిదప న్నిలుపద్దము చూచి సిగ్గునం దరుణి చెలుల్‌గనుంగొనిన( చారింక నేమనియాడుకొందురో వరుని? నటంచు6 జీల్కకు నవారణముద్దులు వెట్టు సారెకున్‌. ఇట నాయిక [వీయు(డు రతుంయందు మోవిపయిం గెంపులు నింపుటం బారవళ్యతతృరత నెజటుఎగలేకపోయినది ఇది రతిసమ్మర్ద సౌఖ్యము కాన గుట్ట మిఠము. కాని యిది సరిగాలేదు ఈకిందిపద్య ముదావారణీయము, కం తలిరాకుచుట్టమగునా చెలికెమ్యోవిని గగసీంప( జెలువుండు, కరం బుల నున్న కంకణంబులు గలగలమనె నేదొ బెడ(దకలిగిన కరజిన్‌.

లీక కావ్యాలంకారసం[గహము ఇట నధరపొనకృత సౌఖ్యముచే గరవిధూననము గలిగినట్టు వర్ణింప బడీనది, కొన గుట్టమితము ౧౮ కుతూవాలల౪: ణము శం, లలనకు( జపలత కుతూవాలం బెట్టన్నన్‌ చాపల్యము కుతూపవాలమని యర్థము “రమ్యవస్తుసమాలో కే లోలతా స్యాత్కుతూహలం” సుందరమైన వస్తువును నందర్శించటయందు. జూపు బాపలము (ఉబలాటము) కుతూవూుల మన(ఐడును. కుతూవాలో చావారణము చం కలికి నృసింవాభూవిభునిం గాంచి నవపణయాఖిళామమొ అలితక రాద్ది కేళి కనులంబు (భమింపగం 'జేనె వ్మిభమం బలవడ( “పాణనాధ. వృాదయాబ్జమునిన్నె డణబాయలేక యి న్లులమి భమించుచున్న” దని యేర్పడ( 'జెచ్పెడిచందమంద;గన్‌ ఒక యువతి నరసభూపాలువిం జూచి నూతన(పణయము గలిగినదై తన చేత నున్న లీలాకమలమును “ఓ పియండా నా హృదయకమలము నిన్నెడం బాయలేక యీ విధముగా దిరుగుచున్నది.” అని చెప్పుచున్న చందమున (దిప్పందొడగెను ఇిట రమ్యవస్తువగు నరనభూపాలుని సందర్శించుటవలన( గలిగిన చాపలము వర్ణింపబడినది. ఈకింద మనుచర్నిత పద సముగూడ నుదాహరజీయము. చ జీలుగురి. బెట్టుచుం డొడలం జెందికపావడయంట మైతడిం బెళ పెళలేనిచీరంగటి బింకపు ఉన్నులం కేర్చుకొంచునే జలకముళాడియాడి యొక బాన కరస్థితకేశయై నృపున్‌ వెలువడిచూచె లోంబడితి నీకని వానకు నిల్చెనో యశన్‌ ఇట నారాజును వీధివెంట6 జనుచున్న వానిని దర్శింప నాయిక చాపలము గనంబజచుచున్నది. నరనభూపాలీయకర్త యిచ్చిన పదునెనిమిది శృంగార చేన్టల నిట జూపితిమి సాహిత్యదర్శణమున నిరువదెనిమిదింటిని నిచ్చెనని చెప్పితిమి. వానిని( గూడ నిట( జాపుసున్నాము.

తృతీయాళశ్వానము శి09 ౧౯. ళోభాలతణము “రూప యౌవన లాలిత్య భోగాదై శరంగభూవణం శోభా” రూపము, యౌవనము, సుకుమారత్వము భోగము ((సక్చందన తాంగూలాది సేవనము) మొదలగువానివలన నంగములకు( గలిగిన యందము శోభ మొత్తముమీంద నయక్స కృతమగు నందము శోథ ల' శఛోభోదావారణము ,అ“౦భృతం మండన మంగయ స్షే, రనాసవాఖ్యం కరణం మదస్య కామస్య పుష్పవ్యతిరి క్రమస్త్రం బాల్యాత్పరంసా2ఒథ వయః (పపేదే శరీరమునకయత్నసిద్ధమగు నలంకారమును ఆనవరూపముగాని మద కారణమగు నొక సాధనమును మన్న థువికి బువ్పముగాని యొక బాణమును నగు యౌవనము నా పార్వతి పొందెను ఇట యౌవవళోఖ వర్ణింపంబడినది. భోగకృతమగు శోభ కీ [కింది పద్య ముదాహరణము కం. కనుదోయి(గజ్జలంబును, దనూలతకు దువ్వలువయు. దములపుటెజ్జం దనమును మోవికి నిదె భూ షణ మితరము దూషణంబు జవరాలి కిలన్‌. భోగమన (సకృందనతాంబూలాడిసేవనమని తెలిపితిమి. అయితే భోగ కృతమైన శోభ యయత్నకృత మెట్లగును? అని _పళ్న యదంబంచును స్వభావసిద్ధమగు శోభయున్ననే భూషణాదులళోభయు మెరయును స్వళభావకోభ లేని భూషణశోభల మెరయదుగబా ఇట భోగకృతశోభయన స్వభావళోభలేని శ్రేవలభోగకృతళోభ యని _భమింపరాదు మిగిలిన రూపాదుల శోభయూహ్యము శ౦. కొరళిలతణము “జవ కాంతిర్మ న్మథాప్యాయితద్యుతిః?” మన్మళునిచే వర్ధిల్లంజేయంబడిన యా ళోభయే కాంతి యనంబడును మన్మథోన్మేషము గలుగకముందున్న యంద చందములు మన్మథోన్మేషము గలిగినవిమ్మట మజింత లెస్సగాళో భిల్లును. కాంత్యుచా వారణము కం తొలుుపాయపు మగకౌదమల తలంపులతమకములు మిగుల దను నెదురుకొనం జలజణావీ జవ్వనము గడు వెలనె( [బతితజము వింత వింతగ నంతన్‌

1! కావ్యాలంకారసం[గహము ఇట యౌవనమున యౌవనళోళ [పతిక్షణమును వింతవింతగా. గనం బడుట మదనోన్మేషముచేతనేకదా 1 కాన నిటి కాంతి. ౨౧ దీ_ప్త్రీలతణము “కాంతి రేవాతివి ప్రీర్దా దీ ప్రిరిత్యభిధీయతే” ఆత్యంతమైన కాంతియే దీవి యనఃబడును. దీ వ్యుదావార ణము కం. ఎలజన్వన మెలయింపంగ విలాసముల నొడలిపఫెని, విరివిల్తుండున్‌ ఇలు దొక్కీ. యెసరువెట్టంగ6 గల(పదె చెలి తపసినేన( గనుమాపులచేన్‌ 1 ఇట నాకాంతి మదనుండెసరు వెట్టటచే మటింత వర్ధిల్లినది, కావుననే కనుచూపులచేతనే తపసి నేని, గలంచును కాన నిది దీవి వికె (వగల్భళకా లతణము “నిస్సార్వ్యసత్వం (ప్రాగల్భ్యం” బియండు (బియురాలితోంగాని వయ రాలు వీయునితో(గాని రమించుపట్ట న్యప్రతిబంధకముగా వ ర్తిల్దుట, (వగల్భతోచావారణము అ. కౌగిలింప! దమ్ము( గౌంగిలిం చుచు విగ్గ ముద్దులాడ దమ్ము ముద్దుగొనుచు మోవి గఆివ రేగి మోవినిం గఅచుచు( జెలులు (వీయుని దాను(జేసికొండడు. ఇందు నాయిక యతిబంధముగా( (గ ల్భముగా నాయకునితో. (గీడించుచున్నది. ౨౨8, ఇాచార్యలమణము “జొదార్యం వినయస్పదా" జౌదార్యమన. వినయము వినయమన+ (బ్రీయని యపరాధము దెలిసినను గోపమును వహింపకుడుట.

తృ తీయాళ్వా సము తం! పౌదార్యోదావారణము గీ, చిజతయలుకను వహియించి చిగురుంటోడి యలతి నవ్వులు సీగ్గులు. గొలంది యూర్చు, లలర౧ దాక(కు తాంకకు మనుచు జరిగి పోయి మెలమెల్ట/గ గవావమును బీగించె. ఇట సౌపరాధుండగు [పియనియందలఃతికోపమును మా[తము పూని యాతండు చరణపాతమొనర్పరా(గా నను. దాశకుమని జరిగిపోయి. కిటికీ మూసెను. (కేశికై) అతని నమస్కార మక్కఅలేకయే. నాయిక ,వనన్నురాలై నందున నౌదార్యము చూపంబడినచి శ౨ి౪, మదలతణము “మదో వికారస్సొాభాగ్యయౌావనాద్యవలేపజః సౌభాగ్యము యౌవనము మొదలగువానియొక్క గర్వమువలన+ గలిగిన వికారము మదము మదోచావారణము గి నాదు నునుజెక్కి బలమై ని నాయకుండు స్వయముగా (వా'నె. బుషృ్పమంజరి నటంచు మురిసిపో ; కిట్టి వన్యయుం వొందకున్నె ? పాడువణ కటిచో విఘ్నపఅపకున్న. ప! ఇట సొభాగ్యగర్వమువలన+ గలిగిన మదము స్పష్టము. ౨౫. తపనలతణము “కపనం ప్రియవిచ్చేదే న్మరావేగోర్థచేస్టి తం” (వియవిరహసనమయమున మోవాతి రేకముచే. గలుగు చేష్ట తవనోదావారణము మ కడునిట్టూర్పులుపుచ్చు $ నేలంబొరలున్‌ * గాంచున్‌ భవన్నార్గ మె ప్పుడు; బీస్రేడ్చు శ్‌ గృశీభవించిన కరంబుల్‌ వేయు నట్టిట్టులన్‌ ఐడయంగా( గలనై్రైన సీకలయికన్‌ వాంఛించు న్మిదింపంగా నిడ(డద్దానినింగూడ 6 బాడువిధి; యోయీ। యెంత దౌర్భాగ్యయో ?

లివి ఇావ్యాలంకారసం(గ వము ౨౬. మౌగ్ధ్యాలతణము అజ్ఞానాదివ యా పృచ్భా పఠీతస్యాపీ వస్తునః వల్లభస్య పురణపోక్షం మౌగ్ద్యం త త్త త్వవేదిఖిః తెలిసియున్న వస్తువుకు గుజి- చియు( దెలియనివిధమున( [బియసన్ని ధిని (అశ్నించుట మౌగ్ధ్యము. మౌగ్లోోచావహారణము (వి! కం చెలికాండ ః నాదు కంకణ ముల ముద్దులుమూటగట్టు ము క్తావలనుల్‌ గల వేవృక:బుల శే స్థలంబునను ? నా(టిరెవరు ? సరిగ దెలుపవే ౨౭. విశేపలతణము భూషాణామర్ధరచనా మిధ్యా వివ్వగ వేశణం రహస్యాఖ్యానమీవచ్చ విశషేసో దయితాంతి కే. (వియునియెదుట భూషణములు సగము దాల్ఫ్బుట యూఆఅక కు యటునిటు చూచుట రవాస్యముగా భాషిందుట మొదలగు చేష్ట విక్షేపము విశేపోదాపారణము కం ఆలవిరిసినవేనలితో నఅదీర్చిన బొట్టుతోడ నళుకునుగొన్న టరయుచు దెసలం (బియుతో జరుపును గోమలి రహన్య సంభావణముల్‌ చిరా. శేళలడణనము “వివారే సవకాంతేన కీడిశం శేశిరుచ్యతే ' కాంతునితో విహరించునపు డొనర్చు చుంబనాలింగనాది కీడ కేశి, శేళ్యుదాహరణము కం. కనులన్‌ రాలిన పుప్పొడిం దనవదనానిలముచేత. దలంగింపంగంజా లని _వీయునింబౌడిచెం వీన న్తని యొకతి పయోధరమునం దద్వతమునన్‌.

తృ తీయాళ్వానము 98 తన ముఖవాయువుచే- [బియుండు (వియురాలి కనులూందయచుండంగా నా [ప్రియురాలు కనులలోని పుప్పొడి పోయినను టోలేదని మజల మజల నూందించుకొనుటకై మటింత దగ్గఅకు వన్చుచు. దన స్తన్మాగముల నాతనీం బొడుచుచున్నది గీ మజియు శృంగార మంగనామణులయందు నంకురిళ, పల్ల విత పుష్పిళకాంకేద వర్షి తాక ల్రతియె దళావస్థలయ్యె వీని నామ క్రమంబులు ఏ_న్తరింతు. ౧౨౨ శ్రీలయందు శృంగార మంకురావస్థ, పల్పవావస్థ కోరకావస్థ, పుష్పావస్థ, ఛలావస్థ యను పంచావస్థలును _గమముగా( బొందును ఈ పంచావస్థాత్మక మగుళ స్థంగారము దళావన్థలను బొందును. వీినిం (గమముగా నెజింగింతును. ఇట ళ్ళృంగారమన వి[పలంభ శృంగారము ఈ వి[పలంభము సంభోగా వస్థకు ముందును బిమ్మటను గూడ నంభవించును. సంభోగావస్థకు ముందున్న విపలంభమునకు/ బూర్చుకాగమని జేరు ఆ పూర్వురాగరూప వి పలంభళ్ళం గార మేకదా యంకురాద్య వస్థలను బొందును ఆన(గా( (గమాభివృద్ధినిం బడసీ సంభోగమ.గ( బర్యవసించును మజటియు శృంగారమన శృంగారరనమని కాక దాని స్థాయిభావమగు రతియే యిట నుద్దిష్టు. ఆరతి దళావస్థలను బొందు ననుటయు దోషమే ఇ కేమన. బూర్వరాగరూప వి[పలంభళ్చ్ళంగారముయొక్క స్థాయిభావమగు రతివలన దళావస్థలు గలుగును రతియే దళావస్థలను టొందదు అట్టి రతివలన దళావస్థలు గలుగును పి పద్యమున బల్లివిత కుం విమ్మట కోరకిత అని యుండవలెుు దానినిం జేర్చక తదనంతరావస్థ యగు పువ్చి తత్వమును దెలుపుట దోషమగును మొ త్తముమీ(ద( బూర్వరాగ రూపవి పలంభమునందే(అభిలాషరూప విప లంభమునందే) దళావస్థలు గలుగును. నంఖోగావెస్థ విమ్మట సంళవించిన విప లంభమునందు( గూడ నీ దళావస్థలలో6 గొన్ని సంభవించును అట నేయవ నలు గలుగునో ముందు చెప్పుదుము. దళావస్థలు కం. ఇలంజూచుట, చింతించుట తలచుట, గుణవినుతి, యరతి, కాపము, లజ్జా

$94 కావ్యాలంకారసం[గవాము స్థలనము, గమనము, మూర్చయు నల ధన్యత యన నవస్థలగు 'నెట్లన్నన్‌. ౧౨౭ చూచుట చింతించుట తల(చుట గుణవినుతి యరతి, తాపము, లజ్జా త్యాగము గమనము, మూర్చ, ధన్యత ఆనునవి దళావస్థలని (గంథక ర్త యుద్దే శము దీని కాకర మిది---- దృబ్మినస్సంగసంకల్పో జాగరః కృళతాఒరతిః (హీత్యాగోన్మాద మూర్చాంతా ఇత్యనంగదకా దళ. దృక్కు. (దర్శనము లేక చవమృుస్పీతి) మనస్సంగము సంకల్పము, జాగ రము కృళత అరతి [హీత్యాగము, ఉన్మాదము మూర్చ, అంతము (మర ణము) అనునవి పది మన్మథావస్థలు నాయికకు నాయకుని( జూడ(గానేచడు న్చీతి' యను ప్రథమావన్ధ గలుగును, పిమ్మట మనస్సు వానిపైంబడును ఇదియే మన స్పంగము. పిమ్మట నతని సంగమవింత ఇది సంకల్పము, ఆ సంకల్పముదే నిదుర లేకుండుట తటస్థించును ఇదే జాగరము దానిచే శరీరము కృశించును ఇది కృళత, దానివలన దేనియందును బీతిలేకుండుట. ఇదియే యరతి, వీమ్మట లజ్ఞాత్యాగముసేసి మాటలాడుట - ఇదియే హ్రీత్యాగము. తదుపరి యున్మాదము తుదికి మరణఇయత్నము (మరణముగాదు) (పకాపరుద్రీయమున నీ దశావస్థలకు దోడుగా పలాసము, సంజ్వరము ఆను మటి రెండవస్థలు చెప్పంబడినవి భావ పకాశమున సీ యవన్థలు థిన్న ములుగా నున్నవి ఎట్లన -_ దళధా మన్మథావస్టా భవేద్దాదళధా౭౬పి వా ఇచ్చోత్కంరాభిలాషాశ్చ చింతా స్మృతిగుణస్తుతీ ఉద్వేగోఒథ ః _పలాపస్స్యాదున్మాదో వ్యాధిరేవ చ జాడ్యం మరణ మిత్యాద్యే ద్వే కైశ్చిద్వర్డితే బుధః ఇచ్చ, ఉత్కంఠ, అభిలాష చింత స్మ బతి, గుజస్తుతి ఉద్వేగము [ప్రలాపము ఉన్మాదము వ్యాధి జాడ్యము మరణము అను పండెంటిలో మొదటి రెంటిని, ఇచ్చ, ఉత్కంఠ గొందలు విడిచిరి నరసభళూపాలీయ వద్యమునందలి “గమనము ధన్యత' యనునవి పెవేని యందును గానరావు గుణవినుతి" ఖభావపకాశలక్షమున( గలదు. 'తాపము' సంజ్వరనామముతో( [1పతాపరు[దీయమునం గలదు (వలాప నంజ్వరములు గలిపికొని దృజ్మనస్పంగ సంకల్పాదులగు పదియును స్వీకరించి మొత్తము పర్మడెండవస్థలు స్వీకరించుట యుచితమగును

తృతీయాళ్వానము 895 ఆం(ధశావ్యములో నాయికచేయ చం(దాదిదూషణములీప్రలాప కార్యములే ఈ ద్వాదళావస్థాత్మకమగు శ్ళృంగారమునకు. బూర్వరాగమని పేరు... అనంగా నంభోగళ ఇంగా రమునకుః బూర్వావస్థ (క్రమముగా నరసభూపాలీయదళావస్థలకు లక్షణలక్ష్యములను జూపుదుము ౧ చూచుట (చతుప్పీ9తి) “ఆదరాద్డర్శనం చక్షువ్చీతి రిత్యభిధీయతే”. నాయిక నాయకుని నాదరముతో( జూచుట చమృష్పీతి యన(ఐడును మ అనురాగాంబుధి యుబ్ళి వెల్వడినయట్లాపూర్జ్మ ఘు రాస్ట్రంబువుల్‌ దనువల్లిం దిగజాఅ6 గన్నుంగవ లేందళ్కుల్‌ పిసాళించుచున్‌ ననవిల్కాని పురః ప వేశకలనా నాళీకచామంబు లై. తనరం గోమలి నిన్ను,జూచె నరసేందా! సాంద్ర కేజోనిధీ! అనురాగసము[ద మ.బ్బినవిధమునం జెమటలు శరీరమునుండి దిగ ఉొం(గా మన్మథుని పురః ప వేశసమయమున€ గట్టిన తామరపువ్వులదండ లై న చూపులతో నా యువతి నరనభూపాలా నిన్ను(జూచెను ఇట నాయికయాదరముతో నాయకుని. జూచినట్టు జెప్పంబడినది కావున జము, ష్పీతి నాయిక నాయకుని (బఐత్యక్షముగా దర్శించుటచేతనే "కాక వానిని/గూర్చి వినుటవలనను జ్శితమున గొంచుటవలననుగూడ ( రతిగలుగుననీ యాలంకారిక మతము “ శవణాద్దర్శనాద్వాఒవి* ౨ చఛింళించుట (పంక ల్పము) ము అరవిందంబు విలాసమంధిరము, నీవో గాంళు: జేకోదరుం; డరయన్‌ గో తవిరోధ మేమిటికి నరం * బంచు నూహించియి ర్వురబొందించు సయోధికన్యకియం 'జేర్చుం గేలుగండస్థలిం దరుణీరత్నము చింతచేత, నరసేంచా! సాం[దతేజోనిధీ. ౧౨౫ పద్మము నాగ ఎవాము. చందు డేకసోదరుండు వీరిరువురకును విరోధ మేల? పీరిరువురకును బొత్తును గూర్చెదనని లక్ష్యీదేవి తనహ స్తమున+ జెక్కిలి చేర్చియన్న విధమున నిట. బియుని జింతించుచు నాయిక చెక్కిలిపైం

8906 కావ్యాలంకారసం[గహము జేయి చేర్చియున్నది ఇట్టుగాదు నాయికా నాయకలు పరస్పరసంగ మోపాయమును బింతించుచున్నట్టు చూపవలయును ఎట్టన కథమీకే, కురంగాక్షీం? సావాల్సక్మీం మనోభువః? ఇతి చింకాకులః కొంతో న్నిదాం నైతి నిశీధినీం మన్మథుని ల&్మివలెనున్న యా కాంతను నే నెట్టు చూడంగలనని చింతాకులు(డై కాంతుండు రేల న్మిడింపండు-- ఇట సంగ మోపాయచింతగలదు పైపద్యమున నవ్విధము లేదుగదా ః 8. తిలలచచుట---వష్ట్ర్రతి అనంగా సంస్కార జన్యమగుజ్ఞానము మ, వరభూపాదులవై మవంవిడక దృగా్వ్వాపార మెంతేం ఐర స్పరసందర్థుననాతిఖిన్న వ యి చూపట్టంగం గార్య్ట్రాంచర స్మరణం 'బేమియులేక నిక్చృలత సీ సొంగత్యముం గోరి మొ హరిణీలోచన యాత్మయందు నర సేంా ! నిన్నుళొవించెరా !

ఓ నరకభూపాలా. భూషణములమీంద మనస్సుపోనీక దృగ్వ్యాపార మొకరి నొకరు చూచుకొనుటకన్న భిన్నముగా నిదిగా సననగా నిన్నదియు దానిని నీవును జగాచుచున్నట్టుగానే చూపట్టంగా దేనిని. గూడ దలంపక నీ సాంగత్యమునుగోరి యాత్మయం దా యువతి నిన్నే స్మరించినది ఇందు నంస్కార జన్యజ్ఞానములేదు ఇది ఉదాహరణార్హముగాదు. ఈ కింది పద్య ముదాహరణార్హము-

శం స్మరియించును నీ నామమె స్మరియించును సీదుగితమాధుర్యంబే =. స్మరియించుం [బియుడు నీసుం దరరూపవిలాససంపదలె లలితాంగీ ఉత్తర వి పలంభమునందలి స్మృతికువాహరణము.

కం అలకలు సెదర4గ( ఖెనువే

నలి విరియ(గ, నూర్చులకు స్తనద్వయ మెగయన్‌

వలువ [విదుల, నెద( గేలీడి

చెలీ రతివివవత( బరున్న చెలువము! దల/తున్‌

౪. గుణవినుఠి మ, పలుకుందోడగు వీణతో. జెలియ నీవై గీశముల్‌ మీటం దొ

య్యలిమైనీడ మెటుంగుంగాయనిర వై యవ్వీణలోవాణి “యో

తృతీయాక్వానము శ్రగ్‌ లలికాంగి మన చిత్తముం వియు.డు గొల్లి ల్వెశ్తైంగా 1” యంచు వె ల్పలికిం చా నుబుసాడవచ్చె నన గన్నట్టున్‌ నృసింవోధిపా ! నాయికవీజిపై నరసభూపాలుని పై గితములు మీటుచుండెను అప్పుడు నాయికయొక్క- బింబమా వీణెయొక్కు కాయలో (బతిఫలించెను. ఆ (పతి బింబిమావీణెలో నున్న సరస్వతీదెవి నాయికతో “నగనభూపాలు(డు మన చి త్తమును గొల్ల(బెబ్టెగదా $” యని యబుసాడుట క్రై వచ్చినట్టున్నది. అజ ళు బ్‌ ణు ఇట గుణములేమియు నుతింపంవిడలేదు గ.ణకథనము చేసినగాని గుణవినుతి కాదుగదా ఈ [కింది దుదాహరణీయము. క64, ఆయందంబాచందం వా యా నెఅజాఎతనము లామాటతనం,_ బేయెడంగన మా సుందరి యా యజు సొమాన్యనృష్టి యగునే తలంపన్‌ జాగరము కృళత, అను రెండవస్థలును దృజ్మనస్సంగళ్లోకమున గలవు వాని కుదాహరణము లివి .--- నాయకుని జాగరావస్థ కిది యుదాహరణము --- కం ఏకడయందే చెట్టున నే కొమ్మను గారుచుండి యె ఛ్రెత్తి మెడన్‌ ్రీకరసుధాంకులేఖ వి లోకించె. జకోర మట్టులు నిశం గడ పెన్‌. కశత గీ. వంపుగొని పెల్దువలకాక నలుగుడువడి పాప మాబాలయొడలు సా(పొలుమాడ్ర. మిగిలియున్నది నీకయి మి తిగొంగ వేల్చుకయి గట్టరాయనివిడ్డవోలె ౫. అరతి (విషయ నివృ త్తి) మః. నిరతం జాత్యక రాం[ఘివావునఖకాంతిన్ఫూ ర్తికిం దిగ్గుండ్రై శరణంటొందు (వవాళ పద్మవిసపుష్ప _శేణినిం (గమఅన్‌,

శ్రీ08 కొవ్యాలంకారసం[గహము శరణం బందుట హీనమంచునొ ' మదిన్‌ .తో్యోపచార [కియా గరిమం బొల్లదు మానినిమణి కడంకన్‌ (శ్రినృసింవోధిపా ! తన చేతులు కాజలు బాహువులు గోప్లు వీనియొక్క కాంతికోడి శరణు( టొందిన చిగురాకులను దామరపూలను దామంతూండ్లను బూలను దాను శరణు గోరుట హీశకృత్యమని కాబోంలు నాయిక శ్రైత్యోపచార మొల్ల కున్నది. ఇట శై త్యోపబారమందరతి చూసంబడినది. కాని యరతి యన విషయ నివృత్తి యని చెప్పితిమి ఆహారాదులందు! ట్రీశిలేకంట యరతి యన(ఐడును కాన నిది యుదాహరణార్హము గాడు ఈ [క్రింది పద్య ముదాహరణీ యము, శా. ఆహారంబును మాని పూని విషయవ్యావృత్రినిం జిత్తమున్‌ “సో2జహం వృత్తికిగడిప్పి నిల్వంబడ నాసా గంబునంజూపు వా (గ్రాహిత్యంబు వహించి శూన్యముగ లోకంబెల్ల భావింతు వో వోహో యోగినివో । వియోగినివా? నా కోసీ చెలీ । చెప్పవే ఇందు విషయచ్యావృత్తిగలదు కాన నరతి ఒ. తాపము మ. ధనళాశీమణి మేను పహేమలతయన్‌ త_త్త్వంబు మున్నెల్లంద త్క-విలోకో క్రి యటంచునుంటి నది తథ్యంబయ్యె- నెట్టన్న ళ వ్యవియోగానలత_ఫ్లమై నివిడబాస్పూసిక్తమై డస్సియున్‌ , నవళో భాతిళయంబు(జందె నర సేం బా | సాం దశేజోనిధీ | ఓ నరసభూపాలా । 'ఆయువతిమేను బంగారుతీ/గ' యనుమాటలను గవి (ప్రౌతోక్రిగా. దలంచితిని కాని యది వియోగాగ్ని తప్రమై వాష్పాసిక్తమై కృశించియు నూతనశోభను వహించినది కాన నిజమని యిప్పుడు [గహించితిని. ఐంగారుతీగను గాచి నీళ్ళముంవి తీయదురు అప్పుడది శోభాయమానముగా నుండును ఇందు నాయికయొక్క తాపము వర్ణింపజడినది కాని తాపమువలన నామె దేహమున గలిగినకార్య ములు వర్ణింప(బడవలెను అప్పుడది హృద్యముగో నఖ ర లెఖ నుండును ఎట్టన,

తృతీయాళ్వానము శ్ర0 చ అలచెలిమేనియందు. గల యచ్చపు( దామరతూండ్డు రేంట్లబా రులవలె నయ్యె ; ని్యదమణీరూపువహించెను నత్తుము త్తి మూ ర్పులకు(, దటాన బుస్సు మని పొంగె జనుంగవ నిడ్డ క పమ క్కల ॥ మెబుంబిడ్డ నీర్మలగె. (గా(గిన యిమ్మపయింజలంబటుల్‌. ఇట( దాపసముయొక్కు కార్యములు వర్జింప(బడినవి రిం లజ్ఞాళ్యాగము జ మ చెలి నీమూ ర్తి లిఖించి చి తఫలకం 'ఇన్నొాందు బాస్పాంబుపి చ్భిలమౌవ య్యొదమీంద౦ కేర్చుకొన నాచిత్రం బలతంబుగా బళి లే! కట్టినచీరయుం బగ రుకాాటించె దై వంబటం చలినీలాలక యార్తి౧జిందు నంసింవో ' యింకణాలింపుమూ |!

ఓ నరసభూపాలా । నాయిక చిత్తరువున నీకూ ర్రిని [వాసి దానిని, గన్నీటం దడసిన వైంటపై బెట్టుకొన నా తడిచే నా చిత్తరువు కరిగి కన(బడక పోయెను అప్పుడది నాచీరమే నాకుంబగగొ దైైవముసేసెనే యని యార్తినిం జెందెను.

చిత్తరువునః [వియున్మివాయట. నాచీరయే నాకు అగయయ్యెనని విలపించుటయు లజ్జాత్యాగ కార్యములని కవి తలంచెను చిత్తరువును [వాయుట చిత్తవినోదార్థము.. ఇది లజ్ఞాత్యాగోదాహరణము కాంజాలదు ఈ కింది పద్యమును గనుండు

మ (అని చింతించుచు మీనక్రేతన ధనుర్ద్యాము క్రినారాచ దు ర్దిన సమ్మూర్చితమానసాంబురుహయై దీవించు పెందత్తరం బున( బేటె త్రినలజ్జ నం[ఘికటకంబుల్‌ (మోయనడ్డంబు ని ల్చిన నయ్యచ్చరంజూచి చేరంజనిపల్కెన్‌ వాడు విభ్రాంతుండై] లి

ఇట వరూధిని లజ్జాత్యాగము నేసి (వేచి త్రీనలజ్జ) (ప్రవరుని మార్గమున కడ్డము నిల్చినది. మజియు నాయకుని గ్మోతస్థలనములు మొదలయినవియు లజ్జ్ఞాత్యాగకార్యములే యగును

న! ౮. గమనము మ. చెల.లన్‌ వంచన చేసియొక్కతయ అం కెన్నొందని యొద్దకున్‌ నలినా&ీమణి రాందలంచి నవరత్న (ఫోతసౌ 'భాంగణ

00 కొవ్యాలంకార నం్యగవహము స్టలులన్‌ వెన్సనివచ్చు నిర్మలతను చ్భాయన్‌ నిరీతంచి నె శ్చెలి యేతెంచె 'నెలు(గంజోలునని నిల్బెన్‌ (శీనృసింవోధిపా ! చెలిక త్రెలను వంచించి తొ నొక్కళతయే సి వద్దకు రాందలంచి రత్న సౌధాంగణమున( దన్ను వెంబడించివచ్చు నీడను గని తన్నెలు గటకై చెలికత్తె వచ్చుచున్నదని [భ్రమపడి నిలిచెను. ఈ గమనము నే యలంకారికలును దెలువలేదు, దీని స్థానమున ఉన్మాదము “లదు ఉళాదము గి అన్న భృంగంఐ ః భమియింళు వఖిలదిశల నాదు వలపులరాణి గన్పట్టెనోయి “పొ నటందువు సఖ తెల్పు మాలపింప కెచట6గల ? దేమి గొవించు ? నెట్టిదామె ? భృంగమును గుటించి యిట్టి వ యున్మాదకృతముగొక కింకృతము 1 ౬ మూర్భ మ బలితంబై న యన.గ వేదనలచే. పల్మాఆు నిళ్చోవ లే కలినీలా లక (పాణముల్‌ వెడలి నే ళాంభోజమార్గంబునం గలయం (బాంకుచువచ్చి యన్నెఅవునం గన్నీటి యేఅడ్డమై నిలుపన్నిల్బె, నృసింవాభూరమణ'! మన్నింపంగంజాండింతటన్‌ , మన్మథ వేదన సహింపలేని నాయికయొక్క _పొణములు కన్ను లమార్గమున వెడలిపోంటూని యచట గన్నీట్‌ (పవాహ మడ్డగింపంగా, నా(గెను. (పాౌణములు కన్నులలోనికి వచ్చుట మూర్చాకార్యముగా. దెలుపంబిడినది. ఇదియు హృద్యముగా లేదు ఈ [క్రింది పద్మను గనుండు కం పిలిచినను బలుక , దంగం బుల నట్టిట్టులు కదల్ప(టోవదు , కనుచ ముల దెఅవదు రోంజుచు6. గడు వలవంతలయిక్కీ. బాల పాన్పున సోలెన్‌, పిలిచినను బలుకకుండుట, అట్టిట్టు కదలకుండుట, కనేదమ్ములు దెజవ కుండుట రో(జుట, అనునవి మూర్భాకార్యములు, వీనిచే మూరు వ్యక్రమగును

[26] తృతీయాళ్వాసము 401 ౧౦. ధన్యత మం శుక వర్గబొకమాటలో మెల(౫; నొనూనూాయుధుండాంతరం గికుండై యుంజె, మరాళ మొక్కనడకం గేళ్లుప్సి వ ర్తించెంం జా యక వేడ్కన్‌ సుముఖత్వమొందె ళళి మా యశ్టాతీ సేమంబుతో వకలం కస్థితి నీవుగూడ నరసింవో ! రాజకంఠీరవా |! ౧88 సీవు మో యువతిని, గలియగా( జిలుకలు దానిమాటలో మెల(గెను (ఆమె మాటల్‌ చిలుకమాటలు - పూర్వవైరము మానెను ) మన్మథు(డాంతరంగికుడై వ్ప్‌ర్పిలికు (మన్మథు/డంతరంగస్థుండు “= ఏంచటమానేెను )) హంనంనుకూలముగా వర్తిల్లెను (ఆమెది హంసనడక-విరోధముమానెను) చంద్రుండు సుముఖత్వ మొందెను. (ఆమెది చం[దముఖము- ఆతడు వెనుక బాధించెను ఇప్పు డనుకూలు(డయ్యెను ) సా ధన్యతను నే యాలంకారికులును దెలుపలేదు ధన్యత సంభోగళ్ళంగార లచణబచు, దళావస్థలును వి[పలంభముననే కలుగునని చెప్పితిమి దొనితో ధన్యత యెట్టుండును ? కాన నిది దోషము పదియవ యనవస్థ మరణోద్యోగముగా నాలంకారికులు తిలివిరి గీ ముసరంగానిమ్ము । జుమ్మని దెసలందేంట్లు ౩ మలయ(గానిమ్ము ।! మెం మెల్ల మారుతంబు, పాడ(గానిమ్ము 1 కోయిలల్‌ పంచమంబు నరుగ(గానిమ్ము । చనా యయః(పాణములును. ఇది మరణోద్యోగము “*రసవిచ్చేద హేతుత్వాన్మరణం నైవ వర్ణ్యతే జాఠ(పాయం తు తద్వాచ్యం చేతసాఒకాంషితం తథా వర్ణ్యతేఒప్‌ యది పత్యుజ్జీవనం స్వాదదూరతః * కావ్యములందు రసవిచ్చేదము గలిగించును కొన మరణమును వర్ణింప రాదు. ౧. మరణము సంఖతింలేనట్లుకోని; ఇ. నాయికాడులు . మరణమును గాంషించుచున్నట్న గ్లాతో వర్జింపవల్నెను.. ఈ &కవేళ నిఖ్ధుతముగా మరణము సంభవించినట్లు వరిణోనినను ద్వరలోనే మజల జీవించినబ్టు వద్షిపవలెను లేకున్న రసభంగమగును శమొదటిద్వావి శున్గాఫారణము

శ్రీ0ల్లీ కావ్యాలంకారసం[గహము కం విరియంబాజ(గ వావిలి బరికించియు నెట్టా పట్టి ప్రాణమునిలిపెం దరుణీమణి , యా పిమ్మట నెజుంగము విని కోండికూ/త శేమగునొ కటా । ఇట( గోండికూంత విన్నపిమ్మట మరణము సంభవించుచున్నట్టు వర్జింం బడెను రెండవదానికి “ముసర/గానిమ్ము” అను పై పద్యము లక్ష్యము. అందు నాయిక మరణమును గాంక్షించుచున్నది* మూండవవాని కుదావారణము కొదంబరి లో మహాశ్వేతా పుండరీకవృత్తాంతము. అందు బుండరీకుండు విరవాతాపముతే మరణించును విమ్మట. గొంత కాలమునకు బ్రీవించును. ఈ దళావస్తలకును మొత్తముమీ(ద నీ [గంథక త్త యిచ్చిన లత్యము ఇ లనీ అమాన లన్నియు రోష్మగ స్తములే గి. తెలియ శృంగార మీదియును ద్వివిధమగుచు బరగు సంభోగవివలంభంబులనంగ నందు బహవుఖీదముల నగణ్యంబుగాన 'నేకవిధమయ్యె సంభోగ; మెట్లటన్న ౧8౪ శృంగారము సంభోగళ్ళంగారము శకేవలము సురతరూప మేకాక పరస్పరా లోకన చుంబన ఆలింగన, జల[క్రీడాద్యనంత పకారముల నుండును. ఆ [పకార ములు లెక్కి.0ప సాధ్యముగామి నేకవిధమనియే యాలంకారికులు వా కుచ్చిరి సంభోగళ ్రంగారము మ. మరు డాచార్యుండుగా, విశీర్మక బరీమాల్య్యాళి పుష్పాంజలి స్ఫురణల్‌ గా 6; దదు పేతభృంగనినదస్తోమంబు గానంబుగా వరమంజీరరవంబు అాళగతిగా వర్జిల్లు ఇశాతోదరీ సురతవ్యత్యయ వేగళాండవ మొనర్భ్చుం జింతిళాఖీష్టముల్‌ ॥ విపలంభళ్ళంగారము శం పురుషులకు. దలోదరులకు నరయంగా వి[పలంభమఖిలా పేన్ష్యా విరహ పవాశకారణ పరిణతిచే నాల్గుగతుఅ( బరగుచు నుండున్‌, ౧8౬

శృఠతీయాళ్వాసము శీ0లి నాబుకానాయకుల విపలంభళ్ళంగాగము అభిలాష ఈర్ష్యా విరహ,

(వనవాస భేదములచే నాలుగు విధములు. (అభిలావవి ప్రలంభము | ఈర్ష్యా

విప్రలంభము ; విరహవి.పలంభము ; [ప్రవాసవిప్రలంభము )

అభిలాషవ్మిపలంభమునకే పూర్వరాగమని పేరు వెనుకటి మన్మథా వస్థలు దీనియందు! గలుగును. ౧ అభిలాషవి పలంభము (పూర్వశరాగ విిపలంభము) కం. కలియుటకు మున్ను కోరిక యిల నభిలాషంబు నాయిక నాయకునిం గలిసికొనుటకు ముందుగలిగిన కోరికయే యఖిలాష మనబడును.

చ అనయము (క్రీ నృసింవులలిళాలక తలంబున నుండవచ్చు ; నా యనఘునఖాంకసంగచులనందగవచ్చు ; నృపాలవొళితో జనవునం గుల్కవచ్చు ; గుణసంగతి మెచ్చులుచూపవచ్చునో వనజదలాతీ! యాళనకవలిక నె నను ధన్య వౌదుగా, ౧౩౮

జ. క్‌ ఇట నాయిక నరసభూపాలుని కూటమి నఖిలషించుచున్నది కాన నభిలావ ఈ పూర్వరాగము మువ్విధములని సాహిత్యదర, ణకారు. డిట్లు తెలుపుచున్నాడు, “నీలీకుసుంభమంజిష్టా పూర్వరాగోఒపి చ (రతా న చాతికోళశే యన్నా పైత, పేమ మనోగతం తన్నీలీరాగ మాఖ్యాంతి యథా శ్రీరామనీతయోః , కుసుంభరాగం తత్పాంహుర్యదపైతి చ శోభతే దేవహూత్యా సమం యద్వత్క ర్షమస్య తపస్వినః ; మంజిష్టారాగమావాు స్త ద్యన్నా పెత్యతిళోభరే ఇందుమత్యా యథాజస్య దమయంత్యా నలన్య చం” నీలీరాగము కుసుంభరాగము మంజిహ్టారాగము, అని పూర్వరాగము (తివిధము. నీలీరాగమన బైకి మిక్కిలిగా. గానరాక యెన్నిటికిని, దొలంగక మనోగతమై యుండు (వేమ. సీతారాముల రాగము నీలీరాగము కుసుంభళ రాగమన॥ బైకి. గనంబడు (కేమ _ కానీ కాలాంతరమున. దొల(గిపోవును, దేవవూూతిక ర్టముల రాగము కుసుంభరాగము మంజిష్టారాగ మనఃబై కధికముగాం గానవచ్చును ఎన్నటికిని దొల(గదు ఇందుమత్యజులయు, నలదమయంతులయి రాగము మంజిష్టారాగము

శ్తీ0కీ కావ్యాలంకార సంగ హము తి, ఈ ర్చార్టవిపలంభను కం, -ంమౌొన మీర్ష్య=== ఈర్ష్య యన 'మానము జని అర్థము ఈ లవణము సరిగాలేదు ఏలన మానమును సీర్ష్యయు నొకటికావు మానమన( గోపము. ఈమానము ద్వివిధము (పణయమానము, ఈర్ష్యామానము ఈ (వణయమానము నాయికానాయకులిరువురకును. గలుగవచ్చును కారణము తేకయే (క్రేమాతిశయమునం గలుగు కోపము పణయమానము లేక [పణయకోపము “ కేన్టుఃకుటిలగామిత్వా త్కోపో యః కారణం వినా" నాయకుని పజయమానమున కిది యుదాహర౫ము. అ వె కన్నుదోయి మూసీ కపటని [దశుబోవు సౌగసుకాండ ? నొకు. జోటునిమ్ము పులకరించె నాదు ముద్దులచే నీదు చెక్కు + లీంక నారిసింపలెమ్ము ఇట నాయకుండు పణయకోపమును వహింప(గా నాయిక యనునయించు చున్నవి. నాయికా పఇయకోపమునకు వెక్కులత్యుములు గలవు. కం ఒడయని 1మోలన్‌ నిలంబడి విడియంబందించుచుండె విరి(టోండి యతం దొడీకముగ దానిచంటిని దుడుకుమెయిం గోటమీటం దొయ్యలియంతన్‌ గి పజచి రుసరుస లాడుచావలకు. (దెవ్పీ నెమ్మొగముదమ్మి వైచియు టొమ్మముగిని మూతి బిగియించి పొలయల్క( బూనియుండ నవ్విభుం డివ్విధంబున ననునయించె మజియు నాయకునిచే ననునయింపంబడకయే నాయిక పసన్నుఠాలయిన యెడల నది వ్మిపలంభ భేదముగాక సంభోగ శృంగారముయొకం సంబారిభానమే యగును. ఎట్లన ఖా. గీ. నెమ్మొగముదమ్మివాంచి నానీడమా ఈం దగిలి కనుచుండియును ధైర్య మెగయంేసి యుల్లమును జించివేసెను యువకుండొకండు అమ్మెగచి క్రీడి మీనయంతమ్ముణోలె.

తృ తీయా శ్వాసము 405 నాయిక “నా [పియుండ. నా నీడనుమాతము దగిలి కనుచుండియును ధైర్య మెగయఃజేసి నా యు[మును జించివేసెను' ఆని చెప్పుటచే నను యింప( బడకయ్యే (ప్రకన్నురాలయినట్టు గోచరించుచున్నది ఈర్ట్యా వి(పలంభో చావారణము మ-వదనా[గంబున వాణియున్నది; మమున్‌ వా(క్రువ్వనీ; దిందిరా మదిరాత&వాణి యున్నదతుల; మమున్‌ మన్నించి వీత&ంపనీ; దదియుంగాక నృసింహ నీ విపుల బావో శ్లేష మేనొందనో ర్వదు భూదేవి బవు_ప్రియావర! నినుం[ బారి ౦వ నిం కేటికిన్‌ ? ఇందు వాణీ లక్షీ సరస్నత్తులు తమ [పియండగు నరసభూపాలుని యొక్క పరకాంతలతోడీ*' ంగగుమును నహింపకున్నారు. ఈ వాణ్యాదులు సావాచర, గమును రోసి యొక నాయిక నరసభూపొాలునివై నీర్ష్యవపాంచియున్నది ఇట నాయిక యన్యకాంతాసక్తుండగు (వియునిపై నీర్ష్య వపాంచినది. పతి యన్యకాంతానక్తు (జై యుండుటను జూచినను విన్నను అనుమానించినను శ్రీల కీర్ష్యామానముగలుగున.. తమ్మపియనితోడి సౌఖ్యమును దానొక్కతెయే యనుభ్‌వింవవలెను కాని మజొకతె కావగింజంతేని నిచ్చుట కుత్తమకాంత లంగీకరింపరు వీనిలో మూండవగ అ ననుమూనము మూ.డువిధములు ఉత్స "(1 ప్నాయితము (పలవకిపు) లోగాంకము (సంభోగచివ్నాము) గ్మోతస్థలనము ([వియురాలి నామోచ్చారణము. ) వీనివలన భర్తయొక్క వరకాంతానంగ మమును స్త్రీ యనుమానించును నాయక పత్యకముగా. దనపియుండు పరకాంతానక్తు.డై యంటను జూచుట కదాహరణము ఆ వె నిజముఖానిలమున నెయ్యు( డూందుచునుండ( జొల/ికనులంఐడిన పూరజంబు నచట(గాంచు యువతి యక్ష్మియగ్యమునందు( గోపరజము నిండెం గొలందిమీజి నాయిక తన వియుఃండు పరనాయికకంటిలో నూందచుంటను (బ్రళ్య తముగా. జూచినది. కాన దానికమల. గోపరజము నిండెను ఈర్జ్యామానమం గలిగెను నాయిక ప్రియుని పరకాంతాస క్రిని విన్నందుల కుదావారణమిది

406 కావ్యారింకొరసం[గ్ర హము గీ తన్ను వంచించి చని వేణుతన్వింగూడి శ్రేశకాకుంజమందు నుయ్యాలలూ.౫6 దన[వియుండందు జెలిచెప్ప విని వెలంది యాత్మ రుసరుసలాడు; నాస్యము ముడుంచు, నంఖభోగ చివ్నముల(జూచి నాయిక నాయకుని. ఒరకాంత్యాపణయము ననుమానించినందుల కుదాహరణ మిది గీ (త్ర త్రరీయంబు. గప్పి గోరొత్తు దాంచి మోవిపల్గొత్తు దాంతువు మూసి కేల్క కొని యన్యాంగనాసంగకథలం జాటు క్షమ్మవాసన లెట్లింక 6 గప్పంగలవు? ఇట నఖమతదంతక్షతములవలనను, గమ్మవాసనలవలనను నాయకుని వరకాంతాసంభోగమును నాయిక యనుమానించినది ఉత్స్యప్నాయిత గో తస్థలనముల కుదాహరణము లూవ్యాములు ఈ మానము నందలి భేదములు ర్విత్రీయాళశ్వాసములోని “కం ధీర, యధీరయ ధీరారీరయు” అను పద్యమున [వ్రాయ(బడెను. సామ, దాన లేదములచేతను నమస్కార, ఉపేశఇా, రసాంతరముల చేతను నీర్జ్యామానముగల నాయికను నాయకు,డు (పసన్నురాలినిం జేసికొన వలెను సొమమనఃగా (వీయవచనము; బుజ్జగింపు, దానమన వస్త్రళూషణాదు లిచ్చుట లేదమన నాయికచెలిక త్ర్తెలను దానినుండి విడ(దీసి తనపతమునకు( దెచ్చుట. నమస్కాారమన( [బియురాలి పాదములపై(ఐడుట. ఉపేతయన సొమాదులన్నియును బియురాలియెడ ఫలింపనిచో నేమియు. జేయక యూరక వెడలిపోవుు రసాంతరమన వోస్యముచే/గాని భయానకాదిర నములచేంగాని దానిని (బసన్నురాలిని జేసికొనుట దండమునుమాత మెన్నడును బయోగింప రాదు. నాయకు/డు తా నెన్ని (పీయురాలి చరజణ్మపహారములు దిన్నను దాని మీందమాాతమట్టివి 1పయోగింపరాదు. 8, విరవా విపలంభము కం, **-విరవామౌ6 గలిసి యెడంబాయ హృద యోత్కలిక, నాయికొ నాయకులు నంభలోగసుఖమును టొందినపిమ్మట నే కారణమున నేని. దటస్థించిన యెడ(వాటు విరహము

శృతీయాళశ్వానము శ07 ఉ. వెళ్చెలులీనృసింవాధర ణీవరు. దెచ్చెదమంచు(బోయి రా; రిచ్చటి కీపునుం గరుణయించుక లే కలకంప గుంపులం (గుచ్చెద వేల మ (త్పియునింగూర్పుముమనత్హైథ నీకుందద్విభుల 'చెచ్చుటకై యొనంగెద మదీయకటాతముల న్షయాన్త్రుము.ల్‌ . ఒకతూరి నరనభూపాలునితో సంభోగ సుఖమునుటౌంది కారణాంతర మున నెడ (బాటు వపించుచున్న యొకనాయికయొక్కు వచనమిది ౪ [పవాసవిపలంభము

నాయికానాయకులేదేని. గార్యవి శేషముచే/గానీ కావముజే. గాని నర్యభ మమువలన+ గాని భిన్నదేశములనుంట. దటస్థించినచో నా యవస్థావిశేషము (వవాసవిపలంభము (పవాసమనం గొన్నియామడల దూఠరముగల దేశమని (భమింపరాదు స్వేచ్చగా గలిసికొనుట కవకాళములేని (వతిఐంధకళూయిన్ష మగు దేశమని యర్థము. కావుననే సాహిత్యదర్పణకారుడు విరహవి.ప్రలంభమును (వత్యేకముగా, బేర్కొనక (పవాసవ్మిపలంభముననే చేర్చి వేసెను చ. చిరయళ! చమయోబభూవర! నృనింవా! భవదిపుకాంత కాననాం

తరమున కేంగి యందు నిజనాథుని. గానక మనశ్తథా రృమొ వరుని సరోజవ్యతమున (వాయునెడం గరముల్‌ నెమర్చంా 'నరయ నిజాంగళం జె పగసయయ్యు నటంచు6 దలంచుదై వమున్‌.

ఓ నరనభళూపాలా నీ శృతుకాంత యడవికింలోయి తనభర్తనటంగానక మదనా ర్రయై సరోజష్మృతమునం దన పియని [1వాయచుండంగాః: జేయి చెమ్మగిల్లి యా[వాంతకనంబడకపో/గాం దన వాస్తమే తనకు ళతువయ్యెనని దైవమును దలంచెను

ఇందు నాయికానాయకులకు ఖిన్నదేళస్థితి తటన్థించినది కానగ్యబవాస విప్రలంభము.

[పతాపర్ముదీయకారుండుగూడ అభిలాష, ఈర్ష్యా, విరవా (వవాసలేద ములచే వి్యిసలంభమును నాలు(గుభేదములుగా. జెప్పెను సాహిత్యదర్పణ కారుండు పూర్వరాగ (అభిలాష) వ్మిపలంభము, మాన ((పజయ ఈర్ష్యా) వ్మిపలంభము పవాసవ్విపలంభము _కరుణవిపలంభము అనుఖేదములను

శ్రీ08 కావ్యాలంకారసం[గహాము దెలిపెను ఇతండు విరవావి పలంభమును (వివానవి పలంభములోనే చేర్చివేనెను సాహిత్యదర్పణానుసౌరముగా మానవిప్రలంభముయొక్క_. భేదద్య్వయమును జూపీతిమి. కరుణవి[పలంభమును బిమ్మట నుదాహరింతుము ఈ (ప్రవాస విపలంభము ఖావి విపలంభము భవద్వి[పలంభము, భూత వ్మిపలంభము అని మువ్విధములు.. కార్యము బుద్ధిపూర్వకము. అనంగా జ్ఞానపూర్వకము. కొంబట్టి కార్యమునుబట్టి యీ మూడుభేదములు వచ్చినవి భావివపలంభము (భవస్యవి వలంభము) మ, చనుదున్‌ సుందరి! పొంథుండా ! చనుము! నీ స్వాంతంబునన్‌ శోకముం గనగాంజోకుము! శళోకమెందులఅ? కింకం గన్నీరురా లేల చే చనవైశంచునె; తొంద కేల ననుంబుచ్చన్‌ నీకు? నీ తోడంబో వనె వాంఛించుచు నిట్లు వేగపడు నా [పొణంబు లత్యంకమున్‌. విప్రలంభము ముందు తటస్థించుచున్నదని యిప్పుడే నాయిక దిఃభించు చున్నవి. భవద్వి |[వలంభము (వర్త మానవి వలంభము) “ఫస్థానం వలయైఃకృతం” డీనియర్ధము ద్విత్రీయాళ్వాస్తమ్మునం. (బవ త్యత్పతికయను ీర్షిక్కకింద [వాయంబడినది, (చూ. పుట ౮౪) భూతవి[వలంభము చ న్నిమితత నొందె. జీింతలకు. టిత్తముః చెక్కిలి కేల వాలె' నా స్యము కళ దప్పె నౌషసమృగాంకునిరీతిని. బుండువాటె క్వా సములకు మోవి; చల్లంబడ(జాలదు తాపము శీతలోపబా రముల; కెవండు దీని దళ(బార్థితదుర్లభుండై సపాంచెనో ? మజొక పద్యమునుగూడ జూపుదుము. గీ. సఖుండ పరదేశమునకు నీ చన్న మొదలు దివసములు లెక ్రావెట్టుచు దినదినంబు గీయ సున్నంపుగింతల గేహభి త్తి తెలవచెక్క_లి వడపున దెల్లంవాతె. ఈ మూడు లశ్యములును గార్యమువలనం గలిగిన (పవాన వ్మిపలంభ మున కుజువరణములు

కాపమువలన౯ గలిగిన (ఉపవాస వ్మిపలంబమునకు మేఘదూతమునందలి కం కూరిమి సహచరు డెడగా నారటవపడు చ[కవాకి యటులొంటి నటన్‌ డీ రెడలియుండు తితృతి నా రెండవ _పాణమని మనమున నెలుంగుమీ

ఆనునది యుదాహరణమగును

ఇ(క సంభమమువలన( గలిగిన ప్రవాసవిపలంభము మువ్విధములు, సంభమమన నలజడి ఇది యుల్బాతమువలన( గలుగును ఈ యుత్స్చాతము దివ్య నాళన (ఆకాళభవము) మానుషభఖేదములచేం (దివిధము

దివ్యసం[భమము వలన గలిగిన [పవానవ్మిపషలంభమున కుదాహరణము విికమోర్వశీయ నాటక మునందలి యూర్వశీ పురూరవుల వ్యిపలంభము అందు. బురూరవు, డూర్వశితో విహరించుచు నొక విద్యాధరకన్యను జూచెను దానిచే నూర్వశికి/గోపము గలిగి తొంటిశాపవళమున వివేకము గోల్పోయి యొళవనమున, (బవేళించెను. అట లతగా మ"జిపోయెను ఆప్పుడు పురూరవుండు [పలపించెను ఇది దివ్యమన(గా దైవికమగు సంభమమువలనః గలిగిన (వవాస విప్రలంభము.

నాళసన సం భమకృతమగు (పవాన విపలంభమునకు ఉదావారణమను :--

ఆ వె దౌలనుండివచ్చు తరుణు( గందోయితో+

దనివి/దీల బాల (శావుచచట బెడిదమైన పెద్దపిడు గచప్పుడు విని మెజయంగుదీంగ మించి పరుగువాటె మాన వసం భమకృత పవాస వ్మిపలంభమున కుదాహరణము. కం, తడసి చనుదెంచు నస్నం ఐడంతీ _కేగంట( బౌడిచి పాదానతు నన్‌ వడి నట కరుదెంచ లేడివలె నెటొ పజచెన్‌.

ఈ (ప్రవాసవిపలంభమున నాయికకు గాతమాలిన్య వన్తమాలిన్యములు ఏకవేణీధారణము నిళ్స్వాన ఉచ్చ్వాస రుదిత భూమిపాతాదులును గలుగును. ఈ (ప్రవానవి[ప్రలంభమున నీ [కింది మన్నథావస్థలు గలుగును

అంగములం దసౌష్టవము (ఆంగమాలిన్యము) రాపము, పాండుత్వము (పాలిపోవుట) కృళత్వ్యము అరుచి, అధైర్యము, అనాలంబము, (మతిసూలి

శ్తీ10 కావ్యాలంకార సంగ్రహము యుండుట లేక హూర్యమనస్కత) తన్మవయత్వము (వాహ్యాభ్యంతర ములయందు దన (వియండే కాన(ఐడుట) ఉన్మాదము; మూర్భ, మృతి యను మన్మథా వస్థలు గలుగును కరుణ విపలంభము యూనో రేకతరస్మిన గతవతి లోకాంతరం పునర్ణభ్యే విమనాయితే యదైక న్త్వదా రనః కరుణవి పలంభాఖ్యః. నాయికానాయికులలో నొకరు లోకాంతరమును బొందియు( గాలాంతర మున నా శరీరమతోడనే మజల ,బతికిరేని నాయవస్థ కరుణవిిపలంభము కాదంబరిలోని మహాశ్వేతా పుండరీకుల వృత్తాంత ముదాహరణము. అందు బుండరీకుండు విరహో దేకముచే మరణించును కాలాంతరమున నా శరీరము తోడనే బదికివచ్చి మవాశ్వేతతో సుఖించును ఆ యవస్థ కరుణవి[పలంభము తిరిగి జీవింపకపోయినరు భరీరాంతరముతో వచ్చినకము గరుణరసమే పుండరీక మవాశ్వేశా వృత్తాంతమందు గూడ నాకాళవాణి దుఃఖించుచున్న మవాశ్వేతతో “సీ భర్త తిరిగి జీవించునని చెప్పెను ఆ విధముగా నాకొళవాజణి చెప్పిన పిమ్మటనే యామెకు మజలః బుండరీకునియందు సంగమ[పత్యాళశే “రతి యదృవించును. కాన నప్పుడే కరుణవి పలంభము ఆకాశవాణి [శవణము నకు ముందు సంగమ (ప్రత్యాళలేమి( గరుణమే యని యభియుకులందురు ఈ విధముగా వ్మిపలంభము చతుర్విధమగుటచే సంభోగళ్ళంగారము గూడ ఇతుర్విధమని కొందతి మతము. “న వినా వ్యిపలంభేన సంభోగః పుష్పిమన్నతే” (విపలంభము లేనిచో సంభోగమునకు బుష్టీలేదు) అని యుంటచే సీ చతుర్విధ విపలంభములయు ననంతరమునం గలిగిన సంభోగము గూడ నాలుగు విధములు ఎట్టన( పూర్వ రాగానంతర సంభోగము మానానంతర సంభోగము ఈర్ష్యానంతర సంభోగము పవాసానంతర సంభోగము. వెనుక మానవి్మిపలంభము |పణయ ఈర్ష్యాభేదములచే ద్వివిధమని చెప్పి తిమి మానానంతర సంభోగమన మానము శాంతించిన విమ్మటనగు సంభోగము కొన్నియెడల మానము కాంతింపకున్నను సంభోగము గలుగుచున్నది గీ. మరుని తూప్పలపిండు దగ్గఅకు( దార్చ వదలకయు మౌనదీక్షను మదన కేళ( దేలుచుండిరి చంపతుల్‌ ; (తెస్సిపోక (విదులకయు మానపుర్యగంథీ పొదలునట్రై - ఇట మౌన(గ్రంధి యెప్పటివలెనే బిగువుగానే యున్నది. నంభోగము జరిగినది ఇదియొక విచ్చితము ఇట్టి వసంతభఖేదములు గలవు

తృతీయాక్వాసము శ్రీ11

ఉ త్తరరామచరితలో( గరుణరనమా ? కరుణవ్నిపలంభమా ? అనునాక చర్చగలదు. భవభూతి “ఏకో రసః కరుణ ఏవ” అని చెప్పుటచే. గరుణమే కవికభి,పేతమగు రసమని కొందణు ఊఉ త్రరరొమచర్శితవ్యాఖ్యాత యగు వీరరాఘవపండితుండు గూడ నీయభ్మిపాయమునే తెలిపెను ఉత్తర రామ చర్మితలో దుదిని నాయికానాయకులగు సీతారాములు రామాయణము నందువలెం గాక కలియుదురు. శ్రీరాముడు వాల్మీక్యాదుల యుపదేశానుసారముగా సీతను స్వికరించును. కావున సీతారాములకు. గాలాంతరమున బునస్సంగమము గలుగుటచే శృంగారభేదమగు కరుణవిపలంభ మే యని మథి కొంద అందురు. మటియు నాటకమున శృంగారవీరములే [పధానములుగా నుండవలెనను నాలం శారికుల _పమాణమునుబట్టి కరుణర సమునకు నాటకమున( (బాధాన్యము లేనేలేదు, కావున నిట శృంగారభేవమగు కరుణవ్మిపలంభమే యనియును వారు నొడువుదురు భ్రీనివాసవ్యాఖ్యలో “వీభత్సభయా నక యోః [పతినాయకాశ్రితత్వేన వర్ణనీయత్వాత్‌ వోస్య రౌద కరుణాద్భుతానాం నవా _పబంధరసత్వే చమ త్కారాభావాత్‌” (వీఠత్సభయానకములు [పతినాయకాశ్రితములుగా వర్డింపవలసి యుంటచేతను, వాన్య, రౌ ద, కరుణ అద్భుతములు మవా,పబంధర సములుగా( జమత్కారము! గలిగింపవుకావునను శృంగార వీరములే (ప్రబఐంధరసములుగా నీఐంధింపవలయును) అనియు(/గలదు కావున శ్రీనివాసవ్యాఖ్య కరుణవిప లంభమునే సమర్థించుచున్నది ఈ విధముగా నాలంకారికులెల్లరును గరుణవ్మిప లంభమని యే సిద్ధాంతీకరించిరి. కాని రామనికి సీతావిషయక [పత్యాళ లేక పోవుటచే రతిపుట్టదు. పువస్సంగమము గలిగినంత మ్యాతమున శృంగారఖేద మని నొడువరాడు. సాపేవళావమ. ((పత్యాళ) న్నతో శృంగారలేదమగు కరుణవి[పలంభమును నిరపేక్ష భావమున్నచో గరుణమనియు సీద్ధాంతము-* సీఠారాములును దాము పరస్పరమును దిరిగి కలియుదుమని యనుకొనలేదు కాన నిర పేశభావముతోనే యుండిరి అఆ సిర పేక్షభావమును బురస్కరించుకొని (వవృత్తమైన శోకస్థాయికమగు కరుణము సంపూర్ణతను బౌందినది తుదికి( దలవసితలంపుగా సీతారాములు కలిసిరి అంతమా[తమున నంతకుమున్ను పరిపూర్చస్థితిని. బౌంగిన కరుణము రతిస్థాయికళ్ళంగార భేదమగు కరుణవి_పలంభ మెట్లగును ? కాన శృంగారభేదమగు కరుణవిప్రలంభము గాదనియు. గరుణమే యనియును మహావిద్వాంసులు వచింతురు సాపాత్యదర్పణ వ్యాఖ్యయగు రుచిరలో నిట్టుగలదు “ఇదమవధేయం ఏక ఏవేత్యభిధాన ముత్కర్షాధానాయ శృంగారో పీర ఏవేతి పునః వన్య భీభత్సభయానక రౌౌదమా[త వ్యవచ్చేదాయ తేన (వటోధ, చందోదయే కాంతస్య ఉత్తరచరితే కరణస్య చ _పాధాన్యం నంగచ్చతే” (ఈ విషయము దెలియవలెను ఒక్కటే యని చెప్పుట యత్క-ర్షముకొజకే. శృంగార మేకానీ వీరమేకానీ యని చేప్పుట వోన్య, బీభత్స

తీ12 కొవ్యాలంకారసంగవుము భయానక, రౌ[దములను మ్మాతమే వ్యవచ్చేడించుటకు. కావున దీనిచే _ఐబటోధ చందోదయమున శాంతమును ఉ త్తరచరితమునం గరుణమును బధానత్వము వహించుట పొనంగును ) ఇస్షే దుర్గాపసాద వండితు(డును “క్సృంగారో వీర ఏవేతి కథనం సమువితరససూచకం తేన ఉత్రరరామచరితే కరుణస్య (వటోధ చం[దోదయే కాంతస్య చ ఆంగిత్వ మవ్యాహతం” (శ్చంగారముగానీ వీరముగానీ యని నొడువుట సముచితరసనూచకము కాన నుత్తరరామచర్శితమునం గరు జమును [ప్రబోధ చందోదయమున శాంతమ.ను ఆంగిరసములన.టలో విపతిప త్తి లేదు) అవి కరుణరసమునే స్వీకరించెను. మజియు, రామాయణము ననుసరించి యుత్తరరామచరి తము [వాయంబడుట వలన రామాయణమునందలి కరుణరసమే యుత్తరరామచర్శితమున నుండ వలెను ఏలన( గవి రసాననుకూలఘట్టములను రసానుకూలముగా మార్చుకొన వలెను కాని రసమునే మార్చుకొనరాదు ధ్వన్వ్యాలోకమున "సంతి సిద్ధరనపప్రథ్యా యే చ రొమయణాదయః కథ్మాశయా న తైర్యోజ్యా స్వేచ్భా రసవిరోధినీ” (సిద్ధరస్మపభ్యాతములగు రామాయణాదులు గలవు వానిలో రనవిరోధి యగు స్వేచ్చను జూపరాదు) అని కలదు కాన రామాయణరసమే య త్తర రామచరి[తమునను నుండవలెను. దీనినింట్టి కరుణవివలంభమనునది లేనేలేదనియు( గేవలకరుణమో కేనలవిపలంభమో యుండును. కాని కరుణవిపలంభమనునదియే యుండ దని సిద్ధాంతము. లోచనమునంగల * కరుణ వ్మిపలంభాది" పదము నొక్కటిగా 4 లోచనమునం దాపసవత్సరాజమను నాటకమున రసవిబారము చేయు ఘట్టమున “కరుణ విపలంభాది భూమికాం గృవ్హాన్‌” అని యున్నది ఆనాటక మున యౌగంధరాయణుడు వత్సరాజునకు( జ[క్రవ ర్రిత్వము నాకాంక్షించి వానవ దత్తతో నాలోచించియే యామెనదాంచి యగ్నిదగ్గయైనదని వత్సరాజునకు నమ్మకమును బుట్టించి పద్మావతిని. బెండ్లిసేయించును. అట వత్సరాజునకు వాసవద త్త మరణించినదనియే నమ్మకముంటచే నాతనికి, (బత్యాశళలేదు ఆమెకు వళ్సరాజు పొత్తు మజలం దనకు లభించుననియే నమ్మకముంటచే (బత్యాశగలదు. కావున నాయకునియందు. గరుణమును నాయికయందు వ్మిపలంభమును గలవు. అట( గరుణమునకు విపలంభ మంగమైనది ఉ త్తరరామచర్శ.తమున నిరువురకును సంగమ పత్యాశలేకుంటచే గరుణమే కాని యట వి[పం ంభమునకు. దావేలేదు. తాపసవత్సరాజమున( గూడం గరుణమే దానికి విప్రలంభమంగము. ఉ త్రర రామళరి తలో( గేవలకరుణమే స

తృతీయాశ్వాసము 418ీ (గ్రహించి వండితు లీపొరపాటుపడిరి ఆట కరుణ, విప్రలంఛాది అని పద విభాగమును జేసికొనవలెను ధ్వన్యాలోకమున శృంగారభేదములలో( గరుణ విపలంభమును జెప్పనేలేదు సాహిత్యదర్పణకారుడే దీనిని లేవదీసెను, రసాభాసము

సాహిత్యదర్పణమున నీ లతణముగలము “అనౌచిత్య (పవృ త్తత్వే త్వాళాసో రసభావయోః (రసభావములనౌ చిత్యమున(. బవ ర్రిల్లినచో( ((గ్రమముగా రసాభా ము భావాభాసమగను ) అనౌచిత్యమన లోక మర్యాదాతి (గమణము అనంగా లోకమర్యాద నతి[క్రమ్‌ంచి (పవ ర్తిల్లిన నాయికొనాయకాదుల రసము.

రిసగంగాధరమున “ఆఅనుచితవి భావాలంబనత్వం రసాభాసత్వం” అను చితమైన విభావమాలంబనమి.గా (గలిగియుంట రసా భాసము) అని లక్షణముచేయ' బడినది మజియ. దీనిని బరిష్కరించి “*ఏవిభావమున ననుచితరత్యాదులు గలుగునో యది రసాభాస” మని సిద్ధాంతీకరించెను. ఇట(గేవలము శృంగార రసాభాసమే యుదాహరింప(బడినడి '=ఎయా రసములకింద నాయా రసా భావములు గూడ. జూపంబడును

కం. పలువుర కొక భామినివై(

దల౭పును, నొక వారసతికి. దగంఐ ఎవురివై

వలపును, మృగవివాగాదుల

"శెలవు రసాభానమయ్యొ ఉలి నెట్లన్నన్‌ - ౧౪౨ ం తా పెక్కుమంది పురువులకొక యువతిపై. |బేమయుంటయ, నొక వారాంగనకు. బలువురిమీ.ది( (బేమయుండుటయును మృగవిహగాదుల [(శేమయును రసాళాసమగును

ఈ లవణ వనమగము *“పలువురికొక భామినివై 6 దలఃపును' అనమాట తోషజుష్టము. కావున! _బతాపరు[దీయ లక్షణమును వజొక (పాచీన లవణ మును జొపింతురు దొన నీ లడణమునందలి దోషాదులు దెలియగలవు

ఏకత వానురాగ శ్ళే త్రి్యశ్హ్రేచ్చగతోఒపి వా యోషితో బహున క్రీ శ్చేదసాభాస న్రితా మతః

నాయికానాయకులలో నొక్కరికి మ్మాతమే యనురాగమున్నను, పళు, పనే మ్రేచ్చగతమై (అనురాగము, యున్నను, బవునాయకానురాగమున్నను దానిని రసాభాని మందురు ఇట్టిది మువ్విరములు

మనుచరి[తలో వరూధిని పవరులలో వరూధినికి మాత్రమే యనురాగ మున్నది. కాన నాళ్ళంగారము రసాభాసము పప పక్షి, మ్లేచబ్భాడుల

శ్రీశ శావ్యాలంకార సంగ్రహము శృంగారము రసాభాసమన నేల? ఆది రసమే యనగూడదా ? అట ననురాగ ముభయనిష్ణ మేకదా ఇచ్చట ననౌచిత్య మేమిగలదు? అని (ప్రశ్నవచ్చుచున్నది. విద్యావివేకములు తుల్యానురాగమును గల నాయికానాయకులందెట్లు శృంగారము రాణించునో యు కాయుక్త వివేకములేని పశుపక్షులు అనాగరకులగు మేచ్చులు మొదలగువారి శృంగారము రాణింపదు శృంగారము త్రమ ప్రకృతి ప్రాయమనియ, ధర్మానుబద్ధమైనచో లోకాభ్యుదయ హేతువగునని యు దెలిపిత్సిమి. అట్టి శృంగారముపదేశ కముగా నుండ(గలదు తిర్యగాదులందంతగా నుచితముగా నుండదు అయినను దిర్యగాదుల శృంగారమనుచితము గాదు. కాన నుపాదేయమే యగునని యాలంకారికులు కావ్యమున గొంతస్థానమునిచ్చిరి స్త్రీ కొకరిమీ(దం [బేమయుంట యుచితము అట్లుగాక పెక్కం_డపై ననురాగముంట రసా భొసమే యగును. సాహిత్య దర్పుఐలతణమును గనుండు ““ఉపనాయకసంస్థాయాం మునిగురుపత్నీగతాయాం చ బహునాయకవిషయాయాం రతా తథానుభయని షాయాం” (పతినాయకనిష్టాయా౨ తద్వదధమపా తతిర్యగాదిగ తే శ ఛగా రేఒనౌచిత్యం. అల తా ఉపపతివిషయకమగు రతియు, ముని గురుపత్నీగతమగు రతియు, ఐబవునాయకవిషయకమగు రతియ, ననుభయనిషస్టమగురతియు (బతినాయక నిష్టమగు రతియు నధమప్తాతగత రతియు పవపత్యాది రతియు ననుచీతము. కొన ళృంగారరసాభాసము (వ్రళాపర్ముదీయ లవణమున నుపపతి విషయకరతియు, (ప్రతినాయక రతియు [గహింపంబడలేదు కాన నీ లక్షణమే సమ్మగమైనది ఉసనశాయక రతి మ పనిమీ/దంజనె నామగండు । సవళాల్‌ ప్రాంతానికేన్‌ రాదు, కై ట ననున్‌ ముట్టుతయంచు వీడి గురులింటందూలీి ; రాబాని5ట్‌ నను సేవింపక కూర్కుచుండిరి యలంతన్‌ , రేయి శయ్యాసవో యిని నన్నాగమలాలనీయ : యిట రావే కావ లక్ష్మీపతీ గ్‌ (ఆగమలాలనీయ రాకచే లాలింపందగినవాండా।)ఇట నాయిక లక్ష్మీపతి యను నుపనాయకునియం దనుర క్తమై యున్నది ఇది గధసాబావము. మునుగురుపత్నీగతరతి 1- ఉపలక్షణచే నగమ్యలగు నెల్లకాంతల రతియు (గహింపవలెను. తారాశళాంక మునందు( జంగదునికి గురుపత్నియెన తారయందు గలిగిన యనురాగము రసాభానము.

శృతీయాశ్వానము 41ల్‌ బవునాయకరతి కులకాంతకు( బెక్కండు నాయకుంమీద. [బీతియుండదు అట్టి నాయిక కులట. లేక వేశ్య వేళ్యగూడ నొక్కచో ననుర_క్షగానుండును. ఎట్టన, వనంత సేన కాన నననురక్తురాలగు వేళ్యయు. గులటయు ఐహునాయకులందు ర క్తి/నంబఅతురు ఉ, ఒక్కని చెట్టవట్టి మజియొక్కనికిన్‌ విడెమిచ్చి ముద్దు వే ఉౌక్కనికిచ్చి చల్లని మృదూక్తుల వేతొకనిన్‌ నగించి, యిం కొక్కని చెక్కుకొట్టి పొలుపొందె నొకచ్చరలేమ; యొక్కనిం జిక్కుట సున్నగాదె వెలచేడెలు స్వర్గముపొంత పోయినన్‌. ఇట నొకయువతికిం బెక్కండంమీద ననురాగము చూపఃబడినది వ్యాన్నమా శ్చృలితాక్ర్రైవ స్ఫారితాః పరమాకులా; పాండుపు తేషు పాంచాల్యాః పతంతి (పథమా దృశః. తా. విశేషించి నమములును, జలించుచున్నవియు విచ్చుకొన్నవియు వ్యాకులములయినవియు నగు [దౌపదియొక్క తొలిచూపులు (కమముగా ధర్మజ, ఖీమ అర్జున నకుల సహదేవులందు( ఐడుచున్నవి. యుధిష్షిరుండు ధర్మపరుండు గాన వాాయందు న మములై పడుచున్నవి. ఈ న్యమతచే “భక్తి వ్యంగ్యమగుళున్నిది భీముని స్థూలాకారమునుగాంచి వాని యందు! జలించుచున్నవి చలనముచే? [దాసము వ్యంగ్యము అర్జునుని లోకోత్తర పీరత్వోమును వినియంటచే వానియందు విచ్చుకొని పడుచున్నవి. విచ్చుకొనుటచే వర్షము వ్యంగ్యము. నకుల, సవిదేవుల సొందర్యమునుగాంచి వారియందు య్నై వ్యాకులములై పడుచున్నవి వ్యాకులత్వ మౌత్సుక్యమును వ్యంగ్యమొనర్చుచున్నది. కాన బాంచాలి కీ యైదుగురియందును ననురాగము గలిగినది ఇటంగూడ నొకతెకు, బెక్కురునాయకుల పై రతిగలిగినది కాన రసాభాసమేయని నవ్వులు చెప్పుదురు (ప్రాచీనులు వివాహమాడని బహునాయకషలందలి రతియే రసాభాసము; ఇది వివహితఐబహునాయకవిషయరతిగాన రసమేయని వచింతురు ఈ శ్లోకము వంటిదే చేజాక శ్లోకమును రుచిరవ్యాఖ్యాత యుదానారించెను. కయరిస్టిరం మోదయతిస్మ సుస్యితైః కలేన లీనం, పరిరంభతేః ర్థునం (్రువా (పణీతై ర్నకు లంచసాంత్వనై 1 పదెశ్చతైె స్పా సహదేవమంచిత్తె ః” ఇత్య[త (దొపద్యాఅనురాగః పతివిషయకో2పి న శృంగారవ్యపదేశార్డః”

ల! తావ్యాలంకారసంగవాము

పతివిషయకమయినను నేకకాలమున నిందజియంద ( [బేమనుజూపుట రసాఖభాసమే. ఇబ్లేకకాలమున(గాక (దౌపది యొక్కాకరితో యొక్షాక్క యేండు కాపురముసే నెనుగదా ? అప్పుడితర భర్తలతో నామె సంభోగమును బొందలేదు అట్టిచో నొక్కరితోడనే యామె పొందిన సంభోగము రసాభాసముగాక రసమే యగును

ఇట నొక శంక పొడముచున్నది. బవునాయకివిషయకరతి రసాభాస మైనప్రే బహునాయికావిషయకరతియు రసాభాసమేల కాదు? ఈ విషయమును (బతాపర్ముదీయ వ్యాఖ్యాత యీ విధముగా. దెలిపెను.

॥ పుంసో౬ప్యనేకనాయికానురాగే రనాభాసత్వ మితి కేచిత్‌” తర్హి తన్మతే దక్షిణనాయికానురాగస్య _సర్వసం పతిపన్న రనభావస్య ఆజఖాసత్వప్రసంగ ఇతి బేన్మైవం తస్యా ప్కేకస్యామేవ గాఢానురాగత్వాత్‌ అక్య తతు క్వచిన్మ ధ్యత్వం క్వచిన్మందత్వమి.తి నిశ్చితం “తుల్యోఒనేక్కత దశ్నిణః” ఇతిలక్షణం పునరనే కాసు అనువృ త్రిమ్మాతపరత్వేన తుల్యత్వపరమితి [దన్ఫవ్యం” (కొందలు పురుషునియొక్కయు బహునాయికావిషయకరతిని 6 సాభానమని చెప్పుదురు అశని నెల్ల యాలంకారికులును రసమని సమ్మతి.చిన దక్షిణనాయకాను రాగము రసాభాసమగుచున్నది లోక పూజ్యుండగు శ్రీకృష్ణుడు దషీణ నాయకుండుగదా ? అన్నచో దక్షిణనాయకానురాగము రసాభాసము గాదు ఏలన దశ్షిణనాయకునికి. గూడ నొకతెయండే గాఢానురాగమును, వేజొకతెపై మధ్యిమానురాగమును, మజొక తేపై మందానురాగమును నుండును అట్టయినచో “అనేకనాయికలందు( దుల్యుండు దతీణు(డు” అను లషణమసంగతము గాదా (ఆన్నచో ననేక నాయికలయందనువృ త్రితుల్యత్వమే కాని యనురాగ తుల్యత్వము గాదు”) సారాంశ మేమన(గా న్త్రీ యొక్క ఒహునాయకవిషయకరతి రసా భాసమగును, కొని పురుషునియొక్కు బహు౮ాయికావిషయకరతి రసా భాసము గాదనియు రసమే యనియు నాలంకారిక మతము

*"అనుభయనిష్టరతిక దొాహరణముగా వరూధినీ పవరుల ళృంగారమును దెలిపితిమి పిమ్మట నుభయనిన్టమైనను మొదట నేకతరనిష్టముగానే రతి యున్నచో నదియ రసాభాసమనియే సిద్ధాంతము, ఎట్లన్య వివాహమునకు ముందు వరన్పరసందర్శనాదులకు ముందు నాబికానాయకులలో నేయొక్క- రేని. దద్దుణ్యశవణమ్మాతమున .మోహించియున్నచో నా ళకృంగారమచేకతర నిష్టమేకదా పరస్పరసందర్శనాంతర ముభయు_-కును మోవాము గలుగును కాన నది రనమగును. పరస్పరసందర్శనమునకు( ఐరస్పరగుణ| శవణమునకును ముందేయొకరికేని నేడో కాలమున రతిగలిగినచో నది యేకతరనిష్ట మగుటచేం విమ్మట నుభయనిస్థ్రమైనను నంతవఆకు రసాభాసమే. ఎట్లన రత్నావళిలో

[2?) తృతీయక్వానము శ్ర? సాగరీశావత్సరాజులకు! వఐరస్పర సందర్శనము గలుగకమున్నే సాగరికకు వత్సరాజువైం (బేమ గలిగినది. ఇట సౌగరికమాతమే వత్సరాజును జూచినది కానీ వత్సరాజు సాగరికను జూడలేదు. పిమ్మట వేలొక [పకరణమున వత్సరాజు సాగరికనుజూచి [పేమించును కావున. బిమ్మట నుళభయనిష్టమయ్యును మొదట నేకతరనిష్టము కాన నది రసాభాసము, “పళ్ళాదుభయనిష్టత్వేఒపి (ప్రథమ మేకనిష్ట శ్వ రితేరాభానత్వ మితి లోచనకారాః” అని సాహిత్యదర్పణము. (వతినాయకనిష్టమగు రతికుదాహరణము హయ,[గీవవధమను మవాకావ్యమున నాయక[పతినాయకులు విష్ణహయగగీవులు. అందు. (బతి నాయకు(డగు హయ[గీవుండు శ్రీమహావిష్ణువు తన్ను. జంపరా(గా రౌౌదమును [లదర్శింపవలసిన సమయమున నుందరీబృందముతో జలక్రీడలాడుచున్నట్లు కవి వర్ణించెను ఇచ్చటి (పతినాయకనిష్టరతి రసాళాసము ఇట వర్డింప(బడినను లలనారతి శృంగారము కాదు. అధమపాత్రగతరతి --- గి పిన్నలేంగౌను నాకుందీవియ బిగించి కొండ మల్లియ (కొచ్విరుల్‌ కోసితెచ్చి కోయజవరాలు గూర్చుండి కొండ పైనిం గురులు ముడిపించుకొనెం దన తరుణచేత ఇట కోయపడుచువాం [డధమపాతలు అ ర్యోన్య_పేమగల నామికానాయకుల _ (వారు. పరకాంతా పర పురుషుల నను) శృంగారము రసాళాసముగాక రస మే యగుననియు ననుభయ నిష్టమగు రతియున్నచో రసాభాసమనియు నొక సిద్ధాంతము దీనిచే దారా శళాంకుల శృంగారము రసమే వరూధినీ పవకల ళృంగారము రసాఖాసనము. తిర్యగ9లి చ. అలఘు విశీర్స పమయుగ మై యమితోన్నమితోర్ష్వకాయ మై ణి మా 0 యూ గళరవముల్‌ దలిర్బం వియకాంతకుముద్దులు వెట్టి యుబ్బునం బలుమజు మేడవై శెగసి పతముం[దిప్పుచు6 గుంచిళాన్యమై పొలంతుక 6 విబ్ళ్చువి[భమకపోతము వహుంకృతనాదమాధురిన్‌ . ఇట గపోతదంపతుల శృంగారము వర్డింపంబడివది. కాన రసాభాసము. ఈ (కెంది మనుచరిత పద్యమునందును గల రసాభాసమును గనుండు

ల! కావ్యాలంకారసంగ పాము చ. నునుజిగురాకు మేయుతటి నోరికెలంకుల. దేంటి కుట్టినన్‌

వనతరుళకాఖలం గువకువధ్వని. బాటు పికాంగనం బికం

బనునయ మొప్ప మాన్పుగతి నాత్యముఖంబు ముఖంబు!జేర్చి చుం

బనమొనరించె సందుసుడిమాయలుగా మగవారికృత్యముల్‌

ఏకావళీకారుండగు విద్యాధరు. డీతిర్మి గతిని రసమనియే వచించెను

“విభావాదిసంభవోఒహి రసం ప్రతి పయోజకః న విభావాదిజ్ఞానం తతశ్చ తిరళ్చామ స్తేవ రసః” (తిర్యగాదులకు( గలాశౌళలము లేమిచే వాని శృంగా రము విభావాది పరిపూర్ణముగాదు కాన రసాభాసమని యనుఓ య కము గాదు. విభావాదులుంటయే రసమునకు( (బయోజకము పా(తలకు విభావాదిజ్ఞాన మక్కలలేదు కావున! దిర్య,గతియు రసమే.)

“తిర్యగాదిరతేః' అనుచోటనున్న ఆది" పదముచే/ దాపసులు మొద లయిన పూజ్యపాదులయొక్కయు రతి రసాభాసమే యగును. ఇదియే కావ్య (పకాశములో “ఊ త్తమదేవతావిషయకత్వేన వర్జ్యమానా రతిరనుచితా తద్వర్థనం హ్‌ మాతాపితోః రతివర్జనమివ అత్యంతమనుచితం” అని మమ్మటాచార్యు(డు వచించెను

(వప్రథమమున రసాభానము రసమగునా ? కాదా? అను _పళ్నయొకటి వచ్చుచున్నది. ఏలన నిట రసముయొక్క యాభాసమే కాని రసముండదు కదా రసము రసాభాసమును నొక్కిచో నుండునా? అఆనౌచిత్యమున్నచో( గదా రసాభాసమగును “ఆనౌచిత్యాదృతే నాన్యదసభంగస్యకారణం” అనుటచే రసాభాసమన రసభంగమే కదాః రసమును రసభంగమునునాక్కచో నుండవు అన్నచో నట్లుగాదు! గోషయు క్రమైనంతమాత్రమునం గావ్యత్వమునకు భంగము రాన్‌వీధమున( గీటానువిద్ధత్వమున్నంతమా.తమున రత్నత్వమునకు భంగమురాని వీధమున ననౌచిత్య మను దోషమున్నంతమా [తమున రనముగాక పోదు రసత్వ మును రసాభాసత్వము నుంటలో దొసంగులేదు మటియు రసాళానము వర్ణింప రాదను దోషమును గానరాదు. మనుచరితలో రసాభాసము వర్జితము,

ఈ శృంగారాభాసము (రసౌభాసము) సంభోగాఖాసము, విపలంథా భానమునని ద్వివిధము,

నంభోగాభాసము'

మ. మగండామోటుమనుష్యు౧ డీవనము నిర్మానుష్య మేవాల; నొం టిగ నుంటిన్‌; బహపుళాంధకారములు నిండెన్‌ నట్టెసల్‌ మూసికొ న్నగతిన్‌ గావున దారి వీడు వెనం గృష్టా మోహనాకార యం. చొగింటల్కాడు (వకాంగనం గలియు ్రీయ క్షుండు మిమ్మోముతన్‌

ఇట నాయిక పరకీయః శ్రీక ఛన్షుండువపతి కాన సంభోగాభాసము.

తృ తీయాశ్వానము శ్రీ1ళి ఆ. వె తడికసందునుండి తమినిచ్చుపూ(టోండి యధరవీింబ మానునట్టి నన్ను వేయకనులవేల్పు వేడుకపడిచూచు నముతరసము. (గోలు చవల. బెట్టి. ల ౮ ల ఇట నాయిక పరకీయ , “నన్ను పదముచే నుద్దీస్టుండుపపతి ఇదియు సంభోగాభానమే. విప్రలంభాభానము సీ. ఘనసార పంకమొక్క- లతాంగి దెచ్చిన ముట్టి(వేలనె చుక్కబొట్టు పెట్టీ ఇంతి యొక్క-త పూవుటెత్తులె త్తిన( జూచి వినువుతో నొకకొన్నివిరులుదుటిమి పడతి యొక్కతె రత్నపాదుకలిడనిల్పి తొడుగకవ్వలికి. బో నడుగు పెట్టీ బాగాలు వెసనాక పద్మాషీయొసంగిన వెగ్గలంబని కొన్ని వెడల నుమిసి. గి సగముగొతికిన యాకులు, సఖులుపిలున సగమొవ(ంగు నుత్తరముం దెల్వినగము మఅపు నగమునయి చింతచే సగమగుచు నరిగె నవ్వరూధిని యంతికోద్యానమునకు. ఇట వరూధిని (వవరుంిపై మరులుగొనియున్నది ఇది విపలంభాభాసము. ఇంతవజకు రసాభాసము తెలుప(ఒడినది ఇ(కననౌచిత్యమున( (టవ ర్రిల్లిన భావము ఖావాభానమని చెప్పతిమి దాని కుదాహరణము ;--- ఆ వె కౌంగిలించినట్లు కాంచుచునున్నట్టు ళా ళా ముదులాడునటు ముట్లునట్లు గా న. లే జ్‌ సలుపుచున్నయట్లు చక్కిలిగింతలు కలికికటిని. గలల గాంతురేల, ఇట నాయిక పరకీయ నాయకు/డుపపతి. ఇట న్వస్నమనునది వ్యఖిచారి భావము కావున భావాభాసము. ఇఛ్లెల్తి సంచారిభావముల యొక్కయు నా భాసములను (గహింపవలెను. కం. భావింప భావశాంతియు భావోదయ భావసంధి భావశబలతల్‌ భావంబడ(6గుట పుట్టుట, ద్రై్రృవిధ్యము. ఐవాత, యనంగం దగు నెట్లన్నన్‌ , రాళ

4ీలీ0 కావ్యాలంకార సం(గవము తా భానమడంగుట ఛావళాంతి ; భావము పుట్టుట భావోదయము; పరస్పరోపమర్దక ముగా భావద్వయముండుట భావసంధి ; పెక్కుభావము లొక్కచో నమకూర్చుట భావళశబలతర యనంబడును. ఇట భావములన వ్యభిచారి భావములనియే (గహింపవలెను భావళాంతి చ. తలంవంగ రాజ శేఖరుం డతండు ; తలోదరి ! సర్వమంగళా కలితవు నీపు , మీర లొకగా తము క్రై వడి. గూడి యాడుచుం "జెలంగుటయొప్పుగా కలుగం జెల్లునె మీ ? కని బోటి (మొక్కంగా లలనకుందో'/చె6 బాప్పనలిలంబు సివారితమానపంకమై ౧౪౫ ఇట నాయికకు సఖీ పార్ధనముచే మానళాంతి గలిగినది. న్యాయముగా నాయక ప్రార్షనముచే మానళాంతి గలిగినట్టు వర్ణింపవలయును. మానమన రోషము ఆది నిర్వేదాదిభావములలో నొకటి ఐాష్పసలిలము' ఆను ననుభావమే మానళాంతిని వ్యంగ్యమొనర్చుచుండ “నివారిత మానపంకమై” అని చెప్పటచే నది వాచ్యమగుచున్నటి ఇది దోషము అనుభావాదులచే రసభావాదులు వ్యజ్య మానములు కావలయును కాని స్వళబ్దవాచ్యములు గాయాడదు ఈ (క్రీంది పధ్యముదాహర ణార్హ ము. గీ. నెమ్మొగము( దమ్మివాంచి నా నీడమా[తఈ దగిలి కనుచుండియును ధైర్య మెగయంశేసి యులమును జించివేసెను యువకుండొక(డు ళో అమ్మెగచి [క్రీడి మీనయం[తమ్ము వోలె. ఇట ధృతియును వ్యభిబారిభావము శాంతిల్లినది. భావళాంతివలెనే రస కాంతియు నుండును. ఎట్లన *ఏకస్మిన్‌ శయనే పరాజ్మాఖతయా వీతో త్తరం తామ్యతో రన్యోన్యన్య హృది స్థితే ఒప్యనునయే సంరక్షతోర్లొరవం దంపత్యోళ్ళన ౩ రపాంగవలనాన్ని(కీ,భవచ్చక్షుషో ర్భగ్నో మానకలిస్సవోసరభసవ్యాస కృకంర [గహః శ్‌ (ఏక శయ్యయందు బిణయకోపముతో దంపతు లిరువురును బరాజ్కాఖు లయి పరుండిరి ఒకరినొకరనునయింపవలెనను నిచ్భ పహృదయమునందున్నను వారాత్మ గౌర వమునక్రై పెనంగులాడుచుండిరి కొంతతడవునకు పరస్పర దృష్టులు

తృతీయాళ్వాసము శ21 గలియటవలన వారి మానము అగ మయ్యెను నవోసముగా వారొం డొరుల( గౌగిలించుకొనిరి ) ఇట వృభిచారియగు మానమునకు( (కోపము లేక రోషము) (బళమావస్థ చెప్ప(బడినది, కాన భావళాంతి శానీ యఖినవగుప్తు డిట సీర్ష్యావి పలంభమునకు+ (బళమమనియు. జెప్పవచ్చునని చెప్పుచున్నాడు. (అత చ ఈర్చ్యావిపలంభస్య రసస్యావి ప్రళమ। ఇతి శక్యం యోజయతుం = లోచనము ౧) భావోదయము ఉ. మేలములాడువేళల సమేలము లె చెలులెల్ల గూడి యో వాలిక (క్రీనృసించానరపాలు వరించెదవే యటన్న నీ లాలకయంగవల్లి ( బులకాంకురముల్‌ ననలొ త్త చేమనం వాలక యూరకుండజె ననిశంబు* తపానృతయొన కె వడిన్‌. ఇట నాయికకు లజ్జ యుదయించినది ఇదియు “దపావృతి అనుటజే వాళ్యమైనది. ఈ (క్రింది పద్యముదావారణీ మము. గీ కుంచెంగొని వాయంగాం బూని గోడలవయిం బేక్కు చిత్తర్వుబొమ్మలా పొలంతిమిన్న చిత్తమక్కాలమున( బరాయ త్తమగుడు (వాసియున్నది నీద. రూపములె యెల్ల ఇట నాయికకు “'న్మరణము' అను ఖభావముదయించినది. ఖావనంధి మ. వారి కానంగళ రాళిమై యరిక వేలాఖీలదివ్యాకుగో త్కృరమై, శారికి జాటలొబ్టక శిళాదానుంబులై. వైరికన్‌ విరళాగ్ని[పళలై. వెలుంగు నరకానీకాధికోల్లానభా సురసళ్యారమణీ కటాతములు (ప్రోచున్‌ శీన్బృపింవోధిపున్‌. సత్యభామాకటాతములు హరికి శృంగారకృతమగు హర్షమును, నరకాసురు నకు వీరరసకృతమగు హర్షమును గలిగించుచున్నవి కాన భావసంధియని (గంథ కర్తయొక్క. యాశయము. కాని యిదిగాదు. భావద్వయమును బరస్పరోప సుర్దకముగా నొక్కరికే కలుగవలయును, ఎట్టన

• పాఠాంతరము “--- విన్నమముఖాంబుశాతయై.

శ్రలిలి కావ్యాలంకారసం[గవాము

కం '*చనుదు' నని *చన' ననియున్‌

మనః(వియుండాడ రెండునూటలపుడు జా జైెను మునుముంగటి గాజులు ; వెనుకటి వట గు త్తమగుట వీలె వెల(దికీన్‌ . ఇట( గార్శ్యవార్షముల సంధి ఈ రెండును నిచట నొక్కనాయికకే కలిగినవి, వై పద్యమున నట్లు గొనరాదు. కం, కనంబడకుండిన నిన్నుం గనంగా నువ్విళ్ళు గొందు.; గనిపించినచో( జనుదువని వెజుతు * నిన్నుం గనకున్నను గ“న్ననాకు( గలుగవు సుఖముట్‌

ఇట నౌత్సుక్యశంకలయొక్క సంధి.

ఈ పై యుదాహరణములలో భావసంధియందు మొదటిభాివ ముప మర్ద్యముగా రెండవది యపమర్శకముగా నున్నది. అట్టున్ననే యనంగా విరుర్ధభావ ములకు సమావేశమున్ననే సుందరముగా నుండును. ఈ క్రింది [పతాపరు దీయ కోక మును గనుడు

(ప్రతాపరుద్రన్య దిగంతకై[తయా[క్రా పభూతైః పటవ్మపణాదై (వియానులాపైళ్చ తదాభటానార్గరోమాంచ వర్మావృత మంగమాసీత్‌.

(వకాపర్నుదుని జై(తయ్యాశాసమయఖేరీభాంకారములను వినియ (వీయగాండ్మపియభాషణములను వినియ వీరభటుల గాతము రోమాంచిత

ఇట వ్యాఖ్యాత “అత్ర పరస్పరవిరుద్ధ వీరళ్చ్ళంగారా శ్రితయోః హర్షయోః స్పర్థయా నంబంధకథనాత్‌ భావసంధిఃకొ ఇటం ఐరస్పరవిరుద్ధములగు వీర శృంగోరముల యొక్క వ్యథిచారులగు హర్షములకు స్పర్గచే సంబంధము చెప్పుట వలన భావసంధి యనెను అనగా వీరులను వీర్మాశితమగు హర్షమును శృంగా ర్మాశితమగు హర్షమును ఐరస్పర స్పర్థతో (పోటీతో) న్నాశయించినవి

పరస్పరస్పర్థతో నాశయించినను రెండవదానిచే మొదటిది యుపమర్హ్శ్యము గొలేదు పరస్పర స్పర్థతోనున్న ధెంటికిని ననుభానములు ఖిన్నముగానుండ వలెను. రెండింటకిని నొక్క టే యనుభావము (రోమాంచము)) చెప్ప(బడినది *చనుదునని చననని యున్‌ కనబడకుండిన నిన్నున్‌" అను పద్యములలో వ్యలి బారుల యనుభావములు భిన్న భిన్న ములుగా నున్నవి శావున భిన్నవ్యభిచారుల నంధియే యుపమర్ష్య ఉపమర్థ కభ్రావము గలిగియున చో రమణీయముగానుండును,

తృతీయాశ్వాసము శీనీల (భావోబలల్సి చెలులేమందురొ! భావవీధి నకటా ! (శ్రీనారసిం హేంద్రుకౌం గిలినాశెన్నండు గల్గునో! నృపతితో( (గీడింపలా బోవు చం చలపుంజి_త్తము నేమి నేయుదు ; గురున్‌ నద్భక్షి6 (శార్జింతునో? యల పాణేశ్వరు. జూడకున్న6 బరికాపాటోవముల్‌ మానునే!

*చెైలులేమందురొ భావవీథి అన్నచో ళంకయు, థ్రీనారసింహీం[దు కౌగిలి నా కెన్నండు గల్గ్లునో యనుచోట నౌత్సుక్యమును “నృపతితో! |గీడిల పంగా బోవు చొంచలపుంబి త్తము నేమిసేయుదు' అనుచో దైన్యము, “గురున్‌ సదృకక్రిం (వార్జింతునో అనుచో మతియు, “*అలప్రాజేశ్వరు. ..మానునే” అనుచో వితర్భ్మమును గలవు ఇట్టు పెక్కు భావములా నాయిక కుంటే భావళబలత యగును.

భావళబలతలో నుపమర్జోపమర్దక భావము నియతముగాదు కామచారము, (కవి స్వేచ్బానుసారము)

ఈ తెలుపంబడిన రస భావ రసాభాస భావాభాస భావళాంతి, భావోదయి' భావసంధి భావళబలతలు కావ్యమ.న+ ్రధానములుగాక యన్యాంగములుగా నయ్యె నేని రసవదాద్యలంకారమగును ఎట్లన నొకభావమునకుంగాని రసమున కు గాని మజొకరస మంగమయ్యెనేని రసవదలంకారము.

,మునిర్ణయతి యోగీందో మహాత్మా కుంభసంవవ ః యేనై కచుకుకే దృష్టి దివ్యౌతా మత్స్యకచ్చపౌ . తా ఎవని పుడిసిటియం దా దివ్యమత్య్యకచ్చపములు గానబడెనో యా యోగిం దుడును, మవిత్ముడును నగు నగ స్తముని సర్వోత్కర్షముగా ఆజ జె వరిలును, ఆాజట్టా

ఇట మునివర్జ్ణనము [పకృతము కానం గవియొక్క. మునివిషయరతి రూపభావమునకు నద్భుతరస మంగము_ ఇట భావమునకు రసమంగము ఈ (కింది పద్యము గూడ నుదాహరణీయము

చ ' జలనిధిరాజకన్య కనుసన్న మెలంగుచునుండు; వాజియాన్‌ మెల(గును మాటలోన; నెలమిం జెయిసన్న( జరించుంగీర్తి, నీ లలితభువోపగూహనవిలాసముమానదు ధాత్రి? సర్గుణో కం నరసింహ మం[తబలవంతుల కింతులు చిక్కుట(_బమె

శృల్లిశ్క కావ్యాలంకారనం[గహము నరసభూపొలవిషయకక విరతిరూపభావమున కు శృంగారరసమంగము అయంన రళనోత్కలశ్షీ వీన స్తనవిమర్హన? నొభ్యూరుజఘనస్పర్మీ నీవీవ్మిసంసనః కరః

యుద్ధభూమియందు. జచ్చిపడియున్న భూరిశవనుని వా న్తమునుగొంచి యతని భార్య విలపీంచుచున్నది.

“క హస్రము నా మొలనూలిని లా(గివేసెడిది ఇది నాబలిసిన చన్నుల నదిమెడిది. ఇది నా నాభిని. దొడలను జఘనమును దడుముచుండెడిది ఇదినా హ్రోంక్రముడిని విపష్పుచుండెడిది”"

ఇట( గరుణమునకు శ ంగారమంగము (రనదోష (పకరణమున దీనిని( జూచునది ) అనంగా నొకరసమునకు వేతొకరస మంగము ఈ రెంటను రస వదగలంకారము. దీనినే ధ్వనికారు,డు

ప్రధానేఒన్య్యత వాక్యార్ధే యశతాంగంతు రసాదయః కావ్యే తస్మిన్నలంళారో రసౌది రితి మే మతిః.

“పీ కొావ్యమున రస, ఖావాదులు (పధానములో ననగా నంగిభూతములో నచ్చట రస, భావాదినామముల చేతనే వ్యవహారము, ఏ కావ్యమున రసథావా దుల్మపధానములో యనగా నంగభూతములో నవి రసవదాద్యలంకారములని నా యాశయము” అని వచించెను కాన రసాదులకును రసవదాద్యలంకార ములకును భేదమును లెస్సగా దెలియవలెను

ఒక రసమునకు భొవముగానీ యొక భావమునకు మతొక భావముగానీ యంగ మయ్యెనేని [వ్రేయోఒలంకారము. దీనికి ఖభావాలంకార మనియు నామాంతరము.

కదా వారాణస్యా మమరతటినీరోధసి వనన్‌

వసానః కౌపీనం శిరసి నిధధానోఒంజలిపుటం

అయే ; గౌరీనాథ : తిపురహర ః శంభో తినయన (పసీదేతి [కోళన్‌ నిమిషమివ నేష్యామి దివసాన్‌.

ఎప్పుడు నేను గంగాతీరమున వసించుచు. గౌపీనముదాల్చి శిరస్సున నంజలిని వహించి “ఓ గౌరీనాథ ! ఒ శంభో : ఓ తిన్నేత అన్ముగహింపుము” అని యజచుచు దినములను నిమిషముగా( గడపంగలనో

ఇచ్చట శాంతరసమునకు కదా (ఎప్పుడు) అను పదముచే వ్యక్తమైన “రిం అను వ్యలిచారిభాన మంగము అన(గా రసమునగు ఖావ మంగము

తృతీయాశ్వాసము కీడ్తిక్‌ రసగంగాధరకాళు! డిట న్లావమునకే రస మంగమని చెప్పెను ,ఆత్యుబ్బాః పరితఈ స్పురంతి గిరయః సారా స్త్గధాంభోధయః తానేతానవ్‌ బ్నిభతీ కీమపీ న [(శాంతాసి తుభ్యం నమః ఆళ్ళర్యేణ ముహుర్ము హుస్తుతిమితి (పస్తామి యావద్భువ స్తావద్చిభదిమాం స్కృత స్తవ భుజో వాచ్నన్తతో ము[దితాః,

ఓ భూటేవీ నీపైమిక్కిలి యెత్తైన పర్వతములంతటనువ్యాపించియున్నవి, విళాలమైన సము[దములు నిండియున్నవి వీని నన్నింటిని వపాంచుచు నెంత మ్మూతమును నలసట వహింపకున్నావు నీకు నమస్కారము” అని యాళ్చ ర్యముతో తిరిగి తిరిగి భూమిని స్తోతము చేయుచుండగా నో రాజా । ఆ భూమిని వపాంచు నీ భుజను నా స్మృతికి వచ్చినది అంతటితో నామాటలుకట్టువడినవి * ఇట గవిసేయు _పభువర్దనము వకృతము కాన (బభువిషయకక విరతీరూప భావమునకు భూవిషయకరతిరూపథావ మంగము అన(గా నొక భావమునకు వేజొక భానమంగమయ్యెను

భావమునకు రసాభాసభావాభాసము లంగమయ్యెనేని నూర్జస్విదలంకారము

శ్వ[త్పత్యర్థివసుంధ రేశతరుణీః సంత్రాసతస్సత్వరం “యాంశీక్విరః విలుంరితుం సరభసం యాతాఃకిరాతా వనే తిస్టంతి స్తిమితాః పప్రరూఢపులకాస్తే విస్కృతోప కమా స్తాసాము త్తర శై । స్తనైరతితరాం లోలైరపాంగ్ర్లైరపి ఓ వీరుడా సీ భయమున వేవేగం ఐడుగిడుచున్న నీ శ్యతురాజకాంతలను వనములందలి కిరాతులు దోంచుకొనుట క్రి పోయినవారై యా కాంతల యుబుక చున్న చన్నులనుగాంచియు.. వారిలోలాపాంగ ములను జూచియు గగ్గుజపాటు గొని తమ పూనికను మజచి స్తిమితులై నిలిచిరి. ఇట+ గవినేయు వర్దనము [పకృతము. కొవున రాజవిషయక- రతిరూప భావమునకు శృంగారరసాభాసము (కిరాతులు రాజకాంతలను మోహించుట యను చితము గాన రసాభాసము) అంగము. ఈ [కిందిదిగూడ నుదాహరణీయము, జ్ర అలక లుముట్టిముళ్ణి జఘనాంబరవం కికి( గిట్టికిట్టి గు బృలురతి( బట్టిపట్టి కరపల్లవముల్‌ నులి వెట్టి పెద్దీయం జెలువగు కారవోరను.లం జిక్కులువెట్టు నృసీంహ ; నీ ద్వొష ళ్రంన వనాళికేంగ _విటంతణలత్యములై మహీజముల్‌.

శలిక కావ్యాలంకార సంగ్రహము నరసభూపాల విషయకరతిరూప భావమునకు శృంగారరసాభానముంగము. త్వయి లోచనగోచరం గతే సఫలం జన్మ నృసింహభూపతే అజనిష్ట మమేతిసాదరల యుధి విజ్ఞాపయితి ద్విషాంగణః,

ఓ నృసింహభూపతీ నీవు మాకన్నులః బడంగానే మా జన్మ సవల మయ్యెను. అని శృళుగణము సాదరముగా య్యూమున విజ్ఞాపనము చేయు చున్నది.

ఇట శ్యతువులు తమళ(తురాజును గుటించి యీ విధముగా స్తోోశము చేయట యనుచితము రాజవిషయకళతుస్తుతి కాన భావము

ఇడి యనౌచిత్యదోష(గస్తమగుటచే భావాభాసము. ఇది కవిసేయవర్జన నుగుట రాజవిషయకరతి కంగమయ్యెను

రసమునకు భావశాంతి యంగమగునేని సమాహీతాలంకారము.

వళ్యామః కిమియం (ప్రపద్యత ఇతి సైర్యం మయాలంబీతం కింమాం నాలపతీత్యయం ఖలు కళళఃకోప స్తయాప్యా[శితః ఇత్యన్యోన్య విలశ్యదృష్టిచతుగే తస్మిన్నవస్థాంతరే సవ్యాజఖం హసితం మయా ధృతిహరో ముక్తస్తు వాష్ప సయా ఓక నాయకుడు తనమితునితో ననుచున్నాండు ఈమె యేమిచేయనో చూతము" అని నేనును ధైర్యమవలంబించితిని. “ఈతండు తానైనాతో నేల మాటలాడండు' అని యామెయు ళరించియున్నది. ఇట్టుండం బరధ్యానములో నెటువైపో చూచుచున్న యా సమయమున నేను మిసవెట్టి నవ్వితిని ఆమెయ నా రైర్యమును హరించువావ్పము విడిచినది * ఇట కృంగారరసమునకు నంగమగు కోపరూపమగు భావమునకు కాంతి గలిగినది. భావోదయ, భావసంధి భావళశబలత లిట్టన్యాంగములయినచో వీనికి నామాంతరములు లేవు. ఖావోదయాలంకారము ఛావసంధ్యలంకారము, భావ శబలఠాలంకారము, అనియే వ్యవవోరము ఈ రనవదాద్యలంకారరూపమగు శావ్య మపరాంగ రూపమగు గుణీభూశవ్యంగ్యములో( జేరును. అదియు విండితరాయమతానుసారముగా ను త్తమకావ్యములోనే చేరును, నవరససంకరము. మ. శయలకస్టరతమై. (ప్రళతావయుతమెై; కతుచ్చిచాధుర్యమై, (వయళార్తావన్యమై, కపీందగతిమొ, రళ్హార్ధ౦మై, నిర్చనో

తృతీయా శ్వాసము శి? దయవిద్యున్నిభ్యమై సకంపమయి, వందచారుస్పృవోళూన నయె నయమొప్ప న్నరసింవాఖర్గమమరున్‌ నానారన(పక్రియన్‌. నరనభూపాలుని ఖడ్గము జయలక్ష్మియందు రతిగలదైై శార్యముగల దై, శ్మతువులను ఛేదించుటయందును సమర్థమై ఆర్హులను రక్షించునదై, చంచలమై, ర క్రముతోం దడిసినదైై మేఘము లేకయే వచ్చిన మెజపువంటిదై , కంపముగల దై (ప్రణతులను సంవారించు కోర్కెలేనిదై నానారస్మ్పపకారములతో విలసిల్లుచున్నది. ఇందుం (గమముగా నరనభూపాలుని ఖడ్గము శృంగార వీర, రౌద, కరుణ, వోస్య వీభత్స అద్భుత, భయానక ళాంతిరసములకు న్మాశయమయి నది. కావున నవరస సంకరమని భావము ఇట నచేతనమగు ఖడ్గము రస్మాశయమెట్టగును? తిర్యగాదులకు విభా వాది జ్ఞానములేమి వాని శృంగార మే రసాభాసమగుచుండ నచేతనమగు ఇగ్గమునకు విభా వాది జ్ఞానమెట్లుండును ? రస్మాళశయమెట్లగును ? “శృంగారీ గిరిశాననే' అనునోటం “వేతను(డగు వూరుండు నవరసాశయుండైన ట్లిచ్చటంగాదు. కాన నీపద్యమున నవరననంకరము పొనంగదు మజియు శోకస్థాయిలావకమగు రసము కరుణము. కరుణ (ఆకారాంత పుంలింగము) కరుణా (ఆకారాంత గ్ర్రీలిగము) రసపర మైన కరుణ ళబ్దమునకును దయాపరమైన “కరుణా ళబ్దమునకును భేదము దెలియక *%పయకార్తావనమై అని [ప్రయోగించుట దోషము. మజియు, జెప్పకయే నానారన సంకరమని తెలి యుచుండ(గా “నానారసప[కియన్‌” అని వాచ్యముగా జెషటయు ననుచితమే. ఇట్టి నంకరము నే యాలంకారికులును నుదావ రింపలేదు. రసాధిదేవళా నిరూపణమ. సీ. వారికి శృంగారలీలాధివత్య మొనర్చ్భు గణనాథు హోస్యసంగతునిం "జేయు నలికలోచనునివై నధికఠౌదము నిల్చు శకువై. వీరరసంబు 'నెజపు యమునివై ని దయామయత్వంజు ఘటియించు జగతీ మవోకాలు సభయుంజేయు శర్వరీం[దుని జగుప్కారసాన్వితు. జేయు శతధ్భృతి నద్భుళాన్వితు నొనర్చు

428 కావ్యాలంకార సం[గ్రహము గీ శాంతి (అవ్మాంబు "జేర్చు నిచ్చలు నృసింవు భువనభరణంబు, వరవిఘ్ననివవావారణ, మీశతయు. భోగము ననేక నృపతిహృతియు, ననియు, యశమును, మదియు బోధాలతిశయము. ౧౪౮ కా నరసభూపాలుని భూభరణము వారిని శృంగారాస్పదుని+ జేయును అతని విఘ్నహరణ శక్తి విఘ్నేశ్వరుని నవ్వులపాలు సేయిను ఆతని యీళ త్వము ఫాలాత్షుని ర్యాదయుక్తుని. జేయును ఆతనిభోగ మిందునికి వీరత్వము గలిగించును ఆతని శతురాజ సంహారము యముని దయావంతుని జేయును ఆతని యుద్ధము కాలర్బుదుని భయాస్పదునింజేయను,. అతని కీర్తి చం్యదుని జుగుప్సావంళుని. (రోంతపుట్టించువానినిల గావించును. ఆతనిబుద్ధి బహ్మదేవుని నద్భుతవంతుని( జేయను, అతని జ్ఞానము (బ్రహ్మమును (పరమాత్మను) శాంతిని. టొందించును ఇందు (శ్రీమహావిష్ణువు శృంగార రసాధిదేవత , గణపతి విస్యరసాధి దేవత, ఫాలాక్షుడు రౌదరసాధిదేవత; ఇందుండు వీరరసాధిదేవత * యముండు కరుణరసాధిదేవత కాలరు.దుడు భయానకరసాధిదేవత చందు(డు బీభత్స రసాధిదేవత , (ివ్మ యద్భుతరసాధిదేవత పర[బహ్మము శాంతరసాధిదేవత యని చెప్పంవిడినది సాహత్యదర్భణమున నీ యధిదేవతలు ఖిన్నముగా( జెప్ప+ బడియున్నారు. రసగంగాధరమున నీ విషయ మేలేచు ఇందు “యమునిమై దయామయతంంబు ఘటియించు" అనుచోట( గరుణ రనమునకు దయాపదమును వాడుట చ్లిరత్యము. సీ, మరకళానీకదంభమున శృంగారంబు, వోన్యంబు ము క్తాఫలౌ ఘరుచుల' గరుణ వ్మిదుమవర్ణ్శ గౌ రవచ్భలయిన శా ద్రంబు కురువించరత్నకలన పీరంబు గో మేధికారోపితన్ఫూ ర్తి భయము వై దూర్యళోభామిషమున వీళత్స మిం (చనీలాళాగుణంబున శాంతి నిర్ణలహీరకాంతిగతుల గీ, నద్భుతము పుష్యరాగళాగా: దేశ విలసితంబున సాకారవృ త్తి గాంచీ

తృఠతీయాళ్వానము శలీ0 నవరనంబులు వొల్చు నీ భవనలీథి6 (బబల నుబల ( నృసింవా ! 'యోబయనృసింవా | ౧౫౦ కవిసమయములందు. గీర్తి తెల్లనిదని వర్జించువిధమునకే. నవరస ములును గవిఫకమయమున నీ (కింది వర్ణములు గలిగియుండును శృంగారమునకు మరకత వర్ణము. వోస్యమునకు ముక్తాఫలవర్జము కరుణమునకు విదుమ వర్ణము. రౌదమునకు( గురువింద రత్నవర్ణము వీరమునకు గోమేధికవర్జము భయానకమునకు వైడూర్యవర్షము. నీభత్సమునకు నిర్యదనీలవర్ణము. కాంత మునకు వజవర్జము అద్భుతమునకు( బుష్యరాగవర్ణము. అనగా నీ రనములా యారత్నరూపమున రాజసొధమునం7 లవని భావము కం. కరుణా భయ లీభత్సము

ఖరనంబులు శోక భీతి గాఢ జుగుప్పా

కరములు గాన రనిములై.

తిరమగు నెట్లన్న దీనిందెలిపద వరునన్‌ ఉ. భావనులం [కియా గుణ విభాసినమె విక సద్రసోదయ

కి వినివారి తేతరవిశేషనివేదనమై యెలర్ప నీ

వావిరి దుఃఖమైన సుఖవై భవ మెన విటీవిటూళ్ని యం

చావలంబూర్జమై సవ్చాదయాత్మల. గేవల వార్ష మై తగున్‌.

భావము (రత్యాది స్థాయిభావము) ఆలంకారగుణములచే (ఇది యుప

లతణము కాన వృత్తి రీతి శయ్యా, పొకములచేతను ఆనియును జెప్పుకొన వలెను ) విళాసితమై యన/గా( గావ్యమునందు. (పతిపాదింహం బడీన విభా వాదులచే నభివ్య క్తమై (విభావాదులను గుజాలంకారాదులేకదా రమణీయముగా శోభింపంజేయును. అట్టీ రమణియములమిన విభావములచే రసము వ్యక్త మగును ) రసముగా నగుచున్నది ఆ! సశ్రీచేత సహృదయుల వృదయమున నున్న జ్ఞానాంతరములు నివ ర్తిల్దుచున్నవి ఈ (క్రమమున (వ(పథమమున ననుకార్యులగు విటీవిటులయందు దుఃఖమైనను నుఖమైనను సహృదయులకు బూర్జమగు నానందమే కలుగును.

*విటీవిటు' లనరాదు, ఏలన, నెలరనములందును విటీవిటు లుండరుగదా. శృంగారమునందయినను దరుణీతరుణులు నాయికానాయకులుగా నుందురు. కాని ఏిటీవిటులు గారుగదా కొన విటీవిటులనుట తప్పు

ఇట [గంథకర్త మయుద్దేశ మేమన(గా ననుకార్యమునందు దుఃఖమున్నను సుఖమున్నను దానిని దృళ్య [శళవ్య కావ్యములలో. జూచుచున్నట్టిదియు విను

త$ీ0 కావ్యాలంకార సర్మగహము చున్నట్టియ సహృదయుల కానందమే కలుగుచున్నది. ఈ రనచర్చ విపు లముగా( జేసియుంటిమి. గీ అల పచార్థంబులగు విభావానుభావ సా_త్తిళాదులం గూడీ రనత్వమొందు నవని భావంబు వాక్యార్థమనంగ నెగడి తంతువులుగూడి వటమన. దనరుకరణి. రత్యాది స్థాయిభావము పదార్ధ్థభూతములగు విభావాదుల(గూడి తంతువులు దమలోందాము గూడి పటమగువిధమున వాక్యార్ధరూపమగు రసముగా. బరిణ మించును విభావాదులు పదార్భములనియు రసము వాక్యార్థమనియు సిద్దాం తము పదార్థములకును వాక్సార్థమందే కదా విశ్రాంతి । విభావాదులకు రసము నందే వ్మిశాంతి. స్థాయిభావము లావిభావాదులను గూడి వానిచే, బుష్టమై రసమగును చీనీ కాకర మిదీ :._- యథా హి తంతవనో వేమతుర్యాది కియయాన్వితాః పటాత్మతాపరిణతాః పటవాద్యా భవంతి తే తఠైవ స్థాయినో భావా విభావాదిలీరన్వితాః రసాత్మతాపరిణతా రనవాచ్యా భవంతి తే. మ రమణీ యోల్బణళాస మేతమగు నీరళ్యాదిభా వాబ్టిలో నమరం మిట్టుచు మున్లుచుం దగు. దరంగాకూఢి సంచారి నం ఘము, లేత[త్పతిపన్నమౌ రనము తత్కాలంబునందైనన త్యమురామాదులయంద, నాట్యమున సభ్యావాసమై భాసిలున్‌ = నిర్వేదాది శంచారిభావబ్బంద ములీర త్యాదిస్థాయి భావములనుసము | దములో( దరంగములన. బుట్టచు నడ(గుచుండును వీనిచేం బరిపుష్టమైన రసము (ప్మపథ మమున రామాద్యనుకార్యము నందే యన్నను గావ్య నాట్యములందారసము సామాజికాశయమైయుండును ఇది యలౌక్షికరసము దీని కాకరమిది. ఉన్మజ్ఞంతో నిమజ్జంతః కల్లోలాస్తే యతథార్డవే తస్యోత్కర్షం వితన్నంతి యాంతి ళ(దూపతామపి తథా స్థాయిని నిర్మగ్నాహ్యున్మగ్నా వ్యభిచారిణః పుష్ణంతి స్థాయినం స్వాంశ్చ తం నయంతి రసాత్మతాం:

తృతీయాళ్వానము 48] శా, లేఖేళపతిమానవై భవ భివాళ్లిష్ట సవంతీమరు చ్య్భాఖిస్పర్థియళః పరంపర పరతాిపాలక (పాజ్యశా జ్యాఖ గ్వన్టయపుంజభంజనక ఎపాణాకల్ప! కలా ఏంతవే లా భేలత్స )౨బలార్కకర్క శమహో అంఘి పళాపోదయా! ఆచల జివ్వూాము--ఈ పద్యాతర ములను జదువునపుడు జిహ్వ చలింపదు. కం భోగాంబువావావావావి భా గేవోభావుకాంగ! భావథవమవో భాగమహీభ"గమవో భోగావవాబావుభోగిపుంగవ భోగా! ౧౫౫ కవిరాజ విరాజీతము నిరువమరూవ! దిలివషమనూపమనీతికలాప! కలావధర వ్తైరణ భవానుభవానిశమానితమానసపదశ్తినపదశ్రరట త్కృరివరఘోటక కోటికరంభితకాంత నిశాంత నిళశాంతమవో వారివాయది_క్తరణి స్ఫురశే కవిభాధికలాభ కలాళవనా! గ్‌ ద్య ము ఇది శ్రీ వానుమ్మత్చసాదలబ్ధ కవితాసారసారస్వతాలంకార నిరంకుశ (పతిభా ఐంధుర(పబంధ సరన రచనాధురంధర _పబంధాంక వేంకటరాయభూవణ సుపుత్త తిమ్మరా*పౌత సకంభాషావిశేష నిగుపమావధానళారదా మూర్తి మూర్తి _పణీంతబైన కావ్యాలంకారసం[గహంబను మవా[పబంధంబునండు రస స్థాయి సామాన్మలత ణంబును దదృహూకరణంబును విభావానుఖావ సంచారిభావ (పపంచంబును, శృంగార చేష్టా పకరణంబును నవస్థా నిర్ణయంబును సంభోగ వ్యిపలంభ భేదంబును రసాభాస, భావకాంతి, భావో ధయ భఖావసంధి భావళబలతా సంకరతలును రసవర్హాధిదేవతా విశేషంబును నన్నది తృతీయాళ్వాసము

అనుబ౦ధము (ప్మపథమమున దొమ్మిది రసములకును [గంథక ర్త స్థాయిభావములను మాము జూనీ శృంగారరనమును మాతమే విభావానుభావసంచారిసామ[గితో వివరించెను [గంథవిస్తరఖీతిచే మిగిలిన రసములను వదలితిననెను మిగిలిన రనములను వాని విభావాదిసామగగిని నిట జూపుడుము వోస్యరసము వికృతాకార వా గ్వేష చేష్టాదేః కుహకాదృవేత్‌ హాస్యో వాసస్థాయిభావళ్ళే వ్రతః [ప్రమథద్దె వతః వికృతాకారభాగ్వేషం యమాతోక్య హ సేజ్జనః +సి శ్వక్రాలంబినం (పో క్తం తచ్చేష్టోద్దీపనం మతం _ అనుభావోఒక్షిసంకోచవదన స్మేర తాదికః “హర్షావహిత్ధచాపల్యా వేగాళ్చ వ్యభిదారిణః. వికృతమైన యాకారము, వికృతమైన భాష వికృతమైన వేషము వికృతమైన చేష్టలు మొదలగునవిగల న ర్తకుని (కుహకాత్‌ ) వలన హానము న్యాయిభావముగా(గల వోన్యరసము గలుగును దీని వర్ణము శ్వేతము దీని కథిదేవత [ప్రమథుండు (నరసభూపాలీయ కర్ర గణనాథుండని చెప్పెను.) జను(డు (సామాజికుండు) వికృతాకారవాగ్వేషచేష్టాదులు గల యెవనినిం జూచి నవ్వువో యత డాలంబనవిభావము. వాని చేష్ట యుద్దీపనవిభావము అక్షి సంకోళము, వదనస్మేరత మొదలగునవి యనుభావములు, హర్షము అవహిత్ధ, చాపల్యము, ఆవేగము వ్యలిచారిభావములు. ఈ వోస్యరస మనుభావమునుబట్టి యాజువిధముళు, ఎట్టన ద్యేష్టానాం స్మితహసితే మధ్యాశాం విహసితావవసికే చ నీచానా మవవాసితం తథాతివాసితం తదేష షడ్చేదః ఉత్తములకు స్మితహసితములు మధ్యములకు విహాసిత, అవవాసి శములు, నీచులకు అపహసిత, అతివాసితములు అనునవి గలుగును, ఈషత్కుల్లకపోలాభ్యాం కటాక్షైరవ్యనుల్బణై ః అద్భృశ్యదళనో వాసో మధురఃస్మిత ముచ్యతే వక్త న్మేత కపోలై శ్చే దుత్చుల్లెరుపలక్షితః కించిల్లక్షేతదంతశ్చ తదా హసిత మిష్యతే సిళబ్దం మధురం కంఠగతం వదనరాగవత్‌.

[28] అమబంధము శీలీ$ీ 4 6 థె క! ఆకంవీతాకీమంద్రం చ విదుర్వివాసితం బుధాః వికుంచితాంసశీర్షక్చ జిహ్మదృష్టివిలోకనః ఉత్ఫుల్లనాసికో వోసో నామ్నావహసితం మతం అస్థానజః స్మావదృష్టిరాకంపస్క ంధమూర్థ జః శార్డదేవేన గదితో వోసోఒపవసితావ్వాయః న్టూలకర్ణకటుధ్వానో వావ్పపూరపు కేకణః లే జ ణు కరోపగూఢ పార్శ్వళ్ళ వోసోఒతిహసితం మతం,” కొల(వ(గా( జెక్కిళ్లు విక సింవంజేనీ మృదువుగాగ గటాతములను విగు డ్చుచు, దంతములు వెలికి నరానిచందమున నవ్విన నది మధురమైన హాసము. దీనికి స్మితమని పేరు. లెస్సగా మొగము కన్నులు, చెక్కిళ్లును వికసింపంశేసి కొలందిగా. దంతములు గనవచ్చునట్టు వవ్విన నది హెసిత మన:ఖఇడును. కంఠ గతముగానే (వెలుపలికి రానీయక) మధురన్వరముము శేయుచు ముఖరాగమును జూపుచు నోరగంఓట( జూచుచు మందముగా నవ్విన నది విహసిత మన(ఐడేను భుజములును శిరస్సును గదలునట్టును నోరదూపుంజూచుచు ముక్కు పుటమును లెన్సగా వికసింప(జేయుచు నవ్విన నది యవహసిత మనంజడును తగినంత కారణములేక య( గలిగినదియు గన్నీరు వెలువరించుచు భుజములును వెండు కలును నదరిపోవునట్లు చేయునదియు నగు నవ్వపవాసిత మనంబడును. స్థూఅ మైనదియుం గన్నులను9డి వాష్పపూరమును (బవపింపజేయనడియు డొక్క లడరునట్టు చేయునదియు నగు నవ్వతిహసిత మన(ఐడును, ఉదాహవారణము

• గురోర్గిరః పంచదిరాన్యధీత్య వేదాంతళాస్తాణి దినత్రయం చ అమీ సమాఘాయచ తర్మవాదాన్‌ సమాగతాః కుక్కుటమిళపాదాః అయిదు దినాలలో మీమాంసాళాస్త్రమును మిడికి మూండుదినాలలో వేదాంతళాస్త్రమును. వెలిగించి తర్క వాదములను మూచూచి కుక్కుటమి[ళ పాడుల వారు దయచేసినారు ఆ వె చాకివానితోగడ జగడాలు పడలేక సిరిగలాడు పట్టువీరగ టై; శివుడు తోలుగప్పే సీయని మదిరోసి లైరవుండు చీర పాఅవైచె,

కీల్రీకీ కావ్యాలంకాఠసం[గహము ఈ వాస్యరసము పహసనములలో నంగిగా నుండును అందు మనమీ యాజులేదములను ఖూడంగలమ. ఇట నొక శంక గలుగుచున్నది. సామాంజికుండు నాయకునితో నభేదమును టొందినపుడుగదా రసోదయమ.గుచున్నది. ఇందులకే సాధారణీ కరణమను వ్యాపారముండుననియు నది నాయక సామాజికులకు విభావాదులను సాధారణముగా. జేయననియును ర వచర్చావసరమున దెలిపితిమి ఆట్టియెడం నాయకు,డు గావ్యములందు సౌక్షాల్తుగా నిబద్ధుడె యుండవలెను కానిచో రసా స్వాదమగలుగదు. ఎట్లు సామాజికుండు శకుంతలా దుష్యంతాదుల శృంగారమును సాఇజుత్తుగా. జూచి తదలేదముతో రసాస్వాదమును జేయుచున్నాండో వోస్య రసముననునళ్లే నవ్వుచున్న _నాయకునిజూచి తదభేదముతో వోస్యరసా స్వాదమును జేయవలసియున్నది. కాని వాస్యాదులగు కొన్ని రసములలో నట్టి నాయకాదులు నిబంధింప(బడుటకేదు అట్టిచో రసోదయ మెట్టగును ? యస్య వాసః స చేత్కాావి సాజానైవ నిఐబధ్యతే తథా ప్యేష విభావాది సామర్థ్ధ్యా దుపలభ్యతే. అఖేదేన విభావాదిసాధారణ్యాత్సఏ)తీయ తే సామాజికై సతో వోస్యరసోఒయ మనుభూయతే. నాటకాదులయ:దు నవ్వుచున్న నాయకుడు సాక్షాత్తుగా నీబంధింప(బడుట లేదు అయినను నా నాయకుడు విభావాదుల సొమర్థ్యముచేం దోంచును అనగా (ఐత్యక్షముగా. గానరాకున్నను సామాజికుల యాంతరదృష్టీకి నవ్వుచున్న నాయకుండు గానంబడును వానితో సామాజికు లభేదమునుబొంది రసా స్వాదమును జేయుదురు. బీళత్సమునందు( గూడ నిదేవిధముగా సామాజికులు రసమనుభవింతురు వోస్యాళాసము [ *" అపహసింప(దగని గురువులు మొదలగు పెద్దల, నాలంబనముగా( జేసి కొని పవృత్తమైన వోసము వాస్యాభాసము ఉ త్తరరామచరితమున వాల్మీ శ్యా(శ మమునకు వసిష్టమహర్షి వచ్చినపుడు శిష్యుల స్రంథాషణమును గను(డు. సౌధాతకి ,...ఏమి 1 వసిమ్టుండా 1 నేనేదో వ్యాాఘమనుకొంటిని. ఏలన నతండురాగాంనే పాప మావుపెయ్యను నంతమొనర్చిరి. ఇట6 బూజ్యపాదు(డగు వసిష్టమవార్షిని. బరిహసించుట హాస్యాభానము

అనుబంధము ఉలి కరుణరసనము ఇష్టనాళాదనిష్టా ప్తేః కరుణాభ్యో రసో థవేశ్‌ ధీరైఃకపోతవర్జోఒయం కథితో యమరై వతః శోకోఒత) స్థాయి భావఃస్యాచ్చోచ్యమాలంబనం మతం తసృ దావోడికావస్థా భవేనుద్దీపనం పునః ఆనుఖావా దై వనిందాభూపాత క్రందితాదయః వై వర్ష్యోచ్భాాననిక్య్వాన స్తంభృపలపనాని చ నిర్వేద మోహవాప స్మారవ్యాధిగ్దాని నృృతి,శమాః విషాదజడతోన్మాదచింళాద్యా వృభిచారిణః ఇష్టబంధువులు మొదలగువారి నాశమువలనను అనిష్టము (ప్రా వ్లించుట వలనను గరుణరసము గలుగును ఇష్టనాళము అన సిష్టులగువారి మరణమనియే యర్థముగాదు, మగణముగావచ్చును లేక వారీవార్త బొత్తుగొ( దెలియకపోవు టచే మరణించిరనియు వారి సంగమము దిరిగి తటస్థింపనే తటస్థింపదనియు నమ్మకము గలుగుటచే సంభవించిన నిరపేతుభావము. దీని వర్ణము కపోతవర్జము (నరసభూపాలీయమున వ్మిదుమవర్ణమని చెప్పబడియున్నది ) దీని కధిదేవత యముఃడు స్థాయిభావము శోకము. శోచ్యులగు ఐంధుమి[క్రాదులాలంబనము, ఆ శోచ్యులను వారి దాహావస్థయు6 వత్సంబంధి గృహ, తురగాభరణ దర్శనాద.లును నుద్దీపనవిభావములు దైవనింద భూపాతము ఆకందనము, మె.దలగునవి యనసుభావములు వై వర్మ్యము ఉచ్చ్వాస నిళ్వాసములు న్త్దంభము, (పళాపము నిర్వేదము మోహము అవస్వారంము వ్యాధి గ్టాని, స్కృతి శమం విషాదము జడతశ ఉన్మాదము చింత మొదలగునవి వ్యభిచారిభావములు ఉచావారణను ఆ వె లోకదీప మాటె, లో కేళశ్వరు(డడంగే , గల్పవృషకంబు కాలిపోయె! బాలకడలి యెండె, భాండారము హరింటె, వ్యర్థమైన (బదుకు (దుక వలసే ఈ పదృమునా జాతకకథాగుచ్నములోనిది. ఇట వ్యాఘముచే భక్షితు డైన బోధిసత్వుని గొంచి యతని శిష్యులు వింపించుచున్నారు బోధిసత్వుం డాలంబనము అతని యెముకల్యపోవుద్దీపనవి భావము రోదనము అనుభావము నిర్వేద విషాదములు వ్యభిచారులు వీనిచే స్థాయిభావమగు శోకము పుష్టమై కరుణ రసమయ్యెను ఈ కరుణరసము నా ద్వంద్వయుద్దిమున లెస్సగాంబున్ట మైయున్నథి,

న! కావ్యాలంకారసం[గహము భట్టలోల్లటు/డు కరుణరసమున “ధృతి” గూడ వ్యలిచారిగా నుండునని చెవ్చినశ్లుదో సందర్భములో నొకానొక వాఖ్యానమున నొకరు (వాసిరంట. దానికి దగినట్లు పాండురంగ మాహాత్మ్యములోని నిగమళర్మోపాఖ్యానమున సీ (క్రింది పద్యమున “ధృతి యను వ్యభిచారము గన్పట్టుచున్నది ఉ _ ఎర్టిరు నెల్లచో ధనము లిచ్చి మృగాక్షుల( గొందుగాన్సియో పబ్రవపాణి యే( ఐరమపావనవంళము నిచ్చికొంటి నీ నల్లనిరూపు నిక్కమని నమ్మి , ధువంబదిగాక నేండు వి ద్యుల్ఫతిక ధికాభినయధూర్యహ మౌట యెటుంగ నింతయన్‌, *నల్లనిరూపు నిక్కమని నమ్ముట _ ధృతిచేతనేకదా (ధైర్యముచేతనే) కరుణజరసమునకును గరుణవిప్రలంభమునకును గల భేదమేమి ? “ళోక్రస్థాయితయా భిన్నో విపలంభాదయం రసః విపలంలే రతిః స్థాయీ పునస్సంలభోగ హేతుకః,” కరుణరసమునకు స్థాయిభావము శోకము కరుణవ్మిపలంభమునకు( బున సంభోగకారణమగు రతి స్థాయిభావము. కరుణరసమునం బునస్సంభోగ ముండదు. అసటు కేవలకరుణమో కేవలవిపలంభమో యుండును, కాని కరుణవిషప్రలంభమనునది లేనేలేదని వెనుక! దెలిపితిమి చ సాపేతభావమున్నచో వ్వ్మిపలంభమనియు నిర పేక్షభావమున్నచో( గరుణమనియు సిద్ధాంతము ఆంతేకాని నాయికానాయకులలో నొకరు మరణించి తిరిగి జీవించినచోగాని శరీరాంతరముతో వచ్చిన(గాని కరుణవిపలంభ మనియు మరణించినచో. గరుజఇమనియు సాహిత్మదర్శణకారుండు దెలిపీన సిద్ధాంతము సరిగాదు మఠణించినను జీవించినను నిర పేకభావమున్నచో. గరుణమనియు, సాపేకభావమున్నచో విప్రలంభమనియు సిద్ధాంతము కరుజవి[పలంభమనునది లేనేలేదు. కరుణాభాసము రీరోగ్ధతుండు తనచే జంప(పబడిన శతువును గుజించి చేయ రోదనము కరుణాభాసమగును కం గదచే దుర్యోధను తొడ అదయస్వాంతమున విఆిచి వాతు(డగు నతనిం బదపడి కని ఖీముండం గదగొని బీట్టేడ్సెనంచు గథకుండు దెలిపెన్‌.

అనుఐ౦ధము శర? శౌ దరపము ర్మౌదః [కోధస్థాయిభావో రకో రక్తాధిదై వతః ఆలంబనమరి స త తచ్చేష్టోద్దీపరం మతం ముష్టి పవారపాతన వికృత చ్చేదాచదారచై శ్చెవం సం[గామసంభమా .ద్యెరస్మోర్దీ విరృవే త్పాఢా [ళూవిభంగౌష్టనిర్దంళ బాహుస్ఫోటనతర్థనాః ఆత్మావదానకి థనమాయుధోత్షేపణా9 చ ఉ[గకావేగరోమాంచ స్వేద వేపథవో మదః అను భావా సథా షేప[కూరసందర్శ నాదయః మోవామర్షాదయ స్తతీ భావాఃస్యుర్వ్యలిబారిణ3 ర్మౌదమునకు(, (గోథము స్టాయిభానము ర క్రివర్ణము, ర క్తమధిదేవత (నరసభూపాలీయమున ఫాలాక్షుండనెను ) ఆలంబనవిభావము శృతువు వాని యపకారాదిచేష్ట లుద్దీపనవిభావములు విడికిట(బొడుచుట నేలమీద. బడచేయట వికృతముగా( జీల్చుట సంగామమున సం,భమించుట మొదలగువానిచే నీ రౌదము లెన్సగా నుర్దీ _వఫమగును భూఖభంగము ఓన్టనర్దంశము వాహుస్సోట నము తర్జ్ణనము ఆత్మావదానకథనము ఆయురధోత్టేణము ఉ[గత్వము ఆవేగము రోమాంచము స్వేదము కేపథువు మదము ఆక్షేసము, [కూర సందర్శనము అనునవి యనుఖావములు మోహము, అమర్షము ఉఊగత ఆవేగము మొదలగునవి వ్యభిచాంభావములు, శా చిందుల్‌ [తొక్కుచు రకపున్‌ మడుంగులం జెండాడుచున్‌ ళ,తురా ట్సందోవాంబును సింహనాదములతోడన్‌ మాజుుమో/గం దెసల్‌ అందున్నిందును నెందుంజూచినను నేనై, యుద్ధరంగంబు నె ల్లం దర్బంబున గుత్తకుంగొనినలీలం బెద్ద క్రీడించితిన్‌. ఇంచు రుస్తుము నాయకు(డు సొవాబు (పతినాయకుండు. సౌనవోబు యొక్క. [పశావ(శవణముడ్డిపనవిభావము (భూళంగము టఓస్టనిర్దంళశనము, ఆత్మావధానకథనము అనునవి యనుఖభావములు జ్రమర్షము ఉ[గత్వము అనునవి వ్యభిచారులు. రౌదరశమునకును వీరరస ఖేదమగు యుద్ధవీరమునకును ఖేదమేమి ? “రక్తాస్యనే'తతా బాత భేదినీ యుద్ధవీరతః" ర్మొదరసమున కనుభావములు రక్తాస్యత్వము ర కనేేతత్య్వమును యుద్ధ వీరమున కివి యనుభావములుగావు ఈ రెంటికిని నాలంబనోద్దీపన విభావములు సాధారణములే మణియణ ననుభావవ్యలిచారులు గూడ బెక్కు సాధారణములే.

శీల8 కావ్యాలంకార సం[గవాము ఆయినను ర్మౌదమునకు స్థాయిఖావము (క్రోధము, రక్తాస్యత్వ రక్తన్తేతత్వము లనుభావములు యుద్ధవీరమునకు _స్థాయిఖభావముత్సాహము మటియ రౌ(దరననాయకుండు ధీరోద్దితుండు వీక:రసనాయకుండు ధీరోధాత్తు/డు. "శౌ దాళానము *ర్రాద్రే గుర్వాదిగతకోపే' గురువులగు పితృ భాతృ, మున్మి సుర, ఆచార్యాదులపై గోపమును జూవించినచో రౌదాభాసమగును మ, కనులన్‌ నిప్పులు రార, గ్మాతము వడంకన్‌ దద్దయన్‌, వీడి క ర్జని, సంకోచము(బాసి వింట ములికిన్‌ మోవెట్టి, వీక్షించు కృ వని లెక్కింపక వాని _పల్లదములన్‌ రోషంచి పెన్సన్నం జం పనిగో । కవ్వడి కాలరుదునిగతిం బై వెకి నేతెంచెడిన్‌ వీరరవము ఉ తృమ।ప్రకృతిర్వీర ఉత్సాహస్తాయిభావకః మహేందదైవతో హేమవర్జోఒయిం సముదావృతః పతినేత్స తదుత క్రాలంబనోద్దీపవాన్విత ॥ స్‌ ల్ర శా చది బాతుర్యామం తణనైర్య [ప ఫొదాద్యనుభొవభూః (కోధాభిమానవోన _పముఖవ్యలిచారిఖిః పునః నచ దానధర్మయుద్రేరయయా త సమన్వితశ్చృతుర్థా స్యాత్‌. వీరరస ముత్త్రమనాయకము. దీనికి స్థాయిభావముత్సాహము దీని కధి దేవత యిం్యదుండు. వర్ణము హేమవర్దము _ (గోమేధికవర్జ్ణమని నరనభూపా లీయము.) [పతినాయకు( డాలంబన విభావము వాని యుత్కర్ష యిర్దీపన విభావము. చాతుర్యము ఆమం[త్రణము (శతువు సట్టుబడుట) స్టైర్యము (వసాదము ((వ్రనన్నత యనంా నలజడిని. బొందకుండుట) మొదలగునవి యనుభావములు కోధము అభిమానము, వోసము మొదలగునవి వ్యభిభారి భావములు. (ఈ వీరమున రౌద్రస్థాయి యగు (కోధము, విస్యస్థాయి యగు వోసమును వ్యభిచారులగును ) ఈ వీరము దానవీరము ధర్మవీరము, య్య వీరము, దయావీరము, అని నాలుగు విధములు. చానవీరము కం, అనవుడు భూవరు. డిట్లనె ; మునులారా: నా శరీరమున గల్గునెడన్‌ జనములకు మేలు, గావల నిన రున్నదె ? యింతకన్న (శేయముగలడే 1

అనుబ౦ధథము శీఫిరి కం. మున్ను దధీచి యొసంగెను వెన్నెముక నటంచు నేను విన్నదిమొదలా తెన్నున' టోనుంటిని నా పున్నెము ఫలియించె; మనను ముని/గెం బ్రీతిన్‌ కం. అవి యపుడు విలిచి వైద్యులం దనయొడలినిం గోసి రక్తధాఠలు మాంనం బును వలనినంత యిమ్మని యనవద్యచరి తు(డాత( డాభాష్‌ంచెన్‌. మై[తీఐబలుడను రాజు దన యొడలిని గోసి మాంసమును దానముచేసెను. ఇట స్థాయిభావము దానమువకుత్సాహము దథిచ్యాదుల దానము లుర్దీపన విభావ ములు, సైర్యము, పసాదము మొదలగునవి యనుఖావములు, వీనీచే నుక్సాహము పుష్టమై దానవీరమయ్యెన.. ఛర్మువీరము స్నేహం దయాంచ కిర్తిం చ యది వా జూానకీమపి ఆరాధనాయ లోకస్య ముంచతో నాస్తి మే వ్యథా స్నేహముగానీ దయనుగానీ కీ ర్తినింగానీ యవసరపడినచో జానకిని(గాని లోకారాధనకైై విడుచుటకు వెనుదీయను. ఇట టశ్రీరాముండు ధర్మవీరుండు యుద్దవీరము శా. మీరల్‌ విప్రుల; రేము కూ దులయు స్వామీ! మీ పవి(త్రార్యఘులన్‌ నీరంధ్రమ్మగు ళ_/(గొల్తుముగదా నిత్యంబు + చాలింపుడీ పోశాటంబును మాకు జుట్టుకొనునేమో * బహ్మహత్యాఘ, మీ వీరుల్‌ కొండలంబిండింగొట్టంగను బృథ్వింజుట్టంగా దిట్టరుల్‌ ఇది నా “ఖడ్గతిక గ్రానలోని పద్యము ఇందు! వీన్నమనాయుఃడు యుద్ధవీరుండు. దయావీరము కం. తనివొంది నా కృళాంగం బున నా(కలిదీజీ ళాబముల. బులి తినమా నునా * లేదో యని పొగులును ముని; తన బాధకు లవంబు( టొగుల( డెడందన్‌ కం, తనయొక్కౌా క్కవయ వమును దిన. బులికండించుచుండె! దిని యదియిను (దే

440 కావ్యాలంకోరసం [గ్రహము న్చెను లెస్సగ ; నదివిని యమి యును గన్నులుమూ సె( బెద్దయూర్చుచు నెలమిన్‌. ఇందు బోధిసనత్తు(డు దయావీరుండు రసగంగాధరకారు(డు శృంగారమునకువలెనే వీరరసమున కును బెక్కు భేదములు నిరూవింపవచ్చునని _నిత్యవీరము (హరిశ్చందనాట కము) అను నుజొక భేదమును ఖూపెను. సత్యము ధర్మభేదముగాదా ? ధర్మవీరములోనే సత్యవీరము చేరదా ? అని శంకించి “యజ్లేవి దానదయావీరములుగూడ ధర్మ ఫీరాంతర్గతములే యగును వానికి( బృథగ్గణన మేల + అని సత్యవీరమును స్థాపించెను ఇల్లే పాండిత్యవీరుండు క్షమావీరుండు ఐలవీరుండు మొదలగు వారును గలఠు *” అనియును దెలిపెను. వీరాభాసము “బహ్మవధాద్యుత్సా హేఒధమపాతగతే తథా వీరౌ (బహ్మహత్యాదలగు మహాపాతకమ.లను జేయటయందుత్సాహమును జూ పుటయు, నధరమపాతగతముగా వీరమును జూవించుటయు వీరాళాసమగును గీ ద్రైవతారాధనంబుల ధ్వంసపజచి సరి విపుల దుంపనాళంబొన ర్తుం గొాలుదంకంబునకు రుదుశూలమునకు నిందువజాయుధమునకు నేను వెజవ ఇందు దేవవాహ్మణ వధోత్సాహము గాన వీరాళాసము. భయానకఠరనము ళభయానకో భయస్థాయిభావః కాలాధిదై వత( శ్రీనీచ పకృతిః కృష్ణో మత స త్త్వ్వవిశారదై ః యస్మా దుత్పద్యశతే థీతి స్రవ్యతాలంబనం మతం చేష్టా మోరతరా స్తస్య భవేదుద్దీపనం వునః అనుభావస్తు వైవర్ణ్య గర్గదస్వరభాషణం [పళయస్వేదరోమాంచకంపది కేషణాదయః జుగుప్పావేగ సమ్మోహ సంతాస గ్దాని దీనతాః శంకాపస్మారసం [భాంతి మృత్య్యాద్యా వ్యభిచారిణః భయానకమునకు భయము స్థాయిభావము. కాలు( డధిదేవత. స్త్రీలును, నీచప్మాతులును దీనికి నాయకులు, దీనివర్దము కృష్ణము (వై డ్యూర్యవర్షమని నరసభూపాలీయము). దేనివలన భయ ముత్పన్నమగునో యది యాలంబన విభా

అనుబంధము శీత వము దానియొక్క. ఘోరతరమగు చేష్ట లుద్దీపన విభావములు వైవర్జ్యము, స్వేదము రోమాంచము కంపము దిక్కులుచూచుట అనునవి యకుభావములు జుగుప్స ఆవేగము, సమ్మోవాము సంత్రాసము గ్గాని డీనత, శంక అపస్మా రము, (భాంతి మృత్యువు మొదలయినవి వ్యలిచారిణావములు సీ వీడిన మొలనూలు పెనుకాలిబందమై పజచుచుం బజచుచుం ఐడెడివారు చంకలో నిడుకొన్న చంటిబిడ్డ్ణలతోడ డిగ్భాంతి నట్టిట్టు తిరుగువారు ఎదురై నతతినెట్లొ యెగిరి గోడలుదాటీ పరులయిండ్హం జొరంబడెడి వారు దవ్వుల(గాంచియు( గెవ్వున నఅచుచుః బడు మవాలుము జెట్టగ్గబామవారు గీ. సగము సడలీన చీరలు సరుదుకొనుచు నొకట నాంగుచు నాంగుచు నూర్చుకొనుచు బంిమజుట. గాళ గ మెలమెల్లం బఐబలచువారు నైరి పురకాంగ లత్తతీ నాత్మ(గలఈగి ఇది నా వాసవదత్తలోని వద్యము. నడణశిరి యను నేనుగు మదించి వట్టణముపై( జడినది,. అప్పటి పజల యలజడి యిది ఇట నడగిరి యాలంబన విభావము దానిచేష్ట లుద్దీసన విణావములు వై వర్జ్యము స్వేదము, రోమాం నము. కంపము మొదలగు ననుభావము లాక్షేష్యములు సంత్రాసము, కంక, (ాంతి, ఆవేగము మొదలగునవి వ్యభిచారులు వీనిచే భయానకము పుష్టమై రస మయినది భయానళాభాసము “ఉ త్తమపాశగతత్వే భయాన కే థయానకమునకు స్త్రీలును నీచప్యాతులును నాయకులని తెలివితిమి. ఆట్లుగాక యా భయానక ము త్తమప్మాతగతమగుచో భయానకాభానము, గీ త త్రవంళశాటవిం గాల్చు కారుచిచ్చు దండిమగండై న పరశురాముండు రాగ గుండెచెదరంగ( దడంజాటుగొనుచుం గాళ్ళ దళరథుండు చొచ్చె వెలవఏ యంతఃపురంబు. ఇట ను త్తమనాయకుడగు దళరథుండంతఃపురమునం జొచ్చె ననుటచేం చన్నిష్టమగు భయానకము భయానకాళాసమగును. పీభత్సరనము జుగుప్సాస్థాయి భొవళ్చ వీళత్సఃకథ్యతే రసః సీలవర్డో మవాకాలదై వతోఒయముదాహృతః

శ4లి కొవ్యాలంకార సంగవాము దుర్గంధ మాంస రుధిర మేదాంస్యాలంబనం మతం త కై 9౨వకృమిపాతాద్యమ ద్దీపనముదాహృతం ని ప్పీవనాస్యవలననే తసంకోచనాదయః అనఖావాశ్చ మోవోద్యా స్తథా స్స్యుర్వ్యలిచారిణః వీభత్సమునకు స్థాయిభావము జుగుప్స నీలవర్ణము (ఇం దనీలవర్జ మని నరసభూపాలీయము ) అధిదేవత మహాకాల(డు (చందుండని నరనసభూపా లీయము ) దుర్గంధము మాంసము రక్తము (కొవ్వు మొదలగునవి యాలంబన విభావము, అచ్చటి కృములుద్దీపనవిభావము _ సిష్టీవనము ముఖసంకోచము కనులుముడు'చకొనట మొదలగునవి యనుభావములు మోహము, అపస్తారము, ఆవేగము, వ్యాధి మరణము మొదలగునవి వ్యభిచారులు. కం విటీిగినకాకుల( బగిలిన శిరముల దెగిపడినయట్టి చేతుల, ఐవుంథా తరగినయొడళ్ళ నాసం గరభువి నూనాంగణంబు కరణిం బొలిచెన్‌. విటిగిన కాశులు పగిలిన శిరములు దెగినచేతులు, తరగిన యొడళ్లను గల సమరాంగణ మాలంబనవిభావము ఉద్దీపన విఖావము లచటికృములు * నిస్టీననాద్యనుభావము లాక్షేష్యములు. దీనిచే బవీభత్సము పుష్టమై రసమయ్యెను వీభళ్ళాభానము సుందరవస్తువులను గుటించియు జుగుప్పవహించుట వీభళ్సాభాసమగును. ఆ వె. ఆవంయయూట నాతండు న్మెతంచు( బాయసమును జీముగా యటంచుం బులుసు మ్యూత్రమంచు. టౌరిపప్పు6 గొవ్వంచు మూతిముడ్‌చి యతడు పోవుచుండు ఆద్భుతరసము అద్భుతో విన్మయస్థాయిభావో గంధర్వదై వతః వీతవర్లో వస్తు లోళాతిగమాలంబనం మతం గుణానాం తస్య మహిమా థవేదుద్దీపనం పునః న్తంథః స్వేదోఒథ రోమాంచగర్గదస్వరనం[భమాః తథా నేత్రవికాసాద్యా అముభావాః పకీర్తితాః వితర్కా వేగవిభాంతిహర్జాద్యా వ్యఖిచారిణః. ఆద్భుతరసమునకు విన్మయము స్థాయిభావము. గంధర్వుం డధిదేవత, ((హ్మయని నరసభూపాలీయము,) పీతవర్ణము (పుష్యరాగమని నరస

అనుఐ౦ధము శ44ీలి భూపాలీయము. లోకో తరమైన లేక లోకవిలడణమైన వస్తువారింబన విభావము దాని గుణము లుద్దీసనవిళభావము స్తంభము స్వేదము రోమాంచిము గాడ్గ ద్యము, త్వరపాటు న్మేతవికాసము మొదలయిన వనుభావములు. వితర్క్మము, అవేగము ఉన్మాదము నం్యభాంతి) హర్షము జౌత్సుక్యము మొదలయినవి వ్యభిచారిభావములు శా ఇంతింతై వటుండింతయై మటియు దానింతై నథోవీధివై నంత్రై తోయదమండలా గమున కల్టం_ె [పళారాళివై నంక్రై చం దునికంతయె (రువునిపై నంత్రె మహర్వాటిపై నంత్రై సత్యపదోన్నతుండ గుచు బవహ్మాండాంతసంవర్టియె మ. రవిబింబ బుసమింప వ్యాతమగు ఛతంటై శిరోరత్నమై (శ్రవణాలంకృతియై గళాభరణమై సౌవర్డ కే యారమై ఛవిమత్కంకణమై కటిస్థలి నుదంచద్ధ ంటయై నూపుర (పవరంబై పదవీరమై వటుడు దా (బవ్మోండమున్‌ నిండుచోన్‌ లోకవిలవణు(డగు వటువు అలంబనవిఖావము వా గుణములుద్దీపన ములు. రోమాంచ గాద్గద్యాదు లనుభావము లాక్షేష్యములు. వీనిచే నద్భుతరనము పుష్పమగుచున్నది అ అద్భుళాళాసము అలోకోత్రర వస్తువులకు జూచియు విస్మయపడుట యద్భుతాభాసము. గీ అతీవ వీడ్డ్ణ(గనియెనన్న “నెట్టులుగనె” నంచు( జెట్టుపంజెనన్న “నెట్టు వండో నంచువాండు పరమాద్భుతము నొందు గనులు పెద్దవిప్పు గగులుకొనును శ్రీ శపవును గనుటయుం జెట్టపండుటయు లోకో త్రరవిషయములు గావు, వానినిం గాంచి పెద్టగాం గనులువిప్పి గగుజుపాటును గొని యొక్క్లం డక్క జపడినా,డు శాంతరనము శాంతళ్ళమస్థాయిభావ ఉ త్తమ పకృతిర్మతః కుందేందు సుందరచ్భాయ శ్మీనారాయణ దైవతః అనిత్యళ్వాదినా శేషవస్తునిస్స్పారతా తుయా పరమాత్మస్వరూపం వా తస్యాలంబనమివ్యతే.

4ీశీ4 కావ్యాలంకార సం_గహము పుణ్యాశమ హరికేత తీర్థరమ్యువశాదయః మవిీపురుష సంగా ద్యా స్తధోద్దీపన రూవీణః అనుభావాశ్చరోమాంచతోవ భూతద యాదయః నిర్వేదహర్ష స్మృతయ నృథా స్యుర్వ ్యభిచారిణ, శాంతమునకు శమము స్థాయిభావము ఆది యు త్త్రమనాయకము శ్వేఈ వర్షము అధిదేవత (క్రీమన్నారాయణుండు ((బహ్మమని నరసభూ పాలీయము) జగ త్రనిత్యమని తెలియటచే సంభవించిన యి శేషవస్తునిస్సారతకానీ “సర్వం అల్విదం బహ్మ” “సత్యంజ్ఞాన మనంతం (బహ్మ” ఇత్యాదకమగు (అవ్మాస్వరూ పముగానీ దీనికాలంబన విఖావము పుణ్యాశమ హరిక్షేత తీర రమ్య వనాదులును మహాపురుష సాంగత్యాదులును నుద్దీపనవిభావముఆః. రోమాంచ సంతోష, భూతదయాదులనుభావములు. నిర్వేద, హర్ష, న్మృతి, మతి మొద లయినవి వ్యలిచారిభావములు. కం. విడిది నికుంణాంతర ముల బడక శిలాతలములందు(., [భాళము వినముల్‌ మడులసులు నారలుకాణాం | గడ+గిరి తపమునకు నియతగతి న్నాభాతల్‌. ఆశేషవస్తునిస్సారత యాలంబనవిభావము పుణ్యా శమవనముద్దీపన విభావము రోమాంచాదులనుభావములా కేప్యముల్ము వీనిచే నీట స్థాయిలావ మగు నిర్వేదము పుష్టమై శాంతరసమగుచున్నది ఇాం ళాభానము 'శాంతేచ హీననిషే హీననిష్టమగు శాంతము కాంకాఖభాసము. కాంత ముత్త్రమనాయకమని చెప్పితిమి అట్టిదికానిచో శాంతాలాసము. కం, ఆఅను( డిచ్చవచ్చినట్టులు ప! నను నంత్మజు(డంచు. జూచి నా దేహంబున్‌ విను., డే వచింతు కుద్దుండ ననుపము(డను నొకండ సచ్చిదొనందుండన్‌ . ఇట కొాంతము చండాలనిష్టమగుట శాంఠాభాసము

ష్‌షవీ అర కావ్యాలంకారసం గ్రహము జట చతు ర్ధాశ్వాస ము కం. (శ్రీకర! గభీరగుణర ఆ్న్నాకర. కటకాధిరాజవాయతతి నేనా ఫీకర! భుజ వతాస స్వీక ఖీ జయసాం(ద నొరసింవాన కేంద్రా! ణి దోష్మపకరణము గీ, అవధరింపుము దోషంబుళను వచింతు నవియు శష్ట్యారగతము లై ద్వివిధములగు నందు బఐదవాళ్యగతములౌ నరయ ళబ్ద దోషములు, వీనిలో. బదదోనతతులు, తి చోషములు శబ్దదోషములనియు అర్థదోషవములనియు రెండువిధములు అందు శబ్దదోవములు, పదగతములు, వాక్సగతములు అని ద్వివిధము అందు బఐదదోవము లెన్వనిన సీ. అ్మవయు_క్తం ఐపుష్టారంబు, నేయార్థ మసమర్ధకంబు, నిరర్థక బు (గామ్యంబు, విగతసంస్కారంబు, గూఢార్థ. మన్యార్థ, మళ్లీల, మవ్రతీతః మవప్రయోజకము, కిషారబంధంబు నం రగఅలుథ దిగ్ధంబు, విపరీతధీ[పచాయి, యవిమృష్టతర విధేయాంశంబు, వరుషంబు, నన6గల గావ్యంబులందర సిచూడ+ గీ. వదగతంబులు వెలయు స_ప్త్పదళపంఖ్య గడలుళొన వీని లమ్యలవణములెల్లి విస్తరించెదం గవిళా (పవీణసుకవి నివవానిరతో పకారనిర్ని (దఫణితి. శ

శీ4ఠీ కావ్యాలంకారసం[గవము

౧ అపయుక్తము, లి అపుష్టము గా నేయార్థము, ఆం ఆసమర్థము ణి నిరర్ధరము ౬. [గొమ్య్మము ౬ చృుతసంస్కారము, ౮ గూఢార్థము ౯ ఆన్యార్థమ., ౧౦ అశీ లము ౧ంం అ పతీతికము ౧౨ అప్రయోజకము ౧౩ క్సష్టము ౧౪ సందిగ్ధము ౧౫ విరిర్థి మతికృత్తు ౧౬. అవిమృష్టవిధే యాంళము ౧౭ పరుషము ((కతికటువు) అని పదునేండు

ఈ (గంథకర్త [ప పథమమున దోషమననేమో తెలుపలేదు సాహిత్య దర్పణమున “రసాపకర్ష కా దోషాః (రసమును దగ్గించునని దోషములు) అని దోషలక్షణముగలదు గుడ్డితనము కుంటితనము మొదలగునవి శరీరమును వికృతముగా(జేసి దానిమూలమున సౌందర్య్శమున కపకర్పము గలిగించువిధమున నెల్పవిధములగు దోషములును గావ్యశరీరమును వికృతముగాంకేసి దాని ద్వార మున నాత్మభూతమగు రసమును న్యూనపఅచును

దండి కావ్యాదర్శమున నీ దోషమును గూర్చి చాలం గతోరముగా విమర్శించెను

క తదల్బమవి నోపేక్ష్యం కావ్యే దుష్టం కథంచన । స్యాద్వపుస్సుందరమవి శ్వి తేజై కేన దుర్భగం”

(కావ్యమున నల్పమగు దోషమును గూడ నుపేక్షింపరాదు శరీరమెంత నసుందరముగానున్నను చిన్న _బౌల్లిమచ్చ (శ్వేతకుష్టమున్నచో నసవ్యూముగా నుండును ) ఇదిబాలం గరోరమగు విమర్శయే ఏలన నేస్వల్పమగు దోషముగూడ లేనీ కావ్యము వాజ్బయమున లేమ మవోకవియగు శాళిదాస [గ్రంథ ములందును దోషములుగలవు ఈ దోవ[పకరణమును ముందుంచుకొని (గ్రంథములను నిమర్శింవ(బూనినచో లోకములో నిర్దష్టమగు కావ్య ముండనే యుండదు కొళిదాసాడి మవోకవుల కావ్యములందు దోవములున్నను దోషములను మించిన గుణములున్నవి దోషములను మజపించు రససంపద గలదు “ఏకో హి దోషో గుణసన్నిపాతే నిమజ్జతీంవోః కిరణేష్వివాంక గ్‌ చం దకిరణములలో. గళంకము నిమగ్నమైన విధమున నాకదోషము గుణబ్బందమున నిమగ్నమగును” అని ఇాళదాసనమవాకవియే. చెప్పెను. అళ/(డొక వేళ. దనకావ్యములలో నెవరేని దోషములు చూవీంప(గా నీ నూ క్రిని వ్యంగ్యముగాం దెలిపెనేమో యని నాకు శంక గలుగుచున్నది కావున ముఖ్యముగా రనథభంజకములయిన దోషములను విడనాడవలయును అలఃతిదోషములున్నను నాదోషములను సరకుసేయనీయని రసవ త్ర్వమున్నచోం గావ్వము రమణీయముగా నుపాదేయముగానే యుండును. 'న్యక్కారోఒహ్యయమేవ అను శ్లోకమున నవిమృష్టవిధేయాంశ రూపమగు దోష మున్నను నందలి ధ్వనినింబట్టి యది యుత్తమకావ్యమని వెనుక. దెలిపి యుంటినిగదా 1

చతు ర్ధాళ్వా సము శ్రీశ్రీ? వామనుడు “* గణవిపర్యయాత్మానో దోషాః” (గుణములు గానివి దోవ ములు) అని లవణమును జెప్పెను మొదట నతడు గుణములను దెలివీ వాని కన్న భిన్నములు దోషములని దెలిపెుు కానీ గుణవిరుద్ధములే కాక కేవల దోషములును గలవు అప్రయుక్తాడలు గుణవిపర్యయరూపములు గావుగదా కాన సాహిత్యదర్పణ లతణమే యుక్తమైనది. వై పద్యమన దోషములు ళబ్దదోషములనియు నర్థదోషములనియు ద్వి విధముగా. జెప్ప(బడీనవి శబ్దదోషమ.న శబ్దపరివృ త్రిని నసహింపని దోషము అనగా నిందు శబ్దమే దుష్టము తదర్ధబోధకమగు మజియొక శబ్దము నుంచినచో నాదోషము దొలంగును ఆర్థదోషమన శబ్దపరివృ త్తిని సహించినదోవము అనగా నాశబ్ధమును దీసి తదగ్గటోధికమగు శజ్దాంతరము నుంచినను నాదోషము దొలంగదు, ఇట న్ధమే దుష్టము. పై పద్యమున శబ్దదోషవములు పదగతములు వాక్యగతములు అని విభ జించెను ఈవిధముగా పద వాక్య అర్థగతములని దోషములు మూడు విధము లుగా న్యీగంథకర్త తెలిపెను సాహత్యదర్పణమున “పదే తదంశే వాత్యేఒర్థే నంభవంతి రసేఒపి యర్‌” (వదష-.న( ఐదాంశమున వాక్య్మమున నర్థమున, రసనమునను నాదోషములు సంభవించును ) అని విభజింపంబడియున్నవి. [పతాప రృుదీయక ర్తయు/ బదాంశ రస దోషములను దెలపలేదు వానినింబట్టి నరస భూపాలీయక ర్తయు. దెలుపలేదు. ఇవిగాక యెల్లదోషములును నిత్యదోవములనియు, ననిత్యదోషము లనియును ద్వివిధము నిత్యదోషములన నెల్లపుడును చోషములుగానే యుండును. అనిత్యదోవష ములనం గొన్ని యెడలనే దోషములు కొన్నియెడల నవి గుణములే యగును ఎట్లన “బరుషముి అను దోషము శృంగారాదిర సములందే దోషము. త్మొచాది రనములలో గుణమే యగును ఈ విషయమునే కావ్య(ప్రకాశకారుం జిట్టు తెలిపెను. “ఐక్రాాద్భౌచిత్యవళాద్దోషోఒపి గుణఃక్వచిత్‌ ; క్వచిన్నోభౌ” (వక్త 9 వాచ్య (పబంధములయొక్క యౌచిత్యము ననుసరించి యొకచో తోషము గుణమే యగును ఒకచో దోషమును గాదు గుణమునుగాదు ) దీనినిః విట్టియే నిత్యానిత్యవ్యవస్థ యేర్చడుచున్నది ఈ దోషములలో. జాలదోషము లనిత్యదోషములే యగును ముఖ్యములయిన యనిత్యదోవములు చూపంబడును. కం. ఈ కవిళా దోషోత్కర మేకడ నీవొనంగుమాడ్కి. నియ్యళ ఖలులౌ వొకుజకుఅదాతలకును నాకుకవులొనర్చు కృతులయందు వసించున్‌, ఠి స్పష్టము.

448 కావ్యాలంకార సం[గపానబ ౧. అ(పయు కము కం. కవులు (వయోగింవని పద్‌ మవశిం దగ నృపయుతక్త మగు సనెట్లన్నన్‌ (దవిణ్రే లలిలుం, డలదు శృ్యవనమహోభోగి, ఖేటసంస్తుతు. డనంగన్‌, ౫ మృపసిద్ధములగు పగములనే వాడవలయును ఎవ్వరును (పయోగింప నివియం (బయోగించినను రుడిత్యర్థన్ఫూ ర్రిని గలిగిపనివియ నగు పదములను కావ్యముల వాడరాదు ఏలన నట్టిపదములు విలంబముగా.గాని యర్థ నూ ర్తిని. గలిగింపవు ఆయాలస్యము రవ్మపతిబంధక మగును కావ్యమునకు రసము (వధానము, కావున రన్మపతిబంధకములగు దోషములను బరిత్యటీింస వలెను. ఈ య పయుక్త్రదోవములు “ఆముక్తమాల్యద యందు బెక్కుగలవు కావుననే యా (గంథమితర్మగంథములవలె, ద్వరగా బోధపడదు ఈ పర్యమఃన ఐలబీల దుళ్ళ్యవన ఖేట శబ్దము ల్యపయ కదోషము లుగా( జెప్ప(ఐడినవి ఇట్లే “లజ్యు మను నర్థమున లత ళబ్బమ[సయుక్ర్తమే. కొన లిక్ష్యీభూత .మమనవలెంగాని ల&ీభూతమనరాదు బది యనిత్యదోషము ఎట్టన శ్రేషాదులంద(పయు కదోషము డోవషము గాదు తి అపుష్టారము ఈం. ఎనయః (బకృళోవయోగం ఖును 'జందక యున్న వపదమపుష్టరం బౌ. దుని మెను వింళత్యర్ధా నను, విలళత్యర్థరథునినందనుండన(గన్‌, ౬ (పకృతమున కుపయోగింపని పదమపుష్టము. *దళాననుగో డనుటకు “వింళత్యర్థాననుండనియు” “దశురథు.డ”'నుటకు “వింశత్యర్థరథుండు 'ఆనుటయు నపుష్టదోష ములు అర్థపున్టిలేని పదమఃలపుష్టారములు, దర్పణకార _ప్రకాశకారులు దీని నద్ధదోషముగా. ఐరిగణీంచిరి అదియే న్యాయము. లి. 'నేయార్థము శం. ఇలం దననం కేతంబున నిలిపినవదమెంచి చూడ నేయార్థం జౌం;

[29] చతుర్ధాశ్వానము శ్రథ9 బలుతేనెదిండిగమి వగు నలసాగ రకర్థ్టయాన యః౭క లనంగన్‌. ౭ సుపసిద్ధమగు సంకేతార్థమునందు(గాక కవి కల్పించుకొన్న సంకేతము నందు( యు క్రమైన శబ్దము నేయార్థకము “సాగరకర్ణయాన' అనునెడ సాగర/ఏను(గు చెవియందలి మదము) కర (చెవులలోంగల) యనంగా గజము. దానియొక్క. యానమువంటి యానముగల,స్త్రీ) “సా గరకర్ట” శబ్దమునకు గవి “గజ” మని సంకేతము గల్పించుకౌనెను ఇది సుప్రసిద్ధముగాదు కావున నేయా రృకమని (గ్రంథకర్త యుద్దేశము తేనెదిండిగమి-తుమ్మెదల మొత్తము ఇట లక్ష్య లమణములు రెండును సరిగావు ఏలన నేయార్థమన “రూడి (వయోజనములు లేకయు( గవి స్వేచ్చగా: గల్పించుకొన్న లక్యార్థము” రూఢియో [పయోజనమో యున్నంగాని లక్షణ వర్తిలదని మున్ను దెలిపితిని అట్టీ రూఢి పయోజనములను లెక్కింపక కవి స్వతం తముగా( గల్చించుకొన్న లక్షా రము నేయార్థము ఎట్టన “చ-వమామ దన్ను సతిమొగంబో అనునెడ€ దన్ను నన జముంచునని లష్యార్థము మొగమెట్లు తన్నును? కావున ముఖ్యార్ధ వాధ గొలిగినది అప్పుడు లవమణ చెప్పుకొనవలెను లకణ చెప్పుకొనవలయు. నన్నరూఢి,పయోజనము అండవలెనుు “తన్ను ధాతువు “జయించు” నను నర్థమున రూఢముగాదు ఇ6క( (బయోజనమును గొనఠాదు లెస్సగా జ మించునని (ప్రయోజనము చెప్పుకొనగూడదా? అందురేని నువమానమగుటవలన నుత్తమ గుణములు గల చందుని నుపమేయమగుటచే న్యూనగుణములు గల మొగము దన్ను ననుటచే మర్యాద యెజుంగనిదని యర్థమువచ్చి వర్ణ్యమగు మొగమున కపకర్షమే గలుగును, కాన రూఢ్తిపయోజనములు లేవు కాన నిది నేయార్థ కము. సాగరకిర్ణయాన'అనువో సాగరకర్థ పదమునేయార్థముగాదు. "సాగరము కర్ణమునంగలది అను వ్యుతృత్యర్థముదే గజ మను నర్ధ్థమున నాపదము రూఢమే యగుచున్నదిగదా. అయితే యిది నుపయు క్రమగాదు కావున నప్రయుక్త దోషమగును, కావున లక్ష్య లక్షణములు రెండును దుష్టములే తేనె దిండిగమిణా తుమ్మెదల మొత్తము-ఇది నేయార్థము గాదు ౪ అసనమరము అ ఈం. ధర నపసిద్దయోగం బరసి (వయోగించు పదమ యనమర్ధం బౌ థి శరధరరాజని కేతను గురువంకజచ(కవాన్తు. గొలుతు నటన్నన్‌. ౮

శీక్ర0 కావ్యాలంకారసం[(గవాము యౌగికార్థమును ననగా వ్యుత్పత్యర్థమును బట్టీ ఆెండర్థములున్నను బదమును (బసిద్ధార్ధమునందే యుపయోగింపవలెను అట్టుగాక యిపసిద్ధార్థృమున (బ్రయోగించుట యసమర్థదోషము పంకజాది బదములు యోగరూఢములని చెప్పి తిమి. యౌొగికార్థమున్నను బద్మరూపార్ధమునందే రూఢి కొవుననా యర్థమున గాక యిత రార్థమునం (బయోగించినచో నసమర్ధవోషమగును ఈ పద్య మున ““శరధర” పదము సమ్మదార్థమునను బంకజపదము శంఖరూపార్థము నను (బయోగింప(బడీనవి ఇవి దోషములు. ఇది నిత్యదోషము ౫ నిరర్హకము లేక అనర్థళము శం. ఇల( బద పూరణమా (తం బలవడినపదంబు కృతి నిరర్భశమయ్యెన్‌ దలింపగ, వెెలయుచు. లల, ను జ్ఞవలమగు నీకని విలాససౌవ్టవ మన+గన్‌. ౯ పైదపూరణార్థము పప్రయోగింపంబడు పదము నిరర్ధకము వెలయుచు లలి ఉజ్వలము మొదలగునవి నిరర్ధకములు. ఆంధ (ప్రబంధములలో యతి ప్రాసల స్థలమందు, బెద్ద పెద్ద కవులుగూడ నీ నిరర్ణకపదదోష ములను కేయుదురు వామనుడు వాక్యాలంకారార్థము వ్రయుక్తమైనచో నీ నిరర్ధక పదము .చోషముగాదనెమ. ఎట్లన, చ. తెలియని వన్ని తప్పులని దిట్టతనాన నభాస్థలంబులం ఐలుకకరాకురోరి ! పలుమాలు పిళాచపు( బాడకట్ట , నీ పలిక్రినచోట దుమ్ముపడః భావ్యమెలుంగక పెద్దలైన వా రిల నిరసింతురా । (ప్రగడ రాజ్జరసా 1 విరసా తుసా ,;బుసా। ఇట తుసా బుసా శబ్దములు నిరర్థకములే యయినను వాక్యారింకార మునకై [పప్రయు క్తములయినవి. కాన దోషముగాదు. గుణమేయగును “*భూతేంద భారరేశా శ్సాబ్మవచ్చట్టో నిరర్థకః దురర్గో [బావ్మాణే వృష్టిభోజ్యాష ధపథాదిషు మవిభూతము మహేందుడు మవోభారతము, మహేవండు అను శబ్దములలోనున్న మొదటి మహచ్చబ్దము నిరర్ధకము (గొప్పయనునర్థములేదు) మహాబాహ్మణ, మహోవృష్టి మవోభోజం, మవాపథ (పభృతులలోనున్న మహ చృబ్దము దుకర్థకము ఆనంగా నిందార్థకము (మవ్శ_బాహ్మణుడు ఎనింద్యు చగు _వాహ్మణుడుమ్చై ).అని యుంటవలన మవాభూతాదులలో మవహచ్చబ్దము

చతుర్ధాశ్యానము న! నిరర్థక దోషదూషిత మగునా? ఆన్నచోంగాదు పాదపూరణమా,త [పయోజకము లైననే నిరర్ణకములగును. ఇది యట్టిది గాదు. ఇది వాక్యాలంకారమువలెం శదాలంకారముగా [గ హింపవచ్చును.

శంఖే శైలే త ధామాంసే వైద్యే జ్యౌతిషికే ద్వికే యా[శ్రాయాం పధి నిదాయాం మహచ్చట్లోన దీయతే. మవాళంఖము, మవోతైలము, మహామాంనము మవోవైద్యుండు, మవాీ జ్యౌతీషికుండు మవాిద్విజుండు మవోయ్మాత మహావధము, మవాోని[ద యా పదములలోని మహచ్చబ్దము గూడ నింద్యాగ్ధమునే యిచ్చును. ఇక్షు ఫీమసేన ఐలసేన బలదేవ శబ్దములోని సేన, దేవ పదములు వ్యర్థములే. వసుంధరా, ధరాధరాది పదములలోని మొదటి పదముళలును వ్యర్థములే చూతవృవుది శబ్దములలో ద్వితియపదములును వ్మర్ణములే. ఇవన్నియు నిరర్థకదోవములుగా గణింపరాదు. ఇవియు( బదాలంకార ములుగా టహింపవచ్చును. కాన నిది యశిత్యదోషము హక్‌. (గామ్యము శఈ౦0. పొమరుల భామ టొమ్యము భామిని కటిగల్లములు విఖాసిల్లు నినన్‌ గోమలి చన్నులు(, గన్నులు( గామునిపండువు లొన ర్చి. గడువడి ననంగప్‌. గం నాగరికవ్యవవోరము దెలియశక వినువారికి వైరస్మము గలుగునట్టు మాట లాడు భాష (గౌమ్యము అసభ్యళాషయని రాత్పర్యము నాటకొదులందు విదూషకాదు లీ భాషనుపయోగించిరన నవును అట నిది యౌచిత్యమునే కూర్చును పా_తాచిత్యమెజుంగక దీనిని. బయోగించినచో దోవమేయగును అధమ్మప్రకృతులు నాయికానాయకులగుచో నట గుణమే యగును. కాన ననిత్య చోషము. కటి, గల్లి, శబ్దములు (ప్రాచీశకాలమున విద్వద్గోమ్టులందు వ్యవహరింహం శుడెడివిగావ్లు వానిని వట్టిపామరులే వాడెడివారు చన్నులు, కన్నులుగూడ నిట్టివేయని గంథక ర్రచెప్పెను. అప్పకవి కాళ్ళు పదము [గ్రామ్యమనెను శాని సామాన్యముగా నెల్ల కవులును గావ్యమ్హుల్ణందు. గటి, గల్లా వెళబ్దములును చన్నులు, కన్నులు కా దలయిన కోట్టి బయోగించుచునే లం భ్‌ ౧ శా యున్నారు కోందజ్తుతోదన్ను తొ ఆనుషన్‌ముకొన్న బగౌమ్యమన చచ్చునందుకు కాళ్టీయీయే"కొన్నియెడల నుచితముగా స్మోడును.

452 కావ్యాలంకారసం(గహము 8, చ్యుతసంస్కారము కం. వ్యాకరణదుష్టమగు పద మేకడం జ్యుతసంస్క్టృళాఖ్య; మిది యొట్లన్నన్‌ (శ్రీకమలకాంతపదసే వాకరత్హైకుం డనంగ6 గరుణవారిధి యనంగన్‌ ౧౧ వ్యాకరణసంస్కారహీనమైనది చ్యుతసంస్కారము. _ “కమలాకాంత” గరుణావారిధి యని యనవలసియున్నది వానును,డు దీని నసాధుదోష మనెను.

“చిరసమేళనకాంక్షవిచ్మితర క్ర” సమ్మేళన మనవలయను. “పావన డీవనాచయము” ఆచ్చికమైన దీవనా పదమును సిద్ధసమా సమధ్యమున: విగిచుట దోషము యౌవను(డు' యువకుండనవలెను “సాంధ్య కాంతా వియోగ వాష్పములు” సంధ్యాకాంత' అని యుండవలెను. ఇవన్నియు కవిభూషణ సాహత్యస్థాపక, ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయ, (పధానాంధా చార్యులు రాయప్రోలు సుబ్బారావుగారివి వ్యాకరణళరో మణి చలమచర్ల రంగా చార్యుల వారు 'వోలిక,డు' ఆనుసాటకమున ఆఅధ్వర్యము నాయకీ అని వ్రయోగించిరి. ఆధ్వర్యవము నాయికా అనవలయునుగదా ।

ఈ వ్యాకరణ శిరోమబణులే యింకనుగొన్ని వ్యాకరణ విరుద్మపయోగము: లౌనర్చిరి (చూ వోలికుండు 17, 90 80 పుటలు) (తి+ఈకణ = (త్యషణ అని దుస్సంధినింజేసిరి *లలాటికా అనవలసియుండ “*లాలాటికా అని (పయోగించిరి. కుకురు" దేశన్తీ *కుకరి అనిరి ఇక్కడ జీప్పురాదు కు” వర్ణమ “క్ర? వర్ణముగాదు, కుహళీ (కుహళదేళ త్రీ) అనిరి అనలు కువళ దేశమకునది స్వర్గమ_ర్హ్య పాతాళశములలో లేదు “సౌగంధికముి అనవలసి యుండ సౌగంధి అని క్షవర్ణలోపముంజేసిరి కిన్నరీ “కుత్సితా + నరీ” అను నర్థమున ,ఐయోగించిరి నరళబ్దము నస్త్రీవచకమగుచో నారీ అగును. నరీ కాదు కావున “కిన్నారి యగును ముదితాంగన అనిరి. పేరణార్భము" గాన మోదితాంగన అనవలయును *కుత్తుకబంట౧గోలి అనిరి. *ఐంటి” దఘ్నార్థమునవచ్చు [పత్యయమ. కౌపవిభక్రికముగాదు. కాన *“ఐంటన్‌ అనియుండదు “కుత్తుకబంటిగోలి” అనవలెను.

డ్‌. అన్యార్థము (అవాచకము) కం. కృతి నఖార్ధతము గూఢం _ బలిళయరూఢివ్య వేత మన్యార్థం జె య

చళుర్థాశ్వానము శీర్‌ 9 &లతి. దగు, ళోణితనయనుం డితం డనంగ నమానుం డిత6 డహిధ్వజు( డనంగన్‌. ౧౨ గూఢార్థమనం గావ్యములం ద్మ్యపసిద్ధమగు నర్థముగల పదము రెండర్థ ములు గల పదమునకు (ప్రసిద్ధమగు నర్ధమున. (బఐయోగము గూఢార్థము లేక నిహతార్థము అసమర్థమునకును దీనికిని భేదమేమన యోగరూఢపదములలో యౌగికార్థమునుబట్టి పెక్కర్థములు వచ్చుచున్నను బొత్తుగా నృపసిద్ధమైన యర్థమున( _బయోగించుట యసమర్థము. అట బదమునక.( బసిద్ధార్ధమునందప్ప, నృపసిద్ధార్థమును బోధింప సామర్థ్యమే లేదు ఇట ళోణిత నయనుడు ఆనుచో భో ్యిత్ర పదము పంకజాది పదములవలె యోగరూఢపదముగాదు ఇది వాచక పదమే దీనికి నెత్తురు ఎజుపు అను రెండర్ధ్థములు బోధించుటకు సామర్ధ్య మున్నది. ఉన్నదిగదాయని *“ఎజుపు అను నర్జమున( [బయోగింపరాదు ఏలన నాయర్థమృప్రసిద్ధము రక్తమను నర్ధముననే [1పయోగంపవలెను ఇదియే శూఢార్థము లేక నిహతార్థము ఇది యనిత్యదోషము, శ్రేషాదులం దిది దోషము శాదు అసమర్థదోషము నిత్యదోవము. అన్యార్థమన రూఢిచ్యుతము అనంగా ఈూఢిలేనిది ఇదియే. అవాచక చోషమనియు. జెప్పంబడును పై పద్మమున *నమానుండు మానసహీ తుండు అని యర్థము, ఈ యరృమున నమాని పదమవాచకము, లేక రూఢిచ్యుతము. అసమర్థమునకును దీనికిని భేదమేమన( జంకజాదిపదములు యోగ తూఢమలు “సమానొ పద మట్లు యోగరూఢముగాదు ఆది తుల్యార్థమునందే రూఢము. మానసహితుండు అను నర్ధ్థమున రూఢముగాదు. కవిభూవణ రాయ(ఫోలు సుబ్బారావుగారు “తారాసవా నమండిత | నారాచము పగిది” అని యాకాళార్థమున నారాచపదమును బ్రయోగించిరి ఇది యవాచక దోషము. ౧౦. అలీ లము కం వీడ, జుగుప్సా౭౬మంగళ శీలము లగు పదము లొకటం 'జేర్చిన యవియ లీ లముళగుం గ బ్రతి: "నేత నూూలములగు (తివిధ భేదముల 'జెజీంగింతున్‌ . ౧9 వీీడాకరము జుగుప్సాకరము, అమంగళశంకాకరము, ఆని యశీలము (తివిధము ఆయితే యక్రీలమననేమో లతణము చెప్పబడలేదు వామనుడు “అసభ్యార్థాంతర మనభ్యస్మృతి హేతుళ్ళాశ్తీలం” ఒకపదమున కనేకార్థములుండ

క్షీర్‌శీ కావ్యాలంళారసం[గసౌము నొక యర్థ్ధమసభ్యముగా నుండినను సభ్యార్థవాచకమైనను నేక దేశద్వారము.న నసభ్యార్థమును స్మరింపంజేయుచున్నను నట్టిదోష మళశ్లీలమనెను “అ,శీః అస్య ఆప్త" (దీనిని ననగా దీనిని వినటచే అశీ) లేక యళోభనము గలుగును) ఆను వ్యుతృత్యర్థమ.న “కండూరస్య అ స్తీతి కండూలః” అన్న చోటనువలె మత్వర్థీయ “ల” (పత్యయమును బృషోదరాది పారముచే “శీ యొక్క కేభమునకు “ల కారమును వచ్చి అశ్లీల పద మేర్చడినది “వర్చః' అను పదమునకు “దేజము విష్ణ (మలము) అనియు నర్ధద్వయము. గలదు. ఇందొక యర్ధమసభ్యము ఇట్లే బుల్లి పదసున కాం[ధళావలో చిన్ని అనునర్థమును “పురుషచిహ్నము అను నర్థమును గలవు, ఇందు రండవయర్థమసభ్యము "“కృకాటికా' ఇందేకదేశము 'కాటి పదము శృళానార్థమును బోధించుచు నసభ్యస్మృతి హేతువగుచున్నది. ఇళ్లు “గుద్దలి” వదములోని “గుద్ద” పద మసభ్యస్మృతి హేతువగుచున్నది కం. వసుదేవయోని గోపీ, విసషరమవోపీనకుచ నవీనాశ్లేపో ల్లసీతుం డన గాలిందీ రనవివారణకరణనిత్యరసికుం డనంగన్‌. ౧౪ ఇట యోని, మవోవీన కాలింది అను పదములు [కమముగా (వీడా, జుగుప్సా అమంగళళంకాకరములు మటియు నిట పీ అను వర్ణము *సీయి” అను జుగుప్పార్థమును స్మరింప(జేయుచున్నది కాన నిదియ నశ్శీల దోషమే. ఇట్టిచో “పీయి' అనుపదమే యుండ నక్కజలేదు శబ్దములు తత్సజాతీయవర్ణములుగల శబ్దాంతరమును న్మరింప(జేయుచు( దన్న్మూలమున నర్ధాంతరమును వ్యంగ్య మొనర్భునని చేప్పియుంటిమిగదా ; ఇ్లే “చకాశీ పకన (ప్రాయైః అనుచో “శేప” అను నథరద్వయము “శే అను పదమును న్మరింప జేసి వీడాకరమగుచున్నదిగదా మతియు గొన్నియెడల సంధివశమున నశ లార్థము దోంచును ఎట్టన నీచుల్లిపాయ (నీచు+ ఉల్లిపాయ) మోమడ్డంబు. గదల్నె (మోము+అడ్డము) ఇవియును (వీడాకరములే కాన నివియును ద్యాజ్యమ. లే వామను(డు అశ్రీలదోవమున కపవాదముగా “నగు _ప్రంక్షీితనంవృతాని (గుప్తము, లక్షితము సంవృతము నగునది యశ్రీలమయినను దోషము గాదు) ఆని చెప్పెను గుప్తమన(ంగా నసభ్యార్థము దోంచుచున్నను నది యహ సిద్ధముగా నున్నచో దోషము. గానేరదు ఎట్టన “సంబాథ” పదమునకు సంకటము న్త్రీ యోని అను నర్థద్వయ మున్నను నకభ్యార్థమునం (బసిద్ధిలేదు.. ఇష్హే “బెల్లము పదమునకు బురుష చిహ్నము, గుడము అను నర్థద్వయః

చతు ర్ధాళ్వా నము శీర్‌ మన్నను ననభ్యార్థమునం (బసిద్ధిలేదు.. కాన నిది దోషజుష్టము గాదు లక్షిత మన నొక పదమునకు ముఖ్యార్థముచే(గాక లవ్యార్థముచే నశ్రీలత దోంచినను నది దోషముగాదు “జన్మభూమి పదము లక్షణచే గువ్యార్థమును టోధించును గాని ముఖ్యార్థమువే గాదు. అట్లే యజ్ఞయోని కమలయోన్యాది పదములును నశ్రీలములుగావు (కేవల యోనిపద మశ్చీలమే) వంవృతమన లోకముచే నాదృతమైనది అనగా స్వీకృతమైనది సుళగా లగినీ, భగవతీ ఉపస్థానము అభి,వేతము కుమారి దోహదము శివలింగము పుంలింగము, స్రీలింగము, త్రికోణము _పజాపతి చాముండ కమంము, విమలము అమలము, పూంబోండి (విరింటోండి మొ ) మొదలగు పదములు లోకాదృతములగుటచే నిం. దళ్టీ లళంకాలేశమును గానశాదు. కావున లోకాదృతమైన ళబ్దమసభ్యముగాదు సంవీతస్య హి లోకేన న దోషాన్వేషణం క్షమం శివలింగస్య సంస్థానే క స్యాఒనభ్యత్వవాసనా. లోకనమ్మతమగు పదము డుష్టముగాదు, “శివలింగము అను పదమున నెవని కసభ్యతాభావన గలుగును ? కొన్ని పదములొకకాలమున నళ్టీ లార్థమును బోధించును మజొక కాలమున బోధింపవు. పూర్వకాలమున “కుడుచు” పదమళ్షీ లార్థమున లేదు ఇక్కాలమునం గలదు కాన నిది పరిత్యాజ్యమే. 'కేవలమ ౪ “కుడుచు” పద మళ్లీలము. కాని “విందుగుగుచు మొదలగునెడం బదాంతర సంయోగమున నక్సీలార్థము దోంచదు. అక్ష బొక్క తెడ్డు నాకు, పీకు, బీంకు పానము మొదలగు నవియు బదాంతరసంయోగమున నక్సీలార్థకములుగా లేవు ఎట్లన, నక్కలు బొక్కలు వెదకును, కుండకు( దగినతడ్డు మందునాకెను చెట్టు వీంైను పీల్లవాండు తితి/ జీుచున్నాండు * వాండు సురాపానము చేసెను ఇత్యాదులు లో "*దృతములై యున్నవి. కాన నీ యశ్లీలవిషయమున ముఖ్యముగా లోకాదృతత్వమును గమనింపవలెను అశ్లీల మనిత్యదోషము సురతారంభాదులందును, ళాంతరసకథల యందును నది గోవముగాదు. గుణమే యగును కం భగము వికసింప(జేయుదు బీగ(బట్టుచు లోన జొర న భేద్యంబుగం ద్‌ వ్పగం ోయుచు బెణికించుచు వీ'తొడలం జుట్టిపట్టి బీట్టలరించెన్‌ ఇది సురతగోన్టిలో గుణ మే యగును

శీరరీ కావ్యాలంకారసంగహము కం, బలిసీన నడీమికి జీలిన, వెలికిలంబడు కప్పకడంపు వితమునం దడి యై యలరెడు యోనిం గనుంగొన నలరునె ? కృమిదక్క నన్య మగు టంతువిలన్‌ కం తగ మేవానయుపైస వ్యగుల్భ మిడి దానిపై. దదన్యం బిడి ఈ ట్టిగ కూర్చుండుట యో భ వ్యగుణా ! ముక్తాసనాఖ్య మై పెంపొందున్‌ ఇది కాంతకథ కావున నిట్టియెడ గుణమే యగును, ౧౧. అపతీతికము కం, అల శా న్రుపుశాణమ.లనె కల శష్టం బ్యప్రతీతికం బగు గృతులన్‌ ; దలంతు వృషాకపి. (దిజగము 'నెలమి నజావృతము జేయు నీశ్వరు. డన;గన్‌. ౧౫ శాస్త్రపురాణములలో మాతమే పసిద్ధమై లోకవ్యవహారమున. గాన్పింపని శబ్దమ_పతీతికము వృషాకవి (శివుడు-విషువు) అజా (మాయ -_ అజా మేకాం లోహిత కృష్ణశుక్రాం బహ్నీః _పజాః జనయంకీః సరూపాః అను శబ్దములు వైదిక శబ్దములు ఇవి లోకవ్యవహారమునం గాన5ావు. శాస్త్ర పురాణ పసిద్ధము అని చెప్పి వైదికపదముల నేల యుదాహరించె ననవచ్చును వేదము గూడ శాస్త్రమువంటిదే.. రెండును (బభుఫమ్మితములే కొన రెండును దుల్యములే ఇంట(బురాణ బసిద్ధములను గూడ నప్రతీతికిములనుట యుక్ర్తముగాదు ఏలన భొషలోగల శబ్బములలో ముక్కాలు మువ్వీసము ముపష్పరక యన్నియ( బురాణ (వసిద్ధములే కదాః అవి యపతీతికము లచో గత్యంతరమేమి ? కావ్య పకాళ, సాహిత్గదర్భణ, కావ్యాలంకారసూ _తాది_గంథములలో శాస్త్రమ్మాత పసిద్ధ మగు వదమునే య్యవతీతికమ.గా. దద్గ౦ంథక రబు పేర్కొనిరి. వారి యుద్దేళము శాస్త్ర పారిభాషికపదమే య(ప్రతీతిక మని “యత్కి_ంచిచ్చాస్త్రపారిభాషి కమిత్యర్థః- ఇతి సారటోధిన్యాం స్పష్టం” అని వామనాచార్యపండితుండు తెలిపెను మటియు వారిచ్చిన యుదాహరణ ములలో రూపప్కంథ, నాంతరీయక, [పళ్ళతి పారిభాషిక వదములే కలవు కావున వృషాకవి అజాళబ్దములు రెండునుగూడ. బారిభాషిక వదములుగావు కాన నవి య్యపతీతికదోషములుగావు వృషాకపి ఆశాశబ్దముల [పయు క్తములనమట తగును (ప్రతాపర్నుదీయక ర్త “మను శబ్దమును నపతీతిక దోషముగా నుదాహరించెను అదియును బారిభాషికముగాదు. కొవున దానినిం

చతుర్థాళ్వానము 47 .గూడ నపయు క్తమనుటయే లెన్స రూపస్కంథపదము బౌద్ధుల త త్త్వశాస్త్రము నందును నాంతరీయకపడము తర్కకాస్త్రమునందును (_బసిద్ధములు ఇది యనిత్యదోషము. వక్తయు టోద్దయు( (ఇరువురును) దత్తచ్భాస్త్ర విషయజ్ఞాతలగుచో న్మపతీతికము దోషముగాదు. ఎట్లన శా. ప్రాతఃకాలము వాయసంబు పణినాపత్యో కృ శాస్త్రంబులో. దాతజ్‌ స్థానులు చెప్పండెవ్వియను చందంటొప్ప( గౌ కాయనం జాతుర్యం ఐలరార ను తరము విస్పష్టంబుగా. గోకిల (వాతంబిచ్చెం దుహీ తుహీ యవి గృహారామ్మప్రదేశంబునన్‌ “తుహ్యోస్తాతజ్ఞన్యతర స్యాం అను న్యూతమును దెలిసినవారు వక్రయు బోద్ధయు నగుచో నిట దోషములేదు. కేవల వక్తయే వై యాకరణు(డగుచో దోషమే. ఇట్లే యితర శాస్త్రములందలి యిట్టి విషయముల కుదాహరణములను దెలిసికొనవలయును. ౧౨ అపయోజక ము కం. అవి శేషవిధాయక మై కవిసినపద మపయోజకమ.; భూతివిళా ధవళితవారనుతు. గొలుతును నవనళినహరద్వి వాఘ్యు నయముగననంగన్‌ ౧౬ (పమయోజనములేని విశేషణ మ్యపయోజకమగును ఇట వార ళబ్ధమునకు “భూతివిభాధవళిత అను విశేషణమును ద్విప శబ్దకునకు నవనళినహరి అను విశేషణమును (బియోజనరహితములు ఇవి యప్రయోజక దోషములు దర్పణకార కావ్య(ప్రకాళ కారులు దీనిని అపుస్టారము అను నర్జదోషముగా. బరిగణించిరి ఈ విశేషణముల వలన నర్థపుష్టిలేదు కొన నపుష్టారమనుటయే లెస్స వెనుకటి వింశత్యర్థాననుడు మొదలయిన విశేషణములు కూడ నపుష్టారములే యని తెలిపిమి ౧9. కిషము న్‌్దే! కం. దూరార్థము ర్లిష్టంబగు ధారుణి. బవనాళ నేంద్రధరమకుటాలం జారమణి జనకవరపు త్తీ 9మణకునూరరూపదీపితుం డనంగన్‌. క్తి మనం గ్లేశయుక్రము తాత్పర్యము నిర్ణయించు సొమ(గ్రలేమి విలం బముగా నర్థము (పతీతమగుటచే( గ్లేళయుక్తము సవనాళనేం దధర ౫ శివుని

శీ58 కావ్యాలంకార సం[గవాము యొక్క, మకుటాలంకారమణి = మకుటభూషణమగు చంద్రునియొక్క జనక తండ్రియగు సమ్ముదునియొక్క. వరపు త్తి = శేష్టపుత్ర్రికయగు లక్ష్మీదేవి యొక్క రమణ = భర్తయగు విష్ణవుయొక్క ; కుమారజ ప్యుతుండగు మన్మథుని యొక్క; రూప = రూపమువంటి రూపముతో ; దీవితుండు = శోభిల్దువాండు. ఈ యర్థమెంతయః గ్లిష్టముగా నున్నది? ఈ దోషము సమాసగతమే యగు పదదోషము. ౧౪. సందిగ్దము కం, సందిగ్దమనగ€ "జెలంగును సంచేవోస్పదపదంబు సమరధరిత్రీ సందీపితజయశాలి పు రందరనుతవి[కము.డు రాముం డనంగన్‌ ౧౮ అర్థనిర్ణయమున సందేహమునకు( దావిచ్చుపదము సండిగ్ధము రాము డనంగా (శ్రీరాముండా ॥ పరళరాము(డా ? యను సందేహము గలుగుచున్నది కాన సందిగ్ధము ఇది యొక [పకరణాంతర్జత మగుచో నా _పకరణమునువిట్టి నిస్సంది గ్ధముగా నర్థనిర్ణయమగును. కాన నట్టిచో డోషము గానేరదు ఇట్టిదిగాక (వకరణమధ్యమ న నున్నను నర్థనిర్ణయమున సందేహమునకుం దా విచ్చినచో నది సందిగ్ధము. ఎట్టన, సీ క్రింది ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయ (_పథానాంధధ్రా చార్యుని పద్మరత్నమును గను,డు. గీ నిమ్మ చెట్టులే/గొమ్మపందిళ్ళకింద( బుస్తకపుంబేటికలను నా హ స్తగదిత చితస్తూతమునందు వసించియున్న దోయి యిందా(క మన _పేమయను నఖుండ (తృణకంక ణము) పుస్తకపుంబేటి యనంగా. “బున్తకముల పెట్టి యనియా? లేక పున్తకమను పెట్రైయని రూపకమా? హ స్తగదితచితస్తూత మనగా హ న్తముచేత వ్రాసీన చిత్తరువనియా? లేక చ్మితమైన తాడనియా ? లేక చ్యితమగు నూతి మని రూపకమా? అని సందేహము ఇట (బకరణమఘు గూడ నీ సందగ్ధారమును నిర్ణయింప(జాలదు.

చతు ర్ధాళ్వా సము 4 లయం విపరీశధీ[పదము (“విరుద్ధమతిక, భక్తు అనీ దర ఎలకారకావ్య పకాశకారాదులు) కం జగతిన్‌ విరుద్దమతికర మగునది విపరీతధీ పదాఖ్యం ఇన(గా6 దగు! గత ల; నకులహీనుం డగు నితం డన నంలికావిటానక్తు డనన్‌ , ౧౯ విరుద్ధాభిపాయమును అన(గా ననుకొన్న యర్ధమునకు విరుద్ధమైన యర్థ మును గలిగించు పదము విపరీతధ్యీపదము అకులహినుండు (కులహీనుండు గాని వాడు) అంబికావిటానక్తుండు (ఆంబికకు విటు. డగు (పతియగు) శివునియం దాసక్తుడు) అను పదములు (గ్రమముగా( గులములేని హీనుండనియు (నవిద్యతే కులం యన్యసః అకులః సచాసౌ హీనః అను వి(గ్రహముచే నీయర్భము వచ్చును) తల్సికి మిండ(డగు వానియం దాసక్తు. డనియు విరద్ధార్ధముల నిచ్చు చున్నవి ఇది సమాసగతమే యగు పదదోషము (చూ వోలికుండు 54 పుట) ఈమంళపున్‌ (వాలంబోల్బ్భ(గంబోలు దివ్యసుధనాభాగ్యంబునం టొందితిన్‌ పోతన తారకమం తోపదేశమును బొందినపిమ్మట ననుకొన్నమాట యిది* మం తావరమలతో/ టోల్బ(దగినదివ్యసుధను బొందితిననియా ? దివ్యసుధతో౯ టోల్బ/(దగిన మంతాతరములను బొందితిననియా ? పొందినది సుధయా? మంతావరముళా ? పొందినవి మం(త్రాష్షరములు ఇటవిపరీతము. ఇదియు వ్యాకరణళిరోమణి చెలమచర్హ రంగాచార్యులవారిది ౧౬ అవిమృష్ట విభేయాంశము కం అవిమృష్టవి ధే మయం బగు దవిలిన వర్హ్యాంశ మ(_పభానం బైనన్‌ నవనవపంపుల్లలతాం తవసంతము వచ్చె నిపుడు ధరణి కనంగన్‌ తిం “*అనువాద్య మనుక్తేవ నవిధేయ ముడీరయేత్‌ * (అనువాద్యాంళమును జెప్పకయే విధేయాంశమును జెప్పరాదు.) అని న్యాయము ప్రధానభూతమగు వర్ణ్యాంళమ ప్రధానముగా వర్ణింప(బడినచో నవిమృష్టవిధేయము (అవిమృష్టముజా

త్తగ్ర౦0 కావ్యాలంకారసంగం0వాము (ప్రధానముగా న పేక్షింపంబడని లేక (వధానముగా విమర్శింపంబిడని విధే యము=విధేయాంశము గలది. అని వ్యుత్పత్యర్థము) “వాండు మూర్ధుండు అనుచో 'వాండు అనువాద్యము లేక ఉద్దేశ్యము “మూర్ధండు విధేయాంశము ఇట మొదట ననువాద్యమును బిమ్మట విధేయమును గలదు ఆట్లుగాక “మూర్థుండు వాండు అన్నచో విధేయాంశము ముదటను అనువాద్యాంశము తరువాతను వచ్చినవి. ఇది యవిమృష్ట విధేయాంళశము ఇళ్లే ' వసంతము నవనవ సంపుల్టలతాంతము” అన్నచో వసంత మనువాద్యమును నవ.., లతాంతము విధేయమునగును ఇట నట్టుగాక “నవనవ ,. లతాంతము వనంతము' అని యున్నది. విధేయము ముందును నను ద్య ము తరువాతను వచ్చినవి కాన నవిమృష్ట విధేయాంళము. “స్వర్గగామటికావిలుంరనవృధోచ్చూనై& కిమేభిర్భుజై 8” (స్వర్గమను నౌక చిన్న పల్లెను గొల్ప(గొట్టుటచే వృధగా బలిసిన యీ చేతులుండియేమి (ప్రయోజనము ?) అనుచో భుజముల బలుపు వ్యర్థము" అని తేలినది ఇట పై యర్థము విధేయము.. “బలుపు అనువాద్యము లేక ఉద్దేక్యము అను వాద్యము ముందును విధేయము వీమ్మటను నుండవలసి యుండంగాం గవి శారుమారుగా [బయోగించెను ఇది దోషము ఇల్లే వారు పాపులు, అనవలసియుండ *పొపులువారు అన్నచో నిదే దోషము ఇది వాక్యగతము గాదనియు( బదగతమేకాని సమాస గతమనియు. గొందతి యభ్యిపాయము. సమాసగతమే యన్నచో 'పాపులువారు మూద్ధండు వాడు మొదలగు తావుంతో సమానములేదు కావున సమాసగతమే యని నియమింప వీలులేదు. ౧౭ పరుషము (దుళ్ళ 9వము లేక (శులికటువు, శం. |శుతికటువులై న పదములు కృతింబరుషమ.లనంగం జెలంంగు నిల గు ధేడ్డా పతి మూర్చధృళార్జోడ్వధి వతి. గొలు నఫఖీష్షసిగ్గిఫలిమున కనంగన్‌ ౨౧ జాతీ లది చెవులకు. గథినముగా6 దాంకు పదము పరువము. “క్కుధేడ్డా ఇత్యాది ఈము పరువము. [శుతిదుష్టాదరయో దోషా అనిత్యా యే చ దర్శితాః ఛచ్వన్యాత్మన్యేవ శృంగారే తే హేయా ఇత్యుదాహృతాః

చళఠు ర్థాశ్వాసము ప!

“అనిత్యములగు [శుతిదుష్టాదిదోషములు ధ్వన్యాళ్మభళూత మగు శృంగా రముననే హేయములు అని ధ్వనికారుండు చెప్పుటచే నీ పరుషరూపదోవ మనిత్యము కోమలపదరచన గల శృంగార, కరుణ శాంతములలో నిది దోవ మగును కాని కాద, వీర, భయానక అద్భుతరశనములలో నిది దోషముగాదు. మతజియు నట గుణమేయగును

ఈ గంథకర్త దర్చణకార [పకాళకారాదులు తెలిపిన “ఆనుచితార్థ" దోషమును దెలుపలేదు. దాని నిట జూఫపుదుము

“కూరా అమరతాం యాంతి పళశుభూతా రణాధ్వరే ( రణయజ్ఞమున ఐకువుల్లై శూరులు దేవత్వమును బొందుచున్నారు ) అనుచో “పళ”. శబ్దము విజికితనమును వ్య క్త్రపజచుచున్నది ఏలన బశువు (మే) యజ్ఞమున ఐలాత్కార ముగా( గట్టి వధింపంబడుచున్నది అది కట్టంఐిడునపుడు కాని వధింప(బడునపుడుగాని తన వికమాదులను (దర్శించుట లేదు పైంగాందాలి పోవ యత్నించును శూరులు ళతువులు దమ్ము. బట్టవచ్చినపుడు తుదివణకును టోరాడి వీరమరణము నౌందవలెకు. అట్టుగాక పాటిపోవుట వీరధర్య్మముగాదు ఇట( బఐపుత్వారోపణముచే. శూరులు పిలికిపందలను ననుచిత మగు నర్థము వచ్చుచున్నది. కాన నిది యనుచితార్థరూపదోషము.

దర్పణకార, కావ్య పకాశకారులు “ఆపుష్టమును ఆర్థదోషముగాం బరి గణించిరి. ఇతండు పదదోషముగా గణించెిను. వార్యసయోజకదోవషమును దెలుపలేదు ఆది యపుష్టారముగానే వారు గణించిరి

దర్బణకార (ప్రకాశళారులు ఐబదదోవములు పదునాజే తెలివీరి (వఠాప రుదడ్రీయకర్రయు బట్టుమూర్తియు. ఐదునే/తు దెలివిరి ఈ పదునేండింటిలో వారిచ్చిన ఆనుచితదోషము లేదు వా రీయని అపుష్టదోషమును” వీరిచ్చిరి మలియు నధికముగా అ(పపయోజకదోషము' నిచ్చిరి

దర్చణకారుండు నిరర్ధకము, అసమర్ధము చ్యుతనంస్కారము అను మూడును గేవల పదదోషములనియు దృుళ్ళవ త్రివిధాళ్టీల, అనుచితార్థ అపప్రయు క్త, (గామ్య, అప్రతీతిక సందిద్ధ నేయార్ధ నిహతార్థ అవాచక, క్లిష్ట విరుద్ధమతిక్కత్తు అవిమృష్ణ విధేయాంశము లను పదమూండును బద వాక్యోళభయదోషము అనియు మజల వీనిలో దుళ్ళువ తత్రివిధాశ్చీల నేయార్థ నిహతార్థ అవాచకదోషములు పదాంశనునం గూడ సంభవించు ననియును జెప్పెను క్లీన్ట, ఆవిమృష్ణవిధేయాంశ, విరుద్ధమతికృద్దోషములు సమాసము*- వందే సంభవించునని కావ్య_పకొళకారాదులు దెలిపిరి

దర్చణాకారు(డిచ్చిన పదాంశదోవముల కుదాహరణములను జూపుదుము...

శర శాన్యాలంకొారసం[గ్రవాము ౧ వచొంశదు శ్ర్ధవదోపము “తర్గచ్చ సిద్ధా కురు దేవకార్యం” ఇట సిద్ధ్యై పదముయొక్క యంళ మైన “థె” వర్ణము (శుతికటువుగా నున్నది పవ పదాంశరూప దుృశ్శవదోషమునకు భేదమేమి? యన్నచో వర్ణ చ్వయము దుశ్శవముగా నున్నచో. బదదోష మనియు నేకవర్ణము దృుళ్శవముగా నున్నచో బదాంశదోష మనియును బండితుల యలి పాయము. తం పదాంశాళ్లీ ఇ దోషము “పాణిఃపల్లపేలవః” అనుచో “పేలవి పదాంళమగు “పేలి అను వర్ణద్యయము లాట భాషయందు వృషణార్థకమై యశ్శీల రూపదోషమగుచున్నది *లాట భావ తెలిసీనవారికే యిందలి యీ లత గోచరించును. ఇతరులకుగాదు ఒక భాషలోని యొకపదము మఠటొకభాషలో నశీలార్థక మయినంత మ్మాతమున చానిని. బ్రయోగింపకా దనుట యెట్టు పొనంగును ? అరవభాషలో “ఆతు అన గృహమని యర్థము ఆంధళాషలో నోపద మళ్లీ లార్డకము కావున నరవభావలో నీ పదమును [బయోగింపరాదనుట యెట్లు ? ఆకవవారి కందలి యశ్నీ లత్‌ యెట్లు గోచరించును ? కావున సంస్స్యృతభాషలోనే యీ పదాంళ మళ్లీ లార్థమును పెలుపుచున్నచో నది దోషమగును కాన నిట *పేలనొ పదములోని పదాంళ మగు “పేలి యకునది యశ్లీ లార్థకముగా మనము [గహింపనక్కలచేదు. ఇక దీని కుదాహరణము 'గుద్దలి అను పదములోని పదాంశమగు “గుద్ద” అనునది. ఈది యాం[ధభాషలో నళ్లీ లార్థకమే “గ్వద్దంట (దవ్వి (తవ్వి” ఇత్యాది (పయోగములును గలవు బహుళః ఆకాలమున నది యళ్శీ లార్థమున లోక వ్యవహారమున( గానరాక యుండవచ్చును. ఈ కాలమున నది యశ్లీ లమే “గుద్ది శబ్దిము గుదళబ్దభవమైనను యోన్యర్థమున రూఢమైయున్నది. ఠి పదాంళ నేయార్థక దోవము “సం[గామే నిహతాశ్శూరా వచోవాణత్వమాగతాః” (సం గామమున మరణించిన శూరులు వచోవాణత్వమును (గీర్వాణత్వమును ల దేవక్పుమును బొండిరి. ఇట '*వచోవాణ,. శబ్దము గీర్వాణార్థకముగా గల్పింపంబడినటి కాని యీ యర్థమును బోధింప నాశబ్దమ. నకు సామర్థ్యము లేదు. ఏలన, నమ స్రమగు “గీర్వాణ” శబ్దద్వయ మే యా యర్థమునందు రూఢము. వచోవాణ శబ్దమునందలి యేకదేశ మగు వచళ్ళ్శబ్దముచే గి" శబ్దమును లవక్షింప(వేయుట నేయార్థము రూఢి [పయోజననములలో నేదేని నొకదానిని

చతుర్థాశ్వాసము కిక బట్టి లవ్యార్ధము వచ్చును ఇట వచోవాద్రే కదేళమగు వచళ్శబ్దమునకు “గీ శృబ్దమును_టోధింప రూఢి ప్రయోజనములు. రెండును లేవు. నేయార్థమనం శ్‌విక ల్పితార్థము గదా: ౪. పదాంళనివాతార్థక దోషము “ధాశుమత్తాం గిరిర్థ త్తే (వర్వతము రజతాధిధాతువులను గలిగియంటను చహించుచున్నది.) మత్త శబ్దము “మవిరాపానమత్తురాలు అను నర్థముననే (బసిద్ధము కాని ధాతువులను గలిగియండుటి “ధాతవః అస్మీన్‌ సంకీతి ధాతు మాన్‌ తన్య భావః ధాతుమత్తా” అనునర్ధమున నప్రసిద్దము. ఇట( బదైకదేళ మగు “మత్తా యను వర్ణద్వయమును న్యవసిద్ధమైన యర్థమునః బయ క్రమైనది ౫. వచాంశావాచకదోషము “వర్ణ్యతే కిం మవిసేనో విజేయో యస్య తారకః” (ఎవరిచేందారకాను రండు విజితుండయ్యెనో యా మహా సేనుని వర్జింపవలసిన పని యేమున్నది?)అను నెడ “విజిత అనుభూతకాలిక 'క్త' (వత్యయార్థమున న ర్ల్హళక్యాద్యర్థవోధక మగు 'య' ప్రత్యయ (జేయ) మువయోగింపంబడినది. య (ప్రత్యయము క్ర (పత్యయార్థవాచకము గాదు వాళ శ్రటోవములు సీ, అక్రమంబు, విసంధి, (ప్మకమళభంగంబు, పునరు_క్షియుత మసంపూర్ణ తరము; వాక్యసం కీర్ణ ంబు, వ్యాకీర్ణ్య, మధిళకవ దంబు వాచ్యవివర్డితం, బరీతి, న్యూనోపమం, బధికోపమంబు సమ్మా్ల పునచా_త్త, మస్థానఘనవమోన, మనియతచ్చందంబు, యతిభంగము, పత్ర కర్షంబు, భిన్నలింగంబు ఖిన్న గీ వచన, మ్యకియ సందింధవర్జితములు వాక్యగర్భితమును, నన వాక్థదోష వితతు లిరువది రెండయి వినుతి/గాంచు వీని లతణలత్యుముల్‌ వి_న్తరింతు. తిని

తీరిక కావ్యాలంకారసం(గహము ౧ అకమము ౨ విసంధి ౭ వకమభంగము. ౪ పునరుక్తి ౫ అసంపూర్ణము ౬ వాక్యసంకీర్ణము ౭ వ్యాకీర్ణము ౮ అధికవదము ౯ వాచ్యవివర్ణికము, ౧౦ ఆరీతికము ౧౧ న్యూనోసమము ౧౨ అధికోప మము ౧౭౩. సమౌప్త పునరాత్తము ౧౪ ఆస్థాన ఫమాసము ౧౫ అనియత చృందము ౧౬ యతిభంగము. ౧౭ పత్యత్పకర్షము ౧౮. భిన్నలింగము. ౧౯ భిన్నవచనము ౨౦ అ్యక్రియము విం సంబంధవర్ణితము, ఎలి రిం వాక్య గర్భితము అని వాక్యదోషము లిరువదిరెండు. పతాపర్నుదీయకారుండు “శబ్ద హీనము విసర్లలుప్తము అను మటి రెండు దోషములను గలివి యిరువదినాన్లు గణీించెను దర్పజకారు(డు దుళ్శవత్వాదులగు పదుమూః,డు దోషములు పదవాక్యో భయసాధారణము లని చెప్పినట్టు తెలిపియుంటిమి, ఈ దోషములు కేవల , వాక్యమునందే సంభవించును ౧ అక్రమము దీనిని విద్యానాథుండు [కమ్మభష్టమనియు, వామను( డప కమమనియును' వ్యవహరించిరి కం. [కమహీన మ[కమం బగు, సమధికమగు నితనికీర్తి శౌార్యచ్భాయా నముదయమ. నకున్‌ దినకర హిమకరకిరణోత్కరంబు లెనయే ? యనగన్‌. ౨8 (క్రమమును విడుచుట యక్రమదోషము. “వీనికీ ర్రిశౌర్యకొంతులకు సూర్యచలదకిరణములు సాటీయా ొ అనుచోం గీర్తికాంతి చం[దకాంతితో శౌర్యకాంతి నూర్యకాంతితో సౌటియా ? యని చెప్పవలసియున్నది. చంద నూర్యకిరణము లనవలసియుండ సూర్యచం(ద్రకిరణములనుట య్యక్రమదోషము. ఈ య్మకమదోషము శళబ్దార్టభేదములచే ద్వివిధము. ఇది శద్దా క్రమము “తురంగ మధ మాతంగం (పయాచ్చాస్కై మదాలసం” (తురంగమును గానీ మాతంగమును గానీ వీసికిమ్ము) అనుచో( (ఐధానార్థమైన మాతంగ మును [బథమమునం దురంగమును విమ్మటను నిర్దేశింపవలసి యుంట నాకమము విడువ(బడినది. ఇది యర్శ్ధాక్రమము దర్పణకార, (ప్రకాశకారాదులీ య్యకమదోషము నీ విధముగా శ్దా (మ, అర్థ్మాకమరూపమునం దెలుపక “శబ్దము నముచితస్థానమున. [బయో

[80] చతుర్థాశ్వాసము శీకిల్‌ గింప(బడక భిన్నస్థానమునం (బయోగింపంబడుటో య[క్రమదోష మని తెలివిరి, ఎట్టన, ద్వయం గతం సంప్రతి శోచనీయతాం నమాగమృపొర్థనయా కపొలిన॥ కశలాచ సా కాంతిమతీ కలావత స్త్వ మన్య లోకస్య చ న్నేతకొముదీ. అవ. ఇది కుమారసంభవములోనిది వటువు పార్వతీదేవితో ననుచున్నా4డు “శివసమాగమును బార్థించుటవలన రెండువస్తువులు శోచసీయ స్థితిని బౌందుచున్నవి. కలావంతు. డగు చందుని కాంతిమంత మగు కళయు, లోత నేత్రములకు. జం దికవగు నివును (శోచనీయ లగుచున్నారు ) ఇట క్లొకమున “కలా చ త్వంచ” అని “త్యం నీమ్మటనే యంత వలసిన “చ కారము "లోకస్య విమ్మట నుండుట య్యక్రమదోషము, అకమ డోవమన నిట్టిదియే. ౨, వినంధి కం. అపగతలవణమును, [గా మ్యపుసంధియుం దగ విసంధియనం దగు “నరిగె న్నపరగిరి కినుం. డనంగా నృపు లొప్పదు రధిక గుణపీని ద్రతనంగన్‌ . తి౪ లక్షణహీనమగు సంధియు ననంగా విళుద్ధనంధియు, అపండితులు (ప్రయోగించిన నంధియ విసంధి 'అరిగెన్‌ + అపరగిరి జ ఆరిగెన్నపరగిరి" అని నకారము నకు దిత్త్వము వచ్చుటకు లక్షణము గానరాదు సంస్కృతమున నిట్టి సంధి 'సన్నచ్యుతః అనుచోట్ట సౌధువే కాని యాంధ్రమున “లుక్సం శ్రేషౌ నాచి (దుతన్య” ఆని యాం ధళ్యచింతామణి “ంశ్రేషమును ని'ేధించెను కాన నిది దోషము కాని నన్నయభట్టార షండ్తే “ఆర్బి ష్టసలఖి” (అన్‌ +ఇమ్షనఖి) అనియు “సర్వమున్నతని అని పోతనగారును వింగళి నూరనాదులును నీ సంధిని. బబయోగించిరి. విన్నిదతన్‌ + అనంగన్‌ = వివ్మిదతనంగ అని సంధిచేయట దోవముం ఇ(కొదులకుం దప్ప (దుత పకృతికములకు సంధిలేదని ళాస్త్రము దాన నిది (గ్రామ్యపుసంధి (గామ్థములన( బామరులు పామరులుచేయు సంధియని యర్థము ఇట (గ్రంథకర్త “"అపగతలక్షణమును (గ్రామ్యపు సంధియో అని విసంధిదోవమును ద్వివిధముగా( జెప్పిన ట్లుబాహరణ ద్వయము వలనం గాన

నగును కాని [గ్రామ్యపుసంధి యన్నను నపగతలక్షణ సంధియన్నను విరుద్ధ సంధి యేగదా “*విసంధి యన విరుద్ధసంధి” (వ్యాకరణ విరుద్ధసంధి) యన్న జాలునుగదా ః వై(జూపిన రెండుసంధులును విరుద్ధసంధులేకదా కావున నీ లవ జము వాగుగాలేదు

యత్‌ సంధిచేయకుంటగాని, విరూపసంధి (కర్ణకఠోరమగు సంధి చేయటగాన విసంధి) అను లదణము. దీనికన్న మేలైనది. ఏలన నిట విరూపసంధియన్న. గర్జకఠోరముగాం జేయునంధి అని యర్థము నాతండిచ్చెను. (పతాపరుద్రీయ లష్షణమున కుదాహరణములీవి. “కౌర్యాణి ఈ దృశాన్యాసన్‌ ఇట సంధిచేయ ఐడలేదు “పృథ్రేశ్వర్యం క్వృవా గతం” ఇట పృథ్ర్వేశ్వర్య మనుచోటః గర్జకథోరమగు సంధి చే.ష/ంబడినది

వామను(డు "పదసంధేర్రేరూవ్యం విశ్రేషోఒ౬శ్సీలత్వం, కషన్టత్వంచ” (సంధియొక్క వైరూపష్యమనంగా విసంధి అన(గా) విశ్రేషము ఆశ్రీలత్వము కష్టత్వము అని లక్షణము నుడివెను విశ్రేష మన సంధి చేయకుండుటయే ఉదా. రాముడు ఏగుదెంచె అశ్టీల సంధియన నశ్రీలార్థమును సూచించు నంధి ఉదా నీచు+ఉల్లిపాయ=వీచుల్లిపాయ. కష్టత్వ మన దుళ్ళంవత్వము అదియే కర్ణకతోరముగా నుండు సంధి ఉదా వృత శ్వర్యము మొ సాహిత్యదర్చణ కావ్య [పకాళకారాదు లీ వామనుని భేదములనే స్వీకరించిరి

6. (ప క్‌ మభ౦ంగము ఆ. వె. (పక్రమంబు విడునం (బక్రమభళంగంబు "శౌరి చానవారి(, జక ధారి, నళవు, నమితవిభవు ననవద్యచారి (తు, విష్ణుంగొల్తు జిష్ణుం; గృష్షు ననంగ,

(ప్రారంభించిన మార్గమును విడిచినచో. (బ_కమభంగము రెండవ పొద మున 'కౌరి దానవారి, జకధారి” అని “రి వర్ణాంతముగా మూండు పదములను జెప్పి మూండనపాదమున అభవు అమితవిభవు అని “వు వర్థాంతముతో నారంభించి రెండుపదములను మాత్రమే చెప్పి పిమ్మట ననవద్యచార్నితు అని నొడివి నాల్గవ పాదమున “విష్ణుంగొల్లు. అిష్టు శృష్దు(ననంగ' అని విశేషణముల నడుము 'గొల్లి పదమనం జేర్చుటచే రెండవపాదమున నారంభించిన మార్గము విడువ(బడినది. ఇవ్విధము _ష్మృకమభంగము

“ఏవ ముక్తో మంతిముఖ్యై రావణః ప్రత్యభాషత" మం్యతులచే నీ విధముగా చెప్పబడిన రావణుడు (ప్రత్యుత్తరించెను.) 'ఉక్తః' అని

చతుర్థాశ్వానము శీరీ? వచధాతువుతో నారంభింపంబడినపుడు [పతివచనము గూడ నా ధాతువుతోడనే చెప్పవలెను, ఎట్టన రావణః (పత్యవోచత అని యుండవలెను. కాని యిట్టి ప్మకమభంగ దోషములు చేయని కవియే యుండండు. కావునం బై పద్మమున నున్న ట్టి దోషములవంటి దోషములు చేయరాదు. ౪. పునరుక్రి కం* ఎనయంగ శజ్రార్థంబులు పునరుక్తములై న నదియె పునరు క్రియుతం బన దగు, జకాంచలమున దనుజావళి. ద్రుంచు6 జ కధరు డిత. డన(గన్‌, ౨౬ శబ్దమును అర్థమును మజల నదేవిధమున( (పయోగింపం బడినచోః బునరుక్తిదోషము దీనిని దర్పణకారాదులు కధితపదము అనిరి *చ[కాం చలమున( జ్మకధిరుండు దనుజావళినిం [దుంచును” అన్నచోట “చ[కి పదమదే యర్థమునం బునరు క్తమైనది ఒకానొకచో నీ పునరుక్తి దోషము గుణమే యగును, ఎట్టన,

" ఉదేతీ సవితా తృొమస్తామ ఏవాన్తమేతి చ (త్నామరూపుండై నూరు డుదయించు చున్నాండు. తామరూపుండు గానే య_న్రమించుచున్నాండు ) ఇట నొకే యర్ధముగల త్యామళబ్ధము పునరుక్తమైనది అయినను దోషముగాదు

వలన నిట నుధ్ధేక్య పతినిర్హళ్యములు గాన దోషములేదు ఇట్టిచో “ర క్త ఏవాస్త మేతిచ అని రెండవపాదమును మార్చితిమేని నర్థాంతరముగాకున్నను నర్థాంత రమువలె భాసించుచు( (బతినిర్దేళ్యపతీతిని గప్పివేయను, కావున నుద్ధేళ్య పతిని ర్థేళ్యవిషయమునం బునరు క్రి దోషముగాదు గుణమే యగును. మజణియు నర్థాంతరసం కమీత వాచ్యమునకు (కమలాక్షు నర్చించు కరములు కరములు ) బునరు క్తి దోషముగాదు మటియు, విషాదే విస్మయే వార్షే దైన్మే కోపేఒవధారణే (వసారనేఒనుకంవాయాం ద్విన్రిరు కం న దువ్యతి విషాద విస్మయ హర్ష దైన్య కోప అవధారణ, (వసాదన, అను కంపలయందు. బునరు క్తి దోషముగాదు గుణమే యగును అయ్యో అయ్యో (విషాదము) బౌళౌర ః (విస్మయము) బళి లీ (వర్షము) కట కటా (దైన్మము)పో పో। (కోపము) వాండేః వాడే

శ69 కొవ్యాలంకారీసం[గ్ర వము (ఆవధారణము) రమ్ము ః రమ్ము ॥ ((వసాదనము) పాపము పాపము (ఆను కంప). ఇట్టీయెడం బునరుక్తి దోషముగాదు ఏలన, నా పునరుక్తి విషాదాది వ్యంజక మగుచున్నది. కాన గుణమే యగును. ౫ అపూర్ణము కం ధరలొ"6 (గియాన్వయంబుల నలిపోనిదపూర్జ మనంగ సన్నుతి శెక్కున్‌ నరపతిశో యొసంగ (ద్రవ్యము బరగంగ నౌదార్యళాలి ఐబవుళము నన(గన్‌. ౨8 సంపూర్ణమగు [కియాన్వయము లేనిది “అపూర్ణము” “నరపతి బవాంశముగా (దవ్య మె. సంగ(గా నొదార్యళాలి” అన్నచో! (గియలేదు. “అఆనంఐడును లేక “యగును* అని [కియాపద ముండవలయును అది లేకున్నచో వాక్య మసంపూర్ణము. [పతాపరు[ద్రీయోదాహరణ మింతకన్న మేలుగానున్నదడి. దీనిని దర్పణకార ప్రకాశకారులు దెలుపలేదు. శై లేన్వస్మాకమా వాసో వన్రేేస్సోచ్చ ర్రసీతొ వయం మృగైై ర్భృంధుమతళ్చాస్మాన్‌ వళ్యన్‌ ధాతా వమోదఠాం. "మా నివాసములు శ్రైలములు ; వన్యాహారముతో మే మూపిరిగొని యున్నాము మృగ బాంధవుల మగు మమ్ము. జూచుచు విధి (పమోదపడనిమ్ము” ఇట క్రైలవాసులమును వన్యవృత్తులమును మృగబాందవులమును నగు మమ్ము. జూచి విధి ప్రమోద మొంద నిమ్ము అని యుద్దిష్టారము. “పళ్యన్‌" అను శతంతము వై శ్లోకవాక్యములో సీ విధముగా నన్వయించుటలేదు. “మృగై రృంధుమతళ్చాస్మాన్‌' అనుదానితోనే యన్వయించుచున్నది మిగిలిన రెండు వాక్యములతో నన్వయింపకున్నది కాన నసంపూర్ణము. ఈ నరస భూపాలీ యోదాహరణమున నిట్టి యసంపూర్ణత కానరాదు. ఓ వాక్యనంకీర్ణ ము ణి కం, పకడ వాక్యాంతరిత వ చాకీర్ణ ము వాళ్యకీర్ణ మగు “*బొోగడుదురి భూకాంతుండు జను లెల్ల న నేళగుణాన్వితు. డ టంచు నిలలో ననంగన్‌. తలా ఇనరపతి యొసంగును

చతు ర్ధాళ్వా నము 460 వాక్యాంతరపద ములతో వాక్యాంతరపదములు సంకీర్ణములగుట వాక్య సంకీర్షము ఈభూకాంతు(. డనేక గుణాన్వితుండనుచు నిలలో( జనులెల్ల( టొగడుదురు. ఇట నీ రెండువాక్యములలోని పదములును నంకీర్థత నొందినవి. దీనిని దర్చణకారాదులు “సంకీర్ణ మనిరి. కం. (శాంతికరంబగు నన్వ్యయ మెంతయు ఇ్యాకీర్ణ మయ్యె “నిడుండు తిలకముం గుంతలమ.ల6 గాంతకును ల శాంతంబులు సెరువు6 డివ్వ్చు డలరు ననంగన్‌. వగా "టిలకమిడు(డు; కాంతకు (గుంతలముల లతాంతములు 'సెరువుండు' ఆని యన్వయము *తిలకమును గుంతలముల నిడు(డు అను (థాంతికరమగు నన యము గలుగుచున్నది. దర ఏణకాలాదులు దీనిని “ఆస్థానపదదోవము” అని పేర్కొనిరి (ఫ్టానముగాని స్థానమున బదము నుంచుట.) లే ౮, అఆధికపదము కం. తలంపగ మిక్కిలిపదనులు గలిగినయది యధికపదము “'కమలతారికళా కలితవిలాససముల్ల వ దలఘుయళోవిభవళాలి యగు నితండన(గన్‌. ఠం ఆర్థమునుటోధింపవలసిన ఐబదములకన్న నథికపదములుండుట యధికవద దోనషము. ఇందు “కమలారి- యళళ్ళాలి” అన్న జాలును. లోధింపవలసిన యర్థమువచ్చును. కళాకలితవిలాస అలఘు విభవ పదము అధికములు. కా మృదుశీలపాజి" ఇట శీలపద మధికము “పల్లవాకృతి రక్తోష్టి" ఇట నా కృతిపద మధికము “పల్లవర క్తోస్టి” అన్నంజాలును వాండొకవలుకుం బలికెను ఇట( *“ఐలికనుి ఆను క్రియావదముచేతనే గతార్థమగుచుండ మజల “ఫలుకు అని వాడుట యధికము జఒకానొకచో విశేషణము నుపయోగించుటతై యట్లు (పయోగించవచ్చును ఎట్లన “వాడొక మధురమగు పలుకును బలికెను”. ఇట “మధురము'ఆను విశేషణము వలుకునకు వేయంబడినది ఇది దోవముకాది, వి శేషణములేక యిట్లు వయోగించుటడోవమే మజియు. [బఐంధములయందు జెష్పదగిన విషయమును సంగ్రహముగా. ఇప్ఫృవలయును దీని నాంగ్గమున

470 కావ్యాలంకార సంగ హము ౯౪71౧ అందురు. కానీ యతివిస్తారముగా€ జప్పుటయు నీ యధికపద దోషమే యగును కొలంది పదములతో నధికవగు నర్ధమును దెలుపవలయును అట్లు తెలుపుట యొక ,పతిభాలవణము దాననే రమణీయత్వము గలుగును తిక్కనయందీ సం[గవారూప్మప్రతిభ కాననగును “రమణియార్థ ప్రతిపాదక శబ్దః కొవ్యం” అను అక్షణమునందలి రమణియపవముచేతనే యీ యర్థము స్ఫ్సురించును. కౌల(దిపదములతో నధికార్థమును జెప్పుట రమణీయముకాని యతివిస్తారముగా(జెప్పుట రమణీయము గాదుగదా భోజుండిద్దానిని “సంక్షేపము' ఆను గుణమని చెప్పెను అట్టుమూర్తి సీరికాపద్యములలోని 2౧వ పద్యమున “చోరుని యర్థసం[గహము” *ని యీ గుణము చోరునియందు గలదని నుడివెను విషాదే విస్మయే, వర్షే, దైన్యే కో పేజవధారణే ప్రసాదనేఒనుకంపాయాం ద్విస్రిరుక్తం న శువ్యతి వీషాదమున, విస్మయమున హార్షమున, దైన్యమునం గోపమున, అవ ధాకణమున( (బసాదమున, అనుకంపయందును అధికపదము దోషముగాదు గుణమే యగును ఆన(గా వక్త విషాదాదులతో మాటలాడునపు డధికపదము దోషము గాదు. విషాదమున “అయ్యో : అక్కటా । కటకటా ! అని [పయోగింతురు, ఇందు విషాదము సూచింప నొక్కటేచాలును మిగిలిన వధిక పదములే. కొని యిట దోవము_ గాదు. ఇళ్లే మిగిలిన విస్మయాదులందును [గహింపవలేను మజియు నీ విషాదులందు బునరు క్రియును దోషముగాదని తెలివితిమి, ణా, వాచ్యవివర్డి తము జి అ. వె. వాచ్యముజ్జగింప వాచ్యవివర్జితం బన6గ 'వెగడు “నాజి నభవునై నం 'చెగడు నతని బాహుదీప్తాని” యనునెడ నొజీ నభవుం చెగడు ననుచుంబలుక. తిం తప్పళ చెప్పవలసినడానిని విడిచివేయట వాచ్యవివర్ణితదోషము “ఇతని బాహుందీప్తాసి యాజి నభవునై నం దెగడు” అనవలసియుండ “ఐన' అనుదానిని విడిది “అటి నభవు( దెగడు” అని చెవ్పినచో దోషము తప్పక “*ఐన' అను దానిని. జెప్పవలయును ఈదోషమును వాద్యానభిధానమని దర్పణ ళారుండును అనభిపాతవాచ్య మని [ప్రకాళశకారుండును వాకొనిరి,

చతుర్దాళ్వానము శ?। ౧౦. అరీతి కం. రనమున కనుచిత మగు వద వినర 'మరీతి' యన+బొల్చు; విటజనహృాదయ (గననాగవా(గగహిళ దృ ప్టినమ(గోద(గ మతివ కృంగారమనన్‌. లి౨ రనమున కనుచితమగు రీతియున్నచో నరీతిదోవమగును ఆ యవతి యందము విటజనవృాదయములను [గసించుటయందుః బట్టుదలగల చూపులతో సమగమైనది. ఇట నీ రీతి శృంగారమున కనుకూలముగాదు. ళృంగారమునకు( గోమరి వదబంధమును, అసమాసగాని యల్బసమాసగాని యగు రచనయును నను కూలములు, మ తనకున్‌ నేర్చుచు వీణెపారమును జెంతన్నొజ్ఞ గూర్చుండి డీ నిని వాయింపుము । దీనిమీటుము ః ననున్‌ మెచ్చెంతువేన్‌ నీ కుపా యనమిత్తున్నని మీటుచున్న తను ముద్దాడంగ మేల్‌ మేల్‌ లభిం చెను మాదొడ్డగురుండు నాకనుచు ముంచెన్‌ శిష్య చిర్నవ్వులన్‌, ఇట్టి యసమాసమును గోమలబంధమును నగు రచన ళృంగారమున కను కూలము దీర్పసమాసమువలన నర్థము స్ఫుటముగా నవిలంబముగా గోచరింపక రసానుభవమునకు (బతిబంధక మగును థీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణ గారి శృంగారవీధిలో ముప్పాతిక మువ్వీనము పద్యము లీ దోషదూషితము లగును. అందలి పద్యము లన్నియు దీర్చ సమానభూయిష్టములై శృంగారమునకు. (బతిఐంధకములై యున్నవి ఇత్లే ల్నౌదరసమునకు దీర్హ సమానత్వమును, వికటవర్ణత్వమును నముచితములు. ఎట్టన శా. దుర్వారోద్యమ బావునికమ రసాస్తోక పతాపస్పుర ద్గర్వాలధపతివీర నిర్మధనవిద్యాపారగుల్‌ మత్పతుల్‌ గీర్వాణాకృతులేవురిఫ్టు నిను దోర్టీ లన్‌ వెసంగిట్టి గం ధర్వుల్‌ మానము( (భాణముంగొనుట తధ్యంబెమ్మెయిం గీచకా ! ఈరీతి ర్మౌాదరసానుకూలము, ఆసమాసమగు రచన దీని కనుచితము చ. ఖలు లయి నా-డు లక్కయిలుగాల్సి, విషాన్నము+ జూదపుం గొలువు( (బవేళ పెట్టి మము [గూరత జ్లీవధనంబు లందు! బే దల నొనరించి చాలకది దౌపదింగొప్పును బట్టి యీడ్చి బీ రల సళ నొచ్చినటి ధృతరాష్ట్రజు లేం గలుగంగ స్వస్థులే శి

48 కావ్యాలంకారనం[గహము

ఇట్టీ శథిలమగు రచన శాదమునక్ష దగదు మిగిలిన రసములయందు గూడ( (బతికూలరచన నూపాంపవలెను ఈ దోషమును దర్చణకారాదులు వర్ణ పతికూలతాదోష మనిరి,

౧౧, న్యూనోపమముా౧౨. అధికోపమము

అ. వె. ఉసమ చాలకున్న న్య్యూనోపమం; బధి

శోపమాఖ్య మధికమ.పమ మొన;

మైమవశను( జైన వారి మేఘనిభు. డన

నతివ వల్లి వితలళాళభ యనంగ. తం

ఉపమానకోటిలో( గొజంతయున్నటో న్యూనోపమము అధికమున్నశో నధికోపమము అను దోషములు, “*టంగారుచేల గట్టిన కృష్ణుండు మెటుంగు దీ(గతో( గూడిన మేఘునితో( దుల్యు(డు” అన్నచో నుపమానము సళిపడను శేవలము మేఘనిభు(శన్నచో నుపమేయకోటిలోని “*బంగారుచేలికుం దగిన ట్లుపమానకోటిలో. ఐదములేమి(గొఆంత 'యేర్చడును కావున న్యూనోపమగును. “అతివ చిగిరించిన తీ/గవలె నున్నది" ఆనుచోట “భూషణములు ధరించిన యతివి అని యున్నచో నుపమానము సరిపడును. ఆదిలేమి నుపమానకోటిలోని “*వల్లవితొ పద మధికము కాన నధికోపమము. దర్పణకారాదు లీ రెంటిని నధిక పదత్వ, న్యూనపదత్వ దోవషములలోనే చేర్చిరి

౧8. నమా_వ్ష పునరా_త్తము కం. [కమముడిగి మగుడం బూనిన

వమా _ప్తపునరా త్తమయ్యె; శాళ్వతు నభథవుం

గమలాతు€, గమలనాభళుం,

గమలాపతి(గొల్తు ముక్తి శ విభు ననంగాన్‌. న!

సమా ప్తమయినదానినిి. దిరిగి పూనుట సమా ప్తపునరా త్తదోషము. “కమలావు...ము క్రి కై" అనుచోట వాక్యము సమా_ప్రమైనది. మలల 'విభున్‌" అని వేజొకటి దానికి విశేషణాంతరము చేయబడినది ఇది దోషము ఈ విధముగా వాక్యము నమా ప్తమైన వీమ్మట విశేషణాంతరము _పయ కృమైన చోటనే సమా వ్రపునరా త్రదోవము ఖిన్నమగు వాక్యాంతరమును _బయోగించినచో ధోషములేదు దగీనికుదావారణమును బత్యత్చకర్షదోషమునంజూపుడుము.

చతుర్ధాశ్వానము శీలి ౧౪. అన్థానసమాసము కం. అపదసమాన౦ బస్థా నవటునమానంబు; “రిపుల ననిందునిమెద 'నే నిపు” డని వికట భుకుటీ విపుల[కోధాంధు. డయ్యె వీరుం డనంగన్‌. కా! “రిపుల( దునిమెద నేను' అనునది వీరుని భాషణము వాని మాటల యందు. (గోధము వ్య కము గావలయును “శత్రువులను గాలను నేలనుంాచెదను. వారిని ఖండించి ళాకులకును గద్దలకును వేసెదను' అను నభిిపాయము దెలుపు సమాసము నుపయోగింపవలెను, కాన సముచితసమానము. అట సమాసమును వాడక కవియొక్క. భాషణమున (వికట్మభుకుటీ విపుల (కోధాం ధుండు) పమాసము (పయ క్తమైనది ఇది యస్థానసమాసము* స్థానముగాని స్థానమున సమాసమును వేయట ఈ దోషమొకానొకచో గుణమేయగును రకాశోక కృశోదరీ క్వనుగతా త్యక్షానుర క్రం జనం? నోదృషేతి ముధైవ బాలయసి కిం వాతావధూతం శిరః ? ఉత్కంరాఘటమానవట్పదఘటాసంఘట్టనీష్షచ్చద స్తత్సాదాహతిమంత రేణ భవతః పుష్పోద్గ మోఒయం కుతః? రక్తాశోకమా అనురక్తుండగు నన్ను విడిచి నా పియరాలెటుపోయెను ? నేను జూడలేదని యేల యూరక (తెలిసియ) వాకావధూతమగు శిరస్సు నాడింువు ? కొత్సుక్యముచే (నీ కడకు) వచ్చిన తేంట్ట మొత్తము యొక్క నలుగుడులచే( గొబికి వేయ(/బడిన చిగురాకులు గలదానవ్నై దాని (నా ప్రియరాఖి) ప్రాదతాడనము లేశ నీ వెట్టు చిగురువెట్టుదువు ? ఇట వ్నిపఫలంభమున విరహివాక్యమున దీర్ణ సమాసమనుచితము కొని శానడిగిన దానిని దెలిసీ ము జెప్పక యారక్తాశోకము తల నాడించుచున్నదని విరహి కుపీతుండై నాండు కావున నా కోపమును వ్య క్రముసేయటకు టీర్ణసమా సత్వమును గష్టత్వమును గుణములే యగును ఈ దీర్ష నమాసముతే వ్యకమైన యంగభూతమగు కోప్యపకర్షముచే నంగియగు వ్మిపలంభమునకుత్కర్ష మే కలుగును. మతజియు నడీపర్వతాదివర్ణములందు సమాసముచితముగానే యుండును, ఎట్టన. శా. ఆ కాంబీనగరంబు వెల్వడి సముద్యత్పూగ పున్నాగ రం భాకంకేశిర సాలసాలసు మనః పొళీజధూళీమధూ

ఢీగొత్తీ కావ్యాలంకార సంగ్భవహము శీకేథీ వరగంధవాహ పృథుకాశీచం కమాలంకృత వష్మాక్కపాంగణ చోళమండల మహాగ్రామంబు లీక్షించుచున్‌ శా ఆపీజాధరుండేగి కన్లానియె. బుణ్యఖ్యాత దర్పోళల్ట్సస దైవ ద్వీపవతీసమత్సర వివాద పౌఢిమానర్గళ న్‌ వ్యావల్లత్కర భావళృల్లహరికావర్గావృతవ్యోమముం గావేరీతటినీలలామము నఘౌఘషాళ నోద్దామమున్‌ మ. బహురత్నద్యుతి మేదురోదరరీభాగంబులం బొల్చుని మ్మిహికావోర్యమునం జరింతు మెపుడుం (బేమన్నళభోవాహినీ లహరీశీతలగంధ వాహపరిఖేలన్మంజరీసౌరథ [గ హణేందిందిరతుందిలంబులివి మత్కాంతారసంతానముల్‌ . ఈ సమాసరచననుగూర్చి చతుర్ధాశ్వాసములోని గుణవకరణముయొక్క తుదీియందు( జూడవలెను ౧౫. ఛందోభంగము - ౧౬. యతిభంగము కం. ఛందము యతియుం దప్పిన ఛందోయతిభంగములగు సంగతి నితడు కుందేందువిశదయకళుం డై ముందుగ( బూజించినాండు నరవారి ననంగన్‌, 98౬ ఇట రెండవపాదమున ఛందోభంగము కందమున ద్వితీయపాదాంత వర్ణము గురువై యుండవలయును ఇట లఘువుగానే యున్నది. నాల్గవపాదమున యతిభంగము దీనిని దర ఎణకార పకాశకారులు దెలుపలేదు. వామనుడు దెలిపెను, సామాన్యముగా గవులు ఛండోభంగదోషమును జశేయరు. వ్యాకరణ శిరోమణి చలమచర్ధ రంగాచార్యులవారు ఆం[ధపతాపరుద యళశోళభూషణమున నీ క్రింది పద్యమున ఛందోళభంగమును జేసిరి గీ విశ్వవిఖ్యాత కాకతి వీరరు[ద నిరతిశయమైన భూమిపాణ్మిగవోత్స వంబు విని టొటన [వేళ్ళం బాదవీఠి ధరజణిపతులెల్ట గిఆిరి తలలువాల్చి. ఇట మూండవపాదమున ఛందోభంగ మయినది

చతు శళ్ధాళ్వా నము శీ75 సీ వాల్మీకివ్యాసుల వన్నెలదణజుగవే రామభారతసభారామసీమ ? ఇట వాల్మీ కివ్యాసులన్నచో “కి' గురువై ఛందోభంగ మయినది ఇట్టి దోషము లనంగా( దెలు(/గపదములలో సం యుకాతరమునకు (6 బూర్వాత్షరమును గురువు సేయటయ సంస్కృతపదములలో సంయుక్తాక్షరమునకు. బూర్వాకవరమును లఘువు సేయటయు వీరి కవిత్వమున దండోపతండములుగా( గానవచ్చును సంన్కృతభాషలో వ్య స్తపదములలో రేఫ సంయోగమునకు( బూర్వా క్షరము క్వాచితృ్మముగా లఘువుగా గనంబడుచున్న ది ఏకపదమున మాతము గాదు ఎట్టన, “ఆనువజ్య చృకము మొదలగుచోట్ల ను చ వర్ణములు గురు వులే “అల్పవ్యయేన సుందరి [గామ్మజనో మృష్టమళ్నాతి' అనుచో [గాకుం బూర్వాక్షరమగు “రి” వర్ణము లఘువు ఇట్టి లఘుత్వము క్వాచిత్మము అంతే కాని యీ యాచార్యులవారి వలె నాంధధపదమధ్య సంయక్తాక్షరమునకు( బూర్వాషరమును గురువును, సంస్క ఫతపదమధ్య లఘువును జేసినవారు గానరారు ౧౭. వతత9కర్ష ము కం, ఊతి నుత్కర్ణము తక్కిన

బతత్స 95ర్చ ౦బఖు, గవయభల్లూకమృగీ

వితతివి భేదనగ'ర్వా

యతసింవోఫీలమీమవోటవి యన(గన్‌.

(పారంభమునందలి యెత్తుగడ [కమనుగా( బడిపోవుట ఈ పద్యమున బఐత్మత్పకర్షదోషములేదు. ఈ కింది పద్యములు దాహరజీయములు. సీ, ముంగొల సింగారముం గాల మేలు బంగారు రంగారు లంగా ధరించి

దబ్బకాయల! జూచి యబృ్బగారనిపించు గబ్బిగుబ్బల( గంచుకంబు( దొడిగి సీ కమనీయకింకిణీ మఘంటికాసాహ[సమణమణధ్వనిచేత గగన మగల నన్యజనాలోక శాలీలతరళో[గకాంచనధ్వజపతాకలు వెలుంగ+ బృథునేమిఘట్టనంబృథివి( కంపింపంగ వలనొప్ప(ఐటుజవాశ్వములంబూన్ని నట్టి యన్నతరథం (బత్యుగ్రగతి నెక్కి కరసవాస్రమున ఖీకరతరాసి.

ఈ పద్యములలోని మొదటి పద్యములోని మొదటి పాదమునందలి యెత్తుగడ రెండవపాదమున లేదు రెండవపద్యమున( (గమ్మకమముగా మూండు నాలుగు పాదములలో మటియును బఐడిపోయినది కొన్నియెడల: బత _త్ప్సకర్షము గుణమ్మేయగును,

శ/6 కొవ్యాలంకార సం[గవాము ఎట్లన, పాగ ప్రా ప్రవికంభశాంభవధను క్ర్వేధావిధావిర న (తో(ధపేరితభీమభార్గవ భుజ నంభాపవిద్ధః తణాత్‌ ఉడ్జ్వాలః ఫరకుర్భవత్వ!8థిల స్త్వృత్కంఠ పీరాతిథ: యేనానేన ఖగత్పు ఖండపరశుర్దేనో హరఃభ్యాప్యతే (మహావీరచరితము) శివధనుర్భంగము. కేసిన భ్రీరామునితో. ఐరశురాము(డు [కుద్దుండై యిట్టనుచున్నాండు. పూర్వ మెప్పుడును భంగమునొందని శివధనుస్సును (నీవు) రెండు తునియలు గావించుటచే. బైకుబీకిన కోపముచేత. [బేరితమైన భయంకరు( డగు భార్గవుని భుజా నంభమునుండి చలించిన యీ పరశువు మంటలు [గక్కుచు సీ కంఠ షీలమున కతిధియగుగాక. ఈ పరశువుచేత హరుండు లోకములలో *“ఖండఫరశు(డు అను పేరు వహించెను (వారుండు తన పరళువు యొక్క ఇండమును (అవయవమును) దనశిష్యండగు పరశురాముని కిచ్చెనని పురాణ (పసిక్ధి, ఇట గుపితుండగు పరశురాముని వచనమున దీర్చ సమాసమును బరుష వర్జాడంబరత్వమును దగియున్నవి ఇందు మొదటి మూండు పొదములందును మొదటి యెత్తుగడకు భంగమురాలేదు నాల్లవపాదమున నా దీర్చ సమాస పరుష వర్థాడంబరత్వములు లేమిని ఐత్మత్పకర్షము సంభవించినది. అయితే నాల్గవ పాదమునకు వచ్చునప్పటకి( బఐరపరామునికి. దన గురువగు హరుని న్మ వతి గలుగుటచేం (గోధము కాంతిల్లినది కాన నట మన్ఫజవర్ణజంధమే [ప్రయు కృమైనది. ఈ విధము దోషముగాక గుణమే యగును ఇట నాల్గవపాదమున సమా_ప్రపునరా త్త్రరూపమగు దోషములేదా ॥ యని శంకింప( ఐనిలేదు. వాక్యము సమా_ప్తమెన పిమ్మట విశేషణాంతరము మా,తము వేయంబడినచో నమా ప్తపునరా త్తదోషమగును. భిన్నవాక్యమే (ప్రయు క్రమగుచో నీ దోషములేదు. ఇట నాల్గవపాదమున భిన్న వాక్యమే (పయు క్తమైనదికదా! కాన దోషముకాదు ౧౮. భిన్నలింగము, ౧౮. ఖిన్నవచనము అ. వె, ఉనిద( బురుషు బోల్ప, నొళని( బల్వురంబోల్ప ఖిన్నలింగమన(గ భిన్న వచన మన6గ( జెలంగు; నింతి వనజారివలె నన ఖర్గమురగవరుల కరణి ననగ, శ్రీని. బురువనితో. బోల్చినచో ఖిన్నలింగదోషము, ఒకరిని ఐలు మందితో బోల్ఫినచో భిన్నవచన దోషము ఇట్టుగాదు చెప్పవలసిన విధము,

చతుర్ణాశ్వానము టా ఉపమానోపమేయములు భిన్నలింగముల లోనున్న భిన్నలింగదోషము భీన్నవటో నములలోనున్న భిన్నవచనదోవమును సంభవించునని చెప్పవలయును ఎట్టన “తరుణి చం్యదునివలె నున్నది" ఇట నుపమేయమగు తరుణి సన్త్రీలింగము. ఉటమానమగు చంగదుండు పుంలింగము ఇది దోషము 'తరుణి చం దకళవలె నున్నది అన్నచో దోషము నివృత్తమగును. “ఖడ్గము సర్పములవలె నున్నది" ఉపమేయమగు 'ఖగ్గము ఏకవచనమున నున్నది ఉపమానమగు *నర్చములు” అనుపదము బవువచనమున నున్నది (ఖడ్గము సర్పమువలె నున్నదన్నచో దోషము తొలంగును) ఇది దోషము.

కొన్నియెడల నీ దోషములు దోవములగావు. ఈ వీషయవపఏను దండి

యిట్టు చెప్పచున్నాడు

“*న లింగవచనే థిన్నే న హీనాధికతే ఆవి ఉపమాదూషణాయాలం యథతోద్వేగో న ధీమతాం స్తీవ గచ్చతి షండోఒయం వ క్రేషా స్తీ పుమానివ [1పాణా ఇవవియోఒయం మే విద్యా ధన మివార్థితా భవావివ మహీపాల దేవరాజో విరాజతే అలమంశుమత। కక్షా మారోఢుం తేజసా నృపః ఇర్యేవమాదిసౌ భాగ్యం న జవోత్యేవ జౌతుచిత్‌

అస్తి చ క్వచిదుధేగః _పయోగే వాగ్విదాం యథా హంసీవ ధవళళ్ళ్చంద కృరాంసీవామలం నభః ళర్త ల్‌కో భటశ్ళ్వేవ ఖద్యోతో భాతి భానువత్‌ ఈదృళం వర్ణ్యతే సద్భిః కారణం తత చింత్యతాం”

ఏ యుపమానము విన్నచో( బండితులకు వెగటు గలుగదో యట లింగ వచనభేద మున్నను న్యూనత్వాధిక్యాదు. న్నను డోషముగాదు ఎట్లన “ఈ కొళ్టావా(డు న్ర్రీవలె నడుచును (లింగభేదము ) ఈ స్త్రీ వురుషునివలెమాటలాడును, (లింగలేదము ) నా కితండు ప్రాణము లవలె. బియంతు (వచనభేదము ) సంస్కృతమున! (బాణళబ్ద్బము నిత్యబహువచనము) విద్య ధనమువలె నార్జింపం బడినది (లింగభేదము ) ఓరాజా నీవలె నిందుండు వెలుంగును (ఉపమానగత న్యూనత్వము అన(గా న్యూనోపమానము.) ఈ రాజు తన తేజస్సుచే సూర్యుని చంకలోని కెక్కుట కర్షుండు-అనగా నూర్యునితోం చుల్యుండు (ఉవమాన గతాధిక్యము) ఇత్యాదులందు సౌభాగ్య మావంతయు దగ్గకున్నది కొన్నియెడల నున్న యుపమానములు విన్నచో( బండితులకు వెగటు దోంచుచున్నది. ఎట్టనం జం[దు;డు హంసివఠె. దెల్సనివాడు (లింగభేద ము) ఆకాళము సరస్సులవలె నిర్మలము (వచనభేదము) భటుండు శ్వానమువలె భ రృృభక్తుడు (ఉపమానగత

శీకి్ర శొవ్యాలంకారనం[గహము

న్వూనత్వము) మిడుంగురుపుర్వు సూర్యునివలె వెలుగును. (ఉఊఉపమాన్న గతాఛక్యము) ఇట్టీచో సౌభాగ్య మావంత యును లేదు కాన లోక (పసిద్ధియున్నచో లింగవచనాదిభేద మున్నను దోషములేదు. కావుననే యశస్సును గాంతగా నుపమించినను బండితుల కుద్వేగము గలుగ కున్నది లోక (ప్రసిద్ధి లేకున్నచో దోషమేయగును.

౨౦. అకియము లేక అశరీరము కం, తుదల గియాళూన్యములగు

పదంబులశరీరమన(గ6 బరగున్‌ విథభవా

స్పదమగు మధుమాసంబున

బొదలుతరూత్కరము కుసుమపూర్ణమయి యనన్‌. తి

[కియాపదములేని వాక్యమళరీరము “పొదలు అను పద మిటగగియ కాదు తద్ధర్మార్దక విశేషణము. పొదలుచున్న తరూతురము' అని యర్థము. “భాసిలును అను సమాపక శ్రీయ లు _ప్తమైనది దీనిని దర్పణకారాదులు ో*సాక్రాంక్షము” అనిరి.

[గంథక ర్త వెనుకటి అపూర్ణము” అను దోషమును, ఈ యళరీరరోష దుల్యముగానే యుదాహ3ంచెను ఆపూర్ణదోషమువకుం (ఐతాపరుదీయోదా వరణమే సరియైనదని చూవితిమి

విం, సంబంధవర్టితము ళం, సంబంథవర్డితంబగు సంబంధము విడున(; గరులు శ్ర అలములు; తురం గంబులు, భంగంబులు; సమ శాంబుధివరతరణి యితని యసిలతయన.గన్‌ . ఆం ఇష్టమైన సంబంధము లేనిది సంబంధవర్ణితము. “నమరాంబుధివరతరణి అను సమానమున గుణీభూతమైన 'సమరాంబుధి తో కరులుక్తై లములు తురంగముళలు, భంగములు అనువానికి సంబంధముండవలెను అన(గా నమరమనునంబుధిలో( గరులు శ్రైలములు ; తురంగములు తరంగములు; అసిలత తరణి అనునన్వయ మిష్టము+ ఇట సమరాంబుధివరతరణి అను సమాసములో 'నమరాంబుధి' గుణీ భూతమగుటచే వానితో సంబంధము సంభవింపకున్నది దీనినే దర్చకొదులు 'అభవన్మత యోగము” అనిరి “ఇష్టసంబంధములేనిది" అనియీ పేరి కర్థము.

చతుర్థాళ్వాస ము శ్ర?0

*“సమరాంబుధివరతరజి' అని సమాసమునుజేయక 'సమరాంబుధిన్‌' అని

నప్రమ్యంతమును జేసినచో నీ దోషము రాదు. ౨.౨. వాక బ్రగరలీము కం నడుమనొక వాళ్యపద్దతి

తొడరిన నది వాళ్య గర్భదోషము “ఖలులౌ

'వెడమతులతోడి సంగతి

“కడుహిత మిది నీ” శొనర్పంగావలదనంగన్‌ ం ఆం

ఓక వాక్యమున వేశొక వాక్యిమును దూర్చి చెప్పుట వాక్యగర్భిత దోవము. ఇట “ఖలులా వెడమతులతోడి సంగతి నొనర్చ/గావలదు” అను వాక్యమధ్యమున "నీకిది కడుహాతము అను వాక్యాంతరము (ప్రవేశించినది. ఇది దోషము, దీనిని దర్పణకార (సకాళకారాదులు గర్భితమనిరి.

ఈ వాక్యగర్భితదోవ మొకానొకచో గుణమే యగును ఎట్టన,

*భ్రవామ్యపవా స్తితరేఖో నిరంకుశోఒధ వివేకరహితోఒవి

నస్వప్నేఒపి త్వయి పునః “పతీహొ భక్తిం నపస్మరామొ”

ఇది యొక భక్తుని ప్రార్థనము ఓ స్వామీ నే నపహా స్తితరేఖుడను (మర్యాదను ద్యజించినవా(డను$ నిరంకుకుండను (ఉచ్చృఖలుండను) వివేక రహితుండను (ధర్మాధర్మ కూన్యు(గను) న్వపష్నమున(గూడ నీయందు “సత్యముగా నమ్ముము” భక్తిని మజువను

ఇట(గూడ "(వతీహి'(సత్యముగా నమ్ముము) అను వాక్యము “న్వప్నమున గూడ నీయందు భ కిని మజువనొ అను వాక్యమున. జౌొచ్చినది అయి నను నిట దోషముగాదు ఏలన, శపథముచేని చెప్పుచున్నట్లు దృఢమైన నమ్మ కము గలుగుటకై. యీ వాక్యాంతర ముద్దేంపంబడినది అంతకుమున్ను మర్యాడ లేక యుచ్చృంఖలు(డై వివేకరహితు(డై (పవ ర్రించినవాడు భగవం తునికి దృఢప్రత్యయము గలిగింపవలసియున్నదిగదాః కావున శవథముడేసి చెప్పుచున్నట్టు తనమాట ముమ్మాటికీని సత్యమని నమ్మించుటకు “(పతీహి" అను వాక్యాంతరమును నడుమ (బయోగించెను కొవున నిది యిట గుణమే కాని దోవముగాదు అయితే పై నరసభూపాలీయోదాసారణ మగ “*ఖరులౌ వెడమతుల తోటి సంగతి కడు హితమిది నీ కొనర్పంగావలదన(గన్‌” అను చోట మాత మిశ్షే సమాధాన మేల చెప్పుకొనరాదు? అని శంకింపవచ్చును ఇట నట్టు పొనంగదు. ఏలన నిట టిసిద్ధమగు నర్థమునే యపదేశించు చున్నాడు (పసిద్ధార్ధము నుపదేశించునపుడు. దాని కుపపత్తులతో( ఐనిలేదు,

రర కొవ్యాలంకారసం(గహము

“భ్రవామ్యపవా స్తిత రేఖః' ఆను శ్లోక మున నుచ్చుంఖలు,డుగా(. (బవర్తిల్లినవా( “డిక్రముందు నీ భ కిని విన్మరింపనుో అని చెప్పునపుడు స్వామికి నమ్మిళము పుట్టించుటకై చెప్పవలసిన విధమున నిట! జెప్ప(బనిలేదు గదాః కాననరస భూపాలీయ పద్యమున దోషమే. ఇళ్లు

ఉ. అతడు మొన్న నున్నతమదాంధత మాపరికేగుదెంచి యా

పోతరమేమి చెప్ప? ననుంబూరికి. గ్లైకొన కప్స్పరోవధూ (వాతనిళాతపాణిదహవారనలాలన నవ్యపల్దవం బై తనరారు నందనమహావనిలో విడియించె సేనలన్‌ --(పలావతీ (పద్యుమ్నము మాపురి కేగుదెంచి నను బూరికి గ్రైకొనక -- అను వాక్యమధ్యమున “*ఆపోతర మేమి చెప్ప?” అను వాక్యము చొచ్చినది. ఇది గుణమే. ఏలన దెలియని కృష్ణునికి వజనాభుని దర్చాతిశయమున నిందుండు లోతంచుతున్నా+డు. వాక్యసంకీర్ణదోవమున వాక్యమున వాక్యాంతరపదములు ట్రవేశించినవి ఇట వాక్యమున వాక్యాంతర మే (పవేశించెను.

(పతాపర్మ్నుదీయమున '“ళశబ్దహీనము, విసర్గలువ్రము" అని మళటి రెండు దోషములు గలవు ఆంధమున వాక్యమున విసర్గలు వదోషము సంభవింపదు శాన దానిని విడువవచ్చును శబ్దహీనమన శళబ్దళాస్త్రవిరుగ్ధమెనది. చ్యుత నంస్కారము పదదోవమ. ళబ్దహీనదోవము వాక్యదోషము “ఈరాజసింవుండు శూరుడు” ఉపమితసమాసమున సామాన్యధర్మవాచకపదమును (పయోగింవ రాదు. “రాజా సింహ ఇవ (శూరః) రాజసీంహః-రాజసింహుఃడు. ఇది యుపమితి నమాసము. ఈ రాజసింవుండు శూరు;డ.' అనుచో సాధారణ ధర్మవాచకమగు *ళూర' పదము (పయోగింహబడినది సాధారణధర్మపహాచకమును (బయోగిం చినచో సమాకమును జేయక వ్య న్తముగానే యుంచవలెను ఎట్లన, *ఈ రాజు సింహమువలె కూరుండు” కాన బై వాక్యము (రాజసింహుంయడ్‌ చూరుండు,) శబ్దహీన దోష్మగ స్రము

ఆం[ధ [పతాపర్ముద యశోభూవణమున వ్యాకరణశిరోమణి భలమచ్‌ర్ణ రంగాభార్యులవారీశబ్దహీనదోషమునకు “మేము ఆడవులపాలై. చెడిరి. అనుదాని నుదాహరించిరి "మేము చెడిరి అని చిన్నపిల్లలు గూడ మాటలాడరు. ఆచార్యులవారి కీదోషత త్ర మర్థము కాలేదు. సంస్కృత (ప్రతాపర్ముడీయమున “న సంళృణమహే హంత ।! _ హితమాపైర్నిమంత్రితం అని “నం” పూర్వక “శు ధాతువాత్మనేపదమగుననియు నత్తజి కర్మవాచక్‌ ముపయోగింపంబడుటచే దోవమనియు నుదాహరింపః బడినది. దీనివలన నిది సామాన్య జ్ఞానమునకు గోచరించు దోషము గాదనియు విశేషజ్ఞానమునకు

[81 చతుర్ధాక్వానము ఉరి! గోచరించు నోషమనియు గుురిటుంగవలెను. కాన *న నంళృణుమహే' ఇత్యాది వంటిదిగాదు “మేము చెడిరి ఆనునది, కావున వృాకరణళిరోమణిగారి వ్యాకరణ దోష(ప్రయోగము [ప్రామాదికము

సాహిత్యద రృణమున ౨౩ దోషములను గావ్య[(పకాశమున ౨౧ తోష ముళుకు నిఎంబడినవి సాహత్యదర్పణమున విఫంధిదోష భేదములను మూఃటిని6 (బత్యేకముగా గణించెను. (పకాశకారు. డొక్కటిగానే గణించెను

ఇందు లేనివియు దర్పణ [పకాశములలో నున్నవియునగు మటిమూంకు, వాక్యడోషములను గూడ( జూపుదుము.

౧ పహాతవృ _త్తము రసానుకూలముగాసి వృత్తమును స్వీకరించుట ఎట్లన. క్ష వా నృప హాబుధ । వా కవిఐంధో । విపపవహ_నసమాశయ. £ దేవ

ముగ్ధవిదగ్ధసవాంధవరత్న క్వాసి గఈః కృవయం చ తవైతేః-.

అయ్యో రాజూ! వోపండితాః వో కవిచాంధవ!। వో దేవ నీ వెట నున్నావు? నీ వారమగు మే మెట నున్నారము

ఒకరాజు మరణింప(గా నాతసి బఐబంధుజాలము దుఃఖించుచున్నఘట్టము ఇట( గరుణరనము ఈ దోధకవృత్తము వోస్యరిస వ్యంజకము, కరుణముకు+ దగిన వృత్తములు వియోగినీమందా కాంతా పువ్చితాగా9మలు శృంగారమునకు€ జంపక, మత్తేభ కంద గీతాడులు రౌద వీఠరమలకు శార్ధూలములు మొ

ఆంధమున. బూర్వకవు లెవ్వరును నీవృ తములకును రనములకును సంబంధమును గలుపలేదు సామాన్యముగా వీర ర్మాదములకు మ శ్రేభ శార్దూల ములు వాడిరి కానీ శృంగారాదులకుంగూడ నావృ త్తములను వాడిరి మొత్తము మీంద నాంధమున రననియమము లేకుండనే వృత్తములను వాడిరి కాని పై యుదాహరణమున వలె. / రుణాదులలో హాస్యాదివిరుద్ధ రశంవ్గంఖక ములగు వృత్త ములను వాడి రనదోషమను జేయిలేడు ఏలన 7 వులెల్లరును గ్వాచిత్మముగా భుజంగ (వయాతము, పృథ్వీవృ త్తము మొదలగువానిని వాడినను నత్యధిక్షముగా ఉత్పలమాల చంపకమాల మ త్రేభము శార్థూలము కందము గీతము, ఇట వెలంది సీవము అను నీ యెనిమిది వృత్తములనే వాడిది ఏయే రనముల కేయే వృత్తములను వాడవలెనో క్షేమేందుని సువృ త్రితిలకము నూచించును.

అి (పనిద్ధిణ్యాగము (వనిద్దిహాతము) *మంజీరాదివు రణిత పాయం పశ్షిషమచ కూజిత వభృతి స్తనితమణితాది సురతే మేఘాదివు చ గర్జిత ప్రముఖం"

శ్రింల్లీ కావ్యాలంకారసం(గవాము మంజీరవలయాడదిభూషణధ్వనికి రణిత మనియు, పత్షుల ధ్వనికి. గూజిత మనియు సురతధ్వనికి స్తనితమణితము లనియు మేఘసింహధ్వనికి గర్జితమని యును లోక ప్రసిద్ధి ఇట్లే రళనావీణాదిధ్వని కి. గ్వణితము ఘంటానూపురాది ధ్వనికి శీంజీతము, (భమరథ్వనికి గుంజితము మండూకధ్యనికి రవము నమ్మద ధ్వనికి ఘోషము మృదంగాదులధ్వనకి ధ్వనితము గజధ్వనికి ఘీంకారము, బృంహితము తురగధ్వనికి హేషితము, పటహధ్వనికారవము వృవభధ్వనికి డేత్కారము సర్పధ్వనికి పూత్కారము కవిధ్యనికి బూత్కారము, ఘూక ధ్వనికి ఘూత్కారము, అగ్నిసృులింగధ్వనికి చటత్కారము, భంగధ్వనికి (కెట్లు మొదలగువాని విుగు నప్పటి చప్పుడు) కటత్కారము, వాణధ్వనికి నూక్కారము మురజధ్వనికి ఘుమఘుమారవము భేరీధ్వనికి భాంకారము, మయూరధ్వనికింగేకారవము ,క్రేంకారము కామినీధ్వనికి సీత్కారము. కింకిజీ ధ్వనికి రుంకారము మౌర్వీధ్వనికి టంకారము నదీతరంగ ధ్వనికి మోషము అని ప్రసిద్ధి, ఈ (పసిద్ధినిం బరిత్యజించుట (బసిద్ధిత్యాగము కాని లోకమున గోకిలారవము నూపురరవము మొదలగుచోటుల మండూకధ్వనియందు. (బసిద్ధమగు రవళబ్దము (పయుక్తమై యున్నది. శ్రనితశబ్దము “ స్తనితం గర్జితం మేఘనిర్దోషో రసితాది చొ ఆనుచో మేఘ ధ్వనిగా. _బియుక్రమైయన్నది. అట్లే (భ్రమరధ్వనికి రుంకార మనియు వ్యవవోరముగిలదు ఈ (పసిద్ధి త్యాగరూపమగు దోషము సార్వతికముగా కవులు గణింపలేదు మజిత గర్జీత గుంజితాదులను మాత్రము పసిద్ధమగు నరముననే వాడిరి ఇట్లే యారధభాషలో( గూడ ఐళుపన్యాది ధ్వనులకు విసీద్ధమగు ననుకరణళబ్దమ.లు గలవు వానిని. గూడ నిట జూపుదును ౧ కప్పలు బెకటికలాడును , గరరవరట్‌, కురరవరట్‌ అనును. ౨ వంది గుజ్టువెట్టును , ఘుర్ణరించును. ఈ సింహము బొబ్బరించును ; గర్జించును. ౪. పులి గాం(డించును. ౫ గుజ్జిము సకిలించును ౬. ఏనుగు ఘీంకరించును 8. ఎద్దు ఆంకెవేయును ౮. గాడిద యోండ పెట్టును. ౯ పిల్లి మ్యావనును ౧౦. కుక్క మొళుగును

చతు ర్ధాళ్వానము 4రిలి ౧౧. కోళ్ళు కేరును * కొక్కారొకో యనును. ౧౨ కొంగలు కొంగొంగురనును ౧8 పాములు బుసకొట్టును ౧౪ మే(కలఆచును. ౧౫+ ఎలుకలు కిచకిచలాడును , గురగురలాడును. ౧౬ తుమ్మెదలు జుమ్మనును. ౧౭ చీమ చిటుకు పామనును ౧౮ కోయిల కో కో యనును. ౧౯ చిలుకలు కూయును ౨౦ గుడ్తహబ కుహుకుహుమనును ఇంకను గొన్ని కియలకంగూడ ననుకరణళ బ్ఞములు కలవు. చూడుడు నవ్వుట-కికాకక నవ్వుట కవకవ నవ్వుట పకపక నవ్వుట కిలకిల నవ్వుట, కలకల నవ్వుట ముసిముని నవ్వుఓ కిచకీచ నవ్వుట, వికవిక, వికావిక నవ్వుట (విరుద్ధముగా నవ్వుటకు) అల్లుట- అల్రిబీల్లి నల్లుకొనుట చీకిలిమాకిలిగానల్లుట ఆడుట- అల్లలనాడుట అల్లలాడుట జవజవలాడుట చెండి చెకవికలాడుట. సు్రక్కుట-సురసురసు)క్కుట. మా(డుట-మలమలమాండుట వేంగుట-చిటపిటవేం/గుట పెటపెటవేంగుట, మండుట--బగ్గునమండుట ః మో9ంగుట-గల్డునమోంగుట గలగల్టమో గుట గుభగుళమోంగుట గణగణ (మో(గుట ఏడ్చుట=హోరున నేడ్చుట బవావురని యేడ్చుట, కావుకావురని యేడ్చుట, గొల్డున నేడ్చుట వలవల యేశ్పుట చొచ్చుట .దురదురని చొచ్చుట, దడదడ చొచ్చుట- పొక్కుట-పురపుర పొక్కుట, కాజుట-జొటజొట కాజుట చినుకు పడుట-చిటపట చినుకులు పడుట, రాలుట-జలజల రాలుట గులగుల రాలుట ఉడుకుట-తుకతుక, కుతకుత తెక తెక యుడుకుట,

శీకీో కావ్యాలంకారసం[గహము కూయుట-కలకల, కొలకల కూయుట, తెల్చవాలుట-బఐస్సన తెల్లవాజుట, బఐరిబలమని తెల్పి వాలుట, కాటుకుట-పటపట కౌజటుకుట, పెటపెట కొలుకుట, వపడుట-గళాలున పడుట చూచుట-చురచుర చూచుట, చుట్టుకొనుట-ముసముసమని చుట్టుకొనుట, కొట్టుకొనుట-తటతట కొట్టుకొనుట పటపట కొట్టుకొనుట, వెటపెట కొట్ట కొనుట, మెజఆయుట=-ధగధగ మజయుట, జల్లుమనుట-గుండెలు జల్దుమనుట శశిప్పుట-గిరగిర (త్రిప్పుట మరగుట-నీరు కళపెళ మరుగుట పొంగుట-బుసబుస పొంగుట శాంగుట-సలసల (క్రాంగుట జాయట-జరజర జాజుట మొ మఠి కొన్ని శబ్దము లనుకరణములవలె నుండి యర్థవిశేషమును బోధించును. ఎట్టన- సౌంపు సొటసౌటవోవు = అందము తలుగు, చిత్తము వకావక లగు = మనస్సు చెదరు “చేను నకనకలాడు = మేను కృశించు- మాటలు తొకతొక లై వెడలుట-మాటలు ఆగి ఆగి వచ్చుట

• కొన్ని యెడల నా యా వస్తువ్యాపారము లనుక రణముకే( జెప్పంబడును. కన్తూరి భుగభుగలు బంగారు నిగనిగలు, ,మెలుపుల శతళతళలు గర్వపు మిటమిటలు , మేని చకచకలు , మొ 6, అనుతప రార్టము (ప్రకృతవిరుద్ధమగు పరార్థము గల దోషము, రామమన్మథళరేణ తొడితా దుస్సహేన వృదయే నిశాచరీ గంధవ(దుధిరచందనోక్షితా జీవితేశవసతిం జగామ సా ఆ నిశాచరి (తాటక) దుస్సహమైన శ్రీరాము( డను మన్మథుని యొక్క బాణము చే హృదయమున గొట్టంబడినదై వా “నగల రక్తము వంటి చందనముబే దడిసినదై జీవితేశవ“తికి (యమసద నమునకు-(పియుని గృహమునకు) వెళ్ళెను. -

చతుర్థాళ్వా నము శికిల్‌ *కాటక రామబాణముచే గొట్టంబడినదై యమలోకమునకు. టోయెను. అనునది (పాకరణికార్థము. అఖిసారికారూపార్థమ పాఠరణికము ఇందు (బ్రకృతరసమగు లీభత్సమునకు విరుద్ధ మగు శృంగారముతో సమావేశము శేయ/విడినది. ఇది దోషము _ (విరుద్ధరస సమావేళఘట్టమున నున్న దీని వివరణమును జూడవలెను.) శృంగారవీభత్సములు వీరభయానకములు "శా దాద్భుతములు వోస్యకరుణములును విరుద్ధరసములు, వీనికి సమాచేశము గూడదు. అర్థదోషములు- కం. శమమున నిక నర్థజ దో వముల నెజింగింళు సుకవిజనులకు హీనో వమ, మధికోపమ, మనమో పమ, మభఖ్యాతో పమంబు, వరుషము, మజియున్‌. -ళి గ్‌, వ్యర్థ, 'మేళార్థము, నసంశయం, బపక మము, విరుద్ధంబు, విరసా, తిమాథత, స్‌శు రహిత, నిరలంకృ, అాక్టీ ల, వవాచరచ్యు తములు, ఖిన్నంబు నన ఫీని- (శ్రమమొనర్హు ఆలి ౧. హీనోపమము ౨ అధికోపమము ౩ అసమోపమము ౪ అభ్యా తోపనుము, ౪ పీరుషము ౬. వ్యర్థము, 8౭. ఏకార్థము ౮. ససంశయము, ౯ అప(కమము, ౧౦ విరుద్ధము ౧౧ విరసము ౧౨. ఆతిమాతము, ౧8 హేతురపాతము ౧౪ నిరలంకృతము ౧౫. ఆక్సీ లము, ౧౬. సహచర చ్యుఠము, ౧౭ లిన్నము” అనీ యర్థదోషములు పదునేం/డు ౧. హినోవమము- ౨. అధికోపమము గి ఉర్వి ఘను నల్పు. బోల్ప హీనోపమంఖు; శ్వానమునుబో లె నితండు విశ్వాసి యనంగ, నరయ నధికోపమం బల్పు నధికుంబోల్పం బున కపట్టిన ్చీనీళుం జటోలునన(గ , ఆళి ఘనుని నల్పుతోం బోల్చిన కేనోపమము అల్పునీ నధివసీతోం బోల్చిన నధికోపమము ఇహ్హుకాదు ఆనల్బవ స్తువు నల్పవస్తువుతో( టోల్చిన

శరర కావ్యాలంకార సంగహము హీనోపమము, ఆల్బవస్తువు ననల్బవస్తువుతో( బోల్చిన నధికోపమము అని చెప్పుకొనవలెను,

“ఇతడు శ్వానమువలె విశ్వాసి" శ్యాన మల్చ్పవస్తువు ఇత(డు' అనల్ప వస్తువు ఇది హీనోపమను “పున కవట్టిన పేను ఈశ్వరునిం టోలును.* అనుచో( 'బేనుి ఆల్పవస్తువు “ఈశ్వరుడు' అనల్బవస్తువు ఇది యధికోపమము

8. అసమోసమము-౪. అభ్యాతో పమము గి. ఉపమ సరివోని దిల నసమోపమంబు

హాలధరుండు మేరుగిరివోలె నలరు ననంగ

విను (పసిద్దంబుగాని దవికుతోప

మంబు వదనంబు కుముదంబుమాడ్కి- యనంగ, ఆ౫

బొ తిగా( టోలిక కుదరనిదసమోపమము. వహలధరునకు (బలరామునకు) మేరుగిరితో సౌమ్యము బొళత్తుగా లేదు ఏలన బలరాముడు దెల్లనివాండు. నల్లని వలువలు దాల్చువా(డు 'మేరుపర్వతము బంగారపు. గొండ పచ్చనిరంగు గలది శావున(టోళికయే లేదు. కాన నిది యసమోపమము అ(పసిద్ధమైన యపమ యఖథ్యాతోపమము “మొగము కుముదమువలెనున్నది” ముఖ కమలములకు సామ్యము గలదు అది పసిద్ధము ముఖకుముదముల కప సిద్ధము. ఇది యఖ్యాతోపమము ఇట్టిడే “*శథ్నామి కావ్యశశినం వితఠార్థరశ్శింో అర్థములను కిరణములు గల కావ్యసును చందునిం గూర్తును (సృజింతును.) అనుచోట6 గొవ్యచం(దులకును అరకిరణములకును సొమ్యమ్మపసిద్ధము, న! యం పరుషార్థము కం. పరుషార్థంబులు గల యది

పరుషంబను దోషమయ్యె.; బరగెడునీథూ

వరు సొందర్యమునకుః వే

మఅు సరియొ మంట(బడ్డ మదనుం డనంగన్‌. ౪౬

అతిపరుషమైన యశంగా రూకమైన యథర్శముగలది పరుషదోషమన

ఐడును. ఈరాజుయొక్క సౌందర్యమునకు మదనుడు వేమాలులు మంట బడినచో నరియగును బంగారమును బుటము వెట్టినకోలందియ దానికి వన్నె హెచ్చువిధమున వేమాటులు మంట(బడినచో మన్మథుడు మిక్కిలి సౌందర్య మును వహించును. అపు డీ రాజును టోలును అని భావము ఇట భావము

చతుర్థాళ్వా సము శీర్రి7 ఖాగుగా నున్నను “మంట(బడ్డ * అను పదము రూకముగా ననగా (శతి కటువుగా నున్నది. ఇట శబ్దమే [కతికటువుగా నున్నటి, ఇది ళబ్దదోషమే యనుట లెన్స. లుం వ్యర్థము. తె. పకార్థము ఆ. వె అృపయోజనంబు వ్యర్థమౌ; "ఫేనిలం వైన జలధిదాంజచబు ననిలతనయు. డన; నభిన్నవాక్యమరయ నేకార్థమౌ నుగుణఖని చరి తళోభియనంగ. ౪౩ (వయోజనములేని యర్థము వ్యర్థము “అనిలతన యుండు ఫేనిలమగు (నురుగుగల) జలధిని దాంబెను” అనుచో “'ఫేనిలము అను విశేషణము వ్యర్ధము ఇన్తే, గీ, (కిక్కితియు కొమ్మలాళల కెక్కిచలువ దట్టమగు సీడపందిళ్లు గట్టుచుండ. చలువపందిళ్ళ న్న( జాలును, మిగిలినది వ్యర్థము. ఇది మహాకవి ప్రొఫెసరు రాయప్రోలు సుబ్బారావుగారి (వయోగరత్నము

ఒకే యర్థముగల వాక్యిమునుగానీ పదమునుగానీ మజల( (బయోగించుట యేకార్థము 'సుగుణఖని' అన్నను “చరిఈళోలి" అన్నను నేకార్థక మే.

గీ వదియునాల్లు వసంతములట్‌ వదలనట్టి

వయసు సౌగసుందనం బామెపయి నెనంగ వాల్యమెడలిన గదియ జవ్వనపు(బసలు ఒడలియం దఅదముగ నుట్టిపడుచు నుండె

ఇట బూర్వో త్తరార్థములేకార్థములే. ఇదియు సాహిత్యస్థాపక ఆచార్య రాయ(్రోలు సుబ్బారావుగారిదే. ఈ వ్యర్థగోవమును దర్పణకార (_పకాళకారాదు లపున్షమనియును ఏకార్థమును బునరుక్తమనియును వ్యవహరించిరి.

వామను డీ (క్రిందిస్టలములం" డీ యేకార్థ వ్యర్థదోషములు దోషములు గావని తెలుపుచున్నాండు. వీని నెల్లరును స్వీకరిలచిరి ఎట్లన,

“ధనుర్ధ్యాధ్వని" అనుచోట “జ్యా” శబ్దముచేతనే “ధను” శృద్దారము గతార్థ మగుచుండ మణల ధనుళ్శబ్దము (పయోగించుటవలన, “ధనుస్సున నెక్కిడిన యల్లెశ్రాడు” అని యర్థ విశేషము దోంచును

కర్దావతంస, (శ్రవణకుండల, శిర శ్ళేఖరాది పదములలో “*ఆవతం” సాది పదములచేతనే త త్రదలంకారములని యర్థము దోంచుచుండ(గాం గర్జాది శల్బ

465 కొవ్యారింకారసం్యగహము [వయోగము తత్సాన్నిధ్య శూపవి కేషార్థనును దెలుపును అన(గాం గర్జాదులండు నిబద్ధములై యన్న యవతంసాదులని యర్ధమగును “ముక్తావోర” శబ్దమున హారశళబ్దముచేతనే గతార్థమగుచుండంగా “ముక్తో శబ్దము శద్ధములై న ముత్యములు అను నర్జవిశేషమును దో(వీంచును. “పుష్పమాలా”' పదమున “మాలా వదముచేశనే గతార్థమగుచుండ బుష్పళబ్దిము (శేష్టములైన పుష్పములు అని యరవిశేషమును దెలుపుచున్నడి “కరికలభ ళబ్దమున( గలభ శబ్బముచేతనే గతార్థమగుచుండం గరిళబ్దము 'ఠన రూపమువంటి రూపముగల”* అను విశేషార్థమును టోధించును (కరి= (పౌధకుంజరము $ త్మదూపమగు కలభము కరికలభము )) అయిజ యీవిధముగా నెల్లయెడలను యత్కించిద్వి శేషమును జెప్పుకొనవచ్చునుగదా అప్వుడేదియ దోషమే కాదనవలసివచ్చుచున్నది కాన గావ్య పకాళకారుండు చస్థితే ష్యేతత్స మర్థనం” (పూర్వ్యపయోగము లుండ(గా నిట్లు సమర్థింతుము కాని యెల్టయెడల నిట్టు చెప్పకొనరాదు) “న ఖలు కర్ణావతంసాదివత్‌ జఘనకాంచీ ఇత్యాది [కియకే” (కర్ణావతంసమన్నట్లు జఘనకాంచీ ఇత్యాది పయోగములు (పయో గింపరాదు ) అని నూతన _(పయోగములకు ననుజ్ఞ నీయక తిరస్కరించెను ౮ నసంళయము, కం. [క్రమమజీి పదములు సంది గ్ధముల్లైన ససంశయంబు; ధరణీవరు ధ్ర ర్టిము నగము "ెల్చు నన(గా నమశెడు సతిమేను మించు పవాసీయించు ననన్‌. ఆలా "ాక్యము నందలి క రృృకర్మమలయందు సంశయము గలిగి తన్నూలమున నర్థమున సంళయముగలుగుట దోషము. “ధరణీవరు ధైర్యము నగము గెల్బు” “సతిమేను మించు వాసియించు” అను వాళ్యములలో ధ్రైర్యనగములు" అను చోటను, “*మేనుమించులు అఆనుచోటను గర్తయేడో, కర్మయేదో నిర్ణయింప రాకున్నది, కాన సంళయము దీనిని దర్చణకార [పకాళకారులు సందిగ్భమనిరి. కాని యిట్టియెడ లం టకరణమువలన సంశయము దొలంగును రాజవర్ణన (ప్రకరణమున “ధరణీవరు ధైర్యము నగముగెల్చ్బు" అని యున్నచో ధైర్యము కర్తయు నగము' కర్మ యని తేలును. న్త్రీవర్ణనప్రకరణమున “నతిమేను' శ రయనియు మించు" కర్మ యనియ నిస్సంశయముగా( దేలును (వకరణము లేనపుడే యిది దోవము (పకఠరణమున్నచో దోవముగాదు.

చకుర్ణాశ్వాసము శరి9 ళ్‌ అప్మ క్రమము వాక్యదోషములలో అ[కమ' దోషము ళబ్దార్థభేదముచే ద్వివిధమని చెవి యర్థ్మాకమమును నుదొహరించియుంటిమి “తురంగ మథ మాతంగం (పయచ్చాస్కే మదాలసం” అనుదానిని, జూ చుకొనవలెను ఈ యవ్యకమ 'పోషము కాస్త్రవిరుద్ధరూపముగా గోడ నుండును ఎట్లన ణి “కారయిత్వా క్షౌరం (గామవృద్ధో మంక్తా భుక్త్వా చ నత్ముతం తిథివారా జ్యౌతిషికం (పష్దం చలితః” (గౌమవృద్ధుడు క్షారమును' జేయించుకౌని స్నానమాడి భుజించి తిళివార నత(క్రములు దెలిసికౌనుటకై జ్యౌతిషికునికడకు బయలువెడలెను, " ఇట దిథి వారౌదులు దెలిసికొని కారమును తేలుంచుకొనుట శాస్త్ర నం దాయము విపరీతముగా. జేయుట యపషకమము ౧౦ విరుద్ధము కం, [(కమమెడలి 'దేశకాలా సముచితము విరుద్దమయ్యు, “నమదవిలోల [భమరము చంపకవన'" మన “నముదంచితకై. తకంబు వైతం' బన(గన్‌ ఆణా దేశకాలాముల కుచితముగానిది యనంగా లోక విరుద్ధమైనది విరుద్ధదోప ము* దర్పణకార ,(ప్రకాశకారులు దీనిని. ,బసీద్ధివిరుద్ధమనిరి చంపక మునకును (ళమరమునకును విరోధము (ప్రసిద్ధము. కానం జంపకవనమున (భమరమఃు చరించుచున్నదన్నచో దోషము ఇది కవిసమయవిరుద్ధము కైతకము (మొగిలి చై[తమాసమున నుండదు ఇది శాలవిరుద్ధము దేశవిరుద్ధమన “దక్షీణదేళమున హస్తినాపుర మను పట్టణము గలదు” ఆనునది *వయసు మొగ్గలుదొడిగిన వయసుటన/(టి” ఇది స్వభావవిరుద్ధము (ఇది కవిభూషణ రాయ్యపోలు సుబ్బారావుగారి ప్రయోగము 0 ఆర;టి మొగ్గలు దొడంగదు. “అర(టి పువ్వువేసె ననవలెను ఇక్లే ధర్మ అర్థ్య,కామ, మోతికాస్త్రవిరుద్ధములగు దోషములను దెలిసికొనవలెను సిలోశవిరుద్ధములయినను' గవిసమయ।పసిద్ధ ములయినచో నుపోబేయములే యగును. ఎట్టన( గీర్తి తెల్లంగానుండుట లోక ప్రసిద్ధము గాకున్నను గవిసమయ

కీ0రీ కావ్యాలంకొర నంగవాము (వసీద్ధము కాన నుపాదేయమే యగును. * కవిసమయముల నీ (కింద నుదాహరింతుము, చూచుకొను(డు

ఉక్రవిసమయములు

సమయ మనగా సంపదాయము. అనగా నాచారము లేక మర్యాద ఈ సంప్రదాయములు దేళాబారములవలె నిప్పుడో యేర్పడినవి సంఘముతో సంబంధమున్నంతవజకు దేశాచారములను జనులు పాటింపవలసిన విధమున గవులును నొచిత్యముతో సంబంధము గలిగియండవలసినపుడు వీనిని. బాటింప వలసినదే. నేండు వీనిని మార్చవీలులేదు మార్చినచో భాషయే తల కిందు లగును, జౌచిత్యదృష్టితో( (గొ తవానని స లప్టించుకొనవచ్చును.

ఈ సమయములు మూడు విధములు ౧ ఉన్న ధర్మమును నిబంధింప కుండుట ౨. లేని ధర్మమును. నిబంధించుట, 8 నియతముగా( గొన్నింటికి( గొన్నియెడలనే యునికిని నిఐంధించుట.

ఈ (కింది వస్తువులందున్నను నాయా ధర్మములను నిఐంధింపరాదు,

౧ మాలతీలత వసంతమున బువ్చించుచున్నట్టు వర్ణింపరాదు. ౨ చందన్నదుమములకు ఫల పుష్పములున్నట్టు కం 8, అకోకమునకు వఫలమున్నట్ట్లు ॥ ౪ కృష్ణపుతమున వెన్నెల యున్నట్లు ? ౫. పక్టపషమున నంధకారమున్నట్లు , ౬. మల్లెమొగ్గలకును గాముకుల దంతములకును (శాంబూల చర్వణముచే నెజ్టిందనమున్నను) వర్టింపరాదు. 8, కమల ముకుళకములకుం బచ్చ/దనమున్నను ॥9 ౮ా ్రీియంగు పుష్పములకు( ఇం ౯. పగటిపూట నీలోత్పలవికాసమును $9 ౧౦ పగటివూట వావిలిచెట్టు పూలు రాలిపోయినట్టు ణి ౧౧ చ్రీలకు నల్ల(దనమును సనపాతమును ॥ ఈ (కింది వస్తువులందు లేని ధర్మమును నిబంధింపవచ్చును ౧. నదులయందు. బంకటనీలోత్పలాదులు లేకున్నను వర్ణింపవచ్చును. ౨ (పతితటాకమునందును హంనల లేకున్నను 1 ౨. _[పతిపర్వతమునందును బంగారము, రత ములు, గజములు లేకున్నను వర్జింపవచ్చును ౪ చీకటిని ముష్టి [గాహ్యమనియు (పిడికటితోంబిట్ట(దగినది) నూచీలేద్య మనియు (సూదులచేం భేదింపందగినది.) వర్ణింపవచ్చును.

చతుర్జ్థాశ్వానము శ01 ౩ ఆకాశగంగలో దిగజములు స్నానమాడుచున్నట్లు వర్ణింపవచ్చును. ౬, [పతాపమున రక్తత్వము ఊష్టత్వమును (| 8. వెన్నెలనునంజలి |గావ్యముగాః (దోసిళ్ళతో (దీసి యె త్త(దగినది) గుంభోప వాహ్యముగా (కడవలతో ముంచుకొని పోందగినది) వర్ణింపవచ్చును.

౮. పురాతన.(డైనను శివుని శిరళ్ళంగదుని బాలునిగా ?3

౯. కీర్తిని పుణ్యమును, వాసమును దెళ్లగా న

౧౦ అపకీర్తిని పాపమును నల్లగా ౪9

౧౧. కోపమును అనురాగమును నెజ్జిగా నా

౧౨. (శ్రీకి రోమావళి (తివళులు (లేకున్నను) .

౧8. చ[కవాక దంపతులకు ర్యాతి వియోగము గలుగునట్లు ,,

౧౪. చంవక(భమరములకు విరోధమున్నట్లు ః

ఈ (కిందియెడల నాయా ధర్మములు నియతములుగా నుండును.

౧. నమ్ముదమునందే మొనళ్ళను వర్జింపవలెను

౨ త్మామపర్డీనదియందే ముతృములు లభించునట్లు వర్టింపవలెను

8 హేమంతశికిరములను విడిచి సర్వదా కమలములుండునట్లు వర్ణింపవలెను

౪. ధ్వజ చామర హంస హార బక భస్య ములక. దెల్ల (దనమే వర్ణింపవలెను.

౫ శ్రైల వృష్షాది మేఘ, సమ్ముద అలతలకును, రాతన ధూప పంక, కేళ ములకును నల్లంచన మే వర్ణింపవలెను

౬. మలయ పర్వతమునందే చందనవృవముల యుత్పత్తిం వర్డింపవలెను.

8. హిమవతృర్వతమునందే భూర్ణవృక్షముల యుతృత్తిని న

౮. వనంతముననే కోకిల ధ్వనిని ॥;

౯. వర్షాకాలమునందే మయూర నృత్యమును, వాని కేకలును ,,

౧౦. విశేషించి చెప్పకున్నచో. బువ్పములకును, జలములకు, ఛతమునకు, వస్తుకులకును దెల్ట(దనమే వర్ణింపవలెను ౧౧. శాలి మండూక, వల్కల పరాగములకు( వీతత్వమునే వర్ణింపవలెను ౧౨. విశేషించి చెప్పకున్నచో మాణిక్య జపావుష్ప, రత్న సూర్య పద్మ, పల్పన బంధూక (మంకెన) దాడిమ నఖములకు కోణవర్ణమే వర్జింపవలెను, ఈ (కిందివాని క్రైక్యమును వర్ణింపవచ్చును (భేదమును బొటింప నక్కజలేదు )

౧, కృష్ణ (నలుపు) నీల (ఆకాళవర్షము) హరిత (ఆకుపచ్చ) శ్యామ (ముదురుపచ్చ) వర్ణముల క్రైక్యము చెప్పవచ్చును. భేదమును బాటింప నక్కఅలేదు

౨. స్వర్థ, పరాగ, అగ్నిశిభాదులందున్న పీత (పసుపుపచ్చన) రక్తము (ఎజువు) లకు నైక్యము వర్ణింపవచ్చును.

శీరిలీ కొవ్యాలంకార సం[గ్రహము గ్‌ శుక్ష (అచ్చతెలుపు) గౌరములకు(బూడిదరంగు ' న్రైక్యము వర్జింపవచ్చును ౪అ. చందునియందు కళ, మృగముల కై క్యమును వర్శింపవచ్చును. ౫ మదనశేతనమున మకర నుత; శ్రముల శైక్యమును ॥ ౬ సము[దమునుండియు నటి నేత్రమునుండియుం బుట్టిన చందుల క్రై క్యమ వర్ణింపవచ్చును 8 ద్వాదళాదిత్యులకు నైక థ్రమును వర్టింపవచ్చును. ౮ క్షీర లవణ సమ్ముదములకు , 99 ల్‌ నాగసర్పములకు కల థి ౧౦. దైత్య, దొనవ, అసురులకు , = ౧౧ మన్మథుని మూ ర్తత్వ (శరీరములడుట) అమూ ర్తత్వములకు నై క్యము ౧౨, న్మేతములకు॥. దెలుపు, నలుపు ఎలుపులు (పత్యేకముగాను, గలిసి యన్నట్లు వర్ణింపవచ్చును ౧8. కమలాసంపదల కైక్యము వర్చింపవచ్చును ణా శబ్దముచే( ఐర్యతములు (బద్దలగునట్లు వర్ణీంపవచ్చును ౧౫. వెన్నెలను -జకోరములు పానము చేయుచున్నట్లు వర్ణింపవచ్చును ౧౬. వర్షాకాలమున వాంసలు మానసనరస్సునకు( బోవునట్టు వర్జింపవచ్చును. ౧౭. మానవులను శకెరస్సు మొదలుకొనియు దేవతలను బాదములు మొదలుకొనియ వర్ణింపవచ్చును, (దేవతలు పూజ్యులుగాన( బాదములకుండి వర్జింపవలెను). ౧౮. భువనముఖణను ౨ ౭, ౧౪ అనియును వర్ణింపనచ్చును. ౧౯. దిక్కులు ౪, ౮ ౧౦ అనియును వర్ణింపవచ్చును ౨౦. నము[దము ౪, ౭౩ అనియును ళా వి౧ం విద్యలు ౪ ౧౪, ౧౮, అనియును ళా లిం స్థలమందున్న జీవులు జలమునందును గలవని వర్ణింపవచ్చును. ౨8 రణహతులు నూర్య్మమండలమ.ను ేదించుకొని పోవుదురని వర్ణింప వచ్చును. త౪. కేవుని కూలి యనవచ్చును, (హూలముగలవాండు) సర్పి (సర్పములుగల వాడు) అనరాదు. చి॥, చందుని 'ళశి (శశముగలవాండు) అనవచ్చును. కాని మృగి, హరిణి, అనరాదు ౨౬ “ళంక!రుని వృషథభవాహనుండు వృషాంకుండు, వృషధ్వజుడు, అని ళఅూయా యుపాధినింబట్టి చెప్పవచ్చును, ౨౭. శివుని 'ఇందుమౌళి యనవచ్చును కాని '“గంగామౌళి యనరాదు. ౨౮. పర్మినీవాతి శ్రీల తా/కులవలన. వీయంగునృక్షము వారి వుక్కిటిమద ముమియుటచే. బొగడ చెట్టు వారి కౌంగిలిచే గోరింట, వారి కతరన్నులకే

చతుర్ణాళ్వానము శీథీ$ీ నశోళవృతము వారిచూపులచే బొట్టుగు చెట్టు వారినర్మవాక్యములచే మందారము వారి హాసముచే సంపెంగ వారి ముఖానిలముచే మామిడిచెట్టు వాడి సంగితముడే నురపొన్న వారి నర్తనముదే/ గొండగోంగు చెట్టును వికసించును (ఇది మళ్లి నాథుని యదాహరణముల ననుసరించి [వాయంబడినది వసుచరిత్ర వ్యాఖ్యాత యీపద్భేదముతో నుదావాగించెను భేదించినవి మాతతము చూపుదును ) మా కందము కరస్పర్శచేతను సంవెంగ ముఖరాగముచేతను గొండగోంగు సల్లాపము చేతను, వావిలి ముఖానిలముచేతను [వీయాళువు సంగీతముచేతను వికసించునుం కావ్యమార్గమున నే యే వస్తువు లేయేవర్జములుగా వర్ణింప(బడునో తెలుపుము. చంద ఉవ్చైశ్ళ్శవ శంకర నారడ, భార్గవ బలరామ, శేషసర్చ, ఐరావత, సింహ, సౌధ, కారదమేఘ ఇందుకాంత, నిర్మోక (కుబుసము) మందార, పిమాది, హమ, వీస మృణాళ, న్వర్గంగా గజదంత అ(భక, సికఠా (కలకండ) అమృత ల్నోధ, గుణ కైరవ శళర్కరల్సు, శ్వేతములు, కృష్ణ చం[దాంక- వ్యాస-రామ- ధనంజయ. ళ ని- దౌపదీ- శాళీ- విష- ఆకాళ-అమావాస్యా- శస్త్ర-అగురు- పాప- అంధకార- నిళలును, మద-త మాళ; రాహువులును- అద్భుత శృంగారములును నీలములు. ఇాతధర్మములు- [తేతాయుగము- రౌదరసము=చకోర _-కోకిలా-పారా వత నే్యతములును వానరముఖము- తేజస్సు అంగారకు(డు- కుంకుమము-తత కుండును, జివ్వో-ఇం(ద్రగోప- ఖద్యోత -వద్యుత్‌ - కుంజర నిందువులును (ఏనుంగు నొడలి మీంది బిందువులు) కోణములు. దీప-జీవ= ఇం[ద- గరుడ- హరలోచనములును హరజటాజూటమును, (అవ్మాయును- వీరరసమున _ స్వర్ణము-కపి- ద్వాపరయుగము- గోరోచనలును, కింజల్కము-చ[కవాక- హరితాశము-మనళ్శిల యివి పీఠములు, రజస్సు - సాలెపురుగు - ఒంటె -బల్లి - కపోతిము - మూషకము-దుర్గఎ కాకకంఠస్వరము మొ ధూసరములు. గ నూర్యశురగ ములు వారితములు బుతు వర్ణ నము 6వులు కాలౌచిత్యమును బాటింపవలెను వారు దమ కావ్యమురియం దా యా బుతువులను వర్ణింపవలయును ఆ వర్ణనములందు వారు (వమాధపడకుండు టకై బుళువర్ణనఎ. ను జూపుడుము జ్యాతిషికులు :నంవత్సరముచై[తమాసముత్తో "

శ్ర కావ్యాలంకార సం[(గ హాము నారంభించుననియ లోకయా[తావేత్తలు [కొవణమాసముతో నారంభించు ననియు జెప్పుదురు వర్ష ర్తువు

(శ్రావణ భాదపద మాసములు వర్షర్తవు ఈ బుతువున అం౨దుగు వరి పుట్టగొడుగు అడవి మొల్లలు, తటిగొట్టు గిరిమల్తిక కడిమి మద్ది ఏణయుషద్ధి మ్పెగలి మొదలగు చెట్టు పుష్పిందును. ఆర్హ్రపురుగులు- వెన్నెలపులు(గులు- చాతకములు- లేళ్ళు- గోదురుకప్పలు - నెమిళ్ళు- నీరుకాకులు- (గద్దలు- పీనికి/ (గొవ్వుపట్టును. ఐబళలాకాపకులు (బెగ్గురువిట్టలు ) గర్భము ధరించును (గర్భా ధానవణపరిచయా్ధే భవంతం బలాకా అని మేఘసందేశము) రజస్సు (ధూ) శమించును రాజులు యాతలనుండి నివ ర్తిల్లుదురు వనభూములు శ్యామలములై యుండును జలాసారమువలన. బర్వుతములు గడు6గ(బడినట్లు రమ్యముగా నుండును నదు లొడ్డులౌరసి ప్రవహించుచు నొక్కొాక్కచో గట్లు దెగుట లోకోష్మదవము గలిగించును. యతులును చారులును దిరిగి వత్తురు, (పోషితళ ర్రృకలు భర్తలకై దారులు చూచుచుందురు. పాంథులు గృహములకు మఆఅలుదురు మేఘబృందముచే నాకాశమునం జీ(కట్టు (గమ్మును దిజ్మాఖముల మెజుంగుదీ/“లు పరుగిడుచుండును. మేఘగర్జనములచే వై డూర్యభూములందు రత్నాంకురములు పొటమరించును కామినీకాముకులుద్భానయా[తలను జేయుదురు. సౌధోపరిభాగముల శయ్యల గల్పింతురు కస్తూరీమి[శ్రమగు చతుస్సమవిలేపన మును (చందన కుంకుమ కర్పూర ఆగురు మిశితమగు మైపూంత) బూసీ కొందురు, కృషీవల కుటుంబినీ బృందములు రాస[కీడలాడుదురు. కడిమిపూల వాసనగల పడమటిగాలి గాని తూరుపు గాలి గాని వీచును

శరదృతువు

ఆశ్వయుజ కార్తిక మాసములు శరదృతువు ఈ బుతువులో అలకుముకీి పిట్టలకు-తుమ్మెదలకు -కన్నెలేళ్ళకు- వాంసలకు కాటుక పిట్టలకు- చ[కవాకము లకు- బెగ్గురువిట్టలకు - కొక్కెరలకు - వృషభములకు - ఏన్గులకు- తాంబేళ్ళకు కొంగలకు - బేడినచే/పలకును (గొవ్వువట్టును తామరలు - తెల్పకలువలు - నల్పి కలువలు -_ ఎజ్జి కలువలు _- మంకెనలు = కుంకుమవృత ములు = వావిలి = వ(డాకులరంటి = రెల్లు - మాలతీలతలును బుష్పించును. మయూరనుల (కొవ్వడంగును హంసలు మాననసరస్సుగుండి మరలివచ్చును,. అగస్తోద యముబే జలములు కల(కదేజును ముత్తెపుచిప్పలు గర్భము(దాల్చును మింట! దెల్లని మబ్బులుండును. మవోనవమయందు ళస్ర్త్రపూజలు జరుగును గుజ్టిములకును ఏను(గులకును నీరాజనములు 'సేయుదురు రాజులు యుర్ధ యాత్రలకు వెడలుదురు. బాటలయందు బురదయుండును సూర్యకిరణములు

చతు ర్ధాళ్వా సము శ9ర్‌ దుస్సహములుగా నుండును (శ్రీ మవోవిష్ణువు న్మిదనుండి మేలుకొనును పొలములలో వరిపండును. గోపికలు గీతములు పాడుదురు ఈ బుతువున నియతముగా వాయవొకదిక్కునుండి వెడలక యన్నిదిక్కులనుండియునువీచును. ీమంతరువు మార్గశీర్ష హైషమాసములు హేమంతర్తువు ఈ బుతువున మల్రె- ముచుకుందము - లవలి = (కేంకణము - లొద్దుగ-సురపొన్నలు పుష్పంచును. తుమ్మెదలకు? బావురములకు - మయూరములకు (గొవ్వడ?(గును. కామినులు కుంకుమపువ్వును-గింధత్రై లములను సేవింతురు పెరుగు రుచ్యముగా నుండును కామినీకుచములు నులివెచ్చగా నుండును జనులు నులివెచ్చని జలముల స్నాన మాడుదురు స్రీలకు గాఢాలింగనసౌఖ్యమబ్బును ఆడపులులు (పసమించును కూపజలములు గోరువెచ్చగా నుండును, రే(ులు నారింజలును బాగుగా ఫలించును. చెజకున రసము చివ్పిలుచుండును మందిరగర్భములందు శయనము, సరసులు గబ్బిగుబ్బలుగల (వియురాండ్ర భుజసపంజరముల శయనింతురు. పగటి (ప్రమాణము తగ్గును. ఈ బుతువున. బడమటి గాలిగాని య త్తరపుగాలి గాని వీంచను శిశిరర్తువు మాఘ ఫాల్గునములు శిశిరర్నవు ఈ బుతువు హేమంతమువలెనే యుండును, విశేషించి యేను(గులకు లెళ్ళకు, పందులకు, దున్నలకు( (గౌవ్వు పట్టును. కోమినులు విచితసురతోపభోగ యోగ్యలుగానుందురు చందనము నందరుచి గలుగును జలములకు మికి%లి శైత్యము గలుగును మరువక ములును గుందములును బువ్చించునుః 'కేళా కూళులయందనాదర మేర్చడును. ఎల్లరును వెచ్చ వెచ్చగాం గుంపట్టవర్ధంగూర్చుండ నభిలషించురు (పచండవాయువు పీ(చును కుంకుమపూ/(తను బూసికొని యా ళలిని. గామినులు సహింతురు. వనంతర్హువు చై[త వైళాఖమాసములు వనంతర్హువు ఈ బుతువున( బిలుకలు, గోరువంకలు, తుమ్మెదలు గండుగోయిలలును లెస్సగా. (గొవ్వును, దాదాః వన్నివృవములును జిగిరించును ఎల్ల యుద్యానములందును, నుయ్యాల లూ(గుట, పుష్పావచయము, మధుపానము, మన్మథపూజ గౌరీచరి[తగానము, చంపకపుష్పాభరణము కోకిలనాదములును బిక్కటిల్లుచుండును. దక్షిణ వాయువు వీ/చును (గీష్మిర్తువు 'శ్యేష్థాషాఢములు [గీవ్మర్తువు ఈ బుతువున నవమాలికలు శీరీషములు చంపకములు, గేదంగులును బువ్చించును ఖర్జూరములు నేరేళ్ళు, పనసలు

ఉరికి కావ్యాలంకారసం[గవలముః మామిళ్ళు, హోకలును బండును ఒంటెలు శరభ మృగ ములు, కంచర గాడీ దలుమ (గొవ్వును నదీసరఃకూపాదులెండిపోవును- చలిపందిరులందు బాటసారులు. మూండియుందుగు, పందిళలో మధ్యాహ్నని[ద సేయుదురు, దివసావసానమువ స్నానము చేయుదురు వేకవజామున సురతక్రీడలు సేయుదురు చందనాది శితల్యదవ్యములను సేవింతురు ర్మాతులందు. జం(దకా సేవనము "సేయుదురు శరీరములక ( జందన మలఃదికొని భోగింతురు భూతము లుడుకుచున్నట్లు, జలమ.ల:. సెగలులేచుచున్నట్లు, దుమ్ము కాలుచున్నట్లు పర్వతములు మండు చున్నట్టును నుండుము సంఖ్యా నియమము

ఏ యే వస్తువుల కేసంఖ్య నియతమో యా సంఖభ్యానియనుమును దెలుపుదుము,

ఏకనంభ్యాకమ.లు ఇందగజము. ఇందాశ్వము, గజాననదంతమ్క

ద్విసంఖ్యాక ములు .-పక్షములు, నదీతీరములు, నరుని కర్ణములు భజ ములు, న్మేతములును

(తిసంభఖ్యాకములు = కాలములు, అగ్నులు భువనములు, గంగా మార్గములు వారుని నేత్రములు గుణములు, కంర రేఖలు మహీకోణములు, శూలముయొక్క శిఖలు సంధ్యలు పురములు రాములు, (ఐలరామ పరవ రామ (శ్రీరాములు) విష్ణుజ్వరఘ.యొక్కం పాదములు.

చతున్సంఖ్యాకములు -- వేదములు (బవ్మ ముఖములు, వర్ణములు, (జాతులు) సమ్ముదములు, విష్టుహస్తములు ఐరావతదంతనులు, సేనాంగ ములు ఉపాయములు జాములు యుగములు ఆశమములు౬

పంచసంథ్యాకములు .- పాండవులు, వారునిముఖములు ఇందియములు దేవతరువులు ఫంచతుం[త్రములు, పంబాగ్నులు, పంచభూతములు పంచమవో పాషములు,. వంళశావ్యములు పంచయజ్ఞములు: పంచ పాణములు,

వషట్సంఖ్యాకములు ---వ(జకోణములు షట్రర్కములు షడంగములు, షడ్డర్శనములు ఆరిషడ్వర్గము వషట్నకవర్తులు, షడ్గుణములు వ్యడనములు, వషట్క్భృ త్తీకలు.

సప్రసంభ్యాకములు -- సప్రషాతాళములు సప్తభువనములు, నవ మునులు న ప్రద్వీపములు-వప్తాశ్వములు (నూర్యునిమి స ప్రవారములుు, సప్త స్వరములు సప్తరాజ్యములు సప్రజిహ్వలు (అగ్నివి) స ప్రకులపర్వతవులు,

[82] చతుర్థాశ్వాసము త్తం ౧౧ విరనము ళం. ధర ననుచతరసభావము పిగసంబగు, నితని సమదవిద్వేషితలో దరులు దరులందు( గుంద'గ సరములాడుదురు పేమ శబకులటన్నన్‌ . యధా అనుచితమగు రసభావముగల యర్థము విరసము._ ఇతని శృతుకాంతలు గువూలలో( గుందుచుండంగా గెరాతులు వారితో సరకకము లాడుచున్నారు న్‌ న యవ. అన్టసంభ్యాకములు , = యోగాంగములు. వసువులు అష్టమూర్తులు దిక్కులు సిద్ధులు అష్టదిక్చాలురు నవసంఖభ్యాకములు 1-- నవరంధములు నవఖండములు వ్యాఘీి స్రనములు, సుధాఖండములు, నవనిరులు నవరనములు, నవాంకముల. (పుట్టు మచ్చలు) నవ్య్శవహములు. దళ సంభఖ్యాకములు .---హస్తాంగుకులు -శివహ స్తములు-రావణశిరస్సులు- అవతారములు ద ళదిక్కులు- వి శ్వేదేవత ల.- దశ మన్మథావస్థలు. ఏకాదశసంఖ్యాకములు ఏకాదశరు దులు- ఏకాదళాఖ్షాహిణులు ద్వాదళ సంఖ్యాకములు : -- సూర్యులు- రాసులు-మాసములు-కుమార స్వామి హస్తములు నేేతములును (తయోదళసంఖథ్యాకములు -_- తాంబూలగుణములు. చతుర్ధ సంఖ్యాకములు అలా విద్యలు అ అప్సరసల వంళములు-మను వులు-చ తుర్ధక్‌భువనములు- | ధువతారలు పంచదళ నంఖ్యాక ములు = తీథులు,. షోడళనసంఖ్యాకములు * = ఇందుకళలు - అంబీకలు అష్టైదళన థ్యాక ములు = ద్వీపములు - విద్యలు = పురాణములు - న్మ రులు = ధాన్యములు. వింశతిసంఖథ్యాకములు * - రావణభుజములు - రావణనే[త్రములు. శతసంఖ్యాకములు = = ధార్తరాష్ట్రులు = శతభిషక్తారలు - పురుషా యుషము - రావణాంగబలు - శళతప త్త౦ఏదళములు-శతయజ్ఞములు- సముద్రము యొక్క యోజనములు, (వహనుమంతు(డు నూరామడలుగల సముదమును దా(బెను ) సహవాస సంఖ్యాకములు * = గంగాముఖములు - శేషుని శీర్షములు ల సహ్మసప త్తములు --- సూర్యకిరణములు - బాణాసురకా ర్త వీర్యార్డునుల వా న్తములు - వేదళాఖలు - ఇంద్రనే తములు.

న! కావ్యాలంకార సం్యగహవమబ “మగ(డుచచ్చి యేడ్చుచుండ రంకుమగండు రొమ్మునసై' నన్నట్టు కిరాతులు రాజకాంతలతో నందును వారు దుః।భించుచుండ సరసములులాడుట యనౌచిత్య 1గసము జౌచిత్యము లేకుండుటయే యిట దోషము. ధ్వనికారుండు.

"అనౌచిక్యాద తే నాన్య్యద్రసభంగస్య కారణం

పసిద్దాచిత్యబంధ స్తు రనస్యోపనిషత్పరా"

“అనౌచిత్యముకన్న రసభంగకారణము మతజొకటిలేము. కౌచిత్యబంధముగల

శ్రావ్యము రసోవనివ త్తే అని నుడివెను,

ఈ విరసదోషము రసాభాసముననే చేరును. రాజకాంత లెల్లరకును దల్గుల వంటివారు అట్టి యగమ్యలగు కాంతలతో సరసము లాడుట యనుచితముగదాః ౧౨ అతిమాతము-- ౧౩. 'హతురహితము

కం. ఉళిలో లోకాకీతం బతినూ తము; నింగినింజె నక్టాతకుచ ద్వితయమన ; పేతుళూన్యము సతి. గనుంగొని భృంగపం _క్రి చనుబెంచెననన్‌. 1౧ లోకాతీతమగు నర్థము 'ఆతిమాతదోషవము' ఆ యువతి స్రనద్వయము ఇింగి నిండెను, ఇట్టిదే యీ కింది శ్లోకము పాతాలమివ నాభిస్తే పర్వతావివ చ స్తనౌ వేణీదండః పునరయం శాళిందీపాతసన్నిభః సీ నాభి పాతాళమువలె నున్నది నీ స్తనములు పర్వతములవలెకున్నవిః సీ వేణీదండమ. కాళింద్మీపవావహమువలె నున్నది. (ఆం_ధ్యపదింధములలో “చనుగొండలు' అని పెక్కం్యడు (పయోగించిరి.)) దీని ననుచితదోషమని దర్పణకార (_ప్రకాశకారులు దెలిపిరి హేతువును జేప్పకుండుట హేతుళూన్యము దీనినే యితరులు నిర్హేతు వనిరి భృంగపం క్తి వచ్చుటకు హేతువు “తదాననపరిమళాభిలావష” అని చెప్పంబడలేది. (పఖ్యాతార్థమున హేతురపితదోవము లేదు. ఎట్టన, శ్లో (చందం గతా పద్మగుణాన్నభుం ్తే,పద్మా శితా బార్భదమనీమలిఖ్యాం ఉమాముఖంతు (పతిపద్య లోల్పాద్విసం ళయాం నీతి మవాప లఖ్షీః

చతుర్థాశ్వాసము 499 చంచలురాలగు లక్ష్మి చర్మదుని నాశయించి పద్మగుణములను (సౌర ఖాదులను) ననుభవింపదయ్యెను పద్మము న్యాళయించి చం[దళోభను ననుభ వింపదయ్యెను కాని యుమాముఖము నాళయించి చందపద్మోళయగతమగు శోభ ననుభవించి పీతిని. బొందెను ఇట లత్న్మీ “చం[దుని న్మాశయించి పద్మగుణమును ననుభవింపదయ్యెనుి అన్నపుడేల యనుభవింపదయ్యెనో హేతువు చెప్పబడలేదు. కాన దోషమన వచ్చును. కాని యిట హేతువు ప్రసిద్ధము రాతి పద్మము ముకుళించును శావున బద్మగుణములగు సౌరభాదుల ననుళవింపదయ్యెను రాతియంమ' ఖద్మముకుళనము (ప్రసిద్ధము కావునం గవి యాహేతువును బేర్కొనలేదు “పద్మము న్నాశయించి పగట! జం[దళోభ ననుభవింపదయ్యెను” ఆఅనుచో నేల చం[దశోళ ననుభవింప దయ్యెనో హేతువు చెప్పబడలేదు ఇట హేతువగు చంగదుని న్మివృభత్వము ప్రసిద్ధము. పగటం జందుండు వెలవెల పోవు చుండును గదా ఇటే సతింగనుగొని భృంగపంకి చనుదెంచె ననన్‌' అనుచోంగూడ సమాధానమును జెస్పుకొనవచ్చును లృంగనులు పరిమళార్థ మేగుదెంచుట (పసిద్దముదా కాన నిట దోషము లేదు ౧౪. నిరలంకృతి-౧౫. అశ్చీలము కం. ధర జాతిమా(తళూన్యము నిరలంకృతి, బాహుమయుతుండు న్ఫపుః డన; లజ్జా కరమశ్లీ లము; పదిశ్హిని వరసాంగజగ వాము వదు సౌరభమన(గన్‌ ం సతి నిరలంకృతి యనంగా నలంకొార రహితము రమణీయతాకూన్యమని ఇావము జాతిమా తహూన్యమన స్వభావో క్యలంకారముగూడ లేనిది. (స్వభా వోక్రికి జాత్ధలంకార మని పేరు) 'ఈ రాజ బాహుయుతుండు ఇందేయలం కారమును లేదు. ఇవి స్వభావో క్రిగదాః అన్నచో శ్ఞాఘ్యమగు విశేషణము లున్నచో స్వభావోక్తి యగును జాతి మాతహన్యమన ళ్లాఘ్యమగు విశేషణము లేని వట్టి స్వభావో క్రియని మూ డి యభ్మిపాయము ఈ కిందిది స్వభావో క్రిగాదు. దీర్చపుచ్చళ్చతుష్పాదః కకుద్మాన్‌ లంబకంబలః గోరిపత్యం ఐలీవర్ద _స్ప్రణమ త్తి ముఖేన సః “పహ్రడ్రవైన తోళకయు. నాలుగు కాళ్ళును, మూంపురమును (వేలాడు చున్న గంగడోలును గల యావుబిడ్డ యగు నెద్దు మూంతితో గడ్డి తినుచున్నది.” ఇ(క క్లామఘ్యమగు విశేషణమున కీ [క్రింది పద్యమును గను;డు.

500 కొవ్యాలంకార, సం[గహము సీ. యమదండముల(టోని హ స్తదండముల భీతిని/గొల్పు జగజెట్టి “తిప్పరాజు” (వణకిణాంకంబై న వక్షళ్శిలావేది. గత్తులనూఅు “"్రీకంర రాజు భుజవికమము. పెకి.బొంగినచందాన నిక్కుమూ/(పుల “పెద్దచొక్కురాజుల ఐడుగుమేనికి జిల్లు వలువయే కవచంబుగా(దాల్బు “గయికొండగంగరాజు" గి. తనదు డాచేతినిం గేడెమునుగం కేసి యాలములయందు మార్కొను “అచ్చిరాజు” వా(డిగోరుల నరసింహం పగిదిజీల్చు “*బసవరాజును” వచ్చిరి బవరమునకు.

*“హ_స్రదండములు గల తిప్పరాజు అన్నచో స్వథావో క్రిగాదు *'యమ దండములబోని" అనుళ్లాఘ్యమగు విశేషణము వేయంబడియున్నది మిగిలిన యెడల నిశ యూహించుకొనవలెను.

శ్చామ్యమగు [క్రియావికేషణమున కీ [కింది పద్య ముదాహరణము,

కం. కలియ(బడ రదనకాంతులు, మెలివడ( (గ్రే/గనులు పెనయ మెయిదోయియు మో ములు [కిందుమీ/దులంబడ, విలాసిమిళథునంబు వెలసె విరిపాన్చుపయిన్‌

అక్సీలమన లక్టాకరమగు నర్థము _ పద్మినియొక్క (తామరతూ![టి యొక్క) సరసాంగజగృహము (తన సరసమైన య+గము పుట్టినచోటు జా (అంగం జాయతేయస్మాత్‌ అని వ్మిగహము) అనగా సరస్సు, పద్మసౌొరళము (పద్మములయొక్క పరిమళము గలది. తామరతూ(టియొక్క జన్మస్థానమగు సరన్సు పద్మపరిమళముగలది అని తాత్పర్యము “పద్మినీజుతి శ్రీయొక్క సరసమైన (దవించు) మన్మథగృహము తామరపూవు పరిమళమువంటి పరిమళము గలది” అనియు నశ్టీ లార్థము తోంచుచున్నది. ఇది దోషము.

రలు సవవాచరచ్యుతము కం వరిగా సరిగానిది యు ర్వరవై ౬ బొందింప సవాచరభ9ష్టం భౌ బరగునెలచేత గగనం, బరుదుగ ఫేనంబుచేత నంబుధియనంగన్‌. యక అతుల్యములగువొని ననంగా నుత్క్బృష్టావక్సష్ణంబులను నిబంధించినచో సవాచరచ్యుతము లేక సహచర భష్టము. చందునిచే నాకాళశము (ఊత్కం ష్టము) ఫేనముచే సమ్ముదుండును వెలుంగును. (అవకృష్ణము).

చతుర్థాశ్వాసము 501 ఆకాళము చందునిచే కోభిల్లువిధమువ ఫేనముచే సముుదుండు శోలిల్లండు ఇట నీ వాక్యద్వయమునకు సాహచర్యము బాగుగా లేదు ౧8 లఖిన్నము కం భఖభిన్నంబగు నంబంధవి భిన్నం ; బీతని విరోధి పృథివీశ్వరు( డా సన్నుండ్రై తన నుదురున నన్నలినజు వాత శూన్యమని పల్కుననన్‌. ౫భి సంబంధవ ర్థితమైన యర్థము భిన్నము. ఇతని శతురాజాపన్ను(డై తన నుదుట _బహ్మ వాత లేదని తల(చును (బవ్మా(వ్రాంత లేమికిని నాపన్నత్వము నకును సంబంధము లేదు. (బహ్మయొక్క. చెడువాంతకును నాపన్నతకును సంబంధ ముండును

(వ్రకాపరు దీయమున “అపార్థము* ఆను దోష మీయంబడినది. "నముదా

యార్థశూన్యంతు యదపార్థం తదుచ్యతే సముదాయార్థములేనిదపార్థము. కుతః శువ్యదపో నద్యః? కా వార్తా చోళమండలే ? వణాసహసిం శేషన్య భారః కతి కులాచలాః ?

నదులలో నీరేల యెొండెను?! చోళమండలవిశేషములేమి : శేషనికి వేయి తలలు భారము కులకైలము లెన్ని? ఇట వాక్యార్థము స్ఫురింపదు-

(చూ వాీలికుండు _-5వ పుట)

“కళాలతలకు( గల్బరసాలము.* కళాలతలకు వృక్షమన్న( జాలును, అది అర్థ్ధవంతము కల్పరసాలమేమి ? వలోకమందైనను గలదా? కల్పరసాల) పదము అర్ధహీనము శ్రీనాథ పోతనలనుగూర్చి శిష్య. డొక(డన్నమాట. ఒకనిని రాజసకిరణ సులకు రంజిల్లు సూర్యకిరణమన వేరొకనిని సత్త్యరశ్మికి (దవించు చర్చదకాంత మనవచ్చును ఈ వాక్యమునకు అర్థములేదు.

ఈ [పయోగనము శ్రీమాన్‌ వ్యాకరణ శిరోమణి రంగాచార్యుల వారిది

నరసభూపాలీ యమున. జెప్ప౧బఐడనివియు దర్పణకార, (ప్రకాశకారులు పేర్కాన్నవియునగు పదుమూ(డు దోషములుగలవు వానినిం/గూడ నుదావహ శింతును

౧. వ్యాపాతము ఉత్కగక్షో వాపకర్షోవా పప్రాగ్యస్యైవ నిగద్యతే త_స్యేవాథ తదన్యత్యేాద్వ్యాహతోఒట్‌వకై-ల్లవేర్‌

(వఠథమమున నొకడ్డతో కుక్కుక్షముగాని యమకీర్షోకుగ్గానిైళ్షవ్ని మఅల ఇానిని ఫిన్నముగాం జెవ్పీ వ్యావ్హర్లారనును దోషమగును శో

ల్‌ చం. --

ర5059 కావ్యాలంకారసం[గ్రహము కం ....., ==, కుందనపుటొడల్‌ కనుగందిన కందుకమన వసివాళ్వాడెన్‌ నిదాఘపరిపవీడన చేన్‌ అని చెప్పి గీ కన్నెగేదంగిచెండునా. గభుకులొాలయు. నా వెలందియొడల్‌ ...... అసి వర్టించెను మొదటం గసుగందిన కందుకమన వసివాళ్వాడిన శరీరము (ఆపకర్షము) కన్నె గేదంగి చెండునా( గళుకులొౌలయుచున్నదంట. (ఉత్కర్షము) ఇట వ్యాహ తార్థము స్పష్టము. ఇది మహాకవి రాయప్రోలు సుబ్బారావుగారిది- శి (గ్రామ్యము ఉజ్య (గామ్యోఒర్జో రిరంసాడిః పామరైర్య్యత కథ్యతే వై దగ్ధ్యవ క్రిమబలం హి_త్వెవ వనితాదిషు” హైమరులాడు రిరంసాద్యర్థము, వైదగ్ధ్యముగల వక్రోక్తుంతో వనితలతో మాటలాడవలయును వారలును నట్లే ముచ్చటింపవలయును. ఆట్లుగాక గొమ్యో క్తలతోడనే చేయు సంభాషణము (గౌమ్యము. కం. సుదతీ: నీ కచగిరులిటు గదిలివడిం గూలినట్టి కారణ మేమే? చెవరి గిరులై న గూలవె ? కదలి వడిం గింద( [ద్రవ్వ(గా( జెలువుండా ? ఇట నాయికానాయకు లిరువురును నవిదస్టులు ఇది సురతగోష్టిలో = గుణమే యగును. కం కలగలుపుగ నలు పెజుపులు వెలయ(గ6 (గొమ్మావిచిగురు వెలువడి టెంకన్‌ గొలుపునిదె కనులు పండువు వెలదీ । తామేటిచిస్ప వెడలుతలవలెన్‌. ఇట నాయకుండు వ్యంగ్యముగా గువ్యాంగవర్ణనము సేయుచున్నాండు- వీండు విదగ్భండు కొన నిది (గౌమ్మముగాదు. 8 = అనవీక తము (ప్రకారాంతరముదే న్తూతనత్వము వపాంపని యర్థము 1పాప్తాళఖృియస్పకలకామదుళూ స్రతః కం దత్తం పదం శిరసి విద్విషతాం తత్రః కిమ్‌ ళు

చతు ర్ధా్‌ళా సము 508 సంతర్చితాః ప్రణయినో విభవై స్తతః కిం: కల్పం స్థితం తనుభృతాం తనులి నతః కిం ఎల్లకామములను బిండు సీరులులభించినవి దాన నేమగుమ? క(తుశిరస్సులపైం గాలుమోపితిని దాన నేమగును? యాచకులు ధనములచే. దృప్తులయిరి. దాన నేమగును ? (ప్రాణులు కల్పాంతముదా(క జీవింతురు. దాన శేమగును ౩ ఇట “తతః కిం” అనుదానిని. (ఐకారాంతమునం జెప్పక దొనినే పలుసారులు చెన్పినాండు ఇది పునరు క్తి కాజాలదు. ఏలన నిట *“తతః కిం అను శబ్దమును మార్చి తదర్ధమును టోధించు నితర శబ్దములను నన(గా 'కిం తస్మాత్‌” *“ఏకస్మార్‌ కిం 'ఇతఃకిం అని చెప్పినను దోషము దొలంగదు. అనంగా నర్థమునం (గొ త్తందనములేదు. ఇళ్లు గి చక్కందనమున కొకవింత చక్క (దము జఉవ్వనంబున కొకవింత జవ్వనంబు వి భమంబున కొకవింత విభమంబు న్‌ గలిగె నద్దివ్యకుసుమంబు కతన జెలికి (పారిజాతాపహరణము) ఇట “ఓక వింత" అను పదము నవీకృతముగా లేదు కాన సనవీకృత దోషజుష్టమ. పునరు క్రిదోషమున నా శబ్దమును దొలంగించినచో దోషమును దొల(గును కావున నీకకింది శ్లోకమున నున్నవిధమున నవీకృతత్వ ముండవలెను. యది దహత్యనలోఒత కి మద్భుతం? యది చ గౌరవమదదిషకిం తతః? లవణమంబు సదైవ మహోదధేః పకృతిరేవ సతామవికారితా అగ్ని కాల్చునన్న నద్భుత మేమి ? పర్వతములు బరువుగా నుండునన్న విశేషమేమి ? సము[దోదక మెప్పుడును లవణమే సజ్జనుల కెప్పుడును నవి కారిత్వమే (సంక ఓములలో దుఃభింపకుండుటయే) (పకృతి (అగ్నియు. ఐర్వత ములును సము దములును నెప్పుడును వికారమును బొందనివిధమున సజ్జనులును విశారమును టొందరు )) ఈ క్లోకమున కి మద్భుతం కింతతః సద్దైవ అనువానిచే నర్థము నవీ కృతమైనది. ఇట్లే చ. నురపతినొంచితిన్‌ , జముని చొప్పడ!(గించితి (శీదునూంవితిన్‌ ; వరుణుని గెల్బితిన్‌ శశిదివాకరులం బనిగొంటి , నాకునీ నరు(డాక లెక్కయే ? యొక యవంగుని కోప(గంజాల నింక నీ చరణములాన యింతదయసల్పంగరాదె (తిలోకనుందరీ ॥ ఇట నొంచితిన్‌ చొప్పడ౦గించితిని మాఃవితిన్‌ గెల్చితిన్‌, పని/గొంటి ఆనునానిచే నవీకృతమైనది.

ల్‌04 కావ్యాలంకారసం[గవాము ౪. సనియమపరివృ త్తము. సనియమముగా. జెప్పవలసినచోటఓ ననియమముగా జెప్పుట “ఆపాతసర సే భోగే నిమగ్నాః కిన్న కుర్వతే?” ఆపాతముగానే సరస మైన భోగమున మగ్నులగువా రేమి సేయరు ? ఇట ఆపాతసర సే అనుచో '“ఆపాతమేవసర సే. అను నియమమును జెప్పవలెను అపాతముగానే సరసము గాని యనంగాం బరిణామమున విరసము" అను నర్భము రావలయుమ అప్పుడు నియమమును జెప్పుకొనవలయును నం అనియమపవరివృ _త్తము అనియమమును జెప్పుకొానవలసియుండ(గా నియమము. జెప్పుటదోషము ఆవర్త ఏవనాభిస్తే నేతే నీలసరోరుహే భంగాశ్చవళయ స్తేన త్వం లావణ్యాంబువాపికా నీనాభి యావర్తమే నీ న్నేతముఎ నలకలువలు, నీవళులు తరంగములు, నీవు లావణ్యనదివి, ఇట సీనాలి యావర్తమే | అను నియమము గూడదు. చ ... తన్మయయోగ్యమైన మా నుషదళయే కృతార్థమ యనున్‌ ఇట “కృతార్థమ” అను నెధారణవాచకపయు క్తమగు నియమము గూడదు ఇది కవిభూషణ రాయ పోలు సుబ్బారావుగారి పద్యము ౬. సవిశేష పరివృ త్తము సవిశేషముగాం జెప్పవలసీయుండ(గా నవిశేషముగాం జేప్పుటదోవము “యాంతి నీలనిచోలిన్యో రజనీష్వభిసారికాః” ర్మాతులయం దభిఫొరికలు నల్లనితొడుగులు దాలి? పోవుచున్నారు. ఇట “రజనీషు' యని యవిశేషముగా గాక 'తమిసాసు (చీకటి రాత్రు అందు) అని చెప్పవఠెను అప్పుడు నల్లదొడు వులకు( (బయోజనము సంఘటిల్లును. ౭8 సవిశేష పరివృ త్తము అవిశేషముగా. జెవ్పవలసినయెడల స౦శేషముగా. జెప్పుట “హీరకాణాం నిధే రస్య సింధోః కిం వర్ణయామహే 7” వజములకు నిధియగు నీ సముుదమును నేమి వరింపంగలము ? ఇట సము.దము రత్నాకరము. కాన *రత్ననిధి యని “రత్నానాం నిధిః” యని యవిశిష్టముగా జెప్పవలెను. కాని రత్నవిశేషమగు “వ_జముల నిధి” అని చెప్పరాదు.

చతు ర్ధాళ్వా చము 505 లా. సాకాంతము

ఆకాంతతోం గూడినది.

చ. (క్రమమని య[కమంబని పరస్పర భిన్నమనోవికార సం (భమముల గొన్నినాళ్ళు వలవంతల( బిక్కితి దేశకాలపా (తములని కొన్నినాళ్ళు నిశితవ్యధనాందయు( దాళుకొంటి నొ కమలదలాక్షి పై మమత......

(కవిభూవణ రాయ పోలు సుబ్బారావుగారి తృణకంకణము)

“ దేశకాలప్మాతములు” అనునది యాకాంశను గోరుచున్న ది దేశకాలముల యానుకూల్యమున 3. యననర్థము కావలయును మజియు నిటం వాత్రపద మనవనసరము

౯. అపదయు క్త ము

ఆస్థానసంబంధమైన యర్థము (వకృతార్థమునకు విరుద్ధమైన యర్థము గలిగి యుండుట యపదయుక్తము సీ ఎవనియాజ్ఞాపనం బెల్ల వేల్పుల నేలు దేవేందు తలమీ(ది పూవుదండ ,

ఎవ్వాని కాపురం బివ్వబుంధర సాటిచూపంగారాని లంళాపురంబు ; ఎవని భ క్తిపరత్వ మీళశ్వ రేశ్వరునందుం బార్వతీపతియందు. బాయకుండు ఎవని కొంగన్నులు వివిధళాస్త్రంబు , లుత్పత్రి వేనికి [బవ్మువంశమందు, గి వాడు వరుంగౌట మెచ్చంగావలయు , నదియ,

కాని రావణు-ండనుమాట కానిమాట

యుర్విలో నెందునే కాని సర్వగుణము

లొక్కచో6 గూడియుండుట చిక్కదుగద.

(జాలరామాయణ నాటకము) సీతాస్తాయంవరమునకు రావణుడు గూడ వచ్చుచున్నా(డని తెలిసి జనక శతానందులు మాఓలాడుకొనుచున్నారు

శతానందుడు *-_ "ఆఅహాహా అళ్చర్యముః ఒక్క టైనను గొప్పతప్పిదము గుణసయుదాయమును బాడుచేయను అంతేకదా। అని నుగివి యీ పైసీస పద్యమును జదువుచున్నాం౦డు అతడు “కాని రావణుండనుమూట కానిమాటో (స్యాచ్చేదేష న రావణః) అన్నంతవజకే సమా వ్రిచేసి యుండవలసినది 'ఉర్విలో నెందునే కాసి" ఇత్యాది వచనము సమాధానముగా. ఐబర్య్మవసించుచు రావణో పేవ్యాపతీశినిం గప్పివేయుచున్నది. *“ఇతడు రావణు,డు మాతము గాకున్నచో బాగుగానుండెడిది మిగిలిన వరణీయగుణము లన్ని యునుగలవు అన్న(జాలును, “ఎవరికి లోకములో సర్వగుణములు నుండును? అను వచనము రావణున కీ కన్య నీయవచ్చుననియే తోంపింప( జేయచున్నది. అంత

506 కొవ్యాలంకార సం (ట్ర వాము వలకే సమా వ్రిచేసినచో నీ గుణములున్నను వీండు రావణుండుగానం గన్య నీయంగూడదు యను నర్థము వచ్చును.

(చూ 56 పుట “వోలికుడు' శ్రీమాన్‌ వ్యాకరణ శిరోమణి చలమచర్ణ రంగాచార్యులవారు)

“లేపన్న బావగారి పని మిడతంభొట్లు కథకు వచ్చెడిదొ ఇది పకృ తార్థమునకు విరుద్ధమైనది మిడతం భౌట్లు కథ యిది. ఒకరాజు నొద్ద “మిడతం భొట్లు అను పేరి జ్యాతిషికుండుండెను అతడు, చెప్పిన జోస్యము లొకటి. రెండు కాకతాశీయమ.గా ఫలించుటచే రాజసమ్మాన మొందియుండెను ఒక నాండు రాజు చేతిలో మిడతను బట్టుకొని తన చేతిలోని వస్తువేడో చెప్పమని జోస్కులవారిని( గోరెను అతడేమియు( దోంటక తానింక జిక్కి పోయితినని తలంచి “చిక్కైెర మిడతంభొట్టు అనెనట. జేని చేతిలోనిది మిడతయే కావున ఆతని జోన్యము సరిపడుటచే సంతోషించి సమ్మానించెనంట. ఈ కథ యిచ్చట సరిపడదు మఆియు నా [కిందనే “ఓహో; శిర శ్ళేదమై యుండెడిదికాటోలు" అని కలదు మిడతంభొట్టుగారికి శిరశ్చేదమయినట్ట యుక్తార్థము వచ్చుచున్నది. ఆతనికి సమ్మానమే జరిగెను.

౧౦. (వకాశిత విరుస్ధము

ఏ వాక్యముచే! (బతిపాదింప(బడినట్టీ య వివ&ీత మైనట్టియు నర్థమునకు (బతికూలమగు నర్థము గోచరించునో యది (వకాశిత విరుద్ధము

“కుమార స్తే । నరాధీశ ః శ్రియం సమధిగచ్చతు” ఓ రాజాః నీపుతుండు. నీ సిరిని, బొందు(గాక ;

ఇట "నీవు మరణింపుము' అని విరుద్ధారము (ప్రకాశించుటవలనం (బకాళితపిరుద్ధము.

౧ంిం విధ్యయు _క్త్‌ను

విధింపవలసినదానిని విధింపకుండుట, ఆయు క్తమగు విధినింజేయట.

“అనందితన్వపతోఒసౌ పరపక్షాన్‌ వానిష్యతి” ఆనందింపంచేయబడిన స్వపవషముగల యితడు పరపతములను జంపును

ఇట పరపతములను జంవి స్వపతము నానందపజచును"' అని విధింప వలయును.

౧౨. అనువాదాయు కము

విధి కననుగుణమగు ననువాద్యమును జెప్పుట అయుకక్తమగు నను

వాదము సేయుట.

చతు ర్ధాళ్వా సము 507 అరే రామాహస్తాభరణ : భసలశ్రేణిశరణ 1 స్మర క్రీడావీీడాశమన విరహ్మిపాణదమన సరోవాంసో త్తంస (ప్రచలదల నీలోత్పల ః సఖే నఖేదోఒహం మోహం శృళథయ కథయ క్వేందువదనా ఓ మితమా। నీలోత్పలమా :£ నేను ఖిన్నుండన్తై యున్నాను నా మోహ మును సడలింపుము నా (పియురా లెటనున్నది? విరహియగువా-డు స్వమోహశ్ళథనమునకై. చేయు పార్థనారూపవిధిలో విరహ్మపాణద మనత్వరూపానువాదము యుక్తముగాదు ఏలన విరహ్నప్రాణి దమనమును జేయునది విరహిమోహళ్షథన మెట్లు దేయ(గలదు ? ౧8. త్యక్తపునస్బ్వీకృాతము. (నిర్ము క్తపునరు కము) లగ్నం రాగావృతాంగ్యా సుదృఢ మిహ యయెవాసియష్ట్యాఒరికంరే మాతంగానామవీహోపరి పరపురువై ర్యాచ దృష్టా పతంతీ తత్సక్తోఒయం నకించిగ్గణయతి విదితం తేఒస్తు రేనాస్మిదత్తా లృత్యేభ్యశ్రీనియోగార్గదితుమితి గతేత్యంబుధిం యస్య కిర్తిః. రాజ్యలక్ష్మీ తన తండ్రియగు సమ్ముదునితో దన జామాతయొక్క కథను- దెలుపుమని కీ రిని. బంపుచున్నది “ఖడ్గలత రాగావృతాంగియై యరికంఠముల నాలింగనము సేసికొనుచున్నది వీమ్మట నడి మాతంగతతిమీంద( బఐడుచుండ(గా నెల్ల పకపుకుషులును జూచుచునే యున్నారు అబ్టీ (యనతి యగు) దానియం- దాసక్తుడై యుక్త్రాయుక్తవిబారము లేక వర్తిల్లుచున్నాండు నీకీ సంగతి తెలియ గొక మటియు నాతండు నన్ను( దన భృత్యుల కిచ్చివేసెినొ అని లశ్మీ చెప్పిన సందేశమును గొని కీర్తి సము(దునికడకు వెళ్ళెను. ఇట '“విదితంలేఒస్తు అనుచోటనే వాక్యము నిశాకాంతముగా సమా్తు మైనది. మజల తేనాస్మిదత్తా” అని కారకాంతరముచే/ ఇెవ్చట దోవము రనదోవములు కం. రవములు వాచ్యములై నను వెళ నదియును దోమమయ్యె = విపులో (గరణం ఐసద్భృళలీభత్సరసో ల్లిసితము, శృంగారనహిత లలన యనంగన్‌ . ౫౫. రసములు విళావానుభావ వ్యభిచారిభావములచే వ్యంగ్యములు గానల యును. కేవలము శృంగా రాదిశబ్దములు వాడినమా[తమున నాస్వాద్యత్వము-

వ్‌08 కావ్యాలంకారసం[గవాము గలుగదు రణరంగము వీభత్సరసోల్ససితము; తరుణి శృంగారసహితురాలు; అన్నచో బీభత్స శృంగార పదములను మాతము [ప్రయోగించిన నారసములు నృురింపకున్నవిగదా కాన నీవిధము దోషము. దీనిని స్వశబ్దవాచ్యదోష -మందురు ఇట బెక్కు విధములైన రసదోషములను జూపుదుము వ్యభిచారి రస స్థాయి భావానాం, శబ్దవాచ్యతా, కష్టకల్పనయా వ్యకి రన ఖావవిభావయోః, (వతికూలవిభావాచ్యిగహో, దీప్తిః పునః; పునః, అకాండే [పథనచ్చేదా వంగస్యాప్యతివి స్పృతిః అంగినోఒననుసంధానం, [పకృతీనాం విపర్యయః ఆనంగస్యాభిధానం చ, రసే దోషాన్స్యురీదృకాః. వ్యఖిచారిభావములను, రసములను స్థాయిభావములను స్వళబ్దముతో 'చెలపుటయు అనుభావవిభావములు గష్టముగా గుర్తింప(బడుటయు. _బకృత రసవిరుద్ధములయిన విభావాదులను [గ్రహించుటయుం, దిరిగి తిరిగి రసమునకు దీప్రి గలిగించుటయు ఆసమయమున రసమును వర్తించుటయు, నసనమయమున రసవిచ్చేదము సేయటయు, అంగళూతముగానున్న రసమును మిక్కి లియ విన్తరించుటయు అంగిరసమును బోషి-పకుంటయు స్వభావమును సముచితముగా వర్ణింపకుండుటయు రసానుసకారకమైనదానిని వర్జించుటయు. నీ మొదలయినవి శసదోవములు. వీనిని. [గమముగా నుదాహరింతుము ౧. వ్యభిబారి భావమును స్వళబ్దముతో( దెలుపుట సవీడా దయితాననే, సకరుణా మాతంగచర్మాంఐరే, స్మతాసా భుజగే సవిస్మయరసా చం[దేఒమృతస్యందిని సేర్షా జహ్నుసుతావలోక ననిధౌ, దీనా కపాలోదరే పార్వత్యా నవసంగమప్రణయినీ దృష్టి శివాయాస్తు వః భ రృృముఖమును గాంచి (తన్నతండు గాంచుటచే) సిగ్గుగొన్నట్టియ, గజచర్మాంబరమును గాంచి (నిభవము లేనివాండని) వెతను( గొన్నట్టియ, సర్చమును గాంచి భయపడినట్టియు అమృతము జాలువాజు చందుని గాంచి (ఆకాశమున వుండువా. డీటఓ నెట్లున్నాండని) విస్మయవడినట్టియు శిరనునం దున్న గంగను గాంచి (అన్యాంగనాస క్ర్తుండ్‌ని) యాీర్ష్యమ వహించినట్టియు (మణివోరస్థానమున) కపాలములను గాంచి చిన్నబుచ్చుకొన్నజ్టియు పార్వతీదేవి యొక్క నవసంగమకాలమునందలి (పణయదృష్టి మీకు మంగళములిడుగాక.

చతు ర్ధాళ్వా సము 509 ఇట వీడా, కరుణ [తాస, విన్మయ, ఈర్ష్యా, దైన్య్మములు తమతమ యనుభావములచే వ్యంగ్యములు గావలయును ఎట్టన, నిట వీడ వీడాళబ్ధము చేతనే వాచ్యమైనది అన(గా స్వళబ్దముచేత వాచ్యమైనది అట్టగాక వీడ యొక్క యనుభావములైన (కార్యములయిన) “తలను వంచుట ను _బ మోగించి దానిచే సిగ్గును వ్యక్తము సేయవలెను అనంగా 'నామె సిగ్గుపడినది అని చెప్ప వలసిన యెడ “ఆమె తల వంచుకొన్నది' అ౨ [పయోగింపవలెను. తల వంచు కొనుట సిగ్గు మొక్క కార్యము లేక యనుఖావము “శల వంచుకొన్నది అను ననుభావముచే సిగ్గు వ్య క్తమగుచున్నది “ఆమె సిగ్గుపడినది. "ఆమె తల వంచుకొన్నది" అను వాక్యములలో నేది సుందరముగా నుండుకో చూడుడు. మొదటిచోట 'సిగ్గు స్వళబ్దముచే [గహింపబడుటచే సుందరముగా లేదు. ఎప్పుడును జెప్పవలసినదానిని విస్పష్టముగా వివ్పీ చెప్పక దానిని వ్యంగ్యముగా బోధించిన యెడలనే రమణీయముగా నుండును కావున రెండవచోట హృద్యముగా నున్నది. ఇక్షు కరుణ (తాన విస్మయ, ఈర్ష్యా, దైన్యములను,. వాని వాని యనుభావములచేతనే వ్యక్తము చేయవలెను ఎట్టన, వ్యాస్మమా దయితాననే ముకుళితా మాతంగచర్మాంబరే, సోత్కంపా భుజగే నిమేషరహితా చందేఒమృతస్యందిని మీల ద్భూస్సురసింధుదర్శనవిధౌ మానా కపాలోదరే పార్వత్యా నవసంగమ్మపణయినీ దృష్టిశివాయాస్తు వః ఇట (వీడా, కరుణ (కాస విన్న్మయ, ఈర్ష్యా దైన్య రూప వ్యభిచారులు స్వశబ్దముచే (గహింప(బడక వాని వాని యనుభావములగు వ్యాన మత ముకుళ నము, ఊత్కంపము నిమేషరహితత్వము (భ్రూనిమీలనము మ్లూనత అను. వానిచే వ్య కము సేయంబడుచున్నవి ; ఇట్లనుభావములచే వ్య క్తపజపక [వీడాది పదములచేతనే యన(గా న్వళబ్దముచేతనే [వీడాదులను జెప్పుట స్వశబ్దవాచ్యత యను రనదోషవు. కాని, "న దోష స్స్ప్వపదేనోక్సావవీ సంచారిణః క్వచిత్‌” ఒకానొకచో సంచారిభావమును స్వళబ్దముతో (గపొంచినను దోషము. గాదు. చూడుడు బొత్సుక్యేన కృతత్వరా, సహభువా వ్యావ ర్తమానా [హియా 8 సైర్బృంధువధూజనస్య వచనై న్నీకాభిముఖ్యం పునః దృష్ట్వాఒ(గే వరమా త్రసార్వసరసా గౌరీ నవే సంగమే సంరోవాత్పులకా హరేణ హసతా శ్తిష్తా శివాయాస్తు వః బౌత్సుక్యముచేం ద్వరపడియ _ సిగ్గుచే వెనుకకువచ్చుచు నా యా ఐం ధువధూజనవచనములచే మఅల నభిముఖియై యెదుటందన [పియుని(గాంచి

6510 కావ్యాలంకారసం[గ వము సాధ్వసమును బొందుచు. బార్వతీదేవి నవసంగమకాలమున గగ్గులువాటుము ఖొంద(గా హరుండు నవ్వుచు నావె నాలింగనము జేసికొనెను. అట్టి పార్వతి మేక నభమిడు(గాక ఇట నౌత్సుక్యము సిగ్గు అను వ్యభిచారిభావములు స్వళబ్లోపాత్తము అయినవి ; అయినను దోషముగాదు. ఏలన నెవృట స్వళబ్దముచేత నయినంత (పతీతి తదనుభావముచేత(గాదో యచ్చట వ్యభిచారభావమును స్వళబ్దమ.చే ఇెప్పుట దోషముగాదు. ఇట బౌత్సుక్యమను వ్యభిచారిభావమున కనుభావము సవాసాృాపసరణమ. అదియే “కృతత్వరా యని [గహింపబడ్‌నది 'కృతత్వరా అను ననుభావముచే నౌత్సుక్యము స్పషముగా వ్య క్రముగానందున జౌత్సుక్య మను వ్యభిచారిఖావము స్వళట్టోపా త్తమై (ప్రయోగింప(బడినది, అన్తే సిగ్గున శనుభావముగా వ్యావర్తమానా అని యున్నది కాని యీ వ్యావ ర్తమానత్వము చేత సిగ్గు విస్పష్ట ఎగా వ్య క్తిముగానందున పియా యని ప్రయోగింప ఐడినది కావున నెచ్చట ననుభావముచే వ్యభిచారిలావము లెస్సగా వ్య కృమగునో యచ్చట స్వళబ్దృమును (గ్రహించుట దోషము ఎచ్చట ననుభావముచే వ్యభిబార భావము లెస్సగా వ్యక్తముగాదో యట స్వళబ్దమును (టయోగించుట దోషము గాదు ॥ ఒకప్పుడు వ్యభిబారభావము స్వళట్టోపా త్తమయినను విభావాదివతిపార నము గూడ నున్నచో ననంగానా వ్యభిచారిభావము విభావామలచే వ్యక్తము సేయ.బఐడుచున్నచో నడి దోషముగాదు. అట వ్యభిచారిభావము విభావాదులచేతనే వ్యక్తమగును అట్టిచో స్వళట్టోపాదానము గేవల మనువావమాత్ర పరమని (గపాంపవలెను యాతే ద్వారవతీం తదా మధురిపొ తద్జ తరుంపానతాం కాళిందీతటరూఢధవంజులలతామాలింగ్య సోత్క్మంఠయా తర్గీతం గురుబావ్పగర్గదలసత్తారస్యరం రాధయా యేనాంతర్జలచారిభిర్ణలచరై రప్యుత్క ముత్కూజితం. తన్ను విడిచి శ్రీకృష్ణుండు ద్వారవతికి వెళ్ళంగానే యాతనిచే వంప(బడీన కోతికొమ్మచ్చి మొదలగు నాటలయందు వంపంబడిన) కాళిందితీరము నందలి వంజులలత నాలింగనము సేసి కొని రాధ సోత్కంరయై యాయమునాజలమునందలి ఉలచరములు గూడ జాలిపడి రుదించునట్టు బాష్పగద్గదమై బిగ్గరగా నేడ్చెను ఇట విభావానుభావబలముచేత రాధరయొక్కు యత్కంర వ్య క్తమగు చున్నది అట్లయ్యు సోత్క్మంరయా' యని యుత్కంర స్వళబ్లోపా త్తమయినది అయినను దోషముగాదు ఉత్కంరాళబ్దము విభావాదులచే వ్యం/ మైన తన్నే ఉఆయనువదించుకొనుచున్నది

చతుర్థాళ్వా సము ల్‌1] ౨ రసమును స్వళబ్దముచేత( గాని (రసళబ్దముచే గాని) ళృంగారాది శబ్దముచే( గాని (శృంగార, కరుణాది పద ములచే(గాని) తెలుపుట అనగా నాయా వదములను [ఐయోగించుట దోషము రసము విభావానుభివ వ్యభిదారులచే వ్యక్తము గావలెను కాని రస, శృంగారాది పదములను వాడిన మాతమున రసస్ఫూ ర్తి గలుగదు. తామనంగ జయమంళ (శ్రియం కించిదుచ భుజమూలలో కితాం న్మేతయో।ః కృతవతోఒస్మగోచరే కోఒప్యజాయత రసో నిరంతరః “ జనులచేం జూడబడుచున్న కతమూలములుగల యా మన్మథుశి జయ అక్ష్మీ నేతములకు గోచరింప(గా నతని కొకానాక రసము పువైను.” ఇట రనము పుటైైను అని ఠసపద మే ([పయోగింపంబడినది విభావాదులచే రసము వ్యక్తము గావలయును వానిచే రసము వ్యక్త మైనట్లు రసపదమును ప్రయోగించిన మా తమున వ్య క్తముగాడు. " ఆలోక్య కోమలక పోలతలాఖిషి క వ్యక్రానురాగసులభామభిరామ రూపాం ప్నశ్యేష బాల్య మతివృత్య వినర్వమాన। శృంగారసీమని తరంగిత మాతనోతి కోమలకపోలతలము పులకించుటచే/ దనయం దనురాగ మున్నట్లు వ్య క్రముసేయుచున్న యా సుందరిని గాంచి యా యువకుండు శృంగారమున నోలలాడుచున్నాండు ఇట శృంగారపదము సావాత్తుగా. (బయోగింపబడినది. పై ళోకము నందును దీనియందును రసము వ్యక్తముగాక వాచ్యమైనది. ఇట్లే శృంగారీ గిరివాననే సకరుణో రత్యాం, ప్రవీఈ స్మరే వీఠత్సోఒస్థిభిుత్చణీ చ భయకృన్మూర్యాఒద్భుతస్తుంగయా రాదో దతవిమర్దనే చ హసకృన్నగ్నః (పళాంతళశ్చిరా దిజ్టం సక్వరసాత్మకః పకుపతి ర్ఫ్భూయాత్సతాం భూతయే శివుడు పార్వతీముఖమును గాంచి శృంగారి యయ్యెను రతిని/గాంచి కరుణరసము (జాలి) గలవాండయ్యెను మన్మథుని యెడల వీర రసాస్వదు డయ్యెను అస్టులను దాల్చి బీళఠత్సరసాశయు:ండయ్యెను. పాములను వహించి భయానకరసమునక( బట్టయ్యెను పెద్దమూ ర్తిని( దాల్చి యద్భుతరసమును వహించెను. దక్షధ్వంసవావపరమున రౌ్యదరసమును వహించెను దిగంబర వేషమును బూని వోన్యరసమునకు నెలవమయ్యును ఇహుకాలానంతరమున

ల్‌18 కావ్యాలంకార సంగహము (బళాంతరస్నాశయుండయ్యెను. ఇట్టి సర్వరసాశ్రయుండగు పవపతి సత్చురు మలకు సంపదలను గార్చు(గాక. ఇచ్చట గూడ “శృంగారీ సకరుణఃి ఇత్యాది పదములదే రసము వాచ్యవే తైనది ఇందలి “రసములు వాచ్య .-లైనను* అను పద్య మున “రణరీంగము వీభత్సరసోల్దసితము తరుణి శృంగారసహితురాలు అకు దోషములు నిట్టివియే. కావున నివి దోషములు. ఒకానొకచో రసపదము గాని శృంగారరసపదము గాని [బేయోగింప( బడినను విభావాదులచేంగూడ నది యభివ్య క్తమగుచున్నచో నట కనస్ఫూర్తి గలుగును. కాన నట్టిచో దోషముగాదు ఎట్ట్లన “నయననలినీలీలాకృష్టం వీఐంతి రసం (వియాఃొ [(వియరాండయొక్క చూపులను తామరతూండనుండి విలాసముగా( వీల్చంబకిన రసమును బ్రియణ (శాగుచున్నారు. “శృంగార స్యోపనత మధునా రాజ్య మేకాతప త్తగిం” ఇపుడు కృంగార రసమున కేక చృతాధిపత్యము లభించినది ఈ లష్ష్యములందు( (గమముగా రస శృంగార శబ్దములు (పయోగింహ బడినను విభావాదులచే లెస్సగా నఖివ్య క్తృములయి యున్నవానికే కేవల మను వాదము సేయంబడినది కొన నియ్యెడల స్వళబ్దబాచ్యత దోషముగాదు. ౩ స్వళబ్దముచే స్థాయిని, దెలుపుటయ స్వళబ్ధవాచ్యదోవ మే సం పవోరే వవారణే ర్యటానాంతు పరస్పరం రణక్కారై కృుతిగత్రె రుత్సావా స్తస్య కోఒప్యభూత్‌ యుద్ధమందు భటుల పరస్పర (ప్రవిరములచే రణగుణధ్వనులచే. వాని కుత్సాహము పుటైైను. ఇట నీరరనస్థాయిభావమగు నృత్సాహము స్వళబ్టోపా త్తమైనది, ఇది దోషము 'రూపనిర్జితకందర్చే నయనానందదాయిని ఆభూ త్తస్యా రతిః కాజపి వియే చాటువిధాయిని రూపముచే మన్మథుని జయించినట్టియు' నయనానందము గలిగించు చున్నట్టియ! [బియఃడు చాటూ క్తులు పలుకుచుండంగా నాపెకు రతి జనించెను. ఇట “రతి యను స్థాయిభావము స్వళబ్దోపా త్రమైనది ఈ విధముగా వ్యభిచారి రస స్థాయిభావములను స్వళబ్దోపా త్తములు సేయుట స్వళ బ్దివాచ్య మను దోషము ౪ అనుఖావ విభావములు కష్టముగా గు ర్రింపంబడుటయు దోషము.

[88] చతుర్థాళ్వానము ళల కన్టముగా గుర్రింప(బడుట యనంగా నొకప్పడు బొత్తుగా గు ర్తింపంజడ కుండుటయు, నొకప్పుడు గష్టముగా గుర్తింప(బడుటయు నగును. కర్చూరధూళిధవళద్యుతిపూరధౌత దిజ్మండలే శిశరరోచిష్ని తస్య యూనః లీళాశిరో౬ంకుక నివేశవి శేషక్స్‌ వీ వ్యక్త సనోన్నతి రళూన్నయనావనౌ సా. చందుండు కర్పూరధూళివలెం దెల్లనై న కాంతిపూరమును దిజ్మండలమున జ్యూపింపిజేయ(గా నా యువకున కా యువతి మేలిముసుంగు సర్దుకౌను నెపమున। దన స్తనోన్స 3వి వ్యక్తము సేయుచు. గన(బడెను ఇట యువకీయవకులాలంబనవిభావములు,. శళికాంతి యుద్దీపన విభావము ఈ ళ్లోకమున యువకనిష్టమైన శృంగారమే కవి కుద్దిష్టమైనది ఏలన “తస్య యూనః నయనావనౌ సా అభూత్‌”ఆ యువకుని న్మేతభూమి యందామె గోచరించెను అని యున్నది ఆమె యతనికి. గనంబడినదన్నపు డాతనియం దనుభావమును గవి చెప్పియుండవలెను కాని యట్టి యనుభావము. చెప్పంబడ లేదు పోనిమ్ము విభావముచే దానినామ్మేపించుటకున వీటలేదు కావుననిట విభావ మనుభావమునం బర్యవసింపక నిలిచిపోయినది కావున నిట ళ। ఫంగారముపరిపుష్టము గాలేదు శ్రీనిష్టమగుళ్ళంగారమన్న నో పరిపుష్టముగానేయన్నవి ఎట్లిన నాయువతి యువకునిం జూడ4గానే తన లీలాశిరోంకుకమును సర్దుకొనుచుందన ననోన్నతిం జూవుచున్నది ఆనునర్జమువలన వానివి(జూ డ(గానే యా వెకు శిరోంకుకని వేశము వ్రనోన్నతి [పకటనవఐ అను ననుభావములు గలిగినవి వీనిచే నొపె రతి పరిపుష్టమై రసముగా. ఐబరిణమించుచున్న ది- కొని యీళ్లోకమునం గవికిం బుగువ నిష్ట శృంగారమే యుద్ధిష్షమని తెలుపంలడెను అది యపరిపుష్ట ముగానేయున్నది. పరిహరతి రతిం, మతిం లునీతే స్థలతి భృశం, పరివర్తతే చ భూయః, ఇతి బత ; విషచూ దళాస్య దేహం పరిభవతి ప్రసథం కీ మత కుర్మః? రతిని. ఐబరివారించుచున్నా(డు : మతిని కోల్పోవుచున్నాండు | మిక్కీలి త్కోటుపడుచున్నాండు * మిక్కి లియుం బొరలాడుచున్నాండు ; అకటా , వీనిదేనహ మును విషమడళ పరిభవించుచున్నది. ఇటనున్న రతిపరిహారాద్యనుభానములు కరుణమునతదును సంభవించును. ఇట వ్మిపరంభశ్ళంగారము కవి కుర్దిషము ఈయువకునికి. గలిగిన యీ యను భావములు శృంగారకార్యములో కరుణకార్యములో తెలిసికొనుట కష్టముగా

క్‌కేకీ కోవ్యాలంకారసం[(గహము చున్నది ఇందనుఖావములు మా,తమే కలవు; కొని విభావములు చెప్పంబడలేదు కామిసీరూపవిభావమ.ను జెప్పవలెను అట్లు చెప్ప(బడటో వుటచేం గప్టము మీద దాని నూహింపవలసి వచ్చుచున్నది, ఈ విళంబమువలన _ నాస్వాదమున కంతరాయము గలుగుచున్నది ణి (పతికూలర సముయొక్క విభావ, ఆనుభావ, వ్యలిచారులను (గ్రహిం చుట దోషము. ఏయే రసమున కేయే విభావానుభావములుండ వలెనో తెలిపితిమి మజియు నే యే రసములు విరుద్ధములో యేవి యఎఏరుద్ధములో ముందుతెలియును. అట్టిచో (బతికూలరసముయొక్క_ విభావాదులను (గ్రహించుట దోషమేకదా . దాని వలన రసభంగ మగును (ళ) ప్రతికూలరసమ. యొక్క విభావ్యగహణము, [వసాదే వరస్వ। (వకటయ ముదం , సంత్యజ రుషం; ప్రియే : పష్యంత్యంగా ; న్యమృతమివ తే సించతు వచః నిధానం, పౌళ్యానాం శణమభిముఖం స్టాయ ముఖం; న ముగ్ధే (పత్యేతుం (ప్రభవతి గతః కాలహరిణః ఓ (పియరాలా (పసన్నురాలవుగమ్ము సమ్మ్నోదము ప్రకటీంపుము పొలయలుకను వదలుము నా యవయవములు శుష్కంచుచున్నవి. సీయమృళత నచనములబేం దడుపుము సుఖములకు నిధియైన నీ ముఖము నభిముఖముగొ నుంచుము ఓ ముద్దరాలా ! లేడిపిల్లనలె. గాలము పరువెత్తిపోవును తిరిగిరాదు సుమా మానం మాకురు తన్వంగి జ్ఞాత్వా యౌవనమస్థిరంా ఓ తన్వంగీ యౌవనమస్థిరమని యెటి(గి [పప్రజయకో పమును మానుము ఇట( [బీయుండు పొలయలుక వహించిన [పియురాలి ననునముంచు చున్నాండు, కావున శృంగారరసము. దీనికి సర్వథా శాంతరసము పతికూల మైనడి కావున శ్ళంగారమున కాంతమును గాని దాని విభావాదులను గానీ (వవేశ పెట్టరాదు ఇట( (థమళ్లోకమున నాల్లవపాద మున టోయినకాలముతిరిగి రాదనియ. ( (గిందిళ్లోకమున యౌవనమస్థిర మనియును వై రాగ్యక థలుపదేశింప( బడినవి. కాలముయొక్కయు, యౌవనము యొక్కయు నస్థిరత్వములు కాంత రసభావములు, శృంగారమున వానికి. (బవేళమనుచితనము కావున నిదిదోషము

చఛరుకతుర్థాళక్వాము 616 (౪) [వతికళూలరనముయొక్క యనుభావ్యగవహాణము- నిళృతరమణే లోచనపథే పతితే గురుజనమధ్యే సకలపరివోర వాద యా వనగమనమేవేచ తి వధూః తాను బెద్దలకో గూర్చుండి యుండ-గాల దన మిండండు గంటంబడ(గానే నకళలమును బరివారించి యాతరుణి వనగమనమును నిచ్చయించుచున్నది నకలపరివోరము వనగమనము అనునవి శాంతరసానుభావములు. ఇవి శృంగారరసపతికూలములు ఇంధనాదులను దెచ్చు నెపమున నాపె నకల వరివారమును వనగమనమును సేయం గోరుచున్నదన్నచో దోషములేదు. (ప్రతికూలరసముయొక్క. యనుభావములను (గహించుట దోషమని చెవ్పతిమి. కాని పాండు ఇామం వదనం। హృదయం సరసం తవాలసం చ వపుః ఆవేదయతి నితాంతం క్షేతియరోగం సలీ ।! హృదంతః ఓ నఠీ। నీ మొగము పాలిపోయినది; కృళించినది, సీ వృదయము (దవించినది , నీ కరీరమలసమై యన్నది; నీశేదో కుదరని రోగము వచ్చి నట్టున్నది ఇందలి పొండిమము, ఇఖామత్వము సరసత్వము, అలసత్వము అను నను భావములు కరుణమునకు నంబంధించినవి ఇట విిపలంభరసము కరుణ విప లంభ ళృంగారములు విరుద్ధములు కరుణరసోచిత ములగు పాండుత్వాదివ్యాధ్యను భావములు వ్మిపలంభ శృంగారమున సమావేశపఆజుప(బడినవి. కావున దోష మన్నచోం గాదు ఏలన నిట గరుణరసానుభావములు వమ్మిపలంభమున నారో వీంపణడినవి. అనంగా నిట వ్మిపలంభశ్ళంగారమున కంగముగానే తద్విరోధి కరుణారంగములగు పాండుత్వాదు లాకోవింప(బడినవి కాన దోషములేదు కరుణమునవలెనే వ్యిపలంభమునను వ్యాధ్యాదులుచితములే కాన నిట దోషమే లేదని కొందజు ఇఛ్లే కోపాత్కించిదుపొగతోఒపి రభ సాదాకృవ్య శ్రేశేవ్వలం సీఠ్వా మోహనమందిరం దజతయా విరేణ బద్ధ్వా దృఢం భూయో యాస్యసితద్భృవో * నితిముహుః కంఠార్థరుద్ధాక్షరం జల్స్బంత్యశికజోల్పభేన (2) సుకృతీ కళ్చిద వాస్తాడ్యతే. ఒక యువతి కినుకతో-దనక డకు వచ్చిన (వియునిం గేశములంబట్టి లా॥గి పడకగదిలోనికి. గొంపోయి హారముతో జెక్కలుగట్టి “దాని యింటికి మరల

516 కావ్యాలంకారీసం,గవాము టోవుగదా ? యనుచు గొంతులో మాటలడ్డుపడుచుండ(గా వదరుచుంగన్నీళ్ళ గీలుకొనుచు రహస్యముగా. గొట్టుచుండెను వాడెంత ధన్యుండో కదా”

ఇట6 గేళాకర్షణము, బంధనము, తాడనము, మొదలగునవి రౌద రసానుభావములు. అయినను శృంగారమున నారోపింప(బడినవి రౌద శృంగారములు _పతికూలరసములయినను ర్మౌాదరసానుభావములు ఈరూపకబలము వలన శృంగారాంగము ఎగా నారోపింపంబడినవి కావున విరుద్ధరసానుభావము లెచ్చట నారోపింపంబడునో యనగా దదంగము ఎగా౯ జేయంబడునో యచ్చట దోషముగాదు ఇక్షు

గీ గోట అక్కు-చు! గడు బంటికొనలనొక్కు చూంపుచు బుజంబులంబట్టి 'నైంపరాని కౌంగిలింతల నలుపుచు( గాంతు శాంతి రమణు నపరాధముం జూవి రాగవతులు, రౌదరసానుభావములు శృంగారమున నారోపింప(బఢినవి కొన్ని యెడల _బలతీకూలరసముమయొక్క వ్యభిబారిభావములను (గహించినను దోషము లేదు. ఎట్లన.

“సంచార్యాదే ర్విరుద్ధస్య బాధ్యస్యో క్రీ ర్లుణావవో (పతికూలరనము యొక్క పంచారిఖావములను బాధ్యబాధక భావముతో నిరూపించినచో నది గుణమే యగును, కాని దోవముగాదు ఎట్టన,

క్వాకార్యం శశలన్మ్కణః? క్వృచకులం? భూమయోజఒవి ద్య శ్యేత సాః

దోషాణాం _పళమాయ మే (శుతమహో కో పేఒపి కాంతం ముఖం;

కిం వక్ష్యంత్యపకల్మషాః కృతధియః ? స్వప్నేఒపిసా దుర్గభాః

చేతః స్వాస్థ్యము పైహి కః ఖలు యువా ధన్యోఒధరం పొస్యతి?

ఆకార్యమెక్కుడ చందవంళ మెక్కడ? మజణల నా (వియురాలు (ఊర్వశి) కన(బడునా ।; నాచదువు దోషపశమమునకు€ గాని. దోషకరణము నకుం గాదు ఓహో । దాని మొగము కోపమునందును మనోహరమే కలుష దూరులగు విజ్ఞులు నన్ను(జూచి ₹చేమందురో ? న్వప్నమందును నాపె నాకి/(క దుర్గభము, ఓమనసా ; స్వన్ధతను టొందుము ఏ ధన్యుండగు యువకు(డా యధరమును [(గోలునో ?

ఇది వ్నిక మోర్నశీయము నందలి పురూరవుని వచనము ఇందు “అకార్య మెక్కడ? చం[దవంశ మెక్కడ?' అనుచో వితర్మ మను కాంతరస వ్యభిచారి భావము గలదు. *మజల నావియురాలు కనంబడునా ?'అనుచోట శృంగోర

చతుర్థాశ్వాసము 517 రస వ్యభిచారి యగునౌత్సుక్యము ; “నా చదువు దోవపళమమునకుం_గాని దోషకరణమునకు( గొదు” అనువో శాంతరసవ్యభిచారి యగు మతి , “దాని మొగము కోపమునందును మనోహర మే” యనుచో న్మృతి $; “కలుషదూరులగు విజ్ఞులు నన్నుంజూచి యేమందురో” అనునది శంక. “"న్వప్నమందును నాకాపెి దుర్లభము” అనునెడ శృంగారరన వ్యభిచారి యగు ద్దైన్యము +, “ఈఓ మనసా స్వస్థతను టొందుము*” ఆనుచో కాంతర"+ వ్యభిచారి యగు ధృతి ఏ ధన్యు( డగు యువకు. డా యధరమును [గోలునో” అనుచో శృంగార వ్యభిచారియగు చింత యు. గలవు,

ఇందు వితర్కమును నౌత్సుక్యము బాధించుచున్నది కొన వితర్కము బాధ్యము బౌత్సుక్యము బారకము. మఖజల నాత్సుక్య్క్యము వాధ్యము- మతి బాధకము, తిరిగి మతి భాధ్యము స్మరణము బాధకము పిమ్మట స్మరణము బాధ్యము శంక బాధకము తరువాత శంక బాధ్యము. దైన్య్మను బాధకము [కమ్మ దైన్య్మను బాధ్యము ధృతి వాధరకము అంతమున ధృతి బాధ్యము చింత బాధకము ఈ విధముగా. బరస్ప్బర విరుద్ధములగు కాంత శృంగార రసములయొక్క- వ్యభిచారులు బాధ్యబాధక భావములతో ఏరూవింపట బడినవి. శాంతశ్ళంగారములు పరస్పర విరుద్ధములయినను వాని వ్యలిచారు లీ విధముగా బాధ్యబాధక భావములతో నుండి శృంగారమును లోవషించుచునే యున్నవి. అనంగాం దుదికి శృంగారవ్యభిచారియగు చింతయందే. పర్యవ సించును ఇర్లే స్నిద్ధశ్యామలకాంతిలి ప్రవియతో వేల్లదృలాకా ఘనాః వాతాశీకరిణః పయోదసుహృదా మానందకేకాః కళాః కామం సంతు దృఢం కరోరహృదయో రామోఒస్మి సర్వంసహే వైదేహి తుకథం భవివ్యతి? హవి వా దేవి: ధీరా భవ! మేఘములు దమ చక్కని నల్లని కాంతులచే నాకాశము నలికినవి. బళా కలు వానిని, జుట్టుకొనియన్నవి. వాయువులు చల్లంగా వీచుచున్నవి. ఆ మబ్బులకు మి(తములయిన నెమిళ్ళు కే;కరించుచున్నవి మంచిది ఇవన్నియును నుండనిమ్ము నేను రామ+డనుగదా పర్వమును సహించుకొందును కాని నాసీత యెట్టు భరించును ? అయ్యో దేవీ ధైర్యము వహింపుము. ౩ ఇట '“రామోఒస్మి సర్వంసహే' అనుచోట వీరరనవ్యభిబారి యగు శ్రైర్యముం “పహూవావాదేవి'ి అఆనుచోట వి పలంభవ్యభిచారియగు నపస్మారమును భాధ్యబారకభావముతో నిరూపింపంబిడినవి వీరళ్ళంగారవ్మి పలంభములు విరుద్ధ ముళలయినగు వాని వ్యభిచారులు వాధ్యబాధకములగా నిరూవీంపంబడి విపలంభ మఖ, తెస్సగా బోషించుచున్నది

క16 కావ్యాలంకారసర్మగవము ౬. రసముయొక్క పునఃపున ర్రీ ప్రి, నిరూపింపందగినదానికన్న రనమునకు దీ వ్రినిగలిగించి నిరూపించుట మితిదా(టినచో వెక్క సమగును. కుమారసంభవమున రతివిలాసమునం గవి తిరిగి తిరిగి కరుణమునక దీవి, గలిగించెను ఇది వెక్కసముగానున్నది. ౭ అసమయమున రపమును (బకాళింపం జేయుట మహాభయంకరముగా యుద్ధము జరుగుచుండగా నాయకుండటకు( బోక యంతఃపురములో క ఎంగారమున నోలలాడుచున్నట్టు వర్ణించుట మొదలగునడి దోషము- ఇట ననవసరమగుచోట శృంగారరనము వర్టింపంబడుట దోషము, ఇట్టియెడల నాయకుండు దై వవ్యామోహితు,డై యట్లు పవర్తించెననుట యచి ఈముగాదు- ఏలన నితివృ తమున నిట్టిదోషములున్నచో గవి వానిని. దొలం గించి యితివృ త్తమును రసవ్యంజకముగా జేయవలెను కావున వేణీసంహార మున ననేకవీరసంక్షయముగ ల మవోయుద్ధము జరుగుచుండ(గా భానుమతితో దుర్యోధనుండు శృంగారరసమున నోలలాడుచుండుట దోషము. త అసమయమున రనమును విరమించుట. ఒక నాయికపొత్తు నభథిలనించి పరస్పరానురాగము వరాకాష్టనుబొంది యుండ(గా నాయకుడు నమాగమోపాయమును జింతింపక వ్యాపారొంతర _నిమగ్ను.డై యన్నట్లు వర్ణించుట మొదలగునది వ్యాపారాంతర నిమగ్నతే రనము విచ్చిన్నమగును ౯ _ అంగభూతమగు రసమును వి న్లరించుట హయ్యగివ వధమను నాటకమున నాయకుడు శ్రీమవోవిష్ణువు (పకి నాయకుడు హయగ్రీవుడు ఇందంగిభూతమగు రసము వీరము. "అంగభూత మగు రసము ర్నౌదము. ఇందంగికన్న నంగమధికముగా వర్జింపంబడినది. కోన నిది దోషము కాని యొకవిధముగా నిది దోవముగాడు ఏలన్‌. అధవా (పతిపతనస్య వర్ణయిత్వా బహూన్‌ గుణాన్‌ తజ్జ్ఞయా న్నాయకోత్కర్షవర్హనం చ మతం క్వచిత్‌ (ప్రతిశాయకుని గుణముల నధికముగా వర్టించి నాయకుండు వానిని జయించినట్టు వర్జించుటయు సమ్మతమే కావున (బతినాయకు,డైన వాయ (్రీననియందు శ్యాదరసమును విస్తరించి వర్ణించుట దోషముగాదు.. ఇట్టిచో నీ యదావారణము దగదు. శిశకపాలవధకయందు నాయక,(పతినాయకులు శ్రీకృష్ణ శివపాలురు. ఇందు. (బధానరసము వీరము శృంగార రౌదాడు లంగరసములు. అందు ళృంగారాంగభూతమగు బుతు, వనవివిరప్త్పష్పా వచయ, జలకేళ్యాదివర్ణనము సేయంబడినది- 1పధానరసముకన్న నంగభూత

చతుర్ణాళ్వానము 510 మగురనము వి స్తరింప(ఐడినది.కాన దోషము ఇట్లేకిరాతార్జునీయముననుగలదు, ౧౦. అం%రసము ననునంధింవకుండుట

కావ్యనాటకాదులందు నంగభూతముగా నితరరసములు వర్జింపంబడు చున్నను గవి పధానరసము ననువంధింపవలసినచొట్ల ననుసంధింపవలయును. కాపసవత్సరాజమున నాఆఅంకములందును వాసవదత్తావిషయకమగు (పేమ సంబంధము - కథావళమున విచ్చిన్నమగుచున్నట్లు శంకింపం బడుచున్నను ననుసంధింపంబడినది. ౧౧ (పకృతి విపర్యయము- స్వభావమును సనముచితముణా వర్గీ ౧ంవకుండుట ఈ (పకృతి దివ్యపకృతి అదివ్య పకృతి దివ్యాదివ్యపకృళి యని మువ్విధవఎలు ఈ _పకృతులను జ్మితించుటలో( గవి చాల జాగరూకు(డె యుండవలెను లేకున్న ననౌచిత్య దోషముగలిగ రనభంగ మగును ఎట్టన, [కోధం పథో సంహర నంహరేతి [యావర్గిరః ఖే మరుతాం చరంతి లావత్స వహ్నిర్భవనేేతజన్మా[భస్మావ శేషం మదనం చకార *ఓ [వళూ కోప ముపసంహరింఫుము " ఆను దేవతల నోటిమాట నోటి యందుండ(గనే వారనేతాగ్ని యా మదనుని భస్మావశేవని, జేనెను ఇట్టి కోపము దివ్యులకే యుచితముగాని యదివ్యులకు. గాదు. అశ్లే న్వర్గ్శ పాతాళ గమన సముదోల్బంఘనాదులు దివ్యులకే యుచితముగాని యదివ్యులకు( గాడు అదివ్యల కెంతవణ కుచితమో యంతవజకు నిబంధింప వచ్చును దివ్యాదివ్య పకృతులయందు రెంటిని నుపనిబంధింపవచ్చును వీర, ఠౌద శృంగార కాంత రస్మపధానులగు ధథీరోదాత ధీరోద్ధత, ధీరలలిత, ధీరళాంతులను వర్ణించునపు డదివ్యులనువలెనే దివ్యులను వర్డింపవచ్చును. అదివ్యులందలి ధథీరోదాత్తాదులును దివ్యులందలి ధీరోదాత్తాదులును నములుగానే యుందురు కాని యొక విశేషము గలదు. అదివ్యులగు నుత్తమనాయకుల రతి వర్ణనము సేయవిధమున దివ్గనాయకుల రతి వర్ణనము సేయరాదు, ఆ వర్ణనము తలిదం్యడుల రతి వర్ణ్షనమువలె మిక్కిలి యనుచితమైయుండును కాళిదాన మహాకవి కుమారసంభవమున( వార్వతీపర మేళశ్వరుల రతి వర్ణించెనని విమర్శకు లెల్లరును దూసిపోసిరి మజియు నాటశాదులం దెవరెవరెవరి నెట్టు నంజబోధింప వలయునో యా మర్యాదను దప్పుటయ ననౌచిశ్యమే ఇళ్లే దేళ, కాల, వయో, జాత్యాదులకు సముచిత వ్యవహారము నుపనిబంధింపవలయును. ౧౨ రసానుపళకారకమెైనదానిని వర్శించుట (పధానభూతమగు రసమునకు నుపకారముగానివిషయమును వర్ణించుట కర్పూరమంజరి యను నాటికయందు రాజనాయికలు మొదట వసంత వర్ణనము

50 కావ్యాలంకారసం[గవాము

సేయదురు. పీమ్మట వందిమాగధులు సేయుదురు. రాజు తన నాయికలు వేసిన వర్ణనము ననాదరించి వందిమాగధులు సేసినదానిని. _బళంసించును. ఇట వండిమాగ ధుల (పఫశంన రసానుపకారము.

ఇంకను నిట్టీవి గలవు అఆనంా నాయికాపాద (వహరణముచే నాయకువకు( గోపమువచ్చినట్లు వర్ణించుట మొదలగునవి రసదోషములే. నహృదయులగు కవులు వానిని స్వయముగా నూహించుకొనవలెను ఇళ్లే యితరరసముల లోని దోషములను గూడ నూహించుకొనవలెను.

ఈ రసదోషములలో నటనట విరుద్ధరసములనుగూర్చి ముచ్చటించి యంటిమి విరుద్ధరసము లేవియో వానికి. గావ్యములలో సమావేశము నెట్టు చేయవలెనో (పసక్తానుపస క్రిచే నిట చూపబడును,

పరస్పర వీరుద్దర సములు

శృంగారమునకు( గరుణ వీర రౌద్ర లీభత్స భయానకములు విరుద్ధములు ; వోస్యమునకు. గరుణభయా నకములు విరుద్ధములు ; కరుణమనకు వోస్యళ్ళంగారములు విరుద్ధములు = _ రౌదమునకు వోన్య శృంగార భయా నకములు విరుద్ధములు వీరమునకు భయానకశాంతములు విరుద్ధములు ; భయానకమునకు శృంగార వీర, రాద హాస్య కాంతనులు విరుద్ధమలు ; శాంతమునకు వీర, శృంగార రాద, వాస్య భయానకములు విరుద్ధములు. వీళత్సమునకు శృంగారము విరుద్ధము వీనికి సమావేళవిధము. చెప్పంబడు చున్నది.

ఆ] ళయైైక్యే విరుద్దో యస్స కార్యో ఖిన్ననంశయః రసాంత రేణాంతరితో నైరంతర్యేణ యో రసః

ఈ _పరస్పరవిరుద్ధరసములను నేకనాయక్మాశయములుగా( జేసినచో విశోధము. కాని భిన్ననాయక్షాశయములను జేసినచో దోషమురాదు. ఎట్టన, వీర, భయానకములును, బీభత్స వోస్యాదులును నేకనాయకుని యం దుండఠాదు ఆట్టిచో నా రెండు రసములను నాయక (పతినాయకులయండు నివేశపజపవలెను

ఈ కి9ంది క్లోకమున నీభత్ప, వోస్మ్యములు భిన్ననాయకాశయము త్రై యున్నవి ళూడుడుం

స్నాయవ్యాసనిబద్ధకీక సతనుం నృత్యంత మాలోక్య మాం చాముండాక రతాలఘట్టితలయం వృత్తే వివోవోత్సవే (పాము. దామషనుద్య యద్విహసితం చిత్రం సమం శంళునా తేనాద్యావీ మయి (ప్రళుస్స్నజగతామాస్తే పసాటోన్ముఖ

చతుర్ధాళ్వానము 521 "*విన్ననరములచే విరివిగా( జుట్ట(బడిన యెముకల మేను గలిగి, చాముండ కగతాళములచే లయవేయ _ నృత్యమాడుచున్న _ నన్ను(జూచి వివాహ మహోత్సవమున లజ్ఞాము[దను బోనాడి ళంభు(డు చి[త్రముగా నవ్వెను. దానిచే నాజగ్మతృభువు నాయం దిప్పటికిని. [బసాదోన్ముఖుడ్లై యున్నాడు.” ఇట వీభత్సరము నాట్యమాడుచున్న సేవకునియందును వోస్యరసము శంభుని యందును గలదు. మటియు నొకప్పుడు విరుద్ధరసములను నేక నాయకాశయములుగానే నిబంధింపవచ్చును ఎట్లన నా విరుద్ధరసముల నడుమ కేరొక రసమును సమా వేశపఆపవలయును. ఎట్లన శాంత కృంగారములు పరస్పర విరుద్ధముణ ఏక నాయక్కాశయములుగా. బేయవలసివచ్చినప్పుడు నడుమ నడ్భుతరసమును (బవేశ 'పెట్టవఅయును వాగానందనమున! _బథమమున జీమూతవాహను-డను నాయ కుండు శాంతరస్మాళ యుడుగా నిబంధింపంబడెను. అతండే విమ్మ్మట మలయవతి యను నాయికను జూచి వరించి శృంగార్మాశయు(డయ్యెను అట్టియెగల గవి జీమూతవాహనుడు మలయవతీగానము నాలకించి *అహోగీతము , ఆహో వాద్మితము” అని యద్భుత మొండినట్లు వర్ణించి నాయకుని నద్భుతర సాశయుని జేసెను, విమ్మట మలయవత్యనుతాగాదులను వర్ణించి యాతని శృంగార నాయ కునిగా వర్డి- చెను. ఇట ళాంతళ్ళంగారరనముల నడుమ నద్భుతము [వవేళ ెట్టబడినది కావున నేకనాయక్శాశయములుగా విరుద్ధరనములను సమావేళపజవ వలసినచోట్ట నడుము రసాంతరమును (ఐవేళ పెట్టవలెను. ఆట్టయినచో దోషము నివ ర్రిల్లును. ఇట్లు రసాంతర సమావేశము (వబంధమునండే కాదు, ఏకవాక్యము నందును రసాంతర వ్యవధానముచే దోషము నివ ర్రిల్లును. (వబంధమన సంఘ టిఠతనానావాక్యనముదాయము అది [గంథరూపముగాం గాని తదవాంతర(వకరణ రూపముగా/గాని యుండవచ్చును. కనుండు (ఈూరేణుదిగ్ధాన్‌ నవపారిజాత మాలారజో వాసితబావు మధ్యాః గాఢం శివాభిః పరిరభ్యమాణాన్‌ సురాంగనాళ్లి మ్రభుజాంతరాకాః నకోజ్‌ కః (కవ్యభుజాంస్ఫురద్భిః పక్మైః ఖగానాముపవీజ్యమానాన్‌ సంవీజితాళ్ళందనవారి సేశ్రై స్పుగంధిభిః పుష్పలతాదుకూలై. శి (వైమానపర్యంకతలే నిషజ్ఞాః కుతూవాలావిషఒతయా తదానీం నిర్ధిశ్యమానాన్‌ లలనాంగు!ీఖిర్టీరాః స్వదేవాన్‌ పతితానపక్యన్న్న యుద్ధమున వీడులు మరణించి వీరస్వర్గమునకు. బోవుచున్నారు వారికి జివ్యదేహములు వచ్చినవి. ఆ దివ్యదేహములతో విమూనములందు. గూర్చుండి యాద్ధభూమియందు. బడియున్న పూర్వదేహములను జూచుచున్నారని వర్జింహ ఐఢీనది. ఎట్టన(, దామిపుడు నవపారిజాతమాలలయొక్క పుప్పొడితో. జరిమ

రవిక కొవ్యాలంకారసం[గహము

శించు వక్షః పదేశము గలవారై యుద్ధభూమియందు దుమ్ములో. బొరళలారు చున్నట్టియ వేలుపు పూ(బోండ్ల కౌంగిలింతల. జౌక్కుచున్నవార్తై యాడు నక్కల కౌంగిలింటొందుచున్నట్టియం జందనోదక ములచే బరిమళించు నావేల్చు( టోండ్ల కల్పలతాదులచే విసరంఐడుచున్నవారై, మాంసమును భక్షించు చున్న పకులయొక్క ర కసీ క్తపక్షములచే వీవంబడుచున్న ట్టియు, నేలంబడిన స్వదేహములను వీరులు విమానములందు. గూర్చుండి సురాంగనలు (వేలితో నిర్దేశించి చూపుచుండ(గా గుతూహలావిష్ణులె చూచిరి

ఇట వీభత్స శృంగారరసములు గలవు ఇవి రెండును విరుద్ధరసములు కొని నడుమ “వీరాస్స్రదేవోన్‌” అని వీరరసమును గవి [ప్రవేశ పెట్టినాండు “వీరాః” ఆను పదముళచేతనే యట వీరరస మెట్లు సమావిష్టమైనదని యడుగ వచ్చును. ఈ “వీర పదముచేత దాని స్థాయి యగు నుత్సాహ మభివ్య క్రమగును.- పూర్ణరసముండదు. చాని సృర్శ యలఃతిగానుున్నను జాలును

అస్మర్యమాణో విరుడ్దోఒవి సామ్యేనాథ వివక్షితః

అంగిన్యంగత్వమాప్తొా యాతాన దుష్టా పరస్పరమీ

౧. విరుద్ధరసమైనను స్మర్యమాణముగా నిబద్ధమగుచో (జ్ఞ వ్రీకిదెచ్చు కొని విచారపడుచున్నపవుడు) దోషముగాదు ౨ మతీయు విరుద్ధరసములు సామ్యముచే వివక్షేింప(బడినపుడును గోషములేదు. 8 మటజియొక [పధానరన మునకు( (అంగి) గాని భావమునకు(గాని యంగముల గా విరుద్ధరసముల నిం ధించినను డోషములేదు.

౧. విరుద్ధరసమైనను స్మర్యమాజముగా నిబద్ధమగుచో దోషములేదు.

ఆయంస రశనోత్కర్షి పీన స్తనవిమర్ధనః నాభ్యూరుజఘనస్పర్మీ నీవీవిసంసనః కరః.

ఈ వాన్తము నా మొలనూలి నూడ,దీసి వేసెడిది నా బలిసిన చన్నుల నదిమెడిది. నా నాభిని, తొడలను జమనముమ దడిమిడెది, నా పోంకముడిని విప్పెడిది

ఇది యుద్ధభూమియందు( దెగిపడిన భూర్మిశవనుని వా న్త్వమును గాంచి యతని భార్య విలపించిన విధము ఆతని భార్య యాహస్తమును గాంచి పూర్వావస్థను స్మరించినది. ఇది కరుణరసఘట్టము. దీనికి శృంగారము విడ ద్ధము. అయినను ళృంగారము స్మర్యమాణముగా నిఐంధింపణడి కరుణమును టోషించుచున్నది. (పకృతి రమణీయములగు పదార్థములు కోచనీయములై తొల్లింటివాని యందచందములును విలాసములును దల(పునకురాళణా మిక్కీ

చతుర్థాళ్వాసము ర్‌2ీ$ శోకావేగమును గలిగించును. ఈ విధమగు శృంగారము కరుణమును టోష్‌ంచును. కాన నిట దోషాళంక లేదు. ౨ విరుద్ధరసమలు సొమ్మముచే వివక్షింపంబిడినపుడును దోషములేదు. దంతక్షతాని కరజైళ్చ విపాటితాని పోద్భిన్నసాం[ద్రపుల కే భవతళ్ళరీరే దత్తాని రక్రమనసా మృగరాజవధ్వా జాతన్పృహైర్మునిభిర ప్యవలో కితాని' రక్రమనన్క్మయగు సింహిక సీ పులకితగా(తమున నొనర్చిన దంత కృతము లను, నఖక్షతములను గాంచి మునులును జాతన్పృమహాలయిరి బుద్ధు శొక జన్మమున మునియై శిష్యులతోడ నరణ్యమునం దిరుగుచుండ నొక్కెడ నొక యాడుపులి (పసవించి కన్నులు గానరాశక యా/కటికి దాళం జాలక తన కన్నవిడ్డలనే తాన. భశ్షించుచుండెను దానిని, గాంచి యా బుద్ధ్దుండు కరుణాపవు గాన భవింపంబడుచున్న యా శిళువును లాగి తన దేవాము నా పులికి సమర్పించి మరణించెను ఈ కథను బోధించుచున్న దీ శ్లోకము (ఈకథను నేను వ్యా[ఘజాతక మను వేరితో. బద్యరూపమున (వ్రాసితిని జాతక కథా గుచ్ళములో. గలదు,) ఇందు శృంగార దయా వీరములకు సామ్యము వివక్ష్షితమై యున్నది ఇట రెండు విధములగు వ్యాభ్యాశములు గలవు. మొదటిది యిది *- "తన్మపియురాలాస(గిన దంతక్షతములను నఖతతములను (లీయుండె ట్టనురాగాతిశయముతో స్వీకరించునో యచఛ్రే వ్యాఘీద త్తములయిన దంతతత నఖతళములను జిను(డును (బుద్ధుడు) స్వీకరించెను*. అను నర్థము వచ్చుట వలన దంతశతాదిధారణరూపమగు ననుభావములకు సామ్యము వివక్షింప(బడినది. అనుళఖానములు రసమున కంగములు గదా ః కావున నిట నంగములకు సామ్యము వివతీంప(బడినది. అంగసామ్యముచే నంగిభూతములగు జిననిష్టకాముకనిష్టములగు దయా వీరళ్ళంగారములకు సామ్యము వివక్షింప(బడెను ఇట నంగి దయావీరము. అంగము కృంగారము, ఫెనింగల '*తన [పియరాలొసంగిన” ఇత్యాడికమందు “ఎట్టు స్వీకరించునో యట్లు ఇత్యాదికము గలదు అందు మొదటిదగు శృలగార ముపమానముగా (గహింపంబడినది శాన నది దయావీరమున కంగము మడ్రవ వ్యాఖ్యానము "..“ఒకానొక ళ్ళంగారి యొకానొక కాముకుని యొక్క. వ్రియాద త్తదంతతతాదులను గాంచి నేనుగూడ నీ విధముగాం టీయూద త్తదంతకతాది యుక్తుుడ నగుదునా + యని యభిలవించునట్లు

524 కావ్యాలంకాఠసం[గవాము

జినుని శరీరమందలి వ్యా(ఘీద తదంతక్షతాదులను విలోకించి మునులు మేమూ? గూడ నిట్లు దయాశువుల మగుదుమా? యని యభిలషించిరి” అను నర్గము వచ్చును. ఇందు జినకరీరస్థములగు దంతక్షతాదుల మునులకుద్దీపన విళావ ములుగానయ్యెను వ్యాఘీద త్రదంతక్షతాద లు (వియాద శత్రదంతక్షతమలవలె నున్నవనటచే సామ్యము వివక్షితమైనది కావున నిట నుద్దీిపనవిభావములకు నన(గా నంగములకు సామ్యము పేర్కొనబడినది. అంగముల యొక్క సామ్యముచే నంగిభూగములగు మునినిష్రపరశృంగారినిష్ట దయావీరళ్ళంగార ములకు( గూడ సామ్యము వివక్షింప(బడినది

పూర్వ వ్యాఖ్యానముక దంతక్షతాదిరూపమగు ననుభావములకు సామ్య వివన,. ఉత్తర వ్యాఖ్యాశమున దంతతలాదిరూపమగు నుద్దీపనవిభావమాలకు సౌమ్యవివక. మొత్తముమీద రెండును నంగములే. అంగసామ్యమునుబట్టే యళగిసామ్యము వివక్షింప(ఐడినవి

విరుద్ధరసములకు సామ్యమున్నను నెచ్చట నంగరసము చే నంగిర నమునకః బుష్టి గలుగదో యట దోషమే అనగా సామ్యము వివక్షింపంబడినపు డంగ రసముతే నంగిరసమునకు( బుష్టి గలుగవలయును ఫైని శృంగారముదే దయావీరమునకు బుప్టి గలిగినది, అట్రి బున్టి లేనిచో దోషమే. చూడుడు

రామమన్మథళరేణతాడితా దున్సహేన హృదయే నిశాచరీ

గంధవ దుధిరచందనోతీతా జీవిశేశవసతిం జగామ సా

ఆ రాషసి (తాటక) మన్మథునినంటి రామునియొక్క వాణముదే హృదయమున గొట్టంబడినదై గంధముగల చందనముపంటీి ర కమున దోంగుచు యముని యింటికి. టోయెను.

అ నిశాచరి (అభిసారిక) అభిరామండగు మన్మథునియొక్క బాణములే గొట్టంబడినదై గంధముగల ర_క్షచందనమున( (ఎజ్జ్టచందనమున) దో(గుచు( (వీయుని యింట కేగెను.

ఇట వీభత్సళ్ళంగారములకు సామ్యము వివక్షితమైనడి. అభిసారిక జీవితేసని గృహమునకు। బోయినట్లు తాటకయు జీవితేవని గృహమునకు. టోయెనని సామ్యము వివక్షింప(బడినది.. కాని పైని శృంగారము దయాలీర మును టోషించుచున్న ట్లిచ్చట శృంగారము బీభత్సమును టోషించుటలేదు. కాన నిట సౌమ్యమున్నను రసపోషకత్వము లేమి నిది దోషమే. కావుననే/ యిది యమతపదార్థమనుదోషముగా నర్థదోషములలో గణింపంబడినది.

తిం విరుద్ధములయినము _సధానభూతమగు భావమునకుంగాని మణశొతు రపనునకు( గాని యంగములుగా వివషితములయినచో దోషముకేదు

చతుర్దాళ్వాసము కలర్‌ (కామంత్యః తతకోమలాంగుశిగళ ద క్తై స్పదర్భాస్థృలీః పాదైః పాతితయావశ్రైరివ పతద్భాష్పాంబుధాతాననాః లీఠా భర్పృకరావలంబితకరా స్వచ్చ తునార్యోఒధునా దావాగ్నిం సరితో భమంతి పునరప్యుద్యద్వివావో ఇవ. లత్తుక జాజిపోవుచున్నట్లు కంటకతతులదే( గోమలాంగుళుల నుండి రక్తము (వించుచుండంగా దర్భాంషరములుగల పదేశములందు సంచరించుచు గన్నుల నీరు గాలుచుండంగా భయపడుచు భ ర్తలచేయి పట్టుకొని నీ శతుస్త్రీలు మఅల వివావ్న్శపవృ త్తలయిరో యన్నట్లు దావాగ్ని చుట్టును దిరుగుచున్నారు ఈ బాటుళ్లోకమున రాజవిషయకమగు రతికి (ాధాన్యము. అన(గా గవి రొజుయొక్క- [పతాపాతిశయమును వర్టింప(బూనెను. కాన రాజవిషయక కవి రతి “గధానము కాళ్ళనుంఢి రక్తము సవించుచుండగా( గన్నీరు విడుచుచు భీత లై దావాగ్ని చుట్టును బర్హిభమించుచున్నారని చెప్పుటచే. గరుణరసము వ్యక్తమగు చున్నది. అటనే “ఉద్యద్వివావో ఇవొ అనియ నుంటచే శృంగారమును వ్యక్త్రమగుచున్నది. మజియును గరుజరసవ్యంజకిములగు విశేషణములే శృంగారరస వ్యంజకములుగా నిలిచినవి కావున (బధానమగు రాజవిషయకకవి రతికి. గరుణమును శృంగారమును నంగములై యున్నవి. శృంగార కరుణములు పరస్పర విరుద్ధరసములే అయినను నంగియగు రాజరతికి నవిరెండును నంగమ్ములైె యున్నవి. పరస్పర విరోధులగు నిరువురు సేనాధిపతులొక రాజువద్ద నడంశి తాము విరోరులయ్యును రాజున కిరువురు ననుకూలభావముతో వ ర్రిల్లున ట్లిచ్చటను రాజరతికి సాఇాదంగములై తత్పోషణమున జాగరూకములై యున్నవి, ఇళ్లే త్న్‌పో వాస్తావలగ్నః (వసభమభివాతో2 ప్యాదదానోఒ౬౦ళుకాంతం గృష్హూన్‌ కేశేష్వపా న్తళ్చరణనిపతితో నేక్షితస్సం [భమేణ ఆలింగన్‌యోఒ౬వధూత న్త్రిపుర యువతిభి స్సాపనేతోత్పలాలిః కామీవాఒర్భావరాధ స్సదహతు దురితం కాంభవో నళ రాగ్నిః ఆర్జ్రాోపరాధు(డగు (నూతనముగా నపదాధ మొనర్చిన) కాముకుడు తన (షియురాలి ననునయింప(దలంచి యామె వా స్తమును బట్టుకొనెను ఆమె పొల యలుకగలదగుటచే వానిని విదిలించెను. అతండును మజల నామె బీర చెజంగును బద్రైను ఆమె బలీమితో( గొట్టెను అతండును నామె కేళములను [గహించెకు, ఆమె వానిని; దొలగ/ ద్రోసెను వాండును జరణములమీ(/ద [వాలెను. ఆమె తొ్యటుపాటున (నిర్ణ్గత్యభావముతో) వానిని. జూడచేదు. అతండు తుదికి నామెను గౌ౮గిలించెను అమెయు వానిని నెట్టివే సెను,

క్‌లిరి భవ్యాలంకార సం్యగ హము' శంభుళరాగ్నియు నిట్టియార్జాాపరాధు,డగు కాముకునివకె నా [తిప్పర యువతులచేతుల నంటెను. వారు విదిలించిరి చీరకొంగలను దాంశెను వారు దానిని. గొట్టిరి. (కొట్టి యార్చుకౌసి5) శిరోజములను ముభైైను.. వారుకు దొల(గించుకొనిరి. కాళ్ళపయి బడెను. తడ(బాటున వారు దానిని. జూడక పోయిరి వారి శరీరముల నంటెను, వారును నెట్టివైచిరి, ఇట [దిపురరివువైన శంభుని గుజించిన కవిరతి (ప్రధానము డీనికిం గరుణమంగము కరణమునకు శృంగార మంగము ఏలన, “ ఆర్జ్రాపరాధరు! డగు కాముకునివలె” అని శృంగారము కరుణమున కంగముగానే [గహింహ బడినది కరుణ శృంగారములు పరస్పర విరద్ధములే అయినను (దిపుర రిపు విషయకరతి కీ రెండును నంగములే వెనుకటి శ్లోకమున రాజవిషయకరతి! రెండును సౌఖాదంగములు ఇట! (దిపురవిషయకరతికి గరుణమును దానికి శృంగారమును నంగములు ఇదియే భేదము. ఈ భేద (ప్రదర్శనాత్థమే యా యుదాహరణము స్వీకరింపంబడినది ఇందు శృంగారా పేవచే గరుణము (పథాన మయినను [దిప్పురవిషయకరతిలో నంగ మే. లేక “త్రాల్లి కాముకు(డగు తమ (వియ-డెట్లు వ్యవవారించెనో నేడు శరాగ్నియు నా విధముగానే వ్యవహరించుచున్నది” అని తొల్లింటిళ ంగారము న్మర్మమాణమై (ప్రధానమగు కరుణరసమును బోషించుచున్నది. అనియను జెప్పవచ్చునని కొందటీ మతము కోవినేయానున్ము భీకర్తుం కావ్యశో భార్థ మేవవా తద్విరుద్ధర సస్పర్శ స్తదంగానాం న దుమ్యతి.” వినేయలన( బామరులు. వారిని సుముఖులనుగా( జేసికొనుటకును, గావ్య శోభకును విరుద్రరసస్పర్శ దోవముగాదు. ఎట్లన, "సత్యం మనోరమా రామా సత్యం రమ్యా విభూతయః కిం తు మత్తాంగనాపాంగభంగలోలం హ్‌ జీవితం నిజముగా( గాంతలు మనోవోడిణులు, సంపదలును రమ్యములే కానీ యీ జీవితము మదించిన యువతుల కటాతములవలెనే చంచలము. ఇట “జీవితము చంచలము అనుచో శాంతరసముగలదు కాంతరసము వరిపక్వ బుద్ధులకే కాని పామరులకాస్వాద్యముగాదు. కాన( బామరులను గూడ శాంతరసమునకు సుముఖులనుగా. జేయుటక్తై శృంగారాంగమగు మత్తాంగనా కశటావ ముపమానముగాం (గహింపంబడినది శృంగార మెల్లరికిని ననుభూతమే కొన దాని యుపమానమున. బామరులుగూడ శాంతరసమును సులభముగా నాస్వాదింపంగలుగుదురు. ఇట్టి యెడలనీ విరుద్ధర న సమావేళము దోవముగాడు.

చతుర్శ్ధాళ్వా నము థ్‌వీ? వెనుక (పసాదే వర్తస్వ అనుచోటం (బతికూలవిభావాది[గవహణము దోషమని చెప్పితిమి కాని యిట్టిచోట్ల దడోవముగాదు. పెని శృంగారము కాంతరసొంగముగా. గూర్చ్పంబడినది ఒకానొకచో శాంతమే శృంగారాంగముగా( గూర్చు బడినది. ఎట్లన, మ. ఎలదో(టల్‌ వనముల్‌ పయోధరము ల దీందంబు; లాకంటికిన్‌ ఫలముల్‌ వాగెజ; లంగ జిగ మక ళాబంధంబు లిచ్చాసనం బులు; కోపంబున( బాయుటల్‌ తపము; త్రై వల్యంబు, సంలభోగమం దుల యిచ్చారతి నుండుమానవుల శెందుంగానమీ చ్నితముల్‌ మరొకటి చ అలరు విలాసమందిరగువాన్‌ సుమతల్పకుశాసనంబు పై( టొలుచుచు మేన( జందనవిభూతినలంది సుమసజంబు( దా పళముగంబూని దాల్చివలిపంబనుకావినిం గల్కి బంతి. బు న్విలుతుగుటించి తద్దయుః దపించు నిరంతరలోగలబ్ధికై దోష[పకరణము సమాప్తము. గుణ[పక రణము గీ. ఇంక గుణములు వివరింతు నివియు6 గృతుల దొరసి శ్లేష, (వసాద, మాధుర్య, సొకు మార్య, నమతార్థదీప, చనౌచార్య, కాళతు లనంగనోజ సృమాధులు, ననంశెలంగు. ౫1౬ శ్లేష (ప్రసాద, మాధుర్య సౌకుమార్య, సమతా, అర్థదీపన (అర్థవ్య క్రి) ఉదారతా శాంతి, ఓజస్సమారు లనునవి పది గుణములు మనుమ్యనికి గుణము లెట్టివో కావ్యమునకు గుణము లట్టివి “సీత్రిలేనివాని నిం(దింతు లోకులు ! లేదు సేంగి లా.తిలకయున్న” అన్నట్టు మనుమ్యుని నీతికిసంబంధించిన గుణముల వంటి గుణములు కావ్యమఃన లేనిచో. గావ్యము నీరసమే యగును. అలంకా ళములు లేకున్నను లోపము లేదు కాని గుణములు సముచితముగా నిబంధింహ ఐడకున్నచో( గావ్యమునకు లోపము గలుగును కావుననే వామనుండు కావ్య శోభయాః కర్తారో గుణాః తదతిశయహేళవ స్త ్వలంకారాః పూర్వే నిత్యాః (గుజములు కావ్యశోభను గూర్చునవి ఆలంకారములు తదతిశయమును గలిగించును. ఇందు మొదటివి (గుణములు) నిత్యములు అని చెప్పెను గుణములు నిత్యమనుటచే నలంకారము లనిత్యములని సారాంశము మజియు నాత(డే యిట్లు తెలిపెను

శలీర్ర కావ్యాలంకారసం,గవాము యువతే రివ రూపమంగ కావ్యం స్వదశే కగ్ధగుణం తదప్యతీవ విహిత్వపణయం నిరంతరా భిస్ప ద లంకారవికల్పకల్పనాఖిః యది భవతి వచకృ్యతం గుణేభ్యో వపురివ యావనవంధ్యమంగనాయా। అపి జనదయితాని దుర్భ్శగత్యం నియతమంఐంకరణాని సంశయింతే.” యువతియొక్క రూపము వలెనే కుద్ధగుణములు గల (సముచిత గజ ములుగల) కొవ్యమలంకారములచే మిక్కిలియు నాస్వాద్యమాన మగును గుణహీనమైన కావ్యము యౌవకహీనమైన యువతియొక్క_ శరీరము వలెనే యలంకారములున్నను చుర్భ్శగముగానే యుండును ౧, శేషము ళు కం. ఇల నంధింగూడి పధములు నెలకొని యొకవదమురీతి నిలిచినన్లేషం । బలరు ౫18 నంధిని;గూడి పదములౌక్క. పదముడలె భఖాసిల్టినచో నది శ్లేషము, మజియును గేవలము సంధిని(గూడి పదములేకపదాకారముగా! గానిపించుటడే కాక యేకస్థానీయములగు వర్ణములు జవుంళముగా నుండుటవలసను నేక కారముగా భాసిల్లినచో శ్రేషము. దీనినే మసృృజత్వమని వామనుః డనెను శా, ఆ లావణ్య మగణ్య; మా గుణగణం బవ్యాజ; మాతేజను ద్వేలం; కావినయం బమేయతర; మావీర్యం బని ర్వాచ్య; మ్మా యాలాపం బలిసత్య; మా వితరణం కాళాంతవి శాంత, మొ శీలం బార్టవమూల మెన్న6దర మే శీనారసింవోధిపున్‌. ౫౮ ఇట సంధి (ఉకారనంధి) వళమున నేకపదాకారముగాం బదముకు భానిల్రినవి. ఆ ఇ; ఉ కారాంతళబ్దములకు అచ్చుతోడి నిత్యసంధి వచ్చినపుడే యూ యేకాకారత గోచరించును. ఈ (క్రింది పద్యము లుదాహరి ణములుగావు, కం, ఖీకర దానవు/డొక్కండు నా కొమరుం డాడుకొనుచు న్నాళశమముకడన్‌ భూకాంతా । యండం గని కై కొనిపోయెన్‌ వచింపంగలదే యింకన్‌ ? గీ. స్పత్పురాణాళి కావ్యముల్పరసరీతి.

(84) చతుర్థాళ్వానము క్‌ ఇందలి మొదటిపద్యమున నేకాకారత గొంతగోచరించినను 'డొక్కండు”, “రుండాడు" “యుండం ఇత్యాదులచే నా యందము తిరోహిత మగుచున్నది, రెండవ పద్యమున సత్చు ల్సరన, ఇత్యాదిచే/ దిరోహిత మగుచున్నది. ౨. (పసాదము కం = --== (పసిద్దపదంబుల నలఘూక్తి (పసాదమయ్యె నది యెట్లన్నన్‌ + వసిద్ధపదములను వాడుట (వసాదము ఉ ముంగిటి వెళ్నధాన; మిలుము దటి కల్పక, మర్ధికోటిముం గొంగుంబసిండి, చెంగటనకూడిన ఇంగరుుెండ, దొడ్డిలో వంగల కామధేను; వదనం జెజయీంగలు తేని చొక్కపుం దం గెటిజున్ను నీ వితరణ-బు నృసింవా నృపాలశేఖరా! ౫౯ ఇందన్నియు. (బసిద్ధపదములే, వామను(డు “శై థిల్యం (పసాదఃొ (బంధము యొక్క శిథిలత్వము [పసాదము) అని లవణము చెవ్చి “ఇదియోజో గుణమునకు విపర్యయరూపమనియు గుణవిపర్యయములు దోషములు గాన (వ్రపాదము దోషమగునుగదా యని శంకించి కేవలబంధశె థిల్యము దోషమే యనియు నోజోగుణు మ్మిశితమగు (పసాదమే గుజమనియు సిద్ధాంచించెను, ఓజోగుణవ:న ముందు! దెలుపంబడును రేజస్తిమిగములవలె. బఐరస్పర విమద్ధములగు నోజఃపసాచ్‌ ములకు. గోల్‌ యక యెట్లు సద్ధించునన్న నది యనుభవైకి వేద్యము ఎట్టు కరుణరస్మపథానము లగు నాటికములతో( బరస్పర విరుద్ధములగు సుఖదుఃఖములు గలుగుచున్నవో యెట్టది యనుభవై క వేద్యమో యోజః|పసాదముల కలయిక యు ననుభవసిద్ధమే. ఈయోజఃపసాదముల కలయిక టత్రివిధముగా నుండును ఒక్కచో నోజః [పసాదములు సమానముగానుండును ఒకచో నోజస్సధికముగా నుండును. వేజొకచో( _బఐసాద మధికముగానుండును ఈ క్రింది లవ్యుములయందీ మువ్విధములను గనుండు ౧. ఓజః| పపొద సామ్యము శా కామోత్కాంఠత గోపీకల్‌ భయమునన్‌ గంసుండు, వై రిక్రిియా సొమగిన్‌ శిశు పౌాలముఖ్యనృవతుల్‌ సంబఐంధులై వృష్ణులున్‌, వేన్‌ మీరలు భక్తినేము నిదె చ్మకింగంటి మెజ్రైన ను ద్ధామధ్యానగరిష్టుండై న హరి జెండన్‌ వచ్చు ధాత్రిశ్వరా

ర్‌లి0 కావ్యాలంకారనం [గ్రహము ౨. (ప్రసాదముకన్న నోజస్సుయొక్క యాధిక్యము ఊం ధారుణిరాజ్యసంపదమదంబున గోమలి( క ఎక్టజూచి రం భోరు నిజోరుదేశమున నుండ(గ( బంచిన యిద్దురాత్ము దు ర్వారమదీయబాహుపరివ ర్రితచండగి దాభిఘాతఖభ గ్నోరుతరోరు(జేసెద సుయోధను స్కుగరణాంతరంబునన్‌ తి ఓజస్సుకన్న 6 (బ్రసాద మధికముగా నుండుట మ కురువృద్ధుల్‌ గురువృద్ధ బాంధవు లనేకుల్‌ సూచుచుండన్‌ మదో ద్ధురుంై ద్రౌపది నిట్టుసేసిన ఖలున్‌ దుళ్ళాసనున్‌ లోక ఖీ శ కరలీలన్‌ వధియించి తప్విపుల వతశై,)ల రక్తాఘని ర్భరముర్వీపతి సూచుచుండ నని నాస్వాదింతు నుగాకృతిన్‌ ఏం మాధుర్యము కం. సరసములగు వాక నొములు వరుసను వేశ్వేణమించు వగ మాధుర్య-బు. విడివిడిగా ననంగా దీర్చ సమాసములు లేక సరసములగు పదములు గూర్చినచో నది చూధుర్యగుణము *“వృఠకృదత్వం మాధుర్యం'ఆను వామనుని లక్షణమున కిదియే యర్థము, “సరసములగు వాక్యంబులు అనుచో వాక్యమన+ ఐదమనియే లశతణార్థమును ఇెప్పుకొనవలెను చ అనయము మత్స ్రయం(తమునొకముత్తన (శ్రీనరసిం హొంజేయంగా 'వెనుకకు(బాఆి పుల్లఅచి, 'వేపముమార్చి బిలంబుదూటీి, కా ననమునశేగి, సిగ్గున నణంగి, భరంపడి, పీగి ళా విషం శెనసి నతిన్‌ భజించి, నడులీ6ది (భమించెను 'రాసులన్నియున్‌. నరసభూపాలు,డు మత్స్యయం్యతమును గొట్ట(గా మిగిలినరాసులలో నున్న మేవము వెనుకకు! బరుగిడెను ; వృషభము గడ్జికజచెన్లు ; మితునమ వేషము మార్చుకొనెను , కర్మటకము బిలము దూలెను; సింహము కానన మున కే/(గెను, కన్య సిగ్గుపడెను తుల బరువెక్కి వంగెను ; వృశ్చికము విషము బౌందేను (తినెను) ధనుస్సు నతిని బౌందేను (వంగెను) ; మకరము నదులలో(ఐడి యీందెను, కుంభను భమించెను ఇట్లు మిగిలిన లాసులన్నియు నలజడీ వహించెనని భావము. (వాని వాని స్వాభావిక వ్యాపారమును గవి ప్రొడో క్రిచే నలజడిగా( జెప్పినా౦డుం)

చతుర్థాశ్వాసము న! మనుచరి[తమునందలి “తరుణీ ః రేపును మాపూ మొదలగు నమానములు లేనివియు. దీర్దసమాసములు లేనివియు నగు పెక్కు సద్యము లీ మాధుర్యగుణమున కుదాహరణము లగును ఈ (కింది పద్యము దీర్చసమా సము గలదగుట మాధుర్యోదాహరణము కాజాలదు. చ కలండుల్టోకమహోవహో (గవుతభుగ్ద్వాలావళీనిర్ణల స్థలదంభోనిధిలక్ష్య పైామవతపతయోదదషోరుది గ్వలభీదుర్భర భేరి కాభయదభాంకారై క నంప్రాణితా చలవైరిస్తుతకీ రిసాందుండు వసుష్మాపాలచందుం డిలన్‌ వెనుకటి “అనయము మత్స్యయం[తమును” “తరుణీ ? రేపును మాపు” మొదలగు సద్యములందలి మాధుర్యము కబ్దగతము, ఆర్థగతమాధుర్యమన నుకకి వై చ్మిత్యము "తెలిసిన మూర్చుండు” "పామరులలోం సండితుండు” మొదలగునవి యుదాహరణములు దీని నాంగ్ధమున 0౫౫0౯09 అందురు, ౪. సొకుమార్యము కం. ఆరయఃగ బొట్లు పీలుందల నరుదగు నది సౌకుమార్యమగు నెట్లన్నన్‌. ఒం నున్నలు ముందుగల యకరములు గలిగియున్న ఐంధము సౌకుమార్యము,. ఉ చెందొవపవిందు మందువలె. జిందు రుచిందగ(; జందనంబు వె చృందన మొందు; నిందుముఖి చందము జెందమునం దలంవనీ యందమునంచె నందనమునందు మిళిందముపొందు పొందికం 'జెంచెన్ఫసింవా ! కౌంగిటను జేర్చుము ! ముందుగమందగామినిన్‌ . ఇందు బిందుపూర్వక *ది కార ఐంధము బవుళముగా నున్నది. కొని వామనుడు “అపారుష్యం సౌకుమార్యం” అని లవణము చెప్పెను కావున విందుపూర్వాతరబంధ మే యని నియమము లేదు పరుషత్వములేని బంధము సౌకుమార్యము. శావున ఉ. ఎక్కడియూరు కాల్నిలువకింటికి. బోయెదనంచు( బల్కెదీ వక్కట మీ కుటీరనిలయంబులకున్‌ నరికాకపోయేనే ? ఇక్కడి రత్నకందరమను; లిక్కడి నందనచందనోత్కరం ౧ ౬ బిక్కడి గాంగ సైళతము లిక్కడి యీ లవలీనికుంజముల్‌. ఈ బంధము సౌకుమార్యమే యగును ఈ ,కిందిది విపరీతోదాహరణనుగును,

839 కాహ్యలంకార సం[(గవాము మ.1! కలం డత్యుత్కట ధొజికా తురగ రింభాజాతభూతోద క్ర జ్జలచినో, ఏప్ర మహః[వదీసవృాతతీక్షధ్వాంత వేలాకుళ్ళ ద్చిలగేహ(ప్రతిమాయికామితసమిద్భే రీకులధ్వానమం డలసిర్విర్దారి పుక్షితీం ద్రుడు: సుచం దకత్మాపచందుం డిలన్‌ ఆర్థమున( బారుష్యము లేకుంటయు సౌకుమార్య మే : మృతునిం గూర్చి కీ రిశేషుండనుట మొవలగునవి దీని నాంగ్లమున “₹షంగలం150' అందు దీనిని మన యాలంకారికులు గుణమనిరి ఆంగ్లేయ లలంకారముగా గణించిరి ౫ నమత ళం, లలీళార్భ భంగి6 శాదం జులు జాల్షిట చేకసరణి(. బొోదువ నవముతయో, ఓలి లలితమగు నర్థము నాలుగుపాదములలో నొకేవిధముగా నిబంధించుట నమత. ఇట అర్థభంగి” అని చెస్పంబిడినది. కేవల మర్థమేకాదు- శబ్దబంధము యొక్క సమత యు [గాహ్యమే వామనుండు “మార్జాభేదస్సమతా” ఏమారళ్షమున నువ్మకమింపంబడునో యా మార్గమును విడువకుండుట నమత ఆని లవణమును నుడివెను. కావ్యముయొక్క ఆది, మధ్య, అవసానములం టొ కేవిధమగుమార్గము సమత యనంబుడును. సీ, కర వేగనులులేవె ! చలయం[తపాఠీన పౌటన[కియకు 'నేర్పడవుగాక చాతుఠ్యములులేవె ? శారదాభండార చోరకార శ్రీకిం ఉఊొరవుగాక వితరణంబులులేవె ? వివిధయాచకనృపా లకకంఠతదఘ్న ముల్‌ కావుగాక సామర్థ్యములులేవె ? నరిదన్యపథయాన శానన పొఢికి జనవుగాక గీ తొలుత గడిదుర్గములనున్న దొరలులేశె ? మహిమ నీ మాడ్కి. గదనదుర్శదసపాద సారనప్తాంగవారణులు లేరుగాక , నరనుకాటోవన 1! యోబయనరనథభూడ |

చతుర్థాళ్వానము గలి ఇట “శరమార్గములులే వె శ? అని (పారంభింప(ఐడినమార్గ మే నాలుగు పాదములందును గలదు ఈ సమత యొక పద్యమునందును (అబంధమునందును గూడ నుండవలయును ఇది పలువిధములుగా నుండును. అంత్యాను[పానము మొదలిడినచో నామార్గము తుదిదా(క నిర్వహింపవలెను ఇట్టులే యూ హించు కొనవలెను డీనికి విపర్యయ మీ (శ్రిందివిధమున నుండును. కం ్రీకంఠ చాపఖండన। పాకఠకారి పముఖవినుతభండన ! విలన త్కాకుత్హ్రృవంళ భూషణ రా కేంచుయకో విశాల । రామమహీపా “వంశమండన'కు *వంళశభూషణి అనియు *“రామన్ఫపాలా' అనుటకు *రామమహీపా * అనియు జెవ్చినచో మొదలు సేవిన యం్యప్రాన నియమ మంతర్థానమైపోయినది- ౬. అర్థవ్యకి (అర్థ చీపనము) కం. ఇల నర్టము వ్య_కంటబై నలువొందిన నరదీవనం బెట్లన్నన్‌ అ రా అర్థము స్ఫుటముగా గోచరించినచో నర్ధవ్యక్రి సీ. వలువొందు నమళేందునాగంబుసాటిగా సామజంబుల నెల్ల నంతరించి విఖ్యాతి కెక్కిన 'వెైలిమావుసొటిగా న్వై ంధవములనెల్లి నవరణీించి మహిమమిీంచిన మింటి మాంకులసాటిగా జాదపంబుల నెల్లి జాదుళొలిపి వన్నె కెక్కిన జేవవాహిలిసాటిగా నిల నెల్లి నేజుల నిరవుకొలిపి గి, స్వర్షపృష్టికి. (బతిసృప్టి సలపుకీ ర్తి వనుధం గౌశికగో_తపావనుండవైన నీక తగుంగాళ మతి యన్యనృపులళగునె ? సరనగుణవోర ! యోబయ నరసధీర. వ!

క5లి4 కావ్యాలంకారసం |[గహము ఈ పద్యమున నర్థ్ధస్ఫురణము గలదు. అనగా నర్థము సృుటముగా గోచరించును దీనికి విపరీతోదాహరణము గను(డు ను కల(డుల్లోక .. ....వసుక్మాపాలి చం్మదుం డిలన్‌ 8 జొదార వ్రము కం. కలిపషయసంయుక్తాతర వితతం 'బొాచార్యమయ్య. =. వ! కొన్ని సంయుక్తావరములు గల బంధ మౌదార్యము, చ. ఎదిరిన యోబళశౌరి నరనేం।దునికీ ర్తినిజాంశుపం కక్తికి మదనవిరోధి ఖీతుండయు మార్కొన కేంగినం ద్మద్రథంబుంద త్సృదనము నా కమించి రభనంబున నావృపభాధిపధ్వజున్‌ 'వెదక(జుమీ ! యజాండముల వే వెడలెంగడి లేనియానునన్‌. ఇందు(గొన్ని సంయుకావరములు గలవు వామను(డు“వికటత్వ ముదా రకా' కూర్చునందలి వికటత్వ ముదారత (శౌదార్యము) అని లక్షణముచెప్పెను. ఏకూర్పునందు వర్ణములు నర్తించునట్లు వినువారికి గోచరించునో యాకూర్చు జొదార్యము. నరసభూపాలీయలక్షణముకన్న నీ [క్రిందిపద్యముమేలై నది ఎట్టన, చం[ఆట(జని కాంచె భూమిసురుం డంబరచుంబిశిరస్సర్కజ్టరీ పటలముహుర్ము హుర్షురదభంగతరంగ మృదంగనిస్వ న సృుటనటనానురూపపరిపుల్లక లాపికలాపజాలముం గటకచరత్క రేణుకరకంపితసాలము శీతశైలమున్‌, ఇట జుంబనవ్యాపారమున కనుకూలముగా బిందుపూర్వక బకారజంధము, మృదంగధ్వనికి స్ఫోరకముగా బిందుపూర్వక గకారబంధము, నటనానురూపముగా టకారబంధమును గలదు ఇదియే వికటత్వము ఇట గేవలము వర్ణములు నర్తి ంచుచున్న శ్లేకాక యాయా యర్థములను స్ఫురింప జేయుచున్నట్లును గూర్చంబడినవి. ఇట్టి బంధమే వికటత్వము. ఈ వికటత్వము గల కూర్చు జౌదార్యము ఈ పద్యము. గొల(దిగా నీ [కిందివిధమున మార్చినచో వికటత్వము గూడ (ఈష్టమగును ఎట్టన, అటంటని కాంచె భూమిసురుండాకసమంటు శిరస్సర జరీ పటలమువుర్ము హుర్షరదవారిత వీచి మృదంగ నిస్వన స్ఫుట రమణానురూప పరిమూర్శ్భితబర్తి మయూరజాలమున్‌ గటక్‌ 34 944 4906 69 460 శీత కై లమున్‌.

చతు ర్ధాళ్వా నము ర్‌కిక్‌ పై పద్యములోని యందమిందు. లేదని సుగమముగా దెలియును. దీని నాంగ్గమున 0౮౧౦౫౩౯07౦౦1& అందురు. దీని నిట్టు వారు వివరించిరి 116 90004 ౧086 860% 29 6010 €ల6 86086 (శబ్దము అర్థమునకు( (బతి ధ్వనిగా నుండవలెను.) దీనిని మన యాలంకారికులు కావ్యగుణముగా గణీంచిరి ఆంగ్లేయలలంకారముగా నుడివిరి. ౮, కాంతి కం. 969 664 విమలవీచితా యతవర్షావృత్తులు గల యతిమృదుబంధంబు కాంతి యగు నెట్లన్నన్‌, విచ్మితముగా నక్షరావృత్తులు అన(గా వచ్చిన వరమే మజణల వచ్చుట గల బంధము కాంతి సీ, వెలవంకతోడివెన్నెలవంక గల మేటి, ఇజెలవంకర హిళాంశునియతి. బెగడీ ననయమ్ము ఐనింగన్న నయమ్ముగల యింతి ననయముస్తి( చాల్చువానన్న. "బెనకి కడ లేక తరిగొండకడ లేక డలం దోయు కడ లేక మైన మీంగడల గెలచి 8 పు రాలవన్నె చొక్కపురాలన గుమేని కపురాలపోతువింకంబు నణంచి గీ. తనరుచుల లోకములునిండ6 దనరుచుండు లాటక రవోటలలనాలలాటఫలక మలయజములై న నీదు నిర్మలయళంబు లమితగుణసొాం (ద | నారసింవాతలీం ద | ౬ఒలి ఇట నాలుగుపాదములందును వర్దావృత్తులు స్పష్టము. ఈ పద్యమును అదువునపుడు ముక్తాయింపు స్ఫురించును అట్టు స్ఫురించిననే కాంతియగును, ఇది యన్ముపాసముగాది. రెండకరములు దగ్గజగానుండి యావృత్తి యేర్పడినచో నన్నుపాసము సమానములగు నచ్చులు సముచితన్థలమున వినంబిడినచో నేరృడునది కాంతి ఇది యమక ఖేద మగును

ర్‌ి కావ్యాలంకారసం[గ హము ఈ [క0ది పద్యము విపరీితోదాహరణ మగును థా జ్యాఘోషంబతిలీషణంబయి దిళాచ[కంబునిండన్‌శర వ్యామాతంబున కాత్రవుండు వికలస్వాతుండుగా నారద ల్లామఘాప్మాతమ.గా నిరర్గళభుజాసంరంభతన్‌ రౌదరే భా మఘోరాకృతియేన చూపెద( గడంకం జూడు.డీ : యేర్పడన్‌. ఇందు, ఓజస్సు (పసాదము కొంతశ్లేషమమును గలవు కాని కాంతిలేదు. ఉల ఓజస్సు కం. విలసితసమానథరితో క్లలబింధంబోజమయ్యె సరిం4*99, జలా దీర్చ సమానమగు బంధ మోజము వామనుడు “గాఢబంధత్వ మోజః (గాఢబంధము గలిగియుంట యోజస్సు) అని లతణము చెప్పెను ఈ గాఢత్య మెట్టు గలుగును? సంయుక్తాక్షరములు గలిగియుండుట, రేఫయ క్తమయిన వర్గ్మ్యపథమ ద్వితీయాశరముల యొక్క సంయోగము (ర్య రృ కం భి) వర్ణముల తృతీయ చతుర్ధవర్టముల సంయోగము (గ్ద జ మొ.) వర్గ (పథమ వర్దసంయోగము (క్క చ్చ మొ ) వర్గతృతీయ వర్ణసంయోగము (గ్గ మొ) విసర్థనీయ జివ్వోమూలీయ ఉపధ్మానీయముల పయోగముతుదియందు గురు వుండుట, సమాసములు గలిగియుండుట వీనిచే గాఢత్వము గలుగును, కొన గేవల సమాసములు గలిగి యుండుటయే యోజస్సుగాదు. సీ, మంచారబిసక ందకుం చాదిని ధిబ్బంద బృంచారకా_వ్లళోఖితయళుండు హేలావిజతహాలవోలాళనోత్తాల ఆకా లాంకభజదండళాండవుండు దీనావననిదానచానాంబుజనదీన దీనాథపరిణయస్థితివిధాయి భీమానురవిరామ రామాతిశయధామ ధామాంబక నిళాసిదారితారి గీ. రాజమా(తుండె వసుధాధిరాజనముకుట నికటవికటమ వోనీలనిక్రరనుకర

చతుర్ధాళ్వా సము ర్‌ఫ్ర?- మధుకరకరంబిళాం ఘి పద్మద్వయుండు నరవగుణవో౦ యోబయనరనశౌరి, ఈ పద్యమున సమాసభూయిస్టత్వము గలదు. కాని బంధమందలి గాఢత్వము లేదు ఈ [కింది వద్యమున గాఢబంధత్వము గలదు శా. దుర్వారోద్యమ బాహువి[కమరసాస్తోక పతాపన్పుర ద్ధర్వాంధపతివీరనిర్మధనవిద్యాపారగుల్‌ మత్పతుల్‌ గీర్వాణాకృతులేవురిష్ట నిను దోర్టీలన్‌ వెసంగిట్టి గం ధర్వుల్‌ మానము? (వాణముంగొనుట తథ్యం బెమ్మెయిం గీచకా! ౧౦. నమాధి కంం * = == + అన్యగుణం బులు మటివేటొక్కటివైె నలకింవ సమాధియయ్యె నదియెట్లన్నన్‌. ఒకదాని ధర్మములు మజొక్క-దానికంటంగట్టుట యనంణా నారోపించుట నమాధి. సీ అల బలీందునిచేత నడుగ వెట్టంగవేర్చి ధాళాధరముచేత నీరు మోవి కానీనుచే( గంచుకము లూన(గా నేర్చి 'యెలఅమి దధీచిచే నెమ్ముబలిని త&ీరాంబురాశి (శచ్చినవెన్న నీడేఆి నైలింపగవి చన్నుంబాలంబెరిగి శల్చ్పపాదపఫలోత్కరముల. జదిగాంచి వనళారి'నెమ్మేన ననంగి వెనంగి గీ. ధరణి (బోదివపొంచిన చానకన్య సకలయాచకజాంధవుల్‌ సంళిసిల్లి ని కర గవాణాభా_వ్లి 'నెరనెనౌర |! చైైరిగజసింవా 1 యోబజయనారసింవా

588 కావ్యాలంకారసం_గహము ఇందలి యడుగువెట్టుట, నీరుమోయుట, కంచుకముంబూనుట, ఎమ్ము ఐబలియట అను ధర్మములు బలి, ధారాధర, కానీన దరీచిమునులకు సంబంధించినవి. దానకన్యయం దారోవింపంజడినవి. వామనుడు “ఆరోవాపరోహ్మకమస్సమాధిఃకొ అని లతణము నుడివెను డీర్చాదిగుర్వువరము అధికముగా నుండుట యారోహము, లఘ్వతరము లధిక్రముగా నుండుట యవరోవాము [క్రమముగా నారోహమును (గనముగా నవరోహమును గల బంధము సమాధిః కం. కరుణించియిండు నాకుం బురోహితుని(గాంగ మీ సుపుతుం బవ్మితున్‌ ఐరమతపోనై ష్టికు భా సురయమనియమాభిరాము సోమశవసున్‌, పూర్వార్థమున( [గమమ గా నారోహమును ద్వితీయార్థ మున (గమముగా నవరోహమును గలవు గుణవిమర ఛ్థనము భరతుండు నాట్యశాస్త్రమున సీదళగుణములను బేర్కొని వాని లతణములను దెలిపెను. కాని యీ గుణములయొక్క యుపయోగమేమియో తెలుపండయ్యెను పిమ్మట భామహం(డీ దళగుణములను జూపి వీనిలో మాధుర్య ఓజః (ప్రసాదములను మూండుగుణములే ముఖ్యములని వచించెను దండి యీ దళగుణములను జూవి కొన్నింటితో వై దర్భీరితియు( గొన్నింటితో గొడీ రీతియు, నేర్పడునని చెప్పెను వామను€ డీదళగుణములనే కబ్దగుణములు అర్థ గుణములు, ఆని రెండువిధములుగా విఠళజించి వానికి, (బత్యేకముగా రమణ నిర్వచనము సేసెను. ఆత(డును గుణములతో రీతి యేర్పడునని వచింబెను భరత, దలడి, వామనులు (గహించిన గుణములొకటే కాని లతణనిర్వచనమున నెల్లరును ఖేదించిరి ఓకరి మతముననాక గుణము మలొకరి మఠతమున వేటొక గుణముగా నయ్యెను అనందవర్థను(డు భామహునివలెనే మాధుర్య ఓజిః ప్రసాదములు అను మూడు గుణములే (గహించెను. ఆత(డీి గుణములను రసధర్మములుగా నిర్ణయించెను. అతనివిమ్మటివారగు మమ్మటాదు లందణజును నా మూడు గుజములనే [గహించిరి ఈ విషయమున మమ్మటుని నిర్వచన మిది. “మాధుర్యాజః పసాదాఖ్యాస్రయస్తే న పునర్జశ శీ కేచి దంతర్భవం క్యేషు ద్యోషత్యాగా త్పరే [శితాః అన్యే భజంతి దోషత్వం కుతచిన్న తతో దళ” మాధుర్యము ఓజన్సు ప్రసాదము అనునవి మూండే గుణములు కొని పదికావు. ఇతరగుణములు కొన్ని వీనిలోనే యంతర్భవించును కొన్ని

చతుర్థాశ్వాసము 589 త శద్రోషములను బరివరించుటవలననే సరిపడును. కొన్ని (గుణములు) దోవములే యగును కాన( బదిగుణములుండవు.

“పెక్కు పదములేకపదాకారముగా _ భాసిల్ట్దుటో యను శ్లేషగుణమును ఆరోహావరోహ[క్రమరూపమగు సమాధియు, వికటత్వరూపమగు నుదారత యు, ఓజస్సుతో(గూడిన శై థిల్యమను ధర్మముగల ప్రసాదమును, ఓజన్సులో నంత రృవించును. పృథక్పదత్వమను పేరుగల మాధుర్యగుణము వామన లతణము కన్న భిన్నలక్షణముతో నదే సాన్షాత్సగా స్వీకృతమై యున్నది అర్భదీపనము (ఆర్థవ్యక్తి) _పసాదగుణమున నంతర్భవించును మార్గాభేదరూపమగు సమత యొకానొాకచో దోషమే. ఎట్టన,

శా సింగంబా(కటితో గువీంతరమునం జేట్పాటుమైనుండి మా తంగన్ఫూర్జిక యూధ దర్శనసముద్యక్కో )ధమై వచ్చునో

జం గాంకారనివాసభిన్న మతి నస్మత్సేనపై వీండెవ

చ్చెం గుంతీనుత మధ్యముండు సమర సైమాభిరామాక్సృతిన్‌.

ఇట రెండవయర్థమున మసృణమార్గత్యాగము గుణమే

చ' కనుగొని కోపవేగమునం కన్నులు నిప్పులురాల నంగముల్‌ దనరంగ సాం[దదమర్మసలిలంబులు [గమ్మ నితాంతదంతపీ డనరటదాన్యరంగ వికట[భుకుటీచటుల్యపవృ త్తన రనఘటనావకారథయదస్సురణాపరిణద్ధ మూ ర్రియై ఇటను మూడు నాలునుు పాదములలో మసృణమార్గత్యాగము గుణమే. కష్టత్వ, (గామ్యత్వములు దోషము లగుటవలన వానిని నిరాకరించినచో అపారుష్యరూపమగు సొకుమార్యము,బౌజ్జ్యల్యరూపమగు కాంతియును ([గహింహ ఐడవలసిన పనియుండదు కావున! బది ళబ్దగుణములు లేవు”

ఇట మాధురౌజ్యః పసాదములలో నితరగుణముల నంతర్భవింప(కేసి చూపెను మటి యును ద త్రద్దోషపరిహారమును జూపి కొన్నిగుణము లక్క లేదనియును జూ పెను

(నరనభూపాలీయ కర్త యర్థగుణవిభాగమును జూపలేదు) మమ్మటుం డర్థగుణవిభాగమును గూడం బైవిధముగనే ఖండించెను ఇందక్థ్యగుణ్యపసం గములేదు. కావున నా ఖండనము చూప(ఐడలేదు

జగన్నాథు(డును వామనమతానుసారముగా శబ్దగుణ అర్ధగుణవిభాగ ములను జర్ఫించి చూవి తుదకు మమ్మటునివలెనే మాధుర్యాజః ప్రసాదములను

క్‌క0 కావ్యాలంకారసం గహము

మూండుగుణములనే యంగికరించెను సామాఖికుని చిత్తమందు. గలుగు (దుతి, దీప్తీ, వికానములు, ఆను ధర్మమును బట్టి [కమముగా మాధుర్యౌజః (వసా దములనే గుణములనుగా స్వీకరించెను అతని నిర్వచనమిది -

“నృణ్లానాం చైషాం దుతిదీ వి వికాసాఠ్యా సిసశ్చి త్తివృ త్తయః (కమేణ [వ్రయోజ్యాః తత్తద్దుణ విశష్టరసచర్వణాజన్యా ఇతియావత్‌” ఈ గుఖమువలన (దుతి. దీవ్లీ వికాశము అనుమూ;డు చిత్తవృత్తులు గలుగును. అనంగొ నాయా గుణములతో( గూడిన రసమును జర్వజము చేయుటవలన నా చిత్తవృత్తులు, గలుగును.

మూ(డుగుణముకే స్థిరపడినను బతాపరు[దీయక ర్ర సౌామాన్యముగే నెల్ల విషయములలో మమ్మటుని ననుసర్షిం చినను గుణములలో భోజుని, అలంకారము లలో రుయ్యకుని ననుసరించి భోజమకానుసారమ.గా * ౨౪ గుణముల నిచ్చెను బట్టుమూ ర్రి సర్వదా |పతాపరు డీయము నన సరించినను గుణములలో దాని ననుస రింపక వామను నమసకించెను కాఎ లకణనిర్వచనమునమాతము వామనునీ ననుసరింపలేదు. ఏ లతజము.గూడ సమగముగా నిర్దష్టముగాలేదు.

[(పథమాళశ్వాసములోని పీరికాపద్యములలో పదునై దవదియగు “స్ప బాణువేగంబును భవభూతి సుకుమారతయు అను పద్మమున వేగము, సుకుమా రత సువర్జకలన ఆర్థనం్యగహము శయ్యనేర్పు ప్రసాదము నియమము, సన్మార్గఘటన ధారావద్ధి సహ్మసముఖసృక్షి ఆను త త్తత్కవుల గుణములును నిచ్చటి గుణములును జాలభిన్నములు సుకుమారత, (పసాదము ఆను రెండు మా[తమే యీ దళగుణములలో నున్నవి ఈ గుణములు భోజరాజోదాహృత గుణములును గావు. ఇవి కాస్త్రదృవ్షితో జెప్పంబడినవికాక లోళదృష్టితో( జెప్పంజడినవి.

ఈ గుణములు రనధర్మములనియు నన(గా “రన మెచ్చటనుండునో గుణము లచ్చటనుండును గుణము లెచ్చటనుండునో రనమచ్చట నుండు కో అనియును స్పష్టముగా నింతకుముందే నిర్వచింప బడియున్నది ఇదియే సిద్ధాం ఈము ఈ సిద్ధాంతమునే యానందవర్ధన, అభినవ ప్త, మమ్మట జగన్నా థాదులగు నాలంకారికసార ఏఖౌము లందలును సమ్మతించిరి లా

• భోజుని గుణములివి ._- శ్లేష పసాదము, సమత, మాధుర్యము, సుకుమారత, అర్థవ్య క్షి ఉదారత్వము కాంతి ఉదాత్తత ఓజసు, సుళబ్దత, (వేయను, జౌర్దిత్యము విస్తరము, సమాధి సౌక్ష్మ్య్యము, గాంభీర్యము, నంక్షేపము, భావికము సమ్మతత్వము ఫ్రొఢి రీతి ఉక్తి, గతి ఆనునవి. భోజుండీ యిరువదినాల్లును శబగుణములుగా అరగుణములుగా మొత్తము ౪౮

గుఖముణుగా విభాగిచీ యదోహరించెను *

చీతుర్ధాళ్వానము ఈ! ఈ మారుర్య ఓజః (పసాదగుజమురి లక్ష్యలతవణమురి నిట్లు మమ్మ టు(డు నిర్వచించెను మూర్ధ్ని వళ్లాంత్యగాః స్పర్శా ఆటవర్గా రణౌ లఘూ అవృ త్రీ ర్మధ్యవృత్తిర్వా మాధుర్యే రచనా తధా

ట ఠ డ ఢ తక్క మిగిలిన కకారాదిమకారాంతవర్ణములును ౮గ,0త, అద యను ననునాసికాషరములతో( గూడిన వర్గాక్షరములును, హస్వములగు ఈ ణ, వర్ణములును ఆసమాసమును మధ్యమసమానమును (ఆల్పసమానము) గలిగియిన్న రచన మాధుర్యగుణమును దెలుపుకుు ఎట్లన

అనంగరంగ ప్రతిమం తదంగం భంగీలిరంగికృతమాన తాంగ్యాః

కుర్వంతి యూనాం సవాసా యతథై వస్వాంతాని శాంతాపరచింతితాని,

ఆ యువతియొక్క విలానములు గలిగి మన్మథరంగమువలెనున్న శరీరము యువకుల మానసములను నమ నృములగు నితరచింతలను మానివేసిన వానినిం/గా జేయు చున్నది

ఈ క్లోకము ౦౧ రత్త వర్ణములు గలిగియున్నది ఈ గుణపకర జమున సౌకుమార్యమున కిచ్చిన నరనభూపాలీయోదాహరణమగు 'గబెంటౌవ విందో ఆసుపద్యముగూడ మాధుర్యవ్య-జకమే (మమ్మటమకానుసారముగా నందలి గుణము మాధుర్యమే కాని సొకుమార్యము గాదు)

మజియు టవర్గహీనమగు కకారాది మకారాంతవర్ణముబగల రచన కుదో వారణము. సీ ఐంగారుగొలుసులు( బవడంపు! దరవణికోళ్లును వింతబాగులబొగడలు,

రత్నపుజిలుకలు, రాయంచపతిమలు( బసిడిపువ్వుల్నవాంతపనుల సౌొఐగు, వివిధంబులగు చ్మితవిరచనలును, దసిలీనూలిపట్టయల్లిక బెడంగు బలుతెజంగుల పట్టుతలగడబిల్లలు, మవ్వంపు( గుంకుమపువ్వు పజపు గీ. గలిగి మెజటు(గులు దిక్కుల( గడళలుకొనంగ మించు దంతపుటుయ్యేల మంచమునను టొలుపుమీజుచు. దన యంతిపురము సతుల యూడిగంబులు గై కొంచు నున్న శౌరి (కళాపూర్ణోదయము) ఈ మాధుర్యము సంభోగళ్ళంగారమునందును గరుణమునందును విప అళభములందును శాంతమునందును దరతమాధికృొముతో. [బయోగింప వలయును, ఈ రసమునందు సమాసరచనము దగదు ఏలన సమాసము త్వరగా నర్థముగామి నర్ధబోధమున కాటంకము గలుగును అర్థము లెస్సగాందెలివిన(గాని రసానుభవము గలుగదు కావున నీఠసములందు మాధుర్య గుణముననే కవి యుపయోగింపవలయును ఏలన మాధుర్యము చి త్త దుతికి/ గారణమనిచెప్పితిమి

కిల కావ్యాలంకారసం|గహము యోగ ఆద్యతృతీయాభ్యామంత్యయో రేణ తుల్యయోః టాదిళ్ళపొ వృ త్రిదై ర్యం గుంభ ఉద్ధత ఓజవి

వర్గములలోని |పథమతృతియవర్గములకు. (గమముగా _ద్వితీయచతుర్థ ములతో యోగమున్నయెడలను(అనంగాచ్చట్టత్ధ పృ జ ఇక్యాదికము) రే యోగమున్నను, (క్ర ర్క, ఇత్యాడి రూపము) తుల్యాదరయోగమున్నను, (క చృట్ట త్త స్ప ఇక్యాదిరూపషము) టవర్గము ళ వృ, వర్ణములున్నను,

రృసమానములున్నను నా రచన యోజోగుణమును. దెలుపును ఇదియే గాఢ బంధము. మూర్జాముద్వ్భృ త కృత్తావిరళగళగళ ద క్షనంస క్తధారా ధౌతేశాం ఘి పసాదోపనత జయ జగజ్జాతమిథ్యా మహిమ్నామ్‌ శైలాసోల్దాసనే చృావ్యతికర విశునోత్సర్పిదర్పోద్దురాణాం దోష్టాంచైషాం కిమేతతృలమివా సగరీరక్షణే యకృ్రయాసః ఉద్ధతవృ తిదే ఖండింప(బడిన కంరములనుండి యవిచ్చిన్నముగా వాలు వాణు ర క్రధారలచే నీశ్వరుని పాదములు కడిగి యాతని [ప్రసాదమున లభించిన జయపరంపరలచే జగట్టాలమున మిధ్యామహిమనుగొన్న నా శిరస్సులకును, గ్రైలానమున నెత్తుటచేత దర్పోద్దురములయిన నా హస్తములకును, నీ నగరీరతజి మునకు (బయాసపడుటయా ఫలము? (రావణు(డు వానరసేన లంకాపట్టణ మును ముట్టడించినదని తెలిసికొని యనుకొన్న వచనము )

ఇందు ద్ధా, తద క్త (ఘి జా మ్నా,చ్చా, ర్చి, ర్పో, ప్టాం, ఇఠ్యాద్యవరము లో జస్సును వ్య క్తముం జేయుచున్నవి

వెనుక నిచ్చిన “దుర్వారోద్యమ* పద్యమునందు( గూడ నిథభ్రే సంయక్షా తరములు గలవు దానిని నట నోజస్సునకే యుదావారించితిమి.

ఈ యోజస్సు వీర బీళత్స ర్కౌదములందు. [గమ్యకమముగా నధి కముగా నుండవలయును మాధుర్యము చిత్తదుతి కారణమైనట్లోజన్సు చిత్త దీవి కారణము కౌాదమునను వీభత్సమునను దీర్షసమాసరచన యుక్ష్తమే యగును. కాని యొకానాకచో ననమాసయు నల్చ్బసమానయు నగు రచనయ నుండవచ్చును “రౌదాదా మధ్యమసమాసా సంఘటనా, కదాచిర్దీరోద్ధత నాయకసంబంధవ్యాపార్శాశయేణ దీర్చసమాసాపి వా" రౌ(దాదులం దొక్కొ క్కపుడు మధ్యమసమాసముగల యనంగా నల్ప సమాసముగల రచనయు, ఢీరోద్దత నాయకసంబంధవ్యాపారమునుబట్టి దీర్హసమాన గల రచనయు నుండును అని ధ్వన్యాలోక కర్త తెలుపుచున్నాడు.

(శుతిమ్మాతేణ ళబ్దాత్తు యేనార్థ్మపత్యయో భవేర్‌ సాధారణ స్సమ్యగాణాం స [పసాదో గుణో మతః.

చతు శ్ధాళ్వా నము న్‌4శి విన్నంతమాతముననే సామాజికునకేరచనవలన నర్థము దెలియునో యారచన |పసాదగుణమును దెలుపును ఈ (ప్రసాదము సర్వరససాధారణము, శష్టరిానం పీన స్తనజమనసంగాదుభయతః తనోర్మధ్యస్యాంతః పరిమిళన మప్రాష్య హరితం ఇదం వ్యస్తన్యానం శ్ల థభజలతాక్మేపవలనై ః కృళాంగ్యాస్సంతాపం వదతి బిసినీప త్ర్రళయన్థర్ష్మ బలసిన చనులయొక్క యు జఘనముయొక్కయు నౌ త్తిళ్లచే నిరువై వుల వాడినట్టియ సన్నని నడుముయొక్క- యొ త్రిడిలేమి నడుమ వచ్చగానున్నట్టియ, (వాడకుంటచే, శిథిలములైన భుజలతలటునిటు వేసికొనుటదే. దార్మారుగాం జెదరినద్దేయ, నీ తామరాకుసెజ్జ యాకృళాంగియొక్క సంతాపమును దెలువు చున్నది ఇందలి పదములు మిక్కిలి మృగువుగానుండి వినంబడ(గానే యర్థ (పతీతినిం గలిగించుచున్నవి కాన నిందలి వర్ణములు (పసాదవ్యంజకములు. ఇక్లే కా అనాకంబున నప్స్పరళ్ళతముతో నా నందనోద్యాన మం దాన ర్రించుచు( బువ్పకుంజమృదుపర్యంకంబులన్‌ సీధుపా నానందంబున సంపవర్ణితరతివ్యామోహముగ్ధాత్మతన్‌ నాన్మాకీడలం దేలుచుంట బుధగణ్యంటైన కార్యంటొకో శి అనుచో;గూడ( (బసాదము గలదు. శుష్చే ంధనాగ్నివలెను, న్వచృజలమునలెను జిత్తమును వెంటనే వ్యావించునది _వసాదము. ఇది సర్వరసనములందును నుండును. మొత్తముమీ(ద వర్ణములు గుణవ్యంజకములు గుణములవలన రీతులేర్చ డును. గుణములు రనధర్మములు గాన గుణములవలన నేర్పడిన రీతులును రన ధర్మములే యగును. మ్రాధుర్యగుణము వై దర్శిరీతియందును, ఓజన్సు గౌడీరీతి యందును, (ప్రసాదము పాంచాలీరీతియందును నుండును. వైనుక నేరసమున కెట్టి రచన ముండవలయునో తెలిపితీమి. కాని కొన్ని యెడల నీ నియమమునకు నన్యధాత్వము గానివించుచున్నది. ఎట్టన, వక్తృ వాచ్య (ప్రబంధానా మౌచిత్యేన క్వచిత్యచిత్‌ రచనావృ త్రివర్జానా మన్యధాత్వ మసీవ్యతే. వక్తృ, వాచ్య (వర్జనీయ విషయము) పబంధములయొక్క యౌచిత మునుజట్టి రచనా, వృత్తి వర్ణముల కన్యధాత్వముగూడ నొక్కొక్కచో సమ్మతమే యగును. వ క్రయనం గావ్యమందలి నాయకుండు నాయకుని(బట్టీ రచనయుండ

కోక కావ్యాలంకొారనం[గవాము వలెను. ఈ నాయకుండేరస్తాశయు?జై న రచన తదనుకూలముగా నుండవలెను ఈత(డు శృంగార రస్మాశయుడగుచో వైదర్భిరీతి యు ర్మౌదాశయం డగుచో గౌడీరీతియ నుండవలెను. ఇశ్లే మిగిలిన రసములనుబట్టియు ర చననుజేయవళెను అశ్లే “వాచ్యము" అన(గా వర్ణసీయమగు విషయమునుబట్టియ "రచన సా(గవలెను. వర్ణనీయవిషమొకపుష్పోద్యానమగుచో మృడురచనయు యద్ధాది భయంకిర ఘట్టములగుచో దీర్దసటూన రచనయు నుండవలెు అన(గా రదనను బట్టియే యాయా విషయములు న్ఫురింపవలెను మజియు “బబంధము అన(గా( గా వ్యభేదమునుబట్టియ రచన యుండవలెను. కావ్యభేదములను వెనుక( దెలిపియుంటిమిగదా ! అయితే. యొకచో వాచ్యమునుబట్టియు! _(బబంధమునుబట్టియ(గాక కేవలము వక్తసు (కావ్యనాయకుని) బట్టియే రచన సాంగును. ఎట్టన, మంథాయస్తార్ద వాంభఃప్రతికు హర చలన్మందరధ్వానధీరః కోణాఘాతేషు గర్జత్ప౦ళయఘన ఘటాన్యోన్యసంఘట్టచండః కృష్ణాకోధ్యాగదూతః కురుకులనిధనో త్పాత నిర్హాతవాతః కేనాన్మత్సింహనాద్మషతిరసీత సఖో దుందుభిస్తాడితోఒయమ్‌ మ్‌ తత ఘూర్జదృటవార్దిమధ్యవిలుక న్మంథాచ లధ్వానధీ రత గోణాహతమై ర ణత్ప్ర0ళయగర్హన్మే మఘసంఘట్టచం డళఈ( గ్భృహ్టాగరుషాగదూత కురురాణ్నాంశంకరోత్సాతమై సతి మత్సింహరవానుకారి రణనిస్సాణంబిదే [మోంగెడిన్‌ ఇట వక్ర లీమసేనుండు విషయము కౌద్రవ్యంజకము గొకున్న ధము నాటకమైనను దీర్ధసమానరచన చేయంబడినది. ఒక్కడ నాయకునింబట్టియ+ (ప్రబంధమునుబట్టియు( గాక కేవలము వాచ్యముబట్టియే రచన యండును వాచ్యమన వర్థనీయవిషయము. 'భనాలలుతాళానాలాునాా నాళాలకు ననున నాలుకను నాలా కన్యను కనులా నకులుని పామాను.

• వెన్తుక్త రస్మపకరణఐమున రసము సామాజికనిష్టమనికదా చెప్పితిమి ఇట నాయకుండేరస్మాశయుండై న. ..ఇత్యాదికమగు [వాంత యెట్లు పొనంగును ? అన్నచో లౌకికరసము నాయకాశయమే సామాజికుం డాస్వాదకు(డు భట్టలోల్లటాదు లందఅును లౌకికరసము నాయకాశయమే యనీ నొడివి నాయ క్మాశయరస మును సామాజికుండె ట్టాస్వాదించునో యా విధానమును దెలిపిరి కాన రనము సామాజిక నిష్టమన సఠౌకికరసము సౌమాజికనిష్టమని భావము అౌకీక రసము నాయకాశ్రయము. అలౌకికరనను సామాజికాశయము అనిసిద్ధాంతము,

(85) చశుర్ధాశ్వానము నవీ (పౌర చ్చేదానురూపోచ ఏరిన రయభ వత్రే ఎంహి కేయోపభాత (తా సాకృష్టాశ్వతిర్యగ్వలితరవిర ధేశారణేనేక్ష్యమాణం కుర్వత్కాకుత్ధ్స వీర్యస్తుతిమివ మరుతాం కంథరారం[ధభాణాం భాంకార్రె ర్భీమమేత న్నిపతతి వియతః కుంభకర్ణోత్తమాంగమ్‌, బలిష్టమైన ఖఇగ్గాఘాతమునకు దగినట్లు వైకెగురుటదే రాహువు దమ్ముః విట్టవచ్చుచున్నా(డని భయపడి యరుణుండు సూర్యాళ్వములః గుదించి లేరు (ప్రక్కకు శరిమీ చూచుచుండ(గా, వాయుపూర్ణములయిన కంధరారంధముల భాంకొరములు (శ్రీరాముని వీర్యమును స్తోతించుచున్నట్టుండగా. నాకాశమునుండి కుంభకర్జుని భయఎకిరమైన శిరస్సు నేలమీందం బడుచున్నది, ఇట విషయము భయంకరమగు దృశ్యము (కుంభకర్ణ శిరము), కాన దీర్చ సమాస రచన సేయంబడినది_ ఒక్కెడ వత్తృవాచ్యములనుబట్టి గార కేవల (పబంధమును బట్టియే రచన సాగును ఎట్టన, న్యాఖ్యాయికయందు కృంగార రసమున౯ గూడ నాయకు. డుద్ధతుండు గాఎన్న మ మృదుళచన గూడదు. సమాసభూయిష్టమగు రచనయే కాదంబరియందవలె నుండవలెను నాటకాదు లందు రౌద్రమునందును నతిగా దీర్చ .మాసము గూడదు. ఏలన సామాజికుల- కర్థపతీతిగామి రసాన.భవము గలుగ దు. కాన నల్పసమాసనముగా నుండవలెను. ముక్తకాగులు రస ఫథానములగుటం ద త్రదసానుకూలముగా రచన యుండ వలెను అనంగా శృంగారరసమయిన. గోమలవర్ణబంధము ర్నాదమైనచో సమాసజబిలతయు నుండవలెను. రసదృష్టియే లెనిచో నిచ్చవచ్చిన రచన శేయవచ్చును. సందానితకాదులందు సమీప సంబంధ ముండదుగాన దీర్చ వ్యావించుంరచనయే యండనలెను. పర్యాయబంధమున ననసమాన, మధ్యమ 'సాముబుగల రచన యుండవలెను పరికథలో నితివృ త్తమాతోపన్యాసమే యుండును కాన గామచారము సర్గబంధమగు కావ్యమునం దాను నిఐంధి పం దలంచిన రసాకుకూలముగానే రచన యుండును ఆంధృ్యపబంధములలో నదీ, పర్వత పత్తనరానాది వర్ణనఘట్టము లందు( జూలభాగము సమాసభూయిష్టమగు రచనయే యున్నది. ఇట వకృ, వాచ్య, పబంధౌచిత్యములం దేదియు( గానరాదు. ఆ కాంచీనగరంబు( గాంచె -- ప త్తనవర్జ్దనము ఆ వీణాధరు( డేగె...... దేశవర్జ్ణనము ఈ రెండు పద్యములను ద్లోష్టపకరణమునందలి ఆస్టాననమానము" అను దోషము[కింద నుదావారించితిమి. ఉం అ పురిబాయకుండు. .. నాయకవర్ణనము _ (మనుచర్శ్మితము) మ కలండుల్లోక... న (వసుచర్మిత్రమ్ము

క్‌కిరీ శొవ్యాలంకారసం[గహము ఇజ్రే మిగిలినవాని నూహించునది. కొన్నియెడల విషయము రౌ(దరసా శయమైనను నసమానరచనయీ కలకు. సి, నేలయు నింగియు( దాళముల్‌గా( జేసీ యేపునరే/గి వాయించియాడ, గులపర్వతంబులు గూల్చి యొండొంటితో దాంకంగవీ(క మైం దన్నియాడ నేండుసాగరములు నిక్క డక్కడ జెట్టి పలుచనిరొంపి మైనల!దికొనంగ దిక్కులు నాలుగు నొక్కచోటికిందెచ్చి విసికి పిండలినేసి విడుచకొనంగ గీ మిగిలి (బహ్మాండభాండంబు పగుల వేయ నప్పళించుచు€ (బళ యకొలానలమున గండరించిన రూపంబుకరణి భీము డతిళభయంకరాకారత నతిశయిల్లె ఇట (దౌపదీపరాభనమును (కీచకకృతము) గాంచిన భీమసేనుని వర్జనము, ఇట సమాసభూయిష్టమగు రచనముండవలెను. కాని లేదు. ఇట్లు లేకుంట దోషమే. ఈ [క్రింది పద్మమున విషయౌొచిత్యము వాచ్యాచిత్యము పాటీంవ బడినది. చూడుడు. ళా భీష్మ తోణక, ఎపాదిధన్వి నికరాలీలంబు దుర్యోధన (ీష్మాదిత్యపటు పతాపవిసరాకీర్ణంబు శ స్తాస్త్రజా లోష్మస్సార చ తుర్విధోజ్జ్వ్యలబలాత్యు[గ ౦బుద(గధ్వజా ర్చిష ్మత్త్వాక లితంబు సై న్యమిదియేం జేరంగ శక్తుండనే ? ఉత్తరుం డర్జునితో గొరవసైన్యమును జూవీ యన్న పలుకులు, ఇందలి విషయమునుబట్టి దీర సమాసము యుక్తమే ఆం(ధ్యపబంధములందు వక వాచ్య, (పబంధాచిత్యములంత తెస్సగా. బాటీింపంబడలేదు గుణ పకరణము సమాప్తము.

చతుర్ధాళ్వానము “లీక? శద్షాలంకార్నపకరణము! గి. ఇంక నలంకార నికరంబు లేర్పుజింతు నవియు.గవిళాలళాంగికి వోరకటక కంకణాదుల[కియ నలంకరణకరణ పరిణతులచే నలంకారభావ మొందు.

• . క్రావ్యకన్యకు హారకటకకంకణాదులవంటివగుట నలంకారపదము సౌర కము వాని నిట వివరింతుము కం. అవియును శప్ట్దార్భంబుల ద్వివిధములై. [కమముతోడ వెలయు నను[పొ సవిశేషంబుల, నుపమా దివి'శేషమ్ములను గావ్యదీపిత సరణిన్‌, 6.౨ ఆ యలంకారములు శబ్దారభేదములచే ద్వివిధము ఆందన్నుపాసాదులు శబ్దాలంకారములు; ఉపమాదులర్థాలంకారములు. *.... శబ్దార్దాలంకారవిభాగ మెట్టన, నర్థము నవేశ్షింవక శబ్దమా[తము న్యాశయించిన శబ్దాలంకారమనియు, శబ్దము నపేక్షింపక యర్ధమ్మాతము నాాళయించిన నర్థాలంకారమని యు రుయ్యకు(డు లక్షణము నుడివెను మమ్మ టుండు ళబ్దపరివృ త్తిని సహింపనిచో ళబ్దాలంకారనునియు, సహించినచో నర్జా లంకార మనియును లక్షణము సేసెను పరిణతిలో రెంటికిని నాకటే యర్థము. మజియు( గొందణు శబ్ద అర్థ ఉభయాలంకారములని యలంకారమఘులు మువ్విధముగా విభజించిరి పునరుక్తవదాభాన పరంపరితరూపక, లాటాను (పాసము లుభయాలంకారములనియు అనుపాసాదులు శబ్దాలంకారములనియు, నుపమాదులర్థాలంకారములనియు వారు విభటించిరి అను[పొపము = ఛేకాన్నుప్రానము గీ, అందను(పొసభేవంబులై న శబ్ద ల గా ' భవదలంకారములు మున్ను వస్తుతింతు 7 నడర నెడలేక రెండు రెండతరంబు 'లెనయునియమంబు శ్తేకమౌ 'నెట్లటన్న, 88

ఫట కొవ్యాలంకొరసం[గ్రహము అసలన్ముప్రాసమనంగా “ప్రకృష్టో వర్జవిన్యాసో రసాద్యనగతో పా యః సోఒనుప్రాన స్స చ్చేకవృత్తుపాధిగతో ద్విధా" రసానుగతమగు ప్రకృష్టమగు వర్ణవిన్యాసము “అన్ముపాసము". రసము విళావాదులచేతనే వ్యజ్యమానమగుచున్నను, కొన్ని వర్షములు గొన్ని రసము అను వ్యక్తము సేయుననియు. దెలిపితిమి. కాన నట్టి యా యా రసస్ఫోరకము లయిన వర్ణముల విన్యాసము' అని యభ్మిపాయము ఈ యన్నుపాసము ఛేకాను 'ప్రాసమనియు వృ త్తనుప్రాసమనియు ద్వివిధము. భేకుండన విదగ్గుండు. విదగ్గు లగువారు వ్యవహరించు ననుపాసము, ఛేకానుప్రాసమన నవ్యవథానముగా రెండు నెండచరములు నొడువుట. రెండతకరము లన రెండు హళ్చులని యర్శము అవ్యవధానముగా తెండేసి హల్దుల జంటలను, అనేక పర్యాయము - (ఒకసారికన్న నధికముగా) పద్యమున నొడుపుట ఛేకానుప్రాసము ఈ రెం హల్లుల జంటలలో స్వరసాద ల్‌ శనియమములేదు. ఆది యానుషంగికము. స్ఫురత్క్బృపా బల్యవళాప భూతి ధ్రే ర్యభూభళరా ర్చిరంగచానబుద్దివై ఖరిన్‌ వారిన్‌, నుభా వారున్‌ వారున్‌, గిరీన్‌ గిరిన్‌, మవోానలున్‌, రమా గురున్‌ గురున్‌, జయింతువౌొం దగున్‌ నృసింవాభూవరా! లా హరిన్‌ వారిన్‌ హరున్‌ వారున్‌, గిరిన్‌ గిరిన్‌, నలున్‌ నలున్‌, గురున్‌ గురున్‌ అను పెక్కు రెండేసీహల్లుల జంటలు వచ్చినవి. ఇట స్వర సాదృళ్య నియమము లేకున్నను స్వరసాదృళ్యముగూడ( గవి కనంఐఆచెను. దీనిక! అదాను[(ప్రాసమనియు( బేరు. నరసభూపాలీయలకణ ము“భదేద వ్యవధానేనద్వ యోర్వ్యుంజనయుగ్మయో రావృత్తిః” అను [పతాపర్నుదీయ లవణము ననుసరించి యన్నడి. సాహిత్య్మదర్నణమున దీని లక్షణము భిన్నముగా నున్నది. ఎట్టన “భ్ధేకో వ్యజనకంఘస్య _సకృక్సామ్యమనేకథా” స్వరూపముతోడను, [గమముతోడను వ్యంజననంఘము నొకతూరిమ్మాతమే యావృత్రిసేయట ఛేకాన్నుపాసము. (పతాపరుద్రీయలతణమున రెండేసీ యతరములకుమా[తమే యాౌవృత్తి చెప్పంబడినది ఇట వ్యంజనసంఘమునకొవృ త్రి. ఆదియు న్వరూ పమును [గమమును విడనాడకుండవలెను అన6గా 'సర' అనుదానిని *“రవ' అని యావృ త్రిచేసినను న్వరూపము తొలగదు. కాని 'సరి అను నతర (క్రమము తప్పును కావున స్వరూప (క్రమము లుళభయమునుండవలెను. ఆదాయ కమలగంధా నంధీకుర్వన్‌ పదేపదే (శమరాన్‌ అయమేతి మందమందం కావేరీవారిపొ వనన, పవనః

చతుర్థాశ్వాసము ర్‌శకో “గంధా నంధి అనుచో *ం0ధి అను నంయక్రా్షర ద్వయమునకును, “మందంమందం” అనుచో(గూడ '"'ంద" ఆను సంయుక్తాతర ద్వయమునకును, “వేరీవారి' అనుచో ననంయుక్తాక్షరద్వయమునకును పావనః పవనః అనుచో ఐహువ్యంజనములకును నొక్కొాక్క యావృ త్తిమా[త్రమే చేయంబడినది ంధాన్‌- ంధీన్‌; వేరీ-వారి, *పావనః' _- పవనః అనునెడల వ్యంజనసాదృళ్య మేకాని న్వరసాదృశ్యములేదు. న్వరసాదృ్భశ్యు నియమము లేదనియు. నిది యానుషంగిక్ష మనియును జెప్పితిమి. (వృ శ్యకు[పానమ్రు గీ. ఒక్కూవర్ణంబు కడచాంక నుద్గరింపం య! (1 బరగుజృ్బృంభణ వృ_త్త్యనుపానమయ్యె. ఖి౫ ఒక్కవర్ణమునే తుదిదాంక ననంగాం బెక్కుపర్యాయములావృ త్రి సేసినచో వృ త్మను[ప్రాసమగును. [పతాపర్నుదీయమున వీక, ద్వి (పభృతీనాం తు వ్యంజనానాం యదా భవేఠ్‌ పునరుక్తి రసౌ నామ్నావృ త్రయృప్రాస ఇవ్యతే తం (ఓకటి, లెండు, మూడు, నాలుగు మొదలయిన వ్యంజనములనువెక్కు వర్యాయము లావృ శ్రీసేయట నృ త్యన్నుపాసము) అని చెప్పెను. ఇందేకవ్యంజనము నొకసారిమా[త మావృ త్రిసేనిన వై చిత్యములేమిని బేక్కుపర్యాయము లావృ త్రినిం జేయవలెను. వ్యంజనద్వయమున కొకలతూరియే యావృ ర్రిసేయవలెను.. దీనినిగూడం బెక్కుపర్యాయము లావృ త్రినేసితి మేని ఛేకాన్నుపాసమే యగును వ్యంజన[తయమును వ్యంజనచతుష్టయమును నొక తూరి గాని పెక్కుతూరులు గాని వ్యవధానముగాః గానీ యవ్యవధానముగాంాని యావృ _శిసేయవచ్చును అని సోమఖీథ వ్యాఖ్యానమున( గలదు. వృ _త్త్యను[పాపోచానవారణము చ. నమరవివకశితణవిచతణ దతిణదోరనుతణ (భ్రమదనీదుర్శ్నిరీక ! నమరతవిత&తివదతతర త్సమధిక ళో ణితక్షురకృ్ళతతణరతితప&ిలోక! నిన్‌ గమలదలాతు, డేలు బలగౌరవసింవా!న లనంవాభూవరా! 8౬ ఇందు "త' కారము పెక్కు పర్యాయములావృ త్రి సేయంబడినది కాన వృత్తన్నుపానము. ఇట్లే ద్వి, (త, చతురాద్యతరావృత్తు లావ్యాములు,

ల్‌50 కావ్యాలంకార సం[గవాము

లాటాను (పానము

గీ. తలంవం బునరు_క్రియయ్యు. చాత్పర్య భేద మెనయు నియమంబు లాటమౌ నెట్లటన్న.

“ళబ్దార్థయోః పౌనరుక్యం యత తాత్పర్యభేదవత్‌ స కావ్యతాత్పర్యవిదాం లాటాన్నుపాస ఇవ్యతే.” శజ్ఞారముల యొక్క పౌనరుక్యమున్నను దాత్పర్యభేదమున్నచో నది తొటాను,పొాసము.

చ, ఘనత నృసింవా(జూడంగల కన్నులు కన్నులు; వానీకౌంగిటం జనువున నేపునూవ(గల చన్నులు చన్నులు; వానిమోవికిం బొనిపిన పొాటలాధరము జున్నులు జున్నులు; వానిమేనం కే ర్చిన సరసొంగవల్లి కల చెన్నులు చెన్నులు వో! తలోదరీ 46

కన్నులు కన్నులు చన్నులు చన్నులు, జున్నులు జున్నులు, చెన్నులు చెన్నులు ఆనుచో శబ్దమును, అర్థమును సమానమే. కాన బౌనరుక్త్యము నంభవించుచున్నది కానీ తాత్పర్యము మాతము భిన్నము ఎట్లన, నృసింహ జూడ(గల కన్నులు (శేష్టములైన కన్నులు, చన్నులు (శేష్టములైన చన్నులు, ఇిన్లే మిగిలినవియును. ఈ విధముగా. దాత్పర్యమునుబట్టి మొద టిపదములకన్న రెండవపదములు భిన్నములు ఇట్టిది లాటాన్ముపాసము,

ఈ లాటాన్ముపానము నుభయాలంకారముగా మమ్మటాదులు తెలిపిరని వచించితిమి,

సాహిత్యదర్చణకారుని మతమున నన్నుపానసము ఛేక, వృత్తి శతి అంత్య లాటాన్నుపానఖేదములచే నై దువిదములు సరస్వతీ కంరాభరణకారుని మతమున కతి వృత్తి, వర్ణ పద, నామ ((ప్రాతిపదెక) లాటభేదములతే నాయివిధములు. ఈ లాటానుపాసమును మమ్మటాదులు పదావృ త్త్యను.పాస మనియు.) [వాతిపదికావృ తను పానమనియును (బధమమున రెండు విఢములుగా విభజించిరి మజల( ఐదావృ త్త్యన్ముపాసమును ఐహుపదా తృత్యను.పాసము ఏకపజావృ _త్యన్నుపాసము అని ద్వివిధములుగా ఖాగించిరి.

(పాళివదికావృ త్త్యను పాసమును ఏక సమాసవృ త్త్యన్నుపానము (రెండు

పదములును నేకసమాసనుందుండుట) భిన్నసమాసవృ త్యనుప్రాసము (పద

ద్వయమును భఖిన్నథిన్న స్రమాసములయంచుటి” సమాసాసమాసవృ తను

(పాసము /ఒకపదదు సమాశమునంద్రును 'మజాకపదమసమాసమునను

నుంచుట) అనిమ్మ త్లైజంగులుగా విభజించిరి మొ త్త మైదువిధములు.

చతుర్ధాళ్వానము ల్‌] ([(యమకము ళం. నమవర్శయుగాధిళమై యమకిన నియమంబు యమకమగు. గృతులంచా యమకంబ నేకవిధమగు. [గమమున నొక శండుమూండు గతు లెజి/గింతున్‌, 8౮ సమానమైన వర్ణములయొక్క జంటనుగానీ నమూవామును (అధికము) గానీ యావృ త్రిచేయట యమకము ఇది యనేకవిధములు, రెండు మూండు విధములు మ్యాత మెటిగింతును. ఒకేవిధమైన [కమమున ననమానమగు నర్థముగల (నమానార్థకములుగాని) నమానవర్టములయొక థా జంటయొక్క కానీ పెక్కింటియొక్క- గానీ యావృ త్రి యముకము (సమానార్థకత్వాభావ వత్సమానానుపూర్వికా నేక వర్జావృ త్రిర్యమకం) ఇట సమానవర్ణములు స్వళ వ్యంజనోభయ సౌదృళ్యము గలవిగానే యుండవలెను, *యమ ఏవ (పకృతి __ ర్యస్యతల్‌ యమకం” జంటయే యన(గా స్వరవ్యంజనములయొక్క- జంటయే (వకృతిగాం గలది యమకమని వ్యుత్పత్తి. అయితే భేకాను[ప్రానమున వెనుకటినరసభూపాలీయపద్యమున “హరీన్‌ , వారిన్‌ [పళృతులయందు యమకమని యేల చెప్పుకొన(గూడదు? సమానారకత్వా భావవత్సమానానుపూర్వికానేకావృ త్రి గలదుగదా ? అన్నచో నిజమే. "వారిన్‌ హరిన్‌" అను నుదాహరణము యమకోదాహరణ మే యనంజెల్లును భేకాను పాన మున కది యుదాహరింపందగదు *“గంధానంధీకుర్వన్‌” అను సాహిత్యదర్పజో చాహరణమే యర్హము. ఛేకానుపాసమున_ స్వరావృ త్తి యానుషంగికము' అనుట దోషమే. ఏలన, స్వరావృ త్రియన్నచోట్ల నెల్లనిదేవిధముగా యమకమా? ఛేకమూ ? అను శంక యుతితమగుచునే యుండును. కాన నస్వరవ్యంజన పొనరు క్యమున్న చోట యమకమనియు( గేవల వ్యంజన యుగ్మమున కావ్ఫ త్తి యున్న చో ఛేకానుప్రాసమనియు[ జెప్పుట లెస్స, కావున సాహిత్య దర్పణ భేకాన్ముసాసమే యచితమైనది. క ఈ యమకము పాదయమకమనియు. బాదభాగయమకమనియును త్వీవిధము. పాదయమకము మజల ఐదునౌకండు విధములు. ౧ (పథమపాద ద్యితీయపాదములు తుల్యములయిన ముఖయనుకము ౨ (పపథమతృతీయ పొదములు తుల్యములయిన స్తం స్త తి [పథమ చతుర్భపాదమ.లు న వ నావు ష్హిణో మ్‌కము ఇ ద్ర యములు తుల్యములైన కటల షం ల ఖ్‌ సె ఎం లాడ టీ

రరలి కావ్యాలంకొరసంగ9హము ములు తుల్యముగానున్న చో ఐంక్రియమకము ౮ [పథమ చతుర్ధములును, ద్వితీయ తృతీయములును దుల్యములయినచో బరివృ తియనుకము ౯ (పథమ చ్వితీయములును, తృతీయచ తుర్ధములును దుల్యములయినచో యుగ్మక యమకము. ౧౦ అర్థావృ త్తియనంగా బూర్వార్థమును ను త్తరార్థమును దుల్యముగా నున్నచో సముద్గకము లేక సంప్టటము, ౧౧. శ్లోకావృ త్తియనంగా క్లోకద్వయము తశుల్మముగా నున్నచో మవాయమకముూ

ఇ(క( వాదభాగయమకము అసంథ్యాకములు. ఎట్టన జాదమును రెండు భాగములుగా భాగింతము. పొాదయమకమున( జూపంబడిన విధమున నీ పాద (పథమభాగములు దుల్యముగా నుండెనేని, ద్వితీయభాగములును దుల్యముగా నుండెనేని నిరువది భేదములువచ్చును. (పాదభాగయమకములలో క్లోకావ త్రియమకముండదు. కాన( బాదభాగయమక భేదములు పదిమా(తమే ఈ పదిభేదములును రెండు ఖాగములలో నుండును గాన నిరువది భేదము లగును ) పాదమును మూండు భాగములుగా భాగించినచోం బై విధమున యమకములు గూర్చినచో ముప్పఠి భేదములగును పాదమును నాలుగు అండములుగాం వేసినచో నలువది భేదములు వచ్చును మజియాను [పథమ పాదాదులయొక్క యంత భాగమును ద్వితీయాది పాదాదులయొక ట్రా యాచియందు( గూర్చినచో నంతాదికయమకము [పథమపాదాదుల యాదిభాగమును ద్వితీయాది పాదాదుల యంతమందుః గూర్చినచో నాద్యంతికయమకము ఇద్లే మధ్యాదిక యమకము. ఆదిమధ్యయమకము, అంతమధ్యయమకము, మధ్యాంతిక యమకము వీనికి ఇరస్పర సముచ్చయము మజియు నాయాభాగముల నియతస్థానమున గూర్చుచున్నచో ననంతమగు భేదములేర్పడును. ఈ విధమునం బాదథాగ యమకము లనంతములు.

మటియు (బతిలోమయమకమను మతొక భేదముగూడం గలదు. వీని నన్నింటిని దండి కావ్యాదర్శ్గమున మూడవ పరిచ్చేదమున వివరించిచూ పెను. అల్వారి సుుబవ్మాణ్యకాన్త్రగారి ఆంధకావ్యాదర్శమునను జూప(/ఐబడియువ్నవి. ఇవి శావ్యమున గడుభూతములగుటచే ననంగా నీరనములగుటళే వి స్తరింపలేదు, ఇవిగాశ యవ్పకవీయమున ( చతుర్ధాళ్వానమున ) అనులోమ విలోమాది శబ్దాలంకారములును గలశ్స కాలసినవారు వానిని నట స్వీకరింపవలెను,

పొదయమకము

శం. మేలిమి శెంఢథవపాధను'

చాఅవపాదంత్తు నొక్కనలుపునం దనరం

చతు ర్జా ళ్వా సము ర్‌ర్‌కి.

జాలిన యమకము కృతుఅం

చాలింపంగ జబాదయమకమగు వెట్లన్నన్‌, త్‌ కం. పొరా! ఓబనృపాలకు

మారా! మను మదననమ! రమాధుర్యుండవైై ఫ్‌

దిరా! నృసింవా 1 కూడితి

మారామను మదనసమరమాభుర్యుండు వై, లాం ఇందు ద్వితీయ చతుర్ధ పాదములు తుల్యములు, దీనిని సందష్ట్రయమకనండురు. ,

ము క్తపద్మగ_స్తము

కం. (వస్తుతమగు ము_క్తవద

(గ్రస్తంబన ; నదియుం గృతులంబరగు బచాంతో

దస్తము పాదాద్యంత ను

వి స్ఫృతము ; వ చాంతసీలవావీకణమన(గన్‌ ౮ాణం

ఇది పొదలాగ యమకభఖేదము, ఇది ద్వివిధము. వీనిని దండి సందష్ట యమకమనెను ప్రకాళకారాదులు 'అంతాదియమకము ఆద్యంతయమకము' అనిరి వీని సీ (గ్రంథకర్త పాదాంతపాదాదిము క్త్రపద(గ స్త్రమనియు, సింవోవ లోకన ము క్తపద(గ స్తమనియును బేరిడెను.

పాచాంతపాచాదిము_కృసద(గ_న్త్వము (ఆంళాదికము)

కం, సుదఠతీనూతనమదనా !

మదనాగ తురంగ పూర్ణ మణిమయనదనా |

నదనామయగజరదవా 1

ఠదవాగేం ద్రనిభకీ ర్హిరననరసింవో ! ణక

[వథమపాదాంతస్థమగు "మదనా అము పదమే దిగ్రేతీయపాదాది యందును, ద్వితీయపాదాంతస్థమగు “'సదనా అను పదమే తృతీయపాదాది యందును, దృతీయ పాదాంతస్థమగు “రదనా' అను పదమే చతుర్థపాదాది యందును గూర్చ(బడియున్నవి

ర్‌ల్‌్క కావ్యాలంకారనం_(గహము శం. మనవేటికి నూతనమా ! దనమానిని6 ; (బేమం దనకు దక్కితిననునూ ! నను మానక దయదనరం దనరంతులు మాని నరసధవు రమ్మనవే ! లలి ఇందు వెనుకటి పద్యమునందువలెనే అంతాదియమక ముంటయేకాక యాద్యంతయమకముగూడ(గలదు. ఎట్లన( (బథమపాదాదిస్థమగు * మనవే అను పదమే “రమ్మనవే * అని సద్యాంతమునకు వచ్చినది. దీనిని సింవావ లోకనము కృపద్మగ స్తృమనియు నందురు యమకాదౌ భవే దె క్యం డలయో రలయోర్బవోః శవయోర్నణయో గృండే సవిసర్గావిసర్ట్ణయోః సవీందుకాబిండుక యోస్స్యాదభఖే వపకల్పనం.

యమకాదులందు (యమకము శ్లేషము) డకార లకారములకును, రేఫ లశారములకును, బకార వకారములకును శకార షకారములకును, నకార ణకారములకును, నవిసర్ల్గ ॥ అవిసర్గ పదములకును, సవీందుకాబిందుక పదములకును నైక్యము సేయవచ్చును. ఎట్టన “భుజలంతాం ఆడతామబలాజనః” ఇట డకార లకారములకు భేదమున్నను యమకమే.

'యమకంతు విథాతవ్యం న కదాచిదవి (త్రిపాత్‌' యమకమొక నద్యమున నొకపాదమునం గానీ పాదద్వూయమున గానీ పాదచతుష్టయమున గానీ కూర్చవచ్చును పాద్యతయమునం గూర్చరాదు. ఎట్లన,

భుజంగమస్యేవ మజిస్సదంభా (గావోవకీర్దేవ నదీ సదంభాః

దురంతతాం నిర్ణయతో౬వి జంతోః కర్షంతి చేతః (ప్రసభం నదంభాః

ఈ శ్లోకమున “నదంభాః” అను పదము మూండు పాదములలో నావృ క్త నుయినది ఇట్టుండుట దోషము శాన నిట్టి వాద్యృతయ యనుకమును రచింప రాదు. కాని కావ్యాలంకారచూడామణిక ర్త (తిపాధ్యమకము నుదాహారించెను.

కా ళస్తదంచితుండై న యవ్విభు విపకశేజికిన్‌ విభమ

త్వ స్త్రీతస్ఫుటకంకణధ్వని రణస్థానంబునన్‌ విభమ

త్వస్త్రీతసృుటకంకజధ్వని మరుత్సాధంబులన్‌, విభమ

త్వన్థ్రీతస్ఫుటకంకణధ్వని సరిత్సంగంబులన్‌ జేకుణున్‌.

చతుర్థాశ్వాసము 55టి] పునరు కృవచాభాసము య్శత్రార్థః (ప్రముఖే కించిద్భానతే పునరు క్తవత్‌ పునరు క్రవదాభాసోఒలంకార న్న సతాం మత* ఆపాతముగా నెందర్థము పునరు క్తమువలె నాభాసించునో (పరమార్థము విచారింపంగా( బునరుక్తముగాదు ) యది పునరు క్రవదాళానము. ఇది యర్థాలంకార మైనను శబ్దపొనరు క్యమునుబట్టి శబ్దాలంశారమే (ఇష్టరిందః షతిభుజాం.. (శ్రీపతిః పురుషోత్తమః భాస్వాన్‌ సూర్యఃస్ఫుర ర్రేవాః ॥ కాకతీం[దో విరాజ శే) ఈ కాకరీందుండు జిష్ణువు * (జయశీలుండు) రాజలకిందుండు శ్రీపతి ; పురుషోత్తముండు. (పురుష (శేస్టుండు) $ (ప్రకాశమానుండు ; నూర్యునివలి ళం ర త్తేస్కు(డు. ఇట జిష్ణు ఇంద్రపదములు ్రీపతి, పురుషో త్తమపదములు - లాస్వాన్‌ సూర్యపదములును పునరుక్తములవలె నున్నవి పరమార్థమున భిన్నార్థములే. ఇందలి యన్నుపాన యమకాదులను గావ్యమునల (బయోగించు విషయంబున ధ్వనికారుండీ (క్రిందివిధమున+ దెలుపుచున్నాడు, శ ంగారస్యాంగినో యత్నా దేకరూపానుబంధనాత్‌ సర్వే ష్వేవ (పఖేదేష నాన్ముపాసః (పకాశకః ధ్వన్యాత్మభూతే శ ంగాౌరే యమకాదినిఐబంధనం శక్రావవి ్రమాదిత్వం వి(ప్రలంలే విశేషతః, అంగిరసమగు శృంగారమున, టబ్రయత్నసాధ్యమగు నన్నుపానము గూడదు. ఆయత్నకృతమగు ననుప్రాసముండవచ్చును అంగిరసమగు శృంగారమున యమకాది నిబఐంధనము గూడదు. (కోపాది మిశితమగు శృంగోరమున ననుప్రాస యిమకములు వాడవచ్చును.) మరియు విద్యాధరుండు “*పాయళో యమకే చితే రసకృష్టిర్న దృళ్యతే” తజచుగా యమకమున రసపుష్టి లేదని తెలిపెను. బంధకవిత్వము (వద్మబంధము) చ కనుంగొన ేకులెగ్మిదియుం గర్జిక చ్కు]డి (నగ్ధరాంఘులక్‌ ముమపటి యేడువర్థ ములునుం గడ యేడు (లివేళనిర్గతుల్‌

కకలీ కావ్యాలంకార సం[గ్రహము

పనుడగడ నాల్గుదిగ్దశములన్‌ లిథయించి విదిగ్ద్గళంబులం

'చెనయ/గంబాదమధ్యగము లేడును వాయంగంబ దస్త్రబంధమౌ,

(పథమమున గర్జికనువాసీ దాని కెనిమిది దిక్కులందును నెనిమిది దళనులనుపజచి యందలి నాలుగు దిగ్గళములందును 1సగ్ధరావృ త్తముయొక్క పాదాదు లందున్న యేడు వర్ణములును బాదాంతములందున్న యేడువర్దములను (బవేళ నిర్గమవిధమున [వాయవలెను. విదిగ్గళములందు(/ బాదమధ్యముననున్న "గీడు వర్ణములను లిఖింపవలెను.

పటములోని యుత్తరదిగ్గళమునందున్న _ పాదాదియందలి యేశు వర్ణములను గర్జికనుండి చదివి (ఇదియే నిర్గమము) అనంగా గర్జికలోనుండి వెలుపటికి, బోవుట; దానివెంటనే విడిగ్గళము నందలి (ఈశాన్యము) వర్ణ సప్తకమును గ్రిండినుండియే చదివి మరల బొగ్జిగ్లణమునందలి పాదాంత వర్ణ నప్తకమును దళ్ళాగము మొడలికి కర్టికాశ్షరము. తో ముగియునట్టు జదువవలెను (ఇదియే ప్రవేశము) బయటను.డి కర్షికలోనికి బోవుట, ఇట్టే దక్షిణ, పశ్చిమ దిగ్విగ్దశము లందలి వర్ణములను నిర్గమ [పవేశములతో. జదువవలెను. ఇడి పద్మబంధము (పకాశకారదర్చ్పణకారుల పద్మబంధలక్షణనులు భిన్నములుగా నున్నవి. అవ్పకవీయమున మరొకవిధముగా నున్నది (సగ్థరావృత్తమే వద్మబంధమున నుండవలెనను నియమములేదు. వానిలో ననుష్టబ్బృ త్రమునే పద్మఐంధమున నిఐంధించి చూవితి. వివరముల శా (గంథములను జూచుకొన వలెను

చళ్ర బంధము కం, వదిచుట్లు, సోలు శేకులు(?

బదిలపఆచి నుకవిపేరు. బతి పేరును లో

బొదలంగ 'ేవంవిధగుణ

విదితంబగు చ[కబంధవిధమౌ నెటనన్‌. లకు

ఒక పెద్దసున్నయు దానిలో మరొకటి యందులో నింకొకటీ యిట్లుపకి నున్నలుచుట్టి యన్నిటికన్న చిన్నదగు సున్ననుండి వెర్దసున్న రేకువణకు నాజు కేకులు (నాసి నడుమ కవిపేరును రచించిన( జ్మకబంధము. ఇది విస్పష్టముగా లేదు,

ఒకదానిలో నొకటిచొప్పునం బదిసున్నలు[వాసి యాజురేకుల రచించి యారేకులలో (సగ్ధరాది వృత్తములలో మూండుపాదములు నాసి నాల్గిన పాదమును బెద్దసున్న (చ(క్రము,లో వ్రాసి రేకులలోని మూండవయవ్షరములును

చతుర్దాశ్వాసము ప! పద్మబంధము ళామాకక్రీ, సమ్మగారణకృత భయము చాననక్తారమా రా రామారక్తాన సాష్ట్రిళరణ వటిమా(అాన కుంతీకుమారా! రామాకుంతీకుస్మ తా వకటతరవిచితా పవిళానమాళా! శామాన|(ద్రావిషతా్యశయ నరనరుచి.గామస[క్రీకమారా! త౫ ఉ త్తరదిగ్గశళము టయ... ఈ సవల లే పోతి క్‌ రెం రం? సరగంశ్రవశడవ నన కై గఖంణ్యుగ-రా-ఛాటంలట్తు జ నై రో ీ క్షం గ స్‌ ఫో /టా కర్మా దక్షిణది గళము

తీ కావ్యాలంకారసం|గపాము వాజన యతరములును గలివీనచో(. గవి క తిపతుల నామములు వచ్చునట్టు రచించినచో. జక్రబంధ మగును. (అప్పకవీయ లక్షణము.) ఈ యుదాహరణ వద్యము నందలి మొదటి మూండుపాదములలో మూండన యవతరములును, నా పాదాంతమందలి యత్షర తయములో మొదటి యష్షరములను గలిపి చదివిన “నారసింవోంకితం”. అని వచ్చును మఖల మొదటిమూడు వాదములలోని యాజవన యవతరములళలును నా పాదాంతమందలి యశరములలో మొదటి యవరములును గలివి చదివినచో 'మూర్‌తి (ర్త) కవి కృతి' అనియును వచ్చును, (చకబంధము శా. రణానాకవమూ ర్తి భానుర గభీరా వికమోవోన్పదా! దజారమ్యమతిస్థిరాభరణ విద్యాకృత్యళంకిస్వనా! వతస్పింధుపకన్యకా సరసభవ్యాతిగగ్షధీతం [తదా ! చాతిణ్యారతవాదవై భవనినోచా 'హేమనాగాశ్వచా! ర కము [సం న తు య ఆం [చ 2

చతుర్థాళ్వానము క్‌కఫి ఇదిగాక గోమ్మూతికా, ఛ్యత, గుచ్ళ, కుండలి, నాగ, కంకణ, మురజ, ఖర్ల, సర్వతోభ[ద, మాలికా కుకా శరయంత, వ్యోమ, వివిడిత, ద్విశ్ళంగాటక, అర్థ్యభ్రమక బాణ, మునల, శూల, అంకుళ ళక్తి, వల, ఉరళ్చ[ళ, స్వస్తిక, నంది అఆవర్త భృంగార, చామర, ఘంటా, నప్తచ[కిక (పళ్ళతులగు బంధములు గలవు. పద్మబంధములో అష్టదళ, ద్వాదశదళ, షోడళదళ, భేదములుగలవు, ఈ ఇంధమ.లలో గొన్ని గిడుగు వెంకటరామమూ ర్రిగారిచే (బకటింహ ఐడిన యప్పకవీయములో ౨౮౧ పుట మొదలుకొని యున్న పుటలలో టితింపంబడియున్నవి, వానిని జూచుకొనవలెను. గర్భళ విత్వము ఒక వృ త్తమున( గొన్ని యకతరములను విడిచి చదివినచో మరొక వృశ్రమేర్పడును. ఇట్టొక వృత్తముననే రెండు మూండితరవృత్తములు గళ్ళితములైై యుండును. ఎట్టన, సీ మ'హిత విద్వజ్జన మండలీవినుత సా హ్‌త్య (పియం భావుకా' త్యుచార | వీతత భీమావావ విికమ(కమ సము ద్యద్రేరి నిశ్ళేదనా'ఖిరామ ! వి'నుత వి[శాణన వి[భమావవాసిళా నూనామర ఇన్యూరువో' | నృపేంద్ర | వోనత భూపాలకవిస్ఫురన్మకుట 6 త్నదో్యోతిళాంచత్పచా” ! మవోత్మ ! పాళ్ళాత్యసాహిత్యమున;గూడ నొకానొక కాలమున బంధవిలోమాడి కావ్యములున్నట్టు “బెరిడెల్‌ కీర్‌' పండితు( డిట్లు [వాయుచున్నాడు. “హం ఉంజరి€ ఇం 161౯ 10 లం సీ!ీలడంరే! 120 &ర6 16 12 కమల 11695 కండర వెం6ం6౯? (342౯121 1180) 0% 920% 1068 49 50౯2646802 ₹62868 €0 06 ?624 201ళా296418 0 3102186 మ8 108 906౫8, €60002009818012, 19 లల ₹ం?ణ 0€ 1౧ 2౫6, 0౯ & న1ప2€1౧క216 8 ఆక 01 00911ఢడేష8 8101146 1666 ఇ1ి ఓ|౯2౯, 6002 1౯921129? సీం ఉలలేంక6 €|1ం18 25086 ఓంణ లం వైవిజంళం6 01 ఇ౯1108 1౧80౯1961008 0౧ $ఇ0149 2డీ 1ేండళా68, కశ1660౯7 01 52081616 166౯464686, 9866 187,

0 కావ్యాల ంకారనంగంహము వశీ. “విరువమదయావయోనిధి నిరతభరిత

చారుచరిత ! నిర్మలతర ! నత్యరుచిర |

తరణికులమణీ ! నరనింవా ! ధరణిరమణ 1

ఘనతరగుణనిధీ !' మును జనులువొగడ.

ఈ సీసపద్యమున నాల్లు పాదములందలి [పథమ వర్ణములును బాదాంతము చండలి మూ+డువర్జమ.లును దౌలగించి చదివినచో మ త్రేభవృత్తము వచ్చును మరియు గీతపద్యమున నాల్లవపాదమునంద లి “గుణనిధీ :” అన్నంత దనుక గందము వచ్చును. ఇట్టిది గర్భకవిత్వము. ఈ భేదములు “ఆప్పకవీయను నందలి చతుర్థ్ధాశ్వాసమున దుదిభాగమున' గలవు చూచుకొనునది.

త శబ్ధాలంకార + బంధ గర కావ్యములు చ్మితకావ్యములని యు జీఠ కవిత్వమనియును వ్యవహరింప(బడును ఈ కావ్యములు రసహీనములగుట నధమకావ్యములుగా( బేర్థొన(ఐడినవి. ఇంకను వీనివిషయమును గూలంక వముగా దెలిసికొనదల(చినవారు సాహిత్యదర్పణమునకు “రుచిర” యను వ్యాఖ్యను (వాసిన శివద త్తపండితుని “చితరహస్యము" అను (గంథమును జూచునది.

(వహేళికలు "

“"పహేశయతి సూచయతి భావం.నతు స్వరూపార్థమితి (వ హేశికా”

న్వరూపార్థము ననంగా నర్భన్వశూపమును దెలుపక ఖావమునుమాతమ నూచించునది (ప్రహేళిక. ఇది పొడుపుకథవంటిది. “రసన్య పరిపంధిత్వాన్నా

లంకారః _వహేశికా” ఇది కావ్యబీవితభూతమగు రసమునకు శృతువగుటవరిన వలంకారముగాదు. (కీడాగోష్టీవినోదములందును రవస్యసంభాషణములందును (పెక్కండున్నచోట) ఐరవ్యామోహమునక్తై యివి యుపయోగవపడుమ. ఇది పమునాలు భేదములని దండి చెప్పెను వీని రథఐలక్యసంజ్ఞాభేదము తాళ “శావ్యాదర్శమున( జూచునది. సాహిత్యదర్పణమున చ్యుతాతరా, దత్తావరా, చ్యుత 'చత్తాకరా, అతరముస్టి, బిందుమతి, అర్ధమతి అని యాంబభేదములు డెలిపెను సాహిత్యదర్చణమున చ్యుకావరా, దత్తావరా, చ్యుతదర్తాతరా అను (వహేశికలకుదాహరణ మిచ్చెను. వాని నిట జూపుదును.

“కూజరతి కోకిలాస్సాలౌ సాలమున( గోకిలలు కూయళున్నవి. &ఏ

రి అను నవరము చ్యుతము లేయంజడీనది. రసాలనుని యథ్మిసాయు.

[860] చతుర్థాశ్వాసము 561 ఆ యక్లావనే పుల్చమంబుజం” యౌవశమున. దామరపువ్వు విశసీంచికది. ఇట *యొో అనునకర మధిక ముగా సీయంబడినది (దత్తాక్షరా [వహేకాా “కిం కరోతు కుర గాక్షీ వదనేన నిపీడితా వదనముచే మిక్కిలి పీడితు రాలయిన యువతి యేమిచేయును ? ఇఓ “మ నర్జమును జ్ముతము సేసి వి వర్ణము నౌసంగెను “మదనేన అని భావము _చ్యుక దత్తావరా వహే?5) ఇందొకచో నొకవర్జమును దీసివేసియు నొకచో నధికముగా నిచ్చియ నొకచో నొకవర్ణమును దీసివేసి మజౌకవర్థమును బెట్టియి నుంటచే నర్థము పొసంగ కున్నది ఆయావర్థములు దెలిసికొని యర్భమును టోనంగునట్టుచేయవలెను, దిందుమతి' యను _పహేశిక కాదంబరీవ్యాఖ్యాత చూపినదాని నిట నుదావారింతును. ఈ [కిందివిధమున బిందువులు (సున్నల) ఇచ్చినచో నొ పద్మమును గను(గొనవలెను, అది బిందుమతి. రి రాంఠి"! అలంలఅలఅలొ అ అ ఆ రంరింరో రికి రీరందిందొ8+౦ంయింల౧౦ం౦౦౪| ళ్‌ క్‌ అం౦యి౦౦రింంల్భ్బరా౦౦౦| అం ౧౦రీ౨౦ రెళా౦౦రిరః।! ఉతిళువన చూడారత్నం మితం సింధో, కుమ.ద్వతీబంధుః అయముదయతి ఘుకృణారుణ రమణీవదనోపమళ్చం ద్రః ఇతరముల లక్ష్యలక్షణములు ఆంధసాహిత్యదర్పణమునంగలవు [గంథ వి స్తరఖీతిచే వానిని వదలితిని, బంధ, గ ర్భృకావ్యములును (వి హేశికలును గా వ్యాంతర్గడుభూతములే కాన విస్తరించి తెలుపందలంపలేదు,

ల్‌6లి కావ్యాలంకార సంగవాము శా. భూనాథో త్తమ. జంభభంజనమవోభోగాభి రామ [కియా చానోజ్జ ంఖిత వారిపూరభరితోద్య చ్వార్ధి వీచి వజా మానామేయ నుధాల్థినిర్దులగుణా మాద్యన్మ వోయూధప (శీనూత్న (వథమానభాగ్య వరవ్వైరి వాత భేదివళా! రజ ఈం నీవోరళిఖరికిఖర వ్యూవోమితతుహినకణమవోమహిమ ! మవ 'మోవోవపావిమతవరా రోవోమణివోరినయన 1! రూఢవివోరా ! లౌజ్లా (ముగాజ మి(త్రకులభభూషణ! యమి(తకులఫీషణ! విచ్శితమృదుభాషణ చరి తమణివోరా చై శ్రవిశిఖాపన! బలి తిపురళానన! పవితగుణభావన. నగో తభృతిధీరా తూ్యశకుభలకణ సుపాాతజవరతణ! కుకా/వవిశికణ యక తిమవివో రా. గో[త్రసమనింధుర కళ తితవసుంధర ! పత్మతిరథబంధుర! తను తభుకా రా! గద్యము ఇది (శ్రీవానుమత్పసాదలబ్ధ కవితాసార సారస్వతాలంకార, నిరంకుళ పతిభా బంధుర, ్కపబంధపరనరచనాధురంధర, (ప్రబింధాంక వేంకటవాయ భూషణసుపుత్త తిమ్మరాజపాత సకల భాషావిశేషనిరుప మావధాన శారదామూర్తి మూర్తిప్రజీతంబైన కావ్యా లంకార నం్య్థవహంబఒను మవాపపబంధంబునందు. దివిధదో షనిర్ణయంబును గుణ(పకరణం బును శబ్దాలంకార సంగవాంబు నన్నది చతుర్భాశ్వాసము.

కావ్యాలంకారసం గహము పంచమాశ్వాసము ళం (శ్రీ, నందన బొందర్యి బు

ధానందన కీర్తివిజతహరిచందన మే

ధానయనిధాన ! చానే

చానీంతనకర్ణ్య ! నరవధరణీశమణ్‌ ! ౧

లీ. అవధరింపుము లతన్రైలత్యముల నెల్లి

ననఘ! భవదీయనామ ధేయాంకితమ.గ

బహువిళ కుల నొనరింతు.6 ఐద్యవితతి

నింక జతురార్థభవదలంక ఖశులు వరున శి

ఉపమా - అనన్వయ - ఉపమే యోపమా - సగ్టిరణ - రూపక - వరిణామ-సం దేవా - ఖాంతిమత్‌ - అపహ్నన - ఉల్లేఖ - ఉత్పేణా- అతిశయోక్తి. సహో క్తిమాసోక్తి _ వినోక్తి -వకోక్తి - స్వభా వోక్తి- వ్యాజోకి-మీలన - సామాన్య - తెద్దుణ - అతద్భుణ - విరోధా ॥ ఖాస్‌ - విశేష - అధిక - విభావనా - విశేమో_క్తి - అసంగత - విచిత్ర - అన్యోన్య = విషమ - నమ - తుల్య యోగి తా-దీసక - (వతివన్తూవమూాం- దృష్టాంత. నిదర్శునా- వ్యతి రేళ- శ్లేష- పరికర - అమేవ - వ్యాజస్తుతి అ(ప్రన్తుత్యవంశసా = వర్యాయోక్రి - (వతీవ - అనుమాన - కావ్య లింగ - అర్జాంతరన్యాస ఎ యభఖథాస-ఖ్య = అగ్ధాపత్తి ఎ పరిసంఖ్యా ఆ ఉత్తర - వికల్ప -సముచ్చయం- నమాధి- కబావిక-_పత్యనీక- వ్యాఘాతం- వర్యాయ-సూతగ్ణ - ఉదాలత్త - పరివృ్తి - ఇగరణమాలా -వకావళీ = మూాలాదీపక -సార - రనవత్‌ - (వేయస్‌ _ ఊర్జస్విత్‌ -సమాహితంబులన డెబ్బది యలంకారములు,

అందు రూపక - పరిణామ - నందేవా - (భాంతిమత్‌ - ఉల్లేఖ అపహ్నావ- ఉ్పేంజా- స్మ్రగణ- శ ల్యయోగిళా - దీపక - _పతివస్తూ సమా-దృష్టాంత- నహో_కి _ వ్యతిశేక- నిదర్శునా - శ్లేషంబులు పది యాలును బతీయమాసనౌవమ్యంబులు (వీనిలో సాన్యుము వాచి ముగాంగాక వ్యంగ్యమ.గాం దోంచుచుండును.)

ర్‌6క్ష కావ్యాలంకార సం(గహము

సమాసోక్తి - పర్యాయోకక్తి - అకేప - వ్యాజస్తుతి - ఉప 'మేయోవమా - అనన్వయ - అతికయో క్రి - పరికర _ అప్రస్తుత (పశంసా - అనుక్తృ నిమి_త్తవిశేషోక్తులు పదియును [బతీయమాన వస్తుకంబులు. (వీనిలో వస్తువు వ్యంగ్యముగా గోచరించును )

రసవత్‌ = (పేయన్‌ - ఊర్జస్విత్‌ -సమాహితములు నాలుగును (బలీయమానరసభావంబులగు. (వీనిలో రనభావంబులు, వ్యంగ్యముగా గోచరించును)

కడమ, ఉ_క్తనిమి_త్తవిశేషో క్రి సహితంబులగు నుపషణా ద్యలంకారం బులు (ఆనంగా ఉపమా - వినోక్సి - అర్థాంతరన్యాన య విరోధ - విభావనా-ఉ క్తనిమి_త్తవిశేషో క్తి - విషమ - సమ - చిత్ర అధిక = అన్యోన్య ఎకారణమాలా -- పకావళీ - వ్యాఘాత - మాలా దీపక - కావ్యలింగ - అనుమాన - సార-యథాసంఖ్య - అర్థాప్తి - పర్యాయ-పరివృ త్తి -పరిపంఖ్యా అ వికల్ప జు నముచ్చయ _- నమాధి పత్యనీక = (వతీప-విశేష ఎమీలన -సామాన్య _ ఆసంగతి -తద్దుణ - అతద్దుణ -వ్యాజోకకి -వ్యకోకక్రి = న్వభావో క్తి - లావిక -ఉదాలత్త - సారములు-) నలువదియు నన్ఫుటపతీయమా సౌపమ్యర సభావంలు లగు, (అనంగా వీనియం దేదియు' [బ్రతీయమానముగాదు)

(పతీయమానౌపమ్యములు ౧౬, (పతీయమానవస్తుకములు ౧౦ కడమ యపమాదులు ౪౦, రసవత్‌ పేయన్‌ ఊర్జస్విత్‌ సమాహితమును ౪, మొత్తము. ౭౦ అలంకొరములు,

రసవదాద్యలంకారములు వినాగా ౬౬ అలంకారములు. [పతాపర్శుద్రీయ పారానుసారము రసవదాదులు ౭. (రసవత్‌ (పేయస్‌ ఊర్జస్విత్‌ నమాపాత, భావోదయ భావనంధి భావళబలతలు,) మొత్తము ఒక అలంకారములు. నరస భూపాలీయమున డెబ్నది.

సీ, అవని సాధర్మ్యంబు (తివిధమౌ భేదవ ధాన, మ భేద పథాన, మరయ నుభయ(ప్రధానమై , యొగిదిపకము, తుల్య యోగితయుం, (బతివన్తూవషమయును,

పంచమాళ్వాసము 585 దృష్టాంతమును సవో క్రియు, నిదర్శన, (పతీపము వ్యతి రేకంబుం (బబలు ఖిన్న సామ్యముల్‌ ; రూపక నంబేవా పరిణామ ములు (థాంతిమదపవా్నుళులు నఖిన్న శి సామ్యధర్మంబు లుల్లేఖసంగతముగ , నుపమ, యుప మేయకోవమయును, ననన్వ యంబు, న్మరణంబు6 దలంవ ఖేచావి భేద నహిత సాధర్య్యగుణవిళిష్టములు మజియు, ౪ భేద్యపభానము అభేద వధానము భేదాభేద్యవధానము, అని సామ్యము (సాదృశ్యము) మూండువిధములు దీపకము తుల్యయోగిత పతివస్తూపమ దృష్టాంతము సహోక్తి నిదర్శన పతీపము వ్యతిరేకము అను నెనిమిదియ భేద్యవధానమగు సాదృశ్యముగల యలంకారములు. భేద్మపధానమగు సాదృళ్య మన నుపమానోపమేయములకు భేదమును సామ్యమును గోచరించును. రూవక, సందేహ, పరిణామ భాంతిమత్‌ అసహ్నవ ఉల్లేభాలంకారముల బేద(పధాన మగు సౌద్భృశ్యముగల యలంకొరములు. అవేవ(పపధానమన నుపమానోప మేయములకు ఆభేదమున్నట్టు గనంబడును. ఉపమ ఉవమేయోపమ, అనన్వ యము స్మరణము అనునవి భేదాభేద పధానమగు సాదృళ్యముగల యలంకార ములు, ఖేదాభేదసామ్యమన ఒపమోనోపమేయములకు. గొంత భేదమును గొంత ఉయభేదమును గోచరించును (సామాన్య ధర్మముకు బట్టి యఖభేదభావము) "సీ అతిశయోక్తు శి(శ్రేతలధ్యవసితమూల , ఉగి విభావన, విశేపోక్తి, విషమ ములు ననంగతి, 'చితము, లతద్గుశాన్యోన్య ములు, భావికవి శేషములు, విరోధ జన్యముల్‌ వ్యాఘాత వహితంబుగాంగ; న ముచ్చయంబు, వికల్పము(, బరిసంఖ్య మలయథాసంఖ్య “మర్దాప _త్తియును వాక్య భవనములు ; పరివృదర్తి, (వత్యనీక గే, తద్గుణసమాధులు, వినో క్తుదా_త్తసమము లును, స్వభావో క్తి, లోకవ_ర్తనభవములు ;

566 కావ్యాలంకారసం[గవాము గరిమ ననుమానకావ్యలింగములు తర్క జంబు అర్భాంతరన్యాస నంగతముగం అతిశయోకి ఉఊర్పేక్ష- ఈ రెండును నధ్యవసాయమూలకములు అధ్యవ సాయమున నుపకేయమును నధ।కరించి యుపమానమునుగానే చెప్పుట (దీనివివరణమ్ముత్సేక్షాలంకారమున గలదు) విభావన విశేషోక్తి, విషమ అసంగతి చ్మిత అతద్గుణ అన్యోన్య భావిక, విశేష వ్యాఘాతములు విరోడ మూలకములు కారణములేకున్నను గార్యముగలిగినట్టు చెప్పుట ఇదిలే విరోధము సముచ్చయ వికల్ప పరిసంఖ్యా యఠథాసంఖ్య అర్థావళ్ళ లంకారములు వాక్యన్యాయమూలకముల్ఫ వాక్యన్యాయములన మీమాంసాకాస్త్ర న్యాయములు పరివృత్తి, (వత్యనీక, తద్గుణ సమాధి వినోక్తి ఉదాత్త సమ, న్వభావోక్తులు లోకవ్యవవారమూలకములు లోకవ్యవహారమన లోకన్యాయమ, అనుమాన, కావ్యలింగ ఆర్భాంతర న్యానములు తర్మన్మ్యాయమూలకములు సీ. కారణమాలికై కావళీసారమో లాదీవకంబు లుల్లి సితళ్ళంఖ లావిచి తశత్వమూలములు; జ్యూజో క్తివ (కోక్రి మీలన మపవ్నుతిభవమ.లు; వరగు నమౌాసో క్షిపరికరంబులు విశే షణజాతిచా తుర్యసంభవములు కడమ శ్లేపాద్యలంకారముల్‌ పూర్వోది తన్యాయనిర "పీేవళలాయుతంబు గిం లీయంకారముల కెల్ల "నేం (బ్రధాన ఆ మైన యువమయ ముందుగా ననువుగొలిపి యొకట్‌కొళ్రటికి భేదముల్‌ (వకటములుగ సరవి నెజీంగింతు లతశ్తఅత్యుమ్ము 'లెలమి. కారణమాలా, ఏకావళ, సార, మాలాదీపకాలంకారములు శృంఖలా వైచిత్యమూలములు. (శృంఖల = గొలుసు; దానివలె బూర్వొపరపదము లకు లంకెగల యళలంకారములు) వ్యాజ్రోక్తి వకోక్తి మీలనము లపహ్నవ మూలకములు. అపహ్నవము కప్పివుచ్చుట, అది [(పధానముగా.గలిది నమాసోక్తి, పరికరములు విశేషణవై చ్మిత్యమూలకములు. మిగిలిన శ్రేషాద్య లంకారములు కేవలములు. అనంగా నెట్టి న్యాయమును న పేక్షింపనివి. ఈయలం

పంచమాశ్వాసము 667 కారములలో( (బధానమైనది యపమాలంకారము దానిని ముందుగా. దెలిపెదను మతియు( బరస్పరభేదము నృష్టముగాం దెలియునట్లు మిగిలిన ౮ఏలంకారములకు లత్య్మలతణములను దెలిపెదను

౧ ఉపమాలంకారము

“ఉపమైకా శై లూషీ ఫంప్రాప్తా చితభూమికాభేదాన్‌ రంజయతి కావ్యరంగే నృత్యంతీ తధ్విదాంచేతః “ఉపమ” /ఆలంకారము) ఒక నటీ అది చితవిచ్శితములయిన వేష లేదములను దరించి కావ్యరంగమున లాన్యమాడుచు నా కావ్యవే త్రల మనస్సును రంజిల్లంజేయుచున్నది. అన(గా నీ యవమాలంకారమల.తిగా మార్చినచో మజొక యలంకారమగును ఎట్లన, ముఖము చందదునివలె నున్నడి' ఆని సాదృళ్యము వర్టించినచో నుపమ, అదియు న్తుక్తిభేదముచే ననేకాలంకారమ్న.ఐగుచున్నది “ముఖమ్మ చందునివలె నున్నది చందు,డు ముఖమువలె నున్నాడు” అశన్నచో నుపమేయోవమ “ముఖము ముఖమువలె నున్నది” అన్నచో ననన్వ్నయము “*చందదుండు ముఖము వలె నున్నాండు” అన్నో (బతీపము “చందునింజూచి ్రీయాముఖమును స్మంంతును” అగ్నచో న్యరణాలంకారము “ముఖమే చందుండు”" అన్నచో రూపకము. “ము£చర్నద్దునిచే దాపము శమించును” అన్నచో ఐబరిణావూలం కారము *ఇది మ.కమా ? చందు(డా ?” అన్నచో సందేహము “"చందు€ డని చకోరములు నీముఖముగూర్చి పరుగిడుచున్నవి” అన్నచో (భాంతిమంతము, “చందదు(డని చకోరమ.లును కమలమని తేంట్లును నీముఖమును జూచి మోదించు “చున్నవి” అన్న చో నుళ్లేఖము "ఇది ముఖిమ.గాదు చందుండు” అన్నచో నపహృవము “ఇది చందుందు కాబోలు” అన్నచో న్ముక్నేక ఇది చందు-డే అన్నచో నతిశయో క్రి “ముఖము చందపర్మములను జయించినది” అన్న చో( దులియోగిత “చందుండును నీ ముఖమును ర్యాత్రిపూట శోభిల్లును” అన్నచో దీపకము “నీ ముఖమనందే నేను [బమోద మనుభవింతును చందునియందే చకోరములు (పమోదపడును" అన్నచో( (బత్రివస్తూవమ _ “జకాళమున చం డడు, భూమియందు నీముఖము” అన్నచో దృష్టాంతము. "ముఖము చం దృశీని భరించుచున్నవ” అన్నచో నిదర్శన “"నిష్టళంకమగు ముఖము చందు నతిక్రమించుచున్నదొ అన్నచో వ్యతిరేకము. శనీ ముఖ ముతో. గూడ( జందు(డు రాత్రి శోభిల్దుచున్నాండు"” అన్నచో సహోక్షీ “ముఖము స్మితచందికలతో( దిలకకళంకముతో ళో భిలుచున్నది” అన్నచో ఫమౌసో క్రి. “ఆప్టేన సద్భృళం వక్తుం హరిణాహితస క్రినాొ అన్నచో క్షే “ముఖము ముందు చందుండు నివ్పభుండు” అన్నచి న్నపస్తుత। పళయ.

5686 కావ్యాలంకారసం గవాము అ ట్రనేకా లంకార రూపములను గ్రహించును (పవ్మాజ్ఞానమువలన సమన విశ్వము. దెలియంబడిన విధమున నుపమాజ్ఞానమువలన సమస్తాలంకార జ్ఞానమును లభించును కావున దానినే మొదట. జెప్పుచున్నాండు ఉపమ సర్వాలంకార వీజభబూత మని వామనమతము అత డన్నియ నాపమ్య్మగర్భముగల యలంకారములనే యుదాహరించెను అత్తిశయో | సర్వాలంకార బీజభూతమని మమ్మట మతము ఉపమాలంకార లతణము. జస్పి ఉత్చేంకవలె నసిద్ధోవమకా, కన న్వయము కై వడి నభిన్నంబు గాక, హీనోపమయు.జోలె నిల నహాద్యమ గాక యువమానమనఘమై యుండెనేని, "శీవంబువలెం బట్లో ష్టమా(త్రము గాక, యం గాలు సారమె యల రూపకాదుల [కియ థటా వ్యంగం బుగాక సామ్యమగు నేని, నావమ్యము (వతీపమట్లు తలంప6 [ననన శకున కక “ఇట _పతాపర్నుద్రీయలక్షణ మున కనువాదము ఆ లక్షణ మిది ““ంతస్సిద్ధేక భిన్నేని నమ్మతేన చ ధర్మతః సామ్మమశ్యేన వర్ష్య్శశ్య వాచ్యం చేదేకదోపమా” వర్ష్యమునకు ((ప్రకృతమగు కుపమేయమునకు) స్వతస్సిద్ధమైనట్టీయ నన(గాం (బసిద్ధమైనట్టియు నుపమేయముకన్న భిన్నమైనట్టియ సమ్మళమై నట్టియు ననగా హృద్య మైనట్టియు న పకృతిముతో ధర్మమునుబట్టి సాదృశ్యము వాచ్యముగా( జెప్పినచో నుపమాలంకారమగును స్వతస్సిద్ధేన అను దానికే హీనోపమావ్యావృ త్తియ “ధర్మతః” ఆనుటచే శ్రేష వ్యావృ తియ “వాచ్యం అనుటచే రూవకాదివ్యావృ త్రియ “ఏకదా' అనుటచే నుపమేయోపమౌ వ్యావ్యే శ్రియం జేయ(బడినది ఈ ళ్లోకమునకు! లై పద్యము. వీవరణముగా నున్నది, ఆ ఈ విద్యానాథ లక్షణమును అప్పయ్యదీక్షితులవారు. చ్విత్రమీమాంగలో (బతీపదమును ఖండించియవ్యా ప్త శితవ్యాప్తులు సూపె “వ్యాపార ఉపమానాఖ్యో భవేద్యది వివశ్షీతః ఉపమానిష్ప త్తిపర్యంతముపమాలంకృతిస్తు సః”

పంచమాళ్వాసను 569 గీ. (గమవివర్యాసనహితంబు గాకయున్న, నలయ నుపమేయకోవమ యట్లు సామ్య ధర్మ మినుమాజువరువలం దడవకున్న, నువమ యగు; దీని ఖేదంబు లుగ్గడింతు ఉఊత్చేక్షయం దుపమానము (ప్రసిద్ధముగా నుండదు. (ఉ్మక్చేక్షయందుప మానము సాధ్యము) ఉపమాలంకారమున (_బసిద్ధము అనన్వ యాలంకారమున నుపమానోపమేయములభిన్నములు ఇందు భిన్నములు. ఉపమేయముకన్న నుపమానముత్పృష్టముగా కరుండవలయును అప్పుడే యది హృద్యము. హీనోపమ యందది హృద్యముగా నుుడదు (హీనోపమాపదముచే నెల దుహ్టాోపమలను (గ్రహింవవలెను ) శ్ర్వయందు శబ్దసామ్య మే గాని యర్థసామ్య ముండదు ఉపమయందర్థసా మ్యము ౨డును (7 బ్టసామ్యమున్నను ఉపకాలం శారమే యని మమ్యట మతిము ఎట్టన ((స్రకలకలంపుర మేతజ్ఞాతం సంపతి నసుధాంచుబి-బమివ”ొ (ఈ పురమ. చం[దబింబమువలె సకలక లమయ్యెను అనుచో జ౫ద్రమండలమునకును బుుమునకును నక లక లత్వము అను శబ్దము చేతనే సానుము అలంకార సర్వస్వ్రవారు. డీ శబ్దసామ్యుము నంగీకరింపలేదు శజ్చహామృమున్నచో శ్రేషయేయని య 3$నిమకము విద్యా ాాళుంక్త్రను వాని నను సరి-చెను ) రూవక నందేవా (భాంతిమఠ్‌ ఉల్లేఖ అపహ్నవ, తుయోగితా, దీపక ప్రతివన్తూపమా దృష్టాంత సళో క్తి వ్యతిరేః ౨ిదర్శనలలో సామ్మము వ్యంగ్యముగా భాసీంచును ఉపమయందు వాచ్యముగా భాసిల్లుగు ప్రతీపమున (గమవిపర్యానమగు నౌపమ్యముండును అన(గా నుపమాము నుప మేయముతో. టోల్తురు. ఉపమాలంకారమున నుపమేయమును నుపమాన ముతో టోల్తురు ఉపమేయోపమ యందు సామ్యము రెండుతూరులు వచ్చును. (ధర్మ మర్ళమువలెను నర్థము ధర్ముమువలెను నీయందు! గలవు ) ఊఉ మాలంకార మున నొక్కతడవ మ్మాతమే యుండును కాంబస్టి యుపమాలంకార ముత్సేక్షా దులకన్న విలక్షణము వర్జ్యము (పకృతము విషయము, ఉపమేయము ఇవి ష్యూత్తుపదములు. అప్రకృతము, అవర్ష్యము, విషయి ఉపమానము ఇవి పర్వాయపదములు ఉపమానవ్యాపార మనగా _సాదృళ్ళవర్గనముపమితి కియానివ్ప త్తి పర్యంతము అనంగా నుపమౌనము సిద్ధిచువజకు వివక్షింపంబడినచో నుపమా లంకారము అని సిద్ధాంతించెను. ఆ ఖండనము నిచ్చట [గంథఎ స్తరభీతిచే వదలితిని, అందు గావలసిశవారు చూచుకొనవలెను

క్‌?0 కావ్యాలంకార నం[గ్రహము గీ. ఒనరునది పూర్ణయును లు _వ్రయును ననంగ

నందు నుపమాన, మువమేయమలరు సమత

సామ్య వాచకమును గూర్చుంజాలు. బూర్జ;

కొన్ని కడమైనలువ్తయెై కొమరు మిగులు.

ఈ యుపమాలంకారము పూర్ణోపమా లుప్రోపమా భేదములచే ద్వివిధమ. పూర్ణోసమ యనఃగా, ఉపమానము ఉపమేయము సామాన్యధర్మము (సమత), సామ్యవాచకము, అను నాలుగంళములు గలది. ఈ నాల్లింటిలో నేది లోపించినను. లుహ్రోపమ.

గ్‌. అందు నుభయాఖ్య యగు బూర్జ యార్జి, శారి, యనంగ రఘురామనన్ని భుండనెడి చోట

వారి; కందర్పుండ.నుబోలె నలరుచుండు

నధివుండనుచోట ాతియై యతిళయిల్లు,

పూర్ణోపము ఆక్టీ (శౌతీ భేదములచే ద్వివిధము ఆం[ధ్రమున సాక్షౌత్సా దృళ్యమను దెలుపు (నంస్కృృతమున యథా ఇవాది శబ్బములవలె) వలెన్‌ పోలెన్‌ ఓయనన్‌, ఓయన్నట్టు, అనరోనొ; అనువాని ప్రయోగమున శౌతి యనియు నీషద్వ్యూవధానముచే సాదృుకగ్గముకు దెలుపు *సదృళ నంకాశే,

॥ 54 సాదృశ్యమును దెలపు పదముల నీ (శ్రీంద దెలుపుచున్నాను ఈపద్యము క్రీ కే. అవ్వారి స్కుబహ్మణ్యళా న్ర్రిగారిది, వా రాంధకావ్యాదర్శ మున నిచ్చి

సీ మాదిరి=కై వడి-మాడ్కి. -(- బగిది(-బోల్కి (-

దెజ(గున = విధమున(-దీరున(-[గియ

గతి-భారి-చందముగా-రీతి.రహి. రేవఎ

కరణీ-వాడ-రీవి.డంబు

వలె-నట్టు- లటు-లట్టు-బలె-పోలె-వరుసను

బోబి-వంటి-యొరయు-పోని-యట్టి

పోలు మున్నగు శబ్దములు ః సవ-పతి-యుద్ది-

యెన -జోడు-పోటియు-నీడు- నూడు,

నవతు-తరము దీటు- సాటువ- సాటియు-

పురు-డచ్చునన్‌ -నరిపోవును-సరి=

తూంగుచునుండు-వంతులకు వచ్చు చునుండు.-

(బశి-మాలు-తరదఐడి- ఐదులు-సాటీ

నిళ-సన్నిభ- సమాన-సీకాళ- సంకాశ

వంచమాళశ్వానసము ల్‌]! నీకాశ, (పతీకాశ సన్నిళ ఉపమ్మాపల్ళతి శబ్దముల [వయోగముచే నార్ధి యనియ.( జెప్ప(ంబడును “అతడు రఘురామసన్నిభుండు” అనుచో “నన్నిళ' పద(ప్రయోగముచే నార్థియు “అధిపుండు కందర్చు(డునుబోలె నలరుచుండు” అనుచో( 'బోలెన్‌ పద(పయోగముచే (శౌతీయు నగును. ళం. ధరయం దార్టియు (ద్రివిధాం తరమయ్యి నమాన, వాక్య తద్ధితగతయెై, తిరముగ వాక థ్రసమాసా చరణంబుల ద్వివిధయయగుచు (ఆశౌతియుం దనరున్‌. ౧౦ శతుల్య- _పతికాళ - తులిత - సద్భృళ సంవాది-సమ్మిత-సమ-సదృక్ష వతి పవడ-నపక్ష-సలక్ష-ణోప మోపమి-తాళ- సరూప- సజాతీయ- వైరి-సవ-ర్జానువాది-(పఖ్య (ప్రతినిధి. _పతిబింబ-_పత్యనీక- పతి ద్వంద్వి- (వళతివృందపదములు - పతి రూపపదం బనురూపపదంబు-న స్పూనార్థక పద సమాహం-దేళ్య కల్ప -దేశీయాదక (పతయంబులు- నబ్దాననాదిళ బ్లాశియందు వెలయుచుండిడి బహువీహి్‌ నమానంబు- నృర్థ(బూనె-జయించె-వై రమూనె (బోహ మొనర్చె-న్మాకోశించె- నెదిరించె- గర్జించె.- బీడించె-గర్హ సలిపె నవ్వె-నసూయం గ నంబఅ వెను-సంధి సేసె-నీసువహించె.-జిన్న చూపు చూచె-విడం బించె-శోళగొల్ల గొంయె- దాని సౌళాగ్యసంతతి వారించె గీ దానిచో విరోధించెను దానితోడ దులను నరితూంగెం దతృృదముల(బదమిడె( దదనుబంధి తబ్బీలంబు దానిననక రించె నను నిట్టి నుడులు సద్శళత( దెల్పు కొవ్యాదర్శమున (శౌతీ అర్థీభేదములేమి “బలె పోలె అనునవిగూడా నీ జాబితాలో గలవు ఈ రెంటిని. తీసివేసి మిగిలినవి [బ్రయోగించినచో నార్థియని (గహింపవలెను

572 కావ్యాలంకాఠసం[గవాము ఆర్థి సమాసగత, వాక్యగత తద్ధితగత యని మువ్విధములు. (శ్రౌత వాక్యగత, సమాసగత యని యాంధమున ద్వివిధమే (సంస్కృతమున నార్థి వలెనే శౌతియ త్రివిధమే తద్దితగతశౌతి యేల యాంధ్రమున లేదో తెలుల్యీ చున్నా(డు కం. అల తద్ధితములయందుం దెలియ “వతి (పత్యయంబు కెలుంగున లేమిం గలిగిన కల్పపస్ప్మత్యయ మళలరుచు నయ్యాార్థియంద యది గనుపట్టున్‌. ౧౧ తద్ధితములందున్న “వతి పత్యయము (హరివత్‌) ఆంధమునం బయ కృము గామి( దద్ధితగత _శౌతి యాంధమున లేదు (సంస్కృతమున “తేన తుల్యర్యకియా చేద్వతిః;” అనుపాణిని సూూతముచే “హరిణాతుల్యమథీతే హరివత్‌ ఆధితే” అని యగును ) హరివత్‌' అవి యాంధ్రమువ నుండదు సంస్కృత మునం గలదు. కావున దత్ప్రయోగమున సంస్కృతమున శ్రౌతి యుండును “మృతకల్పుండు” ఇత్యాదులందున్న తద్ధిత కల్ప (ప్రృత్యయ (పయోగముశ నార్థియే యగును కాని [శౌతిగాదు (కల్చబాది పయోగేత్వార్థ్యేవ) కల్పలొది (పశత్యయములు (వయోగించినచో నార్థియే కాన దద్ధితగత్మశౌతి యాంధమున లేదు ఉ. కావున. బూర్ష్మ వంచవిధ, కన్గ్లొన లుప్ప్ణయు సామ్యధరగమి చ్చావిధింూర్చుకున్న యెడ _శాతియు నార్ధియునవై యథోక్త సం భావన వాక్యయు క్తయు, సమ_స్తయు, వాక్యసమాస తద్దిత ,శ్రీవివళాత్మ యొ ధరణి: జెన్నగు సాయకనంఖ్య నెట్లనన్‌. ౧౨ వెనుక నుడివిన విధముళం బూర్జోపమ య్రేదువిధములు లుపోపమయ సాధారణ ధర్మమును పయోగించునవుడు (అనగా ధర్మలుప్త లో) శౌతీ, ఆక్థీ భేదములచే ద్వివిధమై తగును అందు శౌతి వాక్యగత సమానగత భేదదులగే నిలుదెజ(గులు ఆర్థి వాక్యగత సమాస తద్ధితగత భేదములచే/ (త్రివిరము మొత్తము లప్తోపమయు నై దువిధములు (సాయకనంఖ్య) నమానగత - పూర్ణ - అర్థి కం. ఈవియు( జల్లదనంబును "గేవల సొందర్యగుణము గిరికొనంగ గళా భావుకుండైన నృనీంవా ఇ్యూవల్ల భుండమరు( బూర్జ చంద్రోపము.రై* ౧8

సంచమాళశ్వానము 5/9 ల నృసింహభూపాలుండుపమేయము పూర్ణచందుండుపమానము, “ఉపమ” యనుపదనమువమావాచకము “కళాభావుకత్వము" సాధారణధర్మము ఖ్‌ ఈ నాలుగంళములును (ఎయు క్రములై యుంట6 బూర్జోపమ అందు నిది యార్థి. ఏలన సాషాత్సాదృశ్య పతిపాదకిములగు వలెన్‌ పోలెక్‌, పళ్ళతి పదములుగాక “ఉపమ” అను పదము ప్రయుక్తమై యున్నది మజియ నుపమానమగు పూర్ణచందపదము '* పూర్ణచం(దోపముండై ” అను సమాసమున నున్నది కాన సమానగత. వాక్యగత అ పూర్ణ అ ఆకరి కం. వెలయు జవరాండ తల(పుల వలపును నిలువంగంజాలు వరరూపమునం "ఇల(గుచు నృసింవా(డలరుల విల.కానికి సాటియయ్యి వి ళుతలీలన్‌, ౧౪ నృసి-హు(డు రూపమున “అలరులవిలుకానికి సాటీయయ్యె” అను వాక్యమున నుపమాన, ఉపమేయ, సాధారణధర్మ (జవరాం డ...రూపము) ఉపమావాచకములు (సాటి) గలవు కాన బూర్జోపను ఇది వాళ్యగతము, “సాటి పదముంటనార్థి. తద్ధితగత ఇ పూర్ణ ణు ఆర్థి కం. పయెడల నియ్యనియ్యం గాయలుణాచిన నృసింహుకరమర్థులకుం జాయని వేడ్క ఫలించుచు వాయతగతి గల్పకల్చ్బమై విలసిల్లున్‌ ర నృసింవునికరమ.పమేయము, కల్పము (కల్పవృతము) ఉపమానము; కల్చ్పపప్పృత్యయ ముపమావాచకము *ఏయెడల నియ్య నియ్యం గాయలు గాయుట' సాధారణధర్మము ఇట “గల్పకల్పము అనుచో *కల్చేన ఈవదూనః కల్పకల్పః అని యగును. ఇట దద్ధితగత పూర్ణారి అయితే బుట నౌక దోవముగలదు ఉపమాలంకారమున శబ్దసామ్యుము గాక యర్థసామ్యమే యుండవలెనని మ్లుక్ష్ను (గంథకర్ర్తయే తెలిపెను కాని యిట “ఇయ్యినియ్యం గాయలు గాయట అను సాధారణధర్మము హ స్తమతో నన్వయించినపుడు ““నియ్యంగా ఇయ్యంగా గాయలు (కణములు) కాసె” ననియు, గల్బవృకముతో నన్వయించినపుడు “ఇచ్చుటక్రై యిచ్చుటక్రైయనగా మిక్కిలిగా నిచ్చుటక్షై కాయలు పండ్లు కానె ననియును ఖిన్నా ర్థములను

శ్‌4ీ కావ్యాలంకార సంగ హము వహించుచున్నది. కాన నిట శబ్బసామ్య మేకాని యర్ధసామ్యమలేదు మమ్మట మతానుసౌరముగా నిట్టియెడలం గూడ కలకలం పుర మేతస్టాతం సధాంప “బింబమివ' అనుచోటీయందువలె నుపమాలంకార మే యగును (శబ్ద సామ్య మున్నను] పతాపర్నుదీయ మతానుసారముగా శ్రేషంబువలె బద ష్టమాతము గాక) నరసభూపాలీయుక ర్రయు శబ్దిసామ్యము గూడదని తెలివి తాను ళద్ధ సామ్యమునే యుదావారించెను వాక్గగత - పూర్ణ - _శాతి కం దివియును భులియు భుజంగమ భువనంబును నిండ విమలళూరి వభతో దివి జేందతటిని యో యన నవిరళగతింబొల్చు నీదు యళము న్ఫనీంవో | ౧౨ కీ ర్తియుపమేంయము, దివిజేరద్రతటిని యుపమానము.. ' దివియు... నిండుటంయకు, భూర్మిపభగలిగియుండుటయు సాధారణధర్మము తటినియో యన అనుచో *“ఓయని ఉపమావాచకము కాన బూర్జోపమ ఇది వాక్య గతము _ఓయనన్‌ అను నుపమావాచకము వలెన్‌ పోలెన్‌ శబ్దములవలె సాకాత్సాదృళ్యమును బోధిపదు కానియీ (గంథక గ ఓయనన్‌-అన(గన్‌ అనువాని [పయోగమునందును శౌతీ-ఉపమనే యంగీకరించెను న్యాయముగా ఓయన _ అనునది యుడ్సేక్షావాచకము, కాన నే యలంకారమ్ముర్చేశయే. కావలయును తటిని వోలెన్‌ అని యన్నచో లెస్సగా నుండును

• పమాసగత పూర్శ శౌతి కం, కరముల శంఖము, చకము, నిరవుగ నురమందు6 జెంది యిందిరదనరన్‌ వారివలె వెలయుదువౌరా . నరసావాశ యోబరాజనరసింవానృపా ! ౧8
• సంస్కృతమున. “ఇవి కబ్దముతో. 'ఇవేగ సమాసో విభ_క్త్యలేపళ్చ పూర్వపద ప్రకృతిస్వరత్వం చ” అన్ను సృూతముచే సమాసము గానవచ్చు చున్నది. ఆట నీ సమాసమున విభక్తి లోపింపకపోవుఓచే. “జీమూత స్యేవ భవతి పతీకం ' మొదలగు స్థలములందు వ్యస్త సమ_స్తపయో ములకు భేవ మేమి? అను శంక గలుగుచున్నది వేదమందయినచో సమానమగుచో నొక స్వరమును, సమాసము గాకున్నచో మలొక స్వరమును వచ్చును ఇట

పంచమాళ్వానము 5/5 నరసింవు. డుపమేయము హరి యపమానము పూర్వార్థము సాధారణ ధర్మము--4(ఇట(గూడ శబ్దసామ్యమే. ఏలన హరి దాల్చిన శంఖ, చక, ఇందిరలు వేలు. నరసభూపాలుండు ధరించిన శంఖ "చక (రేఖఎ), ఇందిర (శోభలు) వేలు, 'హరివలె' ఆనునది సమానము కాన సమాసగత పూర్ణ పంచవిధానుపొ_త్తధరస్హిలు_వ్లలు ధర్మము లోపించిన యుపమలు శౌతియండు. రెండును, ఆర్థియందు మూడును నుండును కా.(న్లీదోఃఖడ్గమ హీం(దుండో యన.(దగున్‌; నీ దివ్య తేజోభరం "బాదిత్యుండును లోలె. బొల్చు, భవదీయాలావముల్‌ వల్లకీ చాద(బవ్మాముసాటి; నీ కరము మంచారోపవమానంబు; నీ (ప్రాదుర్భావము మాధవాళ్యుదయకల్పం జౌ నృసింవోధిప్తాల) ౧ వాక్యగత - (శాతీ - అమపాత్తధరుల్లువ్ల దోఃఖిర్గ్ల ముపమేయముః ఆహీఎ్యదు( డుపమానము; 'ఓయనన్‌" ఉపమా వాచకము సాధారణ ధర్మము (భయంకరత్వాదులు) లుప్తము. (ఓమనన్‌ అనునది ఉఊ్యక్సేక్షావాచకమని చెవ్పితిమి. కాన నీ యలంకార మ్మక్సేషయే కావలయును), ౨ సమానగత _ (_శాతీ _ అనుపా _త్తధర్ములు_ప్త తేజస్సు ఉపమేయముః “ఆదిత్యుండునుబోలె అనునెడ వెనుకటి *వారివలె' *౨ను నెడవలెనే సమానము. అందలి ఆదిత్యుండును అను వదముప మానమగుట సమాస శతమగు నుపమానము ఇందు/హడ ధర్మవాచకములేదు. 8. వాక్యగత - ఆర్టీ _ అనుపా_త్తధఠస్హలు_ప్త ఆలాపముపమేయము వల్దికీనాదబహ్మ ముపమానము సాటి" యుప మావాచకము. ఇందును సాధారణధర్మము లేదు ఇది వాక్యగతయని [గంథకర్త లోక_పయోగమున నేమి (వయో జనము? అన్నచో “అగ్నిరివరాజః” (అగ్ని వంటి రాజు) అనుచోట అగ్నిరివ అనుశది సమ స్రపదము అది “రాజన్‌” శబ్దముతో సమసించి “రావాహస్సభీభ్యష్టచ్‌' అనుస్తూతముచే “అగ్నిరివరాజః' అని *ఆ కారాంశమగుకు అగ్నిరివ అన్నది వ్య న్తమగుచో “అగ్నిరివ రాజా అనియే యు౨డును లోక్టసయోగమున స్వరములేదు కాన నిట్టి ఇవ శబ్దిముచే నేర్పడిన సమాసముతో మటొకపదము సమసించి నమాసాంత కార్యమును బొందును. ఆంధముక “వారివలె ఇత్యాదులు వ్య స్తసమ న్తము లొకవిధము గానే యుండును. ఇట సమన్తముగా (గహింపవలెను.

576 కావ్యాలంకారసం[గహము నుడివెను కాని యది |వమాదము ఏలన '“నాదబవ్మాము. సాటి అనునెడ నుపమానము వాక్యగతముగా లేదు 'నాద్యబహ్మము సాటి అనునది సమానమే. బహ్మముతోడ లేక యొక్కసాటీి యని తృతీయ షష్టీసమాప ములలో నొకటి కావున “నాద బహ్మముతోడ సాటి అన్నచో వాక్యగత్ర యగును ౪. నమానగత - అక్ట్రీ - అనుపా_త్తధకస్షలు ప్త కరము ఉపమేయము మందారముపమానమ. ; ఉపమానపద ముషమా వాచకము * సాధారణధర్యములేదు. “మందారోపమానంబు' అనుచో మందారి పదము సమాసగతమై యున్నది ౫. తద్ధితగత _ ఆర్టీ _- అనుపాత్తధరస్తలు_వ్ల (పాదర్భావ, మపమేయము మాధవాభ్యుదయ ముపమానము, “కల్ప (పృత్యయ ముపవాచకము. ఇటను ధర్మము (గహింపం ఐడలేదు ఉపమానలు_వ్త్ర సీ జలదంబుగతి నిచ్చి వెలవెలంబాఆణక కలళాంబునిధిరీతి. గసరుకొనక ఈగిమాన్వలె ఫలంలిడి జిగిదప్పక నురఖిక్రై వడి. గొల వరసి యీకో కనులారినలె నిచ్చి (కమ్మఅం గై కోక బలిమాడ్కి నర్ధిచే భంగపడక చండాంళునుతుపోల్కి. గుండమార్పులు గాక వానవమణీ భాతి. (ానమంద గీ కొ-ంగనేర్తువు యాచక వ్యూవామునకు భూనుతానూన చానవిచ్యానిరూఢిం లొనంగ నీతోడ నెవ్య్వానింబోల్పవచ్చు? నరసగుణవోర ! యోబయనరన ధీర ! కండమార్చులు=వినిమయము , నరసభూపాలు( డుపమేయము. "ఒసంగ నేర్చుట' సాధారణధర్మిము 'పోల్లవచ్చు' ఉపమావాచకము ఎవ్వాని లోల్చ్బవచ్చును 7, అను (వళ్నచేం బోల్చ(దగినవాండు లే(డని జేలినది. కాన నుపమానము అపస్తమైనది

[07 పంచమాళ్వాసము 577 (ఛ్రాచకలు న సీ. దర్చికాహిత నృపో _త్తములు ని న్నెదిరింపం గలరె? ధీరో త్తమగండబికుద ! వినుతకీ ర్తి. పళాపములు నీచే సమ కట్టునే + యుభయరగండలిరుద అరివధూళాటంకగరిమంబు నీచేత గలుగునే ? గండరగండలిరుద ! వరివంథిగంధసింధురవం క్రి నీ మోల నుండునే ? గండ ఖేరుండలిరుద గి ఆరుణపరిణతధాను ' రామాలఖిరామ ! రామణీయశక నిర్జి త(వసవకాణ (| వాణసాహిత్యపరిపాక పాకవైరి విళభవసాభాగ్య ' యోబభూవిభునృసింవా |! విం నరసభూపాలుండుపమేయము, 'అరుణపరిణతధామ' *రామాభిరామ అనుచోట్ల నున్న అరుణుడు, రాముడు. ఉపమానములు పరిణతధామత్వము, ఆలిరామత్వము అనునవి రెండుపమానములకును (పత్మేకములమిన సాధారణ ధర్మములు “అరుణ ఇవ పరిణతి అనియు రామ ఇవ అభిా9ామ' అనియుకు విగహవాక్యము లుండును, ఇందలి ఇవి' ఉపమావాచకము లుప్తమైనది కాన వాచకలుప్త ఈ అభిప్రాయమునే (గ్రంథకర్త యీ క్రింది. పద్మమున, జెప్పుచున్నాడు గీ. అరుణపరిణతిధామ ! రామాఖభిరామ ! అనెడుచో భానుకై వడి నలరుకాంతి పంక్రిగలవాండు, 'రామునిపగిదింటొల్చు వాడు ననువాచకంబు వివతీతరంబు, విం ఈ సీసపద్యము పరికరాలంకారమునకు గూడ నుదాహరింపంబడినది. ఆ పరికరము పేద్దపాదములందున్నది.

శ్‌?868 కావ్యాలంకారసం[గహము ధరోశ్రపమానలు._ప్త ఫీ. ఇటు బేసిశేజీల నెశయు మిన్నులతేకి జోద.పుట్టినళాండం జూచినాండ ఇటు నేలజే కేల కెట్లుకైన చెంగావి సుదసంజదగుకొండ.( జూచినాండ ఇటు కోడెరౌతు మెనిడ్డ సొమ్ముులమేంత సొంపులీనెడుకొండ. జూచినాండ ఇటు నల్ల 'దేవరయింటనంటివ కెల్ల జోటినాయనికొండ( జూచినాండ శి. నిందునందును నీతోటి యీడువానిం గడంకతో గాన; గానను; గాన, ననుచు నిక్క మేబానశ్రైనను నీలుచువాండ . నరనుళాటోప !' యూబయనరసభూవ ! తివి వరుసగా నుదయా దిని, బశ్చిమాదిని మలయాదదిని హిమాద్రిని( జూచితిని. నీతో సమానులు లేరు. నరసభూపాలు( డుపమేయము ఉపమానము లుప్తము. ధర్మవాచకము లుప్తము “"ఈడువా(డు” ఉపమావాచకము ధర్మోపమానములు లేమిని ధర్మోపమానలు ప్త ధర్మోపమానవాచకలు _ప్ర మ మహిత పాభవమానధుర్య | మీతవాజ్ఞర్యాద ! మీనాంకవి (గవా ముఖ్యాన్వయ! మూ_ర్తశార్యరస ! మేఘళ్యాగ ! మై కీకఘూ ద్వవా మేధాన్విత మౌ_క్రికాభరణ |! మంత పౌథఢ మస్తాంగన _క్తవారి[శీచరణాబ్ద వర్థిలు గుణాధారా | నృసింవోధిపా $ ౨8 మీనాంకవ్ని వుండనుచో. మీనాంకుని యొక్క విగగిహమువంటీ విగహము గలవాండు. అని యర్థము విగహవాక్యమునందలి ఉపమాన

పంచమాళ్వాసము ర్‌ 0 వాచకమగు మొదటి విగహపదమును, వంటి అను నుపమావాచకపదమును' సాధరణధర్మమును లోవించియున్నవి.

వ్యధికరణ బహ్మువీహియందు( బూర్వుపదమైన యుపమానపదమునకు నుత్తరపదమైన యుపమేయపదము పరమైనపుడు ఉపమానపదమునకును లోపము వచ్చును. గి ఆలర మీనాంకవిగహు:డ నెడిచోట నిందు మీనాంకుమైవలె నింపుమీఅు విగవాముగల్లువాండన 'వెలయుసొమ్య వాచకోపమానంబలు నూచితమ.లు శా వై యర్ధమే. ఈ లుప్తావిభాగమును జిత్రమీమాంసాక ర్తయుం కావ్య (వకాశకారుండును బెక్కువిధముల(,జూవీరి ఈ లువ్తెవిభా్శ్సము వ్యాకరణ పాండిత్యము పై నాధారపడి యున్నది. ఇందు. ఉార్చుత్త్వ్రుమేమియు. గానర్హాదు ఈ విషయము నుడ్ధ్యోతకారు. డిట్లు తెలిపెను “వస్తుతోజయం పూర్ణాలుప్తా విభాగో వాక్యసమాస క్యచ్‌ కృడావి పత్యమయ విశేషగోచరతయా- ళబ్దకాస్త్ర వ్యుత్పత్తి కౌళలపరత్వాల్‌ అతళాస్తే న వుత్చాద్యతా మర్దాతీత్యాహుః” కం. ద్వివిధంబగు సాధగ్యమను భువి నుపవమా నోపమేయముల కొక్కాటియై తవుటయు, రెంటికి గ్వవప్‌ధం బవుటయన ద్వితీయగతి.ము నలరు ద్వివిధమై వ! ఈ యుపమాలంకారమున సాధాగంధర్మ ముపమాకోపమేయముల శొక్కటే యుండుట ఉపమానోపమేయములకు రెంటికిని రెండుండుటయని ద్వివిధము. రెండవ విధము మఅల విధము. కం ఉడి నేకారము శబ్ద ద్వితయంబున నంఘటింప వెలయును వస్తు (వతివన్తుత, యగు వీంబ (వతిబింబత యర్థశబ్ద పాాక్యమునన్‌ . ౨౬ ఆ సాధారణధర్మము శబ్దదయముచే నేకార్హయే చెప్పంబడినచో వస్తు పతి వస్తు భావమనియును అర్థ శబ్దవేదముచే జె (బడినచో వీంబప్రకిబింబ ఇావమనియును జెప్ప(బడును

580 కావ్యాలంకారసం[గహము

“వన్తుతః భిన్నయోరపి ఉపమానోపమేయధర్మయోః పరస్పరస్థా ఇ్యాదభిన్న యోః పృథగుపాదానం బింబ్యపతిబింబభావ ఇత్యాలంకారిక సమయః” వస్తుస్థితిచే _భిన్నములయ్యును ఉపమానోపమేయధర్మ్శ్మములు పరస్పర సౌదృశ్యముచే నభిన్నముగా నధ్యవసింపంబడి (అభేదముగా నిక్సయింప(దకి), భిన్న ఖిన్నళబ్దముచే జెప్పంఎడుట బింబృపతిబింబభావమని యాలంశారికం సం్యవదాయము (ఉపనూలంకారమ. భేదాభేద్యపధానమన నిదియే )ె

వస్మ(పతివస్తూ పము

కం. అవని! బరిష్కృతమయ్యున్‌

రవివంశం బోబశారి నరసింహునిచే ;

దివి సురతరుభూసితమై

నవనవగతి. బొల్చు నందనవనంబన(గన్‌. చి

రవివంశ ముపమేయము నందనవన ముపమొనము. పరిషృృళమ, భూషితమ. అను నేకార్థకమగు ళబ్దద్వయముచే సామాన్యధర్మము చెప్ప(బడినడి “ముఖము చందునివలె మనోహరముగా నున్నది” ఇత్యాదికమగు పూర్ణోపరలో “మనోవరము" అను సాధారణ ధర్మవాచక మొకటియే _గహింప(బడినది, ఇఓ రండు [గ్రహింపంబడి యున్నవి

వస్తు ప్రతివస్తూ పమాలంకారమునకు( (బతీవస్తూ వమాలంకారమునకును లేర మేమన _ వస్తుప్రతిన్తూోపమాలంకార మేకవాక్యగంమై యుండును ప్రత వన్తూపమాలంకారము వాక్యద్వయగతమై యుండును. ఇదియే భేదము.

వీంబ పతివింబోపమ

కం, గురుశార్యయుతము , నాయత

కరవాలము నగు నృసించు. ఘనభుజమనురున్‌

దరళ ఫణావ.ణికిరణ

స్ఫ్భురణము, జివ్వోలమైన భోగియుంబో లెన్‌ త

శౌర్యయుతము ఆయకకరవాలమును నగు నృసింహుని హన్తము వీణా మణికాంతియుతమును, దీర్చజిహ్వాయుతమును నగు సర్పమువలె నున్నది* ఇట నుపమేయమునకు గురశార్యయుతత్వము ఆయతకరవాలత్వము అను ధర్మములును, ఉపమానమునకు ఫణామణికిరణస్పురణము జిహ్వాలత్వము అను ధర్మములును ఖిన్నళబ్దమ.లచే భిన్నార్ధరముల గాగ్రహింప(బడినవి శౌర్యమునకును ఫణామణికిరణములకును గరవాలమునకును జిహ్వకును సాదృశ్యము గలదు

పంచమా ళ్వా సము 501 ఈ ధర్మములకు బరస్పర సాదృశ్యముచే నభేదాధ్యవసాయము చేయవలెను. అభేదాధ్యవసాయమన నభేవమని నిశళృయపజచుకొనుట. ఇట్టిది బింబ పతి -వింటోపమ దృష్టాంతమునను బింబృిపతివింబభావముండును. కాని యట వాక్యద్వయముండును ఇట నొకవాక్యమే. ఈ భేదమలేశాక మజికౌన్ని విధములగు నుపమాభేదములును గలవు, వానిలో( గొన్నింట్‌ నుదాహరింతును. సమస్తవన్తువిష యోపమ ఆ. వె తమ్మితీవభాతి. దనరు నా జవరాలి తమ్మి/టోని నెమ్మొగమ్ము( [(గమ్మి గండులే(టి కరణి. గమ్మని తేనియల్‌ (ోలికోలి తనివి(గొంటి లెస్స, ఇట “జవరాలు తమ్మితీవవలె, దాని మొగము దమ్మివలెను'దాని[పీయుండు “గండు తే(టివలె నుండె"నని చెప్పుటచే నుపమాలంకారము సర్వావయవ (సమస్త వస్తు) వ్యా వ్తమై యన్నది ఏపక'దేశవివర్తినీ - ఉపను గి (కాల్లనులబోని నల్లని కలువపిండు మోముగమి(బోలునె త్తమ్మి పూలచాలు గబ్బిగుబ్బలకర ణి/ జక్క వలు గాల నలసరక్మీంలు పదపదంబందు నలరు మొదటి మూండుపాదములందలి యుపమలచే “సరస్సులు న్త్రీలవలెనున్నవి యను నుపమ స్ఫురించును సరస్సులను స్త్రీలుగా నుపమించి చెప్పక పోవుటచే నుపమాలంకారము సక్వావయవవ్యా ప్రముగాలేదు మాళోవమ కం, కలిగించుచుండు వెన్నెల వలె. గన్నులకెలమిం, గల్లువలె మత్తునిడున్‌ గెలనికి నాక ర్లించును ఐలువుర నాపువ్వు(టోడి _పభుతవడుపునన్‌ ; ఇట( “బువ్వు(టోండి అను నొక యుపమేయమునకు మూండుపమాస ములుగలవు, ఉపమానమాలగలదు. కాన మాలోపము.

58లీ కావ్యాలంకారసం[గహము రశనోపను గీ సతతకాంచనవితరణజలలవముల నర్థికరముల( దడుపుచున్నట్టి పతికి భణితివలెమతి ; యమ్మలిభాతింజేంత చే/(తవలెంగి ర్తి స్వచ్చమై చెల/గుచుండు. రశనయన నొడ్డాణము. ఇట వొడ్డాణమున గజ్జెలువలెనే యొకడానితో నొకటి సంబంధించిన యపబూనములు గలవు ఒకయుపమలోని యుపమానమ. రెండవ యుపమలో నుపమేయమగును దానిలోని యుపమానము మజొక యుపమలో నుపమేయమగును ఇదేవిధముగా సౌా(గిన యపమ రళ నోపప. ఉపమాలంకారమున నుపమానము సు_పసిద్ధముగా నుండవలెనని మన్ను లమణమున నిర్వచింపంబడినది కాని అభూతోపమ లో గవికల్పితమగు నుపమానముగలదు ఎట్లన గి. '“ఒక్కచో టోవుగ్‌ (జేసీ యుంచ(బడిన నిఖీల నీరజ్మపభలోని నిగ్గువోలె నీదు నెమ్మొగమెంతయు నెగడెడి నన నది యభూతోపమగ దెలియంగ(బడును. నిభిల నీరజ పభలోని నిగ్గుపోగు సేసియుంట (ప్రసిద్ధముగాదు ఇది క వికల్పితమ ఉభౌ యది వ్యోమ్ని పృథ(క్పవాహావాకాళగంగాపయసఃపఠేతాం తేనోపమీయేత తమాలనీలమాము క్ర్తముకాలం మన్య వతః ఆకాశమునందు రెండు వ్యోమగంగా పవాహములు విడివిడిగా విడిన యెడల దానితో. దమాలనీలమును ముత్యాలహారములచే _న్హలంకృతమును నగు (వారి) వక్షమును బోల్పవచ్చును మజియు దండి కావ్యాదర్శమున ధర్మోపమ వస్తూవమ వివగ్యాపోపమ అన్యోన్యోపమ నియమోపమ అనియమోపమ సముచృయోపమ, అతిశయోపమ ఉ క్పేశతోపమ, అద్భుతోపమ మోహోపమ సంశయోపను నిర్ణయోపమ శ్లేషోపమ సమానోపమ, నిందోపమ ,(పకంసోపమ అచిఖ్యొ సోవమ _ విరోధోపమ (పతిచేధోపమ చిటూపము తత్తాాభ్యానోపమ అసాధారణోపము అభూతోపమ, అసంభావితోపను ఐహూపమ వి[కియోపమ మాలోపమ వాశ్యార్జోపమ పప్రతివస్తూపమ తుల్యయోగితోపమ హేతూపమ అను మప్పదిరెండు భేవములు సూపెను వీని లక్షణల కమలను నార్నిధ్రకావ్యా దర్శమున(గానీ ఆర్వధ విజ్ఞాన సర్వస్యములో ని “అలంకారములు అను ళబ్దిము (ందగానీ చూడవలెను ఈ భేదములను దరువాతివారు దెలుపరైరి.

పంచమాశ్వాసము 538 అంగ్లమున నుపమాల౨కారమును “5111 166) అందరు ఆపాహిత్య మున. మన యాలంకారికులు చేసినంత విమర్శను బాళ్చాత్యులు చేయలేదు పైంగా మనవారు చూపఫినన్ని యలంకారములను వారు చూపలేదు. ఉపమాదోవములు న్యూనత్వము అధికత్వము లింగభేదము వచనభేదము, ఆసా దృళ్యమూ అసంభవము అని యుపమాదోషము లాజువిధములు. దోష్మపకరణమున హీనోపమ అధికోపమ, లింగభేదము వచనభేదము అను నాలుగుదోషమ్ముల్లు చెప్పంబడియుష్నువి ఇట వానిలోని యవాంతర భేవములును, నితర భేదములును. దెలుపుదుము న్యూనత్వమన నుపమేయముకన్న నుపమానమున నపకృష్ణత్వ్యము అన(గా దక్కువతనము ; అధికత్వమన నుపమేయముకన్న నవమాన ఎన నుత్క్బృష్టత్వము అనగా నెక్కువతనమ ఈ న్యూనత్వాధిక్యములు జాతి, [పమాణ ధర్మమలంబట్టి (వల్మేకమ.గా మవ్విధములు ౧ జాలిగత న్య్యూనతము "చండాల రివ యుష్యాభిస్తాహసం పరమంకృతం” మీప చండాలుర వలె బహుసావనమొనర్చితిరి. ఇట మీరు ఉవమేయము *చండాలురు" ఉఎమానము చండాలగధవజాతీయలు కాన నుత్తమజాతీయుల నధమ జాతీయులతో టోలు€ యుచితముగాదు చండాలి పదము జాతివాచక ము. కాన నిట జాతీగత న్యూనత్వము గలదు ౨. జాతిగతాధిక వము "ఆయం పద్మాననా సీనళ్ళ్చ కవాకో విరాజతే యుగాదౌ భగవాన్‌ వేధా వినిగ్మత్సురివ పజాః యుగాడియందు. _బజలన. సృజించు [బహ్మదేవునివలె. బద్మాసనమున నాసీనమైయున్న చృకవాకము విరాజిల్లెన ఇట( జ కవాక' ముపమేయము “బహ్మదేవు( డుపమానము ఆల్బ మగు నొక పశ&కి జగత్క ర్తయగు [ఐహ్క నుపమానముగా( జేయుట యను చితమగు నాధికన్యము (బ్రహ్మ బాతివాచంము ఇది జాతిగతాధ"్యము తిం (వమాణగతన్య్యూనత్వము “వహ్నిస్సులింగ ఇవ భానురయం చకాస్తోొ ఈ సూర్ముండు నిప్పుకణమువలె వెలుగుంచున్నా(డు వమాణమనంగా 6 బరిమాణము. పరిమాణమును బట్టి నూర్యుండు పెద్దవాండు నిష్పుకణము చిన్నది.

ర5రికీ కావ్యాలంకారసం(గహము ఇట నుపమేయమగు సూర్యునియందుక న్న నుపమానమగు వహ్నిస్ఫులింగమున (ఐమాణగత న్యూనత్వము గోచరించుచున్నది ఈం (వమాణగళాధిక్యము పాతాళ మివ నాభిస్తే పర్వతా వివచ స్తనౌ వేణీదండః పునరయం కాళిందీపాగనన్ని భః. నీ నాభి పాతాళమువలె నున్నది. నీ సశములు కొండలవలె నున్నవి సీ వేణీదండము కాళింద్మీపవాహమువలె నున్నది. ఇట నాథీ చన్నులు జడ అనునవి యుపమేయములు వరుసగా వీనికి బారాళము కొండలు, కొళింద్మీపవావహము, అనునని యవమానములు ఉపమేయ పదార్థములకన్న నీ యుపమాన పదార్థములు పరిమాణమును బట్టి ప్వెవి. ఇట సాదృశ్య ముచితముగాలేదు దోష్యపకరణములో ననుచితమను దోషముగలదు ఈ న్యూనత్వాధిక్యదోషమునందే చేరును సృష్ట పతీతిక్తై యిటంజూపితిని కవిసమయ పసిద్ధియున్నచో వాతి, _పమాణగత న్యూనత్వాధిశ్యములు దోషములు గావు ఎట్టన "తవాననసమశం[ద శ్చృం[దతుల్యం త్వదాననం ద్వ్య్మణుకం మధ్యనదృశం మధ్యం ద్వ్యాణుః సన్నిభం చందుండు నీ ముఖపద్భశుడు. నీ ముఖము చం(దతుల్యము ద్వణుకము నీ నడిమితో సమానము నీ నడుము ద్వ్యూణుక సమము ఇట “జంధదు(డు నీ ముఖసదృశుండు” అనుచోట వాన్తవముగా నుపమానమున జాతిగతన్యూనత్వము “నీ ముఖము చందతుల్యము” అనో నువమానమున జాతిగతాధిక్యములును గలవు అశ్షే 'ద్య్యణుకము నీ నడిమితో సమానము ఆనుచో నుపమానమున! ఐబమాణగత న్యూనత్వమును “నీ నడుము ద్వ్యణుకసమము" అనుచో నుపమానమున. [పమాణగతాధిక్యమును గలవు అయినను ముఖచం్మదులకును ద్వ్యూణుక మధ్యములకును సామ్యము కవిసమయ ప్రసిద్ధము కాన నిట దోషములు గావు యం ధరశ్చగత న్యూనత్వము స మునిర్లాంఛితో మౌంజ్నా కృష్ణాజినపటం వహన్‌ వ్యరాజన్నీ లజీమూతభాగా శిక్ష ఇవాంశుమాన్‌ ముంజెతాటిని ధరించి కృష్ణాజినమును వపించియున్న యాముని నల్టని మబ్బును దాంకుచయన్న నూర్యునివల భాసిల్దును

పంచమాళ్వాసము క్‌ం5 ఇట ముని ఉపమేయము , నూర్యుండుపమానము ; “ోముంజెతాటిని ధరించి కృష్ణాబినమును వహించియున్న* యనునది బింబ్యవతిబింబభావరూప సాధారణధర్మమున బింబముగా [(గహింపంబడినది “నల్లని మబ్బును దాంకు చున్న' అనునది [పతిబింబముగా( (గహింపంబడిన సౌధారణ ధర్మము. బీంబ మున(గల “ముంజెవ్రాటిని ఆనదానికి. (బతిబింబమన నేదియునులేదు (పతి వీంబముకూడ బింబ మంత యు=డునుగదా ః ఇట వింబమధికముగను పతిబింబము న్యూనముగను నున్నది కాన బింబ_పతిబింబభావరూపసాధారణ ధర్మగత న్యూనత్వదోవము. ఇది “న్యూనోపమ యని దోష్యవకరణమున నుదాహృతమై యున్నది. “మెలుపుతో( గూడిన నల్పని మబ్బును దాంకుచున్న'” అని ప్రతిబింబ మున్నచో సరిపడును. ౬. ధరగగకాధిక్య దోవము స వీఠరవాసాః (పగ్ఫృహీతశార్డో మనోజ్ఞ భీమం వపురావ కృష్ణః శత హదేందాయుధివాన్ని శాయాం సంసృజ్యమానళ్ళఃనేవ మేఘః. మెలు(గుందీం/గయు నిందదాపమును జందబింబమునుగల మేఘునివలెం శుచ్చవలువయు శార్డదనుస్సును గల శీ కృష్ణుడు మనోజ్ఞమును, భయంకరము నగు రూపమును బౌందెన ఇటు గ్భృష్షుం డుపమేవవము మేఘు. డుపమానము బింబ్యపతిబింబ భావరూపసాధార ణధిర్మమున బింబరూపముగా స్వీకరింపంబడిన “పచ్చవలువయు శార్ణధనున్సు" అనుదానికన్న ( పతిబింబముగా (గహింప(బడిన “మెంబుగుం టీంగయు, నింద్రబాపమును జంద్రవింబమును” నను దానిలో జందబీింబము అధికము కాన నిది ధర్మగఠాధిక్యదోషము దీనినే “యభికోపమ' యను సేరితో దోష (పకరణమున నీ _గంథకర్త యుదాహరించెను 8. లింగ భేదము “"భాగ్యాభావాత్కర స్థోపి చింతారత్న మివ చ్యుతః” దురదృష్టమువలన నాచేతంజిక్కియుం (చిక్కినదయ్యు) జింకారత్న మువలె జాటీపోయినది. ఇట నాంధభావలో నెట్టి దోషమును గానరాదు కాని సంస్కృతమున “చింతారత్నం నపుంసకము “చ్యుతః అననది పుంలింంఘు విశేషణవాచక మైన “చ్యుతః' పము విశేష్యమైన “చింతారత్నం' పదముతో నెట్టన్వయించును? కాన నీట లింగభేద దోషము ఇద చూప(బడినది ౮. వచన భేవము సక్తవో భక్షిరాః దేవ ! “ళుద్ధాఃకులవధూరివ

586 కావ్యాలంకార సం[గహము

ఓ దేవ! నక్తువులు కుద్ధమగు కులవదువ్పవలె భక్షింపంబడినవి. (అనుభ వింపంబడినవి ))

ఇట సక్తువులుపయేయము. కులవధువుపమానము. ఉపమేయము బహు వచనమునను ఉపమాన మేకవచనమునను గలవు. ఇది వచనభేదదోషము

౯, అసాద్భృశగ దోపము రి

“గళ్నామి కావ్యశశినం వితతార్థరశ్శిం విపులమగు నర్థములను కిరణ ములుగల కావ్యమును చం్చదునిం గూర్తును

లోకమున నర్థములకును గిరణములకును సాదృశ్య మ పసిర్భము ఆఫ్లే శావ్యళశిబింబములకును సామ్య మపసిద్ధమే దీనిని. గవికల్పితోపకుగా నేల గణింపరాదు ? అనవచ్చును రామణీయకమున్నయెడలనే కవి కల్పితోపమ స్వీకరింప(బడును ఇట రామణీయకములేమి( కవికల్పితోపమగాదు.

కానీ కవిసమయ్యపసిద్ధి యున్నచో నసాదృశ్యము దోషముగాదు. ఎట్లన

'చందధవళాకీ ర్తః 'క్రీరిచం దుంవలె. దెల్లనిది ఇ

ఇట6 గీ ర్తికిం దెల్లదనము కవినకమయ పసిద్ధము దోవ (పకరణముకం గవినమయములను జూపితిమి చం దునకునుం గీ ర్తికిని సాదృశ్యము లేకున్నను గవి సమయ (పసిద్ధమగుట దోషముగాదు

(చూ వొలికుడు 22 పుట) ముత్తెముల కోవవలె సుందరమై రస బంధురమగు ఈ కవుల కవితకు మా హృదయ ము త్తరంగితమైనది

చక్కని లిలితాకర ములకు ము త్తె ములకోవను నుపమానముగాం కెప్పుట సంప్రదాయము ఇట గవితకుపమాని.ుగాం జెవ్చిరి ఇందు సొదృళ్యము జూన్యము.

ఈ (సయోగము వ్యాకరణ శిరోమణి ఉస్మానియా యూనివర్సిటీ ఆంధ భాషాధ్యాపకుల్దు

౧౦ ' అనంభవదోషము

నిపేతురాస్యాదివ తస్య దీహ్మళ్ళరా ధనుర్మండ లమధ్యభా౫ |

పాజ్జ్వల్యమానా ఇవ వారిధారా దినార్థభాజః పరివేషిజో౬ర్కాత్‌

మట్టమధ్యాహ్నమునం బరివేషము మట్టుకానియన్న సూర్మునినుండి వేండ్‌ నీటిధారలవలె ధనుర్మండలమధ్యగతు,డ గు నతనినుండి వాణమిలు పడెను

ఇట సూర్యమండలమునుండి వే(1నీటిధారలు పడుట యకంభవము

పంచమాళ్వాసము రత్రి? ఉపమేయగతమగు “నసంభావితత్వము*ను వివక్షించునపుడు ఆసంభవము డోషముగాదు ఎట్టన చం]దబింబాదివ విషం చందనాదివచానలః పరుషా వాగితో వక్రాత్‌.. ... చం[దబింబమునుండి వివమువలె. జందనమునుండి యగ్నివలె నతని మె.గమునుండి పరుషవాక్కు(బొ త్తి గావెలువడదు ) ఇట నుపమేయమగు పరుష వాక్కునకు “చం దటింబమునుండి విషమెట్టసంభవమో చంద నమునుండి యగ్ని యెట్లనసంభవమో” యని యసంభావితములగు నుపమానముళు (గహింపంబడినవి. వీనిచే నుపవమేయగతమగు నసంభావితత్వము వ్యక్త మగును కానదోషముగాదు కాలపురుషభేదమునుగూడ దోషముగా. గొందటు గణించిరి కాని భాషలో( బెక్కుదాహగణములు గలవు దోష వకరణమునందలి భిన్నలింగ, భిన్న వచనదోషమునం గల “నలింగ వచశే భిశ్నేో ఇత్యాదికము జూచునది జి అనన్వయము కం. సరనంబగు నొక్కటిశే ధరనుపమానోప మేయధర్మమ. తిరమై వరిగిన న నన్వయంబగు నరయంగా దీనిలత్య మాపాది శున్‌. ఒకేవస్తువుపమానముగను, ఉపయేయముగను జెప్పినచో ననన్వయే అలంకారములు కం. నీదయకు నీడుజోడగు నీదయ , నీజయమ సాటి నీజయమిలలో; నీ చానమునకు నెవయగు నీ దానము ; నీకుసాటి నీవె, నృసింవో ! 80 నీదయ ఏదయ వంటిది నీ జయము నీ జయము వంటిది నీ దానము సీ దానము వంటిది నీకు సాటి నీవీ పా ఇట నొకే వస్తువుపమానముగను నుపమేయమ గను నున్నది ఇథ్రే గగనం గగనాాారం సాగరస్సాగరోపమః రామరావణ యోర్యుద్ధం రామరావణయోరివ గగనము గగనాకారము , సాగరము సాగరమువలె నున్నది. రామ రావణయుద్ధము రామరావణ యుద్ధీమువలె నున్నడి దీనివలన సదృశమైన ద్వితీయవస్తువు లేదని స్ఫురించును

88 కావ్యాలంకారసం్యగహము ఈ యనన్వయాలంకారమున శబ్ద అర్థ పొౌనరు క్త్యము గలదు. కాన లాటాన్ముపాసము (కరములు కరములు) గాదా? యని శంక పొడముచున్నది, అయితే యన న్వయాలంకారమున నర్థపౌనరు క్యమే (ప్రధానము గాని శబ్ద పౌనరు క్యము (వధానము గాదు “గగనము ”గనమువలె నున్నది అనిర్సే చెప్పనక్కఅలేదు గగనమాకాశమువలె నున్నదన్నను ననన్వయాలంకార మే. కాని యుద్దేళ్య పతినిర్దేశ్యములందైకరూప్యము లేకున్నచో( _బృకమదోవ భంగము వచ్చును కాన శబ్దపౌనరు క్యమానుషంగిక మే లాటాన్నుపాసమన శబ్దార్లోభయ పౌనరు క మవశ్యము చ అ జాతీ కా 8 ఉపమేయోవమ శం, నిపుణస్థితి నువమేయం బుపమానము(/బోల, మటియు నుపమానంజా యుపమేయము. బోలంగందగు నువమే యోపను యనంగ నొగినెట్లన్నన్‌ తిం ఉపమేయ ముపమానమును, ఉపమాన ముపమేయమును బోలినట్టు పర్యాయమున జెవ్పినచో నుపమేయోపమ యగును. దీనికి సదృళమైన తృతీయ వస్తువు లేదని సారాంశము తేలును దీవి కన్యోన్యోపమ యనియు బర్యాయో పమ యనియును నామాంతరములు ళం. శరణాగత భరణంబున నరసీింవునిసాటివచ్చు నరపాహాసుండీ నరసింనుు( డితనిశెనయా నరసింవుు(జెకాక యితరనరులకువళ మే ? 8౨5 ఈ నరసింహు( డా నరసీంహుని సాటి ఆ నరసింహునకీనరసి- హుండు సాటి. ఇటం దృతీయమగు సదృళవస్తువు లేదని నిష్కర్షము. ఈ యుపమౌొ అనన్వయ, ఉపమేయోపమలందు సాదృళ్యము వాచ్యము ఆం న్మరణము శం. ధర నొళవన్తువు. గను.గొని వరునం దత్సద్భృశమెన వన్తువుందలంవన్‌ నగ్రరణంబని పాటింపుదు రరయ నలంకారవే_త్త లదియెట్లన్నన్‌, కక

పంచమాళ్వానము 589 ఒక వస్తువును గాంచి దానివంటి మజొకవస్తువును స్మరించినచో స్మర జాలంకారము కం ఇల మత్స్యయంత 9) మేయను విలుపూనిన (శీ న్ఫసీ. వావిభుం/గాంచి జనుల్‌ దల(పుదురు (దువదక న్యా కలితకర (గహాణనమితకార్ముకు6 బార్జున్‌ ॥ ఖ్‌ మత్స్యయం[తము నేయుటకైై విల్లె త్తిన నరసభూపాలుని జూచి దౌవదిని" బెండ్లాడుట3౩ై మత్ట్టాయంత మేయంఖూనిన యడర్జునుని. దలంతురు ఇట విషయము స్పష్టము, కేవల నదృళవస్తుస్మరణజ మేకాక యా వస్తుసంబంధిస్మరణముగూడ్‌ న్మర జణాలంకారమే ఎట్లన, సౌమి[తే ' నను నేవ్యతాం శరుతలం చండాంచరుజ్ఞృంలరే థ్‌ చండాళోర్నిళి కా కథా? రఘుపతే। చందోఒయ మున్మీలతి వతై ైతద్విదితం కథంను భవతా? ధత్తే కురంగం యశః క్వాసి ప్రేయసి + వో కరంగనయనే :ః చందాననే జానకి శీంరాముండు లక్మణునితో ననుచున్నా(డు “లక్మణా ఎండ గాయు చున్నదెే. చెట్టునీడకు( బద; (లత్మణుండు) (శ్రీరామా: రాత్రి సూర్యుంజెక గడ? చందుండు వెన్నెలగాయుచున్నాండు (రాము(డు) నీకు చందుండని యెట్లు తెలిసినది * (లక్ష్మణుండు) అందు. గురంగ మున్నది (రామయ) వీ కురంగనయనా సీతా ఎటనుంటివి? ఇట గురంగపద్మశవణముచే. దత్సంబంధినయనస్మరణమును దానిచే సీఠాస్మరణమును గలిగినది. ౫. రూపకము మం _అలసంబేహము మాడ్కి(గాకయువ మేయం బెన్ననచ్చన్న మై యలఘూ(క్చేతకయునానభిన్నమతిజం బై యుండ, కారోపమిం వలరంగాః ఐ9కృతోపయోగి ప౦ంణామారోపతుల్యంబుగా. కలయారోపితమందు రంజనము సేమయన్‌ రూపకంబై తగున్‌ అన్య్మత ఆఅన్యధర్మారో పమారోపమన(ఐడును. ఎట్లనం జందత్వము. చంద్రధర్మము. దానిని ముఖమునం దారోపించుట యారోపము, సందేవోంం

శ్‌ంి0 కావ్యాలంకార సంగ వాము శారమున నుపమేయము భన్నమై యనగా. దిరోహితమై యుండును. ఎట్లన “బది ముఖమా ? చందుండా ?” అనుచో నుపమేయమగు ముఖము సందేహ విషయ మగుటవలన నుపమానమగు చందునిచే( దిరోహితమగును రూపకమున నట్లుపమానముచే: దిరోహితముగాదు. ఉత్చేకయధ్యవసాయగ రృమ. అనగా, వై కభేవము దోంపకున్నను లోపల నఖేద మిమిడియేయున్నది. రూపకమున నభేదమే కాని యధ్యవసాయములేదు ఆధ్యవఫాయమన నభేదృపతిపత్తి (పకృత్నాపకృతముల కభేవజ్ఞానము పరిణామమున నారోపము పకృతోవయోగి యగును అనగా నపకృతము (పకృతస్వరూపముతో నుపయో* పడును (ఆన్వయించును) రూపకమున నట్లు (పకృతాత్మముగా బరిణమింపదు. రూప కమున నారోపము రంజనమొతమే. రంజననునరంగు వేయుట యని వ్యుత త్త్యర్థము. రంగువేసినపుడు మొదటిదగు తెల్లరంగుమా త మే రెండవరంగుకే, గప్పివేయంబడు ను. వస్తువే కప్పివేయ(బడదు అశ్షే రూపకమున+ కృత వస్తువునం ద్యపకృతవస్తువు యొక్క ధర్మారోపము చేయంబడును ఆయా యళంకారములు వచ్చినపుడు దృష్టాంతములంమీ/ద( జూప.బడిన భేదములు విస్పష్టముగాం దెలియును రూప ఏవ రూపకం రూపముయొక్క. యారోపణమే రూపకము దీని కాంగ్లముక కేశీంల201015 అని వ్యవహారము శం. అరయ రనజ్ఞలమతమున నరుదగు నీరూవకంబు సావయవంబున్‌ నిరవయవంబును వరుసం బరంవరితమన (౮6 [దివిధభావమునొందున్‌ . కలు ఈ రూపకము సావయవము (అవయవములు గలది) నిరవయవము (అవ యవములు లేనిది) పరంపరితము అవి మువ్విధములు చ అరయ సమదస్తవస్తువిషయంబును, నేకతల | పఫవర్తీయె యరుదు(గబొల్బుసావయవ; మవ్వలం గేవల౧, మాలికాఖ్యమౌ నిరరయవంబు న్లీష్టమును, నేర్చున న్లేపవిహీనమౌం బగం పరితము, శత్చ్ప* భేదమ ల ఇబాయక "శేవలమాలికాఖ్యయాౌన్‌ 92 సావవయరూపకమ. సమ న్రవన్తువిషయరూపకము ఏకతల (కేళ) వివర్తి రూపకము అనియు నిరవయవము శకేవలరూపకము మాలారూవకమనియు ఐరంపరితము క్రేవలశ్నైష్టపకంపరితమ.. కేవలాళ్ళిష్టపరంపరితము శ్లిష్టమాలా పరంపరితము ఆశ్చిష్టమాలాపరంపరితము అనియు మొత్త మెనిమిది విధములు,

పంచమాకశ్వానము 591

కం. కావున రూపక మన్లవి

ఛావహామగు ! లతణంబు లల లత్యుంబుల్‌

వావిరి నొనర్హు వీనికి

భావజధనురసమర నవిభానిత ఫణితిన్‌ . 8౮

స్పష్టము శం అవయవియు. నవయంబులు

వివరింప సమ స్తవన్తువిషయం; బిలలో

నవయవి యవయవగమ్యం

బవునదియేళ తలవ_ర్రీయగు నెట్లన్నన్‌. 8౯

అవయవియు దాని యవయవములును సమ్మగముగా రూపింపండినచో సమ స్త్రవస్తువిషయసావయవరూపకము,. అవయవకూపణచేనవయవి గమ్మమాన మగుచో నేక దేశవివ ర్తి రూపకము

౧ నమ_స్తవన్నవిషయసావయవరూపకము హిమ శై లద్వీపడీ ఎవం, వినమణిమహితం, లిందుళశంఖాలిరామం, బమరాంభోమత్స్య్యయు క్షం బహిపలహరికం, బభైై వాలజాలం ఐమికాళాకుంథభిన కం, బజవాదుడుకణం, ఫా _త్తసంధ్యా వవాళం బమరున్‌ _ (శ్రీనారసిం హో ద్యతవికదయళోవోరిదుగ్గాల్సి వేడ్కన్‌. ధి 0

హిమవంతమను ద్వీపముతో, నూర్యు-డను మణితో. జందుడను శంఖముతో, గంగానది యను మత్స్యముతో నొదిశేషుడను తరంగముతో, "మేఘమను శ్రైవాలముతో దిగ్గజమ.లను నకములతో నక్షతములను కణ ములో సంహ్యాకాలమను పగడముతో, నరసభూపాలుని క్రీ ర్తియను పాలసము[ద మమరును పాలసమ్ముద మవయవి దాని పమసావయవములును రూవింపం బడినవి. ఇట రూసకము సమస్తావయవ వ్యా ప్త్రవైయున్నటి

౨. పఏకదేళవివర్తి సానయవరూపకము

కం. ధర నొణయను వల్మీకము

నరభనగతి వెడలి నీదు చటులానీ మదో

ద్ధురచరదరిధరణిధుకం

ధరజీ వానిలముం్యగోలు నరసింవానృపా 1 ౪౧

592 కావ్యాలంకారసం[గహము నీ ఖడ్ల “'మొజ' యను పుట్టనుండి వెడలి మదమత్తులగు శ శురాజుల (1పాణానిలములను (గోలును అవయవియగు ఖడ్గము సర్పరూపమని యవయవములచే గమ్మ్యమగు: చున్నది ఎట్లన నిట ఖడ్గము సర్పముగా వ్యాగూపమున రూవింప(బడలేడ ఓఒఓజ యను పుట్ట, జీవానిలములు, అను నవయవరూపక ల్పనలచే నవయవి యగు ఖర్గము సర్పరూప మని గమ్యమగుచున్నది. కం _అవయవి మాతంబుననే క వీమతివి ఖాంత మైన. గన నిరవయవం ; ఐవని నిది కేవలంబును ద్వివిధత మాలికయున య్యె విన. మెట్లన్నన్‌. ౪3 అవయవరూపణము చేయక యవయవి మా(తమునే కవి రూవీంచినళో నిరవయవరూపకము అది కేవలనిరంవయవము మాలానిరవయవము అని ద్వివిధము. 8. శేవలనిరవయవము కం. ఇలనీదు కిర్తిచం(దిక యలఘుతరన్ఫూూరర్తి నళినజాండకరండం బులు నిండి వెల్లి విరినె న్నలనహ్రాషసమానశీల నరసన్ఫపాలా ! ౪8 కీర్తియనునది యవయవి. అదిమాత్రమే చం[దికగా నారోవింప(బడినడి. కొన( గేవల నిరవయవరూపకము. ౪. మాలానిరవయవరూవకము ళం, వాకశిఖిదరుల, భాషా తరుణీకుచగిరుల, నమరతరులం జెలంగున్‌ రుర్నులె, సరుత్రై, విరులె ఓ... నరనుతమగు నీదుగీర్హి నరసింహనృపా ! ౪౪ క్రైలాసగుహులందు. సరన్వతీదేవి స్రనములందు గల్పవృతములందు! నీకీ ర్తి పవాహములై , ముత్యాలసరులై పువ్వులై చెలంగును,

[88] పంచమాళశ్వానము 508 ఇట( గీ ర్తి యను నవయవి ర్ఫురులుగా సరులుగ్యా విరులుగా నారో వింప(బడినది వెనుకటిపద్యమున నొక్కుటే నిరవయశరూపకము ఇట బెక్కు నిరవయవరూపక ములు. ఇదే మాలానిరవయవరూపకము లేక మాలారూపకము, ఇట యథాసంఖ్యము లేక [క్రమము అను నలంకారము గూడ(గలదు.

• పాధాన్యేన వ్యపగేశా భవంత అను న్యాయముచే నిట రూపకముచేతనే విచ్చి త్తి విశేషము కాన రూపకమనియే వ్యవహారము. య శ్చిష్ట కేవలపరంవరితరూవకము కం రూపక కారణమై తగు రూపకము వరంపరితము, రూపింవలో నిం దేవగు నాల్డువి భేదము లాపాదించెద నుదంచితాయతభణితిన్‌ . ౪౫ ఒక రూపకమునకు( గారణముగా మటొక రూపకము నిబద్ధమయ్యె నేని నది పరంపరితరూపక ము, (పరంపరా+ఇత = పరంపరితము పరంపరఠగలది... తారకలుగలది “తారకితము అనువిధమున సిద్ధము) ఇది నాలుగు భేదములుగలది కం. నీరతంబు రాజహాంనల. ఐరువె త్తంగంజేయు నౌర ! వటుచటులభవ త్కరకరవాలకరాళ న్ఫురిణాంభోదము నృసింవాభూపాలమణి! అజ నీచేత ఖడ్గమను మేఘము రాజ(కేన్టులనురా జవాంనలినో బరుగెత్రించును. ఇట రాజవాంసపదము లీ మ్టరూపక ము “రాజవాంసలు అను ల్లీ మ్రరూపకమునకు గారణముగాం “గరవాలకరాళన్ఫురితాంభోదము” అను రూపకము నిఐర్ధమై యున్నది ఇది నిరవయవము “రాజవాంస” పదము శ్ట్‌్టము కాన నిరవయవ శ్రష్టపరంపరితము ౬ఒ. శ వమూాలావరంవరితము శాలు కం. కువలయవిలననహిమకరు. ; డవిగళదానాంబుదిగ్గజా | గణి ; పదో త్సవసౌభాగ్యదివాకరు. థ్‌ డవనిని నరసింవాు: డితని కన్యలు సరియే ? ౪6 నరసభూపాలు,(డు కువలయ (భూవలయము) మనుకవలయమును (కలువను) వికసిల్లంచేయు చందుండు. దాన (ఈవి) జలమను దాన (మద)

526 కావ్యాలంకార నం్యగవము లమునకు దిగ్గజము. పద్మోత్సవ (పద్మా+ఉత్సవకారాజ్యలక్షీసొళాగ్యమ) మను పద్మోత్సవమునకు (పద్మ శఉత్సవ) సూర్యు(డు. నరసభూపాలుడు పిమకరుడు” అన్నచో “హిమకరుండు అను రూపక మునకు. గారణము “కువలయమను కువలయము అను శ్లి షరూపకము “నరసభూలు;డు దిగ్గజాగణి ఆన్నరూపకమునకు. గారణము 'దానాంబువులు ఆను దానాంబువులు అను శ్చిష్టరూపకము “నరసభూపాలుండు దిచాకరు(డు అను రూపకమునకు. గారణము “పదోత్సవమను పద్మోత్సవము" అను శ రూపకము. ఇవి పెక్కు రూపకములు. కాన శ్చిషమూూలాపరంపరితము ౭8 అ శీష్ట కేవలపరంపరితరూపకము కం, కాతరత రవిమతధ్వజి నీశతకాంతారతతికి నీ చేథిమవో 'సహీరి దవజ్వలనోజ్జ్వల పేతిసుమీ యోబధారుణీశ్వరనరసా ! ౪౮ వీజికిపందలై న నీళ్ళతు సేనయనుకాంతారమునకు నీచేతిఖడ్లము దావాగ్ని శిఖ ఇట “ఖడ్గ మగ్నిశిఖి అను రూపకమునకు సేనాకాంతారము అను రూపకము హేతువు వెనుకటివానియందువలె నిందు శ్రేషలేదు. కాన నశ్చిన్షము ౮ాం అళ్లీష్షమాలాపరంపరితరూపకము మ, వనిళానేతచకోరచం (దిక; యళోవక్రీవనంతోదయం; ఐనిదంపూర్వకథాసుధాల్లి ; భుజగర్వాదిత్య పూ ర్వాచలం బనఘోద్యద్షుణరత్నరోవాణము , నీయాకారమెవ్వారికన్‌ వినుతింపన్‌ వశ మే? నృసింహ . కరుణావిన్యాన . ధన్యాత్మకా సీ యాకారము చండిక అనుకూపకము “న్మేతచకోరము. అను “రూపకమునకు హేతువు. ఇఫ్లే మిగిలిన గీటులుంచినయెడలను దెలిసికొనవలెను ఇవియే కాక రశనారూపకాది పెక్కు భేదములును గలవు _కళశలయకరై ర్లతానాం కరకమలై ర్మృగద్భళాం జగజ్ఞయతి నళీనీనాం కమలముఖై ర్ముఖేందు భిర్యోషి తాం మదనః లతలయొక్క చి సరాకులనుహ స్తములచేతను, యువతుల కరములను కమలములచేతను, తామరతీ;/గలయొక్క కమలములమముఖములచేతను, తరు ణుల ముఖి ములనుచం[ద్రులజేతను మన్మథుండు జగమును జయించుచున్నా.డు.

పంచమాళ్వాసము ఠ్‌9ర్‌ ఇట( గిసలయములు కరములుగా. కరములు కమలములుగా( గమల ములు ముఖములుగా మఖముళు చందులుగా నారోపింపబడినవి. ఇది రళనా రూపకము రశనాకారమున రూపకములు గూర్చంబడినవగుట నామము సార్థకము. మటియు సమ న్రరూపకము వ్య స్తరూవకము అని రూపకమెల్త ద్వివి ధము. ముఖచందుండు సమన్తరూపకము (సమానముననున్న రూపకము) *ముఖము చందుడు వ్య స్తరూపకము (విడిగానున్న రూపకము) సిద్ధాంతమున వ్య స్తరూపకమేకానీ సమ సరూపక మనునది లేదు. సమ స్త శఈూపకమనినపుడు చెప్పుకొను నలంకారము “ఉపమాలంకారమే. “ముఖచందా చీనాంయ ఉపమాసనమాసాథ్‌ న రూపకత్వం యుక్తం”అని వామనుడు అనంగగా ముఖచం దాడిపదములందు “చర్మద ఇవ మఖం అనియపమాసమానమునే చేయవలెను రూపకం చేసినచో ను త్తరపదార్ధపాధాన్యముచే వర్ణనీయమగు ముఖాదులకు గౌణత్వము వచ్చును కాన నుపమాసమాసమునే చేసి యుపమా అంకారమునే చెప్పుకొనవలెను ఇదిగాకో “చతుర్దళలోకవల్లికందః” ఇత్యాదిక మగు పరంపరితరూపకమును నువమారూపకమనియు వామనుం డుదావారించిను. “చ తుర్టళలో క వల్లికందః వల్దులవంటి పదునాలుగులోక ములకును గందభూతు(డు అని యర్దము అంతేకానీ “చతుర్దళలోకములు అను వల్లులకు. గందము అనికాదు నాష్టపరంపరితమునం దక్క అ శ్లిష్ట్‌ పరంవరితమున నెల్లెడ నుప మాపమానసమునే చెప్పుకొనవనెను మొదట నుపషమయు, బిమ్మట రూవకమును నుంట నుపమారూ పకము ౬. పరిణామము శం ధరలో నవమేయముఃను నరుదుగ నారోవ్యమాణమగు నువమానం బరయ'ః (బకృాతళోవయోగా కరముగ. బరిణామమయ్యె, గను మెట్లన్నన్‌ శ జం ఉపమేయమం దారోపింపంబడిన యుపమానము (పకృతరూవమున నన(గా నుపమేయరూపముగానే పరిణమించి యపయోగించుడో (నన్వయించుచో నది పరిమాణాలంకారమఃు. ళం. నైలింపనతులకౌంగిటం 'దేటుట(క్రై దివికినేగు దృప్తారులకున్‌ నీలాలనిచ్చెనా యెను నీలాలిత హేతి 'యోబన్ఫవనరసింవో | ఏం

506 కావ్యాలంళారసం[గహము

దేవతా స్ర్రీల ననుభవించుటకై. దివికేగు నీ శతురాజులకు నీ ఖడ్గము నీలమణిమయమైన “నిచ్చెన యయ్యెను

ఇట నువమేయమగు ఖడ్గము మొదట నిచ్చెనగా నారోవింపంబడినది ఆ యారోప్యమాణమగు నిచ్చెన స్వతంతముగా స్వర్గారోహణ సాధనము కా(జాలదు, ఏలన, స్వర్గమునకు నిచ్చెనతో వెళ్ళుటెట్టు ? కాన (బకృత స్వరూప మున నినంగా ఖడ్గస్వరూ పముననే సాధనమగును (అనగా ని, శేణి ఖర్గస్వ రూప ముగా (జరిణమించును) ఖడ్గహతులయినవారు స్వర్గమునకు టోవుదురుగదా కాన నిచ్చెన ఖగ్గరూపమున( బరిణమించినచో నపుడు స్వర్ణారోహణసాధ నమగుచున్నడి ఇట నారోప్యమాణము (పకృతాత్మకముగా(బరిణమించుట చే. బరిణామాలంకారము

చల్మదాలోకమున “పసన్నేన దృగజ్జేన పీక్షతే మదిరేక్షణా” అర్జి మచేతన మగుటచే వీక్షణ [కియపొసగదు కానందదూపమున బరిణమించును " అని యుదాహరింపంబడినది. దృగబ్ఞమనుచో ఆబ్ధమువంటి దృక్కుతో అని యుపమితసమాసమును జెప్పియపమాలంకార మేల చెప్పరాదు । అన్నళో ఉపమిత సమాసము చెప్పినపుడు “ఉపమితం వ్యాభూధిభిః సామాన్యాపయోగే” అను సూ(తముచే సామాన్యధర్మమును (బయోగింపరాదు ఇట “ పసన్నేన” అని సాధారణధర్మ ముపాత్తమైనది, “పురుషవ్యా[ఘః హరః "అని యుండదుగదా!

ఈ యళలంకారము సామానాధికరణ్యవై యధిక రణ్యభేదములచే ద్వివిధము సామానాధికరణ్యమన నుపమానోపమేయములు సమానవిభ క్రి యందుండుట “నిహేతి నీలాలనిచ్చెన అనుచో నుపమానోప మేయములు నిమాన విభకి కములు కాన సామానాధికరణ్యము గలదు. వైయధికరణ్యోదాహరణములును గనుండు

పున్నాగజాలకై ర్ధారాన్‌ కాంచీః కేసరదామభిః కర్ణికాః కర్టికార్రైశ్చు 'బెపార్తుం విదధుర్వనే

ఆ యువతులు (వనదేవతలవలె) వనమున వివరించుటకు! బున్నాగ జాలకములచే (సురపొన్న మొగ్గలు) వోరములను కేసరదామకములచే (పొగడ దండలు) మొలనూలులను కర్ణికారములచే (కొండగోంగుపూలు) కర్జికలిను (బెవికమ్మలు) జేసికొనిరి,

ఇట వోరాదులు స్వతంతముగా వనవిహారణోపయోగులుగాక పున్నాగ జాలకాది రూపమ.న నుపయోగపడుచున్నవి వోరాదు లేల స్వతంతముగొ విహరణోపయోగులుగావు ? అన్నచో నవి రత్రికేశి యందువయోగపడును కాని యిట యవతుల వనదేవతాన్వరూపముతోడి వనవిహరణమున కవి యుపయోగ పడవు. కాన నిట నారోవ్యమాణములగు వోరాదులు జాలకాదిరూపమునః ఐరిణమించి యుపయోగించుచున్నవి. పున్నాగణాలకాద్యుప మేయములును

పంచవమూ ళ్వా సము 5907 ( తృతీయాంతములు ) వోరాద్యుపమానములును | ద్వితీయాంతములు ) భిన్న విభ_క్రికములు. కాన వైయధికరణ్య పరిణామము. రూపకమునందును వై యధికరణ్యము గలదు. తారానాయకశేఖరాయ జగదాధారాయ, ధారాధర చ్భాయా ధారకకంధరాయ గిరిజాసంగై క ళృంగారిణే నద్యాశేఖరిబే దృశాతిలకినే నారాయణేనాన్తుణే, నాగ్లైః కంకణినే, నగేన గృహిణే, నాథాయ సేయం నతిః చం[దశేఖరుండును జగదాధారుండును నీలకంరుండును, గిరిజాసంగతిచే శృంగారియు,నదిచే శేఖరియు (శేఖరముగలవాండు) కంటిచే. దిలకియు (తిలకము గలవా(డు) నారాయణునిచే నన్త్రియు ( ఆస్త్రముగలవాండు 1 సర్పములచేం గంకణియు. (కంకణములు గలవాండు) నగముచే గృహియు. (గృహము గలవాండు) నగు నాథునకు నమస్కారము, ఇట నుత్రరార్థమున “నద్యాశేఖరిణే' ఇత్యాదులు నదీరూపశేఖరము గల వాడు న్నేతరూప తిలకము గలవాండు నారాయణ రూపాస్త్రముగలవాడు. నాగరూపకంకణములు గలవాండు నగరూపగృహము గలవాడు” అని ఈరూపకములు నదీ దృక్‌, నారాయణ నాగ నగళబ్దము లుపమేయములు శేఖర తిలక అస్త్ర కంకణ, గృహళబ్దము లుపమానములు ఉపమేయములు తృతీయాంతములు ఉపమానములు చతుర్ధ్యంతములు &వి భిన్న విభక్తి కములు. కాన వైయధికరణ్య రూపకము. ఈ _పరిణామాలంకారమును మమ్మటు డుదాహరింపలేదు. దీనిని రూపకమునందే యంతర్భావము సేసినట్టగపడును 8. వందేపాము గి. వివయి, విషయంబు( గవినుతివిహితసామ్య దీప్తసందేవహా మొంద సందేవా; మదియు గరిమ కుద్ధంబు, నిశ్చృయగర్శ్భితంబు: నిశ్ళయాంతంబు నగు, దీని నిళ్ళయింతు. గ ఉపమానోప మేయంబులు రెండును గవి (పతిభోన్థొపితమగు సాదృళ్యముచే నందేహింపంబడినచో సందేవాలంకారము. వర్జ్యమానమగు నుస మేయముయొక్క యుత్కర్జార్థమే యీ సందేహము పర్య్మవసన్నమగును ఈ కన;బడునది స్థాణువా? పురుషుడా? అనుచోటనన్న సందేహము వర్ణ్యోత్క-ర్జార్థము వర్య్మవనింపలేదు. కాన నిది సందేవోలంకారము కాదు.

5906 కావ్యాలంకారసం[గహము ఈ సందేవోలంకారము శుద్ధము. నిశ్చయగర్భిము. నిశ్చృయాంతము అని ము త్రెలంగులుగా నుండును ౧. శుద్దసం దేవాము ఉ. ఇందుండొ యా యుపేందుండొ ణి బలీం[దుండొ 1 పొర్వణ చందదుండో ?వారం శృందుండా? రామచం దుండొ 9? రసాభరణ (వవనాత్ముండ్రై న నా ేందుడొ? యాన గేం దుండొ మృగేందుండొ ? యంచు దలంతు రార్యి లీ సాం[దభుజ పళాపరణసావాను నోబయనారసింహునిన్‌. ౫8 పె సందేహాలంకారలతణమున( గవి పతిభోత్ధాపితమగు సాదృళ్యముతే నుపమానోప మేయములు సందేహింప(బడవలెనని చెప్పితిమి నరనభూ పాలునిః జూచి “ఇందుడా ?; ఉపేందు(డా?” మొదలగు విధమున 'జీయంబడిన సందేహము: సాదృళ్యము చెప్పంబడ లేదు కొన్నియెడల జెప్పంబడినది (నాగేందుండొ ? ఇత్యాదులందు రసాభరణ (పవణత్వాదులు సాదృశ్యము) కాన వేనికి సాదృశ్యము చెప్పంబడలేదో వానికి సాదృశ్యమూహ్యము ఎట్లన భోగమున నిందదుండోః కరుణయం దుపేందుండో ఇట్లు మిగిలిన వూహ్యములు ఇది శుద్ధ సందేహము ౨ నిశళ్చయ౫గకృసంచేహము మ, హరుండోయీఘను.? డై నమౌళిధృశతోయం బెద్ది? దై తేయసం హరుండో యీనృపుం? డైన నవ్విహగవావాం బెద్ది? వాణీమనో హరుండో యివ్విభుం? డైన సారనని వాసాధ్యాననం బెద్ది యం చు రనజ్ఞుల్‌ వినుతింతు రాత్మ నరనతోణీకు వీతీంచుచుక్‌ ఈ నరనసభూపాలు(డు హరుడా? అయినచో శిరస్సున గంగయేది ్రీమహావిష్టువా? అగుచో గరుడవాహనమేది ? [బహ్మయా పద్మాసనమేది ? అనుచోట్ల నరసభూపాలు.డు హరాదిరూపమున మొదట సందేహింపంబడి గంగాదులు లేమింగాందని నిశ్చాయింపంబడినను నరనభూపాలు.డే యనియును వ్యాగూపమున నిశ్చయింపంబడలేదు కాన నిది నిశ్చ్శయగర్భ సందేహము.

వంచమాళ్వాసము ర్‌ఫైరా 8. నిశృయాంతనందేవాము సీ. తలపోయ వల్లీ మళల్లి కేగతింగళ్లె నలసాలసొనూనయానకలన? భావింప మణిసొలభంజిక శెటులబ్బె లాలిళాలావలీలాకలావ ? మూహింప విమల విద్యుల్లేఖ శలీల నొదవె ధా తీభాగయోగగరిమ? మరయంగ మదనమం | కాధి దేవతకు జే గతి గలె నంగనంగ పసంగ? "ఓ గీ, మనుచు శబరులు సందిచయుంబందియ-ది 'తలియురురు తోనె నీధాటి క లికిదలంకి యహితవనితలు వనభధాటి నడలుచునీకి నరనుళాటోప యోబయనరనభూవ ౫౫ శబరులు వనవాసినులగు నీ శ్నతుకాంతలను గాంచి * లత లెట్లు నడవ నేర్చినవి ? సాలభంజిక లెట్లు మాట్లాడు చున్నవి ? మెజపుందీ(గె లెట్లు నేలపైకి వచ్చినవి * మదనమం తాధిదేవతలు శరీరము నెట్టు ధరించినవి? అని సంక యించి సంశయించి తుడకి నీ ధాటికి భయపడి తిరుగుచున్న ళతుశాంతలని నిశ్చయించిరి. మొదట సందేహింప(ఐడిన విషయము తుదకి నిశ్చయింహ బడినది. కాన నిశృయాంత సందేహము ఈ సందేహాలంకారమునకు ససందేహమనియు నామాంతరము. తాగ భాంతిమంతము!] న! కం. అల యుపమేయము ఛన్నత నలర6గ నారోప్యమాణమగు నువమానం వీల నెలుకవడంగ (భాంతిమ దలంకరణనుయ్యె, దిని నాపాదింతున్‌, యలు కవిసమ్మతమగు సాదృశ్యముచే నుపమేయము ళన్నమై యపమానము యొక్క యనుభవము గలిగినచో (ఉపమానం బిల నెబుకవడ(గ) నది (భ్రాంతి మంతము.

600 కావ్యాలంకారసం[గహము శా. చూడంజూడ నృసింవాకీ_ర్రిచయ మీతో ణీనభోమధ్యమం

'దేడంజూచినం చానమొై సనెగడంగా నీ&ంచి మిన్నేటనీ

రాడంజోయిన బేనీతాపనులు మేలో; (మోల సిద్ధించెంగా

నాడంబోయిన శీర్చమంచు మదిలోవా క్షింతుర (శ్రాంతమున్‌,

నరసనభూపాలుని కీర్తిని. జూచి యాకాశగంగలో స్నానమాడంబోవు చున్న సప్తర్షులు ఆకాశగంగగానే తలంచి హర్ష పడిరి, ఇట. గీర్తి యుప మేయను; అకాశగంగ యుపమానము దానింగాంచి హర్షపడుట యుపమా నానుభవము,

స్మరణాలంకారమున స్మరణమే కాని యనుభవములేదు ఇందు (భాంతిచే( గలుగు ననుభవముగూడ నిబద్ధమై యుండవలెను.

“* ఉం అంకముంజేరి శ్రలతనయా స్తనదుద్ధము ” అనుచోటంగూడ భాంతి మంతమే అన్యోన్య విషయక (థాంతిమదలంకారము ఉత్తరోత్తర శాళి మదలంకారము అని దీనిలో నవాంతగ భేదములు గలవు,

పలాళముకుళ(భాంత్యా శుకతుండే పతత్యలిః

సోఒవపీ జంబూఫలభాంత్యా తమళిం ధర్తుమిచ్చతి

తేంటి మోదుగుపువ్వని [భమించి చిణకనుక్కుమీందం బడుచున్నది అదియు నేరేడుపండని (భమించి యా శేంటిని పట్ట నుంకించుచున్నది. &ఇట బరస్పర భాంతి

చ వదనసరోజవాసనకు వచ్చిన తేటి నగల్చి మాడ?గా

నది యసితోత్పలంబులని యమ్షుల్మవాలంగం జేవిదుర్చ(గా

నది మరలంబయోజమని హ న్తయు"౦బున చాల నవెన

మ్మదవతి యేమిసేసినను మానదిదేమియటంచు నెంతయున్‌

ఒక జవరాలు తన ముఖగంధమునకై వచ్చిన తేటి నదలించిచూచెను ఆ శే(టటియా చూపులు నల్దగలువలని కన్నులమీంద (వాలెను మరల నామె చేయి విదిలింప(గా నడి యా చేతిని, దామరపువ ని (బమసి దానిపై (వాలెను అంత నామె యేమిచేసినను నిద్ధి మూనదని నవ్వెను.

ఇట నుత్తరోత్తీర భాంతి నీబద్ధము, ఈ రెంటనుగూడ భాంతిచేం గలిగిన యనుభవము నిఐద్ధమైయున్నది.

పంచమా శ్వా నము 601 నా అపవ్వ్నూతి శం. ఉపమేయము గాదని యిది యుపమానమెయనగ.( నెంతయు నసవ్నావమౌ, నపుడిది (పాగారోవము, నపవ్నావారోవమును, ఛలాదియు, నయ్యెన్‌. ౫లౌ ఇది యుపమేయము (ముథాదులు) గాదు ఉపమానకేు (చందాదులే) అని చెప్పినచో నది యవహ్నవాలంకారము అది (ప్రాగారోపము - అనగా *నారోపించి యపహ్నవించుట ; అపవృవారోపము - అనగా నపవహ్నవించి యారోపించుట ; ఆకృతి, ఛల మివ, క్రైతవాది పదప్రయోగముసేయుట అని యీ విధముగా! (దివిధము. మ. గురుచ క వభగాని ఇ₹ార్యసువమాంకూరంబుగా; ఇదిందుఖా స్వరకీ ర్తి ద్యుతివిం క్తిగాదు నిబిడాంచత్చాంచజన్య[వభా భరమౌంగా, నటుగాన విశ్చభరణ [పారంభముంగోరి యీ నర నేం చాక్ళతి నుద్భృవించె. గమలానాథుండు విశ్వంభరనో. శాగ్యసుషమాంకూరమును గాంచి “యిది చ[కపథభగాని శార్యసువ మాంకూరంబగాదు” అని శార్గసుషమాంకూరమునందు మొదట'. జ్యక పభ నారోవించి పిమ్మట “శార్య సుషమాంకూరంబు గాదు అని యపహ్నవింప€ బడీనది. ఇది పాగారోపము

“ఇది కీ ర్తిద్యుతిగాదు పాంవజన" పభ అఆనుచో ముందపహ్నవమును, విమ్మట నారోపమును జెప్ప(బడినది ఇది యపవ్నా వారోపము

“నర సేం దాకృతి అక్కతి పవము (పయుక్తమై యున్నది ఈ (తివిధము -లందను నుపమేయ మపహ్నవింపబడి యది యుపమాన మే యని తెలుపబడినది

౧౦ ఉల్లేఖము

కం. అలర(ంగ [గహీతృ భేదం బులనొకటియె "పెక్కురూసములనెడ నెడలం దలపోయంగ నుల్లేఖం బలంకరణరాజ బ్మ్‌గేదీ మూ ౬౦ (గ్రహీతృభేదన్మణీ స్థాజో వమీశ్రీపీష్పో గన రక్షా: హాంపంబడినచో

గ ౮ ఖ ౦0 నుళ్లేఖము. ౧406 6 లి

] ష్‌ క ఉంచిన ఫది కలచి

ష్‌ జా పై లల శ

6082 కావ్యాలంకారసం(గ్రహము కం. ఇాణుండని కవులు, నురజీ చ్చాణుండని విమతభూమిపాలురు నుమనో శాణు:డని సతుఎ, దలంపుడదు "కేణాంకనమాను నోబ శేందున బ్రసీంవానన్‌. లం- ఒకే నరసభూపాలు( డిటం వెక్కండచేం బెక్కువిధముఎ [గ్రహింప బడెను ఓ గహీతృభేదాభావేఒపి విషయా [శయభేదతః ఏక్‌స్యా నే భల్లేం మప్యుల్లేఖం (వచక్షతే” (గహీతృభేదము లేకున్నను విషయభేవమున బట్టి యొకవస్తువనేక్ష విధములుగా వర్టింప(బడినను నుల్లేఖమే మ, ' రవిబింబం బువమింపం బ్యాతమగు ఛతంబె శిరోరత్నమై శవణాలంకృతియై గళాభరణమై సౌవర్జకేయూరమై ఛవిమత్కంకణమై, కటిస్థలి నుదంచద్ద ౦టయై నూపుర ప్రవరంబై పదవీరమై వటుండు దా [బహ్మాండమున్‌ నిండుచోన్‌] ఇట (గహీతృభేనము లేదు ఒకే రవిబింబము వటుడు క్రమ[క్రమముగా బిరుగుచుండగా. నాయాళరిరాంగముల కడకు వచ్చినపుడట్టుం డెను ఇట విషయా శంయభేదము ౧౧. ఉ| శ్చేడ కం. ఉపమేయమునకుంగలిగిన యువమానగుణ శ్రియాదియోగముచే నా యువమానమెయని తలంచిన నపుడది యు శ్చేకయయ్యు; నదియును ధరణిన్‌ ట౨ి “యకాఒన్యధర్మసంబంధా దిన్యత్వే నోపతర్కితం (వకృతం హి భవేత్చాజ్ఞాస్తామ్ముత్చేగాం (వచక్షతే.” అనుదానికీ వైపద్య మాంగద్రీక రణము ఉపమానముయొక్క (ఆప కృతము లేక అన్యము) గుణమ్ము లశీయ ఉమైచలగువాని సంబంధముచే నువ మేయము (పకృతమ్ము ఉపీమాన్‌ముగానే శల(టెక్పత్ళముగానే. లేక యన్యము గానే) తర్మఏఎరీలీచో- శ ఊహంపబడీన చో ] సి యుత్చేత యన బడును. ఉస్హ్రేవ యధ్యవసానగర్భము_ _ అధ్యవసోయమన ' నలేదప్రతి

పంచమా శ్వా సము 608 పత్తి. అన(గా. _బకృఠ్మాపకృతములకు నభేదజ్ఞానము కా/బట్టి యిట (బకృతమునక। పకృత తాదాత్మ్య్యనంభావన ( ఊహ | సేయంబడును ఆనగాః (బకృత మ వకృతము గానే తర్కింపంబడును ఉఊత్పేక్షయందు( [బకృతమున క _పకృతతాదాత్మ్యసంభావనయుండునన్న మాట న్మృృతియం దు ంచకొనవలెను తాదాత్మ్యమన్నను నధ్యవసాయమన్న నొకటియే.

కం. [కమమున వాచ్యయును (బతీ యమానయునునగుచు ద్విపధయగు; వాచక శక బ్రముగలగ వాచ్యయనందగు నమరకంగ లేనియెడ గమ్యయన(దగువరుసన్‌ , ౬౩ ఆ య్యుర్పేక వాచ్య, గమ్మయని ద్వివిధము సంభావనా[పతిపాదకము లైన ( ఊహను లేక వితర్క్మమును దెలుపు పదములు ) నూనము, ధువము (ప్రాయము అనన్‌ శంకించు కాలోలు, ఊహించు భావించు అనుమానించు మొదలగు పదములను (బయోగించుటచే వాచ్య యనియు నట్టి పదములు లేనిచో గమ్మయనియు( జెప్పంబడును సీ. ఆలనెడు నీరెంటియందు జాతిగుణక్రి

యాద్రవ్యముల వాచ్య య్రిసంఖ్య,

అవినాల్లు వరుశ భావాభావమునంజెంద నిల వనునంఖ్య,; యా యెనిమిదియును విజలువదినాలు గా హేశు, ఫల, స్వరూ

వముల వేర్వేఅ. (దిళంగింజెంద

నందు నెన్యిది యెన్మిదగు పాతువు, ఫలంబు నలరువాచ్య గుణ[కియానిమి త్త గీ మ.ల( బదాలుపదాటునౌ, నలన్వరూప గతనిమి_త్తంబులకు వాచ్యగమ్యగతులు గాన బదియాజునగు వ్యాచ్చగస్వరూప; మరయ గమ్యస్వరూప మష్టాఖ్యయయ్యు. ల౪ ఈ వాచ్యా గమ్యాభేదములలో వాచ్య ఉపమానపరము జాతివాళ్లకమని గుణవాచకమని (శ్రీయావాచకమని (దవ్యవాచకమనియు భేదములు (వహించి

శ0కీ కావ్యాలంకార సం[గహము యుంట నాలుగు విధములు (ఆనంగా వాత్యు[ర్చేత, గుణోల్పేక్ష (కియోగ్రేష [ద్రవ్యో[క్సేత ) శబ్దము జాతిగుణ [కియా (ద్రవ్య వాచక భేదముచే జతుర్వి ధమని తెలిపితిమి ఈ చతుర్విధో[త్ప్చేకయు భావము అభావము అను భేదము లనుబట్టి యెనిమిది భేదములు _ ( జాతిభావో[క్చేవ జొత్యభావోర్సేక మొ) ఈ యెనిమిది భేదములలో నొక్కొాక్కటియు. హేతువుగా. ఫలముగా స్వరూపముగా నృుక్చేక్షింప(బడినచో నిజువదినాలుగు భేదములగును. ( జాతి హేళ్నూల్చేద, జాత్యభావ హేతూత్చేష్ష మొ.) ఇందు హేతూ్రేక్ష లెనిమిదియ ఫలో తే లెనిమిదియు గుణ [కియా నిమిత్త భేదములనుబట్టి యొక్కాక్కటియ బదునాజు భేదములు గాన మొత్తము ముప్పదిరెండు భేదములగును. ఇక స్వరూపోత్సేవలో నిమిత్తములు ( గుణ [కియలు ) వాచ్యమనియును గమ్య మనియును ద్వివిధము అనంగా స్వరూప్మోత్పేకు యుపాత్త నిమిత్త్రయనియ ననుపాత్త నిమిత్తయనియును డ్వివిధము, ఉపాత్త నిమిత్తయగు నష్టవిధ స్వరూపో(శ్చేక్ష గుణ, (క్రియా నిమిత్త ద్వయభేగనును బట్టి పదునాజు భవము లగును ఆనుపాత్త నిమిత్త యెనిమిది భేదములే యగును ఏలన ననుపాళ్త నిమి త్తలో గుణ, [క్రియాభేదము లుండవు అనంగా ననుపాత్తగుణనిమిత్త అను పాత్త్మకియానిమిత్త అను భేవములుండవు. అట్లు భేదముసూపుట పుట్టనివానికి( బేరుపెట్టుటవంటిది. మొత్తము వాచ్యో[త్చేత్ష ౫౬ విధములు (హేశూ తేక ౧౬ విధములు! వఫల్నోక్పేక్ష ౧౬ వివములు ఉపా త్తనిమి త్తస్వరూ పో క్పేక్ష ౧౬ విధములు; అనుపాత్త నిమిత్తస్వరూప్యోత్చేక్ష ౮ విధములు. ) కం. అల హేతు ఫల నిమిత్తం

బులకున్‌ గమ్యత్వమైన భువి పాతుఫలం

బులు లేకరుచిరమగునని

యలవడ గమ్యత్వమిందు నగదితమయ్యున్‌ వ!

( లేక + ఆరుచిరము ) పై వివరణమున స్వరూపో,త్పేవకే యనుపాత్త నిమి త్త ( గమ్యనిమిత్త ) ఉపా త్తనిమిత్త ( వాచ్యనిమిత్త ) యను భేదములు దెలివితిమి కాని హేతు ఫలో[శ్చక్షల కీ భేదము దెలపలేదు ఏలయన హేళ్నూళ్చేక్షలో నిమిత్తము ఫలము, ఫలో[త్చేక్షలో నిమిత్తము హేతువు; ఇవి చెప్పంబడకున్నచో ను_క్పేశక యసుందరము కాన హేతువలో, కృేక్షలలో నను పాత్తనిమి త్తభేదములేదు కానం జెప్పంబడలేదు

కం.. కావున నేంబదియా అగు నావాచోగ్ర( కేవ, గమ్యయటువలెనే ఖే

వంచమాళ్వాసము 005- చావవానుగును ; నిమిత్త

ద్రేవవిధ్యమునందు గమ్యకాస్టితి లేమిన్‌. ౬౬.

కం పాతుస్వరూవఫలములు

నాతతగతి నెన్మి దెన్మిదయి యవియు నిమి

తాతలివ్యా ప్తింబదాఅుగ

నేతఅిగమ్యుయును నల్వబెనిమిదియ య్యున్‌ ౬2:

కావున వాచ్యో త్చేశ యే(బదియాజు భేదములు గలది. గమ్యో[ర్చేమ నలుబదెనిమిది భేదములు మ్యాతమే గలది ఎట్టక, వాచ్యోశత్చేక వలెనే గమ్మ్యో_త్సేషయు జాతి గుణ, [కియా (దవ్యః భేదములచే( దొలుత నాలుగు భేదములు, అవి భావాభావములచే నెనిమివి భేదములు వానిని హేతువుగా ఫలముగా స్వరూపముగా నుత్ప్చేతించినచో మూండెనిమిదు లిరువదినాలు %ు భేదము లగును. అనియు గుణ[కియానిమి త్త ద్వెవిధ్యముచే నలువదెనిమిది భేదములగును

వాచ్యమగు స్వరూపోర్చేకలోనే కాని గమ్యమగు స్వరూప్కోక్పేక్షలో ననుపా త్తనిమి త్ర యుండదు ఏలన గమ్మో_శ్చేషయందు సంభావనా (వతిపాదక పదము (పయోగింప(బడదని చెవ్పియుంటిమి సంభావనావాచకమును అయో గింపకయు నిమి త్తమును (బయోగింక యు నున్నచో నుక్చేవయే యసంభవము, శాన గమ్మ్మో[ర్చేవలో ననుపా త్తనిమి తయుండదు

వాచ్యో శ్రేషా గమ్మో[(ర్చేవలు వెరసి తొంబదియా జు

న ఇందు నే(బదియాలు ఖేదంబులంబొలు ఏ వాచ్యో(శ్చేతకుం గొన్ని నామధేయంబు లెజింగించెద,

౧. ఉపా త్రగుణనిమి త్తజాతిలావస్వరూపో | క్చేతయ., విం ఉపా త్త కియానిమి త జాతిభావస్వరూపో _శత్చేతయు 8 ఉపా_త్తగుణ నిమి_త్తజాత్య భావస్వరూపో _త్చేతయు, ౪. ఉపాత్త కియానిమి త్త జాత్యభావన వరూపో (శ్చేతయు, ౫. అనుపా త్తనిమి త్తజాతిభావస్వరూ పో[త్చేకయు, ౬. అనుపా_త్తనిమి త్తజాత్యభావస్వరూఫపో | కృేతయు, 8 ఉపా_త్తగుణనివి/ తజాతిభావపేతు* శెళయు, ౮ ఉపాత్త కీయానిమి_త్తజాతిభావ పాతూ[ క్పేతయు, ౯. ఉపా త్తగుణనిమిత్త జాత్యభాన పాతూ(శ్చేతయు, ౧౦ ఉపా_త్తకియానిమి _త్తజ్వశ్యభాన

406 కావ్యాలంకారసం గహము 'హేవ్యాశ్చేతయు, ౧౧ ఉపా_త్తగుణనిమి త్తజాతిళావఫలో శ్చే తయు, ౧౨. ఉపా త్త కియానిమి_త్తజాతిభావఫళో (శ్చేళయు ౧౩ ఉపా త్తగుణనిమి_త్తజాత్యభావఫ చో క్చేతయు. ౧౪. ఉపాత్తకియా నిమి_త్తజాత్యభావఫలో క్పేశయు, నన జతుర్జశ ఖేదంబులంబొల్బు జాత్యు(శ్పేక, ఇట్లు గుణో(_త్చేతయుం, (గియో శ్పకయు [దవ్యో (శ్చేవయు; బరస్పరచతుర్హళ భేదంబులం బొంద వాచ్యో శ్చేవ "యేంబదియాజగు జాతియనంగ సముచాయంబును, గియయనంగగ్య గృత్యంబును, గుణంబనంగ రూపాడియు, (దవ్యంబనంగ నొకవన్నవు నగు, (జాతి, గుణ, (కియా [దవ్య, వాచకములను గూర్చి వెనుక వివరిం బడినది ) పతదవధి ధ్యవసాయమూలంబులగు 'నేబదియాలు ఖేదం బులకు నుదాహరణంబు లొనరించినం జూలవగునను భయంబున చిజాాతంబుగ లతమ్యుంబులు నికూపించెద. ఎట్లనిన, ఉపాత్తగుణనిమి త్త జాతిభావర్వకూపో కేతు కం భవదీయబావాపీఠిం

దవిలిన భూదేవి యుచితధవలాభఖమవోో

తృవకృతక ౦కుమరుచివై

భవమన నీ శౌార్యళోభ పరగు నృనింవో |!

శార్యమవ( _బకాపము ది యెబజ్జగా నుండునని కవి సం్య్రవదాయము నీ శౌర్యశోళ నీబాహుపీరమున( దవిలిన భూదేవి తన కుచితుండగు పితి లభించుట యను మహోత్సవముచేం (సంతోషముచే) దాల్చిన కుంకుమకాంత్యతిశ యమన బరగును శౌర్యశోళభయుపమేయము. కుంకుమకాంత్యతిశయ ముపమానము రుచిపదము. జాతివాచకము ఆదియు భావరూపము. ఇట నువమేయ మువ మానముగాం దర్కింపంబడికది నిమిత్తము ఎజుపు, “ఎనన్‌ ఉడ్చేక్షాలేక , సంభావనావాచకము. ననన

“శౌర్యము కుంకుమ మన బరగును' అన్నజాలును ఉపమేయమన “శోభా' పదము, ఉపమానమున “వైభవము' అనునవి వ్వర్ణములే,

పంచమాళ్వాసము 607 న ఉపాత్త కియానిమి_త్తజాతిభావన్వరూపో కేవ కంం నిరువమరణదీణూ[వత విరచితమగు విజయలడిస 'వేశీయు(బోలెన్‌ బరగు(6 గరాళభవత్కుర కరవా లమతల్లీ యోబఘనరసింవో 1 నరసభూపాలా ; నీచేతి భయంకర ఖడ్గము రణదీశ్మావకాచరణమున విస్పుకౌనిన విజయలక్ష్మి వేణియన( బరగుచున్నది ఉపమేయము ఖడ్గము ఉపమానము వేణి ఇది జాతివాచకము మరియ భొవరూపము *, ఉపమేయ మువమానముగాం దర్కి.ంపంబడుచున్నది. నిమి త్తము “వళాచరణము' అను కియారూపము 8 అనుపాత్తనిమి త్తజాతిళావస్వ రూపో క్చేత శం సీచరణకమలనఖరుచి వీచికలు నళారిబవీక విభవము మగుడం (బోచునమీచీకనుథా వీచిక లనంబొల్బు యోబవిభు నరసింవో 1 తిం నరసభూపాలా ; సీ కాలిగోళ్ల కాంతితరంగ ములు పణతులగు శు పేరులను దిరిగి పోచు నమృతతరంగ ముఠన( బౌలుచును. నఖిరువివీచికలుపమేయము ; సుధావబీచికలుపమానము , ఇది వొతి వాచకములు భావరూపములు. ఇందు నిమిత్తము చెప్పంబడలేదు. ౪. అనుపా_త్తనిమి త్త జాశ్యభావస్వరూపో(శ్చేత శం, ఇల నసము[దమువలె నీ ఐబలధూ ళియొనర్చి సమదవరిసంధివధూ విలులిశ జబామ్వ్పోదక ముల జలనిధిశతకము ఘటించు జగతి నృసింవో! తతి నరసభూపాలా నీ సైన్యధూశ8 మొదట కూమిని నసము[గ్రముగా( (నము[దము లేనిదిగా) జేసి పిమ్మట ళ[తురాజుల భార్యల బాష్పోదకములదే( ఖెక్కు సము[దములను దానియందు గూర్చుచున్నది,

6089 కావ్యాలంకార సం గ్‌ హము “ఇల యుపమేమము; ఆసము దము” ఉపమానము సము (ద కద్దిమ జాతివాచకము అసము దము" అనుటచే నది యభావరూపమున నున్నది, ఇట గుణ్యకియారూపనిమి త్తము చెప్ప/బడలేదు. ఇట “ఆసము[ద్రమువలె అనుచోటను బూర్వపద్యమున వేణియ టోలెన్‌' అనుచోటను వలెన్‌ పోలెన్‌ పదములుంటవలన నుపమాలంకారమ. గాదా? యని | భమింపరాదు ఏలన, ,యదాఒయ ముపమానాంళో లోకత స్సిద్ధి మృచృతి తదోపమైవ యేనేవ శబ్దః సాధరర్మ్యనూ చకః యధా పునరయం లోకాదసిద్దః క వికల్పితః తదో[త్పేమైవ యేనేవ శబ్దః సంభావనాపరః ఎచ్చట ఉపమానము లోకసిద్ధమో యది యపమాలంకారము అచ్చటి *ఇవి (వలెన్‌ పోలెన్‌ (పళ్ళతులు) శబ్దము సాదృశ్యవాచకము. ఎచ్చదీ యషమానము లోకసిద్ధముగాక కవికల్పితమో యది య్యుర్సేక్షయే. అచ్చటీ “ఇవ శబ్ధము (వలెన్‌ పోలెన్‌ (వళృతులు) సంభావనాపరము అనియున్నది ఇట 'ఆసము[దమువలె అనునది (ఉపమానము) లోకసిద్ధముగాదు ఇల సము[దములు లేని దెట్టగును ? కాన గవికల్పితము కాన నిచ్చటి వలె పదము వెనుకటి పోలెన్‌ పదమును సంభావనా వాచకములే. ౫ జాతి హేతూ.క్పేత కం. పొందిన నృసీంవాన్ఫపనం (కందను సత్కీర్తి చేతం గడంగి (తిలోకీ మందస్కితంబుచేబఐలె 'జందొవచెలి యంకరు చివిశేషమడం'గెన్‌. 28 నరసభూపాలుని కీ ర్తిచే (దిలోకీమందస్మితంబుచేవ లె. జం(దుని యొక్క కళలక మడంగెను. హేతువుగానిదానిని హేతువుగా ను(క్పేక్షించుట 'హేశూ[ర్చేక. నరసరాజు కీర్రిచే/ గళంకమడ(గంగా దానికి హేతువుగాని ముల్లోకముల మందస్మితమును హేశువుగా. గవి యు[్చేక్షించినాండు. స్మితము జాతి వాచకము. అదియ భావరూపము. ఇట నిమి త్తము కళంకమడ(గుట యను (కీయారూపము ఖీ ఫలము హేతూ|క్చేకలో నిమిత్తము ఫలము వలో[ర్చేకలో. నిమిత్తము హేతువు

[89] పంచమాకళ్వానము 609 ౬ జాత్యభావ పాతూ.క్పేత కం. కేల రవిలేమి నిరులౌం దై 9లోక్యంబనియుంబో లె ధాత నృజించెన్‌ లాలితనిరువమ తేజో నాళీకవనాప్తు డైన నరసిం హేం దున్‌. ఇంజ “ర్మాతులందు. సూర్యుండు లేమిచే ముల్లోకములును నంధకారమయ మగును అని కాటోలును శి్మ తేజన్సూర్యుండగు నరసభూపాలుని నృజిం చెను. _బవ్మా 'తజన్సూర్యు,డగు నరనభూపాలుని సృజించుటకు హేతువుగాని రాతులందలి రవిలేమిని హేతువుగా. జెప్పుటచే హేశ్నూ్చేక్ష.రవి జాతివాదకము *రబిలేమి” జాత్యభావరూపము జాత్యభావమే ఆట హేతువుగాం దర్కింవ(బడి నది. నరనభూపాలసృష్టి ఫలము. తం జాతిభావఫలో(క్పేత్ష కం. (వమదమున 'జలంగుజయమయ కమలకు రంగన్థలంబు గావలనినమీ 1 [క్రమమున నరసిం పేందుని నమ ధిక భుజమధ్యమతివిశాలం బయ్యెన్‌ ॥ త్‌ సంతోష మునం జెల(గు జయలక్షికి రంగస్థలము కొవలనీ కాంటోలు నరనభూపాలుని ళుజమధ్యము విశాలమయ్యెను. ఇట భుజమధ్యము విళాలమగుటకు ఫలము “ఆయలక్ష్మికి రంగస్థలము గావలసీ కాటోలు అని వలముగాని రంగస్థలమగుటను థలమునుగా నృుత్చేశీం చుటచే నిది ఫలో[త్చేత. రంగస్థలము జాతివాచకము, ఇది భావరూపము. ఈ శాతివాచక మే యిట థలముగా న్ను త్చేక్షింప(బడినది. లా, జాత్యభావఫలో కేక కం. తగవరులు జగతి మగువల దెగటార్పరు, కాన నీదు దృప్తారాతుల్‌ మగంటిమి డిగవలనినుమీ తగభీరువులగుట యోబధరణివునరసా | 8౬

శ్రశ్ర0 కావ్యాలంకారసంగ హము ఉత్తములగు వీరులు శ్రీలను జంపరు కాంబట్టి నీ శాశవులు తమ మగతనమును దించుకొనుటకు సుమీ భీరువులగుచున్నారు ఇట ఖీరువులగుటక్షు ఫలముగాని 'మగతనమును దించుకొనుటి ఫలముగా ను[ల్పేకష్షింపంబడినది. “మగంటిమి డిగవలసిసుమీ ఆన అపురుషత్వము సిద్ధించు టకై" అని యర్థము. “అపుకుష అనునది జాత్యభావరూపము ఇవీయే యిట ఫలము “అవురుషత్వము' అని _పయోగించుటయే తెస్స “జాత్యభావమ స్పష్టముగా గోచరించును ౯. [కియాస్వరూపో శ్చేత చ. అనఘ! నృసింవా! నీఘన జయానక జాతభయానకాధిక ధ్వనులు గువోగృ్భవా[గముల| వాలం (బతిధ్వనిమేదురంబు లై తన లె దిగంత శై లములు తమ్ము నెదుర్కొను వై రకోటికన్‌ నిను శరణంబు వేండుమని నేర్పున బుద్దులు నేర్చుకై వడిన్‌ ౭౭ ఓ నరనభూపాలా నీ జయదుందుభులయొక్క భయంకర ధ్వనులు తమ .గుహలయందు. (బతిధ్వనింపంగా దిగంతపర్వతములు తమలో డా(గవళ్చు శ్యతుకోటినింగని మీరు నరసభూపాలునే శరణువేండుడని బుద్ధులునేర్పువిధమున! దనరెను. దిగంత కై లము లుపమేయము, “బుద్ధులు నేర్చుచున్నపోయన' అనుకీియా స్వరూపముపమానముగా నృుత్చేశేంపంబడినది. ఇది భావరూసము,. నిమిత్రమ ధ్వని ౧౦. క్రియా2భావస్వరూపో _శ్చేత చ భవదరిళభూమిపాలకులపావిక చెంచెతకాత్యు దుర్షళల్‌ వివరముగా వచింప వనవీధి దయామతి(బల్కనీనియ ట్లవిరళ మందనూరుతచలాచల చారుపలాళవా న్న ముల్‌ తవిలివిదుర్చు 'శౌార్యగుణధామ నృనింవానృ్ఫపాల శేఖరా ౭౮ నరసభూపాలా । నీ శ[తుకాంత యడవిలో. జెంచెతకు( దనదుర్ధళను దెలుపుచుండం (తెలివి వాపోవుచుండ) గా విని వనవీధి కనికరించి “పలుక కుండ జేయటకో” యనం దన చిగురాక్షుచేతులను విదిలించుచున్నది. (పలక వలదని యోదార్చు చున్నడి,)

పంచమాళ్వానము 611 ఇట వనవీధి యుపమేయము, “పలకకుండం జేయటకోయన' నను (టీయాఒలావరూపమగు నుపమాన ము(త్పేషీంప(బడినది, చాలనము నిమి త్తమ ౧౧. క్రియా పాతూ(శ్చేవ చ మొగముముడిం చె6 గచ్చపము ; 'మోమణజవాంచె భుజంగపుంగవుం డగముచలింపంగా వెజచె; నాదివరావాము మోర్యతోపునం 'దెగువంబ యోధింజొచ్చె, సుదతీనముకరాంక ! నృసింహభూవ! నీ జగదభినంద్య భూభరణళ క్తి కృళాభిభవంబు చేబ లన్‌. ౭౯ సీ భూభరణళ క్రి చే గలిగిన పరాభవమచే. గాశోలు నాదికూర్మము మొగము ముడు(చుకొనెను- ఆదిశేషుండు మోము నలంతిగా వంవెను. కులపర్వ ఈము కదల లేకపోయెను ఆదివరాహము వుభైైతో( దోనికొనుచు సముద్రము చూటెను. ఇట నాదికూర్మాదులు ముఖనంకోచాదులు పొందుటకు హేతువుగాని వరాభవ్యకియ హేతువుగా కుత్చేక్షింపం బడినది ౧౨. (ీయాఒఖాన పాతూ[ క్చేత చ. .నరననృనింవా! వీయళము(జం దున, (ఛానున ధాత దూంచినన్‌ సరఖసవృ త్తి నెత్తుడిగి సామ్యనిరూఢి వహింపలేమినో యరయ గురుత్వ పేతుమలినాంకనిరంకుశలోవాటంక సం కరమును జేం బెం జందుండు జగంబుమృగంబని చూచు చుండంగనస్‌,. ళ౮౦ యటవ్మ సీకి రినిం ౫౦ దునీ( (దాసునంబెట్టి తూచంగా( జం దుండు సామ్యము వహింపలేమి( గా/టోలు నెత్తుడిగి యనంగాః (దాసుకండి (కిందికీ దిగి (ఆకాశమునుండి దిగి) ఐరువువహించి సరివచ్చుటకై తన యంకరూపమగు నినుపగుండును దాల్చియుండెను దీనిని లోకము మృగమని తలంచును చం్యద్రుండంకమును ధరించుటకు హేతువుగాని సామ్యనిరూఢి వహింస లేమినో' అను [కియాఒభావము హేతువుగా నుద్చేక్షింప(బడినది ఇది “ఆఅంకటంక' అను రూపకాన్ముపాణితమై యున్నది

612 కొవ్యాలంకారసం[గవాము ౧౩8. కియాఫలో (శ్పేత చ నరనుతశార్య వై భవసవాథ ! నృసింవాధదాధినాథ ! సీ వరజయ ఖేరి భాంళృతిరవంబు దివింబరిపూర్జ మయ్యె నా నురగణికాపరంపరకు జోద్యముగా ననురూసశాయక స్థి రవరిరంభసంభమవి' శేషము. చెల్ప/గనేగు శ్రైవడిన్‌, ళం నీ జయభేరీధ్వని దేవతాన్త్రీల కనురూపనాయకపరిరంభవి శేషము దెల్చుటకు నే(గుచున్నదో యన్నట్టాకాళమున నిండెను లేరీధ్వని యాకాళమున నిండుటకు ఫలముగాని “అనురూప, . విశేషమును దెల్పుటకు నే(/గుటివఫలముగొ నుత్చేక్షింపంబడినది అన(గా (గియయేవలమగా న్ముత్చేషేంపంబడినది ౧౪. (క్రియాఒభావ ఫలో|క్చేత ఉ. గందపుంగొండవై నివము((గ మ్మెడి మౌ క్షికని క్స్‌ రితటీ చందనవాటిలో6 గనక నై కతసొం[ద్రగుహాగ్భవోవళిం "జెంది ఫణీం (దకన్యలు నృనింవహునమందయళోమరందని మ్యందము' (గోలుచుందురు విషాగ్నివహింపంగ అేమికింబలెన్‌ లీ నాగకన్యల) మలయపర్వతమునందలి త్మామపర్టీనదీకీరచందన వాటికలో! గనకపైకతసాందగుహలయందు. విషాగ్ని సహింపలేక కాంటోలు నరస భూపాలుని కీర్తి మరందమును [గోలుచుందురు యశోమరందపానమునకు ఫలముగాని 'విషాగ్నిని వహింపలేమి ఫలముగా ను(త్పేక్షీంపంబడినది విషాగ్ని వహింపలేమి అనునది [కియాఒభావరూపము ౧౫ గుణస్వరూపో శ్చేవ కం. నరసింవుభాగ్యనూచక నురచిరదృక్కోణళోణళోభ చెలంగెన్‌ శరణాగతభరణాయతి కరుదుగ సొాకారమగుదయారనమవంగన్‌. ౮కి

పంచమాళ్వాసము 618 నరసభూపాలుని దృక్కోణజశోజకోళల యుసమేయము అది సాకారమగు చయారసము. గుణన్వరూపమగు నుపమానముగా నృుక్చేషీంపంబడినది శరణాగతభరణ మను [క్రియ నిమిత్తము ౧౬. గుణాభావస్వరూపో కేవ శం. బలళశళిసారభామషలకును బొలుపుగ మితిలేనిమాడ్కి. మొలబంమై ౪౯ొ మ్యులబంమై శ్‌ 'మెడబం మై తలమునకలున య్యె నరనధరణిపుకీర్తు ల్‌. తాళి నరసభూపాలుని కీర్తులు బలరామునకు మొలబంటిగా( (వాని నల్లని వస్త్రమును గప్పుచున్నది ) జం(దునికి రొమ్ములబంటిగా (వాని కళంకమును మాపుచున్నది.) హరునకు మెడబంటిగా( (కంఠమునందలి నలుపును నడ(చు మన్నది )) సర స్వతికి( దలమునకలుగా నయ్యెను. కీర్తులు మితిలేనివి ఇటం గీర్తులుపమేయము 'మితిలేనివి' అని మితిరూప గుణాభావముసమానముగా న్యుక్సేక్షింప(బడినది. ఇట నిమి త్తమునుపా త్తము. ౧8. గుణ హేతూ(క్పేత మ. ఆరయన్‌ (శ్రీనరసింవాకీ రి చయముద్యనుగఖ్యవరోదయా కరసామ్యంబున ఛాతవై (గినిని యే కాబోలు తత్ర్రేంధవో త్కర సౌభాగ్యము, దన్మహాననరుచింగారించి భాషూవర స్థిరరూపంబయి కా సృజించె నరులన్‌ (శ్రీకంరసంకాళులన్‌. నరసభూపాలుని కీర్తి ముఖ్యవర్జోద యాకరసామ్యముచే. (ముఖమున బుట్టిన వర్ణసు [బాహ్మణవర్హము = (ావహ్మణవర్జ్ణముయొక్క పుటుకకు( గారణ ప! ణు జ! ప! టబ మైనవాండు బహవ్మూ “ముఖ్యవర్జ్ణము” అనం దెలుపు క్రీర్తి శ్వేతవ ర్జోదయమునకుం గారణ మైనది కాన బహ్మయు? గీర్రియ ముఖ్యవర్ణోదయా కరములు ) (బవ్మాపె, గినిసి కా-టోలు నాతని వాహనములగు వహంసల సాభాగ్యమును అతని యాసన మగు శ్వేతపద్మముయొక (ా కాంతిని బాధించి (బఐహ్మత్వమును వహించి శివసన్నిభు అగు నరులను సృటించెను. అనంగా నెర్హిరనుదెల్సంగా(జేసెను ఇట గీ ర్రిహంసల సౌభాగ్యమును, శ్వేతపద్మద్యుతిని గారించుటకు నరు “లను శివసన్నిభులను జేయుటకను హేతువుగాని కినియుట (కినిసియే కాంటోలు) కినుక అను గుణము హేతువుగా ను[్చేషంపబడినది.

814 కావ్యాలంకారసంగహము ౧౮. గుణాభావహేతూక్పేత కం. హరిగరిమదెగడీ నత్సథ పరిచయలంఘన మొనర్చి (భమియించు.జుమీ శ నరసింవాభూమిపాలుని యదదగుసత్కీ- ర్తి యవినయంబునంబోలెన్‌ . లౌటు నరనసభూపొలుని కీర్తి యవినయముచేత. గా(టోలు విష్ణుదేవుని గౌరవ మును (వైల్యము) దెగడి సత్పథము (ఆకాశము = సన్మార్గము) నతిికమించి తిరుగును, ఇట గీర్తి హరిగరిమను దెగడుటకును, సతృృథలంఘనమునకును క్రాత్రవుగాని *“అవినయము హేతువుగా న్ముత్చేక్షింపంబడినది “అవినయమూు అన వినయాళావము. కాన గుణాభావహేతూ చ్చేడు. ౧౯ గుణఫలో _క్చేమ శం. వడి సీకీర్తు అ(బోలెడి శడీసుం దనకందు దెలుపుగణావలసిచుమీ ! కడకడలి యెడల. (గుంకును వెడవిల్తు నిమామ యోబవిభునరసింవో ! చందుండు నీ కీర్తిని. బోలవలయునని తన మచ్చొను దెలుపుజేసీకొను టకు సుమీ పడమటి సముద్రమున మును౯గుచున్నాండు చందుండు పడమటి సమ్ముదమున ఐడుటకు ఫలముగాని *తన మచ్చను దెలపు( జేసికొనుటి ఫలముగా ను.క్పేక్షింపంబడినది ఇట “తెలుపు గుణము. అది (కుంకుటకు ఫలమ.గా ను(త్పేక్షింపంబడినది. ౨౦. గుణాభావఫలో(క్పేత చ. తెగువరియైచెలంగు భవదీయకృపాణము వై రికోటియం దగణిత దాన కేళిరతవ.య్య్యును జీవనమీదటన్నలో భగుణము లేమికింబలె విపతనృపాలుర కెల్సి జీవనం లొగిందృణవృ త్తి నిచ్చు విజయోన్నత | (శ్రీనరసింవాభూవరా రణసాహసియగు సేలడ్గము వైరులయెడ దానకేశి (వితరణ'కేళి - ఖండన శ్రీయ) రతమయ్యును, జీవనమును ([ప్రాణమును) నీయదన్న లోభగుణమ

పంచభమాళ్వాసము 616 లేకుండ.టకు( (ఈతని ఖడ్గము దానకేశిరతమే కాని జీవననమునుమా[తమీయరు దీనికి లోళభగుణము కలదు అని లోకులనుచున్నారు. ఆ య$ప్రశిష్ట లేక్సుంటకు) గాంటోలు శ్య్తురాజులకు/ దృణరూసమున జీవనము నిచ్చుచున్నది (గడ్జికజచిన వారిని( జంపరు),

ఇట శ(తురాజులకు( దృణవృ తితో జీవనమిచ్చుటకు భలముగాని లోఖళ గుణాళావము ఫలముగా న్యుత్చేషీంప(బడినది ౨౧. (దవ్యన్వరూపో _క్పేత సీ, సటలెళానొకకొంత చాలదు పొరుసషుం, జాయుధ(పొఢి యింత నలేదు; జనన మెంచినం (బదోషంబు పాలౌెట, మా టికిబుట్టినట్టి చోటి!ని-జేటు నెజీంజిన్న వాని శిన్నికగానితన బలి; ద్వేషిగన్నను నోటలుదెజచుకొనుట; పాటింవ నోరి బొబ్బాట మేవడిగాని ఘోరాజిలో బుసకొట్టుచుంట; గీ. కొదువ దనకంచుం (గమ్మలణ నుదితుండైన యల్ల నరసింహుండును బోలె ననమనమర సృమకభోర పళాపుండై. చెలంగు దొర నరనగుణవోర. యోఖయనరన ధీర! లాను “త్రాంటి నరసింహావతారమున. దనకు( గలిగిన పై కొదువలను చీర కొనుటకుదయించిన యా నరసింవు(డవో యన్నట్ణున్నావు ఆ ఇట నరనభూపాలుండు “నరసింహు(డో యన్నట్లు అనుచోట [ద్రవ్య స్వరూపో[ త్పేక్ష నరసింహవపదము (దవ్యవాచకముం.నిమి త్తము (వతాపగుణము; ౨౨. (దవ్యాభావన్వరూపో కేక సీ. పొగడొందుచదతేటి పొంచామరలు. గోసి శిరనుఅ నొజపుగా(. "తిరువువారు చవిద్రేళ్లు క ల్నళ్లాసనీరసంబులకు. దీ తో బ్రఠకంటులకావి. గోర్చుబోరూ

616 కావ్యాలంకార నంగ వము 'వేల్పుంగన్నియల శేవేళ దేశీయంపు విట్టుచేంతల గాసిపెట్టువారు అమరు నేజాజిల్లులగునని జేసితా పనుల కూర్చుము లూడ్వ-బజచువారు గీ నగుచు భవదసివిదళితయవననృపతు లహరవాము రాయిడియొనర్చ నమరపురము వాసవు(డు లే. క్రై వడి వతణలుచుండు నరనుళాటోవ. 'యోబయనర సభూప్తు] శం “స్వర్గము అవాసవముగా (వానవు(డు లేనిడిగా) నున్నది. అనుచోట (దవ్యాళావస్వరూపో తేక “రాయిడి అను [కియ నిమిత్తము ౨8. (దవ్య హేతూక్పేత కం. నరసింపవా!' యోబభూవరు నరసింవా భవద్భుజా[గనటదసిచే భూ వరిచిశరాహువుచేంబలె నరికేజోభానువింబ మపవాతమయ్యున్‌ ౯్‌ం నరనభూపాలాః నీ చేతిక త్రిచే భూమికిడిగిన రాహువుదేతవలె శు తేజోరూపమగు సూర్యవింబ మపహృతమైనది ఇట శతురేజోరూపమగు నూర్యబింబావహరణమునకు హేతువుగాని రాహువు హేతువుగా న్యుర్పేక్షింపంబడెను తేజోఒపహరణము నిమి త్రము రాహువ్వ దవ్యవాచకము. విం, (దవ్యాభావహేతూక్చేత చ స్థిరబల ! యోపభూవరునృసించా! భవన్నవకీ ర్తి భూనభోం తరములనిండ( ద(దుచివిళానమ.లోన విలీనమౌ సుధా శరనిధి లేమి చేబలెం (బశాంత నిరంతరతావకాశయాం తరసుఖవానమంభె మ.రచానవభంజన్తు! జెల్లికాలమున్‌ .

పంచమాళ్వాసము 617 నరసభూపాలా నీకీర్తి భూమ్యాకాళముల నిండ(గా నా కాంతిసమూ వాములో దాంగినదగుటచే నమృతసము దము లేకుండటచే( గాంలోలు థ్రీమవి విష్ణువు నీ హృదయమున వసించెను ్రీ మవావిన్షవు సరనభూపాలుని వృదయముక వసించుటకు హేతువు గాని యమృతసము దాభావము హేశువుగా నుర్చేక్షింపబడినది. అమృత ౨౫ (దవ్యఫలో _క్చేత సీ, న ?ందరుండవయి రంజిలు నీ కుచితంబుగాంగ నీ

• శాజీతకీర్థి యభ్రిగజరాజయి యున్మ్కిక60గాదె కారకా రాజక రాంబుశీకర వరంవకలుఎ 'దెలిమబ్భుజల్లులుం చేజముతో ధరిచె నదలీమకరాంక న నించాళూవరా ! నీవు రాజేఎదుండవు నీ కీర్తి నీ జుం దత్వమున కుచిశముగొ నైరావత మగుటకుం గాంటోలు నక్ష(తరూపళీకర సమూహమును దెల్లముబ్బులరూపమగు చామరములను ధరించెను, కీర్తి తారకశీకరసమూహమును దెలిమబ్బుచామరములను వహించుటకు ఫలముగాని * యై5ావతమగుట * ఫంముగా ను_శ్ప్చేక్షింపంబడినది ఐరావతము (ద్రవ్యము ౨౬+ [దవ్యాభావ ఫలోక్చేత చ. తనరు నసంఖ్యవాజిగజదారుణమై తగు నాదు. మోల నేం జెనిమిది వైంధ వేళముల నీడుగందాల్చుట యొట్లటంచు నా కినుక నభంబులేకునికికన్‌ ఐలె (శ్రీ నరసింవు ్రైషతవా హిని యనిలోన నింగశెగయించు నుదంచిత రేణుపుంజముల్‌ , నరనభూపాలుని వైన్య మసంఖ్యవాజిగణములు గలిగియుండుటలే నాకాళము నాముందేండుగుజ్జములను, ( సూర్యాశ్వములు) ఎనిమిది యేనుంగులను (దిగ్గజములు) దాల్చుట యెట్లు? అని యా యాకాళమును లేకుండ( జేయుటకు గాటోల ధూళిని నింగికి విసరుచున్నది, ఇట సైన్యము ధూళిని నాకాళమున కెగయ/జేయటకు ఫలముగాని -నళోఒభావము ఫలముగా ను_క్పేక్షింపంబడినది. ఇది (దవ్యాభావము

818 కావ్యాలంకార నంగ హము ఇచ్చట నీ విమర్శమును దెలియవలెను - ఉఊక్చేక్షయందు( (వికృత మ,పకృతధర్మసంబంధమును బట్టి య(ప్రకృతముగా( దాదాత్మ్య సంభావన. చేయ(బడునని చెవ్పితిమి స్వరూవో(క్పేకయందు మ్మాతమే (పక కొపకృ తములు వివిక్తముగా నగపడును ఎట్ల “నీవా నరసింహుండవో ” అన్నట్లున్నావు నీవు ప్రకృతము నరసింహుడు ఆపకృతము, కాని 'హేతుఫలో_క్పేక్షలలో హీేతువుగాని దానిని హేతువుగా ఫలముగాని దానిని ఫలముగా, న్యుళ్చేక్షించు చున్నాము అట న్యపకృతమన(గా, నుపమానముండనే యుండదు ఎట్లన( బై లవ్య్మములలోని జాతిహేత్తూ క్పేషకోదాహరణమున “” కళంకకాంతి నరస. ళూపాలుని కీర్తిచే నదంగంగా ముల్లోకముల మందస్మితమును హేతువుగా! జెప్పినాండు.” ఇట [బకృతము కళంకమడ(గుటః అపక ఎతములేదు. అనంగా నుప మానములేదు జాతిఫలో|కేకోదాహరణమగు ” భుజమధ్యము విశాలమగుట ఫలము ఇయలక్ష్మీకీ రంగస్థలము కావలసి కాటోలు నవంగా థలముగాని దాని ఫలమునుగా. జెప్పెను భుజమధ్యము విశాలమగుట (పకృతము అపకృతము చెప్పంబడలేదు కాన” బకృతమ.న క (ప్రకృతతాదాత్మ్య సంభావన ముల్చేక్ష” అను లక్షణ మెట్లు సరిపోవును? అన్నచో వినుండు హేతుఫలో (శ్చేశోదాహరణములలో. గూడ(దాదాత్మ్య సంభావన మే యుండవలెశు ఎట్టన సరసభూపాలుని కీర్రిచే నడంగిన కళంకమును (డిలోకీమందస్మి కముచే నడి(గిన కళంకముగా( దాదాత్మ్య్యంనంభావన చేయవలెను ఇను స్వభావసీద్ధముగా విశాలతను టొందిన భుజమధ్యమును జయలక్ష్మీరంగస్థలార్థముగా విళశాలతను బొండిన భుజమధ్యమ.గా( దాదాత్మ్య సంభావన సేయవలెను ఈ హేతుఫలా[క్పేతోదా హరణములలో( గూడం బైవిధముగా ననంగా వ్వరూప్కేశ్చేక్షలోవలె రెండు విధములగు శళంకములకును రెండు విధములగు విశాలతలకును దప్పక తాదాత్మ్యము చెప్పుకొనవలెను ఇందపకృతమాక్షేపస్యము లింపతీవ తమో౭౬ంగాని వర్షతీవాంజనం నభః _ (తమస్సు శరీర ములను బూయుచున్నట్టున్నది + ఆకాశము చీకటిని వర్షించుచున్నట్టున్నది ) &ఇట( దమోవ్యాపనరూపమగు ధర్మము తమోలేపనమగా నుశ్పేక్షీయ బడుచున్నది ఇస్తే పినష్టివ తరంగా గై స్సృముదః 'భఛేనచఠదనం తదాదాయ కరైరిందు ర్లింపతీవ దిగంగనాః నము[దుండు ఫేనతందనమును డరంగా గముళదే నూజచున్నట్టున్నాండు. చందుడు దానినింగొని దిగంగ నలక ఉాతపమచున్నట్టున్నాణ

పంచమాళ్వాసము 619

ఇట. (బేరణమే (ఫేన పేరణము) వేషణముగాంగరవ్యాపన మే దిగంగనా' లేపనముగా న్యుక్పేక్షింపంబడుచున్నది. అయికే వ్యాపన (| వేరణాది వదములు, లేవే యనవచ్చును ఉక్పేత యధ్యవసాయగర్భము గాన నతిశయో క్రియందు. వలెనే విషయనిగరణము (ఉప మేయము గానరాకుంట) సంభవించునని (గషాంవ వలెను

మరియు ను కృేక్షాలతణపద్యమున “* గుణ[కియాదియోగముజే ” అని (వకృతమున క _పకృత తాదాత్మ్య్యసంభావన సేయటలో గుణ[కియాది నిమిత్తము లుండవలెకని చెప్పితిమి ఉదాహరణములందు గుణ(కియానిమి త్తములు మా తమే: చూపితిమి ఆదిళబ్దమ.చే (గ్రాహ్యమగునదేమి ? అని శంక గలుగుచున్నదిగదా! గుణ్యకియానిమిత్తము మా్యతమేకాక గుణాభావనిమిత్తము [కియాఒభావ నిమిత్త మొగూడ నాక్కాక్కచోట నుండును ఎట్టన

మనసి సంతమివ (నీయమీక్షితుఈనయనయోఃస్పృహయాంతరు పేత యోః

(గవాణళ క్రిరభూరిదమీయయోరపి న నమ్ముఖవస్తుని వాస్తుని

(దమయంతికి) తనహృదయగత _ (వియనిం జూచుటకొ యన్నట్లు మనస్సున (బవేశించిన కన్నులకు సమ్ముఖమునందలి వస్తువుయొక్క (గహణ శక్రి నళించెను,

ఇట హృదయగత (పియునిం జూచుటకు నేత్రములు లోపల( (బవేశించి నట్టుర్చేక్షీంచుటకు బావ్యావస్తు [గహణళ క్యభావము నిమిత్తము (గుణాభానము నిమిత్తము )

వకంససీలాఎబురుహేణ కిం దృళా విరోకమానే విమసీబభూవశతు:

అపి (శతీ దర్శనస క్తచేతసాం న కేన కే షృవవతుర్శృగీదృళాం,

కర్ణావతంసమగు నల్లకలువ యను కంటితో. జూచుచున్ననేమో! చెవులు గూడా వి మనస్కములు (మనస్సులేనివి) అయినవి కావుననే దర్శనాసక్తలగు నా యవతులకు నేమియు వినబడలేదు

ఇట (శో తేంద్రియగతమగు విలోకనైక్నాగతను నుక్పేషించుటయందు (శవణ(కియాఒభావము నిమిత్తము

ఇంకను నీ నిమిత్త మొక్కొక్కటియేకాక సముచ్చయముగాంగూడా ననంగా( బెక్కునిమి త్తములొక్కయెడలనే కానంబడును ఎట్లన,

అవెమి హంసావళయో వలవో స్వత్కీరి మూ క్రేళ్చపలాః పులాకాః

ఉడ్డీయ యుక్తం పతితాస్సఏవంక్షీవేళంత పూరం కరితః ప్పవంశే,

తెల్లని హంసలను నీ క్షీ ర్రిపులాకలుగా( (శకలములు) దలంతును, ఏలన్క నవి గిరినదులందు(ఐడి తేలియాడుచున్నవి,

€420 కావ్యాలంకార సం[గ్రహము హంసలను శీ ర్రిపులాకలుగా( దలంచుటలో ధావళ శగుణమును సీటిపైం దేలియాడుట యను [కియయును (గుణ్యకియలు రెండును) నిమి త్తములయ్యెను. ఇట్లే గుణాభావ (కీయాఖావములును నొక్కాక్క-చో నిమిత్తములు గావచ్చును ఒకొ్కక్కచో జాతి దవ్యములును గూడ నిమిత్రములగును ఎట్టన టోఐస్సత్యత వితరిష్యతి భాగ్యలభ్యసౌ భాగ్యకార్మణమయీముపదాంగిరిస్తే తద్ద్విపదీప ఇవ దీ ప్రిభిరోషధీనాం చూడామిళజ్ఞలద కజ్టలద ర్శసీయః ఇట దోణాచలమును దీపముగా ను జ్చేక్ష్షించుటలో ద్మత్పరూఢములైన యోవధిదీప్తులును దానిపైం/గల జలదకజ్జలమును నిమిత్తము దీప్తి కజ్జల పదములు జాతివాచకములు కావున జాతివాచకముగూడా నిమిత్తము “గావచ్చును నిళాసు మూర్ధ్ని సృురతా యత్సౌధో రాజతీందునా థ్రీకంరో భ కరశార్థం సన్నిధానం భజన్నివ. ర్యాతులందు శిరస్సున వెలు(గుచున్న చంగదునితో నా ( వాణాసురుని ) శ్రాధము భ క్రరతణార్థము (శ్రీకంకుండు సన్నిధియం దున్నట్టున్నది. ఇట వాణాసురసొధమును శివుండుగా న్యుతేశ్షించుటకు శిరస్సున వెలుగు చున్న అ చం[దుడు ? నిమిత్తము చందుండు (దవ్యవాచకము. కావున గ.ణ (కీయలేకాక గుణాభావ, [కియాభావములును నిమిత్త ములుగొ. నుండవచ్చును. అవి నముచ్చయరూవమునంగూడ నుండవచ్చును మరియు నిమిత్తము గుణ్యకియారూపముననేకాక జాతి దవ్య రూపమున గూడ నుండవచ్చును. ఇదంతయు ' ఆది” పదముచే [గావ్యము. శం, ధర వాచ్యోక్పేవ కుదా వారణము లివి గొన్ని కడమ యన్యకృతులయం దరయః/గ6దగు; గమ్యోక్పే త రచింప6(గ లేదు నేర్చుచాలమి నిందున్‌. వ! గమ్మో_శ్చేష కుదాహరణము నిత్తుము ; కనుండు శం. చెలికాడ నీదు డెందము నెలవగుటం 'బెక్కుమంది నెల(శలకందా చెలి తన్నిముడ్చుకొనని-_ చ్బలుః తనలేమేని నతికృళంబొనరించున్‌.

పంచమాళ్వానము 621

“తన్నిముడ్చుటకోయన” అని యన్నచో వాచ్యమగును అది లేమిని. గమ్య కావ్య పకాశకారు(డు దీనిని వ్యంగ్యో[త్సేవగానే యుదాహరించెను

గ మ్యో(క్పేషా, వ్యంగ్యో[క్చేక్షల భేదమును జితమీమాంసాకారుండు దెలివిన దానిని ద్వితీయాళ్వాసమున ౧౨౪ పద్మము (క్రింద వాయంబడినది... చూచుకొనవలెను.

౧౪9౪, అతిశయోా క్తి కం" ఉసమేయ మింత తడవక

యుపమానమె నుడువ నతిశయో క్తి కవిమవో

నీపణో క్తి మూలమై తగు

నపరిమిత(పౌఢి నదియు నై దువిధములై. గల

ఉపమేయము నధఃకరించి యనంగా విషయనిగరణముసేసి యువమాన మును మాతమే *ేదెప్పుట నతిశయోక్తి అది కవిపౌఢో క్రిపధానము. (కవిమవోనిపుణో క్ని మూలము. ఆది పంచవిధము

విషయనిగరణమన విషయమును జెప్పకుండుటగాదు విషయమును నథః కరించుట మామే “విషయస్యాఒనుపాదానేఒప్యుపొదానేఒపినూరయః అథః కరణమ్మా లేణ నిగీర్జ్ణత్వం (పచకశే” (విషయమును జెవ్పినగు జెప్పకున్నను నన(గా (ఐయోగించినను (బియోగింవకున్నను నధఃకరించుటవలననే నిగీర్జ త్వము (నిగరణము) సిద్ధించును అన(గా విషయనిగరణమన విషయమునకు (ఊఉపమేయమ.నకు) విషయిచే (ఉపమానముచే) అపకర్షమును దోంపజేయుట. ఇట్టి విషయనిగర ణము(క్సేవమయందును, నతిళశయో క్రియందునుగూడ నుండును. ఎట్టన, * ముఖమునకు జందు(డని శంకించుచున్నాను.” అనుతో విషయమగు (సాటిలేని ముఖమునకు విషయియగు చందునిచే న్యూనత్వ తోంచయచున్నది ఈ న్యూనత్వము “ళంకించుచున్నాను అనుదానిదే గలుగుచున్నది చందు డిది" అన్నపు డతిళయో క్రిలోంగూడ విషయమగు ముఖమునకు విషయియగుచం[దు నిచే న్యూనత్వము తోంచుచున్నడి ఎట్టన విషయిని మాత్రమే (గహించి విషయ మును (గహింపకథ:ఃకరించెను పైని విషయము (గహింప,బడినను “శంకించు చున్నాను అను పదముచే న్యూనత్వము సంభవించుచున్నది.

కావున న్ముక్చేతయందును నతిశయో క్రియందును విషయాధఃకరణము సమానమే. రెండును నధ్యవసాయగర్భములే (వకృతితో న(వకృతమున కలేదృపతిపత్సియే రెంటియందును గలుగును. అట్లయినచో భేద మేమనవచ్చును. వినుండు ఉక్పేతలో నధ్యవసాయము సాధ్యము ఆతిశయో కిలో నధ్యవ సాయము సిద్ధము అన(గా న్ముక్పేవషయందు ము.ఖమునుజూచి “నూనంచందజి

శిఫ్టల కావ్యాలంకారసం[గ వము (ఐబహుకః చం(దుండే యమియు*డును.) అనుచో విషయి (ఉపమానము అని శ్చితముగా నిర్దేశింపంబడుటచే నధ్యవసాయము సాధ్యము. అనంగా నిట విషయము విషయిగా సిశ్చృయింపంబడలేదు అతిశయో కిలో (చం్యదోఒయం) విషయము విషయిగా నిశ్చయింపంబడ.టవలన నధ్యవసాయము సిద్దము, గి పరంగ పంబంధమందనంబంధమనంగ మజి యసంబంధమందు సంబంధమన (గ 'ఖేదమందు నఖీద; మఖేదఖీద భావమ.ను; గార్భ హేతువిపర ట్రయమును ౯8 సంబంధమున్నను లేకున్నట్టు చెప్పుట, నంబంధములేకుణ్న చెప్పుట, భేదమున్నను లేనట్టుచెప్పుట, భేదములేకున్నను నున్నట్టుచెప్పట కార్యకారణ భావముయొక్క విపర్యయము (తలకిందులు) చెప్పటయ: యిక యోక్రి పంచవిధము. ౧. సంబంభాసంబంధాతిశ యో క్రి ళ్ళ మ, అలఘు (పౌఢిమ్త నీదు చానవిభవం జాలించి యాలించిని చృలు చానన్ఫురణంబడం గ నురథూజ శేణికిం; గల్లెనా బలి ద్వారణగండళాషకలన పత్య (గలగ్నాధికో జ్ఞ్రలచానంబొక వేళంగల్లు, నరసజాపాల చూడామణీ ౯౮ నీ దానవై భవమును విని కల్పవృతములకు డానవై భవ మడంగెను ఓక వేళ గలిగినను నై రావతము దన గండస్థలమును దాచుకొనుటచే నంటుకొన్న “చానమే (మదము) కలుగును కల్పవృతము-కు దానసంబంధమున్నను (దానముగలిగి యున్నను) నసం బంధము వర్ణింప(బడినది కం సుదతీ ; అనువణంబును నెదుగుకొనుచువచ్చు నీదునీ చన్గవ న్‌! య్యది చాలినంత దేశము త్వదీయకరలతల నడిమిభాగమునందున్‌ ? చనుంగవకు వలసినంత పదేళశమున్నను లేనట్టు వర్ణింపబడినది ఇదియు -'సంబంధాసంబంధాతిశయో క్రియే.

వంచమాళ్వాసము 629 త ఆనంబంధనసంబంధాతిశ యో శి ఉ చందన్నళె లసానువులం జాలంజెలంగు భుజంగబాలికా బృందము ,శ్రీనరనింవావిభు. జేర్కొనిపొడం దదీయగానని మ్యందములాను వేడ్క బెరయంగం గురంగతురంగ మే/గమిన్‌ మందగతి వనంగములు మానవు దతిణగంధవావాముల్‌ . మలయపర్వతసా మవులండు నాగకన్యలు నరనభూపాలునిం గూర్చిపాడు చుండ(గా నా గొనరసము (దాగు కోరికతో, దన వాహనమైన కురంగము నడవ” కుటవలన దక్షిణమారుతము మెల్లగా నడచుచుండెను. కురంగములకు నాగకన్యల గానరసము (దాగుకోరికి లేకున్నను నున్నట్లు చెప్పంబడినది. కాన నసంబంధసంబంధాతిశయో క్రి 8. భీదాభేదాలతిళయో క్తి కం అగునొకటి కర్ణ భూపణ ; గ్‌ మగునొక్కటి కర్ణవై 6 ; వారిచందనపుం జిగురును నీచేంజిగురును బొగడొందుట కిది యె భేదము , నృసింవానృపా + ౧౦౦ వహరిచందనపల్స్లవము కర్ణభూషణము నీ హన్త్వపల్టవము కర్ణవెరి ఇదియే భేదము అనిభావము, ఇట గర్జడ్వయమునకు భేదమున్నను నభేదము చెప్పబడినది (శ్లేషచే) దీనికి మూలమిది వల్టివతః కల్పతరో రేవ వికేవః కరన్య తే వీరః భూవయతి కర్ట మేకం పరస్తు కర్ణం తిరస్కురు శే, అను క్లోకమునకు( వై పద్య మనునాదము. ఈళ్లోకమును వ్యతిరేకాలం కారమున కదాహరణముగా. గువలయానందకర్త యిచ్చియున్నాండు ఇది యిట నుదాహరణార్హము గాదు ఈ కిందిపద్య ముదాహరణీయము చ. విలసిలు బావియొండు వినువీధిని , నాపయి. బై డిమెట్టలో మలంచిన యిం[దనీలమయమార్గము[గాలు( + దద్యగమందు వ ర్తిలును గిరిద్వయం ; బది సుకృజ్ఞనగమ్యము చందనాంక ; మా న్టలనముకేగ లభ్య మమృతంబు సుధానిధియుంట( జెంగటన్‌.

రడి4 కొవ్యాలంకార సం[గహము మధ్యభాగమందలినాఖి,వకులు,వానిలో నున్న నూంగారు స్తనములు చందన లేపము అధరామృతము, ముఖము అను (పకృతములు చెప్పంబడక వానితో సంబంధించిన య్యపకృతములు మాతమే చెప్పంబడినవి. వాస్తవముగా (బకృతాప్రకృళములకు భేదమున్నను గవి(ప్రొఢో క్రిచేం (ఐక్కతము వెప్పంబడక తద భేదముగా న్యపకృతమే చెవ్వబడినది. దీనిని. గువలయానందకారుడు రూప కాంతిశ యో క్రియనెను ఈ భేదమున విషయనిగరణము చేయబడును వీని నాంగ్లమున “ది ౧€01౧100022912 అందురు. ౪. అభేదఖేదాతిశ యోజక్తి సీ. అమృతమూ ర్తికిం గళంకావా_ప్రియొట్లని మిహికాంశకుని(. గళంకరహితుం-జేయ లోక బాంధ వునకుగాకార మెట్లని భాన.(బార్వణశీతఖాను చేయం మృత్యుంజయున కేల మెడచుట్టు విసమని గరళకంరుని సితకంరు.-బేయ' దలపోయ నుఅ.వైన చాతకీమాలివ్య మనుచితంబని ఘనునమలు( జేయ గీ మహితభవదీయనత్కీ _ర్రి మధురవిధుర వక మగు (ఎహ్మానృష్టి నతి(కమించి కమలజాండకరండంబు.6 గడచి వెడలి వై రిగజసింవ 1 ఊచూబయన్గారసింవా ! ౧౦౧ అభేదమున్నను భేదము చెవ్పినచో నది అభేదలేదాతిళయోోక్తి యన బడును. నరసరాజు కీర్తి (బహ్మసృవ్చి కన్న భిన్నముగాకున్నను భిన్నవయు నట్టు (ఆతి కమించి. ..ళడచివెడలె) వర్ణింపబడినది. కానీ క్షిష్టముగానున్నది ) ఈ కింది పద్య ముదాహరణీయము, కంగఆ యందం బా చందం బాయా నెజజాఐతనము లామాటతనం వేయడంగన మా సుందరి యాయజు సామాన్య సృష్టి యగునే తలంవన్‌ ? లోకములోని యితర స్త్రీల సృవ్హికిని ఆ నుందరి నృన్టికిని భేదము లేకున్నను భేదమున్నట్లు చెప్పబడినది.

[40] పంచమాళ్వానము 625 మనము లోకములో గొంచెము విలతణముగా నున్నవానిని. గూర్చి “వాని తరవో వేటు వాని కథ వేలు అని యీ విధముగా వేలు వేణు అని. చెప్పదుము ఈ ఖేదములో నానిధముగా( జెప్పవలెను. (పకాళకారుండు. “పకృతస్య యదన్యత్వర్థి అని యీ భేదమునకు లవణము చెప్పెను పై పద్యమున “వకృతస్య యదన్యత్వం అను లక్షణము క్లిష్టముగాల బట్టును యం కార్యకారణవివర్యయరూపాతిశ యో శ్రీ సీ. వెస నీపళాపాగ్ని దెనలంబర్వకమున్నె పొరయు ఇా(తవరాజపురవరంబు లలపురంబుల ధూమమగ్గలింపకమున్నె 'వ్రబలు వైరిక శత ళలాష్పవితతు లలజలంబలులు ధా లినవఘళింపకమున్నె (శేళ్ళుబ్బు వారి యశీ ర్రిపంళ మొపంకసంళరంబంకురింపకమున్నె పొడముననత్కీ- _ర్రిపుండరీకో గీ. మవీర! కవిబుధళుకపికనినవానిరత ఫలితసురుచిరనుర తకుపటిమఘటశన కలితకరత లకుసుమితకరబనీకర గరిమ్మ మనుపోచిరాజోఐబఘనునృసింవా 1 ౧౦౨ నీ పతాపాగ్ని దెనల( (బా(కకమున్నే శతురాజపత్రనములు పొగ లెక్తును ఆ ధూమమతిశయింపకమున్నే శతురాజుల భార్యలకు, గన్నిహ్మారును. అ సీరు నేలపై. ఐడకముందే నేల (వారి) యవకీర్తి బురదతో నిండును బురద యేర్పడకముందే నీ క్రీర్తి పుండరీకము మొలచును. అగ్న్యాదులు కారణములు, ధూమాదులు కార్యములు, కారణము పూర్వభావి కార్యము త్రరభావి. కాని యిట గారణములకన్న( గార్యములు ముందు జరిగినట్లు కవి [పొఢో క్తిచే వర్చింప(బడినది. అతీశయో క్యృలంకారమునకు “వ్యక్తో క్రి యనియు వేరొక పేరు. ఇదిలేని యలింకారముండదు ఉపమాలంకారమున( గూడ నతిశయో కి యుండును, “ముఖము చందునివలె నున్నది” అన్నపుడు చం్చదునివలె నిజముగానున్నదా ? లేదు అతిశయము సేసి చెప్పుచున్నాము. కాన నతిశయో క్రి గర్భితమైయున్నడి:

626 కావ్యాలంకారసం | గహము ఎల్బియలంకారములకును నతిశయో కిమూలమని మమ్మటాదులును ఉపమాలం శారము మూలమని వామనాదులును చెప్పురురు. ఇది సర్వలంకార వీజభూశము, మటియును "శ్లేషః వుస్ణాతిసాభాగ్యం _పాయోవక్రో క్రిమ స్థితం తఅశుగా సర్వాలంకారములందును నున్న సౌభాగ్యమును శ్లేష పోషించును అని యున్నది కాన శ్లేషస్పర్శచే సర్వాలంకారములకును సౌందర్యము హెతృును. దీనికాంగ్లమున “17౧0690016 అని పేరు ౧౭. నహోకి కం. నిపుణత ముఖ్యాన్వితమౌ నువమేయంబును సవోర్థ యోగా న్వితమౌ నువమానంబును బేరసిన6 (బపంఛితంబగుపహో క్షి రహినెట్లన్నన్‌ ౧౦|| ఉఊఉపయేయమునకు (క్రియతో) ముఖ్యాన్వయమును (శబ్దార్యయమ] ఉపమానమునకు సవోర్థనసంబంధముతో నముఖ్యాన్వయమును (ఆర్థాన్యయము) గలిగినయెడల నవో క్రి మజీయు నుపషమాలంకారమున నుప మేయోపమానముల (ప్రాకరణిక్నాపాకరణికములు వమటియు నందలి యొపమ్యము ప్రసిద్ధము సహో క్ర్యలంకారమున నుపమానోపమేయములు. రెండును _బాకరణికమరే ఇందలి యౌపమ్యము కల్పితము ఈ సహో_క్రి కార్యకారణవిపర్యయ ఈూపమగు నతిశయోక్రియమే మూలముగాంగలది. అప్పుడే యది చారుత్వ హేశువు నీ. నానారిభఖూనాథనేనాతతులతో నె కటకముల్‌ దూబు నీవటపారవము ఫేతారిజాళకాసువాతావళులతో నె దివిశేగు నీచమూభవరజంబు పీరాతివీరారిఘోరాంకములతో నె వడంకు నీక రతలోజ్జ్వలకృపాణ మస్తారిమస్తా గవిస్తారములతో నె నతి(జందు. వావకోన్నతళశరాన గి మహితనృవపరాజ్యల మ్మీమృగా&తో నె వేడ్కనినుం తెందు సం(గ్రామవిజయలత్కీ అనఘశరపోచిరాజనంశాబ్టీచం ద. నవరనుతాటోవ యోబయనరనభఖూవ |!

పంచమా ళ్వా సము 6వ? పటవారవము కారణము సేనావతులు కటకముల దూజుట కార్యము ; చమూరజము కారణము, అసువాతములు దివికేగుట కార్యము. కృపాణము కార ణము కాతవాంగములు కంవించుట కార్యము శరాసనము కారణము; అరి మస్తకనతి కార్యము, కారణకార్యములకు. బౌర్యావర్య్మము లోకమున (ఐసీ ద్ధము, అయినను నిట నతిశయోక్తిచే సమ శాలికత్వము. చెప్పబడినది ఇటం (ఐథమాంతములగు వటవారవాదులు క్రియలతో ముఖ్యాన్వయ మును (సాషా చృాబ్బాన్వయము) సేనాపతులు మొదలగు పదములు (తృతీయాంతములు)సవాోర్థ సంబంధముతో నార్ధాన్వయమ.ను బౌందుచున్నవి. శ్రేషలి త్తి కాలేదాధ్యవసాయమూలకమగు సమోక్తియుం గలదు ఎట్లన (క్రముదదశై స్సవా విఘటంతే చృకవాకమిథునాస్తో, చ్మకవాక మిధు నములు కుమువదదళములతో విఘటనమును (వియోగము-విచ్చుటను) బొందు చున్నవి. ఇట విఘటనము అను వదము శ్రిన్ట్వము. రెండర్థములకును నభఖేదా ధ్యవసాయము శ్రేషభిత్తిక యన శ్రేషమూలముగా. గలది ఈ సహో కి మాలారూపముగ! గూడ6 గలదు. [ఉత్షిపం సవా కౌశికస్యపులకైః ; స్సార్ధం ముఖభైర్నామితం భూపానాం జనికస్య సంశయధియా సార్ధం సమాస్పాలితం వై దేహ్యా మనసా నమం తదరధునాకృష్ణం తతోళార్గవ [పౌఢాహంకృతికంద శేన చ సమం భగ్నంతదైైళం ధనుః, విశ్వామ్మితుని పులకలతోంగూడ నెత్తంబడినట్టియు, రాజుల ముఖములతో, గూడ వంపంబడినట్టియు. జనకుని సంశ యబుద్ధితోం గూడ నాస్ఫాలిత మైనట్టియు. సీతాదేవి మనన్సుతోంగూడ నాకర్షింప బడినట్టియు. పరశురాముని యహంకారాంకురముతో. గూడ నా శివధనుస్సు భగ్నమయ్యెను. ౧౪ వినోక్క్తి కం. నంబంధిాసి మజఖియొక సంబంధికిజారుతయునచా రుతయుం, శౌ _ప్తంబుగ( (బజ్జధికుల ము తంబున నడియగు వినో క్షి ధర నెట్లన్నన్‌. ౧౦౫ ఒకదానిని. ద్యబించుటవలన వేటాకది సుందరముగా(గాని యసుందర ముగా గాని యుండునట్టు చెన్పినచో వినోక్రి.

ఉం కావ్యాలంకారసం[గ్రహము ఉ. [కూరత లేనిచూపు, చెలళొన్నవికారములేనిరూ పవాం కారము లేనియేపు, కలకాలము వేసటలేని ప్రాపు, సం (్రేరతయం త్రమీనతను భేదమునన్‌ సరిలేని తూపు, ని బ్రారుణినీ కెపాలు ఎగుణధామ! నృసింవానృపాల శీఖరా! ౧౦౬ కూ౦రత్వాదులులేని చూపు మొదలగునవి సుందరములుగా వర్జింపవిడినవి కం. కవిలేని రాజకీర్తియు, రవిలేనినభంబు, రూపరసభావములం జవిలేని భామపొందును, రవలేని విభూషణంబురహి నరసింవో! ౧౦౩ కవి మొదలగు లేని రాజు కీర్తి మొదలగునవి యసుందరములు ఈ వినోక్తి సహో క్రికి (బతిద్వంద్వి. ౧౫. సమాసొోక్తి కం. (వకృతము విశీషణంబులు సకలంబును సామ్యధరశ్చపహితములై. య (వక బ్రతముం దలంపింపంగనది య కృతిసమాసో కి యయ్యె నదియెట్లన్నన్‌. ౧౦౮౯ జూట్‌ గా (వకృతముయొక్క విశేషణముల సామ్యమునుబట్టి యపకృతార్శ్మమ దోంచునేని నది సమాసోక్తి. కం, కలకంరరుతుల(బిలుచును, ఫలను.ల6 జవింజూడుండనుచు( బదములఅంబెన6గున్‌ , బలమలజిపల చుభవ (దిపు లలనాతతింగాంచి వింధ్యలతలు నృసింహ ణి ౧౦౯ వింధ్యపర్వతమునందున్న లతలు పరుగిడుచున్న నీ ళతుకాంతలను జూచి కలకంరరుతుల( బిలుచును (తమపై గూర్చున్న కలకంరములయొక్క రుతము లతో బిలుచును.) తమ ఫలములను జవింజూడుండనుచుం వఐదములకడ్డము పడీ పెన(గులాడునుో ఇట "కలకంరరుతుల. బీలుచును; ఫలముల జవింజూడుండనుచు( ఐద ముల బెన(గున్‌” అను నెడ నచేతనములగు లతలయందు( జేతనధర్మ మారో

పంచమాళ్వానము 629 వేంప(బడినది దానిచే నవపకృతమగు పుజ్యస్త్రీజనములాతిధ్యమిచ్చుట కై తి మాలుచున్న వృతాంతము దోచుచున్నది.

ఈ సమాసో క్రిలో నప్రస్తుత వృత్తాంత (వ్యవవిర) సమారోపముండును అడియే జీవితము అన(గాం జారుతా హేతువు అఆదిలేకున్న సమాసో క్రియేలేదు.

సమాసోక్రియం ద్యపస్తుతవ్యవవిరనమారోపసమును రూపకమున వ్యప్రస్తుతరూవ సమారోవమును నుండును ఎట్టన, “కలకంఠరుతుల* అను వై పద్యమున నప్రన్తుత వ్యవవోర సమారోపమును జూపితిమి, ఇది సమాసో కి “ముఖము చం[దబింబము అను రూపకమున ముఖమున జందబింబత్వ మే యూరోపింప(బడుచున్నది పైదానియందువలె వ్యవవోరనమారోపము లేదు. అపస్తుతరూపమే యూరోపింప(బడినది.

ఈవిశేషణము శ్రష్టముగా సాధారణముగా ((పస్తుతా(పస్తుతసాధారణము) నుండ వచ్చును. *కలకంరరుతులి ఇత్యాదిస్థలమున శ్లీష్టము. సాధారణమున (శీంది దుదాహరణము

చ. చను(గవ తాండవింప జడ సళ్ళంగ, నూంగంగ ముత్రెపున్‌నరుల్‌, కనకపు(గమ్మలాడ( జెవులన్‌ మిజుమిట్లుగణ జెమ్మగిల్ల నా

ననముం గర(ప్రవోరము లౌనర్చుచు మిక్కిలి యూర్చుకొంచు ని

వ్వనిత కరంగు(; గందుకమ భాగ్యమనంగను నీదెపో ! థ్రువిన్‌

ఇట విశేషణములచే( బురుషాయిత(ప్రష్తక్టయగు నాయికావృత్తాంతము దోంచుచున్నది.

ఈ నమారోపము. నాలుగు విధములు. ౧ లఅౌకికవస్తువునందు అౌకిక వస్తుసమారోపము ౨ _లౌకికవస్తువునందు శాక్తియనస్తుసమారోపము గ్‌! శా న్రీయవస్తువునందు శాస్త్రీయవస్తుశమారో పము, క్‌ కాస్త్రీయవస్తువునందు లౌకికవస్తుసమారోపము కావ్యములందు లౌకికవస్తువునందు లౌకికవస్తు సమా రోపమే హృద్యమగుట మిగిలినవికామి నని యుదావరింపబడవయ్యెను. వలసినచో (వికాపర్ముదీయమున, అూచుకొనవలెను.

సమాసో క్షిదోమము

సమాసో క్తియందు శ్రీష్ట సాధారణ, విశేషణములవలననే వా_గూపముగా( జెప్పంబడకున్నను నౌపమ్యము స్ఫురించును. అట్టిచోవ్యాగూపముగా నౌపమ్యమును వచించుట యపుష్టి లేక పునరు క్రియను దోషమగును. ఎట్టన

స్పృళతి తిగ్మరుచౌ కకుభః క ర్రేర్జయితయేవ విజ్భంభితతాపయా

అతనుమానపరిిగహయా స్టితం ,రుచిరయా చిరయాయిదిన్నశియా.

480 కావ్యాలంకారసం[గవాము సూర్యుడు దన కరములచే దిక్కులను స్పృశింప(గా (గిమ్మదివసథ్రీ వాపము విజఖృంభింప నధికమైన మానమును [గహించిన దయితవలెనయ్యెను. ఇట తిగ్మరుచి శబ్దముచే నాయకత్వమును “దిక్కులు అను శబ్దముచే నాయికాత్వమున గోచరించినట్లు “గీిష్మదివస క శబ్దముచే( (బతినాయికాత్వము గోచరించుచునే యున్నది అనంా గ్రీష్మదివసథ్రీ [పతినాయికవలె నున్నదని వ్య క్రమగుచున్నది అట్టిచో దయితయేవి అని వ్నాగూపమగు నౌపమ్యమును వచించుట యపున్షి లేక పునరు క్రి ౧౯. వకోకక్తి కం. వేలొక వివడంబలికిన ఇారూక్రికి శ్లేషకాకు సంబంధముచే వేటొక యోజనదెచ్చిన నారయ న[క్రో కియయ్యె నడియెట్లన్నన్‌ ౧౧ ఒక యఖిపాయముతో( బలికిన వాక్యమునకు శ్రేషసంబంధముచే(గానీ కాకుస్వరసంఓంధముచే(గానీ మటొక్ష యధ్శ్మిపాయమును *లిగించుట వకోక్రి వకోక్రియన నుక్రివకత వకత యన వై చ్మిత్గము. ఊక్రివై చిత్యుకు వ్యకోక్రి ఎల్ల యలంకారములందును నుక్రివై చిత్యముండుకుగదా "దీని యందు! గల విశేషమేమి : అన్నచో మిగిలిన యలంకారములలో ని్టీ వైచ్మిత్యములేదు ఇది విలక్షణము ఈ వకో9 క్తి శ్రేషవ్యకో క్రి. కాకువకో) క్రీ యని యియి(దెజ(గులు. గ్లేషవ[కో క్తి ఉ ఇంతి! భవన్మనోబ్దగతు(డెవ్వ ? డినుం; డినుండై నం బర్భినీ కాంతుండొ? రాజశఖరుండుగా నితండాతండుగాండు ; రుద్రుండో కాంతి లలాటలోచను(డుగాడు నృసింవాుండు, మాధవుండొ? ని న్నింతట మెచ్చితింజిలి ! నిజేశుండుమాధవుడొ కుభాక గతిన్‌ * చెలికత్తె నాయికను “ఇంతి ... ఎవ్వండు *” అని టపళ్నించినది నాయిక *ఇను(డుూ అని ప్రత్యుశ్రరించినది. “రాజు అని నాయిక యళి (పాయము, చెలికత్తె ఇన శబ్దమునకు శ్రేషను దీసి 'నూర్యుండా? అని యడిగినది. ఇన్లే రాజశేఖర (రాజేందుండు - శివుడు) నరసింహ (నరస భూపాలుడు - (శ్రీవిష్టువు) పదములకును భిన్నార్థయోజనము దెలియవతెను.

పంచమా శ్వానము 681 ఈ శ్రేషవకో క్రి (పళ్నో త్తరరూపమ.గా నుంటయే సొందర్యావహము, ఇస్హే చ.. అపరిమితానురాగ సుమనోఒలసలై చికురాకుచేతులం దపసీనిం గౌంగిలించె వనితా యిదె రంభ; దలంుపరంభతా నవరిమితానురాగసుమనోఒలసమై చిగురాకుచేతులం దపసిని: గౌఃగిలించు టుచితంబెగదా యని నవ్వె రంభయున్‌ ఇందును (బళ్ళో త్రరరూపముననే శ్లేష వ్యకో క్రి నిఐద్ధమయ్యెను. క్రాకువ[కో క్రికిం దుదాహరణములేదు చూవుదుము. గుర్షుజనపరతం,తతయా దూరతరం దేశముద్యతో గంతుం అఆలికులకోకిలలలితే నైెవ్యతి సలి । సురభిసమయే౭౬సౌ గురుజనపరతం [తు(డగుటచే దూరదేశ మునకుంజనంబూనియున్న యా నా వ్రీయు డలికలకోకిలలలితమైన వసంతమున సఖీ రాండు. నాయకుడు [పవానమునకు( జనుచుండ నాయికయొక్కయు దాని సఖి యొక్కయు వచన పతివచనములు నాయిక యీ పద్యమున “రాడు"(నై ష్యతి) అను నర్థమును దెలుప(గా సఖి “రాండు 1” అను కాకుస్వరముచే రాడా అనగా "వచ్చును" అను నర్థమును యోజించుచున్నది ఇట 'నైైవ్యతి అను నాకే పదము నాయి.క యొక యర్థమునం (యోగింప సఖి యన్యార్థమున దానినే ప్రయోగించెను ఈ లోకమే నాయికావచనముకు సభీపతివచనము నగును (వకాశకారు( డీ వ(కోక్రిని శబ్దాలంకారముగా( బరిగణించెను ౧౭. స్వభావో క్తి కం సవ్యాదయవ్భాదయంగమమై మహినున్నది నున్నయిట్లు చూటలకేటల్‌ బవహాుాళంబులుగా 6 జెప్పిన మహితో క్తి యె జాతియయ్యిు మహినెట్లన్నన్‌. ౧౧౨ కేవల మున్నదున్నట్లుగా వర్ణించినచో స్వభావో క్రిగాదు. అది నవృదయ హవృదయంగమముగా నుండవలెను. హవృదయంగమత్వము (ప్రతీభాలభ్యము. కావుననే డీర్ష పుచ్చశ్చ తుష్పాదః కకుద్మాన్‌ లంబకంబలః గోరపత్యం బలీవర్దనృణమ త్తి ముఖేన నః. అనునది స్వభావో క్రి గాదని తెలిపితిమి.

ఉ$2 కావ్యాలంకారసం[(గవాము బాలకాదులయొక్క [కియలను రూపములను నున్న వున్నట్టుగా వర్ణించుట స్వళావోకక్రి [క్రయ యనంగా జేష్ట రూపమనంగా నీలవీతాది. వర్ణీమను ఆఅకారమునునగును. కావున బాల, యువతి, ముగ్ధ్‌, కాతర తిర్య [గ్భాంక హీనపాత్రాదులయొక్క-చేష్టలును రూపమును ఆకారమును హృదయంగమముగా నున్నవున్నట్టుగా వర్డించుట స్వభావోక్రి మొత్తముమీ/ద దేనియొక్క కానీ యసాధారణధర్మ వర్ణనము న్వభఖావోక్రి యని నిష్మృష్టార్థము. దీనిని జాళ్య లంకారమని (ప్రాచీనులు వ్యవహరించిరి సీ. తలచూపి మోసులై. తానుళ్షై తళుకెక్కి నిక్కి నక్కులవలె నెకసిబెరసి ఇెఅకట్టి కళుకులై. శెరలి పోంకంతలైై వింతలై. చెంతల విరివిం జెంది జిగి దొట్టి మిటలై. బిగువురై బుడగలై మొగడర్షై నిగనిగ న్నిగలనెగడీ కొనలుల్ఫి గబ్బులై. గుబ్బల్లై యపకంజి కుండల్లై కొండల్లై దండనించి గీ. దొరనీ యొండొంటినొరసి (కిక్కిఅిసి మెఅని యగణితస్ఫూ ర్తి మొగమున శెగయు నీదు వలుందవలిగుబ్బచన్నులో వలపులాండి ! 'నేండు నరసింహు కౌంగిట నెజపంగలిగె. ౧౧8 ఇందు((గ్రమమైన స్తనముల యెదుగు వర్జింపంబడినది. ఇది (క్రియ భామహుండీ స్వభావోక్తి నలంకారముగా గణింపలేదు ఆతడువ కో లేకున్న నలంకారత్వమే లేదనెను. స్వభావోక్తియందు వకోకిలేదు కొన నలంకారము కాందట కాని దండి దీని నలంకార పరిచ్చేదమునం బ_బథమ ముననే గణించెను మటీయు దీనిని వాతి గుణ, [క్రియా [దవ్యభేదములతే! ఉతుర్విధముగా వర్ణించెను ఎట్లన జాళిస్వభావోకక్తి గీ. వరితకోమలపతంబులగుచు. దుండ వందక్తి యాతామకుటిలమై భాసిలంగ( మెడలు మువ్వన్నెచాజల మెరయుచుండ శుకము లవి మంజులోక్తుల్లై కోభిలెడిని. ఇట కుకజాతి వర్ణితము.

పంచమాళ్యానము 609 (శీయాన్వళావో క్రి గీ. కన్నులాఘార్జితంబులై (కాలగాం గ లక్వణిత గర్భమైన గళంబుతోడ ( వీతిం వారావతంబు పరిభమించి (పణయినిన్‌ ముద్ధిడుకొనె రిరంసతోడ. పారావతముయొక్క చుంబన్యకియ వర్ణితము. మతొక యుదావారణము ఖా మోంశాల్మోడ్చి, పిజుండులన్‌ మడమలన్‌ మోపించి, ముందద్ద మా లోకంబుటౌనరించుచుం గుచగిరుల్‌ _తుళ్ళాడం గేలెత్తుచుం బైకిన్‌ (వాల్చుచు యోంగ గాజులు గురుల్‌ నానాగతీం దువ్వుచున్‌ ఆ కన్యామణి కట్టుచుండె ముడియో? ఆస్మచ్చలచి త్తమో నా ఆమృతకణములు గుణన్వళావో క్తి గీ ఆంగమలయందు బద్ధరోమాంచమగుచు జి తమునయందు నిర్వ లత జేయుచుండి నయన యుగమునకామీలనంబుం గూర్చి వ ర్తిలుచునుండె బేయసీస్పర్శ్గ మహహ ఇట స్పర్శ్గరూప గుణన్వభావము వర్జితము. (ద్రవ్యన్వభావో క్రి కం గరళము గళమున( దనరంగ. గరమందు గపాల మొప్పంగా శళధర శే ఖరు(డగు వృషధ్వజుం డిదె యరుణస్ని గ్ధజటల, జెలువై పొడగభ్రైన్‌ ఇట వృషభళర్వజ రూప (దవ్య స్వభావవర్జనము చేయంబడినది ఈ నాల్లింటిలో/ (గియాస్వభావోక్తి వర్ణనమే హృదరయపంగమము* మిగిలినవి తరువాతివి ఇతరాలంకారికులు (కియా రూవ వర్ణనము స్వభా -వోక్షి యనరిరని తెలివితిమి. దండిభేదములును నీ భేదములును సమానమే. ఇరువురకును (గియావర్జనముగలదు రూపమును నీలపీతాదిరూపము ఆకారము, అని (పాచీనాలంకారికులు విళజించిరికదా । సీలపీఠాదిరూప వర్ణనము గుణ స్వభావోక్తి యే యగును. ఆకారవర్ణనము, జాతి, (దవ్యస్వభావోక్తు లగును ఈ స్వభావోక్తి కుదావారించిన పద్యములు “అవ్వారి స్నుబహ్నణ్య శాస్త్రి" శారి యా ౦ ్రద్రకావ్యాదర్శములోనివి.

కావ్యాలంకారసం[గహము ౧౮. వ్యాజోకక్తి ఇం తీజరిలు వేడతోన వ్యాజకముద్భూశ మైన వస్తువు 'నెలమిన్‌ వ్యాజంబు సేసి చాంచిన వ్యాజో క్షి యనంగబొల్బు నది 'యొట్లన్నన్‌. ౧౧౪ ఉద్భిన్నమైన (పై కుబికిన లేక (పకటితమైన) వస్తువును వ్యాజముదే. చాంచి చెస్పినచో వ్యాజో క్రి యగును. వ్యాజముచే నుక్తియని సార్ధకనామము, కం. వొాలామణీి నరసింవానృ పొలాగణిం జూచి (పమదజాష్పావృత ము లీలాసొ ధసముత్టిత కాలాగరుధూపమెంతఘన ? మని పల్కున్‌, ౧౧౫ నాయిక నరసభూపాలుని. జూచుటవలన( దనకు(గలిగిన యానంద బాష్పములను గాలాగరుధూపమువలన్‌ గలిగిన బావృములుగా నిగూహనము- సేసినది సామ్యమున్ననే యీ నిగూహనము నేయ వీలగును. కావున సామ్మ నిబంధన ముండవలెను. కం. వోరములు గరంగ నరస మ్మారమణుసిం వొడి యొక్క-సతి పులకలు మై సీరికలె త్రినం దాయయను సారెకు వోరాంబుజనిత ౩ త్యంబనుచున్‌. నరసభూపాలుని(గూర్చి గానముసేయగా నొక యువతికి గగ్గులుపొటు గలిగెను ఆది హారజల శ్రైత్యముచే గలిగినట్లు దాందెను. ఇదియు వ్యాజో క్షీయే కానీ *“దాంచను” అని వ్శాగూపముగా. జెప్పుట యసుందరము, ౧౯. మీలనము కం. అవనీం (బ్రబలంబగు వ న్తువుచే వ_న్త్వంతరంబు సొళలిది నడంగినన్‌ గవులమతంబున మీలన మవునది యన్వర్థమగుచు నది యెట్లన్నన్‌ * ౧౧౬

పంచమాశ్వాసము 685-

[వ్రబలమగువస్తువుచే వన్వంతరము ((అల్బవస్తువు) అడంగినచో నది

మీలనము మీలనమన వ్యుత్స త్ర్యర్థమునుబట్టి యుత్కృృష్టవస్తువుచే నికృష్ణవస్తు

నిగూవానము.

శాంనీధాటీ విచలదృలోదృటభటానీకోదయద్శితిచే బాధాహేతు వనో[గ్రజంతుభయముం బాటింపకాత్మున్‌ రిపు జ్యూధీశాంగనల| దికందరల వెళ్లించున్‌ భుజంగన్ఫటా సాధూద్యనస్రణిపం కి. గప్పుదురు దోళ్ళ క్తిన్‌ నృసింవోదిపా 1

నీ సైెన్యమువలన గలిగిన భయముచేం (గూరజంతుభయమును బాటింపక సి శ్మతుకాంతలు పర్వత గువాలలో (ివే?ంచి యటనున్న సర్బ్చముల పడగల మీంది మణుల కాంతులచే వెలు(గు గన(బడ(గా వా రా మణులను గప్పుచున్నారు,

వర_సైన్యభయముచే( [గగూరసర్పభయము కప్పంబడినది కాన మీలనమని (గంథకర్ర యభ్మిపాయము ఇది నరిగాదు భయముంబాటింపక అవి యుంటచే వారు సర్పభయమును లెక్కింపకున్నారనియు సై9కుల వా స్తములలో(ఐడుట కన్న సర్పములవలన మరణించుటయే మేలనియ/ దాత్పర్యము వచ్చును. ఈ వద్య ముదావారణార్హము గొదుం

అపాంగతరే చృశా మధురవ[కవర్థా గిరో విలాసభరమంధరా గతి రతీవ కాంతం ముఖం ఇతి స్పురిత మంగకే మృగదృశస్స్వతోలీలయా తదతన మదోదయః కృతపదో౭౬పి సంలక్యతే.

ఆ యువతి దృక్కు లతిచంచలములు ; వాక్కులు మధురములును వ కములును ; గమనము విలానభరమందరము ; ముఖము కాంతిమంతము , ఇవన్నియు స్వభావముచేతనే సిద్ధించియన్నవి ఇపుండు మదిరామదము ప్రవే శించినను వివి క్తముగా€ గనరాకున్నడి

న్వభావసిద్ధములయిన వ0ఏవిలములయిన దృక్చాంచల్యాదులచే నల్పముూ లయిన మదిరాకృతదృక్చాంచల్యాదులు కప్పంణిడినవి.

ఈ మీలమునకు మీలితమనియు నామాంతరము. ఇది ద్వివిధము, నపాజతిరోధానముచేతను నాగంతుకతిరోధానముచేతను, వస్తునిగూహనము. “అపాంగతర కే అనుచో సహజమగు తిరోధానము అనగా సవజమగు దృళ్ళాంచల్యాదులచే( దిరోధానము జరిగినది.

+లరి కావ్యాలంకారసం[గవాము యే కందరాను నివసంతి సదా హిమ్మాదే _స్వృత్చాతశంకితధియో వివా ద్విష స్తే ఆప్యంగముత్పులక ముద్వవహతాం సకంపం తేషామహో ।; ఐత । ఖియాంన బుధో ఒవ్యలిజ్ఞః, నీ భయమున హిమశై లగుహలయందు వసించువారి శరీరములందు! శంపమును బులకలను గాంచి విద్వాంసుండను నివి భ యకార్యములుగా? గ్భహింప( జారి(డు అన(గా వారి కంపమును బులకలకు శ త్యకార్యములుగా గ౦ంహించును గాని భయకార్యములుగా గ౦హింపండు. శై త్యమాగంతుకము దానివలన(గలిగిన కంవపులకలును నాగంతుకమురే వానిచే భయకార్యములగు కంసపులకలకు( దిరోధానము గలిగినది కావున నిట నాగంతుకతిరోధానము. అగంతుకములచే దిరోధానము జరిగినది. ౨౦, సామాన్యము శం అవిర ళగుణసామ్యుంబున నవనిన్‌ వస్త్థంతరంబునం దేకం బై (వవిమలవన్తువు 'మెఆటీసీన నవు నది సామాన్యమన(గ నది యెట్లన్నన్‌. ౧౧౮ సమానగుణములు గల రెండు వస్తువులు గుణసాదృశ్యమునుబట్టి యేక శారముగా థాసించినచో నది సామాన్యాలంకారము మీలనాలంకారమున నుత్కృష్టవస్తువుచే నికృష్ణవన్తువునకు( దిరోధానము సామాన్యాలంకారమున సమాన వస్తువులు గుణ సామ్యముచే నేకాకారముగా ఇభాసీంచుట కం. నీ కీర్తి కాంతిలోవల (శ్రీకంరుండేక మైన శివు(గానక యా నాళనది జలధి కే(గుం జాకారిసమాన 1 యో బపార్చివునరపా ! ౧౧౯ కీ రిశ్రీకంరులు శ్వేతగుణసామ్యముచే నేకాకారముగా ఛాసించుచున్నారు ఇట నాకనది జలధిక్రే/గుటగు హేతువుగాని శివుని. గానకుండుటను “పీతువుగా నుర్చేక్షించుటచే గమ్మ హేళూర్చేశయుం గలదు. ఇట నీ యు్సేక్షను సామాన్యాలంకార మను[గ్రహించుచున్నది. మజొకయుదావరణము.

పంచమా శ్వానము 687 గీ. మల్లెదండలు గై సేసి, మలయజంబుం బూసీ యొడలికి.. దొడీ పట్టు పుట్టములను బఐండు వెన్నెల నడిరేల( బరువులిడుచుం గానఐడదయ్యె నభిసారికాగణంబు.

చం్చదికా అఖిసారికలు శ్వేతకాంతిసామ్యమున నేకమై (పత్యేకముగా

భాసింపకున్నారు విం తద్దుణము కం. తనగుణము విడిచి యన్యము

ననఘగుణముంగొనుట తద్గుణాఖ్యము-. ౧౨౦.

న్వగుణమును విడిచి యితర వస్తువుయొక్క యుత్కృష్టగుణమును స్వీకరించినచో. దద్గుణాలంకారము.

మీలనమున నుత్కృష్టవస్తువుచే నికృష్ణవస్తువునకు దిరోధానమే. కాని న్వుగుణ త్యాగములేదు. సామాన్మమునను స్వగుణత్యాగము లేదు. కానం దద్గుణ మేతద్భిన్నము ఉ. కానలకేగి నీ విమతకాతరలోచన [పాణనాథుండుం

చాను భుజింవంగా ఫలవిళానము. గో సెదనంచు(బోయి వా నా నిరపద్యకోకనద నరశ్రసఖాంగుళిపాటలాంళు రే ఖానిలిడంబులై న కసుగాయ లెకోయునృసింవాభూవరా ! ౧౨౧ నీ క్యతుకాంత పండ్లుగోయ(లోయి. తన ,వేళ్ళకాంతులదే నెట్టంబాజిన కనసుగాయలు గోయుచున్నది.

ఉత్క్బృష్టమగు (వేళ్ళ గకాంతిచేం గసుగాయలు తమ గుణమగు పచ్చ చనమును విడిచి యెళ్ఞని పండ్డవలెం గనంబడినవి.

“తస్య అ పకృతనస్య గుణ అత ఆ స్తీతితద్గుణః” అ(పకృతవస్తువు యొక్క గుణములు (అంగుళికాంత్యాదులు) ఇందున్నవి కాన. దద్గుణము అని వ్యుత్పత్తి

౨ితి. అతద్గుణము కం. 6640306626 60066666 6660

6669 9990606669 9=609066కరుగుణం

ఐనయము హేతువుగలిగియు

'నెనయమియ యతద్గుణాఖ్య మిది యెట్లన్నన్‌.

+శ$ిర్రి కొవ్యాలంకారసంగ౦ివాము తగినంత కారణమున్నను నితరవస్తువుయొక్క గుణమును. స్వీకరింవ కున్నచో నతద్గుణము “తస్యగుణః న అత అస్తీతి అతద్గుణః అని' వ్యుత్పత్తి (దాని గుణ మిందులేదు కాన నతద్గుణము ) +చ. బలరిపుభోగ ! యో ఐనరపాలనృసింహ | భవద్యశంబుచేం 'దెలుపగు నిందులాంఛనము; 'దెల్చ్బగుం బా _కృనభోగిభోగముల్‌ 'తెలుపగు రుదకంధరము; ెల్పగు భారతికొప్పు, కానిత్వ త్థలరిపుదుర్యశోరుచివితానము తెల్పయి యుండ దెన్న౦డున్‌. నీ కీర్తిదే నెల్లవస్తువులును దెల్లఐడుచున్నను నీ శ్యతువుల యపకీ కి మాతము దెల్లంబడకున్నది తగిన కారణమున్నను నపకీర్తి నీ కీర్తి గుణమును స్వీకరింపకున్నది తాన నతద్గుణము ౨౩. విరోధాభాసము కొం. అమర విరోధం బాభా నముంగాగ విరోధమయ్యె జగతి నదియునుం (గ్రమమున కాత్యాది విఖే దముల బవాుత్వంబు( జెంది తగు వెట్లన్నన్‌. ౧౨౩ వైకి మాతము విరోధము *నంబడుచుం బరమార్థముు విరోధము లేకున్నచో విరోధాభాసాలంకారము. దీనికి విరోధాలంకారమనియు. నామాంత ఈము ఇది జాతి గుణ, (కియా [దవ్య భేదములచే బహువిధము. విరోధమన నుద్భోతకారుండిట్టు తెలిపెను “విరోధళ్చ ఏకాధికరణ నంబద్ధత్వేన [వసీద్ధయోరర్థయోర్భాసమానై కాధికరణ్మాసంబద్ధత్వం ఏకాథి కరణాసంబద్ధ శ్వేన (వసిద్ధయో రేకాధికరణనంబద్ధ త్వేన శైపతివాదనం వా” విరోధమన నొక్కచోట నంబద్ధములుగా స్థిరపడియున్న రెండు ధర్మ ములు పైకి సంబిద్ధములు గానట్లు తెలుపుటకానీ యొక్క చోట సంబద్ధములుగాని రెండు ధర్మములు వైకి సంబద్ధముఖవలె. దెలుపుటకానీ యగును ఈ విషయము లక్యుముమీంద లెస్సగా నవగతమగును. గీ జాతి జాత్యాదికముతోడ, జగతి, (గియ కి యాదికముతో డ, గుణము గుణాదితోడ,

వంచమాళ్వాసము 689

(ద్రవ్యమును (చవ్యమును విరోధంబు.జెందం,

బదివిరోధంబులగు ; వీని. బఏిలపలఅతు, ౧౨౪

జాతి జాతిగుణదవ్య (కియలతోను, గుణము గుణ క్రియా(దవ్యములతోను, 1కియ (కియా(దవ్యములతోడను [దవ్యము (దవ్యముతోడను విరోధమును జెందును ఈ విధముగా నీ యలంకారము పది భేదములగును.

క, ధా రాధరంబయ్యు. దనరు నీ కౌశషేయ మహిత వాహినిక జీననదమ య్యెం గమలాకరంబయ్యు నమరునీ శార్యంబు ఘనరాజవాంనథీకర త. దాల్చె 'నికంధగతి మవోవారణంబయ్యు నీ సత్కీ ర్డి వారిఘటానఖ్య మొందె నవని6 (ఐభానిధియయ్యు నీ నెమ్మేను ఎజి వాతృకత్వంబు సంఘటించె ట్‌ ధర్మధరమయ్యు (బతివతధరస భేది,

సరనుతవివోర మయ్య. గర్జపమోద

శీల, మురుగో తభృతియయ్యు జిమ్హువగుచు(

జెలంగు నీ బాహుయుగము న భనింవాళూవ |! ౧౨౫

౧ లోకమున ధారాధరను (మేఘము) జీచినదము (జలమునిచ్చునది), కాని యిట జీవనదము కాకున్నది ధారాధరత్వజాతికిని జీవనదాన క్రియాఒ౬ భావమునకును విరోధము, కాన విరోధమును బరిహరింపవలెను ఎట్టన సీకౌక్షేయకము (క త్రి) ధారాధరమును (వాదరనువహించునది) అహితులగు శతువుల వాపానికి( (బాణమీయనిడియు. అనగా. బదుకునీయనిది, వారిని వధించునది. అనన్యష్థముతే విరోధము పరిహరణీయము

ఇట జాత్మికియా విరోధము.

౨ క్రమలాకరము (సరస్సు) లోకమున రాజహంఎలకు నాహ్ల్హాదకరము కాని యిట భీకరమగుచున్నది. కమలాకరత్వజాతికిని భయరూపగుణమునకు విరోధమి. విరోధమును బరిహరింపవలెను. కవులా+కరము = (విజయ) శఅక్ష్మినిం జేయునది, రాజహంసలు = రాజ్యశేష్టులు; ఆనునర్థమును స్వీకరించి సీ శౌర్యము విజయలక్ష్మిని. గూర్చును రాజశేస్టు (శ్యతురాజులు) లకు భయము గలిగించును అన్నచో విరోధము తొల(గును. ఇట జాతిగుణవిరోధము,

440 కావ్యాలంకారసంగొవాము

8 మహావారణమునకు (గజము) వారిఘటా (సింవాబ్భంద) సఖ్యమెట్లు పొసంగును? వారణత్వజాతికిని హరిత్వజాతికిని విరోధము మవావారణము= పెర్పపెద్ద యావరణములు గలది. ఇట ఆవారణళబ్ద మావరణవాచకము (స్వార్ధణిజంతమగు “వృ"' ధాతువుయొక్క రూపము). మహావారణమన సీరం ధమగు విధమున ఆనంగా దట్టముగా నన్నింటిని లెస్సగా. గవ్పివేయునది యని యర్థము నీ కీర్తి లెస్సగా దట్టముగా నన్నింటిని, గప్పునదియ సింహబ్బృందమును ( తెలుపు గలిగించుటచే ) బోలునదియుననునర్థముచే విరోధము పరిహరణీయము.

ఇట జాతిద్వ్యయమునకు విరోధము.

౪. (పళానిధి యన నూర్యుండు. (పళానిధిత్వజాతికిని కై వాతృక (చర్యదుడు) రూషదవ్యమునకు విరోధము. (పఠానిధి యనం గాంతినిధానము. జైవాతృకుండన దీర్దాయుష్మంతుండు. నెమ్మేనుగాంతిమంతమును దీ ర్లకాలము జీవించునది యును నను నర్భముచే విరోధము పరిహరణీయము

ఇట _జాత్మిదవ్యములకు విరోధము. (పళానిధియన నూర్యుడు “ఈశ బ్బము (ద్రవ్యవాచకమగును కాని జాతివాచకమె”ట్టని శంకింపవచ్చును. ద్వాదశార్కులు గలరు కాన( (బథానిధి శబ్దము జాతివాచకమగును దీనికి మతొాఠశ యుదాహరణము

స్పజతి చ జగ దిద మవతి చ హేలమైవ యో నియతం

అవసరవళత శ్థఫరో జనార్దన స్పోఒవి చ్శితమిదం

ఎవ(డు తన లీలచే జగములను నృజించునో రక్షించునో సంవారించునో యాజనార్టనుం డవసరమునుబట్టి చేపంగా నయ్యెను. ఇది చ్యిత్రము

ఇట కళఛరత్వజాతికీని జనారనరూప్మదవ్యమునకును విరోధము. అనగా జనార్దనుడు శఫర మెట్టగును? అని విరోధము. భగవంతుండు సర్వసమర్థం డగుటచే శవరరూపధారణము సాధ్యమే యను నర్థముదే విరోధము పరిహర అశీయము ఖు

౫ ధర్మధరణ రూప్యకియకును ధర్మభేదన రూప్మకియకును విరోధము ధర్మమన విల్లు “తాను ధర్మమును ధరించువాండును బరుల ధర్మమును (విల్ణును భేదించువాడును" ఆనునర్థముచే విరోధము వరివారణీయము

ఇట6 (గియాద్యయ విరోధము

౬. నరనుతవివారము (అర్జునునియొక్క పొగడంబడిన వివోరము) కర్ణ్మపమోదశీలము (కర్డనికిం (బమోదముగలిగించు స్వభావముగ లది) ఎట్లగును?

(41) పంచమాళ్వాసము 641 కాన నరనుతవిహారము = నరులచే/ బౌగడంబడిన విహుంణ[క్రియగలదియుం" గర్జములకు. (ఒమోదముగలిగించు న్వభావముగలదియు (నీ బాహుయుగము) అను నర్థముచే విరోధ పరిహారము ఇట గుణకిియా విరోధము ((పమోదము గుణము విహరణము్మకియ ) కొని యీ యుదాహరిణ మంత బాగుగా-దు. ఏలన, విహరణ (పమోదముల విరోధము (వసిద్ధము గాదు. కాన మజొకటిచ్చుచున్నాము. "వేళల మపి ఖలవచనం' దవాతితరాం మాన.౦ నత త్త్యవిదాం” ఖలవచనము ప్రేఠ్రంమయ్యుకు మహాత్ముల మానసమును గాల్బును. ఇట బేశలత్వగుణమునకును దహనరూప_కియకును విరోధము ల మృదవైనను నది ఖలవచనముగాన జనులకు సంతాపముగూర్చును. అన్‌ విరోధపరిహారము గ. గోతభృతి యన గోతభరణముగలది. అనంా గో తములను

(పర్వతములను) భరించునది గో తములను భరించువాండు జిస్టువు (ఇ్చదుండు)

ఎట్లగును ? ఇందుండు గోతభేవగదా ? కాన నిట [కియాదవ్యవిరోధము. కాన

గోతభరణము = వొవ్ముణ శతృతియాది వంళములను భరించువది. అనంగా గాపాడునది యనియు బిష్టువు = జయశ్రీలము (ాహుయుగము) అనియు నిర్ధమును (గహించినచో విరోధము పరివృతమగును.

మ. తలిరుంబోండి సరాగయయ్యు ధవళత్వంబొందు; నువ్చ్చైస్తనా .చలభళా రాసహయయ్యు.దాన చలయౌ. జర్చింపంగా నార్యమై చెలువంబందియు నన్యభాషయ గు , నీచేతోజళసా9వారిన్‌ నలినాతీమణి నేలుమింక నరసేందా! సాందతేజోనిధీ! ౧౨౬

౮ “సరాగయయ్యు ధవళత్వమును బొందును అన్నచో నిటర కృత్వ, ధవళత్వ రూపగుణములకు విరోధము నరాగ జ అనురాగవతి అను నర్ధముచే నరక్తురాలును (కనుకనే) ధవళత్వమును (పాలిపోవుటకు) బౌంది నదియు నను నర్థముచే విరోధపరిహారము

౯ ' ననాచలభాాసహయయ్యు"* అనుచో అచల (ళూమి) అచల భారాసహ యొబ్లగును?; భూమి పర్వతములను మోయునుగదా ఇట ఆచల కా కదలనిది' ఆనునర్థమ. చే నా యువతి స్తంభరూపసా త్రికళావమును బొందిన దనియు న్తనభారమును వహింపలేకున్నదనియు వర్ధముతే విరోధపరివారము ఇట గుణ (దవ్య విరోధము (అచల దవ్యవాచకము భారము గుణము )

"౧౦ ఆర (పార్వతి అన్యభావ (ఎపరసరస్వతి) యెట్లగును ? ఇట (దవ్య[ద్రవ్య విరోధము ఆర్యురాలును నన్యభావ = పరాయత్తమైన లీక మతి

642 కొవ్యాలంకారసం[గహము మాలిన (ప్రిలాపరూప మన్మథావస్థచే) మాటలుగలదియునను నర్థముచే విరోధము పరివారము. మొ త్తముమీంద నీ విరోధాలంకారము శ్లేషమూలకము ఉద్ద్యోత కారు(డు దెలిపిన విరోధలతణము నిట ననుసంధింయమకొనవలెను. దీవి నాంగ్గమున (226030) అందురు. ౨౪, విశేషము ఈం. ధారుణి నాభధేయమనాొ ధారముగా నొకటి నేకతలకలితముగా సాలెకు, నళక వరణం జారూథముగా విశేషమగునెట్లన్నన్‌ ఇ౨8 ఆధారరహితముగా నాధేయమును నిబంధించుట ఒకేవస్తువనేకస్థలముఅ నున్నట్టుగా నిబంధించుట (ఏళానేకగోచరము) ఆశక్యవస్తువును జేయుట. అని విశేషాలంకారము మువ్విధములు. ౧. ఆధారరహిళా ధేయము చ. దురమున (శ్రీనృసింహు( డతిదురశుద వీరవిరోధి పంక్రి వై నరభనవృ త్తి న త్తలముసాంహం (బదీ వములయ్యెం దన్మ్హవో మరకతపుష్యరాగన వమౌ _క్రికవిదుమనీలకాంతిచే నురపదవీధివై జనులచూడ్కికళి త్రిక చితకర్మ్శముల్‌ . ౨౮ నరసభూపాలు-డు దన బల్లెమును లేక ఖడ్గమును శ తురాజుల పై6 శెశగా జానియందుదా(పిన మరకత పుష్యరాగాదుల కొంతిచే నాకాశమున నఖి త్తిక మైన చిత్రములు జనులు కగపడినవి భి త్తియాధారము చి_తకర్మ యాధేయము అభి త్రిక చి తకర్మ లనుచోట శాధారరహితాధేయము గనంబడుచున్నది. కొని దీనియందు వైచి(త్యము తక్కువగా నున్నది ఈ [కింది పద్యము సుందరమైనది, గీ మొలిదె. గమలంబు నిర్ణలస్థలములందుం ఫి గలువలుదయించె దానివైం 3 గానిపించె( గనకలత వైనివెల్ల + నా కనకలతయు లే/6యట ; యేమి యీ మహోత్నాత వితతి ? ఇట( (బసిద్ధాధారము లేకున్నను గమలము లుదయించెను. దానివై6 గలువ లుదలిరేచెను. ఇవెళ్లీయు6 గనకలత పై నిలిచెను.

పంచమాశ్వాసము తి ౨ ఏకానేళగోచరము శం. కలండు కలండన్న చోటం గలుగు నృసింహుండవు కాన6 గానలం, గిరులం, గలలోన, (మోళలం విమ్ముట నలఘుుస్టితి నీవ యగుదువంకి నృసింహ! ౧౨౯ ఒక నరసభూపాలుడే ళ శువునకు( గానలలో , గిరులలో. గలలలో, ముందు, వెనుకలను గాన(బిడుచున్నాండు. ఇట్టిదే సా వసతి తవ హృదయైమే సైవాషిమ సా చ వచనేవు అస్మాదృశీనాం సుందర అవకాళః కుత పాపానాం & ఆ యువతియే నీ హృదయమున సీ నేతములయందు నీ వచనము లందును వసించుచున్నది పాపొత్ములగు మావంటివారి కశవకాళశమెక్కడ శి 8. అళక్యవస్తుకరణము సీ. దారుణాఖండమార్తాండమండలను ను- ప్పాంగి గుటుక్కున [మింగవచ్చు థ్‌ గంభరఘుమ ఘుమారంభపంరంభదు గృపయోధిం జంగున చాటవచ్చు.; జండికాజా నేయగండ (పకాండముల్‌ లీళ( జరాలున (వేయవచ్చు; గుటిలో (గళతళోటికోటిసం ఘాటముల్‌ కినిసి ఘణిల్లున6 దునుమవచ్చు.; శి గానీ పళ్యదరిగణభీకరద్భృగ(గ జా, గదన లో జ్జ్వలబ్వాలజాలకుటిల గురుళజా శార్యు( నిను. జక్క దరమె యరుల శాబశేందదుని నారసింహాఊతీం (ద | ౧9౦ సూర్యుని (మింగుట మొదలగు నళ క్యళార్యములను తేయట విశేషా లంకారముగా( జెప్పందిడినది. కాని [ప్రకాళకారాదముల లతణము విన్నముగా నున్నది.

కజ్య కావ్యాలంకార సం[గ్రహము “అన్య(త్పకుర్వతః కార్య మళక్యస్యాన్యవస్తునః తథైవ కరణంచేతి విశేషన్త్రివిధః స్మృతః” హడావడిగా నొక కార్గమును జేయంబూని యదేయత్నముతో నశక్య మైన మజౌక కార్యమును వేయుట విశేషము “హడావడిగా అనుటచే "నేక (ప్రయత్నముతోనే రండు కార్యములును జేయంగలను ఆను పట్టుదల లేదని తెలియవలెను. ఎట్లన, న్ఫృురదడ్భుతరూపమ్మత్పతాప జ్వలనం త్వాం సృజతాఒనవద్యవిద్యం విధినా ససృతే నవో మనోభూర్భువి సత్యం సవితా బృహస్పృతిశ్చ. అద్భుతమగు రూపమును, మవో[పతాపమును ఆనవద్యమగు విద్మయును గల నిన్ను సృజీంప నారంభించిన యత్నముతోడ నేయశక శవస్తువులగు మన్మథ సూర్య, బృహస్పతులు సృజింపంబడిరి అనంగా నీయొక్క సృష్టితోనే ముగ్గురు సృష్టింపబడినపై నది అని భావము ఇట నస్పజే అను కియలోనికి 'మనోభూ"” సవితా, బృహస్పతి" అను శబ్దములు సాఖాత్తుగా నన్వయించుటడే శాబ్దనుగు కొార్యాంతరకరణము (హ్మ్‌ మొదట నినుంటై విధమ.గాం సృష్టింపబూనెను. అనుకొనక యే మన్మథాదులు మువ్వురునుగూడ సృష్టింపండినట్టయిరి. వ్యంగ్యమగు వీ తృతీయభేదమున కుదాహరణము గృహిణీ సచివస్సలీ మిథః పియశిష్యా లలితే కలావిథౌ కరుణావిముఖేన మృత్యునా! హరతా త్వాం బళ కింన మే వృతం? నీవు నా గృహిణివి , నచివుండవు * సఖివి, లలితకళాభ్యానమున బ్రీయశిష్యురాలవు అట్టి నిన్ను హరించిన కరుణావిముఖమగు మృత్యువుడే నేమి హరింపబడలేదు ? ఇట నిలదుమతీహరణరూపమగు నొక కార్యమును జేయంబూనిన మృత్యువుదే నా ప్రయత్ననుచేశనే గృహిణ్యాదిహరణరూపకార్యాంతరము గూడ జేయంబడినది. ఇట గార్యాంతరకరణము వెనుకటి యుదాహరణము నందువలె శాబ్టముగాక వ్యంగ్యము, ఏలన వెనుక 'మనోభూః”' ఇత్యాదులు “సనృ్ఫకే అను [క్రియలోకి సాషాత్తుగా నన్వయించినవి ఇట “*కింన మే వృతం” అను హరణ[కియలలోనికి గృహిణ్యాది శబ్దములు వ్యంగ్యముగా నన్రోయుంచుచున్నవి. ౨౫, అధికము కళ. ఆధారం జల్పింట్రై యాభేయం ఐధికమైన, నదియల్పంటై

పంచమాళ్వానము శశ యాభారంబును నధికం ఖై ధర రంజిల్లి, నధికమగు నెట్లన్నన్‌. ౧*౧ి ఆధారము చిన్నదియు నాధేయము పెద్దదియ నై నయెడలను, ఆధేమయ మల్వమును నాధారమధికమును నైై నయెడలను నధికాలంకారము. ఇది యిట్లు డ్వివిధము. ౧. అధికాభధేయము కం. ఘనరోమకూసవాళా యనముల కణుపం క్తులగు నజాండంబులచే. దనరు వారికుతి నడ(గక యనమఘాబ్జిత వెడలె నీదు యళము నృసింవో! ౧8౨ ల్‌ తన రోమకూపములనువాతాయనములలో నణువులుగా. దేలియాడు వి౦హ్మాండములతో( గూడిన ,శ్రీమవావిష్లువుయొక[[ యుదరమున నీకీర్తి యిముడక నాలీకమలరూపమున బయటికి వెడలెను ఆఢారమగు మదరముకన్న నాధేయమగు కీర్తి యధికముగా వర్ణింప! అడినది- ౨. అధికాధారము కం. నీదు నిరవద్యకీ రిమ వోదుగ్రపయోధిలోన నొదిమరాజి (పాదుర్శూతయళంబులు (పోదిం బుళ్ళుదను.లట్లు పొలుచున ఏనీంవో | ౧9 సీ శీ రియనుపాలసంద మున బూర్వరాజురి కిరి బుదృదములవల్నే నడ/గెను. ఇట నాధేయమగు పూర్వరాజుల కీ రికన్న నాధారమగు నరనభూపొల కీ ర్రిసము[దము పెద్దదిగా వర్ణింపంబడినది కీర్తిమహిదుగ్ధపయోధి' అన్నచో ఠొపకముగూడం గలడు కాని (ప్రాధాన్యేన వ్యపదేశా భవంతి అను న్యాయాన్లు సౌఠముగా దేనివలన విచ్చిత్తి విశేషము గలుగునో యా యలంకారము (వరానము. ౨౬, విభావన కం. కారణము లేక కార్యము (పారూఢంబైన నది విలావనం. ౧౭౪

శిశీళీ కావ్యాలంకార సంగ హము లోకమున గారణములేక కార్యము పుట్టదు. కవ్విపొఢో క్తిచే నట్టు పుట్టినట్లు చెన్పినచో విభావనాలంకారము. సీ, నలినారిలేని వెన్నెలలు, ర్యాతులు లేని శారలు, లతలేని కోరకములు, కొలనులేని సిళా బ్దమ.లు, స్వాతిచిన్కులు లేని ము త్తెము, లేజులేని నురువు అలరు వెల్తురు తేని వెలినుబ్బులు, హిమాది లేని మంచులు, వార్జీ లేని సుధలు, గనిఅేని వజనుల్‌ + గంధ్యాదిలేని గం ధములు, దారములేని కారవితతు గి. తార! నీకీ ర్తిరుచులు మవోనుభావ! ఇకానజాళాగ! కారుణ్యభాసమాన మానకురుఠాజ! శాజన్యమకుటనిహిత చరణరాజీవ! యోబభూవరు నృసింవా ౧8౫ వెన్నెల వచ్చుట తార లుదయించుట మొదలగు కార్యములకు చందుండు, ర్మ్యాతులు మొదలగునవి కారణములు, ఆ కారణములు లేకయే యా యా కార్యములు గలిగినట్లు వర్ణింపంబడుటచే విభావన. “విభావ్యతే విచార్యతే కారణమస్యాం” (ఇందు గారణము విచారింపబడును. కొన విఖావన అని వ్యుత్పత్తి ) వివో క్ర్యలంకారమునకు కుదాహరజముగా నీయంబడిన “కూఛరతలేని చూవు' అనుదానికిని దీనికిని భేద మేమనవచ్చును “కూరశలేని చూపు ఇత్యాదు లందు “నలినారిలేని వెన్నెలలు” ఇత్యాదులందువలెః గారణశార్య థానము తేదుగదా ౨౭, విశేషో క్తి కఠ ౨6 60 ల ల0 0660 060 9960606609 6666069669 6096 00690660 =. వెక్కుల్‌ శారణముఅయ్యు6 గార్యము చేరళయుండుట మహిన్‌ విశేమోక్రియగున్‌. 'పెష్క- కారణములున్నను గార్యము పుట్టకున్నట్టు వర్ణించుట విశేషోక్తి

పంచమాళ్వానము 04? కం, అని నీ చావఘనాఘన ఘనము శరోత్యరము. గురియంగం ద్వదహితరా డ్వనితఅకు నెట్టి చోద్యమొ 1 యనువొందవు కంకణంబు అలెబళనరసా! రల౬ సీ చాపరూవమగు వర్షాకాలమేఘము శరణాలమును (జలధారలు - బాణ ధారలు) గురియఃగా సీశ[తుకాంతలకు గంకణంబులు (జలక బములు-గాజులు) అనువుపడకున్నవి. ఇట( గంకణములు (జలకణములు) అమవువడుటకు( దగినంత కారణ మైన వర్షాకాల మేఘములయొక్క- జలభారలున్నను అనువుపడకున్నవి. అను టే. గారణమున్నను గార్యము పుట్టలేదు కాన విశేషోక్తి ఇట శ్లేషచేతనే (కంకణళబ్దము) విశేషోక్తి యుళ్థితమగుచున్నకి న్లేక్ష తేకున్నచో విశేషోక్తి లేదు ఆతద్గుణాలంకారమున( దగినంత కారణమున్నను నితరవస్తువుయొక్క గుణము స్వికరింప(బడుటలేదు అనంగా( గార్యము పుట్టలేదనియేక దాయర్థము అట్టిో దానికిని భేదమేమి ? అనవచ్చును కారణగుణములు కార్యమునః ఐ9వేశింపకున్నచో నతర్గుణము కారణమున్నను గార్యమే పుట్టకుండుట విశేషోక్తి, ఆతర్గుణమునః గార్యము పుట్టును కాని కారణగుణములు కార్యమున( బివేశింపవు. ౨ిళలా అనసంగతి కం. వేరుపుతో. గార్యంబును గారణమును ఖిన్న 'జేశగతములుగా ని థ్రారుణిలోన ననంగతి మొ రాజిలునం[డు సుకవులదియెట్లన్నన్‌ = ౧9౨ కార్యకారణములు రెండును నేకదేశస్థములుగా నుండుట మర్యాద, అటుగాక భిన్న దేశస్థములుగా( గవి(పతిభచే వర్జింపంబడినచో నసంగతి, కం. అనిలోన నీ భుజాగం బనుపషమతరవారిథార నందిననేలా యనయంబు( చాము వడ!కుదు స్టీనళారులు శి శ్రీ నృసింవా! యతిబలసించో! ౧8౮

640 కావ్యాలంకార సంగహము నీ భుజము క శ్రీని, 'తరవారిధార) బట్టంగానే నీ శత్రువులు వడంకుదురు కారణమగు ఇఖడమొకచోటను గార్యమగు వడ/కుట మజటొకచోటను వర్ణింప బడినది. ౮౯, విచితము కం. స్వవిరుద్దఫలంబున శై విరుద్ధఫలమును గాంత్నీంచి (వయత్న మొనర్చుట విచితాలంకోరము. ఇది విరోధమూలకము ళం, నతింజెందుదు రున్నతితై. (వతీవళూపతులు నీదు భవనా (గబహిః స్ధితి. "జెందుదురు గృవోంతః స్థితిక్షై నరసింవా! ార్యజీతనరసింవో! ౧౪౦ సీ శ్మతురాజులు దమ యున్నతిక్తై నతి జెందుదురు తమ గృహాంతః చ్థితికై నీ సౌధాగ్రబహిఃస్థితిని వహింతురు, ఇట విరుద్ధ్రఫలయత్నము నిబద్ధమైనది. విరోధసరిహారము సుగమము, 80, అన్యోన్యము కం. 9906 శఅ909 996 ౨66 966 696 అన్యోన్యము భూ ష్యవిభూషణభావంబునం దవులుట యన్యోన్యభుయ్యె ధర నెట్లన్నన్‌. పరస్పరము రెండు వస్తువులు భూవష్యభూషణభావమును బొందినట్టు వర్డించినచో న న్యోన్యాలంకారము కం లలన నృసీంహాుని. "జెందెడీ తలపున మై6ందొడవులిడంగ, దనులఅత నెలంగెన్‌ గలితవిభూషణములతచే(, లలితవిభూషణముఅంగలతచే. జెల౫న్‌,. ౧౪౧

పంచమాకళ్వాసము 68 నరసభూపాలుని కూటమికై యువతి ధరించిన భూషణములచే దాని శరీరము విలసిల్లెను దాని శరీరముచే భూషణములు విలసిల్లిను ఇట భూవ్య భూవణభావము నిబద్ధము 8 పవీిషమము కం. అవిరళ విరుద్దకార్యో దృవముః ననర్థాంకు రాభిపతనవిధానం బు, విరూపఘటన, మనగా నవనిం [దివిధంబు విషమ,డది యెట్లన్నన్‌ ౧౪౨ ళం సమముగానిది వివషమము ఇడి విరోధమూలకము. కారణమువలన విరుద్ధ కార్యము పుట్టినచో నొక విషమభేదము కారణమువలనం గార్యముగాక యనర్థము సంభవించినచో నది యొక విషమభేదము ; విరుద్ధములగు రెండు వస్తువుల నొాకచో సమకూర్చినచో మజొకవిషమభేదము లి కం. కాలాహిసి మగు నీ వాలావానవభూమియతిదు వరలుచు రిపుభూ పాలానన వై వర్ష్యవి భాలాళ మొనర్చు నోబపార్టి పునరసొ | ౧౪౩ కాలసర్పమువలె నల్హనెన సీ ఖడ్గము శశురాజుల మొగమునకు ెల్చంబాటును గూర్చుచున్న ది. అ ట్‌. నల్లని క త్రియను కారణమువలన “వెల్లబాటు” అను విరుద్ధకార్యము కలుగుచున్నట్టు నిబద్ధమైనది,. ఇది విరుద్ధ కార్యోత్చ త్తి శ చ. అమరు భన(త్పళావతపనాతపమంబరవీధి. బర్వంగా సమదవిఠోధిభూర మణచం (దముఖీవదనారవిందముల్‌ (శమమున వార్ష మొందమియకా;దనయంబుదృగంబు నిర్హ రీ సామజలదూపితంబులగు నెంతయు (శ్రీనరసింవాథూవరా!

శక0 కావ్యాలంకారసం[గవాము లోకమున నూర్యాతపమ.నకు. దామరపూలు వికసించును కానీ నీ (వశాపసూర్యాతపమునకు శా తవభార్యల మ.ఖారవిందములు వికసింపకున్నవి, అంత యేకాదు. శోకబువ్పరూపమగు హిమజలముచే దూషితము లగుచున్నవి, ఇట ముఖారవిందచములు వికసింపక పో(గా దృగంబుహిమదూవషితములై చెడుచున్నవి. ఇట్టిదే..- “భచ్యాశయాఒహిమంజూషాం దహ ఒఖు స్తేన భకీతః” ఎలుక తిను జంజారమున్నదని యాళించ్చిపాములబుట్టను (బవేశించి దానిచే భక్షింపంబడినది ఈ రెండును గారణమువలన( గార్యము పుట్టక యనర్థము గలిగినది 8 వీ. వాయగజారూఢులై. యలరు గాజన్యపుం గవు లేడం ? గవులేడం ? గంబుకంఠి ? ఘనభోగభాగ్యసంగతుతై న మంత్రికే సరులేడ 1! సరులేడ6 ? జందవదన ! పొధవీధికలలో. జరియించు పుషుగో మలులేడ6 ? మలలేడ6 ? దలిరుంటోడి ? చీనిచీనాంబర (శ్రీంజెందు బాలికా వలులేడ ? వలులేడ * వామనయన! గీ. అనుచు నీ చాడి కోడి కాజడవింబడిన టై రిళభూపాలకుల దురవస్థం జూచి కాంతతోంబల్కు వింధ్యపక్కాణ కి గాతు€ డరిజయాటోప తొరగంటి నరసభూప్లగ్మి ౧౪౫ రాజన్యపుంగవులేడ ? గవులేడ 1 (గువాలేడ) ఇత్యాడిరూపమున విఠద్ధ వస్తువుల సంఘటనము నిబద్ధమై యన్నది, 8౨ సమాలంకారము కం, అనురూసములగు వస్తువు అనయము 'నెనయంగ నటి సమాలంకృతియె ఘనత రనజ్ఞుల మళఠమునం దనరుం గావగ్థంబులందు ధర నెట్లన్నన్‌ . ౧౪౬ పరన్ఫరానుకూలవస్తువుల సంబంధము వర్ణింపయడినచో సమాలంకారము.

పంచమాశ్వాసము 661 చం ఆఅలరురఠతిన్‌ రలీళు, దమయంతినలున్‌, నలువొందముందుగా నలువ నృజించి యుదుకతనం దనచే యకళు కెల్ల(దీఆి చే ర్పలవడ శో లళాంగి! నరసాధిపు నిన్నునుగూర్చి (పేమనం కలితముగాంగదంపతులంగా నొనరింపంగంబోలు; మెచ్చితిన్‌ అనురూవదంపతులగు రతిమన్నథాదులను సృజించి గడిదేజినవా! శై (బవ్మా నరసాధిపుని నిన్నును సృజించి దంపతులుగా. జేనినాండు ఇట ననుకూలదంపతులను సృష్టించినట్టు వర్ణించుటచే నమాలంకారము. 88, తుల్యయోగిత శం. [సకృతంబులకై నను, న (వళ భశళబులక్రైన6 చుల్యభావము గలుగం (ఐకటమగుం దుల్యయోగిత యకలం కాపమ్యగమ్యమై యెట్లన్నన్‌ = ర౧౪ళా క్రేవల(వ్రకృతములకును, _ కేవల్మాసకృతములకును గమ్మమానమగు శౌ వమ్యముచేం దుల్యభావము చెప్పినచో! దుల్యయోగిత. ౧. శేవల సక గతతుల్యయోగిత కం. నరసింవా! రాజశేఖర! నరనుతమగు నీదు వితరణంబును, రణమున్‌, నిరతస్వాస్ట్య్రంబుగ6 గ్‌ మగైణ *“ద్రేహ్హి' యనంగ నీశ మనుచుం బరులన్‌. రి౪కా స్వాస్థ్యము = సౌఖ్యము * స్వూర్గస్థితి ఇది నరసభూపాల వర్ణన మగుఓచే నాతని వితరణము, రణము అను శెండును పికృతములే సీ విశరణమును రణమును “నిరత స్వాస్థ్యంబుగ జ ఖం మనుచుంబరులన్‌ ” అనుటచే( ఐబకృతములగు రెంటికిని ధర్నైక్యము చెన్న6 బడినది. కొన “వితరణము రణముతో సమానము అను నౌవమ్మ్యము వాచ్యముగాంగాళ గమ్మముగా భాసిల్లుచున్నది, ఎం కేవలా పళ ం కం. కొండలు, రంభాదు ఊక కలయో గొండలు, వడిన డు ఘోరాల స్‌" * | [146 పష | 7

ఈ5లి కావ్యాలంకారసం[గహము చండజయపటవారవము ల జాండంబులు నిండ నోబయ పభునరసా, ౧౫౦ సీ జయపటహరవము (టహ్మాండము నిండ(గానే కొండలును రంథాడులి చను(గొండలును నదరుచుండెను. ఇట 'గొండలు, చన(గొండలు అను నవి యపికృతములు- పటహధ్వనిచే గొండ లదరుచున్నవి. శ తురాజులు మరణించి కమ సమీపమునకు వత్తురనుకుభమును సూచింప రంభాదుల చను(గొండలదరుచున్నమి. “అదరుటి ఆను ధర్మైక మచే రెంటికిని (కొండలకు చనుగొండలకు) నౌసమ్యము గమ్యము, ౩౪ దిపకము ళం, (వక్ళతము ల(పకృతంబులు (వకటంబుగం గూడి తల్యభావము+ “జెందన్‌ సుకవీంద్రుల మశమునదీ పకమగు, నిది గమ్యసామ్యపర మెట్లన్నన్‌. ౧డీ ల్‌. శ్రేవల్మపకృతములకును గేవలా। పకృతములకునుధరై్మ క్యము చేనొ పమ్యము గమ్యమయ్యె నేని దుల్యయోగిత యని చెవ్ప/బడినది. ఇట (ఎకృతావకృతము లకు రెంటికిని సమానధర్మసంబంధముచే నౌపమ్మము గమ్దమయ్యెనేని దీపకా అంకారము. దీప ఇవ దీపకం? (పాసౌదమున బెట్టిన దీపము వీధిలోనికీ( గన(బడును. కావున నది [_పాపాదమునకును వీధికిని నుపకరించు విధమున (బకృతాపకృతములకు( దుల్యముగా నెందు ధర్మమన్వయించునో యది దీపకొ లంకారము, ఈ సమానధర్మము [క్రియారూపముగా6 గానీ గుణరూపముగాం గానీ యుండును. దీనిచే [గియాదీపకమనియు. గుణదీపకమనియు సమాన ధర్మ భేదమును బట్టి [ప్మపథమమున దీపకము ద్వివిధము. కం ధారిణి సచాళినన్నుత సారన్యం బగుచు విమలజలజను, రాకా నీశేజ వై రివింబము, నీరమ్యయశంజుల, శొల్చు నెమ్మి నృసింవో! ౧౫౨ తెల్లదామరయాం బున్నమచందురుండును నీ కిర్తియ సదాశిసన్నుత సారస్యమగుచుం టౌలుచును (సదా+అశ సన్నుతము ౫ తామరపువ్వు; వ

స్తం చమాళ్వాసము గగ నఠత్‌+ఆ౭ నన్నుతము=నక_తముల పంక్తిచే సన్నుతము చందబింబము; వర్‌ + ఆశి=విద్వత్స్చమూహముజే నన్నుతము క్రీ లి)

ఇట( (బకృతము క్రిర్తి; తెల్ల. దామరయుః జంద్రబింబమును న్యకృత ములు. ఈ (పకృతా పకృతములకు “సదాశిసన్నుతసారస్యత్వము సమాన ధర్మము దీనిచే నాపమ్యము గిమ్యమగుచున్నది.

ఇట సమానధర్మము 3ణ[క్రియా రూవమున నుండవలెనని చెప్పియుంటిమి. ఇట సమానధర్మమగు “సదాళిసన్నుత సారస్యము" గుణము, కాని యీ క్రింది యుదావారణములందువలె దీనియందు సొగసులేదు.

భాగిరధ్యా జలనిధీ రాజులే జ్యోత్సృయా పూర్ణిమాచందః

గత్యా కమలభవః [ కీరా (ప్రతాపర్ముదోఒవి.

లాగీరథిచే సముద్రమును వెన్నెలచే( బూర్జిమాచందు(కును, వేదముచే (ఐహ్మదేవుండును గీర్రిచే. _బతాపర్నుదుండును రాజిల్లుచున్నారు

ఇట '“రాజళతి అను క్రియయే (పక తొ[పకృతములకు నమానధర్మముగా న్వీకరింపంబడినది.

(శ్యామలా: (ప్రావృ వేణ్యాభిర్దికో జీమూతపం కక్రీభిః

_ భువళ్ళ సుకుమారాఖి,ర వళాద్వలరాజిభ

వర్హాకాలమేఘములచే. దిక్కులును, సుకుమారములైన నవళాద్వల వం క్రీచే భూములును శ్యామలములు

ఇట '“శ్యామలములు' అనునది గుణవాచకము శ్యామలత్వరూపగణ'మే ఫమానధర్మముగా స్వీకరింపంబడినది.

ఈ గుణ[కియారూప సమానధర్మము వాక్యముయొక్క_. యాది మధ్య అంత స్థితులను బట్టి మువ్విధములు. మొదటి భాగీరథ్యా' అను నుదావరణ మున “రాజకే అను [కియారూప సమానధర్మము వాక్యమధ్యస్థము గాన మథ్యదిపకము “శ్యామలాః” అను నుదాహరణమున నా ధర్మము వాక్యొడీ యంచుంటడే నాదిదీపకము. అంత దీపకను నిజ్రే యూహించుకొనవలెను,

మొదటి [కియారూపసమానధర్మభేదము గల దీపకములో నొక్క (శ్రీయతో. బెక్కు కారకము లన్వయించుచున్నవి అనేక క్రియలతో నేశకారక మన్వయించు విభేదము గూడం గలదు

(హైరూనా మపకర్తం. లక్ష్మీం దదన్హుం వివయసా గంతుం, నకుళూహలి కస్య చున శ్చళితం చ మవాత్మశాం శ్రోతుం?

ఠ్రీ్ర్‌+ కవ్యాలంకారసంగహమేు సాధువుల కుపకారము సేయుటకును లక్ష్మిని. జూచుటకుము (గడించుట కును ఆకాశగమనము సేయుటకును, మహాత్ముల చరితమును వినుటక్షున్న వెనని మనస్సు కుతూహలిగాదు ? (కుతూహలపడదు 7) ఇట( “గుతూహలి' అను నేకకారకమే ఉపక ర్తుం, (దన్టుం గంతుం, (శోతుం, అను ననేక కియలతో నన్వయించుచున్నది ఇట/ (గియలన నసమాపక (క్రియలు. 8౫, (వతివస్తూపమ కం. వేర్వేల వాక ట్రయుగమునం ఐర్విన సాధరత్హ్య మమర+ (బఖ్యాతంటబ్రై యుర్విం (బతివస్తూవమ సర్వజనుల మతమునందు జను 'నెట్లన్నన్‌ ౧౫౩ (ప్రతివస్తుజప్రతివాక్యం ఉపమాజసామ్యం యస్యాంసా (ప్రతివస్తూపమా (వతివాక్యమునందును [బత్యేకముగా నొకే సమానధర్మ్శమును నిబంధించినతో( (బతివస్తూపమాలంకారము ఇందుపమావాచకము (పయోగింపంబిడదు కాన నొపమ్యము గమ్య్మమానమై యుండును. ఉపమాలంకారమున “వస్తుపతీవస్తూపమ" అను భేదము చూప(లడినరి. దానికిని దీనికిని భేదమేమన* అందొక్క వాక్యమే యుండును ఇందు వాక్య ద్వయ ముండును అందుపమావాచకము [పయు క్తమగును. ఇందు/[ఐయు క్రమ గాదు ఈ పతివస్తూపమ సాధర్మ్య భేదముచే ద్వివిధము. కం. రవీయొకంజె ధురంధరుండా కవిసీ తమోవితతినడ(వ(; గవిదై న్యతమో నినవాంబు నడంవ నీవే యవనిని ధూర్వహుండవో బయ పభునరసా! ౧౫౭ చీక6టి నడంచుటకు నూర్యుడొకండే ధురంధరుడు కవిదైన్యతమస్సు నడంప నీవే ధూర్వహుండవు ఈ రెండు వాక్యములలో( థురంధరుండు, ధూర్వవుండు అను సామాన్య ధర్మవాచకములు లిన్నలిన్నముగా (గహింవ బడినవి, ఇది సాధర్మ్యరూపము. విద్వానేవ విజానాతి విద్వజ్జ్ఞన పరికమం నహి వంధ్యా విజానాతి గుర్వీం (వ్రసవజేదశాం,

సంచమాళ్వాసము క5ల్‌ విద్వాంసు(డే విద్వజ్జ్ఞనవర్శిశమ నెలు(గును వంధ్య [(వనవవేదన వెజు/గదు గదా ।

(వథమవాక్యమున 'ఎలుంగును" ద్వితీయవాక్యమున “ఎజు(గదు' అను విరుద్ధధర్మములు సమానధర్మముగ' స్వీకరింప(బడినది ఇది వై ధర్మ్యరూవము, 50౬ దృష్టాంతము

కం లింబ పతిలింబత్వను నం బరగిన వాఠక్యయుగమునం గల సాధ ర్ష్యంబు చెలంగిన దృష్టాం తంబగు నది కృతులయందు ధర నెట్లన్నన్‌ . ౧౫౫ రెండు వాక్యములందు సామాన్యధర్మము వీింబ(వతిబింణరూపమున( జెన్స( బడినచో దృష్టాంతము. బింబ న తిబీ.చోపమయం దొక్కటే వాక్యము. ఇట వాక్యద్వయముండును. కం, ఆసదసురవిసరవిశసన రనవీస్ఫృమరసావాసుండు ర"ము6జె ధరలో, నసమనమర తలనమదా రిసమూవావిఖేద వీవ (శీ నరనింవో! ౧౫౬ రాజస నంవోర సాహసుండు రామ,డే యుద్ధములందు శళ్యతుసమూవహ విఖేదివి నీవే

ఇట నౌపమ్యము గమ్యము (రామునకు నరసింహునకును) అనదనుర =ంసాహసత్వము అసమమర...విభేడిత్వము అను.చో సాధర్మ్యములు బింబ వ్రతిబింబరూపమున నిఐద్ధమ లై యున్నవి (పతివస్తూోపమయందు సాధర్మ్య మొక్క టియే భిన్న భిన్న పదములతో నిబద్ధమగును. ఇట లభిన్నధర్మములు వింబ పితివింబరూపమున నిఐద్ధిములై యున్నవి.

ఈ దృష్టాంతము గూడ సాధర్మ్య్య వైధర్మ్య లేదములదే శ్వివిధము. పె యదాహరణము సాధర్మ్య దృష్టాంతము ఈ [కింది శ్లోకమున వై ధర్మ దృష్టాంతము. కృతం చ గర్వాభిముఖం మన స్వయ్యా కిమన్యదేవం నిహతాళ్ళ్చ నో ద్విషః తిమాంసి తిష్థంతి హి తావదంకమాన్‌] న యావదాయాత్యుదయా(ధ్ధిమౌళిలాం,

న! కావ్యాలంకారసం[గహము =. నీవు నీ మనస్సు గర్వాభిముఖమును జేసితివి ఇంకేమున్నది ? శతువుల నళించిరి సూర్యు. డుదయా దిమౌళిమీ(దికి వచ్చువజకే చీ(కట్టుండును ఇట “శత్రువులు నశించిరి అనుదానికి, 'జీకట్లు నశించినవి అన్న వాక్యమున్నచో సాధర్మ్యముండును కాని యిట జీ(ఎట్లుండును అనియంటడే వై దర్మ్యము నిఐద్ధము, 880 నిదర్శనాలంకారము కం. ధర నన్వయంబు గూడక గరిమన్‌ సొమ్యంబు నెచట గమ్యము జేయం బరగునది నిదర్శునవ యన నిరవొందును గృతులయండు నివ యెట్లన్నన్‌ . ౧౫8 ఉపమానధర్మ ముప మేయగతముగా, నుపమే ుుధర్మముపమానగతముగా వర్ణింపంబడి సరిమైన యన్వయము సంభవింప “పోఎటడే నెచట బింబపతిలింది భాన మాష్షేష్యమగునో యది నిదర్శన లేక ఉపమే యవాక్యార్థమం దుపమానవాక్యార్థ్ధ ఎయొక్క యజభేదారోపము కానీ ఉపమానవాక్యార్థమందు ప మేయవాళ్యార్థమ. యొక్క యఖేదారోపము కానీ నిదర్శన యనంబఐడును “ ఈ నిదర్శనాలంకారము ఫదార్థవృత్తి నిదరృనయసియు వాక్యార్థవృత్తి నిదర్శనయనియును ద్వివిధము. కం బలవదరిరాజసేనా జలధిన్‌ జీవనము. గోలి జలభరళశోభా విలననము/చాల్బె నీ యసి యలఘురణోత్సావాసరన! యౌాబళనరసా! ౧౫లౌ న్స అడ్గము శతు9రాజసేనాజలధి యందు జీవవముల ( పా9ణములను జలమును ) (దావి మేఘళోభావిలానమును దాల్చెను కత్తి యసమేయము మేఘముపమానము. కత్తి మేఘముయొక్క శోభావిలాన మెట్లు వహించును? కత్తి మేఘకోభను వహించెనన్నచో నువ మానధర్మమును నుపమేయము వహించెనని యర్థమగును. ఒకదాని శోఖను మొక బెట్టు వహించును? కావున నన్వయము సంభవింపదు. అట్టగుట “మేఘ శోళభనంటి కోభను వహించి నని వీంబ్రతివీంబభానము నాక్మేవించుకొన

(4) పంచమాకళ్వానము 6థ? వలెను. దానివలన సౌమ్మము గమ్యమగుచున్నది *జలధరళోభావిలానము అనునది యేకపదము గాన ఐబదార్థవృత్తి నిదర్శన జం వాక్యార్థవృ త్రినిదర్శన అరణ్యరుదితం కృతం శవళరీరముద్వ ర్రితం న్ధలేఒల్డి మవరోవితం. సుచిరమూషరే వర్షితం, శ్వపుచ్చ మవనామితం ఐధిరకర్ణజాపః కృతో ధృతోఒంధముఖదర్పణో, యదబురధో జన స్సేవితః, మూర్థజనము సేవింపంబడిన దన నరణ్యరోదన చేయ/బడినదన్న మాట. శవళరీరము నలుగు 'పెట్టంబడినదన్నమాట నేలమీ/ద( దామర పాత(ఐడినదన్న మాట ; చవిటినేల వర్షము పడినదన్నమాట కుక్కతో, వంపంబడినదన్న మాట; చెవిటివాని చెవిలో రహస్యము చెప్ప/బడినదన్నమాట, అన(గావ్యర్థము ఇట “మూర్ధజనము 'సీవింపబడినదన నరణ్యరోదనము చేయ(బడినది” మొదలగు నెడల నుపమేయమునందు నుపమాన మారోపింపంబడినది. పదార్థవృత్తి వాక్యార్థవృ తి నిదర్శనలకు భేదమేమన. గేవల ముపమా నోపమేయ ధర్మము లొకదానియందొకటి యారోవింపబడిన చో6 ఐదార్థవృ త్తి నిదర్శన. ఉదా జలధరళోభావిలాసము విశిష్టరర్మములన(గా బింబ, పతిబింబ భావావన్న ధర్మములకు నై క్యారోపము 'సీసినచో వాక్యార్థవృ త్తి సిదర్శనయని భేదమును (గహింపవలెను. ఎట్లన “మూర్థజనము సేవింపంబడినదన నరణ్య రోదనము చేయబడినఎ అనుచో పిశిష్ణధర్యమున కారోపము సనేయ(బడినది. ఈ భేదమును శువలయానందక్నర్త యిచ్చినాండు [వతాపర్ముద్రీయ. కర్త యీ లేదమును దెలుపతిదు ఎల్లయెడల వీంబ (పతిబింబభావా కేపముండు నని యాశయమును దెలిపెను "క త్రి మేమళోళను వహించెను “మూర్థజనము 'నేవింప(బడినదన నరణ్య రోదనము చేయబడిన. అను తావులం దుపమానధర్శ్మ ముపమేయమున నారోవింప(బడినది. ఇ(క నుపమేయధర్శ్మ ముపమానమున నారోపింప(బడుట కీ (కింది కోక ముదాహరణము, వియోగే గౌడ ారీణాం యో గండతలపాండిమా . వియోగినులగు గౌడన్త్రీల గండ పొండిమము ఖర్జూరమంజరీ రేణువులందు గన(బడుచున్నది.

ఛిక8 కొవ్యాలంకారసం(గహము

ఇట నుపమానమగు ఖర్జూరమంజరీ రేణువులందు నుపమేయమగు గండములయొక్క ధర్మమగు పాండిమమారోవింపంబడినది.

ఈ యన్నియెగడలను నన్యధర్మ మన్య్మస్థలమున సంభవింపదు కాన బింబ ప్రితిబింబభావరూపమున( దత్సదృశధర్మా క్షేపము సేయవలెను ఈ యదా వృాతఖేదములు గాక మజొక భేదిముగలదు చూడుండు

'ర్రైజ్రపరాం బోధనం ప్రాహుః క్రియయా౬ఒసత్సదర్థయో। నశ్యేదాజవిరోధీతి &ణం చందోదయే తమః ఉదయన్నేవ సవితా పద్మేష్వర్పయతి క్రియం విభావయన్‌ సమృద్ధీశాం ఫలం సుహృదన్ముగహణౌ

ఒకానొక వస్తువు తన కిియచే బరుల కనదర్థమును గానీ సదర్థమును గానీ బోధించినయెడల నది యొక నిదర్శనాభేదము.

“రాజవిరోధి నశించును” అని టోధించుచు. జందోదయమున( దమస్సు శ&్షీణించుచున్నది. ఇట దమస్సు తన [క్రియ యగు క్షయము.చే “రాజవిరోధి తృయించును* అని యసదర్థనును బోధించుచున్నది. (ఇట రాజళబ్దము క్టి వమ)

“*సూూర్యు,డు దా నుదయించుచునే పద్మములయందు (శీ (శోభా) సమృద్ధిని నర్పించుచున్నాండు “ ఇట నర్పణమను [కియచే సమృద్ధులకు వలము (సంపద లున్నందులకు ఫలము) సువృాదన్నుగహమే (మిత్రుల ననుశహించుటయే) అనుసదర్థమును (సూర్యుండు) టోధించుచున్నాండు.

తళా. వ్యతి-ేకము కం. ధర నువమానముకన్నను

నరుదగు నుప మేయమధికమౌనన సామ్యం

బురు భేదకారణం బై

యిరవుగ వ్యతి రేకమయ్యె నిది యెట్లన్నన్‌ 4 ౧౫౯

లోకమున నువమేయముకన్న నువమానమధికముగా నుండును. కొనీ యెచ్చట నుపమానముకన్న నువమేయమధికమై భేదపంధానమగు సౌధర్మ్యము గమ్మమానమగునో యది వ్యతిరేకము. “సామ్యంబురుభేదకారణము' అనరాదు. “భ్రేదప్రధానమగు సామ్యము" అని చెప్పవలె, ఇం దుపమేయాధిక్యమే వ్యతిరేక లతణమని చెప్పంబడినది. ఉప మేయన్యూనత్వము, ఆనుళభయరూవపము అనియును మతి రెండు భేదములు గలవు ఆవియు నుదాహరంపంబడును.

పంచమాళ్వానము శతి క్పీ ఐహాుతరాళా భాంతి బయలు [వాంకకయున్న6 గువలయ ద్వేషంబు( గోరకున్న మీటి తములవిరిపోటు నేయకయున్న దోషాభిభూతు.డై తొలంగకున్న జగతి నందజకును బగ లొనర్పకయున్న వారుణీన క్తిని6 అాఅకున్న చ్విజరాజపరిభవోద్వ్భృ త్తి. జేఫొనకున్న నరనుల ని. కింప(ంజాలకున్న గీ సాటియగు విశ్వవినుత ళళ్వ[త్పళావ వై ళవధ్వన్త దుర్వార వై రిపీరు6 జె న యోబయనరసింవా నమితథువన భవనభృత తేజము.న కబ్దబాంధవుండు

ఈ పద్యమును (బధమాశ్వాసమునః (౧౧౭) దేజస్వితకుదాహరిళవ( బడినది ఆక్కడ వివరణము |వాయ(బడినది. చూచుకొనునది.

ఇట సూర్యునికన్న నరసభూపాలుని తేజ మధికతరమని చెప్పంబడుటబే వ్యతిరేశాలంకాగము సామాన్యముగా నీ వ్యతిరేకాలంకారము శ్రేగర్భముగా నుండును, ఇది యపమేయాధిక్య పర్యవసాయి

ఉ నీవు చిగుళ్ళజొంపముల నే/(బీయురాలిగుణాలిరక్తు(డన్‌ నీవయివట్లు నావయిపు నిచ్చశిలీముఖవం క్రివచ్చు. గాం తావరపాదఘాతము ముదందిడు నీకటునా *' కశోకమా |! నీవును నేను దుల్యులమ ; నేనె సళోకుండనైతి దుర్విధిన్‌,

ఓ యశోకమా నీ వశోకమవు నేను సళోక(డను ఇట నుపమేయ మగు. నేని (విరహ) నళోకుడగోటచే నుపమానముకన్న న్యూనత్వము చెప్పంబడినది.

ధృథతరనిబద్ధము ష్షేః కోళనిషజ్ణన్య కన్యచిన్మలినన్య కృపణస్య కృపాణస్య చ కేవలమాకారతో భేదః.

గట్టివిడికిలి గలిగినట్టియు. గోశమున ((ధనాగారమున - ఒజయందు) ని(ద్రించనట్టియు, మలినస్వరూపము గలిగినట్టియ గృపణ కృపాణములకు( గేవలము ఆకారము (“ఆ యను వర్ణము) చేతనే భేవము “కృషణ శట్దము పి శారమున “అ” కారమును కృపాణ'” శబ్దము 'ప కారమువె “ఆ' కారమును గలవు. ఇదియే భేదము.

480 శావ్యాలంకారసం [గ్రహము ఇట నుపమేయమగు కృపణునకుం గానీ యుపమొననుగు కృపాణము నకుంగానీ యాధిక్యము వర్జింపంబడమి “ననుభయరూపము” అను భేదము. 89౯. శ్లేషము . కం, (పకృతము, ల|వకృతంబమిలు(,

(బకృళా(పకృతములు, శబ్బపాటవమా[త

'వకటితసామ్యము, జెందిన

నకలంకత శశ్లేషమయ్యొ నదియును వరుసన్‌, ౧౬౧

కం. నిరతము శ్లిష్టవిశేష్యము

నరుదందును (బకృతములు ; నవ్రకృతములున్‌ ;

ధర నళ్లిష్టవిశేష్యము

లరయం [బకృళా[పకృతము ; లవి యెట్లన్నన్‌. ౧8౨

-. పకృతములు గానీ యపికృతములుగానీ ప్రకృతాపక ఎఈశములుగానీ యెచ్చట శ్లేషించునో యట శ్రేషాలంకారము. “శబ్దపాటవమ్మాత [ప్రకటిత సామ్యము, జెందిన అనగా అర్థమునకు ళబ్దమా(తసామ్య మున్నచో ననంగా శబ్ద్టసమత్వ మున్నచో నన(గా నొకళబ్దిముచే రెండర్థములు చెప్పంబడగా' అని యర్థము. ఇందు రెండర్థములకును నేఠశబ్దబోధ్యత్వరూప సామ్యముగలదు

అందు రెండర్థములును [ఇకృత ములయినచో. (క సత శ్రేషము; రెండును నప్రికృతము లయినచో నప్రకృత శ్రేషము ; రెంటిలో నొకటి _పకృతమును, వేజాఠటి యష్రకృతమును నయ్యెనేనిం _బకృతాప్రకృత శ్రేష,

(ప్రకృత శ్రేయందును, నప్రకృత శ్రేయందును విశేవణవి శేష్యములు రెండును. శ్రేషించును. ప్రకృతాప్రకృత శ్రేషలో విశేష్యము శ్రేషింపరాదు. విశేషణమే శ్రేషించును.

్యయమకాదౌ భవేదైక్యం డ్నణయో ర్రల్లయోర్భవోః శవయోర్నణయోళ్ళాంశే సవిసర్హావినర్గయోః సబీంకుకావీందుకయో స్స్యా దభేదపకల్పనం”

యమక శ్రేషాదులందు డకార లకారములకును;, లేవ లకారములకును జకాత వకారమునకును, ళశకార వకారములకును, నకార ఇకారములకును సవిసర్గ, ఆవిసళ్గపదములకును, సటిందుకాబిందుకపదములకును నై క్యము సేయ వచ్చును అను నియమము నీ శ్లేషలో. బాటించుకొనవచ్చును. ఆం(ధభాషలో నర్థానుస్వారములుగల పదములకును లేనివానికిని రేఫ, శకటలేశములకును నైక్యము జేసికొనవచ్చును.

వంచమా శ్వాసము 461 ౧ (వక్ళత శ్లేషము కం. పరిణతగుణభరితము లై నిరువమతరశా(స్త్రుకలన నిర్ని[దములై. యిరవగు నీ ధర్ముంబులు నరనుత ! యోఐఉతీం చు నరసింవానృపా | ౧౬9 నరనళూపాలా నీ ధర్మములు (విండ్లు) గుణభరితములై (నజ్యములైె శాన్తకలన నిర్ని[దములై (ళ శ్రసమూహసంబంధమువలన నిర్ని.దములై ) యున్నవి,

నరనభూపాలా!' నీ ధర్మములు (ఠాజధర్మములు) గుణభరితము ఖై (నంథి విిగవాయానాది షడ్గుణములతోం బూర్జములై ) కాస్త్రకలననిర్ని [దము త్రై రాజధర్మళాస్త్ర సంబంధముబే నిర్నిద9ములై ) యున్నవి

రాజవర్జనము (వకృతముగాన నీ రెండర్థములును బ౦కృతములే. ఇట విశేషణవి శేష్యములు రెండును శ్హేషించినవి

జిం అవక ఖచ న్లేషము కం, అసద్భృళళాష్టా శ్లేషో ల్లిసితుల, నుగకరయోగలతితుల, విభా వసులనగు నీదు తేజో వినసరము నరసింవా ! యోబవిభునరసింవో |! ౧౬౪

ఓ నరసభూపాలా నీ తేజము దిక్కుల నాలింగనము సేసికొనునట్టియ+, దీతమగు కిరణములు గతిగినట్టీయు నూర్యుని నవ్వును.

ఓ నరసభూపాలా నీ తేజము కట్టె నాలింగనము సేసికొనునద్టియ, న్ముశమైన కిరణములు గలిగినట్టియు నగ్నిని నవ్వును.

ఇట( (బకృతము తేజము సూర్యాగ్నులపకృతములు. ఈ యవి శృతములకు శ్రే ఇటంగూడ విశేషణవి శేష్యములు రెండును శ్లేషించినవి,

ఈ వికృత, ఆ పక్ళత శ్రేషలలో విశేషణవిశేష్యములు శ్రేషింపవలెనని పెని. తెప్పంబడినది కానీ రసగంగారరకారు( డీ విశేష్యశ్లి ష్టత కామజారమని జెప్పెను. కామచారము = ఇచ్చవచ్చినవిధము.

కరకలితచ[కఘటనో నిత్యం వీతాంబర న్తమోఒరాతిః నిజ సేవిజాడ్యహరణో । విష్ణస్సూర్యశ్చనః పాతు.

త6లీ కావ్యాలంకారసంగ9హము కరకలితమైన పాంచజన్య చ కయోగము గలవాండును, పీకాంబరుడును (తమః) రాహువునకు శతువును తన సేవకుల జాడ్యమును (అజ్ఞానమును) హరించువా(డును నకు విష్ణువు మిమ్ము రక్షించుగాక. తన కిరణములయొక్క పిసరణములచేత( జక౦వాకవత్షులను గూర్చు వా(డును, ఆకాశమును దాం(గినవాండును (ఆకమించినవాండును) చీ/కటికి శత్రువును, తన్ను సేఏించినవారి జాడ్యముము ( మాంద్య్మమును ) హరించు వాండునునగు సూర్యుడు మిమ్ము రక్షించుంగాక ఇట బ౦ికృతములగు విశేష్యములు (విష్ణు సూర్యపదములు) శ్రేషంపలేధు, హరికరసంగాదధికం రమణీయావ్యతులరాగసంకలితా కమలాయాః కమంస్య చః కోఖా గలితా తవా౬ననస్యాగే న్వభావమ.శే మిక్కిలి రమణీయురాలును, హరికరసంగమువలన (విష్ణ వాన్తసంగము? నసమానమైన రాగముగల కమల (లవ్మీ) యొక్క కోళ సుందరీ ! నీ ముఖము ముందు వివర్ణమయ్యెను స్వభావముచే మిక్కిలి రమణియమయ్యును నూర్యకిరణ సంపర్కముతే నసమానమైన రాగముగల కమలముయొక్క శోభ సుందరీ నీ మొగముముందు వివర్ణమయ్యెను ఇట నప్రకృతముంగు. విశేష్యములు ( కమలా కమల ళబ్ధములు ) శ్రేషింపలేదు. 8. [పకృతాపకృత శ్లేష కం../ఆ్రరిదరకరు(డై. సుమనో వరళరణధురీణుండ్రై యవారితలతీశై నీ రవాసభాసురుండై నరసింహుడు పొల్చు నాదినరసింవాు-డనన్‌. ౧౬౫ ఆరి = కతువు- చ్యకము; దరము =భయము; శంఖము ; సుమనో వరులు = దేవతలు - పండితులు నరసభూపాలు. డాదినర సింవునివలె “అరిదరకరుంతై సుమనోవరభరణ ధురీణుడై యవారితలక్ష్మీ స్థిరవాసభాసురుండై పొలుచును. ఇట నరసభూపాలు(డు (పకృతము-= ఆదినరసింహు( డ్యపకృతము. ఇట ఆరిదరకరు'6డు సుమనోవరభరణధురీణుండు" ఇత్యాది విశేషణనులే శ్రేషింలి నవి కాని విశేష్యమగు నరసింహ శబ్దము శ్రేషింపలేదు.

వంచమాళ్వానము ఈలి

ఈ (పకృతావకృత శ్లేష యెల్బయెడల నువమచే సంకీర్ణమైయుండును,

ఉపమతే శ్రే యుణ్ధావితమగును. ఇట శ్లేషయే (ప్రధానము అ

విశేషణములు మాతిమే యీ (పకృతాప్రక౦తశ్రేషలో శ్లేషింపవలెనని చెప్పితిమి విశేషణములు మాతిము శ్రేషించినను బి)కృతావికృతధర్ములు రెండును గ౦హింప(బడవలెను (నరసింవుండాదినరసింహుండనన్‌ అనుచోటి యందువలెనే) ప్రకృతధర్మినిమాతమే గ౦హించినచో నది సమాసో క్రియే యగును సమాసోక్రిలో విశేషణములు మాత్రమే శ్రేషించును.

ఈ స౦కృతాప౦కృత శ్రేషకును శబ్దళ క్రి మూలవ్యంగ్యమునకును గల భేద మేమి ? అన్నచో “ఆదినరసీంహుడనన్‌ అను నుపమానము వాచ్యమైనది. చానినిం దీసీవేసి “తిభువనస్తుతమహిమన్‌' అని యున్నచో నుపమాలంళారము వ్యంగ్యమగుమ,.

ఇక నీ శ్రేషలో శబ్దములు విణుగకున్నచో అభంగశ్రే విజిగినచో నభంగ శ్రే యన(/బడును

“స్వయంచ వర్దివారామిభాస్వత్కర విరాజితా ప్రభాతసంధ్యేవాస్వాపఫలలుబ్టే హితపుదా.

ఇది పార్వరీవర్థనము. పార, తీడేవి పూభాతసంధ్యవలె. బల్ల వాతామి భాస్వత్కరవిరాజిత. పార్వతీపవమునం బల్హివములవలె నాతామములయిన (మిక్కిలి యెజ్ఞవి) ప్రకాశించు హన్తములతో విరాజిల్లుచున్నది వ్రళాత నంధ్యాపతమున( బల్టవములవలె నాతామ్ర9ములయిన సూర్యకిరణములచే విరా బిల్లుచున్నది. “వల్లవాతామంభాస్వత్యంర విరాజీతా' అనుచో శబ్దములు విజుగలేదు.. కొన “అభంగ శేష.”

పార్వతి“ అస్వాపవలలు బ్టేపొత[వదాయనం దేలికగా( బొందరాని ఫలము; అన(౧/గా మోకము దానియందు లుబ్ధుండగు వానియందు ఈ హితపిదా జ హితమును నిచ్చునడి అన(గా దుర్గభమైన మోకము నొసంగునది.

విభాతసంధ్య అస్వాప ఫలలుబ్ద + ఈపాతపందా ఆస్వాపమన నిదాాఒభావము ; దానికి ఫలమైన స్నానసంధ్యావందనాదులు వాని యందా నక్తులకు నీహితము నిచ్చునది.

ఇట హితప౦దా, ఈహితపదా అని పదములు విజువంబడినవి. కొన సథంగ శ్లేష,

లాఘవపాండవీయమున సంస్కృృతాంధ్యపద ముల కీసళంగాభంగ శ్రేషలు

నిర్వహింప(బడినవి.

644 కొవ్యాలంకార సంగ వాము మజియు నీ సభంగశ్షేష వర్ణ, పద, లింగ, భాషా, ప్రకృతి, ప్రత్యయ విభ క్రి, వచన ఖేదములచే నెనిమిది విధములని పికాశకార దర్పణకారులు తెలివీరి వాని లక్ష్షణముకు నాం[ధసాహిత్యదర్పణమును జూచునది. [గంథ విస్తరభీతిచే వదలితిని. ఈ శ్తేష శబ్బ్దాలంకారమని వారి మతము, కావున వారు శబ్దాలంకారములలోనే చేర్చిరి. దీనిని వారు శబ్దశ్లేష యనిరి, చి ఎణ భాషా శ్లేషకుచాహారణము మంజులమణీమంజీరే కలగంలీరే వివారసరసీతీరే విరసాసి కేశికీరే కిమాళి!' ధీరే చ గంధసారసమీరే ఓ చెలీ! మనోహరమైన గంభీరమైన నాదముగల మణినూపురము నందును, [కీడాసర స్తీరమునందును, శేళీకీరమునందును, మలయమారుతము నందును విరనవై తివేల 1 ఈ ళ్లోకము సంస్కృత, (పాక్ఫిత, శౌరసేసీ, అనంతీ, నాగర, అప (శ్రంశభాషలలో నొక్రేవిధముగా నున్నది, _ దీనికి భాషానమమనియ నామాంతరము, సంస్క్యృళాం[ధళాషా శ్లేష మాయమ్మానసునీవే రాయలవై కావదేవరా జేజేజే మాయాతుములానినయది । పాయక సంతోషమున్న పలమిలసాపీ, నంస్కృృతపదవిభాగము మా, ఆయం, మాన, సునీవే రాయలవా, ఏకా, అవత్‌ ఏవ, రాజే. జేజే మాయాతు, మలాని, నృ యది, పాయక, సంతః, అనముత్‌, న, పల, మిల, సా, అమీ. అం (ధపదవిభాగము మాయమ్మ, అన, సు, నీవు, ఏ, రాయలవుః ఐ, కావన్‌, దేవరా ః జేజేతే మాయాతుములు (మాయాత్మలు) అనినయది, పాయక, నంతోవము, ఉన్న వలము (సిద్ధభలము) ఇలసామీ. ఇవిగాక వేరొక భేదముగలదు. అనులోమముగా( జదివినచో నాం[ధ భాషాపద్యము, (పతిలోమముగా( జదివినచో నంస్కృృతలాషాపద్యము వచ్చును. శూడు(డు,

వంచమాళ్వానము అక్‌ కం. అావినువారికి సరవిగ

భావనతో నానునతి విభావిసుతేజా

'జేవర "గౌరవ మహిమన

మా వలసిన కవితమరగి మాకునధీశా

_ఆంధ్రవదవిభాగము

“అతి విళావిసుతేవా', అధీళా , దేవర గౌరవ మహిమన, మా వలనిన శవిత, తాన్‌, వినువారికి, సరవిగశ్‌, భావనతోన్‌, మాకు, మరిగి, అనున్‌”

సంస్కృతము

(పతిలోమము అనగా వెనుకనుండి చదువవలెను),

“*కాధి, ఇన, కుం, అగిరి, మత వికనసి, లవమాన, మహిమను వరగౌర వదే, జారే, సువిభా, వితి, నను, నా, ఆతః, ననలాః, గవి, రసకిరి, వా, విసుతా” ఈ రెండు పద్యములకును అర్థతాత్పర్యముల_కె కళాపూర్ణోదయము (ఠీ మల్లాది సూర్యనారాయణళాన్రిగారి పరిష్కృతము) 684, 472 పుటలు చూడవలెను.

అర్థ శేషము గలదు ళబ్దపరివృత్రిని సహింపనిచో ళబ్దశ్రేష ; ళజ్ద పరివృ త్రిని సహించినచో నర్థశ్లేష. పై “పల్లవాత్మామ' ఇత్యాది సభంగా భంగ శ్రేషలు శబ్దశ్లేవలే

సోశేన్నోన్నతిమాయాతి ॥ స్తో కేనాయాత్యధోగళిం అహో నుసద్భశీ వృత్తి! స్తులాకోదేః ఖంస్య చ్చ

“కొల(దిమా[ళముననే పెకిలోవును. కొలంది మాత్రముననే క్రిందికిం బోవును. [కానుయొక్కయు, ఖలునియొక్కయు వృత్తము సమానమే.”

ఇట 'స్తోకేన, ఉన్నతి, ఆధోగతి' శబ్దములు పరివృ త్తి సేనీనను శ్లేష నిర్వహింప(బడుచునే యున్నది కొన నిది యర్ధశ్రేష

శ్లేష నాంగ్లమున 2589208281 అందురు.

ఇం. పరిశరము కం. సాకూతములై సఫలత

"కేళొన్న విశేషణములు చెలంగం బరికరం

లై క్భతుల 'వెలయుచుండు మ "

వోకవి సంన్వుత్యమగుచు వది యెట్లన్నన్‌. గ౬౬

ఎచ్చట విశేషణములు సాలి[ప్రాయములుగా నిబద్ధముఅగునో యది పరిక రాలంకారముం

న! కావ్యాలంకారసం[గవము వీ, (దర్చిళాహితనృపో త్తములు నిన్నె దిరింపం గల ! ధీరోత్తమగండబిరుద ! వినుతకీర్తి వళావములు నీచే సమ కట్టునే ? యుభయరగండబిరుద |! ఆరివధూతాటంక గరిమంబునీ చేతం గలుగువే ? గండరగండబిరుద 1 వరివంధిగంధసింధురపం కి నీ మోల నుండునే? గండ భేరుండబిరుద! గీ. అరుణపరిణథామ 1! రానూఖిరామ ! శామణీయక నిర్జి త(పసవబాణ | శాణసాహిత్య వరిపాక |! పొకవైరి విభవసౌళాగ్య ! యోబభూవిభునృసింవా 1) ౧౬8 నాలుగు పెద్దపాదములందున్న ధీరో త్తమ, ఉభయరగండ, గండరగండ గండభేరుండ పదములు దర్పితాహితన్ఫపో త్తములు. విమతకీ ర్తి (పతాపముళు, ఆరివధూతాటంకగరిమలు పరసంధిగంధసింధురపం కి ఆఅనువానికి( (అళిద్వం ద్వులుగా నిలిచి *నరసభూపాలు నెదిరింపజాలరు' అను నభ్యిపాయము గలిగి యున్నవి. ఇట్లే, “సర్వమంగళ మంగళజాలమిచ్చు' అనుచోట నరళమంగళాపద మలి హపైయగర,ము. ౮ ఖ అ౧. ఆచేవము కం. ధర నిష్టముపరమార్థ స్ఫురణంగాటన, వనిష్టము నపరమార్థ స్ఫురణ విధింపగ, శెండ్రై గ యరయంగ నాజేపమమరు నది యొట్లన్నన్‌ ॥ ౧౬౮ ఇష్టమును నాభాసముగా (ఆపరమారస్ఫురణ) నిషేధించిన నిష్టనిషేరా భాసమనియు, అనిష్టమును నాభాసరూపముగా. విధించిన ననిష్టవిధ్యాళాన మనియ్య నాక్షేపము ద్వివిధము. ఇందలి ఇష్టని షేధాభానము మటల ద్వివిధము ష్‌ ధాభాసము; వత్యమాణనిపేధాభాసము; ఉ క్రనిపేధాళానమ

పంచమాళ్వానము 80? శథనరూపమనియు, వస్తురూపమనియు మఆల డ్వివిధము, వజ్యమాణ నిషేధా భాసము కథనరూపముగా మా తమే యుండును. పతాపర్ముదీయాదులు ఇష్ట నిషేధాలానము అనిష్టవిద్యాణానము అను పదముల నుపయోగింపక ఉ కని షేధా ఖాసము, వవ్యమాణనిషేధాభాసము అని తెలిపిరి. ఈ యుక్త, వత్యమాణ విషేరాభాసములకు. (బకాపరుదీియ లతణము లిత్తుము.

విశేషటోధాయో క్రన్య వక్యమాణస్య వా భవేర్‌ నిషేధాళభాసకథన మాక్షేప స్ప ఉదాహృతః.

(పాకరణికముగా( _ జెప్పినదానిని- (ఉఊ క్తము) జెప్పందల(చినదానిని+ (వశ్యమాణము) గాని విశేషార్ధబోధనముకై నిషేధించినట్లు చెప్పిన నాక్మేపా లంకారము.

౧. ఇష్టని పేధాళాసము సీ, మదిలోన. జాయకుండుదునన్న( బునరుక్సి ;

నీ సొమ్మనన్న గాణిక్యవృత్తి నిను(బానీ నిలువ లేనన నసంభావ్యంబు ; పతిపవీవవంగ నభః పసవవాంఛ ఫ్‌ యతనుండు గారించునన నసాతికనూక్రి ; చలిగాలి వేండన్న జనవీరుద్ద ; “ఊమెలమి నిచ్చటికి రావలయునన్న మదోకి ; చనుబెంతునేనన్న( జాపలంబు ; గీ. వెలయు త్వదధీన యగు నన్ను వేంచు నలక లాధరుండన్న భవదుపొలంభనరణి ; గాన వేయుక్తులు నెలుంగం గరుణంజూడు నరనగుణవోర ! యోబయనరస ఢీర ! ౧౬౯ పునరు క్రీ త్యాదులచే “మదిలోన( బూయకుండుదు మొదలగు చెప్పన వానినే ని'ేధించినట్టాభాసముగా. దోంచుచున్నది. పరమార్థనున నిది నిషే ధముగాదు “న న్నవళ్యము కరుణ(జూడుము” అను విశేషార్థమును టోధించుటకే యీ నిషేధ ముళ్దేశింపంబడినది. అయితేయా విశేషమగు *కరుణ(జూడుము అనునది వ్యంగ్యముగా భాసింపవలెను. కాని వాచ్యమైనది. ఇది యివ్టని మేధా కాసరూపము (చెవ్పినదాని నాభాసరూపమున నిమేధించుట) అని తెలిపిరిమి.

శంత్ర కావ్యాలంకార సం[గ్రహము ఈ యు క్రనిేధాభాసము ద్వివిధము వసురూసము, కథనరూపము ఇది కథన నిషేధము. వస్తురూప నిపేధ మెట్టన, "నాహం దూతీ తనోస్తాప స్తస్యాః కాలానలోపమః” “న్వేన్స ద్రూతినింగాను, దాని తనుకాపము కాలానలోపమము.” దూరి “నేను దూతినింగాను" అని చెప్పిన వాక్యమునందలి నిషేధము బాధితమై యాభాస రూపమును బొంది సంఘటన కాలోచిత కైతవ వచనములు లేని యథార్థవాదిని సుమా" అను వస్తురూపమునః బర్యవసించుచు “నిప్పుడే వచ్చి నాయికను "బ్రదికింపుము' అను వి శేషార్థమును నాక్షేపించుచున్నది. వత్యనూణ నిేధాభానము విజ్ఞాపయామస్తే కించిత్‌ కాకతీయకులోద్వవా ! విజ్ఞాప్యతే కి మథవా సర్వజ్జే రవకే త్వయి ఓ కాకతీయపభళూ నీకు. గొలందిగా విజ్ఞాపన మొనర్హ్తుము. ఎందుకు తెమ్ము । సర్వమును దెలిసిన రక్షకుండవగు నీకు. దెలుపునదేమి ? ఇట( జెప్పదల/చిన దానిని నిషేధించుకొన్నట్టు వర్షింప(విడినది. ఇట! గథనని మేధము. చిం అనిష్టవీధ్యాళాసము చ. ఆలుగంగవేల 1 మీరు వనుధాధిపులెన్న వ్వతం।తులై మమున్‌ వలదనవచ్చు ; మీ మనసు వచ్చినచోటికి నేగు., జేగినన్‌ 'ెలకొని నీ పీయాంగినకు నీకును మార్చొన లేకయుండ న రిశ్రలి నుకరంబుగాంగ నొవరించెద(గాక నృసింవాథూవళరా |! ఇట “మీ మనసువచ్చినచోటి కేంగుడు' అని తన కిష్టములేని దానిని విధిరూసమున నాయిక పలుకుచున్నది. ఈ విధి విధ్యాభాసము ఏఅన, నాయిక తన నాయకుని నిచ్చవచ్చినచోటికింబొమ్మనదు.ఈ విధ్యాభాసము నీవు పరాంగనల వద్దకు: బోవలదను వి'శేషార్ధమును టోధించుచున్నది.ఇట్టిదే యీకిందిపద్యమును గూండ గనుండు ఆ. వె్మవియ(డ ; నీదుయాత ెద్దకాలం బింక నను దవింపలోదు నమ్ము . నిజము; వెడలవలసియున్న వెడలుము తడయక శంకలెల్స నొక్కవంక( (దోసిం

వంచమా ళా సము ఉఊ$ కం, పతతంబు నిందచేతను న్తుతియున్‌, స్తుతిచేత నింద చొప్పడ వ్యాటి న్తుతియె చెలువగు. గ ఫరులం దతులితకవివినుతమగుచు నది యొట్లన్నన్‌ = ౧౭౧ నిందావ్యాజముచే స్తుతియు, స్తోతవ్యాజముదే నింంయను కేయుట వ్యాజస్తుతి పీ,' నెతీలీననము లేళ నింగివై (భమియించు మత్స్యంబు: దునుము శేపాటి వాని 1 (శిజగతీనూత వాన్లేని భండారంబు చూఆం(గాగొనుట యే సుగుణితనము 'వేండినవారికి వెండీయు నొకమాణు విత్తమీకుంట యే వితరణంలు? అల యనాది[పవావాములై_ న యేర్ల వం కలుదిద్దు జ్చేవివేకంబు కలిమి ? గీ, వజలు నీ కీ ర్రి ద్విజరాజ వై భవంబు లపవారింపంగ నీ యొక యలరుశుంత 1 పోచిరాజాన్వయాంభోధి పూర్ణచంద్ర! వరనుళాటోవ 1! తొరగంటి నరనసభూవ! ౧8౨ ఖఇటి నింద్రావ్యాఖమున, జేయఃబడిన స్తోతము. ఇందలి నీంద ప్తోశ్ర కం. అసమరణరంగముల నీ యసినటి నటియింపః గరుఅ, వారులన్‌, గిరులన్‌ ఎననొసంగు నెర యెంతటి రసికుండు నీ వైరి? యోఐ౦-జ నృసింవో 1 ౧88 ఇట “ఎంకటి రసికుడు? “అను స్తో[తవ్యాజముదే శశునింద చేయంలడు చున్నది. ఆంగ్లమున స్తుతిరూపమునం జేయఃణిడిన నిందను 12027 అందురు.

40 కొవ్యాలంకారసం[గహము ౫కే అ పస్తుతపశంస కం, ఊతి న్మవస్తుతమునం (బ స్తుతవన్తువు గమ్యుమగుచు సొంపొందిన నీ (శుతులందలపోయ నప స్తుత పళశంసాఖ్యమయ్యి. దుది యెట్లన్నన్‌. ౧8౪ ఈ శుతులన్‌ = ఈ ళాస్త్రములందు అఆపస్తుతవస్తు వర్ణనముచే+ (బస్తుతవస్తువు గమ్యమానమయినచో నప స్తుత [పళంసాలంకారము, ఈ యప్రన్తుత (పళంస ప్తద్తవిర్తమ. కార్యే నిమి్తే సామాన్యే విశేచే ప్రస్తుతే సతి తదన్యస్య వచస్తుల్యే తుల్య స్యేతి చ పంచధా. కార్యము (పసుతమైనపుడు కార్యమును వర్జింపక దాని కారణమును వర్ణించుట; కారణము పస్తుతమైనపుడు దానిని వర్చింపక కార్యమును వర్ణించుట; సామాన్యము ప్రస్తుతమెనపుడు దానిని వర్డింపక దాని విశేషమును వర్ణించుట, విశేషము (ప్రస్తుతమైనపుడు దానిని వర్ణింపక సామాన్యమును వర్టించుట; [పస్తు ళము వర్జింపవలసియుండ.గా దానిని వర్ణింపక దానికి. దుల్యమైన యనంగా సారూప్యము గల వస్తువును వర్ణించుట అని యైడువిధములు. ఇట నైదవ విధ మగు సారూపష్యనిబంధనా-అ(పన్తుత [పళంసను మా[తమే కవి యుదావారించెను. కం ననలు మొనలె కె; బేనెను చినిశెం ; జీగుం*కుగంబెం; జెదరె నలితతుల్‌ ; చనవున నీ పూందీంగకు ఘనమైన నృపించుపొందు గలుగంగజోలున్‌. గ౧౭౫ ఇట నపస్తుతమగు పూందింగ వర్తింపంబడుటచే/ దత్సారూపస్యయగు సురతోపభుక్త్రయగు యువతీరూవమగు వస్తువు గోచరించుచున్నది. ఇది సారూప్యనిఐంధనా (ప్రస్తుత (పళంస (కానీ యొకదోషము గలదు. “నృసీంవా పొందు' అను పద మటప్రస్తుతమున నన్వయింపకున్నది, “వసంతుపొందు' అని యన్నతచో సరిపోవును). మిగిలినవాని యుదాహరజము. లిత్తుము చూడుండు.-

పంచమాళ్వానము న! ౧. కార్యము (వస్తుతమెనపుడు చాని కారణమును వర్శించుట. ((యాకాః కిం న మిళంతి సుందరి ? పునశ్చింకా త్వయా మత్కృతే నోకార్యా; నితరాం కృళాసి; కథయత్యేవం సబాచ్చే మయి లజ్రామంథరతార కేణ నిపతత్పీతాశుణా చతుషా దృష్ట్వా మాం హసితేన భావిమరణోత్సావా స్తయా సూచితః ఓ నుందరీ ; వెళ్లినవారు మజల రారా ? నాకొజ కేల చింతింతువు 1 చింతింపకుము. చాల కృశించితివి అని నేను గన్నీటితో. ఐలుక(గా లజ్జదే న్మిష్క్మియమైన కనీనికలు గల కన్నులతో వచ్చుచున్న కన్నీటి నాంపుళొనుచు నన్ను(జూచి నవ్వుచు భావిమరణోత్సాహమును నూచించినదిం నాయకుడు తన ప్రయాజఇసమయమున జరిగిన నాయికయొక్క ముచ్చటను దన మితు్రునితోందెలుపుచున్నాడు. అతడు సీ వేల (ప్రయాణ కార్యము మానితివి ' అని యడుగగా బై విధముగా గారణరూపమున నమా ధాన మిచ్చెను. కావున గార్యము (పస్తుతముకా(గా కారణము వర్జింప(బడినది. దీనిని, గారణ నిఐంధనా౬ఒ ప్రస్తుత వళంన యందురు. ౨కి. కారణము (వస్తుతముకాంగాం గార్యము వర్ణి ౦వంబడుట. ఊ్గ్‌ఆంచల గర్వభంగమగు నాసతియానవిలానముం గనన్‌

గాంచును మౌనవృ త్తినిం బికంబులు ముచ్చటలాలపించినన్‌

గాంచిన మేనిమార్దవము! గన్నడు జాజియు రాయివోలె ; వీ

&ించిన నంగకోభ సిరి సిగ్గిలితాల్బడె కావిపుట్టమున్‌ ౩

ఇిట నాయికయొక్క నడకలు, ముచ్చటలు, నూర్ధవము, అంగళోళ మొదలగునవి వర్ణనీయములగుటచే. (బస్తుతములు ; కాని వాని వర్ణనమేమియ లేదు ; వాుంసలకు గర్వభంగమగును , పికములు మౌనము వపొంచును; జాటి రాయి యట్లగును ;నీరి కావిపుట్టమును ధరించును ;” అని య(వస్తుత కార్యములు వర్జింప(బడినవి. నాయిక యొక్క. నడకలు మొదలగునవి శారణములు. ఇదీ కార్యనిబంధనాఒ,వన్తుత ప్రశంస.

త, విశేష వస్తుతముకాంగా సామాన్యము వర్శింపంబడుట, (పాదాహతం యదుక్తాయ మూర్ణాన మధిరోవాతి స్వస్థాదేవావమానేఒపి దేహిన _సద్వరం రజః,

ఏది పాదాహతమై లేచి తలపెకెక్కు నో యాధూళి యనమానమొందియును న్వన్థండు(గా నున్న వానికంటె మేలు

“శిపపాలునివలన నవమానమును బొందియు స్వస్థులముగా నున్న మన కంటె దుమ్ముమేలు' అని ఐలరాముడు శ్రీకృష్ణాదులతో( దెలుపుళున్నాండు.

ట్వ కావ్యాలంకార సంగ వాము ఇట “మనకన్న దుమ్ము మేలు” అనునది ప్రస్తుతము, అది విశేషరూపము దానిని... దెలుసక యపస్తుతమగు ' పాదాహతం " ఇత్యాదిరూపమున సామాన్యము వర్ణింపంబడినది. ఇది సామాన్యనిబంధనా౭(ప్రస్తుత (ప్రశంస. *. సామాన్యము [వస్తుతముకాంగా విశేషమును వర్శించుట. ఆంకాధిరోవితమృగళ్చం[దమా మృగలాంఛనః కేసరీ నివ్దరాక్షి ప్రమృగయూధో మృగాధిపః.

తన యొడిలో మృగము నారోపించుకొన్న చందుడు మృగలాంఛను డయ్యెను. (కూరముగా మృగయూధమును హింసించెడు సింహము మృగ రాజయ్యెను.

“మె త్తనివారిని. అాచి మొత్తు (కూరు,డే కీర్తిమంతుడగును. మెత్తని వండు కీర్తిమంతు(డు గాడు" అను సామాన్యము పస్తుతముకా(గా నపస్తుత మగు విశేషము వర్జింప(బడినది. దీనిని విశ్రేషనిబంధనాఒ ప్రస్తుత (వళంస యందురు.

సామాన్య నిబంధనాఒ(ప్రస్తుత |పళంసను నరసభూపాలీయ గ్రంథ కర్తయే యిచ్చెను.

అపన్తుత (వళంసాదోషమ్మ ఆహూతేవు విహంగ మేషు మశకో నాయాన్‌ పురోవార్యతే మధ్యేవారిధి వావసం సృణమణిర్థ శే మణీనాం రుచం అలన థా ఖద్యోతోఒపి నకంపతే పచలితుం మధ్యేఒవీ తేజస్వినాం ధిళ్సామాన్యమచేతసం ప్రభుమివానామృష్టతత్త్వాంతర కిం ౮4 పక్షులను విలువ(గా దోమ దాను గూడ బఐకిననుకొని వచ్చుచున్నది.

కాని యెవ్వరును దాని నాటంకపజపకున్నారు సము దమధ్యమున రత్నములతో షాటు వసించుచు దృణమణి (గాజు)కూడా మణిగా వ్యవహరింపంబడుచున్నది. మిణుంగురుపురుగును దేజస్వుల నడుమణదిరుగుటకు వెనుదీయదు. ఛీ ః స్వరూవ తారతమ్య జ్ఞానములేని బుద్ధిహీనుండగు (పభువువంటి యవివేకిని. గూర్చియేమి శెస్పవలెను ?

ఇట మొదటి మూ(డుపాదములందలి సామాన్యరూపమైన యపనుత వృత్తాంతవర్జనములచే నాల్లవపాదముయొక్క యర్థము విశేషరూసముగా( (విస్తుతముగా స్ఫురించుచునేయున్నది కావున దానిని మజల జెప్పుట పునరుక్తి లేక యపుస్ణ్రమను టోవమగును.

[48] పంచనూళ్వానము 48 ౪౪. పర్యాయోక్తము లేక పర్యాయోక్తి కం. (వస్తుతకార్యస్తుతిచే (బస్తుతకారణమ.దోంపం బర్యాయోక్తం బస్తో క్తసుక వికావ్య (పస్తుతమై చెలంగుచుండు రహినెట్లన్నన్‌. ౧8౬ పిస్తతమగు కార్యవర్దనముచే (పస్తుతమేయైన కారణము తోంచెనేని( ఐర్యాయోక్రాలంకారము. అపస్తుత వళ ంసలోనపస్తుతము తో(చును. ఇట! (బస్తుళ కార్యముచే బ్రస్తుతకారణము తోచును ఉ. “చక్కెఅ వెట్టవే వికచసారసలోచన ! మాటనేర్పవే చొక్కాపుగుబ్బలాండి ! ననుంజొప్పడం బాణితలంబు( జేర్చవే! చెక్కులనిగ్గులాండి! *” యని చిల్కలువల్కు ; నృసింవా | పూర్వపున్‌ మక్కువ నీ విరోధినృపమందిర చితవధూవరంవరన్ల్‌]. ౧౭8 చక్కెఆ పెట్టవే । ఇత్యాదికమగు శుక పార్థనారూపకార్యముచే “నీ శత్రు రాజులును వారితో వారి భార్యను రాజధానులను విడిచి పాటిపోయిరొ అను కారణము గమ్యుమగుచున్నద రాజభార్యలు రాజధానులు విడిచి పాఠతిపోవుటచే టిలుకలు పోయి యంతఃపురచ్మ్శితములలోనున్న యా రాజకాంతలను రాణులను గానే భ్రమించి పైవిధమున బార్థించుచున్నవి కాన శుక [ప్రార్థనారూప కార్యమునకు రాణులు రాజధానులు విడిచి పారిపోవుట కారణము ఇది గమ్యము, పికాళశళారదర్పణకారాదులు దీని లక్షణమును వివిధముగా నిచ్చియున్నారు. కనుండు. “సర్యాయో క్తం తు గమ్మస్య వచోభంగ్యంత రాశయం” ఆవాలు చందా లోకము, గమ్యమును భంగ్యంతర మున( జెప్పుట పర్యాయో క్తము, “పర్యాయో క్షం వినా వాచ్యవాచకత్వేన యద్వచః ”---కావ్య ప్రకాశము. వాచ్యవాచక న్వరూపముతో6గాక వేటువిధమున జెప్పుట, ఈ పర్యాయో క్తం యదా భంగ్యా గమ్య్మమేవాభిధీయతే క్‌ సాహిళ్య దర్శణము. గమ్యమే భంగ్యంతర మున జిస్ప(విడినచో( ఐర్యాయో క్తము హజరివక్షితస్యార్థస్య భంగ్యంతరేణ [ప్రతిపాదనం పర్యా యో కంాోరస గంగాధరము వివక్షీతమగు నర్థమును ననంగాం జెప్ప(దలచిన యర్థమును భంగ్యంతరముచే( జెస్పుట పర్యాయో క్తము.

తక శోవ్యాలంకార సం[గహము

ఈ లష్షణములయం దెల్లయెడలను గమ్యమగు లేక వ్యంగ్యమగు నర్థమునే వై చితా్య్యార్థము భంగ్యంతరమున( దెలిపినచోం బర్యాయోక్తము అని తేలును, పర్యాయెణ భంగ్యంత రేణ ఉ క్తమేవ ఉ క్రిః పర్మాయో క్తం అని వ్యుత్ప త్త్యర్థము

యం 1పేక్య చిరరూఢాపి నివాసపీతి రుజ్షీతా మదెనైరావణముఖీ మానేన హృదయే హరేః.

రావణునింగాంచి మదము (క ర్త) ఐరావతముఖమునందును,. మానము (కర్త) ఇంద్రుని హృదయమంద ను దమ చిరరూఢమైన నివాస ప్రీతిని వదలినవి,

ఇట “నై రావత శకులు మదమానముక్తులయిరొ అనునది వ్యంగ్యార్థము. ఈ వ్యంగ్యార్థము వై చ్చిత్యార్థము వ్యంగ్యార్థ మేవిధముగా. పితిపొదింపంవిడ వలయునో యావిధముగా. బ్రితిపాదింపంబడక భంగ్యంతర మున (మద మైరావతముఖమునందును, మాన మింధదదుని హృదయమునందును దమ చిర కూఢమైన నివాసీతిని వదలినవి ఆను విధమున) (బితిపాదింపంబడినవి. ఎట్టన “జనోగచ్చతి అనునెడ “*జనేన గమ్మతే” అనియు, 'ఆగమ్య్మతాం"' అనునెడ *ఆగమనేన ఆఅలం[కియతాం'అని యుఐకారాంతమున నొ కేయర్థ ము వై చిలత్యార్థము చెప్ప(ఐడును. ఆ విధముగనే వ్యంగ్యమగు నర్థమే యిట భంగ్యంతరముచే! (బతిపాదింప(ఐడును. ఇధ్రే,

-దక్రాభిమాత[పవభొజ్ఞయేవ చకార మో రాహువధూజనన్య

ఆలింగనోద్ధామవిలాసవంధ్యం రతోత్సవం చుంబనమాత శేషం.”

ఏ విష్ణువు చ కాలిఖాతరూపమగు నొజ్జచేత నే రావవధూరతోత్సవమును ఆలింగనవిలానహీనమునుగా(, జుంబనమ్మాత శేషమునుగాం జేసెనో.

“భ్రీ విష్ణువు తన చ్యక్రాయుధముచే రాహుశిరశ్చేదమును జేసెను అను వ్యంగ్యార్థమే పై విధమున భంగ్యంతర మున జెప్పంబడినది

పై నరసభూపాలీయ లతణమున( “ప్రస్తుతమగు కార్యముచేం (బస్తుతమగు కారణము గమ్యనుగుచోం ఐర్యా యో క్తము' అనియున్నది. ఈ లతణములకును దానికిని నేకవాక్యత యెట్లు ? అన్నచో వినుండు. ఎల్లయెడలను గమ్యమగు కారణరూపార్థ మే భంగ్యంతరమున. (గార్యరూపమున,) జెప్ప(బడుచున్నరది. శావున నరసభూపాలీయలతణము నిర్దుష్ట మే

ఇందలి వ్యంగ్యము వాచ్యసిద్ధి కంగము కొవున జగన్నాథ మళతమున నుత్తమకావ్యమును నికర మకకణశ గుణీభూతవ్యంగ్య మును నగును.

౪౫, (వతీసము కం ఉవమేయమె చాలును ధర నువమానంజేల ? యనంగ నొనరుం (బతీపం

పంచమా శ్వా నము 615 బపరిమితనుక విక లతులం దపారవిన్ఫూ ర్తి జెంది యదియెట్లన్నన్‌. ౧౭౮ ఉపమానముయొక్క పని యువమేయమే చేయచుంటచే నుపనూనమేల? అని వర్ణింప(బడివచో (బకీపము. సీం (సతృథ్మకమకళాచా తురినెఅపదో ? కమలాొకరామోాదకరముగాదొ ? వివిధచ(కానందవిభవంబొనర్పదో 1 నతతంబు నుదయనంగతముగాదొ ? ఇల మవే[గవారాజ జృంభణంబలమదో ? యమితదోపో న్మేషవారముగాదొ ళ్గి మహితగాంగచేయధామన్ఫూ రిం "జెలంగదో? యచ్యుతో (గాకారవోరి గాదొ కి గ్‌, నీ పళాసంబు దనవలె నిఖలతమము, నడంవంగాలేదొ ? కానేల యరుగు దెచు6 గుంటిసారధితో నల్ల కుముదవైరి ? నరనుళాటోవ! యోబయనరనసభూవ ౧౭౯ ఉపమానమగు సూర్వుండు చేయు కార్యమును నుపమేయమగు (పతాపమే బచేయచుండ(గా నతండేల ? (ఉపమాన మేం?) అని చెప్పుటచేం బతీపము. ఉపమేయమున కుపమానత్వము. గల్పించినను (బకీపమే యగును. (పతీపమన విపరీతము. ఉపమాలంకారమునకు విపరీతాలంకారము (పతీసము, “త్వల్లోచన సమం పద్మం త్వద్వి క్త సదృశో విధుః”

• పద్మము నీ కన్నులతో సమానము చందుడు నీ ముఖముతో నమా నము, ఇట నుప చకేయములగు నేత ముఖము లుపమానము లయినవి, ౪౬, (అనుమానమ్రు) కం. భువి సాధనపంపదచే నవిరళవిన్ఫూ_ర్తి సాధ్య మను మేయముగా వివిధ శ్లేషవి శేషా ద్యవియుత మనుమానమయ్యె నది యెట్లన్నన్‌ ॥ ౧౮౦

676 కావ్యాలంకారసం[గహము సాధ్య సాధన నిర్దేశ నిబంధనము గలడి యనుమానాలంకారము. సాధన సంపదచే సాధ్యమనుమానింప(బడ వలెను, తర్క కొస్త్రమున ననుమాన ప్రమాణమను నొక (పమాణముగలదు. పర్వతమున టొగనుజూచి నిప్పున్న దని యొక( డూహించును. ఇది యనుమాన పమాణముయొక్క నిరూపణము, "వర్వతమున నిప్పున్నథి ఏల? పొగ యుండుటవలన.ఎటనెట6 బొగ యుండునో యటనట( దప్పకనిప్పుండును. వంటయింట పొగయున్నది ; నిప్పున్నది. కావునబొగయున్న చోట దప్పక నిప్పుండును నిప్పులేనిచో. టౌగ లేదు, మడుగున నిప్పులేదు కాన( బౌగలేదు * కాబట్టీ పొగ యను సొధనమురే సాధ్యమగు నిస్పు పర్వతమున ననుమానింపంబడుచున్నది అదేవిధమున( జమత్కారవిశేషముచే సాధనముచే నియతసాహచర్యముగల సాధ్యమును ననుమా నించుట యనుమానాలంకారము. వివిధ శ్రేషవి శేషాద్యవియుతమన శ్రేషవిశేషాదులచేం దప్పక కూడినది, (యతము=కూడినది ; వియతముజకూడనిది అవియతము=తప్పకకూడి నది) అన(గా సీయనుమూనాలంకారము శ్లేష,రూపక + ఉృర్చేశాదిగర్భమై సుంద రముగా శోభిల్లును. సీ కమలాతుం డీ మేటికాళోలు. గాకున్నం గరముల శంఖచ కములు గలవె కమలారి యీ రాజు గాంబోలు6 గాకున్న సకలకళావిలానములు గలవె 1 కమలా వుండీ (పోడ గాంబోలు. గాకున్న నధిగతమండలవ్యా ప్పి గలదె య! కమలజుండీ స్వామి కాబోలు గాకున్న+ ఆతురాననవచః పళ న్తిగలదె 1 గీ. అనుచు. గొనియాడుదురు నిన్ను నంగవంగ మాళవావంతి గౌళ నేపాళచోళ కుకురుకురుపాండ్యళకము ఖతోణివతులు నరనుళకాటోవ ? ఓబయనరనభూప! ౧తాగి శంఖచ కములు = శంఖచ[కాయుధములు, శంఖచ[కరూపరేఖలు ఫ్‌ కలావిలాసమువషోడశకళలవిలాసము, విద్యావిలాసము ; మండలముజ భింబము రాష్ట్రము ? చతురాననజ(బహ్మ్‌ ; చతురమైన ముఖము.

పంచమాశ్వాసము 677 ఇట శంఖచ|కాది సౌధనములచే. గమలాక్షాదులగు సార్యములు సాధింప బడినట్లు వర్ణింప(బడినది. శంఖచ కాదులకును గమలావాదులకును నియత సావాచర్యము గలదుగదా ః ఇట శ్రేషగర్భమగు ననుమానము. వికాజరేఒంతః (వియవ క్త్రచం[దః యత్కా_ంతిజాలైః (పనృతై స్రదంగే ష్వాపాండుతా కుట్మలకాక్షిపద్మే ఈ యువతి హృదయమునం బియముఖచం[దుండు కోభిల్లుచున్నాండు. (సాధ్యము) ఏలన వియముఖచం దకాంతిజాలముచేం దానిమేనిపై నువికిన దెల్ల దనము గనవచ్చుచున్నది; మజియు దానికనుదామరలు మూసీకొన్నవి. (పాధనము) ఇట వక్త్రచండ్రుండనుచో రూపకము. కాన నిది రూపకగర్భమగు ననుమానము (యతి పతత్యబలానాం దృష్టిర్నిశిలాః పతంతి తతళరాః తచ్చాపరోపితళరో ధావత్యాసాంపురః స్మరో మన్యే ఎచట యువతుల చూపు పడుచున్నరో యచట వాండిములుకులు పడు చున్నవి. (సాధనము) దీనిని(బట్టి యధిజ్యళ రాసను6డై (విల్లెక్కు పెట్టినవా( డై) మదనుడు వారి ముందు పరుగువాజుచున్నా(డని యూహింతుము* (ఇట సాధ్యమ్ముతేషీంపంబడుచున్నది) ఇట న్నుళేకాగర్భమగు ననుమానము. ఆలంకారాంతర రహితమగు నుదొహరణములుగూడ( గలవు. ఎట్టన, య,శ్రొతా లవరీచలాచలదృశో వ్యాపారయంతి (భువః యత్తతై)వ పతంతి సంతతమమీ మర్మస్పృళో మార్గణాః తచ్చ [క్రీకృతచాపమంచితళర _సేంఖత్కరః, శోధనో ధావత్య్యగత ఏవ కాసనధర స్సత్యం తదాసౌం స్మరః ఎచ్చట( దరంగములవలె. జంచలములగు చూడ్కులను యువతులు శమ కనుటొమ్మనుండి (పశరింపంజేయుచున్నారో యచ్చటనే మర్మ భేదులగు జూణము లెడతెగకుండ( బడుచున్నవి (సాధ్యము) డీనిచే మదనుడు దన విల్లెక్కు వెట్టి వారి కాసనమును బాలింవ నుంకించి వారి పురోభాగమున( ఐరుగు వాజుచున్నాడు. (సాధనము) ఇది సత్యము. ఇందితరాలంకార మేమియు లేదు. ఆతి. కావ్యలింగము ళం. పూతువు వాళ్యార్థం బై యాతతవిన్ఫూ _ర్తితోం బచార్థంబును వై

479 కావ్యాలంకారసంగహము ఖ్యాతిగన6 గావ్యలింగం ట్రైతగు సత్క్బృతులయందు నదియెట్లన్నన్‌. ౧౮౨ ఒక కార్యమునకు వాక్కార్థమైనను ఐదార్థమైనను హేతువుగా నిర్దేశింపం బడినచో గావ్యలింగము ౧. వాక్యార్థ హేతుకము ము. అరుదై పొల్పగు “ పోచిశాజు నరసింవో * యన్న యష్థావరీ నరమం(త్రం బది యెల్ల కాలము నరుల్‌ వా(కువ్వసిద్ధించు(బో! కరు, లాందోళిక; లశ్వనముల్‌ , విళభవముల్‌ ; [గామంబు, లత్యుజ్జ్వతాం బరముల్‌ సొముగ్రలుంబల్ల కీల్‌ , పరిణయ పాఠరంళసంరంభముల్‌ గజాదులు లభించుటకు హేతువుగా “పోచిరాజు నరసింవి। యన్న యష్టాషరీవరమం్యతం బది యెల్లకాలము నరుల్‌ వ్యాకువ్వ అను వాక్యము కూర్చు(బడినది. తిం పదార్ధ హేతుకము ళం, గురునఖదళిత పతిమా కరిచి తితభి త్రిగళిత ఘనమణివీజూ పరితోషయుతములై నీ యరిపురముల( గినుకమాను వారులు నృనీంవో! ౧౮౪ సింహములు గినుక మానుటకు హేతువుగా *మణివీత' అను పదార్థము కూర్చు-బడినది. (నరసరాజుశతువులు దమపట్టణములను విడిచిపోయిరి. వారీ మేడఅలోని గోడలపై బి(త్రింపంబడిన యేను/గులను గాంచి సింవాములు నిం మైన యేను(గులే యని వాని కుంభములను బీల్చ/(గా మణులు రాలుచున్నవి. వానినింజూచీ సింవాములు కినుకను మానుచున్నవి.) దీనిని. గౌందజు హేత్వలంకారమనిరి రసగంగాధరకారుండు "కావ్య లింగం నాలంకారః వై చిత్యాత్మనో విశేషస్య అభావాత్‌” కావ్యభింగ మలింకొ రముగాదు. అలంకారమునకు( గావలసిన వైచిత్యవిశేష మిందు లేదు అని యలంకారత్వమును నిషేధించెను,

వంచమాశ్వ్యానము 679 ఇఆ౮ా. అన్ధాంతర న్యాసము | గీ. మహి విశేషంబుచేత సామాన్యమును, (ఐ స్‌ _క్షసామాన్యమున విశేషము, నమర్థి తముగ నర్ధాంతరన్యాసమమరుచుండు 'నెలమి లెండువిధంబులై. యొట్లటన్న, ౧౮౫ విశేషముచేత సామాన్యమును, సామాన్యముచేత విశేషమును సమర్థింహః బడినచో నర్థాంతర న్యాసమగును, అనుపపద్యమానముగా (పొస/గనివిధమున) భావింప(బడుచున్న యర్థ మును నుపపత్యమాన ముగా. 'వేయటకై యనగా సమర్థించుట యర్థ్ధాంతర మును దెచ్చియుంచుట యర్థాంతరన్యాసము, ౧. విశేషముజే సౌమాన్యము సమర్థింపంబడుట - కం. వీమలాతుస్తైం జఇెచటనుండిన విమలుండగు; 'నెట్లటన్న వినుము ! నురాగా రమున( జరించియు నీ యళ మమలస్టితిగా బె కి యోబయప్రళు నరసా! ౧౮౪౬ విమలు( తెచ్చట( జరించినను విమలుండే ? నీ కీర్తి నీలాకాశమన జరించినను విమలమే. “విమలు(డు విమలుండే' అనునది సామాన్యము. నీ కీర్తి యిత్యాదికము విశేషము. ఈ వి శేషముచే సామాన్యము సమర్ధింపంబడుచున్నది. “విమలు(డు విమలు,డే' అనగానే యేల విమలుండు మలసపాతుడుగాండో యది యనుభవపూర్వకముగాం దెలియదు. నీ కీర్తి మలినమైన యాకాశమున జరియించియు “విమలము' అనుటచే నది యుపసపద్యమానముగా శిస్సందిగ్గముగా రూఢిపడును. ౨. సొమాన్యముచే విశేషము సమర్థింపంబడుట చ. జలనిధి రాజకన్య కనుసన్న మెలంగుచునుండు; వాణియున్‌ -... మెలంగునుమాటలోన ; నెలమిం కేయిసన్న జరించు కీర్తి; నీ అలితభుజోపగూవాన విలానము మానదు ధాత్రి; నర్గుణో “కుల $ నరసింవా! మం [తబలవంతుల కింతులు చిక్కు ట(బమే!

680 కావ్యాలంకారసం్యగవాము లక్ష్మీ సరస్వతీ కీర్తి, భూదేవులు నీ వళంవదలై యున్నారు. అనునది వి శేషార్ధము. ఇది యనుపద్యమానముగా( దోంచుచున్నది. మం(త్రబలవంతుల కింళులు చిక్కుట్నబమే? అను సామాన్యార్థముచే నుపపద్యమానమగుచున్నది- అర్టాంతరన్యాసదోషము అ దివాకరాదక్షతి యో గువోసు లీనం దివాఖీతమివాంధకారం వృదేఒపినూనం శరణం పపన్నేమమత్వముచ్చై శిర సామతీవ. ఇది హామవత్పర్వత వర్ణనము, హిమవంతము తన గువహలయందు దివాభీతమట్టు (పగటికి జడిసినదివలె * గుడ్డగూబయో యన అని రెండర్థములు ) డా(గిన యంధకారమును సూర్నుననుండి కాపాడుచున్నది. తన్ను శరణు జొచ్చిన వుదునియందును మహోన్నతులకు మమత్వ ముండునుగదా । ఇట నచేతనమగు చీంకటి నూర్యునివలన భయపడినట్లు త్పేక్షింపంజిడినది, అచేతనపదార్థమునకు భయముండదుగదా : కవిప్రాఢోక్రిచే నట్టు క్పేక్షింప వచ్చును. దాని కనుపప త్తిలేదు అనుపపత్తి యున్నచో నర్థాంతరన్యాస మవస రము. ఇట ననపప త్రిలేమి దత్సమర్థనార్థమర్థాంతర న్యాసమనవసరము, ౪౯ యథాసంఖ్యము కం. సమముగ నేవరుసంబచా ర్థములుద్దిష్టంబు లయ్యె. దగనాపర్యా యమున ననూద్దిష్టములై యమర యథాసంఖ్యమయ్యె నది యెట్లన్నన్‌. ౧౮౮ ఏ [కమమున( బదార్థములుద్దేశింప(బడినవో పర్యాయమున(గూడ నస్యాకమమునే యనుసరించి వదింపబడినచో యథాసంఖ్యాలం కారము. దీనికీ నంఖ్యానమనియు( [గమాలంకారమనియు నామాంతరములు. చ. వరకరుణా, ధరాథరణ, వైభవ సద్గుణ, మిద్దిచాతురీ, పరమవిభుత్వ, పావవవిభా, బల థై ర్యవిజ్బృంభణంబుల౯ వరుస వారిన్‌, గిరిన్‌, గలళవార్నిధి, గీర్నిధి, శూలిం, గీలినా శరింగిరి గెల్లువౌరః (తిజగన్నుత! (శీ నరసింవాభూనళా! [క్రమముగా గరుణయందుహరిని ధరాభరణమునగిరిని వై భవసద్గుణమున గలళవార్నిధిని, బుద్ధిచాతురిని గీర్నిధిని, వరమవిభుత్వముశ కూలిని. పావన విభయందు( గిలిని (అగ్నిని), ఐలమున( గరిని, దై ర్యమున గిరినిగెల్లువు.

పంచమాశ్వాసము 681 ఉద్దిష్టములకు యథా[కమముననే యనూదిన్టములును వచింప(బడినవి, విచ్చి త్తివిశేషములేమి. దీనినింగూడ నలంకారము గొదని రసగంగాధరుండు వచించెను. ౫౦, అన్ధాపత్సి కం. వరున నొకానొక వస్తువు గిరికొన వ_స్త్వంతరంబు కిమ.తన్యాయ స్ఫురితం చై చనుబేరంగ ధర నన్ధాప_త్తియయ్యెం; చగ నెట్లన్నన్‌. ౧౯౦ ఒక్‌ యర్భముయొక్క_ నివ్పత్రిచేతనే వేరొక యర్దము క్రైముతికన్యా యముచే సిద్ధించుచున్నట్లు వర్ణించిన నది యర్ధాప త్తి, దండాపూపన్యాయమని యొక చ్యాయము గలదు. “ఎలుకలు దండమును భక్షించినవి' అనగానే దండభవణము చేతనే దండమునందున్న యపూసపళక్షణమర్థాత్తుగా( జెప్పంబడినక్షే యగును అద్లే యిటను గహింపవలెను (క్రైముతిక న్యాయము = కిముత = వేజు మాట చెప్పనేల? యనునర్థ మొసంగు న్యాయము) సీ, అమరహ్షైలము చిన్నమంతగా(6 దలపోసి యీళాచలము దార మెత్తు. జేసి వెలయు మంధానా[ది వేళ్ళతో. బెకలించి మై నాకమట్టిలో (మగ్గం జేసి యనువమానంధ్యవింధ్యన్ఫూ ర్తి నిలగఇామి మలయాగముర్వికి వెలి యొనర్శి యల [శ్రౌంచగిరికి రంభాన్వేష మొనరించి నలిగుబ్బలికి వింతపడ(కు6 గూర్చి గి. అడరు నీర్రై ర్య; మనినచో నపరగిరులు సొటిరావని మజఖీ వేతె చాటనేల? పోచిఠరాజాన్వయాంబోధి పూర్ణ చంద! వై రిగజనించా! యోబయనారనింవా! ౧౯౧ ఇట నీధ్రైర్యమమరత్తైలాదుల నల్పముగా. జేసెనను నర్గోపన్యాసము జేతనే వస్వంతరములయొక్క న్వల్పత్వము వేజె యడుగనేల! అను నర్థము క్షైముత్యన్యాయముచే వర్ణింపంబడినది.

602 కావ్యాల ంకొరసం (గ హము ఇట “అపరగిరులమాట చాటనేల” అనిన జాలు “ఆపరగిరులు సౌటీరావని* అనునది యసుందరము. కం, తన హృదయంబును జీలిచి కొనివచ్చిన కలికి కటీకగుబ్బలక వకుం గనికరమనునది లేశం బును గలదే లా(తి హృదయమును జీల్పంగన్‌ ? పై పద్మమున శాబ్బమగు కై ముత్యము (చాటనేల?) ఇట నార్థమః= (ఠన హృదయమునే చీల్చుకొని వచ్చెను ఇ(క లా(తిహృదయమును గూర్చి చెప్పనేల? యని భావము ) సం పరిసంఖ్య కం. తలంవగ నొకటి యనేక స్థలముల పసంబంధసంగతంబగు. 'నెడలన్‌ బలిమి నొకయెడనె నిలుపుట వెలయుంబరిసంఖ్యయగుచు విను మెట్లన్నన్‌ + చరిగొాత పరితఃవర్డనేన కస్యచిద్వర్దనేన కుతచిత్సంఖ్యానం వర్ణనీయత్వేన గణనం పరిసంఖ్యా అని వ్యుత్పత్తి. ఒక వస్తువనేక స్థలములం దేకకాలమున సంభవించు చుండగా నేకస్థలమునందే నియమించుట పరిసంఖ్య. నీ, అందమై త్రిభువనానందమై జితకుంద బృందమై నథమున లెరయుెద్డి? పొంకమై భృతర క్తపంకమై నమరని శ్థంకమె వినుతింపంజాలు నెద్ది! తోరమై చానై కఠథీరమై పజ్జనా ఛారమై ఛారుణి6 చనరు నెద్దీ? తండమై చండిమాఖండమెై సంభృళా జాండమై దండిమై నలరునెద్ది! గి వినుము నీకి ర్తి; నీళుజాన్వితకృపాణి; నీకరము; నీరుచియళకాని నెజయ(ణాదు విధుపొడువు; గాదు పవి; గాదువేల్పు. మాను; గాదు రవిలీింబ మోబయ కాంతునరన! రిగక

పంచమాశ్వాసము 688

అందమై నళమన బెరయునెద్ది ? అనునెడ నా వస్తువు విధుపొడుపు,

క్రీ రియను రెండును గావచ్చును. అట్టిచో విధుపొడుపును గంలో క్రిచే విసర్జించి

కీర్తిగానే నిఐంధింప(బడినది, మిగిలిన పాదములందును నిదేవిధముగా (గపాంప వలెను.

ఈ లచణలమ్యములు ప్రతాపరు దీయానుసారముగా నున్నవి. కావ్య (ప్రకాళ సాహిత్య్మదర్పణములందు దీని లవణ మిట్లున్నది.

కించిత్సృష్టమపృష్నం వాకధితం యత్పకల్ప్యతే తాదృగన్యవ్యపోవాయ పరిసంథ్యా తుసాస్మ రొ

(పళ్నపూర్వకముగాం గానీ యవపళ్నపూర్వక ముగా గానీ (వతిపొడిత మైనది. యన్యవ్యపోవోర్థము గల్పింప(ఐడినచో నది పరిసంఖ్య.

కిం భూషణం సుదృఢ మ(్ర యకో;న రత్నం కిం కార్యమార్యచరితం సుకృతం ; న దోషః కిం చక్షురప్రతిహతం ధిషణా; న నేశం జానాతి కృన్వ దపరస్సదసద్వి వేకర,

ఈ లోకమున సుదృఢమగు భూవషణమేమి? యళస్సు ; అంతేకాని రత్నముగాదు ; చేయదగివదేమి ? ఆర్య్మచరితమగు సుకృతము ; దోషముగాదు; ఆ(పతిహతమగు చత్షువేమి ? బుద్ధి , న్మేతముగాదు +, నీ కంటె నెవడు సద్‌ సద్వివేకమును తెలినినవా(డు గలడు ?

ఇట “కిం భూషణం సుదృఢ మత” అనునది (పళ్న సమాథానముగా, (బితిపాడితమైనది.“యళః న రత్నం"అనునది ఇది. యన్యవ్యపోవోర్థ ము అనగా స్వసద్భృళవస్తువ్యావృ త్రియందు. బర్యవసించును, _ (క్రీర్తియే భూవణముగాని రత్నముగాదు అనునర్ధమునం బర్యవసించును. ) ఇది |పళ్నపూర్వకము.

పైనరసళూపాలీయ లష్షణమునకును దీనికిని నేకవాక్యత యెట్లని పళ్న వచ్చుచున్నది. నరసభూపాలీయలకణమగు “ఒక వస్తువనేకస్థలములం దేక కాలమున సంభవించుచుండగా నేక స్థలమునందే నియమించుటొ అను లతణ మిటం గూడ(బట్టును. ఎట్లన “కిం భూషణం” ఇత్యాది స్థలమున భూషణత్వము కీర్తి రత్నములందు. [బస శక్రించుచుండగా. రతృము భూషణము గాదని కంతోక్తిదే వర్ణించి కీర్రియే భూవణమని నియమింపంబడినది. ఇదేవిధమున మిగిలిన యెడలను [గహింపవలెను. లకణములందు. గథనభేద మున్నను నమా నార్థకమురే. లతణద్వయమునందును నన్య్మవ్యపోహము (ప్రధానము

ఈ పరిసంఖ్యాలంకారము చతుర్విధము. ఇది (వళ్నపూర్వకము. ఇందు

(విళ్ళమును, శాల్దమగు పరివర్థనమును గలదు.

606 కావ్యాలంకార సం్యగవము కి మాసేవ్యం పుంసాం? సవిధమనవద్యం ద్యుసరిత। కి మేకాంతే ధ్యేయం + చరణయుగళం శౌస్తుభభృతః కి మారాధ్యం? పుజ్యం; కి మఖభిలషణీయం? చ కరుణా యదాసక్ష్యా చేతో నిరవధివిముత్తై [పథవతి. పురుషులకు సేవింపందగిన (వసింప(దగిన) స్ధల మేది? పవి[త్రమగు గంగా తీరము. ఏకాంతమున ధ్యానము చేయదగినడేది? (క్రిహరియొక్క చరణ యుగళము,. ఆరాధింప(దగినది, (గడింప(దగినది) ఏది? పుణ్యము, అభిలషింహ దగినదేది? కరుణ; తదాస క్రిచే హృదయము పువరావృ త్రిరహిత మైనము కక్రిని టౌంద(జాలును, ఇందు. [బళ్నమేళశాని*“యశోన రత్నం” అన్నట్టు కాబ్టమగు వర్తనములేదు, ఆర్హమగు వర్తనము కలదు. న! థి న! (శ కిరృవే; న విభవే వ్యసనం శాస్త్రే, న యువతికామా స్తే చింతా యశసి న వపుషి ।; పాయః పరిదృళ్యతే మహతాం. భవునియందే భక్తి విరంమునం గామ కాస్త్రమునందే వ్యసనము. యువతీరూపమగు కామాస్త్రమున(గాదు (కామాస్త్రరూపమగు యువతీ యనియు నర్ధమును జెప్పుకొనవచ్చును,) యశన్సంపాదనమునందే చింతః శరీర పోవణమున గాదు, మహ్మాతులకు. దజచుగా నివ్విధమున( గన(బడును, ఇట( |బళ్నములేని శాబ్బమగు వర్ణనముగలదు. కౌటిల్యం కచనిచయే కరచరణాధరదళీమ రాగస్తే కారిన్యం కుచయుగ శే, తరశళత్వం నయనయోర్వసతి_ నీ కచబృందమున గౌటిల్యమును, గరచరణాధరములందు. రాగమును కచయుగమునః గాశిన్యమును, నయనములందు దరళత్వమును వసించు చున్నవి. ఇట (బళ్నములేని యర్థపరివర్జనము గలదు. _ ౫౨. ఉత్తరము కం ఎ _త్తతినున్నేయంబే యుతత్తరమున |బశ్న; మదియు, నుత్తరము వెసన్‌ మొత్తమయిపొల్చు నెత్తలి న_త్తజి నుత్తరమునెగడు నదియెట్లన్నన్‌ ౧౯౪ (వ్రతివచనమ్మాతముచే నెచ్చట( (బశ్నరూపమూహింవంబడునో యది యొక యు త్తరాలంకారభేదము. ఈ (ప్రళ్నో త్తరములు మొత మైయున్నళతో ననగా మాలారూపముగా నున్నచో నది మతఠొక యుత్తరాలంకార భేదము. ఈ రెండవభఖేదగ మునకు (బకాళకారుండీ (క్రిందివిధమున అక్షణముః తెప్పెను.

పేంచమాళక్వాసము 685 “* ఆసకృద్యదసంభావ్య ముత్తరం స్యా త్తదు తరం” పెక్కు సారులు _నళ్నలును లోకో త్తరముగా ననంగా సామాన్యులూపింప రానీ విధమున (అతివచనములును వర్ణింపంబిడినచో నదియు నుత్తరాలంకార లేదను. ఈ (పళ్ళో త్తరము లౌక్కమారు వర్థించినచో విచ్చిత్తి విశేషములేమి మాలారూపముననే యుండవలెను. రి పీ. అలరారు పూందీవయని తలంచితింగాని యబల! నీ తనువల్లియగుట యొజుంగ వాలోలపల్లవంబని (మిం చితి(గాని చెలువ! నీ చేసన్న 'నీయులుటుం(గ అలి వాలికాజాలమనుచు( జూచితి(గాని నుదతి! నీ చికురముల్‌ వెదరుకుజుంగ వలకోకిలాలాపమనుచు నుండితింగాని పడతి! నీ వెలుంగెత్తి పలుకు కెటుంగ గీ _ఆలుకం జాలింపుమనుచు నీ యహితనృపతి అవకోదృటభఛాటికి( దల్ల డిల్లి యడవులకునేంగి కులకాంత నాదరించు నరునుళకాటోవ! యోబయనరనభూవ! దినా౫ పతియొక్క యీ పపతివచనములచేత ఇార్యచేసిన “ఆగపడుచున్నను ననమ్ను(జూడవేమి ? చేసన్నజేయుచున్ననురావేమి ? ఎలుగెత్తి విలిచినను బలుక వేమి * అనుపళ్న లూహింప(బడుచున్నఏ. ఆట్టిపళ్నలే లేకున్నచో నిట్టిసమా భానములే పొసంగవు. అసంగతములే యగును. ఇందలి మూడవ పాదమున నున్న “అలిబాలికా” ఇఠ్యాదికము( (బతివచనరూపముగా లేదు కావున నీట (బళ 'మున్నేయముగాదు లేక యతిక ష్టముగా+ (బళ ష్‌ నూహింపవచ్చును. ఎట్టన అనవా చికురములు సెదరు బెజటు(గవా ?” అవి. తత్సమాధానము 'ఆలిబాలికా' ఇర్యాదింము అని. _ శీ ఉ. ఎవ్వండు లేవళాగురు. ? డహీనళయాను.; డవ॥క్రవిక్రముం 'ఇెవ్వండు ? శామభదుండు; మహీవల యైకధు రాధురంధథరుం

686 కావ్యులంకారసం[గవాము 'జెవ్వండు ? భోగిభర్త! జగదేక విబ్బంఖిత దానదీతితుం 'ఇన్వండు ? పోచిరాజు నరసేం (దుండె వార్జిపరీత మేదినిన్‌ ౧గ౬ ఇచట [బశ్నములును సమాధానములు మాలారూపమున: గలవు. సమాధానములు లోకాతి కాంతగోచరమగు నసంభావ్యరూప మున నిఐంధింప( బడినవి. 1పథమఖేదమునం (బళ్న్వము వ్యంగ్యరూపము. సమాధానము వాచ్యము ఈ [పభేదమున( (బళ్నో తరములు రెండు వాచ్యరూపముననే యున్నవి. (పథమభేదమున వ్యంగ్యము వాచ్యసిద్ధి కంగము గాన గుజీభూశ వ్యంగ్యభేదమగును. ౫8. వికల్పము శం. సమబలయుతవన్తువులకు నమితవికల్పంళొనర ఎ ననఘాలంకా రమతజ్ఞుల మతమున నది యమరు వికల్పంబనంగ నదియెట్లన గన్‌. ౧౯ తుల్యఐలముగల _ రెండువస్తువులకు వికల్పము వర్ణింపంబడినలో వికల్చాలంకారము. అలంకారమున విచ్చిత్రివిశకేష ముండవలెనుగదా। ఇట విచ్చి త్రియేమి ః అన్నచో నా రెండువస్తువులకు నౌపమ్య్మమూలకమగు విచ్చిత్తి యుండవలయును. సీ అలఘుకాంచనమయస్థలనివాసము మేలొ;? కాంచనస్థల వాసకలన మేలొెౌః పుండరీకంబుల దండనుండుట మేలో ? పుండరీకంబుల దండ మేలొ ? మవానీయవాహినీమధ్యపంస్పితి 'మలొ

• ఇాహినీశ్వరమధ్యవపతి మేలొ మహిపీనవీవాసవివరణంబులు మేలొ ? మహిపీసవోవానమహిమమేలొ * గీ, .లకటకాశయంబులుమేలొ ? యతని యం (ఘికటకా[శయముమేలొ ? యధిపులార! అనుచు నీళశా శవుల మం (తులనునయింతు రరిజయాటోవ! తొరగంటినరనభూప! చి౯౮ా

వంచమాళ్వానము 68 కాంచనము=బంగారము ; ఉమ్మె త్ర్తచెట్టు; పుండరీకము=ళతామర ; పులి; వాహినిజసేన ; నదిజమహివిజగాణి , గేదె. ఇట వికల్పము స్పష్టముగా గోచరించుచున్నది. శబసాధర;మూలక మగు [వ డ్రి జైని నాపమ్యముచే/ ఉారుత్వము భాసించుచున్నది. య౪ం నముచ్చయము

• కోరం మిగులగుణ కియ లెయ్యడ యుగవ్యజ్చ్బా_వ్రుబులుగ సముచ్చయము కృతిం ళొగడందగుం ద్వివిధం బై యగణితక వివినుతమగుచు నదియెట్లన్నన్‌ . ౧౯౯ గుణములును, (గియళును యుగపష్మత్చా వ్రములుగ(ఒ కే తూరీ నంభవించి నవి) నెచ్చట వర్ణింపంబడునో యది సముచ్చయము కం, నరసింవా శార్యళోభా స్ఫురణంబున జగములెల్స శోణములయ్యున్‌ ళం బర రాజవదనవితతులు వారినీలనిభంబుల య్యె నదియెట్లన్నన్‌. అంం ఇట గుణములగు శోజత్వ నీలత్వములకు యౌగపద్యము కెప్పందిడినది. చ, అలకలుముట్టిముట్టి జథునాంబరపం క్రీకింగిట్టి కిట్టి గు బృలు రతి(బట్టి పట్టి, కరపల్లవముల్‌ నులి వెట్టి పెట్టియుం 'తెలువగు జారవారములం జిక్కులు వెట్టు నృసింవా! నీద్విమ ల్లిలన వనాలిశేంగ విటలతమణలత్యములై. మహీజముల్‌ ౨౦౧ ఇట ముట్టుట, కిట్టుట, పట్టుట, నులివెట్టుట, చిక్కులువెట్టుట, మొదలగు ట్‌ ల య నే (శీయలకు యౌగపద్యము చెప్పబడినది గుణ్యకియలు రెంటికిని/గూడ యౌగపద్య్మమున్నను సముత్చయమే. ఎటన. _ ”. (క్రణషం చ తవాహితేవ్వకస్మా త్పితపంకేరువసోదర[ చతుః పతితం చ మహీసతీంద్ర తేషాం వపుషి _సిస్ఫుటమాపదాం కటాక్షైః ఓ రాజా ' తెల్చతామరవలె నున్న సీనేతరము ₹ళ (తువులయందాకస్మి కముగాం గలువమైనది, వారి శరీరములపై నాప[దూపలగు నాయికల కటాత ములు పడినవి.

! కౌవ్యాలంకార సంగ హము ఇట గాలువ్యరూపగుణము. వతనరూపష్యకియ అను రెంటియొక్క సముచ్చయము. కం. పాయక “*ఖలేకపోత ఇ్యూయము”న ననేకకారణము లొకకార్యం 'బీయెడ సొధింపంగ మత మై యపరసముచ్చయాఖ్యమగు 'నెట్లన్నన్‌ . ౨౦౨ ఖలేకపోతన్యాయానుసౌరముగా నహమహమికతో నొక కార్యమును సహెధింహం బెక్కు కారణములు గూడినచో సముచ్చయము. ఇదియు నొక వేదము. కం. ళభూరతయును, ధీరతయు, ను చారతయు గఖీరతయును, ధారిగ్షకతయు, నీ కారణజన్మస్ఫురదవ శఆారమునూచించె నోబధరణిపునరసా! న కారణజన్మస్ఫురదవతారము కార్యము దీనికి ఖలేక పోతన్యాయమున (కళ్లమునందేకకాలమునం గపోతములన్నియు (వాలిన విధమున లేక కళ్ళము నుండి కపోతములన్నియు నేకకాలమున నెగిరిన విధమున-పంచతం[తములోని కథ ననుసంధించుకొనునది.) శూరతా, ధీరతా, ఉదారతా, గలీరతలు, అను పెక్కు కారణములు వర్ణింపబడినవి. ౫౫. నమారధి కం. కారణ మొక్కటి కార్యము ధారుణి సాధింప గాక ళాళనయమునన్‌ గారణము వేజొకటిరా నారూఢి సమాధియయ్యి నదియెట్లన్నన్‌ శింళి ఒక కార్యమును సాధించుటకొక కారణము (పవృత్తమయి యుండగా గాక తాశీయన్యాయానుసారముగా మతొక కారణము వచ్చియా కార్యమును సుకరముగా కేసినట్లు వర్డించినచో సమాధ్మి చ అనిమొన (శ్రీనృనింవావనుధాధిపు తీ వచమూసమూవాముం గనుంగొని యద్భుతంటొదవ ఖానువజీరులు (వేళ్ళు వోళ్ళుకుం

(44) పంచతమాళ్వానము శి80 ఉఊనుపంగంగాక తాళనయళోభ(దదియముఖాంగులీని వే శనములు (పాణరంతణవి చారధురీణముల య్యెవారికిన్‌ ॥ ౨౦౫ నరసభూపాలుని సైన్యములను జూచి ఖానువజీరు లక్కజవడి తమ్మ వేళ్ళు నోటి పైం బెట్టుకొనంగాం (ఆనగా నోవ్ళమూసి కొన(గా) గాకతాశీయముగాః నా (వేళ్ళు పోవుచున్నవారి [వాణముల రక్షించుటయను వ్యాపారమున ధురీణములు (వ్యాపృతములు) అయ్యెను, ఆశ్చర్యముతో నోటివైం బెట్టుకొన్న [వేళ్ళు రక్షణకార్యోపయు క్రము లయినవి. ఈ లక్యమున లక్షణము పట్టదు. ఏలన, నే కార్యమును సాధించుటకు నేకారణము ప్రకృతమైనది ? ఆశ్చర్యమను కారణము 'నోటివై (తేళ్ళు పెట్టు కొనుటి అకు కార్యసిద్ధికి (బవృ త్తమైనది. ఈ కార్యము [పాణజర కణ కార్యము నకు( దోడ్చడినది. ళృతువులు నోరుమూసికొని _పాణరడణ చేసికొనవలెనని యనుకొనుచుండ(గా దలవని తలంపుగా వారి నోళ్ళమీంద వేళ్ళు వడెను. ఇచ్చట గార్యసౌకర్యమేమి ? ఏమియులేదు । కాన నీ లవ్యము సరియైనదికాదు. ఈ (కింది యుదాహరణమును గనుండు. కం, పొలయలుకను దొలగింపంగ జెలియడుగులయందు [వాల జేరెడు నాకుం గలిగింప(గ నుపకారిము బలముగ, (గమ్మొగిలదృష్టవళ మున నుజిమెన్‌. (పణయకోపళాంతి కార్యము. “చెలియడుగులయందు వాలుటి అను కారణముళే సాధ్యము _కాకతాళీయముగాం. (గగొమ్మొగిలఆయ ఎట యను కారణాంతరముచే నా కార్యము సుకరమైనది. అనంగా నా కారణముతో(. బని లేకయే పోయినది (పణయకోపము చరణపాత మక్క అలేకయే శాంతిల్లినది. జన భావీకము కం౦. ఉలిలోన నలీత, మనా గతమును, (దిశత్యతమువ లె. గనుపట్టుట న ద్భుతనిరుపమార్థ కథనం బతిరయముగ భావికాఖ్యమగు నెట్టన్నన్‌ ॥ తం౬ అద్భుతమగు వర్ణనాచాతుర్యముచే నతీతానాగత వృత్తాంతములు (పత్యషాయ మాణములుగా వర్ణింప(బడినచో భావికాలంకారము భూత భవిష్యద్వ్భృత్తాంత ములను (బత్యతముగా భాసించుచున్నట్టు వర్షించుట దోషముగాదా 1 అన్నచో( గాదు, అత్యద్భుత వర్ణనముచే సవృదయుల హృదయమున భావనయుదయించును

6490 కావ్యాలంకారసం[గవాము ఆ భావనచే సహవృదయహృదయమునందావిషయము నిలిచి _పత్యతమువలె భాసిల్లును. ఎట్టన6 బాంధుడు తన (పియురాలినిం బదింబదిగా ధ్యానించుచు నది (పత్యతమునం దున్నట్టుగా భావించుచున్నా(ండుగదా ! అశ్లే యిచ్చటః గూడ (గహింపవలెను. మం వరవల్లావిభవంబు దుష్టభుజగ వాతంబుగా, సింగిణుల్‌ గురుపతద్విశయంబుగా/(గ నరసతోణీశ్వరారూఢమౌ తురగో త్త ౦:ము, నింది రావ్భాదయనాథుం దాల్చు వత్యవబం ధురపతీం ద్రునిలీలంజూచు నహితసోమంబు ఖీమంబుగన్‌ క శ్లైమును ధనుస్సులను ధరించిన నరసళూపాలు(డధిష్టించిన, గుజ్జిమును నోట సర్ప్‌ములును, నియవంకలను _ రెక్కలనుదాల్చిన, (శ్రీమవోవిష్ణువును వహించిన గరుత్మంతునిగా( (ఐత్యతముగా ళ్మతువులు చూతురు. ఇట (శ్రీ మహావిష్ణువును ధరించిన గరుత్మంతుండు (పత్యతముగా. జూడంబడుచున్నట్లు వర్జింపంబడుటదే భావికము ఇది భూతభావికము. పద్యమున€ ' పత్యతబంధురపక్షీం్యదుని' అనుచో( (బఐత్యతపదము సమాన్మగసమై గుణిభూతమై “చూచు' అను (కియాపదముతో నన్వయింప కున్నది. అది (శియలోని కన్వయించిన€ గాని _ప్రత్యతముగా దర్శించుచున్నట్టు వర్చింంబడదు.

మ. తొలి వజాయుధముం ధరించి, పురూహుతుం డ(దులంబట్టీ క! కలు ఛేదంచినఘట్టముల్‌ ( గిరుల సంఘంబున్‌ ఘరట్టాభమై జలధిందుర్మిన మందరా ది కథలున్‌ సాగాత్తుగా-జూపెను జ్రులలేజోనిధి పెక్కురంగముల నా సంగామమధ్యంబునన్‌.

ఇట '“సాఇాత్తుగా. జూప అని సావాత్సదము (క్రియాపదముతోడనే యన్వయించుచున్నది. పై పద్మమున నివ్విధముగా లేదు.

“*భావిభూవణనంభారాం సాఇాత్కుర్వే తవాకృతిం”

ముందు (భావి) భూషణసంభారమును దాల్చు సీ యాకారిమును

సాఇాత్కరించు కొనుచున్నాను ఇది భావిభావికము. ౫8. (వత్యనీకము

కం. పగచవాడు సమర్జుండుగా

మగ+టిమి వెస నతనిమీచ మార్కొన కలనా

పంచమాళ్వానము 691 వగవానిహితుల నొంచుట యగుం గృతులు (బత్యనీకమది యెటనన్‌. తిం౮ా సలి. బలవంతు(డగు శ్యశువును మార్కొనలేక యాళతువుయొక్క మితుని బాధించునట్లు వర్షించినచోం బత్యనీకాలంకారము. ళం. నీ దురవగావా శౌర్యము 'భేదింపంగ లేక విమతప్ఫృథివీళుండనిన్‌ భేదించు నృసింహ ! భవ న్యేదురకళభయద(పళాపమి తునిమితుక, శం౯ా శ్య్రుంజు నీ శార్యమును భేదింపలేక నీ శార్యమునకు మి(తు(డగు మితుని (నూర్శుని) భేదించుచున్నా(డు (యుద్దమున మృతులయిన వారు నూర్యమండలమును భేవంచుకొని పోవుదురని ప్రతీతి) ఇది శ్రేషతో సంకరమైనది. లాం వ్యాఘాతము కం. ఒళ.డొకటిచేశత నొకవపని నకలంకంత. జేయ దాని నా పూతువుచే నొకడు మటివేజె చేయంగం (వికటవ్యాఘాత మెన్నంబడు 'నెట్లన్నళా శవిం౦ ఒక( గౌక సాధనముచే నొక కార్యమును సాధింపంగా మజొక( డా సాధనముచేతనే దానికి విరుద్ధమగు కార్యమును సాధించినట్టు వర్జించినచో వ్యాఘాతము. కం. రాజీవబాంధవుండు నిజ 'శేజమున నొనర్చ్భు. (దిజగతీ తాపము; న వ్యాజవిరాజీత తేజో రాజీన్‌ వారియింతు వోబరాజనృ్ఫసింవో 1 ౨ంం సూర్యుండు దనతేజముదే ముల్గోక ములకును దాపమును గార్చుచున్నాడు, నీ వా తేజముచేతనే ముల్లోకముల తాపమును వహరించుచున్నావు. సూర్యు. డే సాధనముదే నొక కార్యమును సాౌధించుచున్నాండో నరన భూపాలు డా సౌధనముతోడనే తద్విరుస్ధకార్యమును శేయుచున్నట్టు వర్ణింప బడినది. ఈ [కింది పద్యముగూడ నుదాహరణీయము

క! కావ్యాలంకార సంగ హము ఆ. వె. కంట! (గాంగినట్టి తుంటవిల్కా-నిని( గంట (ఐదుక(జేయఃగలుగుదంట ల్యాతినేతుగెలుచు నాటోపము వహించు వామనే[తలకు నివావలిత్తు, ఏ న్నేతములతో మన్మథుడు గాల్పంబడెనో యా న్మేతములతోడనే యువళతులు వానిని _బదికింతురు. ౫౯.(వర్యాయము కం. వకాధేయంబరయ న 'నేకాధారంబులందు నిరవై. [క్రమముం “జేళొనం బర్యాయంబు మ హోక విసంస్తుత్యమయ్యు నది యెట్లన్నన్‌. ౨౧.9 ఏకవస్తు వనేకాధారములందు( (గ్రమముగా లేక కాలఖభేదమున నున్నట్టా వర్జింపంబడినచో బర్యాయాలంకారము సి. కందర్పహరునందు6 గనువిప్పంగా నేర్చి శరవణోదృ్భవునందు శక్తి యఆజిగి రామునందచలాంబరముగట్టగా నేర్చి జలధిఅంఘమనందు. జంగ మయొుఆింగి ఘటజునం దుభయవపతములం బొర్హగ చేర్చి "వెస (చౌణియెడం బాలు వేడ 'నెలింగి మొగి వృకోదరునందు ముష్టిపూనంగ నేర్చి విజయుని యెడ. గర వేధ యెజింగి గీ. యనుదినంబును నభఖివృద్ధిందనరు శార్య శికువు భవదీయ దోః స్తంభజ్భంభమాణ ఖురళి. గౌ షేయచాలన స్ఫురణమెజిగె వై రిగజనింవా 1! యోబయనారసింవా |! ఎింిలి ఒకే శౌర్యశిశువు అను వస్తువు (ఆధేయము) (కమముగా ననేకములగు నాధారమ.లందున్నట్లు వర్ణింప(బడినది. ఇందు విచ్చి త్తిగానరాదు. ఈ [కండి పద్యము దాహరణీయము.

పంచమాశ్వాసము 698 కం. కనంబడుచువవ్చె రాగము మును నీ కెమ్మోవియందె మొుఖ్యంబుగ( [గొ నన్నంటోండిః యిప్పు డయ్యది కనంబడునీ వృదయమునను గాఢతరంలై. రాగమను వన్తువు మొదట గెమ్మో వియందును బిమ్మట హృదయము నను గాలభేదమున( గనంబిడినట్లు వర్ణింపంబడినది ఇట రాగళబ్దము శ్లీష్టము. ఈ లత్యములో నొకే వస్తువు పేక్కాధారములలో నున్నట్టు వర్ణింప బడినది, దీనికి విపరీతముగా ననేకవక్తువులు కాలభేనమున నొకే యాధారమున నున్నట్లు వర్ణింపంబడినను బర్యాయమే. ఎట్లన, మధురిమరుచిరం వచః ఖలానా మమృతమవో [వఠథమి సృథువ్యనక్తి, అథ కథయతి మోహ హేతు మంతర్గతమివ హోలవోలం తదేవ, ఖలవచనము మొదట నమృతముగా నుండును అదియే మోహహేతువై వోలావాల వివమగును, ఇట నొక ఖలవచనమునందే యమృత విషము లున్నట్లు (కాలఖేదమున) వర్ణింపందిడినడి. అనగా నాకే యాధారమున ననేక వస్తువులు వర్జింపంబడినవి. | ము 8౦ (నూత్మ ఘు కం, ఈతీలతి. దలపోయ ననం అతత నూజాగ్టిర్ద కెళల[ పకటన వై చతణ్యము నూతశ్చ్రంబగు నతీణకవివళన్త మది యెట్లన్నన్‌. వం౪ి సామాన్యులకు. దెలియ(ఐడనిదియు, విదగ్దులకు మ్మ్యాతము దెలియ దగినదియునగు నూవ్యార్ధమును, ఆక9రముచే! గానీ మింగితముచేం గానీ (పకా శింప(జేయుచున్నట్లు వర్ష ఆచుట సూష్యాలంకారము ఉ. [పాణమువనంటి నాకు నిజభావము చాంవగం జెల్లునమంి ! నీ (పాణవిభుం (అళూతగుణవఐంథురు6 'చెల్పగదమ్మ!యంచు వి న్నాణముగా సఖీజనము నల్లడలం గదియంగ వై కత శోణి యురంబుమీ(ద నఖనూచికనేళ్చి నృసింహభూవళా క్‌ *“ఉరంబుమీ/(ద నఖసూచికను జేరెను అను వ్యాపారముచే “నృసిం వుండు” అను నర్థము వ్యక్తము సేయంబడుచున్నది తన యురయమున; గుచ

604 కావ్యాలంకారసం[గ్రహము

కుంభములున్నవి. అవి కుంభికుంభములవలె నున్నవి. కుంధికుంభములను

గోళ్ళతో జీల్చునది సింహముగదా । లేక నృసింహావతారమున హిరణ్యకశిపుని

వతనును జీల్చిన వృత్తాంతముచే నృసింహుడు అనునర్థ్మము వ్యక్తము

'సేయబడును.

ఈ [కిందిదియు నుదావోర్యము కం. ఓక జాణకత్తె సంకే తకాలమెజు(గందలంచు తన మిండనికిన్‌ నకులకడ- గనులనవ్వులః (కటించెను ॥ గరవిలాసపద్మము మూసెన్‌. నవ్వులచే వెన్నెలయుం బద్మనిమీలనముచే సంధ్యాకాలమనియు వ్యక్తము సేయంబడినది. గీ, ఉష్జ, శీతాన్నకబళంబులొకండు సూప బనలొ ? రాతియొ ? కెడ(గూడ నవసరమని దాని కుత్తర మొక అతాతన్వి యిచ్చె నధరబీంబంబు విజీచి సంధ్యాగమమని. నైషధము నందలి బువ్వపుబంతి వడ్డించు ఘట్టమునందలి దీ పద్యము" ఇదియు నుదావారణీయ మే. ౫ంం (క్రిడా త్తమ కం. విళ్వోన్నతమై చెలంగెడు *... వైశ్వర్యము గలుగు వస్తువభినుతినేయన్‌ శాశ్వతనుగుచు నుడా_త్తము విశ్వంభరలోనం బొల్చు వినుమెట్లన్నన్‌. తిం౬ అత్యంత సమృద్ధమగు వస్తువర్జనముదా త్తము.

మ. నృపులర్పించినం "జేడెలూడ్చి వెలికి౯ వేర్చొప్పంగాంగుప్పగా 'నెపుడుం అల్లి న (ముగ్గును _శ్తెములు, ధాతీశాంగదన్వర్హ చూ ర్మవుం[లోవుల్‌ , దగు నీ గృవోంగణములం, చారా (ది

ఛాల్రీవళా ధివముళ్‌ స్వ్యవ్యయఖీతి నిన్గొలుచు రీతిన్‌ (శ్రీ నృనింవోధిపా!

పంచమాశ్వాసము 695 సామళతరాజు లర్బింపంగా, దాసీజనము లూడ్నీ బయట( గువ్పవేనిన ము త్తెముల రాసులును, సామంతరాజు లహమహమి5తో రాచుకొనుచు నిన్ను 'సేవింపవచ్చినపుడు రాలిన బంగారు చూర్ణ ముయొక్క పోవలును, నీ గవాం గణమునం గై లాస మేరుపర్వతములు దమ్ము వ్యయముసేయదువో యనుభీతితో నిన్ను( గొలువవచ్చిన విధమున నలరారుచున్నవి. ఇట న్యుశ్చేశయు గలదు కానీ యదాత్తమే ప్రధానము. కం. నమమిచ్చి సమముగొన న ల్పమునిచ్చి యనల్పముగొన, భావింవ నన ల్పమునిచి ్‌ యల్పముంగొన నమరుం బరివృ్తి (త్రివిధమై యెట్లన్నన్‌ ం తింలా న్యూనాభ్యధికములకు. బరస్పర వినిమయము పరివృతి. ఇది (తివిధము, ౧. సమపరివృత్తి (సమమునిచ్చి సమమునుగొనుట) ౨ న్యూన పరివృత్తి (ఆధికమునిచ్చి యల్పమునుగొనుట) ౩. ఆధికపరివృ త్తి (అల్పము నిచ్చి యధిక మును గొనుట.) ళం. (శుతివృాదయరత్న భూమా “వ క్ళతులు కృతుల్‌ నీకు నొసంగి కృతులు నృసింవా ఊ&లివర! నీచేం గాంతురు (శుతిహ్ఫృాదయాభరణములు విళోఖితలీలన్‌. అంగి నిపుణులగు కవులు శ్రతులకును, వృదయములకును రత్నభూపవముల వంటి ఈమ కావ్యముల సీ కిచ్చి సీనుండి [శుతిహృదయాభరణములను గొందురు, ఇట [క్రతిహవృదయరత్న భూషాకృతులగు కృతులిచ్చి (శుతిహృదయ రత్నభూవలు వారు ళహించుచున్నారు కాన సమపరివృ త్తి. కం. నఠసింవా! నీదు వరులు శ రిసీంవాలులాయభల్ల గవయాహివరం వరకు( దము గృవాము లొనంగుచు వరుస భజింతురు తదీయ వనమందిరముల్‌. ౨౨౦

6806 కావ్యాలంకార సంగహవము ఇట శృతువులు గమ గృహములిను గజసింవోదుల కిచ్చి వాని గుహలను దాము గొనుచున్నారు' అనుటచే నధికము నిచ్చి యల్పము? గొనుచున్నట్టు వరి ౦ంప(బడినది. కొన న్యూనపరివ్య తి, ణ లా కం. నరతనువు నీ కళాసికి నరి యొనంగి నృసింహభూప! యనుపమరంభా పరిరంభగుంభసం[ భమ భరితణామరళాశుభ (వభావముంజెందున్‌ ః ౨౨౧ శ్యతువు సి కత్తి క్రి మనుష్యశరీరమిచ్చి యసదృళమగు రంభాపరిరంభ యోగ్యమగు దేవళరీరమును టొందుచున్నా(డు. ఇట నల్పమిచ్చి యదధికము!( గొనుచున్నట్టు వర్ణింప(బడినది ఇది యధిక పరివృ త్త ౬6. కారణమాల శం, ఇల నుత్తరో తరములకు బొలుపొందంగ6 బూర్వపూర్వములు పేతువులై. యలర6గ6 గారణమాలికళ యలంకరణరాజమయ్యు నది 'యెట్లన్నన్‌. ౨౨.౨ పూర్వపూర్వము లు త్రరో త్తరములకు గారణములయ్యెనేనిం గారణమాల. మ. వారిపాదాంబుజపూజనాఖిరతిచే నై శ్వర్య మైశ్వర్య చా తురిచే సజ్జనరమణంబు, సుజనస్తోమావనస్ఫూ ర్తిచేం = జేరపుణ్యంబులుం బుణ్యవాసనలచే-జెన్నొందు సత్కీ_ర్రియున్‌ నరసింవోధివ! నీశెపాల్చు బుధపంళానై 6 చింళామణీ! ౨౨ వారీపాదాంబుజ, ..రతి యైశ్వర్యమునకు. గారణమ'; ఐళ్వర్యము నజ్జన రతణమునకు( గారణము. సజ్జన రశణము పుణ్యమునకు( గారణము. పుణ్యము క్రీ రికి. గారణముం కారణవాచకములగు పూర్వపూర్వపదములే యు త్తరో తరమున నుండ వలెను. ఆట్టుగాక దదర్థటోధకమగు పదాంతరమును (పయోగించినచో( దత్త $ (వతిభానము లేక వివక్షితార్థసిద్ధి గలుగదు. ఇట “సజ్జనరకణంబు, సుజనస్తోమా వనస్సూ ర్తి చే' అను నెడ సజ్జనరతణ పదము విడువంబడి “సుజనస్తోమావన పదము” ప్రయ కక్తిమైనది. ఇది యు క్తముగాదు.

పంచమాశ్వాసము 697 పూర్వపూర్వము లు త్తరో త్రరములకు( గారణమగుటయేకాక యుత్తరో త్త రములు పూర్వపూర్వములకు గూడ గారణములగును. ఎట్టన, భవంతి నరకాః పాపాళత్‌ ! పాపం దారి ద్య సంభవం దారిద్య మప్రదానేన ॥ తస్మాద్దానపరో భవ. నరకములు పాపమువలన వచు ను. పొపము దారిద్యమువలన(గలుగును. దారి ద్య మపదానముచేత( (దానము చేసియుండని కారణమున) గలుగును. కావున దానపరుండవు గమ్ము ఇట బూర్వవూర్వములగు నరకాదులకు నుత్తరో త్తరములగు పాపాదులు కారణములుగా నిరూపింపంబడినవి అయితే యీ యలంకారమున విచ్చిత్తి యేమున్నది! అని యడుగ వచ్చును. ఉత్తరో త్తరవస్తువులు కారణములగుటచే నివ్వన్నియు నుపాదేయములే యను జ్ఞానము చమత్కారకారణ మగును. ఒ౭|( పకావ్ళి కం. ధరం బూర్వపూర్వమున కు _త్తరో_త్తరము (కమనమ[గత విశేషణమై నరగిన నేళావళి యన నరుదగు నత్కృతులయందు నది యొట్లన్నన్‌ ఎవ౨ళ పూర్వపూర్వమున కుత్రరోత్రరము విధిరూపమున విశేషణముగా నిఐం ధించినచో నేకావళి. కం. అవనిధవాస్థా నంబులు - కవియుతములు,; కవులు రచితకావుభలుః శాన్య వ్యవవహోరము లమీతభవ న్న వనవగుణభూపితములు నరసీింవా నృపా! నా! విధిరూపముననేకాక నిేధరూపమున నిబంధించినను నేకావళియే. ఎట్టన న తజ్జ్ఞలం యన్న నుచారుపంకజం న పంకజం తద్‌ యదలీనవట్పదం న షట్పదోఒసౌ కలగుంభితోన యో న గుంబితం తన్న జహార యన్మనః. దేనియందు. జక్కునితామరలు లేనో యది జలముగాదు. దేనియందు దుమ్మెదలులేవో యది తామరగాదు ఏది కలరుతము సేయడో యది తుమ్మెద గాదు. ఏది మనస్సును వహరింపదో యది కలరుతముగాదు.

6908 కావ్యాలంకారసం గవహము సంస్కృృతళ్లోక మున బూర్వపూర్వములగు జలాదుల కు త్తరో త్రరములగు సుచారుపంకజూదులు నిషేధరూపమున నిబంధింప(బడినది. ౬౫. మాలాదీపకము శం. మహి బూర్వపూర్వములచే రహిమీఆఅంగను త్తరో_త్తరము రమ్యగుణా వవాముగ మాలాదివక

• మహీనవిఖ్యాతి. జెందు నదియెట్లన్నన్‌. న్‌ా పూర్వపూర్వములచే నుత్తరోత్తర ముత్కగ్షమును వహించినట్టుగా నిబఆధింప(బడినచో మాలాదీపక ము, కం. గురుచాపముచే శకరశల్సి, శరతతిచే శత.శిరము, శ తుశిరముచే ధర, ధరచే నీబావువు _ పరిలబ్దంబ'య్యె నోబపార్చి వునరసా! శి౨8ి చాపముజే శరతత్రి యుత్కర్షమును (సంధానమువలన) వహింలెను, శరతలిచే క్యతుశిరస్సు (యుద్ధమున మరణించుటచే) ఉత్కృష్టత వహించెను. శ్మతుశిరముచే ధర ( కత్రునాళముచే ) యుత్కర్షము వహించెను. ధరదే నీ బాహువు (ధరాభారము వపాంచుటచే) ఊత్కర్షమును వహించెను ౬౬. సారము కం. నిరవధికము త్తరోత్తర నిరతోత ప్రార్నంబు!( చెలుప నఖలక ఎచులయం కరణము కవివినుతమగుచు. గడు నెట్లన్నన్‌. శ౨౮ సీ స్థావరజంగమాధారముల్‌ (తిజగంబు లలజగ౦బు లజాండములబెలంగు నాయజణాండములుండు వారిరోమకూవమం ఛాశౌరియును భోగివై శయించు

పంచమా శ్వా నము 699 వాభోగి జలధికోణావానమొందు నా కడలి కుంభజు. జుళుకంబు(జె.దు ॥ నాకుంథభజు(డు నింగి కేకఖదో్యోళాభు డానింగి కబరియై యతిళయిల్లు గి, నీయళోలతిశై కీణనీతిచతుర।! ఛతురదధి మేఖలావృతఉితిధురీణ! చటులభుజదండదండితో త్మ టమచారి! వీరపరివార |! 'యోలభూవిభునృసింవా? శ౨౯ ఇట నుతరో త్కర్షము హృద్యముగాలేమ కాన నిది యదాహరణార్హము గాదు ఈ [క్రింది కోక ముధావోర్యము. (గరాజ్యే సారం వసుధా ; వసుధాయం పురం ; పుశే సౌధం సౌథే తల్పం; తల్పే వరాంగవాఒనంగసర్వస్వం.*] రాజ్యమునందు వసుధ సారరూవము ।; వసుధయందు బురము సారము; పురమున సౌధము సారము సౌధమున శయ్య సారము; శయ్యయందు ననంగ సర్వస్వమగు చక్కని జవరాలు సారము, ఇట ను త్తరోత్తరమగు నుత్కర్షము నిబద్ధమైయున్నది. ఇది క్లామ్య గుణోత్కర్షముగలడి ఇట్టి యుత్కర్షముపై పద్మమునం గానరొదు (తృణా ల్లెముతర స్తూల న్తూలాదపి చ యాచకః హేయునా కిం న సీతోఒసొ మామయం [ప్రార్థయే దితి] గడ్డిపఅకకన్న దూది తేలికయైనది. దూదికన్న యాచకుడు తేలిక అయితే వీనిని వాయువేల చెదర(గొట్టండు? అన్నచో వీ;డ నన్నేమి యాచించునో యని వాయుదేవు(డు వాని చెంతకు(రాడు ఇది యశళ్లాఘ్య గుణోత్కర్షము గలది. దీని నాంగ్లమున 011722 అండురు, కం. రనవ, (శ్చేయము, లూర్జ స్వీ, నమాహితములు నిచట వివరంపంగలే దసమరస( వక రణమున రనళావాద్యుప నిబద్దరసములుగానన్‌ శలిలి

"00 కావ్యాలంకారనం[గవాము

రసవదలంకారము, పేయోఒ౬లంకారము, ఊర్జస్వి, సమాహిఠాలంకారము లనునవి రస్మపకరణమున జెప్పంబడిన రసభావామలచే నపనిబద్ధములగు రసములేకాన నిట వివరింప(దల(పలేదు, మా వ్యాఖ్యలో వీనినిం/గూర్చి లెస్సగా వివరించితిమి. ఈ విధమున! బై నజువదాఆఅలంకారమ. లును రసవదాదుణ నాలు(గును వెరసి డెబ్బది యలంకారములు నిర్వచింప(బడినవి.

ఉ. సొమ్ములు పొములుంగలియ సొంపులుపు శ్లైడురీతి6 గావ్యజా ₹మ్ములయందలంకృతులలంక, ఫ తులుంగలియంగ శోళమై నిమ్మహీబొల్బు.; దద్దృటన మెన్నికతో( దిలతండులా _వ్లీరూ షమ్మున( బాలునీ రెనయుభాతి/దగున్‌ ద్వివిధత్వ ముందుచున్‌.

కం. తిలతండులరూనమ శ్రే

నలరున్‌ సంసృష్టి; సెంక రాఖ్యము పాల్నీ

రిల జేకమైనశతై వడి(;

'దెలుపుదు. దత్సంకరంబు (త్రివిధముకృతులన్‌ ౨లివి

లోకమున భిన్న భిన్నములయిన భూషణముల సంయోగమున మాఠన సౌందర్యము [పభవించువిధమున గావ్యములందు( బృధ కృౌందర్య హేతువులగు ఠూపకా ద్యలంకారములు పరస్పరమును సంయు క్తములై సౌందర్యాతిశయమును గలిగించును. ఈ యలంకారములయొక్క వరస్పరసంబంధము రెండు విధములు నుండును. ఒకటి సంయోగరూపము, ఇడి తిలతండులరూపము. తిలతండులములు పరస్పరము గలిసియున్నను వివి క్తముగా ననంగాం బరస్పర నిర పేతములుగా గోచరించువిధమున నెచ్చల నలంకారము పరస్పర సంయ క్రము అయియున్నను వివిక్తమ.గా (పరస్పర నిరపేక్షముగా) గోచరించునో యా నంయోగము సంసృష్టి యన(ఐడును. రెండవది సమవాయరూపము. ఇధి సీరవీర రూపము నీరశ్షీరములు గలిసినపుడు (వత్యేకింపరాని విధమున! ఇరస్పర సాపేశ్షములుగా నెచ్చట నలంకారములు భాసిల్లునో యది సమవాయ సంకరము లేక నీరవక్షీర సంకరము ఈ సంకరము తివిరము. ఎట్టన,

గీ, ఎనయ నంగాంగిభావంబు నేకవాచ కానుబంధంబు, సందేవా, మనగ; నట్లు పొలుచు సంసృష్టి నంకరంబులకు వరుస

౧౭అ త్యుముల చేర్చుజించెద లలితఫణితి. ౨68

పవపంచమా శ్వానము ఇగ

అంగాంగిభావసంకరము ; ఏకవాచకాను[(పవేశసంకరము థ్‌ నందేవా నంకరము అని సంకరము [తివిధము ఈ విధములయిన సంసృష్టిసంకరములకు లవ్యముల నిత్తును.

సంకరమువలెనే సంసృష్టియం గేవలళబ్దాలంకారసంసృష్టి. _ కేవలా ర్థాలంకారసంసృష్టి, ఉభయాలంకారసంసృష్టి యని ముూవ్విధములు.

౧. అన్ధా అంకారనంసృష్టి ళం. వారిదబలాకులగిరికుచ

వరచందనరజములగు భవక్కీ ర్హిరుచుల్‌

నిరవద్యనుథాంలోధి

న్ఫ్భురణంబువహించె నోబభూవరు నరసా!

కం. పారిదబలాచందనమయి

యనువగు ననురూవకంబు, నమృళాంభోధి

న్ఫురణంబి. చాల్చెననియెడు

సరననిదరన్ధనయుః బొల్చు నంసృష్టియనళా. న!

త్తి

“హరిత్తులు అను అబలలు" అనుచో రూపకాలంకారము “సుధాంలోథీ స్ఫురణము ఆనుచో సుధాంటోధిస్సురణమువంటి న్ఫురణము అని నిదర్శవ. ఇవి రెండును బరస్పర నిరపేశములు. కొన సంసృష్టి.

కిం శబ్రాలంకారనం సృష్టి

వదనసొరభలోభపరి భమ [దృ మరసం భ్రమసంభృతళోభయా

చలితయా విదధే ౯ లమేఖలాకలకలో౬లకలోలదృళాఒన్యయా,

తన వదనసొరభమునందలి లోభముదే( వర్మిభమించుచున్న (మరము యొక్క తిరుగుళ్ళచేత నొక కోభను వహించుచున్న, యలకలు పెనిం ఐడు చుండుటచే లోలమైన దృక్కులు గల, యొక యువతి చలించుచు మేఖలాకల కలమును జేసెను.

పూర్వార్థమున “భ” కారవృ త్య్యను[ప్రానమును, దృతీయచరణమున ల కార వృత్త్యన్ముపానమును జతుర్ణదరణమున “లకలో, లకలో' అనునెడ యమకమును గలవు ఈయన్నుపాస యమకములు వరొన్నర నిర పేశములై యున్నవి. కాన సంసృ్ట్‌

శిష్ట శావ్యాలంశారసం,గహము 8. ఉభయాలంకార సంసృష్టి |1పతాపర్చుది దోర్టండో మండల్నాగేణ మండితః దృళ్యతే నమరే వీరై రుతృణః ఫణవా నివ. మండలా(గముచే (ఖడ్గము) మండితమైన (పతాపరుదుని దోర్టండము యుద్ధమున బడగె త్తిన పామువలె. గన(బడుచున్నది, ఇందు( బూర్వార్థమున వృ త్యనుపాసమును, ను త్రరార్థమున సుపమా లంకారమును గలవు. ఇవి పరస్పర నిర పేశములు కాన సంసృష్టి. ౧. సంకరము-అంగాంగిఖావము కం, అనిజిహ్వోభయదం బై యసమమవోబలవి శేషవవోరియునై యి వ్వనుధ ళవద్భుజదండము పొనగున్‌ ఫణిమాడ్కిి వోబభూవరునర సా! ఆిలిట ళం. అసిజహ్వాకయను రూపక మనమమహాబల విశేషవోరి.శ్లేషం బెనంగుఫణిమాడ్కి భుజమను బెన నంగాంగిత్వ మొంటబె( దెలియ నుపముతోన్‌. ౨88 ఓ నరనభూపాలా । సీ భుజదండము పామువలె నసిజివ్వుచే భయదమై శత్రువుల మవోబలవిశేషములను హరించునదై (మహాబలుడు = గాలి ! దానిని హరించునది. అన(గా నావారించునది) యెసంగును ఇట “వణీమాడ్కి' అనుచో నుపమాలంకారము, “అసీజిహ్వు* అనుచో రూవకము *మవోబఐలి అనుచో శ్రేషయును గలవు ఇది యంగాంగిభావ సంకరము. అంలగాంగిభావమన అనుగావ్యా. ఆను (గౌహక భావము ఇందలి ( అసిజివ్వారూపకాలంకార ముపమాశ్షేషల ననుగహించుచున్నది. ఇటనున్న యలంకారము లన్నియు (ల్యేకముగాం గాక వరస్పర సాపేతములై సౌందర్యాతిశయమును. బెంచు చున్నవి న పకవాచకాను (పవేశనంక రము కం, విశ్వామి.[తనుదాసవా శాళ్వతపాళాగ్యమగుచు సతతోన్నతమై

పంచమా శ్వా నీము 00 విశ్వనుత! (శ్రీనృసింవామ 'హేశ్వర! నీయసి వనిష్టునీడునంబొల్బున్‌. ౨8౮

నీ ఖడ్గము వళిష్టునివలె విశ్వామ్మిత (విశ్వ+అమ్మిత) మదమును సహిం వని శాళ్వత సౌభాగ్యము గలద్నై యెల్లపుడును నెత్తంబడినదైై పొలుచును. (వసిష్టండు విశ్వామ్మితమహార్షి యొక్క మదమును సహింపనివాండు.)

శం. నీవాలు వసిష్టునివలె నేవేళ/జెలంగునన్న నేక పదవిశే మోవిర్భూతమ.లగుచున్‌ (శ్రీ, వెలయన్‌ శ్లేష, ముపమ, చెలంగును నిచటన్‌, ౧8౯

“వసిష్టునివలె” (వసిస్టునీడు) అనుచో నేకవాచకమునందు శ్రేషోపమలు (వవేశించినవి. అనంగా “ఈడు" అను వాచక (పదము) ముపమాశ్రేషల నను (గహపించుచున్నది. ఆది తీసివేయ(ఐడినచో రెండలంకారములును నశించును.

ఇది యేకవాచకాన్నుపవేశ సంకరమని యలంశారసర్వస్వకారమతాను సారముగా విద్యానాథుడు వచించినవిధమున నీ గంథక ర్తయును దెలిపెను, ఆప్పయ దీషీరులవారు కువలయా నందమున నేకవాచకానుప్రవేళ సంకరాలం శారమును నిట్లు తెలిపిరి

సత్పుష్కరదో్యోతితరంగళో భిన్యమంద మారళ్ధిమృదంగ వాద్యే

ఉద్యాన వావీపయసీవ యస్యా మేణీదృళో నాట్య్టగృహే రమంతే.

ఏ పట్టణమున (ఆ పట్టణమున) యువతులు సత్చుష్కర ద్యోతితరంగ శోలియ (చక్కని తామరపూలతో విలసిల్లు తరంగములతో కోభిల్లుచున్న - చక్కని పుష్కరములను వాద్యవిశేషములతో విలసిల్లు రంగస్థలముతో శోలిల్లు చున్న) ఆమందముగా నారబ్ధమృదంగ వాద్యయు (నారంభింప(విడిన మృదంగ వాద్యములవంటి వాద్యములు అనగా దడరంగధ్వనులుగల - ఆరంభఖింపంబడిన మృదంగవాద్యములుగల) నగు నుద్యానసరో జలమునందు వలెనే నాట్యగ్భృహమున+ (గీడించుచున్నారు.

ఇట “ఇవ శబ్ద్బమువమాశ్హేషల నన్ముగహించుచుండుటదే నేకవాచకాను (ప్రవేశ సంకరమనరాదు శజ్టసాన్యుమున్న మ్యాతమున శ్రేషయనరాదు. “నత్చు వష్కర' అను విశేషణమున్నను శ్లేషలి త్తికాభేదాధ్యవసాయరూపమగు నతి శయో క్తిచే లభ్యమైన రర్మసామ్మమే “ఇవి శబ్దముదే. జెప్పంబడుచున్నది. అంతే కాని “ఇవ' ళబ్దమువే శబ్దసామ్యము చెప్ప(బడుటబేదమ ఒకవేళ ధర్మసామ్యము

704 కావ్యాలంకారసం(గహము గాదు; శబ్దసామ్యమే యున్నదన్నను గవిసమ్మతమైన శబ్దసామ్యమున్నను, అర్ధసామ్యమున్నను నుపమాలంకార మే ఎట్టన, శొయథా బన్హోదనాచ్చం[దః (పతాపాత్తపనో యథా తదైవ సోఒభూ దన్వర్థో రాజా పకృతిరంజనాత్‌ "

[వహ్హాదమును గూర్చుటచే. జందుండు [పతాపమును గూర్చుటకే దపను(డు. _అన్షే (పకృతిరంజనముచే రాజసదము సార్థకము.

ఇట నన్వర్థనామరూప ళబ్దసామ్యము దప్ప నర్ధసామ్యము చెప్పంబడలేదు. కాన శబ్బసామ్యమున్నను నుపమాలంకార మే యగును శకావుననీ లత్యుమున నేకనవాచకాన్ముపవేశ సంకరము లేదు. ఇందుపమాలంకార మే కలదు.

ఇదేవిధమున “విశ్వామి[త” పద్యమునమ “వసిష్టునీడు” అనుచో 'నీడు, శబ్దము 'విశ్వామ్మిత' అనుచోట శ్రేషభి త్రికా (విశ్వ+అమ్మిత ఏవ విశ్వామిత్ర) ఒ౬భేదాధ్యవసాయరూపమగు నతిశయోక్తిచే లభ్యమైన ఛర్మసామ్యమునే (విశ్వామ్మిత మదాసహళాళ్వత సాభాగ్యత్వము, సతతోన్నతత్వము చెప్ప చున్ని. శబ్దసామ్య మే యున్నదన్నను “*సకలకలంపుర మేతజ్ఞాతం సుధాంళ వీంబ మివ” అను నెడల నుపమాలంకారమే స్వీకృతమైన ట్లిటంగూడ నుప మాలంకార మే.

ఇ(క నేకవాచకాన్మ్నుపవేశ సంకరోదాహరణ మేమని [పళ్న మిగిలినది. అస్పయ్యదీషితులవారిట్లు దెలివిరి “ఎచ్చట నొకే యర్థమున నలంకార ద్వయము సంభవించునో యది యేకవాచకాన్నుసవేశ సంకరము. ఎట్లన,

విధుకరపరిరంభాదా త్త నిష్యందపూర్ణె

శ్శశిదృషదుపక్ష ప్రెరాలవా లై నరూణాం విథలితజలసేక పకియాగౌరవేణ వ్యరచి స హృతచిత్త స్తత ఖై మీవనేన

దమయంతీదేవి వనమున జంధదకిరణ స్పర్శచేం జంద౦కాంతశిలారచి తము లయిన యాలవాలములందు( గరగి నిండిన జలపూరములచే వృత సేచనము విఫలమగుచున్నది. దానిని. జూచి నలుండు హృష్టుడయ్యెను.

ఇట సమృద్ధమగు వస్తువర్ణనముంటచే నుదాత్తాలంకారమును, సంఐింధము లేకున్నను సంబంధమున్నట్లు చెప్పుటచే నతిశయో క్యలంకారమును నీ రెండును నొక్రేయర్ధమున( (బవిష్టములై యున్నవి. అయితే యెల్యయెడలను నుదాత్తాలంకారమున నసంబంధసంబంధరూపాతిళయో క్రి మి[శితమై యన్న జ్లెంచరాడు. దివ్యలోకగతసమృద్ధివర్షనమున నతిశయో క్తి న్పర్శలేని యదా త్తాలంకారమును, శౌర్యము, కజౌదార్యము, దారిద్యము, మొదలగు వానిని వర్ణించు నెడల నువాత్తస్పర్శలేని యతిశయోక్తి యును పరస్పరవివి క్షముగా

[45] పవంళమాళ్వానము ?0థ్‌ నడవచ్చును. పై శ్లోకమున నర్ధనశమున రెంటికిని సమావేశము సంభ 'వించును. ఇట నొకటి యంగముగాసి మరొకటి యంగిగాని కానేరదు ఏలన నొకదానిచే నొకటి యుత్ధావితము కావుటలేదు. ఒకటి న్వతం[తమును మజొకటి పరతం [తమును కాదు, రెండును స్వతంతములే. ఏకవాచ ఇ-నుపవేశిసంకరము శద్దార్ధాలంకారోభయమునకు మాతమే యండుననియు నర్థాలంకార ముల కుండదనియు( (బకాళకారుండు చెప్పెను, కాని యప్పయదీక్షితులవా రర్థాలంకారములకును నుండునని పైవిధమునందెలిపిరి, 8. సందేవాసంకరము కం. పాళారిశతురగ, రాకా కోకారి, కళానుకారికోమలర చిమై యేకాలము రంజిల్లును నీ కీర్తిమరాళి యోబన్ఫపునరసింవో 1 తి౪ం మ... కీర్తిమరాళి పాకారితురగమును ( ఉచై ఎళ్రంవము ) ళాళాకోకారి ( చందుండు ) కళలను ననుకరించు కోమలకాంతి గలదై రంజిల్లును. కం. ఇల గీర్తివాంని యనుచో సలలితగతి వాంసివంటి సత్కీ ర్రియొ ? కా కిల గీర్హియనెడు వాంనియొ ? "తెలియ దుపమ, రూపకంబి శతేటగ నిచటన్‌. ౨౪౧ పె పద్యమున( “గీ ర్రిమరాళి" అని కలదు. "కీ ర్తియను మరాళి' అని రూప కమా ? 'మరాళివంటి కీర్తి అను నుపమీతసమాసముచే నుప మాలంకారమా ? కాజు దేనిని సాధించుటకును దగిన్మపమాణములు లేమి సందేహము. కొన సందేహసంకరము ఈ విధముణా సందేహము గలిగినపు డొక యలంకారమును సాధించుటకు. గానీ బాధించుటకుం గానీ (వమాణములు లభించినచో సందేహ సంకరము గాదు ఎటన ణ్‌ (వ ్రేందౌ తీవ నత్యయం యదపరళ్శీకాంపరుజ్ఞంభతే”) నీ వ_క్ష్రేందువుండ(గా నీ యపరచం[( దు డుదయించుచున్నాండనుట లది గలదో” ఇట “వ_క్రేందుః” ఆనుచో *వక్త౦మేవ ఇందుః” అని రూపకమా 1 “వ క్రిమిందు రివ” అవి యపమయా ? అని సందేహము కలుగంగా 'అపరి పదము రూపక మేయనిసాధించుచున్నది. ఎట్లన, రూపకమున ను _త్తరపదార్థమగు “ఇందు శబ్దమునకు( (బొరాన్యము వచ్చును ఉపమానమ.నః బూర్వపదార్థమగు వ క్ర్రమునకు( బ్రాధాన్యము వచ్చును. “వ క్రేందు' అనుచో రూపకమును

706 కొవ్యాలంకార నం్యగహము జెప్పుకొన్న యెడలనే “అపరశ్శీతాంకుః" అనుచోనున్న “అపర శబ్దము సరి పోవును. వక్రేందువుండగా నపరేందువేల ? (వక్త్రచందుండుండగా. నవర చందు(డేలగ) అని యర్భమువచ్చును. కావున *'ఆపరి” శబ్దము రూపకసాధకము. రాజనారాయ2ం అక్ష్మీస్తామాలింగతి నిర్భరం' రొజనారాయణు,డవగు నిన్ను లక్ష్మి లెస్సగా6 గౌంగిలించుకొన్నది ఇట “రాజరారాయణ” అనుచో వెనుకవలె *రాజా ఏవ నారాయణః" అని రూపకమును “రాజా నారాయణ ఇవ' అవని యపమయును జెప్ప కొవవచ్చును. కాని యిట నుపమాలంకళారమును కెప్పుకొనుటకు బాధయున్నది ఏమన, *రాజా నారాయణ ఇవ' అను నుపమాలంకారమున' బూర్వపద మగు రాజళ ద్దిమునకు( (వాధాన్యము వచ్చును. వచ్చునేని'లక్షి నారాయణుని వంటి రాజు నాలింగనముః 'జేసికొనుచున్నది' అను నర్ధమువచ్చును లత్మీనారాయణుని నాలింగనము( "జేసీ కొనునుగాని నారాయణునివంటి రాజును నాలింగనము సేసీకొనదు. కొన రూపక మే చెప్పుకొనవలెను కావున లమ్మ్యాలింగన ముపమకు బాధకము. ఉపమాబాధకమగుచో రూపకసాథక మన(గూడదా ? అని ప్రశ్నింపవచ్చును, లష్మ్మ్యాలింగనముపమాబాధక మయినట్లు రూపకసాధకము గాదు. ఉపమా బాధళముగానే విచ్చి త్తి విశేషముండును. కాన సాధక బాధక(పమాజములలో దేనిచే విచ్చిత్తి కలుగునో దానినే యటం (బధానముగా (గ్రహింపవలెను. కం. ఈ రీతింగొన్ని యలం కారము లేర్పజచినాండం గడమఃదడవ; నే 'నేరళ వర్జించుటగా; చారయ విస్తారఖీతి నాపాదింపన్‌ . ఇవా విస్తారభీతి = (గంథవి స్తరఖీతిచే ; ఆపాదింపను జ దెలుపనుం విస్తరఖీతి అని యుండవలెను. ఈ విషయమును వెనుక నొకచో దెలిపితిమి. ఈ మూడువిధములగు సంకళములనేకాకః యప్పయ్య దీక్షితుల వారు గువలయానందమున సమ్మపాధాన్మసంకర ము, నంకరనంకరము” అని మరి రెండు సంకఠరములను దెలివిరి. వానినిం/గూడ నిట నుదాహరింతుము. సమ[ప్రాధాన్య సంకరము గీ. అంగుళులచేత( గచసమూహంబు నట్టు కీరణములచేత. దిమిరంబుం గెడకుగదోంచి ముడుగ( దొమరకన్నులు మోహకలన. జందురు(డు ముద్దులాడు నిళాముఖంబు “అంగుబలచే. గచసమూహంబు నట్లు" అను వాక్యో క్త్షమగు నుపమయు “మోహకలన” అను సాధక|[పమాణముచే లభించిన “తామరకన్నులు" అను

పంచమాళ్వాసము 707 చోటి యపమయును, *జందురుండు నిశాముఖంబును ముద్దులాండు, (ముద్దులాడు చున్నట్టున్నాండు) అను గమ్మో త్పేక్షను లేవందీయుచున్నవి ఇట సంభావనా (పతిపాదకపదము లేమి గమ్యోత్చేక్ష. ఉపమలు రెండును నంగభూతములు ; ఉత్పేేచయంగి చర్యదక రృృకనిశాముఖచుంబనో త్చేవయు. నిశాచం దులకు దాంపవత్యవ్యవహారసమారోపరూపమగు నమాసో క్షిగర్భముగానే యుత్ధితమగు చున్నది. ఇట రెండుపమాలంకారములును న్నుత్చేషాసమాసోక్తులను సమకాలము ననే లేవ(డీయుచున్నవి. కాన బౌర్వావర్యమును జూపుటలేదు కొవున నిట న్యుత్చేషా సమాసోక్తులకు సమప్రాధాన్యసంకరము,

నంకరసంకరము ము క్రాః కేశివిస్తూతహారగళితా సృమ్మార్జనీలిర్హృతాః (పాతఃపాంగణసీమ్ని మంధరచలద్బాలాంఘి9లాక్షారుణాః దూరాద్దాడ్‌మలీజకంకితధియః శగ్షంతి కేశీకుకాః యద్విద్వద్భృవనేష భోజన్ఫపతే స్తత్వాగలీలాయితం, భళోజమ వోరాజుయొక్క_ త్యాగలీల పండితభవనములం దిట్లున్నది. రీతి (శ్రీడలందు. దెగిన వోరములనుం! జారిపడిన ముత్యాలను (దాసీజనము) (ప్రాతః కాలమున శృంగారకట్టలచే వెలుపలకు! జిమ్మ(గా నవి అాలికలు (తొక్కుటదే వారి పారాణిచే నెజ్జంబాతీనవి _కేశీశుకములు వాసిని దౌల(గాంచి దానిమ్మ పండ్డవిత్తులని [భ్రమపడి ముక్కులతో. బొడుచుచున్నవి. ఇట విద్వాంసుల యొక)... సమృద్ధివర్దనము గాన నుదాత్తాలంకారము. ముత్యములు 'బాలాంఘి) లావారుణములయినవి అనుచో ముత్యములు స్వగుణ శ్యాగము సేయుటచే/ దగ్గుణాలంకారము ఇందే దాడిమవీజ భాంతినిం గలిగించుటదే శ్రావ్యలింగాలంకారమును గలదు మొదటి యుదాత్తాలంకార మే యీ తద్గుణ శావ్యలింగములకు మూలము. “ముత్యములు బాలాం[ఘిలాఇారుణములు' అనునొకే యర్భమున( దద్గుణ కాన్యలింగనులుండుటచే నీ రెంటికిని నేకవాచకాను[పవేశసంకరము, నిమ్మటం గేశీశుకములు దానిమ్మ పండ్లవిత్తులని ఐమయుటచే నట భాంతి మదలంకారము. దీనికి. బైనున్న యేకవాచకాను పవేళసంకర మే కారణము, ఈ యేకవాచకానుపవేశ, [భాంతిమదలంకారముచే నుదాత్తాలం కారము సౌంద ర్యాతీశయమును వహించుచున్నది కాన నేకవాచకాను పవేశసంకర (భాంతిమదలంకారములకు రెంటికిని నుదాత్తాలంకారమంగము (ఆను గాహకము) గాన వీని కంగాంగిభావసంకరము. మతియు హేతుమంతమగు విద్వద్భృహవై భవమును హేతుభూతమగు రాజవితరణమును నభిన్నమ. గా( జెప్పుటచే (హేతు హేతుమతో రై క్యం హేతుం శేన్మిత్సృచవతే) హేత్వలంకారము, అ హేత్వలంకారము రాజవితరణముయొక్కం

708 కావ్యాలంకారసం[గవాము నిరతిశయోత్క. ర్షమును దెలుపుటలో(ఐర్యవసించును కవిసంరంభము (ఉద్దేశము) ఇంతమా(తమే యగుచో. బూర్వో కమైన యుదాత్తాలంకారభూవిత మైన హేత్య లంకాగమని సిద్ధించును అట్టగాక “భోజరాజపండితుల సంపద యెట్టిది ౯ అను (పళ్న కీ పద్య ముత్రరముగా (గహించినచో నిరతి యైశ్యర్యరూపమగు [పస్తుతకార్యమున వారి సంపదను ,బశంసించినట్టు కవి యుద్దేశించినయెడలం గార్యనిబంధనాప్రస్తుత్వపశంసాలంకార మగును. కార్యముగూడ వర్ణనీయము గానే యనంగాం (బస్తుతముగానే తల(చినచోం బ౦స్తుతాంకురాలంకార మగును ఈ యవ్రస్తుత _పశంసా, [పస్తుతాంకురములలో విశేషించి యొకదాని నిట నీరూ పించుటకు సాధకవాధకములు లేమి సందేవా నంకరము. మరియు విద్వద్భృవా వైభవ వర్ణనమపంబంధరూపమగుటచే నతిశయో క్రియనగును, ఇది యదా త్తముతో( గూడి యేకవాచకాను (పవేశసంకరమగును.

ఇంతేకాక నిరతిశయవితరణోత్స ర్షమునం బర్యవసించు హేత్వలంకారమును, అత్యద్భుతమగు నతథ్యమైన యొదార్యమును వర్ణించుటయే లక్షణముగాంగల ఆళ్యుక్యలంకారమును, (అత్యు కి రద్భుకాతథ్యశార్యౌదార్యాదివర్ణనం) ఒకే యర్థమున సమావిష్టములగుటచే నీ రెంటికిని నేకవాచకాను [పవేశసంకరము.

ఈ సంకరము గారణము(గాగల యపస్తుత[పశళంసకు. గానీ (వస్తుకాం కుఠమునకు( గానీ రాజనంపత్సమృద్ధివర్జనాత్మకమగు నుదాత్తాలంకారముతో నేకవాచకాను[వ వేళసంకరము

ఇట విద్వ ద్దేహసంపదచే రాజవితరణమును దానిచే రాజసంపత్సమృద్ధియ వ్యంగ్యమగుచున్నది. కాన నిట నుదాత్తాలంకారము వ్యంగ్యముగాని వాబ్యా లంకారము గాదుగదా।_ అట్టేని వాచ్యాలంకారములగు న్మపన్తుతపిశంసతో: గానీ (పస్తుతాంకురముతో( గాస్‌ వాద్యాలంకారముగాని యుదాత్తాలంకారమున కేళవాచకానువ౦వేశసంకర మెట్టని (పళ్న వచ్చుచున్నది. అపుడు “ఏకవాచకాను పవేశసంకర” పదములోని వాచకమన బిత్రిపాదకము (తెలువున*) అని యర్శము. జెప్పుకొనవలెను. అపుడు వాచకమన వ్యంజకమని యు నర్థమువచ్చును కాన నొకటి వాచ్యాలంకారమైనను మరొకటి వ్యంగ్యాలంకార మైనను వానికీ నంకరము సంభవించును,

ఈ మూడు “ఏకవాచకానుపవేశ సంకరములును” సమనులే యగుటతే సమ్మప్రాధాన్యసంకరము. ఇది సంకరాలంతాకముల సంకరము. _

నసంసృష్టి అంగాంగిభావ సంకర, ఏకవాచకానుపవేశ సంకర, సందేవా సంకర, సమ్మపాధాన్య సంకరములకు నరసింహసంకరమని నామము. నర + సింహమూ ర్తి విగవామున నరత్వ సింవాత్వములకు సమావేళమున్న విధమున భిన్నాలంకారముల కేక[త సమావేశముంటచే 'నరసింహ సలకరము” అని పేరు పెట్టిరి సంకరసంకరము నరసింహసంకరముగాదు.

పసపంచమాశ్వానము 09 జగన్నాథ పండితుండు రసగంగాదరమున మూ,.డు శాత యల౧కాగమ అన్సిచ్చెను వానిని. గూడా యిటంజూపుదుము. అసమము - సర్వధా ఉపమానముగా నిషేధించినచో నది యసమము సత్యభాషణమున హరిశ్చం[దునింబోలిన వాడు లేకు; భూతదయయందు బుద్ధని( టోలినవాండులే(డు. ఇక్కుడ( బోలినవాడ.( లేడు అనియుపమానము నిేధింపంబిడినది. ఉదాహరణను - ఇది యర్దాంతరన్యాసాలంకారమును బోలియుండును, అన్ధాంత రన్యానమున వలె సామాన్యమును సమర్దించుటకు విశేషముండును. ఆ విశేషమును జూపుచు ఇందుకు నిదర్శనము లేక దృాష్టాంతము అను వదములువయోగింపంబడును. ఆర్థాంతరన్యాసమున ఆపదములుండవు. గుణవంతు(డు ఆపదలోనున్నను లోకమనకుపకారమే చేయును. మూర్చచెందినదియు. జచ్చినదియునగు పాదరసమే దీనికి నిదర్శనము. తిరస్కారము = గణము గల వన్తువునుగూడా దోమభయముచే! దిరస్కరించుట “*థ్రీవరి పాద సేవకు దూరస్థ./డనగుదునను భయముచే రాజ్యమునొల్లను” ఇట రాజ్యపాలనము గుణ మే (శ్రిహరిపాద సేవాదూరుండగుట దోవము దానిచే రాజ్యపాలన దిరస్కరింప(బిడినది,. (ఆలంకార విమర్శ భరతుడు నాట్యశాస్త్రమున యమకమను నొకళబ్దాలంకారమును ఉపమా, జీవక, రూపకములను మూండర్జాలంకారములనే పేర్కొనెను. దండి ముప్పది నాణగును, మమ్మటుం డే(ఐదితొమ్మిది ము విద్యానాథుం డజువదాణును, చందా “ళ్రోళకర్రాగనకాదొకటియు అప్పయదీక్షితులవారు కువలయానందమున నూటిరువది నాలుగును దెలిపిరి. ' బట్టుమూ ర్తి విద్యానాథు ననుసరించి యఖువదాజింటినే యుదాహరించెను. ” ఆంగ్లమున 51116 (ఉపమా 4661910౯ (రూపకము) 1170౯౯౨౦16 (అతిళయో క్రి) 18101 (ఛావికము) (001? (వ్యాజస్తుతి) తీ1160౯ (అవ స్తుత ప్రళంస) వంిక00%101600 201606౯, రర60డం016, వేశీంళందింణ?, పంంరిలయ1801, క2౯8640౫%, (విరోధాలంకారము,] కొ4?400201512 (శ్లేష) 011౧022 (సారము) అను నలంకారములు మతము గలవు ఇందలి కొన్నింటిని వనవారలంకొరములుగా (గహింపరు. లక్షణగా [గపహింతురు. . ఈ శబ్ద, అర్థ, అలంకోరములలో నర్థాలంకారమఃలకే (పాముఖ్యమిచ్చిరి. అగ్నిపురాణము : _ “*అలంకరణమర్థానా మర్థాలంకార ఇష్యతే తం విరా శబ్దసౌందర్య మపి నాస్తి మకోహరళల | ఆర్థాలంకారరహితా విదువేవ సరస్వతీ.

710 కావ్యాలంకారసం[గగవాము

అర్థాలంకారములేని శబ్బసౌందర్యము మనోహరముగాదు అర్థాలం కారములు లేని సరస్వతి (కావ్యము) విధవవంటీడి. అని యర్థాలంకార విశిష్టతన్న దెలివెను +

ఆలంకారమన నేమి? వామమండు “సౌంద ర్యమలంకారః అలంకారమన సౌందర్యము , అని నిర్వచించి వేనివలన నా సౌందర్యము కావ్యమున( గజ గునో యవియు నలంకారములే యని నుడివెను దండి

“*కావ్యకో భాక రాళ ధర్మానలంకారాన్‌ (వచక్షతే”

కావ్యళోభాక రములగు ధర్మములను నలంకారములని చెప్పుదురు అని వచించెను. భామహు! డలంకారము లన్నింటని వ్మకోక్తు లనెను. వ[కముగా నన(గా వికటముగా స్వభావవిరుద్ధముగా( జెప్పిన యుక్తి కావున స్వభావో క్రి నాత( డంగీకరింపలేదు.

ఈ యలంకారములలో నువమాల:కారము సర్వాలంకారలీజభూతమని వామనమతము. కావుననే యా*ండుపమాగర్భములగు నలంకారములనే యదాహరించెను “ఉపమా కాళిదాసస్య” అని మహాకవి కాళిదాసే యప మాలంకారమును బరాకాష్ట నొందించెను. మమ్మటు డతిశయో క్రియే సర్వాలం కారబీజమని యీ [కింది విధమన వచించెను

ఏషా సర్ర్వేవ వక్షో కి రనయార్థో విభావ్యతే యత్నోఒ౬స్యాం కవిశా కార్యఃకోఒలంకారో ఒనయా వినా ఇట వ్యకోక్రియన సుందరమైనయు క్రి. ఆ సౌందర్య మతిశయమచే లభించును. కాన వ[క్రోక్రియన నతిశయోక్రి దీనిచే నర్థము విశేషముగా భావింప(ఐడును. అస్వాద్యమగును. కావున. గవి దీని విషయమున యత్నము 'సేయవలెను. ఇడి లేని యలంకారమే మున్నది?

కాని వామనుని పిమ్మట వచ్చిన సర్వాలంకారికులును వామనమళఠమునే స్వీకరించి తమ (గంథములలో నలంకార[పకరణమునం [ఐ(ప్రథమున నుపమాలం కారమునే వివరించిరి. మఠలియు దండి చూవినన్ని యుపమాఖేదముల నెవరును చూపలేదు. అప్పయ్యదీత్షితులవారు

'స్ఞైపమైకా శైలూష్షీ సంప్రాప్తా చ్మితభూమికాభేదాన్‌

ంజయతి కావ్యరంగే నృత్యంతీ తద్విధాం చేత] అని తెలిపిరి. (దీని వివరణము వెనుక నుపమాలంకార (పకరణమున! 'కేయ/బిడి నది.) ఎల్ల్ణయలంకారముణును శ్రేషస్పర్శచే సౌంది ర్యాతిశయమును వహించననీ యును గొందలు పలికిరి “శ్లేష: పుష్టాతి సౌభాగ్యం [ప్రాయోవ॥క్రో క్రిమస్యితం ”

ఈ యలంకారములన్నియుః గావ్యజీవితమగు (తివిధమగు ధ్వన్యుపస్కా రకములుగానే నిబద్ధము గావలయును. అట్టు గానిచో నవి క్రేవలముగొ నడ చ్మితములే యగును. ఆలంకారళబ్ధ మయ్యెడ సార్థకముగాదు. ఎట్టన,

పంచమాళ్వానము త్య

న చ్చిన్నమూలః కతజేన రేణు స్రస్యోపరిష్టా తృవనావధూతః

ఆంగార శేషస్య హుతాళనన్య పూర్వోళ్ధితో ధూమ ఇవాబళానే.

ర క్తపాతముచే ఛిక్నమూలముగలదై, వాయుధూతమై యాకాళమున సిగిడిన రేణువు ఇంగలముమాతమే మిగిలి; యగ్నియొక్క (ఆఅుటకు) ముందు లేచిన ధూమమువలె భాసీలెను కాలుచున్న కిస్వైపె నీరుపడంగా నింగలము మిగులును. పొగ పవెకిబోవున. అక్ష ర క్తపాతముచే నేలతడియ.గా కేజణువు పై కెగసిపోయెను. ఇచ్చటి యువమాలంకారము ధ్వన్యుపస్కారము గాక కేవలౌపమ్యమా(తపర ముగా నున్నది. ఇందర్ధవైచిితియేకాని యాస్వాద్యత లేదు కాన నలంకారము లిట్టుగాక త్రివిధమగుధ్వని వర్యవసాయములుగా నుండవలెను. ఎట్టన, “ఓ సుందరీ । నీ ముఖము చంునినలె నున్నడొ ఆనుచోట నున్న యుపమాలంకారము వక్రయొక్క_ రతిని (శృంగారరనమును) టోష్షించుచున్నది. ఆర్థళ క్రిమూలవ్యంగ్యములలో నుపమాద్యలంకారములచే వస్తువ్యంగ్యములను, ఆలంకారవ్యం గ్యములను మున్నుదావారించి యుంటిమి. ఈ విధముగా నీ యలంకారములు కేవలార్థవై చిత్యమాత్రపరములు గాక (తివిధములగు ధ్వనులకును నుపస్కారములై యుండవలెను.

సాధారణముగా నర్థాలంకారము అన్నియును (తివిధధ్వని వర్యవ సాయుల గానే యండును. సమాసో క్రి, ఆప్రస్తుతప్రళంస, దీవకము, వర్యా యోక్తము, ఉత్తరాలంకారము, పరికరము, అర్జాంతరన్యాసము మొదలగునవి ధ్వనిపర్యవసాయులే. ఇందు సమాసో క్యాదులు గుణీభూతవ్యంగ్యములుగా నుదాహరింపంబడినవి ఏవోకొన్ని మ్యాతము “స ఛిన్నమూలః' అనుళ్లోకము నందువలె ధ్వన్యుపస్కారములుకావు. కావునం గవులు వానిని ధ్వని పర్యవ సాయులుగానే చేయటకు యత్నింపవలెను.

ఈ యలంకారములలో ుపమాదులగు కొన్ని యళలంకారము ల|పత్యత్షము గాన ననుభళూతముగాకున్న వస్తువును బ్రత్యవషముసేసి యనుభవమునకుః దెచ్చును ఎట్లన, “ముఖము చందునివలె నున్నది" అను నుసమ వపరోతముగా నున్న ముఖమునందు మనకు. (_బత్యషముగాని శాందర్యమును (ఇశ్యవము సేయుచున్నది. ఈ యభియుక్తిని, గనుండు

ఆతథార్జా నవి తథాసంస్థితానివ వృదయే యా నూచయతి అర్థవిశేషే సా జయతి వికటకవిగో చరా వాణీ,

“అట్లు కాని వానిని నట్టివానివలె హృదయమునకు సూచించునట్టి కవివాణీ జవూారిచును.'కవి యా యలంకారములచేతనే కదా యీ విధముగా నూచించును.

భావతో;(గూడ నలంకారములు పుట్టినని, మనుష్యుతాబాలవృద్ధముగా నలంకారయు కముగా భఖాషింతురు. “ఆ దంపతులు చిలుకా గోరింకలలాగా ఉన్నారు” = భాగ్యం ఉంటే బంగారం తింటారా? ” 'ఆ బుల్లు సీఠ లేని

గలి కావ్యాలంకారనం[గవాము పర్టకాల '* ' పిల్వవా(డు దూసినట్టయినాండు. '" * వాండు తాడిచెట్టి' అని యా విధముగా. (బ్రతిమాటలోను నలంకారమలే. అందును నావేశమువచ్చినచో విశేషించియు నవి వెలువడును. అలంకారమన నేమో తెలియకయే యాబాం గోపాలమును నలంకారయు క్రముగా సంభాషింతురు. అలంకారయు క్తమగు లాష జీవద్భాష, శార్యాదులవలె గుణము లాత్మభూత రసధర్మములు, ఆలంకారములు హారాదులవంటివగుటచే గుణములవలె సాక్షాదసోపస్కా రకములు గాక పరంపరారసోపస్కా రకము లగుకు వామనుడు ' కావ్యశోభాయా;కర్తారో గుణాః తదతిళయహేతవ స్త్వలంకారాః పూర్వే నిత్యాః' (కావ్యశోభను గూర్చునవి గుణములు, తదతిశయ హేశువులలంకారములు. ఇందు మొదటివి (గుణములు) నిత్యములు అని చెప్పెను గుణములు నిత్యమనుటచే నలంకారము లనిత్యములు, అని చెప్ప నట్టయినది మజియు యువతేరిన రూపమంగ కావ్యంొ “యది భవతి" వచళ్ళ్యుతం గుణేభ్యః” (చూ గుణ్బపకరణారంభము ) అనువానిచే గుణములు (పధానములనియు నన(గా సాకాదసోపస్కారముఐనియు. నలంకారముల ప్రధానములనియు ననగా బరంపరార పోపస్కా రములనియను దెలిపెను. శా, మళ్ళామండవపండు వాభయద దో రాస్త్రహో త్య! ఛాటీమహో తుక్టార (పతిరుద్ధ భూభువన! హిందూరాజ్యసంస్థావనా. (పాక్ట ద్యోతకులోట్టిత ధ్వజపట[ పాయ్కపనర్పద్యళ (న్సక్టర్వీకృత శర్వకంకణ! సమస్యాజాలకోలావాలా! శ౪ళి కంం సాహిత్యభోజ! భూజన సొహిత్యనిచాన! చాన సంళాన! మషో బావోవదానవావో రోవాణకేవంత! లలీితరూప జయంళా! తళ వర్గపంచక రహితస్సుగుందివృ త్తము వోర హీర సారసారివోరశై లవాసవో ర్వీరువో,హివోర, శేష వేషవహాసలాలన (శీ/;రసోరుయాళసాంకుకీల! వై 6 వీరనం వోర! సార శార్య నూర్య! వాగ్యవార్యసావాసా! ౨౪౫ గ్‌ ద్య ము ఇది శ్రీవానుమ్మత్పసాదలబ్ధ. . .......కావ్యాలంకారసం[గహం బన్ను (పబంధంబునం ద ర్థాలంకారవిభాగంబును సంకరసంసృష్ట్రా నిర్ణయంబు' నన్నది సర్వంబును బంచమఘాశ్వాసము' సంపూర్ణ ము] ఫ్య