Telugu Kaavyaalokamu_0 - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

కౌలుగు అకాణయి (వచురణలు-(బి.ఎ) 74ీ తింళ4864ీ హా ర్‌?) 7. టంజంలః గణ లచయిత డాః ఎన్‌.వి. ఆర్‌. కృష్ణమాచార్యులు, ఎం,ఏ., పిహెచ్‌డి. (వ్రిన్సిపాల్‌, డాః వి, యస్‌. 3. గవర్న మెంట్‌ కళాళాల, విశాఖపట్నము--10, నా వలి ఘు ఆక $ కం మ 6 ౮ 1 క ౭ శీ గ్‌ వల * గ సస్య టే శ్‌ మ! సవరంచిన ఏల ట్‌ | [క న ళో నాకూ ఆలుగు అకాడమి సహదరాబాదు కూ $078

9. 4. 4ళరక0ందిగనప : థం: ౨ [౪ 2. క000020903యఏజ్సను10, ₹154 క240అ9, 1973; ఇక ఎప 296 టం యిం | ఈ భం (అ 2725060౮ శం4ని541 ట్రం పషం224కితురి వ రె011%64, 1973 గ ౧౦16 2,000 [్‌ విల! 064 09 7౯౬060౮ ఉది4లిం14. 1058124340 .500029 (శీగరేగిణ క2రల0) ౪1008 6 ౧౦౧౯౧౫1 నం0080౯64 5000000 0% 06401100 06 వెంం!1 296 [6610476 10౧ కంక 0౧41 1208024869 2 116 ౧ ₹ల310 16701, ఈ (06 60౪౮౧౧లా 08 1042 12 16 శశ1౧1900 0 పరీ401(10% శినిరే స్‌ంం111 ఫం14806 (0410001 0€ ఆ౪1బల, ల ౨0101. తీ! 8% ఆగింటంలలా 1? టగా రీంంగి 676 5072000 ₹667664 4౧4 ౧0 లీంా10 0] 1040 రల 6070446604 500 623 బె00655 (07 610 బి? [036 అంజ 6 అలా వీలగాసంంం 01 (4 ౮$౫?8|౬ 641౯౩. వౌగం6ళ : 3. 9-25 క ల రకా తా లీ.” ట్ల గంగాం ౧ ౧5014 ౮ గౌ ౫! ₹)3ళ2 రస 2గఇ (సి 1 న స కం 28034(02 4ీల18124- 500004 (ట్‌ టీ గ] ల ఉం డోలకుల్లీ [65 141104 00900496, క్వై/డం:20264-500004. త్ల షు చమ టం లో గంయోః 22063. స్ప స్షైకకాలకం 111 కో

భూమిక

భారత (వభుత్వంచారి ఆర్థికసహాయంతోను, ఆంధధ్మపదేశ (పభుత్వమూ, కాష్ట్రింలోని విశ్వవిద్యాలయాలూ. అందిచ్చిన సవోయ సవాకారాలతోను, తెలుగు ఆకాడమి ఇంటర్మీడియట్‌. పాఠ్య[గంథాలను (వచురించి విద్యార్థుల, ఉపాధ్యాయుల ఆద రాభిమావాలు చూరగొన్నదని అందరికీ తెలుసు. ఆత్యల్బవ్యవఛానంలో, రాష్ట్రాన్ని ఆవరించిన సంతోభ సమయంలో, మొట్ట మొదటిసారిగా విశ్వవిద్యాలయస్థాయిలో తెలుగులో పాఠ్యగంథ (వచురణ చేవట్టి నకాలంలో ఆ లబృవాత్కా ర్యాన్ని అకాడమి విజయవంతంగా నిర్వహించగలిగింది.

పాఠ్య[గంథాలను (వచురించటంతో తన బాధ్యత తీరినట్లు కెలుగు అకాడమి భావించలేదు. రాష్ట్రంలోని విభిన్న (పాంళతాలలో ఉపాధ్యాయ (వతినిధులను సమావేళ పరిచి ఆయా [గంథాలను కూలంకషంగా విమర్శింవ జేసింది చళ్చాఫలి తాలను నిపుణుల, సంపాదకుల, రచయితల దృష్టికి కెచ్చినమీదట ఆయా (గ్రంథాలను పరివ్యరించి పునర్ము(దించినాము. ఈ కార్యభారాన్ని కూడా అళాడమి సకాలంలోనే నెరవేర్చ గలిగింది.

1970 'సెవ్టెంబరునెల మధ్యలో పైదరాబాద్‌లో జరిగిన సమావేళంలో లాన్ట్రంలోని మూడు విశ్వవిద్యాలయాల ఉపాధ్యడులూ -- డి(గిస్టాయిలోకూడా విద్యా లవోధన తెలుగులో జరుగుతుంది కాబట్టి-విడ్యార్థుల, ఉ పొధ్యాయుల ఉపయోగార్థము డి గీస్థాయి శా(న్ర్య[గంథ[వచురణ తెలుగు అశాడమి భేపట్టవ లెనని తీర్మానించినారు. అంతేశాదు 107! 'సెన్టెంబరులోగా ఒక్కొక్యళాఖలో కనీసం ఒక్కొక్క గంభాన్ని అయినా అశాడమి (వకటించవలెనని ఆదేశించినారు. అక్టోబరునెల ఉత్తరార్టంలో మూడు విశ్వవిద్యాలయాలలో ఆయా శాఖలకు అధిపతులుగా ఉన్నవారు, పాస్‌ బోర్డు అధ్యకులు అకాడమిలో వర్చామైన సమావేశాలలో పాల్గొని మూడు విశ్వవిద్యాలయాల పాఠ్య(పణాళికలను సమశ్వయించి, సమ(గపాఠళ్య్యవణాళికను నిర్ణయించడంతోజాటు అనుభవజ్ఞులై న అభఛ్యాపకులు మొదలై నవారిని అయా (గంథాలకు రచయితలుగా సంపాదకులుగా ఎన్నిక చేసినారు. నవంబరు శెండోవారంనుంచి (గంథరచనతో సంవింధమున్న వారందిరూ [పాథమిళ నమావేశాలు జరిపి అణతూ (గ్రంథాల రచనా విధానాలను నిర్ణ యించుకొన్నారు.

1971 మే నెలనుంచి [పథమ నంవత్సరాని! కావలసిన (గ్రంథాల (వాత (వళులు అకాడమి3 చేరడం ఆరంభమయింది. (గ్రంథ రచవారంఖానికీ వూర్తి చేయడానికీ

శేఖ మధ్యళాలము ఆరునెలలు మాత్రమే. ఈ అల్పక్యవధిలో అకాడమి అనేక నూతన సమస్యలను ఎదుర్కోవలసి వచ్చింది. "వెక్కు. ఇబ్బందులను ఆధిగమించవలసి వచ్చింది.

(వచురిం చవలసిన [గంథాలసంఖ్య (ఇంటర్మీడియట్‌ లోని) 60 నుంచి డిగీ స్థాయిలో) రమారమి నాలుగింతలు పెరిగింది. సమ్మగ పాఠ్య(పణాళికళను అనుసరించి ఒక్కొక్క శాన్స్రుంలోని భిన్నళాఖలలో (పతిచానిలోనూ కనీనం ఒక పు్తకమైనా (వచు రించవలసిఠరావటం ఇందుకు [వధానళారణము. ఇాస్తా9ల సంఖ్య (ఇంటర్మీడియట్‌ లోని) 18 నుంచి (డిగ్రీస్టాయిలో) ౨0 క "పెరిగింది. వీటిలో మొదటిసారిగా (ప్రాథమిశ జీవికా విద్యలలో ఒక మైన బీ కాం. చదువుకు కావలసిన (గంథాలనుకూడా (వచురించవలసి విచ్చింది. ఈ కార్యళార మె-తగా ఉన్నా, ఒక్కొక్క శా్యన్త్రంళో కనీసం లెండు (గంఖాలనయినా నె వ్టైంబరులోగా అందించటానికి (వయత్నించినాము. ఈ సందర్భంలో వచ్చిన బృహత్తర సమస్య పారిభాషపికవదనంచయనము.

అళాడమీ పారిభాషికవదాల విషయంలో మూడు (వఛాననియమాలను పాటించింది : (1) నంశేశాలు, సమీకరణలు, రసాయన ద వ్యాలు, జంతువృక నామ 'ధేయాలు, మూలకాలు, మొద కై నవాటి వివయంలో అంత ర్లాతీయపారిభాషి5 పదాలను పతికిఖంచటం (1|10511[0౯2000), (2) ఇంతవరకూ వాడుకలోఉన్న తెలుగుపచాలు వని[వస్తాయన్న వాటినే వాడటం; (8) భారత వభుత్వంచారు సంతరించినళ బ్ఞజాలము (శిలుగుభాషా లకణాలకు సరివడినట్లయి తే స్వీకరించటం. ఈ పారిఖాపికవదాల సంఖ్య లథలలో ఉండటంవల్లి మూలభాషలలో వాటికున్న అర్థ విశేషాలను, వ్యుశ్చత్తులను,

_ నిర్వచనాలను పరీతించి చర్చించి అధిక సంఖ్యాక నిపుణులు అంగీకరిం చినవిధంలో పట్టికలు తయారుడేయటం ఐవు కష్టపాధ్యమే అయింది. ఫిన్నళాస్తా)లలో లిన్నా ర్ధాలలోగాని ఏళార్థ ౦లో గాని ఉవయోగవడే సమానపారిభాషిళవదాల విషయంలో వక వాక్యతను వకరూపతను సాధించటావికి చాలా (శ్రమించక తప్పలేదు.

ఈ (గ్రంథంలో ఉసయోగించిన పారిభాషికవదాల విషయంలో మరి రెండు మూడు విశేషాలను (వత్యేకించి చెప్పవలసిఉంది, పూర్వగంఛాల చ్వారాగాని అ కాడమి పాఠ్య[గంథఛాల ద్వారాగాని వాడుక కెక్కిన తెలుగు పొరిభాషికపచదాలను పునరుపవయో గంలోకి ఆచ్చినాము. తెలుగు ఛాషాన్వభావానికి విరుద్దంశాని జాతీయ ఇాపావదాలను కూడా ఉపయోగించినాము.. ఇందుకు (వధానకారణము ఏపవాటికై నా తెలుగుమాటల ళోనే శా(స్రులోధన చేయవలసివ _వే అప్పటి అవసరాలకు సరిపడినంత మూలవదసంవదను ఇప్పుడే సంఛరించవ లెనన్న ఆశయం మాత్రమే. ఇటువంటిపదాల పక్కన అంత న్టైతీయ పారిభాషిక పదాలను అంగ్లలిపిలో కుండరీకరించి ఇచ్చినాము. కాబట్టి పఠన పాఠ నాలకు ఇబ్బంది కలగదని అళిన్త న్నాము. అంతర్జాతీయ పారిభాషికవచదాలనే వాడి తెలుగు మాటలు వాడనవ్పుడు (పతిలేఖనం (గణ౩౩1116%008) జేనీ కుండరీకరణాలలో ఆంగ లీవిలో ఆయా వచాలను నమకూర్చినాము. తెలుగుమాటలను వాడిన చోట్ల (వతిలేఖనం

౪ చేయలేదు. (గంథమధ్యంలోనూ (గంఛా:తపట్టికలోనూ ఆంగ్లంలో ఇచ్చిన వచాలను బట్టి (వతిలే నారిను పాఠకులు [గహించగలరన్న విశ్వాసమే అందుకు కారణము. శాలట్టి, ఈ నంధికాలంలో అంతటా అంత ర్లాతీయ పారిభాపీకపదాల నే వాడదలచు కొన్నవారు తెలుగు మాటలకులదులు [వతిరేఖనాల నే వాడుకోవచ్చు.

అయితే "వెద్దఎత్తున స్వల్పవ్యవధిలో చేసిన (వతిశా ళ్యాన్నీ పునర్విమ్శంచి నప్పుడుగాని పరిష్కరించటం పాధ్యవడదు ఇంటర్మీడియట్‌ పుస్తకాల విషయంలోవలెనే డి(గీస్టాయి(గంఛాల విషయంలోనూ చర్చలు జరుపుతున్నాము. అనుభవసం పొదనంవల్లి పునర్ము(దణలో చాలా మెరుగులు పెట్టగలమని ఆశిస్తున్నాము,

ళాన్రు[గంళ [వచురణతోలాటు ఆంగ్ల భాషలోని (పామాణికళా(న్త్రీయ్యగంథా లను తెలుగులోకి అనువదించే కార్యభారంహెడా అళాడమి మీదనే ఉన్నది. ఖిన్న శాస్త్రాలకు చెందిన రమారమి '0 పున్నకాలకు అనువాచాలనుకూడా ఇదేసమయంలో తల పెట్టినాము.

డిగీస్థాయి (గగంఛాలను రచించటంలో కొద్దిపాటి మార్చులు చేసినాము. అఆయొ (గ్రంథాలను కొందరు రచింవగా మరికొందరు సంపొదకత్వంవహించి పరీతస్తారు. కొన్ని సమయాలలో విశ్వవి ద్యాలయాచార్యులే (వీరిని పూర్వం నిపుణులని న్యవవారిం చిబాము) సంపాదకులుగా ఉంటారు. సొభఛారణంగా ఒక్కొక్క (గంఖావికి ఒకే ఒక నంపొదకు డుంటొడు రచయితలు మాతం పాధారణంగా ఒకరికి మించి ఉంటారు. సాధారణంగా ఆయా శాస్తా9లలో విశేషపరిళోధన చేసినవారే ఆయా (గంథాలకు సంపాదకులు; బోధనలో జాగా అనుభవం ఉన్నవారే రచయితలు. డి(గీస్టాయి పు్తకాలవిషయం కాబట్టి ఆధునిక విజ్ఞానావసరాలను గుర్తించి ఈ యేర్చాటు చేయనలసివచ్చింది. ఈ స్థాయిలో ఒక శాస్త్రాన్ని కొందరు [వత్యేకవిషయంగాను, మరికొందరు సాధారణ విషయంగాను చదువుతారు. వీలయినంతవరకూ అ యా విచ్యార్థల అవసరాలకు అనుగుణంగానే వ్రత్యేక [గ్రంథాలు (వచురి న్తున్నాము,

ద్వితీయ నంవత్సలళానికి కావలసిన [గంఖాలను చాలాముందుగా (ప్రచురించ వలెనని ఎంత(వ్రయత్నంచేసినా వాట్మివాత [వతులు 10/8 విల్‌ వెల ను చిమామే అశాడమికి చేరడం ఆరంభమైంది. అందుచేత ఈసొరికూడా వు _న్తక్యవరచుణలో కొంత ఆలస్యము తప్పలేదు.

(వక్ళశ (గ్రంథర చనావిఛానాన్ని, అందులోని విశిష్టతను, “వవేశిక'లో రచయి తలూ సంపాదకులూ వివరించినారు. విచ్యార్ధల, అధ్యావకుల ఉపయోగార్థము ఇఎ ణీ మషు= తెలుగు, తెలుగు-ఇంగ్లీషు పారిభాపిళవదపట్టిళలన్యువ ల్యేకించి [గంభఛాంతంలో ఇచ్చినాము. (గ్రంథంలో కూడా తెలుగులో పారిఖామికపచాలను మొదటచాడినపవ్పుడు అంతల్చాతీయ వర్యాయవచాలను కుండలీకరణాలలో పేర్కొన్నాము. ఈ (గ్రంథ (ప్రచురణకు కేంద్ర

ప. శాన్ట్ర ీవ్రభుశ్వాలు, విశ్వవిద్యాలయాలు, అకాడమి పౌలకవర్గము, ఉద్యోగులు, రచయితలు, నంపొదకులు, నిపుణులు, ము చావకులు, జ్లాక్‌ మేకర్సు మాకిచ్చిన సవోయ నవాళాళాలకు మేము కృతజ్ఞులము.

(వకృత [గంభవ్రచురణలో మాకు తోడ్పడిన నిపుణులు ఆచార్య దివాకర్ల 'వేంళటావధానిగారికి, శ మిరియాల రామకృష్ణగారికి, ముఖది(త రచయిత్ష శీ యమ్‌, అర్‌. బలళామాచార్యకు మేము కృతష్ణులము

ఈ (గ్రంథము మా పూర్వ(వచురణ లన్నింటినలెనే అందరి ఆదరాభిమానాలు నంపాదించగలమని విశ్వనిన్తన్నాము. [(వథమ[వయత్నం కాబట్టే ఏవైనా కొన్నీ పొరపాట్లు వచ్చి ఉంటాయి. షరిష్కృతపునర్ముద్రణలో ఆయా లోపాలను పరివారించ గలమని అళిస్తున్నాము.

ఇద [ప వేళిక

శావ్యాలోకము శావ్యశిల్పము, ఆలంకారళిల్పము, ఛందన్సులకు ముయ్యెలగుట్ట.

విశ్వకళా పరిషత్‌ కళాశాలలలో తెలుగును అభిమానవిషయముగా అధ్యయనము చేయు విద్యార్థులకు ఉవయు_క్తమగు పొఠ్థ్ధగంథమిది.

కావ బక్‌ ల్పములో (పొచీన ళఛారరీయాలం కారికుల కావ్యమీమాంనతోపాటు (వకీచీ సాహితీవేత్తల అభ్మిపాయముల వమీచ-సమన్వయము గాననగును,

ఛందః (వకరణమున పూర్వలావణికుల అఖిపాయములు సోదచదావారణముగ వివరింవబడినవి.

ఆలం కార పకరణమున (పాచీన సంస్కృ ళాలంకారికుల మతములు వివరించు టతో పాటు -_ తెలుగు కావ్యము౭లలోని ఉదాహరణములు (వదర్శితములు.

ళా వ్యాలోకము = కావ్యమీమాంనలో = ఓక నర్వదర్శన సారనం[గవాము. ఈ కృపి. = సాహితీ పట్టభ(దులు కాగోరువారి కేగాక = బహుళాం(ధోక్రమయ (వపంచ ములో సాహితీ (ప్రాగల్భ్యము సముపార్డి ంచదలపోయు నవ్ఫృైదయులకుగూడా ఉవకరించి నచో రచయిత ధన్యుడు.

శావ్యజగత్తును అనుశీలించు సవ్భాదయులకు “మనో నేతముో-విక సింపవలసీ యున్నది. శావ్యాలోకము అ మనో నేత్రమునకు ఆలోకనము,

విషయసూచిక (పథమ ఖండము కాన్యశిల్పము

1. కావ్య వ యోజనములు కేఎల్‌

లి కవి-కావ్యాత్థ 6.17 కావ్యనిర్వచనములు-వం స్కూ తాలం శారికులు, అలంకార శాన్రుములు, కాలములు = .6

లి, ధ్వనిసిద్దాంతము 18-26

తీ (పొచ్య పతీ శీదృక్పథములు ౨27.68

ర్‌ం కావ్య పౌతువులు $4.806

6. కావ్య భేదములు $'-5్‌కీ

(0) (వబంధము.-లి', (2) చతుర్విధ కవిత్వములు-=88, (8) ముక్తకము-99, (4) ఖండ కావ్యము-99, (5) లఘు కృతులు-41 (6) విరుదావళి-42 (7) ఉదావారణము- 45, (8 శతకము-48, (9) దండకము, (10) ఆభ్యా యిక, (110) ఉపాఖ్యానము (19) ఆఖ్యానము (18) ఇతి వోఘము, (14) పురాణము--45, (1) మణి(పవాశము (16) చాటువులు--46, (17 యకగానములు-ల్‌1.

7, శయా ట్రపొకములు 54.61 శయ్యం-ల్‌4, పాకములు : (దాజాపాకము-57, కదళీ పొాకము=ర5్‌3, చారి శేళపాకము-59.

8. చాయకి నాయికా భేదములు 62.6 నాయక భేదములు : ధీరోదాత్తుండు-రీలీ ధీరోద్దతుండు, రీరళాంతుండు-68; ధీరలలితుండు, దతిణనాయకు(డు-64, శాగిణి, రాధ, నాయికా భేదములు-65

9. గుణదోషములు 68.71 కావ్యగుణముళుంర8, కావ్యదోవములు-69,

10. దృళ్యకావ్యములు 792680 నాటకము ౩ నాంది-'8 నూ(తధారి=/4, వస్తావన="5, అంకము, అర్జోపచేపకములు=?76, భరత వాక్యము, సంచ

॥ సంధులు, (వకరణము భాణము-78 (వహాననము, డిమము వ్యాయోగము, నమనకారము, వీథి, అంకము-?78, ఈహామృగము, ఉపరూపకములు-80. 11. రనసిద్ధాంతము 81-108 రనము, నవ్యాదయుడు-81, రనము యన్నిష్టము ? రన సంఖ్య-85. రవసరూపము-=89, విభావములు-90 అను ఛానములు, సొం_త్రిక భావములు, సంచారిభావములు-=ఏ1, శృంగార చేస్టలు-!౨, మన్శు థావస్థలు=9, రసాఖొానము= 94, జూళనసిర్రాంతము. రననిచ్చాంతము - లర, శృంగార రవ్మపాముఖ్యము-౪7/, అద్భుతరనము, శాంతరనము-$ిర్తి భయానకరనము, వీభత్సరనము, రౌద్రరనము, వీరరనము= 09, కరుణరసము=100, హోళ్యరనము = 101. ద్వితీయ ఖండము అలంకారశిల్పము క్షే అలంకారములు-| ప్రస్తావన 10109 ఆలంకారిక మతసనమన్వయము-=]1 07. ల ళజ్టాలంకారములు 110116 (1) అన్ముపాసాలంకారము: = 110, ఛేళాను పానమ్ము,. వృ త్త్యను[ పానము = 111, అంత్యాన్ముపానము = 11లి లాటానుపాసము-118 (8) యమశాలంకారము : 118. (8ము _కృపద(గ సాలంకారముఎ [1కీ. (4) చ్మిశాలంకారములు =. నాగబంధము=1 15. లి, అన్థాలంకారములు,

• వివిధాలంకారికుల మతములు 11-191 శబ్దాలంకారముల వై+ీష్ట్యము-117 సంప్క్భశవాజ్ళు యము ; అలంళారములు, అలంకారముల సంఖ్య అలంకారలంవశణ (గంథములు-118, ఆలంకారవర్లీ కరణము: వివిధ మతములు ; రుుదటుని వర్లీ కరణము=]1 10, రుయ్య కుని వళ్ళీ కరణము, విద్యావాథుని వర్గీ కరణము-120_ శ. ఉపమ అనన్వయము, ఉపమేయోపమ (వతీవము 122184 (1) ఉపమాలంశారము : 120 ; ఉపమాలంకారము _ ఆలంకారికులు=123 ; ఉపమా భేదములు-దండి _ 14;

ల!

ఉపమాలంకారము-కూ పొంతరములు-!1 2; లుపోవమా

భేదములు : ఉపమావలు ప్త, ధర్ముల్లువ్త, వాచకిలు్త,

ధర్మ వాచకలు వ్త్ర-189, ధర్మోపమానలు ప్త, వాచకోప

మేయలువ్న, ధర్మోవమాన ఇవాచకలు ప్త, సర్వవన్తు

విషయోపసమ, మాలోపమ=180. ముఖపద్శుముల సాద్భ

ఛశ్యము - 181. అలంకా రాభాసములు (3) అనన్వ

యాలంకారము (3) ఉప మేయోవ వూలంకొరము= 182

(4) (వతీసాలంకారము : ఉపమానమునకు ఉప మేయశ్వ

కల్చన, ఉపమేయ తిరస్కారము - 188, _ ఉపమాన

తిరస్కా.రము, ఉపమాన అశివృ త్తి, ఉపమానకిమగ్థత 181. 5. రూవకము పరిణామము 185=188 6. ఉల్చేవ 189- 14లి "7. స్వభావోక్తి య థాఫంఖ్యము 143145 8. ఆచేపము, విరోధాభాసము 146147 9, విభావన, అనంగతి, చ్మితము 148149 10, అన్యోన్యము, ఉల్లేఖము 150151 11. అపపహ్నూతి 152158 12. అతిశయో క్రి 154155 18. తుల్య యోగిత, దిపకము 156 క్షశ్మ (పతివస్తూపమ, దృష్టాంతము, నిదర్శనము, పర్యాయము 15-159 15, అన్రాంతర న్యాసము 160162 18. వకో_క్రి, పఠ్యాయో క్రి 169164 క్షే, శ్లేష 165-166 18. అ్మపస్తుత (పళంస, సమాసో క్రి, లలితము 167-169 10. వ్యతి శేకము, సం దేవాము, (భాంతిమంతము, న్మరణము 170175 20. సహో క్రి, వినోక్రి, వ్యాజో క్తి లోకోంక్రి 176-178 21. పరికరము, పరికరాంకురము, ముద 179-180 ల్సి అర్దాప_త్హి, తద్గుణము, లతద్గుణము, 181182 28. విషమము, సమము, సారము, అధికము, పకావళి 158185 విశ, విశషోా క్రి, కారణమాల, అనుమానము, కావ్యలింగమ. 186-189 25, వ్యాజస్తుతి, వ్యాజనింద 1900.191 26. సంనృష్టి, సంకరము 102._195 2. సమీష్ష 196

వ! తృతీయ ఖండము శెలుగు కవిత - ఛందన్సు

1. తెలుగు కవిత -- ఛందస్సు 1909.201 ల, గురు లఘువులు 202204 8, యతిస్వరూపము 205.20 శీ (పాసవిశేషములు 208-218 ల్‌, సూర్య = ఇంద అ చం[దగణములు 210..220
2. జాతులు 221._.2286
3. ఉవజాతులు 29.287
4. గేయములు 2986243
5. అతరమా[తాగణములు విశ4__246
6. సంస్ట్భ్రాతాం[ధ వృత్తములు 24-249
7. వృత్తలవణములు 50.25 లి, వృత్తముల మార్పులు 54.257
8. మాలికా వృత్తములు £56..261 కేశ, (శౌంచవదవృ త్రము 262౬__.264
9. యతి భేదములు 265._.266
10. స్వరయతులు 267270 [, వ్యంజనావరయతులు 271..202
11. ఉభయయతులు ౨08-230
12. (ప్రాసయతి 2901299 £0, ర ల యతి, కారయతి, అఖండయతి ౨99.2906 శాష్య్మ

కావ్యాలోకము (పథమ ఖండము కా వ్య ద్ధి ల్ప ము

| కావ్య [ప్రయోజనములు కావ్యం యళ సేఒర్హకృతే వ్యవహారవి దే శివేతర క్షత యే సద్యః వరనిర్వృతయే కాంతాసమ్మితత యోప దేశయుజే. --మమ్మటుండు-కావ్య ప్రకాశము

“కావ్యము యశస్సు కొఅకు ; ధనముకొఅకు ; వ్యవవోర విజ్ఞానము కొజికు ; అకుభనివారణము కొఆకు; తత్‌చుణము జీవన్ముక్తి (పదాయక మైన ఆనంద తన్మయత్వము కొణకు ; కాంళా సమ్మితమైన కర్తవ్య పబోధము కొఅకు ”-సంస్కృతాలంకారికుడు, కావ్య పళాళక ర్త మమ్ముటుని నిర్వచనము మిక్కిలి అర్ధవంత మై నది.

విశ్వ సాహితీ జగత్తులో కావ్య నిర్వచనమునుగూర్చి, కావ్య [ప్రయోజన మునుగూర్చి చెలళేగిన బహుళ వాదోపవాదములను నమీ&ంచి. నూత (పాయముగా సారాంశమును. చిలికి వెన్నముద్దవలి సవ్ఫాదయుల కందించు చున్నది మమ్మటుని కాన (పకాళములోని వై శ్లోకము.

(పొచ్య వతీరీ సాహితీవేత్తలు పలువురు యుగ యుగాంతరములలో కావ్య నిర్వచనముకుగూర్చి, కావ్య (వయోజనమునుగూరి ఫలువిధములగు అభి. పాయములను వెల్ల డించి యున్నారు. పండితులలో కావ్య,పయోజనమును గూర్చి పక వాక్యతగాని, కావ్యనిర్వచనమున పఏకగివాభిపాయము గాని పర్పడకపోవుట వింత గాదు. మమ్మటుని శ్లోకము (ప్ర్తరించి సమీఉంపదగినది.

కావ్యము యళన్సు కొలణకు :-

యుగయుగాంతరములనుండి కవీళ్వరులు సంపొదించుకొన్నది [పధాన ముగా యళన్సే. మిల్టిను మవోకవి యశః [పలోళము మవోత్ములలో నుండు అంతిమ దౌర్బల్య మని వచించెను.! మానవ చరితలో ఆచం[దతారార్కమైన కీర్తి ఎవరికి లభించినది * (గంథక_ర్తల శే.

జయంతి కే సుకృతినో రన సిద్తాః కవీశ్వరాః నాస్తి తేషాం యళఃకాయే జరామరణజం భయమ్‌ ర్హృవారి.__నీతి శతకము.-విద్వత్పద్గతి “జయము జయము నా వ్‌ ప్ర రన సిద్దులు సుకృతులునై న కవీశ్వరులకు జయము, జరామరణ విరపాత మైన శాళ్వతకీ ర్తి వై భవ జీవితము వారికే దక్కినది” అన్న (పళంన సార్దకమెైనదే 1ర్యరం - 06 1831 10%010/ ౦% 90016 మ1069--4///07.

గ్‌ కొవ్యశిల్పము కావ్యము అర్థము కొలకు కావ్యము ధనార్జనమునకు తోడ్పడుననుట శేటశెల్లమైన సంగతి, (పపంచములో ధనార్భనమునకు ఉగ్గడింపదగిన ఉత్కృష్ట మార్గము కావ్యసృష్టి లేదా కావ్య పాండిత్య మనుట సహాదయులకు అనుభవ సిద్ధమైన విషయము, ఈషణ్యతయము - దచారేషమణ, ధనేషణ, పు తేషణ - నమనన్త సృష్టిని పరిపొలించునని "పెద్ద లందురు. అందును మనుష్యులలో ధనేషణ (వబలమైనది. అయినను కావ్యవిషయమున మాతము ఖ్లోక కర్త యళన్సున కే [పాథమ్యము నొసగుట గుటర్తింపదగినది. ధనార్జనమును తృణీకరించి శీవలయశస్సుకోనమే కావ్యోపాసన సల్పిన సత్కవీం[దు లెందరు లేరు? వారికి (ప్రపంచ చరిత నేటికిని "జేవీలు చెప్పుచున్నది, కావ్యము వ్యవవోర జ్ఞానముకొటకు నా కావ్యము లోక వృత్తాంతదర్శకము. సమాజమునకు సాహిత్యమునకు గల బింబ (వతిలింబభావము సుపసిద్దము. కావ్యములు అనుభవని చేపములు, సమకాలిన లోకానుభవము సంపాదించుట కే యేండ్లును పూండ్లు పట్టును. కావ్యములుమాన్నవులి చఛిరకాలానుభవములను భ(ద్రపఅచుచున్నవి. యుగ యుగాంతరముల అనుభవ ములను కొన్ని గడియలలో [(గంథములు పొఠళకునకు కరతలామలకము చేయుచున్నవి. కావ్యము అకుభ నివారణము ఠకొఅకు అకు నివారణకు (పథమ (పధానాయుధము కావ్యమే. కావ్యము నద్యః పర నిర్చృతికొఅకు విలా ఐహికమును విస్మరింప జేసి, పుడమి కవ్వలి వెలుగులు దర్శింప'జేసి తత్‌ మణము ఆనందతన్మయత్వము గల్పించునది కావ్యము. ఈ ఆనందమునే ఆలంళారికులు “రసము “*రసానందము' అన్నారు. కళ, కళ కొల శే; కావ్యము రసానందము కొణికే అని వాదించువారు గలరు. విశ్వ_శేయః కావ్యమ్‌-- కావ్యము విశ్వ శేయన్సుకొఅకు మాతమే; “జగద్ధితంబుగన్‌ * కవులు కావ్యములు (వాయుదురు-.[వాయవలెనను వాదము గలదు, కావ్యము కాంతాసమ్మిత మైన క_ర్తవ్య (పబోధము కొఅకు :- "వేదములు (వగ్రభు సమ్మితములు పురాణములు మిత్ర సమ్మితములు. కొన్యములు కొంకా సమ్మితములు. కర్తవో్య్రపదేళశములో వేదములు (ప్రభువువలె 'ధర్మంచర' _ *“సత్యంవది'; ధర్మము నాచరింపుము; సత్యము వచింపుము--అనుచు అనుశాసించును. పురాణములు మితునివలె ఉదాహరణములతో, ఉపాఖ్యానములతో కథలు చెప్పి (వళోధము సల్పును.

కావ్య వయోజనములు ర్‌ కావ్యములు మనోహారిమైన (_పేయని వలె వృదయంగమముగ కర్త వ్య మునకు ఉన్ముఖత కలిగించును. కాంళాసమ్మిత మనుటచేత, మొరటుగగాని, వాచ్యముగాగాని గాక వ్యంగ్య ఫణితిలో ధ్వని [పధానముగ కర్తవో్యోపదేశము కావ్యమున జరుగవలెనని నిశ్రేళము. నోరు తెరచి అడుగకయే (ప్రేయసి తన కోరికను [పియునకు స్వయం వ్యక్తము చేయగల నిసర్గ నైపుణ్యము గలది కదా. కాని _- కావ్యములో నీతి బోధ అవసరమా 1 “కావ్యము కావ్యము కొజకే-'అనువారును గలరు. కాంతాసమ్మితముగానే గాక (ఫత్యతముగా ఉపదేళించుట గూడ కాన్య మర్యాదకు కళంకము గాదను చాదము లేకపోలేదు. సుమతిళతకమును ___ భర్తృృ్భవారిసుభాషితములను కావ్యములుగనే లోకము పరిగణించుచున్నది. కాంళా సమ్మితమైన ఉపదేశము కావ్యలతణమని 'ఆలుగులో భట్టుమూర్తి కావ్యాలంకార సం[గవామున వివరణముతో అఖివర్ణించెను. వేదంజుల్‌ నృపశాననంబులు ; సుహ్చద్‌ విజ్ఞావనంబుల్‌ ప్పరా జాది[గంథము; లంగనాజన విలాసాలావ లీలాపమ (పాదుర్భావము లౌర కావ్యనులు కర్త వ్యోవ దేశ [కియా తో వాద (ప్మక్రియ నెన్న కావ్యమపహిమల్‌ వర్ణింపంగా శక్యమే.2 కావ్యమునకు...-కావ్యకర_యైన కవికిని గల 'యెొనలేని గౌరవమును జగన్నాథ పండితరాయల శ్లోకము పకటించుచున్నది. వ్యాసతు సతు గౌతమతు వ్యాశేంద్రతు యస్య నాన్ని సాపాత్యం ఈంవ్రతి సంప్రతి కంతి శిరోమమ తిరశ్చ నపురళ్చన “'సాహిత్సీవతుడు కానివాడు వ్యాసుడు కానిమ్ము, గౌతముడుకానిమ్ము. పతంజలి కానిమ్ము. వానికి నాశిరన్సు తిరస్కారముగాని పురస్కారముగాని చూపక ఉదాసీనతనే (ప్రకటించును!” శా(స్రుపండితులు వీద్వజ్బ నాదరణము పొందవచు సను. కావ్యము నర్వజన వృాదయరంజకము గావున సంఘములో కావ్యకర్తకు విశిష్టస్టాన మేర్చడినది. కావున కావ్యస్వరూపమునుగూర్చి, కావ్య నిర్వచనమునుగూర్చి సాహితీ వేత్తల అభి పాయముల నమీఊంచుట సమంజసము. 2యద్వేదాత్‌ (వభుసమ్మి కా దధిగతం శబ్ద (వధానాక్‌ చిరం యచ్చార్థ (పవణాత్‌ పురాణవచనా దినం నువ్భాత్సమ్మి కాత్‌ కాంతానమ్మితయా యయా శరనశా మాసాద్య కావ్య(శియా కర్త వ్యే కుతుకీ బుధో విరచిశ_స్తవై్యై స్పృవోం కుర్ణుహే. ా(వశావర్ముదీయము

ర్‌వి - కావ్యాత్మ

(వ్మపథమమున, శజ్రల్సి ర్థునీపీ వరిభూః స్వయంభూః” అని కవిళబ్దిము (బ్రహ్మకు వర్యాయపదముగా వైదిక మం (తములందు గావనయ్యెడి.

విమ్మట, (నష్టను వందర్శించిన (దష్టగ +, బుపిపరముగ కవిపదము (పయుక్తృము,

“నాన్ఫషి ॥ కురుతే కావ్యమ్‌*---బుషికానివాడు కావ్య[నష్ట్ర కాలేడు.

“కవయః (ాంతదర్శినః'.._.కవులు (కాంతదర్భ్శులు,

"తెలుగున గల 'రవి గాంచనిచో కవి గాంచును' అను లోకోక్తి ఇట అను సం భధేయము,

(శాంతదర్శి మైన బుషి, కాను సందర్శించిన చానిని (వదర్శించినపుడు--+ అనగా వర్ణించి సవ్చాదయులకు 'ఆలిపినపుడు కవియగును. భట్ట తౌతుని దృష్టిలో కవియన (ద్రష్ట మాతమే కాడు. కవికి అవళ్యకర్వవ్యము “వర్ధన.”

“నా నృషి & కవిరిత్యుక్కమృషి కృ కిల దర్శనాత్‌ విచితభావధర్మాంళతత్న్వ (వఖ్యాచదర్శనం

స తత్త్వదర్శనాదేన శాన్తే షు పఠితఃకవిః దర్శనాద్వర్శ నా చ్చాధ రూఢా లోశే కవికుతి ॥ తథాహిదర్శనే న్వర్శే ని త్యేప్యాదిక వేర్మునే గ్‌ నోదిళా కవిశాలోశే యావజ్ఞ్జాతా నవర్శ్శనా ఆం

వాల్మీకి ఆదిలో బుషి. వర్డ్‌ నలు చేసి లామాయణము (వాసిన పిమ్మటనే (ఆది) కవి యయ్యును.

““ఫ్రజ్ఞా నవనవోన్మేసశాలినీ (ప్రతిభా మకా ఈశదన్నుప్రాణనాజ్జీ వే ద్వ ననా నిపుణః కవిః

నవనవొ న్హేషళాలినియగు (వక్ష్యయను (వతిథతో 'వర్డ ని నల్పగల నిపుణుడు కవి యని భామవుుడు వక్కాణించెను.

“లోకోత్తర వర్షనావిపుణ కవి కర్మ కావ్యమ్‌” _లోకో త్తర వర్ణన సలువగల వాడు కవి. ఆకపీ కర్మము కావ్యము అనీ మమ్మటుడు నిస్లేశింతెను. (నష్టయైన ఇక. కవి కాల మము నొక _మెట్టుదిగి | ద్రస్ట్రయైన బుషి యయ్యొను.. పిమ్మట యొక మెట్టుదిగి బుపి.మైన కవీ వర నా నిపుణుడు కావలనివచ్చినది.

కవి..కావ్యాత్మ ఖ్‌ వర్ణన _ శబ్ఞార్థముల నమ్మేళనపూర్వకమైన రచన. కావున లౌకిక వాబ్బాయానుశీలకులై న ఆలంకారిక ల కావ్యనిర్వచనము లన్నియు శశ్రార్థముల వరస్పర సంబంధ 'శేర్యదము చుట్టు పర్మిభమించుట సవాజము. అయినను అనంద వర్జనుడు “ఆప్రారే కావ్యసంసారే కవిరేవ (వజావతిః

అపారమైన కావ్య జగత్తునకు కవియే సృష్టికర్శ అని చెప్పి, కవికే తొలి గౌరవమును. పునః (పతిప్టించెను. ఆలంకారికులలో (పాతఃన్మరణీయుడైై న భరతమునీ తన నాట్య కాత్రుములో కావ్యమును వృథక్కరించి నిర్వచింపక పోయినను, కావ్యాత్ము రనమని చెప్పెను

“ఇతివృ తృంతు కౌవ్యస్య శరీరం వరికి ర్తితమ్‌”

భరతుని నాట్యళా(న్త్రము[పకారము కావ్య శరీరము కావ్యమందలి కథ యే. భరతముని మతమున కావ్యాత్ము రసమని వేరుగ చెప్పనక్కరలేదు.

రసొనంద మెట్లు కలుగుచున్నది ? ఈ [పళ్నకు సమాధానము నరయుటకు కళాస్వరూసము నన్వేషింపవలసియున్నది. సృష్టియొక్క తొలియుమన్సులలో శాఖామృగముగ వనచరుడుగనున్న (పాక్తనమానవుడు చేటినవనాగరకుడగుటకు యుగయుగాంతరములలో చేసిన కృషియంతయు "కళ గనే నిర్వచింపదగును. శిలలను అయుధములుగ రూపొందించుట కళ. పర్వతములను దొలిచి గువా 'లేర్పరుచుట కళ. జీవితమును నుఖతరము, సుందరతరము చేయుటకై నూనవు డొనరించిన నసమనన్తకృపియు కళయే. నాగరకతావికాసమున ఒకనాడు *“చతువషి” కళలు 'వసిద్ధములు. పమ్మట అవియే చతుస్సవా(సషష్టి కళలయినవి,

యెకు ధి క్‌ శ శ్‌ గ్ల లు మావవ కృషియంతయు 'కళ' యే. కాని 'కళ'ను (పస్తరించినచో మానవ శరీరమునందువలె మూడు ముఖ్యాంగములు అభివ్య_క్తమగుము,

1 శరీరము (పొట్ట, చేతులు, కాళ్లు మున్నగు అవయవములు) 1] మెదడు క వృాదయము. పొట్ట పోసికొనుటకు చేతులు మున్నగు అవయనముల సాధనతో మానవుడు చేయు కమ్మురము కుమ్మరము మున్నగు పనులు అనగా శారీరక కృషియంతయు వ్యావవోరిక కళ.

'మెదడునకు సంబంధించినవి గణిత శా్య్త్రము - భౌతిక రసాయనిక శాశ్రుములు మున్నగునవి విద్యలు. సృష్టికి మావవుని సార్వభౌముని చేసినది మధయే. ఇవి విజ్ఞాన కళలు.

ఇక వృాదయ సంబంధములై నవి సంగీతము, చి(తలేఖనము, శిల్పము కవిత్వము. ఇవి లలితకళలు.

పొట్టకూటి3ై. పనికివచ్చు ళారీరకకళలకంళు, మేధావికాసమునకు తోడ్పడు విజ్ఞాన కళలు మే_ల్తరములనియు, వానికంఠు వృాదయ వికాసము గలిగించు లలీత కళలు ఉత్తమో_త్తములనియు (ప్రసిద్ధి కెక్కినవి.

శి కావ్యశిల్పము వ్యావవోరిక కళలకు.---విజ్ఞాన కళలకు---లలిత కళలకు గల భేదమును శీలింపదగినది.

ఆదిమ మానవుడు రాతిని తొట్టిగా తొలిచి, అందు నీటిని నింపినపు డది ఇవ్యావవోరిక కళ మొనది.

ఆ రాతితొట్టికి (వధానము (ప్రయోజనము. సౌందర్యము అపధానము.

కాని, పొషూణమును తొట్టీగా గాక సరస్వతీ వి[గవాముగ చెక్కినపుడది శిల్పమైనది. అది లలిత కళ. అందు సొందర్యము (వధానము. (వయోజనము అ(పధానమైనది.

అనగా (వయోజనము [వధానమై సౌందర్యము అ[పధానమైనచో అది వ్యావవోరిక కళ.

(వయోజనము అ(ప్రధానమై సౌందర్యము (పధానమైనచో అది లలిత కళ. [వయోజనాపేతతో మెదడున ఉద్భవించి శారీరక కృషి నేతింపనివి విజ్ఞాన కళలు.

కావున లలితకళలకు అంతరాత్మ సౌందర్య మే. సౌందర్యమువలన లోకో _త్తరమైన అనంద తన్మయత్వము కలుగును. _సౌందర్యోపాసనవలన లభించు అనంద మే---స్టూలముగ చెప్పవలె ననిన రసము. రసానందమే లలిత కళా రాధనకు నిర్వికల్ప మైన సద్యఃఫలము.

“టి (08 00 04036 18 8 10 [0౯ 676 *ా-గసొందర ట్ర వందర శ్థనము శాళ్వకానంద సంధాయకము” అని కీట్సు (11684) కవి చెప్పిన చిరస్మరణీయ వాక్య మిట అనుసం ధేయము. రసానుభూతికి కాళిచాస మవోకవి సుందరవస్తు సందర్శనముతోపాటు మాధుర్య [శవణమునుగూడ చేశ్చిన్తు.3

సొందర్యాళాధనతో రసానందము నుపాసించు లలితకళలలో కవిత్వమున కొక (పత్యేకస్థాన మున్నది. _శిల్పము--- భౌతికపదార్థములతో నిర్మింపందగినది. చి(తలేఖనమున చి(తకారునకు శిల్పికంకె ఎక్కువ స్వాతం[త్య మున్నను, మూడు కొలతలుగాక రెండు కొలత లేర్పడినవి. రంగులు సృష్టింప గల పొందర్యమునకు అనధులున్నవి.

కల కల నవ్వినట్లు తెలిగన్నుల నిక్కము చూచినట్లు తో6 విలుక(గడంగినట్లు వలు భావగలీరత లబ్బినట్లు 'పెం పొలయఃదనర్చి జీవకళ యుట్టీవడన్‌ శివ వ్రాసియిచ్చెనా చెలువున కాభిముఖ్యము భజింప( దలంకెను దాను టోటియున్‌

-ాపవింగళి నూరన.-(ఫభావతీ (వద్యుమ్నుము.-|[పథమాళ్వానము

క రమ్యాణ్‌ వీక్య మధరాంళృ నిశమ్య శబ్దాన్‌ పర్యుత్చుకో భవతి యత్సుథితోపి జంతుః తచ్చేతపాొ న్మరతి నూన మటోధ పూర్వం భావ స్పిరాణీ జననాంతర పౌొహృదాని ఆాకాళిచాసు-అభిజ్ఞాన కాకుంతలము-వం చమాంకము

కవి-కొవ్యాళ్మ థి చిత్రలేఖనము నందలి మూర్తి కలకల నవ్వినట్లు పొడగట్టవచ్చును.

“తోం బలుకం గడంగినట్టు” తోచవచ్చును. అక్కడ ఆగక తప్పదు.

ఆ ప్మాతలు అచలములు., అవి మాటాడనేరవు.

'సాహిత్య శిల్పనమీత'లో ఆచార్య (శ్రీ పింగళి లత్యీకాంతకవి వాక్కులు ఉదావారింపదగినవి.

“కవిత్వము ఏదో ఒక మూర్తిని చితించుటమ్మాతమే గాదు. అనేక (పొణి,పవర్తితమైన ఒక కథను వస్తువుగా గైకొని తశద్గుణ శీలానుసార వర్త నలతో జగత్‌ సృష్టికే [ప్రతిసృష్టి చేయగలదు. ఈ సామర్థ్యము తక్కిన యేకళకును లేదు.”

చూచి రుళంరుళత్‌ కటక సూచిత వేగ సదారవిందయై లేచి కుచంబులుం దుణుము లేనడు మల్లలనాడ నయ్యెడం బూచిన యొక్కపోంక నునుబోదియంజేరి విలోకన వభా వీచికలం దదీయపదవీకలశాంబుధి వెల్లి (గొల్పుచున్‌” --మనుచరి[త-ద్వితీయాళ్వాసము మనుచరి్శతలో అల్రసాని పెద్దన వర్ణించిన వరూధినిని ఏ చితకారుడు చితింపగలడు ? అని 'సాహిత్యశిల్పసమీత'లో పింగళివారు వేసిన (పళ్న, లలిత కళలలో కవిత్వమున కున్న విశిష్ట స్థానమునకు గల కారణము ఎన్న దగినది. _ శిల్పము, చిత్ర లేఖనము భౌతిక వదార్థముల సమ్మేళనము. సంగీతము కూడ మానన శారీరక సాహాయ్యము నే&.ంచును. కవిత... అఆసరనృష్టిక రృ్వయగు కవికి మానన పుత్రిక, “రిం? ఓ ఓం 905 ₹1481 206 06 1880108 0167600606 0 అఐకం” ఎ 826 ౧౦౦96౯ కవిత మానవ సృష్టిలో అత్యంత [పొాధాన్యము గలది. మానవ సృష్టిలో కవిత యే ఆచం[ద కారార్క మై శాశ్వతముగా నిలువగలిగినదని కూపర్‌ మనీషి (వన్తుతించెను.

కవి అపర సృష్టికర్తగా ఆలంకారికులచే [వస్తుతి కెక్కినాడు.

కాని-ా నిజమునకు సృష్టి కర్త సల్పిన సృష్టి, లోపరహితము కాదు.

కాళిదాస మహాకవి వాక్కులలో చెప్పిన ర క్రి కట్టుట సవాజము.

“వర్ష(వకశ్షే సతి కర్షికారం ధునోతి నిర్గంధతయా స్మ చేతః (ప్రాయేణ సామ్యగ్యవిధౌ గుణానాం వరాజ్ములీ విశ్వసృజః (పవృత్సి॥.” కుమారసంభవములో కాళిగాసు అకాల వసంతోదయమును వర్ణ్మించుచు, “కర్ణికార పుష్పము రంగులతో వికసించినది. పరిమళము శలేకపోవుటచే మనన్సు నలరించుట లేదు. పరిపూరతను సృష్టించుటలో విళ్వశిల్పి విముఖుడు కాబోలు” అని (వానెను.

కాని అపర సృష్టిక రయైన కవి మొతము పరిపూర్ణతను నృష్టించుటకు

విముఖుడు కాడు. అంతేకాదు. వాన్తవ సృష్టిలో గల _అసమ్మగతను-

10 శావ్యశిల్బము అయినను కవి స్థిరసొదామనులను సృష్టించగలడు. _ వాస్తవ జగత్తై య కావ్యజగత్తులో ,

“ఆకుల్‌ రాలని వూలు వాడని వసంతారామములు

“ఠాకొ చంద్ర సహ్మసముల్‌ వెలుగు హర్యా్యాగములు'

( సౌందర నందము ) కవి సృష్టింపగలడు. , సహార తయును ముట్నూూరి కృష్టారావుగారు “సమీజత'లో ఐహికమైన అసంపూర్ణ త్వ పూరించి - సంపూర్మ్శత్వము సృష్టించునది కళ యని నిర్వచించినారు. _ కళ (పకృతికి అనుకరణము గాదు. (పొాచీన భారతీయుల మతములో కళ సృష్టికి కవి అపర సృల్టిక ర్త. “అపాశే కావ్యసంసానే కవి రేవ (పజాపతిః =

కవి అపర సృష్టికర్త మామే గాదు. ఆలంకారికుల దృష్టిలో సర్వతం[త స్వతంగత్రుడైన కవి, సృష్టికర్శ కంక ఒక మెట్టు 'వెశెక్కిన వాడు. వియతికృత నియనురహితాం హ్లాదెకమయీ మనన్య పరతం౦త్రామ్‌ నవరస రుచిరాం నిర్మితి మాదధతీ భారతీ కవే ర్ల్ణయకు. --మమ్మటుడు..కావ్య[వకాశము-[వథ మోల్లాసము లోక నియతికి లోబడక, సర్వతం[త స్వతం[త్రమై నవరసరుచిరమై అనంద తన్మయత్వముతో నిండిన కావ్యసృష్టిని చేయు కవివాణికి జయమగు గాక అని 'వైళ్లోక తాత్పర్యము. పింగళి సూరన కళాపూర్జోదయములో (వాసిన లయవిభాతిలో లోకోత్తర పరిపూర్లత కావ్యజగత్తులో స్వయంవ్య_క్తము కాగలదని (ప్రవచించెకు. చలువగల వెన్నెలల చెలువునకు సౌరభము గలిగినను సౌరభము. జలునయు( దలిర్పం టొలుపెస(గు కస్పురపు. దలుకులకు. గోమలత నెలకొవిన సౌరభము. జలువ పసయుం గో మలతయును గలిగి జనముల మిగులం బెంపెసగు మలయ వవనంవు(. గొదమలకు మధురత్వం బలవడిన నీడుమజి కలదన(గవచ్చు( గడు వెలయ(గల యీ సుకవి పలుకులకు నెంచన్‌ --శళా పూర్ణోదయము-[వథమాళ్వాసము. వాన్తవ జగత్తులో కొదువలన్నియు కవితాజగత్తులో తీరిపోవును. 'వెన్నెలల చెలువునకు చలువ గలదు! సౌరభము కూడ ఉన్నచో !! చలువ-[- సౌరభము కప్పురమున కున్నవి. ళోమలత్వము కూడ ఉన్నచో 111

కవిశావ్యాత్మ 1 సౌరభము -(- చలువ -౧ కోమలత్వము మలయానిలమునకు గలవు మఆి మలయానిలమునకు మధురత్వమబ్చినచో అపుడు కవిత్వమగునట.

“అపాశే కావ్య సంసాళే కవిరేన (పజాపతిః'--అను వాక్కు పింగళి నూరన లయవిభాతి చదివినచో సొర్ధక మనిపించును.

“ఆకలిగొనియున్న అన్నాతురునకు భగవంతుడు సాతాత్కరించుటకు సావాసించినచో, ఆతడు అన్నా వతారము నెత్త వలసినదే''అని గాంధిమహోత్సుని అభిభాషణము. ఓకవేళ భగవంతుడు కవిశే సాజాత్కరింప దలచినచో? అవృుడు కవితా కళావకార మెత్తవలసినదే గద,

వసుధైక కవీశ్వరుడై న కాళిదాసు సొత్యుము కోర దగును,

కాళిదాను

“వ్షాగర్హావివ సంపృక్తొ వాగర్ధ (వ్రతివత్త యే జగతః పితరౌ వందే పార్వతీ వర మేళ్వరా” --రఘువంళము-[వథ మాళ్వాసము

“వాగర్థముల వలె కలసిపోయి, వాగర్థముల వలె 'వత్యేకత గల్లి జగత్తునకు మాతా పితలగు పార్వతీ పరమేశ్వరులకు వాగర్థ పతిపత్తికొణికు నమస్కరించు చున్నాను.'" అని అఖభివర్ణించెను.

అనగా కవిత్వము అద్బుత కళ. కవితాకళ యుగళ కళ. అందు వాగర్జ ములు--- కబ్దము; అర్థము లెండున్నవి. ళజ్రార్థములకు పార్వతీ పర మేశ్వరుల దాంపత్యము వలె అవినాభావ సంబంధమున్నది. పర మేశ్వరుడు అర్బనారీశ్వరుడు. అయినను పార్వతి వేరు. శివుడు వేరు. అక్షే శబ్దము వేరు. అర్ధము వేరు. అయినను అర్థనారీశ్వర యోగమట్లు పార్వతి అేనిదే శివుడు లేడు; శివుడు లేని పార్వతి లేదు.

పార్వతీ పరమేశ్వరుల మాటక్రేమి సాహితీ [పియంభావుకుల మనః ఫలక ములవై కాళిదాను కవితా కళను (పస్నరించి వృదయంగమముగ సాజాత్కరింప "జేసినాడు. ఈ ళ్లోక మొక్కటి చాలు- కవిళాకళా స్వరూపమును నిర్వచించిన కాళిదాసును ఆలంళారికులలో కొలికిపూసగ నిలువ గలదు.

భరతముని తరువాత ఎన్నదగిన ఆలంళారికుడు భామవహాుడు--

“శబ్దార్డైౌ సహితొ కావ్యమ్‌"” అని నిర్వచించెను. ఇతని మతమున శన్దార్భములు. రెండును కావ్య శరీరము. అయినను, అలంకారములే కావ్య మునకు సౌొందర్యాపాదకములని ప్రతిపొదించెను. అలంకారము లెల్సి వకోక్రి వీకల్పము లని భామవా మతము, భరతుడు దృళ్య కావ్యములకు రసము (వధాన మనగా, భామవాుడు [ళవ్య కాన్యములకు అలంకార మే [(పధాన మని భావించెను. ఇతని దృష్టిలో రసముగూడ ఒక అలంకారము. ఇతని (గంథమునకు “భామవో లంకారము” అను పేరు ఇతనికిగల అలంకార( పీతి నఖివ్యక్త మొనరించుచున్నది.

కావ్యాదర మును (వాసీన దండి

12 కొన్యశిల్పము “ళశీరం కావదిష్టార్ధ వ్యవచ్చిన్నా పదాన[”___ కావ్య శరీరము ఇష్ట వ్యవచ్చిన్న మైన పదసమ్మేళన మని (పవచించెను. దండి నిర్వచనమునకు వ్యాఖ్యా తలు సలువిధములుగ అర్థమును చెప్పుచున్నారు. కావ్యా ద్‌ ర మునకు వ్యాఖ్యాత తరుణవాచస్పతీ “ఇషహ్టైార్ధ వ్యవచ్చిన్నా పదానళీ” అనగా-- థి వ్యవచ్చిన్నః శబ్ది సందర్భః--- చెప్పదలచిన అర్ధముతో నలంకృతమగు ళద్దము--- అని అర్ధము వా నెను, ం నతిశేకతా

“'వృాదయంగమ' వ్యాఖ్యాతాణ _ “వివకీకార్థస్య ఆమ్యానా స్వరూపేణ (వతిపాదనసమర్ధా సదావళి” ___ చెప్పదలచిన అర్ధమును (పస్ఫుట ముగా చెప్పు పదముల సముదాయ మని చెప్పెను. దండి నిష్ట, పదముల కూర్చు.వె గలదనుట ెల్లము. _ అంతేగాకా కాన్యశరీరము _ ఇష్టార్ధవ్యవచ్చిన్న మైన పదావళి యన్న దండి, ఆ శరీర సౌందర్యమునకు గుణములు, అలంకారములు (వధానము అని వచించెను. ఈ రీతులు అలనాటి సంస్క్బుతమున కన్వయించినట్టు నేటి తెలుగున కన్వయింపవు.

ఎక్షైన దండి నిస్ట-- పదావళివై, రీతులవై , అలంకారముల వె ననే. కావ్యాత్మను భామహాని వలెనే విన్మరించెను.

“ీతిరాళ్మా కావ్యస్య"” ___ అని ఎలుగెత్తి చాటినది కావ్యాలంకార నం[గవాకర్త వామనుడు. కావ్యశరీరము భామహునివలె ళ్టార్థములని (పతిపా దించెను. వామనునిలో భామహుని అలంకార సిజ్ఞాంతము, దండి గుణవాదము సంగమించినవి. కావ్యాత్ము రీతి, రితి గుణములచే పర్పడును. అలంకారములు కావ్యళరీర సౌందర్యమును వృద్ధిచేయునని ఇతని వాదము.

సంస్కృతభామలో ఆలంకారిక చర్మితలో భరతముని తరువాత [కొత్త వెలుగుబాట తీర్చిదిద్దినవాడు ఆనందవర్ధనుడు.

ఆనందవర్ధనుని [గంథము “ధ్వన్యాలోకము'' అలంకారకా(న్త్ర) చర్చలో విస్థవము తెచ్చినది.

అనందవర్దనుని మతమున “ధ్వని” కావ్యమునకు ఆత్మ

ధ్వనిని వన్తు ధ్వని, అలంకార ధ్వని, రసధ్వని అని అనందవర్థనుడు వింగడించి రస ధ్వని ఉత్తమోత్తమ మని నిర్వచించెను.

శరీరమునకు అత్మ యున్నచో అలంకారములు శోభనిచ్చును. అలంకార ములు లేకున్నను రస ముండవచ్చును.

కావ్యస్వరూపనిరూపణమున ఆనందవర్దనుడు తనకు పూర్వికులైన ఆలంకారి కులు భామవా, దండి, వామనుల వాచముల సమీఊ&ంచి [కొత్తగా ధ్వని సిద్దాంత మును (ప్రతిపాదించెను. అంతేళాక రసధ్వని కే పట్టాభిషేకము కట్టి, ఆనందవర్డ్‌ నుడు భరతుని రన సిద్ధాంతమును (శవ్య కావ్యములకుగూడ వర్తింప జేసి సుపతిప్టి తము నొనర్చెను. ఆనందవర్దనుని పిమ్మట ఆలంకారికులు పలువురు అభినవ గువ్లుడు, మమ్ముటుడు, విశ్వనాథుడు, విద్యానాథుడు, పండిత రాయలు మున్నగు

కవి-.కొవ్యాత్మ 18 వారు ఆనందవర్ధనుడు తీర్చిన పథమును ఒజ్జబంతిగ అంగీకరించుట వేర్కొనదగినది. అభినవగుప్తుడు, ధ్వన్యాలోకమునకు 'లోచని మను వ్యాఖ్యానమును వాసి రన సిద్ధాంతమునకు పరిపుష్టి గల్పించెను. “ర స్మేవెవ సర్వం జీవతి కావ్యం: నపారస శూన్యం కావ్యం కించిదన్తి 1 రఠరసపవ వస్తుతః ఆత్మా.”

“కఠనముచేశ నే కావ్యము. [బదుకును. రనము లీని కావ్యమే ఉండదు. రనమే కావ్యాత్షి అని (పతిపాదించిన అభినవగు పుడు “వాక్యం రసాత్మకం కావ్యమ్‌”” అన్న విశ్వనాథునకు _ పూర్వరంగ్మప్రవర్తకుడుగా తోచును. కానీ మహిమళట్టు అను ఆలంకారికుడు ధ్వనిసిద్దాంతమును ఖండించుచు “వ్య క్తి వివేకమును 'వాసెను. అభిధా లదణావృత్తులు చాలు. వ్యంజనావృ త్తి కల్పన అనవశరమనియు అది “అనుమానము'గనే యెంచనగు ననియు మహిమభట్టు వాదము. కాని ఆతడు రన సిద్ధాంతమును అంగికరించి

“కాన్యస్యాత్మని సంజ్ఞీని రసాదిరూపే న కస్యచిద్విమతిః”

కావ్యాత్మ రసమనుటలో వి(ప్రతిసత్తి లేదని ప్రకటించెను. అభినవ గువ్తునకు సమకాలీనుడైన కుంతకుడు

“*వ(కోకిః కావ్యజీవిశమ్‌”

అని (పతిపాదించెను. కుంతకుడు భామహుని వాదమును పునరుజ్జీవింప జేసి కవి వ్యాపారవకతయే వ(క్రోక్తి యని చెప్పి వకోక్రిని ఆజు విధములుగ వింగడించెకు.

క వర్ణ విన్యాస వ(కత్వము ల్సి పద పూర్ణ వక్రత లి. (ప్రత్యయ వ్మకత త్త వాక్య వక్రత 5, [పకరణవకత రి, [పబంధ వ[క్రత,

1 వర విన్యాస వకత శజాలంకార వివరణము.

మ! ౧

£. _పదపూర్వ వ[కత శబ్దళజక్తి (పస్తరణ. ఇందు ధ్వని భేదము లన్నియు

భావ వైచి.త్యాది వ(కతలుగా (వదర్శితములు.

తి. 'వ్రత్యయ వకత తద్దితాది పత్యయ [ప్రయోగ (పౌఢచారిమ.

త్త వాక్యవ క్రత ఎ అన్ధాలంకార వివరణము,

ర్‌, 'వకరణ వకత -కథ మలుపు తిరుగుట. ఇాకుంతలమున

దూశర్వాసగాథ ఉదావారణ (పాయము,

6. [ప్రబంధ వ[కత -_-- ఇతి వృత్తములో ఏర్పడు రసాంతర కల్పన.

శాంతరన [పధానమగు కథ వేణీసంవోరమున వీరరసముగ మారినది. కాని, మహిమళట్టు --- కుంతకుల మతములు అలంకార చరితలో మాతమే నిలిచినవి గాని బవుళ (పచారమును బొందలేదు.

14 కావ్యశిల్పము “ఆలంకొరా న్వలంకారా గుణాఏవ గుణాస్పదా బౌచిత్యం రససిద్రస్య స్ట్‌గం కావ్యస్య జీవితమ్‌” మే మేందుడు-బొచిత్యవిచార చ్చ కావ్యానుభూతిని _స్వతం[త మార్గమున _ వింగడించి (ప్రదర్శించిన ఆలంకారిక'డు జే మేందుడు. ఇతని మతమున

కాచిత్య మే కావ్యాత్ము.

*ఆబంచారములు అలంకారములే; గుణములు గుణములే. కావ్య జీవితము సుస్థిర మగునది జౌ చిత్యము వలననే.”

ఈ జొచిత్యము సదమున, వాక్యమున, _[వబంధమున, గుణమున, అలంకారమున, రసమున, [కియ యందు, కారకమున, లింగవచన విశేషణోపసర్గల యందు, నిపాతమున, కాలమున, దేశమున కులమున, [వతమున, తత్త్వమున సృత్స్వమున, అభ్మిపాయమున, స్వభావమున, సొర సంగవామున, [వతిభ యందు, అవస్థయందు, కామమున, ఆశీస్సున నెట్లుండునో (పన్తరించి సోదావారణముగ (వదర్శించెను.

జౌచిత్య పరిపాలనకు కావ్య సృష్టిలో గల విశిష్టత (పాచీనాలంకారికులు గుర్తి ంచినదే.

“అనొచిత్యాదృతే నాన్య[ద్రసభంగశ్య కారణమ్‌ వ్రసిద్దొచిత్య దింధస్తు రసస్యోపనిషత్‌ పరా"

“అసౌచిత్యముకం తె రనభంగ పాతువు వేరుండదు. బొచిత్య బంధము గల కావ్యము రసోపనివ త్తి అను ధ్వనికారుని కారిక "శ. మేందదుని జాచితీవిచార చర్చకు మూలలీజము. _ కాని కావ్యానుభూతిని 'తే.మేందుడు (పన్తరించిన పద్ధతి విలతణము. నస్వతం[తము, ఆనందవర్థనుడు కావ్యాత్మ ధ్వనియనగా శే మేందుడు బొచిత్యమ నెను,

జొచిత్య వాదమును తే మేం్టదుడు వృాదయంగమముగ పోషించెను. కంఠమునందు మేఖల, నితంబఫలకమునందు వోరము, పాణియందు నూపురము, చరణమున కేయూరము, (పణతుడ్రైన శతువువై శౌర్యము లోకములో కూడ సౌందర్యావవాములు గాక, అసవోస్య హేతువులే యగుచున్నవి.

మమ్ముటుడు.....

తదదోషా సగుణా వనలంకృతీ ప్సనః క్వాఒపి -ా(వథ మోల్లానము-నూత్రము క్ష కావ్య పకాళమున మొట్టమొదటి నూ(తములో మమ్మటుడు చేసిన కావ్యనిర్వచనము అనుళీలింపదగినది.

దోమరహితములును, గుణనహితములును అవి 'యెచ్చటనేని అలంకార రహితములై యుండుగాక, శవ్రారయుగళము కావ్యళరీరము అనునది మమ్మటుని నిర్వచనము.

కవి=శావ్యాత్మ 15 “తదల్బ మపి నోపేక్యం కావ్యే దుష్టం కథంచన స్యాద్వపు స్పుందరమపి శ్వి(శ్రేత్రైకేన దుర్భగమ్‌'"

కావ్యెమున అల్పదోమమునుగూడ ఉపేత.ంపరాదు. ఎంత అందమైన శరీరమున్న సేమి * ఒక్కచో బొల్సియున్నచో సర్వము అనహ్యూమే.

07 1066 & ఇందు 0 14 69 19 తేలి కావ్యకళా శిల్ప సౌందర్యమును.-- దొనగులను బట్టి నిర్ణయింప గూడదకు ఆంగ్ల సుభాషితము అనుభవ పునరుక్తృము. [పస్ఫుటదోషములున్నను మవోకావ్యములు మవో కావ్యములే.

మమ్మటునకు పూర్వపతము 'నెలకొల్పుచు విశ్వనాథుడు చేసిన నిర్వచ నము సహృాదయరంజక మైనది.

“వాక్యం రసాత్మకం కొవ్యమ్‌” --విశ్వనాథుశు-.సాహిత్య దర్సణము రసాత్మకమైన వాక్యమే కావ్యము.

జగన్నాథ పండితరాయల నిర్వచనము విశ్వనాథుని కావ్య నిర్వచనము కంశ₹ు విపులమెనది.

“వరమణీయార్ద (వశిపాదక శృదిః కావ్యమ్‌” ఎఎపండిత రాయలు = రసగంగాధరము రమణీయార్థ (పతిపాదక మైన శబ్దము కావ్యము

“ఇబ్లారౌ సహితౌ కావ్యమ్‌” శబ్దార్దయుగళ సమ్మేళనము కావ్యము అన్న భామహుని నిర్వచనమునే రమణీయతాస్సోరకముగ పండితరాయలు పునర్వచించెను. పండితరాయల నిర్వచనమున సర్వ కళలకు అంత రాత్మొెన రాముణీయకము నిజేపింప బడినది. లలిత కళల పొందర్య స్ఫోరకములు

సొందర్యము కాశ్వతానంద సంధాయక మని చివరకు సారాంశము,

కావ్యానుభూతిని పలువురు ఆలంకారికులు పలు విధముల వింగడించి వెల్లడించి యున్నారు. “లోకో భిన్నరుచిః”అని సరిపెట్టుకో వచ్చును. యఖార్థ మునకు అందరి అనుభూతులు ఒకళే కావచ్చును. పెట్టిన జీకులు వేరు. ఒకే లెక్కను పలువిధముల చేయవచ్చును. శీ పింగళి లతీకాంతంగారు 'సాహిత్య శిల్చ సమీత'లో చేసిన కావ్య నిర్వచన సమీత ఉదావహారింపనగును.

“ఈ పూర్వపత సిద్దాంతముల పర్యాలోచించి, కావ్యలకణసారమును మనమిట్లు వివరించుకొనవచ్చును. సాధ్యమైనంతవరకు కావ్యమున దోషములను తొలగించుకొనుచు రమణీయములై న అర్థములను మా(తమే (గ్రహించి ఉచిత శబ్దములతో కావ్యరచన సాగింపవలెను. ఎక్కడనేని ఏదేని ఒక దోషమున్నంత మాతమున అది కావ్యము కాకపోదు. “కావ్యమునకు రనము ఆత్మ" అనుమాట నిజమేకాని (ప్రతిరచనయందును రససిద్ది కలుగునని చెప్పలేము. అట్టిచో రమణీ యత యున్నచో చాలును. అది కావ్య మేయగును.”

18 కావ్యశిల్పము (పాచీన సంస్కృళాలంకారికుల కావ్యనిర్వచనములు నూత పాయమైనవి గుదిగుచ్చి సవ్ఫృాదయుల అనుశీలన సౌకర్యమున కై యొకచో చేర్చనగును. తాబ్టా నిర్పూచనములు : కవిర్శనీపీ పరిభూః స్వయం భూః --- వేదమంతము కవయః [కాంతదర్శినః లోకోక్తి నాన్ఫమి*కురుతే కావ్యమ్‌ లోకోక్తి శబ్దార్థా సహి తౌకావ్యమ్‌ == ధామహుడు ఇష్టార్భ వ్యవచ్చిన్నా పదావళీ కావ్యమ్‌ --దండి రితి రాళ్ళా కావ్యస్య _=-వామునుడు గుణాలంకారయుక్తార్థా కావ్యమ్‌ ఎ=వానమువుుడు వ(కోక్తి॥ కావ్యజీవితమ్‌ -ారకుంతకుడు ధ్వనిః కావ్యజీవితమ్‌ ---ఆనందవర్దనుడు జౌచిత్యం రససిద్ధస్య స్థిరం కావ్యస్య జీవిశమ్‌ --- తే మేందుడు తదదో మౌ సగుణావనలంకృతీ పునఃక్వాపి ---మమ్ముటుడు లోకోత్తర వర్ణ నానిపుణకవికర్శు కావ్యమ్‌ -__మమ్మటుడు కావ్యస్యాత్భని సంక్ష్మీని రసాదిరూ' వే నకస్య చిద్విమతిః --మహిమథట్టు రసేనైవ సర్వం జీవతి కావ్యమ్‌ ---అభినవగువ్లుడు నిర్ణోషం గుణాలంకారరసవద్‌ చాక వి కావ్యమ్‌ --వాగ్భుటుడు నిర్జోషం గుణాలంకార రీతివృత్సి మద్‌ వాక్యం కావ్యమ్‌ --వీయూవవర్డుడు రసాదిమద్‌ వాక్యం కావ్యమ్‌ _--శౌద్దోదని వాక్యం రసాత్మకం కావ్యమ్‌ ఎ--విశ్వనాథుడు రమణీయార్థ (వతిపాదకళ శబ కావ్యమ్‌ ==-పండిత రాయలు విశ్వ. శేయఃకావ్యమ్‌ ---ఆం ధ్రశబ్ద చింతామణి నంన్‌ లలల రంకొరికులు అలంతఠార లొ(స్త్రములు అ కొలయులు ; భరతముని--నాట్యశా,న్తుము. [కీస్తుపూర్వము రవ శతాబ్టికి పూర్వము భామహుడు---కావ్యాలంకారము, క్రీశ ఆరవళళా్లి దండి---కావ్యాదర్శము. క్రీశ. ఆరవ శతాబ్ది ఉద్భటుడు---అలంకారసార సంగవాము, (క్రీశ. ఎనిమిదవ శతాబ్ది రుద్రటుడు---ళకావ్యాలంకారము.. క్రీ.శ. ఎనిమిదవ శతాబ్ది వామనుడు---కావ్యాలంకార నూ[తవృత్సి 9 అనందవర్థనుడు..-ధ్వన్యాలోకము. కీ. ఈ. 840.870

కవి-కౌవ్యాత్మ [7 రాజ శేఖరుడు--కాన్యమీమాంస. కీ. శ. 870-950 ముకులభట్టు..... అభిధావృత్సి మాతృక. కీ. ళ. తొమ్మిదవ శళాబ్టి భట్ట తొతుడు---కావ్య కౌతుకము, కీ. శ. 950.980 భట్టనాయకుడు.....హృాదయదర్పణము, శీ. శ. 9000-1000 కుంతకుడు..-వ(కో కి జీవితము. కీ. క. 8925-1025 ధనంజయుడు----దశరూపకము. క్రీశ. 10వ శతాబ్ది మధ్యభాగము 'రాజానక మహిమభట్టు-__వ్య క్రి వివేకము, క్రీ శ. 1020-1060 భోజుడు--సరస్వతీ కంళాభరణము. (క్రీళ. 1000-1050 జే మేందదుడు--కాచితీ విచారచర్చ. (క్రీశ. 1000-1068 మమ్మటుడు..--కావ్య (ప్రకాశము. (క్రీశ. 1050-1150 రుయ్యకుడు---అలంకార సర్వన్వము. క్రీ.శ. 1150 (ప్రాంతము హేమచందుడు-- కావ్యానుశాసనము. [క్రీశ 1150-1172 జయదేవుడు---చం | చాలోకము, (క్రీశ 1200.1250 విద్యాధరుడు..-పకావళి, (క్రీళ. 1285 18బ£5 ॥ విద్యానాథుడు---(వతాపరుద యళశోభూవణము. శ్రీశ 1296. 1825 వాగ్భటుడు---కావ్యానుశాననము. [కీళ 14 వ ళళాబ్లి విశ్వనాథుడు----సాహిత్యదర్పణము.. క్రీశ. 16వ శళాబ్లి ఖానుదత్తుడు....-రనమంజరి, 9 రూపగోస్వామి---భ క్తిరసామృత సింధువు. కీశ.16470-1554 శ్రేశవమి[శుడు---అలంకార శేఖరము. శ్రీశ 16వ శళాబ్టి అప్పయదిఊతులు....-కువలయానందము. [క్రీశ 16 శళాబ్ద్రంతము జగన్నాథ పండితరాయలు.---రసగంగాధరము. [కీ.ళ.1620-1660

ఏ ధ్వనిసిద్ధాంతము ౮ ధ్వనివాద [పవక్తగా అనందవర్ధనుడే ఆలుకారికజగత్తులో సుపసిద్దు కైనను, ఆ వాద మంతకుముందే యున్నట్లు నుస్పష్టము!. శ్రావ్యస్యాత్మా ధ్వనిరితి బుధైర్యస మా మ్నాళలపూర్వ వ్రప్యాభావం జగదురపరే భాక్తిమాహు _స్తమన్యే శేచి ద్వాచాం స్థితమవిషయే త త్వ్వమూచు స్తదీయం శ్రేన బూమ సృవ్యాదయ మనః పీతయే తిత్స్వరూవమ్‌ ” కావ్యాత్ము ధ్వనియని పూర్వవిద్వాంసులు చెప్పియున్నారు. కొందరు “ధ్వని” యే లేదన్నారు. కొంద రది వాచామగోచరమందురు. కొంద రది లతణాం తర్గతమందురు. సహ్ఫృదయమనప్రీతికై. ధ్వనిత_త్త్వమును నిరూపించెదను. ---ఆనందవర్టనుడు సంస్కృత కావ్యమీమాంసలో మిక్కిలి (పధాన స్థానమును వహించిన ధ్వని సిద్ధాంతమునకు మూలము స్ఫోట వాదమని పెద్దలందురు. వైయాకరణుల స్ఫోటవాద స్వరూపము ధ్వని సిద్దాంతానుశీలనమునకు ఉపకరించును. “రామాయణ (గంథమును శీసికొనిరమ్ము” అని చెస్పగనే రామాయణ (గ్రంథమే వాచ్య్యార్థవ.. అభిధ లోకవ్యవవోరనిస్థము. కావ్యనృష్టికి ఆద్య పకృతి. లోక వ్యవహారములోగూడ, “*అ వంకాయలను ఇటురమ్మని పిలువుము” "ఆ గడ్డాలను నీ పొమ్మనుము '-అన్న చో వంకాయలు అమ్మవారికి ఆహ్వానము, గడ్డాలుగల వారికి ఉద్వాసనము అని అర్థ మేగద. అనగా వాచ్యార్థమును అతిక్ర మించిన అర్థము వ్య కృమగుచున్నది. దానికే లతణార్థమని "పేరు. వాచ్యార్థము నకు అనుపపత్తి యేర్పడుట గమనింపదగిన సంగతి. లకణను జవాల్లతణ, అజవా ల్లి తఊణ అని రెండు విధముల వింగడించిన ఆలంకారికు లున్నారు, 'గాంధిమహాత్యుని నిర్యాణ వార్తకు భూమి విస్తుపోయి విలపించినది' -- విలపించినది పర్వతారణ్య సరిత్‌ సంకీర్ణమైన మట్టకాదు. భూమిమీది (ప్రజలందరు. అందుచే భూమిని వదలి (పజ లను అర్ధస్ఫూ, ర్తిచే అది జవాల్హమణ. “ఆ వంకాయలను పిలువుము' అన్న వంకాయలను వదలకయే వంకాయలను అమ్మువారను అర్థ స్ఫూ ర్తి గల్గుటచే అది అజవా న్లిమణ, 1'పరిజీశ్చీత నీరవభంశ శ ది (బ్రిహ్మాణాం విపళ్చితాం మతమా శ త్రైవ (వనృత్తోఒయం ధ్య్వవివ్యవహారః' -ాధ్వన్యాలోకము

ధ్వవిసిధాంతము శీలి (పాకరణికార్థము నేగాక, అభిధా, లతణార్థములకు అనువవ త్తి యేర్పడి వృాదయంగమమగు వేరొక అర్ధము స్ఫురించుట వ్యంజన. వ్యంజనాళ క్రిచేత ఏర్పడు అర్జ్హమునకు వ్యంగ్టమని వేరు. “వర్జాతిరి కః వర్ణాభివ్యంగ్యః అర్హ (వశ్యాయకో విత్యఃశబః స్ఫోటః”. వర్శనులకం కొ భిన్నమై, వర్ణముల వలన వ్యక్తమై అర్ధప్రతీతి గల్గించు శబము సోోటము. ౧ న

ఈ నిద్తాంతమున వర్ణములు అనిత్యములు. ఉచ్చారణ జరుగగనే వ ర్త ములు నళించుకు. కాని స్ఫోటరూప శబ్దము నిత్యము.

“పూరు పూర్వ వర్షానుభవాహిత సంస్కారనచివేన ఆంత్యవశ్హామభవేన అథి వ్యజ్య తే స్ఫోటః”-తరువాతి వర్ణముల ముచ్చరించుచున్నపుడు వానిముందు వర్షములు ఇయమగుచున్నను, వాని సంస్కారము మనస్సులో నిల్చ్బును. అంత్యవ్హ్రానుభవ మెనవెంటనే స్ఫోటము వ్యక్తమగును. ఈ స్ఫోటమే శబ్దము. సంస్కార రూపమున సవ్భాదయుని చిత్తమందు అట్టి శబ్దము యొక్క అర్ధమే నిలిచియుండును.

ఆనందవర్దనునకు (పాచీనులైన ఆలంకారికులు అభిధ-తాత్సర్యము-లతణ అనకు శబ్దవ్యాపారమ.ల వివరించియుండిరి. (వతిళబ్టమునకు అర్థముండుట నవాజము. అది నిఘంటువులోని కెక్కును. అది శబ్దము చెప్పు వాచ్యార్థము. వాఛ్య్యార్థమునకు కావ్యమీమాంనలో “అభిధ” అని ఆలంకారికులు పెట్టిన “వీరు.

ఒకే శబ్దమునకు "రెండర్థము లున్నప్పుడు, తుల్య (పొాధాన్యముగల శిండు వాచ్యార్థముల యందును భాసించునది అభిధయే. చానికి శ్లేమము అనిపేరు. న్లేషమము "రెండు విధములు. అఖభంగ శ్లేషము. సభంగ శ్లేమము.

"రెండర్థములొ శే పదగుంఫనమున విజణువ నవనరము లేకుండ సిద్ధించినచో నది అభంగ శ్లేషము.

(శ్రీకృష్ణదేవరాయల భువన విజయ సభా భవనమున కొకనాడు తెనాలి రామకృష్ట్రకవి ఆలస్యముగా నేగుచెంచెుు. రాయలవారు

“కవివృమభులు అలన్యముగ విచ్చేసినా కే!” అనెను. ఇచ్చట శ్లేమలో "రెండర్థములున్నవి. వృమభళబ్దము ేష్టవాచకము. కవి(శేష్టులు ఎ అనునది మొదటి అర్ధము. రెండవ అర్థము ఆబోతు. "రెండర్థములు ఉవపన్నములే. అఖిధలే.

“క్షామ్స ధేనువు వంటి (వభువులుండగ, కవివృవభులకు కొదువ యేమి?” అరు రామకృష్ణకవి సమాభధానములో గల శ్లేషమము నుగమము.

ఇందు గల వ్యంజనము అభిధకు అతీతమునై యున్నది కామధేను కవి వృమభ సంబంధము. ఆది సవృాదయ వాదయైక 'వేద్యము. కావున నందుగల వ్యంగ్య వై భవము అఖభిధకు, శ్లెమమునకు గూడ ఆతీతమెనది.

ణ కావ్యశిల్బము వభథంగ'శ్లేమమునకు చక్కని యుదావారణము. క్రినాథుడు సర్వఖ్ఞై నింగ భూపాలుని కొలువున కేగినవ్పుడు చెప్పిన పద్యము. “వర్వజ్ఞ వామ దేయము శర్వువకే రావు పంగ భూపాలునకే యుర్వింజెల్లును ; తళ్కారు వర్వజ్ఞాండనుట కుక్కు పామజ మమపే !” కవి సార్వభౌముడు, తన్ను శతురాజు యొక్క ఆస్థాన కవిని ఆదరించి పన్మానించివ సర్వజ్ఞ సింగభూపాలుని నముచితన్తుతి సల్పెను. సింగభూపాలుడు పొర్థకనాముడను అర్థము నుగమము, తిరిగి. (శ్రీనాథుడు. రెడ్డిరాజుల ఆస్థానమును. జేరగా - శ్యతురాజ నంన్తుతి నలిినందుకు అధి తేపణమునకు నముచిత నమాధానముగ నా వద్యమునే వభంగ శ్లేషముతో చదివి వినిపించెను, "నర్వజ్ఞ నామరేయము శర్వునకే ? రావునింగ భూపాలున శేయుర్వింజెల్లును??? తక్కారు సర్వజ్ఞుండనుట కుక్క. సామజ మమపే.' అని శఛ్యతశురాజును - ఆతని అస్థానమునందే కుక్కుయని నిరూపించి వచ్చుట [1 మై వద్యము (శ్రీనాథుని చమత్కారమునకు, నభంగ శ్లేమమునకు ఆంధ్ర కాపా (పొఢిమకు ముయ్యెలగుట్ట. శ్లేషములో "రెండర్థములు న్ఫురించుట సవాజము. "కెండర్థములునూోఅలిధ లే కావున శ్లేషమము వేరు; వ్యంగ్యము వేరు. వ్యంగ్యములో 'రెండర్థముల. న్ఫురించినను, అందు మొదటిదానికి అనువవత్తి యేర్పడుట - రెండవ అర్థము మనోజ్ఞతరముగ నవృాదయుల వ్యాదయముల నావేశించుట గమనింవదగినది. గాథానవ్షళతి వ్యంగ్యనుకుమార కావ్యము. అందలి ఒక గాథకు తెలుగు "నేత ఉదావారింపనగును. ఒక బాటసారితో లేజవరాలు చేసిన నంభామణములో గ వ్యంగ్యము సవృాదయ వాదయైక వేద్యము. 'పాంథకిళోర | వీ చిరుత (ప్రాయము,దెల్చెడి మోము ; చేతియుడ్‌ (గంథము చూడ వైద్యుడవుగావలె ; జ్యోతిష పండితుండనో అంధత మూల్గు నత్త గృహమందు నవోఢను; వార్తిదాటి పౌ గ్‌ంధిక వర్తకుండగు మగండరుదెంచు దినమ్ము తెల్చుమా :" ఎ ఆను వాదము న్వకీయము, ఆతడు పాంథకిళోరుడు. ఆతని మొగములో నవయౌావనము (వతి ఫలించుచున్నట్లామె. గుర్తించి పలుకుచున్నది. అతని చేతిలో ఒక బృహద్‌ (గ్రంథమున్నది. ఆతడు వైద్యుడు కావచ్చు లేదా జో్యోతిష్కుడు కావచ్చు.

ధ్వవినిద్ద్తాంతము £ః వైర్యుడైనచో ఇంటిలో అంధురాలై మూల్వుచున్నది అత్తగారు. పాొపమామె చమి చేయగలదు! కానా నవోఢ. [కొత్తగ పెండ్లి అయిన కోడలు. తనభర్త నుగంధ (దవ్యముల వ్యాపారమున క్రై నమ్ముదములు ధాటి విదేశములందున్నాడు- ఒక వేళ ఆ 'యొల్మపాయవుళాటసాకి వైద్యుడు కాక జో్య్యోతిష్కు డేయెనచో విదేశగశుడైైన భర్త ఎవ్నుడు వచ్చునది తెలుపవలనట! మునలి ఆ_త్తగారివై ఆ (కొ_త్తకోడలికి ఎంత (వేమ! భార్యమ వదలి విదేశ ముల శేగిన నుగంధ వ్వకుడు నము చములు చాటి అంత నుకరముగ రాజాలడని ఎవరికి తెలియరు? అ మవోపత్మివతా శిరోమణి భక్తకై ఎంతటి కళోర నిరీతణము సాగించు చున్నది ! ఇది యంతయు వాచ్చార్థము కావచ్చును. కాని అఖిధకు వర్పడివ అంత ర్వ్యాఘాతము అనువ వ్తికి దారి తీననది. అావను లేజవరాలు. భర్త వము దాంతకగతుడు. అత్తరు ఆంధురాలు. అ పాంథుడా, వవయావనోద్యావితుడైన వండితుడు.. ఇందు అతనికి అందించు అనురాగ గర్భిశమైన అవ్వోవములో తొలకాడుచున్న అమవలవు వ్యంగ వ్రమొగ్‌ న్వ్యయం వ్యక్త్రమగుచున్నటి. ఇటి వవ్మాదయ వ్మాచమొక వేర్యము. మొదటి అర్థము. నకు అమవవత్తి మేకృడి. శందవ ఆఅక్ట్థ్యము మనోజ్ఞైతరి మగుట వ్య ఎగ మశర్వారం "చతుశామ్యల్‌ వరుషో త్రిముల్‌ బరగురుల్‌ మూర్తుల్‌ మవ శశెమమ్యుళ్‌ శుచి ధచ్యెషణ్యు జనతా శ్లామ్యు లృచేతుల్నతా గుతు చక్షీణవవాన లు కళా కాంతుల్‌ జగన బంధులా &ితిరేవుల్‌ వున దేవతా మహామలుతెన్నాందుటల్స్నిత మే: లాననుచవి ౩ నశ్లేమకవి చ కవర్తియగు రామరాజభూవణుడు. నల్పివ వుర మ్థావము వె వరము. ఇంది అము. కార్టాంతరము మూమము. అవులి భూరేలు, చతు శామ్వులు - చాతున్సముతో మాటళావ గలవాకూనాలుగు ముఖములు గల బ్రవ్మామేులు.. ఇన్లే పురుషులతో ఉత్తములు. వివ్వులేవులు--నర్వమొ.. అెకినిన వండితులు. వరమకివులు. ఇందు మొవది. అర్ధము వకకణ మధోము.. అెంకవ అర్థము కూడా (వక్శశమువకు. అన్వయిఎవు వగుము.. అవ్చడిని మపోవాకమైవ శేమముము. ఉత్తమోవావదణ మగును. ఈ వర్వమువండు. లెండర్టములు (వళ నలు విశేయముకే... ఆశ్తాంచశమ్మాత్తిచే.. మొదడి. అర్ధమున కనువవత్తి మేీన్పడివవవియు రెండవ అర్ధము. మృ్థాంచబ్బమనియు అద్‌ గుజీభూత వ్య షూ మనియు వాదించు విద్య్వాంములు అన్నామొ అనల ర” మ్మేష ఫా “ాలం కాతికులును గరు. ఈ వళ్టావాముంులి కవతము శే గ నన వ ను లీ శారతమునందు. వివాలవర్వమున. వ్యు: జ్జ ఈక న ని ఉదాహాకక్తి గలరు. ఉశ్తుగ్నోోమవాామసట్ట్ర మది. 2 నాలాలో ఉన్నానే స కాాక్రా కవి కి

ణి కావ్యశిల్బ్పము (దోణుడు సుదూరమునుండి చూచి. గు ర్తించినాడు. కాని శిష్యవత్సలు డైన గురునకు అజ్ఞాత వాసము పూర్తి అయినదా యము భయము పీడించుచున్నది. (దోణుడు, వ్యంగ్యమంగా ఫీష్మునితో నన్న మాటలు. *వెరవరి గాక వీ(డు కురువీరులకుం బొడసూపువాండి య

చ్చెరు వొక (మానిపేర నిట! జేరంగ వచ్చుచునున్నవా 'డహం

కఠణమెగాని యొండొకటి గొనడు మూ ర్రివిశేష మారయన్‌

నురవతయట్ల వీనిమది చొప్పది యెట్లొ మెలుంగ నయ్యెడిన్‌.”

_--ఛారతము-విళాటపర వ్రము ఇందు అందరకు గోచరించు అర్థ మొకటి.

“వ డీ అవివేకి ! కురు వీరులవై నెత్తి వచ్చెడివాడా? అ చెట్టు (వక్కనుండి శేవలము దురవాంకారముతో దేవేందునివలె వచ్చుచున్నాడు. మదిలో ఏమని ఎంచుచున్నాడో యీ దుర్విదగ్దుడు 1” అనుట (పకృతార్థము.

భీష్మునకు స్ఫురించునది అర్భాంతరము.

“అయ్యో! వాపము--వీడు ఉపాయహీనుడుగా అజ్ఞాత వాసము ముగియ కుండ ఈ విధముగ కౌరవులకు కన్పడవచ్చునా ! (మౌని పేరివాడు (అర్జున శబ్దమునకు మద్దిచెట్టను అర్థమును గలదు, అర్జునుడు శీవలము దురహాంకృతి వపాంఛి అకాలములో కనిపించి సమయభంగమునకు పాల్పడునా! అచ్చు మచ్చు అర్జునుడే యీతడు 'దేవేందదునివలె ఉన్నాడు -- వీని మదిలోని ఆంతర్య మేమై యుండనోపు"

ఇందలి రెండర్థములును ఉపపన్నముళలే. అందలి వాచాగ్రర్థముగు గ్రహించి నది కారవభటులు. వ్యంగ్యార్థమును [గహించినది భీష్ముడు.

భీష్ముడు చెప్పిన సమాధానమును వ్యంగ్య గర్భిత మైనదే. అతడు [దోణు డడిగిన [పశ్నకు, దుర్యోధగునితో సమాధానము చెప్పెను.

“తలప/(గ రిపులకు నిమ్మగు కొలది. గడచి వచ్చితిమి అకుంఠిత బాహా బలము నెలప(దజీయయ్యెను చలింవవల దింక మనకు శ (శులవలనన్‌ * అందరకు స్ఫురించు అర్థము-- మనము శతువుల సరిహద్దులు చాటివచ్చినాము, ఇదీ మనబల పరా[కమ ములు చూపవలసిన తరుణను, శతువులవలన మనము చలింపనవసరములేదు. (ద్రోణుడు (గహిం చినవ్యంగ్యార్థము వేరు. ఖీష్ముని మాటలలో “అజాత చాసము ముగిసినది.గడువుతీరినది, ఇదిపరా[కమము (ప్రదర్శించుటకు మంచి అదీను అనుఅన్ధాంతరన్ఫూ ర్తి సుగమము. ఇందు శెండు అర్థములు శ్లేషలోవలె శుల్యోపపన్నములుగావు. ఒకటి కఛాసుసంధాయకము. అర్థాంతర స్ఫూర్తి యున్నది. మొదటి అర్ధము లేనిచో

ధ్వనిసిద్దాంతము లి కథ నడువదు, రెండవ అర్ధము అందుచేత గుణీభూతమైనదనియు అందుచే ఇది గుణీభూత వ్యంగ్యమనియు ఆలంకారికుల అభి పాయము.

అసలు వ్యంగ్యముగాని ధ్వనిగాని లేదని వాదించు ఆలంకారికుల మాట ఇట అవస్తుతము.

అశ్లే విరాట పర్వమున కీచకవధ ఘట్టమునందలి పద్యమును వ్యం గ్యమున కుబాహారణముగ స్వీకరింపనగును. అది విరాటనభ. కీచకుడు (దౌవదిని పరాథ వించుట చూచిన భీముడు ఉగుడైనాడు. సమయభంగమగు [పమాదమును గుర్తించి కంకరూసముననున్న ధర్మరాజు వలలుడైన ఖీముని వారించెను.

“'వలలుండెక్కడ చూచె నొండెడ న సేవ్యక్మాజముల్‌ గల్లవే ఫలితంబె వరళాఖ లొన్సుచు ననల్బ ప్రీతి సంధించుచున్‌ విలసచ్చాయ నుపాశిత వళతికిన్‌ విశ్రాంతి. గావింప(గా( గల యీ భూజము వంట కిట్టియల క్రై ఖండింప(గా నేటికిన్‌" ఇందలి అర్థము నుగమము. “వ్యంగ్యము (వధానతను ధ్వనియగును, వాని గుణతను గుణీకృత వ్యంగ్యమని యగుసుడి” " “వ్యంగ్యార్థము [పధానమైన ధ్వనియు, నది అ వధానమైన గుణీభూత [వ్యంగ్యమనియు( గావ్యము 'రెండువిధములు ,(పసిద్ధములే" ఆంధ ధ్వన్యాలోకము అని (శ్రీ వేదాల తిరు వేంగళాచార్యులవారు ధ్వనికిని గుణీభూత వ్యంగ్య మునకును గల భేదమును నిరూపించి యున్నారు.

వాచ్యార్థిమే -_ శబ్దళక్తికి మూలమైనకు, వాచ్యార్థమునకు కేవలము

థిన్నమైన అర్థము ధ్వనిలో సిద్ధించుట గమనింపదగినది. “అదిగొ; గోదానదీ కచ్చమందు కుంజ మందు వసియించు దృప్త సింహంబెయాళు నకము నీ వేళనే మారణంటొన ర్చెం దిరుగుమాయింక ధార్మికా: దిగులుదీరి” --ధ్వన్యాలోక ము = (శీ వేదాల తిరు వేంగళా చార్యులుగారి అనువాదము. నాయికా నాయకులకు ధార్మికుడగు సన్యాసి గోదావరితీర నికుంజ విహారమునకు అడ్డుగనున్నాడు. అతడక్కడకు రాకుండ జేయుళుట్లు? అచటకు రావలదనిన ఆతడు మౌనునా? ఆతనిని భయపెట్టుటకు ఒక కుక్కను పయో గించి చూచిరి. లాభము లేక పోయినది. ఆతనితో నాయకుడన్న మాటకే వై పద్యము.

“తిరుగుమా ఇంక ధార్మిక దిగులు తీరి _ అన్నాడు. వలన, *ఆ” కుక్కను సింవా మౌ వేళనే చంపినదట -- అనగా ఇక ఆతడు భయపడవలసినది వను ఒక కుక్కకుగాదు. సింహమునశే. తిరుగుమూ అనుమాటకు తిరుగవట్టు మాదో! తిరిగిన సీంవాము నిన్ను చంపును అను భావము సుస్పష్టము.

ల కొవ్యశిల్బ్పము “అన్తమేతి గభ 'నీిమాన్‌ ''నూర్యుడస్త మించెనుి __ఆలంకారికులు ఇచ్చెడి ను[ ప్రసిద్దమైన ఉదాహరణము అనుశీలింపదగినది. నూర్యు డ_స్తమించెను _ అనువాక్యము నూర్యా న్తమయ వర్ణన మొనచో నది వాచ్యార్థము. అందలి అభిధ సుగమము. కాని (వక రణమునుబట్టి ఆ వాక్య మునకు అ నేకార్థములు స్ఫురించును. ఆ[ళమవాసియైన (బవ్మాచారికి సంధ్యార్చన స్ఫురించును. దొంగవానికి క _ర్తవ్యము న్ఫురించును. నవోఢకు - తాను వాసకసజ్టిక యె (పియసందర్శనమునకై నిరీతించు తహతవా స్ఫురించును. అతిథులు ఇంట నున్న ఇల్లాలికి వంటత్రై ఆయ _త్తీపడ వలసినట్లు స్సురిం చును. ఇన్ని వ్యంజకవి శేషములలో [(వకరణానుబద్ధమైనది ధ్వనియని చెప్ప నగును. ధ్వనిలో వాచ్యార్థమునకు అనుపపత్సి యేర్పడు ననుట స్పష్టము. ధ్వని లతణామూలము, అభిధామూలము అని 'రిండువిధములు. మొదటిదానికి అవివతీత వాచ్యము "రండవదానికి వివతతాన్యపదవాచ్యము అని పేరులు. లకణామూలధ్వని అత్యంత తిరస్కృత వాచ్యము, అర్భాంతర సంక మీత వాచ్యము అని )డు విధములు. వీనిలో మొదటిది జవాల్లడణ. రెండవది అజవాల్లవణ. వివ&ితాన్యపదవాచ్యము, “అసంలడ్యు కమము, సంలత్యు క మము అని "రెండు విధములు. సంలత్యు[కమము “శబ్ద క్రిమూలము” “అర్ధ శక్రిమూలము” అని "రెండు తెరగులు. ఇట్లు కుద్ద భేదములు 51. వీనిచే మిశధ్వనులు 1826. ఈ _ధ్వనులన్నియు (తివిధ సంకరమువలన ర్‌లి04 ఆగును. "వీనిలోని ముఖ్య "భేదములు 25, 26 పుటలలో పట్టికల రూపమున చూపుట జరిగెను.

రక్‌ ధ్వవిసిద్దాంతము శ్రి ౧ శీ | 1. క +) శి 1 న! గ స! ౦ శకి కోశ త్‌ చి ఈళ గ, న ల స. శు త్ను ణి అ హై 2. శి. చో ష్‌ ల్లో స్ట సాం 11 న్‌ శు రగ 16 నే శీ క శా నః త్‌న్తి ర్త య క బాజా హా శి న్‌ న్‌ న. న నే సై! ఆాాల్లీ సై చ, చొశీ భ్‌ ళం ౪2 ళా తి ళ్జీ ్తీ లం క య. వ. 0 శి ళీ 2 కీ శి పి నే న సడ నీ ఆ రా క క్‌ జే వా సీ & -- ల (క కసె ౨. ఏ 9 ల ల్ల ంం ళ్ళ ఆటా కా ల గ? ళ్తి స ఖే . ఫి ల్లి

జి కాన్యశిల్చ్పము ;. ల్స్సే ఖే ి క! ట్రై ! (] జై షై ళీ హే ౩ లి ని రి శి లి గ్ల] రై న స్ట! టి లీ 18 గ్‌ క శి శీ స్థ స ఇ ల్‌ న్‌ ఖు ఛై (్ర డ్ర్‌ శ చి జ్ర . శ ఫా న శీ న ఖా న! క ళ 6 స్‌ లా ష్‌ శీ న్‌్‌. ణి ౩ గాకు /' ప్ల శి న వే ఎలానే ర్ట జ ల్లి ళ్ణ చి ళ్‌ -...- గీ గ క ఇ] ఫి క జీ నై ్‌్క క్‌ సా శం ఇ సి ను ఖ్‌

॥| (పాచ్వ (పతీచీ దృక్పథములు

(వతీచీ సాహితీ జగత్తులో కూడ కావ్య మీమాంస సల్పిన పలువురు విద్వాంసులు కావ్యత_త్స్వమును పలు విధముల నుళ్లేఖించినారు.

జాన్‌ న్టూ ఆర్ట్‌ మిల్‌ (౮012 వల84 34111).

చోళ్ళ్యం 13 006౮0 68 (16 టం 1864 *ం163 18 ఇసీ10ంలీ లయం౪ి00 52000620 60౪281 6౫0061ఆ 14010”.

“కవిత్వము భావావేళము తనంతతాను తాల్బెడి సవాజళవ్దార్థ స్వరూపము గాక ముకేమి?” అన్నాడు

ఇందు శష్షార్థా సహితా కావ్యమ్‌, అన్న భామహాుని నిర్వచనముతో పాటు భరతముని రనసిద్ధాంతచ్భాయలు నున్నవి.

ఆంగ్భ నిఘంటుకారుడై న జాన్సన్‌ (౮008308) మనీషి నిర్వచనమున--

శరింర(్ల్రా? 18 61081 6౦20311100,

క్‌ ఓ 6 84 0 ౨1108 44 "10 ౨1800316 9 0811008 10140 శేరుడిప్ర1084్ట100 60 ౪06 ఏలి? ౦01 168309. "

“కవిత్వము ఛందోబద్ధమగు రచన. అది బుద్ధియు భావనయు సాధన ములుగా అనంద సత్యముల 'మొక్యమును సంఘటించు కళ.

జాన్సన్‌ నిర్వచనమునందు గల మూడు ముఖ్యవిషయములు ఫి

1. కవిత్వము ఛందోబద్ద మగు రచన

£. ఆనంద సత్యములకు ఐక్య సంధానము కావించునది కవిత

లి. బుది _ భావనల సవాకారము |

కవితల" అంత ర్భాగములుగా కన్చించు చున్నవి

సంస్కృతాలంకారికులు కంలో క్హిగ కవితకు ఛందస్సు అపరిపోర్య మైన ధర్మమని నుడువలేదు. _వెగా “గద్యం కవీనాం నికవమం వదంతి = గద్యము కవుల యొక్క రచనల విలువగట్టుటకు నికహోవిల (గీటుజాయి) మనముమాటయు గలదు.

శా? 1 16 066 1000 220 అరం ౪110006 మిఠటాం)

“ఉత్తమోత్తమ కవిత ఛందోవిరహితముగా. వెల్లి విరియ వచ్చునని కోల్‌ రిడ్జి అభిభాషణము, ఛందన్సు కవితకు అవసరమా అనునది వాదోపవాద ములకు దారి తీసినది. శనత(తఖచిత మైన ఆంగ్లో చాహారణములు... తెలుగు అనువాదములు (శీ పింగళి లత్మీశాంత

కవి "సాహిత్యశిల్బ సమీద'నుండి _ కైకొనబడినవి.

గ కావ్యశిల్పము సమస్త వాజ్బయములలో కవిత బహుళముగా ఛందోబద్ధ మైన రచనయే.

సర్‌ఫిలివ్‌ సిడ్నీ-కవులు అధికసంఖ్యాకులు తమ రచనలను ఛందోబద్ధముగ

(గథించినప్పటికిని, ఛందస్సు ఆహోర్యము మాతమే యన్నాడు.

గరం బ్రర86030 08114 08 90618 1276 2002161164 0617 0611081 19761 _టంం హే 88 వంరయులంటం సంర 0 710908 21166 ౪76536. క9ఠఢేంండి ₹0186 18 28 808761 ౦91) 96108 ౦036 29 0౯080606 2864 90 ఈ8386 10 9౦లో 91806 (1676 పేడ ?6 0660 91051 ల౫౦౭|1౧౨౬ 9066 88 ఏడళ6 267609 76511166 886 20% 97810 80) ₹లం్‌ల ఓడ ౨666 1676౯ 087702 10 +96 28016 0% ౧00.”

“కవులలో బవుసంఖ్యాకులు తమ రచనలకు పద్యమని చెప్పబడు గణాత్మకమైన ఆచ్చ్భాదనము తొడిగిరి. ఇది ఆచ్చాదన మాత మే. అది కవిత్వ మున కొక ఐహిరలంకరణము కాని మూలకారణము కాదు. పద్యములో రచియింపని మహోకవులెందరో యున్నారు. ఇటీవల కవి నామార్హ్మత లేని పద్య రచయిత అెందరో మూగుచున్నారు.*

కాని మాథ్యూ ఆర్నాల్డ్‌ కవిత్వమునకు ఛందస్సునకు అవినాభావ నంబంధము కలదని నిరూపించెను.

ఈ సం శశిని. 896 9689326 0 ౧06ట) 61674166 10 & 16801860, ౧6౯81010 01 [0106, 760) ర1కలాంం [09 86 01 ల కం 8864 68- 8౯6 ఇస!ంసే 080 గ6౯78రే6 9086 2౯6 2180 & 821 01 118 41604098."

“గద్యము నందలి శ్రుతి లయల కంళ₹ మిక్కిలి విన్నమై గద్యమునందు లేని నియతత్వము, నిశ్చితత్వము ళ శ్రీమవాత్త శము సంపాదించుకొని ఉత్కర్జ నందిన కవిత్వములోని శ్రుతిలయలు ఆ కళా పరిపూర్ణ తలో ఒక అంగము.”

లే వాంట్‌ (19% 2394 ఛందన్సు అేనిదే కవితయే లేదని కంఠో క్రిగ పలికెను.

అన్‌ 0019108 18 & 9908816 ౫1642స6. 140638 0౯ ఇ0110665 101 క008కై ౯ గల11081) 6౫01100098 ౧281666 811 ఏం 61్టబల006 క60617660 & వింళ081 రే & 208810 820]601 2064 116 168809 ఇస *₹లాంరి 18 9606398 అ ఏం 100 01 900 1 16 6 96604601 01 9061081 8914 రేంయి4863 1, 4 6 01016 0 1౪ 091280, 6600 8964 0006 ప 1005- వం ఇంజ ఓ."

“ఈ అభ్మిపాయము ఒక నీరస దుర్వాదము.

ఛందో ఒర్హళానర్హ్హ్యతలే రసవద్‌ వస్తువునకును, నీరసవస్తువునకును గల (వథానఖేదము. కవిత్వము ఛండోకూపముగానే యేల యుండవలినన్నచో కవిళాత్మ స్వన్‌ద్ధీకై ఆ రూోవమునే అపేతుంచును గనుక; ఆవేశము, సౌందర్యము, ఓజన్సు మొదలగు కవిళా గుణమండలీ ఛందన్సు లేనిచో సమగము కానేరదు,

(ప్రాచ్య వ్రతీలీ దృక్పథములు వలి ఈ సమస్య సాహిత్య పరులు గాక మనోధర్మశా(న్త్ర) వే _త్తలు తీర్పదగినదని ఆచార్య (శ్రీ పింగళి ౯త్మీకాంతం గారి నిశ్చేళము! జాన్‌ న్తూఆర్ట్‌ మిల్‌ అను (పఖ్యాత మనోధర్మ శా(స్తుజ్జుడు చెప్పిన తీర్పు గమనింవ దగినది. శల 91006 580 ప236 06 ౦0000, 811 రేంలం 8964 5034810606 శ601108్ర 88 160604 (0 లఫ639 16618 18 ?034%001081 18080886, 2064 006 తంం90ల టం 661108 (ఏ6 50౯6 0%80130662183ట0 206 4601664 అం లుల.” “నిశితము నిర్భరమునైన భావావేళమెల్ల ప్పుడును లయాన్విత భావలోనే స్వయం వ్యక్షమగుచుండును. ఆ భావమెంత నిశిత మైయున్నఆ లయాత్మకతయు అంత వెలతణ్యము చాల్చును. ఇది ఈ విశ్వమున మానవుడు జన్మించినప్పటి నుండియు జరుగుచున్నది.” ఈ వివాదమునకు పరిష్కార రూపకమైనది ఆదికవి వాల్మీకి (పాచీన గాథ; కవిత్వావిర్భావ చరి తగ రామాయణ పీఠ8కలో గల కథ. మవోల్లానములో మునిగి యున్న (శౌంచమిథునము నందలి మగవతిని బోయవాడు కొట్టగా ఆ నన్నివేశమును చూచి శోకసంతపుడై న వాల్యీకి నోటినుండి శ్లోకము శాపరూపమున వెలువడినది. "మానిషాద (వతిస్టాం త్వ మగమ శ్శాళ్వతీస్పమౌ ॥ యత్‌ కౌంచమిథునా దేక మవధీః కామమోపాతమ్‌” తదనంతరము వాల్మికియే శ్లోకావిర్భావమునకు ఆశ్చర్య వివశుడ య్యెను. పాదబడ్లో&కరసమః తం(త్రీలయ సమన్వితః శోకార్తస్య (వ్రనృతో మే శోకో భవతు నాన్యథా. ఈ వింతను గూర్చి వాల్మికళిష్యుడైన భారద్వాజుడు సవాపాకులతో అన్న వాక్యములు ఉదాహరింపచగినవ్‌, “సమాజ నై శృతురిర్య॥ పాదై గ్లీతో మహార్షిణా సోఒనువ్యాహరణా త్తస్య శోకః శ్లోకత్వమాగతః” మవార్షి పొందిన శోకము వెంటనే నోట వెలువడి సమాతరములైన నాలుగు పొదములతో శ్లోకత్వమును పొందినది. ఆలంకారికులలో (పొతః నరణీయుడైన భరతముని నిశ్హేశము గమనింప దగినది. ఛందోహీనో నళట్లోస్తి / నచ్చందళ్శద్రి వర్ణితమ్‌ -నాట్యశా(న్హ్రుము. ఛందోహీనమైన శబ్దము లేదు. శబ్ద వర్జితమైన ఛందస్సు లేదు. వలి శబ్దిమునందును ఆంతగ్గర్భితముగ సవాజ మైన ఛందస్సుండును, . ఛందస్సు లేని క్ట మే లేదు. అంతేకాక శబ్దము లేని ఛందస్సు లేదు.

80 కావ్యశిల్పమను “ఛందస్సు” లేకుండ (వాయుచున్నామనుకొను వారి రచనలలో కూడ అంత ర్వాహినిగ ఛందస్సుండుట సవాజము, నిజమునకు భామకు వ్యాకరణ మెట్టిదో శబ్దమునకు ఛందస్సును అట్టిదే. “వేరు ఇన్నినాళ్లు మాటాడునది వచనమని నాకు శలియచే' అని విస్తు పోయినాడట ఒక అంగ్రేయ పౌరుడు. వ్యాకరణము వెలుగు వెంటనుండు నీడ వలె భామతో నుండుము. అది వ్య_కృము గాకపోవచ్చుకు. అన్తే శబ్లము నంటి ఛందస్సుకూడా అంతర్గర్భితముగ నుండుట సవాజము. ఈ సత్యమును ఆలంకారిక (ప్యాగసరుడు భరతముని యే నిరూపించి పల్కెను. కావ్య మీమాంసలో వాల్మీకి గాథలో స్వయంవ్యక్త మగుచున్న ముఖ్య విమయము కవిత్యమునకు, ఛందన్సునకు గల అవినాభావసంబంధము మాతమే గాదు. “తస్య శోకః శ్లోకత్వమాగత," కావ్య సృష్టికి *అనముభూతి" 'వృాదయము కరగుటి ముఖ్యము. “వింద 46800 10 76౧౫6 ల8+ ల 1800 900 $05టల108 “కావ్యసృష్టిలో కవులు ఉపదేశించునది వారు ళోకనంత ఫ్లులె లోకములో అనుభూతి వలన 'నెర్చుకొన్నబే” అని మెల్లీకవి ప్రవచనము. “ఆమె పేరు కవిత ; అతిలోక సుకుమారి సవతి తల్లి జగతి చావగొట్టు కారు కంటి వీరు మారు ముత్యాలుగా రన్యు హాన లోల రామకృష్ణ "1 కవితా కుమారి ఆత్యంత సుకుమారి. కట్టు కథలోని సవతితల్లి ఆ సుకు మారిని ఛావగొట్టును. _ అతిలోకనుకుమారికి ఐహికజగత్తు కళలోరవృాదయు రాల్లైన నవతి తలి యేగదు అయితే ఆమెకార్చు కన్నీటి బిందువులు ముత్య ములుగా మారుననుట అనుభవ పునరుక్తము. “తస్య ళోకః శ్లోకత్వమాగతః. ఆం జే పండితుని వాక్యములు ఇప్పట్టున న్మరణీయములు, “వంతల 13 0 91864 0 $050%. వాల 2182 (081 కంకంణ తకరే "6603 ఏ & ౧06. కళల 81 3 & 760156. తీరఠే 6700 1లిగ & ౧౦6౦0 "కవిత ళోకమునకు [1పియ సహోదరి, దుఃఖ పరవళ్ళులె, కష్టానుభూతిలో విలపించు శోకసంత ఫు లెల్లరు కవులే, (పతి బామ్పలిందువు ఒక పద్యమే. శోకపరితప్తమైన (పతి హృదయము ఒక మవో కావ్య మేం - 1 పగతి గితలోని వద్యము. స్వకీయము,

(ప్రాచ్య వ్రతీలీ దృక్పథములు 81 జాన్సన్‌ చేసిన కావ్యనిర్వచనమునందలి ఆనందసత్యముల గూర్చి (పాచీనాలంకారికులును (పస్తావించిరి. కవితా హేతువులుగా జాన్సన్‌ పేర్కొనిన భావన-బుద్ధి సంస్కృృళతాలంకారికులు చెప్పిన [పతిభావ్యుత్పత్తులతో సంవదించును.

“ఆ ఆంగం ఓ శం 0జ 0/66 18 ౧0లటు/ం

*“ఉత్తమో త్తమళబ్దములు. రీతిసుభగమగు శయ్యతో [గథించుటయే కవితిఆయని కోల్‌ రిడ్డి వచించెను. ఈ నిర్వచనము రండి చెప్పిన “ఇష్టార్థ వ్యవచ్చిన్న మైన పదావళి కవిత'యను భావముతో సంవదించుచున్నది.

కార్మెల్‌ , కొంటు? ౪6 02811 0381081 టుంళ్యకటి- “కవిత్వము సంగిత తరంగితమైన అర్థన మ్మేళన'మనగ'నే విశ్వనాథుని “వాక్యం రసాత్మకం కావ్యమ్‌" క వి కివచు సను.

మాథ్యూఆర్నాల్డ్‌ *, 'ింంు' ఓం 6ల010184108 0 16) "క విత్వము పురుషూర్థములకు అర్థనివరణ'మనుమాట, “కావ్యం కాంతా సమ్మితతయా ఉపదేళ యుజేి అవు వాదమ.తో సంవదించును.

కావ్యమీమాంనలో రస్కిన్‌ లోతునకు పోయి, సమ_్తకళలకు సొందర్యా రాధనమే (వధానమని కళాత్మ రసానందమేయని (వచించెను.

'లయాన్వితమై ఛందోబద్దమైన రచవయని కవిత్వమును నిర్వచించుట అవ్యా వ్రిదోమ భూయిస్టము. కావ్య నిబద్దరచన- మాటాడు కవిత _ [ళవ్య కావ్యము. శిల్పవ్మిగవాము, చిత లేఖనము, నాద్రవిందు[పస్తారము కవిళాఖి నయములు. యథార్థముగా చ్యానపీఠములముందు కూర్చున్న మిల్టన్‌, గొఖే మవోకవులే. వారితోపాటు ఉలితో లోకోత్తర శిల్ప వ్మిగహములను చెక్కిన ఫిడియాస్‌ గాని, కుంచెతో చిత లేఖనముల సృష్టించిన “శఫెల్‌ గాని కాను వినలేని నాదబిందుకృతులను పయానోవాదితమువై నొరగి సృష్టించిన ఐధిరుడు వీఢోవెన్‌ గాని మవాకవులే సుమా.

ఈ 18 3పే2110% 160105 జల ఇంళ16 రంం6 ఇింలగా 88 00811006 ఓ 1టం నంరంంటిం06 0 ఇం 96 మంట6. 06 1100 001 18 081 ఇంంటా 11188 8064 ఏం 98/06, గం ఇంటర 8౧64 భం 261081 ల0మ0ి0614100 876 ౦౯ &౮108. కేశ11400 206 6061౨6 1 +0017 ఉఆసమ8 *లా6 9064 91076 టం 9064 088 వస1ర138 1 216 01601, మెడ00801! 8 2 1861 0౯ రజి! పెండలం? అలిరే1ం8 ౦7లా పేట ౧1800, 1076911986 &96 0- డేంంపిడై 828108 ఇససంలీ పే 1009610 60౪16 9౨67ల పీంళిం *0 పీట

కావున కళలన్నిటికిని సొందర్యారాధన-- ఆ సొందర్యారాధనమున నభివ్య క్తమగు ఆనందమే పరమావధి యని భరతమునివలె [పతిపాదించినవారు లేకపోలేదు. కావ్యపరమావధిగ (పతీచీ సాహితీ జగత్తులో ఆదిమాలంళారికులలో

నొకడైన అరిష్టాటిల్‌ (పవచించిన “౧4111648 0 2004088 భావముల (వ్రజాళనము _ భావితాంతఃకరణము గల్పించు రనవాదముతొ సంవదించు చున్నది.

కానీ ఈ కావ్యానుభూతి ని[మ్పృ యోజనమైన వృథాకాలహరణమని అధి 'శేపించు వారును లేకపోలేదు.

శావ్యాలాపాంశ్చ వర్డ యేజ్‌" కావ్యాలాపములు వర్డి ంపవలెను= అను (వవచనము ఈ అధి ేపవాక్యములలో తలమానికము.

“ఇంఠ50డే 660 06 & 9060 901 1200160126 00 ౪18041 2 0010210 39803960698 0 ఇ196 - కడీడం8018.

“మెకాలే (34402౪4123) కవులనుగూర్చి చెప్పిన వాక్యములు సంస్కృతములోని అధి తేపమున శెనమైనవి.

“కవిత [వ్రాయలేడు కవిత చదువబేడు

'వేపకాయ యంత వెట్డి లేక" _అని మెకాలే తాత్పర్యము

“విశ్వ(శ్రేయః కాన్యమ్‌'_ అని ఆంధశ్ద చింతామణి (వచనము. కావ్య మును కాము జగద్ధితంబుగ విరచించితిమని ఆం(ధక వుల అభిభామణపౌనః పున్యము 'ెలుగు వారికి నుపరిచితము.

“గురువు లఘువు చేసి కుంచించి కుంచించి లఘువు గురువుచేసి లాగి లాగి కవిత చెప్పినట్టి కవి గులాముమదిట్టి ముక్కు గోయవలయు (త్రొక్కిపట్టి.”

అను తెలుగు పద్యమును గలదు.

“కొండబీటిలో గాడిది నీవునుంగవివి కావుగదా అనుమానమయ్యుఢడిన్‌ !” అని (శ్రీనాథ కవియే అధి'జేపించిన పద్యమును గలదు.

ఇట్టి అధి వేపణ అసత్‌ కావ్య పరమైనదనియు, నత్‌ కావ్యము జగద్ధితమైన చేయనియు విద్వాంసులు సమర్థించుచున్నాారు.

నమర్థనశేమి గాని, కావ్యము ఎంతవరకు ఉపాదేయము అనునది అడుగ దగిన (పశ్న యే.

మేధావులలో మేలుబంతియనదగు (ఫొన్సిస్‌ బేకన్‌ మనీషి అధికేవణ పరిశీలింపదగినది.

అంింలటర 160648 $09206 918607 01 $81191201108 10 6 అ$౨6ీ 08 948 12 1100 9006 *సిల6ం 18 భం 9806 0114198 రంటు డలు స 12౪ ౪6 ఏడిటం 01416 అ$ం6ి + ఇసి *6 908 76041 101 ౯618284009 &86 0168 ఎకిటలరి అలల 19 ఇసప్‌ ఓ ఓ 041 క006 10 948) 100 1008, 0608056 11 081” కీలత3600 ఇన16 8016006 1 6000ల9త ఇని 100 1064 ల

(పొచ్యవతీలీ దృుక్పిథములు లలి

“కవిత్వము మానవుని మనస్సునకు వా_స్తవజగత్తున లభింపని సంతృప్తిని ఛాయా నూ తముగా ఆభాసమా[ తమైన సంతోషము) ఇచ్చును. అద్‌ చిత్త విశాంతి విసోదములకొరకు 'మెట్టదగిన విలాసభవనము. దానియందు దీర్చ కాలము గడపుట ముచిదిగాదు ఏమన ఆ సంతో షాభానమైనను కల్పిత మేగాని సత్యము కాదు. ఇక శాాన్త్ర మో, (పర్యత. (పకృతికి సంబంధించిన సత్యము."

బుభుక్షిత్రై ర్వా శక5రణం న భుజ్యతే పిపాసికై ః కావ్యరసో న పీయకే ..._

వ్యాకరణమును మెనవి ఆకలి దీర్చుకో లేము.

కావ్యరనమును (తాగిన దప్పిక తీరదు. __--నిజమే

సిశేడగ 40658 ౧06 11౪76 0 01686 81086. -- 31016

అన్నము తిని-- అకలి తీర్చుకొనుట యేనా మానవజీవితపరమార్థము, బై బిలులో చెప్పినట్లు మావుడు భోజనముతో మాతమే (బదుకజాలడు.

మానవజీవిిమున లలితకళలకున్న స్థానము లలితకళలకున్నది. విజ్ఞాన విద్యలకున్న స్దానము విజ్జ్ఞానవిద్యల కున్నది.

మానవళరీర ముల పహృాదయమునకును, మెదడునకునుగూడ _ సముచిత స్టానమున్నదని మానవజీవితసమ। గళిత్పమును అనుశీలించిన వారంచరకు సులభ ముగ వ్యక్తమగు విషయమే.

లే హంట్‌ (168% [286) సమన్వయము అనుశీలింవదగినది---

• 0౦) 002109 *లీల6 581446౯ 0₹ [464 0 5016006 646363 మం?617

€0 06 8508 206 168 (0 ౫౧101 2 010 అటి-- 16 0000601100 1 88 జల అం *0114 0! 60(1098 806 1 ౧౦౪౮౦? 10 ౯౦6౪౦6 1088104676 వి1685086 115 టం 800006 06 2011406015 29064 0008916068 0 3016006.

“_వెజ్జానికళాస్త్రముల పదార్థవిమర్దుయు, త_త్వ్వనిరూపణమును ముగిసిన పిముట కవిత్వము ఆ శాన్త్రములకు దుర్లభమైన వేరొక ఉన్నతసత్యమును (వకటించుటకు పూనుకొనును. ఆ సత్యము పదార్థములకును రసథావ జగత్తునకును గల సంబంధము, అది కలిగించు భావనాన్లోదము ఈ విధముగా కవిత్వము (పకృతిశా్యన్త్రములకు విరుద్దమగుటయేగాక పూరకమును అగుచున్నది.

జగదనుశాసకులలో కవికి గల స్థానము విస్మరింపరానిది. భూమండలమందు వరోతశాసననిర్మాతలు కవులే అని మె ల్రీకవి అభిభాషణము. “లెంక &౯6 (06 అలిడజంటిం0ళా!6రేకైలడే 1621018005 0 6 *ం116.'”

మానవమనస్సును శీరసాగరమువలె మథించిన మవోకవి భ _ర్హృవారి

• సుకవితా యద్య న్తి రాజ్యేన $మ్‌ _కవిత గల్గిన రాజ్యాధికారమేల ? _ యని యొలుగె త్తి చాశైను. (పజావ్బాదయములను తరతరాలు నిర్వికల్పముగా నేలు చున్న పరోక్షసార్వభొములు కవులు.

వ్‌

ర్‌ కావ్య హేతువులు చః “నిరుపనాతి స్థలంణు రమణీ[పియదూతిక తెచ్చియిచ్చు క ప్పరవిడె మాత్మకింపయిన భోజన మూయెల మంచ మొస్పుతి సృరయు రసజ్ఞులూహ తెలియంగల లేఖక పాఠకోత్తముల్‌ దొరకిన (గాక యూరక కృతుల్‌ రచియింపు మటన్న శక్యమే (శ్రీకృష్ణ చవరాయలతో అల్లిసొనిపెద్దన _ చెప్పినదిగా బహుళపచా రమునందిన వై పద్యములో పేర్కొనిన కవితా హేతువులు కవులెల్లరకును లభ్య మగునవికావు. అది చమళ్క్ళా-రముగ చెప్పిన పద్యము గాని కవిప్ఫాదయము కాజాలదు. పోతన మహాకవి భాగవతము. రచించుటకు వ] భోగముల నాకాండించి యుండలేదు. క॥ పలికెడిది భాగవత మట వలికించెడువాడు రామభదద్రుండట నే పలికిన భవహర మగు నట వలికెద వేరొండు గాథ సలుక(గ నేలా అను పద్యము న్నుపసిద్ధము. పోతన తన కవితా పేతువుగా (శ్రీరాముని పేర్కొనెను. తానా మవో కావ్యమును (వ్రాసినది శి యఛార్థమునకు (పతికావ్యమ.ను ఒక ద సఫ్టితో చూచిన అపౌరుషేయమే. (పకృతి సిద్దమైన సహాజళ క్రిగల కొందరు మ్మొాతమే కావ్యములు వాయ గలరు. అందరును కవులు కాలేరు. ఆలుకారికులు కవితా పొతువులుగా పేర్కొనినవి ; (వతిభ, వ్యుత్పత్తి, గ్రజ్ఞా నవననో న్మేషళాలినీ ప్రతిభా మఠా ఎ-భామవాుడు ప్రతిభ నవనవో న్మేష శాలినియెన 'వజ్ఞ. ఆ వజ్ఞైగలవాడు కవి. మమ్మ టుడు చెప్పిన లోకోత్తర వర్ధనానిపుణతకు పతిభను పర్యాయపదముగ. 'నెంచ

కావ్య హేతువులు 8 వచ్చును. లోకోత్తర చమత్కార జనకమై న (వజ కవిచేతిలోని పరనువేది.

రమ్యం జుగుప్సిత ముదార మధాఒపి సీ

మ్ముగం (వసాది గహనం వికృతం చ వస్తు

యద్వాఒప్యవన్సు కవిభావుకభావ్యమానం

తన్నాస్తి యన్న రసభావన ముపైతి లోకే. 1

*“రమ్యము గానిండు; రోత గొలుపునది గానిండు ; ఉత్తమము గానిండు

అధనుము గానిండు; భయంకరము గానిండు; [పనన్నము గానిండుః గంఖీరము గానిండు; వికృతము గానిండు; వస్తువుగానిండు; అవస్తువు గానిండు; లోకమున కవిచే భావ్యమానమై రసభావమును గల్లింపనిది లేదు

షెల్లీ కవి “లింగా +130039 &11 (01083 10 1076116635* క 6॥816 46

5430 0 88 *స10పే 193 0680010021 896 1 86649 0400 (0 86 *0100 1 రం0౯066”" “కవిత్వ మెల్ల వస్తువులను సుందర 'మొనర్చును. నుందరవస్తువులను, సుందరతరము లొనర్చును. వై రూప్యములను గూడ సుందరముగా మార్చును.” అనీ వాకుచ్చెను.

రాజశేఖరుడు తన కావ్యమీమాంసలో (వతిభను భావయ్యితి, కారయ్యిడతి

అనిప_స్తరించెను. భావయ్యితి అనగా కవికిగల' మనో నేేతము. ఇదియే మాచ్యూ ఆర్నాల్డ్‌ భాషలో (౧16 ₹19109, 96 180010" త1716,) అతిలోకదివ్యదృష్టి . పద్మము పుష్పవి'శేషముగ మాతమే సామాన్యునికి గోచరించును. కాని కవి యయినవాడు ఆ పదగ్రమును చూచి ఎా (వ్రత్యూషసవనాల పద్మివి పులకించి చిందెను చిన్నారి చిలిపినవ్వు 3 _ అని అభివర్థింపవచ్చును. భౌతిక 'నేతమున కందని సౌందర్యము కవి పజ్ఞా నే తమునకు గోచరించును. భావయ్యితి కవికి, శిల్పికి, చిితలేఖకునకు సమానమే. కారయి(తి అనగా తాను సందర్శించిన సౌందర్యమును పుననృష్టిసల్చి (ప్రదర్శించు శక్తి. ఈ "రెడు శక్తులకు మధ్య “సమాధి యుండును, వర్చువర్హుకవి శ*ర్యంటం2 6001160166 1 8౨03110 ". (అనుభవించిన థావా'వేగమును అనుస్మరణపూర్వకమైన నిదిధ్యాసలో పునఃసృష్టి చేయుట కవిళాకృషపిలో నంతర్భాగము) అని వచించెను. వర్చువర్తు సిద్దాంతము రాజశేఖరుని కావ్య మీమాంనలో చెప్పబడిన నమాధితో సంవదించుచున్నది.

ఓ 2ల్రీ ననూ. శాస్త్రిగారి శావ్యాలంకారసంగవా వివరణములో ఉదాన్భాతములు - (పుట 128 ) మొదటిది దళరూపకము లోనిది.

౩ కారాతోరణము _- నండూరి రామకృష్ణ మాచార్య

86 కావ్యశిల్పము

కవి తాను భావయి[తిలో సందర్శించిన దంతయు. కారయి(తిలో "పెట్టుట సామాన్యముగా సాధ్యవ.ఎగాదు అందుచేత నే కవిభావనకు అతని కావ్యము ఎంతటి ఉత్కృష్ట పతిసృష్టి మొనను ఒక క్రీనీడవంటదని మెల్టీ అభిావణము. జై౪ల9 (ఏ6 9ట1 9060, 9 846౯ &|1 2 55260౪ 0 (6 ౧7౧81081 ౧౦౧౦6౬౧౪౧8 01 6 ౧061 1"

్షైవ్‌ బెల్‌ అను ఆం గ్రేయవిమర్శుకుని అభిభావణము. మిక్కిలి అర్ధవంత మెనది. లం జ 'కెంా6ం600 (106 10గ%686 08 1౧9౧861008 2౧64 (16 [00066 *ంణల 01 870, (౨016 18 2000 0౯ ౧02%) 2 5110. 1166016 0? 6616601? 6 6౧౦1108 15 &€ రల66 0913౫/ 0౧6 6%01268(108 0 46౧ ౪౧58052010 శ₹0100. కం ₹6 262801 06 8086 19816 06082౪36 (06 07009 8౯6 *గ౧౯8 (46 51366 0 9106 0 6 811% 10 ఏం 068౯100108 18 8]590 ౪70౧95. క806 0౯08 109001 క1200 6611085, క$31 ౪౯088 [003 రేం ౧06 ౧666౦38710 1001 ౯0908 [6611089 06 184167 0089 06 6౮6 10 1801 01 0086902608 ఏ 60లైై168.'

“కవికి భావావిష్టత కల్గినది మొదలు కావ్యనిర్మాణము పూర్తి యగులోపల "పెక్కుభంగములు కలుగు నవకాళమున్నది. కావ్యరనహినతకు నీరనమైనట్టిగాని దోషజుష్టనైనట్టిగాని కవియొక్క భావనయే కారణమని చెప్పుకొందుము, కాని కావ్యనిర్మాణము బాగుండకపోవుటకు ఆదిలో కనియొక్క చితత్తస్థితి జాగు లేకుండుట ఒక శే కారణను గాదు. రసవంతమై.న కావ్యము కవిభావుకత్వమునకు నిదర్శనమే కాని, రనవిహీనమైన కావ్యము విధిగా అతని భావుకళాలోవమునకు నిదర్శునముకాదు. ఈ రెండవది అతని సమాధిలోపమువలన కలుగవచ్చును. "

కావ్య పాతువులలో "రెండవది వ్యుత్పత్తి. పతిభకు కావ్యకళలో ఆలంబము వ్యుత్చ త్రియే. వ్యుత్పత్తి యనగా శబ్దపాండిశ్యము మా్యతమే గాదు. శబ్దపరి క్ఞానముతోపొటు లోకవృ _త్తము, మానవచి_త్తము నెకుంగుట - వ్యుత్చ త్తిలో చేరును. వ్యుత్చ త్తిపరిధిలో విజ్ఞాన సర్వస్వమంతయు నిముడును.

అభ్యాసము మూడవ కావ్య పాతువు ఆలంకారికులు కావ్య పతువులలో (పతిభావ్యుత్పత్తులతో పాటు అభ్యానమునకు [పక్కవీట వేయుట ఆశ్చర్యము గొల్పవచ్చును. అభ్యాసము లేనిదే | పతిభావ్యుత్చత్తులు రాణింపవు.

కావ్య పాతువులలో రాజశేఖరుడు (పతిభ కే పాధాన్యము నొనంగినాడు.

• వర్షిభవచ కవీనాం కావ్యకొరణకారణమ్‌; వ్యుత్స త్త్వ్యభ్యాపౌ తస్యాఏవ సంస్కార కారకౌ న కావ్య హేళూ.

(వతిభావ్యుత్చత్తులలో |వతిభయే గరీయసి" అన్న అలంకారికులే అధిక

సంఖ్యాకులు. వ్యుత్ప త్తియే గరీయసి యనువారును లేకపోలేదు. 1 ముద్దుక్ళష్థ గారి “వై ాళికులు” పీఠికలో ఉదావ్యాతము

వామి రావ్య భదములు లీ (ఎవింభయు (శవ్యకావృమును వద్యకావ్యమని, ద్యకావ్యమని విభబింవనగును,. గద్య పదోోభయమయ మైన కావ్య* నకు చంపువని పేరు. "తెలుగులో భారత రామాయ౫ాది (గంధములు చ-శువులే. తిక్కన నిర్వచనో త్తరరామాయణముకు కేవలపద్యకృతిగ విరచించెను. ఇంకను, బహుభంగుల కావ్యవిశేషములు వెలసియున్నవి. 'ఇలుగుకావ్యము లలో _వబంధము సు పసిద్ధము. (పబంధమనిన [ పక్ళష్టమైన బంధము కలది అని అర్జ్హము చెప్పవచ్చును అనగా ఆద్యంతనుల నందుకొని అంత ర్వాహినిగా (సవించు వస్హ్వైక్యము కలదియని వ్యాఖ్యానము చేయవచ్చును. తెలుగులో (వబంధమన రూఖార్థమున వర్ష నాతస్హక మైన నిబద్దకావ్యము. అందు కథకు,పా తపోషణకు, భావసంసదకు సముచితస్థాన మున్నను వర్ణన లన్నిటిని మించి [పాధాన్యము వహించును. అష్టాదళవర్ణ నలలో క్య్వాచిశ్క్మముగ కొన్ని ఫొరవడినను (వబంధమున వర నావావుళ్యము అపరివోర్యము. నా! అష్టాదశవర్డ నలను విన్నకోట పెద్దన కావ్యాలంకార చూడామణియందు పేర్కొనియున్నాడు-ా మ శ]1వుర2వారాళి3 మహీధర*ర్తు5 శళభ్ళ 6కత్య్పూపోద? యోచ్యానకివు మృర కేశి మధుపాన19 మోవాన!! వియో గ12 శేమయాన13 స్వయం వర$4 పుత్తోరిత్సవ 15 మంగత్ర 16 దూత్య!? రణ 18దో లెవీ కాంతి సంకీర్తనా కర మపిూదళ వర్త నాన్వితము త న్‌ లా త్కావ్యంబు భవ్యంలిలన్‌ 1 అషాదళవర్లన లనుట సు (వసిద్ధసాహిత్యసం వదాయ మే యైనను అందు లు ణం 0 ట.... 1కావ్యాలంకార చూడామణి-తృతీ యోల్లానము. 902వ పద్యము.

808 శావ ఖ్రోలుము ఆయా పబంధములందు కొన్నికొన్ని కొణవడుట కద్దు. (వబంధమున ఇరువది రెండు వర్ణ నలుకూర్చి చెప్పవలెనని అప్పకవి నిన్దేశించి యున్నాడు సీః పురమును బుతుషట్కమును [బయాణమ్మును శెలంబు 'వేటయు సాగరంబు మౌనీం[ద పుణ్యాశమంబును మం[తంబు ద్యూత౦బు విదప నద్భుతరణంబు విజయంబు మద్యపానజ వీకారంబును వనవివోరంబును వారి కేళి కన్య్యాంగ సౌందర్య కథనంబు హిమకరా భ్యుదయంబు విప్రలంభోచితంబు గీ పద్శుమి తోదయంబును బరిణయంబు సురతమును చావృూదంబును నుతజననము ననగ నిరువది రెండు నర్జనలుగూర్చి చెప్పవలయు (వబంధంబు (శ్రీనివాస [1 కావ్యములను దృశ్యకావ్యములనియు (శవ్యకావ్యములనియు ఆలంకారికులు వీభజించియున్నారు. కావ్యమునందలి వస్తువు (వఖ్యాతము, ఉళ్పాద్యము, మ్మ శము అని మూడు ెరంగులు, పురాణ (ప్రసిద్దమైన కథ (ప్రఖ్యాతము, ఉదా ; రామాయణ మహోాభారళాదులు, ఉళ్చాద్యము కవి కల్పితగాథ. మిము _పఖ్యాతోత్చాద్య సమ్మిళితము,. ఉ _ శేవలకల్చ్బనాకథలు కృ[తిమరత్నము లాద్యసన్మథల్‌ వావిరి పుట్టు రత్నము లవారితసత్కవి కల్చనావిభూ షావవావూర్వవృ త్తములు పానల(దీటిన జాతిరత్న ముల్‌ గావున నిట్టి మ్మిశకథగా నొనరింపుము నేర్చు 'వెంపునన్‌, 2 రామళరాజభూవణుడు "శేవలకల్పనాక థలను కృతిమరత్ననులని నిర సీంచెను. అయినను, కళాపూర్ణ్జోదయమువంటి ఉత్చాద్యకథ లలనాడే ఉద్భ వించినవి, భి చతుడ్డి ధకవిత్సు ములు (పాచీనలాతణికులు చతుర్విధకవిత్వములను వేర్కొనిరి, ఆశకు, మధుర, 1 అవక వీయను : [వధమాళ్వాకము 28 వ. 2 వనసుచరి[ త :అవ కారిక 110

శావ్యలేదములు 09 చిత, వీ_స్తరములు చతుర్విధకవితలు,. *... నవీనులు విభజించు చతుర్విధ కవిళారీతులు-- క్షే ఆఖ్యానరీతి _ శౌ 8010 50/16 ఏ2, నాటకీయరీతి - 716 ౧౯8౧8110 50/16 తి. (పబంధరీతి = "86 ౦69౪0176 30/16 4. _భావకవితారితి - 06 ప1081 50/16 (పాచీనకాలమునుండి బవుభంగుల వెల్లి విరిసిన కావ్యవి'శేవములలో కొన్ని (వఖ్యాతములై నవానిని గూర్చి (పస్తావింపనగును. లొ ము రతము అథి ము_క్తకమనగా ఒకపద్యము మామే, స్వయంనంపూర్ణ మైన ఒక పద్యములో ఒక గాథ విన్చింపనచ్చును. గాధాస్నప్పళతి వడువందల ము క్త్రకముల ముళ్యాలవహోరము. ఆ;$!వ।! సరనకవితయన్న నంగీతకళయన్న వ్యంగ వ్రమన్న లలితవోస్యమన్న అవని విముఖులున్న అవియె వారికి కిక రమ్యవోనలోల శామకృష్ణ 1, జం ఖఅండరావ్టుము కావ్య భేదములలో ఖండకావ్య మొకటి, భారత రామాయణ పురాణ పసిద్ధ్దమ.లగు కథలను (గ్రహించి, అష్ర్టాదళ వర్ష నలతో "పెంపొందించి తెలుగున (వ్రబంధములు | పొచీనకవులు వానినశ్లే నవీన కవులు పురాణ్మపబంధములనుండి, చరిత నుండి, గనమకాలీననంఘమునుండి వస్తువును (గహించి కవిత లల్లుచున్నారు. నవీనులలో జాషువకవిగారి ఖండ కావ్యములు స్యుపసిద్దములు. ఖండళావ్యములలో “శీర్ష కే (పొధాన్యముగాని పూర్వోత్తర కథలతో సంధానము అవసరము లేదు. "కర్ణుడు అను శీర్షికలో కర్టున్నివ్లై కవికి కలిగిన భావపరంపర ఖండకావ్యమగును, (శ్రీ కన్న దేవరాయల వై €.... ణ ఓ. జాషువగారు (వాసిన ఖండకావ్యములో ఒకపద్యము-ా- ఆ॥| వెజి తొల్లి నిన్ను గన్న తుంగభ(ద్రానది (బదికియున్న దివుడు పార్టి వేంధద వేటి తుంగభద్ర నిన్నెరుంగనియట్లు నడచుచుండె నంగనాచివో అె! |. (వగతిగిత..మదీయము,

0 కావ్యశిల్పము ఇట్టి పద్యపరంపరలే అశీర్షి కలో. ఇందలి వస్క్ర్వైక్యపరిధికి శీర్షికయే కేంద వీందువు. ఖండకావ్యమున _ఇతివన్నతము కవిభావపరంపరయే. ఉదాపారణకు= జాషువగారి ఖండకావ్యసంపుటిలోని “శ్శశానవాటొ శీర్షిక ననుశీలి. పనగును. వీ “ఇచ్చోటనే నత్క-వీం[దుని కమ్మని కలము నిపష్పులలోన కరగిపోయె ఇచ్చోటనే భూము లేలు రాజన్యుల అధికారము[దిక లంతరించె ఇచ్చోటనే లేతయిల్లాలి నల్లవూ నలసౌరు గంగలో కలినీపోయె ఇచ్చోట నెట్టి 'ఛీంన్నికం గనుగొన్న చిత లేఖకుని కుంచియ నళించె గీ ఇది పిళాచులతో నిటాలేవణుండు కజ్రిగదలించి యాడు రంగస్థలంబు ఇది మరణదూత లీళ్లమౌ ద్భ్లు లొలయ నవనింజాలీించు భన్థసింవోననంబు వేదుల నత్యనా రాయణశా(స్తి గారి దీపావళియను ఖండకావ్య సంపుటిలో “ళాంతి యను శీర్షి కలో ఒక "పువ్వు యొక్క భావపరంపర అఖభివ్యక్త మయినది. ఈ నుముజన్మ మెట్లూ ఘటియిలళ్లెను నా కొకనాటిపాటి డ్రై చ॥ పేదలర _క్త్షమాంసముల( బెంపు వహించి దయారసామృతా స్వాదదరి[దులైన ధనవంతుల 'వెద్దఆికమ్ము కై మతో న్యాదముపెంచు 'చేవునకుమాలుగ నిల్చిన రాతిబొమ్మలం చూదరవోవు పాడు[బదు కొక్క నిమేషము వైప వావ్యాదిన్‌, ఉక నాకు తలంపు లేదు లలనాజనశాః బరీభ ౨ £! భూషోక లనన్‌ " చ్వారతోరణాస్థానమునం దురి -బడ “జాలను ఉః నీచపుచాస్యవృత్తి మననేరనీ శళూరత మాగృచేళ సే వాచరణమ్మునం దనువు లర్పణచేఫవవారి పాగ్టివ (శ్రీచెలువారుచోట తదన్ఫ్మగుచులన్‌ వికసించి వాసనల్‌ వీచుచు వాడిపోనగవ లెం దదుడా త్తసమాధిమృ త్తికన్‌ ఖండకావ్యమునకు ముక్తకమునకు గల భేదము గు రింపనగును. ముక కము ఒకే ఒకపద్యమ . ముక్తకము స్వయంసం పూర్ణ మెనది. ఖండకావ్యము

• కావ్య భేదములు డీ నందు అనేక పద్యుములుండును. ఉదాహరణకు జంధ్యాల పొాపయ్యశా,స్త్రిగారి “కుంతీకుమారి" గ కొనవచ్చును.

చమూ చ ఆది రమణీయపుష్పవన మావనమం దొః మేడ, మేడ వె అది యొక మారుమూలగది ఆగదిముందట ఇంచుమించు "= పదునయి దేండ్ల ఈడు" ల బాలిక, పోలిక రాచపిల్లి జం కొదవెడి కాళ తోడ రిగుచున్నది (కింది! మెటమీమగన్‌ ! రా ళా ఎవరా రాచపిల్ల ! అంతకుముం "దేమి జరిగినది? ఖండకావ్యక_ర్త కా కథ అనవవరము. _ 'గాలితాకున జలతారు మేలిముసుగు' నొకింత జార్చిన, ఆమె నెమ్మోము గానిపించినది. అమె “స్నిగ్ధనుకుమారి కుంతీకుమారి"”. ఆమె కానీను డైన కర్షుని ఎత్తుకొని గంగగడశేగనది చివక5కు ఒక "పెక్టైలో “ఒత్తుకొనకుండ పూలగుత్తులు” పెట్టే నద్మీవవావాములో విడిచిపెట్ట, “నిళ్చలనిర్ని మేమ నయనాలతో ” చూచుచు నిల్చిపోయినది. తరువాతి కథ ప్యమెనది ఆ (పశ్న ఖండకావ్య కర్త నడుగరాదు | లొ లభుకో తులు "ఇెలుగుదేశమున “పంచరత్నములు”, “నవరత్నములు ” ,“నతతమాలికలు” నిత శ్రవ్యవవోరనిష్టములే! అట్టి లఅఘుకృతులను అప్పకవి ఒక సీసపద్యములో గుది గూర్చి చెప్పినాడు. సీః ఒనరు ముక్తః మన నొక్కపవ్యము, ద్వికం ఒగు రెండు, (తము మూూడెన(, బంచ రత్న-బ్బులెదము, వారణమాల యెనిమిది, నవరగ్నముల. వదనృనవక మైన, భాస్కర మౌలిక పం_డెండు, శశికల పదియాలఅు నమ్మళపం క్తి యిరువ దియు నేడు, [తింళ చాహ్వాయము ముప్పదిగాన నం ఖ్యవెండియు మెండు సాగెనేని గి. వరున పంచాదళాఖ)? మవ్వల శత॥ము నష్ట సమధిక శచకంబు ననగి వల ము నేబదియుకూలు నూటివై 'నెనిమిదియును నస్త్తళలి సప్తశత మైన ఇార్జపాణి2 ఓ. 1 “ఉదయశ్రీ ఖండ కావ్యము లోనిది 2 అప్పకవీయము ]పథమాళ్వా" ము__-౨!.

॥ నా నే ఫ్రశన్నాము లొ. బిదదావఃి తగ అం టు ఆరా మి. ఉగ్యనంలు మంతా సౌ మాయో అరు శక బ్‌వద ఫమయూ రాజన్వుతి క్విముచముచ్యు తి. అని వ్యైదవతమున వెవ్వబడవది. కై రోళ్తులు కిముడు త్రై ెక్కువినెలు చః నలల వా? గైపంథనలు ఎన్వావివి కుక షన బులిన్‌ 'అలువ పమొక్కులి రచించిన విమ్యులు ఇావర్‌ింలి వలి చతుష్నవల్కురత? రము ఇన్ఫివయు. ఇరాణునిం వలరక 2 జూద కిపచావళి చెవ్చం నెన్ను నెఎచయమున్‌ 1 కాజుళవకంస సడి విరుదావకులు. !'పొన్‌నకాలమున బవహుశములుం మహారా వ్రగాషలో నవి తామవషతువవున పిలినక్స నవి. అవి పయిపజాంలోే కూడ అనేకములు వెలసినవి. 7. జీచావారవాము ఉఊదావాళణవాజ్బ్యయము ఇలుసులో ఒక విల్సికాఖం అఊపమరధువచితే వి_వ్రవములమ ఎతురిధకవితానీకమలలో “టర్రావాారాముు మమా శేతికి మెందనదిం తోబా ధవాబ్బయ మంతయు 'పాయికముగ న్నా ఇబ శానునుణ మే మొనను అంచు టా చి: న్న! కొన్ని స్వతంశవచనలు శేకపోలేరు. దద, ₹వివినుు, చండనము, యతమగావము, ఉదావారణము. మున్నగు శాఖలు పేమనకు సంవజ్యవి మే మైనను (గంక్‌ న్వరూ పము వందును, ఛందిస్పాహితీ. రీతులుదును.. కవితావస్తువిన్నానాము. సందును అంధతాముచ గలిగిన స్వతంత్ర కఇచనై నవా లే, నిదముదవోలు వేంవట కావు ము శ... గ గారి ఈ అభిభావణమొన్నుదనినది.. ఆవధధామలోనున్న ఏడువిధి స్తైతలేసుతోథన (వకమావిభ క్తితోపాటు వివిధపద్య్యములు. అల్లి. (బభువునుు గూన్చియో ర్రైవ మును గూర్చియో 1వన్తుతిగల లముకుతి ఉడాపాపగిముం వూ! చ. ఉచాహాఃగక ఖ్రతుల వధానలనిణములులాలా క. ఇందు ఒకొె్క్కాన ట్రా వివక్ష కొకొ్కక్కా వ త్త పనర్యముండును. ఆ వృత్తము కార్దూల మ శ్తేములలో నొక: గావలిను. పిమ్థట కళిక, ఉత్కూళిక శే అవ్చక వీయము-చతుర్థాళ్వా:ము...క్‌1 న్‌శన్‌ వన న్లిములు- 2 శ్రీ నిడురవోలు వేంకటరావుగారి.ఉదావాకణ వా్యయము అము (బ0థము నండీవివషయము ;వివ్వరము" వివరింపలిడివది.

కాచ్యు ఛయముఖు శ ఖై శమువాతు సాన విధి కైన వవ్వ్చముయుమును.. పాన్యని వనము పాధాం ఇముగ న రి వాయె వి ఉపదావానవుల్‌ వధ క వచ్యాయువుళిన్న్నా ననా. మచ వాలు చాట శె పు వూ గాానవవుుతేమొ.. అ వచనములు. వ్య స్దైములో. ఇాళ్లివపొభిము.. చివినూ ఇశలే. వతిపానము. చివము ఉనా శనితో ఎనివివవ ఫాననూ.. చెనచను న క గా ఉమమము కమెని భాంలను. ఇవ్పుననముచే విధి కాము ఉఅన్నాఖు భ్‌ వతిపానము మెలల ఈ టె అతా లు ఈ లు మామను ఇాడింవవతెము. ఖై. ఉవావావచనులోేని చలం ఉనెస్టాతక లు శాన వనములు. శంసులో్‌ న్‌ పపనాావీకావాం నము. వవ వనిమముం. ఉతావాంచము... అం ైవిానకి అామమువ అము గనక. ఇటు ఎువతానిచులాకు. వుమ్వున్న్యమైనమా. వ! తి తతెము 'శెలునుతోే పటఎఎనముత్‌ ుుతాళుచు సు వసిచ్దుచని అవకవూ. కాము వవ చూస వనన కుుచ్నెన లున్‌ శనిని వన చాటుమున్నాను. సాధా నమూ వూట ఎనిన వచనము ఆయున. హా శవ ముకు సి సానంన్ను వూపిన వంత న్ను క్‌ స్‌ కైశ్లా మకవటున్నా నాన్ను వపోధము ఎ సీతారామ వ క ఆవి శ్వైలరూంవుాాని మై చాచ్యనుాానల టు వా సై స. నల ఖ్‌ువై వుఖ్యు అనెనవూ ఫె నై ం న. స అమమ “కారని కమనానమమానని. సెక్‌ కాళనా నీ శవా మాన్నును ం న న. ళు ఇ శనశవిచ చఎనా కవిమ్మామవుము. మేము వతైయాస్నవనన్నృన ముం ఒవుంకానలి ఈబెవవాం అజా శవం మైన శాన మస్టానంంా పతి. ము పలు. నా అ్నువ్రవాబ్య్థునుమున మవంతెక్షనాకి వు శ్రీ కఅాఛవా వళ్వుం శుచము వు వాల పు శైవసనినుచ్వైమువ్నానైంం సుని వం అం పూాప అన అజా నవూవన్నతన్చై వచె. కావున అవల్‌. వెమ్మూవట్సు వొర్మాళిన్వావు. వెం వె నాంన్స సవ్యానెనంత నాకిని చుటు వివా. ఇ న. కు" న సై వెళు ఎ టజొక్‌ , ముం - కష వ ము లో స మవివన్ళవను ఇకముక్రైకమైం వాయన వూస్ణ్యమెన అృమువో శాసించునులనునుు. పాశము వెల? స వనన వినకుత చూ గ నవ జి యన నా సా అంయెచు శనననవా్యాలు వవాజ్నమైన అంట్‌ న క్యాసటు ( స్‌ మమత శననవంటోేని వనముల శం శ్రమను సెచావనమున్‌ వనుము తాచష్పృలయ.. లన్న ముస

గ కావ్యశిల్పము దొనరంగి( బట్టముగట్టిన వెనుకటి గుణ మేల మాను వినరా సుమతీ ఎవరికి రాదు ? (పౌఢ (వయోగములు శతకములలో ఉన్నను సౌకుమార్యమధురమ. వే. నుమతి శతకములలో (పబోధము లోకవృళానుభవదర్పణము. కః కమలములు నీట( బాసిన కమలాప్పుని రశ్మి సోః కమలిన భంగిన్‌ ఈమతమ నెలవులు కప్పిన తమమి తులె శతులగుట తథ్యముసుమతీ శతకములలో తెలుగు నుడికారపు వంపులు,, సొంపులు తకామరతంపరలు. జఖ2కములు అలంకారబహుళములు. “ఉపమా కాళిదాసస్య'- అని సంస్కృత నూ క్రి. అశ్హ'"అలంకారములకు 'తెలుగుళతకములు పుట్టినిండ్లు” అనవచ్చును. భాసన్కరళశతకములోని పద్యము శతకములందలి (వబోధమునకు నికపో పలము. ఉ పండితులై నవారు దిగువందగనుండగ నల్చు. డొప్యాడు దండత పీఠ మెక్కిన బుధ్యపకరంబుల కేమి యెగ్గగువ్‌ ? గొండొకకోతి చెట్టు కొనకొమ్ముల నుండగ [కింద గండభే రుండ మదేభసింహ నికురుంబము లుండవె చేరి భాస్కరా. “కాంతా సమ్మితత యోప'దేళశయు జి అము మాట శళతకములవట్టునసార్థకము, శతకమునందు కవి వ్యక్తి త్వము[ద (పతిఫలించినట్టు మరి యే కావ్యము నందును గానము. కళ ర్‌ కి శీ కాళవా స్వీ శ్వర శతకము ధూర్జటి వ్య క్రిత్వమునకు మణిదర్పణము. శా॥ రాజుల్‌ మత్తులు వారిసేవ నరక ప్రాయంబు వారిచ్చు నం లోజాక్షీ చతురంతయాన తురగీభూషాదు లాత్మవ్యథా నీజంబుల్‌ తదేక చాలు వరితృప్పిం జెందితిన్‌ జ్ఞాన ల క్మీజాగత్‌ పరిణామ మిమ్ము దయతో శశ్రీకాళహ స్తీశ్వరా 1, కావ్య (నష్ట యైన కవికి. కొంత ఆత్మ ప్రత్యయము ఉండుట నవాజము. ఆ అవాంకృతి లేనిచో కవి కావ్యమునే [(వాయజాలడు కాని (శ్రీ కాళవహా సీశ్వర శతకములో కవి అవాంకారమును ఉజ్జగించి ఆళ్కార్చణము సలివెను. ॥ శా ఏ లీలన్‌ నుతియింవవచ్చు నుపమో[క్పేషొవ్వనివ్యంగ్య శ బ్రాలంకార విశేషభాషల కలభ్యంబై న వీ రూవమున్‌

కావ్యభేకములు తీర్‌ జాలు జాలు 5విత్వముల్‌ నిలుచునే సత్యంబు వర్శించుచో ఛీ 1 రొట్టి పరుగాక మావృుశకవుల్‌ (శ్రీ కాళహస్తీశ్వరా తీ, దొండరమయు తెలుగులో దండకము పద్య గద్యకావ్యముల మధ్య "సేతువు వంటిది దండకము సామాన్యముగ తగణబద్ధము. 'తలుగులో గల దండకములు (పాయికముగ బై వస్తుతి రూపములు, పోతన “భోగినీ దండకము” శృంగార్మపధానమైనది. రాయలసీమలో బహుళ [ప్రచారము గల భాపషీయ దండకము వోస్యరస సంభరిత మైనది. లీ. అఖ్యాయితో

ఆభ్యాయిక ఉళ్చావచ పిఏ*గములు గలిగి నడుమనడుమ ఇతరుల పద్యము లుండు గద్యకృతి. లై ఉవొత్తాన ము

(వధాన కావ్యములో నానుషంగికముగా (పిసక్ష మగు చిరుకథ. ఇతరల వలన పిన్న కథమ చెప్పుబయు ఉపాఖ్యానమగును. లిం అఖ్వానము

ఆఖ్యానమనగా కవి తాము స్వయముగా సందర్శించిన సన్ని వేశమును వర్తించుట.

మ! శైలి. థఇతివోనము

ఇతీవోవమనగా పూర్వరాజన్యుల చరిత. భారళాదులు ఇతిపోసములుగ

నుపసిద్దములు. ఇ శశీ వురొణము

1. సర్గము ( పవంచోత్పత్తి)

2. _ (పతినర్గము ( బవ్మోదులు చేనెడి ఉత్పత్తి)

3. వంశము (దేవాసురాదివి భేదోత్ప త్తి)

4, _ మన్వంతరము (మనువుల వృత్తాంతమ.)

5. వంశానుచరితము (నూర్యుచం ద్రవంశరాజుల వృత్తాంతము) అను అయిదు అంశములతో నున్న బృహ దచన పురాణము. “కృరాఓపి నవం” అనగా పూర్వకథమయైనను కొత్తదిగా భాసించునది అని వ్యుత్ప త్త్యర్థము. అష్టాదశపురాణములు సంస్కృతవాజగ్చయమున సుప్రసిద్ధములు.

శీరీ కావ్యశిల్పము శ్‌. మణీ/వవాళము

సంస్కృళాం[ధములను-విభక్తులతో తిలతండులన్యాయిమున గుద్మిగుచ్చుట. పాల్కురికి సోమనాథుడు “వృషాధిపశతకము'న మణిపవాళమునకు ఉచావార

ఉ॥ వాయువు చొందు యీ విగత వావఆమాపవరవాంబ ఇ (7) నారయవి ధేయమీశత 6 యన్యునబొణు క శాభిదంచు "వా గ్దేయమణి(వ్రచాళమున' "బెల్లము నిన్ను నలంకరింతుందే చా! యమిబ్బందవంద్య 1 దివా ! ది.వా ః దిసవాః వృషాధిపా! కి ఆధునికుల భాషణములో ఆంధ్రాంగ్తములు కలిసిన మణ్మివవాళము నిత్యజీవిశయా[ తలో అనుభవ వేద్య మే. ₹లొ. చాభులులు

కవితాజగత్తులో నదో్యోయౌవనమ.తో ఉద్భవించు. ప్రై కవద్యము చాటువు. చాటువులు (గంథస్థములు కాక పోయినను రసజ్ఞుల వృాదయస్థ్రమ.లైై యుగయుగాంతరములు చిరంజీవమ్ములె వర్జిల్లుచున్నవి

జాటువు అను శబ్దమునకు మనోహర్యమైనది అని అర్హము. చాటువులు = పాతాళగంగ _ వైకులికినట్లు _ కవివ్యాదయమునుండి. ఆళకువుగా వెలువడెడి ము_క్తకములు,

చాటుపద్యము స్వయంనం పూర్ష్మమై నది.

(పాచీనాం[ధ వాబ్మయము బవుళముగా అనువాదమయమని, స్వతం్యత (వతిప త్తి లేనిదని ఆంగ్లవిద్యాధికులు సాధారణముగా చేయు. విమర్శ. బాటు పద్యములు స్వతంత్ర [వతివ త్తి కలవై, ఆ విమర్శను పరా_న్తము చేయగలిగినవి-

ఆం ధకవుల స్వచృందక వితాాపతిభకు, సర్వతం[తస్వతం తపతి త్తికి తెలు గుచాటువులు నికపోపలములు. ఒక్కొక్క-చాటువు చాలు ఒక మవోకావ్య ముతో సరితూగుటకు.

ఈ చాటువులు (గంథనిబద్ధములు గాకపోయినను = కాలమవో సవంతి శెదురిది (బదుకు సాహితీమార్క డేయ ఖండికలు. తెలుగులో వెలసిన చాటువులు అనంఖభ్యాకములు. అవి నవరననంభరితములు .నిత్య పత్య[గములు.

చమళ్కారము చాటువునకు అంతరాత్మ. వస్తులాఘవము గమనిం పదగినది. రుటితిస్ఫూ ర్తి చాటురచనలోని విశేషము. ఉదావహారణమునకులా

ఆ;వె॥ చాకివానితోడ జగడాలు పడలేక

సిరిగలాడు వట్టుచీర గప్టై ; క కతకనంవుటముట1వ భాగము, సాహిత్యఅకాడమి (వ్రచురణ,

జావ్య భేదములు శీ శివుడు తోలు గప్పె సీ యని మది రోసి ఇలెరవుండు చీర పారవేవె ! కః శివు డ(దిని శయనించుట రవిచందులు మింటనుంట రాజీవాతుం డవిరతముమ శేషునిపై 6 ఐవళించుట నల్లి బాధ పడ లేకసుమీ. 2 శీ నాథుని చాటువులు సుుపసిద్ధములు. ఉదావారణమునకు=ాణ స కాళికావి శ్వేకు/గలపె వీరారెడ్డి రళ్నాంబరంబు లే రాయడిచ్చు శి రంభగూడె. దెలుంగు రాయరాహత్తుండు కస్తూరి కే రాజూ, [బస్తుతింతు ? స్వర్షన్తుండయ్యె విన్సవమం[తి మజీ హేమ పాతాన్న మెవ్వని పంక్తి ఎలుగు ? క్రైలా: గిరిం విండె మైలారువిభుండేగ్‌ _ చినవెచ్చమే రాజు తీ్చగలడు ? గీ? భా్క్కర-డు మున్నె దేవువిపాలి 5567 కి లియుగ బున వికి మండ క్‌ష్ణమనుచు నరుబుచున్నా,డు థ్రీనాథు'! డమరప్వరికి చివిజకివివరు గుంచీయట్‌ దిగ్గుువంగ . సీ॥ కవిరాజుకంతంబు కౌగిలించెనుగదా పురవీధివెడుశండ పొగడదండ సార్వభౌముని భుజా సంభ మెక్కెనుగదా వగరివాకిటనుండు న నిగుండు వీరధద్రావెడ్డి విద్వాంచుముంచేత వియ్యమండెనుగదా వెదురుగడియ ఆం[రవై మరక ర్త యం:ఘయుగ్య్మంబువ దచగిలియుండెముగదా విగశయుగము గి విలవిలాకులు గొవిపోయె. దింలు 'పెనలు కృష్ణ వేణమ్మ గొనిపోయె వింతభలము. బొడ్డువల్లన గొడ్డేశమోపపోతి. వెట్లు-జెల్లింతుండంకమ్ము రేడుమార్లు తతత క, 2 చాటువులు

డే అావచ్వుశిళ్చిము న స సు. పాటల మూవుం క్‌ అత వ్ర అ ఖం అయే - యహ పతా -ంనసా కట్లు మకీ లి పారవ ముం. చెటంచ్చ అం “పస సామా వై క. వై వస్తాం బలగా. యమన నడు. వ్యావవ థన నను. వ్యవ వానలా హ్‌వ్యుతా. కళ మాము చిమ వెన మాం న చి అనన్నమెం మాటనపనిళానె స్నాన మయమే. కమునినం.. ఈఅనిన్టైవనేంయానున.. ఎవంతగ్నాలన వచచన జ నవా ముడు అపాన మయిన మున్న కుంతి తటే తీ న్‌్‌ వచేత్‌ కఫా వనుకు ! శ అజ్‌ షి లా చి అనంశఛ్రేవ వటి, వయం భులంగ్యవయాతే మం వంుతేడు మజా. క్‌: ఎ బుమవాచ్‌ పాల్‌ అం మోదూటన్‌ వ్వచిశ్‌ ఉేటమాటుల్‌ అవర్‌ కోయకొాంవన్‌ వరే మాంకొఎమ్‌ వాచయే ముండ్ల కొంవల్‌ వామానేఒ వానే ఊఉ: టీజవశేన్నిచేషను పటివ మహేయువాతుగాన వి ద్యాతత పేరుపాణు వయివాంచితె నోతెను. వ్నెకి కల్‌ చ్వయా త చు జిం వాము బాతుంషరాలు ) విత్వఖవాము వాట్యపవుం లోజాంలో వవాణ పొాావాశల ంటిలాచు వాటా! తలను చాహువులతాలి. ఎన్నో సెమ్యున్‌ వెశ్రలు పష ననుతటేీ వెన్నానిం జ చు క ఉం పె కలుగు కవినకు. ప్హైయొనను నా. వనిస్షైకెవ్పైని నాయుతయునముటో. ఎన్న వత షు ఇ * స చాటువులు వెలగినవ్‌. మచ న వెవ తీ కృ స్పెచేనరాుంలి కనితావనికను జర్‌ 'వనివ్షము. మచి “లిమ్బనుసి.. నాజనికిచినా నైనం. కెసి ముడు హ్‌ తా టా పోవచ్చు. ఫిటుమూర్రి_, కచినివై క్రాశీసమువిన్ని చాబుసచ్సానముటోే వంతి కాళ క నాన ఇ ల ముదు తిమ్మారును వడిన అనుచాట్లు అభినర్షింన. నాంధి చిర*నుుఅజల శా; "గుతిం బుకైలుకుటి చం ఎనరలో. నావెత్తి సెన్తాంచతో చాన్‌ ఛా మ్‌ స అజాత శి హతిన్‌ వ్యత్రిమునిందు వేడి వలు చుర్తాన్‌ల తాంబూలవుం ది త్తుల్‌ మోనీ మన్నులైనె ఘమలన్‌ వచీవిప .....0.--+ ఆను ;టుమూర్తి. అధిచేపము. మధ్య - ముది తిమ్మముసు. అని మెొటే న. వంటనే ఇట్న్వమూకి వ జపా మత్తారాతి యయాతి నాగమనుతున్‌ మం్చశీశ్వచుం. చిమ్యురున్‌" అని పద్యమును పూరించి ఆగద ను పొగడ గా మారనట. అలాాటౌ. కక. ఒీ (వతి చాటువు తెదవనుక ఒక కమ్యునికథ పొంచి చాజయిండును, 1 ఆధునిక చాటువు : సేలటూరు 5వి,

జావ భవ ములు క్షం సంవుమాహాఖునతవన (శ ,నాకనని. చాటుళెతిముతో నలిన పమే్వు ల్‌ు మెల న ॥ బు యె ం ల ఫకాషావమపెహాడ వళ్న్నా." వ యొన్నవని మాపింది అపొజిమమర మనివివియను. కె పెనిసటావికి్‌ కెందసు శిచుంులి. వయా వేద వన ,చెంక్లాడివ్‌ తనపమున నీవరాఎ మా జు కు వుముఖా : "౨న వవము పాన్వతె వాలున్‌! నో _ ల వ్‌ కా _ శాన వళినా.-న్‌ సూజవ్చిన మెవ్‌ యున్‌ శ్యూఎప్పా వు వుడు మో. ఇల్నా మెం లా కలికి మొను సేసులు వయతుచ అనాలా ఇ వమెము వైఐ ఒప్నామ కుసుమామనలు త న వార్పు చానే కకుమున్‌. అదం. ఉనా చు పాం అాసుబుము గావ్చువ కువ చాటుప్పను పేను అవరో చెప్పివాయ. న. ఇఖల వస వోవిక పశమోవి! ల నా + ననతివమూ మూస? పెకి మ్ముఅమవకచ్‌ వను వముచ్చెముు తంని షి అసనావానమతకోవ. గాలు మశ పన్‌. ఈ వస్టనూమైమును. వెమ్పేనన. కవికాదటి! విమవతో వెకూపాముడు కే వు మ! వ్‌ న. న. ఇూ.వచాకో ఎటో తామము మినయులు మాము. వారి అ అామువచు. వాంనస చలన. సానవటా సవరాముమచువముతు. కనా సషిలోని ర వరత్‌దాకాముు అం తాకి వవన్టుము వాలు, అప మువధ కవితాపాగముకను వ్‌ ప. అహమింపొయువుయ. ఒకి చాన్సు ఎంతని తిసుపళమైన బంలీల ల నా. యోనా జంట పు వసువు మదన వమా సతతి సమాస. పాథ పదిఎవపదముతో జు పా నో సు చూ వ న. వ వంంచు మత ల వాజపహేతయాచావనే? పం వామి మవిలోగ నివెవాయమపటులావ తం పౌ .. అన్‌ మాయు. మాళాష్క్రై వయపప్పి సుండలివాన్తవిత్రి పా లో వఅయు- న్‌ా ల ః. వయు కాజముఖ్ళు మహాగాళ్ళాజిన్సై సె మెకంహాక్యుమే.! శ వ మొకాలు పర్యాయ య అల్లసానియుద్‌న చెప చాటువు పు ళ్‌ వా న మెలా శ న్న ఇ. ఉననవా.అల ముననపిబుయమును. వలకొల్నిను. పాదూతిుమమయాంగణ. పౌర్వ వ ల న నన ర! ల. అం ఘా జాలక వను. శచడూచాటతామిు. మ్‌ ళు

క0 శావ్యశిల్పము పీ ఎదుు నచో( దనమదకరీందము డిగి శేలూత యొస.గి యెష్కంచుకొనియె 1 మనుచరి[ఈ0 బందుకొను వేళ( బు5 మే(గ( బల్లికి తనకేలబట్టి యెత్సె వీరుదె న కవి గండ'పెండేరమున వె ౯ తగువంచు. చానె పాదమున. దొడీగె: గోకట [గామాద్యనేక్ళాగహా 0బు లడిగినపీమలయందు నిచ్చె ః గజ ఆంధ కవితా పితామహ : యల్ల సాని పెద్దనార్య ! యనుచు నన్ను, వీలుచునట్టి కృష్ణరాయలతో దివి కే(గలేక ిదికియున్నా(డ జీవచ్చవనంబ నగుచు "తెలుగు ఛాటువులలో పేర్కొనదగినది అల్లసాని "పెద్దన ఆళువుగా చెప్పిన "పెద్ద ఉత్పల మాలిక, అది (శ్రీకృష్ణదేవరాయల _ భువనవిజయసభ. ఆ సాహితీనమరాంగణ సార్వభౌముడు వీరలాంఛనమైన గండపెం జేరము కవి పాదమునకు తొడుగుటకు సంసిద్ధుడె కవితాకళనుగూర్చి ఆకువుగా చెప్పుడని అవ్వోనించుచులా ఉ॥ ముద్దుగ గండ'పెండీయరమున్‌ గొను(డంచు బహూకరింప(గా నొద్దిక నాకొసంగుమని యొక్కరు గోరగలేరు లేరుకో। అని (శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు అనగా పెద్దనటోలు సత్క_వులు వృఠ్విని లేరని వీవెరుంగవే 'పెద్దన కీదలంచినను బేరిమి నాకిడు కృష్ణరాజృపా ః అని "పెద్దన ఆ పద్యమును పూరించినాడు. పర్యవసానముగా అల్ల సాని "పెద్దన ఆశువుగా చేప్పిన చాటువు ఒక కావ్యాలోకము. ఉ పూతమెలుంగులుం బసరుపూపబెడంగులు( జూపునట్టీ వా తలు ఇ జగ్గునిగ్గు నెనగావ లె. గమ్మునగమ్మనన్వలెన్‌ రాతిరియంబనల్‌ మజపురాని హొయల్‌ చెలియారజంపు ని ద్దాశరితీపులందిలెను దారసిలన్వలె లో(దలంచినన్‌ ! (ాశిగ (వై కొనన్వలెను _బెదలికుత్తుకలోని సల్లటీ కూతలనన్వలెన్‌ । సొగనుకోర్కులు రావలె నాలకించినన్‌ |! జేతికొలంది. గొ(గిటిను జేర్చిన గన్నియచిన్నిపొన్ని మే లూూతల చన్నుదోయివలె ముచ్చటగావలె( దిట్టిచూచినన్‌ !

కావ్య భేదములు ర్‌] డాతొడను న్నమన్నులమిటారపు ముద్దులగుమ్ముకమ్మనా వాతజ దొండపండువలి వాచవిగావలె/. బంటనూదిన౯ా ! గాతలదమ్మిచూలిదొర కై వసపుంజనరాలి సిబ్బెపు నే తలియబ్బురంపుజిగినిబ్బర పుబ్బగు గబ్బిగుబ్బపొం బూతల నున్నకాయ సరిపోడిమి కిన్నెరమెట్లబంతి సం గాతపు సన్నబం39 బయకారపు(గన్నడ గొాళపంతుకొ సాతతకానతానల పసం దివుటాడెడు గోటమీటుబల్‌ (మోళలునుంబలెన్‌ హరువు మొల్లము గావలె ! నచ్చకెన్లు లీ రీతిగ, సంస్కృతంబు పచరిం చినపట్టున భాగరీవధూ టీ తఈపనీయగర్భనిక టీభవదాననపర్వసొపొాతీ భౌతికనాటక పక రభారత భారత సమ్మత [ప్రభా పాతసుధా పపూరబహుభంగ ఘుమంఘుమఘుంఘుమార్శటీ జారక కాళయుగ్మలయసంగతిచుంచు విపంచికామృదం గాతత తేహిత త్తహిత హాధిత దంధణుదాణుధింధిమి (వ్రాత లయానుకూలపద వారకుహూద్వహవాోరికింకిణీ నూతన ఘల్చలాచరణ నూపుర రూళరయళీమరంద నం ఘాత వియద్దునీచక చకద్వికచోత్పలసారసం[గవో యాతకుమారగంధవహహారిసుగంధవిలాసయు క్రమై చేశము చల్ల (వేయ వలె(జిల్లునంజల్లవలె న్మనోహర ద్యోతక గో స్తనీఫలమధు[దవగోఘృతపాయస[వసా రాతిరస్మవసారరుచిర్మవసరంబుగ సారెసారెకున్‌. వాటువులను సమీడించి లక్యులతమణసమన్వయము సాధింపనగును, చాటువు లతణములుగా (ఏ కాళ్కాలిక-పేరేపణ (1 స్వయం నంపూర్షత _ (1%) చమత్కారము. (17) రుటితిన్ఫూ రి (7) ఇతివృత్త సౌలభ్యము అని యొన్నవచ్చును. ₹7. యశ్షగౌనములు : వేటూరి (పభాకరశా,స్త్రిగారు సుుగీవవిజయ యతుగాన_ పీళికలో యత్ర గానము ఆశు, మధుర, చిత, విన్త్హర నామక చత్తు లల శాఖకు చేరునని ెలిపిరి. యకగానము “దేశ్‌ రూపక లేచ టీ టీని గానములందు ఏలలు, జోలలు, సువ్వాలలు, అరతుటీ, గశమ్లుల్ను్యు చందమామను సుద్దులు, వెన్నెలపదములు, తు మ్మైదపదములు, (త్రి నద్ష్యైపదలు, చా లల మట్‌ వదులు, కంచార్థములు, సీసార్థములు మున్నగు బ్రవ[మలో

శావ్యశిల్పము 52 ము[దను భద్రపరచిన ఊసొహిత్య(_ప్మకియల కెల్ల రలమానికము యకణానము అని డాక్టృ ర్‌ యస్వీ జోగారావుగారి [పవచనము,. కీ ర్రింతు లవ్వానికీర్రి గంధర్వులు గాంధర్వమున యక్షగానసరణీి అని (శ్రీనాథుండు ఖీమఖండములో యవగాన (ప్రశంస చేసెను క్రీ! కః 1480 [పాంతమున రచితమైన కీమఖండమునందే ఈ (పళంప తొలుత గన్చించు చున్నది. కాని మనవాజశ్చయమున మొట్టమొదట యతాది నేపధ్యములతోడి ఆట పొటలపప్రన క్రి పొల్కుంరికి సోమనాథుని పండితారాధ్య చరితమున గలదు, కావున యతకగాననరణి బీజపాయము గ పాయ్కిరికి సోమ"కాలమున నాకంభమై (శీ నాథునికాలమున మారాకు హాత్తినదని విద్వాంసులు వాధి చుచున్నారు శ్రీ శ 15వ శళాబ్టీ |పథమపాద౫: న వెలసిన (క్రీడాభిరామమున జక్కులపురం ధి గానకళా (పావీణ్యము (పస్తుతింపబడినది అందు “యడకన్యల * నృశ్యముగూడ (పన_క్షమెనది. కొందరు విద్వాంసులు జక్కులపాటయే తెలుగునుండి సంస్కృతము నకు అధిరోహించి యకగానమైనదని ఊహించుచున్నారు. పదు నారవళళాబ్చిలోని చితభారతమ.న "'యవకామివుల నాట్యము, “యతవనితలపాట'" "బీరొూనబడినవి. జకుగ్రాలళబ్దము యతశబ్బముగా మారుట భాషాసంపచాయానుగుణ్య మే. (కీ ౪ 17వ ళతాబ్దని తంజాపురాన్న దాన నాటకమున జక్కులరంగసాని స్మత ములో "పదశేళక పటినట్లు కలదు. ౬ గా శే॥ గీ॥ సముచితా నేక విధ తాళశసంగతులను నవరపాలం కియా సవర్జ ంబులగుచు యతగానము లలరాకముచుం డెడివని అాళ్ళపొక అన్నమాచార్యుల వారి అభిభాపణముగ నెన్నుదురు, యచగానములలో (వధానరచనాంగములు మూడు. (1) రగడవికారము= తాళ | పధానమెనలేకు, (2) ద్విపద, (కొపలలు _ అరచం,[దికలు - ధవళ క ట . క్రరంద్రోలు - ఈ కీ. శ. 1550 (పొంతమునాటి చితకవి'పెద్దన లకణసార సం[గవామున యవకగానలతణ వస _కి వచ్చినది. అనగా అంతకుముందే లక్యమైన యకగాన వాజగ్టియము విలసిళ్లైిననుట భూళార్ణము. ఇపుడు లభించుచున్న యకగానములలో మొదటిది కందుకూరి రు[దకవి "స్ముగీవవిజయము.” “ఎట్టి ఛందోబంధముల్రైనను తనలో నిముడ్చుకొనగల్లునది యతకగానము” అని యతగానములలో విశేష పర్శిళము చేసిన డాక్టర్‌ యస్వీ జోగారావుగారి అభిపాయము. తొలుత యత గానములలో వచనభాగము స్వల్పము. రానురాను వచనసంభామణలు చేరినపి. దరువ్సు ద్విపద, .గద్యపద్యములు యతగానాంశములుగా చివరకు రూపొందినవి.

కావ్య భేదములు రల “మ గీవవిజయము" చూచినచో అది (వదర్శున సౌలభ్యముగల రచన యనియే తోచును.

190వ కళాబ్దిలో యకగానములు కోకొల్లలుగా వెల్లి విరిసినవి. యషగాన 'చమేళము లనేకవుఎలు వెలసినవి. గుజ్జు వాడలమ్మణమూర్భ; సంతవేలూరు- కుళలవ; పొతపట్టణము - బాణాసుకనాటకి ము. మొదలైనవి హరికధలనుగూడ ఆదిభట్ల నారాయణదా.లు మున్నగువారు యషమగాన్మపబంధములని వ్యవవారించినారు.

“అటుపిటు ఇెరియొకనిచే పట్టుకొనబడిన తల్లనిగుడ్డయే తర, తెరకటునిటు నూనెదివిటీలు తర వెనుక వాంగుదడా లు, వంతపాటగాం డు. వాంగుతి త్తి,మ ద్రైల, ఇాళపుచిప్పలు, తరముందు న్తూంధారుడు. అతడే (ప్రదర్శన | పవర్తకుడు. (పార్గనాదిక ము, ౯ ఛాపందగ్భవివవణవు, ప్యాత్మవవేశ నూచన, ప్యాతలను పల్కి రించుట, పాతల వఎనపాటలకు పల్ల వుల నుదించుట, అభినయానుకూలముగ తాళము. వేయుట, స -ధివచినములు చదువుట, అప్పుడప్పుడు వోన్య ప్రసంగములు "నెరపుట మున్నగునవి అతనివమల. వదర్శునములు రాతి (పారంథ్యమె తెల్లవారు సరికి అంతమగుచుండును 1)"

తంజావూరు "రాజ్యము యతగానములకు స్వర్థ్యయుగము కల్పించినది. రావై న విజయరాఘవనృపాలుడు అనేక యతగానములను రచించినట్లు (పఖ్యాతి 'కెక్కెను. తరువాత తంజావూరు నేలిన మవోరాస్ట్రులును యవగానములను (పోత్సహించిరి.

విద్వత్క-వి కంకంటి పాపరాజుకూడ విష్టమాయావిలాసమను యతగాన మును (వాయుటచేత అఆ వాజ్టియమున కానాడు పర్పడిన "గౌరవ్మవపత్తుల "నిన్నవచ్చును. అనాడు జకొనుకతలంవగగా వెలసిన యవగానము లు పరళ్శుతములు, త్యాగరాజు, నారాయణతీర్చులు, 'మేలత్తూరు వేంకటరామశా,స్త్రి మున్నగు వారును యతగానముల (వాసియున్నారు.

1. తెలుగు విజ్ఞాన సర్వస్వము : యతగానములు = డాజ యస్వీ జోగారావు.

శయ్యాపాకములు శయ్య “శయ్య యన బదమై[తి ఇది శబ్దధర్దము...ఈ శయ్యను దండి, చామన, ధ్వనికార, మమ్మట, విశ్వనాథ, జగన్నా థాదుల 'దెలుపలేదు.. [పతాప రుుదీయక ర్త యే తెలిపెను. దీనికి మైతి, ముద యనియు నామాంతరములు అగ్నిపురాణమున6 గనబడుచున్నవి. ఈ శయ్యను విశ్వనాథాదులు రితులలోనే అంతర్భవింప( జేసిరొ అని శిరోమణి శ్రీ సన్నిధానం నూర్యనారాయణశా,స్త్రి గారు కావ్యాలంకార సంగవా వివరణమున (వ్రాసినారు. శయ్య యను పదము ఆంగ్ల మునందలి “న్హైల్‌' (5౮19 అను వదముతో సంవదించును. ఒక రచయితకు ఒక (పత్యేకమైన శయ్య యుండును. ఆధునికులు పలువురు “నైల్‌” అను వదమునకు “శైలి ని పర్యాయపదముగ (పయోగించు చున్నారు. “న్‌్య16 13 ఏ6 మ88"--. లి రచయిత (పత్యేకము ద. ఆ వెః అల్లపానివాని అల్లిక జిగిబిగి ముక్కుతిమ్మనార్యు ముదు పలుకు పాండురంగ విభుని వదగుంఫనమ్మును (పొచీనులు గుర్తించినవే పొనంగ ముతె పుసరుల్‌ పోహళించినలీల దమలోన( దొరయు శబ్రములు గూర్చి అను కళాపూర్జోదయమ ఎదలి వర్ణన *శయ్య'కు అన్వర్థకము, మాలాకొరో రచయతి యథా పాధు విజ్ఞాయ మాలాం యోజ్యం కావ్యే స్వవపాతధియా తద్వ దేవాఖిధానమ్‌! 1న నూ. ఇశాన్తీగార కా వ్యాలంకారసం[గవావివరణము_పుట 178లో ఉదావ్శాతము = భామపాడు.

శయ్యాపాకములు 55

పూలమాల గట్టువాడు ఏ పువ్వు 'నేపువ్వుతో జోడించినచో బాగుండునో నిర్ణయించుకొనునట్లు, కావ్యకచయిత యైన కవిగూడ 'నేపదముతో నేపదము సంధింపవలెనో తెలిసికొని రచింపవలెను.

ఛందన్సు సరిపోయినను, సమానార్దకములై నను, కవి యేరుకొని వయో గించు పదములకు ఆంతరంగికకారణముం డును. యభఛార్థమునకు పద్యమందేగాక గద్యమందుగూడ “శయ్య'" గలదు.

“అల్లసానివాని అల్లి కజిగివిగి”” యని పేరువచ్చినది. ఒక కవి కథానుగుణ ముగ పాకమును మార్చవచ్చును. కాని “శి లి సర్వసొధారగరాముగ మారు నదిగాదు. కవి అత్మీయతాము[ద లిలో (పతిఫలించును,

పోతన కవితాగానమునకు అతని యతిపాసలు, అను,పొసలు మృదంగ వ్యాపారమును నిర్వ_ర్తించును. అది పోతనశైలి. ఆ శ్లైలిలో అనన్యసాధారణ మైన పోతనము[ద సొజాత్కురించును.

ఉ స్వన్తి జగ త్తయీభువనకాననక ర్తకు హోసమాశ్ర వి ధ్వ న్తనిలింభ_ర్తకు నుదారవదవ్యవహ ర్తకున్‌ ముసీం దన్తుశ మంగళాధ్వరవిధానవిహర్తకు నిర్హరిగళ న్య స్తసువ ర్షసూూతవరిహ ర్తకు దాసవలోక భర్తకున్‌!

వామనమూ ర్షినోట వెలువడిన స్వ _స్తివాచనములోని శబ్దశిల్పమే గ జేంద చాతక ఛారంభమున నున్న వద్యమునగూడ సాజాత్కరించును.

అలతియలతి మాటలతో కాహళసంధిం చినవిధమున కవిత చెప్పవలెనని నిర్వచ నో త్తరరామాయణమున తిక్కన నిస్హేశము.

కః మమ్మెజు/గు దెదిరి నెజు(గుదు నెమ్మి యెటు(గు దర్దసిద్తి నెతీ యెలు(గుదు వా క్యమ్ములవర్ధతి నెలు(గుడు పొమ్మెవ్వడ నేమ నీకు బుదులుచెవృన్‌ 2

అని ధర్మరాజు రాయభారిగా (శ్రీకృన్తుని "శౌరవనభ కంపును. అచ్చట (శ్రీకృష్ణుండు ధృతరాష్ట్రనితో పల్యాిన మాటలు

ఉ వారలు శాంతశూరులు భవచ్చరణంబులు గొల్వవచ్చి యు న్నా రటుగాక వీ కది మనంబున క్మపియమేని నింతకుం

1 పోతన భాగవతము_ఆస్పమస్కంధము...545

2 తిక్కన భారతము.ఉద్యోగవర్వము.!8..84

క్‌ి కావ్యశిల్పము టోరికి వచ్చుచుండెదరు భూవర ! రెండుకెరంగులందు నీ కారయ పథ్య మేదియగు నవ్విధ మేర్పడ నిశ్చయింపుమి!

వై. పద్యములందు తిక్కన ఆల్మీయతాముద, శైలి తొణికికలాడుట సహవృదయవ్శాదయెక వేద్యము.

“వాలిని నిర్వచించుట కష్టము. “శైలి' అనిర్వచనీయమైవది. సంగిత విద్వాంసులు రాగమును సులువుగా గు_ర్రిపగలరు. అన్యుల కది అగమ్య గోచరము, అన్తే నవ్చాదయులు సులభముగా ఆ యా కనుల వ్‌లులను గుర్తింప గలరు.

కావ్యాలంకారసం[గవామున శయ్యను భట్టుమూర్తి యిట్లు నిర్వచించెను.

5 | కదిసి పదంబులు ముందటీ

వదములతో బరమమ్మైతి( బరగి వరపదా

స్పద మనకుండిన గతులం

దది శయ్య; తదీయలక్ష్య మాపాదింతున్‌2 కం రతివతినో చెలువన భా

రతిపతివో? నుకగుణాభిరామత రామ

తితిపతివోః: ధరనోబ

కశీతిపంనరసింహ శార్యజితనరసింహా!3

వె ఉదాహరణ భట్టుమూ _ర్రిశయ్యకు ఉదావారణయే! అను పావభూ యిష్ట్వమైనదే శయ్యయని [భమింవరాదు. తిక్కనళయ్యలో అను [పానమ్మగ్యము.

నాచన సోముని శెలికి ఉదావారణ[పాయమైన పద్యమున జా సత్యభామ నరకానురునితో యుద్దము చేయునన్ని వేశమున-అము పానమున్నది.

మ। ఆరి. జూచున్‌, హరి. జూచు/ జూచుకము అందంద-_మందారశే

నరమాలామకరందబిందుసలిలస్యందంబు లందమ్య్ములె తొర(గం దియ్యెదకొం గొకింత తొల(గం దోడోశరాసారమున్‌ దరవోసామృతిపూరముం గురియుచుం దన్వంగి హేలాగతిన్‌ * అను[పాససాధర్మ్యమున "శేమిగాని భట్టుమూర్తి, నాచనసోమనలశై లల లోని భేదము సవృాదయులు గు ర్తింపలేనిది గాదు. తు 1 తిక్కన భారతము=ఉద్యో గవర్వము-8-984 2 కావ్యాలంకొరసం [గహము-2-88 తి కావ్యాలంకారసం[గహము-2_80 శ ఉత్తరహరివంశము..!.1642

శళయ్యాపాకములు ల్‌? పాకములు

(పొచీనాలంకారికులు శవ్రార్ధనిబంధనమును శ, (దాజా పాకము 2. కదళీ పాకము 8. నారి కేళపొకము అను మూడు పొకములుగా విఎగడించిరి.

పొవమనగా రసోచిత శజ్లార్లముల సముచితస మ్మేళనము. పదములకూర్చు భావానుగుణముశ నుండవ లెను పదగుంఫనము పొకవ; లో ముఖ్యమైనది. (దాశావాతము |

| చాజాపాకమనిన, వక్వ దాతవలె నుండు కవీతానుగుంఫనము, పక్వ (దాతులో చిరుగింజశవ్ప అంగంయు. స్వీకరింవందగినదే నాలుకవై బడుటయే తడవు ఆవో! ఏమి అసదోగ్థమాధుర్యము | పద్యముగూడ అటులే యున్నచో అది (దాఖాపొకము అన్ని. రనములకు అన్ని పొకములు నవ్పవు. శృంగారమున కనువై నది (దావాపొకము వీరమునకు కదళవా ము కొండొకచో నారిశేళము. లీభత్సృభయానకములకు నారి కేళపాకము నప్పవచ్చును.

ఈ పొకములను నిర్వచించుట సులభమేగాని ఉచాహరణము అె త్తి చూపుట కష్టము ఒ కేకావ్యములో ఎడనెక (దాతా కదళీ నారికేళ పాకము లుండునుం ఒక పద్యములోగూడ సాంత మొకే పొక ముండునని చెప్పుటకు వీలులేదు. దిజ్సా తమగు ఉదావారణములు చూపనగును.

ఆ (దావాపొకమునకు (పాచీన నవీన కావ్యములనుండి కొన్ని ఉదాహరణ ఉ॥ ఇంతలు కన్నులుండ. దెరువెన్వరి వేడెదు భూసురేంద్రః యే శాంతముశందు నున్న జవరా ౫(డ్రనెపందిడి పల్కరించులా గింతియెగాక వీవెరు/గవే మునువచ్చిన (త్రోవచొవ్న వీ 'ంతభయంబు లేకడుగ నెల్లిద మైతిమెః మాటలేటికిన్‌.! ఉ।; నాయకురాలి మాయకదనమ్మున మా పలనాటిపొరుష శ్రీ యడుగంటి గడ్డి మొలిచెన్‌ బులిచారిలగ దెమీద( గెం జాయమొగాన ( (గగ్రమ్మ జలజ వమదామణి నాగులేటిపై వాయుచు మన్న దిప్పటికి బాలునిశౌర్యక థాసబంధముల్‌2 ఆ। వె భాగవతము తెలిసి వలుకుట చ్కతంబు శూల్చికెన; తమ్మిచూలికవైన - న. 1 మనుచరిత్ర (వరూధిని గ్రవరునితో )? ఎశీ! డె ఖండకొవ్యములు._జాషున కవి

58 కావ్యశిల్పము విబధజనులవలన విన్నంత కన్నంత తెలియవచ్చినంత కేటపలుతు 1 తోద లీవొతము కదళియన అరటివండు [దాతను అ్మపయత్నముగా నోటిలో వేసికొన వచ్చును. అరటిపడు ముందు వైతొక్కు నొలిచి పిమ్మట నోటిలో వేసి కొనవలె. అయినను [పయత్నసౌలభ్యము గమనింపదగినది [చాతరుచి వేరు, కదళిరుచి వేష (దాడు ఎంత జఆపొతమధురమైనప్పటికికొంతనేపటికి తీపి 'మొగముమొ _త్తవచ్చును. కదళి [దామవలెగాక కొంత పంశికిందికి ఆగును. కదళీ పాకమును సయితము చిజ్మా తగమునే ఎన్ననగును. కదళీపొకమునకు కొన్ని ఉదాహకణములు. మ విపరీత పతిభాషలేమిటకి నుర్వీరాథ' యీ పుతగా (భపరిష్వంగసుఖమ్ము సేకొనుము ముక్తాహారం ర్పూగసాం (దవరాగ పసరంబు! జందనము ( జంద్రిజ్యోత్స్నయుం బుక గా (తపరిష్వంగమునట్లు జీవులకు హృద్యందే కడున్‌ శీత మే 2 ఇందలి పదగుంఫనములు మాతమేగాక అపదములకూర్పు _ తెలుపు భావములుగూడ కదళీపాక సో్ఫోరకములు. క॥ ఒరు లేయవి యొనరించిన నరవర! అపియము దనమనంబునకగు( దా నొరులకు నవి సేయకునికి సరాయణను పరమధర్య్మపథములకెల్ల న్‌ 3 శా విద్వత్‌ సం స్తవనీయ భవ్యకవితావేశుండు విజ్ఞానసం పద్విక్యాతుండు సంయమి[పకర నంభావ్యానుభా వుండుకృ ష్లదైవపాయను( డర్భిలోకహితవిష్టం బూని కావించె ధ ర్యా దై ్వైత స్టితిభారతాఖ్యమగు లేఖ్యంబై న యామ్మ్నాయమున్‌ 4 న. 1 పోతనభాగపతము- వథమస్కంధము.!9 2 నన్నయభారత ము-ఆదిపర్వము (శకుంతల దుష్యంతువితో) 4.01 3౩ తిక్కనభారతము_ళాంతిపర్వము 4 తిక్కంనభారఠ ము_విరాటవర్వము-! -8

కావ్య హేతువులు వ్ర శా ॥ నానానేకపయూథముల్‌ వనములోనం బెద్దకాలంబు స న్యానింపం దశలక్షకోటిక రిణీనాథు.డనై యుండి మ ద్రానాంభఃపరిపుష్టదందనలతాంతచ్చాయలం దుండలే కీనీరాస యిపేల వచ్చితి భయం బెట్లోక దే యీశ్వరా! నారితేభవాశయు నారి కేళమన కొబ్బరికాయ కొబ్బరికాయలోని నీరు (తాగుటకు, గుంజు తినుటకు వలయు విశేష ్వయత్నము ఎల్ల రెరిగనదే అబ్టైదే నారికేళపాకము ఇందు పడినశమకు మించిన ఫలితము దక్కుట గమనింపదగినది నారికేళ పొకఠకము క్లష్టతకు పరఠ్యాయవదము కాదు నారి కేళపొకమున కుచావార ణము. మః; ఇది కర్ణాటధరాధృతి సిరభుజా హేవాకలబేదరా డుదయోర్వీధరతత్‌ పితృ్యకృతనవ్యోపాయనోష్టీ షర తృ్నదృగంచత్స్పదకృష్ణ రాయ వసుధాధ్యకోదితాము క్రమా ల్యదనాశ్వానము హృష్యపవ్యముల నాద్యంబై మహింటౌల్పగున్‌2 (శ్రీకృష్ణ దేవరాయలచే రచింపబడిన అము క్తమాల్యదలోని పద్యమిది, ఈ _పద్యళాచ్చర్యము : (శ్రీకృన్ణ దేవరాయలు. కళ్లాట భళూరాజ్యభారమును స్వీయభుజా పావాకముచే. భరించువాడు. ఉదయగిరిదుగ్గాధిపతి = గజపతి పినతం[డి-యుద్ధమున ఓడి సర్మికొత్త కానుకగా సమర్పించిన కిరీటకాంతులు సోకిన పాదములు గల ధీరోదాత్తవీరుడు, [శ్రీకృష్ణదేవరాయలు రచించిన ఆము కృమాల్యదలోని మొదటి ఆశ్వాసము. దుర్గమమైన ఉదయగిరిదుర్గమును విజయనగర నేనలు నాలుగునెలలు ముట్ట డించి విజయము సాధింపలేకపోవుట, చివరకు (శ్రీకృవ్ణ దేవరాయలు ఒకనాడు తాను దుగ్గాధిపతి-గజపతిపినతం (డి-శిరము తన్నిగాని స్నానము చేయనని పతిన బూనుట, కాని దుగ్గాధిపతి ఓడిపోయి శరణాగతి వేడుట-ఆతనిశిరమునకు బదులు కిరీటమును తన్ని శాయలవారు (ప్రతిన నెరవేర్చుకొనుట-ఈ అద్భుత వృత్తాంత మంతయు ఈపద్యమున ప్రసక్షాను వనము, ఎత్తిన కత్తి దింపకుండ కటకము నుండి కన్యాకుమారివ" కు అపతివాతముగ దిగ్విజయయా(త సాధించిన (శ్రీకృష్ణ దేవరాయల వ్య _క్రిక్వము (పతిఫలించు అద్ధాల మేడ ఈపద్యము. అయితే ఈ మేడ చుట్టునున్న సవ్హ పాకారములు అతి[కమించి లోనికి పోవలసియున్నది. ఇందు భావము భాష తొలుత క్లిష్టముగానున్నను, చివరకు మిక్కిలి మనోజ్ఞ మని పించును. [ పోతనభాగవతము-అస్టమ స్కంధము-7? డి ఆము క్రమాల్యద-!_89

నీ కావ్యశిల్పము ఆగాలి రాముకు మడు శివ వె వెపిివ చాటువుమరియొక ఉచదావారణము. అంచచాగిమ ను” వయత్నన..” చదివి చూచిన శ్రమకు మించిన ఫలము దక్కను వారె కే? కవులే మడులు “వాజి క్‌ తృవ్వచి' వాబాన శల వై వువ్వ£ట తాబిచివ; వర్వలూచట: చేదే మవ్వైటి: చూడగ మశచ క్కవ్వటః అరయంగ వట్తి హరువకు జేజే! వ్యవ అ సెమవవదచముల (గ్రైహింవజాలని పకువు ఎ వ్యవభము; వాబాకా వావానన.; జాలిల్లి ; తల్వవై సవ్వు; వలువ-కళ్ట.వస్టువంన బూచె / సంయెంకై వెన ఎనుగుతోలు' ; చేదే. వోలావాలమే; బువ్వడాఅవేంము; ఉళుళుక (వుళక్కె డా లేనిడ-మాయ; అవ్వ; అశీవాయుంక ఇవవ మెశివునకు, 'బేవే్యుం లోకో త్తకవలై న వ్యంకవావావన ము, చం శేఖ న్వము, క్యా త్తివా కవ్వము, గకళకతకళ్వవం, మాయానియామకచ్వము = అఆ పం చమేశ్వమవశే చెల్లి నవి. (3 నాధుని పద్య మొక ౫ నారి కేళపాకమునకు చక్క ఉదావాంణ మన దగియున్నది. సీ ముష్కైంటి దరవాశమున కమ్మపానంలు మిన్నేటిపవీటి ౨క్క్కుటంబు శారదజ్యోత్స్నా వపారంబునకు వీన్న వలువ శుదాంతింబవ కిమభాష కల్చకారామరేలక 'వతిచ్చ దింబు తిద శేర్యద5రటి కా మేడితంబు వుండరీ కారణ్యమువకు నభధ్యావొర మమృతాంబువిరి కఖిధాంత ఈ0బు గీ; గంధపాకతుషార పాజింఠమమ్ము చాన వివ్యావిలావ విచ్యాధరుండు మంతి యన్నయ్య దేవయ్య మహితయశమః విథిల దిక్రటమంతయు విండియుడు.! ఇందు అను పము, వీవ్స, అనుళావ, పతిచ్భంచము, ఆ మేడిశము, ఆధ్యావోకము, అభిధాంచకము, పొణింధమము మున్నగు [పౌఢ వయోగముల నెన్న వలసియున్నది. ఈవద్యమునకు అర్థ మెరుశుట యన్న సాహితీపట్టభ్నిదు డగు న 1 థీమఖండము -___ 154

శయ్యాాపాక ములు 4! శ వెం జం డలు / ॥ క్ష్‌ ట్‌ కాం టబు. ఈ సంవవూము వెండదవూడి అన్న న్తుము.తి 1 80 సాపాలేజళత్‌ వపా మ జై || ఆజాడ శ్‌ లై పవ చంయ%*లిననవ. వవ నున్న కాసయుుచెలి కాశాింమున కేమగాని లెలేవలి భావమాసావము వొుచయుననమమెవద. న్‌ లై ఇ... యాతా పాన వపు, కచె+ వాకొవుం, నాదిశళపానవు గాక వదివా.ంనిష లం (వ్రవచించు. పాఠము-. మరదిరొడు "*లవు. ఒకటి. "పిశాననారి కేళపాకవం”. అంటిరు “వంచాను కొబ్బరికాయ?” అను వూట విగియుందుకు.. అవగా చెనుక్స్యిం వ] క (శ్రమళోల్చి కొబ్పనకాయు కోసిం పేదుదేని. వషులచొటగా ఆడి నుంజిగాని నీకుగా అని దయ్యపు కొబ్టదికాయమెనవో: బు వరలు వచనలుండునట! శక ప కా పా క న్‌ జ / ప ఇఎవొెక న వాపా పాక్‌ను. కొబ్బరికాయను [్రమచే. వగులనొటై _శమరు ననవవలితము.. వడయ పా ప. వచ్చును. పొమోఖమాన్‌ వనుఅదు. విలివ లాఫమును లేము. వవ్శా దముములా శిలా వసులు ంం గాన్‌ అనిల అంచన వగులదు. ఈ నొడు పొపివు లను వచమోవమి2 చ

నాయకనాయికా భేదములు నాయక భఖేదములు భారతీయాలంకారికులు నాయకుడు సమ న్తకల్యాణ గుణసంపన్నుడు కావలెనని (వతిపొదించిరి. (పతీచీసాహితీ జగ త్తులో-ముఖ్యముగా విషాచాతగ్రక రూపకములలో-నాయకుడు బహుసద్గుణ సమేతుడై నప్పటికి ఏదోయొక అల్ప దుర్గ్లుణవళశమున అవశ్యభవితవ్యమైన దురగ్గతికి పొల్పడును. దశరూపకమందు నాయకలకణములు బెల్పు శ్లోకము ఉదాపహారింప నగును. నేతా వినీతో మధుర స్యాగీ దక్షః పియంవదః | ర్క్ర్తలోక ఖ్శుచి ర్వాగ్మీ రూఢవంశస్పిరో యువా ॥ బుదుక్సా హగ్చ్బృతి వజ్ఞా కళామానసమన్విత ః శూరో దృఢళ్చ తేజస్వీ శాన్రచతశ ఛార్మీకః | నాయకుడు. వినీతుడును, మధురదర్శనుడును, త్యాగియు, దకుడును, (పియవాదియు, లోకమునకు (పేమపాతుడును, వాక్చతురుడును, కులీనుడును, స్థీరుడును, యువకుడును, బుద్ధిశాలియు, ఉత్సావాళాలియు, జ్ఞాపకళ క్తిగల వాడును, (ప్రజ్ఞావంతుడును, కళావిదగ్దుడును, అభిమానవంతుడును, కూరుడును, 'శేజస్వియు, శాశ్రుక్రొడును, ధార్మికుడును అయి యుండవలెను. ధీరోదాత్తుడు, ధీరోద్దతుండు, ధీరశాంతు.డు ధీరలలితు.డు, అనువారు ఆలంకారికులు పేర్కొనిన కావ్యనాయకులు, భీరోదా తుండు అతి అవిక్టనః క్షమావా నతిగంభీరో మవోస త్ర్వః వేయా న్నిగూఢమానో ధీరోదాత్తో దృఢ[వతః కథితః1 ఆత్భుశ్లాఘము లేనివాడు, తమావంతుడు, గంఖీరుడు, బలకొలి; గూఢ మాని, దృఢ్యవతుడు అయినవాడు ధీరోదాత్తుడు. 1 కావ్యాలంకార నం[గవావీవరణములో ఉచాహృతము-సాహిత్యదర్పణము.

నాయకనాయికా భేదములు 68 కావ్యాలంకార సం్టగవామున ధీరోచాత్తుని వర్షించు ఉచావారణ పద్యము మనోజమె నది. జూకు సీ చలిచీమనేనియు:. జా(దొక్కగా (జాలం డేరితి గెలిచెనో వై రివరుల గలనైైన వీజవర్థ్యనలు "నీయ విన(జాల! డెట్ల ందుకొనియెనా క బ్రతీచయంబు, జెలువొందు నాకారచేస్ష అెయ్యెడ( గాన డెట్లు నవ్వునా యాత్మహతులతోడ( బరుషాక్షరంబులు నలుక ( డెక్కాలంబు నెట్లు భర్టించెనో హీనిమతుల గీ. బరుల (జేవట్ట. డెలమిండజేపట్టి విడువ! డలయ. డేమజ. డరిన్హైన సవగుణంబు లెన్న( డోదియనరసఛా త్రీశతిలక మరయ నరలోః భాగ ధేయమ్ముగాదెః 1 ధీరోద్ద తుండు ధీరోద్దతుండనగా ధీరత్వముతోపొటు నుద్దతత్వమును గలవాడు. (ప్రతాప రుుదీయమున ఆంధభటులు ధీరోద్దతులుగా వర్షింపబడిరి. రేఠేః ఘూర్జర! జర్జరో౭సి సమరే లంపొక! కింకంప సేః వంగ: త్వంగపసి కింముథా? బలరజః శాణో౭సి కిం కోంకణ! హూణ! పపాజవరాయణో భవ, మహారాష్టాపరాప్ట్రోం ౬స్యమీ యోద్దారో వయ మిత్యరీ నభిభవంత్యం ధక్షమాభృదృటాః ఈపద్యమునకు ఆంధ్మపతాపరు ద యళోభూవణము నందలి తెలుగు సేత- కా ఓరీమూర్జరః ఆజిజర్జరు(డ వైతోవోయి లంపొక! మే లేరా! కంపము, వంగ! సంగతియః యౌదే। కాణు.డో కోంంణా? పోరాః పో; వెస హూణః (ప్రాణములక్షై : పోయెన్‌ మహారాష్ట 9డా! వీరాష్ట్రంబని యాంధయోధు లని నెంతే సేయుదు గ్లేలులన్‌ 2 భీరకాంతు/ఢు సమబుద్దిళభూషణుడు శాంత పసన్నుడునగు ద్విజుడు ధీరళాంతుడు. 1 ఇావ్యాలంకారసం[గ వాము---శి5్‌ 2 ఆం(ధ(వతావరు దయళోభూషణము.- శీ చెలమచెర్గ రంగాచార్యులు చాటక (వళరణము-[ప్రతాపరు[దక శ్యాణము. 8 ఆం.14వ.

64 కావ్యశిల్పము ధీరలలితుండు రాజకార్య్యములను దత్నులె న మంితులకు వదలి నిశ్చింతగా భోగలాలసు డైన రాజన్యుడు ధీరలలితుడు. ధీరలలితునకు ఉదాహకణముగ భట్టుమూ_్రి రచించిన పద్యము-ా ఉక కుంతల గౌళ చోళ కురు ఘూర్జర హూణ శకాది మేదివీ కాంతులు సంఆతంబు విజగాఢ ఐల శుతిమా[తభీతులై యింతుల, రత్నహారముల. నెల్ల ధనంబుల విచ్చి కొల్వవి శ్చింతత ( దాల్చు నోబయన్ఫసింహుడు భోగకళా పవీణు(డై 1 ఆంధధ (పళాపరుదయళశోభూషణమునందు శీ చెలమవెర్ల రంగా చార్యులుగారిచ్చిన ఉదాహరణముాా మ॥ ఎదురే లేదు (వశాపనహ్ని కరిభూమీకుట్‌ వళంటైరి, సం పదుదారంబగు రాజ్యలక్ష్మీ పతిదై వందియ్యె౧, (బోచున్‌ శివుం 'డెద( గారుణ్యమునిండ, రు సయువరాజే భారముం దాల్చు, నిం పొదవం దేలును వృద్ధకాక తివిభుం డోలిం గళా సేవలన్‌2 శృంగార నాయకులు నలుతెజ గులు దతియిడు, అనుకూలుడు, ధృష్టుడు శకుడు, వీరిలో ద&ిణనాయకుడు పేర్కొనదగినవాడు. దొశజీఐనాయకుంు అనేక నాయికలయందు తుల్యానురాగము గలిగి సంతుష్టలనుగా నేలు శొనువాడు దజీణనాయకుడు, కావ్యాలంకారసం గవామందు ఉదావ్యాశకమైన పద్యము. ఉ॥ సాగంమేఖలాసతికి-జారు భుజాపరిరంభ మిచ్చె: వా శీ గగనావలగ్నకును నేర్చు మెయిన్‌ మొగమిచ్చె; వీర అ కీ గజరాజగామిని క మేయ భుజాంతర మిచ్చె; సంతత త్యాగి నృసింహభూవిభుండె దడిణనాయకు ( డెన్ని భంగులన్‌ * అబ్బి ఒడ్డాణముగాగల ఖభూసతికి గిలి నిచ్చెనట ! (శూన్యమధ్య మొన) సరస్వతికి మొగమిచ్చెనట !) గజరాజగామిని వీరలమిస్తికి భుజాంతర మిచ్చెనట 1! కృతిభ ర్తయైన నరసభూపొలుడు. అందుచే అనేక నాయికలను సమానురాగముతో లాలింప 'నేర్చుగలిగిన నరనభూపొలుడు- దడిణనాయకుడు. రతీయ సొహితంవ గ సుప భారతీయ హిత్యమున దతీణనాయకుడుగా సు పసిద్ధుడు (శ్రీకృష్ణుండు. కే కా వ్యాలంకొౌరసం[గ వాము-లి_8 2 ఆంధ వతాపరు దయళోభూషణము.! _లికి వె కావ్యాలంకార సం[గహాము=£-11

నాయకనాయికా భేదములు 65 అది యమునాతీరము ; బృంచావనము, శరజ్టోత్స్స్నా విలసితమైన నిండు పున్నమశేయి. శాధ, రాగిణి యను గోపిక (శ్రీకృష్ణుని రాకకై నిరీిమణ సల్పు చున్నారు. అంతలో మురళీనాదము. [శీకృమ్ణుడు పొంచియున్న పొదరింటినుండి వేంచేసి వెనుకనుండి గోపిక రాగిణి కన్నులు మూసి రాధను ముద్దిడి లాలించును. రాగణ ; మురళి (మోగించి ఆ జగన్మోహమండు నెచ్చెలీ ః: చూచినావుగా వచ్చి యెట్లు నన్ను లాలించి పోయెనో కన్నుమూసి అవనీ నా కంక ధన్యురాలివతి గలదు 11 అని ఆనందతనస్రయత్వముతో6 బలుకును. రాధ: మురిసి పోవుచునుంటివో ముదరాల ; ఏల నీ కనుల్‌ మూసెనో యెరుగ గలవె ఏల పిందెతో పండు వాదింవనలయు ? ఎవరి అనుభూతి వార (గగ్రహింపవచ్చు.2 అని కానును పరవళత్వముతో (6 బలుకును. నాయకుడు అనేకనాయికల యెడ తుల్యానుడాగము చూవవచ్చును. ఆ నాయికలుగూడ తుల్య నంతుప్ట లగుట ముఖ్యము దతిణనాయకత్వము రాణించుటకు = అటు బాతుర్యము, ఇటు తుల్యసంతుష్టి అవసరము, లు నాయికా ఖేదములు ఆలుకారికులు ఉదాహరించిన స్వీయ, పరకీయ, కన్య, సొమాన్య, ముగ్ధ, మధ్య, (పౌఢ మున్నగు నాయికల అక్షణములను ఆ వేరులే కెల్పుచున్నవి. వీరు గాక స్వాధీనపతిక, వాసకసజ్జిక, విరహోత్కంఠిత, విపలబ్ది, ఖండిత, కలవోంత రిత, (పోషితభ ర్హృక, అభిసారిక అను అష్టవిధశృంగార నాయికలును గలరు. షీ వరుండు కైవస మైన వవిత స్వాధీన భ ॥ _ర్హృకః ప్రియాగమవేళ గృహము, దనువు సవరించు వింతి వాసక సజ్జ; పతిరాక ఠడవుండ నుత్కంఠ6 డాల్చు నింతి క, 2 నృత్యనాటికలు - జ్యోళ్చాన్నఖిసారిక. రచన : నండూరి అామకృష్ణమాచార్య /7

66 కావ్యశిల్పము విరవోత్క; సంకేత మరసి నాథు,డు లేమి వెస నార్తయౌ కాంత వి(వలబ్రి; విభుం డన్యసతి( బొంది వే.కువ రా. గుందు వదిల ఖండిత; యల్క నధిపు. దెగడి గీ యనుశఃయము. జెందు సతి కలహాంతరిత; వి జేళుండు విదేశగతు(డైన( గృశత దాల్చు నతివ టోషితపతిక; కొంఠాభిసరణ శీల యభిసారికొఖ్యయై చెలువు మెలయు 1 వై నాయికలందరు వేరువేరు నాయికలు గా నక్కరలేదు. ఒకచో ఒకే నాయిక స్వాధీనపతికగా, మరొకచో వాసకనజ్జికగా భాసింపవచ్చును. కూచిపూడి వారి “భామాకలాపము'లో పైక నాయిక "సత్యభామను" ఎడనెడ స్వాధీనపతికగా, వాసకనజ్టికగా, విరహోత్క-ంఠితగా, విపలబ్ధిగా, ఖండితగా, కలహోంతరితగా సాజూత్కరించును. అన్లు పారిజాతాపవారణములోను “నత్యభామ” ఎడ'నెడ స్వాధీనపతికగా, విర హోత్క్య-ంఠితగా, విపలబ్ధిగా, ఖండితగా, కలవహోంతరితగా, వాసకనజ్టికగా కన్పిం చును. పొరిజాత కుసుమమును (శ్రీకృష్ణుడు రుక్థిణి కిచ్చినసంగతి విని కొపించిన సత్యభామననునయించుట కై ఆమెకు “ఆ జగన్నాటక నూ[తధారి యదునందను. డర్మిలి మొ కగ్రా, (మొక్కినన్‌ "- మ॥ జలజారాసనవాసవాది నురపూజాభాజనంబై తన రృులకాంతాయుధు కన్నతండడి శిర మచ్చో వామపాదంబునన్‌ దొల(గం (దోచె అకాంగి; యట్లయగు నాథుల్‌ నేరముల్‌ వేయం బే రలుకం జెందిన యట్టి కొంత లుచితవ్యాపారముల్‌ నేర్తురే.2 కాని, (శ్రీకృష్ణుని సాంత్వనము రసికతకు పరాకాష్ట, చఊః నను భవధీయదాసుని మనంబున నెయ్యపుంగిన్క. బూని తా చిన యది నాకు మన్ననయ చెల్వగు నీ పదపల్లవంబు మ _త్రనుప్పులకొ(గ్రకంటకవితానము వీ మెయి సోకి నొచ్చు నం చనియెద నల్కమానవుగదా యి(కన్లైన వరాళకుంతలా | సత్యభామ తన్నిన, శీకృష్ణున కది మన్ననయట. కాని పాపము! ఆమె సుకుమార పాదములు నొచ్చునని ఆ శీ లష్షుని బాధ. సత్యభామ పాదళాడ 1 శావ్యాలంకార నం[గవాము-2._40 2 పారంజాతాపవారణము ;: నంది తిమ్మన = 1- 191 8 పారిజాతానవారణము.1=128

చాయకనాయికా భేదములు 6 నముచే (శీకృష్ణున శరీరమున పులకాంకుర్మ పకరములు [గమ్మినవి. అవి కంటక (పాయములట! (శ్రీకృష్ణునికం కు అస్వొధీనపతి "యెవరు? కాని, దతీణనాయకుండు గడ ! అయినను సత్యవామ “స్వాధీనపతిక" యే యొనది ! విిపలబ్ద, వికహోక్కంతిక, (పోషిశవతిక విరహిణికి పర్య్యాయములే ! భారతీయ నాహిక్యమున విరహిణికి ఎఎతటి [పాముఖ్యము అఖిం ఛినది! [వియా గమనను జాగ్షైన- వికహోత్యంఠిత నిరీక్షణ దుర్భరము. ఇక [పియుండు సంశేత స్థలమునకు శాకుండ తనను వంచించుటచే స్మా ర్మి ననుభవించు విపలబ్ధి దురవస్థ వర్షనాతీతము. విదేశగతు.డైన భర్తకొరకు కృళించు లే జవరాలైన (పోషిత భర్షృక మానసికావస్థ ఊహిం చుకొనవలసిన దే. అభినారికో అభిసారిక ఆలంకారికుల అభిమాన నాయిక సం శేతస్థలమునకు "ఇగువరి, "తెరువరియై (పియాసమాగమమున కై ఏగెడి నాయిక అభిసారిక. చిమ్మచీకటి ఆమెచారి (గమ్ముగాక; 'మెకపుతీగలు చారి చూపంవగలవు! అభిసారికలలో జో్యోత్సా నభిసారికను "పేర్కొనకతప్పదు. అమె వెన్నెలలో విచ్చలవిడిగా వివారించుచు. [పియాపమాగమమునకు నిర్భయముగా నరుబెంచు సావానురాలు. ఉః _ఠెల్లని చీరగట్టి వెలదీ ! జడ మల్లెల భెండువెట్టి, (వే పల్లెను వీడినావు, వలవంతలు కమ్మని పిల్ల తెమ్మెరల్‌ పిల్లన్యగోవి మోవి కను వేదురు వెన్నెల పాలవెల్లి నీ యుల్లములోన నెట్టి నెర ఉఊప్సెన రేపినవో వచింపనే 1 1 అను పద్యమును జో్టత్సా ఇభిసారికకు ఉదావారణముగ నెన్ననగును. నృత్య నాటికలు = జోోత్సాన్నభిసారిక. రచన: నండూరి రామళ్ళష్ణ్టమాఛార్య

70 కాన్యశిల్పము కావ్యదోషములు

(పాచీనాలంకారికులు కావ్యము అదోషముగ, సగుణముగ, సొాలంకారముగ నుండవలెనని ని'శ్రేశించియున్నారు. దోష రాహిత్యము కావ్యనిర్వచనమున నపరి వోర్యలవమణముగ పలువు ెన్నియున్నారు.

త దిల్పమపి నోపేక్యం కావ్యే దుష్టం కథంచన స్యా ద్వపుః సుందరమపి శ్విత్షేణెకేన దుర్భగమ్‌,1

కావ్యమున నల్పమ్తైన దోషమును గూడ నుపేడింపరాదు. శరీర మెంత సుందరమైనను ఒక్కబొల్లి మచ్చచాలు ఆ అందము నంతటిని పొడుచేయుటకు, అని దండి తన కా వ్యాదర్శుమున నొక్కివక్కాణించియున్నాడు. దోషరహితత్వము వాంఛనీయ మే. కాని అది సృష్టిలో సాధ్యము కాదు. ఈ తీవవాదమును అంగీ కరించినచో సుపసిద్ద మహోకావ్యములు సైతము కావ్యములు గాకపోవును. ఏ దోషమును లేనికావ్యము లోకములో లేదు. వానిలో దోపములను మరుగుపరచు మహి మ ఉండుటచేతనే ఆ కావ్యములు యుగయుగాంతరములు నిలిచియున్నవి. అయినను దోషములు ఉపేజింపదగినవికా వని అందరు నంగికరింపవలసిన విషయ మే.

కావ్యమునందలి దోషములు మూడు విధములు. 1. ళబ్దగత దోషములు. వీ, అర్థగత దోషములు. 8. రసాపకర్షక దోషములు.

విద్యానాథుడు (దోషః కావ్యాపకర్ష స్య 'హాతుఖ) కావ్యాపకర్ష మునకు 'హేతువై నది దోషమనియు, ఆ దోషములు శబ్లార్టగోచరములనియు. [పతి పొదించెను. శజ్జార్ధగతములైన దోషములు ఎన్నదగిన వె. వానితోపాటు రసాప కర్ణ కదోషములును ముఖ్యము లని వేరుగ నుడువనక్కరలేదు. సాహిత్య దర్పణ కారుడు (రసాపకర్ష కాః దోషాళి రసాపకర్షకములు దోషము అని ,(పతిపా దించెను. శబ్దదోషములకం శును, అర్జ్హదోవములకం కొను ముఖ్యార్థహతి "పెద్ద దోపము,

ఆలంకారికులు పలువురు దోషములను పలువిధముల వర్గీ కరించిరి. సాహిత్య దర్పణకారుడు పదునాఆు పద, వాక్యదోవములను 'పేర్కొనెను. అవి

1. ద్యుళ్ళవత్వము ఖీ. అశ్రీలత (ఇది తివిధము) శీ. అనుచితార్థము
2. అృవయుక్తత ల. గ్రామ్యత రి. అ్మవతీతత్వము ?. సందిగ్ధత 8. నేయార్ధత థి, నిహళార్థత 10. అవాచకత 11. శీప్తశవము 12. విరుద్దమతికారిత్వము
3. అవిమృష్టవిధేయాంశత 14. నిరర్ధకత 15. అసమర్థత 16. చ్యుత సంస్కా రత్వము.

వె వానిలో చివరిమూడును కేవల పదదోషములు. తక్కినవి పదవాక్యో భయ దోవములు, అర్ధదోషములు ఇరువదియొకటి. అవి---

1 దండి కావ్యాదర్శములోవిది కావ్యాలంకొరసం[గ్రహవివరణములో ఉదాహృతము.

గుణదోషములు ః.

1. అపుష్టత్వము లి. ద్యుష్కుమత తి (గామ్యత 4. వ్యాహతత్వము 5, అశ్లీలత 68 కష్టత్వము ?. అనవీకృతత్వము ర. నిక్రైేతుత్వము 9. [పకాశిత విరుద్దత 10. సందిగ్దత ఓ1. ప్లునరుక్రత 19, (వసిద్ద విరుద్ధత 19, విద్యావిరుద్దత 14, సాకాంతత 15. నసవాచర భష్టత 16, ఆస్థానయు క్షత 1. అవిశేషవిశేష త్వము 18. అనియమనియమత్వము 198. విశేషూవిశేషత్వము 20. నియమాని యమత్వము 1. నిర్ము కృపునరు క్తత్వము

రనదోషములు పదునైదు అవి-ా-

1. రసమును స్వశజ్దవాచ్య మొనరించుట ౨. స్థాయిఖావమును స్వళబ్ద ఇాచ్యము నల్పుట తి. సంచారిభావమును స్వళబ్దవాచ్య మొనరించుట 4. విరోధి రసముల కంగములగు విభావాదుల (గ్రహించుట 5. అనుభావవిభావముల ఆ జపము
2. అనుభావవిభావక స్ట కల్పనము "గ్ల అకాండ (పధానత 8. అకాండచ్చేదత
3. రనద్‌ీ వి పొనిపున్యము 10. అంగిరసమును పోమీంపకుండుట 11. రసాంతర వర్ణన _(అంగిరసముకాని రినమును కీర్తించుట) 12. అంగరస విస్తారణము
4. దివ్యాదివ్య (పకృతి విపర్యయము 14. అన్టానౌచిత్యము. 15. దేశకాలా ద్యనౌచిత్యను' ల్‌

ఇవిగాక వేరుదోషములు కనబడినచో వానిని గు_ర్రింపవలె నని సాహిత్య దర్పణకారుని పౌచ్చరిక కావ్యదోషములను గూర్చి విద్యానాథుడు వేరుపట్టికల నిచ్చెను. దోషముల పట్టిక నెవరు సమకూర్చినను, అది అసమ[గమైన ఆకృతి గణమే కాగలదు.

1 పాహిఠ్యసోపానములు _ ఆచార్య దివాకర్ల వేంకటావధాని.

10 దృశ్య కావ్యములు

కావ్యములు (శవ్యకావ్యములు, దృళ్యకావ్యములు-అని "రండు విధములు. (శవ్యకావ్యములు పుఠాణేతిహోస (పబంధాదులు. ద బ్రశ్యకావ్యములు నాటకాది రూపకములు.

సంస్కృత వాజ్బయమున రూపకసృష్టికి ఎనలేని శెరవము గలదు. “నాట కాంతం హి సాహిత్యమ్‌", "కావ్యేషు నాటకం రమ్యమ్‌ి వంటి సౌహితీసూ క్తు లీయర్థమునే (పవచి-చుచున్నవి. సంస్కగ్భతకవులు శవ్యకావ్యరచనలో పరిపక్వత నొందిన తరువాతనే లోకవృత్తాంత దర్శకములై_ న దృళ్యకావ్యములను రచించి యుందురు.

“కావ్యేషు నాటక* రమ్యమ్‌” (కావ్యములలో నాటకము రమ్యమెనది) అను సంస్కృత సూక్రి సాహితీ పయంభావుకుల హృదయములలో నాటకమున శెట్టిస్థానమున్నదో అభివ్య కము చేయుచున్నది

(శవ్యకావ్యము వినుటకు, చదుపుకొనుటకు మాతమే ఉపయోగపడును. దృశ్యకావ్యమున (శవణేందదియముతో పాటు ేేశే్యదియము గూడ రసస్నిగ్దమై సదో్యోరన్మ పతీతి గల్గించును. ఇక్కడ, మానవమనన్త _త్త్వములోని ధర్మ సూత్మ మొకటి అనుశీలింపనగును. వినుట వేరు; చూచుట వేరు. ఒక వృత్తాంతమును సీను లార వినవచ్చును, గాని కనులార చూచినప్పుడు ఒక దృశ్యము సహృృాదయుల వై చెరిగిపోనట్టి ముద వేయుటసనహజము, అందువలననే “కావ్యేషు నాటకం రమ్యమ్‌' అని అభిజ్జుల అభ్మిపాయము.

పొళ్చాళ్యాలంకాలికులుగూడ సాహిత్యష్మకియలలో నాటకమునకు = ముఖ్యముగా విషాదాంత నాటకమునకు - మిక్కిలి (పొధాన్యమునొసంగి యున్నారు అరిష్టాటిల్‌ "42266 18 20016౯ 81 10508106” (విషాదాంత రూపకము కాల్చ్బనిక కావ్యమ.కంళు మే_ల్పరము) అని పవచించెను.

నాటకము సర్వకళాసమావోరము. అందు చతుర్విధాఖినయములు మొత మేగాక చిితలేఖనము, గానము, శిల్పము మున్నగు కళలును అపరివోర్యములు.

సమ న్నకళలకు ఆద్య(పకృతి ఆదిమమానవుని హృదయము. (ప్రా కన మానవుని హృదయము రసతరంగితమెనపుడు, ఆతడు ఆడుచు పొడుచు చిందులు (తొక్కెను. ఆ ఆటవికళాండనమును విన్యాసవి జే పాత్మకమైన నృత్తము, తాళ లయాన్వితమైన నాదము, భావార్థసమన్వితమైన శబ్దము అని మువ్విధముల

దృశ్య కావ్యములు గి (పస్తరింపవచ్చును. కాలపరిణామ్మ క్రమమున విన్యానవి తేపాత్మకమైన నృ_త్తము “నాట్యము, తాళలయాన్వితమైన నాదము “గానము", భావార్థసమన్వితమైన శబ్దము “కవిత అను మూడు కళలుగా అభివ్యక్తమైనది. తిరిగి ఈ మవోకళా [(తితయము యుగ యుగాంతరముల పిమ్మట నొకచో సంగమించినది నాటక కళయందే. అందుచేత “కాప్యేషు నాటకం రన్యుమ్‌” అనుట సార్ధకమైనదని ఆచార్య పింగళి లథ్నీకాంతంగారి వివరణము-! నాటకము

“లోకవృత్తాంత దర్శకం నాటకమ్‌"”-నాటకము లోక వృత్తాంతదర్శ్థకము. పనాటకమైనను ఈ జగన్నాటకములో ఒక అంతర్నాటకమే. ఈ అనుభూతిని లేళమా[తముగనై.న సొమాజికులు పొందగల్షినచో వారు ఆ దణమాతమైన జీనన్ము కులే. వారు కావ్యపరమావధి యైన నద్యఃవరనిర్వ తి అందుకొని రససాజా కారము పొందిన వారు కాగలరు

“*ఇందుగలండందులేండని సందేపామువలదు”. విశ్వ నష్ట సర్వాంతర్యామి యని 'వేడాంతుల (పవచనము. నాటకకర్త అపరసృష్టిక_ర్త. ఆతడు తన నాటక సృష్టిలో సర్వాంతర్యామిగా నున్నను “కలండు కలండనెడి వాండు కలండో లేండో " అనునన్హు తటస్టుడుగా నుండును.

నాటకశిల్పమున ఉ_త్తమపొఠచిితణము, సజీవపా తచ్శితణము ఉండ వచ్చును. హృాదయంగమమైన సంభాషణ్మపౌఢి యుండవచ్చును. చతుర్విధాభినయ వినీశమైన సన్ని వేశకల్పనము ఉండవచ్చును. కాని, అంతమ్మాతమున అది నాట కము కాజాలదు. నిజమైన నాటకము జగన్నాటకమునకు (ప్రతిబింబము కావలెను.

(పాచీన నాటకళిల్పమును [ప్తరించినచో నాంది. పస్తావన-అంకములు- అర్జోప కే పకములు-భరతవాక్యము-పంచసం ధులు మున్నగు కొన్ని [పధానాంగ ములను పృథక్కు రించి వివరింపవచ్చును. అవి నాట్యశరీరమునకు అవయవములు మాత మే. నాటకమునకు ఆత్మ లోకో తృరమైన-[ బహా్మైనంద సదృశమైన రసమను భరతముని [పవచనము చిరస్మ్రరణీయము, నాంది

నాటక యోగారంభమున యవనికాంతరమున రంగవిఘో్నోపశాంత్నికె నటీనటులు సల్పు మంగళాచరణము పూర్వరంగము. ఈ పూజాంతమున పూర్వ రంగ్మపవ_ర్తకుడై న సూతధారుడు పఠించు ఆశీర్న్వమ[స్కియారూపమగు శ్లోక మునకు నాందీ శ్లోకమని పేరు. సంతోషాగ్ధము నిచ్చు “నంద్‌ ధాతువు నుండి నాంది అనుమాట నిష్పన్న మైనది. నాందియనగా సంతోష[పదమెైనది. అటు నటీ నటులను, నాటక కర్తను, ఇటు సామాజికులను సంతోషింప జేయునది గావున

1 గౌతమవ్యాసములు _ ఆంధధ్రనాటక పరిషత్తు - అధ్యక్షోసన్యాసము.

గ్‌

ణి కావ్యశిల్బ్పము వాందియని కొందరు అర్థము వెప్పుచున్నారు. “చేవశలను సంతోష పెట్టునదిగావున నాంది” యని యొక మతము. జగద్దితమైన కార్యము. చేవతలకు పీతిఘబించునని (పాచీనులనమ్మకము. వినోదమును, వి(శాంతిని కాఎతించి నిత్యజీవితములో మిక్కిలి పరిశాంతులై. డస్సి, రోసియున్న సామాజికులకు నాటకకళ ఆనం చామృతమును పంచిపెట్టగలదు. నాటకారంభము నాంది. నందీశ్వరుని పేరుమీద వెలసినది గావున నొందియని కొందరు. (వతిదివసాంతమున ఆదిమనటుడ్రై న నటరాజు నిరాలంబ మైన ఆకాశరంగమున శకేళ₹ళాండవలోల.డై వర్తించునని భారతీయ కవి సమయము. ఆ లీలాతాండవలోలునకు తన వీపును కంగముగా నిలిపినది నందిశ్వరుడు. అందుచే (ప్రాతః స్మరణీయుడైన నందిశేశ్వరుని పేరుమీద నాంది వెలసినదని కొందరు (వవచించుచున్నారు.

ఆలంకారికజగత్తులో నాంది యన కావ్యార్థనూచనము. ఈ కావ్మార్థ నూచన సల్చువాడు నూతధారుడు. నూతధారుడనగా నూ్యూతమును. ధరించు వాడు- కూ తమవగా కావ్యార్థసూచన సల్పుట యని అర్ధము. నాంది ఆశీ ర్నమ[స్కియారూవమున ఉండవలెనని ఆలంకారికనిశ్రేశముగచా ! ఇక అందు కావ్యార్థనూచన యెట్లు పొసగును ? అను వందేహము రావచ్చును. చానికి ““అర్థతళ్ళబ్దతో వాపి మనాక్‌ కావ్యారనూచనమ్‌” (అస్థముచేగాని శబ్దముచేగాని కావ్యార్రనూచన రేఖామా[తముగ ధ్వవించిన చాలును.) అలి (వతాపర్ముదీయ మున నున్న వాక్యమే సమాధానము. ఉదాహరణమునకు భాసుని స్వప్న వానవ దత్తలోని నాందిని చూడదగును.

ఉదయనవేందు సవర్ణా వాసవద శ్రాబలౌ బలస్య ప్వామ్‌ వద్మావ తీర్ణపూర్ణా నసంతక[మౌ భుజౌ పాఠామ్‌.

ఇది బలరాముని గూర్చిన (పొర్థనయైనను ఇందు నాటకమునందలి ఉదయన వాసవ దత్తా పదాగ్హివతీ వనంతకపొతలు శబ్దతః సూచితములు.

పూర్వరంగ పవర్తక్కుడెన న్యూతధారుడు నాందీళ్లోకమును పళించి ని్మిష్యామించిన పిమశ్హట, ఆకార శేఖాగుణ విశేషములం దతనినే పోలు మరియొక సూత్రధారుడు ఉత్తరరంగ్యవవ_ర్తకుడు (వవేశించి (వస్తావనాదికమును నడపును. నళ ధారి

“నూ తధారి'కి నాటకకళలో గల విశిష్టత ఎన్నదగినది. వేదాంతులు విశ్వ శిల్చిని జగన్నాటకనూ త్రధారిగ నుళ్లేఖంచిరి. నాటకకళలో న్యూతధారి అపర

(పొచీనాలంకారికులు నూ ధారి లకణములను వివరించిరి. ఆతడు కవి. ఛందళ్ళా(న్త్ర పారంగతుడు, నటుడు, నాట్యవిచ్యాకుశలుడు, పౌరేషణవిచ తమణుడు, పండితో_త్తముడు, సకల విద్యాపొరంగతుడు. ఒక్కముక్కలో చెప్ప

దృ థ్‌ కావ్యములు గ్గొట్ట్‌ వలెననిన “సర్వజ్ఞుడు"- అయి యుండవలెను. (వస్తావన

ఊత్తరరంగ (ప్రవర్తకుడై న న్యూతధారి నబితోగాని, పారిపొర్భ్వకునితో గాని కలిని రంగమున [పవేశించి చ్మితో కులతో కాము ఆనాడు (వదర్శింపబోవు నాటకమును గూర్చి, కవినిగూర్చి, సామాజికులను గూర్చి వివరించును. ఇదియే (వస్తావన. ఇందు కవి గొరనామాది కథనము, (వరోచనము (ఉమ్ము ఖకరణము) ముతువర్షనము, పొత్రపవేశనూచన అను అంగములుండును,.

ఉదాహరణమునకు ,శ్రివార్డుని రళ్నావళిలోని (పస్తావన (1వరోచన) చూడదగును.

“థ్రీహర్షో నిపుణః కవిః పరిషద ప్యేషా గుణగాపాణీ

లోకే వోరి చ వత్సరాజచరితం నాకే చ దక వయమ్‌

వ స్త్వేకైక మపీహ వాంఛికథలపా ప్తేః వదం కిం పునః మద్భాగ్యోపచయా దయమ్‌ సముదితః సర్వో గుణానాం గణః"

(శ్రీవార్ష డా, నిపుణుడైన మవోకవని! పారిషదులా, గుణ[గవాణ పారి ణులు! ఇతివృ_త్తమా, మనోజ్ఞ మైన వత్సరాజచరితము ! నాట్యమున మేము దతులము 1! ఈ మూడింటిలో ఏ యొకటి సనమకూడినను నాటకము ల _క్రికట్ట వచ్చును. ఇప్పుడు అన్నియు నా భాశ్యవళమున సమకూడివవి. ఇక చెప్పనేల?

(పస్తావన మధ్యలో బుతువర్షనముండును. నాటకము నందలి [పధానరన మైన వీరమునకుగాని శృంగారమునకుగాని నవ్వునట్టి బుతువునుగూర్చి గానమును చేయవలెను. శృంగార రసానుగుణముగ వసంతబుతువును, పవీరరసానుగుణముగ శరద్భతువును వర్ణనమునలుపుట కద్దు. ఈ బుతువక్షనము సామాజికులను కా వ్యేతి వృత్తమునకు ఉమ్ముఖులను చేయుటకు ఉ ర్లేశింపబడినది.

వస్తావనలోని చివరియంశము (పధమాంకనుందు [ష్మ్యవథమమున (వవే శింపటోవు ప్మాతను పరిచయము చేయుట. ఈ పాత పవేళ సూచనలో ఉర్రాత్య కము, అవలగితము, [పయోగాతిశయము, | పవక్తకము, కథోమ్రాతము అనెడి ఐదు పద్ధతులు గలవు.

అభిక్టానశాకుంతలమున "వయోగాతిశయము” కలదు. (వయోగాతి శయమనగా ,పవేశివబోవు ప్యాతకు వత్యతముగ నూచించుట. శాకుంతల (వస్తావనలో నటి 'బుతుగానము చేయుచుండగా సూ(తధారి--

తవాస్మి గీతరాగేణ హోరిణా (వసభం హృతః ఏష రాజేప దుష్యంత: సారంగేణాతిరంహపా. 1 1కాశిదాను-అ భిజ్ఞానళాకుంతలమ్‌-(వ్రస్తావవ,

786 కావ్యశిల్పము “నీ గీతరాగమున లేడిచే ఆకృష్యమాణుండైైన ఈ దుష్యంతునివలె అపహ్భూత చిత్తుండ నెనాను.” నవీనులలో తిరుపతి వేంక ఇచేశ్వకకవులు (వాసన పొండవజనననాటక మున “కథోద్ధాతముి వృాదయంగమముగ _ నిర్వర్హింపబడినది. (వస్తావనలో నూతధారి== క్ర్‌॥ పారాశర్యమునీం దు(డు భారతమును (వాసే; తెలు(గు వరచిరి కవితా స్వారాజు లొక్కు మువ్వురు వీరిరువురు నాటకముగ వెలయించి రిలన్‌2 అని చదువునప్పుడు, "ఎవడురా పుట్టని బిడ్డలకు “శ్సీరు "పెట్టుచున్నాండు*్‌ అనుచు 'ఆరలోపలినుండి పరాశర మవార్షి (వవేశించుటతో (పథమాంక మారంభించును- అంతయు నాటకముందలి ఇతివ్ఫ త్తము దృశ్యమనియు, నూచ్యమనియు “రండువిధ ములు, అందుద క్యోభొగము అంకములుగా, మూచ్యభాగము అర్థోప కేవక। ములుగా విడివడును. అంకలవణము--- ఏకైక దివసం వృళ్తమ్‌ ఏక్రనేతృ పయోజనం శ దిహుపాత (ప్రవేశ్ళార్ణం అంక మాసన్ననాయకమ్‌. జ్‌ వివిధాలంకారికులు చెప్పిన అంకలకణమ అ నీ[కింది విధముగా (కోడీకరింప నగును (1) అంకము బవుపొత్ర (వవేశార్హ్హమెై యుం డవలెను. (£) పకోనాయకా (శయమై యుండవలెను (8్రి అంకమునందలి కథ మధురోదాత్త రనభావ నిరంత రమై యుండవలెను. (శ్ర అంకమునందు జరిగెడికథ పవై కదివస పవృ _త్తము అనగా ఒకరోజులోవలనే జరిగినదై యుండవలెను (5) అంకమునందు కథ వీజానుగుణముగా విందువ్యా _వ్హిపురస్కృతమె, నీటిమీది తోలలిందువువతె విన రింపవలెను, (6) అంకమునందు దూర(పయాణము, వధ, రాజ్య దేశాది విప్లవము, ఉం యుద్దము; అనుచితములై న భోజనానులేవన వస్త్రధారణ శయనాలింగన చుంబ చాదులు (వదర్శించరాదు. ఆర్జోవక్షేవకములు నాటకములో అంకములు ఏడు నుండి వదివరకు నుండును. (వత్యంశము తు 2తిరుసతి వేంక సేళ సర కవులు.పొండవజనన వాటక ము-ప్రస్తానన

దృళ్య శావ్యములు (1 నందును ఒకదినములో జరిగిన కథయే యుండును. అనగా నాటక కథయంతయు పది దినములు చాటరాదని అర్హముకాదు, అంకములందు (ప్రదర్శించుటకు వీలు కానట్టి కళాభాగమునంతయు, ఎన్నో వత్సరాలలో జరిగిన సంగతులై నప్పటికి అగ్గోప చేపకములలో నూచింపనగును. అంకములో (పదర్శించుటకు వీలుగాని యుద్ధాదులు అంకములో సూచ్యములు కావచ్చును. అర్జోప మేపకములు---విష్కంభము, (పవేశకము, చూళిక, అంకాస్యము, అంకావళారము అని ఐదు విధములు. సంస్కృత నాటకములలో నంస్క్యూాతమున మాటాడు ప్యాతలు ఉత్తమ మధ్యమ ప్మాతలు. పాకృతమున మాటాడు పాాతలు నీచపా(త్రలు. ఇందు ఉత్తమ నీచత్వములు భాషాసంబంధములుగాని ప్యొాతచి త్తవృ త్మినిరూపకములు గావని మరువరాదు. విష్క్మంభమునకు, [పవేశకమునకు ఈషరద్‌ భేదము గలదు. (ప్రవేళశకము సీచపొత [వయోజితము, రెండంకముల మధ్యనే వచ్చును. ఇందు | పాకృతమున "రెండు ప్యాతలు (పవేశించి వృ త్తవర్తిష్యమాణ కథాంశములను సొమాజికులకు నూచించి న్మిష్కమించెదరు. విష్కంభము, ఏ అంకమునకు ముందైైన ఉండ వచ్చును. అనగా [వథమాంకము ముందుండనగును. విష్కంభముతో నారంఖించు నాటకములున్నవి. విష్కంథభము నందలి ప్యాతలు మధ్యమపా[తలై నచో నది శుద్దవిష్కంభము నీచ మధ్యమ ప్యాతలు రెండును [ప్రయుక్తములైనచో అది మ్మ ళవిప్కంభము. అంకాస్యము, అంకావళారము అంకముల చివరనుండును. ఆ అక్థోప జేప కము లందలి పాతలు తరువాతి అంకమున నున్నచో నది అంకావతారము. చూళిక యనగా ఆళాశభాపషణము. వృత్నవ ర్తిశ్యమాణ కఖాంశమును సొమా౨.లకు తెలుపుటకు సాధనము. పొండవవిజయ మందలి చూళిక ఉదావార ణముగ స్వీకలింపనగును. కురు కే [తసంగామము ముగిసినది, కెరవులలో మిగిలి నది ఒక్క దుర్యోధనుడు మాతమే. భారతీయసం[పదాయము ననుసరించి యుద్దము రంగమున (పదర్శించుటకు వీలులేదు. అందుచేత చూళిక [ప్రయు క్షము. ఉ ఆగని లోతు సీటికొల నక్కట పూచినతమ్మికిన్‌ విధి (పకణ రాలిపోయినవి రేకులు తొంబదితొమ్మి దింక నా సీరజ మందు( చా మిగులనే? యొకరే రటులుండెటో! ఆలం కారము లౌనె యాకొలనూని వరోజమూనవి భూవమికిన్‌ అది ఆరని నీబకొలను, అందు శతప్మ్యతమైన పద్మము విరబూచినది, కాని విధి -పేరణచే ఆ నీకజమున తొంబదితొమ్మిది "శేకులు రాలిపోయినవి. ఒకేఒక “కికు మిగులునా? మిగిలినచో ఆ పూవుగాని ఆకొలనుగాని భూమికి అలంకా5 1 తిరుపతి వేం శ్రేళ్వరకి వులు _ పొండవోడ్యోగనాటకము

భి శావ్యశిల్పము మగునా!

ఈపద్యము వినిన సామా జెకులకు కెరవవంశమునకు పట్టిన దుగ్గతి వెంటనే భాసించును. దుర్యోధనుడు ఒక్కడే మిగలినాడనియు అతనికి మృత్యువాసనన్న మైనదనియును స్ఫురించును.

చాటకాంతమున అద్భుత రనము ఉండవలెను. భలతవాక్ధ్యము

నాటకము భరతవాక్యమ.తో మ.గియును. భరతవాక్యము. విశ్వకళ్యాణో దర్క-మైనది. "సర్వేజనాః సుఖినోభవంతు" అను భాకతీయసంస్కృతినే [వతి భరత వాక్యము ,[పతిఫలించును. వంచ నందులు

నాటకమునందలి ఇతివృ త్తమును (పొచీనాలంకారిపలు లీజము, బిందువు, వళాక, (పవకరి, కార్యము, అను అయిదు అర్థ పకృతులుగా విభాగించిరి. వీజమవగా కళాలీజను. అలీజము నీటిమీది తై లబిందువువలె వ్యాపించుట బిందువు. కథలో మధ్యకలిని ఆంతమువణకు నుండునది పతాకం మధ్యలో వచ్చిపోవు అవాంతరగాథ (రామాయణములో శబరికథ వంటిది) (వకరి.

కథా సంవిధానమున ఐదు కా ర్యావస్థలు గలవు. ఆవి ఆరంభము, యత్నము, (పొప్త్యాశ, నియళా ప్తి, ఫలాగమము.

వైఐదు అర్ధ పకృతులును, కార్యావన్షలై చింటితో (కమముగా కలియుట వలిన పంచ సంధులేర్పడును. పంచ సంధులు [కమముగా (1) ముఖ సంధి, (2) పతి ముఖ సంధి, (శ) గర్భసంధి, (4) అవమర్శు నంధి, (5) నిర్వహణ సంధి.

ఏపనాటకమునం దై నను, పంచ సంధులను మనము ఊహించుకొనవలసినదే. వానిని దిజ్మా(త్రముగ నిశ్హేశింపనగును. అయినను (శ్రీ పింగళి లమ్మీకాంతంగా రన్నట్లు “ోనంధులు చెడిన నాటకము కీళ్లు సడలినటొమ్ము”.

ఆ(కరణము

ఈ రూపకమున పది. అంకములుండును. శృంగారరన వధానము, వస్తువు ఉత్పాద్యముగాని, [పఖ్యాతముగాని కావచ్చును. నాయకుడు ధీర శాంతుడై. యుండవలెను. నాయిక కులటగాని, వేళ్యగాని కావచ్చును. మాలలీమాధవము, వ్‌ పసి ,

ధ తరంగదదత్తము, మృచ్చృకట్‌కము నుప్రసిద్ధ పకరణములు. భాణము ఇందు ఇతివ్ఫ _త్తము ఉత్పాద్యము. ఇది ఏకపా శాశయము. ఆ వకపాశ్ర

దృశ్య కావ్యములు ఖ్రి సమర్థుడు, విద్యావంతుడు నై ఆకాళభాషితమున ఇతివృ _త్తమును నడుపును. ఇందు ముఖ, _ నిర్వవాణనంధులుండును. గేయాది దశలాస్యాంగములుండును, శృంగార వీరరసములు నూచింపదగును. (వహననము (నవాసనము వోన్యరస్మపధానమైనది. వ _న్వ్వంక సంధి తదంగ లాస్యాంగ ముల విషయమున నిది భాణసమము, ఇది శుద్దము, వికృతము, సం కీర్ణము అని మూడు విధములు. ఈ భేదములు పాతను బట్టే యేర్పడినవే. డిమము ఇందు ఇతిన్నత్తవము (పభ్యాతమై యుండవలెకు. దేవ, కిన్నర, గంధర్వః యవ, రావవ, భుజగ, భూత, (ేత, పిశాచాదులగు పదునాల్లుకు ధీరోద్దత నచాయకులుండవ లను. అవమర్శశంధిగాక మిషలిన నాలుగు సంధుళు, నాలుగంక ములు ఉండును. (వధానరనము రా దము. అంగరనములుగ మిగిలిన రనములు==జ= వోస్య శృంగారములు తప్పం-- ఉండవచ్చును. ఇందు ఇం దజాల మహేం (దజాలా దులు, [కోధము, అద్భుతము మున్నగు చేష్టలు వర్ణింపదగును. లు మ! వ్యాయోగము ఇది ఎకొంకిక. బహుపా[తప్రయోజ్యము. (వఖ్యాత వస్తుకము, నాయ కులు ధీరోద్దతులు పలువురుందురు. గర్భావమర్శములుగాక మిగిలీక మూడు సంధులుండును. స్త్రీనిమి తృముకాని యుద్దము, వరన ఉండవలెను. నమవకారము ఇందు ఇతివృత్తము (వఖ్యాతము; మూడంకములుండనగును; (వధాన రనము వీరము; కపటము, శృంగారము, ఉప దవము 1 పఫత్యంకమున నుండవలెను. అవమర్శు సంధిగాక మిగిలిన సంధి చతుసష్టయముండును.. 86గడియల కాలములో (వవృ త్త మైన ఇతివృ త్తము ఉండవలెను. వీథి ఇతివృ_త్తము కల్పిశము. ఏకాంకిక. ముఖనిరృ్వృవాిణసంధు లుండును. ఒకటి కాని "రెండుకాని ప్యాతలుండును, 'ఇెలుగులో (క్రీడాభిరామము *పిదిక్రి డ్రచ్రా పహాళణము. అంగిళపము శృంగారము. నవరన నంభఖరితరముగా నుండును. అంకము దిరికి ఉ శ్ఫృష్టిదాంకము అని నామాంతరము. ఇందు ఇతివృ_త్తము (వఖ్యా తము. '(పాక్ళతపునముషులు నాయకులు, (వధానరనము కరుణము. ఇది నంధి

ఖం కాన్యశీల్పము వృక్స్యాదులందు భాణతుల్యము. ఈహామృగము

ఇందలి వస్తువు (పఖ్యాత-కల్పిత- మీ శము. అంకమ.లు నాలుగు. గర్య్ళావ మర్శుములుగాక మిగిలిన మూడు సంధులుండవచ్చును._ థీరోద్దతుల్లై న నరదివ్యు లలో ఒకడు నాయకుడుగ, మరియొకడు [పతినాయకుడుగ నుండవచ్చును. దివ్య(స్త్రీబలాళ్కారము గర్భితగాథ గాదగును. మృగమువలె, అలభ్యయగు నాయిక రూపకమునకు కేందము గావున ఈ రూపకమునకు ఈవోమృగమను "పేరు వచ్చినది.

ఉపరూపఠములు

దశరూపకములుగాక సంస్కృత వాజ్బ్యయమున ఎన్నియో ఉపరూపకము లున్నట్లు ఆలంకారిక[గంథముల వలన తెలియనగును!, అందు కొన్నిటిని పేర్కొన దగును,

(1) నాటిక (8) షతోటకము (8) గోష్టి (4) నట్టకము (5) నాట్య రాసకము (6) [వస్టానకము (7) ఉల్లావ్యము (6) కావ్యము (9) _పేంఖణము (10) రాసకము (11) సంలాపకము (19) (శ్సీగదితము (18) శిల్పకము (14) విలాసిక (15) దురు ల్లీ (16) పకరణి (17) హాల్టీసకము (16) భాణిక (19) వోసిక (20) వ్యాయో గిని (21) డిమిక (22) కలోత్సాహవతి (28) చిత్ర (8) జుగుప్సిత (బి5) చిత శా((ఆా)ంల (వీర్సి డోంలిక (2) షిద్గకము (విరి రామా (మ) [కీడము (29) కాగ కావ్యము. (80) నృత్తపొరము (81) భాణము (89) పారిజాతకము (లిలి) న్నర నకము (84) (పేరణము (85) కల్పవల్లి (శిఠ్సి మల్లిక. అకొనినాననెటుతనాననననునాలానానునననానాననునముతానాావాననమయాలాయామ.

1 నాట్యశాస్రముం గుప్తభావపళాశిక-డా పోణంగి శ్రీరామ ఆప్పారావు

క్షే రిన సిద్దాంతము

విశ్వసాహితీజగ త్తులో భారతీయులు కావ్యమీమాంనకు (వసాదిం చిన

విశిష్టవివేచన రససిద్ధాంతము, రనము-నహృదయుడు

రనసిర్దాంతమునకు భారతీయ సంస్క తికి అవినాభావసం బంధముగలదు లలిత కళానుభూతినినమ[ గముగ వ _స్తరించి, వివరించిన విశిష్టత రనసిద్దాంతమునకుదక్కినది ఈ సిద్దాంతము (వపుచమునందలి విద్వాంసులను పలువుర నాకర్షించినది రసమును గూర్చి (పొచీనభారతీయాలంకారికులు పలువురు సాంగోపాంగముగ చర్చించి వివిధవాదములను లేవదీసినారు. ఆలంకారికులలో 'భేదాభ్మిపాయములును (పాయి ముగ పొడనూపినవి. సంస్కృృళాలంకారిక [(వపంచమున రస్మపకరణము మిక్కిలి గవానమైనదయ్యు వృాదయంగమమై జిజ్ఞాసువుల నుజ్జ్టూత లూగించును.

రససిద్దాంత్మవవ_క్త భరతముని. భరతుడు రస్మ్యపవక్తగ నంది శేశ్వరుని "పేర్కొనెను. రసళబ్దము వేదవేదాంగ |పయు_క్షమెనదే. రసో వై స--అతడు రనవ్వరూపుడు-అనునది వేదకాలమునాటి నూకి.

రసొనందము [బన్మోనందసహోదరము; లోకో _త్తరచమళా్కారభాజనము; విగళిత వేద్యాంతరము; అనిర్వచనీయము; వాచామగోచరము-అని “వెక్కుభంగుల ఆలంకారికులు వివరించినారు.

'లౌకికసంతోషము వేణు; ఆనందము వేటు, మానువనంతోషానుభూతి కంశె ఎన్నిలకల లెట్లో ఆనందానుభూతి గొప్పదని ఆలంకారిక [వవచనము.

తై _త్రిరీయోపనిషత్తునందలి ఆనందవల్లిలో అనందమీమాంస గలదు. మానుషానందమనగా యువకుడు, సాధువు, (దఢిమ్టండు, బలిష్టుడునైన మహాళాజమభవించు. ఆనందము, [బవ్మోనందమనగా ఆనందవల్లి గణితము (వకారము--

100 మానుషానందములు జు ఒక మనుష్యగంధర్వానందము

100 మనుమ్యగంధర్వానందములు = ఒక 'దేవగంధర్వానందము

100 దేవగంధ శ్వానందములు ఇ ఓక పితృ దేవతానందము

100 పితృ దేవతానందములు అ ఓక అజానదేవళానందము

క్రీ శావ్యశీల్పము

100 ఆజూనదేవళతానందములు జు ఓక కరత దేవళావందము

100 కర్మ దేవతానం దములు జ ఒక దేవావపందము

100 దేవాశందములు = ఒక ఇం(దానందము

100 ఇం దానందములు ఇ ఓక్‌ బృహాస్పళ్యానందము

100 బృవహాసృత్యానందములు జా ఓక్‌ (పజాపత్యానందము

100 (వజాపళ్యానందములు ఇ మక్‌ (బ్రహ్మానందము

వై గణికమును బట్టి 100000000000000000000 మానుషానందముఖభు (ఒక లక్షకోటి కోట్ల మానుషానందములు) = ఒక (బహ్యానందము.

ద్వంద్వ బద్ధమైన పాణికోటిని, వికారయయమైన జీవితమును, అవ్య వసి తమైన సృష్టిని అనుశీలించి, ఆ అనేకత్వములో అంతర్వాహినిమైన పకత్వముకు సాజుత్కరింప జేసికొని “జగత్తుమిథ్య, (బహ్మ సత్యము" అను అనుభూతిని పొంద గలిగిన యోగీశ్వరుడు మాతమే ఆ (బహ్మోనందమును పొందగలడు. రసా నందము ఆలంకారిక (పవచనము (ప్రకారము (బహ్మీనందసహోదరము- అందుచేత వే “నాన్ఫషిః కురుతే కావ్యమ్‌ "అని (పొచీనభారతీయాలంకారికుల మతము 'అపొకే కావ్యసంసానే కవిరేవ (పజాపతి”. *"అనందో (బవ్మై" అను ఉవపనివదుక్తి ఇట అనుసం ధేయము.

ఇ 98 0% కం300 188 )0 0౯676)". సుందరవన్తు సందర్ధనమ. సంతళానందసంధాయక మనిన ఆంగ్లకవి కీట్స్‌వచనము తై త్తిీరయోపనిషత్తు లోని ఆనందవల్లి కి సుదూర పతిధ్వని.

రససీద్దాంతముశకు సూత పాయమైన సారఠాంశసం[ గహము--కాళిచాసు శ్లోకము. కీట్సుకవి అభిభామణమునే కాక, రససిద్ధాంతవృాదయమును వాద యంగమముగ నభిన్య క్క మొనరించుచున్నది. దుష్యంతుడు రాణి హంసపదిక పొడిన పోటను విముచున్నాడు -

ఆభినవమధులోలుప స్త్వం

తథా సరిచుంబ్య చూతమంజరీమ్‌ కమలవసతిమౌ త విర్చృతో

మధుకర విస్కృతో ఒ స్యేనాం కథమ్‌ ౫

“కొంగొ _త్త తేనెలను ఆరగించుటకు మరగినట్టి ఓ తుమ్మెద కుమారుడా! నీవు ఆవిధముగా చూతమంజరిని చుంబించి ఇప్పుడు కమలమందు ఆధివసించి వెనుకటి చూతమంజరిని ఎట్లువిస్టరిం చితివి?”

1 మహాకవి కీట్స్‌ *“*ఎండ్రమియాన్‌” తొలివంక్తి

2 అలిజ్ఞానళాకంతలము...ఆంంక్‌; ష్‌

శన సీచ్చాంతము ర

ఈ పాట విన్న దుష్యంతుడు పొందిన అనుభూతి ఎట్టిది ?

“రమ్యాణి వీత్యు మధిరాంశ్ళ నిళమ్య శబ్దాన్‌ పర్యుత్సుకోభివతి యత్‌ సుభితో౭పి జంతు: త చ్చేతసా స్మరతి నూన మబోధపూర్వమ్‌ భావస్థిరాణీ జననాంతర సౌవ్భాదాని!

“రమ్యాణి వీవ్య" అను వైళ్లోక మందలి వకటేశంమునడదే కీట్స్‌కవి (వవచిం చిన సుందరవస్తు సందర్శనము సంతళానందసంధాయకమను (తీ 11108 0 కె6800 15 & )0౫ [0౯676) నూకి గళార్థిము కాళిచాసుళ్లోకము రససిద్టాంతము

వతిఫలించిన మాణిక్యమకుటము.

“'సుందక రూపములను చూచినప్పుడును, మధురళబ్దములను విన్నప్పుడును సుఖముగా నున్న పాణి కూడ వర్యుత్సుకత్వమును పొందుట నవాజము. మనస్సులో సుస్థిరములై న జననాంతరసొవ్భాదములను అతడు అనుకొనకుండ న్మరించుటయే చానికి కారణము

"ఇ ళోళములోని ముఖ్యాంళములను వింగడింపనగును-ా

న

క్ష సౌందర్యసందర్శ్థ నము ఓక అపూ ర్వానుభూతిని గల్పించును.

వీ. అశ్లు మాధుర్య [శవణమును అట్టి అనుభూతిని గల్పించును.

8. ఆ అనుభూతి పర్యుత్సుకత,

త. _సంతోవముతోనున్న [పాణికి కూడ ఆ పర్యుత్సుకత కలుగును,

ర్‌. భావస్థిరములై న జననాంతర సొవ్భాదములను ఆ(ప్రొణి

ఆతణమున స్మ్రరించుటయే దానికి హేతువు.

వె భావము నేటి మనన్తత్త వొొ(స్రుజ్షులు [వవచించుచున్నసు వ్రవై తన్యము

(360_6025610౪5) తో సంవదించుచున్నది. అంతేకాక జననాంతరసౌవ్భాద ములు అనుటలో ఆ అనుభూతిలో వె కుబుకునవి పూర్వజన్మ వాననలు. “పునర్జన్న'=--|పాచీన భారతీయసంస్క్యృతికి అపరిహార్యమైన విశ్వాసమగుట ఎన్న దగినది. కాళిచాసు |పవచించిన అనుభూతి ఆలంకారికుల రససిద్ధాంతముతో వృాదయంగమముగ సంగమించుచున్నది.

మెల్లీకవిోంగా క%661636 80888 826 16096 *వీ[0% 1611 ౪9 0 5864654 100౪8815 ---మన విపాదతరంగితములైన భావములు మధురాతిమధురములై న "గేయములుగా పరిఢవిల్లునని (పవచించెను. “పర్యు=త్సుకో భవతి యత్సుఖతోఓపి బఐంతుః. అన్న కాళదాను వాక్యము మెల్లీకవి భావముతో సంవదించునదే. ఆనందము సుఖదుఃఖాతీతమైనదని భారతీయుల మతము, ఈ రసానందమెట్లు

1 అలభిజానశాకుంతలవు.ఆఅం-5; లో?

జా ళా

స్కీ శా న్యశిల్పము కలుగును? లలితకళానుభూరతి వేళ, సప్ఫాదయుని మనస్సులో లోలోపల నణగియున్న భావము ధరించు విశ్వరూపవదర్శ్ధనమే రనము. అనగా అన్నిరనములు అందరిలో నుండకపోవచ్చు. ఆ భావము, వాసనారూపమున ని,చాణముగా సవృాదయునిలో నుండును. అది పూర్వజన్యిసంస్కారము కావచ్చును. కొందరకు వీరరసాఖి నివేశము మెండు, మాటవరునకు ఒక చమళ్కారగాథ ఉదాహరింవనగును. ఆనాడు బొబ్బిలియుద్ధనాటక [వదర్శనము ఒక (-పేకకుడు ' మహోళ్చావా ముతో ప లెపలాడుచున్నాడు. [పక్కవాడెంత వారించినను, ఆ సవృాదయుడు కూర్చుండక "పూనకము” నెక్కించుకొనుచున్నాడు- “*పమయ్యా! నీకా వీరుల పూనకమె _త్తినట్లున్న దే! నీకెందుకు మధ్య ఈ వీరాంగమని” నివారింవబూని నాడు (పక్కవాడు. ఆ సహవృాదయుడు “నేను పూర్వజన్మమ న బొబ్బిలి వీషలలో ఒకడను. నేను క త్తిధరించి, గుజ్జమునెక్కి ధీరోద్దతుడవై యుద్దము చేసినాడ”నని పల్కినాడు “ఓహో--అయితే పూర్వజన్టమ-లో 'నేనెవరినని సీఊహ. నాకే ఆ వేళమును కలుగుట లేదేో"అన్నాడట పక్కవాడు సహ్యూదయుని నమ్యక్సమాధా నము చూడుడు. *““సివు నాగుజ్ఞ్రపు కళ్లిములు పట్టి మాలీసుచేసిన మనుష్యు డవు కాబోలు”. పరిహాసవిజల్పితమైన ఈ పమాధానములో పరమార్థము. లేక పోలేదు. జన జ నా్సాంతరములలో _వాసనారూపముగ నైన వీకరసాభినివేశము లేనిచో ఈనాడు సపవ్మాదయునకు వీరరసపతీతి గలుగదని [పాచీనాలంకారికుల మతము రశసిద్రాంతమునకు సవహవృాదయుడే పునాది. యథార్థమునకు కావ్య మీమాంసకును పునాది సవృాదయుశె! యేషాం కావ్యానుశీలనాభ్యా సవళార్‌ విళదీభూతే మనోముకురే ఆ వర్ణనీయతన్మయీభవనయోగ్యకా శే స్వహృదయసంవాదభాజః పవ్భాదయాః ౫ వివిధకావ్యమ. లను పరిశీలించుటచే, తనమనస్సును తళతళలాడుచున్న అద్దమువలెచేసికొని, కావ్యుమునందలి వస్తువుతో తాచాత్మ్యమును బొందగలిగి కవి వృాదయముతో శుతిగల్పుకొనగల్లువా జే సహృదయుడు. నహృదయుని వ్యృాద యము స్వచ్చమై తళతళలాడుచున్న అద్దమైనచో అందు కవివ్భావయము

• అలంశాలికులు.. నేటి (పేక్షకళబ్బమునకు బదులు సామాజికళబృమును వాడి యున్నారు. ఆనాటివారు, చూచుటకుమా(త మేకొక వినుటకు వినోదముతో పాటు విజ్ఞాన సముపార్జనకు నాటక్మపవర్శనమునకు(బోయెడివారు. నేటివారు తామువినరు, (వక్క వారినిగూడ విననీయరు, గావున (పేక శబ్దమే సముచితమని చమత్క రింవపచ్చును. 2 ఆభిననగు ప్పుడు,

రనసీచ్చాంతము 8 (పస్ఫుటముగ (వతిఫలించును.

రం[ధా న్వేషణపరాయణులు (తప్పులనే వెదకువారు.) కావ్యవిమర్శకు పూనుకొనుట శోచనీయమని ఆలంకారికుల మతము. 76! 113686 & ౪02% 01 2౯0 03 115 రేం!60(5---- తప్పులను మాతమే ఎంచుచు కళానుశీలనము నలువ వద్దని ఆంగ్రమున నొక హపాచ్చరిక కలదు. 08 1106 ౧0610 0౪166 ౪01655 ఫ0 పేక ళ6 06౧౫ 108 '0౪--కవితవై (వపంచమునంతయు అన్వేషింపనేల? నీలో కవిత లేనిచో జగత్తులో నే 'లేదు---అన్న ఆంగ్ల వాక్యము మిక్కిలి అర్ధవంతము.

రనము యన్నిష్షము? |!

రనమునుగూర్చి, భారతీయాలంకారికులు బవుళచర్చలునెరపినారు. వివిధమతములు విలసిల్లి నవి. భట్టలోల్ల టుడు రనము నాయికానాయకని” మని (పతిపాదించెను. శీ శఎకుముతమున రనము అనుక _ర్శృనిష్టము. ఉదాహరణకు భట్టులోల్లటుని మతమున రసము అఖిజ్ఞానశాకుంతలమున శకుంత లాదుష్యుంత నిస్టము. కాని భట్టనాయకుడు రసము సామాజికనిష్ట మని నిరూపించెను.

రసము నాయికానాయకనిస్థ్రమెనచో == నవ్యాదయుల నెట్లు కావ్యము రంజింప జేయగలదో సుస్పస్టముకాదు.

రసము శటనిష్టమెనచో నృసింహపాతధారి హిరణ్యకశిపుని రంగస్థలమున వా_న్తవముగ చంపనగును.

రసము సామాజికనిష్టమగుట చేతనే కావ్యము చికస్థాయిగ నిల్చి సవ్చూద యుల నానందతన్చ్హయత్వమున ముంచుచున్నది. ఈ మత మే ఆలంకారికులు అధిక సంఖ్యాకులు ఆ మోాదించినది.

ర్‌ ననంఖ్య

అనంళా టె రసొః---- రసములు అనంతములు. య థార్థమునకు (వలి భావమును రసమే. (వతిరసమును (పాథమికదళలో భావమే. లీజము అంకురమై ఆకుతొడిగి మారాకువేసి "రిమ్ములతో, కొమ్ములతో మవోనృతమగు పగిది వీ (పాయమైన భావము రసముగా పరిణతి చెందును.

న భావహీనో2 న్హ రసోన భావో రసవర్జీత॥ పరస్పరకృళాసిద్ది స్తయోరభినయే భవేత్‌ 11 ఖ్‌ వాక్‌

భావహీనమగు రసముగాని, రనవరితమైన భావముగాని లేదు. అయినను అన్నిభావ ములకు నిలదొక్కుకొని స్థాయిభావములయి రనముగ పరిణమించుళ క్తి యుం

1 డాక్టర్‌ పోణంగి (శ్రీరామఆప్పారావుగారి నాట్యశాన్హ్రుము. ఆరవఆ ధ్యాయము

పట...100లో ఉదాహృతము*

న! కాన్యశిల్బ్పము డదు. అంటుచేత నే అనంతములగు రసములలో కొన్నింటికిమాత మే (పాముఖ్యము లభించినది. రసములెన్ని? ఆ రసములకు స్టాయిభావములేవి ? రససిర్ధాంత ప్రవ క్త మైన భరతముని అష్టరసములను, వానికి స్థాయి భావములను పేర్కొనెను. శృంగార వోస్య కరుణ రౌద్ర వీర భయానకాః సీభత్చాద్భుత సంజ్హా చేత్య ఫ్లా నాట్యే రసొః స్మృతాః. రతి ర్లాసళ్చ శోకళ్చ [కోధోశత్సాహౌో భయం తభా జుగుప్సావిస్మయ'శ్ళేతి స్థాయిభావాః (పకీ ర్తితాః, నాట్యమున శృంగారవోస్యకరుణ రౌ ద్రవీ్రభయానక వీభళ్సాద్భుతము అను నెనిమిదిరనములు గలవు. వానికి రతి, పోసము, ళోకము, (కోధము, ఉళ్చాహము, భయము, జుగున్స, విస్టయము అనునవి స్థాయిభావములు భరత ముని శాంతమును విడిచి ెన్లైను" భట్టోద్భటుడు రసములను తొమ్మిదిగా జీరగ్కానెను, శృంగార హాస్య కరుణ రౌద వీర భయానకాః వీభత్సాద్భుతశాంతాళ్ళ నన నాశ్యే రసా, స్మృతాః, రతి ర్హాన శ్చ ళోక శ్చ ! కోధోత్సాహౌ భయం తథా జుగుప్పొవిస్క్యయశమాః స్టాయిభావాః వ్రకీ ర్తితాః. ఈ శోకములో భరతముని పేర్కొనిన అష్టరసములతోపాటు, శాంతము రసముగ, శమము స్ట్థాయిళావముగా "పేర్కొనబడినవి రుదటుండు దశమో రసః _పేయాన్‌ (పదియవ రసము (పేయస్సు)అని పతిపొదించెను. | పేయోరసమునకు సాయిభావము స్నేవాము. (. న్‌ థ్‌ ద్ర! దళరూపక క_ర్తయగు ధనంజయుడు నాట్యమున శాంతరసనమునకు పుష్టి లేదనెను. ధనికుడునాట్యమున శాంత రసము. లేకపోయినను, [శవ్యకావ్యమున నుండవచ్చున నెను. భరతుడు బుజుమార్గమున శాంతరసము నంగీకరింపకున్నను వకమార్ష మున నంగీకరించెననుట స్పష్టము అని (శ్ర నన్నిధానము సూర్యనారాయణశాస్త్రి గారు కావ్యాలంకార సం[గ్రవావివరణమున వివరించుచు నిట్లు (వాసిరి. “భరతుడు శాంతరసము నంగికరింపకున్నచో నాట్యము (తై లోళ్యాన కరణమని 'యొట్లుచెప్ప గలుగును ? లా 1 డాక్టర్‌ పోణంగి శ్రీరామ అప్పారావుగారి నాట్యశాస్త్రము ఆకవఆధ్యాయము 102. $ఏఎపుటలలో ఉదాహృతము, 2 శ్రీ సూ. శాస్త్రిగారి కొవ్యాలంకార సంగ్రహవివరణలో ఉదాహృతము.

రనసిభ్రాంతము న! నానా భానోపసంవన్నం నానావస్థాంత రాత్యకం లోకపృ త్తానుకరణం నాట్య మేశన్మయాకృతమ్‌ స్పద్వీపానుకరణంనా ఖ్యే౬ హ్యస్మిన్‌ వతిస్టితమ్‌. అని కదా కలదు! ఇంతేకాక నాట్యాంగముగాని చేదియు లేదని యిట్లు తెలి పెను. న తద్‌ జ్లానంనతచ్చిల్పంన సా విద్యానపా కళా న సయోగో న తత్‌ కర్మ నాశ్యేఒస్మిన్‌ యన్న దృశ్యతే." “నిశ్వేదాదులుగూడ ళ సంగా రాదులవలె. బరిపుష్టమ్ములెన యెడల రసత్వ మును బొందునని భట్టలోల్లటుడు తొలుత పతిపాదించెను. రసనా [దసత్వ మేతేషాం మధురాదీనా మివోక్త మాచార్ర్యైః నిర్వేదాదిష్వపి త న్నికామ మస్త్రీతి తేఒపి రనెః “రస్యమా నత్వరూపధరశ్చమును బురస్కరించుకొని శృంగారాదులకు రసత్వ మును నాచార్యులు ెలిపిరి ఆ రస్యమావత్వము నిర్వేదాదులందును గలదు. కావున నవియు రనములే' అని ర్ముదటునివాదము. అఖినవగు ఫుడీవాదము నంగీక రింపలేదు. శాంతరసనము భరతముని సన్యుతమకు వాదమున్న న్లు, సాహిత్యదర్పణ కారుడు అధ మునీందసమ్మతో వశ్సలో రసః అని |వలిపాదించి వత్సలరసమును భరతమునికి అంగీకారమగునని నుడివెను. భరతుడు-- హాస్యళ్ళంగారయో స్స్వరితో చా త్రై వీరరొదొద్భుకేషు ఉదా త్తకంపితై కరుణవాత్సల్యభయానకేషు అనదాత్తస్వరితకంపితై ॥ వర్షైః పాఠళ్యమువపాదయతి న్‌ అనుచో వాత్సల్యమును పేర్కొనె నను సాక్యమును జూపెను. వత్సల ళసమునకు స్థాయివావము వాత్సల్యము. ఉజ్జ్వలనీలమణిక_ర్త రూపగోస్వ్వామి, పరి వాజకాచార్యుడై న మధుసూదన సరస్వతి భక్తిని రసముగా పేర్కొనిరి. . “వృథగేవ భక్తిరసరాట్‌ సవి స్తరే జోచ్యతే మధురః” . అని రూపగోస్వామి |పవచనము. (పత్యేకముగా థభ_క్తిరసము మధురము; భ_క్రి రసరాజమని రూపగోస్వామి వాదము. రసతరంగిణీక_ర్తయగు భానుదత్తుడు మాయారనమును 'పేర్కొనెకు. కీ కొవ్యాలంకొరసం[గహవివరణము 2038-04 పుటలు, 2 కొ వ్వాలంకారసం గహ వివరణము శ01 పుట,

88 శావ్యశిల్పము అనలుఇన్నిరనములు లేనేలేవనియు ఒక శే రసమున్నదనియు చానికి స్థాయి భావము అనందమనియు _ కవికర్షపూరగోస్వామి పతిపాదించెను, సృటికము జపాకుసుమాది నానాపచార్థముల సం'యోగము వలన నొకతటి నెజ్టిగా, నొకతూరి పచ్చగాను, నొకతూరి నల్లగా గోచరింపవచ్చును. అస్లు ఒకశేయగు స్థాయి, ఉళ్చావోదులుగా కన్పింపవవచ్చునని యతనివాదము. ఆలంకారికుల వాదములన్నియు సమీడించిన పిమ్మట సొళాంళశముగ నెన్న దగినది:---రనము అనంతములై నను, అందు కొన్ని రసభావములు మాత మేస్థాయి భావములుగ నిలబడి రస్మప్రతీతి కల్ప్చించును. అన్ని భావములకు రసనిద్ధి లేదు. కాని, 'యేభావమైనను, కవి సామర్థ్యమువలన రససిద్ధి గాంచ వచ్చును. ఇది సవ్ఫాదయ పాద మొక వేద్యము. ఆలంకారికులు పటవురు-ా- క ధర ళృ్ళంగారము, వోస్యము, కరుణము, వీరము, భయానకము, బీభత్పం, మిరు రౌద్ర, మద్భుతము, శాం తరసంబును రసము లన(గ౭౯ దనరుం గృతులన్‌ £ ఆకు వాదమునే అంగీకరించిరి. కవి సమర్హుడై నచో ఏ భావమునక్తైనను రససిద్ధి కలుగవచ్చును. రామా యణమున లద్భ్ముణుడు మూరి ్భితుడై నప్పుడు, రాముని (భాతృ వాత్సల్యము తొణికిసలాడెడి శోకము ఉదాహరింపద%నది. సీతారాముల శృంగారము విశ్వ మో వానమైనదే, సీతక్షై సేతువుగట్టి అంకాపురి శేరినాడు వానరవై. న్యముతో (శ్రీరాముడు. రామ రావణయుద్దము జగత్‌ (ప్రసిద్ధము. అది ఘోరసం[గామ భూమి- తమ్ముని, లవమ్మణుని-యుద్దభూమిలో మూర్చితుని చూచిన (శ్రీ) రాముడు విలపించుటను వాల్మీకి వర్ణీంచెను- *జేశే దేశే కిళ లాబీ దేశేదేశే చ జాంధవాః తంతు దేశంన పశ్యామి యత (ధాశా సవోోదర?। 2 'చేళ దేశములలో భార్యలు లభింపవచ్చును. ఏదేశములోనై న జాంధవులుండ వచ్చును. ఒకే గర్భమునుండి ఉద్భవించిన తమ్ముడు ఎక్కడ లభించునని (శ్రీరాముడు వాపోయెను. శ్లోకమున వాల్మీకి వాళ్స్ళల్యమును రసస్థాయికి తీసి కొని పోగళ్లెనను విద్య్వాంను లున్నారు. ఇళ్లు మృగయాత్మకీడాదులును రసములే యని వాదించువారున్నారు. అన్నిభానములకు రశసిద్ది లేదనుట పూర్వపతములేని సిద్ధాంతము, అయినను, కవి సామర్ధ్థ్యమునుబట్టి రసము కాజాలని భావమునులేదు. న భావో రసవర్థితః అను మాట సత్యము.

• కావ్యాలంకార నం[గహము-8=6 2 రామాయణము..యుద్ధ కాండ.

రనసిద్ధాంతము 89 రనస్వరూపము విభావానుభావవ్యభిచారిసంయోగా [దననిష్పత్తిః 1 విభావానుఖావవ్యభిచారిసం యోగమువలన రసనిమృ _త్తియగునను థరతముని

నిర్వచనము స్ముపసిద్ధ్దము.

విభానై రనుభా వైశ్చ సాత్ర్వికై ర్వ్యూలిచారిఖిః

అనీయమానః స్వాదుత్వం స్థాయిభావో రసః స్యెతః ౫ అనీ దశరూపకకారుని నిర్వచనము.

ళా వ్యాలంకారసం[గ్రపహామున భట్టుమూ ర్తి రసస్వరూపమును అఖివర్డ్మి ౦చుచు

తొలుత చెప్పినపద్యము--- కః పులకండంబులు గలిపిన నలువగు సలిలము రసాయనంబగు పగిదిన్‌ లలిత విభావాదులచే నలఘుకరస్తాయిభావ మమరున్‌ రసమై3 _

వై పద్యమునకు (శ్రీ సన్నిధానం నూర్యనారాయణళా(న్తిగారి వివరణము---

“కండచక్కెఆఅ కలుపంగా జలము పొనకమణగు విధమున విభావ, అనుభావ, సంచారి భావములచే6 బరిపుష్టమై యధికముగా నాస్వాద్యమైన స్దాయి భావము రసము. జలము తన జలరూపముతో నున్నప్పుజక్కువగా నాస్వాద్య ముగా నుండదు. అశ్హు సపృాదయుల హృదయమున వాసనారూపమున నున్న స్థాయిభావము గూడ నాస్వాద్యముగానుండదు. కాని యాజలము కండచక్కెర, ఏలకులు, మిరియపుపొడి మొదలగువాని మొక్క కలయికచే. జానకరూపమును బొంది కడుంగడునాస్వాద్యమాన మగుచున్నది. అనశ్లు యా సహృదయుల స్థాయియు విభావ, అనుభావ, సంచారిభావములచే. బరిపుష్టమై _ మిక్కిలియు నాస్వాద్యమగుచున్నది. *

లలితకళానుభూతిలో సవృాదయుని వృాదయమున అ నేకభావములు భాసించును. సూర్యుడ _స్తమిం చెను-అను వాక్యము అనేకులలో అనేకభావముల నుద్చోధించుట సహజము. అందు వాసకసజ్జీక ఆలంబనమైన, సవృాదయునిలో శృంగారరసస్సోరకమైన “రతి యను స్థాయిభావము నిలుచును. నాయకుని శాకశై నిరీకణ సవాజముంు. నాయికానాయకులు ఆలంబనవిభావములు; చం[దో దయ చం(దికాదులు ఉద్దీపనవిభావాదులు. నాయకుడు వచ్చునా? వచ్చి నాయికను

1. 2 సాపొత్య శిర్పసమీక్షలో ఉదావ్భాతములు

కి తృతీయాళశ్వాసము-4 శీ కావ్యాలంకారసంగవావివరణము-పుట 27 ప్ర

ఠం శావ్యశిల్పము లాలించునా? ఎన్నో భావపరంపరలు. ఇవి సంచారిభావములు. వీనికి వ్యభిచారి భానముఠఅనియు (వి + అభిచారి-వి శేషముగా చరించుభావములని) "పేరు. శేఃగీ:! గరిమ నదు లెన్ని గలిసిన( గప్పికొనుచు జలధి ( గనపట్టురితి సంచారిభావ సంచయము లెన్ని గలిసిన మించనీక కాన కనుపట్టు భావంబు స్దాయి దలంవ 1

సమ. దము నదులనన్నిటిని తనలో నిముడ్చుకొని సుస్టిరమగునట్టు స్థాయి భావము సంచారాది భావసంచయములచే పరిపుష్టమై సుస్థిరముగ నిలుచును. ఎబిఖొపయు

రసోత్ప్స త్తికి కారణమైనది విభావమనబడును. _ విభానము ఆలంబనవిభాన మనియు, ఉర్జీపన విభావమనియు ధ్వివిధము.

““ఆయారసములనుబట్లి ఆయా ఆలుబనవిభావములు 'వేళ్వేరుగనుండును. సామాన్యముగ శృంగారమున తరుణులగు తీ పురుషులు, వోన్యమున_ వికృత వేవభాపాచేష్టలు గలవారు; కరుణమున బంధునాశాదులు; రె దమున అవరా ధము. చేసినవారు; వీరమున ధిక్కారింపబడినవారు; భయానకమున (త స్తులగు శ్యతులు, తక్కాంళాదులు, బీభశ్సమున శవాదులు, అద్భుతమున వేనిని చూచిన అళ్ళ్చర్యము కలుగునో ఆయా వస్తువులు, శా-తమున (పపంచమంతయు ఆలంబన మగును” 3

ఉద్దీపన విభావములు, నూత్చరూపమున నున్న అగ్నికణములను గాలి కాజ జేసినట్లు స్థాయిభావములను [వజ్వరిల్ల జేయును,

ఉద్దీపన విభావములు నాల గువిధములని “శృంగారతిలకమున' చెప్పబడినది. (1) గుణములు (2) చేష్టలు (8) అలంకారములు (ఉఊ) తటస్థ్రములు. వీనిని ఉదాహారణకు శృంగారరసపరముగా (వదర్శింపనగును. నాయికానాయకుల రూపము, (ప్రాయము మున్నగునవి గుణములు. హోవభావాదులు చేష్టలు. వోర నూపురాదులు అలంకారములు. చంద, మలయమారుళాదులు తటస్థములు.

ల కావ్యాలంకార సం[గ్రవాము-త, గతీయాళ్వాసముంక్‌ జాలా 2 రనళబ్దమును ఆలంకారికులు [(సయోగించినవిధము అరయదగనది. రసము స్థాయి థావము యొక్క. వరిణామదళ. దానికి వారి సమాధానము _ ఓదనం పచతీలివఠ్‌

“అన్నమువండుము” అనుటకద్దు. “వియ్యము వండుము” అనము. అశ్లే పరిణామ

దళకే అన్వర్థమైన రసళద్దిము ఆరంభదశకు చెందు భావమునకు సర్యాయవదముగా

(వయ క్రమ.

8 ఆం(ధ్యవతాసరు ద్రయళోభూషణము

రనసిబ్ధాంతము రీ ఉద్దీపనవిభావము ఆం గ్రవిమర్శకులు (వతిపాదించు నముచిత చాళావరణ కల్పనము (81203036౯6 5611198)తో సువది .చును. కావ్యాలంకార సంగవామున ఉద్దీపన (తటన్ట) విళావమునకు ఉదాహారణ ముగ నిచ్చిన పద్యము చః చిగురుకటారితో ( జెలఅకుసింగిణితో నలరంపగుంపుతో నిగనిగమించు చెంగలువనేజముతో వడి జిల్కతేజి.పై మగ;టిమి నెక్కి. శూరుండయి మారుడు కోకిలకంఠ కాహళకుల్‌ నెగడ లతాంగివై వెడలె నేడు నృసింహ. యెలుంగంటెప్పి 9న్‌! విభావమునకు (ఆలంబనవిభావమునకు ఉద్దీపనవిభావమునకును కలిపి) నన్నయ భారతమందలి నలోపాఖ్యానములోని పద్యము ఉదాహరింపనగును=ా చ నలదమయంతు లిద్దలు మనఃప్రధవానల దహ్యమాన్నులె సలిపిరి దీర్షవాసరనిళల్‌ విలసన్నవనందనమ్ములన్‌ | నలినదళంబులన్‌ మృదుమృణాళములన్‌ ఘనసారపాంసులం దలిరులశయ్యలన్‌ సలిలధారల( జందనచారుచర్చలన్‌ 2 అనుఖొావములు | కేగంటిచూపులు మొదలై నవి శృంగారరనమునకు అనుభావములు, నా త్తి జల్‌లాపములు క॥జ వరగత సుఖదుఃభాదుల నరయంగ భావించి యట్ల యలరుట స్త్వ స్ఫురణము; తద్భృవభావము లరయ;గ సాత్త్వికము లయ్యె నవి యెట్లన్నన్‌3 పరుల కష్టసుఖములను పలుమారు భావించుటవలన సవ్చాదయునిలో పర్పడు చి త్తసం స్కారము సొత్తికభావము. ఈ భావములు శృంగారరసమున ఎనిమిది 1, _న్హంభము క. [పళయము 8. రోమాం+ము 4, స్వేదము ల్‌, వై వర్ష్యము 6. కంపము 7, వైస్వర్యము 8. అశువు. క్ష నంచారిఖావ ములు సంచారిభావముల కే వ్యభిచారి భావములని"పేరు స్థాయిభావ సముదమ్మువై 1తృతీయాశ్వాసము._98 2ఆరజ్యపర్వము 2924 3ళ్రా వ్యాలంకొర సం్టగహము-క్యతీయాళ్వాసము.80

రీ శావ్యశిల్పము నిరంతరము లేచిపజెడి కెరటాలు సంచారిభావములు, శృంగారరసమున సంచారి భావములు ముప్పదిమూడు---

(1) నిశ్వేదము (9) గ్లాని (8) శంక (కి అనూయ (5) మదము (6) శ్రమము (7) ఆలన్యము (89) దైన్యము (9) చింత (10 మోహము (11) స్మృతి (12) ధృతి (18) వీడ (19 చాపల్యము (15) వార్షము (16) ఆవేశము. (17) జాడ్యము (18) గర్వము (19) విషాదము (20) జొత్సుక్యము (21) నిద (౭9) అపస్మారము (లి) సువ్రి (24) విబోధము (వ5) అమర్షము. (268) అవహిత్తము (27) ఉ్యగత (28) మతి (29) వ్యాధి (80) ఉన్మాదము (81) మరణము (89) (తానము (88) వితర్మము.

వ్యభిచారిభావము ఉదయాద్యుపాధి చతుష్టయము వలన నాలుగువిధము లగుచున్నది-- (1) భావోదయము (£) భావళాంతి (త్ఫీ భావసంధి (4) భావ శబలత,. జ్బ్రంగౌలో చేష్లలు

ఢి

(1) భావము (లి వోవము (8) హేల (4) మాధుర్యము (ళ) ధైర్యము (క లీల (7) విలాకము (8) విద్భిత్తి (9) _వ్మిభమము (10) కిలికించితము (11) మోట్టాయితము. (18) కుట్టమితము. (18) బిబ్యోకము (14) లలితము (1ళ కుతూవాలము (16) చకితము (17) విహృాతము (168) వాసితము,

వీనిలో భావ, వోవ, పాలా, మాధుర్య, _ధెర్యములు మానసిక చేష్టలు, తక్కిన లీలాదులు కాయి.క చేష్టలు. మొత్తము మీద అన్నియు అనుభావములే'.

1. భావమనగా రసజ్జున యోగ్యత. (ఇది బాల్యయొవననంధిలో పర్పడును)

౨. అంగవికారము ఒకింత గన్నట్టుఖావమే వోవము.

తి. హోవము సునష్టముగ వ్య _క్తమగుట పేల.

4. _తొడనవులు లేకున్నను అందముగనే యుండుట మాధుర్యము.

ర్‌, సంప్రదాయము, సౌళీల్యము మున్నగువాని నుల్లంఘింపకుండుట ఖైర్యము.

6. _నుడులను, నడలను [పియుననుకరించుట లీల.

/ నాయకునినమ్ముఖమున నొయికకు కలుగు అంగవికారము విలాసము,

8. అలతి తొడవులతో నున్నను అందము. గన్పట్టుట విచ్చి త్రి.

9. నాయకాగమన వేళ సంతోషమువలన తారుమూరుగా అలంకరించు చతు

ఆం ధ్రవతావరుదయళోభూషణముంరస్య ప్రకరణము.

ఈసనీద్ధాంతము ఎ! కొనుట వి[థమము.

10. రోషము, దుఃఖము, ఖీతి, సిగ్గు మున్నగునవి కలసియుడుట రిలికించితము,

11. నాయకుని. గుణగణనవేళ నాయిక అభిలాష తెల్ల మగుట

12 శీశాద్యిగవాణము వలన కలుగు బాధను సరకుగొనకుండ నుఖ మనుభథవించుట కుట్టమితము.

18. పణయకోపవళమున (పియుని గుణగణముల యెడ నైైతము అనాదరము నూపుట వీబ్చోకము.

క్షత, సుకుమారమైన అంగవిన్యాసము లలితము.

15. సుందర వస్తుసందర్శనా భి లాషము కుతూహలము,

16. వరపుచేం గలత నొందుట చకితము,.

17. లజ్జావశమున అదనులో మాటాడలేక పోవుట విహృాతము.

18. యావనో[దేకమున నిష్కాూరణముగ నేర్పడు నవ్వు హసితము.

రస్మపకరణము నందలి లమణములన్నింటీని, - ఆలంకారికులు తమతమ (గంథములలో సోచావహారణముగ వివరించియున్నారు. అంకేగాక సాహితీ (పియంభావుకులు -- కావార్థనుశీలనమున సులభముగా లదణములకు లక్యుములను నిరూపించు కొననగును. ఉదాపహారణమునకు == అభిజ్ఞానళాకుంతలమ. న దుమ్యం తుడు శకుంతలను గాంచి *“ఆ్యశమవాసమున నీమె నారచీరలు కట్టుకొన్నప్పటికి సహజసౌందర్యముతో అలరారుచున్న దే అనును.

సరసిజ మనువిద్ధం _శైవలేనాపి రమ్యష్‌

పద్మము నాచుతో చుట్టుకొనబడియున్నప్పటికిని అందమైనదే. నారచీరను గట్టినను శకుంతల అందక త్తెయే---అనునప్పుడు నహృాదయులకు శృంగార చేష్టా భేదమైన మాధుర్యము స్ఫురించును. నిజమునకు, కాళిచాసాదుల లక్యుములను చూచిన పిమ్మటనే అలంకారికులు అమణముల 'నేర్పరచిరను సంగతి విస్మరింప రానిది.

ఆ.వె (పొద్దుగుంకె నంచు. బొలతుక చెలినోట

వి నెడునంతమా త 'వేగిరించి 'కేల(దోడుగు గోల కాలియందియలను గంకణములు పెట్టుం గాళ్లకొలసి.

(వీయుని రాకకై. నిరీతమించు వాసకనజ్జిక ఆ సంబరమున కాళ్లకు ధరింప వలసిన అం బెలను చేతులకును, చేతులకు వేయవలసిన కంకణములను కాళకును తొడిగినదట. కావున ఇది “విభమమూు. దీనికి పృాదయంగమమైన మరొక చా వారణము రాధాక ముల శృంగారమును చితతించు నంస్కృతచాటువు-

క్కి శూవ్యశీల్చ్పము రాధా పునాతు జగదచ్యుతద త్తచిత్తా మంధాన మాకలయతీ దధి రిక్రపాత్రే తస్యాః _న్తన స్తబక చంచలలోలదృష్టిః 'దేవోఒపీ దోహనధియా వృషభం నిరుంధన్‌. ఉ॥ తా ధరియించు కంకణవితానరుణంరుణతో. జలించుచున్‌ రాధిక కవ్వముంగొలిపి (శచ్చెడి ఆ దధిరి క్షభాండమున్‌ సాధనమీర పాల్‌ పితుకసాగ వడిన్‌ వృషళమ్మునిల్పి యా మాధవ దేవు. డా విరహవాధురి((బోచుత/(బేమజీవులన్‌ ! మన్యథావన్ధలు శృంగారరసము విిపలంభమనియు, సంయోగమనియు అెండు విధముల ఆలంకారికులు అభివర్ణించియున్నారు. విప్రలంభశృంగారము నాయికానాయ కుల కాళ్కాలిక వియోగసనూచకము. బీజము తొలుత మొలళె బత్తి పిమ్మట చిగిర్చి, తరువాత పూచి, కడపట ఫలించినట్లు శృంగారస్థాయిభావముకూడ (క్రమవరిణామ వికాసముల నొందును. ఆ పరిణామదళలకు మన్మ థానస్థలని "పేరు* అపి-ా-లా

1. చతు?(సీతి, 8. మననస్సంగము, తి. సంకల్పము, శ. (ప్రలాషము,
2. జాగరము, 6, కృశత, '. అరతి, ఈ. లజ్ఞాత్యాగము, 9. సంజ్వరము,
3. ఉనా్యిదము, 11. మూర్చ, 12. మరణము. (పొచీనభారతీయాలంకారికులు విశ్వజనీనమైన శృంగారమును. ఒకో మధురమనోజ్ఞ మంజులకళగా తీర్చిదిద్ది నారు. విశ్వసాహితీజగత్తులో పవాజ్చియ మునందునను శృంగారరనమును గూర్చిన అనుశీలన ఇంత వై దగ్ధ్యముతో జరుగ లేదని చెప్పనగును. లనాఖానము 'పొచీనాలంకారికులు. రసనునేగాక రసాభాసమును. గూర్చి గూడ ముచ్చటించియున్నారు. ఏకళానురాగము, తిర్యగ్దంతుగత మైన శృంగారము రసాభాసమేగాని రసము గాదని (పాచీనభారతీయాలంకారికుల మతము. మను చరిత యందలి వరూధినీ వణయము పకతానురాగము. గావున ఆలంకారికుల మతమున నిస్సం దేహాముగ రసాభాసము,. కాళిదాసు కువమూరసంభవములో మహావృతములను ఆలింగనముచేసికొ నిన సుకుమారలళాలలనలను వర్జించెను. తు మ్రైదదంపతులు కుసుమైకపా తలో మధుపొనమును నల్పినవి. అభిజ్ఞాన ఇాకుంతలనాటకమున సవాకారవృతము (పక్క న 1 తెలంగు అనువాదము -_ న్యకీయము,

రససిద్దాంతము రిక్‌ కణ్వాాశమమున మాలతీ లతను నాటినారు. శకుంతల గాంధర్వవిధిని దువ్యంతుని వివాహమాడినది. మాలకీలత పుష్పవతిమొన పిమ్మట సవాకారమును 'పెనవేనీ కొని కౌగిలించుకొనినది. [పపంచమం దెల్లెడ మహాకవులు వైతము తిర్యగ్దంతు గతమెన శృంగారమును అభివర్షి ౦చి యున్నారు. కాళిచదాసమవికవి వర నలు చూడనగును-ా

మధుద్విరేఫః కుసుమైకపా (తే

వపొ (ప్రియాం స్వా మనువర్తమానః

శృంగేణ సంన్పర్శ నిమీలిళాడీం

మృగీ మకండూయత కృష్ణసారః =

దదొ రసాఠ్‌ వంకజరేణుగస్టి

గజాయ గండూషజలం క రేణు

అర్జోవభు శ్రే విపసేన జాయాం

సంభావయామౌాస రఠరథాంగనామౌా !

మగతుమ్మైద పుషృమను పకపాతలో (పేయసితో పాటు మధుపానము సల్పెను. మగలేడి ఆడు లేడిని తనకొమ్ములతో గోశెను. ఆడులేడి ఆ స్పర్శ సుఖమునకు పరవశమై నిమీలితలోచన యయ్యొను, ఆజేనుగు తామరపూల పుప్పొడిపరిమళముతో గుబాళంచు నీటిని తనతొండముతో మగపనుగు నోటి లోని కందించెను. మగచ్మకవాకము సగము కొరికి తినిన జామరతూడును (వేయసికొసగెను అని వైళ్లోకముల భావము.

కావ్యము నవరనసంభరితమై యుండవలెనని, అంగిరసముగా నొక రసమున్నప్పుడు తక్కినవి అంగరసములుగా నుండదగునని ఆలంకారికుల మతము.

అప్పుడప్పుడు తుల్య పొధాన్యము గలిగిన రసములు సంగమించుటచే రన సాంకర్య మేర్ప్చడుటయు కద్దు. శృంగారవీరములు గంగాయమునలవలె సంగ మించిన నాటకములు పెక్కులున్నవి

ఇొళనసిద్దాంతము ; రనసిద్దాంతము

రసానుభూతి అళాాశయమైన సత్యమా? లేక సర్వసాధారణమై [వమాణ బద్దముగ నిరూపింప దగినచా ? ఆలంకారికుల రసమీమాంస యంతయు సహ దయ వృాద్యయెక వేద్య మె అళ్మాశయమైన రసానుభూతిని [పమాణబద్దముగ కొంతవరకు నిరూపింపవచ్చునని రుజువు చేయుటశకే. ఆ అనుభవము [పత్యతమే గనుక ఆత్మాశ్రయ మెనను సత్య మేయని ఆలంకారికులు నీరూపించినారు.

ఈ అనుభూతినిగూర్చి పొశ్చాత్యసాహితీజగత్తులో చర్చించిన ఆలంకారికు లలో (ప్రాతఃస్మరణియుడు అరిస్టాటిల్‌. అరిస్టాటిల్‌ *టాజెడి అను విషాదాంత కావ్యమును గూర్చిన చర్చలో ఈఅనుభూతినిట్లు వివరించెను---

1 కుమారసంభవము _ అకాలనసంతోదయవ ర్షనము.

రం శావ్యశిల్బము

ఈ గ1866 1 906 0919 ౯00866 66 60011088 (01 216 | 682) 081 8180 0) 116 ₹83 1 ౯00565 60 65606 2 0200813139 0% 60011083.

విషాదాంత రూవకము సామాజికునిలో శోకభయము అనెడి భావములను ఉ దేకింప జేయుచు ఆ వ్యాపారమున వానికి తూళనము గల్లించును.

(పామాణికవిమర్శకుడై న (కోంలీ ఈ అనుభూతిని వివరించెను. క (1310116 98819666 6 గంం[00 0 (౭966 &8 309ణం00198 90661081; లం 910 8064 [18౯ 0% 1188669 ఇ616 (6 తంల ౪10 *స1ంటి టం ౮8810 కిం6! పేంయం0ం0800108113 గ07865 118 20రే16806 1910 60040081 ౨6819. నాళి8ంర్ర? 06118101) రం69 ౧౯౦6౬౦6 28 690)0)8016 896 %ం1600%6 ౯౮౦౬ 0 క008198 18 ౪5 ౭602011085 ఇ1100 10 1681 116 ౪0౪16 906 ౪801683890 296ే విం7808 68౧86౯0౪91 6161350108 2008 16 60041088 [00066 0౫ 116 కరిరం(8016 01 [6 671112 1106 2౯6 09 118806 శంంగ766 01 671 65604 తి౨6 6760 91646 0606810181" 50 30960108 16 ౧౪16081100 (0౪82 801 అ౫&011/ 108 106 ౯611810093 56156) &150 ౧023 06 &116866.

“*అకుభాంత నాటక యోజనమును అరిస్టాటిల్‌ కొంతవరకు వై ద్యవిధాన మునకు సదృళముగాభావిం చెను, అళుభాంతనాటకక ర్త శోకభయములనెడి మందు మోళాదులను వోమి యోపతివై ద్యుడు రోగికివలె సామాజికున కొసగి, అతనిలోని ఆ శోకభయములను జాళితమొనర్చి, వైద్యుడు శరీరారోగ్యమును వలె, భావారోగ్యమును చేకూర్చుచున్నాడు. యథార్థ జీవితమున విచార పేతు వులును, ఆందోళనకరములును అయిన తీ వభావములను మనయందు ఉ(దేకింప "జేయుచు, అకుభాంతనాటకము నంతోపదాయకము, శుభ పదమును అగు ఫలమును కలిగించుచున్నది ఈ తూళనమునకు, మతసంబంధమైన పావకయ[ పాయ శ్చిత్తముతో కొంత పోలిక కలదనియు చెప్పవచ్చును.” క

వై నమీకవలన అరిస్టాటిల్‌ కెథార్సిస్‌ (68021513 - కాళనసిద్దాంతమ్యు భారతీయుల రససిద్దాంతముతో సంవదించునని తేలుచున్నది.

సత్యవారిశ్చం[ద నాటకములోని కాటికాపరి రంగమును దీనికి ఉదావారణ ముగా _గ్లైకొనవచ్చును. చతుకంభోధిపరీతమైన భూవలయ స్మామాజ్య మేలిన సొర్వభెముడు విధినిపర్యయమున, కాటికాపరియైనాడు. శ్చశానమున శవము చిలిలో కాలుచున్నది.

శా; మాయామేయజగంబి నిత్య మని నంభావించి మోహంబునన్‌

నా యిల్లాలని నాదు ప్యుళుండని ప్రాణంబుండునం దాక$యెం తో యల్లాడిన యా శరీర మిపు డిందున్‌ గసైలన్‌ గాలుచో నా యిల్లాలును రాదు నా సుతులు తోదైరారు తప్పింవంగన్‌! 1 (శ్రీబలిబేప న్లీ లడ్యీకొంతంగారి సత్యహరిశృం[ద్ర నాటకము (శ్మశానరంగము),

రససిద్దాంతము ర? సామాజికులలో ఈ పద్యము అరిస్టాటిల్‌ పేర్కొనిన కెథార్సిన్‌ చే భావ జూళనమొనరించి, భారతీయాలకారికులు. పేర్కొనిన భావిళాంతకరణ (పవృ త్తిని కల్పించును. పాళ్చాత్యులలో విషాచాంత కావ్యములు కొల్లిలు. భారతీ యాలంకారికులు -- కావ్యము మంగళారంభముగ, మంగళ మధ్యముగ, మంగ ళఛాంతముగ నుంజవలనని అనుశాసించినారు. కావ్యాంతమున పరితగాని, నాటకాంతమున సామాజికుడుగాని ని్వేద ముతో [కుంగిపోరాదని, అలౌకికానందమును పొంది దివ్యత్వమును కొంత కొంత తనలో ఆవిష్కూరించుకోవలినని భారతీయాలంకారికుల ఆశయము. సమ న్తభావములు వా _నవజగత్తును ఆళయించిన వే, అయినను వా ్రవజగత్తు వేరు; రసాత్మకమైన కళాజగత్తు వేరు. వా_న్తవలోకనుందు పు త్తళోకార్త నడివీధిలో మృతక శేబరము-వై బడి యేడ్చునన్ని వేశమును తిలకించిన సవ్చాదయుని గుం డెపగులును. అట్టిదృళ్యమునం దే వారిశ్చందనాటకమున చంద్రమతి పుత్త శోకార్తమొ, సర్పదష్టు డై మరణి- చిన లోహిళాస్యునివై బడి విలపించునపుడు, సామాజికుని గుండె కరగును అది లౌకికదుఃఖము. ఇది కరుణరసము, కావ్యము నవరససంభరితమై యుండనగును. అయినను “లోకో భిన్న రుచిః. కావున ఆయారసములందు ఆయాసవృాదయులకు విశేషమైన అఖి ముఖ్య మేర్పడుట సహజము. శృంగారరన ప్రాముఖ్యము “శృంగార పవ పకో రసః” ళృంగార మొక్కే రసమని భోజుడు సిచ్చాం తీకరించెను. విశ్వసృష్టికి ఆధారభూతమును, విళ్వజనీనమును, సకల పాణికోటికి సమానధరమును నయిన శృంగారము పలువుర నాకల్లించుట వింతగాదు. ధ్వన్యా లోకకారుడు-శృంగారమున ౦దును వివలంభశ్ళంగార మే మే_ల్తరమని ని'ళ్రేశంతెను, శృంగారరసికులు నాయికానాయకనం యోగమును జీవాత్మపరమాత్మ సంయోగముతో పోల్చి, భక్తినిగూడ శృంగార పఖేదముగనే పరిగణించుచు న్నారు* కేవల కామో దేకమే శృంగారముకాదు. కామాతీతమైన అనుబంధము పవితదాంపత్య జీవితములో అనిర్వచనీయమైన దివ్యానుసంధానము. సం యోగళ్ళంగారమునకు. దళశరూపకములో నిచ్చిన ఉదాహరణము ఉ_త్తరరామ చరి(త్రములోని సుపసిద్ధళ్లోకము ఇప్పట్టున అనుసంథధేయము* వివిశ్చేతుం శక్యో న సుఖమితి వా దుఃఖమితి వా, (వమోహో విబ్రా వాకిము విషవిసర్బ్పః, కిము మదః ? తవ స్పర్శే స్పర్శే మమ పి పరిమూఢేందియగణో వికార _శ్రైఠన్యం మయతి సమున్మీలయతి చ 1 & భివభూతీ ; ఉ త్తరరామ చరిత. అం. | ట్లో, ఏన సాహిత్యశిల్బ సమీక్షలో ఉవాహృతము- శః

08 కావ్యశిల్పము

“నీశరీరస్పర్థ కలిగినపుజెల్లి నా యిం[దియములు పరిమూఢము అగుచు న్నవి. నా వ్వైతన్యమును (భ్రమింప జేయుచు మూర్భలో ముంచుచున్న యీ వికారము సుఖమో, దుఃఖమో, మోహమో, నీదయో, విష్మవసారమో, మదమో నేను చెప్పలేకున్నాను."

శృంగార రసమునకు రతి స్థాయిభావము. నాయికానాయకులు ఆలంబన వీభావములు.

అద్భుతరసము

అద్భుతరసముకు స్థాయిభావము విస్టయము. అసాధారణ వస్తుసందర్శవము వలన కలుగు చి త్తవిస్తారము విస్టయము. లోకోత్తర వస్తువులు లేదా లోక విలకణమైన వస్తువులు ఆలంబనములు. ఆ వస్తుగుణములు ఉద్దీపనవిభావములు,

1. _స్తంభము 2. (వళయము 8 రోమాంచము శీ. స్వేదము ర్‌. వైవ రము మున్నగునవి అనుభఖావములు. వితర్యము, ఆవేగము, ఉన్మాదము, వార్టము, కొత్సుక్యము మున్నగునవి సంచారిభావములు.

పోతనభాగవతములో వామనమూర్తి విశ్వరూవ్మవదర్శనము అద్భుతరస మునకు ఉదాహరణ పాయము.

ళాః ఇంతింక్రై , పటు(డింతయై, మజియు( దానింత్రె, నభోవీథి వై

నంతై , తోయదమండలా[గ్రమున కల్లంతై_ , [పధారాకివై నంత్రై, చందదువి కంతయై, [గువురిపై నంత్రె, మహర్వాటిపై సంతై సత్యపదోన్నతుండగుచు బహ్మాండాంత సంవర్పియై |

వామనుడు వామనుడు గాడు. ఎంతగా ఆతడు ఎట్లు ఎదిగెనో ! నభో వీధివై మేఘమండలమువై చందదునివై (ధువున్హివె ,*. ఆతడు సత్యవదోన్న తుడై నాడట ! అంతేగాదు ఆతని "పెరుగుదలను ఊహించుకొనుటకు రవిబిం ఐము మొదట గొడుగుగా భాసించినది. [కమ[కమముగ శిరోరత్నము, కుండ లము, గై 9) వేయము, "కేయూరమ.---చిట్ట చివరకు పదపీఠమైనది ! చూడుడు---

మః రవివిందిం బుపమింప( బాత్రమగు ఛ్రంబై, శిరోరత్నమై, శ్రవణాలంకృతియై, గళాిరణమై, సౌవర్ష కేయారమై, ఛవిమత్కంకణ మై, కటిస్థలి నుదంచర్ధంటయై, నూపుర (ప్రవరంబైై, పదపీఠళ మై వటు(డు దాబ్రహ్మాండమున్‌ నిండుచోన్‌,2 కాంతరనము

శాంతమునకు స్థాయిఖావము శమము శమమన వివయోపభోగ ఏము

సంగ్రహవివరణమున ఉదాహృతములు (448 పుట)

రససీద్ధాంతము రఫీ ఖత వలన ఏర్పడిన వై రాగ్యము. “సర్వంఖల్విదం [బవై",*నత్యం జ్ఞాన మనంతం (బవ్మా" అను జ్ఞానమే శాంతరనపరమార్ధము అదియే శమము. అ ళషవస్తునిస్సా రత ఆలంబన విభావము పుణ్య్యాశమ వనవర్ష్శ నములు ఉద్దీపన విభావములు. సర్వేం్యదియవ్యాపారములు. మించిన పిమ్మట _ ఏర్పడునది శనుము గావున అదియే. శుద్దమైన ఆనందప్రకృతి యనియు, అందుచే అన్నిరసములును శాంతముననే పర్యవసించుచున్న వనియు, కావున శాఎతమే పవ్షైకరసమనియు వాదించు వారును గలరు, భయానక రసము భయానకరనమునకు భయము స్థాయిఖావనము, భయోత్చాతము గల్లించు నవి ఆలంబనములు ఘోరతర చేష్ట లుద్దీపనములు వై వర్ణ్యము, స్వేదము, రోమాంచము, కంపనము మున్నగునని అనుభావ ములు, జుగుప్స, ఆవేగము, సం(తాసము, గ్లాని మున్నగునవి సంచారిభావములు. వీభత్సరసము వీభత్సరనమునకు స్థాయిథఖానము జుగుప్స. అనిష్టవస్తు శందర్థనము వలన కలుగు ఏవగింపు, దుర్గంధము, మాంసము, (కొవ్వు మున్నగునవి ఆలంబనములు. నిష్టీవనము, ముఖసంకోచాదులు అనుభావములు. మోవాము, అపస్యారము, వ్యాధి, మరణము మున్నగునవి సంచారిభావములు, ఖీముడు కీచకుని చంపి శవమును, అవయవములును గానరాకుండ మాంసపుముద్దః చేయుట ఉచా వారణము. రౌ(దరసము రౌ ద్రమునకు (కోధము స్థాయిభావము, శ తుకృతధిక్కారమువలన కలుగు మనః పజ్వలనము |కోధము. ఆలంబన విభావము శ్మతువు. శతుకృతాపకారములు ఉద్దీపన విభావములు. (భూఖభంగము, ఆవేగము, ఉగత్వము, స్వేదము మున్నగు నవి అనుభావములు. కీచకుడు (దౌపదిని పరాభవించు సందర్భమున- ఖీముని వర్ణించుచు తిక్కన వాసిన పద్యము ఉదాహరణముగ న్వీకరింపనగును. చః కను:గొని కోవవేగమున. గన్నుల విష్పులు రాల నంగము ల్లనలంగ పాం[దఘర్మసలిలంబులు (గమ్మ నికాంతదంతపీ డనరట దొస్యరంగ వికట భుకుటీ చటుల (ప్రవృత్తన ర్హ్వనఘటనా (ప్రకార భయదస్ఫురణా పరణద్ధమూియై 1 పీరరసము వీకమునకు స్థాయిభావము ఉత్సానాము. ఉళ్సావామనగా లోకోత్తర

• తిక్కన : భారత ము-విరాటపర్వమి-ద్విలీయాశ్వా సము. 133

100 కావ్యశిల్పము కార్యనిర్వహూణకు స్పిరసంకల్పముతో చేయు నిర్విరామ్మపయత్నము. (పతి నాయకు డాలంబనవిభావన). వాని యుత్కర్ష ఉద్దిపనవిభావము. చాతుర్యము, ఆమం[తణము (మితాదులతో నాలోచించుట) మొదలగునవి అనుభావములు. (కోధము, అభిమానము ముచ్నగునవి వ్యభిచారి భావములు. మః ఠురువృద్దుల్‌ గురున్ఫద్ధబాంధవు లనేకుల్‌ సూచుచుండన్‌ నుడో దృరుండై (దౌవది నిట్లుసేసిన ఖలున్‌ దుళ్ళాసనున్‌ లో5లీ కరలీలన్‌ వధియించి తద్విపుల వకశ్ళెల ర క్రౌఘవి ర్ష్సర ముర్వీసతి సూచుచుండ నవి నాస్వాదింతు ను గాకృతిన్‌! అనుచో వీరరసము భాసించుచున్నది. ఇందు (పతినాయకుడు దుశ్శాసనుడు. లోకో _త్తర కార్యనిర్వహాణదీకతో కూడిన ఉత్సాహము స్ట్థాయిభావమైనది. వీరమును ఆలంకారికులు, డానవీరమని, ధర్మువీరమని, యుద్దవీ5మని, దయావీరమని నాలుగు 'శకగులుగ విభజించిరి. నాగానందమున ఆతాార్పుణము గావించుకొనిన జీమూతవావానునిలో చానవీుమును, బుద్దభగవానునిలో దయా వీరమును భాసించుచున్నవి, "స్నేహం దయాం తథా సౌఖ్యం యది వా జానకీమపి, ఆరాధనాయ లోకస్య ముంచతో నాస్తి మే వ్యథా" జ 'స్నేవామునుగాని, దయనుగాని, సుఖమునుగాని, _ అవళ్యకమైనచో జానకిని నైతము లోకారాధన కై విడుచుటకు వెనుదీయనన్న అ (శీ,రామునిలో ధర్మవీరము భాసించినది. ]పొణములను లెక్క.సేయక యుద్ధ మొనరించినయుద్ధ వీరము. అట్టియుద్ధవీకమునకు భారతమున యుద్ధపంచక మంతయు ఉదాహరణ మే. కరుజరనము కరుణరసమునకు స్థాయిభావము శోకము. ఆ_ప్తజనవియోగము వలన చేర్ప్చడు దుఃఖాతిళయము శోకము. భవభూతి ఏకో రసః కరుణ ఏవ నిమి త్తభేదా ద్చిన్నః పృ క్ప్ఫృథగి వాశయకే వివర్తాన్‌ అవర బుద్చుదతిరంగమయా న్వికొరా నంభో యథా సలిల మేవ హి తత్పమ నమ్‌ 1 నన్నయభారతము, నభావర్వము : £-288 2 భవభూతి ఉత్తరరామచరిత ; అం. 1: ల్లో 5, 3 భవభూతి : ఉత్తరరామ చరత: అం, 8) ల్లో. 42,

రససిద్ధాంతము 101

కరుణరన మొక్కటియే రసము. జలము సుడులుగా బుడగలుగా కెరటా లుగా వివిధరూపములతో భాసించునట్టు నిమి_త్తభేదమువలన ఆ కరుణమే ఖిన్న భిన్నములుగా గోచరించును అని ఉత్తరరామచరితలో పతిపాదించెను.

విపలంభళ్ళంగారము. కరుణరస (వభేదమనియు చానికి “వేరు కరుణ వ్మిపలుభమనియు కొందరాలంకారికుల మతము. అందు ఇష్టజనవియోగము ఇాలును. ఇష్టజననాశము శుద్దకరుణము,. శోచ్యులగు బంధుమి[తాదు లాలంబన ములు. తత్సంబంధ గృవావావాన, దర్శునామలు ఉద్దీపనములు. ద్రైవనింద, భూపాతము, అ[కందనము, [పలాపము, నిశ్వేదము మున్నగునవి వ్యభిచారి భావములు.

హాన్యరనము

పహోస్యరసమునకు స్థాయిధావము. హోసము “స్వభావవిరుద్దములగు వేష భాషా చేష్టాదుల వలన మనమున బొడము చి_త్తవికారము వోనిమని [వతావ రుుదియ నిర్వచనము. పహోసముకు నిర్వచించుట అంతనులభముగాదు. పరివోన రసికులు హోస్యమే ప్మకెకరసమని వాదించు. వారున్నారు. సదో్య్యోరన ప్రతీతి ఒక్క హాస్యము వల్ల నే సాధ్యమనియు వోన్యమువలన తత్‌ మణము జీవన్ము క్రి (పద్నమెన సద్యః పరనిర్వృతి యేర్పడుననియు కొందరి వాదము. వికృళాకారము, వికృతమైనఖాష., విక్షోత వైన వేషము, వికృత చేష్టలు గలవారు ఆలంబనవిభావ ములు. వారి చేష్టలు ఉద్దీపన విభావములు. అమిసంకొో*చము, వదన స్మేరత మున్నగు నవి అముభావములు. హర్షిము, ఆవేగము, అవహిత్ధ మున్నగునవి సంచారి భావములు.

అన్ని రనములలో సులభ్యమమెనది హోన్యమే. అన్ని రసములలో కెల్ల కష్ట మైనదియు. వోస్యమే. వోన్యరసములో ఆరు విభేదములను ఆలంకారికులు గుర్తించినాము. ఉత్తములకు స్మితపాసితములు, మధ్యములకు విహాసిత, అవహాసిత ములు, నీచులకు అపవాసిత అతివాసితములు గలుగునని ఆలంకారికు లనినారు.

“రొలదిగా చెక్కి-ళ్లు వికసింపంజేసి మృదువుగా గటాతములకు నిగుడ్చుచు, దంతములు వెలికిగనరాని చందమున నవ్వినచో నది మధుకమైన వోసము. దీనికి స్టితమని'పేరు.

లెస్సగా మొగము, కన్నులు, చెక్కిళ్లును వికసింపంజేసి కొలదిగా దంత ములు గనవచ్చునట్లు నవ్విన నది హసీతమనబడును.

కంఠగతము కాగానే (వెలుపలికి రానీక్కష్ణ్రక టోలు ముఖరాగమును జూపుచు నోరగంటం జూచుచు జ్ల క మనబడును. (46 అం. చలనణ

భుజములును, శిరస్సును గదలునట్లును, శ్రవ్మ్టుజబూచుచు ముక్కుుశటిః ములను లెస్సగా వికసింప శేయుచు నవ్విన నది అవ యా

నినన

102 శావ్యశిల్పము

తగినంత కారణము లేకయు గలిగినదియు. గన్నీరు వెలువరించుచు, భుజములును, వెండడ్రుకలును నదరిపోవునట్లు చేయునదియు నకు నవ్వు అపవాసిత మనబడును.

న్టూలమైనదియు( గన్నులనుండి జాస్పపూరమును (పవహింపంజేయు నదియు డొక్కలదురునట్లు జేయునదియు నగు నవ్వు “అతిపాసిత'మనబడును*.”

ఆలంకారికులు నవ్వులలో నెన్ని భేదములు గుర్తించినారో ! అద్భృళ్య దళనమైన (అనగా దంతములు కనిపించని) నవ్వే మధురమైన సి్మితమనుమాట సహృదయులు విసరింపరానిది.

తిక్కన _భారతమన ఎన్నోవిధములై న నవ్వులను [పయోగించెను!. వహోస్యము ఉద్భవించు తీరు అరయదగినది. అది శబ్బముచే ఉద్భవింపవచ్చును; సన్నివేశము వలన ఉద్భవింపవచ్చును. వాచ్యమైన వహోస్యము కంశు. శ్లేపవిరుపు వలన కంశ, సన్ని వేశకల్పన వలన జనించు హాస్యము ఉత్తమోత్తమ మని విజ్ఞుల అభిపాయము. ఉదాహరణమునకు మహాభారతములోని గృ(ధజంబుకో పాఖ్యా నము "ై కొనదగును. పుతళోకార్తు ల్రైన దంపతులు శృశానమున వాలకుని మృత క ళేబరమునుంచి విలపించుచుందురు. అవి కరుణరసాన్వితశమైన ఘట్టము. కాని అచ్చట చేరిన గృధము సూర్యా నమయ మగులోవల ఆ దంపతులను, బంధువు లను అచటినుండి తరలింపజూచును. అప్పుడు తా నా శవమును భతీంపవచ్చును- ఇ6క రాాతియగు వరకు వారున్నచో నక్క శవభతమణ చేయవచ్చును. గృధజంబు కములు రెండును దంపితులకు లోకవృ త్తను, వేదాంతము ఎంతెంతయో బోధ సల్చును ఆ కవళమణము అబు (గద్ద-ఇటు నక్క చెప్పు చేదాంతముల పర మారము. కరుణరసాంతర్ష్గతమగు హోన్యము మిక్కిలి విలువైనది. నవ్వినవ్వించుట 'శేలిక, అది చనవకజారుహాన్యము.

“నిజమైన హోస్యరసమునందలి (పత్యకరము వెనుక వేడికన్నీటిలిందువులు మారువేషములో దాగియుండును” అనుమాట మరువ రానిది. నా (ప్రగతిగీతము లలో సునిశితవోళ్య మట్టికోవకు చెందినది.

ఆ॥వె, దీన సేన చేయు దేశభక్తు డొకడు బక్కచిక్కు పేదవాని గాంచి ఎన్నికలకుముందు ఎక్కెక్కియే డ్చెరా రమ్యహాశలోల రామకృన్ణ,

కన్నీటితో తడిపిన నవ్వు నిజమైన వోస్యము కావచ్చును, హోస్యరనన్ఫూ ర్తికి ఆ'నేకోదాహరణములు గలవు తిరుమలదేవరాయలు ఏకాడకుడు. అతనివై రచిత మైన చాటువు ఉదావారింపనగును. శాణిని గూడినచో ఆతడు పరమేశ్వరు

కావ్యాలంకార సం గహవివరణము-త గ్రతీయాళ్వాసానుబంధ ము,

డాక్టర్‌ నండూరి రామకృష్ణమాచార్య : తిక్కనభారతదర్శనము-తిక్కన నవ్వులు.

రససిద్దాంతము 108 ఎ ం క్ష వి డట-లేనిచో ళు కాచార్యుడట. ఉన్న ఒక్కకన్నుగూడా లేనిచో ధృత రామ్ట్రండట. కం! అన్నాతి. గూడ హరు(డవు అన్నాతిని గూడకున్న అసురగురు(డ వీ నన్నా తిరుమలరాయా! కన్నాక్కటి కలదుగాని కౌరవపతి వే! తిరుమలరాయలు -1- రాణి జ పరమేశ్వరుడని (వళంసించినను అది వోన్యము కాకపోదు.

ఉగాది కాళస్టాల కను ద్వితీయ ఖండము అలంకార శిల్పము

|

అలంకారములు = పసావన

స నాం. అలంకారములు---అను మాటకు అందమైన ఆభరణవిశేషములు (నగలు, సొమ్ములు) అని వ్యవవోరభాపలో అర్థ ము సుగమము. కావ్యమీమాంసలోగూడ

అలంకారములన కావ్యశరీరమునకు అందము చేకూర్చు రచన లని అర్థము. భామహుడు అలంకారములు కావ్యళరీర సౌందర్యమును "చెంపొందించునని చెప్పుట యేగాక, అలంకారములే కావ్యరచనకు అపరిపోర్యములై న అఆలంబనము అనియు (వతిపాదించెను. సౌందర్య మలంకారః అను వామనుని సూ తము సు(పసిద్దమై , ఆలంకారిక మీమాంసకు ఆద్య ప్రకృతిగా అవతరించినది. సౌందశళ్యా శాధనవలన సం[కమించు రసానందతనగ్షయత్వమే లలితకళలకు అంతరాత్మ కావున, భామహాని (పతిపాదనలో ఆలంకారికపరిభాషాసం పచాయమున సర్వ జనా మోదమువడిసిన ఉక్తివై. చితితో పొటు సాహితీ. పియంభావుకులకు అనుభవ పునరుక్తమైన సౌందర్యదిదృతకూడ అంతర్లీనమై యున్నది. భామహాుడు రూవపకాద్యలంకారములచే అలంకృతముగాని కాంతాముఖమెంత సుందరమైన

దైనను (ప్రకాశింపదని చెప్పెను.

అలంకారనం[వచాయముచారు కావ్యమున కలంకారముఅే (పధానములని చెప్పుదురు. అతి పాచీనాలంకారికు లీ మతమువాశే. వీరి మతమున రసము ధ్వని అలంకార విశేషములు మాతమే.

ఆలంకారిక మతసమన్వ యము

శ్రీ కొమజ్ఞాజు 'వేంకట లమ్మణకావుగారు (పాచీనాలంకారిక మతముల సమీ&ంచి (కింది సనమన్వయమును 'నెలకొల్పినారు--

“ధ్వని ఉత్తమకావ్యమునకు [పాణమువంటిది. అదిలేనిది ఉత్తమ కావ్యము కానేరదు. కాన్యమున కాత్ము రసము. శజ్చార్ణములు శరీరము. ఓజో మాధుర్యాదిగుణములు ఇ" ర్యాదులవంటివి, అలంకారములు హపవోరములవంటివి. రసము అంగి. శబ్రాగ్భము లంగములు,. మాధుర్యాదిగుణము లెప్పుడును రనమును విడుచునవిగావు. అనగా రసనమున్నచోట నవి యుండుకు; అవి యున్నచోట రసము పుట్టును. అలంకారము లట్టివిగావు. ఇవి అంగచ్వారమున మాత మొకస్పుడు రసమును అభివృద్ద్ధిచేయును ; ఒకప్పుడు చేయకపోవచ్చును.

108 ఆలంకార శిల్పము రసమును ఉత్కర్షింపచేయనవుడు అలంకారములు కేవలము ఉక్రి వై చ్మిత్య వగ సైవసాయులుగ నుండును. ఇది కావ్య(పకాశక మర్‌ మమ్ముటుని మతము (1వివ శతాబ్ది)... దీనినే పకావళకారుడు (18వ శతాని), (పళాపర్ముదీయకారుడు (14వ శతాన), అప్పయ్య దీతితులు (16వ శళావై), జగన్నాథ పండితరాయలు (16వ శళాప్టి) మొదలై న వారందరు ఒప్పుకొనిరి. ఇదియే యాధునికాలంకా రికుల మతమని చెప్పవలిసియున్నరి. ధ్వనియొద్ది ? అలంకార మెద్ది ? రసమనునది కావ్యమునకు నాగ తీసికొనవలెను. ఉ_త్తమకావ్యము ధ్వని ప్రధానము. ఎందు వాచ్యార్థమునకం ₹ వ్యంగ్యార్థ మెక్కూవ రమణీయముగ నుండునో అది ఉత్తమ కావ్యము. ఎందు వ్యంగ్యాక్థము వాచ్యార్థమునకం కు నధికరమణీయముగ నుండదో అది మఫ్యమకావ్యము. దీనినే గుణీభూతవ్యంగ్య మందురు. ఎందు వ్యఎగ్యార్థ ముండదో, ఉండినను స్పష్టముగ నుండదో యది అధమకావ్యమ.. శవ్చార్భ చిికాదు లిట్టివి. కావున నలంకారములలో. జేరిన చితకావ్యము వం మతమున నధమము. ఎందువలన ? ధ్వనిలేదు గనుక. ఇది ఇట్లుండ కొన్ని అలం కారములిలో ధ్వని కవబడుచున్నది. కొన్ని ధ్వని భేదములలో అలంకారములు కానవచ్చుచున్నవి. కావున లెండుపతముల వారికిని వాదవివాదములు జరిగి తేలిన 'చేమనగా వాచ్యార్ణమును కొంతవరకును పరిత్యజతించుటయే “ధ్వని” యొక్క విశేషము. అది వస్తుకసాల కార ధ్వనులు అని మూడు వివములు. ఈ మూడు విధముల ధ్వనికిని వాచ్యముతో పనిలేదు. వాచ్య్యార్థమువలన అలంకారము పిద్దించెనా యది "ఆలంకార'"కోటిలో చేరును. అనగా అది అలంకారధ్వనికాదు. అలంకార మే ; వ్యంగ్యార్థమున అలంకారము సిద్ధించెనా అది ధ్వనిగాని అలంకారము గాదు. వలయునెడల దానిని అలంకార ధ్వని యనుడు గాని అలంకార మనవలదు!! ఉపమాద్యలంకారము లన్నియు వాచ్య్యార్థమువలన సిద్ధింపవచ్చును : వ్యంగ్యార్థము వలన సిద్ధింపివచ్చును. కాని ధ్వనివాదుల మతమున మొచదటిచానిని మాత మలం కార మనవలెను. 'రెండవదానిని "ధ్వని" అనవలెను.”

కావ్యశిల్పమున అల-కారములకు గల స్థానము సవ్భృాచయులు గుర్తింప దగినది. అలంకారములు ఆభరణ పాయములు. అవి లేకపోయినను రసము ఉద్భ వింపనగును. రసస్ఫూ ర్తికి అలంకారములు దోవాదము కల్పింపవచ్చును. సౌందర్యము లేనిచో ఆభరణములు నిష్ప యోజనము లై నశ్షే, రసపుష్టి లేని కావ్యమునకు అలంకారములు శోభను చేకూర్చలేవు. అంతేగాక సహజసౌందర్య మున్నచో అలుకారము లేల? అలుకారములు సవాజసొందర్యమును. అతిళ యింపంజేయవ కును. అంకేగాక ఆలంకారాతిశయము కొండొకచో, సవాజ సౌందర్యమునకుగూడ _ కృతకత్వము నాపాదించి పవగింపు గల్గింపవచ్చును, అందుచే ఆలుకారములు చక థాగా (వయుక్త ములై నప్పుడే ళోభనిచ్చుననుమాట మరువరాదు లభ్య లమణములతోగూడి, కేవలాలంకారమయమైన అలంకార

1అంధధవిజ్ఞాన సర్వస్వము = అలంకారములు.

అలంకారములు _ (ప్రస్తావన 100 సంగవాము కావ్యము కాజాలదు. అసలు, కవి అనిర్వచనీయ మెనచానిని, వాచామగోచరమైనదానిని, మాటలలో చె ఏళీనిదానిని మాటలలొ చెప్పవలని యుండుట కవితాకళలో న్వయంవ్యకృమగుచున్న ఒక విచితవిచేధాళలాసము. అందుచేత అలంకారములు శన్షార్హశ సృలను "పెంపొందించు మవానీయసాధనములని మరువరాదు.

ఆఅఆలంకారములు, శవాలుకారములని అన్రాలుకారములని (వఠానముగా "లెండువిధములు. ఉభియాలుకారము.లని మూడవతంగతిని గూడ కొందతు "పేరొళనిరి కాని అన్ని అలుకారములును ళష్లాలంకారములే.. అయినను (పాధాన్యవివవచే శక్రాలంకారమ.లని, అన్ధాలంకారములని చేసిన విభజన అధిక సంఖ్యాకులు ఆ మోాదించినది-

ని శద్దాలంకారములు కే. అనుపొసాలంకారము వాల్లులపునరు క్తి అనుపాసాలంకారము. అనగా వచ్చిన వాళ్లే తిరిగి వచ్చునట్లు రచించుట. అన్ముపాసము [శవ పేయమనుట అనుభవపునరు _కము. రచనకు ఆత్మ రసిము. ధ్వని [వధానమైన కవితవలన రశపతీతి కల్లునని ఆలంకారికు లందరు ము_క్షకంఠముతో బాటియున్నారు. అంతేగాక అనుపొసపలోభము రచనలలో రసస్ఫూ ర్రికి అంతరాయము. కల్లించునని ఆలంళారికుల భావము. అయినను పలువురు తెలుగుకవులు అను పొసలాలసులు మవోకవులై న వారలును, రచనను రసవంతముగ ధ్వని[పధానముగ తీర్చిదిద్దినవారును - క్వాచిత్మముగ అను (పొసలాలనకు లోవై నవాలరే. అయితే సమ్యుక్పుంయు కృములై న అను వాసా లంకారము రసపుస్టి కల్గించునదే యను వాదముగూడ కొంద రలంకారికులు (పతిపొదించియున్నారు. అన్న్ముపాసమునకు (పొచీనకావ్యములందు అనేకోదా పవారణమనులు లభించును. (1) ఈ అటం జని కాంచె భూమిసురు. డంబరచుంబి శిరస్సరజ్ష్మరీ వటలమువార్ముహుర్లుళ దభంగ తరంగ మృదంగ నిస్వన స్ఫుట నటనానురూస పరిపుల్ల కలాప కలాపి జాలమున్‌ గటక చరత్క'రేణు కరకంపితసాలము శీత శ్రైలనున్‌! (2 మః॥ వనితా । చూచితె మాల్యపంతము., (బికావంతంబు, నానామణీ జనకోదంచిత సానుకౌంతము, మరుత్‌ సంపూర్ణ చంద్రాననా జనకేళి పద చందకాంతము, నభిృృంబాధ కృత్కూట వ ర్హన దుర్దాంతము, సర్వపర్వత కథా (పాగ్వర్లితోదంతమున్‌ :] (శ) మః వణతుల్‌ సేయుచు(గాంచె. గుంభజుండు లోపాముద్రతో (గూడి, ద &ణ కైలాసము, నంవికాహరకృృళ శ్రీ పాదుకాన్యాసమున్‌, మణి మంతౌషధి వాసమున్‌ , భవమహామాయా విపర్యాసమున్‌ , గణనాతీత నటీవిలాసము, సమ్మగథశ్రీ సముల్దాసమున్‌* 1 మనుచరిత-?-8 2 శైనాలిరామకృష్ణకవి పాండురంగ మాహాత్మ్యము 1 _ 180 క ధూర్జటికవి శ్రీ కాళహస్తి మాహాత్మ్యము _ 1 _- 100

శబ్దాలంకా రములు 111 (4) కనన్‌ నుభదకున్‌ సమంబుగా(గ నే మృగ విలో కనన్‌ : నిజంబిగా(గ నే జగంబునందు. జూచికా కనన్‌ ; దదీయ వర్శనీయ హావభావ ధీ వయః కన న్మనోజ్జ రేఖ లెన్నగాందరంటె (గక్యనన్‌ 1 ఛేకాశ్యుపానము ““పలుకుగమ్మదనము. నెలింగిన విద్వాంసులు ఛేకులనబడుదురు. అట్టి వారికి ఇష్టమై నది గావున దీలిని ఛేకానుపాసమందురు. ఇందు రెండేసి వ్యంజన ముల జంటలు వ్యవధానము లేకుండగ ఆవ్భత్తములు గావలెనని సంఖ్యానియ మము గలదు” ఛేకాను। | పాసమునకు కావ్యాలంకార సంగహమునందలి ఉదాహరణము -- స్ఫురత్‌ కృపాబల (వకాపభూతి ధైర్య భూభరొ ర్చిరంగదానబుద్ధి వైఖరిన్‌ హరిన్‌ హరిన్‌, సుధా హరున్‌ వారున్‌, గిరిన్‌ గిరిన్‌, మహోానలున్‌ నలున్‌ రమా గురున్‌ గురున్‌, జయింతువౌ దగున్‌ నృసింహళూవరా!3 ఇట స్వరవ్యంజనములు రెండింటి కావృత్తి యుండుటచే నిది యమకోచా వారణమని కొందఆి అభ్మిపాయము. వ్భ్‌క్త్యచ్యుపొనము ఒకహల్ట గాని, "పెక్కువాల్టులుగాని పలుమారులు (వయుకక్త ములగుచో నది వృ _త్తను[పొసము. ఇందు సంఖ్యానియమము లేదు. ఛేకానుపాసమువలె అవ్యవహితముగ నుచ్చరింపబడవలెనను నియమమును లేదు. ఉదాహరణమునకు- కమలాలోలుడు--ఇందు లకారము ముమ్మారు (వయుక్తము, వృ త్త్యను[పాన మునకు భాగవతములోని సుుపసిద్ధపద్యము ఉదాహరణముగ స్వీకరింపనగును, క॥ అడి గెదనని కడువడి/జను నడిగిన(దమ మగుడ్యమనుడుగ (డని నడ యుడు(గున్‌ వెడ వెడ చిడిముడి తడ(బడ నడుగిడు నడుగిడదు జడిమ నడుగిడు నెడలన్‌ .4 వృ _త్రియనగా నియమితవర్షములం దుండునట్టిదియు, రసవిషయకమై నట్టిదియు నగు రచన. అట్టి వర్ణ రచనకు సంబంధించినది గనుకో నిది వృత్త్యను (పాసమని పేరు శెక్కినది. & విజయవిలాసము = 1 _. 87. పంచచామర వృత్తము ప ఆంధ (ప్రతాపరు్ముద యళోభూషణము - పుట 410 కి కావ్యాలంకార సం[గవాము = శీ = 74, పంచచామర వృ త్తమ, 4 శ్రీ మదాంధ్ర నుహాభాగవతము _ 8 - 100,

118 అలంకార శిల్బము “* ఓజః[పకాశములై న వర్ష ములుగల వృ _త్యనుుపొనమునకు “వళుష"యని "పీరు. దీనినే గౌడీరీతి యుదురు. ఇతరవర్ణములుగల వృ _త్యను పానము కోమల యనబడును వామనుడు దిలిని పొంచాలీరీతి యనెను. దీనినే [గామ్య యని కొందఅందురు.” "తెలుగు ఛందన్సులోని (పాషము అను పాసాంతర్భాగమనుట సుగమము, అంత్వాన్యువొనము అను పాసాలంకారము పొచాంతముల నున్నచో నది అంత్యానుపాసము. ఉదావారణములు;= (1 క॥ అనుదిన సంతోషణములు జనిత శమతాప దుఃఖ సంళోషణముల్‌ తనయుల సంభాషణములు జనకులకుం గ ర్హయుగళసద్భూషణముల్‌.2 (2) కూచిపూడి ఆ గహారం | మేముండే దే ఒకవారం : కులమున (బాహ్మణవారం | నివసించేది కృష్ణాతీరం ॥ కోరేది మీ మెడలోని చందవోరం 13 (8) సీ; లలనాజవాపాంగ వలనావస దనంగ తులనా భికా భంగదోః ప్రసంగ మలపసానిల విలోల దళపాసవ రసాల ఫలసాదరశుకొలవన విశాల మలినీ గమదనీక మలినీకృతధువీక మలినీ సుఖిత కోకకులవధూక మకికొంతనలకాంత లతి కౌంతర నికాంత రతికొంశరణతాంత నుతను కొంత మక భ్‌ కామోద కురవకొ విళల నకుల ముకుల సకల వనాంత (మోద చలిత కలిత కలక౦ఠ కులకంఠళ కాకలీ వి భాసురము వెల్బ్నుమధుమాస వాసరంబుః క్రీ కొ, వేం. లక్మణరావుగారు. 2 శ్రీమదాం ధమహాభాగవతము.?-! 40, 3౩ కూచిపూడి భాగవతుల వచనగీతము.

• వసుచరిత్ర - 1128.

శవ్రాలంకారములు కే18

ఈ సీసపద్యమున వతిపొదమునందును. నాలుగు అంత్యాను[ పానము లున్నవి. లాటొన్యువానము

ఒక్క- అర్ధము గల పదములు ఆాత్పర్య భేదము కలుగునట్టు పున శావృ _త్తములయినచో లాటాన్నుపాసము. ఉదాహరణమునకుం

కమలాత నర్చించు కరములు కరములు (శ్రీనాళు వర్షించు జిహ్వా జిహ్వ!

ఇచ్చట మొదటి కరములకు జాతివాచకమైన చేతులని, "'శండవ కరమ. లకు యోగ్యమైన చేతులని అర్హము- ఇళ్లు రెండు జివ్వాలకును అర్ధవై శష్ట్యము గమనింపదగును.

అనన్వయాలంకారమునకును లాటాన్ముపాసమునకును గల ఖేదసామ్య ములు అనుశీలివవగును. రాముడు రాముజే” అను వాక్యమునందలి రాముడు = రాముడే యన అనన్యసామాన్యుడని అర్థము_ స్ఫురించును. 'మొదటి రామునకు కొడవవామువకు ఒకే అ్వము. ఇది. అనన్వయము. రాముడు చాళంధియే యన్నను అర్జఖేదము రాదు. కాని లాటాన్ముపాసమున మొదటిపద మే పురావృత్తను కావళిను. కాత్పర్యకేదము. కలుగవలెను. అనన్వయాలంకారమున "రండు పదవుల నమౌానార్హకత ముఖ్యము. లాటాను [(పానమున - ెండుపదముల నమానోచ్చాకణము ముఖ్యము.

శి. యమకాలంకారము

న్వరవ్యంజన (అచ్చుల మరియు వాల్చుల్స) నముచాయ పౌనరు క్యము యమకాలంకారము. అసమార్థకములియిన _సమానవర్శముల 'యేకకమము అ వృత్తియమకమని కావ్య పకాశకారుని మతము. ఉదావారణము---

అ వైవి; వికొాయము కాయంబు మంచి పోరాడుచున్నది.

ఇందు మొదటి కారము "నికాయశబ్దము" లోనిది. రెండవకాయమునకు శరీరమని అర్భము.

ఛేకవ్న _త్త్సను[పానములంరు వాల్వులసామ్య మున్న చాలు. అచ్చుల సామ్య మానుషం*కము. యమకమువ అచ్చులు మరియు వాల్లులు "ఆండింటి సామ్యమును అవళ్యక మే. లాటాను పాసమ.న పకపదము లేకార్టమున భిన్న 'శాచ్చర్యముతో వచ్చును. యమకమున నేకళబ్లిములు లిన్నార్మమున రావలెను. పూర్వలావణికులు. లహవాువిధములకు యమకములను పేక్కౌనియున్నారు. యమకము పొదయమకమనియు, పొదభాగయమకమనియు శెండు విధములు. పొదయమకము పదకొండు పిధములు

క్రీ మదాంధ్ర మవోభాగవతము = 7 _ టి.

1114 అలంకొర శల్చము

1. ముఖ ల. సందంళ ల$. ఆవృత్తి 4. గర్భ 5. సందష్ట 6. పుచ్చ
2. పంక్తి 6. యుగ్మక ర పరివృ త్తి 10. నముద్లక 11. మహపోాయమకములను యమకములు (వసిద్ధములు, అ కణ బొరా; యోబనృపాలకు మారా । మను మదనసమరనూధుర్యు(డవై థీరా 1 నృసింహ కూడితి మా రామను మదనసమరమాధుర్యు(డవై 1 ఇందు ద్వితీయ చతుర్ధ పాదములు సమములు, కావున దీనిని సందష్ట యమకముగ భట్టుమూ_ర్రి చెర్కొనెను. నాలుగు పొదములును సమానమైనచో నది పం_క్రియమకము. ఇన్తే అ'నేకములై న ఉదాహరణముల నెన్ననగును. పీ॥ తనభవ్యధామంబు తనభవ్యధామంబు కరణి మితోన్మేషకరము గాంగ2 ఉ॥ లింగ నిషిద్దుంగల్వల చెలింగని మేచకకంధరుం (దికూ లిం గవి సంగతాళి లపెలింగని కర్టమ దూషితన్‌ మృణా లిం గవి కృష్ణచేలుని హలింగని నీలకచన్‌ విధాతృ నా లిం గని రామలింగకవిలింగని కీ ర్తి హసించు దిక్కులన్‌ 3 (వళాపరుదయళోభూషణమునందు యమకము ఆదిమధ్యాంతయమకము లని త్రిధా వీభ_క్తము. తి, ము క్తపద(గసాలంకారము ము_క్తపద్మగ_స్తవఎను శజ్టాలంకారములలో నొకటిగ లాతణికులు ఎన్ని వారు. ముక్తమనగా విడిచిపెట్టిన పదమును [గ్తమనగా తిరిగి పట్టుకొనుట. ఇది పునరు_క్రిగాని, శబ్ద పయోగపౌనఃపున్యముగాని గాదు. ఇందు (వయో గించినపదము అర్ధిపుష్టితో సాంతమైనపిదప తిరిగి అదేవదము సార్ధకముగ నారంభము కావలెను. పలువురు ెలుగుకవులు (పయోగించిన ము _కృపద[గ_స్తములను సవ్చాదయులు మురిసిపోవుచు మాటిమాటికి చదుపుకొనుట కద్దు. ముక్తపద (గ_న్తమునకు మనుచరి.త్రమునందలి ఉదావారణము-- 1 కావ్యాలంకార నం్యగహము = శీ-రి0 క వసుచరిిత -ళ = 108 9 చాటువు

ళబ్దాలంకొరములు 115 సీః తీర్చసంవాసు లేతెంచినారని విన్న నెదురుగా నే'గు దవ్వెంతయైన ఏ(గ తత్పదముల కెజి6గి యింటికి/దెచ్చు( "దెచ్చి సద్భక్తి నాతిథ్యమిచ్చు విచ్చి యిష్టాన్న సంతృప్తులగా (6 జేయు( జేసి కూప్చన్నచో( చేరవచ్చు వచ్చి యిద్ధరగల్లు పినధి వర్వత సరిత్‌ తీరమాహాత్య్మ్యృముల్‌ దెలియి నడుగు ' న నడిగి యోజనవరిమాణ మరయు నంసి పోవలయు. జూడననుచు నూర్పులు విగుడ్చు ననుదినము తీర నందర్శనాభిలాష మాత్య్మనుప్పొంగ న త్తరుణాగ్నిపో త్రి ము_క్తపద[గ_స్తము యమకములో నంతర్మ్భూతమైనదే. అటి న! లు! మః దృఢబాహాబలభీమ ' భీమ సమం [పేంఖ జయ శ్రీవరి (దిఢథిమా ఢౌకితఘూమ । భూమహిత తూర్యధ్వాన దశ్తేశఢా కాఢమక్కార వినామ నామకథన క్షామ్యన్మహా ఢిల్లికా గఢరాడాద్యరిడామ 1! ధామగిరిమ (గ్రస్తగవోధీశ్వరా 1! శీ. చితాలంకారములు పద్యవర్షములు పద్మము, చకము, నర్చము మున్నగు ఆకారములు వచ్చు నట్లు కూర్చబడెనేని చ్మిళాలంకారమగును. పద్మ్శబంధాదులు అతరములతో చేయు సొముగరిడీలుగాని, యందు కవిత్వ మేముండునని మూతిముడుచువారు లేకపోలేదు. యనుకమునందును చి[తకవితయందును సాధారణముగ రవప్పుష్టి లు కనుపింపదు- అని పకావళిలో విద్యాధసుడు (ప్రవచించెను, నాగవంధము “*ముక్కు-తిమ్మనార్యు ముద్దుపలుకు” అని కవితామాధురికి పేరు. మోగిన నంది తిమ్మునగూడ పారిజాతముల నడుమ చివరకు కొన్ని నిర్గంవకుసుముములం “తేశ్చెను. అట్టివానిలో |పసిద్దమైన నాగబంధమునిట ఉదావారింపదగును, ఈ చంపకమాలా పద్యమున నాగబంధమెట్ల మరియున్నదో చ్మితపటమున పరిశీలింప దగును. ॥ 1 వసుచరిత _-€ = [01

116 అలంకొర శీల్చము చ! జలదవితాన సీల ఖలసాల పలక్షతి వారణేళ ని శృల మునివారపాల సుర చారణ యష నవానుకూల కుం డలి వరహారలోల నర నారద తత్పర భూవిధేయ యు జ్వల మను నీతిశీలిత వళశంవద శ్య్రకరమా నిశేతనా 1! అలి?! జట (శస, నాటు క డ్‌ హే తదైవ భనా వ న మత లో 1. నకి ఈ[35వో కక రూహెం్రకవ కద నాగబంధము

తి అర్జాలంకారములు = వివిధాలంకారికుల మతములు శవ్రార్థాలంకారముల వైశిష్టము శబ్దాలంకారములకం శు అన్ధాలంకారములే కావ్యమునకు ఎక్కువ ఉత్యంర్ష కల్పించునవని పలువురు అలంకారికలు తలపోఫియున్నారు.. రమణీయార్థ (వతిపొదకత్వము శభట్టాలంకారములందు కొజవడుటచే వానికి కావ్యత్వసిద్ధిని పండితరాయలు అంగీకరింప లేదు. అన్థాలంకారములకం'ము శబ్చాలంకారములే మిన్నయ్‌నువారున్నారు. శజ్లా లంకారములు నదోస్థరసపతీతికి పాతువులని కొందరి అభ్మిపాయము. అగ్ధాలంకార ములు అర్థ్మసతీతిమెైన పిమ్ముటగాని చిత్తము నాకర్షి౦పంజాలవు. ళబ్దెలంకార ములు సంగీతము. నకు దగ్గరచుట్టములు; ఆపాతమధురములు. అన్టాలంకారములు సాహిత్య బాంధవములు; ఆలోచనామృతములు. అలంకారములు భాషతో పుట్టినట్టివే. లలితకళలన్న్ని/ 3ని అంతరాత్మయని చెప్పదగిన సౌందర్య మే అలంకారమ.లవు ఆద్య పకృతి. భావ [ప్రయోజన మేమి? వ_క్తభావములను (శోతలకు అ:దించుటయే. అందు ఆప్రయోజనమే (పొధాన్యము వహించినచో అది వ్యావహారికమైన సాధా“ణకళ. ఆ భామ విన సాంపుగ నున్నచో, సౌందర్య మే (పొధాన్యము వహించినచో అది సాహిత్య మగును, అలంకార రచనమన్న సౌందర్య స్ఫోరకమైన ఆపహార్యధారణ మే. (కాంతదర్శియెన (ప్రతిభాశాలి తన మనోనేేతముతో దర్శించినదానిని కవనములో, శిల్పములో, చిత లేఖనములో [వదర్శించుటకు యత్నించుట సహ జము. ఉత్తమో_త్సమకవిత మొనను ఆ (క్రాంతదర్శనమునకు ఒక నీడ, శ్రీ నీడ మ్మాతమే. శిల్పపరిధి పరిమితము. అన్తే చితలేఖనము, అలంకారములు -- ఆ పరిమిత పరిధిని వినత మొనరించుటకు సాయమొనర్ప గలవు. అరణ్యములో పంచపొండవులమధ్య్థి నడచుచున్న [దౌపది యథార్థము నకు వర్ష నాతీతవస్తువు, కాని కవి, ఆమె అయిదు కొండల మధ్య (తుళ్ళింత లాడుచున్న నదీ సుందరి అని అఖభివర్శింపగనే సాహిత్మీపియంభావుకుని మనః

114 ఆలంకొర శిల్పము ఫలకమువై ఆ చి_త్తరు వేర్పడి మాటలు వెప్పలేని - అనుభవై కవేద్యమైన - రస్మపతీతిని కల్పించుట సహృదయగమ్యమః. శళ్చాలంకారములుగూడ _ నాద (వస్తారమున అనిర్వచనీయమును అనుభవ సిద్ధము చేయుటకు తోడ్పడును. సంస్కృతవొజ్యయము : అలంకారములు

సంస్కల్భృతమున అలంకారములు బుగ్వేదములందలి బుక్కులలోగూడ కన్పించుచున్నవి. బుగ్వేదములో ఉపమ, రూపకము, అతిశయోక్రి అలింకారములు గలవు.

మవోభారతము నందును రామాయణమునందును హృదయంగమముళై న అలంకారములు "వెక్కు గలవు. పొణినీయమునందు ఉపమాన - ఉపమేయ - సామాన్య పదములు [వయుకృములు నిరుక్తమునందు యాస్కాచార్యుడు ఉపమాలంకార(పస్తావము తెచ్చి అశ్వినీ దేవతలను దొంగతలతో పోల్చుట నీచో పమ యని తర్కించెను. అగ్నిపురాణమున అలంకారములు సోదాహరణముగ వివరింపబడినవి.

భాసుని నాటకములలో అలంకారములు కొల్లలు, కాళిదాసు కావ్యములు అలంకారఖనులు. *ఉపమా ఇ *ళిదాసవ్య”-- ఉపమా లంకారము కాళిచాసుచేతిలో సిద్ది పొందినది. కాళదాకు ఉపమాలుకారమునేగాక ఉత్పేంకు, రూపకము మున్నగు అనేకాలంకారములకు (వయోగించియున్నాడు. కాళిదాస నుపహోాకవి చేతిలో ఉపమాలంకారముతోపొటు సిద్దిపొందిన అలంకారము అక్థాంతరన్యాసము.

అలంకారసుల సంఖ్య

భరతుడు నాట్య శా(న్తుమున నాలుగు అలంకారములను చెప్పెను. యమకము అను శళ్దాలఎకారముతోపాటు భరతముని పేర్కొనిన అర్జాలుకార ములు-- 1. ఉపమ లి. రూపకము తి. దీపకము.

దండి సంకీర్ణ ముగాక లి అన్ధాలంకారములను చెప్పెను. మమ్ముటుడు నంకర సంసృష్టులుగాక 56 వరకు అ గ్టాలంళారములను నిరూపించెను, విద్యా నాథుడు 66, చం _దాలోకక ర్త జయదేవుడు 100, కువలయానందకారుడై న అప్పయ్య దితీతులు 124 అన్ధాలంకారములను నిఠూపించిరి.

అలంకార లకణ(గంథములు

కావ్యమీమాంనక్రై ఉద్భవించిన లాకణికగం థములలో అలంకార చర్చ (పొయికముగ నొక | పకరణమగును. కేవల మలంకారముల మీమాంనకొర కే ఆవిర్భవించిన [గంథములలో రాజానకరుయ్యక కృతమైన “అలంకార సర్వస్వము” మిగుల [పామాణిక (గంథము. ఈ [గంథమునకు జయరథుడు టీక (వాసెను. సము ద్రబంధుని టీక మరియొకటి కలదు.

అర్జాలంకారములు = వివిధాలంకొరికుల మతములు $119 అప్పయ్యదీతతులవారి “కువలయానందము కూడ కేవల మలంకార ముల కొరకే పుట్టిన (గంథము. విశ్వేశ్వరవండిత విరచితమైన ఆలంకార కౌ స్తు ళము గూడ "కేవలము అలంకారముల గూర్చిన [గంథమే. జయచేవుని చందా లోకమును అలంకారశానన్తు (గ్రంథమే. తెలుగులో మొదట కావ్యమీమాంసవై (గంథము [వాసినవాడు విన్నకోట "పెద్దన, 1శీవ శళాబ్దీవాడు. ఇతని కావ్యాలుకార చూడామణికి దండి కావ్యా దర్శము మౌతృక. పిమ్మట పేర్కొనదగిన గంథము = కా వ్యాలంకారనం[గ వాము. దీనికి నరస భూపొాలీయమను నామాంతరము గలదు. ఇందు కావ్య మీమాంసతోపాటు అలంకార్మపకరణ మున్నది. దీనికర్త భట్టుమూర్తి. ఇతజే 'రామరాజకూషుణుడని విమర్శకులు నిరూపించినారు. దీనికి మాతృకలు వకావళియు (పళాపరు దీయమును. జయదేవుని చం[చాలోకములోని ఐదవ మయూఖము నాధారముగగోొని 158వ శతాబ్ది వాడయిన అడిదము నూరకవి ఆంధ చం[చాలోకము రచించెను. ఇందు 100 అగ్ధాలంకారములు గలవు. టి. ఇ. (శ్రీనినాసాచార్యులుగారు సాహిత్య చింళామణి లీక అలంకారళాళ్తు) సంగవాము రచించిరి. (శీ వీ రేశలింగముగారి అలంకారసం గవామునకు మాతృక చం (దాలోకము. అలంకార వర్గీకరణము == వివీధమతములు వ్మకో క్రి వాక్కున కలుకారత్వమును కల్పించును. వకో క్రి వలననే అంతట అర్ధము ళోభావంతమగును. కవులు యత్నించి దినిని సాధింపవలెను, ఇది లేనిది ఏ అలంకారము సిద్ధించును” అని భామహాుని వాదము. మమ్మటు డతిశయో క్రియే సర్వాలంకార వీజృపోయమని వచించెను. అతిశయో _క్రికిని వకో క్రీకిని మమ్ణుటమతమున భేదములేదు. డ్యుదబుని వర్ణీతరణము తొమ్మిదవళతాబ్టినాటి ర్ముదటుడు అలంకారములను 1. ఇా స్తవము ల జౌపమ్యుము. ల$. అతిశయము. 4. శేషము అని నాలుగు విధముల విభజించి అలంకారము లన్నియు నీ నాఎటగింటిలో అంతర్గతములని [పతిపాదించెను. (1) ఎయ్యది అర్ధమును బలపరచి స్వరూపమును ఉద్నుదున్నట్లు చెప్పునో అది వా_న్తనము లేక స్వభావో కి (2) ఎందు వస్తు స్వరూపము చక్కగ 'దెబ్బు నిమిత్తము దానితో సమాన మెన వస్తువును వక్త చెప్పునో అది జౌపమ్యము (4ఉవమ). (8 ఎందు నర్థము లోకములోనిచానికి విలతణముగ అతీతముగ నుండునో ఆది అతిశయము (ఆతిశయో_క్రి. (4) ఎందు పకార్థముగల పదములచే ఒక్క వాక్యమునకు "రెండర్ధములు సంక్ర మించునో అది న్లేషము,

120 అలంకార శిల్పము

రుుదుటుడు అలంకార వర్లీకరణమును శాయ్రీయముగా వేసినవారిలో (ప్రథముడు. అతని వర్లీకరణముననుసరించి అర్థాఅుకారములు అన్నియు నాలుగు వర్గములు

(1) వాస్తవ వర్గము--సవో క్రి, సముచ్చయము మొదలగునవి. ఇవీ 28.

(2) జౌపమ్య వర్గ్షము---ఉపమ, ఉత్పే9ిక మొదలగునవి. ఇవి 21.

(శ్ర) అతిళయవర్షము---విభావన, తద్దుణము మొదలగునవి. ఇవి 12,

(4) శ్లేషవర్షము---న్లేష, విరోధాభాసము మొదలగునవి. ఇవి 18,

మొత్తము 60. వె నాలుగువర్గములు అలంకార (వపంచమునకు నాలుగు దిక్కులుగా భాసించుచున్నవి. రుయ్యవుని వర్గీరరణము

అలంకార సర్వస్వకారుడగు రుయ్యకుడు అర్థాలంకారములను 7 (వరాన వర్గములుగా విభజిం చియున్నాడు.

అవపి=

(1) సాదృశ్యవిచ్చి _త్తి--ఉపమ మొదలగునవి.

(2) విశేషణ విచ్చి త్తి--సనమాసో క్రి మొదలగునవి.

(8) గమ్యార్థళావిద్భి _శ్రీ--పర్యా యో కృము మొదలగునవి.

(4) విరోధ విచ్శి త్తి--విరోధము మొదలగునవి.

(5) కళృంఖలావిచ్చి త్తి--కారణమాల మొదలగునవి,

(6) నాస్ట్రయవిచ్చి త్తి --కావ్యలింగము మొదలగునవి.

(7) గూఢార్థపరళావిచ్చి త్తి_-నూత్యుము మొదలగునవి.

వీనిలో మరల ఎన్నో ఉపభేదములనుగూడ రుయ్యకుడు పేర్కొనెను. రుయ్యకుని అనంతరకాలమందలి ఆలంకారికులందరును-విద్యాధర విశ్వనాథాదులు _ఈ వర్షీ కరణమును అనుసరిం చిరి. ఎిద్వానాథుని ఎర్లీశరణము

[పళాపర్ముద్రీయక ర్హయగు విద్యానాథుడును - విద్యానాథుని అనునరిం చిన భట్టుమూ_ర్రియు ఈ వర్గీ కరణము ఆధారముగా అన్రాలంకారములను తిరిగి క్రింది విధముగా వగ్లీకరించిరి- క్షే సాధర్జ్యమూలకములు---

(1) భేద పధానసాధర్భ్యాము గలవి-దీపకము, తుల్యయోగిత, నిదర్శనము, దృష్టాంతము, (ప్రతివన్తూపమ, నవ క్రి, (పతీపము, వ్యతిరేకము.

(19 అ భేద్మపధాన సాధక్ష్యాముగలవి - రూపకము, సందేహము పరిణా మము, (భాఎతిమంతము, అపహ్నుతి.

(11) 'భేదా భేద (వధాన సాధర్మ్యముగలవి - ఉపమ; ఉపమేయోపఫను, అనన్వయము, స్పరణము,

అర్థాలంకారములు = వివిధాలంకారికుల మఠములు 121 లి అధ్యవసాయ మూలకములు..- ఆతిశయోా క్రి జ ఉత్చేంత $. విరోధమూలకములు= విషమము = అనసంగతి - చిత్రము = అతద్గుణము = అనో్న్యోన్యము-భావి కము = విశవము = వ్యాఘాతము. శీ వాక్యన్యాయ మూలకనులు-- సముచ్చయము ఇ వికల్పము యు వరిశంఖ్య న యథానంఖ్యము న ఆఅరాప తి. (ఇ వాటి ర్‌. లోకన్యాయ మూలకములు--- పరివృత్తి - (వత్యనీకము - తద్గుణము =- సమాధి - వినోలక్రి = సమము - స్వభావో క్రిం 6. తర్య్థాన్యాయ మూలకములు-- కావ్యలింగము - అనుమానము -_ అన్థాంతరన్యాసము, (1 శృంఖలా వైచ్మిత్య మూలకములు--ా కారణమాల - ఏకావళి - మాలాదిపకము _ సారము, 8. అవవ్నావ మూలకములు-- వ్యాజో క్స్‌ - వ్యకో _క్థి - మీలనము, 9. విశమణ వైచిత్య మూలకములు--ా నమాసో కి = పరికరము.

అద ఉపము, అనన్వయము. ఉపమేయోసమః ప్రతీపవు కే. ఉపమాలంకారము “*ఉపమైకా శై లూషీ సంప్రాప్త చి తభూమికా భేదాన్‌ రంజయతి కావ్యరంగే నృత్యంతీ తద్విదాంచేతఃొ పక్రైకనర్హకి రంగస్టలమందు భిగ్నభిన్న చిత విచిత భూమికలు చాల్చి వివిధ వేషధారిణియై సామాజికులమ అలరింప జేసి నృశ్యము చేయునట్లు ఒక్క ఉపమాలంకార మే కావ్యరంగస్థలమున అనేకాలుకారములుగా ఉద్భాసించుచున్న దని అప్పయ్యదీడతులుగారి అభివర్షన ఆలంకారికులు = ఎందరో మేధావులు -_ సౌందర్య మీమాంన సాంగో

పొంగముగా సల్పి ఎన్నో కత్యలుగ, క ణ్యాంతరనులుగ అలంకారములను విశే పించియున్నారు. అలంకార జగత్తును వక కకత్యుగ వింగడింపవలెనన్న చో పట్టమహిపీత్వము ఉపమాలంకారమున కే దక్కుట తథ్యము.

ఒక వస్తువును మరియొక వన్తుఫతో పోల్చి చెట ఉపమాలంకారము

ఉదావారణమునకుఎ-ల

ఆ వయస్వినిముఖము చం దవింబమువలె అందముగా నున్నది.

అకు వాకస్థమును పరిగ్రహింపవచ్చును. ఇందు నాలుగు భాగము లున్నవి.

1. ఉపమేయనులాఅనగా వర్శ్యవ స్తువు. (వ స్తుతము, (వకృశము నై నది విషయము.

£. ఉపమానములా ఉపమేయమును చేనితో పోల్చుచున్నా మో ఆ వనువునకు ఉపమానమని "పేరు, అవర ము, అప స్తుతము, అ పకృతము

నా ణం ల వో క ౮ లి

వైనది వీపయి.

8. సమానధర్య్హము--ఉపమేయమునందును, ఉవమానమునందును గలపోలిక.

9. ఉపమావాచకముా సమానధర్మమును నూచించు శబము*

ళల

ఉపను, అనన్వయము, ఉపమేయోవమ, [పఠీపము 128

వె ఉదావారణమున వయస్యినిముఖము - ఉపమేయము. చంద వీింబము - ఉపమానము. అందము - సమానధర్మము. వలె - ఉపమావాచకము, శీవ మాలంఠారము _ ఆలంతాంికులు

ఉపమాలుకారలకణము లనేకలాక్షణికుు లనేకవిధములం జెప్పి యున్నారు.

'జేళకాల (కియాదులచే వేళై న ఉపమానమునకును ఉపమేయమునకుము గుణలేళము చేతవైైనను సామ్యము చెప్పబడినయెడల ఉపమాలంకారము అని భామహుడు [పవచించెను. కాలాదికముచే భిన్నములగు ఉపమానోవ మేయములను శ₹ెండు ఛబ్దములకు గల మనోహరమైన సాధర్మ్య్యము ఉపమ అని ఉద్భటుడు వచిుచెకు. ఎంతమా[తము సొధర్మ్యము గోచరించినను నది ఉపమళఅని దండి వచించెను గుణలేశమువలన ఉపమానవముతో ఉపమేయమునకు సామ్యము గల్పించుట ఉపమ అని వామనుని అభ్మిపాయము. "'భేదముగల పదార్థమ.లకు సాధరస్ష్యము చెప్పుట ఉపమ అని మమ్మటుని [పవచనము. ఉపమానోపమేయ మ.ల సాధర్జ్యమునందు భీదా భేదములు సమానముగనున్న ఉపమ అని రుయ్య కుని అభ్మిపాయము. వాక్యార్థమునకు నుపస్కారమును సుందరమునునైన సాదృశ్యము ఉపమళఠఅని జగన్నాథపండితరాయల అభ్మిపాయము. సనహజముగ, ఉప మేయముకన్న _ భిన్నమై _ రసికనమ్మతమైనట్టిదియు, అ(పకృతముతో (వకృతమునకు _గుణకియారూపములగు ధర్శములతో _ ేనినిబట్టమైనను పోలికను ఒకతూరి మూటత్రమే వాచ్యముగ చెప్పునది ఉపమ అని విద్యానాథుడు వివరిం చెను.

క్‌గ గుణధర్ముకర్మముల ము లృణ మద్యుడు వన్తువునకు (బరువడి (దుల్య (వణయనము:జేయు నెయ్యది గణుతింతురు దాని నువమగా బహువిధులన్‌ అని విన్నకోట పెద్దన వివరించెను. సీః ఉక్సే9క్షవలె నసిద్తోవమకా కన న్వయము ల్రైవడి నభిన్నంబుగాక హీనోపమయు(బోలె నిల నహృద్యముగాక యువమాన మనఘమై యుండెనేని శ్లే షంబువలె. చిదశ్ళిష్ణ మాత్రిముగాక సార్ధమైయల రూపకాదుల [క్రియ వ్యంగ్యంబుగాక సామ్యము వాచ్యమగునేని నౌావమ్యము (పతీవ మట్లుదల(ప

154 అలంకార శిల్చము కే.గిః [కమ విపర్యాస సహితంబుగాక యున్న నలరు మపమేయకోవమ యట్లు సామ్య ధర్మమిరుమౌాయటు వరునల. దడవకున్న నుపమయగు దీని భేదంబు లుగ్గడింతు ___ ఆని కావ్యాలంకార సం[గవామున (5-7) భట్టుమూర్తి వివరించెను, ఆలంకారికుల నిర్వచనములన్నియు సమీఉ&ంచిన పిమ్ముట - ఉపనూలంకారము నకు మమ్మటుని నిర్వచనము (సాధర్మ్య ముపమా ఖేదే--- ఖేదమున్న వానికి సాధర్మ్యము. చెప్పునది ఉపమ అని) అంగీకరింపనగును. ఉపమ సర్వాలంకార వీజమని వామన మతము, సాదృళ్య గర్భములై న వన్నియు ఉపమాభేదములే యని కొందరి మతము. ఉవమాథేదమయులు-దోండి ఉపమాలంకార భేదములను ఆలంకారికుల నేకుల నేక విధముల వివరించిరి. దండి సమానధర్శు భేదమును బట్టి ఉపమను తి£ి విభాగములుగ విం గడించి సోదా వారణముగ నిరూపించెను. (1) ధ్యోపమ : ఓ ముద్దరాల ! నీ అరచేయి పద్మమువలె సెజ్జగ నున్నది. (2) వన్తూపమ : నీ నుఖము పద్భమువలె నున్నది. (ఇందు సమాన ధర్మము (పతీయమానము). (8) విపర్యాసోపమ ః నీ ముఖమువలె అరవిందము వికసించి యున్నది. (దీరిని కొందరు ఆలంకారికులు ప్రతీపాలంకారమనిరి) , (ఈ అనోోన్యోపమ . నీ ముఖము పద్మమువలెను, పద్మము నీ ముఖమువలెను ఉన్నది. (దీనిని ఉపమేయోవపమ యని కొందరాలంకారికుల వ్యప దేశము). (ఈ) నియమోపమ ; నీ ముఖము కమలమునే పోలుచున్నది. మరి దేనిని పోలదు, (9 అనియమోపమ : నీ ముఖము పద్మమును అనుకరించుచున్నది. చానిని అనుకరించు మరి వేరు వస్తువులుండుగాక. (7) నముచ్చయోపమ : కాంతిచేతనేగాక అమ్లోదకరత్వమున గూడ నీ ముఖము చంద్రుని జోలును,

ఉసమ, అనన్వయము, ఉపమేయోపమ, (పతీవము 125 (8 అతిశయోపమ ; నీ ముఖమును నీ యెడనే చూచినాను. చందు ఆకసమం దే చూచినాను, (9 ఉక్చ9ఊతోపమ = ఈమె ముఖ,శ్రీీ నా యందే యున్నదని చందుడు గర్వపడ నక్కరలేదు. పద్శుమునందుగూడ నది కలదు, (10) అద్భుతోపమ : పదము విభాంతనయనమైన యెశల నీ ముఖ[శీని బొందవచ్చును. (110 మోవోపమ: కృళాంగి ! చందునింజూచి నీ ముఖమనుకొని చానివై పునకు బోయినాను, (32) సంక యోసమ ; ఇది లో ల:దిరుగుచున్న (భమరములు గల పద్మమా ! లో లేథణములు గల నీ ముఖమా ? యని నా మనస్సు డోలాయనూన మైనది. (18) నిర్ణ యోపమ : చందునిచేతను నిగ్రహింపబడిన పద్మముయొక్కా కాంతి చందునకు సిగ్గు కల్గించునదిగ నుండదు- ఇట్టి కాంతిగలది గావున ఇది నీ ముఖమే. (14) శ్లేషహోపమ ; నీ ముఖము పద్ముమువలె శిశిరాంళు పతిస్పర్టియు, శ్రి గలదియు, సురభిగంధియు నగును. (15) సమానోపమ : ఈ ఉద్యానమాల బాలికవలె సాలకానన ళోఖిని. సాల+- కాననళోఖిని - సాలవృవములతోకూడిన అడవితో ళోభించునది. స-(. అలక -- ఆననళోఖిని - ముంగురులతోడి ముఖముతో ళోభించునది. ( 16) నిందోవమ ; కమలము పరాగపూర్ణము ; చం[దుడు కయశీలుడు. నీ ముఖము వానితో సమానమైనను వానికంశు ఉత్కర్హ కలిగినది. (17) (వళంసోపమ ; (లహ్ముకు పుట్టినిల్లి యిన వద్భుమును, శివునిచే శిరస్సున ధరింపబడిన చం(దుడును నీముఖముతో సమానములు. (18) ఆచిఖ్యాసోపమ : నీ ముఖము చందదునితో సమానమని నేను (వతిపాదించుచున్నాను. అది గుణమో ! దోషమో! (19) విరోధోపమ : శతప్యతము - శరచ్చం[దుడు - నీ ముఖము = ఈ మూడునుపరన్పర విరోధము కలవి.

1లీకీ అలంకొర శిల్పము

(20) (పతి పేధోపమ : కళంకియు, జడుడును అగు చందునకు నీ ముఖముతో స్పర్థవహించు శక్రిలేదు.

(21) చాటూపమ : నీ ముఖము మృగేవణాంకితము, చం(దుడో మృశాంకుండు; అయినను నీతో సమానుజేగాని అధికుడుగాడు.

(22) తత్వాళ్య్యానోపను : ఇది పద్మము కాదు; ముఖమే! ఇవి తుమ్భొదలు కావు; కన్నులే |

(289) అసాధాకణోపమ ; చంచారవిందముల కాంతి నతికమించి నీ ముఖము తనకు తానే సాటి యాయును.

(4) అభూతోపమ : నీ ముఖము, ఒక చోటను సం[గహించి రతంచబడిన అన్ని వద్ముముల కాంతిపుంజమువలె ళోభించుచున్నది. (దీనిని ఉత్పేవగ కొందరు భావింతురు).

(25) అనంభావితోవమ : నీ ముఖమునుండి కఠినవాక్యములు వచ్చుట చం(దలింబమునుండి విషము వచ్చుటవలెను, చందనమునుండి అగ్ని వచ్చుటవలెను ఉండును.

(వీథి బహూపమ ; చందనోదక చం ద్రాంశు చందకాంతాదికమువలె నీ స్పర్శ అధిక కీతలముగ నుండును. +

(27) వికియోవమ ; తన్వంగి ! నీ ముఖము చం[దలింబమునుండి (తవ్వి తీసినట్లు, పద్శుగర్భము నుండి లాగి తీసినట్లు నున్నది.

(28) మాలోపమ : నూక్యునియందు ఎండవలెను, పగటియందు నసూర్యునివలెను, అకనము నందు పగటివలెను, వికమము సీయందు లకి శ్రిని గూ ర్చిను.

(29) వాక్యార్థోపమ : ఒక వాక్యార్థమును మరియొక వాక్యార్థముతో పోల్చిన నది వాక్యార్థో పమ. ఇది డు పవిధములు--- 1. ప'కేవళబ్ద ఘటితము£. అనేశేవ శబ్ద ఘటిత్రము. (1) చంచల నేతములు కలదియు, ఆవిర్భవించిన దంతకాంతికలదియునగు

నీ ముఖము (భమద్‌ భృంగమును, ఈవమల్లి క్య కేనరమునగు పంకజము వలె దోచుచున్నది.

ఉవమ, అనన్వయము, ఉవమేయోపమ, (వతీవము 127 (1) తామరతీగవంటి యాతన్వంగియొక్క- పద్దమువంటి. మోము మధు కరమువంటి నాచే మరలమరల (తాగబ డెను, (80) [ప్రతివస్తూపమ : పుట్టిన రాజులలో నీవంటివాడు లేనేలేడు. పారిజాతమువంటి పాదపము "రండవది లేదుగచా. (81) తుల్యయోగోపమ : ఓన్ఫపా! ఇం[దుడు స్వర్గరతణకు, నీవు భూరతణకు మేల్కొని యుందురు. అతనిచే అసురులు, నీచే గర్వితులు చంపబడుదురు. (82) హేతూపమ : రాజా ! కాంతిచే చం(దుని, తేజస్సుచే సూర్యుని, ధ్రైర్యముచే సము(దుని అమకరించుచున్నావు. ఉవమాలంకాల్‌ ము=ఎడూవొంతరములు ఉపమైకాశై లూషీ సంప్రాపా చి తభూమికా భేదాన్‌ రంజయతి కావ్యరంగే నృత్యంతీ తద్విదాం చేత ।! *టపమ ఒకనటి. అదియే చితవిచితములై న 'వేషములను ధరించి కావ్య రంగమున లాన్యమాడుచు కావ్య వేత్తల మనస్సును రంజిల్లచేయుచున్నది.” ఒక్క. ఉపమాలంకారమే, ఆహార్య భేదమున నానాలంకారములుగాా భాసీంచుననీి అప్పయ్యధదీత. తులుగారి అభి పాయము. ఎట్లనగా-- (0) ఉపమ ; ముఖము చం[దునివలె నున్నది. (2) ఉపమేయోపసమ ; ముఖము చంద్రునివలె నున్నది; నందుడు ముఖమువలె నున్నాడు. (8) అనన్వయము : ముఖము ముఖమువలె నున్నది. (4) (వతీపము ; చం[దుడు ముఖమువలె నున్నాడు. (5) స్మరణము ; చందుని-జూడ (పియాముఖము జ్జప్రికి వచ్చెను. (4 రూపకము : ముఖమే చం దుడు, (7) పరిణామము ; ముఖచం దునిచేః చాపము శమీంచును. (1) కావ్యాలంకౌరసంగహావ్యాఖ్యలో ఉదావ్భాతము _ అస్పయ్యదీకీతకృత మగు లోకము.

128 అలంకొర శిల్పము (9) సందేహము : ఇది ముఖమా + చం[దుడా ణి (9) (భాంతిమంతము : చందుడని చకోరములు నీముఖము వై వునకు పరుగులిడుచున్నవి, (10 ఉల్రేఖము ; చం[దుడని చకోరముళలు, కమలమని తుమ్మెదలు సీ ముఖమును ఆళించు చున్నవి. (11 అపవ్వ్నుతి : ఇది నీ ముఖముగాదు ! చందుజే | (19) ఉత్చే9ిత : ఇది చందుడుకాబోలు | (89) అతిశయో క్రి; ఇది చందుడే (14) తుల్యయోగిత ; నీ ముఖముచే చం[దకమలములు జయింవబ డెను. (15 దీపకము; రాశులందు చం[దుడును, నీ ముఖమును (పకాళించుచుండును. (19 (పతివన్తూపమ : నీ ముఖమునంజే నేను ఆనందము ననుఖభవింతును. చందునియందే చకోరములు ఆనందము నశుభవించును, (1) దృష్టాంతము ॥ న్‌ | ఆకాశమునందు చం[దుడు 1 భూమీవై నీ ముఖము 1! (18) నిదర్శనము : నీ ముఖము చం దకాంతి వహించుచున్నది. (19) వ్యతి లేకము : నీ నిమష్మళ ౦కముఖము చందుని మీంఛచెను, (20 సవోక్టి ; నీ ముఖముతో గలసి రాతి చందుడు శోభించును. (21 నమానోక్తి: నీ మ.ఖము స్మితచం[దికలతో ( దిలక కళంకముతో శోఖిల్లుచున్నది. (29) శేషము : నీ ముఖము అబ్జ్బతుల్యము. (అబ్జ = చందుడు; పద్మము)

ఉపమ, అనన్వయము, ఉసమేయోపమ, (ప్రతీపషము క20 (28) అప స్తుత (హోంన ; నీ ముఖమునెదుట చం[దుడు వెలవెలజారుచున్నాడు. " వె ఉదావారణములనుబట్టి, ఉవమా పాశ స్య మేకాక వివిధాలంకారముల అంత _న్గ్‌_త్వముకూడ 'నెరుగవచ్చును, లుషప్తోపమా భేదములు ఉవపమాలంకారమున అవయవములగు ఉపమేయము, ఉవనూనము, సమాన ధర్మము, ఉపమావాచకములలో నేదేని లోపించిన నది లుపోపమ యగును. నాలు గంగములు ఒకసారి లోపించుట జరుగదుకచా ! అక 1. ఉప మానల్లుప్త £. ధర్మలు_ప్ర 8. వాచకలువ్ల 4. ధర్శవాచకలు_వ్ర 5. ధర్మోవ మానలుుప్త 6. వాచకోపమేయబు ప్ర "7 ధర్మోవమానవాచకలు _ప్ట అని లుపోపమ ఏడు విధములు. శవమానలు వ్ర లోకో _త్తరమెన వర్షమును, పరిమళమును గల చంపక పుష్పమా! నీకు ఏది సమానమో మే మెరుగము.! ఇందు ఉపమానము లు_ప్తము. భర్భులువ్త నీ ముఖము చం[దునివలె నున్నది ఇందు సమానధర్మము చెప్పబడలేదు. వాచళలువ అాతె అతడు నలాభిరాముడు. అనగా నలునివలె అందమైన వాడు. “వల'- ఉపమావాచకము లు్లుప్తము. ధభల్యనాబోతలు వ్‌ అణా శతురాజుల మనోళాజ్యశతము చేతగూడ దురాకముతకై న యీ రాజ కుంజరుడు యుద్ధ పవృత్తుడ య్యెను. ఇందు రాజ కుంజరళబ్దము ఉపమితసమాసము, ఇందు చాచకము, ధర్మము లోపించివవి. 1 రసగంగాధరము

180 అలంకార శిల్పము భరో అనమూనలు వ్‌ చాత మధువనమునంతయు గాలించితిని. చెట్ల నన్నింటిని చూచితిని. కాని ఓ సపహాకారమా ! నీవంటి చెట్టమ్మాతము కనుపింపలేదు.! ఇందు ఉపమానము కనుపింపలేదు. సమౌానధరగ్టము చెప్పబడలేదు. నాచతఠోవవేయలు ్త కాయజవల్లభాయిత-- ఇందు కాయజవల్లభ-- ఉపమానము. ఉపమావాచకము, ఉప మేయము లుప్తములు. కాయజవల్లభాయిత అనగా తనను కాంతిచే రలీదేవిగా (ప్రకటించు కొన్నరమణి అని అర్థము. ధలో ట్‌! వాచతరలు ్త ఆమె భీతవారినేకణ. ఆమె భయముచెందిన లేడికన్నులవంటి కన్నులు గలది అని అర్ధము, ఇందు నయనచాంచల్యము -- సమాన ధర్మము లోపించినది. విఖీితవారి 'ేతణ ఉపమేయపరము. ఉపమానము లేదు. ఉపమాచాచకము లోపించినది. సర్వవస్తు విషయోపమ తే॥ గీ; ఉర్వి దివి వోలె దనరారు ; నోరుగల్లు గ్రాలు నమశరావతీ నగరంబురీతి ; పొరులల దేవతల భంగి. వళ వహింతు వీరరుదుండు హరిమాడ్కిి వెలయు సిరులి మాలోపషమ (10) తెల్లకలున లటుల, మల్లెల భంగియు హరుని మాడ్కీ ( దళుకుసరములట్లు 'వెండికొండ పోల్కి వెలివెల్లు రీతిని - (వళ దలిర్చు రుదు స్వచ్చయళను! 8 రసగంగాధరము 2 ఆంధ (వశావరుద యళోభూషణము ప్పట 454 3 ఆంధ్ర (వతానరు[ద్ర యశోభూషణము వుట 464

ఉపమ, అనన్వయము, ఉపమేయోసమ, [పతీనము 181 మాలోపమకు తిక్కన భారతములోని ఉపమానములు (0 పీక కడుబెట్టీదందిగు గాలిదే. గూలిన మహనీయసొల భూరుహము పోల్కి-( టివల కిరాత మార్గ్షణముల, (దెళ్లిన రాజిత వన్యవారణము మాడ్కి 6 గల్పాంత చవాయునఖ స్ఫురణంబున వివిరపోయిన మహార్డ వము కరణీ. గాల వర్యయమున( దూలి మేదిని మీ(ద( బడిన పూర్ణేందు బిందింబు పగిది! దుఃస్థుడై యుండియును నొప్పు దౌరుగ కున్న యన్న రేశ్వరు ( గమగొని యగలు నెడల తోడ మేకులు దూల(గ. దొొటు వడుచుం జీరి యాతని చుట్టు వాసీనులై రి,1 ఒకే ఉపమేయమునకు అనేకోవమానములు ఛివతిత మైనచో అది మాలోపమాలంకారముగ వసిద్ధము. ముఖపద్మముల సాదృశ్యము సుందరీ ముఖమునకు పోలికయైన పద్మము ఉపమానములలో మిక్కిలి (పాచీనమైనది. అయినను అందలి ఉపమానము నిత్య పత్యగముగా గోచరించు నది. నన్నయ భారత మందలి పద్య మిందు కుదాహరణముగా స్వీకరింపదగును బుష్యుళ్ళంగుని కడకు ఒక లేజవరాలు వచ్చి వెళ్లినది. ఆతడు తన తంగడితో చెప్పినమాట. ఉ॥ నన్నును గొగిలించుకొని నా వదనంబునకున్‌ నిజాస్య మా సన్నము(జేసి యొక్క మృదుళబ్లము సేసె మనోహరంబుగా వెన్నడు నట్టి శబ్దము మునీశ్వర మున్వివి యే నెటుంగన య్యన్నువ (బహ్మచారి ముఖమంబురుహంబు సమంబు చూడ(గన్‌ ఆ జవన్వనిని గూడ లింగ భేదము నెటుగని ఆ బుషికుమారుడు (యిుష్య శృంగుడు) (బవ్మాచారి యనియే అభివర్షించుచున్నాడు. ముమ్యళ్ళంగుని నోట "వెడలిన ““అయ్యన్నువ (బవ్మైచారి ముఖ మంబురువాఎబు సమంబు” ఓ తిక్కన . భారతము-శల్యపర్వము - 2 _ 899

శక్ర ఆలంకొర శిల్పము అన్నమాట అలంకార (ప్రపంచమునకు జీవనాడి. నన్నయగారి ఆ అంబురువా ములో, సృష్టిలో మొట్టమొదట వికసించిన తొలి పద్ముముయొక్క సౌందర్య సౌకుమార్యములు నిత ప్రములై యున్నవి. అలంకారా భాసములు అన్ని అలంకారములకు మూలమైన ఆద్య (పకృతి సౌందర్య (వదీ_వ్రియే. ఉపమానోప మేయములుగా భాసించునవి ఉన్నంతమా[తమున అలంకార (ప్రకర్ష 'యేర్చడదు. కావున అలంకారాభాసములను అలంకారములుగా "నెన్నఠాదు “కంచర గాడిద గాడిద వంటిదొ అనిన ఉపమయనియు; "బాహ్లికుడు గోవు” అన రూపకమనియు “మొద్దా మనుజుడా"'యన నం దేవాము అనియు; “ఇది వెండి"యని ము_లైపు జిస్పను జూచి [భమపడిన (భాంతిమంతము అనియు; “బది వెండికాదు” అనిన - అవహ్నుతియనియు; “బలిసిన దేవదత్తుడు పగలు భోజనముచేయడు” అనిన పర్యా యో _క్రియనియు; “వీడు ఆ దేవదత్తుడు "అనిన స్మరణము ఆనియు, “వారువారు వారివారి గృవామ.లకేగిర అనిన యథా సంఖ్యము అనియు; _ “కొడుకుతో కలిసి తం[డి వచ్చెను” అనిన సహో క్రి యనియు; *వాడు లేకుండ వీడు వెళ్ళను” అనిన వినో _క్రి యనియు. తలంవ కాదు. ఇట్టివి అలంకా రాభాసములేగాని అలంకారములు గావని (పొచీనాలంకా రికులు చేసిన హెచ్చరిక విళ్శరింపశానిది. శి. అనన్వయాలంకొరము ఓక వస్తువు నిరుపమానమని చెప్పుటకు ఆవ స్తువును ఆ వన్తువుతోడనే పోల్చిన అఆనన్వయాలంకారము. దండి మతమున నిది యువమాభేదమే గాని (వత్యేకాలంకారము గాదు. గగవం గగనాకౌరం సొాగరప్స్ఫాగరోపమ। రామరావణయోర్యుద్తం రామరావణయో రివ ఆకసము ఆకసమువలె నున్నది. సాగరము సొగరమువళే నున్నది. శామ రావణయుద్ధము రామ రావణ యుద్ధమువలెనున్నది-అనిన అనన్వయ మే. అనన్వయ మునకును లాటాను[పొసమునకును గల భేదము (వకరణాంతరమున సమీథింతము. తి, ఉప మేయోపమాలంకొరము "రెండు వన్తువులు సరస్పరముతప్ప అసద్భృళములని వర్ణించుట ఉవమే 'యోసపమ. దండిమకమున నిది ఉపమాభేదము. ఉదాహారణములు--= (1) సజ్జనుల మనస్సు మేఘోదకమువంటిది; మేఘోదకయు సజ్జనుల మనస్సు వంటిది. ॥

ఉవమ, అనన్వయము, ఉపమేయోవను, (ప్రతీషము 138 (2) మన్మధుడు చందునివలెను, చందుడు మనశ్చైభునివలెను విరహుల ఇబాధిం చుటయందు. దకులు! | (0) కజ శరణాగత భరణంబున నరసింహుని సాటివచ్చు నరిసాహసు+డీ నరసించు( డితని కన యా నరసింహుడెకాక యితర నరులకు వశమేి ఉపమేయమె చాలును ధర మపమానంబేల ? యనగ నొనరు (బతీవంబు అని భట్టుమూర్తి కావ్యాలంకార సంగవాము (5-178లో అఖభివర్ష్మిం చెను, (పతీపాలంకారము ఉపమాలుకారమునకు పతిద్వంద్వి. చంచాలోక ములో (వతీపము 5 విధములుగా విభ కము. (1) ఉపమానమునకు ఉపమేయత్వ కల్పన, (వ్ర ఉపమేయ తిరస్కారము. (8) ఉపమౌొన తిరస్కారము (4) ఉపమాన అనిష్ప త్రి. (5) ఉపమాన కిమర్థత. ఉచాహారణములులాా ఉవమానమునతు ఉవమేయత్తాతల్చ న ఉచాపారణముులా- పద్మములు నీ కన్నులతో సమానములు, కన్నులు వర్ణ్యములైనను ఇచ్చట ఉపమానములై న పద్మములనే వర్జ్య ములుగా మార్చి కన్నులకు ఉపమానత్వము కల్పింపబడినది. కనుక ఇది (వలీపము. ఇచట ఉపమేయత్వ కల్పన విశేష్తము. ఉవమేయ తిరనా యము ఉచదానారణము === ఓ మొగమా | కాంతియందు నిన్ను బోలినవాడు చందుడున్నాడు. ఏల గర్వపడెదవు ణి 1 ఆంధధచం ద్రాలోకము _ సూరకవి. 2 నరసభూపాలీయము-సంచమా శ్వాసము = 82

104 ఆలంకార శీల్చ్పము శవమానో తిరనా లము ఉదాపహారణముాా ఓ మృత్యువా! నీతో సమానములై న కాంతాజనములు కలరు. (శార్యదర్చము నీ శేల? ఉనమౌాన అనివ్హు తి న! ఉదావారణము--- ఓ కాంతా ! పద్మము నీ మొగముతో సమానమైనదట 1! ఇది నిజము కాదు. అపవాదము, ఉతవమాన తోయర్థత ఉదాహారణము-ా ఉపమానమువలన (వయోజన మేమి 1 ఈయువతి ముఖము చూచిన పద మెందుకు ? చందుజెందుకు ఇ (పతీపమునకు (ప్రాచీన కావ్యములందలి ఉదాహారణములు- (1) మ॥ ఆలరుందీ(గలు, పూవుగుత్తులు కురంగా లోకముల్‌ పల్లవం బులు పంచానన మధ్యముల్‌ మరుకరంబుల్‌ బింబముల్‌ దాడిమీ ఫల వీజాదులు నదిజావయవ సౌభాగ్యంబుతో నీడు రా( గలవో? లేవొః యటంచు. జూచుగతినా (గావంబినం (దిమ్మరున్‌! వె పద్యములో పరమేశ్వరుని వర్వతవివోరవర్ణ్శన మున్నది. అందు పొర్వతీ సౌందర్య సౌభాగ్యమ భివర్షి తము. ఉపమేయములకు ఇచ్చట (పాధాన్య వివకు లేదు. ఉపమానములే వర్ణ్యములై_ నవి గావున ఇది (పకీపాలంకారము, ఇందు ఉ ల్చేంకగూడ తిలతండులన్యాయమునకలిసియున్నదనుట సుగమము. ధూర్జటి (శ్రీ కాళవాస్తి మాహాత్మ్యము .1= 100

అలీ ఇల్ల రూపకము, పరిణావముము 5. రూపకాలంకారము ఉవమానోప మేయములకు అభేదమునుగాని, కాాదూవ్యమునుగాని నిరూ పించుట రూపకాలంళారము. కాని ఈ మయొక్యముచే ఉపమేయము కవ్పబడదు. ఈ అలంళభారమందు ఉపమానము తన రూపమును ఉపమేయమున కొనంగును. కావున రూపకమ య్యొను. సందేవాము, అవహ్నుతి, (భాంతిమద తిశ యోక్తుల యందు ఉపమేయము కప్పబడుకు. వానికి రూపకమునకుం గల "భేదము అకయ దగినది. ఉదాపహపారణముఎాలా అనీతి యను వృతుమును ఛేదించుటకు ఇం[దియని[[గహము గం[డగొడ్డలి. రూపక భేదములు మమ్ముటుడు రూపకమును కింది విధముగ వింగడిం చియున్నాడు == రూపకము పాంగము (సానయవను) నిరంగము (విరవయవనము) | వరంపరితము | | | (1) సమనన్త వస్తువిషయ (11) ఏక దేశ వినర్తి | | ॥ (110 శుద్ధము (17) మాలారూపము | ల్లి ష్ణ ద్దినిఐంధన ఆశ్షి ష్ద ద్రివిబంధన ం యం | ? న. | (7) మాలారూనము (౪1) ఆమాలారూపము (711) మాలారూవము (1౪111) అమాలారూవము (శద్దము) (శద్ధము)

186 అలంకార శిల్చము వై "భీేదములకు కొన్ని ఉదాసారణముల-- ఖద్ధ నిరవయవ డూవతము బుద్ది యనునది దీపము. దానిచే నంతయు (బకాశవంతమగును. లుద్ధిలేమి శీకటి రాత్రి అందు నేమియు గానరాదు! నావయవ డొవోము ర్యాతియను లేజవరాలు వెన్నెల యను ఛీరను, చుక్క అను నగలను, శీకటులను వేనలిని ధరించి శోభించుచున్నది. వరంనరిత డూవరము ఆపత్సము] దమును దాటుటకు ధ్రైర్యమనునది "పెద్ద నాన ఆపత్తుసము ద్రమగుటచే ధైర్యము నావయగుట అపరిహార్యము. నిరవయవమాలాడూవతము | ఉ॥ విద్య విగూఢగు స్రమగు విత్తము రూసము పూరుషాళికిన్‌ విద్య యళన్సు ఖోగకరి విద్య గురుండు వి దేశబంధువున్‌ విద్య విశిష్టదై వతము విద్యకు పాటిధనంబు లేదిలన్‌ విద్య నృపాలపూజితము విద్య నెలుంగనివాండు మదర్త్యుండే 2 తమూలావరంవరితడావతయు ఉ॥ కుముదవనాళ:న్‌ బలుపు, కోరములాటకు నిల్చు, దిగ్వరధూ సమితికీ(బూత , మేత నవళాబచకోరకరాజి కిందుకొం తములకు ద్రావకందగుచు దర్చకళాస్త్ర విరూపితౌషధ (కమముల బండువెన్నెలలు గాసె ధరాస్థలి మోహనంబుగన్‌ 3 అల్లి వ్టమూలావరొంనరిల డావలమయు నీ వైరి భూపాలక (ప్రాణాపవారణోత్త బాహు భుజంగ విస్ఫార జిహ్వా బలదర్చితారాతి వనపాటన। కియా వ్రచలి తోజ్బృంభిత (వ్రబలవాత్య గర్విత వరరాజ కటక దావహోద్భూత శౌర్యో[గ దహన విస్తార ధూమ్య జయరమా సుందరీ సరసవిలాస న _ర్తనచాలిత భూలశామళతల్లి వ్రముదితోర్వీ మయూరీ నివాస యిష్టి విశ్వ భవనార్గళియు(గాంగ వెలయునట్టి ఖడ్గలత (గేల(గీలించి, కదనభూమి (క్రీడల నృల్చు కౌకతిజేండు సతమ. నా 8 రసగంగాధరము 2 భర్హ్భృహరిసుభాషితము _ ఏనుగు లక్మణకవి.నీతిళతకము - విద్వత్‌ వద్ధతి...16 కి ధూర్చటి న్‌ థ్రీ కాళహస్ని మాహాత్మ్యము-ద్వితీయాశ్వాసము ఐ= 1లీ5్‌ 4 అంధ వ్రకావర్ముద్ర యళోభూషణము _ 08 పట.

రూపకము వరిణామము 1387

రూపకను.ను ఆరు విధముల.గా చందాల్‌"*క కొ ర్త వింగడించెను

రూవరము అనవేవము తాదూస్యము అధికము న్యూనము అనుధియము | ఆఅధివంము న్యూనము అనుభయము

చె ఆరు వివముల రూపకమునకు చం చాలోకళారు డిచ్చిన ఉదాహార ణములుా అధికా బేఎదూపతంయు

శివుడు సమదృష్టి స్వీకరించి నిశ్వమును రథీంచుచున్నాడు* యానా భేచడూవతము క

తృతీయ న్నేశము వినా ఈగడు శంభుడే! ం అశుభయా బోదజటూవతమయు

చణమంలో వుశమును దహించిన ఈతడు సాజార్తుగా ధూర్జట యే ! అభితతా (దూవ్వు డూవతయిు

ఈ ముఖచం[దుడు కళంకియగు చందదుని అతిళశయించుచున్నా డు. మ్యూనత్యాదూవ్భుడావతము

ఈ సాధ్వి సుధాసాగరమున జఫింవని అపరలత్మి అశభుభయలా యచ్చ డూవతమయు

ఈ ముఖచం దునిచేతవే నేశారందము లభించుచుండగా ఇక చందుజేల 1

6. పరిణామాలంకారము పరిణామాలంకారమునకు ఆం(ధ్ర చంచాలోకము చెప్పిన లకణమిది= తే గీ! విషయి విషయాత్మతను (గియాస్వీత మైన నదియు పరిణామమన(గ. బక్యాతి కెక్కు!

సంస్కృత చం[దాలోకమున ““వరిణామః (క్రియార్థ శ్చ ద్విషమయీ విష యాత్మనా"" అని యున్నది

విషయి (ఉపమానము) వివయ (ఉపమేంర కాదాత్మ్యనును బొంది (కియతోగూడి యుండినదై న పరిణామాలఎకారము.

కే ఆంధ చందద్రాలోకము రీ

188 అలంకొర శిల్పము ఉచావారణముాా శీ గి, అవనిలోన! (బసన్నేకణాంబుజముల నాయకేక్షణ చూచెడి ననగ శర్వ!

“*ోపసన్నేన దృగజ్జేన వీషతే మదిశేకణా”-=అని దీనికి మూలము చూచునది అంబుజముకాని న్నేతము గాదు. అంబుజమెట్లు స్వయముగా చూడ గలదు ? కావున అంబుజము 'నేతముగా పరిణమిం చెనని చెప్పవలయును_ విషయి విషయతాపరిణామము నొంది (కియావిశిష్టమై యున్నది. కావున నిది పరిణా మాలంకారము. కొందరు ఆలంకారికుల మతములో పరిణామాలంకారము రూపక (వభేదమే.

పరిణామాలంకారమునకు (పొచీనకావ్యముల. దలి ఉదాహారణనుల. --

(1) నుః ఉదయ[గావము పానవట్ట మఖి షేకోద (వవాహంబు వా ర్తి ధర ధ్వాంతము ధూపధూమము జ్వలద్దీప (వభారాశ కొ ముది, కారానిపహంబు లగ్చితసుమంబుల్‌గా( ద మోదూర ప్రా ఖ్యదమై శీతగభ స్తివింబ శివలింగం బొప్పె/ (బొచీదిళన్‌ 2

ఇందు విషయి = (ఉపమానము) విషయ - (ఉపమేయ) కాచాత్మ్యమును

బొందినది. చంద్రబింబము శివలింగముగా పరిణమించుట నుగమము, (బ క్‌॥ నై లించసతుల కౌ.గిటి( దేలుటక్సై దివికి వేగు దృప్తారులకున్‌ సీలాల నిచ్చెనాయెను సీలాలిక హేతి యోబన్ఫవనరసింహాో ! తి

“స్వర్లలోకమునందలి (స్త్రీలను అనుభవించుట. దివి శేగు నీ ళ్యతురాజు లకు నీ ఖడ్గము నీలమణిమయమెైన నిచ్చెనమొనది” - అని కపివర్షన,. ఇచట - ఉపమానోపమేయముల ళాదాత్చ్యము నరయునది.

1 ఆం(ధచం ద్రాలోకము-8

2 శ్రీ కాళహ స్తి మావోత్మ్యము = 2 -188

కి కావ్యాలంకార సంగ్రహము ర్ర్‌=ర్‌1

7, ఉత్చేంశొాలంకారము ఉ తే యూలంకారమునకు లకణమును కావ్యాలంకారనం[గహమున (ఈ-69 భట్టుమూర్తి కింది విధముగా చెప్పెను. క॥జ ఉసపసమేయమునకు. గలిగిన యుపమాన గుణ [క్రియాదియోగముచే నా యుపమానమె యని తలంచిన నపు డది యుత్పే9)క్ష యయ్యె; నదియును ధరణిన్‌- ఉపమానగతములైన గుణ్యకియాదుల సంబంధముచే ఉపమేయమును ఉపమానముగా నే సంభావించుట ఉత్పే9ిష ఉపమానము న్యుపసిద్దమై నది యగు "నేని యది ఉపమాలంకారమనియు అట్లుగాక అది అ(పసిద్ధము, కవికల్పితము అగునేని ఉక్సేంమయనియు (పళాపర్ముద్రీయక ర్త అభ్యిపాయము. ఉదాపవారణమునకు-ాా చీకటిని చకవాకియొక్క. _ విరవోగ్నినుండి పుట్టిన పొగయని తలంచెదను! ఇచ్చట చీకటి (పన్తుతము (విషయము); పొగ అ్మపన్తుతము (విషయి) నల్లగ నుండుట, దృష్టి పతిరోధము కలిగించుట మొదలైన అపన్తుతమైన పొగయొక్క ధర్మములు (విషయ మందు) చఛీకటియందు నున్నవి. ఉత్చేంచ వాచ్యమనియు, (వతీయమాన (గమ్య) మనియు 3ెండు విధములు ఉల్పే9ణావాచకములై న తలంచెద, అనునట్లు మున్నగు ఊపహాకు సంబంధించిన పదములు (ప్రయు క్తములై నచో నది వాచో కేతు. లేనిచో (పతీయమానోశ్పే9వ. అభేద (పాధాన్యాలంకారములలో రూపకాదులు ఆరోపగర్భము లనియు ఉల్పే9జాతిశ యో క్తులు అధ్యవసాయ గర్భములనియు _ “"అలంకారసర్వస్వ” మతము. అభిన్నముగ. (వతిభాసించుట అధ్యవసాయము, ఇది సిద్దమనియు సాధ్య 1చందాలోకము

10 అలంకార శిల్పము మనియు ద్వివిధము. ఎచ్చట విషయికి అపత్యత్యాపలీతి కలదో అది సాధ్యము. ఇది అతిశ యో _క్రిలో నుండుకు. ఎచ్చట అసత్యమైన విపయికి నత్యళా ప్రతీతి యుండునో ఆది సిద్దము. అది ఉత్చేందలో గోచరించును. అలంకార సర్వస్వములో ఉక్చే ఏత అనేక విధముల విభజింపబడినది--- “| జాతి గుణ లతా [ద్రవ్య నం | సా | | భావ అభావ $4ఏ(వి = 8 | గుణనిమిత్త _ [కియానిమిత్త 8042 = 16 . ఉపాత్త అనుపాత్త 180069 జ 89 ాాా క్ష్‌ న్వరూప హెతు ఫల వీల (8 = 06 వై పట్టికలో జూత్సికక్యుకు వలెనే తక్కిన మూడు గుణకియా ద్రవ్య కత్యులకును అవే (వ భేదములు గలవు కావున వాచ్యోక్చే9వలు 'వెరని 96. (వతీయమానో క్చే9క్ష శ | | | | స్వరూప హేతు ఫల శతి = 18 ాాాాాాా ] | భావ అభాన 12362౨ ల్లి( గుణనిమి త్త క్రియానిమిత్త లత ం(2 అ 68

ఉత్చే9ిడ 141

ఇట్లు వాచ్య పలియమానో త్చే9కలు ండును కలిని 96 450 = 144 భేదము 'లేర్పడినవి,

క*వ్యాలంకార నం ౧వాముశందు వాచ్యో త్చే9వ 56 భీదములనియు గ మ్యో'త్చేంమతో కలిసి పాసి తొంబదియాఅనియు. చెప్పబడినది.

“ఇందు నే.-బదియాలు భేద-బులం బొల్చు వాచ్యో త్చే9వుకుం గొన్ని నామభేయంబు లెజింగి.చెద ఏబదియాజు భేదంబులకు నుదాహరణంబు లొనరించినం జాలనగు నను భయంబున దిజ్మాాతం బుగ లక్యుంబులు నిరూపించెద'ి”

అశి భట్టుమూ_ర్రి దిజ్మాాతముగ కొన్ని ఉదాొహారణములను మాతనే నిరూపించెను. చం దాలోకమున స్వరూప, పేతు, ఫలో త్చేంవలని ఉత్ప్రజూ 'ఖీదములు చెప్పబడినవి. న్భూడూపోత్తే జే

వన్తువు కానిచానిని వస్తువుగా చెప్పుట వస్తూ త్చే9త లేక స్వరూ పోత్చేంక. ల

ఉదా : భూమ్‌ుని కొలుచు కొలబద్ద యో అనునట్లు హిమవాలయములు వ్యాపించియున్నవి. హేతాత్సే 9ష

హేతువు కాని దానిని పాతువుగ (గ్రహించుట హేతూ క్చేేద.

ఉదా ; గాంధీమహాత్ముని వాత్యచే జాతీయదుఃఖమును చూడలేక యనగ నూర్యుండ_న్తమించెను.

గాంధీ వాత్య సాయంసమయమున జరిగినది అది నూర్య్యా_న్త్రమయ సమయము. నూర్యా స్రమయము గాంధీమవోత్ముడు జీవించియున్నను తప్పదు. కాని పాతువు కానిచానిని హేతువుగా 'పేర్కొనుటచే నిది హేతూతక్చే్రవ. ఛలోత్తే క్ష

ఫ*ము కానిచానిని ఫలముగా ేర్కొనుట ఫలో క్చే9త.

ఉదా : ఓ పడతీ నీ పదముతో నై క్యము పొందుటకు పద్మము నీటి యందు తపమాచరించుచున్నది.

పద్భముయొక్క- జలావానమునకు కామినీ పద్వైక్యము ఫలము కాదు.

ఉ తేజూ భేదములకు నరనభూపొలఖీయమునందలి ఉచావారణములు నుచ్చునకు కొన్నింా

” 1 కావ్యాలంకార సం్యగవాము ర్‌= €8

[42ై అలంకార శిల్పము (తీయా హేత్యూశ్త్రేశ చః మొగము ముడించె. గచ్చవము, 'మో మఠఅవాంచె భుజంగపుంగవుం డగము చలింప(గా వెజచె, నాదివరాహము మోరతోపునం దెగువ(బయోధింజొచ్చె సుదతీమకరాంక నృసింవాభూప ! నీ జగ దఖినంద్య భూభరణశ కక్త్‌రి ్రలౌలిళవంబుచేంబలెన్‌ 1 నరనభూపాలుని భూభరణళ క్తి చే గలిగిన పరాభవముచే కాబోలు ఆది కూర్చుము మొగము ముడుచుకొన్నది ఆదిశేషుడు తలవాల్చెను. కులపర్వతము కదలలేకపోయెను. అదివరాపాము మోర తో సికొనుచు సమ్ముదము దూ లెను- (దత్యాన్వాడాపోోత్సేక్ష సీ సటలెకా నొకకొంత చాలదు పొరుషం శాయుధ పొరీ యింత్తైన లేదు జననమెంచిన/(బదో షంబుపొలౌట, మా టికి. బుట్టినట్టి చోటికిని జేటు నెజి(జీన్నవాని కెన్నికగాని తన బల్మి ద్వేషి గన్నను నోరు దెటచుకొనుట పాటంవనోరి బొబ్బాటమే వడిగాని ఘోరాజిలో బుసకొట్టుచుంట కొదవ(దనకంచు( [గమ్మఅ మదితుండై న యల్లనరసింహుండును టోలె నసమసమర సృమర ఘోర (పకాపుండై ఇలంగుదొర సరసగుణహార |! యోబయనరసధీర : అలనాటి నరసింవోవళారములో. గల లోపములు సవరించుకొనుటకో యన విమ్ణువు తిరిగి నరనభూపొలుడ య్యిను. 1 కావ్యాలంకార సంగహము క - 898

ఇన ఇ ఇ స్వభావోక్తి యథానంఖ్యము వాణి 8 స్వభావో క్యలంకారము వస్తువులయొక్క- విశిష్ట ధనమును ఉన్నది ఉన్నట్లుగా వర్ణించుట స్వభావోక్తి. దీనినే పూర్వాలంకారికులు “జాతి'యనిరి. కావ్యాలంకారసంగ వాము(క్‌_112) నందు స్వభావో క్రి లమణ మిట్లున్నది-- క। సహృదయ హృదయంగమమై మపా నున్నది నున్నయట్లు మాటల తేటల్‌ ౧౧ దిహుళంబులుగా( జెప్పిన మపాతో క్తియె జాతియయ్యె మహినెట్రన్నన్‌. ఉదాపహారణములు-ాా (1) చః కొమరునంగర్హతాళములు గొండిలిసల్బ మదాంబుధార గం డము డిగజాట మన్తకము మాటికి(దూల కరంబునాడ( బౌ దములను మూడు మోపి యిలదాపునంగొండొక రీళి నిల్చునా సమద గజేంద్రమున్‌ గనుచు సంతసమొందును జేడు నిత్యమున్‌.! (ఓ ళ॥ వాలారుంగొనగోళ్ల సీవలసతన్‌ వాయింపుచో నాటకున్‌ మేళంబైన విపంచి నిన్నమొదలున్‌ సీవంటమిం జేని యా యాలాపంబె యవేళ( బల్కెడు( (బభాతాయాత వాళాహతా లోల త్తం[తుల మేళవింపంగదవే లోలాడీ దేళాడి!న్‌. 2 వై పద్యమునంచలి భావమిది--- విరహిణి మైన వరూధిని నిన్న నాటకు మేళవించిన వీణను నేటి ఉదయము వరకు స్ప్ఫృశింపక ఉపేఊంచినది. అది ఇప్పుడు (పత్యూషపవనాంకురములచే తీగలు కదలి "అవేళి యందును ఆ యాలాపమే చేయుచున్నది *... లోలా& వరూధిని వాలారుంగొనగోళ్లతో వీణతీగలను ఉదయకాలనున పొడుకొను శ ఆంధధ(ప్రకాపరు[దయళోభూషణను = ప్పటి కకికి, 2 మనుచరిత్రము 8-51.

కేతకి అలంకార శిల్చ్బము “జీశా&ి' రాగమునకు అనువుగా మేళప్‌ంప వలెనట. ఈ సన్నివేశము నందలి నహజసౌకుమార్య సౌందర్యములు ఈ సద్యమున న్వభావో కిగ వెల్లివిరియుట గమనింపదగును. (9 ద్వి తొలుకోడి కనువిచ్చినిలిచి మైవెంచి జలజల జెక్కులు “డలించి సళ్ల గక్కూన కాలార్భి ఈ0ఠ0బు కచ్చి ముక్కున నీకెలు జక్కొల్చి కడుపు వెళ్కాంచి మెడసాచి సిక్కి దున్నూచి కొక్కొారో కుట్లని కూయ"* మున్నె 1 (4 చ గగనము నీరుబుగ శసగా జడివట్టిననాళ్లు భాగ్య క శ రి మ. న్చాగసారకుండ న"రిశెడపుంబొరియల్‌ దవులించినండ న య్యగపలముంచి సెట్టు. గలమాన్నము నొల్ఫ్చిన వ్రప్పు నాలుగేన్‌ బొగిపిన కూరలున్‌ వడియముల్‌ వరుగుల్‌ 'పెరుగున్‌ ఘృత ప్షంన్‌.. (0 ఊ చక్కొరబొడు న్నావరము చందిము: డెల్చితి నింళకాకి నీ చాం్కాదనంబు[గన్న నము-౦2౭యిన న్నిలుపోప శట్యమే యక్కున: జేక్పంంచు డదయనానతి యాందలవంచె, సంతలో ఎక్కడనుండి వచ్చె. దరశేక్షణకున్‌ నునుసిగ్గు దొంతరల్‌ 3 (0 సీ కమనీయ కమళినీ కల్లో . వీధుల, గదలు రాయంచల “తుఎంయొప్పు బహుపుష్ప పల్లవ ద్రకంర చిలితమ్చులె తనరారు తరుంతా ఆఅతులనా,పు మకరంద రసపొన మదివిలోలంబులై (కాలెడి మెందే టిాముల యులిపు పరిపక్వమంజుల ఫల సోబ్టతిములై పలుకు రాచిలు5ల పటుకవంబు (ప్రియుడు వేలు వేట! శ్రీతిమై' జాపుచు! జెన్సుచును జనంగ ( జిగురు (బోడి గనుచు వినుచు నిర్వికాం సల్లాపమిం పౌర నతని తెబంగు నరయురుండె ఈ 1 పాల్కుంకి సోమన ప డితారాధ్యచరి తము. 2 ఆము క్రమాల్యద. 3 విజయ విలాశసము 1=1638. శి ఎట్లా _పెగ్గడ-భారత ము_అరణ్యసగ్వము లీ] లి

స్వభావోక్తి , యథాసంఖ్యము కేశేర్‌ (౧) సీః వెలవెలం బారుచు వెగదొందు! జెదవుల తడియా5 నెంతియు! చల్లడిల్లు జల్లిన నంగంబు లెల్టనిండ ఇమద్చుః బదములు: గంములు గురదియఐడ కు హృదయంబు ₹టరట నదర * బెలుకుణు దీనద్భస్టుల మోము, దే చూచు నెలు గు గదదిం( దొటిల నేడ్చు విదుమని పారి చుమాట గీడ్చాటు దోప నిష్కళత శుర్రహేముబు ని "జ లాష్ట్ర వైడూ"గములు. దువగాధ్య రథము గరటి దళుంమ్ము నొఃయీరు. బుుము సొచ్చి నప్పుడ యిచ్చెచ నిరను నార్తి దగుదు 1 9. యుధాన -భ్యాలంకారము దీనికి క్రమాలంకారమని పర్యా నఎనామము._ ఉన్ల విచార్టములను ఒక ఆనుపూర్విలో (కమద్ద 'మురించు.ు యె థెరంఖ స్యలంకారవ ఎ. ఉదాహరణము లుం “రాజా! వ్మికమము చేతను విశ.యుముచే” ము విలానమ శీతశు శతువు లకును, విద్వాంసులకును అ.గ౫+ *.ము తాపము, తనివి, మోవాము 'పెంచుచు నీవొక్క డవే ముత్తెరగులవారి మవఘ్సునందున్నావు _ (2 శీ గి॥ కసవుచే నీటిచే మోదంలన చేర బదుకు మృగమీన ఎ ధన పురమునకు శబరక్రైన ర్త్వనూచక జనులు జగని కారణములేని ప'వారు గాం తలప 2 (8 మ గతిమధ్య స్తవ కుంతల సబ పీక్షాగర్వదుర్వార యీ సతిచే మానమె యాూ“మయ్యొనిం నిస్సావంపు6 బొాణబు:దా ల్బు శగుల్‌గాదని రోసి యావృషలి వాలుందూపు! (గొమ్మంట కొ హుతియౌ బిర్హిమృే :[కుంథి చమరియూధంబ.నేణంబులున్‌ తి: గ్రన-భారతము-విరాటపర్వము. ఉతర గోగహణము. 2 భర్శృహరి సుభాషితములు ; ఏనుగు లక్ష్మణక వి-నీతిశతరము-దుర్జ కపద్ధతి-50 , ॥| తెనాలి రామర్ఫృష్ణకి వి = పాండుం౦గ మాహాత్మ్యము 8-86

ఇం ఇట ఆకేపసము, విరోధాభానవుం 10 ఆకేపాలంకారము అభిమతారమును (వతి ేధముతో గలిపి వర్షి ంచినచో అది ఆశకేపొ అలంకారము. ఉదాపహారణములుఎాా (1) చదుడా! నీ దర్శన మిమ్ము అటుగానియెడల ' నా _పేయసి యున్నది లమ్ము ఇందు ముందు చంద దర్శన మభిలషిం ఎనటుల గానిపించి పిమ్మట ఉదాసీనత వహించుట స్వవచో వ్యాఘాతము గనుక ఆశచేపొలంకార మని దీనికి "పేరు వచ్చినది. అలంకార నర్వస్వమతమున నిమేధమా (త్రము అలంకారము కాజాలదు. ఆ నిషేధ మాభాస మైనప్పుడే ఆ తేఫొాలంకారము కాగలదు. (2) ఓ (పియుడా నీవు దేశాంతరమునకు బొమ్ము ! నీవు పోయిన నేమి, నే నక్కడ జన్మించి నీకు (ప్రేయసిని కాగలను.! 11. విరోధాభాసాలంకారము స్థూలదృష్టికి పరస్పర విరుద్దమైన భావములుగా గోచరించి సనూమ్మ దృష్టితో మరల అనుశీలించిన ఆ ఎవై రుద్ధ్యము నమసిపోవునెడల అది విరోధాభాసా లంకారము. ఉదావారణములు-ాా (0) క5॥ అతిలోక సమీక జయో న్నతిచే ధర్మజున కిం పొనర్చుచు వినయా న్వితుండ్లై సమస్త బజన న మ్మతు.డైై నరుడుండె నిటుల మానుషచర్యన్‌ 2 ఇచ్చట నరుడు అను పదమునకు మనుష్యుడు అని అర్ధము ఛెప్పినచో పర్పడిన విరోధము అర్జునుడు అను అర్థాంతర న్ఫూ _ర్రిచే నమసిపోవును. ఆందుచే ఇది విరోధాభాసొలంకారము. ౫ఛంద్రాలోము- 8 క విజయవిలానమ. - ప్రథమాశ్వాసము ఎ కిర్‌

ఆకేపము, విరోధాభాసము 147 (2 సీ ధారాధరంబయ్యుందనరు నీ కౌక్షేయ మనతవాహినికి జీవనద మయ్యె ,1 ఓ రాజా! నీ కత్తి ధారాధరమయ్యు (మేఘమైనప్పటకి శతు సేనలకు జీవనము (నీరు) నిచ్చునదికాదు. ఇందు కన్చించు వై రుద్ధ్యము : ధారాధరము (= మేఘము) ఎట్లు అజీవ నదము. (= నీటినీయనిది;, అయ్యెను? అను శంకచే. ఉద్భవించును. ఆ శంకను పరిహారించునది శ్లేషార్ధమే. క్తి (= ధారాధరముజావాడి అంచుగలది) జీవనమును ఈయలేనిది, మృత్యువు నిచ్చునది అజీవనదము అగుట నుగమమే. విరోధాభాసములు బహుళముగా శ్లేషసం శ్లి వములు. గా ౧౧లు (8) అమ్మహోత్సవ మజ [పదానమగుట విబుధసభంబోలియు మహాసురో దారంబును, త మోవికృతి విధేయం బనుట విధువి.బంబునుం జోలియు! దారావియోగ మ.దితంబును, బహుళధ్వని వరీతంఒగుట ' త్క విత్వంబునుం బోలియు నసాధు వర్ష సంబాధ బంధురంబునయ్యె= 1 కావ్యాలంకార సంగ్రహము = _ 1305 2 'పెనాలి రామకృష్ణకవి = పాండురంగ మాహాత్మ్యము-నిగమ శర్మోపావ్యానము 8-78.

ర అక్ష రా అద విభాపన, అసంగతి, చిక్రము 1శి విభావనాలంకారము ఇ+రణము లేకుండగనే కార్యము గలిగినట్లు వర్షి చుట విభావనాలంకాగ మగును. ఆంద్రచం "దాలోకములో చెప్పిన లక్షుణమ్‌దె-= తే గీ॥ కారణములేక కార్యంబు గలు/గ ఇచ్చ నది విభావన మనగ పకా నగాంచు: దరుణిలాక్షారసానిషి ప్రిములుగా- యరుణములు నీదు చంణంబు' న్నయట్లు క విభావనాలంకారము 5కు ఉదాపహాకణవముల-- (1) వనితా ! ల-చూరనము పూయకపోయి.నను నీ చరణములు అరుణములుగా నున్నవి. బి ఓ మన్మధుడా! నీ బాణములు పుష్వల్లైనను లోకములన్నిటిని జయించుచున్నవి. (8) శంఖమునుండి వీవూాగరవ మదృవించుచున్నది. (సుందరాంగియొక్క శంఖమువనంటి కంరమునుండి (శావ్యమైన సంగీతము వినవచ్చుచున్నది). (శ ఆ తన్విని శీతాంకుకిరణములు తపింపజేయుచున్నవి “ఆమె ఏరహిణి. (ఈ) సీ నలినారిలేని వెన్నెలలు రా తులులేని లాశలుి, లత లేని కోంక ములు, కొలనులేని సిఠాద్దములు, స్వాతిచిన్కులు లేని ము త్తెము, బేటులేని నరువు లలరు వెల్తురులేని వెరిమబ్బులు, హిమాది లేని మంచులు, వార్తిలేని సుధలు, గనిలేని వ(జముల్‌ గంధా దిలేని గం ధములు, చారములేని తారవితతు శ. గి॥ లౌర! నీకీ ర్రిరుచులు మహానుభావ! భావజాకౌర కారుణ్యభాసమాన మాసకురురాజ రాజన్యమకుట నిహ్‌త చరణరాజీవ 1 యోదిభూవరనృ"౦హ (వ్ల ! ఆంధ చం ద్రాలోకము 2 క్రావ్యాలంకొర సంగ్రహము ర్‌=18ీ5్‌

విభావన అశం"తి చితము 40 (46) చం॥ జడలుధరింప రంగజుని జంవరు, పూయరు బూదిపూత మై, నడుగరు భిక్ష, కట్ట దిజినాంబం ముల్‌, చరియింపంటోరు పే రిడవుల, నగ్గిరీం[గ మహిమాతిశయంబి(క నేమి సెస్పుదున్‌ బడయుదు రూరకుండియును (తాణులు చిితముగా శివర్వమున్‌ 1 18. అసంగత్యలంకారము కార్యకారణములు భిన్నస్టలములందు, లేదా విరుద వలములందు గోచ రించినచో అవంగత్యలంకారము ఆఎవచం[ దాలోకములో ని లమ్యలకణములు- కే గీ అవు నసంగతి కొర్యహేతువుల కతివి రుద్దనయు భిన్న దేఃత రూఢ మైన వనధరమ్ములు విషము దావంగ. బధికి కామినులు మూర్చచెందింన్‌ కరణిశర్వ 2 “జలధరములు వ్‌వము (దావినవి వథకాంగనలు మూర్చిల్లి ర” అను ఉదావారణములో కాకణము జలధర వివపొనము కార్యము పథికాంగ నల మూర్చ కార్యకాకణములు ఖిన్న దేళములందున్నవి. అయినను విష మనగా నీ. మూర్శిల్లుట అను మౌ మోవాపారవళ్యమును సూచించును. వ్‌ వక్హాగమమున పొంథస్తాల మోహము చెందినారను అర్థము (గావ్యూము. క్షే చి్మితాలంకారము అ పేడించిన ఫలమునగు విదముగా గన్నించు యర్న మొనర్చుట చితా లంకారము. ఉదాపారణముా సమున్నతిని పొందగోరు నజ్జ్ఞనులు విన్నములై యుందురు. ఇందు కోరినఫలితము ఉన్నతి _ చేసిన యత్నము న్యమత |[వంగుట]. 1 ధూర్జటి-(్రీ కాళహస్తి మాహాత్మ్యము 1-108 2 ఆంధచం ద్రాలోక ము=లి

అన కిన్యవము ఉల్లేఖవము న్‌్‌ కేర్‌ అన్యోన్యాలంకారము ెండు. వస్తువులు వరస్పర్శాశయముచే శోభించునట్ల్టు వర్ణించుట అనో్యోన్యాలంకారమగును. దీనికి చంచాలోకమందలి ఉదాహరణము-- రాత్రిచే చందుడు ళోభిల్ట్రచున్నాడు.చం(ద్రునిచే రాతి శోభిల్లుచున్నది. 16 ఉల్లేభాలంకారము ఒక వస్తువు నిమి_త్తవశమున పలువిధంబుల భాసించుట ఉల్లేఖము. ఉదాహారణములు-- (1) అతడు వాక్కులందు బృహస్పతి; కీ ర్మియందర్జునుడు; చాపమున భీష్ముడు. (2) ఆతనిని మహిళ ఎ మన్య్రధునిగను, యాచకులు కల్పతరువుగను, ళతు వులు యమునిగను జూతురు. మొదటి ఉదాపారణమున భావించువారు పలువురు. అెండవదానిలో ఒక డే పలువిధముల భావించును ఎక్షైన నుల్లేఖమే. ( మ॥ రవివింబంబుపమింవ(బా తిమగు ఛతంబైై శిరోరత్నమై శ్రవణాలంకృతియై గళాభరణ మై సౌవర్శ కేయూర మై ఛవిమత్‌ కంకణమై కటిస్థలినుదంచద్ధ ౦టయై నూపుర (వ్రవరంటై సదపీఠ మైవటుడు దా బహ్మాండమున్‌ నిండుచో [1 (4) ఉఊ కాముక హృద్దధింగలంచు కవ్వము; బువ్వము దేసకోటికిన్‌ వ్యోమవథంబు తేనెపెరకొ'ప్పెడు పర్వము, మన్వముత్పల (భ్రీమతికిన్‌, జకోరమహిషీ మధుపాళకి(టోచునన్న మై యామవతీశ లిందిముదయాచల మెక్కె( (బభా?పెక్కువన్‌ 1! పోతన భాగవతము 2 ధూర్జటి శ్రీ కాళహ_స్తిమాహాత్మ్యము 4-02

అన్యోన్యము, ఉల్లేఖము 151 (9 సీ కెలంకులనున్న తం గటిజున్ను గృహమేధి యజమాను డంకి సిత్రా పేటి వండిన పెరటికల్బకిము వా _న్తవ్యుండు దొడ్డి బెట్టిన వేల్పు గిడ్డి కాపు కడలేని యమృతింపు నడదావి సంసారి సెవిధ మేరుశనగంబు భవనభ ర్త మరు దేశవథమధ్యమ [వవ కులపతి యౌ టికొదవు నస్యము కుటుంబీ శే గి, బధక వంగ్వంధభితుక (బహ్మాచారి జటిపరి వాజకొతిథిశషణకాన ధూత కాపాలికాద్యనాళుకుంగాన భూసురో త్తమ గాక స్యమునకుసరియె !

ఈ పద్యమునందు గృవానునియొక్క ఘనత నిరూపింపబడినది ఒక్కా గృవామేధియే - అంకస్థికార్థపేటిగ, "పెరటికల్పకముగ పలువిధములుగ ఉళ్లే ఖింపబడినాడు గావున ఉల్లేఖము

(4 శా దేవ బాహ్మణ భ్వ పోవు (పియవ కృృృత్వంబుకాణాచి, వి ద్యావైదుష్యము దిక్కు, ధిక్చైమునకున్‌ దార్కాణ, మర్యాదకున్‌ తా, వౌచిత్యము జీవ గట్ట, హితశిష్ట వాత సంతోషణ శ్రీ వశ్రాంగి, యజాతశతుండు మహీభృన్నా తుండే చూడ(గన్‌। 2

(7) క బాణు(డని కవులు: మురజి ద్భాణుండవి విమతభూమిపాలురు సుమనో బాణు(డని సతులు దలంపుదు రేణాంకసమాను నోబశేంద్రునృసింహంద్‌ 3 ప 1 మనుచరి[తము 1-66 2 విజయవిలాసము =! _ కీర్‌ 3 కావ్యాలంకార సంగహము _ల్‌ = క!

శే అపహ్నాతి 17 అపహ్నుత్యలంకారము 8 ఉసపమేయను గాదని యిది ఉపమానమె య5/గ నెంతయు నపవన్నవమౌ నపుడిద 'ప్రాగారోపషము నసహ్నవా రోపమును ఛలాదియు:య్యెన్‌ ! విషయమును (ఉప మే:రుమును) నిేధించుచు సామ్యముచే చానియందు విగయిని (ఉపమానమును) ఆకోపించుట అపహ్నుతి. ఉదాహరణములు-- (1) ఇది ముఖమా ? కాదు చందవింబము | (2) మ॥ గురుచకి (పథగాని శౌర్య * షమౌంకూక బుగా దిందుభా స్వర కీిద్యుతిపం క్షిగాదు ౨బివాంచత్చాంచజన్య (పథభా భరమౌ గాః నటుగాన విశ్వభ“ణ (పారంభముంగోరి యీ నర సేం ద్రాకృతి నుదృవించె. గమలానాథుడు విశ్వంభరన్‌,] (8) సి॥ ఇం(డ్రచావంబు గాదిది మొళితలమున సివిరించు బ్బర్థిపింఛ.బు గాని భిదుర ఘోషంబు గాదిది పాంచజన్య సం జాత గ-ధీర ఘోషంబు గాని ఆ్మశయించిన బలాకొవళి గాదిది హోరి ముక్రాహార యష్టిగాని ఇది కోలమెలు[గుగాదుదిరి బంగారంపు బసిమి (గమ్మెడు పచ్చపట్టుగాని శేగి వృష్టికౌదిది కరుణాంబు వృష్టిగావి నీలమేఘంబు గాదిది సీలవర్లు/ డౌర నా_మోల (వత్యక్షమయ్యె ననుచు వార్ష పులకిత తనువయ్యె నవ్వధూటి.] 1 నరసభూపాలీయము _ 5-50 2 కావ్యాలంకార సంగ్రహము = 5.68 3౩ తెనాలి రామక్ళష్టకి విఎపాండురంగ మాహాత్మ్యము _ 181.

అవహ్నుతి 158 (4 ఉ॥ ఇ_.తలు కన్నులుండ తెరువెవ్వరివేదెదు భూసురేంద! ఏ కాంతమునందు నున్న జవరాం(డ నెవంబిడి వపల్కరించు లా గింతయ కొక నీవెరు/గవే మును వచ్చిన దారి చొన్ను సీ కింత భయంబు లేకడుగ నె న్లిదమైతిమి మాట లేటికిన్‌. 1 అపహ్ను త్యలంకారము మూడు విధములు : 1. (పాగారోపము (ఆరోపించి నివేధించుబ)ు, ౨. అపహ్నూవారోపము (నిమేధించి ఆరోపించుట), 8. ఛలాది పద్మపయోగము (నెపమువెట్టి నిషేధించుట). ఉదావారణములు-ాాా ఇది ఉప్పొంగిన నాలుగు సందముల కలకలము కాని వైన్యరవము గాదు. అనవ్శా వారోవము ఇది దుందుఖికాదు; కల్పాంతమునందలి రుదుని ఢక్కూు! చలొది వద్‌ (యోగ ము [పళాపర్ముదుడను నెపమున సాణాత్తు రుదుడే రాజయినాడు, లేనిచో అతని చూపెట్టు శత్రువుల భస్మము చేయగల్గుచున్నది ॥ి అల్లసాని "పెద్దన _ మనుచరిత ఫి లైఎశీ!ే.

అతిశయూాకి అతి 18. అతిశయో క్ర్రృలంకారము (1) గోరంతలను కొండంతలు చేసి అభివర్షించుట లేచా (8) ఉపమేయ మును అధఃకరించి ఉపమానమునే అభివర్థించిట అతిఃయోక్తి "ఉపమేయ మీంత తడవక యుపమానమె నుడువ నతిశయో కి కవిమవోనిపుణో కి మూలమె తగు నపరిమిత పౌఢి'" యని నరసభూపాలీయమునందలి లమణము. ఉచాహరణములు-ాా మ॥ కల గెం దోయధిసప్తకంబు గిరివర్షంబెల్ల నూటాడె సం చలతం౦ బొంది వసుంధరావలయ మాశాచ కమల్లాడెః గొం దల మందెం ద శేందు పట్టణము పాఠతాళంబు ఘూర్షిల్తె నా కులమయ్యెన్‌ (గహతారకాకులము సంక్షోభించె న వ్వేధయున్‌.! శే, గీ॥ తివిరి యసుమునం దైలంబుః దీయవచ్చు. దవిలి మృగతృష్ణలో నీరు! (దాగవచ్చు. దిరిగి కుందేటి కొమ్ము సాధింపవచ్చు. జేర మూర్తుల మనసు రంజీంన రాదు. ర్‌ 4. ఏ ఆతిళయో క్రీ ఉ త్చేవయందును, అతిశ యో క్తియందును విషయాధఃకరణము సామా న్యమే! "రెండును అధ్యవసాయగర్భములే. ఉ( శ్చేవలో అధ్యవసాయము సాధ్యము అతిశయో కిలో సిద్ధము అతిళయో క్రీ భేదములు ఆలంకారికులు పలువిధములగు అతిశయోక్తి 'భీదముల నెన్నిరి. చందా 1 తిక్కన-భారతము (అర్జనుడు దేవగ త్తమునొత్తుట) విరాటపర్వము _ ఉత్తర గోగ్రహణము న్‌ 2 భర్హృహరి సుభాషితములు _ ఏమగు లక్మణ కవి, వీతిశతకము - మూర్జపద్ధతి-+

శబ్దాలంకాంములు 155 లోకమున అతిశయోక్తి ఎకువిధములుగా విభకృము. అవి 1. రూపకం 2 భేదక, తి నుబ-ధ, ఉ. అ"ంఐబంధ, 3, అకమ, 6. చవల అత్యం ళతాతిశయోక్షు రగూవకొంబయూ ౨

ఉవమేయముకు మ*గువరచి ఉపమానరూపముచే ఉవ మేయాధ్యవ సాయముచేయు.ఎ రూపకాతిళశ యో_క్రియని చం[ఛాలోకమతము. అనగా ఉప మేయములై న ముఖాదులతు తద్వాచకములగు ముఖాదివదములతో. చెప్పక ఉపమాన భూతములై న పచ్మాది వదములచే వానిని నూచించుటయే. ఉపమానము నందు ఉపమేయారోపణ ముండుటచే నిది రూపకాతిళయో క్రియెనది

రూవకాతిశయో క్రి ళుద్ద, సావహ్నావ-అని రండు విధములు తదడూవరాతిళయా శీ

థి అతి

ఉదావారణములాాా

“*వళ్య నీలోత్పల ద్వంచ్వాన్ని సృరంతి శితాళ్ళరాః' లా

నీలోత్స=.ద్వంద్వమునుండి శితశరములు (పసరించుచున్నవి చూడుము ! నొవవ్నావ డరూవకాతిళయా థీ

అతో

ఉదావారణము-ాా

“త్వత్‌ నూ క్రిషు సుధా రాజన్‌ (భాంళాః పళ్యంతి ఇాం విధ

నీనూక్తులందు. సుధ యున్నది రాజా! అజ్ఞానోపవాతులు సుధను చం[దునియందు చూచుచున్నారు,

అట తుల్యయోగిత. దీపఠము 0 తుల్యయోగితొాలంకారము శేవల్మపకృతములకుగాని కేవలాపకృతవ..లకుగాని ధకత్చిసామ్యమ. వలన జౌవమ్యుము స్ఫురింప "జేసినచో తుల్య యోగితాలంకారము. ఇది "రెండు విధములు (1) కేవల [పకృతతుల్య యోగిత (2 శేవలా (వక ఎతశుల్యయోగిత కేవల (వళ్ళత తుల్దుయోగిళ ఉదాపహారణము=ాా చం[దోదయమువలన వై సరిణీముఖనులును, _పద్ణములును సంకోచము నొందెను. ఇట సంకోచము తుల్యధర్యాము. పద్ముపరముగా ముకుళనము. వదన పరముగా వె వర్షము అని అరము, మా (03' (ఎ కవలా (వళ్ళత తల్పాయోగిత తే గీః కొకతీం దుండు వేండయి! గగ్రాలుచుండ కూర్మపన్న దిగ్గజకులశిలో చ్చ యములు 'పెంపటి యాత్మసారములుపోయి తోచు నారౌర (శీ రు దదోర్చలంబు 1 20 దీపకాలంకారము (వక ్రతములకును అ పకృతములకును సౌధారణధరగముచే పకాన్వయము కల్పించినచో చీపకాలంకారము ఉదాహారణము-ా- చం॥ బిసరుహగర్భు. వాతయును విష్ణునిచ కము వజివ బమున్‌ దెసలను రాముళాణము యుథిస్టిరుకోపము కౌాలుదండమున్‌' మసకపుంబాముకాటును కుమారుని శ క్రియు మౌవిరోషమున్‌ బసవని రౌతుశూలమును వండితవార్యము రి త్తవోవునే 2 ఇందు అపకృతములకు (పకృశమైన పండిత వాక్యముతో సంఘటితమైన పకాన్వయము సుగమము 1 ఆంధధ్ర(వతాపరు[ద యశోభూషణము పృట= 515 2 వేముంచాడ ఖీమకవి చాటువు

అట వై అ పతివసనూపవు, దృష్టాంతము న్న వావి య ళ్‌ అర నిదర్శనము, పర్యాయము నిశ. పతివస్తూపమాలంకారము ఉవమానోవ మేయములకి' గల నమౌానధక్రమును విఖిన్నశప్దముల చేత చెప్పిన [పతివస్తూవమ. ఉదాపారణము-ాా మహాశయములు గలవం*డు ఆపద్గతుడై నను వూతనమైన జౌదార్యమునే (వసరింప జేయును. అశగు ద్రవ్యము అగ్నిగశమైనము లోకో త్త“మెన. పరిమళ ముతే (వకటించును. శిలి. దృషహ్టైంతాలంకారము ఉపమానోవ మేయవాక్యమ.లందు భిన్నధర్మములు వింబ్మ పతిలి౦బ భావమున నమానధరకగ్టము జగ వెసించిన దృమాంతాలంకారము. ఉదాపారణముఎఎా (1) ఓ రాజా నీవే కీ ర్రిమంతుడవు, చందుడే కాంతిమంతుడు. (౨ కజ రంజనచెడీ పాండవు లరి భంజనులై విరటు(గొల్వంశాల్వడి రకటా! సంజయ । విధినేమందును? కుంజగ యూధమ్ము దోమకుత్తు5 సొచ్చెన్‌ 1 (8 చః అమృతముగోలు జిహ్వా చవి మయంచు-ందలంచునె తేనె? నింటిలో నమరమహీరుహంబుదయమైన నరుండవనీకు వేడునే ? యమిజన భాగ్యరూపమగు నాదిమహ .శ్త్వ్యముంగాళహ స్థి దై వము భజియించు మానసము వారవధూమదసొఖ్య మెంచునే? 1 తెనాలి కామకృష్లుని చాటువు ౩ ధూర్హటి _ శ్రీ కాళహస్తి మాహాత్మ్యము 4-45,

158 అలంకార శిల్పము తులంయో గిల్‌ : ద్భషాంతము + (వతివన్తూవమ తలి గన! అ=2

తుల్యయోగిత యందు వాక్య "ముక శ్రేయుండుకు. (వకృతములకు గాని అ ప్రకృతములకు గాని పకధరగముండును. దృష్టాంతమునందును (వతివస్తూపమ (య-దును వాక్యములు "50 జేసియుండు ను (వతివస్తూవపమయందు సమాన ధరశ్హిమును భిన్నళబ్దములు తెలుపును. దృష్టైాంతమ.న-దు భిన్న ధర్మములను భిన్న శబ్దములు తె : పును. అయినమ బిఎబ ప్రతిబింబ భావము వే అవి సమానధరశ్షములుగా “ాసీంచును.

శతి నిదర్శనాలంరారము నమానములె న వాకా౧రముల కె కాంరోవణము వనేాంట నిదర్శనాలం కా ల( ఓ... ము కారము ఉదాపారణములు--

(1) ఓటమదనాంతక అంతరాత్మోో వొశించుచున్న అనంతుడవై న నిన్ను తీర్థములుదు వెదకు నజ్జులు కరమున వెబుగుచున్న చింతామణిని మరచి దుమ్ములో వదకువారే

(౨ ఆఅరణ్యరుదితం కృతం శవశరీ5 ముద్యర్తితం

స్థలేజబ్టిమవరో పితం సుచిరమూషరేవ ర్షిత౦ శ్వపుచ్చవరనామితం బధికక ర్షజొవః కృతో ధృతో ఒంధముఖ దర్పణో యదబుథోజన స్పేవిత;2

“మూర్జులను సేవించుట అనగా అరణ్యములో ఏడ్చుట; శవళరీరమునకు నలుగు పెట్టుట; భూమ్మివై తామరతీ్శశ నాటుఏ; చవిటనేలలో కుంభవృష్టి కురి యుట; కుక్కతోకను నవరించుట; చెవిటి చెవిలో రహాన్యము చెప్పుట; అంధునకు అద్దముచూపించుట = యగును న

(ఈ ఇా॥ ్రీలాలిత్యము నిత్యశుద్రియు గుణో త్చేకంబునుంగల్లి యు ద్వేలస్ఫూ ర్తి. దలిర్చు తండ్రి యను నల్టింజందుఃడై తోచినన్‌ బోలుంగాక భవాదృళుు డితరు డై పుణ్యంబులం బాసినన్‌ సాల;గామఖనిన్‌ జనించునె గదా జాత్యల్ప పాషాణముల్‌ 3

(6 శ్రల్చి నదర్డ్‌ శోధనడూవ * అనదర్థ శోదనడూవ

ఒకానొకవస్తువు తనపనిచే ఇతరులకు సదర్భమునుగాని _ అనదర్థమునుగాని బోధించిన చో అదియును నిదర్శనమే

1 రసగంగారరము

2 క్రవలయానందము ౩ తెనాలి రామకృష్ణకవి పాండురంగ మాహాత్మ్యము : నిగమళర్మతో అక్క గారన్న మాటలు 8.84

గ్రతివస్తూపమ దృష్తాంతము, నిదగ్గనము పర్యాయము 100 ఇది 1 "రబోధరూప 2 అదరబోధనరూప అని ెడువిధములు మొదటిదానికి ఉదాపాకవణయిలా “న్వూర్ర -డ్రు తాన ఉదయిచటతోడనే పద్దుములకు వికానము కల్లించుచు సంపదల) ఉన్నందువ.. ఫలము నెచ్చెలులను ఆదరించుటయే యని బోధించు చున్నాడు కః నిదర్భ నము:ద్భ వైంతము చృష్టాంతమ. నందును నిగగ్దనము నందును ఉపమానోపమేయ వాక్యము న! లకు బింబ (పతిబిఎబ భావ ముండును. నిదర్శన మందు రెండు వాక్యముల ను సాచేశములు ఒకదానికి "30ండవదానిశనో అన్వయము ఉండును దృష్టైంతమున "రెండువ్యాకములు నిర శేతములు వక్త పర్వ్యాయాలంకారము ఒక వస్తువన కే ఒక అ్మశయము పిమంట మరియొక ఆశయము పళ్యా యమున అఖివర్షిం చ వో ప ర్యాయాలుకారమగును ఒకే అధారమున అనేక వస్తువు లున్నట్లు వర్షించినన వర్యాయాలుకార మే ఉదాపవాంణములుఎాా చా (1 కామినీ వదనకా' తి శద్ధనును విడిచి చందుని బొందినది (9) వెనుక పవావామున్నచోఎ గిప్పు డిసుకతిన్నె యున్నది ! కి ఛా ఆకాశంబుననుండి శంభుని శింంబందుండి శేతాది సు ళ్లోకి ౦స్టైన పిమా(గినుండి భువి భూలోకంబునందుండి య సోకాంధోరి. బయోధినుండి పవనా ధోలోఎముంజేర /౦ గా కూలంకష పెక్కుభింగులు నివేం (భ్రష్ట సంపాతముల్‌ ౫ (4) సీ మాననీయానంత మణికాంతధామమై ఇఏ పామానీవేళ నింస్లనింపు శోణ్యపవాళ మంజులకా నిశాంత మై ఆలగంచు నిది వసంతాగమమున తరళము క్రాదీ ప్తి ధారాధివాపమై నసవి విది మహోల్లాసమొసంగు (వదిలన (జోవల (పాసాదభాశమై తొలకరినిది కుతూహలము విలుపు జనవరో త్తమ యిది సర్వసమయసౌఖ్య జరకమిందలి ఆలేఖ్యసాధ్య: ద్ద కిన్నరాంగనలవిగీత గీతన్ఫత్య వాద్యములుసూపి నిలుతురు వలయునెడలిే క్ష చంటదాలోకము 2 భ_రక్షృసారి సుభాషితములు _ ఏనుగు లక్మణకవి నీతిళతకము - మూర్చపద్దతి = $, ౩ వసుచరిత్ర _ విమానవర్థన 8 = 15

అచ అర్థాంతరన్యానము నిర్‌ అర్హాంతర న్యాసాలంకారము విశేషమును సొమాన్యము చేతగాని సామాన్యమును విశమముచేతగాని నమరించుట అన్ధాంతర న్యాసాలంకారము థి థి విశేవనమర్థనము ,1) వహానుమంతుడు అబ్టిని దాకెను మవోతుగ్దలకు దుప్య్రర మే మున్నది? (బి మ జలణారాసన వాసవాది సురపూజాభాజనంబై తన ర్చ లకాంతాయుధు( గన్నతం డి శిరమచ్చో వానుపాద. బునం దొల గంగదోచె లతాంగి యట్లయగు నాధుల్‌ నేరముల్‌ నేయం బే రలుకం జెందిన కొంత లుచిత వ్యాపారముల్‌ నేర్వురే ! నొమాన్యా నమర్థనము (శ) గుణవద్వస్తు సంనర్గమువలన స్వల్పమునకును "గౌరవమబ్బును పుష్ప మాలానుషంగముచే. చారము శిరస్సున ధార్యమగుచున్నదిగచా' కింది ఉదావారణములందలి అన్ధాంతరన్యాసము గమనించదగును ఎ (4) మ॥ అఆకలంకౌొషధ సత్త్వముందిలియ మాయాద్వారకావంతి కా శ కురుతే త గయాపయాగములు నే సేవింపకుద్దండ గం డక వేదండ వరాహనాహరిపు ఖడ్గవ్యాాఘ మిమ్మంచుంగొం డకు రా+జెల్లునె? బుద్ధి జాడ్యజనితోన్నాదుల్‌ గదా శో తియుల్‌”. ఇచ్చట [పవరుడు -- పొదలేస మావోత్మ్యముచే హిమాలయమునకు వచ్చుట హిమాలయమందలి మంచుచే నాలేపము కరిగిపోవుట - శానచ్చట కదలలేక _ స్త్మంభించిపోవుట-చెప్పి, ఆ అంశమును అర్ధాంతరన్యాసముచే 1 పారిజాశావహరణము 2 మమచరి. తము 1_16

అర్జాంతరన్యాసము 181 సమత్థిం చెను. సువిశాలవిశ్వములో ఎన్ని చేతములు లేవు! కాశి; [ప్రయాగ ** మున్నగునవి వదలి మంచుమలకే కొను రావలెనా! అది అతని బుద్ధి జాడ్యము మాత్రమే గాక [ళోతియులందరికిని నది సామాన్యధర్మముగా _ చెప్పినాడు. ఇట్లు వ్య _్రినిష్టమెన విషయము సర్వ(శో[(త్రియ సామాన్యమైనట్లు చెప్పినాడు. ఈ విధముగా విశేషమును సామాన్యముచే సమర్థ ంచెను. () కం॥తమ విద్య నెన్వ రేమా (ఈము గన(జాలుదురు వారి దండను దన్మా (త్రమ (ప్రకటింతురు బుధు, లు త్తముల మహిమ నీరు కొలది శామరసుమ్మీ! విద్యాసాగరులై న పండితో త్తములు ఎదుటివారు ఎంత (గహింప జాలుదురో, అంతమ్శాతమె తమ విద్యను (వకటించుట కద్దు. ఇది సామాన్య విషయము, ఆ ఉత్రముల మహిమ నీరుకొలది తామర సుమ్మీ అను విశేష విమయముతచే దీనిని సమర్భించుట జరిగినది. చెరువులో నీరు అధికమైన కొలది తామర 'వెరుగుట సవాజము. పండితులును ఎదుటివారిలోతు నరసి తమ పాండిత్యమును (వకటించుట కద్దు. (0 చః &తిపయి వట్టి (మూంకులుం జిగిర్ప వసంతుడు దా రసోపగుం భిత వదవాసనల్‌ నెజవ, మెచ్చక చం[దుడు మిన్నునన్‌ బస న్నతయును సొకుమార్యము గనంబిడ ఠాల్గరగంగ. జేసె నే గతి రచియించిరేవి సమకొలము వారలు మెచ్చరే గదా (7 ఈ కడుకొని ధగ్మ ఈతత్వ్వమెజు(గంగ నళక్యము ధర్మబాహ్యు వి న్నొడదిడ నిష్టుండ్రై కఠపి యత్తములుండంగ వాసుదేవు. డ స్థడునకు( బూజయిమ్మని విచారవిదూరు(డు భీష్ముండెంతయున్‌ వెడంగుదనంబునం వబినిచె వృద్దుల బుద్ధులు సంచలింవవే! (8) చః అనమటయు మాటలేక హృదయాద్దిము జల్లన మోము వెల్లనై కనలుచు నీరు దేజు తెలిగన్నుల నాతని. బుల్కుపుల్కునం గమగొని మాటలం బొదువు గద్గదికం దలయూచి ఆక్కటా వనీత తనంత (దా వలచి వచ్చిన( జుల్కన గాదె యేరి?న్‌4 1క ళొపూర్ణోదయము 2విజయవిలాసము 1.210, 3నన్నయ భారతము* శకుపాలుడు ధర్మజు నాక్షేపించుట, సభాపర్వము 240. *మసుచరి(త వరూథివీ పవర సంవాదము 2-48. (17)

12 అలంకౌర శిల్చమేి (8) తే గి తనిసిరే వేల్పు లుదధి రత్నములచేత ? వెలచిరే ఘోరకాకోల విషముచేత ? విడిచి రే యత్నమమృతంబు వొడముదనుక నిశ్చితార్థంది వదలరు విపణమతులు,! వ. *1భర్మృహరి సుభాషితములు, ఏనుగు లక్ష్మణకవి, నీరిశతకము, ఇరెర్యవద్ధతిం?1

వకో క్తి, పర్యాయోకి అణవాతమి నా. వి. వో క్త శ్రలంకారము శేః గీ, అవును వ(కోక్సి శ్రేషకొకువులచేత నమర నపరార్డ కల్పనం బయ్యెనేవి;ః సూరకవి వేలుపెన్వడు ? సోము డుత్ప్స లాప్తు (డా +కాంయడు గొరి సవోయు.డనగ.! శ్లేషముచేతగాని, కాకుస్వరము చేతగాని యశ్ఞాంతరము కల్పించిన యెడల వో _కృలంకారమగును. “*సూరకవి వేలుపెన్వడు ? ” *పోముడు”” (స-ఉమ అవి విడదీయవచ్చును. అంతేగాక సోముడుకా చం[దుడ్యు ““ఉత్పలాప్తుడా ఏమి? అభ్టాడ్సు _ గొరి సవీయుడు” వి [పళ్నో శరములందలి వ(కో క్రి శ్లేషవలన 'నేర్పడినది. ళాకు వకోకక్రికి ఉదాపహారణము = శాజ గంగాసంగమ మిచ్చగించువె మదిన్‌ గావేరి దేవేరిగా నంగీకొార మొనర్చునే? యమునతో నానందముంబొందు నే ? రంగత్తుంగ తరంగ హసృముల నా రళ్నాకరేందుండు వీ యంగంబంటి సుఖించునేని గుణభ్రా తుంగభ(దానదీ 2 వ, పర్యాయో క్యలంకారము వివ&ళార్థము భంగ్థంతరము చేత (వతిపాదించుట వర్యాయోక్షి. ఇందు ఆంతకార్థము 1పామ.ఖ్యము వహించును, చం((చ్రాలోకమున పళ్యాయోక్షము 'కెండు విధములుగా విభ_క్తము, అడిదము సూరకవి _ చం భాలోకము ఎలి 2తెనాలి రామకృష్ణకవిఎపాండురంగ మాహాత్మ్యము 1.188

184 అలంకొర శిల్పము (1) గమ్యాార్ధమునకు రూపాంతర వర్షన (8) వ్యాజముచే ఇష్టసాధన. "శెండవదానికి ఉదాహరణము -- “యామి చూత లతాం (డిష్టుం యువాభ్యా మాస్యశామిహ"” నాయికా నాయకులకు సమాగమ 'మొనగూర్చి చెలికత్తె వలుకును--== “మ్సిగిద్దథిచ్చట మండుడు ! జీను గున్నమామిడిచెట్టును చూచుటతై, వెళ్తుచున్నాను, ఆ చెలి క్తి వెళ్లుచున్నది - వారిద్దరి మధ్య ా నంతరాయముగా నుండకూడదని. అఆ మాటను భంగ్యంతరముగా చెప్పుచున్నదనుట సుగమము. పర్యాయో క్రికి (పొచీన కావ్యములందలి ఉచదాపహాళణములటాా (1) ఈ గంగాదిక తీర్తము లీ గంగా వీవు శమ సమిదాంబువులన్‌ దడో-గెదువారల గన గన ్రాంగెడు నుగార సింరు కల్లోలములన్‌ 1 1తెనాలి రామకృష్ణకవి : పాండురంగమాహాత్మ్యము. = 1189,

కే క బ్లో క్షే. న్లేషాలుకాశము ఒక్కమాటచే. ( పకళస్ట్యశుతి ల ్సె అ సేకార్టముల' (బలిపొదించుట శ్లేషాలంకారము, - ఉదావారణము ;= (0 రాజు కుపలయానందింరుండు రాజు= జీండు, చందుడు కువలయము = ఖూమి, నల్లకలువ చంద్రుడు కోయువలుు. అందము. కల్ళించువాడు అనియు, చేడు భూవలలరుమునకు ఆనందము కల్గించువాడు అఫయు, "ండర్థములును పకకాలమందే సిద్ధించుచున్నవి. _ శ్లేమాలంకారమునందు అనాపఖేదము లున్నవి (0 ఇడు మాధవుడు (1) వాడు. మాధవుడు = చాడు విష్ణువు (8) వాడు. ఉమాధవుడు ౫ వాడు లివుడు (0) పార్వతీ పం మేళ్వరులు “౨ (4) పార్వతీ. పరమేశ్వరులు = పార్వతీ పర చేళ్వరులు (2 పార్వతీప-[- రమేశ్వరులు == శివ శీళవులు (4) మః నహిమున్‌ వాగనుళశాసనుండు నృజియింవం గుండరీందుండు ద న్మహనీయస్టితిమూల మె నిలువ (శ్రీనాథుండు [పోవిన్మవో మహులై సోము(డు భాస్కరుండు వెలయింపన్‌ సొంప్త వాటించు నీ విహుళాంధ్రో క్రిమయ (వవంచమునం దిత్‌ ప్రాగల్భ్య మూహిందెదన్‌,1 ఇందు వాగనుశాననుడు _ ( నన్నయ-(బహ్మ్‌ ), కుండలీం[దుడు (సోమయాజి-అది శేషువు), (శ్రీనాథుడు (శీ) నాథిక వింవిమ్ణు దేవుడు), సోముడు [1 రామరాజకూవణుడు - పసవంిత్ర అ ఆవతారిరి

188 ఆలంకొర 4ల్చ్పము (నాచనసోముడు - చం[దుడు), భాస్కరుడు (భాస్కరళవి-నూర్యుడు), ఇందు "రెండర్థములలో ఒకటి (పకృతము, "రెండవది ((పపంచనర్జ నము) అ(వకృతము. అందుచే నిది [పకృళా[పకృతశ్తేషము. (% ఉచ్చరద్‌ భూరికీలాలుదై న వాహినీపతి విరాజిల్లైను (సేనాపతి, సమ.(దుడు ఇద్దరి పరముగా లెండర్థములు అనుగమ్యమొన ములు ఇది (వకృళాపకృతశ్లేషము

1. (పకృతశ్హేష 2. అవకృతశ్లేష 8. (పకృళాపకృతశ్తేష అని శ్లేమ (తిధా విభదక్తమ.. (శ) ఉన జీవన మెల్ల సత్కవి నిషేవిత: మాశయ మెల్ల నచ్చకా పావనతాగభీరతల పట్టు; (పచారములెల్ల విళశ్వధా శ్రీవలయ (తికొాలఫల దేశికమిుల్‌ ; నవకంబులెల్ల నము క్రావళి ఏభ్రమాస్పదము లావది పెంపు నుతింపళక్య మే! ్లేషకవిళాసార్వ భౌమ. డుగ బహుళాం (ధో _క్రమయ[వపంచమున సొహితీ (పొగల్భ్యము సంపొదించూని (పొతఃనస్మురణీయుడై న రామరాజ భూసషణమహోకవి (వాసిన అ నేకపద్యరత్నమ.లలో వె పద్యము ఒక మచ్చుతునుక మా(తమే, అఆ నది పెంపు నుతింప శక్యముగాదు. జీవనము (దుకు = నీరు సత్క-వి (మవోకవులు - నీటి వతులు) ఆశయము (మానసము -= మడుగు) పావనత్వమునకు, గఖీరతకు (లోతునకు ఆగాధత్వమునకు) ఆటపట్టు. |(పచారములు ((వవర్తనలు - జల్మపవావాములు) [తికాలఫలబేశికములు (ముక్కారు పంటలు (తికాలజ్ష ళా పొదకములు పండించునవి-). నవకంబులు ఇ (నవ-!- కంబులు) = నవకములు - కొత్తళంఖములు), ముక్తావళి (యోగీశ్వరులు - ముళ్యాలు) విభమాస్పదములు. 1 రామరాజ భూషణుడు: వసుచరిత్ర కుక్తిమతీ-నదీ వర్షన 2188

అద ఒడ అచ అద అద క్రి అప్రస్తుత ప్రశంన, సమాని క్షు! 18. ఇఆపస్తుత పశంసాలంకారము అాాతి అ్మపస్తుతవిషయము వివరించుటచే (పస్తుతవిషయము న్ఫురించుట ఆప స్తుత (పళశంసాలంకారము (1) ఉఊ ప్రానవిశేషమాతమున తామరపాకున నీటిబొట్ట విన్‌ పూనిన మౌ క్రికంబనుచు పోల్చిన మాతన నింతగర్వమా ? మానవతీ శిరోమణుల మాలికలందున. గూర్చవత్తువో కౌొముక లియ్యవత్తువా 1 వికాసమునిత్తువొ . విల్వవత్తువో !! (2 ఊ (గాసములేక [మక్కిన జరాళ్ళ్యశ మైన విశీర్జ మైన సా యాసమునైైన నష్టరుచియైనను [బాణభయా ర్వమైన సం (శాస మ దేళకుంభపిశిత (గహలాలసశీల పాగహా (గేసర భాసమానమగు కేసరి జీర్ష తృణంబు మేయునే .౫ 19. సమాసో క్ర్యలంకారము (పస్తుతవిషయముయొక్క- విశేషణాదుల సామ్యముకు బట్టి అపస్తుతమైన మరియొక విషయము స్ఫురించినచో సమాసో క్రి, * ఉచాహరణము--- (1) (వియూ! ఐం(దీముఖమును చం(దుడు రక్షుడ్డై చుంబించుచున్నాడు. చూడు 1 చం[డోదయవర్షన ఇక్కడ (వస్తుతవిషయము. ఇందు “ముఖి శబ్దమునకు "అ(గళాగము - వదనము" అను అర్జ్థములును 'ర క్తి శబ్దమునకు *“లోహితుడు కాముకుడు" అను అర్థములును సామాన్యములు. చం[దశజ్టము పుంలింగము. ! ముక్కు తిమ్మన చాటుధార 2 భర్తృవారి సుభాషిశములు _ ఏనుగు లక్మణకవి-మానళార్య పద్ధతి - 21.

18 ఆలంకొర శీల్చ్పము ఐం[దీశబ్దెము. (స్త్రీ లింగము. ఈ సామ్యములవలన రక్తుడై న కాముకుడు (పేయసీవదనమును ముద్దిడుచున్నాడను అపస్తుతవిషయము స్ఫురించుచున్నది, చుంబించు" శబ్దమునకు ముద్దిడు ఆ స్ప్ఫృశించు అను రెండర్ధములు గలవు (2) కణ రలకంంరరుతుల( విలుచుచు ఫలముల జవిజూడు(డనుచు (బదముల( బెన(గున్‌ దింమలీపరచు భవ దిపు లలనాతతి( గాంచి వింధ్యలతలు నృసింహా! (8) సీ॥ చిగురు శంగేలు సాచె రపాలవల్లరి తేటిచూపుల(జూచె తిలకలతిక సీ గీతీ (దొడిచూ పె ిమూశులక, వల్కెం _ గీరభాషలః గర్గికొరళాఖ ముఖర క్రినింపె నింపుగల సంప(గికొమ్మ వన్నెగా వగియె లేంటొన్నతీంగె సురఖిళశ్వసనంబు నెరపే సింధుకవల్లి (గుచ్చె(దావులు సోయరగోవి రెమ్మ యాత్మరుచి రోవచా రంబులధిసకల్ప కంబునకు. దత్వదామోదగరిమ' బెనువ నంగనావిత్యకలిత దోహదవి శేష సన్నుతాచారములసడిసన్నకతనః చిగురుకెంగేలు, తేటిచూపులు, కీరభావ అనుచోట రూపకము సిద్దము, ఈ సీసపద్యములోని (పధానాలంకారము సమాసో క్రి. (పన్తుత విషయములగు తిలకలత్రిక - కర్టికారళాఖ ఆ రసాలవల్ల రి అనువొనినలన అఆ(పస్తుతమగు నాయికల దోవాదవిశేషములు స్ఫురించుచున్నవి. కావున, ఇందలి అలంకారము నమాసో క్రి. 20 లరితాలంకారము కే, గీ వస్తుతం బగుచుండ వర్జ్య వచనార్హ మప్పడు వ్రతిబింబవర్ష నం ఐయ్యెనేని లలితమన నలరుచునుండు జలము దొ(లగ. గట్ట 5'న్లైడి విదియను కరణి ధరణి (పస్తుతమందు వర్ణింపవలసిన విషయమును వర్టింపక , ఆఅ విషయము నుృురించుమరియొక వాకము | పతిలీంబకల మె వ +] భు ల్‌ 6 ఎమైనచానిని క్మీంచుట ! కావ్యాలంకార సం్టగహము 2 రామరాజభూషణుడు _-_వసుచరిత 1_158 3 ఆడిదము సూరకవి ఆంధ్రచందద్రాలోకము _ 68

అప్రస్తుత (వళంస, సమాసో క్రీ లలితము 14 ఉదావొరణముా 10౧ ఆమె గతజల నేతుబంధనమున ౩ యత్నించుచున్నది, ఈ మాటలు ఒక చెలికత్తె శన నెచ్చెలి గూర్చి అన్న పలుకులు. ఆ నెచ్చెలి తన్ను (చితిమాలవచ్చిన నాయకుని కనరి పోనాడుకొని పిమ్ముట దూతికను పంపుటకు యత్నించుచున్నదన్నమాట. (11) వళలువకు॥ గూటికినై పీ చుల వేడం టోడచొరవ(జొచ్చునరడు పూ పులు ముడిచిన యంగళ్ళ్ల నె కలకల వీడెల్ల నవ్వ( గళైలు మోసబన్‌ 1 ణా న క తెనాలిరామకృన్ణకవి పాండురంగ మాహాత్మ్యము, నిగమళర్మ వర్షనము. శ్ర్‌11

అని అచ వ్యతి రేకవు, సందేహము, శ్రాంతిమంతము, స్మరణము 10. వ్యతి రేకాలంకారము గుణవిశేషముచేత ఉపమేయోప ఉపమానములలో నేదేనొకటి అధిక్యమం కలదని వివరించిన నది వ్యతి రేకాలంకారము. ఉ చొవారణములు-ాా (0) ఆర్యులు శై లములవలె సమున్నతులు కాని స్వభానముచే/ గోమలులు ! ఇట ఉపమానము కొండలు, ఉవమేయ మార్యులు. కొండలకు లేని కోమ లత్వము ఆర్యుల కున్నట్లు అభివర్మితము. ఉపమేయాధిక్యము సుగమము. కావున నిది వ్యతి రేకాలంకారము. (వీ వరుషవచనము ముల్లువంటిది కాని [గగుచ్చుకొనిన ముల్లు పాదమును కజకాలమే వేధించును. పరుషవచన మో హృదయమును చిరకాలము వేధించును. వె ఉదాహరణమున ఉప మేయాధిక్యము ఉండుటవలన వ్యతిరే కాలంకారము, (8) సీ విహంతరాళా భాంతి దియలు వా(కకయున్న. గువలయద్వేషంబు( గోరకున్న మీట్‌ తమ్ముల విరిపోటు పేయకయున్న దోషాలిభూతు(డై తొలంగపన్న జగతినందటణకును బగలౌనర్పకయున్న వారుణీ స క్రిని. వాటకున్న ద్విజరాజ పరిభవోద్వృ త్తి. జేకొనకున్న సరసుల వింకింవ(జాలకున్న లెకనానకకకలననకనానతానని-నొమొన్పుటెనుకు నలా నానాా ననన, శ చం దాలోకము ఐ= 20

వ్యశిలేకము, వం దేవాము, బ్రాంతిమంతము, స్మరణము 11 పొటియగు విశ్వవిమత శళ్వత్స )కావ వై ళవధ్వన్త దుర్వారవైరి వీరు రైన యోబయనరసింహు వమితభువన భననభృత తేజమువ కజ్జ్ఞవాంధవుండు!. ఇందు నూర్యునికన్న నరసభూపాల ని 'తేజ మధికతరమని చెవబడుటచే వ్యతి రేళాలంకారము. ఇందు ఉపమేయాధిక్యమే ఈ అలంకారమునకు “వ్యతి శే కము” అను పేరు వచ్చుటకు కారణము 'ఖేద్యవధానసామ్యము” ఈ అలంకార విశిష్టత. (ఏ ఉక పారథి ధాందనుండు బడిసాగదు చకయుగంబు (పాఠసం చారపు గుజ్జముల్‌ రథియు శౌర్యమునందరమానిసాత్యవి సారము అండఖండములు తాన(ట మాసరియంచు( దత్స్చురిం దేరులు నవ్వు శంకరుని తేరిని గేతన కింకిణీధ్వనిన్‌ 3 (ఈ) ఉ హర్ధకుగాగు గోచర మహర్నిళమున్‌ సుఖప్పష్టి,జేయు స త్కీ్రిభుటించు విద్యయను దివ్యధనం బఖిలార్హి కోటికిం బూ ర్రిగ విచ్చినన్‌ బెరుగు/టోదు యుగాంతపు వేళనైనభూ భర్హలు తద్ధనాధికలపట్టున గర్వము మామటొప్పగున్‌ 8 (4 శే. గీః వాపు! వలరాజు గర్వ-బు(/ వాపురూప్ప చా(గు! రేరాజుకిళల మించాగు రేఖ మేలు ! నలరాజు సోయగ మేలు: జెలువ మమ్మ ! యీరాజు (వ్రతిగానమమ్మ ' యెచట! 20 నందేహాలంకారము ఉపమానోప మేయములకు. గల సాదృళ్యమువలన, “ఇదియా' "ఆదియా యనికలిగిన తుల్యబలిమగు సంశయము సందేహవోలంకారము- ఉచావారణములు == (1) పః రాకేందు వీింబమో ! రాజీవమో । మించు టద్గమో ! లేక వెమ్ముద్దుమొగమొ !5 న! ౧ 1 వరనభూపాలీయము 2 తనాలి రామకృష్ణకవి - పాండురంగ మాహాత్మ్యము

• భర్చృవారి సుభాషితములు: ఏనుగు లక్ష్మణకవి నీతిశతకము _ విద్వత్పద్ధతి = 14 4 విజయ విలాసము.£-”8

[12 _ అలలకొర శీల్చము 2, _సందేహాలంకారము (1) శుద్ధము (2) నిళృయగర్భము (8) నిశృయాంత మని మువ్విధము, నిళ్ళయగర్భ నందేవాము విద్యారణ్య స్వామీనిగూర్చి--- (౧ ఈతడు పరమేశ్వరుడా ! ఆయిన మూడు కన్నులు లేవే! ఈతడు విష్ణుదేవుడా ! అయిన చతుర్చుజములు లేవే! ఈడు (ివ్మా దేవుడా. అయిన నాలుగు ముఖములు లేవే అని పండితులు చిరకాలము తర్కించి, చివర కితడు [8మూ_ర్త్యంశోమెన పరంజో్యోతి యే యని నిశ్చయించిరి. దీనిని నిశ్చ్వయగర్భసం దేహాలంకారమునకు. ఉదాహరణముగ నెన్ననగును నిల్‌ ఏయాంత నందేవాము (8 సీ తలపోయ వ భ్రీమళల్లి కే గతిం గల్లె నలపాల సానూనయాన కలన భావింప మబజి సాలభంజిక కెటులబ్బె లాలితాలాప లీలాకలాప మూహింవ విమల విద్యుల్లేఖ కేలీల వొదవె ధాతీ భాగయోగ గరిమ మరయంగ మదన మంళత్రాధి దేనతకునే గ్‌తి( గల్లి నంగ సంగ వ్రసంగ మనుచు శబరులు సందిగంబంది యంది తెలియుదురు తోనెనీ ధాటి కలికి తలకి అపహిత వనితలు వనధాటి నడలు చువికి నరనుకాటోప యోబయనరస భూవ!! నరసభూపాలున్మిళ తుకాంతలు అడవులపాలై రి. వారిని జూచి ఆటవికులు లత యెట్లు నడవనేర్చె ? సాలభంజిక యెట్లు మాటాడనేళ్చి ! ,..అని సందేహించి చివరకు వారు నరనభూపుని శ తువులకాంతలని నిశ్చయించుకొనిరి. కావున నిళ్చ యాంతసం దేహమైనది. ఉలూచి అర్జునుని నాగలోకమునకు 'దెచ్చినది. అర్జునుండు కనులువిప్పి చూచినప్పుడు [కొత్త [పపంచములోనున్న అతని భావవరంపర* .= & నరస భూపాలీయము 5-55

వ్యతికేకము, నందేహము (భాంతిమంతము స్మరణము 178 పీ; దట్టంపు( దెలినీటి తర(గ చాల్కడ కొత్తి నెలబాల జగతి దా నిలుచుకేమి ? కొల(కు( దెమ్మెర గందముల. (గింద, దిడవైచి కలవంపు(దావి చా. గవియుపేమి 1 చివురు జబొంవపు మావి జీబు మాయముసేసి వసీండి యుప్పరిగ దాః బ్రిదిలుపేమి శి ప్‌ద్దంవు టినుము తిన్నియ పాన్ను. దిగ( (దోచి యలరుల పాను దా హత్తుకేమి ? మనమసక సంజ కెంజాయ మలు!(గు వెట్టి మిఫిమి కెంపులకొంతి దా మెటయుపేమి? మొదలనే గంగతటినున్న యదియు లేదొ | మాయయో కొక యిదియంచు మరల చూడ! (5) వీ॥ః మోను పున్నమ చందమామ వెన్నెలగాయ డెందంపు( గెందమ్మి (గిందుపడునొ ఖి వాలు జూవనియెడు వేలుపు టేనితై దువ! జాయగట్లు గట్టవియ. ఐడు5ొ 1 కొస్పను చీకటిగుంపు గవ్వుకొనంగ (6 దలంపు తెర్వరి త్రోవదప్పి పడునౌ ? “రాయంచ గడపుల రాయిడి. దాల్మితా మరశతూడు దుమురుగా మరల. బడునొ ? నలువ, తనుగొల్వ వచ్చిన వరకు. జెలువ చెలన మరయుచు, వలరాజు చిలుకు ములికి( దలకి, మిన్నక యొకకొంత తడవు నిలిచె మునులు దమతమ మొగములు కను(గొనంగ నికే. భాంతిమదలంకారము

సౌదృశళ్యమువలన నొక వస్తువును జూది మజియొక వస్తువుగా భమిం చుట శకాంతిమదలంకారము.

(భాంతీమదలంకారము (వబంధక వుల అభిమానాలంకారము. (భాంతి అఖివర్షి తమైనంతమా[తమున అది భాంతిమదలంకారము కాజాలదు. అందు అలం కారమునకు జీవనాడి యనదగిన చమత్కారము ముఖ్యము.

1 విజయ విలాసము 1.140

శ రూర్జటి 49) కాళహ న్త మాహాత్మ్యము 2-10,

శశ అలంకార శిల్పము డూవతము : (శ్రాంతిమంతము (భాంతిమదలంకారమునందును రూపకమునందువలెనే ఉపమేయమండు ఉపమానారోపముండును. రూపకమునందు అది బుద్ధిపూర్వకము. (భాంతిమద లంకారమున (భమజన్యము. ఉచాపహారణములు=ాజా (1) ఓకాంతా ! మదించిన ఈ మధుపము సీ మొగమును కమలమనుకొను చున్నది. (2) “తుమ్మెద మోదుగుపువ్వను ్రాంతిచే చిలుకముక్కు వె. ఐడుచున్నది, చిలుక తుమ్మెదను నేశేడుపండని [మించి పట్టుచున్నది"” ఇందు పరస్పర భాంతి. (8) ఆముక్త మాల్యదలో జబాతులగూర్చి (శ్రీక ఎప చేవరాయలు చేసిన వర్ణన ఎన్నదగినది. మ॥ తల దికచ్ళట (గుచ్చి బాతువులు శేదారంపు. గుల్యాంతర స్టలి నిదింపంగ( జూచి యాకు లుషస్ప్నాత వ్రయాత ద్విజా వలి సిండీకృత శాటికల్పవి తదావాసంబు. కేర్చంగరే వల డిగ్గన్వెస6 బాటు వానిగని నవ్వున్‌ శాలిగోప్యోఘముల్‌, అవి వరిమళ్ళు( కేడొారములు). అచ్చట కాలువల్మ పక్కా అాతులు నిదించు చున్నవి, వానిని వేకువలో ఆగెకులు చూచి కాలువలో స్నానము చేయవచ్చిన విఫులు ఉతుకుకొని పిండి యుంచిన వ(స్ర్రుములని (భమించినారు, పొసము ఆ వ్మ్‌ఫ్రులు వరాకున నా వస్త్రములను విడిచి యిండ్ల శీగియుందురు, అ వలువలను వారియిండ్లకు చేర్చుట ఆ శెకులవిధి. కావున ఆ వస్త్రములను గై కొనుటకు ఆకులు దగ్గరకు వెళ్ళినారు. అవి పిండినగుడ్డలా ? బాతులని. ఆలకులంజూచి అ జాతులు పొరిపోవుచున్నపి. పిండి ఒడ్డున నుంబిన గుడ్డలవలె అఆ బాతులు గన్పించుచు నిద్రించు చున్నవి. ఎంతటి సపాజసుందరమైన (భాంతి. ఈ [భాంతి సృృహణీయమును శేసిన మరియొక సన్ని వేశ మచటనే యున్నది ఆరెకుల భాంతిని కాపువడుచులు చూచి నవ్వినారు. ఆది ఆపుకొనలేని నవ్వు వారు అలెకులు గావచ్చు. ఆలెకుల “నవ్వున్‌ శాలిగోప్యోఘముల్‌ "” -- అనునపుడు స్వభావో _క్రి అలంకార మును గలదు. శెండలంకారములు తిలతండులములుగ( గలియుటచే సంనృష్టియనదగును 1

వ్యతిరేకము, నందేవాము, (భాంశిమంతము, న్మరణము 175 వలి, న్మరణాలంకారము ఒక వస్తువును జూదినప్పుడు సాదృళ్యముచేత మజియొకటి స్మరణకు వచ్చినచో నది సరణాలంకారము. ఉదాపహారణమునకుఎా ..... ఫొమిడ్రే! నమ సేవ్యకాం తరుతలం చండాకు రుజ్జృంభతే చండాంళో ర్నిశ కొ కథా? రఘువతే ! చందోఒయమున్మీలతి . వత్రైత ద్విదితం కథంమభవతా ? ధ శ్రే కురంగం యతః శ్వాని (ప్రేయసి! వో కురంగ నయనే! చంట్రాననే ! జానకీ ! కావ్యాలంకార సంగవావివరణమున ఉచాహృతము,. .. శ్రీ కాముడు లత్మణునితో అనుచున్నాడు-'లక్మణా ! ఎండ కాయు చున్నది చెట్టునీడకు పద" లత శ్రణుడు-లో( శ్రీరామా ॥ రాతి నూర్యు జెక్కుడ ? చందుడు వెన్నెల గాయుచున్నాడు,." రాముడు--'నీకు చందుడని ఎట్లు "తెలిసినది!" లవ్య్సుణుడు-*అండు కురంగమున్నది-" శాముడు-'వో ః కురంగనయనా : సీళా ! ఎటనుంటివి.

• అనీ సీళాస్మ్రరణము కలిగినది,

అలి ఇచ సహోక్తి వినోక్తి వ్యాజోకి, లోకోక్తి నికి. సహో క్యలంకారము తావ కజ నీపుణత ముథ్యావ్విత వో నుపమేయంబును సహార్జయోగావ్విఠత మౌ నుపవమానంబును బెరసిన 6 బ్రిపంచితంబగు సహోక్కి 1 (శ్రీయతో ముఖ్యాన్వయము గల ఉప మేయమును సవోర్డ యోగాన్వయము గల ఉపమానమును కలకినచో 'నవో క్రి. ఇక్కడ ఉపమేయోపమానములు ఆండును (పకృతములే యగుట గమనింప దగినది. ఉవమ, నవోశీ తావి *టపమాలంకారమున ఉపమేయము (వకృతము. ఉపమానము అప కృతము, “సహోో క్రి యందు శెండును (వకృతములే. ఇది అ ెంటికిని గల భేదము ఉదావారణములు క. అతని శతువులతోపాటు అతనికీ ర్తి దిగంత వి[శాంతమయ్యెను, ల, ఉఊ అఆందము చిందిపోవు చెవియందలి చెందొవ జారుచుండ *పూ లందు కొనుం'డటంచు నుమనోంజలి ముందుకు( జాచి శై లరా జ్జిందన వంగె, చెంగున సుమౌానన్సువి చాషమము వంగ, వంగా బా లేందు ధరుండు కాన్కలు గ్రపాంవగ నున్నమితో ర్వకొాయుడై తేః గీః తియ్గవిల్కాడు విల్లు సంధించె విడిచె ఆఅమయమ్మైన సమ్మోహనాశుగమ్ము గౌరికడగంటిచూపుతో కలిసిపోయి (గుచ్చుకొనెనది ముక్కంటి గుండెలోన 1 1 నరనభూపాలీయము $-1108 2 శ్రీ జంధ్యాల పాపయ్య ళావ్రు ఉదయశ్రీ : తపోభంగము

సవ్షశో క, వినో క్తి, వ్యాజోక్తి లొకోి [77 "గౌరి కడగంటిచూపుతో తియ్యవిల్కాని నమ్మూవానాకుగము ముక్కంటి గుండెలో (గుచ్చుకొనుట చక్కని సహో క్యలంకారము నిక. వినో క్యలంకారము అల్పవ న్తులోవమువలన వర్ష్యమానవస్తువునకు హీనతనుగాని, రమ్యతను గాని చెప్పినచో అడి విసోక్తియగును. ఇది రెండు విధములు, (౧) అల్బ్రవ పు లోవమువలనొ పానత్‌ తలుగుణ ఉచావారణము--- చంద్రుడు లేని ర్మాతి వినయము లేని విద్య, పరిమళము లేని పుష్పము, రసము లేని కావ్యము వ్యర్వములు న! (శ) అల్బువో సులోవమువలశ లవ్యతో తీలుగుటీ అవావే ఉచదావారణము-- గర్వము లేనివాని చదువు రమణీయము వినో క్తి, సవో క్రికి వతిద్వంద్వి జిత్‌, వ్యాజో కృలంకారము ఒకానొకకారణమువలన పొక్కిపోయిన విషయమును వ్యాజముచే చాచి కజ “ఆయథార్థ కారణో క్తిన్‌ నయముగ నాకొరగోపనము వ్యాజో కక్తిన్‌ మెయిగీజ మోవి(గజచెన్‌, (బ్రియపడి యీచిలుక నేల పెంచితినె సఖీ 1 పీః వెలది యీ సీ దండ వెల యెంత ? నాదండ కును వెల! బెట్ట నెన్వనితిరందు ? కలువ(దొవులుగానమలిక దంబక వేణి ? కలువతావులు వాడకయ కలుగునె? కడివోదు నాకిమ్ము పడ(తి యీగేదంగి నన( గడిచోమి ముందజికి (జూడు జాతురేవందిదేకణ + పద్మినులు నైత మును నున్మయెడ జాతులునిశియరుదె ? 1శ్రీ వేదం వెంకటరాయళాస్త్రగారు.ఆలంకొర సార సంగ్రహము శే8

128 ఆలంకార శిల్పము యనుచుందొరినుడి నభిలాష లెనయమూ!గి వలుకు తోడనె నర్మగర్భంబుగా6(గ నుత్తరము పల్ల వ,శ్రేణి కొసగు చలరు లమ్ముడురు పుష్పలావిక లన్సురమున --ఆము క్రమాల్యద 218 రసికులు పుష్పలావికలను “వెలది యీ నీదండ వెలయెొంత" అని అడిగి నపుడు - ఆ పుష్పమాలిక వెల వారి శెదుకు? ఆ (వశ్నయందలి అంతరార్థము సుగమము ఇది వ్యాజో _కృష్టలంకారమునకు సు పసిద్దమైన ఉదచాపారణము. సరనులు కోరునది ఆదండనుగాక ఆమె దండ6(పొందు)నము అనుట తెల్లము. దండ వెల అడిగెడి వ్యాజమున వారి ఉ_క్రికి ఉర్చిస్టార్రము. వేరున్నది అన్సే పుష్ప లాపిక సముచిత సమాధానమును, ఆ నాలగు సీనసపొదములును నర్శుగర్భముగనే నడచినవి అందుచే ఈ పద్యమందలి అలంకారము వ్యాజో క్రి శిరి లోకో కృలంకారము లోకవ్యవవోర సిద్దమైన సామెతలను (పకరణళుద్ధితో _గుదిగూర్చుట లోకోక్తి ఉదాహరణములు--- (1) మన పూర్వికుల ఘనతనే అనవరతము కగ్గడించి లాభమేమి ? మా కాఠలు నేకులు (శాగినారు మామూతులు వాసన చూడుడు ఆన్నట్లుండును (1) ఇంత ఆలస్యముగా యత్నించి లాభమేమి ? దొంగల వడిన ఆరునెలలకు కుర్కులు మొటిగినట్లున్నది. ఇది అలంకార మే కాదను లాతణికు లున్నారని విన్మరింపరాదు.

పరికర ము, పరికరాంకుర వము, వముూద శ. పరికరాలంకొరము సాఖ్మిపాయమురై న విశేషణముల ప్రౌఢ (వయోగము పరిక రా లంకారము. ఉదాహారణమునకు.-. (1) భందుని శిరస్సున ధరించిన శివుడు మీఠాపసము.ను బొగొట్టుగాక (గ్ర ఓ ర్పొకయింత లేని విక చోత్సిలలోచన చి త్తవీథిచ ల్లార్బగ నీలనీరద నిభాంగుడు వేచనుదెంచెనంచు కళ దర్పవాుతాళనున్‌ వెలి*దార్చు నఖుండును టోలె వేడిని టూర్చు దళంబుగా నిగిడె నున్నమితావరణాంకు కొంత మె! లు యమ్‌ ఇచ్చట నీల నీరదనిభాగుండు సాభిపాయ ప్రయోగము. శితి పరికరాంకురాలంకారము విశేష్యములను సౌభ్మిపాయముగ నుపయోగించిన యెడల పరికరాంకురా లంకారము, ఉదాపారణము=లా ! నీగుణములను వర్ష్మించుటకు ఆదిశ్రేషుడును (వ్రాయటకు హైహయాద్డనుడును చూచుటకు ఇం(దడును శావలను అఆదిశేషునకు వేయి నాలుకలు, పైవాయునకు "వేయి చేతులు, ఇందు వకు వేయి కన్నులుండుట సు, వసిద్దము య న ఇది పరికరాలంకార (పభేదమనియే కొ.దలు లాడణికుల అభిపాయము వి ము దాలంకారము (వకృళార్థపరములై_ న పదములచే (వకృతమునకు సంబంధములేని నూచ్య్యార్థమును వివరించుట ము[దాలంకారము 1పారిజాతాపహరణము _ఠకిమ్మన

180 అలంకార శిల్పము

తే గీ; మతు డొక్కడు వీణియ మీటుచుండ

విబుధవరు లిదరగంబు వ్‌ప్పిచెప్ప

క

ఇనులు నిద్దరు వినుచుండ నేంగతిని

శేటగితంబు మాటను వాటమయ్యె | ఇది తేటగీతి లక్షణము ఒక కథగా వర్ణితము *ఆప్పకవీయము,

నిశి అరాపతి, తదుాణవు, అతదుణవము గ గగ ౧ ౧ తి0 అర్థా ప త్తం లంకారము దినికి కావ్యార్రావ_త్త్యలంకారమని వేరు “ఒక ఉర్యూష్టవసువే సాధింపబడుచున్నవ్పుడు తక్కువ వస్తువును సాధించుట యెఎ౩..న్‌ వర్ణించినచో. గావ్యాన్థాప త్తి” ఉదాహరణమఒలు=ాా () తేగీ శకనీల తిరస్కారిచారుచికుర గెలిచె. దనదుముఖంబుచే జలజరిప్పని బం:జంబుల వార్త జెప్పంగనేల యనెడు చందాన త్రై లక న్యాసహాయ (౨, కలండొకటోయ తిన్నికటి కాననభూపి., నతండు విల్లున ములు ధరియించి కల్నష సమూహములె త్రిన మేను(టోలెం లే రలుక వహించెనేని హృదయంబుగలంగు ధరాధరస్తలీ విలయవ సత్కరీంద్రులకు, నిక్కిమ తక్కుమృగంబులోర్పునే క్ర త్తే తద్దుణాలంకారము క్‌జ స్వగుణ క్యాగంబున న న్యగుణావా_ప్రియగునేని నది తద్దుణమౌ 4 దొగక టి న క్తుము తెము పగడమువలె దోచె నధరభాభానిత మై 4 “"తనగుణము విడిచి యన్యము వనభగుణము(గొనుట ఈద్గుణాఖ్యము” క్‌ 1 శ్రీ వీరేశలింగంగారి ఆలంకార సంగ్రహము 59 2 ఆడిదము సూరకవి_ఆం[ధ్ర చం దాలోరము.59 3 తెనాలి రామకృష్ణకవి - పాండురంగ మావోత్మ్యము-5=18 4 అడిదము సూరకవి ఆం[ధచం[బాలోకము]123 5 భట్టుమూ ర్తి = కావ్యాలంకార సంగ్రహము ర_120

182 ఆఅలంకౌర శిల్పము ఉదాహారణములు--- (1) కానలకేగి వీ విమత కాతరలోచన పాణనాధుండుం బాను భుజీ.వ(గా ఫలవితానము. గో సెవనంచు బోయి వా వా నిరవద్య కోకనదసెర్మ నథాంగు?ి పాటలాంళు రే ఖానివిడంబులై న కసుగాయలె కోయు నృసింహభూవరా | (9 పాశఃకాల తుషారశిక కచయ ప్రొప్తిన్‌ లనన్మాక్సి కో జ్పే శాగారములట్లు చెల్వెసంగుం దద్నిందుచ్చటా జాతఖ ద్యోనచ్చాయల: గొంత పేపు విహురత్నోదీర్హ గేహంబులై లూతాక ల్చిత ఈంతుపద్మములు వొల్చుంజెప్ప! జీతంబులై తం అతద్దుణాలంకారము 46 99090 ౨ ం“ఓరుగుణం ఐబనయము హీతువుగలిగియు నెనయమియ యతర్శుణాఖ్యము కంల ఉదావాుంణము-ాా (శు నాథా రాగయుక్తమైననాచి _త్తమునందు నీవు చిరకాలము మండి నవ్పటికి ర క్తుడవు కాలేదు. అనగా అంతరారము: ఓనాథా నేను చిరకాలమునుండి నిమ్న (పేమించుచున్నమ నీకు నా యందు (గ్రేముడ్‌ కలుగలేదు ఇచ్చట రాగయుక్త మనునప్పుడు - ఎజ్టరంగు గలిగిన [అను అన్ధాంతరన్ఫూ రి] చి_త్తములోనుండి రక్తుడు గాకపోవుట [ఎజ్జిరంగు గల వాడు కాకుండుట అతద్గుణము (10 దలరిపు లోగ యోబనరపాల నృవంహ 1 భవద్యశంబుచే( దెలువగు నిందులాంఛనము, తెల్చ్పగు!( జా క్రనలోగి భోగముల్‌ తెల వగు రుదక ౦థరము: తెల్చ్పగు కారతికొప్పు; కొని త్వ త్థలరిపు దుర్యశోరుచి వితానము తెల్బయి యుండదెవ్వుడున్‌ 4 1 కావ్యాలంకౌర సం[గహము 5.12 2 ధూర్డటి (శ్రీకాళహస్తి మావోత్మ్యము క! 3 కావ్యాలంకార సం గహము $_122 4 కొవ్యాలంకార సంగహము ర్‌ 132

విషమము, సవముము వా ట్‌ సారము, అధికము, ఎకొవళి తతి. విషమాలంకొారము తేజః గీ తగవి వన్తుద్వయంబు సందర్భ మెచట నైన వర్షింవ(బడెనేని నదియ విషమ మనగందెగు వీ శిరీషమృద్వంగి యేడ ? అట్టి మననిజ జ్వర మేడ? యనగంతెల్లు 1 చం(_చాలోకమున విషమాలంకారము మూడు విధములుగా విభ కృము, (1) అననురూవఘటన (1 విరూపకార్యోత్ప త్రి (111) ఇష్టారమునకు పోగా అనిష్టము చాపురించుట. ఉదావారణములు--ా అననుడూవథువిన దిరిసెన పూవు వంటి సుకుమార శరీరముగల ఈ కోమలి యేడ'? విరహాళాప మేడ ఎిదావకార్యోత్స త్తి నీ నల్లనిక త్తి తెల్ల నికీ ర్తి నీనుచున్నదిం న్‌ అటి ళం వాటి ఇన్టార్ధమునతు పోగా అనివ్షము దాథురించువి ఎలుక భత్యుముల కై యత్నించి పొము పెళ్సును దొలిచినది. ఆ పాము ఎలుకను భఉంచి, ఎలుక దొలిచిన రంధముగుండా పెన్లై చెఅనుండి విముక్తి గాంచినది. విషమాలంకారమునకు [పొచీన కావ్యములందలి ఉదావారణములు. (1) చంః జడనొకయింత లేవి నెజచక్క-దనంబుల నెల్ల (గూర్చగాం టౌడవయినట్టి ధన్యుండవు లోగివి పూలుకా(డవిట్టి వీ వెడవక నిష్ణురత్వమున 'కెట్రలవాటుగంజేసి తక్కటా వడ(తులమీ/దనేయ రతిపయ్యెదకున్‌ ననువైన చేతులన్‌ 2 శ అంగర చందాలోకము = అడిదము సూరకవి _-$806 శఇమనుచరిత_వరూథినీ విరవో పాలంభనము 0-48

304 అలంకార శిల్పము (2 ఊఉ రాతిరి మూషకంబు వినరందొనరించి కరండబర్హమై ఫీతిలి చిక్కి యాసచెడి పెడదయుడస్పిన పామువాత సం పాతము:జెందె దాని(దిని పాముదొలంగె వీలంబు త్రోవనే యేతథి హోనివృదులకు నెక్కటిదై వమ కారణంబకున్‌! తిశీ నహాలంకారము అనురూసములై న అంళములకు సంఘటన నమకూర్చినచో అది నమా లంకారము. ఇది విషమాలంకారమునకు 'నతిద్వంద్వి. ఉదాహరణములు -- (1) లమ్మీ! జలములో పుట్టిన నీకు నీచాకకృత “వాజమేకచా. (లై పిశాచముల వివాహములయందు గార్టభముు గాయకులు. (& ఆలరురతిన్‌ రతీశు దమయంతినలున్‌ నలువొంద ముందుగా నలువ సృజించి యందుకితనం దన చేయకు కెల్ల దీజీ నే ర్పలవడ నో 6తాంగి ! నరసాధిపు నిన్నునుగూర్చి పేమ సం కలితముగా:గ దంపతులుగా నొనరింపంగ(బోలు; మెచ్చితిన్‌ 2 8ఠర సారాలంకారము ఉ త్తరో_త్త్రరము నుత్కర్హి మును అభివర్షి ౦చినచో సారాలంకారమగును. ఉదాహరణముూుాా= (1) శేనె మధురము; దానికం శు అమృతము మధురము, చానీకంళకు కవి వాక్కులు మధురములు. (2) చ ఆటు జగదేకసుందరికినై యతివేషము(బూని వచ్చినాం డట; తనశేయు భాగ్యమున నప్ప వుటోడియె చెంత సేవ చే యుటకయి వచ్చియుండునట; యొహక్కొక పట్టున నొంటిపొటు నౌ నట; ఆత డెన్సుడెప్పుడను టబ్బురమే మది త త్రరించుచున్‌3 పూర్వవస్తువునకం మ ఉత్తరవస్తువునకు అపకర్ష చెప్పినను సారాలంకార మే! (శ్రి గడ్డిపరకకం'బు దూది చులకన దూదికంశు యాచకుడు చులకన 1 భర్శృహరి సుభాషితము: ఏనుగు లక్మణకవి సీలిశతకము దైవనరద్దతి : 82 2క్రావ్యాలంకొర సంగ్రహము 5.147 తవిజయవిలాసము 2146.

విషమము సమము, సారము అధిము ఏకావళి 185 తిఠ అధికాలంకారము ఆధారాభేయములలో ఆధాకవకంళు ఆభేయమునక గాని ఆ భేచుము కం శు ఆదారనునకుగాలి ఆధిక్యమును వర్శ్మించుట అధికాలంకారము తే గీ, తోరమైన యాధారవస్తువుల౬౦ పె ఘనతయారధేయమునకు. గూర్చి“ నధికము నలువయెయ్యెడనో సీటములుగు నెచిట ములుగ(బడవు భవద్గుణంబులనుకి రణీ ఉదాహరణముా నమ స్తవిశగములను తనలో లీనము) చేసికొనియున్న విష్ణువు నిహృధదయ ములో నున్నాడనిఏ నీహృద_నువిస్తాం మొత దో! తి. వకావళ్యలంకారము గృహీతము క రీతిచేం గూర్మంబడిన పం క్రి పకావ ళ్యలంకాగిము. గ్బహీత ముక్త రీతి అనగా (గహిం చినడానిని విడిచిపెట్టుట. ఉ దాహూరణములు- గ్ర చోళమవేరాజునకు కన్న లాకర్ణ నిశాలపపలు కర్ణములు బాహువుల వళకు నుండునవి బాహువులు మాకాళ్ళవకకు నుండునవి మోకాళ్లు సుంచరమైన మణిదర్పుణమువంటివి. వి శేష్యవి శేష ణభ "ములకు లంకె గల శృంఖలయును ఏకావళి యే. (11) 'దేవా ధర్మముచే నీబుడ్డి పరిశుద్దము. బుద్గిచే లడీ. త నిరుద్ద" ౩. లమ్మచే ౮ అణ ౦ థి 0 జనము సంతుష్టము జనముచేనీ కీర్షి సకలభువనవ్యా పము, | ఆం[ధచం ద్రాలోంము-41 అడిదముసూగరవి

విశేషోక్తి కారణవమాల, అనుమానము కావ్యలింగను తిరి విశేషోకలలంకారము రీ (వస్ఫుటకాణరము లున్నను కార్య ముత్పత్తి కాలేదని వర్షించుట విశేషో క్య్యలంకారము. లం 4 + పెక్కుల్‌ కారణములయ్యు( గార్యము చేరకయుండుట మహిన్‌ విశేషో క్తి యగున్‌ "1 ఉదాహరణములు == (1) _మన్మథదీపము వెలుగుచున్నప్పటికి స్నేహకుయము కాలేదు [ఇచ్చట స్నేహామనగా మై(తి మజియు _తెలము (చమురు) అను అర్థముగూడ కలిసివచ్చినది ] (2) [బవ్మాకుం దిట్టంపు రాణీివానసంబయ్యు రాజస క్రీడాలిర తులం టోక జగ దేక సౌందర్య సౌాభాగ్యయయ్యును నణుమాశత్రమును గర్వగుణము లేక సంపూర్ణ యౌవన సంవద గలిగియు మదవికార స్ఫూర్ని పొదలనీక వ్యాహార సింవోసనారూఢయయ్యును విహువిధ వ్యానృ త్తి. (బౌఢగాక మగని ముందర( దన నువో మహిమలెల్ల గాన(బిడకుండ నడంకువ గలిగి, కించి దవనతాననయై పొలుపార( గన్ను గండు మీలకు విలుకడ( గణపి కదియ* 1 కావ్యాలంకొర సంగ్రహము 5-185 2 ధూర్జటి = శ్రీ కొళహ స్తీ మాహాత్య్యమ _సరన్వతి వర్శవ.

విశేషో క్రి కారణమాల అనుమానము కావృలిం'ము 187 (8 పెక్కు దివియణన్న జక శ్రావచెలియున్న

రిక్కరాయడున్న జాక్‌ పాలున్న చిన్ని లేడి చూడ్కి. చేడియ నెడబాయు నవ్వుడంధకారమయ్యొ జగతి!

(4) ఉపనిషత్తుల అర్థము 'ఆలిసికొనినాను. భగవద్లీత పొరాయణముచేనినాను (బహ్ముసూ తములను భామ్యముతో పొటు నల్చించినాను. కాని విషయోప భోగములనుండి మనస్సు మరలింవ లేకున్నాను.

టస్ఫుటకారణము లున్నను సిద్ధింపవలసిన కార్యము సిద్దింన లేదు కనుక ఇది విశేపో క్రి. త, కారణమాలాలంకొరము “వరుస దప్పని కారణావళులతో డ, గలు కొల్చిన! గారణమాల యగును”2 ఉశ్నరోత్తరకాగణభూత పూర్వపూర్వవస్తు వులచేతగగాని పూర్వపూర్వ కారణ భూతములై న యుత్తకో తృ్పరవస్తువులచేతగాని గచన సల్పినచో కారణమా లాలంకారమగును.

ఉదావారణములులా

(1) సీలిచేత సంపద, నంపదచేత త్యాగమ. , ఈస్యెగముచేత యశము కలుగును.

(8) నరకములు పొపముచేక, పొపము దారి[ద్యముచేత దారి ద్యము చాన మీయ కుండుటచేత సంభవించుకుగాన దజానపకుడవు గమ్ము'

(8) "పెద్దలు లేనిది నభకాదు ధరశ్హము చెప్పనివారు "పెద్దలుగారు, సత్యము లేనిది ధరశ్హము కాదు కపటముతో గూడినది సత్యముగా దు

40. అనువమానాలంకొరము సాధనమునుబఐట్టి సాధ్యమును నిశృయించుట అనుమానాలంకారము, ఉదాహరణములు--

(1) గూండ్లకు చేరుచున్న పకములవలనను, ముకుళించుచున్న పద్మములవలనను విచ్చుచున్న జాజిపూవృలవలనను చల్లగాలిమూలమునను ఘూర్యుడ న్గ మించుచున్నట్లు కెలియవచ్చుచున్న ది. 1భ రృహరి సుభాషిత ములు=ఏనుగు లక్ష్మణకవి

శృంగార శతకము = స్రీ పళంస-!1ల్‌ ౩ ఆడిదము సూరకవి = ఆంధ చం(ద్రాలోకము-46,

186 అలంకార శిల్పము (9 కమలాథుండీ మేటి కాబోలు6 గాకున్న కరముల శంఖచ కములు గలవె? కమలారి యీ రాజు కాబోలు కొకున్న సకల కళావిలాశములు గలవె? కమలాప్తు డీ ప్రోడ గాటోలు కాకున్న ఉజఅధిగత మ డల వ్యాప్తి గలదె? కిమః జాంటీ స్వామి కారోలు కాకున్న చతురాననవచ, పాస్తి గలదె? అనుచు గొనియాడుదురు నిన్ను నంగ వంగ మాళవా వంతి గొళ నేపాళ చోళ కుకురు కురుపాండ్య శ5ముఖ తషమోణినతులు నరనుతాచోప ఓబయ నరస భూప! శే, కావ్యలింగాలుకారము ఒకవిషయమును నమర్దించుటకు గారణముశ మజియొక విషయమును 'జెప్పుట కావృలింగాలంకారము 5క॥ హేతువు వాక్యార్తంటై యౌతశ విస్ఫూ్రితో( బదార్హంబునునై. భ్యాతిగన( గావ్యలింగం బ్దైతగు నత్క్యృాతులయందు. ..? ఉచావారణములు--ల (1) ఆరుదై పొల్చగు పోచిరాజు నరసింహాయన్న యష్షాక్షరీ వూ. వ! వరమం తంబది యెల్లకాలము నరుల్‌ వా కువ్వ సిద్తించుంటో కమలాందోళిక లశ్వముల్‌ విభవముల్‌ (గామంబు లత్యు జ్వలాం ఐబరముల్‌ సొమ్ములు వల్లకీల్‌ పరిణయ ప్రారంభ సంరంభముల్‌ 3 (2) "నేను మన్హైథుని జయించినాను నా మనస్సులో శంకరు! డున్నాడు!. 1 కౌవ్యాలంకార సంగ వాము ర్‌= క1 2కావ్యాలంకార సంగహము ర్‌ 182 3కొవ్యాలంకార సంగహము ఫి ర్‌ 188

విశేషో క్తి కారణమాల అనుమానము కావ్యలింగము 189 (త) " మృగమచ సౌంభ విభవ ద్విగుణిత ఘనసార సాం ద పీటీ గంధ సగితేతర పరిమళ మై వషగువ పొలుపు. దెలపు మారుత మొలసెన్‌! (1) తే గి ఆడి తనని ధర్మజు ననుగుదమ్ము డాకుమవూంకు( జి తివాహనున 5పుడు వంశకరుగా నొారగి వేడ్కవారిచేత నంపక ము/గాంచె( దీర యా తాభింతిని* ళ్‌ )| సువ ఎలౌరుం్రలు రససిద్దులు సుకివీం దులు విజయనిధులు సుమ్ము తదీయా ధిక కీర్తి శరీరంబులు వట జరామరిణ జన్మ భయ రహితంబుల్‌ి కావ్యలింగము అన మానాలంకాగములకు గల ఖీద సొమ్యమః లు గమనింప దగును కావ్యలింగమునందు కా" ణము కారకరూప్త్వమ +, _అనుమానమునందు జ్డుపన రూపము 1మనుచరిత్రము కేఎలికీ 2విజయ విలాసము : ౬41. 3ళ్హర్భృవారి సుభాషితములు _ ఏనుగు లక్ష్మణ కవి సీతి శతరము - విద్వత్‌ పద్ధతి - 20

నస్‌ వ్యాజస్తుతి, వ్యాజనింద అ అజా శీ2ి వ్యాజసుత్సలంకొారము ల =శత 9 శే గీ విందే స్తుతి, స్వతిచేత నిందదోవ నదియు వ్యాజస్సుతి యనంగ నలరుచుండు! ఉదొాపవొారణములు-ా (1) తేగీ॥గంగ నీకు వివేక మెక్కడిది? స్వర్గ మంద జే సెదు పొపాత్ములెన జనుల * (౧ ₹॥ ఈ పాండిత్యము నీకుదక్క మట యెందే గంటిమే? కామశా (సోపాధ్యాయివి నా వచించె:వు మేతలోవో (తఈయీ ధర్మముల్‌ పాొపంబుల్‌, రతి పుణ్యమంచునిక నేలాతర్కముల్‌ మోక ల శ్మీ వథ్యాగను స్తూతవం క్షికివెపో మీ సం్యప్రదాయార్హముల్‌ ౩ ఉ॥ (ప్రాంతలుమీద గప్పిన( గృపామతి నోర్చితి నీచు పొత్తునన్‌ (శాంతి మెకంగి తీవు, మునుభక్తుడు కుంటెన బంవం బోతి మై పూత యొనర్చ్నుకొంటి శవభూతి. గపాలమునన్‌ భుజించి తీ రోంఠలు పెక్కులుండ నిట రోయుదువే యింక భక్షవత్సలా:4 శతి వ్యాజనిందాలంకొరము తే గీ॥ నిందచే నింద విస్ఫూర్తి నెగడె నేని వ్యాజనింద యనంగ వభ్యాతికక్కు * ఉచదావారణములు=ా (1) _ నన్నిట్లు దుఃఖములను అనుభవింపుమని లిఖించిన [బవ్మాదేవుడు నింద్యుడు గాడు ఆశని శిర మొక్కటిమా[త్రమే ఖండించిన శివుడే నింద్యుడు. 1 ఆంధ్రచంద్రాలోకము-!0 _ అడిదము సూరకవి 2 ఆంధ్రచంద్రాలోకము _ 80 ఆడిదము సూరకవి 3 మనుచర్మితఈము _ వరూథినీ (పవర సంవాదము 2-64 4 ధూర్హటి శ్రీకొళహ స్పి మాహాత్మ్యము 8-100 5 ఆం[ధచందద్రాలోకము- 89 = అడిదము సూరకవి.

వ్యాజస్తుతీ, వ్యాజనింద 191 (8) సీ ఏ మహాత్ములు గల్ల భూమీళ సభలలో. గవులకు నధిక విఖ్యాతి గల ఏ కృతారులు గల నె పామరులకు గణన మీరు (వ్రదింధకములు గల్లి ఏ వాజ్నిరులు గల్ల విరవాందు రసికుల కమిళ లీలావినోదములు గగ్లె ఏ వవీణులు గల్ల విల నలంకృతి కతో ద్యములకు దోషలక్ష్యములు గల్లి వేదయాళులు బుధవచో హేలిచకిత విసరదపళ బ్ర భరణ లాలన మువాొబ్ధు లట్టి నిథిలోపకార ధీరాత్ములైన సకల కవి ధూర్వహులకు నంజలి 'మొనర్హు కేం

ఇస, అదం అ ఇస అర సంస్యృష్టః సంకర నుం శీశీ. సంనృష్ట్రలంకారము ఒకేచోట రెండుమూకలుకారిములు తిలతండుళలన్యాయమున కలిసినచో నది సంనృష్టి. 4ర్‌ నంకరాలంకొారము తీగ నీరన్యాయమున “రెండు మూడలంకారకములు చేరినచో నంకరము ఉదాహూరణము--ా- (1) చీకటి తన యుగములకు పూశపూయుచున్నళ్న.న్నది. ఆకాశము కాటుకను కురియుచున్నది అసత్పురుష "సీవవలి చూపు నిష్ఫలమగుచున్నది 1 (ఉత్చేంమ 1 ఉపమ) = స నృష్టి (2) [బవ్మాదేవు డీ సముదమును గంఖీరముగను, రత్నపూర్మ్శముగను, స్వచ్చ కాంతి కలదిగను జీసి సరసపాసీయముగ6 జీయకపో యెను గడా (అప స్తుత (పళంన -( సందేహము ' కి “ంకరము (8) క్యదువయు వినతయు వినోదార్థంబు విహరించువారు. కరిమకర నికరా ఘాత వాతోగ్దూత తుంగతరంగ్యాగ సముచ్చలజ్జల కళాని"రచ్చటాచ్చా దిత గగన తలం బ్రైనచాని (సమ్ముదమును), నుద్యానవనంబును.బోలె బహావి[డుములతాలంకృతం బై న చాని, నాటక (పయోగంబునుంబోలె ఘనరనప్కాత శోభితరంగరమ్యం బై న దాని, దివంబునుంబోలె నహిమకర భరితంబై నదాని క ఇందు ఉపమేయమైన సము[దమునకు మూడుపమానములు గలవు 1 ఉద్యానవనంబు £ నాటక (వియోగము 8 దివమము నమాన ధర్మము శ్లేషవలన సిద్ధించుట గమనింపదగిన విశేషము ఆ శ్లేమ నభంగము క మృచ్చ్ళాకటికము వ కాపవ్య|పకాశము 3 నన్నయ భారతము ఆదిపర్వము ద్వితీయాశ్వాసము___2?

నంనృష్టీ, నంకరము ణో మజియు అభంగమును. అహి-! మకరథరిమ. అనీ సము దిపతమున, అ+-హిమకర థరిళము అని దివమువషిమున అందుకి నిది న్లాషాను (పొణిత్వమెన ఉపమాలంకారమని చెప్పవచ్చును. నన్నయ (ప్రయోగించిన అంకారములలో నీది యొన్నదిగినది, ఇందు శేషము, ఉపమ &ర నీరన్యాయమున కలియుటచే సంకరము అలుగు _పబంధములు ; నంకఠర నంనృష్టులు ఆంధ (పబంధములలో అర్జాలంకారములు రెడుమూడు ఒశే పద్యము నందు తిలతండుల న్యాయముగ లేచా ఉగసీరస్యాయముగ కలనియుడుట కద్దు, అుదుచే సంకరసంనృష్ణులు అని చెప్పనొవ్చః అలంకారములు అెలుగు పద్యము లలో బహుళములు. అంీకాక, ఒకే వద్యమునండు (పాచీన సంన్క్భృళాలంళా రికుల.గూడ విథిన్నాలంకారములను గుర్తించిరనుముట వినగింపదగదు (పొలీన లాతణికులు-ఒ కే అలంకారమునకు భిన్ననామ నిశ్రేళములు చేయుటగూడ బీజ్టా నువులు ఆనుశీలింపదగిన విషయము. అలంకారములు తిలతండులన్యాయముగా, మీరనీగణ్యాయముగా కలిసినవి, (పాలీన కావ్యములందలి ఉదావారణములు కొన్ని అనుీలిం”నగును, ఉః ఎంత తపంబు సేసి జవియించినవారొకొ మ ర్హకామినుల్‌ కాంతుడవజ్ఞ 'సేసినను గాయమువాయుదురే నమ్త్యవై చింతల నంతలంజివికి సిగ్గిరితిన్‌ మృతిలేవి నాదుచె ల్వింతయు శూన్యగేహమునరెల్తిన దీప యయ్యె నక్కటా!! ఇందలి అలం౪*రములు పరిక రాంకురమ. ---నిదర్శనము, (8) ఉ కమ్మని కుందనంబు కసుగందవి మే నెలదేటి దాటులన్‌ బమ్మెంవోవదోలు తెగబాలడు వెండుకలిందు వీంబిమున్‌ గిమ్మననీదు యోము గిరి.కేపులు మూప్పులు కొనుగానరా దమ్ముక్‌ చెల్ల వాని వికచాందికముల్‌ శరవత వై త్యముల్‌౨ ఇందలి అలంకారములు ఉపమ = రూపకము _ అతిశయోక్తి, శీ మః తరుణీ రేసను మాపు హవ్యములచేతంద్భ డౌ వహ్నస ఠ్కరుణా దృప్పినాసంగు సౌఖ్యము లెజుంగన్‌ శక్యమే వీళునా కరణుల్‌ దర్శలు నగ్నులుం (వీయములై నట్లన్యముల్‌గా వొడల్‌ తిరమే చెప్పకుషుట్టి తుచ్చసుఖముల్‌ మీసాలపై శేనియల్‌) ఇందలి అలంకారములు వ్యతి రకము = (వతివస్తూపను 1మనుచరి తము లికి 2మృనుచరి తము 2?__€ 3న్సనుచరిి తము 8__క5 (19)

[ఫ్ర ఆలంకార శీల్చ్పము (40 ఊక ఇంతినృుదూ క్తి మాధురికి నితురసంబెవ వోలజాలకొ ద్యంతమునోడి మధ్యమ గుణాశయమై నెలకొక నెన్నిజ న్మాంతరముల్‌ వహించియు. దనంతనె ఖండములయ్యె(గావి యౌ వంతయు(బూవచెంతవొడి - యయ్య వఖండ తడీయ సంపదన్‌ 1 ఇందలి అలంకారములు ( న్లేపోళ్ధాపిత) వ్యతి'లేకచు. * కావ్యలింగము, సమాసో క్రి (0) ఊ సరయవనఫషాపసారితరిసాధర ! యీధిరణీంద్రకోటిలో నరియుదు. ఒద్దగా బృథునరాధిపు(గౌంత తదీయళ క్రివీ చరణనభఖాం చలంబునకు సాటియె వేయును నేల మద్భుజాం తరపవి రేఖ వీ యడుగునంబడ దే' శుభలక్షణాం ఖతిన్‌- ఇందలి అలంకారములు కావ్యలింగము, అతిశ యో కి అపపహ్నూవము, అన్ధైాప త్తి. శే;గః వెలది తెమ్మోవిగని జపావృ త్రిమణచె తరుణి లేగౌనుగని హరిస్మరణ మటిచె గడమయననేల వేస మొరక్కుటియతక్కం మఠఅచె నన్నియు నాక్ళతిమ (త్రిదండి వృ త్త్యను[ పాసము-పరికరము- శ్లేష ఇందలి అలంకారములు, (4) శే.గీః లలిత మైనట్టీ లీల లీలావతులకు సహజమది మూఢునకు మది సందడించు వద్మివికి రాగగరిమ స్వాభావికంబు శేటి భమపడి. దానిలో తిరుగుచుండో ఇందు "రండు వాక్యములలో బింబ్మపతివింబ భావసామ్యమువలన దృష్టాంత మేర్చడినది. రాగగరిమ జ ఎయిపు, అనురాగము న్లేషవలన కల్లిన అ భేదాధ్యవ సాయముచే అతిశయో క్రి మొనది. తేట్మిభమపడుట (భాంతిమంతము [ప స్తుతము లైన పద్మములో 'శేటి తిరుగుట అ్మవస్తుతములై న కామినీవిటులను తోపించు టడే సమాసో_క్రి ఉజ్జీవితమైనది. కావున ఇందలి అలంకారములు దృష్టాంతము, అతిశయో క్రి, శ్లేష, ఖాంతిమంతము, సమాసో క్రి వలనవై న సంకరము. “వనురంత్రము కాత వసు చరిత్రము €.-? 3విజయ విలాసము 2.146 4భర్హృహరి సుభాషితములు - ఏనుగు లక్ష్మణకవి శృంగార శతకము -_ కామినీ గర్హిాణము = 47

వంసృష్టి, నంకరము 185 (7) చక రయవిచలత్తురంగమ తరంగములన్‌ నుదవాగ నకసం చయముల సంచలచ్చటుల సై నిక మత్స్యములన్‌ భయంకరం ఐబయి యదు వృష్టి లోజకుకురాంధక వాపినియుం గలంగె వి ర్టయతర రోషమారుత నితాంత సమీరిత మై కీణంబునన్‌ 1 ఇందలి అలంకారములు శేష-పరిణామము. ఆశ్షు భాగవతమునందలి ఈ కింది పద్యములో శ్లేష. రూవకముల నరయదగును, మః లలితస్కంధము కృష్ణమూలము కుకొలాపాలిరామంబు మం జాలకాళోలితమున్‌ సువర్ష సుమనస్సు క్రేయమున్‌ మందరో జ్జ వలవృ త్తంది మహాఫలంబు విమల వ్యాసాల వాలంబునై వెలయున్‌ భాగవతాఖ్య కల్పతరు వున్విన్‌ సద్ద్విజ (శేయమైఃి () చః తిమిర దినేందజాలములం దెచ్చి యజాండఘటంబు నందు. టో సీ మరల! బళ్చిమాశయను చెల్వవపాంచిన పద్మరాగ కుం భముగతి సూర్యుడుం జనియె. (ొ్‌క్సతి వెన్నెల వేల్పు పేటితో యము వడబోయు హేమకలశాకృతి. జం[దుడు నొప్పెనయ్యెడన్‌3 షై వద్యములందలి రూపకపరంపర=ఉ త్చే9వలు అరయదగినవి, ప. *ీనవ్నయ భారతము పభాపర్వము 8.88 2పోఠతన _. భాగవతము ౨ అవతారిక ధూర్జటి థ్రీ కాళహ వీ మాహాత్య బ్రమ శీలి!

అద సమీశ్ష

సొహితీపరిణామవికానములతో పొటు అలంకారములసంఖ్య దినదివాఖి వృద్ది గాంచుట సవహాజము. (పాచీనాలంకారికులు పలువురు పలువిధములగు అలంకారములు నిరూపించియున్నారు.

ఒ కేపద్యమునందు (పొచీ నాలంకారికులు భిన్నవిఖిన్నా లంకారములను నిరూపించుట వింతగాదు. అర్థాలంకారములను “పీనులోవే, వ్యాఖ్యానము వై అలంకారనిరూపణము ఆధారవడుననుట 'తెల్లము అయినను అలంకార (వకరణ మును, భారతీయాలంకారికులు, శాస్త్రీయముగ తీర్చిదిద్దుటలో విశ్వసాహితీ జగత్తులోని మేధావుల పొగడ్తల నందుకొనగల్లిరి.

అయినను, అలంకారములు అలంకారములే. రన్మవతీతిలో వానిపరీధి పరిమితమెన దేగాని కావ్యాను కీలనమున అద్వితీయ పొముఖ్యము నారి ౦ చినవన్న మాట చిరన్మరణీయము.

అలంకారళా ర్త మును సొంగోపొంగముగ అనుశీలించి, సింహావలోళన (ప్రాయమైన “నమీకు'” చేయవలసివచ్చినప్పుడు, (శ్రీ కాళవా స్వీ శ్వరళతకమందలి ధూర్జటి వాక్కులు శరణ్యములుగా న్వీకరింపనగును.

శాః ఏ లీలన్‌ నులియింపవచ్చు ఉవమో(క్పేజా ధ్వనివ్యంగ్య + బ్రాలంకౌర విశేషభాషల కలభ్యంబెన పీ దూపమున్‌; చాలుంజౌాలు కవిత్వముల్‌ నిలుచునే సత్యంబు వర్షి ౦చుచో చీ లజ్జింపరు గాక మాద్భృళక వుల్‌ థీ కాళవా స్తీ శ్వరా. శావ్యాత్మయెన “రసము” = ఆ రసన్వరూపుని తత్వమునలె వాక్కులకు ఆప్రావ్యము, మూనవ మనస్సునకు అగమ్యము, అనుభవైక వేద్యము, “ర్రస్టో వై సో

కావ్యాలో రము తృతీయ ఖండము _ అలుగు కవిత - ఛందస్సు

ణు క తెలుగు కవిత * ఛందస్సు క. తెలుగు కవిత = ఛందస్సు ళందో హీనో వన శద్తోఒ ప్తి వచ్చంద శృద్దపర్థి త్‌

ఛందోహీనమైన శస్టములేదు, శళబ్దివర్జితమైన ఛందస్సులేదు, అని భరత ముని (పవచనము ఛందస్సునకు శబ్దమునక 6 గల అవినాభావ సంబంధమును ఈ విధముగా |పొతఈ న్మ్హరణీయుడై న భరతముని, నాట్య శా(న్త్రుమునందు విన రించియున్నాడు.!-

" (పొచీన కాలమునుండి లాతణికులు శబ్దమును [వస్తరించి ఛ ందస్సును పలురీతుల వింగడించి వివరించియున్నారు.

(పపంచమునందలి [వ్యపథమ్మగంథముగా _ (పళ వీ కక్కిన బు'గ్వేదము ఛందోబద్దము. అది బృదత్త నిబద్దము. సామవేదము గీత్యుపేతము యజు "శ్వేరము గచ్యాత్మకము. బుగ్వేదమున గాయత్రి, ఉప్పిక్కు, అనుష్టుప్పు, పంక్తి, జగతి మున్నగు ఛందస్సులు (పయు_క్తములు వేచాంగములలో ఛందస్సు ఒకటి,

శిశు కల్చశ్చ వ్యాకరణం నిగు కం ఛందపొం చయః జో్యోతిషామయనంచై వ వేదాంగాని షడేవతు వేదపుకుషునకు ఛందస్సు పొదమని (పాచీనుల మతము, శే, గీ “వేదమునకు! బాదంబులై వెలయుకతన ఛంద మన్నింటిలో నవశ్యంటిగా దె పురుషు డలిలాంగయుతుడయ్యు చరణయుగ ము లేక నడవ సమర్ధుడే లోకమునను” ౫

అని అప్పకవి పేర్కొనెను.

1నాట్య శాస్త్రము -_ డాక్టర్‌ పోణంగి (శ్రీరామ అప్పారావుగారు-14=45

శిఅస్సకవీయము _ చతుర్థాశ్వాసము

ల$ శేలుగు కవిత _ ఛందస్సు తెలుగు ఛందస్సు ఛందస్సునకు, కావ్యశిల్పమునం గల స్టానముకుగూర్చి కావ్యాలోకము' (వకఠణాంతరమున _ సవి_స్తర సమీకు గలదు. ఇతర సారస్వతముల మాట 'యెట్లున్నను తెలుగు వాజ్బ్యయములో పద్యమున కేర్పడిన (ప్రత్యేక స్థానము సకలజన సం వేద్యవటు. తెలుగు పద్యమునకు ఉచ్చాాస నిశ్వాసములు యతి(పా నములు తెలుగులోనికి యత్సిపాసలు సంస్కృతమునుండి అవతరింపలేదు. సంస్కృత యోళి స్వరూపమునకును ఇలూప యతిస్వరూపమునకును గల భేదము సుస్పష్టము, సంస్కృతములో యతి వ్మిళాంతి. తెలుగులో యతి అతరమే।తి,. తమిళ వాజ్మయమున [కీస్తుకు పూర్వము. వెలసిన వ్యాకరణచ్చ్భందో=ఒలంకార లమణ (గంథమగు ““తొల.కాప్పియము"”న పద్యములకు "యతి మెనై(పాసమ యదురై" అను నియతి ద్వయము గలదు. అచ్చటను యతి అతరమై।తియే కన్నడమునందలి (పొచీనతమ లతణ (గంథము “కవిరాజ మార్గము" (క్రీ ఈ 814-687) సంస్కృత పద్దతిలో నడచివది. అందు [పొసనియతి గలదు. యతి నియతి లేదు సంస్కృత వృత్తమలతోపాటు అందు షట్పది, (తిపది, రగడ మున్నగువానికి లవమణములు గలవు. తెలుగున ఛందస్సులో స స్క్ఫృతీ పద్దతితోపాటు దేశి పద్దతిగూడ సంగమించికది. చంవకమాల, ఉత్పలమాల, మున్నగు లుగు పద్యములు సంస్కృృళతానుసరణములు. వానికి వృ త్తములని పేరు, కందము, ద్విపద, తరువోజ, అక్కర, మున్నగువానికి జాతులని "పేరు. సీనము, ఆటవెలది, తేటగీతి సద్యములకు ఉపజాతులని పేరు. సంస్కృత వృ త్తములకు మూడతరములతో వేర్చడిన ఎనిమిది గణములు య,మ,త,ర,జ,భ,న, స్య అనునవి మూలములు. వృ త్తములలో మూడచ రముల గణములే ఎక్కువ, జాతులలో ఉపజాతులలో మాళాగణములును సూ క్యేంద చంద గణములును (ప్రయుక్తములు. కందము సంస్కృళానుసరణమని అందలి ఆర్యా పభేదమవి కొందరు లావణికుల మతము. సీసము, ఆటవెలది. 'కేటగీతి అనువాని లవణనులు కన్నడమున ఛండోంబుధిలో చెప్పబడినవి. వృ _త్తములు సంస్కృ ళానుసకణములనుట సుస్పష్టము. సీసము, ద్వివద, తేటగీతి, ఆటవెలది, తరువోజ, ఆక్కరలు మున్నగునవీ దేశీయ ములై న ఛందములని ఆలుగు లాతణికులు |పాచీన కాలమునుండియు గు్రించి యున్నారు. క “వెలయంగం దెలుగు పొనకుం దలమయ్యెడు సీసములును దర్వోజలు గీ తులు నక్కరలును ద్విపదలు పొలుపొంద(గరే చ(డిష్టమున నొనరించున్‌ !” 1 కవిజన్మాశయము -జాత్యధికొరము.

తెణగు కవిత _- ఛందస్సు ణి

'ఇెలుగులో కావ్యములు ఛందోబద్ధములై. పద్యమ.లలో నుండుటమ్మాత మేగాక-వ్యాకరణాలంకార లక్షణ (గ్రంథములు, ఛందస్సు, నిఘంటువులు, వైద్య జో్యతిప , వాన్తు, రత్న పరీతాది శాన (గంథములు గూడ పద్యరూపమున వెలయుట గమనింపదగిన విశేషము, నన్నయయుగమునకు చెందిన పొవులూరి మన్దన గణిత శాస్త్రమును. తెలుగున పద్యములలో (వానేను. నన్నయకు పూర్వము, తెలుగులో శాసనములు పద్యరూపమున వెలసినవి. ఇతర భాషలలో పద్యములు లేవా ? అన్ని భాషలలో ఛందోబద్దములై న రచనలుండుట నవాజము. సంసక్చ్యాతమున శ్లోకములు స్ఫుపసిద్దములు. సంసగ్భాత ళ్లోకములలో (పాన నియతి లేదు. యతినియతి యున్నను, సంస్కృతమున యతి యనగా విరతి? లేక విశాంతియే, అకరమై[తిలో, వర్హసాజాత్య రూపకమైన తెలుగు యతి లోని మాధుర్యము, వకాతర [ప్రయోగ పౌనఃపున్య రూవకమైన (పాసములోని నాదగాం ఖీర్యము కలిసి తెలుగు పద్యమునకు (పపంచ భాషలలో అనన్య సామాన్యమైన విశిష్టతను కల్పించినవి ఆంధ పద్య కవిళకాగానమునకు అెలుగు యతి[పాసలు మృదంగ నినాదమును సమకూర్చుచున్నవి.

“ర్షో ల క్క్యై మతి యిల్లి, కన్నడక్కె యతి యిల్ల” ఆజ

కోణంగికి మతిలేదు. కన్నడ వపద్యమున యతి లేదని ఒక లోకోక్తి. (పొచీన కన్నడమున చంపకమాలాది పద్యములున్నవి. కాని వాటికి యతి లేద, సాహితీ సమరాంగణ సార్వభౌమ బిరుదాంకితుడై న (శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు, శవ ఆస్థానమున వివిధ భామలు వాసిల్లుచున్నపవ్పుడు “దేశభాషలందు తెలుగు లెస్స”, అని ముక్తకంఠముతో సింహా పీరికనుండి గర్జించి (పతిపొదించుటకు ముఖ్య కారణము, (కవణసుభగమైన వద్యశిల్పమే. సవాజ సాహితీ కవచకుండలము లతో ఉద్భవించిన తెలుగు వద్యము కర్ణపేయము. కవితా వపుః పరిపుష్టము..

ఆధునిక తమిళకవి, “భారతి” ఒక వెన్నెల ేయిలో సింధు నదిలో మలయాళ కన్యక తన (పక్కనుండగా “నుందర అెలుంగు కవిత ఆలపించు చుండగా నౌకా వివోరము సలుపవలెనని ఒక కమ్ముని కల గనెను. ఆెలుగుభామకు 'దేళభాషలలో "లెన్స' యను విఖ్యాతి గల్పించినది, తమిళ భారతినోట సుందర మనిపించినది - అలుగు పద్యమే. తెలుగు ఛందస్సును భ_క్రితో అనుశీలించుట ఆంధ వాబ్బయానుళీలనము చేయు సహ్ఫాదయులందరకు అవళ్యక రృవ్యము.- "లుగు ఛందన్సునకు మూలము గురు లఘు విభాగము.

(20)

అచ గురులఘువులు ఉఎడలముబిలాగము గురువు అనగో బరువగునది యనియు అఘువనగా తేలిక యైనదనియు నర్ధముల ఆధారమున గురు లఘు విభాగ మేర్చడినది. ఉచ్చారణ ఆధారముగో నేర్పడిన గుకు లఘువులు జెలుగులో ఛందస్సునకు అద్య పకృత్నులెనవి. వక మా(తకాలమున నుచ్చరింపదగునది అఘువు. ద్విమా[తకాలమున నుచ్చరింపదగు నది గురువు. ఛందస్సులో గురులఘువులకు పర్పశిన (పత్యేక సంజ్ఞలు స్నుపసిద్ధములు గురువుకా ఆే లఘువుకా! తరు లఘు లర్జ్‌ యము (10) (వాస్వామరములు లఘువులు ; దీర్రాడరములు గురువులు, (9) పొల్లుతోగాని, పూర్ణ విందువుతోగాని, వినర్గముతోగాని కలసిన అత రము గురువు. ఉదాహరణములులాా ఆఆ ఆ | ఆ $! (1) వానిన్‌ (వ అంత (శ) దుఃఖము (8 సంయుకాత్ష్తరములకు ముందున్న అతకములు గురువులు. [| నం. $ ఆ||, (1) విశ్వము (8) అర్థము (8) మణిస్థగిత న. కి 8! క్‌ 8 కి గమనిక :- స్టలము ఖగము రుషము, | స్వ్వశ్రి అను అతరమువంటిది ఒకవేళ థ్‌ లవఆ ఉన్నచో అది ఛందశ్శాన్తుములో అఘువుమాతమే అని యెగుం గునది. అది (వా స్వాతరము. కనుక సంయుక్తాతరములన్నియు గురువులు గాజాలవు 88 అ 888 ఆ౪౮$ స్థలము స్వస్థలము న్వస్థానము = స్వ గురువగుటకు కారణము స్టా అను సం యుక్తాతరమునకు ముందుండుట. స్థా గురువగుటకు కారణముదీన్చ్రాడరము గనుక,

గురులఘువులు ణి ౮|| స్వస్థలమునందు (స్వ స్థలము) “న్వ" గురువగుటకు హేతువు స్థ అను సంయుక్తాకర శి 88 మునకు ముందుంటయే. 'స్థి అఘువే. [వాస్వామరము గనుక, “అమృతము నందు అ అఘువని మరువరాదు. వటువనుడి “” గల అకరములు సంయుక్షాడ రములని (భమింపరాదు.

క్‌. అజాక మ్‌ + బు అమృ

$౪౮౪౮8:

రనై కలోలుడు - వై సంయుకాతరము కాదు.

న్‌ 1-ఐ=వై . సంయుక్తాక్షరమనగా రెండువాల్లులతో కూడిన అదరము

అతరమనగా వాల్లు(లు)- అచ్చు. రెండచ్చులు ఒకే అవరమున నుండవు.

యం బి కేవబిదులు మిళ సమాసమునండును, ఆచ్చిక సమాసమునండును సంయుక్తావరము ఆ ఆ $ఆ౮| నకు పూర్వామరము గురువుకాదు. ఆదిజుడై నబవ్మా-ాఇచ్చట “నొ అఘము వువే. ఆదిజుడైన ఒక మాట (బవ్యైలోని (బ సంయుక్షావరముయొక్క. బరువు 8 8 88; “న' మీద పడదు. అక్తే అతని స్వగృహము అనునస్పుడు *ని' గురువు కాదు. ఆ$ 18, "ఒక్క-దణము అనుచో క్క లఘువే. “వారి తము" -- సిద్దదమాసముగ స్వీక $ఆ౮ఆఆ౮ఆ॥| ఆ రించినచో వారిషేతము 6 గురువు. కొండొకచో నది సాధ్యసమాసముగ నెంచి, కొందరు '6' ని అఘువుగ న్వీకరిందిన వారున్నారు. భిళ్నపదములందు సంయుకాకరము పూర్వపదముసు గురువుచేయలేదు. “నరవర్హ ! ఇ్యూసుతన్‌ గనిన వాడు” అనుచో నరవర యనునది సంబోధనము. ర గురువు కాదు. *రావణుని (దోహిని చం'వె"నను నప్పుడు ని గురువుకాదు.

[పక పిదము నందు సంయు క వూర్వము గురువగుట నిత్యము. చ కము వకము మున్నగుచోటుల [క కు ముదున్న అతరములకు వై కల్పిక గురుత్వము లేదు అవి సర్వదా గురువులే.)

తే॥ గీ; ద్విత్వమున కాది పర్ణంబు తెనుంగు నందు నూ(ద కుండును వలసిన నూ(ది యుంకు, జానకీ వల్లభుడు కమాళాలి యనగ (ఇందు డు లఘువు) దశర థాత్మజు(డ్రు స్వామి ధాత్రికనగ। (ఇందు డు గురువు |! అనంతుని ఛండోదర్సణము = 68న వద్యము

2044 తెలుగుకవిత = ఛందన్సు “చెలువుడు వచ్చిన తణమె - (రుక్కాంగద చర్మితము) ఈ చంపకమాల పద్య పాదమున *నొో గురువుకాకతప్పదు. సాళాంశము :సంస్కృృత సిద్ద నమాసములందు సంయుక్తాకరములకు ముంధున్న అతరములు గురువులగుననియు, తెలుగు సమాసములండు మి[శనమా సనములందు కొండొకచో సిద్దసమానము అందును సంయుక్తాతర పూర్వాతర" ములు వై కల్పికముగ గురువులగుననియు 'నెంచవచ్చును. సంస్కృత సమాసములందును "రేఫసంయు_క్తమునకు ముందున్న అతరము వికల్పముగా _అఘువగునని (ప్రొచీనాంధ్రకవి [పయోగములవలన సిద్దము ఉజాపహారణకు-ాా ఉ। కొవున కొమ[కోధముల(గాచుచు॥ ఇచ్చట “మ” అఘువే. గీత వాద్యవినోద్ర (క్రియలందనరు ఇచ్చట "ద్ద లఘువే. భందన్సు) అ అర్‌ నీ ఛందన్సులో, *లొ అర్భవిందువునకు పరిగణనము లేదు, కావున ఆరనున్న ఉన్నన్లు లేనట్లుగ నే ఛందస్సులో భావీంపనగును, (1) (2) తెలుగులో ఛందోరీతులు (థీ రావూరి దొరిసామి శర్మగారి) (గంథమున - ఉదాహృతములు 1 భారతము _ శాంతిపర్వము 2 కాశీఖండము, కిఖిలద్దాల్పూయు "తెలుగుభాషలో కొన్ని శబ్దములు సంయుకాతరములై నను నవి ఉచ్చా శీ 8 8 కి 88 8 8, కి 8 రణమున అనంయు_క్తనులే, అ్యద్రుచు, ఎదుచు, ప్మదుచు, విద్రుచు కుతూ మున్నగు శబ్బములలో అ, ఎ, ప,వి, క ,. అతరములు లఘువులేః ఆః వె॥ *చెలంగె సకల భువననవలయ మదువ'"! తే॥ గీ॥ లీష్ముకేరెత్తికొవి పాజె వృథివి యదువ2 చం! ఎదిచిన కాల్వపాకమున పీ గతి సీ మదిగోధ వల్లికం బ(దిచినవారు మన్నిశిత బాణపరంసర వైవ మిజ్లురుల్‌ విద్రుప(గ: దశ్చలంబుల చవిం జరితార్థులుగ్నాళ రీరపుం జిదువలు చేరు(/ దత్సతుల చేతుల(గాక కులంబు వాతులన్స్‌ 1 భారతము - ఆదివర్వను 5= £4 శ భారతము = లీస్మపర్వము 2-82 శ ఉత్తరహరివంళము 4-100.

జ క యతిస్వరూపము సంస్కృతమున యతి యనగా వకాంతి; విచ్చేదము. *ోయతి ర్విచ్చేద సంజ్ఞ్ఞకః'” అని వృత్తరత్నాకర నిర్వచనము. శ్లో పూర్వాంలోనిధి కొళహ స్తినగరీ ॥ (శ్రీమన్మ హేంబ్రాచల (ఫ్రీశ్రై లవముఖ,తిలింగశిలర (పాతర్నవోషస్విసి కృష్ణాకంకణకింకిణీయుణరుణద్‌ గోదావరీ కాంచికొ ద్రాజిపేళలవాజ్మయీ విజయతాం తై )ఏలింగప్ఫర్వీస్థలీ ! వె సంస్కృత లవ్లోకము శార్టూలవి[క్రీడితము. ఇందు పం[డెండు ఆతరము ఓ... రు గ అతో పదచ్చేదమగుచున్నది. 18వ అతరముతో (ప్రత్యేక పదగుంఫన మారంభించు చున్నది. ఇట్టి పదవిచ్చేద మే సంస్కృతములో యతి తెలుగులో యతి అనగా వదవిచ్చేదముగాదు. యతి అనగా మొదటి అకరమునకును నిర్జితస్థలమందలి అతరమునకును గల మతి. మోటా “ప్పాల (ప్రాంశు నిజోజ్జ్వలత్కవచు శ శ్వత్కు.ండలోద్భా సితున్‌” వై తెలుగుపద్యమును శార్టూల వి(కీడిత మే. ఇచట యతి పం(డెండ- తరముల పిమ్మట అనగా పదుమూడవ అడరమున కలదు సా --ళ్వ యతి శళ్వత్‌ అని పదమధ్యమం దుండుట గమనింపచగినది- యలిలో గల వర్షమై తి అచ్చుమైతి + వాల్లుమై[ తియ, అనగా స్వరవ్యంజనముల "రెంటికి పొసగియుండవలను యతిస్థానమున నంయుకాతర మున్నచో అందలి యొక హల్లునకు వ్యంజనమై[తి యేక్పడిన చాలును, _వె ఉదాహరణమున "స" కును 'శ్వ' లో శకారవ్యఎజనమునకును యతిమైశతి చెల్లినది. అళ్లు “వొ వ్యంజనమై[తికూడ ఛచె్టివచ్చును. యతిస్టానమున నొకచో అచ్చు ఉన్నచో తిరిగి యతిస్థానమున అచ్చే రావలెను. హాల్గున్నచో స్వరవ్యంజనముల మ్మైతి పాటింపనగును. మ్‌ తే గీ ॥ అందుకొనవయ్య మా స్వాగత్తా ర్యములను శారాతోరణము.అవతారక , (నండూరి రామకృష్ణమావార్య) మ!

£08ి తెలుగు కవిత = ఛందస్సు ఇచ్చట *అం” కును అ ర్ష్య్యములోని *అి కును (స్వాగత అర్హ్యము) యతి చెల్లుట గమనింపదగినది. ఉభయము అచ్చులే- స్వరయతికి ఉదాహరణము--- ఉ॥ ఎవ్వనిచే జనించు జగ మెన్వనిలోపల నుండు లీనమై ఎవ్వనియందు డిందు పరమేశ్వరు. డెవ్వడు మూలకారణం బెవ్వి. డనాదిమధ్యలయు. డెవ్వడు సర్వము తానయైనవాం డెవ్వడు వాని నాత్మభవు నీశ్వరు నే శరణంబు వేడెదన్‌ : ఇది ఉత్పలమాల, యతి ఒకటి పదియవ యతరములకు ఇందు (పథమ పొదమున యతి-ఎ-ఎ "ఎ కు “మె" కు కాదు జగము+- ఎవ్వని యందు=జగ 'మెవ్వనియందు యతి సంధిగతమైన ప కారమునకు, తొలి ఎకారమునకు. చెల్లు చున్నది. అన్లు కడవ పాదమున మొదటి అడరము “"ఎ” _ కును మరియు “*ఈ' కును, “మే” కు కాదు! పరమ-+!- ఈశ్వరుడు=పరమేశ్వకుడు అను నప్పుడు నంధిగతమైన 'ఈ కును పాచారంభమునందలి "ఎ కను యతి చెల్లుచున్నది. తృలీయ పొదమున యతి పాదారంభమునందలి ఎ కును (భె కాదు కారణంబు +- ఎవ్వడు =కావున ఎ పాదారంవిమందలి అతరము )) యతి స్టానము నందున్న (లయుడు-1!- ఎవ్వడు =లయు డెవ్వడు) నంధిగతమైన “ఎ” కును యతి చెల్లుచున్నది. చతుర్ధపొదమున (వాడు, ఎవ్వడువా జెవ్వడులోని ఎ కును యతిస్థానమందలి ఈ (శ్వరున) కును యతి ఇచ్చట యతి “డె"కు""నీ”గాదు సారాంశము సమీతించినచో సంస్కృతయతి విశాంతి, విరామము పద విచ్చేదము అనియు తెలుగుయయతి వర్ష మైతి అనియు నిర్వచింపనగుకు. "తెలుగులో వేమన పద్యములలో 'నెల్లిడ తెలుగుయత్తి ౧ సంస్కృత యతి కానవచ్చును. - ఆ వెః ఉప్పు కవ్చరంబు నొక్కపోలికముండు.__ (ఉ+ ఒ) చూడచూడ రుచుల జాడ వేరు._(చ్తూడ్త జ్లాడ (ప్రాసయతి) పురుషులందు పుణ్య పురుషుండు వేరయా వ్లిశ్వదాభిరామ. వినుర వేమ వేమన పద్యములలొ యతిస్తానమున 'నెల్లెడ విరతీ గాననగును, అంతే గాక ఆలుగుయతియైన వర్షమై[తియు గలదు అధోశేభాంకిత స్థలముల యతి పదర్శితము. 1పోతన __ భాగవతము = ఆస్టమస్క_ంధము = 78,

యతిస్వరూనము లి? యతిషైతి

న్దూరి మతి

(4 అఆఐటబ్‌ొ

(జై ఇఈబుబూఎవఏ

(8) ఉడ&ఈ ఒటఓ ప్టూందశ మై (ఆ ;

(1) కఠథగఘక్ష (8) లళ

(0 చచళజజరయిళషనక్ష “9 నణ

(8) టకతడఢథ (10) వన

(4 తథఠదధ 10) బురి

(9) పఫబభఖభవ (12) పుపఫపుబుభుము

(4౧ అఆయహ (10) పొఫోటొథభో మొ

(7) ర

ఉదాపారణమునకు దిజా్హ్మాళముగి కొన్ని యతులు (వగర్భితములు. యతి స్థానమున అ ఉన్న చో -నిర్జీ తస్థల మున నే యవతరంములు౨డవచ్చును ?

ఆఅకు.ఆ, ఆ. ఐ, బొఎఅంఎఆః హ-హా-హైహౌఎహం హఃఎయ యా-యైవూ యంయః

అన్తే క్య, వా, క్యాః కివ్ష**+పాకార యకార సుయు_కృములు, అ-ఆ- ఐ-శా-అచ్చులతో కూడినచో చెల్లును.

(క్రికి యతి చెల్లు అవరములు : కి క్రీ కృక్యా శె క్‌ ఇట్లే గిగీ గృ గ్యా 7 గే వై వానితో నేర్పడిన ద్విత్వాడరములు, గ్వి గ్లీ ..* గ్వే *** మున్న గునవి. ర కే అనునవియు.

అడ అడడ, [పాసవిశేషములు (వొన "తెలుగు. వద్యమలందు. (వతిపాదమ.నందును. ద్వి[ీయాతరము. [పొన స్తానము, , “..4ద్వితీయో వర్షః పప్రాసోఒజ త పాదపాదేషు ... క! ప్రాస స్పర్వేషు చైరిఏవ స్యాత్‌” అని ఆంధళబ్ద చింతామణి నిస్దేశము [ పాసలకణములి నిట్లు కోడీకరింపదగును-- ౧0 ౧0 రి!

(1) [వతిపొదమునందును రెండవ అవరము ఒకే గుణితబద్దమై యుండ

పలెను. ఉదాహరణకు క-కి-కు- శె కాకీ - కూ _ కే._ఇత్యాదులు

(2) (పానమున హాల్‌ మైతి చాలు యతిలో స్వరవ్యంజనములు ెండును (వధానములు [పొనమున అఆ అవర మేరావలెను యతిలో వర్ణమైతి చాలు

(8) ప్రొసమున_ ద్విశ్వముగాని, నంయు కృముగాని, బిందు పూర్వ ళము, విసర్గపూర్వకమునగు అవరముగాని ఒకచోనున్న యెడల తక్కినపాదము

• అందును అశ్షే ఉండవలెను. ఉదావారణకు-- కఈ॥ ఇందు గల డందులేడని సందేహము వలదు చకి సర్వోపగతుం జెందెందు వెదకి చూచిన నంద్రం దే కలడు దానవాగణి వింశ!

(ఉ [పొసపూర్వాకర మొక పాదమున లఅలఘువైనచో తక్కినపొదము లందును లఘువే కావలెను, అనక్షు గురువైన తక్కినపొదములుదును గురువే యుండవలెను. దినికి (పాసపూర్వామరనియతి యనిపేరు. ఈ 'పాసపూర్వామర నియతి కొన్ని పట్ల వర్తింపదు.

ళు న! 1 పోతన భాగవతము = స్తమస్కంధము 275

శ్నీపానవి శేషములు లి00 (5) సంధిగతమగు అతరము వచ్చినపుడు, ఆగమాదులగు అతరములశే (పొనముచెల్లును ఉదాహరణకు--- ఆయంగన **4 **= (ఆ అంగన అనుచో యకార్మపాసము చెల్లును ఇంకొక ఉదావారణంాా శాజ సింగం బాకటితో గుహాంతరమునం జేడ్చాటుమై నుండి మా తంగిస్ఫూర్హితయూధ దర్శన సముద్యత్‌ క్రోధమైవచ్చునో జంగాంతారనివాస ఖిన్నమకి అ.శ్రక్పని ప్రై వీ.దెవ చ్చెం గుంతీసుత మధ్యముండు సమర ప్రమా భిరామాళ్ళితిన్‌ .! వచ్చెన్‌ +- కుంతీఘుతమధ్యముండు సంధివశమున *“వచ్చెంగుంతీ సుతమధ్యము" డయినది. అందుచే ఇచ్చట విందుపూర్వక గళార్యపొనము చెల్లుచున్నది. శంకా సంకుచితాంతరంగుడు. , అని శార్దూల వి్యకీడికవ్భ గోము నారంభించి-వచ్చెంకుంతీ సుతమధ్యము=డు-అని పానము "రెండవపొదమున 'వేయరాదనుట సుగమము సంయు క పాసముతో. (గారవడి కలిగినహాల్లునకు. (గారవడిలేని హాల్లునకు (పాసముచెల్లును ఉదావారణకు ఎలా శీ కోరం469666 నీ (కియ,4469 స=ంష, సంక, న=ణ, ద-ధంథ, బు.ర, లాళ-డ లకు సయితము (పొస చెల్లునని కొందరిమతము. “ఆఅ"'కులోరొకు (పొన చెల్లుననుట కొందరినుతము.] సామాన్యప్రాసములు (వతిపదపొదము నందును రెండవ అకకము [పాసస్ట్థానమనియు, అదివాల్‌ మైతిబద్దమనియు (ప్రాననియమము _ అమునను, వ్యవవోరమునుబట్టి లావణికులు అ నేక పాసభేదమ.లను నిరూపించియున్నారు. వూర్జబభింద్యువా రము మొదట్మిపొసము పూర్షబిందుపూర్వకమైనచీ తకి్యిన పాదములందును పూర్షబిందు పూర్వకమ్ములె న ఎ *సమ్సులే యుండవలెను అదిపూర్ణ బిందు _పాసము ఉదావారణములా క॥ ఇందీవరాకి వీష్యక నందన(జేకొనియె నంద నందనుండనగన్‌ 1 తిక్కన భారతము . విరాటపవ్యము !1- $5 శ ఈ విషయము రణాంతరమున సవి_స్తరముగా చర్చింపదిడినది. 8 అవ్నకవీయము తృతీయాళ్వాసము 801.

210 శెలుగు కవిత = ఛందస్సు అర్ధ బిందు (పానము (పాసము అర్ధవిండుపూర్వక మగుచో నెల్లెడ (పాసస్థానముల నక్షేయు.డుట అర్భవింద్యుపాసము. ఉదాహరణము = పీ;కతో (గడుంబూచు 1 [మా(కులవిణుపుము ! అర్ధవింద్యుపాసమును నన్నయభట్టు అస్థలితముగ _పాటించెనని పరిశోధకుల అభిప్రాయము, అర్థబిందువు తెలుగు శబ్దములంచున, అందును పరుషసరళములికు ముంచే కానబడును అయినను, పశబ్దముబు అర్జబిందు సంయుతముళో వవి కావో నిష్కూర్హగ "నేడు నిశ్చయించి తెలుపుట కష్టము ఖండౌాఖండ (వౌ రము (పొసస్థానమున నొకయతరము ఖండబి.దుపూర్వకమై మరియొక పొదమున ఖండలిందుపూర్వకము గానిచో ఖండాఖండిపానము. అన-తుడు పాటలకు మాశతమే యీ[పాసము ఛెల్లునని చెప్పినాడు. కం॥ మేటులగు రథికుంను నొక నాటి వేవుర వధింతు తే౭గీ। అర్తది.దువు నిర్చిందువగు పదంబు (ప్రాసముల చర్చ ముల మీందం బలుక (జెల్లు మూండు మూర్తుల నేకమై కూడె ననంగ హో(కు మూ(కల నణంచెనిష్వకు (డనంగే (పొచీనకాలమున శాసనములళో నరసున్నకు బదులు పూర్ణబిందువును పూర్ణ విందువునకు తరువాతి అడరము ద్విరుక్రమగుటయు సంకేతము. వీంక ంఅ6 శాసనభాష వ్రీ/క జం వేటిభాష వల్ల భుండ్దు 448 శాసనభాష వల్లభుండు . నేటిభాష అరసున్న [వాత 800 సంవత్సరములకు ముందు లేదని (శ్రీ వేటూరి (వళాకరళా(స్తిగారి అభ్మిపాయము శ ఖండాఖండ (పౌసమునకు [పాచీనకావ్యములలో అనేళోదాహరణము లున్నవి చార ్ళళంళము పభివర్వమ 2 భారతము-ఉద్యోగపర్వము క=107 8 కవి నంజీవవి-ముద్ద రాజురామన శ శ్రీ రావూరి దొరపామిళర్మగారు=“తెలుగులో ఛందోరీతులు"లో ఉదాహృతము,

ప్రాసవిశేషములు [11 | క।॥ వీ(క(బఅ తెంచి నడ దాంకినంగడు నలిగ ఘోరతరశరహతి న మ్మూరలు విరియ(గ నద్డనుం డొకిరముననేన ముగు డై రణభూమిన్‌! క॥। నా కొణట(త€ దీర్చి వచ్చితి పీ కొజంతయ యింక సూతువిందెగ( జూడన్‌ లోకము వంచింవంగ నగు చీంటిరేయొదవ నేఎసేయుదొ చెపుమాః * 5॥ లఆపన్నగముఖ్యుల(దన వీపున బట్టుకొవి పణచి విపినములు మహా ద్వీపములు గిరులు సకల ది శాపాంపురములు( జూపె/( జనివారలకున్‌ 3 నంయుితౌా నంయల్యవౌనము “శేఫముతోగాని లకారముతో గాని శస్మమెన వహాల్లునకు "కేఫలకారనంయు క్రి లేని వాల్గుతో |పాసము ఘటించనగును. ఉదాహరణకు ఊఉ కృ తియవంళ్యులై ధరణి/గావ+గ 6 బుట్రినవారు (బాహ్మణ వథ్రియ వైశ్యబా ద్రుంనగాందగు నాలుగు జాతులన్‌ స్వచా ర్మితము. దప్పకుండంగ (6 దిరీఓిరుగాచిన యట్లు రామమాం ధాతృరఘుతితీశులు ముదంబున( గాచిరె యేయుగంబునన్‌ 4 శే,గి; పాండి (దచ్చంగా నిమ్ము నా తండి కృష్ణ వేండు కొవియెగ నందాకి పండ్లు దినుము ః దుండగప్పు జేస్టలును నోటిగాం(డతనము 'మెండుగా(జొచ్చె సీకున్వై బేండ్ల కన(గకి వై పద్యమున పాండీ - తండి, వేయడు - పండ్డు దుండగపు = గాండతనము మెండు - పండ్ల 1 అంధమహాభారము . నన్నయ ఆదిపర్వము 8-20 లి ఆం ధమహాభారతము = తిక్కన విరాటపగ్వము £-271, శ్రి ఆం[భమవోభారతము - నన్నయ ఆదివర్వము 2-42 4 నన్నయళట్టు : భారతము ఆదిపర్వము 2=178 5 అప్పంవీయము:త బ్రతీయాశ్వా “ము.815

లల్లీ శఆణగు కవిత - ఛందస్సు అనుజంటలలో "కేఫలకారయు క్తములగు నథరములకు "ేఫలకార రహితములై న ఆతరములకు (పానము వేయుట గమనింపదగును. అప్పకవి (పొసనియమములేని 'తేటగీతిపద్యమునందు (పొనమునకు లత్యముచూపనెంచి, (పాసమునకుబదులు త త్తుల్యమైనపాసయతిని చూపినాడు.

లొ వికల్చు (పానము

అనునాసిక సంధియందు ఆ'దేశానునాసీకమునకు, అఆ వర్గ తృతీయాతరము నకు [వాసము వేయనగును, ఉదాహారణకు.

తే గీ దిజ్మహితకీర్తి అర్దన.. యుగ్మభేది. దిక్‌ మహిత = దిజబ్బహిత, దిగ్భ్జాిహిత శెండురూపములు వికల్పసంధి వశమున నేర్పడును.

రి దథయ (వొనము వ్యాకరణ సూ త్రములచే నాబెశములగు మకార ణకారములకు శబ్టగత సకార నకారములకు (పాస్వమెతతి చెల్లును. (1) వసుధా 2464 (£) అనుటయు .***,**నారా

యణ *44%%%%66 ఇట్లనుటచే సహజ నణలకుగాని సవాజ పసలకుగాని (ప్రాసము చెల్ల దని సిద్ధించును. 'పొచీనకవుల [ప్రయోగము అెట్లున్నను అర్వాచీనులు నణలకు బహుళముగను పషసలకు సక్ళత్తుగను (పానము పొటించినారు.

ఈ విధముగా, సషపానము నొప్పుకొనిన అప్పకవి శస (పాసము నంగీ కరింపఎదు. అంతేగాక ళసలను తారుమారుచేసి చదువుట వలన నవ్వుపుట్టునని అతడా తేపించినాడు. శకలము -_ సకృత్తు అనుపదములను సకలము = శకృత్తు అని చదువుట హాస్యాస్పదమని ఆతడు తెలిపినాడు. ఇట్లు 'శలుపుటవలన ఆతనికి శన పానము వైతము అంగీకార్యము కాదని యూహింపవచ్చును,

కాని - లవమణదీపిక, లతమణళిరోమణి మొదలై న లమణ [గంథములు శ-స (ప్రొనము నంగీకరించినవి. ఇందుల కనేక [పయోగములున్నవి. ఉదాహారణములు ;$=

ఉ! కంసుని బాధలందడు ... ...ళ ద్వంశము వేగ అను [ప్రయోగము ఎజ్జిన చేసినాడు కం ఏసియు వైచియ కేశా 'ేళింం అనునది నన్నెచోడుని [ప్రయోగము

(ప్రానవికేషములు వి[లి ళా; సంసారభమ. .. వంళంవీ పరిపాటి అనునది (శ్రీనాథువి (వయోగము వై [పయోగములందున్న శ -- సలు "రెండును ళద్ద సిద్ధము లే. యగుట గమనింపదగినది. _ వికృత వదాలలో “శ వర్షముండదు. అందువలన - వికృత 1 పదములలోనుండు న వర్షమును శ వర్షముగా మార్చి పాన స్థలములందు వాడ రాదని అప్పకవి నిష్కుర్షి ౦చినాడు. 7. ఆశునానిక (వౌనము ద్విత్వములై న నకార మకారములకు [కమముగా పూర్ణ బిందు పూర్వక నకార మకాకములతో (పానము. భెల్లును. ఉదాహారణకు -- కమ్మనిలతాంతముల-. కుమ్మొనసి వచ్చుమధు 1 పమ్ముల...] కుంమొనసి యని యుండవలయునుగాని మకారము పరమైనప్పుడు బిందువు (వాయునాచారము కనవచ్చుట లేదు. తొ అ. ర, (పానము ర -_- అలకు పాసమైతిగాని = యతి మైతిగానికూడదని [పొశీన లాడణికులు పలువురు, కూచిమంచి తిమ్మన మున్నగువారు (పవచించిరి కాని (ప్రాచీన కావ్యములఅందు అ-ర లకు (పానమునకు యతిమై తికి బహుళ (వయోగములున్నవి. (1) శీఠ చించుచు విపు - లాటడివెచీ --- బసవపురాణము (2) తరులోలిందప్పక - నలుకంగం జిక్యా _- ఎజ్జ్బన వారివంశము పూ. 6-5 (8) నరవర యిటు బంధచ్యుళి = కోొఆణకగు = అము _కృమాల్యద 8.566 తము (వొనము ఇలుగు సంధిలో బుకారము శేఫ తుల్యము కాన బు, ర, లకు పాన మెలి ఘటింపనగును. క౦0% ఆ బుషిప్కుతుండు గట్టిన చీరలు నతిమృదులములు విచిిత్రములు మనో హారము వాని బృవాత్క-టి భారము నందొక్క కనక పట్టము 'వెలు(గున్‌2 తే;గిః "'ఆయజుని తండ్రి ఫణీరాజ = కాయి యనగ" 1 నన్నయ భారతము ఆదిపర్వము 5-18. 2 నన్నయ భారతము అరణ్యపర్వము 8.104.

4 తెలుగు కవిత = ఛందస్సు ైఠలి లభు యకార (సొనము సిద్ద యకారమునకును నంధిగత లఘు (ఆగమ యకారమునకును (పానము చెల్లును ఉదాహరణకు. శే... అభేద (వాయము లజళకడాలు, ల- ళ - గలు (పాసములో. 'జెల్ల్డును ఉదచాపవారణకు జి (వల్లద మేది యిట్లు శిశుపాలుడు వ[జహతా(దితుల్యుడై శెక్లడు కీ 4 6658 ఇకేల-ర లకు (ప్రాసము చెల్లును ళం లు క॥జ సిరిదా వచ్చిన వచ్చును సలలితముగ వారికేళ సలిలము భంగిన్‌ 2 2జి నంధిగత (వొనము (పాసమున వ్యంజనము (పధానముగావున, సంధివశమున ఆగమా దేశ ములుగా వచ్చిన వ్యంజనములకుము శబ సిదములన వ్యంజనములకును (పానము 0 అ మూ ఘటించుట సంధిగత (పాము యడాగమ విధిచేశ యకారమాగమముగాను, గవడచాదేశ విధిచేశ గసడదవలా చేశములుగాను వచు ఎను. శాణ ఆవాలంగనుదోయి యానగు మొగ బాగుబ్బపాలిం గ్ల పెం పావేశీభరమాతనూ విలసనం బాయొన్నులే( జెప్పినం గై వారంబిగు(గాదె కేనలశిరః కంపంబు కల్పించి యా వోవుట్టింపదె యికుధన్వునకు నయ్యస్దా&ి నీశించినన్‌3 ఆహా -(- పుట్టించు = అవా వుట్టించు. వ్యాకరణము (వకారము ఆహా వుట్టించు లో నిోవు” (పాళగతమైనడి గావున వకార (పాసముచెల్సినది. 1 ఆంధమహాభారతము నన్నయ . సభాప్వము 2-68) ఇ నుమతి శతకము 8 శృంగార కాకుతలము ద్వితీయాశ్వాసము అ= 187 అప్పకవి ఈ వద్యము కళా పూర్ణోదోయములోనిదిగ ఉదాహరించెను ' కాపొ పె విల్లలమళట్టీ పినవీరభ్యదుని శృంగార శాకుంతలములోనిది ద్వితీయాశ్వాసము-] 8[ల్ల వద్యము అప్పకవీయమున తృతీయాశ్వాసమున -_ 874వ పద్యముగ ఉదాహృత ల్లా

1పానవిశేషములు లిక్‌ తలా వూర్తార్ల బీందు (పానము లట పూర్ణ బిందువునకు నర్ధ బిందువునకు ఘటించు [పాసము, ఉదావారణకు కజ పోండిగ నగజతపళ్ళిలి మూండు జగం౦బులను దీవ్రముగ. బిర్విన టి హ్మోాండము గాంచిన కాంచన కాండము క్రయ దాల్చెం ద్మత్పభాభాసిత మై క్షి అప్పకవికిది ౨. 4, ఆ వె: సకలవసుమతీశ మకుటలస[దత్న కిరణరువి విరాజి చరణుండయిన నిజభుజ (వధాని బెజయిత దేవని కూంతు సరియ పోల్చం గాంతళెంద్దుః ఇందు కూతు రూనమును కూంతుగ న్వీకరింప వలను పడదు. శాననలేఖన నం్యప్రచాయము ననుసరించి “కూంత్తు” అని యున్నచో నవుడు పూర్షలిందువు కాని ఇాననమున కూంతు అనిమా[తమే యుండుటచే వచి అర్టివిందువే యని విద్వాంసుల వాదము జ. గొంత (పానము లాడణికుల, నిశ్రేశాముసారము కెలుగులో పా9నమున 'నెన్నిహల్లులున్నవో అన్నిహల్లులు అన్ని పాదముల పునరావృ _త్తము కావలెను. కాని శివకవులు కతి పయ హాల్‌ సామ్యుమున్న చాలునని తలపోసిరి దీనికి శాంత (పానమని'పేరు. కం సర్చంబు వడగ నీడను కవ్చవసి చిన విధంబు గదరా సుమతీ 3 “నర్పంబును” నప్పంబుగా దిద్దినచో ఇాంత్యపానమున కది ఉదాహరణము కాజాలదు. సర్పమునకు వికృతి నప్పముగ స్వీకరింవనగును, కాని శివకవులలో ఇాంత [పానమునకు ఉదాహరణములు కొల్లిలుయా (1) ద్విః మర్ర్యలోకమునకు 8 రృయున్నా(డె (2) ద్విః ఆక్షణంబునంబించ భక్య్‌ముల్‌ గుడిపి 1 కుమార సంభవము షష్టాళ్వాసము-[₹7 ఆం[ధ (వదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీవారు పచురించిన కుమార సంభవములో (సంపాదకులు డాక్షర్‌ కోరాడ మహ దేవ శాస్త్రగారు) పోండిగ నగజ తపళ్ళిఖి మూండు జగంబులను ...... అని యున్నది 2 రాజరాజ నరేంద్రుని కూతురు సోమందేవి దద్రాిరాను శాసనము శాసనవద్యమంజరి $8 సుమతి శతంము.

216 తెలుగు కవిత = ఛందస్సు. (85 సర్వజ్ఞ భక్తి విరహితుం డెప్వండు మత్కృష్ట జాతుండేటి!. గొజయే 1 లొ, న్ధూవర్తవి (వౌనము ల శేగి (గంధ మంధ శబ్దంబులం గల ద్విత్తీయ వర ములు రెండును నఘౌష వర్త ములగు ణ €9 నైన నిజవర్ల్గ భవ చరుర్తాక్షరముల. గవియు( (బాసంబులను న్వవర్లి జములనంగ 2 ఉదాహరణములు--ఎ (10) ఉ అంధక వృష్టి భోజ కుకురాన్వయ భూపతు లెల్ల నీదెసన్‌ బాంధవ సౌహృద (పజయ భక్తి విశేషములొప్ప నీమనో గ్రంథి యడంగ. జేయు నెశరంబున( బూనినవారు లోభమో హాంధులు ధార్త రాష్ట్ర్రలు నయమ్ము మెయిన్‌ మనకుర్వి నిత్తురే 3 క సింధురముమదో। దేక మ చాంధంబైై వచ్చునోజ నాచార్యువిపై గంధవహసుతు(డు గవయగ మంథరగతి నెవ్వ/డాగు మన యోధులలోన్‌ విశేష్మపానములు (పానమును లాతణికులు దుష్కుర (పొాసము నుకర (పానము; ద్వంద్వ (పానము (త్యతర్మపాొనము, చతు ష్పొన ము అంత్య పొనము, అను[పానము మున్నగు రీతుల శజ్టాలుకార దృష్టితో వింగడించి యున్నారు, జం దువ్ఫుర్‌ (ొనము దుమష్యుర (పొనమనగా వాబగ్టయమున సులభ సిద్దముగాని అచరములకు సంబంధించినది. అనేక వాల్గులతో గూడిన దనియు చెప్పనగును. క్‌ం॥ దుష్క్యృుత గిరివ జాయుధ పుష్కురసదనాధినాథ బుధనుత దవళో చిష్కేశావోరయనన్‌ దుష్కురమని రీని-బిలకుదురు (పాశజ్ఞుల్‌ క్‌ న. 1 శ4వతత్త్వసారము : కవిత్రయము. (నండూరి రామర్భష్ణమావార్య్ర) లో ఉదాహృత ములు పుట 18 తిక్కన. శ అప్పకవీయము త్వతీయాశ్వా' ము-8(5 శ్రి ఆం(ధమవోభారశము__ ఆరణ్య పర్వము = !1-[60 శ తిక్కన భారతము ___ (ద్రోణ పర్వము 1=88 ర్‌ అప్బకవీయము తృతీయాక్వాసము-888

(పాన విశేషములు ల (జొ ద్పూంద్భూ (పొనము ; (పాసముగ శిండవ అవతరముతో పాటు మూడవ అతరమునుగూడ స్వీకరించి రచించిన ద్వంద్వ్శపొనము- ఉదాహరణకు ఉ; హారికి నందగోకుల ఏహోరికి. జక్ర సమీరద్వై త్యసం హారికి భక్రదుఃఖ వరిహారికి గోవవితంవినీమనో వోరికి దుస్టసంపదవ వారికి ఘోషకుటీవయోఘృతా హారికి (బాలక (గ్రహమహాసురదుర్వవితా వ్రహారికిన్‌ (త్రి (తృ్యతర (పానము : (పాసముగ -శండవ అతరముతో పాటు మూడు నాలుగతర ములను స్వీకరించి రళించిన (త్యతర(ప్రానము. ఉదొవారణకు-- కః తీరమగు. ిప్రాసము నుం దరమగు మురవై 8 రూపు తరుణులకు మనో హరమగు దానవులప ఫి కరమగు. దవసులకు ము క్తికరమగు నవినన్‌2 (ప్రానముగ శెండవ అతరమునేగాక మూడు నాళలుగయిదవ అతరములను స్వీకరించి పద్యము నల్లుట చతు ప్పొాసము ఉదావారణకు- క॥ ధీరుండు కమవీయకుభా కారుడు కమలా పధూటికౌ మృదుహృదయా ధారుడు కుమతి జనాధికి దూరుండు కమలాతు(డన. జతుష్పా౨సమజా: క్రి (లొ) అంతృా(పొనము వ (పాసమును పాదాంతము నందుంచుట అంత్య ప్రాసము ఉచావారణకు- కంజ నందాంగవా కుమారా | మందరగిరి ధీర దనుజమదసంవోరా బృందా గహన విహారాః కందర్పాకొర రాధికొస్త్రీ తారా! లాలా |, పోతన _ భాగవతము = ఆవకారిక -- మష్ట్యంతముళ ---1-29 2 అప్పకవీయము $-885 8 ఆవ్పకవీయము $--లి8€ శ అసన్నకవీయము 8.._-శీ8ి9 (21

218 తెలుగు కవిత = ఛందస్సు పపాసయళతులు శేశగీ । గీఠరముల పీసములను సంగీత ములను విరతి విడనాడి యొక్కౌాక్కు చరణమునకు 'రెంటికివి (బాస వర్ణంబు నంట. బళలుక (6 (బాస విశ్రాంతులం[డు కబ్బములవాని 1 యతికి బదులు పాసమునువాడుట (పాసయతి గీత పద్యములందు స్‌నము మున్నగు వానియందు (పాసయతి చెల్లుట ఇలు ఎం నం (వచాయము. (పాన లవతణములు = పొ పూర్వామర నియమము మున్నగునవి (పొనయతికిగూడ వ _ర్రింపజేయవలిను ఉదాహూారణమునకు--ా ఆ వె డ్రేవకీ కుమార! గోవర్టనోదార త్రోయజాక్ష పాండ వేయ పక్‌ మ్రున్త వినీల గ్మాత మ్లున్తిజనస్తుతి పాత యడుకులాన్టి సోమ! కదన లీమే 1 అన్నకవీయము 8.258 ల్లి ప్రాసయతి స్వరూవము ఈ (గంథమున (వకరణాంతరమున విపులీకృతము 8 అప్పకవీయము 8260

సూర్య-ఇం ద-చం దగణములు 'కెలుగు ఛందన్సులలో సూర్యగణములు, ఇం[దగణములు, చం[దగణ ములు (పయుక్తము ఎ. కన్నడమున వీనికి మారుగా (బవ్మా విన్దు రుద గణములు గలవు. నూర్చాగణములు (10) ౮|= గలము (2) 11 1= నగణము ఇం(దగజిమయులు న గురువుతో మొదలిడునవి మూడు (1 ౪౮|| [1 జభగణము (2) ఆ| ఆజ=రగణము (8) ఆఆ 1జి తగణము లఘువుతో నారంభఖించునవి మూడు:-(4) |! |నలము (5) 111 ౮వనగము (6) 11౮ [1జానలము సూర్యగణములు, ఇం[దగణములు తెలుగు పద్యములలో బవుళపయు క్త ములు, చందగణములు : (1) ౮ఆ|౮౮=రగము (2 1110౮ ౮జానగగము (8 ౮ఆ౮| ౮జతగము (ఉ 10౮0 ౮=నసవము (₹€ ౮|| | ల=భళ గురువు (6) 1|| 1 ఆ=నవము

గ! తెలుగు కవిత = ఛందస్సు

(7) ౮౮ ౮౪ 1=మ్లలఘువు

(9 11౮౪౮ 1జ=ఐసవాము

(9౮|| ౮ 1=రలము

(10 111 ౮|1జఐనహము

(11) ౮౮ | 1జతలము

(12) 1! 1౪౮ | [1=సలలము

(189౪౮1 1 [1=భలము

(14111 | |జనలలము

"ఆ. గు పద్యములలో శెండు భేదములున్నవి. (1) జాతులు (11) ఉప జాతులు.

కందము, ఉత్సాహము తరువోజ, మధ్యాక్కర, మంజరీ ద్విపద (తిపద, చతుష్పద, రగడ, కళిక, ఉత్కళిక-ఇవి జాతులు. సీసము, తేటగీతి, అటపెలది- ఇవి ఉపజాతులు.

జాతులందు | ఫథమపొాదముఖమున గురులఘువులలో నేదియుండునో నాఎగు పొదములందును నదియేయుండవలెను. ఉపజాతులందు అట్టినియమము లేదు జాతులందు (పొనము, యతి యుండును ఉపజాతులదు పొసముండదు. (పానయతి వేయవచ్చును.! జాతులు మొాళాగణ బద్దములు అఘువు పకమా[త గురువు రెండు మ్యాత్రలు. ఉపజాతులందు నూ శ్యేం్యద్రగణములు [పయుక్తములు.

1 అవ్నకవీయము _ చతుర్ధాక్వానము = జాత్యుపజాతి నానుములు 148.147-448-449.

6 జాతులు శతొందయు ; కందము చతుర్మా ాగణబద్ధము. అనగా కందమునందలి గణములు నాలు గేనీ మాతలు గలిగియుండునుు అనగా అఆ, ౮,1౪౮,106 ॥॥ [గగంభ జన, నల| అము అయిదు గణములు మాతమే కందమునందు (పయోగింపనగు కందమునందు నాలుగు పొదములుండుకు బేసిపొదములందు మూంజేసి, సరిపొదములందు అయిదేసి గణములుండును సరిపొదముల చివరి అతరము. గురువై యుండవలెను. భంగ్యంతరమున కందమునందలి "రెండు నాలుగు పాదముల తుది గణము ఆఆ ఇ గగముగాని సగణము ౩ (1౪ గాని మై యుండవలెనని చెన్పనగును._ కందమునందు 'బేసిగణము జగణము (1౪1) కారాదు. అనగా కందము నందు మొత్తము 16 గణములలో 1, 8,5, /, 9, 11, 18, 15 గణములలో జగణము వాడరాదు. కందమునందలి ఆరు, వదునాలుగు గణములు జగణముగాని నలముగాని శావలిను. (పాన నియతి గలడు. (పాన యతి చెల్లదు. జేసి పాదముల యతి నియతి లేదు. సరిపొదములలో (అనగా "రెండు నాలుగు పొదములలో) యతి (వథమ చతుర్ధ గణముల మొదటి అతరములకు యతి మెటతి చెల్లివలెను, ఉచదావారణకు నల న! నే టా న! కమలము లుసీట బాసిన స న జ నల గగ | ఆ ఆ ల ౪ ౮౪౮ క్త్‌మలా ప్తనిర శ్మిపోకి క. ॥ నల నల ల | శి ఆ కి తమతమ నెలవులు) తప్పిన స న్‌ జ భ్‌ న్‌ 1 ఆ 1౪౮ (| ౮1 $ టీ త్తమమి [కులెక టాం కష సుమతీ

222 'కెలుగు కవిత = ఛందస్సు

ఇది కంద పద్యము. కందము చతుర్మా[తా గణబద్ధము. ఇందు నల, భ, జ, న్కు గగ ములను గణములు ఇందు (వయుక్తములు.

ఈ కంద సద్యమునకు నాలుగు పొదములున్నవి బేసి పాదముల మూడు సరిపొదముల ఐదేసీ గణములున్నవి.

సరిపొదముల చివరి అతరము (£వ పొదమున గిన్‌ నాలుగవ పొదమున శ్‌ గురువులు.

కందమునందు ేసిగణములలో జగణముండశాదు. ఇందలి 1, 8, 5, ”, 9, 11, 18, 15 గణమ.ల జగణములేదు.

కందమునందలి 6, 14 గణములు జగణమ.గాని నలమ.గాని కావలెను. ఇందు ఆరు పడునాలుగు గణములు సోకి, (శులౌట జగణములే

కందమున (పాస నియతి గలదు. ఇందు నుకార (పొసము చెల్లుచున్నది

కందమున [పొసయతి చెల్లదు ఈ పద్యమంచెచ్చట [ప్రాసయతి లేదు,

కందమున బేసి పొదముల యతి నియతి లేదు=

ఇందు సరిపాదముల 1, శ గణముల మొదటి అతరములకు యతిమైతతి చెల్లుచున్నది. శెండవ పాదమున యతిమైెతి క-క. నాలుగవ పాదమున యతిమై[తిత -త, అధో రేఖాంకిత స్థలముల యతి ప్రదర్శితము.

'శెలుగు బాసలో కందమునకు విశిష్ట స్థానమున్నది, కందము చతుర్మా(తా గణబద్దము గావున అది తాళములో పొడుట కనువైనది కందము (వాయని చాడు కవిగాడను లోకో క్రి సుపసిద్ధము. ఉత్సావాము ః

ఉత్సాహ పద్యములో నాలుగు పాదములుండును (వతి పొదమున ఎదు 7 నూర్యగణములు (వా, న) + చివర ఒక గురువు నుండవలెను. శెండు నూర్యగణములును [పయోగింపవలెను.

1, ల్‌ గణముల మొదటి అడరములకు యతి చెల్లును. (పాననియతి గలదు. (ప్రాసయతి చెల్లడు. ఉదావారణకు ;--

ఈహమీఅ సూర్యగణమురేడు గాంతమైన ను త్సాహవ్ఫ త్తమన ( గ(గృతుల(జాగుచుండు సత్కవి వ్యూహనుతులుగాంచి ళృష్ణుండొడిసి కౌళ్తువట్టి పెన్‌ (దోపా చావుమనుచు అరుని/(దోచె(గాళ్ళు మీదుగన్‌! 1 అన్స్నకవీయము 1-460

జాతులు లలిత ద్దొవదో ఖ్‌ 'దేశికవితకు ఆటపట్టుగా జాను తెలుగునకు పుట్టినిల్లుగా (వస్తుతి శెక్కినది ద్విపద ద్విపద = సీకవద్యము = రి ఇంద + £ సూర్యగణములు = 8 ఇంద లి ల ఫ్రే సూర్యగణము ద్విపద = $ ఇంద్ర + నూర్య + తి ఇంద 1 సూర్యగణము ణు ఒక తరువోజపాదము అనగా తరువోజ == 4 ద్విపదలు ద్విపదకు శెండు పాదములుండును. (వతి పొదమునందును లి ఇందగణ ములు + !నూర్యగణము నుండును, యతి 1, 8 గణముల మొదటి అక్కరము లకు చెల్లవలెను (పొసనియతి గలడు [పొనయతి చెల్లదు కాని కొందరు కవులు (పాసయతిని [వయోగించిన వారున్నారు. [పొసనియతి లేనిచో ద్విపదకు "మంజరి" అని పేరు. మంజరిలో (పాసయతి వాడవచ్చునని లాతణికులందరు అంగీకరించిన విషయము. "చిన్నన్న ద్వివద కెరగును” అను (పళస్తి వడసిన తాళ్ళపాక చిన్నయ్య అష్టమహిపీ. కల్యాణమున ద్వివదకు చెప్పిన లవణము ద్విపదకు ద్విపదకు( దెగచెన్సృవలయు నెప్పుడు సంస్కృతమున నితర భాషలను యతులలోవల: బ్రాసయతి దక్క సకల యతులు చెల్లును బయోగాతిశయమున ద్విపదతో ద్విపద సంధిలనేకళ బ్బ మపుడు రెంటను గూర్చిన దియయు కంబు" ఇంద్ర ఇంద ఇంద్ర సూర్య యతి వ్రైలిగీంచు లేగ డొ న. వోయి మే ఇంద్ర ఇంద ఇంద సూర్య క ఎం! లగం బు నేం దు! | - మకా ౮ (6 క్‌ ఇది ద్విపద. ద్వివదకు ెండు పొదములుండును. అన్షే యున్నవి. 1,8 గణముల మొదటి అతరములకు యతిమై తి చెల్లనలెను. అళ్లు ఛెల్లుచున్నది. అధో'రేఖాంకిత స్థలముల యతి ,(ప్రదర్శితము. (పాసనియతి కలదు. అకార (పానము చెల్లుచున్నది (పొనయతి చెల్లడు. 1, (ఫ్రీ వేగుల సత్యనారాయణకాన్తీ

294 తెలుగు కవిత - ఛందస్సు (జ) మంజరీ ద్ధావదో 4 ఇంద ఇంద ఇంద సూర్య యతి న! ఆ న! ౮ వణ అింఆఅ అధికార | దృప్తుల| కర్టమ | త్తులకు ఇంద ఇంద్ర ఇంద్ర సూర్య ౮ ళౌ ౮ తట -- థో-ళూ భోగదా సిగమన్న| భూదేవి | కొణకు! ఇది (పాసనియతిలేని ద్వివద. దీనికి మంజరి అని పేరు. (లొ తడువోవి + 'శెలుగులో పురాతన వద్యములలో తరువోజ ఎన్నదగినది. ఈ పద్యము (పొజ్న్బన్నయ యుగముకుండి విలసిల్లి నదే తరువోజకు నాలుగు పొదములుండును. (వతి పానమునందును 8 ఇంద ఓ 1 నూర్య +8 ఇంద-+- 1 నూర్యగణములుండును. 1, తి, 5, "+, గణముల మొదటి అడరములకు యతి చెల్లును (పాననియతి గలదు. (పొసయతి చెల్లదు తరువోజ == కీ ఏ4 2 మంజరి ద్విపదలు ౬ [పాననియతి. సీనము నందు వెరసి 8 ఇందగణములు 1. 8 నూర్యగణములుండును, తరువోజలో వెరసీ రీ ఇం[దగణములు “+ లి సూర్యగణములుండును. కాని వాని అను పూర్విలో నించుక భేదము గలదు. ఈ వద్య యతి విషయమున లామణిక లలో నించుక మతఖేదము గన్పించు చున్నది. నన్నయ భారతములో తరువోజలుదుా ఇంగ ఇంద్ర ఇంద్ర సూర్య అనవర|త వకళా |+య్రాసభే, దమున ఇంద ఇంద ఇంద్ర ఘాూర్య -+న్హ్హతికృళం బగుచున్న 1+యంగంబి నందు ఇందు 8 ఇంద + 1 నూర్య లి ఇంద్ర + 1 సూర్యగణము లున్నవి. యతి 1, 8, 5, " గణముల మొదటి అదరములకు పొబింపబడినది. అఆ ---యా --అ---అం, ఇల నింద్రగణములు + నినునితో గూడ, నాలుగు గాంజేసీ + నయ ము తోడుతను, గలయంగ 'నెనిమిది + గణములై. ఆెండు / గణముల తుద యతి + గా నిల్ఫియమర2

1. భ్రీ వేదుల సత్యనారాయణళాన్త £ కవిజనా శయముఎజాత్యధికొరము _ 18

బారులు లి2ర్‌ వె ఉదాహరణమునుబట్టి తరువోజలో 'నేకాషమరయతి పొఏంవ నవనరము లేదని కొందరు లొదణికుల మశమని తేఎచున్నది. తకువోజలో సీసమునందు వలెనే 1, క మరియు ల్‌, గణముత మొదటి అడరములకు యతి చెల్లవచ్చునలి కొందరు లాకణిగుుల మతము తకువోజ పాదమున ఆ డు దళముల భిన్నయతి?9 పాటించుట అప్పకవికి సమశ్హతముగాదు లొగడలు రగడలు కాళ విశిష్టములై న "దేశి రచనలు రగడలలో అనేక భేదములున్నవి గాని నవవిధ రగడలు లాథణిక (పోక్త ములు స్నుపసిద్దములు రగడలకు 0 జేసి పాదములకు ఆద్యంత (పొనములుండ వలెనని లాతణికులు చెప్పిరి. ఇది రగడల (పత్యేక లతణము (€) వాయ్యవచార రగడ ; వతి పొాదమునందును 4 నూర్యగణములు 1, 8 గణముల మొదటి అతరములకు యతిమైతతి చెల్లును అనగా ఆరేసి మొతలుచేరి ఒక దళమగును పొదమున "కండు దళములుండును. జా బుతువిరామ మినులునల్ను రతుక నొక్కు యం ఘచెల్వు దనర హయత౧దార్జ్యు6డంచు దనుజహరణ దతుడంచు మునుకుకాది మునులు నవొగడ'. జను హయ్య పవర రగడ ! (7) తురగవల్లన లోగడ ; పాయ(పచారమునకు శెట్టింపు. పాదమునకు 8 నూర్యగణములు కల్‌ గణముల మొదటి అడురములకు యతి. అనగా 12 మా్మాతలవై బడి యత్సి. ఇరవులం హయ వచార మినమమడించి కృతుల. జెన్సు డె దురు విదూరితాగ్నివరణ తురగవల్ల నాఖ్య మొప్పు (లొ) బిజయమంగళ్‌ రగడ: తురగ వల్లనంబురెంటి తోడవిజయమంగళందు ధూర్తకంపతూలదహన తుహినహీర సదృశకీర్తి 1 అప్పకి వీయము చతుర్దాశ్వాసము - 481 2 ఆప్పకవీయము చతురాశ్వాసము -, 82 శ్రి అప్పక వీయము చతుర్తాశ్వాసము ఎ శీర్రీతీ

226 శెలుగు కవిత - ళందస్సు తురగవల్లనమునకు రెట్టింపు పాదమునకు గ్ర నూర్యగణములు ర్‌, 9, 18 గణముల మొదటి అతరములకు యతిమై తి చెల్లును. (9) ద్రారదగతి రోగడ్‌ : కర మొప్పు/బించలఘు గణచతుషయముచే విరమంబులెంటివై ద్విరదగతిసేరిచే ! ద్విరడగతి పంచమా తా గణబద్ధము. 1, 8 గణముల మొదటి అతరము లకు యతి మెతతి. (0) ఎివయభ్య/దరగడ ; ద్విరదగతికి రెట్టింపు ద్విరదగతి రెట్టింప విజయభ దముచెల్లు విదురపూజితపాద వేదసనన్నుతనామ + (400) మదురగతి రగడ : మధురగతి రగడ చతుర్మా తాగణ బద్ధము. జగణము నిషిద్ధము. లి గణముల మొదటి అదమరములకు యతి మెటతి చెల్లును, విరహణిరాధిక విహరించి నవో (2) వారిగతి రగడ; మధురగతికి రెట్టింపు 1, 5 గణముల మొదటి అతరములకు యతిమై త్రి నలసభగ గ ములలోపల నేవై నను నెనిమిది నాల్లిటిపై విరమము గలనీన హరిగతి చెలువగు (గృతులం గవివరులౌనవిచెప్పిన నియమము (3) వారివగతి రగడ: పాదమున 14 మాశలు. అనగా 4-8, 48 1,8, గణముల మొదటి అతరములకు మెలి. నరహరి పదియు నాలుగు అలములు కరియతి హరిణగతిక నెళవులు , నూర్యగణము వై గగ భఖ సనల లందొకటి యని మళాంతరము. న. 1 ఆవ్పకవీయము చతుర్తాశ్వాసము = 484 2 అప్పకవీయము చతుర్థాశ్వాసము-485 త్రి అప్పకవీయము చతుర్తాళశ్వాసము...487 4 అప్పక వీయము చతుర్దాశ్వాసము-488

జాతులు వా ఉదావాఠరణకు.. (శ్రీనివాసు భజింతునేనని పూని కుజనుల పొంతటోనని ! (44) వ్భవభగతి రోగడ్‌ ; హారిణగతికి రెట్టింపు. క్షేత్ర మాలు చాటి యతి. ఇరువదియెనిమిది లఘువులు పది యేనిట వి శాంతియుగూర్చిన నిరవగుషృషగ తిపద్మాధివ యిదివినుమాఎరమునముదమున 2 అక గ్రారలు “అక్కరలు ఐదు” అని లాథణికుల ని క్రేళము (4౮) మవోర్భార ; శే సూర్య యర్‌ ఇంద యే చం[దగణముళలు యతి 1, 5, గణముల తొలి అతుకరములకు. ైై మద్దాత్భ్థార్‌: ల ఇంద+-1 నూర్య-8ి ఇఎ(ద+-1 నూర్య గణములు, యతి 1, 4గణ ముల తొలి అకతరములకు, మధ్యాక్కర విషయమున అప్పకవి అభ్మిపాయము ఎన్నదగినదిం మునుపుగాంబాసంబుగూర్చి మూటి_పెవిరమంబు నిల్చి చన నిందయుగళంబుమీద జలజా ప్రనొం గావింజేర్చి ఇనుమడించిన నాలుగణములెననిన నొక్కిపాదంబు( దనర పక్కాణించినంత (దగునట్లు మధ్యాక్క-రంబు 3 అప్పకవి మధ్యాక్కరకు 1, శ కణముల మొదటి అతరములకు యతి మతి సంఘటించునని చెప్పియున్నాడు. అక్కరలన్నిటికి (పాసనియతి గలదు. నన్నయకు పూర్వమే యుద్దమల్లుని 'ఇెజవాడ శాసనమున మధ్యాక్కర లున్నవి. అందుమా [తము యతి 1,5 గణముల మొదటి అతరములకే చెల్లు చున్నది. 1 అనంతుని ఛందోదర్భణము 2 అప్పకవీయము చతుర్తాశ్వాసము-189 శ అవ్పకవీయము చతుర్తాశ్వాసము._+8

ర! తెలుగుకవిత = ఛందస్సు

న్త్వ _న్లినృపాంకుశాత్యంత నత్సల సత్య తిజ్యేత

విస్తర (శ్రీీయుద్ధమల్లుడనవవద్యవ్రిఖ్యాతకి ర్తి

వ్రన్తుత రాజ్యాశయుండు త్రిభువనాళ్లరణుండు సకల

వ్లసు సమేతుండు రాజసల్కి భూవల్నభుండర్తి !

న ళ్‌ నం!

ఎజ్జన ఆరణ్యపర శేషమున మధ్యాక్కర వాడినను, యతిని 1,4 గణముల తొలి అకరములకే పాటించుట గమనింపదగిశది శీ) విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారు, నన్నయపర్దతిని, ఎజ్టిన, లావణికుల మతములను సమన్వ యించి (శ్రీమ[చదామాయణ కల్పవృతమున యతిని 1. ఉ, 5 గణముల మొదటి అతరములకు పాటింళిరి.

“దశరథ ధా(తీశ గర్భ ర్రా తినం ద్దనుడవై పుట్టి

దళకంధ రువికంఠ నాళ ద్ర్హళనకృ త్త్యంబులం బేర్చి” = (బాలకాండము)

మధ్యాక్కర యొక్క శే తెలుగున (వసిద్ధము, మధురాకో గాల్‌ |

1 నూర్య+కి ఇ దశ! చంద గణములు, యతి 1, శ అడరములకు, అంతరాఠర లాల్‌ ॥

1 సూర్వ4లి ఇంద+1 చం[ద ః

వ్రశకీ ఇందశ1 చం గణములు. యతి (తిగణాంత వర్షము

అల్వాతో ర్రార్‌ ని

లి ఇంద+.1 చంద గణములు. యతి 1, 8 గణముల తొలి అతరములకు, న

శ శాసన వద్యమంజరి యుద్ధమల్లుని వెజవాడ శాననము.

ఉపజాతులు (క్ర) తోదగీతి : శే॥ గీః “సూర్యు డొక్కరుండు నురరాజు లిద్దరు దినకర ద్వయంబు తేట గీతి

'శేటగితికి నాలుగు పొదములుండును (వతిపొదమునందును ఒకనూర్య గణము + ఆరెండు ఇం దగణములు ఎ ఆెండు సూర్యగ ణములుండును ఒకటి నాలుగు గణముల మొదటి అడకములకు యశిమైతి చెల్లవలెను (ప్రొననియతి లేదు. (పొనయలతి చెల్పును ఉదావారణకు-- ్న

సూర్య ఇంద ఇం[ద సూర్య మార్య

ఆ! ౪౪ న | ఆ

అమ్మ సీచేతి తాలింపు, కమ్మ | దనము

సూర్య ఇంద ఇం(ద సూర్య సూర్య ౪౮౮౪౮ టే

ల్తరత | దేశాన గుమగుమ వరిమ శంచె!

ఇది కేటగితి పద్యభాగము తేటగీతికి నాలుగుపాదములుండవలెను (ప్రతి పాదమునందును ఒక నూర్యగణము+- రెండు ఇం (దగణములు-ఒ రెండు నూర్య గణములు ఉండవలెను. ఇంద నశ్లేయున్నవి.

(వథమ చతుర్ధ గణాద్యతరమునకు యతిమైతతి చెల్లనగును. మొదటి పాదమున [పాసయతి చెల్లుచున్నది - అమ్ము - కమ్ము - కెండవ పాదమున భ - ప అధోకేఖాంకిత స్థలములందు యతి (పదర్శితము. |ప్రాసనియతి లేదు? (ప్రాసయతి వాడవచ్చును.

(జొ అనవెలది :

అ వె "ఇన గణ్మతయంబు నింద్రద్వయంబును

అర్క వంచకంబు నాటవెలది"'

ఆట వెలదికి నాలుగు పాదములుండును. జేసిపొదములందు 8 నూర్యగణ ములు-1- 8 ఇం[ద్రగణములు సరిపాదములందు ల సూర్యగణములుండును. (పథమ

1 కరుణ శీ

ణి0 తెలుగు కవిత = ఛందస్సు చతుర గణాద్యడరములకు యతిమైతి చెలును (ప్రాసనియతి లేదు, (ప్రానయతి ల్‌ మ్‌ గా వాడవచ్చును. ఉచదావారణకుఎాా సూర్య సూర్య, సూర్య ఇంద 7 ఇంద యతులు టి టి క! న! న! న్తంస్క | రింప నేల స్తఘమం తయునీవు - స = స సూర్య | సూర్య | సూర్య | సూర్య | సూర్య అ న! న! న్తజ్జ | మండ | వగుము స్వార్థ | ముడిగి --- స = స్వా సూర్య సూర్య సూర్య ఇంద ఇంద ఓ టీ క! |! క! ఒక్క నీచు డపుడె| ఉర్విలో| తగ్గును -- ఓ = ఊఉ సూర్య | సూర్య | సూర్య సూర్య | సూర్య టే ఠీ క! క! న రమ్య| హాస | లోల |, రామ కృష్ణ -- ఈ - రా ఇది ఆటవెలది. ఆట వెలదికి నాలుగు పొదవులుండును. అన్తే యున్నవి జేనసిపాదములందు నూర్యగణములు + 2 ఇం దగణములు. సరిపాదములందు క్‌ నూర్యగణములుండును. అ క్రైయున్నవి (వథమ చతుర్ధ గణాద్యతరములకు యతిమై (తిచెల్లును. అధో కేఖాంకిత స్టలముల యతి ప్రదర్శితము (పాసనియతిలేదు (పాసయతి వాడనగును థి (తొ) నీనము = సీసము తెలుగు వానలో వాసీశెక్కిన దేశిపద్యవిశేషము. నన్నయకు పూర్వమే ఇఛాననములలో సీకపద్యములుండుట గమనింవదగిన విశేషము సీసపద్యమున నాలుగుపాదములుండును [పతిపాదమునందును 6 ఇంద గణములు + ల సూర్యగణముబుండును 1, త మరియు ర, ? గణముల మొదటి అమరములకు యతిమైతి చెల్లును యతి విషయమున నీసవద్యపొదమును పూర్వఖండముగ _ద్వితీయఖండముగ పరి చ్చేదముచేసి ఖిన్నయతులను వాడనగును. (పాసనియతి లేదు [పాసయతివాడవచ్చును, సీసపద్యము ఛివరనెత్తుగితి---ఆట వెలదిగాని తేటగితిగాని చేర్చనగును. ఇంద ఇంద్ర ఇంద్ర ఇంద్ర అఆ ౪౮౪౮ అ న! ఈ $ 1 డ్తీనార (టంకాలః డీర్ట మా డించితి ఇంద్ర ఇంద సూర్య సూర్య ॥ి ౮ ఆ న! వ! ॥ న! | ద&ణా ధీశుము త్యాల శాల2 1 స్వకీయము 2 శ్రీనాథుడు.

ఉపజాతులు ర్య] ఇది నీనవద్య పొదము సీవమునకు నాలుగ పొదములుండును (వతిపొదము నందును క ఇంద + 9 సూర్యగణమునుం డును అశ్షేయున్నవి యతి 1,3 మరియు $5 ' గణములకు విడివిడిగా చెల్లనగును అన్హేచెల్లుచున్నది. అధో "కీభాంకితస్థ్టలముల యత్మిపదర్శితము. పూళశ్వార్థమున దీ-తీ ఉత్తరార్టమున ద-ళ్యా. (పాసనియతిలేదు. (పాసయతి వాడవచ్చును. సీసపద్యము చివర తేటగితిగాని ఆట వెలదిగాని చేర ఎవలెను. నీనజైేదములు : లావణికులు పలువురు విశేషవిధులను స్వీకరించి పలువిధములగు సీసము లను పేర్కొని యున్నారు. వాటి నన్నింటిని సమన్వయించి అప్పకవి సీనఖీద ముల నొక సీనమాలికలో గుది గూర్చి చెప్పినాడు వన “*సీసంబులనునవి సనమవిషమంబుల శ₹ెండు బెఅంగులయ్య వాని విశషంబు లెట్టివనినాాా ప్రీ యతినైై న బాసంబునందై న నొకటితో 6 జెస్పిరేనియు శనమసీనమగును నియమముల్‌ దీనిపై నిలిపిన సీసంబు లాయుడెజంగుల్రై యతిశయిల్లు నెనిమిదం| ఘుల ెసమెక్కిాంవ వళ్ళక్షై సర్వతః ప్రా -సీసంబినంగ, బాపమాఅణం[ ఘుల బదిలంబు గావింప నక్కిలి (పాససీసాఖ్యమనగ వాది నేవడినిల్చి రావడే వదమెల్ల 6 జేయ నయ్యది వడిసీసమనంగ 6 దబిదఅండములయందు. (బ్రత్యేకయతులుగా స్థ నవకలి వడి సీసమనంగం. గుదురగా నుతాాహ తుదయందు గితంబు చెప్పిన విషమాఖ్య పీసమనంగం గడవెళ్ల లఘువులే కల్పించి రద్దాన లి మ! సరవి సర్వలఘు సీసంబు ననంగ స్త విధములివియ శబ్దశాసనుండు వంచమామ్నాయ ఫక్కి లో. విల్కె(గావి కడమ కవులాఆయి సీసముల్‌ విడిచి వెట్టి చెలగి సమసీసపద్య మే చెప్పినారు కే 1 సీసమాలిక అస్పకవీయము 4.621

౭1 శెలుగు కవిత _ ఛందస్సు నర్చ్వతః (పొననీనము : సీ; వేదండవరదుండు వేదోండగాంగుండు కొ దేన శయనుండు యాద వేంద్రు. డాదిత్య వంద్యుండు నాదాస సులభుండు వేదాంత వేద్యుండు కొదనీలు డాదికేయుడు బిందునాద కళాతీతు. డాదిత్యకులజుండు బాధితారి మేదినీ [శీశుండు భూదార గ్యాతుండు శ్రీదమిత నఖుండు ద్వాగళాత్ము. డాదిదేవు! డా శిత గంధమాదనుండు చేది సౌంభక వైదర్భ సూదనుండు 'మేదుర మురళనాద వినోదు డమచు( జెప్పినను సర్వతః పాససీసమగును ! అక్కాలి (వొననీనము వ; సీ ఉరగతల్పునిగావి యునల్లంబులో విల్వ శరరి తల్పునిగాని .మ్నుతింప ముర సంహరునిగాని (మొక్కుల గయిసేయ నర మృగేందదుల గాని నమ్మికొలువ గరుడవాహను పేరు(గాని వీనులం జొన్నం బురుషో త్తముని గాని పూజసేయ హర ప్రసొదముంగాని యరిమైః గొననొ ల్లిం బరమాత్ము పనిం గావి భదక్తి/బూన ఈఠరణీ వివి నాదు విశ్యవర్తనము లనుచు బరంగు వతింగావి నీవు చేపట్టవనిన జరుగు నక్కిలి (పాస సీసంబు కృతుల, బరభ్ళతాతసి పుష్పాళ వద్మనాభ" అక్కిలి 1పొనసీసమునకు అనంతుడు చెప్పిన అకణము వేరు. అప్పకవిది వేరు. అప్పకవి, “| పాసమాఅం ఘులః బదిలంబు గావింప నక్కిలి (పాస సీసాఖ్య మగును” అని చెప్పెను. కాని, అనంతుడు 1£ పాదములకు (ప్రాస వేసిన యొడల అక్కిలి (ప్రాన సీసము అగునని చెప్పి వై పద్యమును ఉదాహరణముగ నిచ్చెను. 1! అస్పకవీయము 4-525 ల్లి ఛందోదర్చణము అ తృతీయాశ్వాసము.ి0.

ఉవజాతుణ ! (లొ) వడి నీనము : (గ్రహదంస్ష్రసోంకని (గహరాజు వ్రియవచః కథనంబు నేర్చిన కిల్చ్పభూజ మలరు. దూప్పలు కేలనంటని కందర్పు. డమ్ముచే వింకని యంబురాశి కన్నుల 'పెక్కుఆ గళ్లని యిం(దుండు కటకేది వంగని శవకనగము శనువెశ్తి శ్రాలెడ్డుధర్మ దేవత రూపు, దాల్చిన రాజవిద్యా విభూతి నయవిదుండు రొజనారాయణు,డు నిశ్వ నాథు. డనుచు వర్గ నములు స్‌య వరుసనిట్లు కృతుల వళిసీళమన నొవ్పు వసుధ వై భవాలవాలమగుచు! (7) అక్కల ((అవతల్సి వడీనీనము ; పద్మా&ి యీతండే బలి రసాతల మేలు మని నంవ నేర్చిన యధికబలుండు హరిణాషీ యాతండే యల విలీషణు లంక బట్టంబు౬గట్టీన బల్లిదుండు శొయ్యలి యాత(డే |,ధువుని మన్నతవదం బన (బతిషించిన భూరియకు,డు ధవళాకి యీత,డే రమవు దుంచినయట్టి రఘువంళ శిలకుండు రాఘవుండు వాణవాహా విఖండన (వ్రముఖు( డితండు సీలగళ సుప్తికర బాణ నిపుణు( డితడు ననుచు వక్కిలి వడిసీస మమర వేల్పు బడంతు లభినుతింతురు నిన్ను బద్మనాభ అప్పకవి, అకిాలివడి సీసమును "పేర్కొనలేదు. అతడు ీర్కొనినది అవకలి వడి సీసము. “పద ఖండములయందు. (బక్యేక యతులుగా స్టిర నవకలి వడిసీసమనగ'” అని అతని లతణము. అనంతుడు దీనినే అక్కిలి వడిసీసమనెను, 1కావ్యాలంకార చూడామణీ రీ= 4ఓ 2ఛందోదర్పణము = ఈ స్ఫతీయా శ్వాసము=8? (౮

ల్లీర్సికీ తెలుగు కవిత _- ఛందన్ను “అగ్గమర్దమునకు యతులు వేర్వై చనం జెప్ప నక్కిలి వడి సీసమయ్యొ” నని అ (0 6. అనంతుడు చెప్పి వై ఉదాహరణము నిచ్చెను. (8) నర్చాలభునీనము ఛి సీసపద్యమంతయు లఘువులతోడ'నే రచించుట సర్వలఘుసీసము. అనగా “నల” గణములతోడనే సీసము నిర్మింపవలసియుండును. కాని సర్వలఘు సీసమున గణము పంచమా[ తాగణబద్దము అందు గురువులు వాడరాదు. అనగా గణము *నలము" గాదు, నలలము. అనగా $।| $$. అనగా (వతిపొదమునందును 80 + 6 = 868 అఘువులుండును గీతపద్యముగూడ లఘుమయమే గావచ్చును. కూచిమంచి తిమ్మకవి రాజశేఖర విలాసములో సర్వలఘునీసమున దేట గితిని లఘుమయముగా (వాయుటమా[తమేగాక, అందు ఇం(దగణము-నలము నకు బదులు - నల౪మునే (వయోగించుట గమనింపదగినది, కే గీ ధరణి - రథ తరణి = శతసద్భృశ = హర్మతి నయన గరళ _ గళధనద _ సఖకుకద _ గగన చికు5 వరను _ గుణనీకర = మృదుహృదయ = కేరధి శోరధి యురగ = వరభరణ _ ధరపరమ _ ప్పరుష గిరిళ పోతన భాగవతమున నర్వలఘునీసమును రచించెను. ఎత్తుగీతిని గూడ లఘుమయమొన ర్చెనుగాని, అందు ఇంద్రగణములకు “నల”ములను మాతమే వా డెను. సీ నవవికచ సరసిరుహ నయనయుగ నిజచరణ గగన చరదివిజనుత నిగమ వినుత జలధిసుత కుచకలళ లలిత మృగమదరుచిర పరిమిళిత నిజహృదయ ధరణి భరణ (దుపాణముఖ సురవికర విహిత నుతికలిత గుణ కటిఘటిత రుచిరతర కనకవసన భుజగరిపు వరగమన రజత గిరి పతివినుత సతళ జసరతనియమ సరిణి చరిత తిమిక _ మళకిటి _ నృహరిము _ దిత బిలినిపా తపద = పరళుధ _ రదశవ _ దన విదళన మురద _ మన కలి - కలువ ను _ ముదసహరణ కరిన = రద ముని = వరసుర = గరుడ వినుత

ఉపజాతులు జిక అనంతుడిచ్చిన వద్యము- సీ, మృగమదము తిలకమును నగుమొగ ముచెలుపమును నల(చి వవడముందిగడు నధర పృుటము వలుద జఘనములు టబొలువలరు కనకపు వలుప కలీతకర చరణ మణి కటకములును విరులతురుమును నమిలిప్పరి సాబగుమకరిక ము రచన నెనంగిన చెవుల రవణములును కరక మలయుగళధృత మురళియును (దివిధమగు విలుకడయు విటలతటి నెజయుకురులు కే గీ తెల్ల దమ్మి రేకుల భంగి నుల్ల సిల్లు వెడద కన్నులు గల గోవవేషళౌరి నాశయించెద నమచు నిట్లమర.జెప్ప సర్వ లఘుసీసమగునం[డ్రు జలజనాభ అనంతుని ఉదావారణమున నెత్తుగీతి సర్వలఘువుగాదనుట గు_ర్రింపదగినది. అప్ప కవి సర్వలఘుసీసమునగూడ ఇందగణమునకు “'నల"'ములనే వాడెను, ఎడ్తుగితి సర్వలఘువు గాదు, సీ చిటుతయగు కొడుకునకెదరశీయి మృతికి మొదలగు టొరులవలన వివి రుషవరుషుండగుచు చరమ శరధి జలముల తరణి మునుగక మునుపు దురమున నురువడి బలుదురును పరచి "'ెకలిగొ నయము దురిమి మురిగుణమ్హు మొరయిడగ నిరికినశిత్య శరములు పరువ విడువ జఆజీగి నెళవెటి(గొదిగి మజుగున విలిచిన కురు (0 పతి మజదివి నెరి మరు మగను దలంచి చేసినట్టే (ప్రతిజ్ఞ కాసింపంగోరి సవ్యసాచి శళాంగంబు సై ంధవములం డోలు గోవిందునుతులచే, దొడరు/గృతుల సర్వ లఘుసీస పవ్యంబు సొగుచుండు ౩ 1 ఛందో దర్పణము త్వతీయాశ్వాసము.8కీ

• 3ెదురయి (ప్రార = అ [ప్రాసయతి అప్పకవికి ర-అ ప్రాస సమ్ముతము గాదను విషయము ఇట స్మ ర్రవ్యము. ఠి యత్సిభంగము, శి అపృకవీయము. 4581

జీ తెలుగు కవిత = ఛందన్సు (వొననీనము : వృ _త్తములండువలె సీసపాదములు నాల్షింట [పాసయుతముగ చెప్పినచో నది (పాససీనము. (పాససీసమువై | పానముగల సీనము. అయినచో (పాససీనమునకు నాలుగు పాదములకు [పాసముచాలునని కొందరు లాదణీకులు. ఎత్తుగీతిలో అండు పొదములుకలిసి ఒకపాసముచొప్పున ఆరుపాదములకు (పొనముళు ఘటింపవ లెనని మరికొందరు లాతణికులు నిన్రేరించినారు. కావ్యాలంకారచూడామణి ప్రకారము 18 పొచాలకు (పాసవేసిన అక్కిల్మిపాససీసము. ఆరుపొడాలకు (ప్రానవేిన (పాన సీసము, అనంతుని (వకారము నాలుగు పాదాలకు పానవేసిన ప్రాససీసము. 1లి పాచాలకు (పాసవేసిన అక్కిలి పాసనీసము- ళా (ప్రాససీసమునకు విన్నకోట "పెద్దన నిర్వచనము. క సీసమునకు నాజడుగులం (బ్రాసములిడి యోలి సర్వపద ఖండములన్‌ భాసురముగ వళ్ల లవడ, కేసిన నది కృతుల (బ్రాససీసంబియ్యెన్‌ | ఉచదావావంణము-== సీ లామినిచే నున్నపట్టుతోరము.జూచి (పళ్ళిదంబునం(దెంచి పొలవైచి యాముని | దోహమత్యంత మైతను(బట్టి యతి దర్శిద్రునిజేయ నార్తినొంది భూమి వెల్వడిపోయి పురవురం- టొక్కుచు. బుండరీకాక యోభుననవంద్య సామి నాయపరాధ శత సహ (గ్రంబుల వై రింపవే కృపాజలధియనుచు (యేముడించు కౌండిన్యుని భీతింబాపి పృథులసౌఖ్యంబులొస(గి గాంధీర్యమమర+ బామువె (బవ్వళించిన (వ్రభుండవనిన (వాససీస౦ంబు విలసిల్లా (దిద్మనాభ 2 నమనీనము : నన్నయభట్టు సీనసపద్యములలో పాటించిన శిల్పము అనుళీలింపదగినది. సర్వత యతినియమ మో, (పాసయతినియమమో నన్నయ పాటించెను. ఒకే నీసమున నన్నయ ఆెండింటిని వాడణు అప్పకవి చెప్పినట్లు నన్నయసీవము “1 విన్నకోదపెద్దన : కావ్యాలంకొరచూడామణి 8 ఉల్లాసము 80 పద్యము, 2 ప్రాససీనము : ఛందో దర్శణము తృతీయాశ్వాసము-?2?

ఉవబొతులు ల లన్నియు నమసీసములే. సర్వత యతినియమము పాటించిన క్రిందిపద్యము సమ సీసమునకు చక్కని యుదావారణము-ా "స్లీ ధర్మత త్త్వజ్ఞాలు ధర్మశాస్తందిని యధ్యాత్యివిదులు వేదాంతమనియు సీతి విచకణుల్‌ వీతిళాస్త్రంబని కవివృషధలు మహాకొప్యమనియు లాక్షణికులు సర్వలత్య సం[గ్రహమని మైతిహానికు లితిహో .మనియు బరమ పొరాణికుల్‌ బహు పురాణసముచ్చ యంబని మహి. గొని యాడుచుండ వివిధ వేదత త్త స్రవేదివేదవ్యాసు: డాదిముని పరాళరాత్మజుండు విష్ణు సన్నిభుండు విశ్వజనీనమై పంగుచుండ. జేసె భారతంబు! (ానయతినీనము : సీసపద్యమునందు (వి *"సయతినే వాడుటలో (శవణపేయమైన మాధుర్య మేక్పడుట సవాజము. పపాదమున కాపాదమున వ త్యేకముగా (పొనయతినే వాడుచు (వాసిన సీసముశకు కరుణ, శ్రీగారు ఈకృతిక_ర్హె రచించిన పద్యమును చూడదగును. సీ ఎవ్వాని గళములో నవ్వ కొన్నది నంద న్లారామ మధుర మందాన వల్లి ఎవ్వాాని కిలములో నివ్వటిల్లైను విశ్వ భారతీ మంజు మంజీర రవము ఏవ్వావి చెరిమిలో నివ్వాళు లెత్తెము పర్షాలు లేవి పార్ట లక్మి ఎవ్వాని కలిమిలో పవ్వశించెను సుప్త గుప్త్పదాన వళ ప్రాప్త తృప్తి శే గి ఆతడు నండూరి వంశపయః పయోధి చంద్రముడు రామకృష్టమాచార్యసుక వి గద్య పద్యతారాతోరణాద్య నేక కాన్యవిర్మాణచాతురీ సవ్యసాచి 2 రావన్న భంళములదవర్వమ అవకాంం 1-11 2 (శీ జంధ్యాల పాపయ్యాస్త కరుణ(శ్సీ :; తారాతోరణము = అవతారిక

8

గేయములు గేయము : పదము

మా కాగణబద్ధమై కాళలయాన్వితమైన రచనలకు గేయములని పేరు. పాడుటకు అనువుగ నుండునది గేయము... ఇండు గానాంళకు ఎక్కువ (పొధాన్యము

భావనా. (పధానమైనది పదము, పదకవితలో కవిళాంశకు ఎక్కువ 'పాధాన్యము.

తెలుగు అజంతభావకావున, (పాచ్యభాషలలో ఇట లీభాషవంటిదని పొాళ్చాత్య విచ్వాంసులచే (వనస్తుతికెక్కినది. (161883 18 116 1631188 01 16 2480. అజంతభామలలోగల గానసౌలభ్యము సంగితవిద్వాంసులందరకు అనుభవ పునరు_క్తము.

పద్యకవిత :; పదఠవిత

పద్యముళు రాగమున కనువై నవనియు, పాటలు కాళలయాన్వితము అనియు స్టూలముగ పద్యకవిశకు పదకవితకుగల భేదము నెన్నవచ్చును. కాని సూవసద పితో పరిశీలిం చిన పద్యములుగూడ ఆంతర్యమున కాళమును, మాత్రలను నాధారముగా. కేసికొని ఉద్భవించినవే. ఎక్షైన సాహితీ జగత్తులో పద్యములు చదువుచున్నారు పాటలను పాడుచున్నారు. పద్యములకు రాగము వేర్చనగును పాటలో అాళబద్ధములు అందుచే వ్యవవోరసిద్దమైన ఈ భేదమును సాహితీ నిరూఢిగ నెంచనగును. తెలుగులో మొట్ట మొదట ఉద్భవించినది పదకవిత యేయని నన్నయకు పూర్వమే - శు మ్మెదపదములు = వెన్నెలపదములు మున్నగునవి వెలసి యున్నవి కొందరు విద్వాంసుల అభిపాయము ఏ వాజ్సయము నందైనను మొదట పాట--తరువాత పద్యము -- పిమత్తట -- గద్యము -- చివరకు వచకము ఉద్భ వించుట నవాజము

'దేశకవిళాళాఖకు చెంది మా (కాగణబద్దములై న ద్విపద-తరువోజ మున్నగు నవి పద్యకవితకు పదకవితకు మధ్య వెలసిన ఛందోవారధులు.

పదము _ ఛందన్సు

నన్నయకు పూర్వమునుండి నేటివరకు - అజంతభాషమైన తెలుగులో

వదకవితకు (పజావ్యాదయమ.లలో సముచిత (వాధాన్యము లభించుట సవాజము.

గేయములు 880 పదకవితను లకణనిబద్దము చేయుటకు నల్పిన్మపయత్నములే ద్విపదలు తరువోజలు ముశ్నగునవి. ముత్యాలసరములును అట్టివే 'తెలుగుబాస వా-గేయకారులకు కన్నతల్లిగా పఖ్యాతి కెక్కినది అన్నమా చార్యులు, వమ్యేతయ్య-ళ్యాగ రాజు 'ఆలుగులో "గేయ(ప్రబంధము ఎ (వాని, దతిణాపథమునంతటిని ఆంధవ-గీతమునకు అధినివేశ సామాజ్యముగా జేసినారు. పాటను కాళలయబద్ధ మొనర్పవచ్చుగాని-ఛందోబద్దము చేయుట సుకరము గాదు. ఎందుచేతననగా కాళలయలు ఛందస్సు పరిధిని చాటి విహారించుట సనపొాజము అయినను దిజ్మా తముగ--వదకవిళాలమఃం ముల అనుశీలింపనగును పదకవిత యనగనే సాహిత్యపు పొలిమేరలు చాటి సంగీతములో వ వేశింపకో తప్పడు. పదకవితలో అఘువుఅనగా ఒకమాత. గురువుఅనగా 'రెండుమొ తలు మూడు మాతల -ఎవై్షనమా్యతలు కావచ్చు పదములు మాత్రాగణబద్ధములు. అందుచే పదములిను గురులఘు విభాగనిబద్ధమైన ఛ -దస్సులో బంధించుట సాధ్యముగాదు. రగడ విశేషములు అప్పకవి జాతులలో ఉపవిభాగముగా లాలివాట పెండ్లిపాట సువ్వాలే మొదల్లైన రగడ విశేషములను పేర్కొనెను ఇందు లాలిపాటకు లెం డేసిపాదాలచివర *లాలి'యను మకుటమును పెండ్లి పాటకు గౌరీకల్యాణ వై భవమే అను మకుటమును, “సువ్వాలే'కు సువ్వీసువ్వాలే అను మకుటమును నుండును. ఇవియన్నియు చతుర నగతిలో నడచును. వీనిని మధురగతి రగడలే యవవచ్చును అప్పకవి వీని లతణమ.లను నిర్లిష్టముగా చెప్ప కున్నను ఆతడిచ్చిన లద్యుములను చూచినచో అమణము తెలియును. అప్పకవి లాలిపాటకు ఇచ్చిన ఉదాహరణము=ాా అక్షర హం వికచాంబురుహాషొ యకప సఖినుత యదుకుల దా రతక సురివిదుర ద్విప రక్షొ రాక్షస విదళన (పరుచిర వక్ష *.+లొలి! ఆపాటశే చివర “గారీ కల్యాణవై భవమేి అనీ చేర్చిన "వెండ్ల్డపాటయగును. *సువ్వీసువ్వాలే' అని చేర్చిన నువ్వాలేపొాటయగునునని అవ్పకవి (పవచించెను. వె పాటయందు చతుర్మా కాగణములు, దళమునకు ఎనిమిదేసియున్నవి (పాసయున్నది 8 $, ? గణముల మొదటి ఆమరములకు యతిమైతి _ అప్పకవి ఉదాహెరణములను మాత మే యిచ్చుటచే లఅమణములను ఊహి .చుకొనవచ్చును, 1అప్సకివీయము _ చతుర్థాశ్వాసము_600

కీ కెణగు కవిత -_ ఛందన్సు అది కాళలియాన్వితమైన మా్యాచృ్చందోబద్దమై నది కాబట్టి రచయిత యథోచిత ముగ [వబాయవచ్చునని అప్పకవి మతము గేయములు ఛందన్సునకు అతీతమైనవే గాని ఛందోరహితము లై నవిగావని మరువరాడు. ఆధునికచ్చందస్సులు "తెలుగులో జాతులయందు మా(తాగణములు (వ్రయు కములు* అందు అఘువు వెనువెటనే గురువుగల 1! ౮ = వ, !౪!= బ్బ | ౮౮ =య గణములు అ(పయు కృములు. కాని ఆధునిక కవిత్వములో అభ్యుదయకవితా మవోద్యమ(పనర్తకుడై న (శీ4శ్రీకవింఆతని అనుయాయులు మా(ళాచ్చందస్సులలో జగణము (1 ౮౪ !)ను గూడ వాడి (కొ త్తలయను సాధించినారు. ఉచాహరణము--- మరో (వ్రపంచం మరో వ్రవంచం మరో (వ్రవంచం పిలిచింది ముత్తాలనరో యు; నేడు ముళ్యాలసరముగా పసిద్దమైన "గేయమునందు పాదమునకు శీ మాతలు 4 మాతలు +- ల మాత్రలు “క్త మాతలు చొప్పున మూడుపాడము లుండి చినవరపావమున లి+-క 1-2 మాతలు కనిపించుచున్నవి. ఉదావారణకు-ా 'మేలుకొనుమో భరతవీరా 'మేలుకొనుమో పూత చరిళా 'మేలుకొనుమో సర్వమానవ సౌఖ్య వేదాంతీ। “తల్లవా-ను కోడికూసెనూ” వంటిపదములు ఈకోవకు చెందినవే. ఈవదమును పునరుద్ధరించి ముళ్యాలసరమని నామకరణము. చేసిన గురజాడ వేంకట అప్పా రావుగారు ఇట స్మ్రరణీయులు. వొటీలు ; సీనిమా, శేడియోల (వళావమున అధునిక కవులు మనోరంజకములయిన పాటల నెన్నిటినో (వాసినారు. ఉదాహరణకు కింది పాటను చూడదగును, సుక్క_లన్ని కొండమీద పోకు జేసుకునే వేళశ వంటబోది వరిమడితో వకవక వవ్వేవేళ_ సల్లగాలి తోటకంత సక్కీంలిగిలి "పెట్టు వేళ___ బ్‌

గేయములు ల్జ్మీ మొక గ్రాజొన్న తోటలో ముసిరిన చీక ట్లో మంచెకాడ కలునుకో మరువకు మామయ్య 1 ఇచ్చట 6 1. 6 మాతలు ఒకపాడ్నమెైనవి. న! న! క! ౪౮ సుక్కలన్ని | కొండమీద 1, 8 గణముల మొదటి అవరములికు యతిచెల్టు చున్నది, "న్స కు *సో'కు న! టి ఆ క! మొక్కజొన్న | తోటలో ట్‌ క ముసిరిన శీ | కటలో ల. ౮1౮ అమనపుడు-తోటలో--అయిదుమా[తమే ఉన్నవి ఆరవమౌా(త “స్థం ర్రాగేన పూరయేత్‌ "-- రాగ (ప్రస్తారములో కలసివచ్చును. చినిని రూపకళాళములో పొడనగును. ఇళ్లు పాటనంతటిని (ప స్తరింపనగును. చీకటి మిణుగురు జోతుల చిటిలి చిల్లులడకమునే__ సద్దుల రాగాలు చెవుల నిద్దువ తీయకమునుపే--- ఆకాశపు టొడిని తోట అవలింత గానం మునే... పొడ్డువాలు గంటనే పుంత బొరివెంటనే సదుమణగ విచ్చి రా! ంి జా ముదుల మొమయ్యా ॥ ౧ “*నద్దులరాగాలు చెవుల నిద్దుర నీయకముకుపే” అనుచోట=--[పానయతి లా క్షే తీ కొనకళ్ళ వెంకటరత్నం బంగారి మౌొమ పాటలు

కం శజెలుగు కవిత _ ఛందస్సు ౮|[౮౮౮ చివరి పొదమున--ముద్దులమా మయ్య -- అనుసపుడు “రొడవగణమున నాలుగు మాతలేయున్నవి కొరవడిన ెండుమాతలు-- మామయ్యా--అనుదిర్భృములో పాదాంతము గనుక రాగమున హృాదయంగమముగ కలిసిపోవును. గొడ్డుగోద మశ్లే పే కుబ్ద కుంక లకు గాపీ కలుపు తీతలయి మశ్లే గ కన్నె పడుచులకుగానీ.. బుగ్గమీస మొడి వే సే భూ కామందుకు కానీ___ తోవ కెదురు వ స్తివా, దొంగచూపు చూ స్తివా, తంటా మవయిద్దరికే తప్పదు మామయ్యా ! కంచెమీది గుమ్మడిపువు పొంచి పొంచి చూస్తాది ! విరబారిన జొన్న పొట్ట వె£లలి నవ్వు నవ్వుతాది £ తమలపు లీగెలు కాళ్లకు తగిలి మొరాయిస్తాయి 1 చెదిరిపోక మామయా బెదిరిపోకు మామయా! సదురుకో వీ వదును గుండె సక్కని మామయ్య! వనలుకిట్టి నన్ను పలుకరించటోయి నపుడు___ చెలుకుతోట మలుప్పకాడ చిటికివేసి నవ్వినపుడు మోటబావి వెనక నాతో మోట సరసమాడినప్పుడు కసరి తిట్టినాననీ, విసరి కొట్టినానసీ చిన్నబోకు నలుగురిలో సిగ్గది మామయ్యా |! ఇట్లు ఆరు మా(తలతో సొగెడి పొటలు కొన్ని.కొన్ని నాలుగుమా[ తలతో, కొన్ని మూడు -1[ నాలుగు మరికొన్ని అయిదుమాతలు, =... . రెండునూ తలతో వివిధ ఇఅాళానుగుణముగ సాగుట కద్దు. పదకవిత : పండితులు వదకవితన/, లాతణికులు గుర్హించినను, అందలి స్వారన్యమును (గహిం చియు చానికి పద్యకవిశతో సమ ప్రాధాన్యము నివ్వకపోవుటకు ముఖ్యకారణము

గేయములు ల్తీ$ి నూహింపవచ్చును. పదక రృలు వ్యాకరణనియములకు కట్టుబడియుండరు అంతే గాక అవి శుద్దసాహిత్య[వ్మకియలుగావు- అవి వాబ్బయములో అర్ధనారీశ్వరములు. పదమునకు సగముదేవాము సాహిత్యము. సగముదేహము సంగీతము

“ముదివిటులు విధవలంజెలు

వదకివితలు మారుబాస బౌవన వారల్‌

చదువని పండితవర్యులు

కదనాస్టిర వీఠరవరులు కడిది పురమునన్‌” అను చాటువు పదకవితలవై (శ్రీనాథుని అధి తేపణగా ను పసిద్దము. విద్వత్‌ కవులు పదకవితలవై అప్పడప్పుడు ఛలోక్తులు వినసరుట సహజము, ఎందుచేత ననగా పదకర్త నిష్ట, సాహిత్యముమీదకం₹ు సంగీతమువై అధికమగుటచే ఆ అధి శతేపణ శ్రేవలకవులు చేయుటకద్దుకాని ఆ వద్యకవులకు మాత్రము వదకవిత యందలి స్వారస్యము 'తెలియదనుకొనుట పొరపాటు. (శ్రీనాథుడే వదకవిళా శాఖకు పట్టుగొమ్యమయైన పలనాటి వీకచరిత (వాసివ సంగతి విస్మరింపరాదు. అధి శేపణ చేయువారికి ఒక పదకవిత యననేల ? 'కాజ్యాలాపాంళ్ళృ వర్ణ యేత్‌” అని కవిత కవితనంతటిని నిరసించినవారు లేరా ?

అక్షరు మాత్రాగణములు

గణమనగా గురు లిఘువులకూడిక.. గణములు ఆవర గరాములినియు, మా తాగణములినియు లెండువిధములు.

అతర గణములలో (వధానమైనవి (తరపకగణములు. చోగురులఘువులు మూండు గూడికొన గణములగున్‌ “ అని మూడషరగణములగూర్చి, కవిజనాాశయ కారుని (పవచనము వీనికి నినర్ష గణములనియు వాడుక గలదు.

గ = అన గురువునకు ల- అన లఘువునకు నంశేతములు, గగ అనగా "రెండు గురువులు (ఆ౮). గలము అనగా గురువు, అఘువు (౮). “గా” అన్నను గగ మే. ద్వ్య్రూక్షరగణములు:

ఆఆలి=ఐగగము, [1।|=లలము, ఆ|| ఆ గలము, 1౮ ఇ లగము, (రూకల గవాములు

ఇక గురులఘువుల రెంటిని మూడవరములుగా (వన్హరించినచో ఎనిమిది గణము లేర్పడును.

(1) ౮౮౪౮=మగణము (నర్వగురువు)

(9 1 = నగణము (నర్వలఘువు)

(€9౮౪౮|| = భగణము (ఆది గుకువు)

(ఈ [1౮ = జగణము (మధ్య గురువు)

(59 1[0=సగణము (అంత్య గురువు)

(6% 1౮౮ =యగణ ము (ఆదిలఘువు)

(౧ ౮ఆ|౮=రగణము (మధ్యలఘువు)

(ఈ ౮ఆ౮| = తగణము (అంత్యలఘువు)

ల్లో ఆదిమధ్యావసానేషు యరకాయాంతి లాఘవం భజసొ గౌరవం యాంతి మనౌతు గురులాఘవా

అర, మాశానణముణ వస్‌ "యమాళాశాపభానని అను సూత్రము. గణక విశ్వాసమును నులువుగా వెచిషెంచునచిం న్ముపనిచముం యే మౌ ళా | ఆ క్‌! | ఆ న కా | ఠీ ( న ధా ! (ఏయమాళా ఇ [౮౮ అ యగణను (9 మాళా శా = ౪౮౮ = మగణము (8) శారా జబ జ (ఆఆ! అ శరము (4)ళా జ భాజ ౪౮|౮ ౩ ర్రగణము (శ్‌) జ భా న అ 1౮|| తా జఇగగాము (4) ళాన న అ 4|| అ భ్రగగును (7న నయ = [1|| అఆ నగణము (6) నయమా అ [1౪౮ తి సణము సంన్కృతచ్చుందళ్ళా్నన్న నుళలో గణములు వది, అని 'మయరనసత జ భనగల' లు, దిళవిధ నం శేతనములతోపాటు మజమగణము, భజ గగణము, గజుగుకువు, లజలఘువు, ఖాజభిగగను+భిగణము, గాజిగురువు+.గురువు, యాయజయగణము + య*%ణము + యగణము, న్యజనగణము + యగగణము, న్నజనగగణము+నగణము-అను సం'శేతములను లాటణికులు చాడీనారు, ఆ|| జ గలకాపాగణనము 1౪౮ జ లగజవగణము అనీ నామాంతంముగు. మూ/తాగణిములుః లఘువు ఒక మాత, గురువుజ రెండు మాలు, (1) వకమాకాగణము = ల, (8) ద్విమా జాంణములు = || అ అలలను ౮=గ, (8) (తిమాళాణములు ఆ 1|| = న, ౮|=పా, | ౮ ఇవ్వ

218 తెలుగు కవిత _ ఛందస్సు (శ) చతుర్భా ళా గణములు, 1111 జ నలము, ౪౮ ౮= గగము, ఆ|| = భగ ణము, 1ఆ౮|$== జగణము, 11౮ = సగణము,

(5) పంచమా(తాగణములు - 111 = నలలము, ఆ౮[[$[= భలము, 1౮|| = జలఘువు, [10౮| జ సలము, 111౮౫ నగము, ౮౮| = తగణము ౮|౮ = రగణము, !!౮౪౮ = యగణము.

సంస్కృతమున నిసర్గగణములని "పేరుగాంచిన (త్యతరగణములు బవుళ (వచారములోనున్నవి. మ్మాళతాగణ నిబద్ధములగు ఆర్యాగీతిజాతులు కొన్ని సంస్కృతో _క్తములున్నవి.

అస ఎ *టి సంస్క్యృతాంధవృ త్తములు నంన్కృత వృ త్తములు

నంస్క్భృతమున వృత్తములు అసంఖ్యాకములు, వృత్తమునకు నాలుగు పొదములుండును. సంస్కృతమున నేపొదమున కా పొదము విరిగి నిలుచును, అనగా సంస్క్బుతమున పొదాంత యతి నియతము సంస్కృతమున యతి యన్న విరామము, విచ్చేదము. పొదమునందలి అకరములనుబట్టి గురు లఘు [వస్తారము వలన నెన్ని.యెన వృత్తము లేర్పడుటకు వీలున్నది.

వకాతర వృ _త్తములు "రెండుండవచ్చును.. ఒకటి లఘువు "రెండవిది గురువు. ఇన్లు శెండవ ఛందమున, అనగా ెండతర వద్యములు నాల్లుండును, ఆ, ౮౮,1౮ |

ఇళ్లు మూడవ ఛందమున 8 వృత్తములు పర్పడును. సంస్కృతమున లాతమణిపలు 96 అవరములవరకు వృ త్తములం బేర్కొనిరి. అనగా 26వ ఛంద మున 67108864 వృత్తములు పర్పడును. ఒకటవ ఛందమునుండి £68వ ఛందము వరకు 1848217726 (పదమూడు కోట్లవై (ఐడి) వృ _త్తములేర్పడును. ఈ వృత్త ములు సమవృత్తములు, అర్ట సమవృత్తములు, విషమ సమవృ _త్తములుగ మూడు "ఇట్లు కాగలవు. పర్యవసానము వృత్తములు కోటానుకోట్లు. అనం ఖ్యాకములు. గణిత సిద్దాంళానుసారము వృత్తములు కోటానుకోటులు పర్పడవచ్చునుగాని సంస్కృతములో లాదణికులు చెప్పినవి కొన్ని మాత్రమే. కావ్యములందు సుపతిషస్టతములై_నవి అల్ప సంఖ్యాకములే.

తలుగువృ త్తములు

"తెలుగులో వాడిన వృత్తములు ముఖ్యమైనవి వేళ్లవై లక్కింవదగినవి

'ెలుగు వృత్తములలో సంస్కృత గణములనే వాడినను కొన్ని ముఖ్యమైన వావ అకా

మార్పులు చేర్పులు గమనింపదగినవి.

(1) శెలుగు వృ త్తములలో పొదాంత యతి (అనగా సంస్కృత వద్ధతిలో విశ్రాంతి = విచ్చేదము) లేదు.

(2) తెలుగులో మొదటి పొదముతో పదము విరుగదు సరిగదా, రెండవ పొదములోనికి చొచ్చుకొనిపోవును. ఉదాహరణకు

248 తెలుగు కవిత _ ఛందస్సు

ఉ॥ పాయక పాక శాసనికి భారత ఘోర రణంబునందు నా _

రాయణునట్లు వాణసధరామరవంశ విభూషణండు నా రాయణభట్టు వాజ్మయ ధురంధరుండున్‌ దనకిష్తు డున్‌ సహా ధ్యాయు(డునైన వా(డభిమళ స్థితి తోడయి విర్వహింపగన్‌

వె పద్యములో నారాయణ శబ్దము, సవాధ్యాయుడు శబ్దమును రెండేసి ఫొదములలో సర్దుకొని పోయిన సంగతి సుగమము. అది తెలుగు వృత్తమునకు శోభాయమానమని పలువుకు కవులు తలపోయుట కద్దు. మూడవ పాదమున యతిగూడ విరుగక రాయణభట్టు ౨ ధురంధరుడున్‌ అని సాగి పోవుట గమనింపదగినది. సంస్కల్భృత యతి స్వరూవము వేరు, తెలుగు యతి న్వరూపము వేరు.

(శ) నంస్కృతములో లేని పాసనియతిగూడ తెలుగు వృత్తములలో అపరి హోర్యనియమము.

4. లుగు ఛందస్సులని పేరుగాంచిన సీసము, తేటగీతి, ఆటవెలది పద్యములలో [పాసనియమము. లేదుగాని వృత్తములలో (పొసము నిత్యవిధి యగుట గమనింవదగినది.

"తెలుగువారు. సంస్కృృతమునుండి వృత్తములను స్వీకరించిన వానికి తెలుగు ఆవోర్యమునే ధరింప జేసినారు.. తెలుగులో వృత్తములు [పొజ్నన్న పార్యయుగమునుండి సాఖాత్కరించుచున్నవి. కన్నడమందును వృత్తములు గలవు పంవభారతమున చంపకమాల, ఉత్పలమాలాది వృ _త్తములు గలవు. నన్నయ నాఠరాయణభట్టు సావాచర్యమున కన్నడ భాపావభావనము వలన వృ _త్తములను "తెలుగులో వ వేళ వెస్టానను చాదమొకటిగలదుగాని, కామసాని గూడూరు శానవమున - నన్నయకుముందే తెలుగులో చంవకమాలాది వృత్త ములు గలవనుటకు సాత్యము €భించినది. ఉత్పలమాల చంవకమాల మున్నగు వృ_త్తములకు తెలుగుళోంగల బహుళ (వచారము సంస్కృత వాజ్బ్యయమండును గనుపింపదు. అన్ఫ త్తములు ెలుగునకు వలసవచ్చి, స్థిరనివాస మేర్పరచుకొని ఇల గుదనములో లీనమైపోయినవి.

"తలుగు వృ_త్తములను (ప్తరించినచో (1) గణములు (2) యతి (8) [పానము - అను విభాగము లేర్పడును. అందు గణములు మాత్రమే సంస్కృత పద్దతిళోనివి. యతి పాశములు అచ్చముగా ెలుగునకు సంబం ధించినవే అంతేగాక, పాదాంతమున విచ్చేదము లేకపోవుట సంస్కృత సం్యవదాయము న్య్మ[కమించుటయే. అందుచేత వృత్తమలను సంస్కృత చృందస్సులని నూ త్రీకరించుట 'తలుగుదనమునకు న్యాయముచేకూర ఏక్‌ పోవు టణేకాగలడు. | నన్నయ భారతము - ఆదివర్వము, 1-24

సంస్కల్భకాం[ధవృ _త్తములు 249

వృ_త్తములుగూడ, యభళార్థమునకు తెలుగు ఛందస్సులే, కోట్లకొలది వృత్తములు పుట్టినమ అందు ఛందః కర్తలు పేర్కొనినవి నుమారు నాలుగైదు వందలునూ[తమే. అందునుకపులు వాడినవి సుమారు ల0. తెలుగులో కవులు వాడినవృత్తాలలో ఉత్పలమాల, చంపకమాల, శార్దూల వి(కీడతము, మళత్తే భము ముఖ్యములు. 'ద్రగ్దరః మహో సగ్దర, మంచా[ కాంత, మానిని, మత్త కోకిల తరలము, పంచచామరము, సుగంధి, (శౌంచపదము, మంగళమవా, శ్రి వృ_త్తములకు ఎడ నెడ (వజారము గలదు.

లావణికులు పెట్టిన "వీరులలో - యతిస్థాన నిరూవణములలో నెడనెడ ఈషద్భేదములు గన్పించుచున్నవి. సంస్కృతములో యతి స్థానమునకును తెలుగులో యతిస్థానమునకును నెడనెడ వ్యత్యాస 'మేర్చడినది మందా (కాంతకు సంస్కృతమున 5, 11 స్థలముల రెండు యతులు. తెలుగులో 11 మాతమే యతి.

యళులు _- మతఖేదాలు

కవితయము వారిలోనే ఛందో లకణానుసరణమున కొన్ని భేదములు కన్చించును. ఉచాపారణకుా గ

పృథ్వి ; నన్నయ 18 యతి, ఎజ్టిన 9 యతి మధ్యాకగార : నన్నయ యతి 1, 5 గణములు, ఎజ్రినయతి 1 = ఈ గణములు, మాలిని : నన్నయ 18 (ఒకయత్సి, ఎల్టన్‌ 7 - 18 - 18 (మూడుయతులు), స్యువసిద్ధ పద్యము లైన చంపకమాల, ఉత్పలమాల, శార్దూల వికీడితము మ_త్తేభములలో మా్యతము "తెలుగున మత ఖేదములు లేవు.

(బు

వృత్తలతీణములు తెలుగున వృ త్తలమణములను పలువురు చందో[గంథకర్తలు సోదాహరణ ముగా నిరూపించియున్నారు. తెలుగుకవులు వాడిన (వసిద్ధవృ తృముల నామము లను, గణములను యతిస్థానములను ఈ (వకరణమున గమనింపదగును మొదటి తొమ్మిది ఛందస్సులకును యతినియమములేదు. ఈ విషయమును అప్పకవి సున్పష్టముచే సెను. కే గీ; అడుగులకు వర్షములు గొంచెమగుటంజేసి యందును కాపభ్ళతి నవచ్చందములను బొడముపృత్తములకు నెల్ల వడులు లేవు నాల్గపదముల. (బ్రొసముల్‌ నడచుగాని ! క్షే విద్యున్శాల అనాలా మమగగ శిళళ 466 తొప్మిదోవ ఛందోన్ఫు ౯ లి మణీబంధము బావన. థ్‌ ను స న. అలళి వదోవభందన్సుః (వృత్తము పేద) (గజములు) (యతి 8, మయూరసారి వూ రజరగ ఇ 77 4. మణిరంగము వజ ఈరసనగ న 6 ల్‌. రుగ్గువతి ఎః భమసగ ఏ6 6 6. చంపకమాల న $9 న (| 7. మాణిక్యమాల -- నయభగ ం 66 77 వనదోతొండటన ఛందోన్సు; 8. ఇం దవ జ -== తతజగా న 8 9, ఉపేం[దవ(జ ఎ జతజగా 666 8 10. దోదకము = భభభగగ శ60 ౯77 11. రథోద్ధతము ఎ రనరవ 666 7 1 అస్పకవీయము = చతుర్షాశ్వాసము _ 175 న!

వృ త్తలక్షణములు లల] 18. స్వాగతము ఆజ రనభగగ ఆలా 7 14. మంచారదామముాా తతతగగ న ౯7 వన్నాండవ ఛందొన్సు వ 15... (సగ్విణి ఆ రరరర జా 7 16. _భుజంగ్యప్రయాతములూ యయయయ -- 8 17. తోటకము ఎఎ ససనన అజనాణా రి 18. [ద్రుశవిలంబితము -- నభభర ఆ ౯ 19. తోదకము ఎః= నజజయ అవా వ బి0, జలోద్దతగతి జా జనజనసన వ 8 ల కుసుమవిచిత --- నయనయ న "7 వ2. మణిమాల అజ త్రయతయ అనాను ౯77 లలి, మౌక్తికచామము-- జజిజజి అజా రి వదమూడవఎ ఛభందన్సు) ; వక్త, మ త్తమయూరము-ా మతయనగ అణా వ్‌ 25. $9 జజ ననభభశ అజానాలు 8 26. (వవార్లిణి అజ మనజరగ అవాలి 8 2. మంజభాపీణి ఎః సనసజసజగ న రి 28. కందుకము వా యయయయగ 7 29, ఊర్వశి ఆ వతతరగ ఆ 8 వదునాలుగొవో ఛందోన్ఫు ॥ 80. వనమయూరము = భళభజననగా అణా రి 81. వసంతలతిలకము -- తభజజగా న రి వదిపౌనన ఛందన్ఫు ; 82. మాలిని అ= ననమయయ అకాల రి 88. మణిభూవణము --- రనభభర జా 10 84. నుగంధి వా రజరజర ఎ రి 85. మణిగణనికళము --- ననననస అననలాణ | వభునారవ ఛభందొన్ఫు ః 86. పంచచామరము == జరజరజగ వాజాజజా 10 ల్‌. పద్మకము జా నభజజజగ వజాం 1. 88. ఫలసదనము -జా ననననసగ అనజాన 10 89. అశ్వగతి ఆ భభళభభభగ ఎ 10 40. గజవిలసతము ఎ భరననవగ నా! 8

లిర్ట్‌లి తెలుగు కవిత _ ఛందస్సు వదునోశవో ఛభందోన్సు : తీ శిఖరిణి ఎఎ యమననసభవ -- 18 42. హరిణి =జాి నసమరసవ అజా 1వ శీలి, మంచాక్రాంత “శా మభనతతగా అజా శే శ్వీక్తీ పృథ్వి ఎశా జసజసయవ అజా 12 కర. వర్కుటము -- నజభజజన వ. 46. సుగంధి ఎ రఈజరజరవ ఎ 1 శ. మత్తకోకిల -- రసజజభర ఎ కే] వదునౌనిమైదవ్‌ ఛందన్సు ; 48. కునుమీత లతావేల్లిత--మతనయయయ -- 2 శీ9, వేణునాదము = రనజభనస వానాజా 10 వందొట్యిదోన భందన్సు | 50. శార్దూలము అ= మసజసతతగ = 18 51. తరళము == వభరసజజగ = 1వ 52. మఘ విస్ఫూర్జితముాయ మనసరరగ = 18 58. కవికంఠభూపషణము --సజససనజగ === ఫి ల్‌క. పాంచజన్యము తా=== రజననననగ = 10

• 55. పంచచామరము -- నననజరజగ - 10 ఇరువబోదవో భందోన్ఫు ః

56. మత్తేభవికీడితము --సభరనమయవ లా కీ 5, ఉత్పలమాల --భరనభభరవ -- 10 58, అంబురువాము .-భభభభరనవ ఎ 18 కఇరువదియొకలవో భందొన్ఫు ?
57. చంవకమాల “ఆానజభజజజిర ఎలా క్ష
58. వనమంజరి ఎా-నజజజజభళర న క్షేత్ర
59. (నగ్ధర “మరభనయయయ == 84-15
60. లాటీవిటము ఎాూనననసననమతయ -- 18 4 16 అక్షరముల వంచదామరము గలదు. అదియే (వసిద్ధము.

వృ త్తలక్షణములు లిక్‌లీ ఇరువదారెండవ భందోష్సు : 68. మహో[పగ్దర ఎ-సతతననసరరగ 9416 రికీ, భ్యదకము “జళటళరనరనరనగ ఆలా 19 65 మానిని “ఆ భభభభభభభగ - 13 668 విచి!లితము జూ 21 లఘవులు* గ ఆకాశ 18 67, తురగము -ానననననజజగ ఆ కేల్‌ (కొందరు 841€) 68. సుగంధి ఎ=జభ్రజనసననభఖభజనగ -- 8+8 ఇరువదిమూడవ ఛందన్ఫు: 69. కవిరాజవిరాజితము -- నజ జజజజజవ = ర = 14 -£0 70. పద్మునాభము ఎా-తతతతతతతగగ [ఫీ ఇరువదినాలుగట్‌ ఛందన్సు: 71. నరసీజము ఎ=ామతయననననస=*ా 10-18 [2 అష్టమూర్తి ఎ==మనతసరథజయ ఎ 9. 1 ౯79, (శౌంచపదము జక మసభనననయ-- 11.19 ఇరువదిదైైదన ఛందన్సు: "4. బంధురము ల గా. ఆూాూనననననభథభగ = 16 "5. భాస్కరవిలసితము -- భనజయభనననసగ = 18 76. సాధ్వి జఎజాళనజననసననళగ = 8- 15 = 2౨2 ఇరయవదియారవ ఛందోన్సు:ః ౯77, మంగళమవ, శ్రీ -భజసవనవభజసనగగ = 9= 17

వృత్తముల వమా ర్పులు అణాతి శార్దూల మ శ్తేభములు, మత్తకోకిల తరలములు [సగ్ధఠామవో(సగ్ధరలు మానినీ కవిరాజ విఠాజితములు, దోదకతోదకములు జంటవృ _త్తములుగ నెన్న దగును. శార్ల్దూలమునందు పొదమందలి మొదటి గురువును "రెండు లఘువులు చేసిన మ_శ్తేభమగును. అక్షే మ_శ్షేభమందలి మొదటి శెండులఘువులను ఒక గురువు చేసినచో శార్దూలమగును. అకు జంటవృత్తములను ఒకచాని నుండి మరియొక చానిలోనికి మార్చనగును. చంపకోత్పలములు చంవళమాల ; (పొచీన కావ్యములలో ని సుపనిద్ధ పద్యములలో చంపకమాల ఒకటి. ఇందు [వతిపొదమునందును 111 1౮! ౮1 [1౮% 1౮౬1౮1 ఆ౮|౮,న,జ, భ, జ,జ,జ;ర, అను గణములు వరుసగానుండును 21 అతరములు. (పొననియతి గలదు. యతిమై[తి | [1 అతరములకు చెల్లును. (పానయతి చెల్లదు. విళషములు - (1) చంవకమౌాలలో లెండు గురువులు ఎచ్చటను వరునగా రావు.

(వ) చంపకమాల నాలుగు లఘువులతో నారంభించుకు. తిరిగి మూడు అతరముల వైన మూడు అఘువులు వచ్చును.

(9) చంపకమాలలో మొదటి లెండు అఘువులను ఒక గురువుగా మార్చినచో ఉత్పలమాల యగును.

(4) నాలుగు అఘువులు వరుసగ నున్నచో అక్కడ ముందు ఒక గిత గీచి పిమ్మట మూడకరములు, పిమ్మట మూడు లఘు వులు కన్పించినచో నది చంవకమాల కావచ్చునని సులువుగ గు రక్తుపట్టనగును. ఉదావారణకు-

! నా,స్తల్లుక్తుల్లు విశ్వసింప్తమువి వనమ్నులలోకుల గావుమెల్లరన్‌ కావున *నా” వెనుకటి పాదములోనిదని గుర్తింపనగును,.

వృత్తముల మౌర్చులు లిక్‌ ఉళ్ళలమాల న్‌ (పాచీన కావ్యములలోని స్నుపనిద్ద వద్యములలో ఉత్పలమాల ఒకటి ఇందు (పతిపొదమునందును ౮|| ౮౮ 118 61% 6|| ౮౪౮ |1౮భరన, భ, భ, ర, వ అము గణములు వరుసగా నుండును (ప్రాసనియతి గలదు యతి మెతి 1, 10 అతమకమ. లకు చెల్లును మొత్తము పొదమున 20 అతరములు. (పొపసయతి చెల్లదు. విశేషములు - (1) పకపొదమున రెండు గుకువులు వరునగా రావు (8) ఉత్పలమాలలో శెండు గుకువులు ఉన్నచో ఆ రెంటిమధ్య నిలువుగీత గీచిన గిత వెనుకటిది ఒకపాదము, ముందునది మరియొకపొాదమనుట సుక్పష్టము. ఉదాపారణకు-ా ఆ ౮౮ లీ | న న! ఆ టి న! న్న! నన్నయభట్టు తెనుంగునన్‌ మహా భారత సంహితా రచన బంధురుడయ్యె జగీద్రితంబుగన్‌ (8) మూడు గురువులు ఉత్పలమాలా సద్యములో నెచ్చటను వరుసగ రావు (4) ఉత్పలమాలలో మొదటి గురువును కెండులఘువులు చేసినచో చంపకమాల యగును. శార్దూలను త్తేభములు వార్డూల బ్యికోడితము (పాచీనాం (ధ సాహిత్యమున స్ముపసిద్ధపద్యములలో శార్దూల వికీడిత మొకటి [పతిపాదమునందును €౮౮ 11౮, 101, 1౮0, ౮౮! ౮౮! ౮జమసజస త త గ అను గణములు వరునగానుండును. 18 అతరములు. |పాసనియతి గలదు. యతి 1, 18 అతరములకు యతిమై త్రి చెల్లును. పొనయతి చెల్లదు, విశేషములు - (1) శార్దూల వికీడితము. మొదటి గురువును రెండు లఘువులు చేసినచో మ_త్రేభమగును (2) శార్జూల వికీడితము-మ _్తేభము, "రెండు పద్యములమధ్య 111! ౮౮ ౮ వరుసగా వచ్చును ఆ లఘువులకు వెనుక 5 అతర ములకు వెనుక తిరిగి మూడుగుకువులు ౮౮౮ వచ్చినచో నది శార్దూల వికీ డితము. (8) మూడు గురువుల మధ్యగురువు యతి (4) శార్దూల వికీడిత మందున నాలుగు గురువులున్నచో ఆ౮౮౮ - ఒక గురువు వెనుకటి పొదము లోనిదిగ గు_ర్తింపనగును. ఉచాహరణకు- ఆఆ క! న! హ్‌! ఆఆ ౮ ఆ ౪ తేజోదల, (ప్రాధాన్యమ్ముగలట్టి ర్హాద్రక్షాడుకుల్‌ _పౌరవ్య వంకాగణీ వై శార్దూల వికీడితమందున "కేజబోబల అను అతరములు వెనుకటి పొదములోనివనుట సుగమము,

266 తెయిగు కవిత = ఛందస్సులు మత్తేభ యు;

(ప్రాచీన కావ్యములందు స్ముపసిద్ద పద్యమ.లలో మ _ల్తేభమొకటి (వతిపొదము నందును ౮౮ ౪౮౮ ౮౮౮ ౪౮౮ ఆ సాభ-రానామ=య-న అను గణములు వరునగా నుండవలెను. ౨0 అతరములు,. (పొసనియత్తి గలదు. 1, 14, అతరములకు యతి మతి చెల్లును [పొసయతి చెల్లదు.

విశేషములు : 1. మొదటి శెండు లఘువులను ఒక గురువుగ మార్చినచో శార్దూల వికీడితమగును, లి (వతిపాదమును ౮ లతో ఆరంఖించును. మధ్యలో ౮౮౦౮ వరునగ వచ్చును. అట్టి మధ్య గురువునకు యతి. 8. నాలుగు గురువులుగాని, నాలుగు అఘువులుగాని వరుసగా మ త్తేభ పద్యమం 'చెచ్చటరావు. ఉదాహరణకు--

.. ౮ ౮ ౮6౮ ఆఆ టీ ౪ ఈ ఆ నలలుం డెక్కుడ( జూచెనొం డెడన సేవ్యష్మి జముల్‌ పుట్టవే మత్తకోకిల తరళములు మత్తకోకిల వృత్తమై దళము వనర్హిత విశనూ మ తమై రసజాభరేఫల న్త చ్చ మై కడు నొవ్సగున్‌ _ అని కావ్యాలంకార చూడామణి (8 ఉల్లానము) లో నున్న రితణము. (పతిపొద మునందును, ర-స=జ-జం-భ-ర లు గణములు. య 1, 11 అతరములకు. దళమ (వవ_ర్హిత వి ళశమమనగా య వదివై నని, అనగా ఒకటి వదునొకండవ ఆతరములళని తెలియుచున్నది. విశేషములు : 1 (వతిపాదమును ౮౪౮6౪ ౪౮€ ౮౪౮ ౮౪౮ ఆ ౪ విభజింపనగును. అనగా మూడు మౌా[తలు+నాలుగుమా తలు మూడువరుసలలో వచ్చి చివరకు మూడుమా[తలు+ రెండు మాతలు గ విడివడును. £ి. మొదటి గురువును రెండు లఘువులు చేసినను మా తలలో 'భేదమురాక తరల మగును. పాటగా పొడినచో "లెండు పద్యములు ఒకే తాళమున నడచుట గమనింపదగినది. తరళము; వ్ల ళభరనసంబులు జాగవర్గము నచ్చి యీశక్వర విశమ (వ్రళవమై ఈరలంబనంజను రాజవంళ శిథామణీ అని కావ్యాలంకార చూడామణి (8 ఉల్లాసము) అకణము (పతిపాదము నందును నాభ-ర=సాజా-జం-గ, అనుగుణములుండును. యతి 1-12 అతరము కు వేయవలె.

వృ త్తముల మార్పులు వ్ర? సగ్తరామహానగ్రరలు ఇ ఖ మహా(నగ్గరావ్భు త్తము : భి =ఏ స్త కల శ్రీవిశ్వ భూపాస్తతతనసర రాస్త్రక్రమై యగ గావవ్రిం

(ది కటింపన్స్‌ దంత్రిశ్హైల (ప్రచుర యతి మహా నస్తగ్భరానృ త్తమయ్యెన్‌

అని కావ్యాలంకార చూడామణి (8 ఉల్లాసము) లకతణము ఇందు (పతి పొదమునందును సాత-తా-న-నస-ర-రం-గ గణముల.ండును యతి దంతి 8, శెల (7 వైన అనగా 19-16 అతరములకు యతివై. తి చెల్లును (పొన నియతి గలడు [పాసయతి చెల్లదు ॥ వి శేషములు-నువో (సగ్గరలో మొదటి రెండు లఘువులను ఒక గురుపు చేసినచో నది నగ్ధరావృ _త్తమగును.

(గ్గ రొ;

(వతివొదమున మ-ర-భావాయంయ-య _ గణములుండుకు. 1-రి=15 అతరముల యతిమై।తి చెల్లును మొదటి గురువును రెండు లఘువులు చేసినచో మవ్మోసగ్దర యగును.

మానినీ కవిరొజవిరాజితములు తొవిరావి బిరాదాతయు : క్షలయగనేక నక్రార షడుక్త జకొర వకొర నిక్తాయ నిర ర్ల శళగతిచే నల ర్హర్హగవిరాజ విర్తాజిత వృత్తము ర్త మ్యమగున్‌

అని కావ్యాలంకార చూడామణి (8ఉల్లాసము) లక్షణము. ఇందు (పతి పాదమునందును న=ంజాబ=జ-జ=ఎజ=జ-వ అను గణములుండును 1-8-1420 అతరములకు యతి (_పాసనియతిగలదు (పాసయతి చెల్లి దు.

విశవముల. --1. కవిరాజ విరాజితము చతుర్మాతాబద్దము, ఆదిళాళగతి. 2 మొదటి "రండు లఘువులను ఒక గురువుగా మార్చినచో కవిరాజ విరాజితము మానినీవృ _త్తమగును, మయౌొనిని ;

కామిని స్ప భక్తారము లౌల గక్తారమునై పరి క్త ల్బితమై న్రే మముగావడి న్రీల్పిన( బెక్కులు న్తి ల్చిన మానిని న్లి క్కమగున్‌,

అని కావ్యాలంకారచూడామణి (8 ఉల్లాసము) లతణము. ఇందు (పతి పాదమునందును భాభా-భ-భ=భ-భ-భ-గ అను గణములుండును, 1=/-18-19 అవచరముల యతిమై తి చెల్లును. (పాసనియతి గలదు ('పాసయతి చెల్లదు.

విశమములు--1. మానిని చతుర్మా ళాగణబద్ధము. ఆదిళకాళగతి లి మానినియందలి మొదటి గురువును ఆెండు లఘువులుగా మార్చినచో కవిరాజ విరాజితమగును.

కేం వూాలకావృ త్తవములు అనాలి సంస్కృత లాతణికులు ఇరువదియారు అతరములవర కే వృత్తములు చెప్పి యున్నారు ఇరువదియారడరములు మించిన వానికి మాలికా వృత్తములని పేరు వవ్చినది్‌ అవి= 1 లయ[గాహి 2. లయవిభాతి తి. లయహోరి 4, (తిభంగి 5 దండకము (క్షే లయ్యగాహి ; లయ ([గాహికి నాలుగు పొదములుండును (వతిపొదమునందును, భ=జ-=స= న-=భ-జ=స=న=భ=-య అను గణములుండును అనగా ముప్పది అతమరములు, ముప్పది తొమ్మిది మాతలు ఉండును ఇది వృ_్రమెనను, అవ్పకవి (వతిపాదమునకు ముప్పది తొమ్మిది మాత లుండవలెనని నిశ్రేశంచెను “ముప్పది తొమ్మిది మాతల ముప్పది అతరముల పదము” (అప్పకవీయము ఉ-48ి4 కావున మాళాగణ విభజనచేసినచో ఇది పంచమా[తాగణ విశ్టమైనదని చెప్పవచ్చును ఆ వద్దతిలో పతిపాదమునందు అట్టిగణములు -- 1 చతుర్మాతాగణము లేర్పడును 1 8,5, 7 గణములకు (పొనయతి చెల్లును నన్నయ భారతమునందలి లయ గాహిపద్యములు ఉచదాహ రింప(దగును, (10 కమ్మని లతాంతముల కుమొ్మొనసివచ్చు మధు పమ్ముల సుగీతనినదమ్ము లెసగెం జూ తమ్ముల లసత్‌ కసలయమ్ముల సుగంధ వకు శమ్ములను నానుచు ముదమ్మొనర వాచా లమ్ములగు కోకిల కులమ్ముల రవమ్ము మధు రమ్మగుచు వీచె ననిశమ్ము సుమనో ళా రమ్ములనళోక నికరమ్ములును జంపకచ యమ్ములును గింకుకవనమ్ములును నొప్పెన్‌ (2 చందన తమాల తరులందు నగరు. దుమము లందు( గదళీవనములందు లవలీమా కంద తరుషండములయందున నిమీలదర విందసరసీవనము లందువనరాజీ కందళిత పుష్పమకరంద రసముందగులు చుందనువు సొరభమునొంది జన చిత్రా నందముగ( (టోషితుల డెందముల లందురు/గ మందమలయానిల మమందగతి వీచెన్‌.! శే ఆం(ధమవోభారతము = ఆదిపర్వము. పంచమాశ్వాసము (188-189)

మాలికొన్ఫ త్తములు 2గ్‌8ి (జొ లయవోలి ; కం! ముప్పది తొమ్మిది మాతలు మువ్పది యేడర్హము పదము తదంఘులు సా ల్లొవ్చ యతిపొసంబులు గప్పిన లయహారి యనంగ. గొమరొందు హరీ. అని అప్పకవి నిర్వచించెను ' అయవోరికి నాలుగుపాదములు (పాసనియమముగలదు (వతిపాదమునందును “*స_నఎన-న-న-న=ఎన-న=న-న-న-వ-గ "" అనుగణములుండును. మిగిలిన అంశములు అయవిభాతి, లయ గాహులకు వలెనే స్వీకరింపనగును. నగణములు పద. కొకడు సగణమును గురువునిడి మిగుల నలుమజుయతులు దగులు అయనాోరిన్‌ , బెగడీ శతధృతి వరిపరిగతుల మొఅయిడిన మ రిగియష తమువు( బొదివి నిగిడిచని యంతన్‌, నిగమములు గొనివెసను జగములదదువ ( బజచియొ దిగి కడపలిజడధిమునిగిన నభియౌతిన్‌ ఇెగడుచు నొడిసికరిచి ౩గ(గొవిన తురగగళు( డగుహరీ వఐన(గ సుకవులగణుతి చెలంగున్‌ 2 (ల) అయవబిఖౌళ : లయవిభాతికి నాలుగు పొదములుండును. (వతిపాదమునందును వరుసగా న=సఎనఎన=-సూన-నాస=న=న-స-గ అను గణములుండును, ముప్పదినాలు గ తరములు, ముప్పది తొమ్మిది మాతలు మిగిలిన అంళములన్నియు లయ గాహికి వలెనే పొటింపనగును (పాసనియతి నాలుగు పాదములందు పాటింపనగును. పింగళినూరన రచించిన లయవిభాతులు ఉదావారింపదగినవి. చలునగల వెన్నెలల చెలువునకు సౌరభము గలిగినను, పౌరభము: జలువయు దలిర్చన్‌ బొలు'పెసంగు కప్పురవు( బలుకులకు( గోమలత నెలకొనిన సౌరభము. జలువన వసయుం గో మలతయునుగలిగి జనములమిగుల(బెం'పెస(గు మలయసపనంపు(గొద మలకు మధురత్వం బలనడిన సనీడుమంి కలదన(గవచ్చు. గడు వెలయగలయీసుకవి పలుకులకు నెంచన్‌ 3 1! అన్సకవీయము చతుర్తాశ్వాసము _ 488 2 అప్పకవీయము చతుర్దాశ్వాసము అ శీరీలీ క్ర కళాపూర్ణోదయము పథమాశ్వాసము=88

న్‌ 2600 = తెలుగు కవిత-ఛందస్సు శ్ర అళలికులము నీలముల చెలునము వపహింప నవ దళములు హరిన్మణుల పొలుపునదలిర్బం దలిగరుగమి 'క3ంపులుగ. బలుదెజంగు (కొవ్విరుల విలసనము ముత్తియపు గుళకలకు( దక్కుం గలమణులకుం బసిడి కళుకులకు నీడగుచు వెలయ!(గ( బరాగములు లలితపు వితానం బులుగ గృహముఖ్యముల చెలువు వతిబిందిములు దిలె( బురమున ల్రైసల బొలుచును వనంబుల్‌,! (భ్‌ 0/౧; క ఇది నేశ్రాంబుధిలయము ము ప్పది నాలుగు వర్ష ములను బాదంబగుం ద త్పద చాతుర్తికములచే నొవవు( దిభంగి యను వృత్తముర్వరలోనన్‌ * శిభంగికి, (పతిపాదమునందును “ననననననసనభమన గొ అను గణములుండును.3. అట్టివి నాలుగుపొదము లుండవలెను, నాలుగు పాదములకు (పాసనియమము పొటింపవలెను ఉదాహరణము--= గురుమత సహితులు దురిత విరహితులు సురుచిక డై తె సజ్జన వర్తుల్‌ | ధువకీ రుల శాంతసుమూర్తుల్‌

విశేషములు : | పతిపాదమునందును (1) [పథమ ఖండమందు మూడు (పాసయతుబు (1-లి 9-10, 17-16 అతరసంబంధములై నవి)

(£) ద్వితీయ ఖండమందు మూడు అను పాసనములు (24.25, ౨2829, 88-84 అతర సంబంధములై నవి) గమనింపదగినవి. అందుచే “తిథంగి' చీరు సార్థక్యమైనది.

(8) (వతిపాదమునందును మొదటి ఇరువది అతరములును వరునగా అఘము వులే.

(తిభంగికి అప్పకవి యిచ్చిన ఉచాహరణము అనుశీలింపనగును.

1 కళాపూర్ణోదయము (వఠమాశ్వాసము.10,

2 అవ్పకవీయము చతుర్ధాశ్వాసము_4, 0

౩ (తిభంగి గమనము ఆదికాళబచ్చము. అందు (వ్రతిపాదమును వదిచతుర్మా త్రాగణములు

• ఒకగురువుగా వింగడింపవచ్చును ఆ పద్దతిలో యతినిరూపణము సుకరము. పూర్వఖండమున 1.8 5 గణములలో (ప్రాసయతి వ్రయుక్ష్తము. ఉత్తరఖండమున మూడు అను[పాసలు (వయు క్తి ములు.

మారికొవ్ఫ త్తములు 261 విసువక సుకవులు రశగ్యబతిపదమున వాసగగ మూడొకతీరై మలివ్నేణ మూడొకత్సీరె రసనగణములును సనభమస గ లును బొనగిన మడ్యతిసంగిన్‌ రణరింగిన్‌ జెస్టాగ్యదిభంగిన్‌ మసలఠెడు [వజమున దుసికిలిమధురకుంగసికి సమృద్ద శుభాంగిందగు భంగిం జేరి (తిభంగిన్‌ వెసమనిచిన నవబిసరువానయన యని సభల వేడగా గురింతున్‌ వినుతింతున్‌ నిచ్చలుంగాంతున్‌. దంజతరయు : ఇరువదియారకతరములకు మించినదగుటచే దండకమును లాథణికులు మాలికానవృ త్తములలో( 'జేర్చినారు సంస్కృతమునుండి అవతరించినను దండకము 'ఆలుగులో మిక్కిలి ప్రసిద్ది కెక్కినది. ఆదికవి నన్నయ ఆరణ్యపర్వములో నొక దండకమును రచించెను (1- 824). సంస్కళ్భుతమున నగణములతో నారంభించి, అనేక రగణములు రచించినది దండకము. తెలుగులో తగణము లనేకములు (వాసి గురువుతో ముగించుట గాన నగును క దండకవిధములు 'పెక్కులు దండిగ గలవని చతుష్పద స్ఫురిళతములై యుండెడి ననేక పదముల నుండెడివిన్‌ వాని విను సమున్నతచరితా ! తొలుత వరుసగా సనహ*ణములు, పిమ్మట యఖేచ్చగ తగణములు రచిం చిన నది దండకము---అవసానమున గురువుండవలిను. ఇది కవిజన్మాశయకారుడు చెప్పిన దండకలకత౯ణము. తెల. గులో తగణదండక మే సు్రపసిద్ధము. నన్నయకభట్టు దండకము. అర్జునుడు పరమేశ్వరుని సో తముసేయుటాా శ్రీ కంఠ లోకేళ లోకోద్భవస్తాన సంహారకారీ, మురారి్రియా చం[దధారీ మహేం (దాది బృందారకానంద సంధాయి పుణ్యస్వరూపా వీరూపాక్షదజెధ్వర ధ్వంసకా దేవ నీదైన త త్ర్వంబు భేదించి బుద్ధిం _బధానంబు కర్మంబు విజ్ఞాన మధ్యాత్మయోగంబు సర్వ(క్రియా కారణందించు నానా పకారంబులన్‌ దుద్రిమంతుల్‌ విచారించుచున్‌ నిన్నుభావింతురీశాన సర్వే శ్వరా శర్వసర్వజ్ఞ సర్వాత్మకా నిర్వికల్బ [సభావా భవానీపతీ నీవు లో5 (తయా వర్తనంబున్‌ మహీవాయుఖాత్మాగ్ని సోమార్కతోయంబులంజేసి కావించి సంసార చక్ర కియా యం(తవా హుండవై తాదిదేవా మహాదేవ నిత్యంబు నత్యంత యోగస్టితిన్‌ విర్మలజ్ఞాన దీన [వభాజూల విధ్వ స్త నిస్పార సంసారమాయాంధకారుల్‌ జిత కోధరాగాది దోషుల్‌ యకతాత్ముల్‌ యతీం (దుల్‌ భవత్స్పాద పంకేరుహధ్యాన డిండీరధారానుభూతిన్‌ సదాతృప్పులై నిత్యుల్లై రవ్యయా భవ్య సేవ్యా భవా భర్గభట్టారకా భార్గవాగ _స్త్యకుక్సాది నానామునిసోత ద త్రావధానా లలా "పేక్షణో(గాగ్ని భస్మీకృతానంగ భస్యామలిప్తాంగ గంగాధఠా నీప్రపాదంబునన్‌ సర్వగీర్వాణ గంధర్వులున్‌ సిద్దసాధ్యోరగేం దా సురేంద్రాదులున్‌ శాళ్వతై శ్వర్య సంప్రాప్తు లై రీశ్వరా విశ్వ కర్తా సురాభ్యర్చితా నాకు నభ్యర్థితంబుల్‌ (ప్రసొదింపు కారుణ్యమూ్తీ (తిలోక్టైకనాథా నమ స్తే నమ స్టే నమః 2 1 చిత్రకవి 'పెద్దన-లకజసారసం గ్రహము. £ నన్నయభారతము-ఆరణ్యపర్వము [వథమాళ్వాసము..824,

కాంచపదవృత్తము అాణమి "పేరునకు కౌంచపదము నంస్కృృతవృ త్త మేమైనను, తెలుగులో పేర్కొన దగిన (నత్యేకపొముఖ్యము నార్జించినది. సంస్కృతమున (కెంచపదమున పతి పాదనునుదును భ-మ-న-భ-న-న-న-న--గ అను గణములు వకునలో నుండును "'శెలుగులో *భ_మ-వ-భ-న-న-నలయ”” అను గణములు | పతిపొదమునండునువరుసలో నుండును సంస్కృతమున చివరినగము ఆఅ గులో యగణమైనది అనగా అవి అయిదు మాలే. నడక ఒకళే, యతివిషయమున తెలుగులో మత భేదము లేర్పడినవి. వంచళరాఖభా . సంచితపుణ్యా భమసభననన యి పరిమిత మైనన్‌ శ్రొంచవదాఖ్యందిం చితమయ్యెన్‌ గమయతి దళవసుకలితముగా(గన్‌ అని కవిజనా శయకౌరుని మతము (వృత్తాధికొరము-110) పాంచిత తేజః_.కుంచితనైరీ__భమసభనన న య-|-పరిచితరీకిన్‌. ఆం చిత మయ్యెన్‌ __[గొాంచపదాఖ్యం--బనుగతహరిదిథ _1- యతినభివృ త్తిన్‌ క్రి అని కొవ్యాలంకారచూడామణి (156) కారునిమళము కాంచన భూషా-[స్తరదయ మొసప్పన్‌ -- ఘనకుచభరమున -1. గ వునసియాడన్‌. చలనే[తల్‌ -1- వంచనతోడన్‌ - సముచితగతివెను 1. చనితనుగొల్వన్‌ అంచిత లీలల్‌ మించిన ళౌరిన్‌ ,. హరిదిభపరిమిత -|. యతులొనగూడన్‌ ముంచి రచింవం 1 (గ్రార్హిచ వదంబి -|. మొ్మొగి భమసభనన -1-ములనయలొందున్‌. అని ఛందోదర్చణకారుని మత ము-(ద్వితీయాశ్వాసము=111 ). "వెళక్షణములకు బట్లిచూచినచో ఓ... లు (శౌంచవదమున (పతిపాదమున 24 అతరములుండును. భామ-స-భ-న నటనజ-య గణములు వరుసలో నుండును,

(క్రొంచపదవృ త్తము వికి ఇకో యతి విషయము - | కౌంచవదము చతుర్మా కాబద్ధమగుట సుస్పష్టము చతుర్మా(తా గణ పద్దతిని యతిని నిరూపించుట సుకరము అప్పుడు 1, తీ గణములకు విధిగా (పా యతి వాడనగును, ల, ' గణములకు సామాన్యయతి వాడవలెను. (ప్రాసము . [పాశము సర్వవృ _త్తనమాన్యముగ నాలుగుపాదములందు. నుండును అం లేగాక (వతిపాదమునందును మూడవగణములకు , మొదటిగణములకు చెల్లిన (పానమే చెల్లవలెను ఛందోదర్పణము నందలి ఉదావారణములో బిందుపూర్వక చకార(పానము పద్యములో మొత్తము 8 చోట్ల చెల్లచున్నది. తిక్కన భారతములో క్షార్తవ సేనా 1. వీరులు లావుం 1. గ్రడిమియు,జలమును [. గ్రడకి యెలర్చన్‌. ర్తీరతసొంపుం + [గూరత పెంపుం 1 దెగుపయు నెబవగ. దైరలక వీశ న్‌ బ్లోరన దోవం-1గ్రార భుంబే_ప్రైను గలితినమును_1.బ్రాలుపువహింపన్‌ వారు భయంబుం[. గ్రూరయిటకుంగా__పెల'సెను రుధిరము.[ప్తద్దనము 'సేర్పన్‌ అధో శే భాంకితస్థలమ. ల యతి (పదర్శితము యతివిషయమున కౌంచపదమును రి చతు ర్మా తాగణములుగ విభజించిన క్కన 1, 5 గణములకు నాఎగుపాదములలో [పాసయతివిపాటించుట గమనింప దగినది. మరియు ర, 7 గణములకు విడివిడిగ సామాన్య యతులు [పయో గించుట గమనింపదగినది (కౌంచపదమునందు తికగ్రనవలెగాక ఎజ్జిన నాలుగు పాదములందు సామాక్యయతినే పాటించుటయు గమనింపదగిన విశేషము సారవివేకా + స్తౌఖ్యవిలోకా +- స్తక లరిపుభయద + స్త్రమద సమీకొ రమణీయా -+- బంధు విధేయా +- ౪ ప్రరహీతకరుణా +- ఫ్రలసదుపాయా కరచరిత్రా + దీపిఠగో శ్రా + ద్రివినగసదృశ +- ధృతియుత +-గాతా వ్రీరవరేణ్యా + విశుకవుణ్యా +- వ్రైనయగుణవిజయ -1- వ్రిలసనగణ్యా హరినంశము 98-250 1 త్రిక్కనభారత ము-స్త్రీ పర్వము 1.166 ఈ పరషాతకరుడా _ పరహితసకరుణ ఆనురీతి సపరించుకోవలె ము[దిత [సతులలో పరిష్కర్త లీగణభంగమును గుర్తింపలేదని శ్రీ రావూరి దొరస్వామి శర్మగారి మోచన గమనించదగనది. గురులఘువుల అనుపూర్వినిఒట్టి ఆ సవరణఆన సర మే కొని కౌంచపదము అంత స్త త్త్వ్వమున చతుర్మా[త్రాబద్ద్రముగా వున ఆఅసవరణచేయక పోయినను గతభంగముగావి తాశభంగముగాని జరుగదు ఎల్జన క్రౌంచపదమునకు పాటించిన యతిగమనింపదగినది కౌంచపదమును చతుర్మాత్రాగణములుగ విభజించిన 1,8 5, 7? గణముల మొదటిఅకరములకు యతిచెల్లినది,. అంతేగాక 5 10, 24 ఆకరములు అనుప్రాసఘటితములై ,ఒకే ఆతరమ్ములెనవి

విగ్ర కెలుగు కవిత = ఛందస్సు అవ్ఫళవి మళములో (క్రాంచవదము ప్రంచమకేశుండిచ్చిన భాన్వ-1- ద్వ్వరమున మనమున + బ్రవరము గోరవ్‌ వంచనతో బాణాసురహ స్త +- వ్రజములు దతీగెను + వ్రడీహరియంచున్‌ (బ్రొాంచిత లీలన్‌ శంకరనంద -!- (ప్రకటిత విరతులు +- భ్రమసభ నాన్యల్‌ (క్రౌంచపదీవృ త్తృమ్మున(జెన్నా ఆఫ ర్త గ (బలుకుదురిల న గ్రవివరులెల్లన్స్‌ 1

అప్పకవి (పతిపాదమునందును 1, 11, 19 అదరములకు సామాన్యయతిని పొటించినోలుగుపాదముల (ప్రాసయతి ఘటించెను. నన్నెచోడుని కుమారసంభవము లోని (ౌంచపదమునందలి యతియుకవిలవణమగు పద్దతలోనున్నది.

చంచులనాస్వా +- దించుచులేదూండ్లకరువు (ప్రియులకు + నలడుచుమైరో మాంచములోలిం +- గంచుకితంబై పొడమ' నలరుచు + బులివనములం (గీ డించుచు సంభా + షించుచు. (పీళిన్‌ + బొయచుచుందెలగుచు -- వొలయుసముద్యథ్‌

(కౌంచగతుల్‌ వీ + కీంచుచు థాస్వ డ్లైలనుడు శరవణ +. సరసికి వచ్చెన్‌,

ఈ (ౌంచమును చతుర తాగణమ లుగ విభజించినచో 1, 8 గణముల (ప్రాసయతి, నాలు గుపొదములకు నియతము మరియు 5, 7 గణములకుసొమాన్య యతి పాటింపబడినది తిక్కన [కౌంచపదమునకు నన్నిచోడుని (కౌంచపదమునకు గల భేదము నరయదగినది తిక్కన 1, 8 పదముల (ప్రానయతిని నాలుగు పొదములవేసి మరియు ఒకేపొదమున 1, క, 5, * గణములకు పకసామాన్య యతిని పొటించెను

నన్నెచోడుడు (పతిపాదమును శండుదళములుచేసి శెండవదళ్ళమున విభిన్న యతులు [పయోగించెను అనగా సాచారంభముననున్న అవరముతోనిమి త్తము లేకుండ 11, 19 అతరములకు (వతిపాదము నందును యతి మ్మొ గూర్చుట నన్నిచోడుని (కౌంచమునందలి విశేషము విఫషము= తెలుగు కౌంచపదము = రుగ్యవ తీపొదము -- కమలవిలసిత పాదము "తెలుగు కౌంచము పూళ్వార్థము రుగ్గవతీవృ త్రము, ఉ త్త ళార్థము క మలవిలసితము.

1 అస్బక వీయము . చతుర్జాశ్వాసము అ రీఫ్‌!.

యతి భేదములు "తెలు గులో యతి వై లతణ్యమును వై శిష్ట్రమును పూర్వోకము. ళం: ఎన్నిట యతి రావలెనని రన్నిట నంస్కృృళమునందు నగు విచ్చేదం బెన్నిట యతి రావలెనవి రన్నిట. దెలుగునకు మొదలియక్షర మమరున్‌. అనీ ఛందోదర్పణమున అనంతుడు అెలిపెను.! కజ చరణ చరణమున శాద్య కరములు వకలయ్యె నవియె క్రమ్మఅ( దత్త చృరణములలోనం జెప్పిన - యిరవుల. బొందించనలయు నెల్లకృతులలోన్‌ అని అవృకబీయమున నున్నది ఆల. గులో, యతి వర్షమై (తి వలన నేర్పడినదగియు, నది ఆయాపాదములి నిర్లీ తస్థలములం దమరనగునని లాతణికసం[పచాయము. లాడణికులు యతి, వడి అను పదములను వళ్యాయములుగ (వయోగించియున్నారగు. లాతణికులు యతి విశేపములను పలువిధముల వింగడించియున్నారు కజ లీమన వది చెప్పె ననం కామాత్యు,డు చేసె వెనుక యతు లిరువదినా ల్గామీద కొందజు కవి (గ్రామణు లిరవదియు నేడు గావించి రొగన్‌ అని అస్పకవి ఘోషించెను, కే ఠమాళ్వాసము అ | లీఫీ 2 తృతీయాశ్వాసము అర్‌, ఠి తృతీయాశ్వాసము అశ

ర06 తెలుగు కవిత _- ఛందస్సు అప్పకవి 41 యతి విశషముల నిరూపించెను. కవిజన్మాశయమున 10 యతు అన్నవి. ఖీమనకృతముగా పళ స్పి కెక్కిన చాటువు 10 యతులను నిరూ పించుచున్నది.

• ప్రీ అద్దిగర్భ శివస్వరాఢ్య పూజ్యపదాద్ది కమలాక్షమౌని వర్ష వసన్న వెళవాఖండ' దేవాది దేవ కృపాబ్రి అఖిల దిక్పొలక (ప్రాదినిలయ నుతపుణ్యహాస విందుయుకాననాంభోజ యతి దయాస్తత నిజాత్మామవోత్మ స్వచ్భపొరుషకీ ర్తి సంయు క్త సంచార మహిమ నెక్కటిటైన మాన్యచరిత పోల్పనీ పోలికకు దై వములును గలరె సరస నుతి పాత భక్త రంజన చరిత (పాస నిర్భిన్న చండతరా సురేంద్ర యలఘుయతి గణ్య రఘురామ యఘవిరామ! ఫీమకవి వాటినుండి అవ్పకవినాటికి "యతులు ఎట్లు-వెరిగినవి ? అను పశ్న మునకు సమాధానము కవుల [పయోగ పరిణతియు కాక లాతణికుల (వస్తార (వవృత్రియు కారణమని చెవ్పనగును. అప్పకవి 41 యతులలో (కొత్తగ చేర్చ నవసరము లేనివియు గలవు ఆతడు విడిచి'పెట్టినవియు లేకపోలేదు. అయినను -_- యతి విశేషనిరూపణమున ఉగ్గడింపదగిన పరి_శమచేనిన అస్పకవిపణాళికనే (పాతి వదికగ అనుశీలింపనగును. కవిజనాాశయమ.లోచెప్పిన స్వరయతి, అప్పకవీయమున అష్టావతారములెలత్తి, 1. స్వరమెతివడి, 2. స్వర్యప్రధానవడి, తి, లు_ప్తవిసర్గక స్వరవడి, 4. బువళి, 5. బుర్వసంబంధవళి, 6 బుత్వసామ్యవళ, '7 వృద్ధివళి, 8, (పొణివిరామయతులై నవి. కావున, పూర్వలాతణికుల యతి ప్రణాళికలను సమీడించినపిమ్ముట, తెలుగు యతులను ఈకిందివిధముగ వర్లీకరింపనగునుః

1. నస్వరయతులు లి వ్యంజనామరయతులు
2. ఉభయయతులు శీ. [(పాసయతులు ల. అప్పకవి చెప్పనియతులు = అప్పకవికి సమ్ముతముగాని యతులు

స్వరయతులు

(9) న్వుంవైణి కి, ఉచదాహారణములుా

అ, ఆఅ,ాబి, బా,

ఇ, ఈ, ము బూ, ఎ, ఏ,

ఉ, ఊ, ఒ,ఓ, అప్పకవి గచనలు--- (1) ఆ. వె. అబ్జపృత నేత! జ్ఞరానన చరిత!

బ్రందవ(పగోత బ్రార్వశేయ సోత !

యనుచు. జెప్పనొప్పు యతులు కృష్ణ (2) ఆ. వె, ల్లందు నంశసోమ ! ఈశ్వరీనుతనామ !

ఈడిరాంగధామ ! బుషభ భీమ !

బుశజాభిరామ ! ఎటులై నమాఖభామ !

వ్రడంగటాక్షముంచి ఏలుమనగ £ (6 ఆ వె. ఉరగరాజశాయి ! ఊర్ధ్వవిష్టవదాయి !

బాన (రై బ

ఇంర్చితోరుకిర్తి 1 ఒడలికార్తి

ఒదవకుండ(టోచి టఓలిదాసువి:గాచి

చేరి కవకకళిపుంజీరి తన(గః (2 న్వూర్యచధానయతి ॥

అచ్చునకు నంధిగత్మమెన పరవచాది స్వరమునకు మై(తి సంఘటించుటచే వేర్చడిన య్య కే స్వర్మపధానయతి యని "పేరు. 1 అవృకవీయము _ తృతీయాశ్వాసము 12, 18, 14 -

208 తెలుగు కవిత _ ఛందన్సు అప్పకవి రచన -- తే. గీ. ల్హతులగుణధామ ! భానువంక్షాల్దిసోమ |! జ్ఞైనతనూభవమిత! లంక్రేశ జైత |! ఉరుగుణ కలాప ! శకలీకృత్తోగచాప నా(గనిట్లు స్వరవ్రధానవ జలొప్పు!. (8) లువ్హబినర్లతో న్వారయతి: విసర్గ లోపించినపుడు పరన్వరమునకు య వేయుట. చాసః అవామ్‌ == చాసో౭వహమ్‌ - ఇచ్చట అ కు యతి, శే. గి. దైవ భాసనదంత సాంతములమీద నత్తు మొదలను గల శబ్బమతుకు వేళ నమరు నోత్వంబునకు జెల్లు అయహలిపులు జగతిలుప్ర విసర్గక స్వరవళులన అని అప్పకవీయము (తృ=17) లోని లితమణము, ఉచాహారణనుల.-- (1) అవకవి రచనిా శే, గః అందుదశ్యామ ' తవ కింకరోఒవహామనగ యామినీ చరగ ర్వత మోఒర్క యనగ హ్హరి సుతుండును నీవు అన్తోన్యమితు లయి వ్రనర్తింతురనగ లక్ష్యంబులయ్యె2 (2) సృకతాన రచనా ఉ॥ దైన్యము దక్కి దూత యుచితంబుగ( బాండునృపాలు పాలురా బన్య వరుండు ధర్భ్శజుడు సమ్మతి వేడెడు నన్నలోకసా మాన్య విధిం దగంగ గరిమంబున నిచ్చినంబుచ్చికొంద మ న్ర్యోన్యవిరుగ్ద భాషణము ల్హాడిన( దితృల మాత(డందెడిన్‌ 3. (4) ముయతి (మువల్సి థి వ, బుబూ,-రి రీ శే లకు యతి చెల్లుట. ఉదాహరణములు- (1) నన్నయ రచగ- సీ॥ బుత్విజుండవి విచార్తించి పూజించితే 1 దై బపాయనుండుండ ధర్మయు క్రి * 1అవ్పక వీయము తృతీయ-16 ౩ అప్పక వీయము - తృరియాశ్వాసము-1కి 3 తిక్కనభారతమ. ఉద్యోగ పర్వము 1-82 నన్నయ భారతము సభాపర్వము £-1|

స్వరయతులు 900 (2) చేమకూర వేంకటకవి రచన-

ఉ॥ ఆణి మెరుంగుము త్తెపు టొయాంపు ముగ్గుణు రత్నవీపికా (శ్రేణులు ధూవవాసనలు హృద్యనిరంతర వాద్య ఘోషముల్‌ రాణంబొసంగ (టోలు మిగులం గనువిందొనరించు నిత్యక శ్యాణము( బచ్చతోరణమునై జనులందణు నుల్ల సిల్లిగన్‌. 1

(5) యుత్చానంవింధయతి. న్మటువ నుడికి ని -ఇ ఈ బు బూ ఎవ లకు య్స. ఉదా- (1) అప్పకవి రచన

ఆ. వె కఇృనతనూళవుండు పృషదళ్వసుతునే సె ముధనదీ సుతుండు క్షృష్ణునేసె | షమి చెప్పనపుడు ద్హృఢ శ క్తిశయ్యిండు హ్హీనదిలునిం జేసె వృష్టికులుని-.

(2) (శ్రీకృష్ణ దేవరాయల రచవాాా

చం॥ హితులు, భిషగ్గంహజ్జ బుధ బృందకవీంద పురోపాతుల్‌, పితా ప్తాతులు, ధనార్దనాది నృపక్ష్రిత్యనియుక్తులు, వెండి కేవలా ప్తూతులు, దళాదళార్చిత సమద రమాచరణేప్పులౌట నా ప్పాతమ.మ నట్లకా. జతురషృ త్తింజరంచుట నీతి జేనికిన్‌ 3,

వటువ సుడి గ) తో కూడిన వాల్చలకు పరస్పరము యతిచెల్లుట.

ఉదావహారణము.-కృ-ళ్ళ. (శ్రీకృష్ణ దేవరాయల రచనలు--

మ॥ ల్భృ్‌వా సమ్మార్టనమో, జళలాహరణమో, శృంగార పళ్యంకికొ వహనంజో ననమాలికావిరణమో, వాల్ల భ్యలభ్యధ్వజ గ్రహణంటబో, వ్యజనాతవతధృతియో, (చాగ్గీపికొరోపమో, నృహరీ వాఎములేల ? లేరె యితరుల్‌ సీలీలకుంబాత్రముల్‌ *,

తే. గీ॥ తిరుగు హరిపురిఘురతరుసురలమరగి దవిహుళ హళహళి భృతకలబరిగ నగర సగరపురవర పరివృఢడ జవనయవన వృతన భవదసి ననిండెగి కృష్ణరాయ [5

2 అవన్పకవీయము శ్రిి*7

౩ ఆముక్తమాల్యద (14-270)

4 ఆముక్తమాల్యద (10 )

క్‌ ఆముక్తమాల్యద |.

లథ శేలుగు కవిత = ఛందస్సు (7) వృద్ధియతి : వృద్దిసంధిలో నుభయసన్వరములకు యతి చెల్లును. లోకైక జ=లోక--పక ఏ ఐ-రెండు అచ్చు లలో నేడే నొకదానికి యతి వేయనగును. అశ్లు ఓ జొలకు గూడ (1) అప్పకవి రచన తే. గీ. క్తళ భయవిదార ః సగ్వలోకైక వీరః అభిలభువన (పళస్త జిలె ఉవానన్త ॥ ఉదధి జాశ్రితవకు భరౌఘరక్ష హ్తూతపరానీక ॥ నందవబైక ! యనగ (2) (శ్రీక ఫ్రఫ్జ దేవరాయల రచన మ॥ గురుగుంజెంచలి తుమ్మిలే/డగిరి సాకుం దింధ్రిణీ పల్లవో ఈశ్కరముం గూడం బొరంటి నూవియలతో( గట్టావికుట్టారికో గిరముల్‌ మెక్కితమిం బసుల్‌ పొలమువో. (గేపుల్‌ మెయిన్నాక మే వైరుపుం గుంపటినుంచ మెక్కిరి ప్రభుత్వ్వెకా _వ్రిరెడ్లజ్ఞ డిన్‌ 2 (8) తిక్కన రచనా ఉ॥ ఆకమాలాషీరూప మహిమా 8ళయంబు మవోహరయి; ఖో గ్రైకవరాయణుల్‌ పురుషుల్లంగజూ (డప్రతిమౌనచేష్టిత స్వీకృత లోకు(డట్లగుటజేటు పురంబున వారికెమ్మెయిన్‌ గాశెటులుండు నిట్టి అవగాఢవు.బొత్తు మనంగవచ్చునే3 భాస్కరుని రచనా శాః నీ కంఠార్చితకొలపాశము శిరోనిర్హాత పాఠతంబు లం క్రై స్పంచయకాళరా తి గళబద్డోద్యగ కాలాహి క న్యాకారాగత మృత్యు వీజనకకన్యన్‌ వేగనొప్పించి లో క్రైకనశ్రాణుని రొమునింగనుము నీకీ మిద్ది గాకుండినన్‌ * (€) అయ్యలరాజు రామళదుని రచన- క్‌ రాజమనోజా : విద్యా _ భోజా దీనార్థికల్భభూజా ? రిపునం క్షా వైభవ విజిత వీ డాజా' రవితీజ:ః గు త్రి జ్రవ్పలరాజా £

• అప్పకవీయము 8-88 క ఆము క్రమాల్యద (చతుర్తాశ్వానము. 184) 3 తిక్కనభారతము _ విరాటపసర్వము $-82 4 భాస్కరఠరామాయణము సుం - ॥క8

క్షే వ్యంజనాకర యతులు (8) న. ఫి వాల్గునకు యతి గూర్చుచో అచ్చునకు -[- వాల్గునకు కూడ యతి మైషతి ఘటింపవలెను. కాకా కి-కీ-. ఇంకే కృంక్యా ఉదాపారణములు-- అప్పకవిరచన పీ క్రలళా్దీ గంభీర కాంచనాచలనీర ః కాళియోరగ వైరి వైటభారి ! ైలొసవతి మిత్ర క్తళకస్పృతి పాత క్రీల్చిషాడి సురేంద్ర! కీర్తి సాంద కీలాల రుహనాభ : క్ర్రిష్ణటీమూతాళి ॥ కత వర్మతోనేగి వ్రైలకులాగి శైంలి చైద్యుడు చూడంగ్రేకయుల్‌ గొనియాడం స్తుండి చేళుని పట్టి. న్హూడముట్టి క్తూర్మిసలకేల సింగంపు(గొదమ లీలం గొని శతాంగంబు పై నుంచి కోర్కామించి ద్వారకకు వచ్చు సీ విభప్తంబు( బొగడ శ్రర్య మే యసంగాకు లశ్యంబుఎయ్యె ! అశ్లు తక్కిన హాల్లులకు లత్యుముల నరయదగును. (9) ఎర్హవియతి ; అనునాసికామరములుగాక తక్కి-నవ నగ్లామరములకు అన్యోన్యయతి చెల్లును, అనగా కవర్గములోని అవరములు “క ఖ గ ఘ'" లకు అన్యోన్యమ. యతిచెల్లున్ను అశ్లే చ వర్గములోని అదరములు “చ చ ఛ జ ఉరు" లకు అన్యోశ్యము యతి చెల్లును. ట వర్గముళోని అతరములు 'ట రడ ఢ' అకు అన్నోన్యము యతి చెల్లును త వర్షములోని అదమరమలకు 'తథదధి' లకు అన్యోన్యము యతి చాలవ్పకవీదయము ౯

భః శెలుగు కవిళఈ = ఛందస్సు ఇెల్లును. ప వర్గములోని అడరములకు *పఫ బ భి లకు అన్యోన్యము యతి చెలుును,. ళు (1) అప్పకవి రచన-- ఆవె క్రంధి మధ్యగేహ ! ఖండితారి సమూహ! న్త్‌ంజనాభ దేహ ! గ్రాన మోహ ! గరుడ పడివాహ ఘ్రనవాహజస్నేహ |! భర్గవినముత 1 యనిన వర్గయతులు ! తక్కిన వర్గమ.లందలి అదరములకు ఇన్లు లద్యమ అ నరయ నగును. (10 విందు యతి శి అనునాసి కాడరమ.లకు ఆయావర్గావరములు బిందు పూ-ర్వకమ.లగుచి! యతి ఇెల్లును. (1) అప్పకవి రచన-- కేగి, జ్ఞాన వేద్యాయ ! తప్తకాంచన విభూష త్తాయ ః మేచకవర్ష కం్పర్త (పియాయ । న్రగధరాయ । నమోస్తు సొంద్రర్య విజిత మనసిజొాతాయ !' గోపడింభాయ $ యనంగ (11) తద్భ్‌బ వ్యావయతి ; లవణము చూడదగునుా సీ వీజ్ఞానమునకు భావింప నిన్నాణంబు, విజ్ఞావనమునకు విన్నపంబి సంజ్హ్ఞకు సన్న, యజ్ఞ మునకు బన్నంబు, న నే నాజ్ఞ ప్రికౌనతి, యాజ్ఞకాన, యని యిట్లు సంప్కృత వ్యాహార మధ్యావ సానంబుల ద్వితీయ సరళమునకు నడుగున(గల తాలుజానునాసికములు తద్భృవంబున (దుతత్వంణు గాంది వెలయుటను దద్భవ వ్యాజ వి[శమమున జరిగి నణలకు 0టికీ జ్ఞా ళనర్భు జ్ఞావిచేతోంబుజాత శోణ కర; యనంగ క్షైతివి ద్వేషి నృవవాశనకర ! యనగ 3 ఇట్లు ణ-న-జ్ఞ లకు యతి చెల్లుట తద్భవ వ్యాజ మి(శ్రయతి శేఅప్పకవీయము 8_040 £ిఅస్పకవీయము. 8-08 8ిఅవ్చకవీయము 8.54

న్యంజనాచేరయతులు క (1) పావులూరి మల్లిన రచన-- ఊఉ (శ్రీనిధియైన శివ్వనను జిమ్మునమన్‌ మటి సూర్య దేవువిన్‌ ధీవిధిటోల వార్యులను లేజమునన్‌ రవితుల్యులై న యా సూమల నల్వురంబడ పె సూరి జనస్తుత నత స్టథారతీ జ్ఞానులంబద్మ వదన్దంబులు నాలుగు(వోలె వారిలోన్‌ (12) బి కేవయతి ; జ్జికుక, ఖ, గ, ఘ లకు యతి చెల్లును లతణము-- తేగీః (ప్రౌఢ కవులు కొందరు జ్ఞకారంబు “కును (బ్రళమ వర్షంబు తొలియక్కరములు నాల్గు నిడుదురు (పబంధముల నొక్కియెడ విశేష వళులమచు సోమయాజులు వాడు కతన ॥ (1) (శ్రీనాథుని రచన- వీ॥ జ్ఞానేంద్రియ జ్ఞాన కళకౌదు సౌరుగా 2 జ జ్‌ న (9) తిక్కన రచన- క్‌ంజ జ్జానము కేవల కృపన క్లూవికి నువ దేశవిధి( * బకాళము “సీయం గానది సకలధరిత్రీ దానంబునకం' టె నధికతరథలదమగున్‌ 3 (18) అనున్వార్‌ నంవింధయతి ని *ంట వర్గ్లునకునుో *ంత” వరునకును యతిచెలును. న్న! లి రే (1) అల్లసాని "పెద్దన రచన- €0 శాః శీలంబుం గులమున్‌ శమంబు దమముం జెల్వంబు లే(బాయముం టోలంజూచి యితంగప్తాకు,డవి యే భూపాలుడీ వచ్చినన్‌ పాలగ్రామము మున్నుగా( గొన(డు మాన్య కేశ్రముల్‌ పెక్కుచర్జి ద్రాలంబండు నొకవ్పుడుం దరుగందింట్లం బాడియుం బంటయున్‌ 4 1 అప్పకవీయను. 8-56 కి కాశీఖఅండము 1---109. వ (వజవిశము అను పాఠతాంతరము గలడు శి తిక్కన భారతము శాంతి సర్వము 4.255 శీ మమచరి[ఠత్రము కరస

లి?4 తెలుగుకక విత = ఛందస్సు (2) రావిపాటి తిప్పరాజు రచన-- మః సరిబేసై రిపుడేల భాస్కరులు భాషానాథ !, పుశ్రా! వస్తు ధ్హర్హ నందొక్కడు మంథత్రిపయ్యె, విను కొండ్మనామయామాత్య భా స్కరుడో ? యౌ నయితే సహన కరశాఖల్లే, వదే యున్నవే తిరమైదానము సేయుచో. రిపులహేతిన్‌ (వేయుచో వ్రాయచో | (4/4) అణునానీరొత్షలోయతి : “ంట” వర్గమునకు న; “*ంతి” వర్గమునకు ౫ యతి చెల్లును. లతణము- శే గేః ఆల[దుతందినకును మధ్యమామనాసి కమునకును( జల్లు ననునాసికయతులనగ డాపలను బూర్జములు గల్లు టఠఈడఢ లును తథదధలును (గ్రమంబున దానవారి ! (1) అప్పకవి రచన ఈ॥ మను సంతతి మండన! భం డన నిర్ణీత కార్తవీగ్య న్త్లరనాయక ఖం డన. పం క్రీ స్యందన నం దన చందన శ(కవారబలసత్‌ క్రీ రీ 3 మః కల మాన్నంబు ఘృతంబు:వాయసము శాకవాతముల్‌ పిండి వం టలు బొల్పేనియ జున్ను వెన్న యిడి యానాలుక్కెరల్‌ చక్కెరల్‌ * (శి పరమయోగి విలాసమునందు సీ॥ నిగమ చోరకుని ఖండించిన యలతయో, యవ్రిలోగిరి మోచి నట్టి యల(తొ * (4) రచన సీ॥ పల్లవారుణ జటాపటల భారముతోడ నవ్యపలాశ దండంబుతోడ 5 (4౮) ము ఎటో త్రీయతి న (విభక్తి) ము-పు-ఫు-బు భు లకు యతి చెల్లును. 1 అప్పంవీయము 8_$2 లీ అస్పకవీయము. 8-08 8 రాజశేఖర చరితము 1.127, శ పరమ యోగి విలాసము 2104. ర్‌ హరిశ్చం దోపాథ్యానము | 8

వ్యంజనాకీరయతులు 2/5 (1) అప్పకవి రచన తే గీ॥ పుష్కరము సూడ్మమధ్యమముగ నొనళ్ని పుల్తిపంకేరుహము వక్తంముగ నొనర్చి బొండు మల్లెలు దరహాసముగ నొనర్భ భోజన్ఫపశందనకు నిక్క ముగ నజుండు! (పొక్తకాలమున తత్సమ తచ్భవ ళబ్దములకు మువిభ _కితోపాటు [పథమా విభ_క్రిలో బు' కూడ ఉండెడిదమట ఈ యతికి మూలహేతువు కానోపు. (వ నన్నయ రచన ర్‌ ఎట్టి వి శేషకులంబున( బుట్టిన సద సద్వివేకములు గలిగినందాం గట్టిన కర్మ ఫలంబులు నెట్టన లోగింపకుండ నేర్తురె మనుజుల్‌ (16) ముఠకారయితి ; ము (వర్షము) నకుపు=-ఫు=బు=భు లకు యతి చెల్లును. (1) నాచన సోమన రచన కః అ త్తలి విట నాగరకులు చిత్తమున వసంత కేళి చిగురొ త్తంగా మొత్తములు గట్టి తెచ్చిరి ము త్తెపు రుల్ల రులతోడి దుట్టిట కొమ్ములే (2) గౌరన రచన ద్వి నుందు మీవెఆీగిన భూతలాధీకు లందు రాజ్యంబు( టోనాడి [కమ్మఅను * (8) (శ్రీరంగ మాహాత్మ్య్యమునందు చః పరిచరు[గా(గ నేలెవిరపాయ చరి తునింబాపకానన స్నురదురు వీతిహో(త్రువి సముష్ట్వలమేరు సమౌన గాత్రునిన్‌ బరమ పవ్నితునిన్‌ మునిసుపక్వ పరస్తుతి పాత్రునిన్‌ మనో హరథల శేముషీ కదబళిరాంబుు మ్నిళువి వాయుప్పుళునిన్‌] 1 అస్పకవీయము 8-71 2 నన్నయ భారతము = ఆదిపర్వము రక 8 వసంత విలాసము. ఇది నేడు ఉపలభ్యముగాదు ఈ ఉదాహగణము అప్పకవిది $=78 శ ద్విపవ వారిళ్చంద్రకథ గ్‌ థ్రీగంంగ మాహాత్మ్యము. ఆస్పకవిది 8=78.

జ కెలుగు కవీత = ఛందమ్బ (17) చు వర్ణయళి ; మ-౦య -౦5 --౦ల--౦వ--౦ళ--౦వ - ౦న - ౦0పహా లకు యతి చెల్టును. (1) అప్పకవి రచన--- సః మర్గితదైశ్య సంయమిమనోద్దాదిత్య ॥ మహిత మేఘాభ సంరతికేభ ! మాయాపన_ర్హి సంలద్రి నిర్మలకీ ర్తి . మణ్‌వోర సురవళంవద విహార ! మందర ధైర్య వంశనినాదచాతుర్య మాభూప యువతి పుంషండరూప |! మంజుల స్వాంత కంసధరా వరకృతాంత ! స్మరహరారాధ్య సింహనిభమధ్య జే గి; యనుచు జరమానున సిక౦బునకు నిట్లు (గాజంగ్భతుల మవ ర్షవిరామములన దండి సున్నలు దాపలనుండె నేవి "పెలుచ నంతస్టములు నూష్మములును గృష్ద క (2) అనంతుని రచన- శే గః యరలవలు శషసవాలును నాదివీందు యుతములై మకొరవిరామ యు క్తిందనరు మారు తాత్మజు(డరిది సంయమియకంగ మదనజనకుండు దనుజ సంహారు(డనగ్‌ 2 (18) ముజూదుతి : య-వా లకు యతి చెల్లును, (1) అప్పకవి రచన--- కే.గీణ 'మొదలియంతస్థవర్థ్మ ౦బు తుదినిదొదలు నూష్మమును ముజుసంజ్ఞచే నొకటి కొకటి యతులగు నపార శూర సంహార యనగ హరముఖార్చిత పాదతోయజ ! యనంగ 3 1 అప్పకవీయము. 8-76 8 అనంతుని ఛందము 1_117 8 అప్పకవీయము 8_?79

వ్యంజనాకీరయతులు వ్ల? (19) (వర్యేశయతి : చేతి. అది = చేతియది స్వరమె।కి; చేతీది-వ్యంజనమైతతి చెల్లును, (1) అస్పకవి రచన శే.గ! ఆరయ శార్డంబు హరిచేతి యదియునాక ళ్‌ దివ్యచాపంబు శూలి చేతిదియనంగ 1 “వి0) ఛిన్నుయతి : ధరియించు -- స్వరమె తతి ధరించు వ్యంజన మెతి చెల్లును, (1) అప్పకవి రచన-- శ్రే గి॥ ఎదమ లచ్చివి హరి ధరియించెనన(గ రిపుల నెల్లను టోర హరించెనన(గ ౩ (2) చేమకూర వేంకటకవి రచన గ! చి త్తజు(డల్లి తూపుమొనజేసిన( జేయగ నిమ్మువై ధ్వజం బైత్తిన నెత్తనిమశ్షి వచియించెద(గల్లిన మాట గట్టిగా న_త్తరళాయ తేక్షణ కటాకీ విలాన రస (పవాహముల్‌ కుత్తుకదింటి తామరలకుందలమున్క లు గండు మీలకున్‌ 3 ఉ॥ ఎట్టి ప్రదోషవేళ జనియించిన వాండవొగాక చంద్రనూ. ఎవిజయ విలాసము “'పెజయతి _. ఆగమము రానందుకు (4) (శ్రీరంగ మావోత్మ్యమునందు ఉ॥ గందపుం గొండ నెత్తముల( గందువ 'మేలిమి శీవయిండ్ల లోం గెందలి రాకు పొన్పున సుఖించి నితాంతరతి |శమంబునుం జెందిన చెంచు గుబ్బెశల చెక్కుల. జిమ్ముజవాది వాసనల్‌ విందులు సేయుచున్‌ మెలగువే(కువంగోమల గంధవాహముల్‌ో తే గిజ గుడునుపై ౯ (గియ నడుమ నాగుడుసువచ్చి భిన్నయతి యగు రానిచోంబెజయతి యగు” నని అప్పకవి (వతిపాదించెను. “తెలుగు [కియలలో ఇంచుగాగమము వచ్చి శెండు రూపము లేర్పడును. 1. ధరించు 2. ధరియించు. లా 1 అప్పక వీయము తృతీయాశ్వాసము... 0 2అపవ్పకవీయము 8-1 8విజయ విలాసము 8-18 4(శ్రీరంగ మాహాత్మ్యము, అవృకవీయను ౭-84

276 తెలుగుకవిత = ఛందస్సు ధరించు అనునపుడు రికి వ్యంజన యతి భిన్నయతి గాడు. ధరియించు అనునపుడు 'యిం” కు యతి స్వరయతియే. ధరించు అనుచోట వెజయతి యని పేరు పెట్టి వ్యంజనమైశతిని మొతనే నిశ్హేశించుటచేత అప్పకవికి ధరించు అను ఇంచుగాగమ శబ్దములలో ర్తి మున్నగు వ్యంజనములకు ఉభయ యతిమైషతి (స్వరమునకు వ్యంజనమునకు) ఘటించుట సమ్ముతముగాదనుట సుస్పష్టము. కాని ఇంచుగాగమ ళబ్దములందు సుఖించు ధరించు వరించు మున్నగు శబ్బములలో నుభయయతిని పొటించిన పూర్వకవు లనేకులున్నారు. (5) నన్నయ రచన ఉ॥ వీరలు దై నళ క్రి. (బభవించిన వారగుపేమి సంది యం దీళమణీయ కాంతి నుస మింప(గ వేల్పుల కార! (6) గరళపురీ ఛందమునందు శే.గీ॥ కెరలుదీనుల సిరుల సుఖింపకేసి యైలమింబిరకొర్యములను ఘటింసం జేసి ఇలను దన మపామంది జనింపజేసి గరళవురి నాథుండనగ లక్ష్యంబులయ్యె (7) శేతన రచన క౦0॥ మించి మదించినరిపుల వా రించక సత్కీర్తి యా మహీతలమెల్లన్‌ వించక దీమలదయంబో స్పించక (పథ్యాతిగల్లునేనరనాథా 2 (9) (పపద్యుమ్నొాపాఖ్యానమునందు కం0॥ సపంచళశరుండన(గను నా లించి మహా (ప్రధనభూమి నీక్షించి మదో దంచితుండై శంఖము. బూ శించెం గుల గిరులు దిక్కడి [వజమదరన్‌ ఇందు "రెండవ పాదమున న్వర్యమెతి, నాలుగవ పాదమున వ్యంజన మై(తి ఘటింపబడినది. (9) ఎబ్టిన రచన సీ ఏమ దియ్యమున నటించిన హరుడై న3 ననన 1 నన్నయ భారతము ఆదిపర్వము 6.151 2 దశకుమార చరితము. 8 నృసింహప్పురాణము £64ి

వ్య 6జినాక్షరయతులు ఒవ్లీ7గ్రి (10) నారాయణకవి రచన తే.గీ. ఎటిగి విశ్శేషముగ నడగించు టురవు? (21) వతతరయతి : ర అ లకు యతి చెల్లదు. రర లకు; అ అలకు యతి చెల్లునని అప్పకవి మశము,ర = అ= లయతి మ౭ అస్పకవికి సమ్మతముగాదు, యూ (1) అప్పకవి రచన= అ. వెక ర్హా ర బాలకృష్ణ ర్త చ్చల గమిగూడీి శక్తా (గయనుచు నిన్ను ౨ వ్వ( బెట్టు వాండ్ర యిండ్లకేగి వా దేలం దెచ్చెద వనిన నేక తరములై పొసంగు “పెక్కురు కవులు సాధుశరేఫమునకు శకట “శేఫమునకు యతిని ఘటించి. యున్నారు. పోతన అట్లు ఘటించుటచే భాగవతమును. లాకుణికులు [పామాణిక (గంథముగ 'నెంచలేదని అప్పకవి భావము. (5) "పెద్దన రచన- రీ ణులొ గట్టిశభోంత రాళమున( బాబెన్‌ దితులు ... ... ఎామనుచరి తము "అలుగు యతికి మూలము వర్ష మెతి అయినను ర=జణ లకు యతిని అప్ప కవి అంగీకరింవకపోవుట యేకాక అట్టి యతి యుండరాదని సమర్థించెను. శకేగీ॥ జ్లాతి వై రంబునౌంది ప్రాసంమిలందు విిశమములందు. దమలోన వేలుగలిగి దేవదానవులట్లన "తెలుగు లందు మించి రేఫ అ కారముల్‌ మెలగు. గృష్టి (22) అభేద యతి; వ=బ;ల _డ; అల - ళ; లకు యతి చెల్లును. బలాహకకజావలాపహక, జలధి = జడధి, (వీడ= వీళ, పరిమల = పరిమళ, కలంక ౫ కళంక. సంస్కృత భాషలోవ బలకు లడ అకులళ అకు అభేదము వఠ్రించును. 'వెడలు - వెళలు; దళము ౨ దడము; 'తెనుగునను నీ సంప్రదాయము కలదు. 1వంచతం[తము _ సంధి లిశీతీ 2అస్పకవీయము 8.86 శిఅప్పక వీయము ద్వితీయాశ్వాసము ఐ= రిలకి,

ణ0 తెలుగు కవిత = ఛందన్సు శే. గి; వేదముఖనున “వ ద యోరఖభేద' యమట వలన వదిలొక్కటొక్కటి విలుచు విరతి కవవి అడలకు లళలకు నట్ల కలీమి6 కేసి తమలోన వివియును. జెల్లుచుండు అని అప్పకవీయము (8-67) లోని లకణము. (1) అప్పకవి రచన- ఆ; వెః ప్తసువతీ కళ|త బక కై[తగానక శ్నాలసర్‌ కలాపడ్త౦భ గోవ అక్తిలిల దేవా పింగజ్ష పుర దకీణ గేహ యన నభేద విరతు లవమేయ! (2) భీమకవి రచనా చ; బ్రిసరుహ గర్భువ్రాతయును విష్ణుని చక్రము వట్రివబమున్‌. (శైత్సి అభేదనర్ల యతి : వ--ఫ-ఐ--భ--వ లకు యతి చెల్లును. (1) నన్నయ రచనా ఉ& (వల్లదు డైన యొక్క కులపాంసను చేసివదానం దత్కులం బెల్లను దూషితంబగుట యేమి యపూర్వము కౌవునన్‌ మహీ వ్లల్లభ తక్షకొధము నెస్త్రంబున సర్పములెల్ల నగ్నిలో: (దెశ్లగం సర్పయాగ మతిధీయుత ! సేయుము వి(పనన్నిధిన్‌ క। కోరి యనేక యుగంయు ల ప్మార తపోయుప్తలైన వారికి, దిడయన్‌ దూరము నీ నసభమటి నీ కారుణ్యము నంతకం'పె గడుద వ్వెందున్‌] (శక జోవ్భ యతి; శ-మ =౨నసన లకు యతి చెల్లును. కేం అప్పకవి రచన-లా శే గ, శతమఘోపల భూషాను్త్త్రంగ యనగ ప్తడ్దయుత వేణునాద వ్రన్తంగ యనగ 1ఆప్పకవీయము శి=88 వినన్నయ భారతము ఆదివర్వము___1-]2€. తి నన్నయ భారతము, ఆరణ్యవర్వము 10871,

౦బజనాకమరయతులు (జిల్ఫొ నరన యతి అ-య=ఎపహాలకు, చ=ఛ -జ-ర్హు = ళశ- షనలకు,న-ణలకు యతి చెల్లును. న! క్ష అప్పకవి రచన-- శే. గీ హరి వాయాది సురాధ్యక్‌ ! జ్ఞంబుజాక్‌ ! మతి జనమనోంబుజ విహార ! జ్తఘవిదూర ! న్హరక దైైత్యవిరోధి! ఘృణా పయోధి! యనగ సరసాఖ్యవ భ్యదాహరణములగు' తే. గీ! శ్రకట దానవ సంహారి _చ్షకధారి ఎష్పట్పదళ్యామమూ రి స్వేద్భావవరరి క! పటపరిధాయి భుజ్హంగ శాయి కరుణ నను టోవ మననయ్యె సరసవళులు 2 (లిర్రొ నంయు త్త యతి: సంయుకాతరములలో 'నేదోయొక వొల్టునకు యతి మైతి ఘటింపనగును. అప్పకవి రచనలు--

1. తే॥ గీ క్ష్యైధరం బాఠతప్యతంబుగ్లా ధరించి తళ కుమారుని బోరను స్తంవారించె ఎకశరుహంబునకై నిలింప్తవకి నొంచె( జ[కి నిన సంయుక్త విశ్రామములగు ] - అక్ష బహు యతులున్నను ళం ల జయభద రగడ :-- కంపు తికాలోల క్ష్రమనీయ గుణజాల మ్రననీల యని చెప్పగా బఐవా విరతులొన్ను ల$. విజయమంగళ రగడ ;:-- వైరి మదతమః వతంగ । _న్హ్వ్యజన పోషితాంతరంగ ః - వ్రజ వధూళుజంగ ; యనగ _వ్హలయు( బెక్కు నడులయెడల * (జగ) అంత్యోవ్యునంధి యతీ : వాక్‌ (హరి జా వాగ్ధరి వగ్గవాల్లులకు పొల్లులగు కచటతపలకు సర్వమెన వొకారమువకు ఆయా వ్గ చతుర్ధాతక మాదేశమగు. ఇట్టిచో లోపించిన వాకారమునకుగాని వర్గ వొల్లునకుగాని య తిపొటింవనగును,. 1ఆస్పకవీయము క-106 ?ఆప్పకవి ము 8-107 8ిఆప్పకవీయము 8.100 4అస్పకవీయము 811% (25)

282 తెలుగు కవిత - ఛందస్సు (1) అప్పకవి రచనలు- గళడ్తేవకీ నందనుడు జగ ద్దితుడనంగ” జప్హాలధరుడు సంగరాంగ జో ద్ద తుడనంగ దీనికి అనంతుడు వికల్ప యతి యని ేరుపెనైను. (బిర) బికల్చు యతి : లేగ వ్యాకరణ సూశ్రముల సంధు లతుకునపుడు ండు విధముల రూసంబు లుండెనేని వసుధ నయ్యక్కరముల కవ్వల వికల్ప సంధి విరమణ మన ర౩౦0డు పాగుచుండు. అని అన్స్పకవీయమునందలి (8-11) లక్షణము (1) అప్పకవి రచక కే గీ న్హ్హంద సుకుమార । గూఢపాొన్ష్మద ఏివోం 1 ద్హ్హళత శిశుపాల: గోత భిన్మ్మణి వినీల । న్హాగ వర్యంకళశాయి । సవ్రారయాయి | ర్హాత్భనుత నామ। యోగి హృన్త్హ్మధ్యధామ ః! (5 / అదిపురాణమునంథు-

మ ఒకనా డిందుధరుండు. బార్వతియు లీలోద్యాన శేశీసరి ఎన్నికటానేక వన [వదేశముల దై శ్తేయేంద్ర కన్యాప్పరో వికురుంబంబులు పారిజాత కుసుమాపీకంబు పై ( జల్శిద రక బాణంబుల కెల్లవెల్ల్ణయగు సౌభాగ్యంబు ళోభిల్లగన్‌.2

(8) "పెద్దన రచన :-

మ కలంకొషధ సత్త్వముందెలియ మాయాద్వారకొవంతికా శికురుషే త గయా,పయాగములనే సేవింప కుద్దండ గం డక వేదండ వఠాహవాహరిపు ఖ౧వ్యాఘ మిమ్మంచు క్రైం డ్తుకు రాంకెల్లునె బుద్ది జాడ్యజనితో న్నాదుల్‌ గదా శో తియుల్‌ 3

శే, గీ హలధరానుజ మయటి విత్యమ్మటంచు. బలుకు వాక్యంబుచే మయ పదముగూడు నస్పుడనునాసికంబె నిత్యమయి నిల్చు న్తలిన లోచనుమేను చిన్త్మ్యయ మనంగ అని అస్ప్నకవీయము (8120) చెవ్చుచున్నది.

1 అన్పకవీయము 08-117 |

త అవ్నకవీయము $8-118

ఠి మమచరి[తములి =16

18 ఉభయ యతులు అచ్చులతో సంధినశమున గూడిన శబ్దములు, ఏక శబ్దములవలె దోచు నపుడు, న్వర వ్యంజనములలో నుభయములకు గై చ్చికముగ యతి ఘటింస నగును. (1) యువ్యృదన్భుచ్భుట్దయతి : (10)క ట్రన్తుత ఫణి స్తతభయ క్తస్తాత్ములమైన అస్మద్దాదుల 'కెల్లన్‌ స్వన్తియని పలుక నవసర మ స్తీకునకయ్యె నివ్వు డంబుజనేత్రా 11 () క॥ చతురానన నందన ది వ; శఈపోధనవర్య ! యుష్మ ద్దాగమనమునన్‌ గృతకృత్యు(డ న్తైతివి నే వ్హతి పాననమయ్యె నష్మద్ర్తన్వయమెల్లన్‌2 (వ్ర వరొడూవయతి : శకంధ్వాదులలో స్వరవ్యంజనములకుభయముఅకు యతి చెల్లును. శక -( అంధు == కకంధు._. ఇది సవర్ణ దీర్టృసంధికి అపవాదము, _ సవర్డ్‌ దీర సంధి [వకారము *శకాంధుి కాలేదు. వేదండ - సారంగ - మార్తండ శబ్దము లిగణమునంచే (గావ్యాములు. ఉదాహరణములు-ా

1. 'వేదండ శబ్దమునకు--- మః॥కో॥ దండితాహిత వీర! సూరి విధాన ! దాన వినోద 1 కో దండ పార్డ ! వర్శాకమ (పియధామ ! దిక్సరి పూరికా అండ పాండు యశోనిధీ . పరగండ లైరన ! వైరివే చ్త్తండ గండ విదారి! ఘోరతరాస్తి భాసి భుజార్గళా 13 1 నన్నయ భారరము, ఆదిపర్వము ఒ?48 2 పాొంటోపాథ్యానము, అన్స్నకవీయము 8.128. శ నన్నము, ఆదిపర్వము శి-228,

న! జెలుగు కవిత _ ఛందస్సు ఉః పొండునృపాల నందనులు పావని ముందుగ 6 చాకనట్లు ఖీ ష్ముండు గడంకమై నడుచు చోటికి జక్కటి గాంగగ్యదోచి యొం డొండం గడంగి సేన తమ యుబ్బున కుబ్బగ నన్యపైన్యవే చ్త్తండ ముఖాంగములట్‌ తృణ విత్తానముగా(గొని నిర్వికొర్ములె ॥ (2) సారంగ శబ్దమునకు ఉ జంగమ రోహణా|డి సదృశంబులు తత్పురి/గలు భదసా ర్హంగ వరేణ్యముల్‌ వయికి హీ న్వములించుక సాచి యవ్వియద్‌ గొంగ రురంబు పీల్చి మటి తద్వమధు ప్రకరంబు దప్పి వా యంగనొాసంగు రంగుగ విజాఖ్య వహించిన చాతకాళికిన్‌ 2 ఉ॥ అంగద నాథు [మింగిన సృకావ? దన్వెసం జుట్టుకొన్న స ర్వాంగములుం జలింప బెగడందుచు దిక్కులు సూచుచున్న పా ర్హంగియపోలె నుండె గురుర్తాజ ! భవత్సుతు సేన భీష్మునా జిం గబళ€ంచి పాండవులు జృంభిత విక్రమలీలం వొల్చుటిన్‌ 3 (త్రి (టౌదియతి : ళట్లోః (పపరా(పతి పర్యత్యధ్యభ్య వానూప సంస్వప నీవి నిర్దురు దప్యా జిత్యుపసగ్లాన్తు ఏవింశతిః (ప - పరా - ప్రతి - పరి - అతి - అధి - అభి - అవాఅను ఉప- సమ్‌ -సు-అప -ని-వి-నిర్‌ -దుర్‌ - ఉత్‌ అపి - అజ్‌ అను ఇరువదియు సంసగ్భ్యాతమున ఉపసర్గలు. ఈ ఉపనర్గలతో _ అతికినపుడు పర్పడు అతరములకు - అచ్చులకు గాని వాల్లులకు గాని ఉభయములకు యతిమెతి ఘటింపనగును, ఉదా *-- అబ్బ యోని రజోగుణ (పాప్తిం దనరు. (ప + ఆరంభ ౯ (పొరంభ; (వ ఆ అన = పాణ; వతి -ా అర్థి ౬ (వత్యక్థి అప -1- ఇత కా అపేత; నమ్‌ +- అంచిత = సమంచిత డుర్‌ + ఆత్మ = దురాత్మ; నిర్‌ +-ఆంతర = నిరంతర; ఆతి + అంత = అత్యంత; అధి [అత = అధ్యవః వి౮ఈక = వీత, పరి+- ఈడు. జ పరీమ, అఖి-+- ఈప్పిత = అభీప్పిత, అను+- అయ జాఅన్వయ; అవ-శీ-ఆవ్లీ కా అవాప్పి, ను-4-ఉక్తి ౫ నూకి; 1 తిక్కన భారతము, లీస్మపర్వము 1-284. ల్లి చం దికొవరిణయము, అవన్పకవీయము 8-128 8 తిక్కన భారతము -_- (దోణవర్వము కేఎ?

ఉభయయతులు 285 ఉక్‌ (-అచింత = ఉదంచిత; పరా--ఇత = పరేత, ఉప+ ఆయ ౨ ఉపాయ = అనురీతి (ప్రాదులకు (ప మొదలగు ఉపనర్గలకు) అచ్చుల చేర్పుచే. నేర్పడు నంధులందు ఉభయ యతి చెల్లును. (పాది యతులకు కవ్మిశయ [పయోగనులు, మటీయు మవోకవి (సయోగములు న నేకములు గలవు. (1) ఊఉ క్రవిపినాంతరంబున నిర్హంతర నిష్ప! ఉత మ్హాకు నతి పియుండవు సమ్మ విదుండవు 2 (4) నిత్య నమాన యతి : స్వర సంధి గల్లియు స్థూల దృష్టికి ఏక వదములవలె గోచరించు పద గుంఫ నములకు నిత్యసమాసములని "పేరు, అవి కర్ణాట (కర్ణ -- అట) రామాయణ శామ +- అయన) మొ: నవి, ఇఫ్టైచో ఉభయ యతులు వాడనగును. వివిధ లావణికు లొనంగిన నిత్యనమాన ఘటిత శబ్దముల పట్టిక కర్హాట = వనొక _ ద్వీప = అంతరీప = నాస్తి = పదార్డ - అనేక ఎఅనాది = అనంత = అనంగ = అనూరు _ అన్యోన్య = జనార్హన - నాక్‌ _ విశ్వామ్మిత = అఆపోశన _ స్వాంత = ఏకాంత = సిద్దాంత ఇ రాద్దాంత = లతొంత _ (ప్రాంత నిళాంత=నారాయణ _ చాళాయన _ ఉపాయనా రసాయన = రామాయణ-_పరా యణ _. వలాయన = బాదరాయణ = సాంఖ్యాయన = శొాకటాయన = కాళ్యా యన = వాళ్స్యాయన = బోధాయన - దడిణాయన = ఉత్తరాయణ అ మర్తాండ = (బవహ్లోండ = ళుదాంత = చా _ సాంగ - గవావ = సాంబ = సాదర = క్‌ శ్రి గో యె అతోహిణి = అకూాహిణి - కాసార - కూర =*కేశవ - లలాట - మేఖల - = కాదంబరి = శలాటు - కేళ _ కమల -- శృంగాటక - సేన = కుఠార = బిబోోక = రసాల = శృంగార = బృందారక = మయూర = శకాణి = ఇం(చాణి అ మృదంగ = వృకోదర - చామోదర - కాకోదర - జమదగ్ని = (వభ్ళతి శబ్దములు (1) కర్హాట శబ్దమునకు యా శా లాటీచందన చర్చ చోళమపిళా లావజ్య సామ(గి క ర్లాటీ గీతకళా సరస్వతి కళింగాంతః పురీ మల్లి కా వాటీ మంజరి గొళవామనయనా వకోజహారాశియై పొటింవందగు నీదుకిర్హి రథిసీపాలాగణీ! సాహిణీ। 3 గాంచినన్‌ వసివాశ్వాడుచు వచ్చుచున్నయది కర్ణాటాంగనన్‌ గంటిరే. అను [వయోగ మరయదగినది. | ఆం[ధ భారతము-నన్న్మయ సభాపర్వము (వళమౌాశ్వాసము.. 188 ల్లి ఆంధ మహాభారత ము-_నన్నయ ఆదిపర్వము సప్త్వమౌాశ్వాసము.....]156 న్‌! భాస్కర రామాయణము కిష్కింధ కాండము.-826.

286 'శెలుగు కవిత _ ఛందస్సు (2) ద్వీపళబ్బమునకు -- గ్‌ా వ్త్వీపులం (దుంచు విశ్వజగ తీవతి యుత్తమ శక్తి జాంబవద్‌ వ్ర్వీవమునందు గోవులకు వ్రిమ్ముగ. "క్రేయటయుం (బిసన్నమై ' (శీ) "నాస్ని” పదమునకు శే।గీః న్హాన్నికొధమ యోరి యన్హాయవృ త్తి “నాస్తి తత్వం గురోఃపర ' 'మ్మనగవినవ్వె (క) అన్యోన్య శబ్దమునకుంా ఉక ధస్యు/డు విశ్వభూవిభుండు ధారుణి నేల;గ భూజనంబుల న్లోన్య హిళత్వ సంవదల నొందిరి దంపతు లింపునింపన న్త్యోన్య సుభామకూలతల నోమిరి విప్రులు వేల్పు పింకున న్లోన్య సుష్పష్టి తుష్టి కుళల్హాదుల నొందిరి నాడు నాటికిన్‌ * (5) రామాయణ శబ్దమునకు-- శే గః మౌని జల్పిత మైన రామ్హాయణంబు స్వరలయ్మగామ మూర్భనాసరణు లెజీ.గి గానళక్తులు మెఅసి సాక్షాత్కరింప బొడి రాలావముల. (దిసప్పములు ముట్ట 4 ఉన ఏ యెడ నర్షగౌరవ సమృద్రియు శబ్ద విశుద్రియుం దిరం బై యనవద్యతం బరంగ సం ధపచస్పితి భారతంణిరొ మ్లాయణమున్‌ రచించిన మహాత్ముల నాత్మ. దఠరించెద స్ట్‌గ ద్దేయల నన్నపార్యువిని దిక్కన నెజ్లన థాస్కరాఖ్యునిన్‌ క్‌ (6) శాక శబ్దమునకు ఊఉ; (పాకట దర్చుల్లై సకలరాయవి లక్క నృపాలు నాజిలోం దాంకు విరోధిస్టై నస్యము ముదం బొదవన్వరియింసవచ్చుచో నాకసమెల్ల ( (గమ్ముకొను నంచితదివ్యవిమాన సంచర న్నాక విలాసినీ చరణహంసకభూరి రుణంయణధ్వనుల్‌. 6 “1 శావ్యాలంకార చూడామణి 7-65 ల్లి శృంగార షష్టము.అన్సక వీయము 8.146 8 కావ్యాలంకార చూడామణి. 7-68 4 జై మిని భారతము (8-8) 6 రాఘవ పాండవీయము (ఉక) 6 గౌరరాజు చాటుపద్యము

ఉళభయయతులు [1 కం మును వెజతు నేయ మీరలు న్తను నేసిన(గాని యనుడు న్లాకేశ సుతున్‌ ధనురాచార్యు.డు డెబ్బది సువిశిత బాణముల నేసె. జూవలు వొగండన్‌! (7) విశ్వామ్మిత శబ్దమునకు-- ద్విః ఎక్కడా గురుండని యెలటు:గవి నీకు అకం్కాటా గురుండు విశ్వామి[తుడయ్యె మ॥ హరకోదండ విఖండన డు జనకవ్యాధీశు జామాత భా స్కర వంశాగణి జా? కీపియుడు విశ్వామి[త యాగాహితా మర సంవోరి విరాధకాలు:డు ఖరాసుధ్వంసి మారీచ సం హరుం డన్య ప్రమదా వరాజ్మాఖుడ యోధ్యా నాయకుం డాదటన్‌ .-2 (8) ఏకాంత శబ్బమునకు=ాా ఉ। అంతట నొక్కనాడు ధవళొాందుజ స్యతుండు వచ్చి రుక్మిణీ కాంత గృహంబులోన కశికొంత శిలామయ వేదిమీ(ద నే కాంతమునందు. గొందరు మృగాయత నేతలు గొల్వజూదమ త్యంత వినోద 'కేళిమెయి నాడుచునుండగ అద్భుతంబుగన్‌ పీ॥గీః క్షామ సంగమములకు నేకాంతగృహము. బొలిచి సొలిచియు ధర్మార్హములకు విదియ యాస్పదందిన వర్గ(త యానురమ్యు లైన జనుల కెంతయు నొప్పు నప్పురంబు,* =. (9) స్వాంత శబ్దమునకు స్త్వాంతము బాహుగర్వ ఘనసంతమసాంధరముగా([గ శంక యా వంతయులేక కీచకు(డహంకృతి ముంగలి నాగమంటపా భ్యంతర సీమ జొచ్చి దరియంజని యారసీ పెజ్టంగాంచి య త్యంత ముదావనహంబగుడు నందు రయంబున( గేలుసాచినన్‌ 5 లా | ఆంధ్రమహాభారతము = తిక్కన విరాటపర్వము (ఈ=124 2 భాస్కర శామాయణము సుందరకాండము (28) 8 పారిజాశాపసహరణము. శీ ఆం ధమహాభారతము ఆదిపర్వము.$.7 4 5 ఆంధ్రమహాభారతము ._ తిక్కన విరాథివర్వము (2881) _

జః తెలుగు కవిత -- ఛందస్సు శే.గీః అధికరోష కషాయిత స్వాంతు.డైన సరపతికి విన్నవింవకు నాయవస్థ 'సైత్య దోషోదయంబున దిరుసన్దైన జిహ్వాకును బంచదారయు. జేందు గాదె!

ఇళ్లే తక్కిన శబ్దములకు ఉదాహరణ యథోచితముగ నరయ వచ్చును.

సంస్కృత వ్యాకరణమున యమాన, యిత, యిషమ్యమాణ (పత్యయములు పరమగు నేని పూర్వాచ్చునకు దీర్రము వచ్చును. వీనిని *క్యజ్‌ ” (పత్యయాంత ములందురు. ఇట్టిచో ఆ దిర్హ మునకు వ్యంజన మైతియే పొటింపనగును గాని ఉభయ యతులను వాడరాడు.

ఉ॥ ఆయము గర్వమున్‌ విడిచి యన్యపతుల్‌ వనిసేయనిట్లు గాం గేయభుజాశయంబున నికృ త్త విరోధి సమాజుంద్లై కుమా ర్తాయిత ళక్తిళాలి ధృతరాష్ట్ర9డు రాజ్యము చేయుచుం డెన శ్యాయత కీర్తితో, దనకు హస్తిపుకంబది రాజధానిగన్‌

ఇచ్చట తివ పొదమున ర్తైకు రాకు యతి [పయుక్తము. “కాకు అచ్చు అ తో మతి స్వరమ్మైతి వేయరాదు. తిక్కన విరాట పర్వములో మొదటి వద్యములో నిట్టి యతి గలదు. తిక్కన గూడ వ్యంజనయతినే పాటించెను,

ఉ॥ (శ్రీయన గౌరి నా(బరగు చెల్వకు: జిత్తము పల్లవింప భ ద్ద్రాయిత మూర్రియె హరిహర్హంబగు రూపముదాల్చి "విషురూ పాయ నమళివాయ'' యని పల్కెడు భ క్తృజనంబు వైదిక ధ్యాయిత కిచ్చమెచ్చు వరత త్త్వము గొల్బెద నిష్ణనిద్దికిన్‌ .

“ఈ "రెండు వద్యములందు నన్నయ తిక్కనలు కుమార భద శబ్దములు క్యజ్‌ (వత్యయాంతములు చేసి సంయుక్తవిశామంబులుగా [వయోగించిరి. అది గనుక కొందణా రెండు శబ్దముల మీదనున్న ఆకారములను నిత్యసమాన వ్మిశాంతులని | భమయుడురు. శబ్ద సూ(తముల వలన వానికే దీర్టములు వచ్చినవి గాని అందులోపల అతులులేవు"” అని అస్పకవీయము (తృతీయాళ్వాసము-! 80) వివరించుచున్నది.

(5) దోళ్ళు నిత్య నమాన యతి: “దేళ్య నిత్యసమాస సంధికి(బొసంగు

వడి స్వరంబై న వ్యంజన వర్ణమైన”*

అని లవణము. దేళ్య నిత్య సమానముల పట్టిక-- 1 ళృంగారనె షధము _ (శ్రీనాథుడు ద్వితీయాశ్వాసము _ 82.

వ నన్నయ భారతము _ ఆదిసర్వము 5-6, తీ తిక్కన భారతము విరాటవర్వము 1-1.

ఉభయ యతులు వ$ితి రూపఅు; పెంపలు; పెల్లలు, ఏపణఅచుటః (కిక తీయు, (కచ్చఅ; చూపలు, ఉక్కులు, కజకరి, కల్లడంబు: కట్టడి 'తమ్మర; ఓలమా5, ఎసలారు; ఉల్లిలుకు, ఆలడి, వీటీడి; రజ్జులాడు; [గకగ్రారలుః అక్క; బోరన, (గ్రకళ్రాన మున్నగునవి. _ వీనికి ఉళయ యతులు చెల్లును జూదరి - "తెరువరి = చదువరి-ఇవిగూడ యథోచితముగ వె ఆకృతి గణములో. “జేర్ప్చనగును. శే. గీ; అసుర వీరులనెల్ల నుక్కుల వధించె - ల్రానుకులుండు రావణుని నేవజచెననగ. 1 50 ఎజకలు గల కులశై లము వెజ,గు మెెయ నంత నత(డు దివికి నెగసివి ట్తుంణను జలధరము (క్రియను క్య-అ( దద్వనమెల్ల న్యద్రువ న్హార్చుచు(గడిమిన్‌ . 2 చ చిలునగవొవ్చ గాండివము చెచ్చెర సజ్యముంజేసి సేనలు కల రభసంబుమై నడర గ్రవ్వడి (దొణియు నీడంటోక య త్త దజుమంగ నస్రములు దందడి( దార్కొవి మండుచుండే( జి చ్చణ పిడుగుల్‌ వడిన్‌ దొరంగు చాడ్పున నంబరవీథి నుగ మై. 3 చ॥ ఎలీంగితి విన్ను నేను విబుధేంద్రుండవీవు జగ త్త్ర్శియంబు (గ చృణ భవదీయ రక్షణము న్తంద వెలుంగుచునుండు నట్టి వి న్నుజుపుగ నేను వేడుకొన నుత్తుండగాక మొటంగి నమ్న న క్కటపడి నీవు వేడు తిది కర్ణమె నిర్ణిత దైత్య ! చెవ్వుమా.* చః తలటీయగు నంతకున్‌ రిపు నుద(గత నైచుట వీతి సీవునా కజఅపిన యట్లు సేయుము తగంజవి యాతని గాంచినన్ను నె ॥ త్తెజ(గుననై న బొంద(గ మదిం గలదేనియు వింతయేల శ్‌ చణ మువి వర్గవాహను(డవై చనుదెమ్మనుమంత దీజెడున్‌, 5 (6) నితృాయతి : ఏని కజ్ద్వము పరమగుచో నేచ్చడు సంధ్యతరమునకు ఉభయ యతి వాడ నగును. రాముడేని (రాముడు-[-పని) ఇందు డ్రే కును ప్త కును గూడ యతి వేయవచ్చును క ఆనంతువి ఛందము ]1-1€1. £ ఆంధ్ర మహాభారతము - ఆరణ్యపర్వము క - 8ట్‌, 8 తిక్కన భారతము - విరాటపర్వము 55-148. 4 ఆంధ మహాభారతము = ఆరణ్యసర్వము 7-87. $ తిక్కన భారతము -_ ఉద్యోగవర్వము 1-16,

20 తెలుగు కవిత = ఛందస్సు స! మెట్టండు నారక మార్గం జెట్టి మవో [కూరకర్ము. డ్రేనియు. దుద ని టటనక నెమ్మనందున బట నైట్టన హరితల(పు గలిగెచ్షేని మహార్మా 1! (7) రాగమనంధియతి ; "తెలుగులో రుగా గ మ సంధి (జవర్తాలు మున్నగునవి లో ఉభయ యతులు వాడనగును ( “రాకు *“అ'కు). ఊఉ; ఇంతలు కన్నులుండ.( దెరువెవ్వరి వేంజెదు భూసురేంద 1 యే క్రాంతము నందునున్న జవర్తాం[డ నెపంబిడి పల్కరించులా గింతియెకొక నీవెలు(గవే మును వచ్చిన (తోవచొప్పు వీ కింళ భయంబులే కడుగ నెల్లిదమైతిమె మాటలేటికిన్‌ ? 2 కః ఈలలన వేలుపుంజవ ర్రాలో యచ్చగయొ కిన్నర్త వధూమణ్‌ యో ! రుగాగమ సంధికి ఉభయ వళులు చెప్పిన లాతణికులు టుగాగమసంధి విషయము చెప్పళలేదను సంగతి గమనింపదగినది. (8) బిలాగయళి ; పసితో చేరిన సంధిలో నుభయ యతులు వేయవచ్చును. కే.గీః బ్తుషుల పాలిటివేయింత లేసి పనులు * ఆ.వె క్షృవషుండిచ్చు నాలుగేసి చీరలు కూర్మి ణా శ్రంతులకును నాలుగ్రేసి మణులు బ్రీవితోడ దో పెడ్రేసి మాడలు కడు వ్రింపెంసంగ గంసపెండ్తేసి సొమ్ము. 5 పసికి "జెప్పిన యుభయ యతి, “ఎడు” అను పరిమాణార్థకమునకు "రెండవ, మూండవ మున్నగు “అవి శబ్ద [పయోగములకుగూడ చెల్లినగును. వీనినిగూర్చి అప్పకవిగాని పూర్వ లావణికులుగాని చెప్పలేదు, కాని (ప్రయోగములు గలవు 1 అవ్పకవీయము 8.214. ల్లి మనుచరి[ తము-ద్వితీయాళశ్వా సము-_41. 8 చారుధేష్టచరిత్రము = ఆప్పకవీయము 8=217, శ కొశీఖండము 2101, 6 కావ్యచింతామణి-అప్పక వీయము 8=220.

ఉభయయతులు ! “చ్చెలంగి కుచేలు(డొక్క- పుడి స్తెండటుకుర్‌ "| అవ్పకవియే "మూండవి అనుచో వ్యంజనమై తి గూర్చియున్నాడు. కనం లతావృ త్తము పదుమూ..డ్రవయెడ విరతి బౌవగిన బెడ్తగడరు (గనకలతన్‌॥ (9) నామాఖండ యతి : "ఆలుగులో (గ్రేఘ్రార్ధకంబులై న అన్నాదులు పరంబగునపుడు సంధి నిత్యము, అట్టిచో ఉభయ యతులు వాడనగును. ఆ.వెః అసన్స, ఆయ్య, అన్న, ఆర, సవ్వ, అ, మ్మక్క ఆయి యకు పదంబు లదుకు సంధు లుభయమునకు జెబ్లచుండు నామాఖండ వజులనంగ నూదంబడంక యైన కం॥ణ చిన్నన్న ద్వివవ "రెజు గును దిన్నుగ. బెద్య తిరుమలయ్య పవమున కెజంగున్‌ మిన్నంది మొరన నరిసిం గ్రన్న కవిత్వంబు పద్య గ్లద్య (శేశన్‌ తే.గీ; అంకితము సేయొ వీరథద్త య్య పేర క్‌ తే.గీ, మ్రహినయోధ్యకు రాజురాప్రయయనంగ ల్తతవి పట్టంపు దేవి సీత్త్రమ యనంగ.6 ద్విః ఆ్తకొర చంద రాస్తయ భాస్కరేంద.” కం ఆ సంవద సొాల్వకోనమరుసున కెనయే.! ఆ.వె; గోలకొండ మలక గోవుల భడించు కొండవీటి వి[పపలము నెల్లి బాచమరుసు చేరి భక్షించుచున్నాండు మ్రలక మేలొ ? బాచమరుసు మేరలొ ?* 1 భాష్య్కరళతకము. £ అసప్పకవీయము 4.846, 8 అవ్పళవీయము 8-2921. శ తెనాలిరామక భప్లుని చాటువు, 5 కాశీఖండము! _౨8 6 అనంతునిఛధందము 1.121. 7 రుక్మాంగద చరితము = అప్పం వీయము $22898. . 8 అల్ల సావిపెద్దన చాటువు _ అస్పకవీయము 8-280, 8 పలకలూరి గోవన చాటువు _ అప్పకవీయము $8=21.

ఫ్ర? శెలుగు కవిత = ఛందస్సు (10) వంచతీ ఎభ్‌క్రీయతి : పంచమీ విభక్తులగు కం, కన్న పరమగునపుడు క్త కు ఉభయ యతులు చెట్టును. 4 క॥ విన్ను(జ2ెఅగొన్న హైహయు కన్నన్‌ దోర్వీర్య మెక్కుడగు ఖార్గవులీ విన్నిర్షి ౦చిన రొముని క్తిన్ననము హరుండు ముజి గంబుల( గలడే! పంచమీ విభక్తి పత్యయములై న కన్న కంకలకు ఉభయయతిని. చెప్పిన అప్పకవి చతుక్థీ విభక్తి [పత్యయములగు కై- కయికి చెప్పలేదు. కాని ప్రయోగ ములున్నవి. తే గీః అనఘ ! మామామ శకువి నాక్రైకడంగి 2 (11) రాత్తు న్ధూరయతి : కాకు స్వరములలో నుభయ యతి చెల్లును, మ అకటా ఏనువి దూరు దాన విమ నాథాః3 మ॥ అనుమావింవక తోడంబుట్టులనె కొద్రాతున్మితూటా దె ఉ॥ క్రంకైవ్విధిగాంతు జెప్పగదవే తెరువెద్రి శుభంబు నీకగున్‌, 5 శాణ ఓరీ రాజకులాధమూ ! నృపులు లేర్తో । వేట రారోః6 ద్వి॥ అట్టే నామీద నీన్హా అలిగెదవు;7 ఉ॥ ఉల్లమః ఇట్లు నీకు తగున్లో తగడో పరికించి చూడుమా!8 వ్లుత స్వరములు 'ెండింటికి యతిమైతి ఘటింవనగును. ఉ॥ శ్రీ గజగామినీమణిని సీశమగా విరపాయిగా(దిలో కీ గృహ మేధింగా గరుడకేతనుంగా భవరోగ వైద్యుగా నా గురునాన నిన్నె మదినమ్మితి వేరొక వేల్పు/గొల్వ నీ వే గళి కావవే రఘువతీ శరణాగత వజ పంజరా 19 వే - తీ లకు యతి చెల్లదు. కాని ఇచ్చట వే లో ఫ్లుతస్వరమున్నది. తీ లో ఫ్లుతస్వరమున్నది. ఆ రెండు స్వరములకు యతిమైతి ఇచ్చో సంఘటితము, 1 చమక్కార రామాయణము _ అప్పకవీయము 209. 2? ఆంధ మహాభారతము - సభాపర్వము ఒ174 య! కళాపూర్ణోదయము తలే 12. 4 తిక్కన భారతము -- శాంతి పర్వము 1-287. 5 మనుచరిత్ర = ద్వితీయాశ్వాసము. 6 హరిశ్చం[దోపాభ్యానము 2117. 7 రంగనాథ రామాయణము _ అప్పకవీయము 80-248 8 విజయ సేనము _ అప్పకవీయము 8=254. థి వజవంజర శతకిము = అప్పకవీయము 8.207.

క్షే [(పాసయతి యతికి బదులు ఛందస్సున కనుగుణముగ (పోనము నెలకొల్పుట (పాసయతి. (పాసలమణములు ఇచ్చోటంగూడ చెల్లనగును (ప్రొన ఫూ ర్వావర నియమము, _నవిందుకతానియతి మున్నగునవి (పాసమునకు వలనే పాటింప నగును. ఉదావారణమూా ఆ.వెః ద్రేవ్రకీ కుమార ! గ్రోవరనో ద్రాం! త్తోయజాక్ష : పొండవేయ్ల వక్ష | ఘనవినీలగాత & ముని జనస్తుతి పాత | యదుకులాన్టిసోమ ! కద్రన భీమ 1! వృ_త్తమ.లలో (పాసయతి చెల్లదు. [పాననియతి లేని పద్యములందు సర్వ సాధారణముగ (పొనయతి చెల్లును. ద్విపదకు (పొసనియతి కలదుగావున, (పొసయతి 'వేయరాదనియే లావణికులలో అధిక సంఖ్యాకుల మతము ఉదావారణమను :--= తే గిజ తరపి వెన్నెల ఆణిముత్యాల సొబంగు పునుగు జవ్వాది ఆమని పూలవలపు మురళి రవళులు కష్పూరిప్రరిమళములు క్రలిసి యేర్చడె సుమ్ము మా తెలుగు బాన 2 చె తేటగీతి పద్యములో [వథమ పొదమున, 1, కీ గణముల మొదటి అవమకములకు అనగా “త” = *త్యా” లకు యతి చెల్లుట సుగమము. అకన్లే "రెండవపొాదమున “పు” -- "పూ" అకు యతి చెల్ల చున్నది. కాని మూడవ పొదమునందు యతిస్థానమునందలి “ము _ పి" లకు, వాలుగవ పాదము నందలి “క” _ “ఇ” అకు స్టూలదృష్టికి యతి కుదురదు. కాని యతికి బదులు యతిస్థానములందు (పాసనిల్పుట (ప్రాసయతి యనబడును. వె పద్యమున 8, 4 పాదములందు (పాసయతి చెల్లుచున్నదనుట నుగ మము. 1పాసయతి _ ఛందశ్శానస్త్రము అంగీకరించు. స్థలములందే (పయుక్తము కాదగునను మాట మరువరాదు." 1అవ్పకవీయము. 8-268. 2 పగతిగీత; అవతారికఎనండూరి రామకృష్ణమాచార్య 8 వకరణాంతరముల, ప్రాసయతి! ఈ (గ్రంథమున ఉదాహరణములు కొల్లలు,

రలయుతి, గృకారయతి, అఖండయతి అప్పకవి తెలుగులో యతి పరిణావు (కమ వికాసమును నవి_స్తరముగ సోచాహరణముగ సాంగోపాంగముగ సమీతంచి వివరించియున్నాడు. అప్ప కవికి సమ్ముతముగాని యతులలో ముఖ్యముగ పేర్కొనదగిన వి--ఇందుగాగమయతులు ఈ విషయము నవి_స్తరముగా భిన్నయతులు అను శీర్షిక [కంద *వెట యతి” వివరణమున “*ఇంచుగాగమయతులు”. నమీక్షింపబడినవి. తెలుగులో బవాకవి జనా మోదమును బొందిన ఈ యతులను అప్పకవి అంగీకరింపలేదు. (1) *ళర్ర లీ లకు యతి; అప్పకవి ర ల లక్షు యతి నంగీకరింపలిదు కాని పూర్వకవి (వయో గములు గలవు. శా॥ ల్లోకుల్‌ మెచ్చ [వతంబు నాతలపు తీర్లు! ' శా ల్రీలా హాస్య కళా (వసంగముల నుద్రేకించి2 రాజకమారు! డేళ్రంగ గల(డు3 గో, వ్లుల గణియింవ ధాతయును న్లోవండు * (౨) శితారయతి : కప్పిలేదు శౌరి గుణావక్షికి ననంగ 5 లా ్‌ః అనగా ఇ, పఏఎ-ాఎ ఏ లంగూడిన అ ళ లకు "0.శకారమునకు యతి చెల్లును, చ 1 కాళహ వ్రీశ్వర శతకము, £ కాశీఖండము 6-20. 8 శ్రీనాధుని సునంద చర్మిత, ఉ భాగవతము 5.480. ర్‌ ఛందోదర్చణము $=ల్రి0,

రలయతి ఒకొరయతి, అఖండయతి తశీర్‌ సీ; అతనివంశమున వా రతిధనలుబ్లులె కృతి వీర్యుడనమెల్లి కప్పి పేని క్ష ంం వ్‌ సీ ఘృత పయోరాళి సం కపా వధికమెన అణా ఇరాని న్‌ చంచత్కు-ళ ద్వీవ జగతింజేరి 2 అచ్చులకు అచ్చులే యతి చెల్లుట = స్వర (వధాన యతిగా పాటించుట "ఆలుగులో సంపదాయము. య-వా అతరములకు అచ్చులతో యతి ఘటింప దగును. నిత్య సమాసయతులు - ఉపనర్గయతులు (పొది యతులు) మున్నగు నవి అఖండములుగ నెంచి ఉభయములకు - స్వరములకుగాని వ్యంజనములకుగారె యతి ఘటింపనగును. | అట్లుగాక = నంధిగతమై న అచ్చును అఖండముగ వాటించి సంధిస్థలిమున నిలిదిన వ్యంజనాదరమునకు యతి గూర్చుట అఖండయతి. అఖండయతి నిల్చు శబ్బమందు స్వరయతి నిల్పుటకు ఏ అభ్యంతరమును జేదు, అప్పకవి అఖండయతిని అంగీకరింప లేదు. కవిజనాాశయకారుడు _ అఖండ యతిని అంగికరించెను. కవిజనా[శయములోని ఉదాహరణ పద్యముంా ఊఉ. మానుగ విశమాకర సమంచితమై స్వరమూదినం దదీ యాను గుణాకరంబ కొనియైనను జెన్ప్చంగ నొవ్వు నీక్రియన్‌ లాను సవా(న భాస వృషళ్లాధిపుండన్నటు ల్యయుక్తమై పూనినచో నఖండవడి పొల్పగు నాది కవి పప్రణీతమై ఇచ్చట స్వగముతో కలిపిన వృషభ -1- అధిప = వృషళ్తాధివ అని యున్నది గావున పొచాది భాకును నంధిగత భాకుకు అఖండ యతి యని ఆఅఖండయతి అంగీకరించువారి వాదము. కాని = అస్పకవి కవిజనాశయ పద్యమును (నిత్యనమాస యతి 'భేదమైన) ఉపగర్గయతికి ఉదాహరణముగా నెన్ని వృషథ -1- అధి -ప అని విరిచి అధి; ఉప సర్గ కావున ఆ యతి చెల్లుననియు, అట్టి ఉపనక్షవిరహితమైన సంధియైనచో = వ్యంజనమునకు యతి 'వేయరాదని (వతిపాదించెను. పృథక్‌ (వయోగార్హ్మములు గాని శబ్దములు సంధించినపుడే అఖండమగు ఉభయ యతి ఛెల్టనని అప్పకవి "మొదలగు లొాతణికుల వాదము. 1 నన్నయభారతము = ఆదిపర్వము అ 1800, లి కాశీలండము 5 __ ౫], +

ణం శెజగుకవిత - ఛందస్సు

కూచిమంచి తిమ్మన-రొమాయణాదులనుండి ఉదాహరణములు చూపియు, “ఇట్టి (ప్రయోగములు కఠలవుగాని, అఖండయతికి (తికవుల [పయోగములు లేవు గనుక నిది న్ముపయోగముగాదు* అని తీస్పు చెప్పెను. అఖండవడి స్యుసయో గము గాదని నిరసించిన కూచిమంచి తిమ్మన రచనయందే అఖండయతి (పయో గములు గోచరించుచున్నవి.

గురునాథ జంగంబు గోరినవస్తువు

వైద్దిమైన ముదలబు న్లీవ్వటిల్ల ”

మున్నగు [వయోగములు (శ్రీ రావూరి దొరస్వామి శర్మగారు ఉదావారించినారు.!

అఖండయతికి భారతములో గూడ (వయోగనులు చూపువారున్నారు. కాని పతివాదులు వానికి అఖండయతిగాని పొఠా ౦తరములు చూపుచున్నారు.

ఉ త్తంతము లాచరించి వసుర్తామర ముఖ్యులు

సీ కన్నుల, క్తఖిలార్థ లాభంబు క్షలుగుచుండు 3

సీ; మ్లా చకమ్మకు దీ ర్రమాయురన్సుకీ

చః వైన వసుధా స్థలంబువం త్తవీం[దులు5్‌

తే గీ కాశ యణిమాది సిద్దుల క్రాటపట్టు

అఖండయతికి వై (వయోగములను (క్రీ, రావూరి దొరస్వామి శర్మగారు ఇల గు ఛందోరీతులలో చూపినారు.

అఖండ యతిని ఆంగీకరింపజాలని కవి పండిన బృందము "నేటికిని లేక పోలేదు. అఖండయతిని అంగీకరించువారును వయోగవై్వైరళ్యమును గమ నించినవాశే.

[కుతి నుభగమైన వర్షమై తతి తెలుగు యత్సికి ఆద్య వకృతి. "తెళుగు యతిస్వరూపములో అంత _నృత్వమునకు విరుద్దముగాకుండ పర్పడిన [కమపరిణామ వికాసము నవ్భాదయులకు అనుభవ పునరు కృము, ెలుగువారికి “యతి” (ప్రియ తమమైనదనుటకు, సహాజ నిద్ధమైనదనుటకు తెలుగు బానలోని సా మెత లే సాక్యము.

యతి (పాసలు కవితాగానమునకు మృదంగ వ్యాపారము నిర్వ_ర్తించును.

ఎ శెలగులో భందోరీకుల, 2 కాశీఖండము. స్‌ో 8 పోతన భాగవత టి త్య 0 0ఛా4 కారి 4 (కీడాఖిరామము జ్ర కో ౧” క్ష మా గ్‌ ఫీమలిండము ళ్‌్డ6 అం ఎమమ్ము] నం 6 కాశలండము రు గోళ లాడ 8 శి