Telugu Kaatamaraju Yuddhamu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

జే. క ఇష్టా రార త్ర / ఈ మం కి [| (బారిత్రక నాటకము) ఆక త. క్ర? నాగ బ్య 21 షం నా?! స శీల కి స జ్ళ్వన్‌ గరగ టయ 0 త వ్‌ స న 4 ఖల ల... (వీ 1 టి. /. హన ము స! ఛా త. ఖ్‌

కాటమరాజు యుద్దము

డా[ఐ. ఆర్‌ రాసాని తిరుపతి

గగన [గషగిడింల ₹౮౦0గ41/1౮6

(ఉం 1190గ02| ౧14)

$51751 ౬61410౧ : ౧౬౭ 2000

అ౦:.౪౧.౧|9|| 50/6 0॥5/౧506/0/ ( ౪1921206౧2 న49119[గ8 10696 1 రో [10/66/2026 2౧6 ౦06? 8౧3౧6౧68 ఖా వో

లాం లో ద్‌ 0౮౦౪6 ౧౭౫౩౪ : దికీష[ి। న. (రి ళ్‌

[109 : ౧8. 50 (

3 ౫౬౧౦ ల్‌ స సళ సే గంంయిడడి | గలమా /] ౧|1౧166 &1 : సతు ళం ఓ ల్‌ 464౧4౮ ౧౧1౧౬౧౦ రా వననో ౦.2, 0! గర౧2|౮150౧4 ౬986 1381560224 ౧౧6౧౧౬ - 600021. '

౧౧౦౧6 : 595 16 58 ౧౮911506౧5 :- అీడిగీస!షగిగిదినీ 6కి ఓ4 ఏ%గ11114| సీ0.2-2-344, 0౧౧౧౧౬4441 316614 - 7౧౧౧౧౭0౧) - 517 501. ” - ౧౧౦౧౪. 23921

అం కిత 0 న. ల వ య. య. ల న న్న మ న. ల వా గ .

వ. మ! న మ? నం వ న సత లజ . వ చ న. య. క... ఇన /్‌ రో నహృాదయులు, నిస్వార్ధసే ఫి వా ర్టగువాపరులు, అలీ కారులు, సత్సాహిత్యాభిలా శ్రీమా ననా ఈ మాచుపల్లి సు] బప ల్లి సబహ్మణ్యయాదవ్‌ గా లి

లక ఈ నాటకాన్ని మాకోసం రాసి, [ప్రచురించాకోవడానికి అనుమతించిన (ప్రముఖ కథారచయిత, నవలాకారుడు, 'నటుడు. నాటకకర్త దా॥వి. ఆర్‌.రాసాని గారికీ ...

అడిగిన వెంటనే ముందు మాట లాసిచ్చిన ఆచార్య తంగిరాల వెంకటసుబ్బారావు గారికీ ...

కోరిన వెంటనే అందవైన వుఖచితాన్నందించివ

• ప్రముఖ చిత్రకారులు "పొజణి'గారికీ...

(ప్రచురణలో తోద్పడిన సహృదయ మిత్రులు గన్నే (ప్రకాష్‌ యాదవ్‌ (ఏర్పేడు), పల్లేటి బాలాజీ, వముధురాంతకం నరేంద్ర, యిమ్మడిశెట్టి కోటేశ్వరరావులకూ...

ఈ నాటకాన్ని అందంగా ముగించి యిచ్చిన నాగార్జున పింటర్స్‌ సాంబశివరావుగాలకీ...

మా హృదయపూర్వక కృతజ్ఞతలు.

ఇట్లు (పచురణకర్తలు జానపద కళాసమితి తిరుపతి

రారా ట

భరత ఖండం ఒక జానపద చిత్రపటం. ఈ దేశంలో అలరారుతున్న ఎన్నో జాతులు, విభిన్న సంస్కృతులు అందులో మెరొసే పలు వర్ణాలు. వర్షమాలలో అన్ని వర్ణాలు కలిస్తే కనిపించే తెలుపు రంగులాగా ఈ జాతులు, సంస్కృతుల మధ్య కనిపించే ఏక సూత్రత భిన్నత్వంలో ఏకత్వం. ఈ అంతరార్జాన్ని అంతః సూత్రంగా వికసించినవి జానపద కళారూపాలు. ఎన్నెన్నో కళలు, ఎందరెందరో కళాకారులు, ఎన్నో ఏళ్ళుగా ఈ నేలను పునీతం చేసి కాల గర్భంలో కలిసిపోగా మిణుకు మిణుకు మంణటూ ఆఖరి శ్వాసతో మనుగడ సాగిస్తున్న కళలు అతి తక్కువే. మన జాతి సంస్కృతికి ప్రతిబింబా లయిన ఈ కళలు పూర్తిగా అంతరించిపోకుండా కాపాడుకోవాల్సిన బాధ్యత మన అంతరపైనా వుంది. అయితే ఈ పని ఒక్క వ్యక్తులవల్లానే అయ్యే పనికాదు. పలు స్వచ్చంద సంస్టలు, ప్రభుత్వాలు ఈ బాధ్యతను స్వీకరించాల్సిన ఆవసరం ఎంతయినా వుంది.

ఈ ఆశయంతో ఫిబ్రవరి 1992లో కలియుగ పుణ్య క్షేత్రమైన తిరుపతి పట్టణంలో “జానపద కళా సమితి అవిర్భవించింది. ఈ సందర్భంగా జరిగిన ప్రారంభోత్సవ సభకు ప్రఖ్యాత చలన చిత్ర దర్శకులు బీరం మస్తాన్‌రావుగారు అధ్యక్షత వహించారు. ముఖ్య అతిథులుగా జానపద రంగంలో నిష్టాతులైన ఆచార్య బి, రామరాజుగారు, ఆచార్య నాయని కృష్ణ కుమారిగారు, ఆచార్య ఎస్‌. గంగవ్చగారు పాల్గొన్నారు. ఈ సభలో అప్పటి టి.టి.డి. పాలక వర్గ అధ్యక్షులు, డా॥ తిక్కవరపు సుబ్బిరామిరెడ్డీగారు, తిరుపతి పురపాలక సంఘాధ్యక్షులు (శ్రీ వి. మునిరత్నంగారు, రాష్ట్ర సాంగిక మరియు శిశు సంక్షేమ శాఖామాత్యులు శ్రీమతి గుమ్మడి కుతూహలమ్మగారు, పులికంటి కృష్ణారెడ్డి గారు పాల్గొన్నారు.

ఆ తర్వాత అదే నెలలో పెద్ద ఎత్తున రెండు రోజులపాటు సభలు ఏర్పాటు చేసి సెమినార్లు నిర్వహించాము. అందులో భాగంగా మొదటి రోజున అప్పటి ఎస్‌.వి. యూనివర్సిటీ వైస్‌ ఛాన్సలర్‌ ఆచార్య పి. జయరామరెడ్డి గారు జ్యోతిని వెలిగించి సభలను ఆరంభించగా, ఆచార్య జి. నాగయ్య గారి అధ్యక్షతన సెమినార్‌ నిర్వహించబడింది. ఆ మరునాడు అదే విధంగా జరిగిన సెమినార్‌కు ఆచార్య ఎస్‌. గంగప్పగారు అధ్యక్షత వహించగా ముఖ్య అతిధిగా శాసనసభ సభ్యులు శ్రీ, టి. మనోహర్‌గారు పాల్గొన్నారు. ఈ రెండు రోజుల సెమినార్లలో ఆచార్య గంగప్ప, ఆచార్య జి.నాగయ్య, ఆచార్య

కె.సర్వోత్తమరావు, డా॥ బిట్టు వెంకటేశ్వర్లు, డా॥ జయసలోమి, డా(డి.వెంకటేశ్వర్లు, ఊడా॥ ౩.మునిరత్నం, డా॥ మాన్యువెల్‌, డా! వి.ఆర్‌.రాసాని వంటి ప్రముఖులు దాదాపు రండు పదుల పత్రాలను సమర్పించారు. ఇదే విధంగా మేము అప్పట్నుంచీ, అంతరించిపోతున్న జానపద కళల్ని (౯౦|| ఉగం) గుర్తించి ఆయా కళాకారుల్ని ప్రోత్సహించడమే ధ్యేయంగా పెట్టుకున్నాం. అలాగే ప్రతి ఏడూ జానపద సాహిత్యం పైన సెమినార్డు ఏర్పాటు చేస్తూ, జానపద కళల్ని గ్రదర్శింపచేయిస్తూ, ఈ రంగంలో కృషిచేసిన వారిని సన్మానిస్తూ, ఆయా కళల్ని రికార్డు చేసి భద్రపరుస్తూ, ఆలిండియా రేడియో వంటి ప్రభుత్వ సంస్థల్లో కళాకారులకు అవకాశాలు కల్పిస్తూ, ముద్రణకు వీలయిన అంశాల్ని ముద్రించడానికి ప్రయత్నిస్తూ వస్తున్నాము. ॥ అందులో భాగంగానే తెలుగు జానపద సాహిత్య రంగంలో గొప్ప వీరగాథా చక్రమైన “కాటమ రాజు యుద్ద గాథిను ఈ రంగంలో కృషిచేసిన డా॥ రాసానిగారిని నాటకంగా రాయమని కోరాము. వారు మా కోరికను మన్నించి ఎంతో శ్రమించి, శోధించి *కాటమ యుద్దము అనే ఈ చారిత్రక నాటకాన్ని మా సంస్థకు అందించారు. మా కళా సమితి తరపున వారికి మా కృతజ్ఞతల్ని తెలుపుకుంటున్నాం. అలాగే ఈ నాటకానికి చక్కని పీఠికను అందించిన ఆచార్య తంగిరాల వెంకట సుబ్బారావుగారికీ, మా కళాసమితికి వెన్నుదన్నుగా నిలబడిన మా సంస్త సభ్యులకూ మా సంస్థ తరపున కళాభివందనాలను తెలుపుకుంటున్నాం, (ప్రచురణా రంగంలో తలపెట్టిన మా ఈ మొదటి (ప్రయత్నాన్ని ఆంధ్ర ప్రజలు హర్షించిి ఆదరించగలరని ఆశిస్తున్నాం, . తిరుపతి, ఇట్లు 20-10-1999. మాచుఫల్లి సుగ్రహ్మాబ్యం యాదర్‌ జానపద కళా సమితి అధ్యత్లులు

ఒక్క క్షీ ఖం ఈ నాటకం రాయడానికి ముఖ్య కారకులు మిత్రులు ఎం. సుబ్రహ్మణ్యం యాదవ్‌గారు. వారు చాలా ఏళ్ళుగా “జానవద కళా సమితో అనే సంస్థను నడుపుతున్నారు. (ఆ సంస్థ ఏర్పాటు చేసిన వారిలో నేనూ ఒకణ్ణి). చాలా రోజులుగా మాకు కాటమరాజు కథను పుస్తకంగా రాసివ్వమంటూ అడుగుతూ వచ్చారు. కాటమరాజు కథలపైన ఆచార్య తంగిరాల వంటివారు చేసిన పరిశోధన కంటే నేనేం చేయగలను? ఏం రాయగలను? వారు గొప్పగా చేశారు అని తప్పించుకుంటూ వచ్చాను. చివరికి “కనీసం నాటకంగానైనా రాయండి, మేం అచ్చువేస్తాం అన్నారు. సరేనన్నాను. అయితే ఆ నాటకం సంప్రదాయ నాటకంగాను, అకడమిక్‌గాను వుంటే బాగుంటుదన్నారు. మిత్రులు కోరిన (ప్రకారంగానే నాందీ ప్రస్తావన లాంటి పేర్లు పెట్టక పోయినా కొంతవరకు నాటక లక్షణాలు పాటించే రాశాను. అందుకోసం ఉత్తమ స్టాయికి చెందిన పాత్రలకు గ్రాంథికం, క్రింది స్థాయి వ్యక్తులయిన సైనికులు, చెలికత్తెలు, బీఠినీడు వంటి పాత్రలకు వ్యవవారికం వాడాను. అయితే దిన్ని నాటకంగా రాయడానికి మరొక కారణం కూడా లేకపోలేదు, నేను దాదాపు ఇరై ఏళ్ళ క్రీతం ఒక అమెచ్యూర్‌ నాటక సమాజాన్ని స్టాపించి దాని ద్వారా ఆం ధ్రలోనేగాక అటు కర్ణాటక, ఇటు తమిళనాడు వంటి రాస్టేతర ప్రాంతాల్లోనూ వలు చోట్ల కొన్ని వందల నాటకాలు ప్రదర్శించడం జరిగింది. ఆయా నాటకాల్లో వేషాలు కట్టడమేగాక, నాటకాల రచన, దర్శకత్వ బాధ్యతలన్నీ కూడా నేనే నెత్తికెత్తుకునేవాణ్ణి అ సందర్భంగా '“మహామం త్రి ఖడ్గ తిక్కన అన్న నాటకాన్ని వలుచోట్ల వ్రదర్శించాం. దాని రవన కూడా నేనే చేయాల్సి వచ్చింది. కానీ ఆ నాటకాన్ని చాలా చోట్ల వ్రదర్శించిన తర్వాత నాకొక ధర్మ సందేహం పట్టుకుంది. ఖడ్గతిక్కన మహా యోధుడు. మంచి రాజభక్తీ దేశభక్త కలిగినవాడే. కానీ ఎక్కడినించో వలన వల్చిన ఎలమంచిలి కాటమరాజు సింహవురి రాజుల్ని ఓడించడం చిన్న విషయం కాదు. అలాంటి కాటమరాజును పుల్లరి ఎగవేసిన మోసగొడీగా చిత్రించడం బాగాలేదే అనిపించి, ఆ తర్వాత కొంత వరిశోధన చేసి నిజానిజాలు తెలుసుకొని అంళటితో ఆ నాటక ప్రదర్శనాన్ని ఆపేశాం, ఆ పరిశోధన వల్ల తెలుసుకున్న అంశం ఏమిటంటే అసలు కాటమరాజు పుల్లరిని కొవాలని ఎగవేయలేదు. తప్పంతా సిద్ధిరాజులదే. పైగా కాటమరాజు వర్గం బ్రాహ్మలు దళితులు, వెనుకబడిన కులాలవాళ్ళు వున్న ఒక బహుజన కూటమిగా అర్ధమయ్యింది. ఇక అప్పటి నుంచీ ఆ నాటకాన్ని తిరగరాసి నిజానిజాలు కొంతమందికయినా తెలుసుకునే విధంగా ప్రదర్శిస్తే బాగుండునన్న బలీయమైన కోరిక కలిగింది. ఆ కోరిక ఈ జానపద

• కళా సమితి ద్వారా నెరవేరింది. బహుజన కాన్సెప్ట్‌తో రాసిన ఈ నాటకాన్ని విజ్ఞులు, సహృదయులు స్వీకరించ గలరని ఆశిస్తున్నాను. అంతేగాక ఎంతో శ్రమకోర్చి నాటకాన్ని ముద్రించిన జానపద కళా సమితి వారికి, కోరిన వెంటనే ఎంతో విలువైన ముందు మాటను రాసి పంపిన ఆచార్య తంగిరాల వెంకట సుబ్బారావుగారికీ నా హృదయపూర్వక కృతజ్ఞతలు. తిరుపతి ఇట్లు 12-12-1990. రచయిత

రీసిక్తిర్‌న్పైనీ చారిశ్రీకీ నాటకీం రాగ్రాని నాతి కాటవంరాజు వీఎద్టీం

భారతీయ సంస్కృతి ప్రత్యేకత ఏమిటంటే భిన్నత్వంలో ఏకత్వం. అనేక భాషలు, అనేక మతాలు ఉన్న మన దేశంలో ్రతి ప్రాంతానికీ తనదే అయిన ఒక విశిష్ట సంస్కృతి ఉంది. ఈ విశిష్ట ప్రాంతీయ సంస్కృతులన్ని కలిస్తేనే భారతీయ సంస్కృతి అవుతుంది.

రామాయణ మహాభారతాలు భారతీయ సంస్కృతికి మూల స్తంభాలు, ఇవి జన సామాన్యానికి వేదసారాన్ని అందించే ఉత్తమ ఇతివాసాలు. పల్నాటి వీర చరిత్ర, కాటమ రాజు కథ ఆంధ్ర సంస్కృతికి, ఆంధ్రుల శౌర్య సాహసాలకి అద్దం పట్టే జానపదేతిహాసాలు (౯౦|౬0109). వీటిని “వీరగాథా చక్రాలు' (92126 6౪౦0658) అంటారు. పల్నాటి వీరకథా చక్రంలో 25 వీరగాథలు, కాటమ రాజు కథా చక్రంలో 32 వీరగాథలు ఉన్నాయని తెలుస్తోంది. ఆంధ్ర దేశంలోనూ, భారత దేశంలోనూ మాత్రమేకాదు; మొత్తం (ప్రపంచంలోనే ఇటువంటి జానపదేతి వాసాలు అరుదుగా వుంటాయి. వీటికన్నా ప్రాచీనమైన వీరగాథా చక్రాలు ప్రషంచంలో ఎక్కడా లేవని గట్టిగా చెప్పవచ్చు. అయితే పల్నాటి వీర చరిత్రకు వచ్చినంత ప్రచారం కాటమ రాజు కథకు రాకపోవడం విచారకరం. ఇటువంటి నాటకాలు ఆ కొరతను తీరుస్తాయి అనడంలో సందేహం లేదు.

నేను 1963-68 మధ్య కాలంలో 'తెలుగు వీరగాథా కవిత్వం) అనే అంశంపై

పరిశోధన చేశాను. అప్పుడు కాటమరాజు కథలలో అనేక నూతనాంశాలను, అపూర్వ వీరగాథలను తెలుగులోకానికి పరిచయం చేశాను. నా సంపాదకత్వంలో అంధ్ర ప్రదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీ వారు 1976లో “కాటమరాజు కథలు మొదటి సంపుటాన్ని; 1978లో రెండవ సంపుబాన్ని గ్రకటించారు. ఇవి ఒక్కొక్కటి సుమారు వేయి పుటలు, ఈ గ్రంథానికి నేను 300 పుటల విపులమైన పీరిక ర్రాశాను. ఇటీవల (1998లో) పొట్టి (శ్రీరాములు తెలుగు విశ్వ విద్యాలయం వారు ఈ గ్రంథానికి రెండవ ముద్రణ కూడా తీసుకు వచ్చారు.

ప్రసిద్ద అభ్యుదయ కవి, పండితుడు, పరిశోధకుడు అయిన ఆరుద్రగారు 1961లో “కాటమరాజు కథ అనే నాటకాన్ని గ్రాశారు. అప్పట్లో ఎవరో నిర్మాత తీయబోయిన “ఖడ్గతిక్కని సినిమా కోసం ఆరుద్రగారు కొంత పరిశోధన చేసి స్కిస్టు వ్రాసినట్లు తెలుస్తోంది. ఆ సీనిమా ఆగిపోయింది. ఇంతలో సినీనటులు పీ. జె.శర్మగార్భు జె. రమణ మూర్తిగారు కోరగా ఆరుద్రగారు ఈ నాటకాన్ని గ్రాసి ఇచ్చినట్టుగా (శ్రీమతి రామలక్ష్మీ

ఆరుద్రగారు తెలియ జేశారు. ఆ నటులిద్దరూ దీనిని 50సార్లు ప్రదర్శించారు. 1969లో ఈ నాటకం “ప్రగతి అనే వార పత్రికలో సీరియల్‌గా వచ్చింది. ఇటీవల (శ్రీమతి కె. రామలక్ష్మిగారు దీనిని ప్రచురించారు. దానికి పీఠిక వ్రాసే అదృష్టం నాకు కలిగింది. ఇప్పుడు తిరిగి డా॥ వి.ఆర్‌. రాసాని గారి నాటకానికి కూడా పీఠిక వ్రాయడం నాకు మహదానందంగా ఉంది.

డా॥వి, ఆర్‌. రాసాని (డా॥ రాసాని వెంకట్రామయ్య) గారు నాకు చిరకాల మిత్రులు. ఈయన జానపద సాహిత్యంలో గొప్ప కృషి చేసినవారు. అంతేకాదు, రాసానగారు గొప్పు నవలాకారుడు, కథానికా రచయితకూడా. ఇప్పుడు నాటక రచన చేపట్టారు. సాహిత్య ప్రక్రియలన్నింటిలోను, నాటకం చాలా రమ్యమైనది (కావ్యేషు నాటకం రమ్యం). అయితే ఈ రమ్యమైన నాటకాన్ని సృష్టించడం చాలా కష్టంతో కూడిన పని. నవలా రచనలో ఒక వెసులుబాటు ఉంటుంది. నువ్వు చెప్పదలచుకున్న కథనంతా పూసగ్రుచ్చినట్లు చక్కగా చెప్పవచ్చు. ఇంకా వర్ణనలు కూడా చేర్చి పెంచి పెద్ద చేయవచ్చు. నాటకంలో అలా కుదరదు. అందునా వీరగాథను నాటకంగా వ్రాయడం మరీ కష్టం. యుద్ద ఘట్టాలను స్టేజీమీద చూపించే అవకాశం ఉండదు. నాటక రచన ఒకరకంగా చిత్రలేఖనం, విగ్రహ శిల్బంలాంటికళ. మొత్తం కథలో ఆయువుపట్టులైన ఘట్టాల్ని ఎన్నుకోవాలి. వాటిని మాత్రమే అంకాలుగా, రంగాలుగా విభజించుకోవాలి. ప్రదర్శించే నటుల సౌలభ్యాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకోవాలి. (ప్రేక్షకులకు రక్తికట్టేలా పటిష్టమైన సంభాషణలు, పాటలు, పద్యాలు చేకూర్చుకోవాలి. ఇది మిక్కిలి కష్టసాధ్యమైన పని. ఈ పనిని రాసానిగారు సమర్ధవంతంగా నిర్వహించారు. . “కాటమరాజు యుద్దము అనే ఈ నాటకంలో ఎనిమిది అంకాలు ఉన్నాయి. ఒక్కొక్క అంకంలో మళ్ళీ రెండు. మూడు రంగాలు ఉన్నాయి. సుద్గిగ్రమైన కాటమ రాజు కథా చక్రంలో మూడు తరాలకు సంబంధించిన ౩2 వీర గాథలు ఉన్నాయి. వీటినన్నింటినీ కలిపి ఒకే ఒక్క నాటకంగా వ్రాయడం కుదరదు. మవి భారత కథను తిరుపతి వేంకట కవులు ఆరు నాటకాలుగా మాత్రమే వ్రాయగలిగారు. అలాగే రాసానిగారు కూడా ఈ కథా చక్రంలో పతాక సన్నివేశమైన “ఎర్రగడ్డ పాటిపోట్లాటి అనే వీరగాథను ఆధారంగా చేసికొని ఈ నాటకాన్ని సృష్టించారు. అయినా సందర్భానుసారంగా పాత కథల్నీ కూడా కొంత స్పృశించారు. ఆవులవల్లు రాజుకథ, పెద్దిరాజుకథ, కటీయావులరాజు కథ, పుల్లరికథ, కాటమరాజు దక్షిణాది ఆవులమేపు, ముమ్మయ్య-పోచయ్య బొంగరాలు, భట్టు రాయబారం, కోటపాటి తాటివృక్షం తెచ్చేకథ - ఇత్యాదుల సారాంశం కూడా ఈ నాటకంలో ప్రేక్షకులకు బాగా తెలుస్తుంది. ఇది రాసానిగారి రచనలోని నేర్చు,

కాటమరాజు కథల గురించి జానపదులలో వ్యాప్తిలో ఉన్న కథలు, సామెతలు,

జాతీయాలు కూడా ఈ రచయిత బాగా ఉపయోగించుకున్నారు. కాటమరాజు కథా చక్రాన్ని 'యాదవ భారతం అంటారు. 'యాదవ భారతం ఎద్దుమోత బరువు అనే సామెత కూడా ఉంది. కాటమ రాజు కథలు వ్రాయబడిన తాటాకు పుస్తకాలన్నీ ఎద్దులపై వేసికొని, 'సుద్దులగొల్లలు, 'కొమ్ములవారు అనే జానపద వృత్తి గాయకులు ఊరూరా (ప్రయాణం చేసి ఈ కథలు పాడేవారు. అందువల్ల ఈ సామెత పుట్టింది. రాసానిగారు ఈ నాటకంలో మహాభారతంతో దినికి గల పోలికల్ని ఆయా సన్నివేశాలలో చక్కగా ధ్వనింపచేశారు. తిక్కన భారత పఠనంతో నల్లసిద్ధిరాజు సభ ప్రారంభం కావడం ఎంతో జౌవిత్యవంతమైన కల్పన. నల్లసిద్ధిరాజును దుర్యోధనుడితో పోల్చడం, బాలరాజుల్ని అభిమన్యునితో పోల్చడం బాగుంది. (ఆరుద్రగారు తమ నాటకాన్ని రామాయణంతో పోల్చారు). “నీరుకు పుట్టిన పూరెల్లమాది, అవుకు పుట్టిన కోడెల్లమీదొ అనే పుల్లరి ఒప్పందంలోని ప్రాణభూతమైన వాక్యాన్ని అలాగే కాటమరాజు గోగణం యొక్క ఆధిక్యాన్ని తెలియజేసే కుదురు ఆరామడ, చెదురు పన్నెండామడ, కదలినవోయి కామధేనువులు” అనే వాక్యాన్ని చాలా గడుసుగా ఉపయోగించుకున్నారు నాటక రచయిత. స్థానిక చరిత్రలు (0021 గ00163) 18వ సంపుటిలో ఉన్న పద్యాన్ని కూడా ఈ నాటకంలో చొప్పించారు. ఇది మెచ్చదగిన అంశం. ప్రాచీన నాటకాల్లో సూత్రధారుడు నిర్వహించే పనిని విధి అనే పాత్రద్వారా సాధించారు రాసానిగారు. ప్రతి అంకానికీ ముందు, నాటకం చివరా ఈ పాత్ర వచ్చి మానవజీవన పథంలో గల అదృశ్య శక్తి యొక్క ప్రభావాన్ని తాత్తికంగా 'సూచిస్తుంది. ఈ పాత్ర సృష్టి ఎంతో రమ్యంగా వుంది. మనం చిన్నప్పుడు “ఖడ్గతిక్కన పాఠం చదివేవాళ్ళం. అందులో యాదవులు _ ముఖ్యంగా కాటమరాజు బ్రతి నాయకుడుగా కనబడేవాడు, నెల్లూరు పచ్చిక బీళ్చలో ఆలమందల్ని మేపుకొని పుల్లరి ఎగ్గొట్టి వెళ్ళిపోయిన మోసగాడుగా ్రమించడానికి ఆస్కారం ఉండేది. కుందమాదేవి చేసిన మోసం, బోయలు యాదవుల ఆవుల్ని చంపడం. = ఆపాఠంలో ఉండేవి కావు. ఒక్క ఖడ్గతిక్కన ఘట్టం మాత్రమే వర్ణించడం వల్లా అలా అనిపించేది. మొత్తం కాటమరాజు కథలన్నీ చదివితే కాని యాదవులకు జరిగిన ఆన్యాయం అర్ధం కాదు. ఆవుల వలురాజా, ఆతని కొడుకులు ఐదుగురు, ఆ ఐదుగురు అన్నదమ్ముల పిల్లలు - ఇలాగ మూడు తరాలకు సంబంధించిన యాదవ వీరులు '్రతి ప్రదేశంలోనూ అన్యాయానికి బలి అయ్యారు: “పరకార్యం కోసం పాడైపోయింది యాదవ కులం” అనే సూక్తి కూడా ఉంది. (దీనిని కూడా రాసానివారు సూచించారు. గో బ్రాహ్మణుల్ని రక్షించడానికీ, శరణన్నవారిని కాపాడటానికీ ప్రాణత్యాగం చేసిన మహావీరులు యాదవులు. తమను నాశనం చేయడానికి వచ్చిన ఖడ్గ తిక్కనను చంపకుండా వదలి పెట్టడంలోనే వారి బౌదార్యం, బ్రాహ్మణ భక్తి కనబడతాయి. అసలు ఖడ్గతిక్కన

మహా వీరుడని చిత్రించినది నెల్లూరి ప్రజలు కారు, రాజు నల్లసిద్దీ కూడా కాదు, (నిజానికి వీరంతా ఆతన్ని గేలి చేసి అవమానించారు), అతని శత్రువులైన యాదవులే. యాదవ జానపదకవులు తమ నాయకుడైన కాటమరాజు కథలను నగ్రాసుకుంటూ, తమ శత్రువైన ఖడ్గతిక్కన శార్యాన్ని మహోన్నతంగా చిత్రించారు. ఇటువంటిది ఏ కావ్యంలోనూ కనబడదు. యాదవుల స్వచ్చమైన మనస్సులకు ఇంతకన్నా గొప్ప ప్రమాణం ఇంకేమి కావాలి?

యాదవులు ఆ(గ్రకులానికి చెందిన బ్రహ్మ రుద్రయ్యనూ, అంతిమ కులానికి చెందిన బీరినీడునూ సమానంగా గౌరవించి సైన్యాధ్యక్ష పదవులిచ్చారని రాసానిగారు ఈ నాటకంలో నిరూపించడం ఎంతో అద్భుతంగా వుంది.

ఈ నాటకాన్ని డా॥ రాసానిగారు గ్రాంథిక భాషలో వ్రాయడానికి ప్రయత్నించారు. నాటకంలో వ్యవహారిక శైలి, గ్రాంథిక శైలి పాత్రోవితంగా వ్రాయడం జరిగింది. అలాగే నాటక కథా గమనంలో జ6గిపోయిన యుద్దాలను వర్ణించడానికి “విష్కంభాలు, “ఫ్రవేశకాలు” వంటి కొన్ని రంగాలను సృష్టించారు. అయిదవ అంకంలో ౩వ రంగం, ఆరవ అంకంలో 2వ రంగం, ఎనిమిదవ అంకంలో 1వ రంగం - ఇలాంటి రంగాలు. వీటిలో "పెద్దోడు, “చిన్నోడు అనే రెండు జానపద పాత్రలను ప్రవేశపెట్టారు. ఇక్కడ రాసానివారు చక్కటి మాండలిక శైలిని (జానపద భాషను) పాటించి మరింత పాత్రాచిత్యాన్ని ప్రదర్శించారు.

“నాటకాన్ని చదివి విమర్శించకూడదు. నాటక ప్రదర్శనను చూచి విమర్శించాలి” అనే వారు మా గురుదేవులు కీ।ణ॥ దిగుమర్తి సీతారామ స్వామిగారు. “కాటమరాజు యుద్దము అనే ఈ నాటకాన్ని ప్రదర్శించారో లేదో నాకు తెలియదు. ప్రదర్శిస్తేనే కాని నాటకంలో ఉండే దోషాలు తెలియవు. ఏ నాటకాన్నయినా'10-15 ప్రదర్శనలు ఇచ్చిన తర్వాత తప్పులు సవరించుకొని ముద్రిస్తే బాగుంటుందన్ని నా అభిప్రాయం. ఏమైనా ఆంధ్రుల సంస్కృతిని ప్రత్యక్షరంలోనూ ప్రతిబింబించే ఈ కాటమరాజు కథా చక్రాన్ని రమ్యమైన సాహిత్య ప్రక్రియలో మనకు అందించిన డా॥ రాసాని వెంకబ్రామయ్య గారిని మనసారా అభినందిస్తున్నాను. వారు ప్రసిద్ద నవలారచయిత కాటమరాజు కథా చక్రాన్నంతటినీ కొన్ని నవలలుగా (వ్రాస్తే చదవాలని ఉంది నాకు.

“జ్ఞాన భారతి? - అచార్యీ రంగిరాలనెంకీ ల సుచ్చారాపు బెంగుళూరు ప్రొఫెసర్‌ ఆఫ్‌ ఎమిరిటస్‌ (తెలుగు) 29-5-1999 బెంగుళూరు విశ్వ విద్యాలయం (వైష్ణవ నృసింహ జయంతి)

ఈ వాటకాన్ని కొన్ని 5౮ ర్వ్వీంతో ఏలుచోట్లు (దీర్మించినీనారీం శ్రీ వెంకట రమణా ఫైనార్ట్స్‌ అసోషియేషన్‌; ఫులిచెర్ల; చిత్తూరు జిల్లా. ఎవెంతలు - ఎంతధారులు కాటమరాజు _ రాసాని వెంకట్రామయ్య

న్యిసీద్ది య కె. వెంకటముని నాయుడు ఖడ్లతిక్కన ఆ ఎల్‌.కె. దిల్‌బర్‌ వల్లికొండ - ఎం. సహదేవ భక్తిరన్న్మ ల ఆర్‌. చెంగల్రాయులు ఎగ్రసిది - వి. మధుసూదన రెడ్డి వద్ధురామవుడు య ఎస్‌. మహబూబ్‌ భాషా బ్రహ్మ రుద్రయ్య - కదరి వీరయ్య భట్టు | ఎస్‌. నాగరాజ బీరినీడు ఒ ఎం, చంద్రశేఖర్‌ ముమ్ముయ్య = జి. సుబ్రమణ్యం పోచయ్య ఆ కె. బాలకృష్ణ. ప్రోలమ్ము ఆ జి దొరస్వామి చాణమ్ము జూ విశ్వనాథరెడ్డి సంగీతం పట్టాభి, గణేష్‌ మేకప్‌ రామచంద్రయ్య రంగాలంకరణ ఎస్‌. మహబూబ్‌ భాషా దర్శకత్వం రాసాని వెంకట్రామయ్య

ఇందీలితార్రలు

విధి ; జగన్నాటక సూత్రధారి

కాటమరాజు వ యాదవ రాజు

భక్తిరన్న ; బుషితుల్యుడు, కాటమరాజు పల్లికొండ ; కాటమరాజు మంత్రి మామ పద్మరాఘవుడు కాటమరాజు మిత్రుడు

బ్రహ్మ రుద్రయ్య :.. కాటమరాజు సైన్యాధ్యకుడు కరఠరియావుల రాజు న కాటమరాజు సోదరులలో ఒకడు బీరినీడు ; యాదవ సైన్యాధికారి, కోసంగివీరుడు "పెయ్యావుల ఎర్రయ్య ఏ యాదవ వీరుడు, బెజవాడ బెబ్బులి పోచయ్య ) న బాల వీరులు

ముమ్మయ్య

నల్ల సిద్ది ; సింహపురి రాజు

ఎర్ర సిద్ది

పాపసి గ

క్‌ సిద్ది || వ నల్ల సిద్ది సోదరులు

కుమార సిద్ది

మండవ గోపాలుడు ఏ న్లిసిద్ది కుమారుడు, సింహపురి యువరాజు ఖడ్గ తిక్కన 2 ను సిద్ది సైన్యాధ్యక్షుడు, సింహవురి మంత్రి రాయశ్చంగావళి భట్టు ; నల్ల సిద్ది అస్టాన పండితుడు

బసవ దేవుడు వ భక్తిరన్న సేవకుడు, యోధుడు పెద్పడు

వడు ) ॥ వి పశువుల కాపరులు, ఎలమంచిలి సైనికులు సిపాయి

వార్తాహరుడు యుద్ధ వార్తలు సేకరించు సైనికుడు 1వవాడు

2వ వాడు 0 క ఆటవికులు

ప్రోలమ్మ ః ఖడ్గ తిక్కన తల్లి

చాణమ్మ వ. ఖడ్గ తిక్కన భార్య

రంగసాయి కుందుమాదేవి ; నల్ల సిద్ధి రెండవ భార్య

వైళ్ళోకాంత ధనము కొండ స్త్రీ

చెలికత్తె ;.. కుందుమాదేవి దాసి

చిత్ర ; కుందుమాదేవి పెంపుడు చిలుక

కాటమరాజు యుద్ధము మొదటి అంకము విధి : నేను విధిని. కాలము నా ప్రతిరూపము. ్రపంచము నందు (్రతి చర్యకు నేనే మూలఅమునై వున్నాను. ఆదెియు నేనే అంతమును నేనే, లోక రచనము నా శ్రీడ. సర్వలోకములను నేనే సృజించితిని, వాటిల్లోని ప్రతి జీవికీ నేనే ప్రాణము పోసితిని. వాటి రక్షణ కోసము మొదట నేనే ఆదిశక్తిని సృష్టించితిని. ఆమె ద్వారా శత్రిమూర్తులకు జన్మ నిప్పించితిని. ఆ ముగ్గురిలో సృష్టి కార్యమును బ్రహ్మకు ఒప్పగించి నా పనిని ఇసుమంత తగ్గించుకుంటిని, “జాతన్య మరణం (ధ్రువం అన్నటుల (బ్రహ్మ సృష్టించిన ప్రతిదానిని అంతమొందించుటకు లయ కారకుడైన రుద్రుని నియమించితిని. జీవుల రక్షణ భారమును మౌత్రము విష్ణుమూర్తి భుజస్కంధములపై నుంచితిని. అంతియే గాక దుష్టుల శిక్షించి శిష్టుల రక్షించు బాధ్యతను కూడా విష్ణువునకే మోపితిని, అందుకొరకు విష్ణువు అనేక అవళారము లెత్తుచు ధర్మ సంస్థాపన చేయుచుండును. కావున లోకమున బ్రతిదియునా 'సంకల్పముననే జరుగుచుండు నటుల చూచుకొనుట నా పనియై యున్నది. డాని కొరకు నేను నిత్యమును మనుష్యలతో నాటకమాడుచుందును. అదియే జగన్నాటకము. అనాదిగా ఈ నాటకము సాగుచునే యున్నది. దీనికి అంతము లేదు. ఆదియును లేదు. దీనిలో మనుషులకు అనేక జయాపజయములు సంభవించుచుండును. థర్మార్టములకు నిత్యమూ సంఘర్షణ జరుగుచునే యుండును. ఆ సంఘర్షణ యందు దుష్టులు శిక్షిుబడుచుందురు. శిష్టులు రక్షింపబడుచుందురు. చివరకు ధర్మమునకే జయములభించుచుండును. ఆ ధర్మ విజయమునకు ఒక్కొక్కమారు ఎందరో అమాయకులు కూడా బలైపోవుచుందురు. అదంతయూ నా నిర్ణయమే. దుష్టశిక్షణ, శిష్ట రక్షణ కొరకు యాదవ కులమున కాటమరాజు జన్మించునటుల చేసితిని, సాక్షాత్తు ఆ శ్రీకృష్ణ భగవానుడే మరోమారు ఆ రూపమున జన్మించినట్లు లోకులచే నమ్మించితిని... కాటమరాజు వంశవృక్షమిదీ. - (శ్రీకృష్ణునకు మన్మథుడు, ఆతనికి ఇం ద్రదేవుడు ఇంద్ర దేవునకు ఆనంద సేనుడు పుట్టినారు. ఆ పిదవ ఆతనికి ఆంభోదు, ఆంభోదుకు వీరంభోది, వీరునకు విజయంభోది, విజయునకు రామాంభోది, ఆతనికి చుంచుంభోది పుట్టినారు. చుంమంభొోదికి జలంభోది, గ 1

ఆతనికి జంభోది, ఆతనికి కనకంభోది, ఆతనికి యయాతి పుట్టినారు. యయాతికి కవులావుల గంగురాజు, గంగురాజుకు ఆవుల భూపతి, భూపతికి అమృతయ్య, ఆతనికి వలురాజాు పుట్టినారు. ఆ ఆవుల వలురాజు కొడుకు పెద్దిరాజు. అతని కొడుకు కాటమరాజా. దీనినే మరో రీతిగాను చెప్పనగును. అది చంద్రవంశధార. మొదట (శ్రీమన్నారాయణమూర్తి మూలమున బ్రహ్మ పుట్టినాడు. బ్రహ్మకు అత్రి, అత్రికి చంద్రుడు పుట్చ్టినారు. ఆ చంద్రునకు బుధుడు, బుధునకు, ఇలగన్యలకు పురూరవ చక్రవర్తి జన్మించినారు. పురూరవునకు ఆయువు నహుషుడు, ఆతనికి యయాతి యయాతికి యధువ్రు యధువుకు అసూరుడు, అతనికి వసుదేవుడు, ఆతనికి శ్రీకృష్ణుడు ఉదయించినారు. కృష్ణునకు వజ్రధరుడు, ఆతనికి దధిసంగుడు అటు మీద కృష్ణుని రెండవ కుమారుడయిన అమృత గోవిందునకు ఉపనందుడు, అతనికి అమృతాంబోజా, ఆతనికి విజయాంబోజు, విజయునకు కనకాంబోజు, కనకునకు గజయాంబోజు, ఆతనికి రాయాంబోజా, రాయునకు రత్నాంబోజు, అతనికి వీర విజయరాజాు పుట్టినారు. విజయునకు పద్మన రాజా, ఆతనికి (శ్రీకూర్మిరాజా, ఆతనికి సింహాద్రి, సింహాద్రికి వల్టురాజు, పోలురాజులు పుట్టినారు. వారిలో వల్లు రాజుకు కాటమరాజా పుట్టినాడు. “ఇటుల చెప్పుకొనుచు పోయిన బ్రతిమానవునకు మరో మానవునితో ఎక్కడో ఒక చోట సంబంధము కలవక పోదు. ఎందుకనగా ఓం ప్రథమముగా నా (ప్రేరణచే బ్రహ్మ మనువును సృష్టించినాడు. ఆతని సంతతియే కదా ఈ మానవులు. వారే కదా ఇన్ని మతములన్సు, కులములను, దేశములను, ్రదేశములను ఏర్పరచుకున్నారు? ఇన్ని వృత్తులను, ప్రవృత్తులను నేర్చుకున్నారు? నేనాడబోవు నాటకమునకు మరికొంచెము వివరణ ఆవసరమగునను కొందును. లేకున్నచో ఈ నాటకము యొక్క అర్ధము పరమార్ధము బోధపడుట కష్టమగును. కాటమరాజు తాత కవులావుల గంగురాజు ఎలమంచిలిని రాజధానిగా చేసుకుని రాజ్యమును పాలఠించినాడు. ఈతని భార్య గంగమాంబ. వీరిరువురకు వలురాజు, హరిపాలుడు, నందగోపాలుడు, గోవర్ధనుడు అను నలుగురు కుమారులు పుట్టినారు. వీరు ఖండ మొండెముల కోటనేలు కలభూత గంగుతో యుద్ధము గావించి కాలము చేసినారు. ఆవుల వలురాజుకు వల్లమ్మకు పంచపాండవుల వలె సింహాద్రి, పెద్దిరాజు, పోలురాజా, ఎరనూక నలనూక రాజులు పుట్టినారు. అంతియేగాక శంఖాదేవి వలె కొమరక్క అను కూతురును పుట్టినది. వి

పెద్దిరాజు పట్టాభిషిక్తుడై పది సంవత్సరములు ఎలమంచిలిని పాలించినాడు. ఇతని పళ్ని పెద్దమ్మ ఆందరకు సంతు కలిగినది, కానీ వీరికి మాత్రము సంతు కలుగలేదు. అందువలన సింహాద్రి, పోలురాజులకు ఆవుల పట్టము గట్టి ఆలమందలు వంచుకొని కళ్యాణ పట్టణమునకు వచ్చి అచ్చటనున్న కాటసోమేశ్వరుని కొలిచి కాటమరాజును, పాపసంహారి నోము నోఛిపాపనూక అన్న ఆడబిడ్డను బడసెను. పాపనూక దుష్టనక్షత్రమున పుట్టుటచే ఆయమ వుట్టిన . .వనాడే, వాలికేతువరాజుపై దండెత్తి వెళ్ళి “అర్హపెంటి రణమున _.మరణించినాడు. అప్పటికి ఏడేండ్ల బాలుడైన కాటమరాజు వాలీకేతుపైకి దండెత్తి వెళ్ళి ఘనకీర్తి బడసినాడు. ఆ తర్వాత ఆ పెద్దిరాజు సోదరులును అ(గ్రబాని బాట పట్టక తప్పలేదు. ' సీంహాద్రి్రీ కూర్మము పైకి ఎత్తి వెళ్ళి సింధుభళ్ళాని రాజు చేతిలోను, ఎరనూక ఏనుగు ధనికొండ పైకి వెళ్ళి ఎర్ర భూపతి చేతిలోను, నలనూక రాజా ' దిగ్విదేవుని పెంటిలో గల బెజవాడ రాజు నందికేశవుని చేతిలోను, పోలురాజు చెరికూరి సమీవమున గల ఈ రంగ పట్టణా ధీసుడైన చోడాని చేతిలోను వధింపబడినారు. అయినను వారి వివరములు మ8ి కొన్ని చెప్పెదను. సింహాద్రికి, సీతకు చిట్టినూక, కరియావుల రాజు పుట్టినారు. కరఠియావుల రాజు పత్ని నాగాంబిక. ఈ కరియావుల రాజు కాకతీయ ప్రతాపరుద్రుని సేనాని అయిన బేతాళరెడ్డితో చేసిన “ఏకాంగి యుద్ధము” నందు నిహతుడైనాడు. . నలనూకకు, నలనూక సీతకు పెయ్యల ఎర్రయ్య పుట్టినాడు. ఇతని మంత్రి చటమారయ్య ని్టేశకత్వమున ఎర్రయ్య తం డ్రిని చంపిన నందికేశుని వధియించి “బెజవాడ బెబ్బులి అనిపేరు గాంచినాడు. . పోలురాజు సీ6దేవికి భక్తిరన్ను అయితమ రాజు, ముమ్మయ్యను కొడుకులును, అతిలోక సుందరి అయిన అగుమంచి పుట్టినారు. సింహాద్రి కూతురయిన విజ్టి నూకకు, కల్లందుల పోలీనేడుకు పోచయ్య 'వుట్టినాడు. | ఇది ఇప్పుడు నేను ఆడబోవు నాటకమునకు పూర్వరంగము. 3

1వ రంగము పంచలింగాల కోట ఆంతవురము... సభా మంటవమున అందరూ ఆశీమలై యుందురు. భక్తిరన్నను వెంట బెట్టుకొని కాటమ రాజు సభలోనికి గ్రవేశించను. గారవ సూచకముగా అందరూ లేవి నిలబడుదురు. వంధిమాగధులు : అరివీర భయంకరులు, కాట్రేడు, కాశత్రీయనామ బిరుదాంకితులు, . కుయుగ నందగోపాలుడు అవర విష్ణు న్వరూపులు కాటకోటాధిశులు ఈఈతీత్రీ కాటమరాజుగారు వేంచేయుచున్నారు. సావధానులు కండి, . భక్తిరన్న పెద్దిరాజు కుమారులు, యోధానుయోధులు అయిన కాటమరాజు వచ్చాభిషేకోత్సవమునకు విచ్చేసిన అధికారులకు, అనధికారులకు అందరకూ అభివాదములు... కాటన్నా ... అందరికీ అభివాదము చేయుము. కాటమరాజు : అందరికీ అభివాదములు భక్తిరన్న ; అశీనులు కండు (కాటవురాజు సీంహాసనముపైన కూర్చొనగానే అందరూ కూర్చుందురు) నేడు ఈ పంచలింగాల కోటలో జరుగుచున్న ఈ కార్యము

• • • • మనకే కాదు. ఈ యావదాంధ్రావనికే శుభ ప్రదమైనది. ఎందుకనగా ద్వాపర యుగము నుండి నేటి వరకూ నిరాఘాటముగా సాగి వచ్చుచున్న ఈ రాజ్యమునకు నేడు మరో మహావీరుడు పచ్చాభిషిక్తుడగుచున్న శుభదినమిది. ఈ కాటన్న సాక్షాత్తు ఆ కృష్ణ భగవానుని ఆవళారముగా మన యాదవ ప్రజలు భావించెదరు. ఇది సుతా ఈ కాట్రేడు ఎలమంచిలి ఘనకీర్తిని మరవక్క మన పూర్వ వైభవమును నిలుపుటకు పాటు పడుటయే గాక మరింత వృద్ది చేయగలరని ఆశించుచున్నాము. బ్రహ్మరుద్రయ్య : జైకాటకోటేశ్వరునికీ అందరూ వ్‌ జై! జీ

బ్రహ్మరుద్రయ్య : జై మహాత్ముడు భక్తిరన్నకే అందరూ వ్‌ జై! కాటమరాజు ; ఎలమంచిలి ప్రజలారా! మహాత్ముడు భక్తిరన్నగారు, నేను భగవాన్‌ (శ్రీకృష్ణుని ప్రతిరూపమని సెలవిచ్చినారు. అది నా పైన వారికున్న అభిమానమే కానీ మరొకటి కాదు. అందులకు మేము సర్వదా కృతజ్ఞులమే. కానీ నిజమునకు ఆవతార పురుషులు మేము కాదు. మహా మేధావులు, మహిమాన్వితులు, సర్వగుణ సంపన్నులు సాక్షాత్తు ఆ మహాశివుని అంశతో జన్మించినవారు భక్తిరన్నగ్గారు. వారు మ్మా భుజస్కంధములపైన మోపిన ఈ భారమును ఆనందముగా స్వీకరించెదము. ఈ గురుతర బాధ్యతను మా శక్తివంచన లేకుండా నిర్వహించెదమని ్రతిజ్ఞ చేయుచున్నాము. వద్మరాఘవుడు. : బుషితుల్యుడు భక్తిర న్నగారికే అందరూ ః జై! పద్మ : టై కాటకోటాధీశుడికే ... అదరూ వి టై! భక్తిరన్న ; మహవావీరులారా? మీరందరును కాటమరాజుకు విధేయులై ఎలమంచిలి ప్రతిష్టను దిగంతవ్యాప్తములగునటుల ప్రవర్తించగలరని మా అభ్యర్థన. బ్రహ్మరుద్రయ్య : మహాళ్ము | భక్తిరన్నగార్నూమేము తుదిశ్వాస ఆడునంతవరకు కాటమరాజుకు విధేయులై (్రవర్తించెదమని మా యిష్టదైవమైన ఆ శివుని మీద ఆనపెట్టి ప్రతిన చేయుచున్నాము. భక్తిరన్న £_ బ్రహ్మరుద్రయ్యగారు! మీరు స్వచ్చమైన బ్రాహ్మణోత్తములై వుండియు మీరింతటి రాజభక్తిని కలిగి వుండుట ఎలమంచిల్ని రాజవంశపు అదృష్టము... మేము మీ పట్ల సదాకృతజ్ఞాలైవుందుము సుమా! పద్మరాఘవుడు : భక్తిరన్న గారూ! మా ప్రాణమిత్రులు కాట్రేడు సేవార్థము మేము మా జీవితమునే అంకితము చేయుచున్నాము. కాటమరాజు : భళా మిత్రమా పద్మరాఘవా! మీవంటి ఉత్తమ మిత్రుని పొంది వుండుట మా అదృష్టము. . పద్మరాఘవుడు : మీ అభిమానమునకు కృతజ్ఞులము కాశ్రేయా! ర్‌

పల్లికొండ ౩ భక్తిరన్నా! ఈ ఆస్టానమునందు యాదవులు, . బ్రాహ్మణులే 'గాక్క పద్మరాఘవుల వంటి వెలమవీరులు, బీరునీడు, చెన్నయ్య, చినగబ్బి పెదగబ్బి వంటి మాతంగ వీరులును గలరు ఇదొక బహుజనుల కూటమి. వీరందరునూ కాటమాథీసుని శ్రీయమును, యశస్సునే కోరుకొనుచున్నారు. భక్తిరన్న 2 అవును షల్లికొండా! ఇది బహుజనుల రాజ్యము. ఇందులో భాగస్వాము , లయిన వారందరికిని పేరు పేరున మా ధన్యవాదములు. కాటమరాజా' ; మహావీరులారా, హితులారా, స్నేహితులారా! ప్రజలారా... మీ అభిమానమును, రాజభక్తిని చూసి మేము మహదానందభరితుల మైనాము.. ఇందరి సహృదయుల ఆదరమున్సు అండదండలును పొందుట ఆదృష్టవముగా భావించుచున్నాము. మీ అందరి అశయములు మేము తప్పక నెరవేర్చగలవుని వాగ్వానము చేయుచున్నాము. - భక్తిరన్న వ ఇక యిప్పుడు ... కాటమరాజుకు రాజ్యపట్టాభిషేకము గావించి, మకుటధారుని చేయవలె... ముహూర్తము సమీపించుచున్నది. పల్లికొండా! సిద్దము చేసిన మణిమయ రత్నఖచితమైన పసిడి మకుటమును తీసుకురమ్ము, వల్లికొండ : అటులనే భక్తిరన్నా... (వళ్లికొండ బంగారు పల్లెరములో తెచ్చిన మకుటమును వేద మంత్రోచ్చారణలు, మంగళ వాద్యములుు, మిన్నుముట్టగా భక్తి రన్న కాటమరాజు శిరస్సున అమర్చును, ప్రజల జయ జయ ధ్వానములతో -... దిక్కులు పిక్కటిల్లును.) పద్మరాఘవుడు : టై కాటకోటేశ్వరులకే అందరూ ష్‌! పళల్లికొండ : జైకాట్రేడుకీ అందరూ వి టై 6

2వ రంగము కాటమరాజు ఆంతరంగిక శాల, కాటమరాజా భక్తిరన్న్క వల్లీకొండు కఠరియావుల రాజు అక్కడే చేరి వుందురు. భక్తిరన్న . : ఫ్రియసోదరా... కాటన్నా! ఎప్పుడూ ఉత్సాహముగా కనిపించు మీ వదనమేల నేడు విచారముగా కనిపించుచున్నదే? కాటమరాజు : అగ్రజా! మనకు గల అపార సంపద గోగణమే కదా... పల్లికొండ 2 అవును. కుదిరితే ఆరామడ, బెదిరితే పన్నెండామడ గల గో సంపద మనది. కాటమరాజా : ఈనాడు దానికి ముప్పు వాటిల్టునేమోనని మనసు ఆందోళన పడుచున్నుది. పళ్లికొండ ; కాటకోచాధీశునకు ఆందోళనా ... పైగా మన గోవులకు ముప్పా? కరియావులరాజు: కాలయ్యా! ఇంతకూ మన గోవులకు వచ్చిన ముప్పేమిటి? కాటమరాజు : ఎలమంచిలిలో మన గోవులకు మేత కరువైనది. పళ్లికొండ ; ఓ అందులకా మీ ఆందోళన? భక్తిరన్న ః' దానికి అందోళన చెందవలసిన పని లేదు కొాటమరాజా. కాటమరాజు : మరి వానలు కురిసి మూడేడులు పూర్తయినవి. ఇంక మీదట పడునన్న ఆశయు నశించినది. భక్తిరన్న 2 దిగులు చెందవలసిన అవసరము లేదు. వరుపు సంభవించినప్పుడు గోవుల మందలను తోలుకొని వలసలు వెళ్ళుట మనకు పూర్వము నుండియు వున్నదే. కరియావులరాజు: పొరుగు ్రదేశములకునైన వెళ్ళి గోవులను రక్షించకొనవలెగానీ అందోళన చెందుట వలన ప్రయోజనమేమున్నది? వళ్లికొండ 2 బావగారు చెప్పినది లెస్సగా వున్నది. విపత్కాలమందు విస్మయము చెందుట తెలివి తక్కువ వని... గోవులను తోలుకొని వలస వెళ్ళిదము. కాటమరాజు : మేము విస్మయముచెందుట లేదు మామగారు! మార్గాంతరమేమిటని అడిగితిమి ...వలస వెళ్ళుటకు ఏ ప్రదేశము అనువుగా నున్నది? పల్లికొండ ; ప్రస్తుతమునకు అంకమల, పాలకొండ, నల్లమల ప్రాంతములు సుభిక్షముగా నున్నవని తెలిసినది. 7

భక్తిరన్న ' 2 మామ వల్లికొండ సత్యము చెప్పినారు. ఆ ప్రాంతము పైరు పచ్చలతో నిండుగా నున్నదని గూఢచారుల వలన తెలిసినది. పల్లికొండ : అయినచో మనము అటువైవునకే పోవుదము. కాటమరాజు : అదియేమంచియోచన. మామా పల్లికొండా! మీరూ, కరియావుల రాజా గారు, ఎర్రయ్యలు అందరను గోవుల మేపుకు సిద్ధము కండు. 'భక్తిరన్న 2: కరియావుల రాజా! నువ్వు మంచి ముహూర్తము నిర్ణయించుము. మిగిలిన విషయములు కాటమ రాజు చూచుకొందురు. వారి కండగా పల్లీకొండాదులుందురు. కాటమరాజు : మరిమీరు? భక్తిరన్న ఏ మేము... కాశికి పో నిశ్చయించితిమి. వల్లికొండ : కాళకెందుకు భక్తిరన్నా? భక్తిరన్న ఏ మామగారూ! ఖండమొండెముల కోట యుద్రమునందు మరణించిన మన తాతలయిన వలురాజాదుల ఆత్మలకు, పరోపకారార్థం తమ ప్రాణాలను కోల్పోయినమన తండ్రులయిన సింహాద్రాదుల ఆత్మలకు, మన మంత్రులయిన ప్టీర మందుల ఆత్మలకు శాంతి కలుగుటకై కాళికి పోయి గంగలో పిండప్రదానముచేసి రావలెనని నా కోరిక... పితరులకు ఉత్తమ గతులు కల్పించలేని కుమారులున్నను వ్యర్ద్థులు కదా! కాటమరాజు : అదియును నిజమే ... పరోపకారార్ట్హమిదం శరీరమని నమ్మి హతులయిన మన తండ్రులు ధన్యులు కదా! * వళ్లీకొండ వ అవును కాటమరాజా! ఖండ మొండెముల కోటనేలు కలభూత గంగురాజు బాలుడుగా నున్నప్పుడు ఆ రాజ్య వ్రధానులయిన ఆయ్యలరాజు, శివరామరాజు, భాస్కర రాజా దత్తి రాజు, కిన్నమరాజులను నియోగులు సర్కారు పైకము నాలుగు లక్షలు

• అపహరించిరి. గంగురాజు పెద్దవాడై రాజ్యమునకు వచ్చిన పిదప తన మంత్రియైన భీమరాజు వలన అ దొంగతనమును గురించి తెలుసుకొని నియోగులను శిక్షింపటోగా వారు మన ఎలమంవిలికి పారిపోయి వచ్చిరి, మీ తాత అయిన వలురాజు వారికీ ఆశ్రయమిచ్చెను. ఫలితముగా వలునకు, గంగుకు యుద్ధము జరిగెను. మంత్రి అయిన తిరుమందుల తరి ముత్తయ్య ఆధ్వర్యమున వలురాజు ముగ్గురు సోదరులు గంగురాజు సోదరులతో పోరాడిరి. ఇంకను రంగధామరాజాదులతోను, సేనానులయిన సర్దారు పాపన్నలతోను యుద్దము చేసి వీర స్వర్గమును పొందిరి, 8

కాటమరాజు : అటులనా! ఆ తర్వాత

పళ్లీకొండ 2 ఆ తర్వాత చిరుత ప్రాయమునున్న మీ తండ్రులను కూతురు కొమరక్కను నా కప్పగించి మీ తండ్రిగారయిన పెద్దిరాజు గారికి పట్టము గట్టి వలురాజు తానే స్వయముగా యుద్రభూమికేగి గంగును సంహరించి ఆతని కువూరునకు పట్టము గట్టి, తిరిగి ఎలమంచిలికి వచ్చి ఆ గాయములతాోనే స్వర్గస్తులయిరి. ఈ విధముగా పరుల కొరకే మన యాదవులు నశించిరి,

కాటమరాజు _ : అయినచో మామగారూ! మనముతిరిగి వారైన పగతీర్చుకొనక తప్పదు.

పల్లికొండ . : వలదు కాటన్నా! కొంచమాగుము.

కాటమరాజు :; మామా పళ్లికొండా! తీర్చితి పాత వైరములు; యింకను తక్కిన వైరముల్‌ కచా! ఓర్చుట కూడదంటి; నను ఊరక ఆపకు దైవముండెడున్స్‌ ఆర్బుట యేవగన్‌ తగును; కాదన కుండుము మామ మీరలున్‌ చేర్చుము పైన్యమున్‌ నడుపు మెమ్మియి ఆజికి వేగమే సుమీ!

భక్తిరన్న 2 వద్దు కాటన్నా ఎప్పుడో గతించిన దానికి పగలు పెంచుకొనుట నిరర్హకము. మన పితరులు మరణించునాటికి మనము పిన్నవార మగుటచే పిండస్రదానము నిర్వహించలేకపోయితిమి. అందులకే మేము కాశికి పోదలచితిమి. నేను వచ్చువరకు మామగారూ ... అమాత్యులై మన ఆలమందలను, ఎలమంచిలిని మీరు జాగ్రత్తగా చూచుకొనుము.

పళ్లీకొండ : అలాగే భక్తిరన్న! నీవు నిశ్చింతగా పోయి రమ్ము.

భక్తిరన్న : కాటమరాజా! ఎలమంచిలి వైభవమునకు ఇసుమంతయినను వాని చేకూరని విధముగా కాపాడుకొనుము.

కాటమరాజు ; అలాగే భ్రాతా భక్తిరన్నా.

కరియావులరాజు: భక్తిరన్నగారు! మీకెటువంటి అనుమూనమును వలదు. మన పశుసంపదను నేను ప్రాణాలొడ్డి అయినను కాపాడెదను.

భక్తిరన్న ఏ అయినవో గో సంరక్షణ బాధ్యత మీదే.

కరియావులరాజు: అటులనే

భక్తిరన్న 2 మామా ఆశీర్వదించుము.

పల్లికొండ : యశశ్వీభవ... వెళ్ళిరమ్ము అల్లుడు.

భక్తిరన్న 2 సెలవు సోదరులారా ... సెలవు. అందరికీ సెలవు.

కాటమరాజు మంచిది వెళ్ళిరండి.

కరియావులరాజు _

రి

రెండవ అంకము విధి : ధర్మసంస్థాపనార్రము అనాడు కురుక్షేత్ర యుద్దము జరిపించి భూ భారమును తగ్గించితిని. ఆ సమయమున ప్రధాన సూత్రధారునిగా (శ్రీకృష్ణుని నియమించితిని, అటులనే చాలా కాలము తరువాత కళింగ యుద్దమును కల్పించి మౌర్య అశోకునకు కనువిప్పు కలిగించి, ధర్మము యొక్క గొప్పతనమును తెలుసుకొనునటుల చేసేతిని. అటులనే సరిగా ఇప్పటికి వంద సంవత్సరముల క్రితము విస్ట్వ్రంశతో బ్రహ్మనాయుడును, శక్ష్యంశతో నాగమ్మను పుట్టించి పల్నాటి యుద్దము జరిపించితిని. అదే విధముగా ఇప్పుడు విస్ట్య్రంశతో కాటమరాజును, శైవాంశతో భక్తిరన్నను పుట్టించి మరో మహాయజ్ఞమునకు నాంది పలికించితిని. ఇదంతయు నేను లోకహితము కోరి చేయుచున్నానని వేరుగా చెప్పనవసరము లేదు. నా మార్గమునకు అడ్డు తగులకుండా వుండుటై భక్తిరన్నను కాశికి పంపించితిని. కాటమరాజు మనసులో తమ పితరులను చంపినవారొపై పగ తీర్చుకొను విధముగా ప్రేరేపించితిని, ఆ వగ నెరవేరుటకు ఆతను ఎలమంచిలి దాటి రావలెను కదా! అందుకు ఆ ప్రాంతమున కాటకము రప్పించి, కాటమరాజు ఆలమందలతో కడప, కర్నవోలు ప్రాంతమునకు వలస వెళ్ళునటుల చేసితిని. ఇక యిప్పుడు ఆ స్రాంతములోను కరువు రప్పించి పూరి లేకుండా చేసితిని, కడువుకింత గ్రాసము లేక, తాగు నీరు లేక ఆలమందలు మలమలలాడి అలమటించుచున్నవి, ఈ దక్షిణాదిన ఆవుల మేపు లేమికి తల్లడిల్లి మహాత్ముడు, మహిమాన్వితుడు ఆయిన పళ్లికొండ చేత గోవులను తోలుకొని ఉత్తరాదికి వెళ్ళుటకు కాటమరాజు వవ్చుకొనునటుల చేసితిని... అదిగో ఆపారమైన ఆ గోగణము ... ఉత్తరాదికి కదలుట కారంభించినది. దీనితో నేనాడబోవు జగన్నాటకము ఆరంభము కానున్నది, " 10

1వ రంగము సింహపురాధీసుడైన నల్లసీద్రి ఆస్థాన మంటవము. నట్లిసిద్రి తన నలుగురు సోదరులయిన పాప సిద్ది, ఎర్రసిద్రి, కొండిక సిద్ది కుమార సిద్దులతో సభచే6 వుండును. మంత్రి ఖడ్గ తిక్కన, సోదరులు భాస్కర కేతనాదులు ఆశీనులై వుందురు. భట్టు కూడా అక్కడే వుండును: నట్లసిద్ది 2 భట్టుగారు ... మన పేరోలగమున ప్రపథమ కార్యము మీ భారత పఠనము ... అనంతరము కదా మిగిలిన కార్యములు సాగునది. ఇక కానిండు. భట్టు వ చిత్తం... జ్వార్టువికోట నీకు హరి భీముడు నర్జునుడున్‌'రణంబునం దొట్టిన మంటలా కొలది యోధుల సాత్యకియున్‌ విరాటుడుం జూట్టపుమేరు వు గ్రరణశోభితుడీ ద్రుపదుండు; నిన్నుని ట్టట్టనవచ్చునే సురలకైనను నొల్లవుగాక చివ్వకున్‌” (రాగయుక్తముగా చదువును) నల్లసిద్ది : వాహ్‌! మన కవి తిక్కన గారి కమనీయ కవనమునకు మీ గాన పఠిమ కమ్మదనమును నింపి, దానికి జీవమును పోయించినది. తీసి కొనుడు మా బహుమానము (కంఠమునున్న ఓ ముత్యాల హారమును వలిచి విసరవేయును) భట్టు ః ధన్యోస్మి మవి వ్రభు! ధన్యోస్మి, (గ్రహించును) ఖడ్గతిక్కన : భట్టుగారు! ఈ నిండు కొలువులో మీరు భారత పద్యమును చదివి మా అన్నగారయిన కొమ్మన పుత్రులు కవి తిక్కనను గుర్తుచేసితిరి. మౌకు ఛాలా ఆనందముగా నున్నది. ఎగ్రసిద్ది : భారతాం(ధ్రీకరణ విషయమున ఆంధ్రులు కవి తిక్కనకు బుణపడి వున్నారు. " పాపసిద్ది : నిజము చెప్పితిరి సోదరా ... కవి తిక్కన సింహపురి వాసి యగుట అందునా మన తండ్రిగారయిన మనుమసిద్దికి అమాత్యులై వుండుట ... నిజముగా మనమందరము గర్వించదగిన విషయము. నల్లసిద్ధి : అందులకే కదా ప్రతి దినము సభా ప్రారంభమును భారత గక

'పఠనముతోనో లేక వారి రామాయణ పఠనముతోనో ఆరంభించు చున్నాము. కొండికసిద్ది : భట్టుగారు! ఏ సందర్భములో నిదీ పద్యము? భట్టు ఏ ఉద్యోగ ఫర్యమునందు పాండవులు కౌరవ సభకు రాయబారిగా కృష్ణుని పంపు సమయమున కృష్ణుడు ధర్మజుని గొప్పతనమును గురించి చెప్పు సందర్భములోనిదీ పద్యము. అతి మనోహరమైన శైలిలో అనితర సాధ్యముగా ధర్మజుని గొప్పతనమును వర్ణించిన కవి తిక్కన నిజముగా కారణ జన్ముడే కదా! కుమారసిద్ధి : లెస్స పలికితిరి భట్టుగారు... లెస్స పలికితిరి... ఈ ఆంధ్రలోకము జీవించి వున్నంత వరకును భారతము జీవించియుండును. భారతము జీవించి వున్నంతవరకును కవి తిక్కనతో బాటు మా తండ్రిగారి "పేరును చిరస్టాయిగా నిలివిపోవును కదా! ఖడ్గతిక్కన : అందులకే అన్నారు కదా... రాజు రాతి శిలలోను, కవి బ్రజల నాల్కల మీదను జీవించివుందురని. _ భట్టు 2 అవును ఖడ్గ తిక్కనా .... నిక్కము వచించితిరి... కావుననే కదా ... ఎవరైనను కవి వాక్కుచేత చిరంజీవులగుచున్నారు. నన్నయ వలన నరేంద్రుడు, తిక్కన వలన మీ తండ్రిగారు ఆ విధముగానే కదా చిరంజీవులైనారు... ఆ పద్యము చదివిన పదవ నాకు మరో ఊహ కూడా కలుగుచున్నది. నల్లసిద్ది 2 ఏమిటది? . భట్టు 2 ధర్మజునకు పెట్టని కోట హరి... మీకు మన మహామంత్రి ఖడ్ల తిక్కన వారు పెట్టని కోట. ఎర్రసిద్ది, పాప సిద్దులు ... యుద్ధమున వైరి వీరులను మలమల మాడ్చి వేయు ప్రతాప జ్వాలలు... కొండిక సిద్ధి, కుమౌరసీద్దులు ఉగ్రరణ శోభితులు. తీర్ణమల తిప్పయ్య, ఉండవళ్లి విరి గోపులు ఇంకను మీ పుత్రుడు మండవ గోపుడు సరేసరి. ఇందరుండగా మిమ్ము జయించుట సురులకైనను నశము కాదు గదా! నల్లసిద్ధి ; వావ్‌! బహు గొప్పగా అన్వ్నయించితి8. మహా వీరులు మా సోదరులు అండ నుండగా ఎవరికయినను సింహపురిని తేరిపార చూచుటకైనను సాధ్యమగునా! 12

ఎగ్రసిద్ది వ భట్టుగారు! మీ వాక్ళాతుర్యము, అన్వ్నయకాశలము మెచ్చదగినది. పాపసీద్ధి : ముఖ్యముగా మా మహామంత్ర, సైన్యాధిపతి కార్య తిక్కన బిరుదాంకితులు అయిన ఖడ్గ తిక్కన గారు మాకు పెట్టని కోటయే... నల్లసిద్రి ; అవును వారి బుద్రి కౌాశలము, కార్యపాలనా సామర్ర్యము అనితర సాధ్యము. వారి ఆకళంక రాజభక్తికి, మంచితనమునకు మేమెప్పుడును అబ్బురపడుచుందుము. కొండికసిద్ది : అంతటిమహా యోధులను, మేథోసంవత్తి కలిగిన వారిని అమాత్యులుగా పొందుట మా సుకృతము. కుమారసిద్ది _ : సత్యము వచించితిరి సోదరా! ఖడ్గతిక్కన _ ; ఏలినవారికి మా పైన గల అభిమానమునకు కృతజ్ఞులము. ప్రభూ। మీకు ఒక విన్నపము చేయదలవితిమి. అవధరించనున్నారా? నట్లిసిద్ది ఎన్నియో యుద్దములలో గొప్ప గొప్ప శత్రువులనెందరినో రణ రంగమున తరిమి తరిమి కొట్టి రణ తిక్కనగా పేరు గాంచిన మీరు చెప్పినచో మేము అవధరించకుండుటయా! ఎంత మాట ... త్వరగా చెప్పండి సేనాపతీ. ఖడ్గతిక్కన : ఎలమంచిలి యాదవ రాజుల అపార గోగణము నల్లమల ప్రాంతము నుండీ ఇటుగా కదలివచ్చుచున్నట్ట్లు గూఢచారుల వర్తమానము. నల్లిసిద్ధి 2 అవుల మేపుకొనుటకైన మనకేమి అకేవణయున్నది. ఖడ్గతిక్కన : కాటమరాజు ఆవులు అన్ని ఇన్ని కాదు ప్రభు. ఆంతటి గోగణము ఈ భూ (ప్రపంచమున ఎవ్వరికినీ లేదు. అది ఆటుండనిమ్ము. కాటమరాజు ఆలముందలను తోలుకొని మన వన సీమలకు వచ్చుచున్నది గోవుల మేవుకొరకు కాదట. నల్లసిద్ది 2 మరి దేనికొరకు? సెలవివ్వండి. ఖడ్గతిక్కన : చిత్తం అదియే చెప్పుచున్నాను. ఫ్రోలురాజు నాటి వగలు తీర్చు కొనుటకునుు, బల్లీ కుర యుద్ధమునకు ప్రతీకారము నెరపుటకును, ఆల మందలతో బాటు అపార సైన్యముతో ఇటు వచ్చినట్టు గూఢచారుల వలన తెలిసికొంటిమి, ఎ(ర్రసిద్ధి ; మహామంత్రీ కార్యతిక్కనా! గొల్లలు వెర్రివారు! ఎంతటి మేథావులయినను వారికి వేపకాయంత వె[ర్రి యుండునని ఊరక 13

అనలేదు కదా... లేకున్న పరుల కొరకు తమ వంశమునే నాశనము చేసుకుందురా? అటువంటి వారికి భయపడుట అవివేకము. మండవగోపాలుడు : అది నిజమే. వెరి గొ 'ల్లలకు వెరచుట మూర్టత్వము. ఖడ్గతిక్కన ; యువరాజా మండవ గోపాలా నేను చెప్పునది ... నల్లసిద్ధి ; రణ తిక్కనా ... కుమార రాజా వారు చెప్పునదియు నిజమే ... దేశ దిమ్మరులయిన గోపాలురకు వెరచుట మన పౌరుషమునకే లోటు. వార్తాహరుడు. : నల్లసిద్ది మహారాజులకు జయము జయము. నల్లసిద్ది 2 వార్తాహరుడా! ఏమి సమాచారము. వార్తాహరుడు : తమ దర్శనార్రం ఎలమంచిలి యాదవ రాజయిన కాటమ రాజు వేంచేసేయున్నారు. నల్లసిద్ది 2 'రవేశ పెట్టుము. వార్తాహరుడు : అజ్ఞ! ఖడ్గతిక్కన ; నేనూహించినది నిజమే అయినది. నల్లసిద్ది వ వీమిటి? ఖడ్గతిక్కన : ఎప్పుడో ఒకప్పుడు ఆ గోపాలకులు మన కొలువునకు విచ్చేయ నున్నారని, ఆది ఇప్పుడే జరిగినది. ఎగ్రసిద్ధి . 2 అగ్రజూ నల్లసిద్దిరాజా! యాదవుడు గోవులు మేవుకొనుటకు అనుమతి కొరకు వచ్చి యుండును. కావున ఇదియే మంచి అదను. గొల్లలు వె(ర్రివారు. వుల్లరిని అత్యధికముగా అడుగుదము. పావసిద్రి 2 అవును ఇదియే మంచి సమయము. కొండికసేద్ధి : అవును నిజమే... ఈ దెబ్బతో మన బొక్కసము నిండవలెను. మండవగోపాలుడు : పినతండ్రులు నిజము చెప్పినారు. (కాటమరాజు సేవకుని వెంట బెట్టుకొని ప్రవేశించును.ఢేవకుడి చేతులలో కానుకల పళ్లెైరముండును. నల్లసిద్ధి స్వాగతము పలుకును). 114

నల్లసిద్ది ఏ; యాదవ రాజా కాట్రేడా ... మీకు స్వాగతము... ఆసీనులు కండు. (ఉచితాసనమును చూపించగా కాటమరాజు ఆసీనుడగును)

కాటమరాజు : సీంహపురాధీశా నల్లసిద్ది మహారాజా ... ఇదుగో మా కానుకలు ఫ్వీకరింపుడు. సేవకా ... ప్రభువులకు కానుకలిమ్ము. (సేవకుడు ఆ పళ్ళెరమును రాజు ముందరుంచును

నల్లసిద్ది 2 సంతోషించితిమి కాటమరాజా ... మీ రాక మాకెంతో ఆనందము కలిగించినది. ఇంతకూ మీ రాకకు కారణము నరయవచ్చునా?

కాటమరాజు : బలమైన కారణమే వున్నది సిద్ధిరాజా!

ఖడ్గతిక్కన ; బలమైన కారణమా ... ఏమిటది కాటమరాజా!

కాటమరాజు: మీకు తెలుసు. మాకున్నది అపార గోధనము. మా రాజ్యమున కాటకము వచ్చుటచే ఆవుల మేపు కొరకు ఆలమందలతో ఇటు వచ్చివున్నాము. మీ రాజ్యమున దక్షిణాదిలో ... పూరిమేవుకొనుట కనుజ్ఞ యిచ్చిన సంతసించెదము.

పాపసిద్ధి ఏ కాటమరాజా! మీరు మీ పశువులు మా రాజ్యమునకు వచ్చుట సంతోషదాయకము... కానీ ఊరకే మీరు పూరి మేపుకొనుట న్యాయము కాదు కదా.

కాటమరాజు : ఊరక మేపుకొనుట లేదు. దానికి తగిన పుల్లరి ని చెల్లించెదము.

నల్లసిద్ది ; పుల్లరి ఏమిచ్చైదరు?

కాటమరాజు : ఏమైననూ సమ్మతమే ... కోరుకొనుడు సీద్దిరాజా!

ఎగ్రసిద్ది : అన్నా నల్లసిద్దిగారూ! పుల్లరిని మేము నిర్ణయించెదము. అనుజ్ఞ నివ్వగలరా!

నల్లిసిద్ది ; అటులనే కానిమ్ము సోదరా!

ఎగ్రసిద్ధి ; కాటకోటాధీశా! పుల్లరి వివరములను మా పాపసిద్ది వచించెదరు. వినుడు. (పాపసీద్దికి కనుసైగ చేయును. పాపసిద్ది దాని అర్హమును గ్రహించును.

పాపసిద్ధి ; అకు నగ్రాయు కరణాలకు ఆరువేల వరహాలు మొదట చెల్లించవలెను.

15

కాటమరాజు : అటులనే. కొండికసిద్ది. : ఇప్పుడు మీరు మా సోదరి చందనాదేవికి భరణముగా యిచ్చిన భూములలో వున్నారు. కావున ఆమె పసుపు కుంకుమలకు సంవత్సరమునకు పదివేల వరహాలు చెల్లించునటుల పత్రము రాసివ్వవలెను. కాటమరాజు ; అటులనే.... కానీ ఈ విషయమును మీ సోదరికి తప్పక తెలుపవలెను సుమా. కుమార సిద్ది. : తప్పక తెలియచేయుదుము, నల్లిసిద్ది ; కాటమరాజా! మరొక మనవి వినండి? కాటమరాజు : సెలవివ్వండి రాజా! నల్లసిద్ధి ; మౌసర్వ కార్యభారములను మా సోదరులే చూచుకొందురు. కావున మా ఎగ్రసిద్దికి ఏడు వేల వరహాలు పాపసిద్దికి పదొవేల వరవాలు, కొండిక సిద్దికి కోటి చిన్న వరహాలు చెల్లించవలెను. పాపసీద్ధి వ అంతియే కాదు. మీ పశువుల వలన లఖించెడి ఆరు.పుట్ల నేయి మాకివ్వవలెను, కుమారసిద్ధి : మీ మందన పుట్టిన పెయ్యలు మీవి, ఆవుకు పుట్టిన కోడెల్ల మాది. కొటమరాజు : (స్వగతము) వీరు నన్ను వెర్రివాడనుకానుచున్నారు. నేనిప్పుడు నా ప్రజ్టచూపక తప్పదు. (ప్రకాశముగా) మీ అన్ని నియమములను వప్పుకుందును. కానీ నాదొక చిన్న షరతు, న్లుసిద్ధి 2 "షరతా! ఏమిటదీ? కాటమరాజు ; అవుకు పుట్టిన ;కోడెల్ల మీదే కానీ మీ రాజ్యమున నీరున పుట్టిన పూరెల్ల మాది. దానికి మీరూ ఒవ్పుకొనవలెను, నల్లసిద్రి + తప్పక ఒప్పుకొనెదము. కాటమరాజు : సరేమీ ఆంగీకారమును పత్రమున రాయించి యిప్పించండి. నల్లిసిద్ది : అటులనే. తిక్కనామాత్య! మీరు ఆ రాతకోతల ఏర్పాట్లు చూడుడు. ఖడ్గతిక్కన : అలాగే స్రభు. 16

నల్లసిద్ది 2 అటులనే. పుల్లరికి అంగీకరించినట్టు మీరూ పత్రము రాయించి ఇవ్వండి కాటమరాజా. కాటమరాజు : అలాగే రాయించెదము... (గట్టిగా) సేవకా! సీవకుడు : ఆజ్ఞ ప్రభూ! కాటమరాజు : మనము తెచ్చిన ధనపేటికలు తీసుకురమ్ము. "సేవకుడు : ఆజ్ఞ! (నిష్రమించి ధన పేటికలతో తిరిగి వచ్చును. అందరూ అశ్చర్యముగా చూచుచుందురు) కాటమరాజు : మహారాజా! ఇది మీరు-కోరిన పుల్లరి ధనము, స్వీకఠింపుడు. ఖడ్గతిక్కన : (ప్రవేశించి) మహారాజా పత్రములు , వ్రాయించి తెచ్చితిని తీసికొనుడు. (ఒక పత్రమును నల్లపిద్దికి మురో పత్రమును కాటమరాజుకిచ్చును. నల్లసిద్రి అందులో రాజు ముద్రిక నద్ది కాటమరాజాకీచ్చును. కాటమరాజు తఈన పత్రములో తమ రాజముద్రికను అద్ది నల్లసిద్రికిచ్చును.) కాటమరాజు : సిద్దిరాజా ... ఈ మన ఒడంబడికను మీరెన్నడూ ఆతిక్రమించరని నమ్ముచున్నాము, ఎ'ర్రసిద్ది 2 ఈ సింహపురి రాచబిడ్డలు ఆడిన మాట తప్పరు. నల్లసిద్ధి ; అవును మా సోదరులు చెప్పినది అకర సత్యము. మీరునూ ఆతిక్రమించరని ఆకాంక్షించెదము. కాటమరాజు. : ఇచ్చిన మాట కొరకు ఎలమంచిలివారు ప్రాణములిచ్చెదరుగానీ, ఆడిన మాటను స్వపష్ట్రమునందయినను జవదాటతు. నల్లసిద్ది ; అ నమ్మకము మౌాకున్నది కాటమరాజా!... కాటమరాజా. : మీ నమ్మకమునకు కృతజ్ఞతలు. ఇక మాకు సెలవిప్పీంచండి రాజా! నల్లసిద్ది 2 నిళ్చింతగా వెళ్ళిరండి. కాటమరాజు : సెలవు! (కువకునితో బాటు వన్ని వేయును పాపసిద్ధి ; అన్నా ఎగ్రసిద్దీ... ఈ అమాయక గొన్లిడు మనము కోరిన గొంతెమ్మ కోరికలనన్నింటికీ ఒప్పుకున్నాడు. ఆ అమాయక చక్రవర్తి నుండి ఎలా ఎక్కువ ధనములను రాబట్టితిమో ... చూవచితిరా? వె 117

ఎగర్రసిద్ధి ; అవును సోదరా ... ఈ సిద్దిరాజుల తెలివి తేటలముందు ఆ గొల్లలెక్కడ? కొండికసేద్ది _ : వారికీ మనకూ పోలికయా? నక్క ఎక్కడా? నాకలోకమెక్కడ? ఖడ్గతిక్కన : సిద్దిరాజులారా ... ఇతరులను ఆవహేళన చేయుట తక్కువ చేసి మాట్లాడుట ... అనర్ధదాయకము. నల్లసిద్ది : తిక్కనామాత్యా! నా సోదరులు చెప్పినదీ నిజమే కదా. ఆ కాట్రేడు అమాయకముగా ఏ మాత్రము ఎదురు చెప్పక అన్నింటికీ అంగీకరించెను కదా. ఖడ్గతిక్కన : మహారాజా! కాటమరాజు అమాయకముగా ఏమీ అంగీకరించలేదు.

• _వారిది ఆపారమైన గోసంపద, పైగా మీ సోదరులు మందలో ఆవుకు పుట్టిన కోడ్యెల్ల మాది అనినారు. . నల్లసిద్ది : అవును. కాటమరాజు అక్కడే కదా మోసపోయినది. ఖడ్గతిక్కన : అని మీరనుకొనుచున్నారు. కానీ దానికతను మనలను కోరినదేమి? నీరున పుట్టిన పూరెల్ల మాది అని, దీని అర్ధము ఏమిటో ఎరుగరా? నల్లసిద్ధి ; వివరముగా చెప్పండి. ఖడ్గతిక్కన : మన రాజ్యమున నీటితో పెరగే ప్రతిది వాళ్ళదేనని ... మ8ి నీటితో 'పెరగనిది ఈ జగత్తులో ఏమున్నది. .. ఒక్క రాళ్ళు రప్పలు తప్ప. చివరికి సర్వ జంతుజూలములు, మనుష్యులు కూడా నీటితోనే కదా , బతికి.బట్టకట్టుట జరుగుచున్నది. ఎగ్రసిద్ది' ; అమ్మకాట్రేడా... అంత యోచింవితివా? ఖడ్గతిక్కన : దీని'స్రకారము... ఈ సింహపురి గడ్డన పుట్టిన ప్రతొపైరు పచ్చలపైనా, చెట్టు చేమలపైన వారికి సర్వాధికారము చెల్లినది. . న్యల్లసిద్ధి 2 చిత్రముగా నున్నది. ఇది మా బుద్దికి తోచనే లేదేమి? ఖడ్గతిక్కన : మీరువారినిమోసం చేయుదమనుకున్నారు కానీ, వారే మిమ్ములను పిల్లి మొగ్గ వేయించినారు. న్లిసిద్ధి నిజమే కాబోలు! ఖడ్గతిక్కన : అందుకే... చిన్న పొమునైనను పెద్ద కట్టెతో కొట్టవలెనన్నారు. ఎంత 18

చిన్నవాడైనను ఎదుటివారిని తక్కువుగా అంచనా వేయుట అవివేకము,

నల్లసిద్ది ; అవును మాకు బోధపడనేలేదు. అయిననూ యాదవుల పట్ల అ్రమత్తముగా వుండుట మంచిది. సరి... నేటితో సభముగిసినది. సెలవు, (సభా మంటవమును వీడి వెళ్ళిపోవును)

పాపసిద్ది : అ(గ్రజా ఎర్రసిద్దీ మన చందునాదేవికి ఈ పత్రముల విషయము తెలియచేయుట అత్యవసరము కదా.

ఎగర్రసిద్ది ; అవసరమే ... నిదానముగా తెలుపవచ్చునులే

కొండిక సీద్ది : తెలియక పోయినను కొంపలు మునుగవులే అహ్వాహ్వా (నవ్వును)

నల్లురు సిద్దిరాజులు: అవును అంతియే ఆహ్వాహ్వా (నవ్వుదురు

19

2వ రంగము భోగవఎు రంగసాయి ముంటిరము విలాసవంతముగా ఆలంకరించబడీ

యుండును. ఎదురుగా, ఒక పంజరమునందు అమె పెంపుడు చిలుక చిత్ర ఆరుముచుండును

చెలికత్తె గుప్పెటలో కొన్ని గింజలు తీసుకొని దానిని సమీపించును.

వెలికత్తె 1 ఏచిత్రా... ఎందుకే అలా అరచి కొట్టుకొంటున్నావు? (చిలుక అకలి

౨ అకలి అంటూ ఆరుచును) ఆకలా ... ఇదుగో ... నీ పొట్టకు తగిన ధాన్యం. (పంజరపు తలుపు తెరచి గింజలు అందులో పోయుటకు ప్రయత్నించగా ... అది చప్పున ఆమె వేతిని రక్కి వెలుపలికి అబ్బ! వసే రాతసీ ... ఏమిటే ... చేతిని రక్కితివి, (అది గవాళవు అంచున కూర్చొని అరచుచుచుండును) ఏయ్‌ చిత్రా రా ... ఎందుకలా అరచి కొట్టుకుంచావు వచ్చెయ్‌. అమ్మగారు చూస్తే... మనిద్దరికీ బడిత పూజు తప్పదు .... రా... (ఆది రాను ... రాను అని అరచును. చెలికత్తె ... వట్టుకొనుటకు స్రయత్నించగా అది అమాంతము ఎగిరి అమె ముక్కును ముఖమును రక్కునుఎ) వసే కచ్చిముండా ..... ఏవూరితే చాలు ముక్కురక్కుతావు. కండ్లు పీకడానికొస్తావు ... ఈ పద్దతి మౌరకపోతే ఎప్పటికైనా ... నీకు మూడినట్లే ... రా... ఠా... (అంటూ ఎలాగో దానిని పట్టుకొని పంజరములో పెట్టును. అప్పుడే బోగము రంగసాయి లోపలి నుండీ వచ్చును రంగసాయి 2 వీమిటే... ఆయాస పడుచున్నావు?

చెలికత్తె : చూడండమ్మాా, చిత్రా ఏమి చేసిందో ... ముఖమంతా రక్కేసింది.

రంగసాయి. : అదిరక్కసి జాతిది. దాని జోలికెందుకు పోతివే,

చెలికత్తె 2 నేను పోలేదమ్మా... గుప్పెడు గింజలేద్దామని పోతే ... అదే...

రంగసాయి £ ఆ... చాలు... చాలు... అవిడెము నందివ్వుము.

చెలికత్తె వ (వళ్ళెరములోని విడెమునందించును)

“20

అమ్మా ... మీ అందమే అందం. ఆడవాళ్ళకు సైతం మోహం పుట్టిస్తోంది. అందుకే గావాల అందాల నల్లసిద్ది మీ పాదా

• శకాంతులధయ్యూరు. ఈ ప్రాంతంలో ఏకాంతంగా అందమైన ఈ భవంతిని మీ కోసం కట్టించారు. రంగసాయి ; అవునే చెలీ... నల్లసిద్దివారు సరసులు. సహృదయులు. చెలికత్తె ; (బయట చప్పుడగును) అమ్మా ఎవరో వస్తున్నట్టుంది. (వెలుపలికి చూచి ఆతృతగా తిరిగి వచ్చి అమ్మా... అమ్మా... మహారాజా వారు నేంచేస్తున్నారు. రంగసాయి... : సరే... నువ్వెళ్లు. (చెలికత్తె వెలుపలికి వెళ్ళిపోగానే నల్లసిద్ది ఆమెను 'సమీపించునుు మహా(స్రభువులకు స్వాగతము, రండి. ఈ అందాల రాణి మీకోసమే నల్లసిద్ధి ; అవును నిజమే ... నీ అందచందాలు చూసియే కదా నిన్ను మా దానిగా చేసుకున్నాము. ... మొదటిసారి నువ్వు మా ఆస్థానములో, మౌఎదుట గజ్జ కట్టి నర్తించిన ఆ మధుర సన్నివేశము =, మౌ కింకను మరువునకు రాకున్నది. ఆ రోజు ఎంత సుదినము. అనాడే కదా ఈ చిరునగవుల విరిబోణి మా వశమైనది. రంగపాయి వ నేనే కాదు, ఈ సింహపురి సీమలో పుట్టిన ప్రతి అందమూ... మీకే సొంతము కదా! " నల్లసిద్ది 2 లెస్స పలికితివి... ఈ దినము మామనస్సు ఉల్లాసముగా నున్నది. కోరుకొమ్ము నీకేమి కావలెనో? రంగసాయి ; మీరేనా సొంతమైన పిదప ఇక నాకు వేరే కోరికలేముండును ప్రభూ! (ఆతనిని పెనవేసుకుని పోవును నల్లిసిద్ది ; నీవు కోరకపోయినను మేమే యిత్తుము, కుందుమాదేవీ (ఆమె పెదవులను చుంబించ్తు నాన. లో (గంజి రంగసాయి 2 (సిగ్గిల్లి నాకు ఈ అద్నక్తర్న్యు క పి స్మ నల్లసిద్ది : ఈ అదృష్టము నీకెప్ట పము(స్రఖళుశట్న అయినను మీ కోసరము మరొకదాన్మోర్ర్య జమ. ౨౦ | ౧/4 శ నగరం.

రంగసాయి 2 వీమిటది వ్రభు?

నల్లసిద్ది దక్షిణ దిక్కున వున్న నల్లమల ప్రాంతములోని కొంతమేర నీకు భరణముగా ఇచ్చుచున్నాము.

రంగసాయి 2 ధన్యురాలను గ్రభు।

నభ్లిసిద్ది : దానికీ నీ సోదరుడయిన భావరాజును ఉత్తరాధికారిగా నియమించితిమి. దానిపైన పూర్తి అధికార ఆదాయములు ఇక నుండీ నీవే... పర్యవేక్షణ మాత్రము మాదే.

రంగసాయి కృతజ్ఞురాలను ప్రభు. కృతజ్ఞురాలను. (ఒకరి కౌగిలిలో ఒకరు కరిగిపోవుదురు)

నల్లిసిద్ది ౩ అంతేకాదు. నిన్ను నా రెండవ ఆర్జాంగిగా స్వీకరించుచున్నాము.

రంగసాయి. : ప్రభూ! ఈ జన్మకు ఈ వరమొక్కటి చాలును, నా జీవితము ధన్యమైనది,

నల్లిసేద్ది వ వేటి నుండి మేము నీ వారము, నువ్వు నా దానవు. నీ కోసమే నిర్మించిన ఈ దక్షిణ మహలును నీకే యిచ్చితిమి. (చిలుక చిత్ర సంతోషము సంతోషము అనుచు గోలపెట్టును

చజ్లసిద్ది 2 వసే రామ చిలుకా .... నీకూ సంతోషమేనా? (చిలుక అవును.... అవును అని ఆరమను) మౌటలు నేర్చిన చిలుక. (చిలుక రంగరంగయనుచు పీలుచును

రంగసాయి. : వచ్చుచున్నానేనా ముద్దుల సంచవన్నిల రామచిలుకా (వెళ్ళి పంజరము తెరచును. అది ఎగిరి గవాక్షపు కొమ్ముపైన వాలును... రంగసాయి పట్టుకాను ప్రయత్నము చేయగా ... అది ఎగిరి మరొక చోట వాలును. అ ఊపుకు రంగసాయి వెళ్ళి నబ్లసీద్ది గుండెలపైన వరుగును. ఒకరి కౌగిలిలో ఒకరు కరిగిపోవుదురు)

దడి

మూడవ అంకము కాటమరాజా ఆలమందలు కాచు ప్రముఖులు జక్కచోటచేరి వుందురు. పద్మరాఘవుడు : మిత్రమా కాటమరాజా! నల్లమల వదలి, కనిగిరి దాటి, నెల్లూరు సీమకు వచ్చి చాలా దినములు గడిచినవి. ఇక్కడను పసరములు మేపు లేక అల్లాడుచున్నవి. ఏమి చేయుదము.

"పెయ్యల ఎర్రయ్య: నిజమునకు శ్రీశైల సమీపమునున్న మన కోటిలింగాల కోట వదలినది మొదలు ఇప్పటి వరకును పశువులకు సరయిన మేతయే లేకపోయినది.

పల్లికొండ ; ఎట్లుండును... మనది విస్తారమైన పశుగణము.... కుదిరితే ఆరామడ =... చెదరితే పన్నెండామడ ...

పద్మరాఘవుడు : అవును పల్లికొండగారు ... అందువలననే ముందు పోవు అవులు గడ్డిని సగము కొరికి పోవుచుండును. ఆ వెనక వాటికి మొదుళ్ళు మాత్రమే దక్కును. ఆ పైన వచ్చు వాటికి వేర్లు మాత్రమే లభ్యమగును. ఆ వెనుక వచ్చు వాటికి వట్టి కడుపులే మిగులును.

ఎర్రయ్య ; కావుననే ఇక్కడి భూములును మేపుకు చాలకపోయినవి.

పద్మరాఘవుడు : మరివ్పుడేమి చేయవలెనని ఆలోచన

ఎ(ర్రయ్య ; మామగారు పల్లెకొండగారే దీనికి మార్గము చూపించవలెను.

వద్మరాఘవుడు. :; మీరేమందురు పల్లికొండగారు

పళ్లికొండ ; ముందు మన ్రభువు ఏమనుకొనుచున్నారో తెలుసుకొందము... మీరు మౌనము వహించితిరేమి?

కాటమరాజు : మాకేమియు పాలుపోవుటలేదు మంత్రిగారు ... దీనికేదయినను మార్గాంతరము మీరే చూపించవలెను.

ఎ(ర్రయ్య : ధ్రస్తుతము ఈ గండమును గట్టెక్కించువారు మామగారే.

పల్లికొండ నాకిప్పటికొక ఆలోచన తోచుచున్నది.

పద్మరాఘనవుడు : చెప్పండి పల్లికొండగారు ... త్వరగా చెప్పండి.

కాటమరాజు : అవును మామా! మా మనసు కూడ మీరు చెప్పబోవు దానికోసము ఉత్సుకత పొందుచున్నది. సెలవివ్వండి.

23

పల్లికొండ : మన చారుల వలన తెలిసీనదేమనగా ... ఇక్కడికి తూర్పునున్న ... సింహపురి అడవులలో విస్తారమైన బీడు భూములు, .సమృద్దమైన జలవనరులు గలవని తెలుసుకుంటిని. (ప్రస్తుతము మనమాదిశగా కదలుట మంచిదిగా తోచుచున్నది. కానీ అటువైవున పైరు భూములు కూడా మిక్కుటముగా వున్నవని వినియున్నాము. పద్మరాఘవుడు. : ఉన్నను ఏమగును? మనము ఆ పైరుల వైపు పోవకున్న చాలును కదా! ఎ(ర్రయ్య వ అవును పైరు భూముల ఎడల జాగరూకత వహించిన చాలును. వల్లీకొండ వ అయినను అపారమైన మన ఆలమందను సర్వదా అప్రమత్తమై

• కనుగొని యుండగలుగుట కష్టమగునుు వీవైనను దొంగ గొడ్లు పారిపోయి పైరులు మేసిన కాపులు ఊరకుందురా? ఎర్రయ్య ః మేసిన ఏముగును? మన అవసరమును (గ్రహించి మన వద్ద నుండి నల్లిసిద్ధి అపరిమితమైన పుల్లరిని పొందుచున్నాడు కదా! పద్మరాఘవుడు : అంతియే కాదు నీరున పెరిగిన పైరెల్ల మీదేనని పత్రములు కూడా వ్రాయించి యిచ్చినారు. పైరులు నీటితో పెరుగునవే కదా ... మన దొంగ గొడ్డు 'మేసిన పైరును, సమర్టించకొనుటకు ఆ మాత్రము చాలదా ఏమి? పల్లికొండ 2 సరే... మీరేమందురు కాటమరాజా? కాటమరాజు : ఘటనా ఘటన సమర్హులు, పెయ్యను బట్టి పులిని చేయుదురు, మేక పిల్లను మేరువును చేసి నడిపించనూ గలరు. మీ యిష్టమెటులనో అటులనే కానిండు మామగారు... కానీ... వల్లికొండ ఏ ఆపీ వేసితిరేమి ..... పూర్తిగా చెప్పండి. కాటమరాజు : ఆ అడవులలో అరణ్యమృగములు, కిరాతకులయిన ఆటవికులు ఎక్కువుగా వున్నట్లు తెలియుచున్నుదే. వళ్లికొండ : అదియును నిజమే... కానీ మరో మార్గము నాకును తోచుట లేదు, పద్మరాఘవుడు : మృగములున్న ఏమి చేయును? మన మంద మేయు మేర కనిపించిన వన మృగములను నిర్దాకణ్యముగా నిర్జించిన సరిపోవును, 24

ఎ(ర్రయ్య 2 ఇక ఆటవికులందురా ... మన మందలను, సైన్యమును చూసి నోరు మెదవగలరా? కాటమరాజు : నిజమేకావచ్చుకాని... అటువైవు వెళ్లుటకు మనసు ఒప్పుట లేదు. పల్లికొండ 2 నలనన్న కాట్రేడా ... మీరు చెప్పినదియు ఉచితముగానే యున్నది. బ్రతుకు తెరువు మృగ్యమైన చోట యింకను ఉండవలెననుట మూర్ధత్వమే అగుననిపించుచున్నది. కాటమరాజు : సరేమీయిష్ట ప్రకారమే కానిండు మామగారు. వల్లికొండ 2 అయినచో నెల్లూరు ఆడవుల వైపుకు రేపే మన ప్రయాణము. సిద్దము "కండి. ఎర్రయ్య, పద్మరాఘవా... మీరు కడు జాగరూకులై మందను ముందుకు నడిపింపుడు. బ్రహ్మరుద్రయ్య, బీిరినీడాదులు మీకు తోడుగా నుందురు, పద్మరాఘవుడు ఎ(ర్రయ్య | అటులనేమామగారు. - 25

2వ రంగము అడవిలో ఓ చెట్టు క్రింద ఇద్దరు ఆటవికులు గోవుల మందను చూచి మాద్దాడుకొనుచుందురు. . 1వ ఆటవికుడు : వొరేవారే... ఎన్ని ఆవులు... ఎన్ని ఆవులు... ఎంత దూరం జూసినా _ ఆవులే ... ఎక్కడ చూసినా ఆవులే. ఎక్కడీదిరా తండ్రీ ఈ అవల గుంపు? 2వ ఆటవికుడు : అవున్రా ... ఇంత ఆవుల మందను నేనేడ జూడలే ... సూడో .... ఎన్ని రకాల ఆవులుండాయో ... బోల్జావులు, బోడావృలు, పుల్గావులు, తెల్గావులు, కర్రావులు, ఎర్రావుల్లు సుక్కావులు, కంచావులు ... దేశపావులు ... జాతావులు ... ఓ యమ్మో ఎన్నో... ఎన్నెన్నో! 1వ ఆటవికుడు : అవుద్రా... ఒకదాన్ని జూసిన కంటితో యింకోదాన్ని సూడలేకుండా వుండాము, ఇంతకూ ఎక్కడిదిరా ఈ మంద. 2వ ఆటవికుడు :; ఆ దక్షిణాది నుంచే వచ్చినాయంట్రా సామీ ... శ్రీశైలందెగ్గిర పంచలింగాల నుంవీ వచ్చినారంట ఈ ఆవలోళ్ళు ... వాళ్ళు పెద్ద మారాజులంట ... వాళ్ళకు రాజ్యాలు గూడా వుండాయంటతలే. 1వ ఆటవికుడు : అదిసరే! వీళ్ళొచ్చి, ఈ అడవిలో వుండే మెకాలన్నింట్నీ యేసకపోతా వుండారు. ఈళ్ళొచ్చినబ్బుట్నుంచీ మనకొగ అరగాసుకుందేలచ్లాంటిది దొరకలే ... ఒక కంజు షిల్ల దొరకలే ... యింకేం బొక్కలాడేది మనము? , , 2వ ఆటవికుడు : అవును ... యింక మనం ఎట్టా బతకాల్నో ఏమో? వోళ్ళు అడివి మెకాల్నే కాకుండా మనం పెంచుకుంటావుండే జీవాల్ను గూడా యేసకపోతా వుండారు. ఈ గడ్డపై నుండే గడ్డీగాసరం వోళ్ళ ఆవులు నొకేస్తావుండాయి. ... అంతే గాకుండా ... ఆ పసరాల అరుపులు సద్దు యినుకోని... అడివిలో వుండే జీవరాసంతా ... అముడదూరం పారిపోతా వుండాది. 1వ అటవికుడు : అయితే యిప్పుడు మనోళ్ళు దీన్ని గురించి ఏదయినా తూచన చేసిండారా? 26

2వ ఆటవికుడు : సెయ్యకేం ... సేసినారు ... రేపు అందరూ కలుసుకోని నెల్లూరికి పొయ్యి నల్లసీద్ది థెభువులోరికి వివరంగా సెప్పి కాపాడమని అఆడగళతారంట.

మొదటివాడు : ఓహో... మంచి యేచ్చునే... రాజులోరికి సెప్పాల్సిందే. యిట్టే వుంటే _... మనం బతకలేం,

రెండవవాడు : అవును.... రేపు నువ్వు గూడా సిద్ధంగా వుండబ్బా.

మొదటివాడు : ఆం.... అట్టేలే =. నువ్వుకూడా సిద్ధంగా.

' రెండవవాడు : నేనేడబోలా.... తప్పకుండా వుంటారా నీ యిత్తగిల్ల, మొదటివాడు : సరే.... పోదాం పదా! రెండవవాడు : ఆం... పదా! 27

3వ రంగము కాటమరాజు పేరోలగము చేసివుందురు.... ఆందరును ఏవేవో వ్యవహారముల గురించి చర్చింయకొానుచుందురు. పద్మరాఘవుడు : మిత్రమా కాటమరాజా .... ఈ మాట వింటిరా.... కాటమరాజు : ఏమాట? పద్మరాఘవుడు : అదే మిత్రమా! మన వలన ఇక్కడి ఆటవికులయిన బోయల మనుగడకు ముప్పువాటిల్టుచున్నదని, పిర్యాదు చేయుటకు బోయలందరును నల్లసిద్ది, కడకేగుచున్నారట. కాటమరాజు : ఆటులనా? పోనిమ్ము. ఏమైనది? పద్మరాఘవుడు : వీమియు గాకపోయినను, నల్లసిద్ధి వారి మాటలనే విశ్వసింపవచ్చును గదా! కాటమరాజు : ఎటుల? పద్మరాఘవుడు : ఎంతయినను మనము పరస్టల మనుషులము. వారు స్టానికులు! భుజబలము కంటే స్థానబలము గొప్పుది కదా! కాటమరాజు : అయినను నల్లిసిద్ది ఆ బోయల మాటలు నమ్మి, మనకు కీడు తలపెట్టునంతటి విచషణను కోలుపోడని నా విశ్వాసము. పల్లికొండ : విచక్షణ కోల్పోయిన వాడికి విజ్ఞత లోపీంచును. విజ్ఞత లోపించిన వాడు ఉచితానువిత జ్ఞానమును కోలుపోవును.' అటువంటి వాడు ఎంతటి అనర్హమునకైనను వెనుకాడడు. కాటమరాజు : అయినచో మామగారూ! నల్లసిద్రి విచక్షణ కోల్పోవునందురా? వళ్లికొండ : చెప్పలేము కాటమరాజా! పద్మరాఘవుడు : అయినచో దీనిని మొగ్గలోనే తుడిచివేయవచ్చు కదా! కాటమరాజు : అదెటులనో సెలవిమ్ము పద్మరాఘవా! వద్మరాఘవుడు : రేపు నల్లసిద్ధి కడకు పోకుండునట్టు బోయిలను అటకాయించిన సరిపోవును. పళ్లీకొండ ః అటుల అటకాయించుట మంచిది కాదు. వారింకను రెచ్చిపోవుదుర్సు. అంతేగాక .... ఈ విషయము తెలుసుకున్న స్టానిక ప్రజలలో మనపైన వ్యతిరేక భావము రేకెత్తును. 28

కొటమరాజు :-అవును అదియును నిజమే ... ఏ ప్రభువు ప్రజల' విశ్వాసమును కోలుపోవునో ఆ రాజు మనుగడ

పెయ్యావుల : అనతి కాలముననే మటుమాయమగును,

ఎర్రయ్య (ఆనేశముతో రొప్పుచు అక్కడికి వచ్చును). ఓ.... మీరిక్కడున్నారా?

కాటమరాజు : ఏమిటి సోదరా ... అఆయాసముతో రొప్పుచున్నావు?

ఎరయ్య . _ ఏమియును లేదు నలనన్న, మన ఆలమందల నుండి కొన్ని దొంగ గొడ్డు దొంగచాటుగా వెళ్ళి చుట్టుపక్కలున్న రైతుల వరిైరులను మేసి వేసినవి. ఏమి అనర్ధము జరుగునోనని నా మనసు ఆరాట పడుచున్నది.

పళ్లికొండ 2 వశువులు పైరులు మేసినవా?

ఎర్రయ్య ; అవును మామా. కొన్ని వందల ఆవులు మన కాపరుల గన్ను గప్పి వెళ్ళి, ఈ అనర్హము గావించినవి.

కాటమరాజు : అయినచో ఇప్పుడేమి చేయుదము? .

పల్లీకొండ : ఇక చేయుటకేమున్నది. ఆ రైతులకు నష్టపరివారము చెల్లించుటే న్యాయము,

ఎగర్రయ్య 2 ఆ ప్రయళత్నమునూ సాగినది మామగారు... కానీ ఆరైతులు ససేమిరా వప్పుకొనుట లేదు.

పద్మరాఘవుడు ; అయినచో వారికి దిక్కున్నవోట చెప్పుకో మనలేకపోయితివా ఎగ్రన్నా?

ఎ(ర్రయ్య ః చివరికి ఆటులనుటే జరిగినది.

పళ్లికొండ : అలా ఎందులకంటివి ఎర్రా?

ఎ(ర్రయ్య ; ఎంత చెప్పినను వారు వినకుండిరి. కావున అలా అనక తప్పలేదు.

పల్లికొండ : ఈ బోయిలతో బాటుగా, ఈ రైతులూ మనపైన లేనిపోనివి చెప్పిన

'-. నల్లసిద్ది నొచ్చుకొనును కదా!

కాటమరాజు : నిజమే కొవచ్చు. కానీ అపరిమితమైన పుల్లరిని గ్రహించిన వారు గోరక్షణభారము కూడా వహించవలెను కదా!

పల్లికొండ : యదార్దమే కానీ.... పైరు మేపుట సరికాదు కదా! .

ఎర్రయ్య ః మనము తెలిసీ మేపలేదు కదా!

29

పద్మరాఘవుడు : నిజము చెప్పితివి పైగా ఇచ్చటను వూరి కరువైనది. పూరి చూపించు బాధ్యత కూడా రాజుదే కదా. వల్లికొండ : ఊం... కానిండు... జరుగునది జరుగకమానదు. ఏమి జరుగునో వేచి చూతము. _వద్మరాఘవుడు : అది లెన్స ఆయిన మాట. +పల్లికొండ 2 మీరిటనే వుండుడు. నేనాక మారటు వెళ్ళి గోపాలుర పర్యవేక్షించి వచ్చెదను. కాటమరాజు ; అలాగే మామగారు వెళ్ళి రండి. (పల్లికొండ నిషస్కమించును) ఎ(ర్రయ్య ః మామగారే మనకున్న కొండంత బలము ఏమందురు కాటమరాజా? కాటమరాజు :; ఆవును భ్రాత! వారు మహావీరులు. మహిమాన్వితులు. సుగుణాల రాశి శార్యపు ప్రోవు. వారి ఓరుగంటి పరాక్రమము వినిన మా కిప్పటికిని రక్తము ఉరకలు వేయును. పద్మరాఘవుడు : ఓరుగంటిలో కరియావుల రాజు గురించి విని వున్నాను కానీ ... విశదముగా తెలియనైతి. ... మిత్రమా కాటవురాజా। అది వివరించెదరా? ఎర్రయ్య 2 దానిని గురించి నేను వివరించెదను. - కాటమరాజు ; అవును సోదరుడే నీకు బాగా వివరించగలడు. వద్మరాఘవుడు : సరే నీవే చెప్పుము ఎర్రస్పా? కాటమరాజు : చెప్పుసోదరా... ఎర్రా! ఓరుగంటిలో మన మామగారి పరాక్ర్వ ఎన్నిమారులు విన్నను తనివి తీరదు. మేమును వినెదము. ఎ(గ్రయ్య : అటులనే చెప్పెదను... పల్లికొండ అయితవు రాజాదులశ్రా ఎలమంచిలిలో వున్నప్పటి మాట. ఒకసారి ఎలమంచిలిలో జరుగ్ప గంగజాతర వేడుకలను చూచుటకు ఓరుగంటి నుండి బాచయ్య శ్ర ఓ బ్రాహ్మడు వన్చెను. అతను ఒకప్పుడు... ఓరుగంటి సేనాని అయ్యి భేతాళ రెడ్డివే ఆవమానింపబడి వుండెనట. కావున ఎటులయినను భేతాళుని ఓడించి ఆతని గర్భమణచవలెనని తగిన సమయము కోస్తవ్సు వేచి వుండెనట. ఎలమంచిలి వీరుల పరా క్రమముపైన నమ్మకము కలిగి వున్న బాచయ్య జాతర వేడుకలను కన్నులార చూచి తిరిగి వెళ్ళుచు

• 30

బాచయ్య ఓరుగంటిలో జరుగబోవు శంభుని తిరునాళ్ళకు రండని అవ్వానించెను. ఆయితమ రాజు అతిలోక సుందరియగు అగుమంచి భర్హపుత్తమరాజ్ఞా మవా వీరుడు కజటియావుల రాజు, వారి మంత్రి మహాత్ముడు పల్లికొండాది సమస్త బంధు జనములతో బయలుదేర ఓరుగంటి పొలిమేరలో డేరాల నెత్తిరి. అది చూసి ప్రతాపరుద్రుడు ఎలమంచిలివారు తన పైకి దండెత్తి వచ్చుచున్నారని భ్రమసి చారుల నంపి నిజము (గ్రహించి, వారిని ఓరుగంటీకి అవ్వానించెను. ఏడు ఘడియలలో తిరిగి వత్తునని చెప్పి డేరాలకు కరియావుల రాజును కాపుంచి, అందరినీ పిలుచుకొని పల్లికొండ ఓరుగల్లు చేరగా ... 'ప్రతాపుడు కొండెగాండ్ర మాట విని వారిని చంపుటకు అలుగులు అమర్చిన సింహాసనములు కట్టించి కూర్చుండచేసినాడు. విషాన్నమును పెట్టించినాడు.. మృత్యు ప్రతిరూపమైన ఉక్కు రెక్కల గుర్రాలను నిర్మించి వాటిని స్వారీ వేయమనినాడు. వల్లికొండ విష్ణుమూర్తిని తలచి అన్నింటినీ దిగ్సజయముగా ఎదుర్కొనినాడు. చివరికి వ్రతాపుడు ఎలమంచిలి వీరులను సన్మానించినాడు. ఏడు ఘడియలు అక్కడే గడచిపోయినవి. అక్కడేదియో జరిగినదని తలంచి కటియావుల రాజు గుర్రము నెక్కి ఓరుగంటికి పోవుదారిలో వున్న భేతాళుని పూదోటలో పూలు కోసి గుర్రము నలంకరించుకొని రాజ వీధిలో ప్రవేశించినాడు. రాజవీధిలో భేతాళరెడ్డి వేలాడదీసిన బిరుదుల క్రింద దూరిపోవుట కిష్టడకవాటిని తీయుమని కబురు పెట్టినాడు. అందులకు భేతాళుడు వినలేదట. దానితో కరియావుల రాజు లంఘించి ఆ బిరుదులను తెగ నరికినాడు. అప్పుడు అవుల రాజుకు, భేతాళునకు “ఏకాంగి జగడము జరిగెినట. ఆ యుద్ధమునందు మన రాజా భేతాళుని తల నరకగ్యా ఆతని భార్య చిటిగోప్లు సహగమనమాయెనట. అది తెలుసుకొని మీదబడిన భేతాళుని తమ్ముళ్ళలో కన్నమధిరుని ఆవుల వలరాజా, రంపాల కేశవుని భట్టావుల వల్లభన్న నరికివేసిరట. కథీయావుల రాజు చేసిన పనికి ప్రతాపుడు కోపించగా అయితమరాజు కటీయావుల రాజును చంపుడని ఆజ్ఞాపించెనట. అప్పుడు పళ్లికొండ అతీనిని రహస్య స్టావరమున వుంచెనట. అయితమ రాజాదులు తిరిగి ఎలమంచిలికి వచ్చుచుండగా మార్గ మధ్యమున కథియావుల రాజు లేడన్న ధైర్యముతో ప్రతాపుడు యాదవులపై దాడి చేసెనట. అప్పుడు 31

తిరిగి పల్లికొండ ఆవుల రాజును రప్పించగా ఆతను ప్రతాపుని "సైన్యమును ఛీల్చి చెండాడి తరిమి కొట్రైనట. ఆ విధముగా మనవారు తిరిగి షమముగా ఎలమంచిలి చేరుకొనుటకు పళ్లికొండయే కారణమైనాడు. పద్మరాఘవుడు : నిజమే. కథియావుల రాజు, పళ్లికొండలు అంతటి వీరులే. వారి పరాక్రమము విన్నంత సేవు నా ఉత్సాహము, ఆవేశముగా మారి పోయినదనుకొనుము. (ఇంతలో రంగసాయి పెంపుడు చిలుక చిత్ర రంగ రంగ అనుచు వచ్చి వారికి కొంత దూరమునందున్న ఒక ముసలి ఎద్దుపై కూర్చొని దాని వీపున వున్న పుండును పొడుచుచుండును. దాని కళ్ళను గోళ్ళతో రక్కుచుండును. దాని ఆగడములకది అంబా అని అరుచుచుండును. కాటమరాజు : ఏమిటీ చిలుక? ఎద్దును చంపుచున్నదే! ఎ(ర్రయ్య ; అవును. ఇది మాయదారి చిలుక వలె నున్నది. (వంగి ఒక రాయిని తీసుకొని అదిలించుచు) ఓ చిలుకా... పో... పొమ్ము... దూరముగా పొమ్ము. లేనిచో నీకు మూడినట్లే... (రాయి విసరును దానితో అది రెచ్చిపోయి.ఎర్రయ్యపైన వాలి చెవులను, ముక్కును రక్కును. పద్మరాఘవుడు చేతనున్న బాణముతో దానిన దూరముగా తోలుటకు (ప్రయత్నించగా అదె ఆతని ముఖమును గోళ్ళతో గాయము చేయును, వారి ముఖముల నుండి రక్తము కారును) = కాటమరాజు : అయ్యో... మీ ముఖముల నుంచి రక్తము కారుచున్నదే ... పద్మరాఘవుడు : ఇక దీనిని బతకనివ్వరాదు. (ఒక్క బాణముతో దానిని కొట్టగా అది కీచుకీచునుని ఆరచుచు నేల కూలును. .. ఆ సమయముననే బ్య భటుడు అచ్చటికి వచ్చి వారిని ఆక్షేపించును). భటుడు ః అయ్యో ... అయ్యో ... ఇది రాజుగారి రెండో భార్య రంగసాల్చు గారి పెంపుడు చిలుక చిత్ర. అంతఃపురంలో వుండే దాసీ జనాల ముక్కు చెవుల్ని కొరికి రక్కి పారిపోయి వచ్చింది. మరి దీన్ని మీర్చ చంపేస్తిరే. ఎ(గ్రయ్య : భటుడా! చూడుము. మా ముక్కులను, చెవులను కూడా అకారణముగా గాయపరవినది. కావుననే దానిని చంపితిమి. పొమ్ము ... చచ్చిన ఆ చిలుకను తీసుకుపొమ్ము. 32

భటుడు & అయ్యా... ఇది రంగసాయిగారికి ప్రాణద్రదమైంది. ఇక ఏమి కొంపలు మునుగునో ఏమొ?

పద్మరాఘవుడు : ఏ కొంపలు మునగవు గానీ తీసుకుని వెళ్ళుము.

భటుడు 2 చిత్తము. (దానిని బాణముతో సవా తీసుకొని వెళ్ళుము)

ఎ(ర్రయ్య 2 మనుషులే కాదు. పశుపక్ష్యాదులయినను సరే. యాదవుల జోలికి వచ్చినచో సహించముగాక సహించము.

కాటమరాజా : గోవుల మేవుకు సమయమైనది. పోవుదము నడువుడు.

ఇద్దరూ : అటులనే.

ణీ 33

శవ రంగము రంగసాయి మందిరము . ఒక బల్ల మీద బాణముతో సహా, చచ్చిన చిలుక కళేబరము పెట్టబడి వుండును. రంగసాయి శోకముతో దానినే చూమమండును. చెలికత్తె - 2 (స్వగతము) ఈ పాడు చిలుక బాధ భరించలేకుండా వుంటి. పీడ విరగడయింది. పుణ్యాత్ములు వలసవీరులు ఇక్కడ (ప్రజలకు దీని బాధ తప్పించినారు. మరి మా బాధలెప్పుడు తప్పీస్తారో ఏమో? రంగసాయి. : చెలీ! నా ప్రాణమునకు ప్రాణమైన ఈ పంచవన్నెల రామచిలుక చిత్ర నేడు చచ్చినది. ఒక ఆత్మీయ బంధువును పోగొట్టుకున్నట్టున్నది. చెలికత్తె ఏ దానికేముందిలేమ్మా యింగొక దాన్ని పెంచుకుంటె పాయె, రంగసాయి 2 ఒసే! ఆవు నీవాచాలత్వము. ఎంతటి మాటంటివే. ఇదినా ప్రాణమే. వెలికత్తె ; ఆం... ఆం... అవునమ్మా... పొరబాటయింది. ఇది మీ ప్రాణమే కదా! రంగసాయి. : అందులకే ... ధీనిని చంపినందులకు ్రతీకారము తప్పక తీర్చు కొందును. వజ్రమునకు వజ్రమే సరి. కంటికి కన్నే గురి. ముల్గుకు ముల్లే భేటీ... ప్రాణమునకు ప్రాణమే సరియ్రైనది. వారు ఒక్క చిలుక చిరుప్రాణమును తీసిన మనము వంద ప్రాణములు తీతుము. అటుల చేయకున్న... వేను సింహపురి సివంగిని రంగసాయినే కాను. ఆం... చెలికత్తె ' _ : అమ్మా... ఇంతచిన్న విషయానికి పంతానికి పోవడం మంచిది కాదమ్మా. రంగసాయి. : ఓసీచెలీ! దెబ్బకు దెబ్బ తీయకున్న ఈ సింహపురి పౌరుషము ఏప్స కావలె! ఈ కుందుమా దేవి పరువు ఏమి కావలె! ఎవర క్కడ? భటుడు వ్‌ ఆజ్ఞ! రంగసాయి. : (ప్రభువుల వారి దర్శనార్హం వచ్చిన ఆటవిక బోయీలు వెళ్ళిరా ఉన్నారా? భటుడు తమ బాధలు ప్రభువుల వారికి విన్నవించి తిరిగి వెళ్ళు ప్రయత్నముల్రా ' వున్నారు రొణీవారు. రంగసాయి. : వెంటనేవారిని ఇటు పీలిపించుము. భటుడు 2 ఆజ్ఞ! రంగసాయి. : దెబ్బకు దెబ్బ. ప్రాణమునకు ప్రాణము. కాదు కాదు ప్రాణములు, ఇదే ఈ సింహపురి సివంగి రంగసాయి సిద్దాంతము. అఆహ్వాహ్వా... 34

5వ రంగము అర్టరాశత్రవేళు ఆవులు అంబా అంబా అంటూ అరమచుండును.

పల్లికొండ : ఎందుకు జీవములు అరుచుచున్నవి? ఏమైనది?

కాటమరాజు : మామా... ఏమిటీ వివరితము .... ఎన్నడూ లేనిది గోవులు ప్రాణములు పోవుచున్నట్లు ఈ అర్ధరా త్రివేళ ఘోష పెట్టుచున్నవే. (పెయ్యావులఎగర్రయ్య ఆయాసవడుచూ పరుగున అక్కడికి వచ్చును)

ఎర్రయ్య : మామా పల్లికొండా! సోదరా కాటన్నా ... కొంపలు మునిగినవి.

వళ్లికొండ ; ఏమైనది?

కాటమరాజు. : ఏమి జరిగినది?

ఎ(ర్రయ్య ? అనుకున్నట్టే జరిగినది కాటమరాజా!

కాటమరాజు: సోదరా ఎగర్రన్నా! ఏమిటో వివరముగా చెప్పుము.

ఎగర్రయ్య ః ఏది జరుగరాదో అదే జరిగిపోయినది. మందలోనికి మానవ క్యూరమృగాలు చారబడినవి.

పల్లికొండ : మనసుకు అహంకారపు పొరలు కమ్మినపుడు మనుషులే మృగములగుదురు కదా!

కాటమరాజు ఎగ్రన్నా ... మేమిక తాళలేకున్నాము. ఏమి జరిగినదో త్వరగా చెప్పుము.

ఎ(ర్రయ్య ౩ మన వెలమ పద్మరాఘవుడు,. నల్లసిద్ది రెండో భార్య రంగసాయి పెంపుడు చిలుకను చంపినందులకు ప్రతీకారముగా, ఈ అడవిలోని బోయీలను పురమాయించి ఆయమ మన ఆవులను పొడిపీంచినది. కొన్ని వందల గోవులు చచ్చినవి.

పళ్లికొండ : ఎంత ఘాతుకము. వారిని ఊరకే వదలితిరా?

ఎర్రయ్య : లేదు మామా .... కొందరిని పట్టి కొట్టితిమి. తలలు తెగనరికితిమి. పిరికి పందలు మిగిలిన వారు పారిపోయిరి.

కాటమరాజు : అఆ కీరాతకులు ఏ ప్రాంతము వారో తెలియునా?

ఎ(గర్రయ్య : వారిది మన మందకు ఆమడ దూరములో నున్న బోయగూడెము.

85

పల్లికొండ * అది నీకు నికరముగా తెలియునా? ఎ(ర్రయ్య ః. మనము పట్టికొట్టిన బోయీల నోటి వెంట-ఆ నిజము చెప్పించితిమి! కాటమరాజు : అంతటి కిరాతకమేల చేసేరో చెప్పిరా? వ్లర్రయ్య ; చెప్పినారు. ... రంగసాయి పురమాయించడం వలననే చేసిరట. కాటమరాజా =.మన దగ్గర పుల్లరి కట్టించుకొనినది గోవులను రక్షించుటకా లేక వ. చంపించుటకా? పళ్లికొండ : రక్షించుటకు బదులు భక్షించుచున్నారు. ఎ(ర్రయ్య వ మన మందలో ఎన్నడును ఇంతటి ఘోరము జరుగలేదు. కాటమరాజు : నోరు లేని జీవాలను వధించుటకు వారికి చేతులెబ్లాడెను?పాపము కాదా! ఎ(ర్రయ్య 2 దుర్మార్గులకు పాపపుణ్యములతో పని యేమి? పల్లికొండ _ : పాపాత్ములకవియేవియు తోచవు. . కాటమరాజు. : దీనికి ప్రతీకారము వెంటనే తీర్చుకొని తీరవలసినదే. ఎర్రయ్య వ భ్రాతా! నిజమునకు నల్లసిద్ధి మనతో సఖ్యము నటించి పాత పగలకు ” (ప్రతీకారమును ఈ విధముగా తీర్చెను కాబోలు! పళ్లికొండ. : అయినచో మనకూ పాత కక్షలున్నవి. కాటమరాజు: పాత పగలన్నియు తీర్చితిని. ఇక మిగిలినది సిద్ది రాజులే. అదియును తీర్చెదను తప్పక దీన్సికి ప్రతీకారము జరిగితీరును. మామా వ్వ . దండును సింహపురికి నడపండి. పల్లికొండ్వ _ : వద్దు కాట్రేడా! తొందరపాటు పనికిరాదు. ఇటువంటి శ్రి సమయముననే ఆచితూచి అడుగువేయవలెను. కాటమరాజు : మామా... ఇంకను ఆచితూచుటేమిటి? ఎర్రయ్య ; తప్పక వారితో యుద్ధము చేసి తీరవలసినదే. వళల్లికొండ ; ఆగండి ఆలోచనావరులు కండి ఇప్పుడు మనమే ముందుగా యుద్ధ్వు నకు వెడలిన లోకము దూషించును, ఈ వశుపోషకులు సూది వత వచ్చి దబ్బనము వలె తయారయ్యిరని అందురు. కాలు మోపుటకు చోటిచ్చిన కాళ్ళు నరికి జుట్టు పట్టుకొనిరన్న అపఖ్యాతి వచ్చును. 36

ఎగర్రయ్య 2 అయినచో యింకను చేతులు ముడుచుకొని కూర్చొనవలెనా!

పల్లికొండ ఏ పెయ్యావుల ఎర్రయ్యా! అన్ని వేళలా ఆవేశము పనికి రాదు.

కాటమరాజు : అయినచో ఈ ఘోర కలికి ప్రతీకారము తీర్చుకొనవలదా?

పల్లికొండ 2 ఈ చిన్న కారణము చేత అంతటి రక్తపాతము వలదు.

కాటమరాజు : అయినచో యిప్పుడేమి చేయవలెను?

పళ్లీకొండ : దీనికి ప్రతిగా పుల్లరి ఎగవేయుదము. దాని కొరకు వారే మన దగ్గరకు

వత్తురు. అప్పుడు దీని గురించి అడుగుట సమంజసముగా నుండును.

ఎ(ర్రయ్య : ఇది మంచి ఆలోచనయే... గోవులను చంపిరన్న స్వల్ప విషయమునకే

ం గోపాలకులు యుద్ధము చేసీరన్న ఆపప్రద తొలగగలదు.

పల్లికొండ ; ఏమందువు కాటమరాజా?

కాటమరాజు : ఘటనా ఘటన సమర్దులు. మీ యిష్ట ప్రకారమే కానిండు మామగారు. 37

నాలుగవ అంకము

విధి: నేను విధిని. మళ్ళీ మీ ముందుకు వచ్చితిని. నేనాడుతున్న జగన్నాటకము సరయిన గాడిలోపడినది. నేనాడుచున్న ఈ చదరంగము నందు ఇరువైపులా పావులను కదిపినాను. ఆట రసకందాయములో' నిలిచినది. ఇరు వర్గముల వారికి పగలు పెంచితిని. పరిపుష్టముగా పోషించితిని. ఇక అవి ఫలవంతమునకు రావలసి యున్నది.

వలసవీరుల నుండి తమకు రక్షణ కల్పించవలెనని ఆటవిక బోయలు సిద్దిరాజు కడమొర పెట్టుకొని వన్సి, రంగసాయి స్రోద్చలముతో కాటమరాజు ఆవులను పొడిచివేసిర. కాటమరాజు ఆలమందలు తమ పైరులు మేసివేసినవని రైతులూ ఫిర్యాదు చేసి8ి. దానికి తోడు పుల్లరి ఎగవేసిరని కూడా సిద్దిరాజులకు తెలిసిపోయినది. కానీ రంగసాయి, బోయీలు చేసిన పశుమేధము ఎట్టి పరిస్థితులలోను రాజుకు తెలియకుండా వుండునట్ట్లు చేసినది. దాలితో నల్లసిద్దికి వలసవారి చేష్టలన్నియు అన్యాయములుగానే తోచినవి. ఇక పర్యవసానము ఏ మలువు తిరుగునో చూతము.

38

1వ రంగము నళ్లసిద్ధి బ్రాత్చ, మితభ్రాదులతో కాలువు తీరియుండును. వంధిమాగధులు : రాజరాజ మర్తాండ, అరివీర భయంకరా మహావీరా! సింహపురి సీంవాసనాధీశా .... మనుమసిద్ది కుమారా నల్లసిద్ది మవిరాజూ విజయీ భవా! దిగ్వజయిీభవా! (నల్లసిద్ది అస్టానములోనికి ప్రవేశించును. అందరూ గౌరవ సూచకముగా లేవి నిలుచుందురు. నల్లసిద్ది వెళ్ళి సింహాసనముపైన కూర్చుండును.) నల్లిసిద్ది ః ఆశీనులు కండి! (అందరూ సుఖాశీనులగుదురు) భట్టుగారూ! మీ మధుర గళముతో పురాణ పఠనము గావించి ఏదేని ఓ పద్యమును మీ వాక్సాతుర్యముతో వ్యాఖ్యానింపుము. మా మనసుకు ఆనందము చేకూర్చుము, | భట్టు ః వేరే పురాణమెందులకు మహా ్రభు ..... మన తిక్కన్నగారి మవీ భారతమే ఉన్నది కదా! నల్లసిద్ది : అటులనే ... అదియే చదువుము. . | భట్టు ; మవారాజా! ఆ శ్రీకృష్ణభగవానులు కౌరవసభకు రాయబారిగా పోవునపుడు .... ధర్మమునకు ప్రతి రూపులైన ఆ ధర్మరాజుల వారు పగను గురించి ఎంత చక్కగా సెలవిచ్చినారో చూడండి. . అద్దగయడగించుదెంతయు శుభం, బదిలెస్సు యడంగునే పగం బగ? వగగొన్న మార్కొనక పల్కక యుండగవచ్చునే? కడుం దెగమొదలెత్తి పోవంబగ దీర్చగ వచ్చిన గ్రార్యమొందు, నే మిగతి దలంచినం బగకు మేలిమిలేమి ధ్రువంబుగేశవా!! ” ఎగర్రసిద్ధి ; వాహ్‌! ఎంత కమనీయముగా చదివితిరి భట్టుగారు. శహభావ్‌! వద్యము చధువుటలో మీకు మీరే సాటి, భట్టు ః ఆంతయు మీ అభిమానము. నల్లసిద్ది : 'భట్టుగారు. ఇది ఉద్యోగ పర్యములోని ఘట్టము కదా! 39

భట్టు 2 చక్కగా గ్రహించితిరి.... ఇందులో తిక్కనగారి రాజకీయ చాతుర్యము బహు ప్రశంసనీయమైనది. ఎ(ర్రసిద్ది ; ఆల... ఖడ్గ తిక్కనగారూ .... కొమ్మన మంత్రిగారు మీ బంధువులే కదా! మీ సోదరులు కవి తిక్కనగారు ఇప్పుడేమి చేయుచున్నారు. ఖడ్గతిక్కన : అవును. వ్రభు. కవి తిక్కన తండ్రిగారయిన కొమ్మన గారు మా తండ్రిగారు సిద్ధన గారు స్వయాన అన్నదమ్ములే. వారిరువురకు భాస్కరామాత్యులవారే జనకులు. మా కవి తిక్కన గారుమీ శండ్రిగారి కాలముననే అమాత్య పదవిని పరిత్యజించి యింటి వద్దనే విశ్రాంతి తీసుకొనుచున్నారు. అది మీరెరింగినదే కదా! ఎ(ర్రసిద్ది : ఎంత మాట. మహాభారతాంధ్రీకరణముతో బాటు దానిని మా తండ్రిగారయిన మనుమసిద్దికి అంకితమిచ్చి మా కీర్తిని దిగంత వ్యాప్తములు గావించిన ఆ మహాకవి వరేణ్యుల నెట్లు మరువుదుము. వారు కవులే కాదు. వువిీరా జనీతిజ్ఞాలు. వూ క న్నింటను ఆదర్శప్రాయులు. + నల్లసిద్ధి అవునవును..... కానీ వారు మీ వలె ఖడ్గమును పట్టి యుద్రమచేసిన వారు కాదే... భట్టు 2 ఆయినను ఏమైనది ప్రభు? ... అన్నదమ్ములిద్దరూ మంత్రులైనారు.... వీరు ఖడ్గమును పట్టి ఖడ్గతిక్కన అయినారు. వారు ఘంటమును పట్టి 1 కవి తిక్కన అయినారు. ఎగర్రసిద్ది 2 పైగా వీరు కత్తితో సాధించినది వారు ఘంటముతో సాధించిరి కదా, భట్టు : నిజమేం... ఒక్కొక్కసారి కత్తి కంటి కవుల ఘంటమే పదునైనది కద్రా ఎగ్రసిద్ధి ః మన తిక్కన్నగా6 ఘంటము మరీ వదువైనది. కావుననే తెల్పుగ్స భారతము ఆపాత మధురమైనది. నల్లిసిద్ది 2 అవునవును అటుల కాకున్న ఆ ద్రౌపదీ కుంతిపాత్రలు అంత గొప్పగా .. చిత్రింవబడెడివి కావు. భట్టు 2 నిజమే ... సంస్కృత భారతమున కంటే తెలుగు భారతమున వాటి గాంభీర్యము కాస్తా హెచ్చుగనే చిత్రింపబడినది. నల్లసిద్ది ; ఆపాత్రలనటుల ఎటుల మన కవి చిత్రించెనందురు? 40

భట్టు 2 ఏమియును లేదు స్రభు.... ఆయన ఇచ్చటి కొందరి (స్త్రీలను చూచి కాబోలు అట్లు చిత్రీంచినాడు. నల్లసిద్ధి వ ఎవరా (స్త్రీలు చెప్పెదరా? భట్టు 2 ఖడ్గ తిక్కన గారు క్షమించినచో సెలవిచ్చెదను. ఖడ్గతిక్కన 2 పరవాలేదు. చెప్పండి భట్టుగారు. భట్టు 2 తెలుగు భారతమున కుంతీ ద్రాపదుల పాత్రలంత గొప్పగా చిత్రింపబడుటకు మన చాణమ్మా, ఫ్రోలమ్మలే కారణమని కవి తిక్కన గారి ఉవాచ. నల్లసిద్ది 2 అటులనా ... ఇంకా వివరింపుము. భట్టు 2 కవి తిక్కన కుంతిని వర్ణించునపుడు మన ఖడ్గతిక్కనగా రి తల్లి అయిన ప్రోలమ్మగారిన్సీ ద్రౌపదిని వర్ణించునపుడు వారి సతీమణి చాణమ్మ గారినీ దృష్టిలో పెట్టుకొనినట్లు కొందరి ఆత్మీయులకు తిక్కన్న "సెలవిచ్చినారు. నల్లసిద్ది 2 భళా! అయినచో మన కార్యతిక్కనగారిని దృష్టిలో ఎందుకు పెట్టుకొనలేదు... కనీసము అతని గురించి ఒక్క పద్యముననైనను చెప్పి వుండవచ్చును కదా! భట్టు ; అయినను ఏమున్నది ప్రభు. ఆలోటును నేను తీర్చెదను. తిక్కనగారూ! మీరూ అవధరింపుము. పీ॥ థైర్యంబు నీమేన తగిలియుండుటంజేసి చలియించి మందరా చలము తిర్‌గె గాంభీర్యమెల్ల నీకడనె యుండుట జేసి కుకుత్‌స్టువే వార్టికట్టు వడియె అలలక్మీ నీ యందు అలరియుండుట జేసే హర6ిపోయి బలిదాన మడుగుకొనియె ఆకారమెల్లి నీ యందు నుండుట చేసే మరుడు ధూర్జటి కంటి మంటగ్రాగె. ఎగగ్రసిద్ధి ; భళా. భలేబాగున్నది మరి. ఇది ఏమి పద్యము. భట్టు 2 ఇది సీస పద్యము. జ్‌

ఖడ్గతిక్కన _ : సీసమైనచో చివరన ఆటవెలదియో, ఎత్తు గీతమో ఏదో వొకటి వుండవలెనని కదా లాక్షణికులు నిర్దేశించినారు. నల్లిసిద్ది 2 అది కూడా చెప్పే పద్యమును పూర్తి చేయుము భట్టుగారు. భట్టు ౩ ఎ(ర్రసిద్ది గారు అంతరాయము కలిగించిరి కదా. మరెప్పుడైనను పద్యమును పూర్తి చేసెదను. అందులకు ప్రభువులు కమించవలెను. నల్లసేద్ది 2 కవులు స్వేచ్చా జీవులు. పైగా కవయఃనిరంకుశాః అని కదా ఆర్యుల మాట. మీ యిష్టము.. ఆల.. ఇక మన రాజ్య వ్యవహారములను -ముచ్చటించుకొందము, ఖడ్గతిక్కన _ : అటులనే వ్రభు! నల్లసిద్ది : సింహపురిలోని ఛప్పున్నారం మండలముల నుండి కప్పము తప్పక అందుచున్నదా. అన్ని ప్రాంతములందును సామంతులయిన పాలేగాళ్ళు తమ విధులను సక్రమముగా నిర్వర్తించుచున్నారా? రాజ్యమంతటను మన అధికారము చెల్పుచున్నదా? ఖడ్గతిక్కన : అన్ని 'ప్రాంతములందును మీ అధికారము చక్కగా చెల్లుబాటగుచున్నది మహా ప్రభు. ఏ ఏడుకాఏడు కప్పములు తప్పక అందుచున్నవి, అన్ని మండలముల పాళియగాళ్ళు తమ తమ విధులను సక్రమముగనే నిర్వర్తించుచున్నారు. కానీ.... నల్లసిద్ది £ అపీవేసితిరేమి... చెప్పండి. ఖడ్గతిక్కన : ఎలమంచిలి నుండి వచ్చిన కాటమరాజు నుండి పుల్లరి ఇంక్రన్స అందలేదు. ఎగ్రసిద్ధి 2 ఏమి... ఈ పళువుల కాపరుల కండకావరము? పుల్లరికి వప్పుక్రా ఎగవేయుటయే! " ఖడ్గతిక్కన _ : అవును ఎగ్రసిద్రిగారు ....... వుల్లరిని ఎగవేసి ఇప్పటికి రెండేడుల్ప గడిచినవి. నలసిద్ది : ఏమీ? రెండేడులు గడిచినవా? మాకెందుకు తెలియచేయలేద్షు ఖడ్గతిక్కన : ఈ చిన్న విషయమును మీ దొకా ఎందుకని ఊరుకుంటిని, న్లిసిద్ది 2 మరి ఇప్టుడయినను కట్టెదరా? 42

ఖడ్గతిక్కన : ఇప్పుడే కాదు. యింకెప్పుడును పుల్లరిని కట్టుటకిష్తపడుట లేదని చారుల వర్తమానము. నల్లసిద్ధి ; ఏమీ వారి ధైర్యము.... వారున్న అడవులలో విచ్చలవిడిగా వన్య మృగములను. వేటాడి, అచటి ఆటవిక బోయీలను ఇబ్బంది 'పెట్టుచున్నారని బోయీలే స్వయముగా వచ్చి మాకు విన్నవించినారు. అట్లే ఆ 'ప్రాంతమునున్న వరి పైరులను పైతము అన్యాయముగా మేపి వేయుచున్నారని కూడా రైతులు వాపోవుచున్నారు. ఇంత చేసినను పరాయి దేశస్తులని మిన్నకుంటిమి. పాపసిద్ది 2 దానిని అలుసుగా తీసుకొనినట్టున్నది! ఎర్రసిద్ది _ : అట్టుపేక్ష చేయుటే మనము చేసిన నేరము కాబోలు, కొండిక సిద్ది : అటులనే యున్నది, కుమౌరసిద్ది : అటులయిన ఇక ఉపేకించుట తగదు. పాపసిద్ది ఇటులే వుండిన వారు నెత్తికెక్కుదురు. . కుమారసీద్ది : ఆపైన మన రాజ్యమునకే ముప్పు తలపెట్టరని నమ్మకమేమున్నది? నల్లిసిద్ది : అంత వరకూ రానిత్తుమా? పాపసిద్ది 2 అనుజ్ఞ నివ్వండి అగ్రజా! వెంటనే వెళ్ళి వారిని మట్టి కఠిపించి వన్చైదము. కొండిక సిద్ది : ఆ పశువుల కాషర్లకు తగు బుద్ది చెప్పెదము. ఎగర్రసిద్ధి మన పొలిమేరలు దాటు వరకు తరిమి తరిమి కొట్టెదము. ఖడ్గతిక్కన ; ఆవేశము పనికిరాదు రాకుమారులారా .... వలసవీరులు మహి' పరా[క్రమవంతులు. వారితో కయ్యమునకు కాలు దువ్వుట ప్రమాదకరము. ' కుమార సిద్ది : మనము పరాక్రమవంతులము కామనియా మంత్రిగారూ మీరు చెప్పునది? ఖడ్గతిక్కన _ : అదికాదు కుమార సిద్దిగారూ .... సింహపురిలో పుట్టిన ప్రతి గరిక పోచయు సింహమే.... కాదనను. పాపసిద్ది ; మరి మీ అనుమానమేమిటి? త

ఖడ్గతిక్కన : అనుమానము కాదు పాపసిద్దిగారు. దేనికయినను వట్టు విడుపులు ముఖ్యము కదా. నల్లసిది 2 ఇంతకూ యాదవులు పుల్లరి ఎగవేయుటకు గల కారణమేమిటి? ఖడ్గతిక్కన _ : వారి గోవులను ఆటవిక బోయీలు పొడిచి చంపీరట. అది మనమే చేయించితిమని వారి అభిప్రాయము. న్లసిద్ది = ఆశ్చర్యముగా నున్నదే. నోరూ వాయీ లేని గోవులను మనమెందుకు చంపింతుము. అట్లు చేయుట వలన'మనకేమి లాభము? ఖడ్గతిక్కన _ : అదియేతెలియుటలేదు. ఎగర్రసిద్రి ఏ ఇది వారు పుల్లరి ఎగవేయుటకు కల్పించుకున్న కట్టు కథయేగానీ వేరొకటి కాదు! ఖడ్గతిక్కన 2 కావచ్చు. కొండికసేద్ది : అయినచో వారికి తగిన బుద్ది చెప్పక తప్పదు. ఖడ్గతిక్కన _ : తప్పకచెప్పెదము. కానీ ఇప్పుడు కాదు. వారికింకొక అవకాశమితము, నల్లసిద్ధి ; అవకాశమా! న భట్టు ఏ అవును ్రభు, కార్యతిక్కన చెప్పినది సమంజసముగా నున్నది. వారి ! కొక అవకాశమిచ్చుట వలన పోరు తప్పును కదా! . నల్లసిద్రీ ; సరే.... అటులనే కానిమ్ము... మరి ఇప్పుడు కర్తవ్యవేమ్పిట్ట తిక్కనామాత్యా? ఖడ్గతిక్కన __ : దేనకైనను సామ భేద దాన దండోపాయములున్నవి కదా. ఇ టిలో ఒకటి ప్రయోగించెదము. కుమారసిద్ది : చివరి ఉపాయమైన మాకు బహు ఆనందము. పాపసిద్ధి : అదియే మాకును సమ్మతము. నల్లసిద్రి 2 మీ ఆలోచనేమిటో వివరముగా చెప్పండి మంత్రిగారు? ఖడ్గతిక్కన : చిత్తగించండి. మొదట కాటమరాజు వద్దకు ఎవరినైనను పులం చెల్లించడని రాయబారము పంపీన మేలగును. గ్‌ కొండికసీద్ది _: రాయబారమా!.... సరే కానిండు. జీల

ఎర్రసిద్ధి వ అయినచోఎవరిని పంపదలచితిరి. దానికి సమర్జులెవరు?

నల్లసిద్ది " ౩ అది నిర్ణయించవలసీనది ఏలినవారే కదా!

భట్టు : మంచి వాక్సాతుర్యము గలిగ్మి మంచి చెడ్డలు ఎరిగి ఎదుటి వారిని మెప్పించగల సామర్ర్యము గల వ్యక్తిని పంపించుట మంచిది.

ఖడ్గతిక్కన ః అవును నిజమే.

నల్లపిద్ధి 2 అయినచో వేరొకరెందుకు. మీరంతటి సమర్జులే కదా భట్టుగారూ!

ఖడ్గతిక్కన _ : నా మనసులోను అదే మెదిలినది ప్రభు. ఈ సభలో ఆ కార్యమును నిర్వర్తించగల నేర్పరి ఒక భట్టుగారేనని నా అభిమతము,

నల్లసిద్ది : అటులనే. ..... భట్టుగారి చేత రాయబార మంపుదము.... న్యాయముగా మనకు అందవలసిన పుల్లరిని రాబట్టుదము. ఏమందురు భట్టుగారు?

భట్టు ; మీ ఆజ్ఞానుసారమే కానిండు మహారాజా!

నల్లసిద్ధి వ తిక్కనామాత్యా! భట్టు రాయబారమునకు తగిన ఏర్పాట్లు గావింపుము.

ఖడ్గతిక్కన : అటులనే ప్రభు.

నల్లసిద్ది ౩ ఇంతటితో సభ ముగిసినది. శెలవు! (అందరూ లేచి నిలబడుదురు)

టర్‌

2వ రంగము కామటరాజు స్టావరము .... పద్మరాఘవుడు, పెయ్యావుల ఎ(ర్రయ్య సంభాషించుకొనుచుందురు. పద్మరాఘవుడు : ఎర్రయ్యా! ఓ పెయ్యావుల ఎర్ర య్యా! బెజవాడ బెబ్బులీ! ఎర్రయ్య ; ఏమిటి పద్మరాఘవ నాయకా! పద్మరాఘవుడు : మహామంత్రి, పల్లెకొండగారు, కాటమరాజుగారు కనిపీంచరేల? ఎ(ర్రయ్య : లోపల కొలువు తీరి వున్నారు. పద్మరాఘవుడు : లోపల కొలువు తీరి ఏమి మాట్లాడుకొనుచున్నారు? ఎర్రయ్య 2 ఇద్దరు మహావీరులు కలిసినప్పుడు ఏమి మాట్లాడుకుందురో అదియే మాజ్లాడుచుందురు కాబోలు. పద్మరాఘవుడు : యుద్ధము వచ్చిన జయాపజయముల గురించియేనా? ఎగర్రయ్య 2 కావచ్చును. పద్మరాఘవుడు : సరే ఎర్రయ్యగారు! పల్లికొండ పరాక్రమము గురించి గతములో 'సెలవిచ్చితిరి, అట్లే కాటమరాజు పరాక్రమము గురించి చెప్పుము, ఎ(ర్రయ్య 2 మీరు వారికి ఆంతరంగిక మిత్రులు కదా. మీకు తెలియనిదేమున్నది పద్మరాఘవా! పద్మురాఘవుడు : తెలియును కానీ మీ నోటి వెంట వినుటకుత్సాహముగా ఉండును. ఎ(ర్రయ్య ః మరెప్పుడయిన చెప్పెదను. పద్మరాఘవుడు : అటులనే. కానీ గంగా కాటమరాజులను చూసినప్పుడంతయ్సు నా మనసున ఏదో ముల్లు గ్రుచ్చినట్లు బాధ కలుగుచున్నది ఎ(ర్రన్నా ఎ(ర్రయ్య 2 ఎందులకు? పద్మరాఘవుడు : వివాహమై ఇన్నేండ్లు గడిచినను వారికి సంతానమే కలుగలేద్రు ఎర్రయ్య 2 దానికీ కారణము లేకపోలేదు. పద్మరాఘవుడు : కారణమా? ఏమిటది? ఎర్రయ్య : కాటమరాజు తండ్రి పెద్దిరాజు మదన కుంభినుల పైకి యుద్దమునకు పోవునపుడు దారిలో వున్న ఒక సన్యాసుల మఠమును ముట్టడించెనట. తీరి

అందులకా గ్రహించిన సన్యాసులు మా వలెనే నీ బిడ్డలూ సన్యాసులుగా బ్రతొదరని శాపమిచ్చిరట. అందులకే కాబోలు వీర గంగ ఎల్లవ్రుడును థానకొండ అంతవురములోనే వుండిపోయినది. ఇక సోదరి పాపనూక్క దుష్ట నక్షత్రమున వుట్టుటచే కల్యాణ నగరమున వంటి స్తంభపు మేడలో వంటరిగా జీవించుచున్నది.

పద్మరాఘవుడు' : కాటమ రాజంతటి యోధులు శావమునకు గురి యగుట దురదృష్టము, పెద్దల అస్తీపాస్తులకే కాదు. వారి పాపపుణ్యములకును షిల్లలు వారనులగుచున్నారు కదా!

ఎర్రయ్య : మనమేమి చేయుదము. ఆంతయు విధి లిఖితము. (భట్టు ప్రవేశించును)

పద్మరాఘనవుడు : ఓ మనిషీ .... అగుము. ఎవరు నువ్వు. ఇక్కడికెందుకు వచ్చితివి? నిక్కము వక్కాణింపుము. లేనిచో నీ కంఠము తెగిపోగలదు.

భట్టు : ఎందులకు నాయనా అంత కోపము.... నేను వారినీ వీరినీ స్తుతించి బతికడువాడను. భట్టును. రాయళ్ళంగావళి నామధేయుడను. నన్ను చంపి ఎందుకు పాపమునకొడిగట్టుకొనెదవు?

ఎర్రయ్య : ఓహో. భట్టువా ? ఏమి పని మీద ఇచటికి వచ్చితివి భట్టూ?

భట్టు 2 రాచ కార్యార్హమై వచ్చితిని. మీ రాజెక్కడ?

పద్మరాఘవుడు : రాచకార్యార్టమై వచ్చితివా. ఏమిటది?

భట్టు 2 ఇది ప్రభువుకే విన్నవించవలసిన అంశము. నన్ను వారి వద్దకు చేర్పుడు.

ఎర్రయ్య 2 సరే ఎక్కడి నుండి వచ్చుచున్నారో అదయినను చెప్పుము?

భట్టు 2 నేను సింహపురి సింగము, మహామనీషి మనుమసిద్ది కుమారులయిన నల్లసిద్ది వారి ఆస్థానము నుండి రాయబారిగా వచ్చితిని.

పద్మరాఘవుడు : ఓహోే.... తమరు రాయబారియా?

భట్టు ఏ అవును, _

ఎ(ర్రయ్య 2 సరే మా వెంట రమ్ము. మా రేణి దగ్గరకు తీసుకుపోయెదము.

భట్టు ; అటులనే. (ముగ్గురూ కాటమరాజు దగ్గరకు మ్ళాదరు. పళ్లికొండ ఇతర యాదవ ప్రముఖులు, బ్రహ్మరుద్రయ్య వంటి ప్రముఖులు అక్కడే వుందురు.

ఎర్రయ్య ; యాదవరాజు కాటమరాజుకు జయము జయము.

త

కాటమరాజు : ఎ(ర్రన్నా.... ఎవరతను? ఎ(ర్రయ్య 2: ఇతను నల్ల సిద్ది రాయబారి మవారాజా! పద్మరాఘవుడు : మీతో ఏదో విన్నవించాలని చెప్పగా, ఇక్కడికి తోడుకొని వచ్చితిమి. పళ్లికొండ : నేనుయదురాజ్యమవో మంత్రిని, పల్లికొండ నామధేయుడను. తమ నామధేయము? భట్టు 2 నేను సింహపురి అస్టాన పండితున్ని. నన్నందరు భట్టు అని పిలుతురు. పల్లికొండ 2 అటులనా! మీరొచ్చిన కార్యము? భట్టు 2 రాచకార్యమే .... మంత్రివర్యా! కాటమరాజు : రాచకార్యమా!.... ఏమిటది? భట్టు 2 చెప్పెదను. సొవధానవిత్తులు కండి యధువీరులారా। కాటమరాజు : చెప్పండి. భట్టు 2 కొటమరాజా! ఒప్పీ తిరివుల్ల రొకనాడు గొప్పగాను; రెండు ఏీడులు గడిచిన నందలేదు. కారణంబేమొ, నిజముగ నరయుటకును సిద్దరాజులు నను నంపిరద్ది సుమ్మి! అంతియే కాదు , వుల్లరిని తప్పక చెల్లించవలెనని కూడా నల్లసిద్దివారు ఆజ్ఞ చేసి వున్నారు. పద్మరాఘవుడు :; పుల్లరి కట్టకున్న ఏమగును? ఎగ(ర్రసిద్ధి ః: మోసము చేసిన వారికి పుల్లంందుకివ్వవలెను? బ్రహ్మరుద్రయ్య : మీ రాజు నమ్మక ద్రోహము చేసినాడు. పల్లికొండ : అగండి.... ఆతనిని చెప్పనిండు. ఇక చెప్పండి భట్టుగారు. భట్టు ముందుగా మీరు సుంకము ఎందుకు చెల్లించలేదో 'సెలవివ్వండ్షి వల్లీకొండ 2 మేము పుల్లరి ఇవ్వకుండుటకు కారణములు గలవు. భట్టు ; ఏమిటవి. తెలీసీకొనవచ్చునా? కాటమరాజు : మీ రాజు వడింబడికను తప్పినాడు. భట్టు 2 ఎట్టు తప్పైను? వద్మరాఘవుడు : ఆదియును మా నోటితోనే చెప్పించవలెననియా మీ కోరిక, తై

భట్టు ; మీ కారణములు మాకెలా తెలియును.

పద్మరాఘవుడు ; అయినచో వినుము. పుల్లరి (గ్రహించియు మీటేడు గోసంరక్షణ బాధ్యతను మరచినాడు.

భట్టు 2 మీరు పుల్లరి కట్టినది గోవులమేవుకుగానీ, సంరక్షణకు కాదు.

ఎగర్రయ్య : అని ఎవరు చెప్పిరి?

భట్టు 2 ఒకరు చెప్పునదేమున్నది? మీరు రాయించి యిచ్చిన పత్రములే చెప్పుచున్నవి.

బ్రహ్మరుద్రయ్య : ఏమని చెప్పుచున్నవి?

భట్టు : పుల్లరి పుచ్చుకున్న రాజులు రక్షణ బాధ్యతను వహించవలెనని ఎక్కడను రాయలేదు కదా.

పల్రికొండ, _ : అన్నింటినీ పేరు పేరున పత్రములలో వ్రాయరు.

భట్టు 2 ఎందులకు వ్రాయరు?

పల్లికొండ ఆశ్రితులను రక్షించు బాధ్యత పాలకులపైనే యుండును. అది రాజకీయ సంప్రదాయము.

భట్టు ః మీరు ఆశ్రితులెట్లయితిరి?

పళ్లీకొండ : పరస్టలము నుండి అవుల మేపు కొరకు మిమ్ము ఆశ్రయించి పుల్లరి చెల్లించితిమి కదా. దానర్టమదియే.

భట్టు ; ఓహో! సరిసరి అటులనే యనుకొందము, కానీ నిజమునకు మీరే వడంబడికను పక్కన పెట్టితిరి.

కాటమరాజు : మేనూ! భట్టు! రాయబారివని ఊరుకుండు కొలది ఏమేమో 'మాట్లాడుచున్నావు. దూతకిది మంచిది కాదు.

భట్టు : క్షమించవలెను కాటమరాజు. నేను చెప్పునది సత్యము. మొదట మీరే వడంబడికను కాలరాచితిరి.

పద్మరాఘవుడు : ఓరీ ధూర్తుడా! వదరుబోతా! హద్దు మీ8 ప్రవర్తించుచున్నావు?

భట్టు ః హద్దు మీరినది నేను కాదు. మీరే పద్మరాఘవా! దూతను దూషించుట

నేరము. క్‌ ఉరి.

ఎ(ర్రయ్య ; వీమీ?1! మాదే అన్యాయమని అవాకులు చెవాకులు (ప్రేలుచున్నావు? నీకిది క్షేమము కాదు. వల్లికొండ : ఎగర్రన్నా.అగుము. మన ప్రతాపము దూతపైన చూపించుట ఎగ్గు కాదు. భట్టు 2: అటుల పెట్టుము గడ్డి! ఎర్రయ్య 2 భట్టూ (పళ్ళు పటపటలాడించును) కాటమరాజు : సోదరా ఎర్రా! సంయమనము పాటించుము. భట్టూ ఇంతకూ నీవు చెప్పునదేమి? భట్టు ః ఏలీనవారు శాంతముగా ఆలోచించవలె. కాటమరాజు : మేము ధర్మబద్దులము. ఇచ్చట మీరేమియు భీతిచెంద పని లేదు. యతథేచ్చముగా చెప్పుము. భట్టు : అటులయిన చెప్పెదను పశుల రాజా! మీరు అడవి దిశనున్న రైతుల వరి పైరులు మేపుట నేరము కాదా? వల్లికొండ : ఓపో మీ ఉద్దేశ్యము అదియా! సత్యమేమనగా వీవో దొంగ గొడ్డు పైరు మేసినవి గానీ మేము పంతమునకు మేపినవి కావు. అయినను మీరు పత్రములు బాగుగా చదివితిరా? భట్టు ? చదివితిని. పల్లికొండ ; అందు నీరున పుట్టిన పైరెల్లమాది, అన్న ఆంశమునకు మీ రాజు అంగీకారము తెలిపివున్నారు కదా! భట్టు : నీళున పెరిగినంత మాత్రమున వర్త్‌పైరులు ఆవుల మేపు క్షర్ణమగ్సన్లా। అది ఆన్యాయము కాదా? కాటమరాజు : మరి యాదవులు అమాయకులని మీ మందనపుట్టిన కోడెల్లా మాద్రి అని మీ రాజు కోరుట అన్యాయము కాదా? భట్టు ఆ విషయమును వత్రము ్రాంయంచునపుడేల వెప్పరై తి8? బ్రహ్మరుద్రయ్య : అదటుండనిమ్ము. అకారణముగా అర్దరా త్రివేళ మా గో్పోు బోయీల చేత పొడిపించట మానవత్వమగునా ఏమి? భట్టు : ఏమీ! మేము మీ ఆవుల పొడిపీంచితిమా? ఎగ్రయ్య 2 అవోణ.. నంగబుగర్రలు. ఏమియును తెలియదు. 5్‌0

పద్మరాఘవుడు :; ఈ దూత మహా నేర్చరిలా వున్నాడు. లేకున్న ఇంత నటించునా ఏమి? . పల్లికొండ : సమాధానము చెప్పుము భట్టువర్యా? భట్టు ః మీరు చెప్పునది నమ్మబుద్దియగుట లేదు. పశువులను చంపుట పాపమని నమ్ముజాతి కదా మనది. కాటమరాజు : అనగా మేము అబద్ధ్రమాడు వారమనియా మీ ఉద్దేశ్యము! ఆఃవె! మాటతప్పరు ఎలమంచిలి వంశజాల్‌! మిన్ను విరిగి వడినచెన్నుపైన; చణకరు బెణకరులె చావునందైనను ఎదురు విలవి పోరు జేతు రుసుమి! భట్టు : అది కాదు కాటమరాజా! ఎర్రయ్య : ఏది కాదు? నల్లసిద్ధి రండవ భార్య కుందుమాదేవితోఎ ఆఘాతుకము చేంఎలంచినది. అది కూడా మీక్సు తెలియదా? భట్టు ; నిజము..మీరు నమ్మవలెను.... అది మాకు తెలియదు. పద్మరాఘవుడు : అని మమ్ము నమ్మమందురా? భట్టు ; మీరు నమ్మినను, నమ్మకున్నను అది యథార్ధము. ఎర్రయ్య ... : మీకుతెలిసినను తెలియకపోయినను ఘాతకము మాత్రము జరిగినది సత్యము. అందులకే మేము పుల్లరి నిలిపివేసితిమి. | భట్టు ; సరి సరి. ఆటులయిన మొదట పైరు మేపుట మీది నేరము కాదా? ఎ(ర్రయ్య : వేలికి వేసిన కాలికి, కాలికి వేసిన వేలికి అన్నట్లున్నది నీ వ్యవహారము. పద్మరాఘవుడు : ఇంతకూ నువ్వు మా నేరముల నెంచుటకే వన్మితివ ఎగర్రయ్య ; మేము పుల్లరినిచ్చుట లేదు. పొ; భఘభకగిమాక్‌ నా క మ ల నారు భట్టు ; అటులయిన మా టేని మజ్టీీలోజికీలకుడు. పుల్లరి నిప్వాళ్ళల్ని | సింహపురి సిద్దిరాజుల ( తో మును శ్రీ ముకళన్నము నా /. పద్మరాఘవుడు : అప్పటికి 'మేమేనా గాజులు త్‌ గుస్మన్స యా 51]

భట్టు " 2 అగుగాక! నిజము చెప్పుచున్నాను. మీరు కయ్యమునకు కాలు దువ్వుచున్నారు. అటులయిన మా సిద్ధి ప్రభువుల (్రతాపాగ్నికి మలమలమని మాడిపోక తప్పదు. ఎ(ర్రయ్య : ఓరీ భట్టూ! కారు కూతలు కూయకుము. నీ నాలుక కసుక్కున తెగి నేలపైన పడగలదు. (కత్తి దుయ్యును) కాటమరాజా ': ఎ(ర్రభద్రా! ఆగుమాగుము. సంయమనము వహించుము. ఆతనికి మేము సమాధానము చెప్పగలము. ఎ(ర్రయ్య ; భ్రాళా! చేష్పుము. మన ్రతాపమునకు తగిన రితిగా సమాధానము చెప్పుము. లేకున్న ఈ అభ్యాగతుని ఈల తెగినట్టే. కాటమరాజు : భట్టూ!ఈ ఎలమంచిలి వంశీకులు స్నేహించిన ప్రాణములిత్తురు. 'ద్వేషించిన ప్రాణములు తీతురు. 'ఇదియును మీ రాజాకు చెప్పుము. పల్లికొండ : ఉచితముగా నంటివి కాటమరాజా! యధువీరుల ్రతాసమేమిటో " సిద్దిరాజులకు తెలియకున్నది. బ్రహ్మరుద్రయ్య : ఇప్పుడు తెలియపరచెదము. భట్టు 2 ఇదియేనా మీ నిర్ణయము. కాటమరాజు : అవును అంతియే! భట్టు . : అయినచో నాకిక సెలవొసగుడు కాటమరాజా!

... కోటమరాజు.. : పొమ్ము భచ్చార్య- పోయి మీ రాజునకు చెప్పుము. గంగి గోవులను చంపించుట ప్రతాపము కాదనియు, చచ్చిన గోవులకు తగ నష్ట్రపరి హారము వెల్లించువరకు పుల్లరి చెల్లించబోమనియు చెప్పుము. అటుల కాదేని ఎలమంచిలి యదుయోధులు వాఠి వీర ప్రతాపమును ప్రదర్శించక మానరని మా మాటగా చెప్పుము. పొమ్ము!

ఎగ్రయ్య: ? భళా! నల్లనన్నా. బాగుగా వెప్పితిరి. భట్టు. : మరి నాకు సెలవు! వచ్చెదను. 52

ఆయిదవ అంకము విధిః భట్టు రాయబారము విఫలమైనది. పుల్లరి విషయమున ఇరువర్గముల వారి వైరములు పరాకాష్టకు చేరినవి. యుట్ట్రము అనివార్యమగునట్లు గావించితిని. ఎవరి సన్నాహములో వారున్నారు.

కాటమరాజు తన జ్ఞాతులకు సైన్యములు తీసుకురమ్మని కమ్మలు రాసి పంపవలెననుకున్నాడు. ముఖ్యముగా భనము కొండలో వున్న తన సోదరుడగు అయితమ రాజునకు కమ్మ: వ్రాయమని పద్మరాఘవునికి చెప్పగా వ్రాలాకులు లేవని అతను సెలవివ్చినాడు. దానితో కాటమరాజు పంచలింగాల కొండ దగ్గరున్న కోటపాడు (గ్రామములో మంచి వ్రాలాకులున్న తోళ వృక్షము కలదని తెలుసుకొని దానిని తెమ్మని చట్టువారి ఎర్రయ్య నాజ్ఞాపీంచినాడు. చట్టువారి ఎర్రయ్య కాటమరాజు ఆజ్ఞను గ్రెకొని కోటపాడుకు పోయి అచ్చట తన్నడ్డగించిన అనేక మంది మహా యోధులను జయించి, రామాయణములో లక్ష్మణుడు మూర్చపోయి నవ్చుడు హనుమంతుడు సంజీవిని తెచ్చిన రీతిగా 'వ్రాలాకులేవో తెలియక ఆ తాటి వృకమునే కూకటి ద్రేళ్ళతో సవీ పెకలించుకొని వచ్చినాడు. కాటమరాజు దాని వ్రాలాకులతో కమ్మలు గ్రాయించి “కాలారో చేతికిచ్చి పంపీనాడు. ఛప్పున్న భాషలు నేర్చిన సిరిదేవిచే కమ్మలు చదివించుకున్న అయితమ రాజు, బాలరాజులయిన ముమ్మయ్య, పోచయ్యల నక్కడనే వుంచి తన సైన్యముతో సింహపురికి పయనమైనాడు.

ఇటు నల్లసిద్ధ సైన్యము మహా సముద్రము వలె ముందుకు కదిలినది. కాటమరాజు "సైన్యము ఉప్పొంగిన నది వలె పొంగి ఎర్రగడ్డపాడు వైపునకు పరుగులు వేసినది. రామ రావణ యుద్ధము ఎటువంటిదో, కురుజేత్రసం[గ్రామమెలాటిదో, మొన్నకు మొన్న జరిగిన పలనాటి యుద్ధము ఎటువంటిదో ఈ ఎ(ర్రగడ్డపాడు పోట్లాటయు అంత భీకరమైనదియే. అందుకే ఇది ఎర్రగడ్డపాడు పోట్లాటగా చరిత్రలో శాశ్వతముగా నిలవిపోనున్నది.

ఈ యుద్ధమున ఎందరు మరణింతురో, ఎందరు క్షృతగాత్రులగుదురో ఎందరు వీరపత్నులు సాగుమూనము చేయనున్నారో..... నిర్ణయమగును. జయాపజయము లందురా? అవి దైవాదీనములు. మరి ఆ దైవమును శాసీంచునదీ నేనే కదా! అది చివర జరిగెడి అంశము. ఎప్పుడైనను సత్యమునకే కదా చివరి విజయము. ధర్మము తప్పక జయించగలదు. అంతవరకూ దుష్టశిక్షణ, శిష్ట రక్షణార్ధం ఈ క్రీడ ఆడక తప్పదు. పావులు కదిలించకా తప్పదు.... విథనైన నాకు తప్పని విధి అది. మొదటి పావులు.... కాటమరాజు

53

వైపున చల్లావారి కుమారులు, చల్ల పిన్నయ్య, చల్ల గోవిందు, చల్ల అనంతు, చల్ల కోనేరు, చల్ల అచ్యుతుడు, పుణ్యుడు, వెంకచాద్రి అను ఏడ్లురు. వీరు కాటమరాజు పినతల్లి కుమారులు. వీరిని పంచలింగాల కొండకు దక్షిణమున గల చాగల కొండ చల్ల గరిగల యొద్దకు నడిపి యుద్ధమున మొదటి ఠాణాగా నిర్ణయమగునట్టు చేసితిని, వీరి కథానాయుకునిగా బ్రహ్మరుద్రయ్య సైన్యాధ్యక్షుడైనాడు. నల్లసిద్ది ఈ ఠరాణాను జయించి "కాట్రేడు నిలచిన ఎర్రగడ్డ పాడుకు చేరుకొనుట కష్టము.

. నల్లిసిద్ధివెపున్ట ఖడ్గ తిక్కనను అధివతిగా పావును కదిపితిని. ఇరువర్లముల వారికి చిత్రభాను సంవత్సరము, మాఘ బహుళ ఆమావాస్య మంగళవారము నాడు పోట్లాట ముహూర్తమును నిర్హయించితిని అనగా అది క్రీశ। 1282, చిత్రభాను సంవత్సరమున ఒక దినము. .

54

1వ రంగము ఎగ్రగడ్డపాడులోని కాటమరాజు స్టావరము. కాటమరాజూదులు సంభాషించు కొనుతుందురు. - బ్రహ్మరుద్రయ్య ; మిత్రులారా.... నాపైనున్న అభివమానముతో కాటవురాజా, మహామంత్రి పల్లికొండ నాకు సైన్యాధివత్యమును యిచ్చి నన్ను గౌరవించినారు. నా సామర్ధ్యమును గౌరవించినందులకు వారికి కృతజ్ఞతలు. వారు మవి వీరులయిన చల్లావారికి మార్గదర్శకత్వము నెరపు భాగ్యము కలిగించుట నా అదృష్టము.... ఇక ఈ ఎలమంచిలి వారి వీరత్వమేమిచో సింహపురి రాజులకు రుచి చూపించెదము. కాటమరాజు : భళారుద్రయ్యగారు! మీ సామ్యము మీద, భుజబలము మీద మాకు పూర్తి విశ్వాసమున్నది. 'బ్రహ్మరుద్రయ్య : నాపైన మీకున్న నమ్మకమునకు కృతజ్ఞతలు.... మొదటి రాణా నడిపించు భాగ్యము కలిగించినందులకు ధన్యుడనైతిని. వళ్లికొండ ; రుద్రయ్యగారూ.... ఇక విజ్బంభించండి.... నోళ్ళు లేని మన గంగి గోవులను వేయించిన వారి మస్తకములను నేల దొర్లించండి. మీ ప్రతాపమును (ప్రదర్శించండి. (బ్రహ్మరుద్రయ్య : అలాగే మంత్రి పల్లికొండగారు. అలాగే! కాటమరాజు : మా పాత పగలు తీర్చుకునే అవకాశమును వారే కల్పించినారు. ఆలస్యమెందులకు? కదలండిక కదన రంగమునకు, పద్మరాణవుడు : జై సేనాధిపతి బ్రహ్మరుద్రయ్యగారికీ అందరూ వ టై! ఎ(ర్రయ్య : జై కాటకోటాధీశులకే అందరూ వ జై! (కాటమరాజు సైన్యము ముందుకు కదులును) 5్‌5్‌

2వ రంగము నల్లపిద్ది ఆస్ట్రాన మంటపము. నల్లసిద్ది కొలువు తీరి యుండును. ఖడ్మ తిక్కనాదులు ఆతని సమ్ముఖముననే వుందురు. ఖడ్గతిక్కన _: ్రభు! సైన్యము సిద్దమైనది. మీ అనుజ్ఞ కోసమే వేచి వున్నాము. నల్లసిద్ధి ః తిక్కనామాత్య! మీ సైన్యాధివత్యముపైన, మీ నిజాయితీ పైన మాకు _ పూర్తి విశ్వ్సాసమున్నది. మీరు తప్పక గోపాలురకు తగిన బుద్ది చెప్పగలరన్న నమ్మకము మాకున్నది. ఖడ్గతిక్కన _ : ప్రభు! మన సైన్యములో మీ సోదరులయిన ఎగర్రసిద్రి, పాపసిద్ధి, “ కుమార్క కొండిక సిద్దులు ప్రధాన స్టానములాక్రమించఛనున్నారు. న్య్లసిద్రి 2 మౌ సోదరులు అందుకు తగినవారే. _ ఖడ్గతిక్కన _ : ఆతర్వాత ఉండవెల్లి విరిగోపు, తిర్హిమల తిప్పయ్య వంటి మహావీరులు

• సైన్యమునకు, ముందు నిలువగలరు. నట్లసిద్ది ; మీ వ్యూహారచన అభినందించదగినదే తిక్కనగారూ కానీ... ఖడ్గతిక్కన : ఏమిటి మీ.అనుమానము మహా '్రభు? నల్లసిద్ది ; చారుల వలన తెలిసినదేమనగా .... శత్రువర్గమున మొదటి ఠాణాలో -. ఎదురులేని మహాయోధులు చల్లావారు నిలిచినట్లు తెలియవచ్చినది. వారికి ధీటయిన వారినే మన ప్రథమ ఠాణాలోను నిలుపవలెనని మా ఆకాంక్ష ఖడ్గతిక్కన _ : మీ కోరిక తప్పక నెరవేర్చెదము ్రభు. చల్లావారితో చేయబోవు -జగడమున మున్ముందుకు పోవు చురుకయిన సైనిక దళమును నేనే “స్వయముగా నడిపించగలను. " నల్లసిద్ది _. _: ఇవుడు మాకు మహదానందముగా నున్నది కార్యతిక్కనగారు. తప్పక మనకు జయము చెకూరగలదు. , ఉండవెల్లి జై నల్లసిద్ది మహారాజుల వారికే విరిగోవు ..! అందరూ జై! తిర్ణిమల తిస్ప్టయ్య: జై మహామంత్రి కార్యతిక్కన గార్‌కే . అందరూ వట! ఉండవెల్లి 2 జై... సైన్వాథ్యక్షులు ఖడ్గ తిక్కనగార్‌కే... అందరూ ? జై! తిలిమల తిప్పయ్య : జై సిద్ధిరాజులకే... అందరూ ' : జై... (నల్లిసిద్ది సైన్యము కదలును. ఇరు వర్గముల సైన్యములు చాగల కొండ చల్ల గరగెల వద్ద తలపడునుు. 56

౩వ రంగము చాగల కొండ సమీపములో ఇద్దరు గోపాల భటులు పెద్దోడు, చిన్నోడు

సంభాషించుకొనుచుందురు.

పెద్దోడు ః వొరేసిన్నోడా! ఈ రోజు జరిగిన యుభ్రం ఎంత భయంకరమైన యుద్దం రా!

చిన్నోడు : అవుగ్రా పెద్దోడా! నల్లసిద్ది మంత్రి ఆ కార్యతిక్కన సైన్యాన్ని దీనుకొని సరిగ్గ చల్ల గ6గెల దెగ్గిర మన సైన్యంపైన పడినాడు. మనకు ముందు నడుస్తావుండిన చల్లావారు వాళ్ళమిందికి, ఆకలిమిందుండే సిమ్మాలు మాదిరి దూకిరి, ఆ పరాక్రమం సూసినోళ్ళకే ఎ6క ఏమంబాన్‌?

పెద్దోడు వ అవున్రా చిన్నోడా! దొరికినోన్ని దొరికినట్టే కండేలు మొండేలుగా నరికి నరికి పారేసిరిగద అబ్బయా!

చిన్నోడు ఏ అబ్బా! ఆయుద్ధంలో .... యాడ జూసినా తలలు తెగినోళ్ళు, కాళ్ళు చేతులు తెగినోళ్ళు .... వళ్ళు జలదరిస్తావుండ్లా?

పెద్దోడు : అవుగ్రా! కడుపులు తెగినోళ్ళ పొట్టల్గ్లో నుంచీ అప్పుడే తిన్న పప్పన్నాలు కుష్ప తెప్పలుగా వడళతావుంటే .... నెత్తురు ఏరులై పారతా వుంటే . యాడ జూసినా కడుపుల్లో కసురు, వంట్లో నెత్తురు కలీసిపోయి.... అబ్బబ్బ వద్దురా తండ్రీ. యుద్రమనిపిస్తాది.

చిన్నోడు : నిజమే.... మన కాటన్నతో బాటు ఎన్నో యుద్ధాల్లో పాల్గొన్నాం గానీ ఇంతటి భయంకరమైన పోట్లాట ఎప్పుడూ సూల్లేదురా నాయనా.

పెద్దోడు ; వోళ్ళ సక్క ఆ తిక్కన్న ఖడ్గం తిప్పతావుంటే .... కంటికి తలకాయలు ఎగిరెగిరి వడేది కనిపీస్తావుండాది గానీ మనుషులే కనిపించలా...

చిన్నోడు ; మన పక్క బెమ్మరుద్రయ్య మాత్రం తక్కువ తిన్నోడా... ఈ యప్ప రెండు సేతల్లో కత్తులు బట్టి కూరగాయలు తరిగినట్లు మెడకాయలు తరిగేస్తా వుంటే.... వీరులైనోళ్ళకు కన్నుల పండగే గదా!

పెద్దోడు : అవున్రా! తల పడితే గిలపడితే అట్టావోళ్ళతోనే గదా తలపడాల...

గెల్చినా కీర్తీ... సచ్చినా కీర్తే....

చిన్నోడు ః ముక్కెసంగా ఆ బెమ్మరుద్రయ్య .... పోచ్లాట భూమిలో అపర

అర్జునుడే ఆయినాడనుకో.... క్‌7

"పెద్దోడు ; ఆ చల్లావారి వీరులు మాత్రం సామాన్యంగా పోరాడినారా? నల్లసిద్ది "సైన్యాలను తరిమి తరిమి ..... పొడిసిరి.... సిపాయిల రక్తం దాగినారనుకో.... వాళ్ళ థాటికి ఆగలేకనే గదా.... కడాకు కాలికి బుద్ది సెప్పినారు.

చిన్నోడు ; అందుకే గదా .... మహావీరుడు, శూరుడు అనిపించుకున్న ఆ ఖడ్గ తిక్కన గూడ కడాకు కాలికి బుద్ది సెప్పేసె. వాగడే ఏం జేస్తాడు పాపం!

పెద్దోడు ; ఆయనంతటోడే మన వీరులకు ఈపు చూపించక తప్పలా....

చిన్నోడు : అదిసరే.... నెల్లూరికి పాఠిపోతావుండే సిపాయల్ని కూడ గట్టుకొని ఆయప్ప మల్లా యుద్దానికి రాకుండా వుంచాడంటావా? పెద్దోడు 2 ఏమొ! ఎట్ట సెప్పేది. రేవు పొద్దు పుట్నాకా గానీ సెప్పలేం. చిన్నోడు : అద్దో ఆట్ట సూడు మనోళ్ళు విజయోత్సాహం సేసుకుంచావుండారు. మనమూ పోదాం పదా.... యేడిక సేసుకుందాం. పెద్దోడు ; సరే.... పద. 58

తవ రంగము (ఖడ్గ తిక్కన ఇల్లు: ఖడ్గ తిక్కవ సతీమణి చాణమ్మ , తల్లి ప్రోలమ్మ సంభాషించు కొనుచుందురు) ప్రోలమ్ము -: అమ్మా! చాణా! యుద్ధవార్తలు ఏమియును తెలియుట లేదేమి? చాణమ్మ : అవునత్తగారూ! రోజూ ఈ వేళకు ఎవ్వరో ఒక సైనికుడు వచ్చి యుద్ధవార్తలు చెప్పి పోవుచుండెను. నేడేమియో ఆలస్యమైనటి. కారణము తెలియుట లేదు. ప్రోలమ్మ : ఎన్నడూ లేనిది నా మనసున.ఏదియో శంక పొడసూపుచున్నది. చాణమ్మ : నాకు కూడా ఏలనో కుడి కన్ను అదరుచున్నది. ప్రోలమ్మ 2 (స్రీలకు కుడికన్ను అదురుట... ఏ కీడునో సూచించునందురు? చాణమ్మ : నా అనుమానమూ అదియే.... ఇది అవశకునము కాబోలు! ప్రోలమ్ము : అవుంగళము తొలగిపోవుగాక!.... యుద్దభూమిలో మా కుమారులకు ఏ ప్రమాదము జరుగలేదు కదా. చాణమ్మ : పాపముశమించుగాక. అశుభము వలుకరాదు అత్తగారు. ప్రోలమ్మ _ : ఇంకను ఎంతసేపని వార్తాహరుని కోసము ఎదురుచూచెదము. పరిచారిక స్నానమునకు వేడినీళ్ళు సిద్ధమైనవని చెప్పిపోయెను. లెమ్ము. సిద్దము కమ్ము. మన ఇష్టదైవమైన హరిహరనాథుని సేవించి మనకు విజయము లభింమనటుల స్రార్ధించదము. చాణమ్మ. : అత్తగారూ.... ముందుగా మీరు వెళ్ళుడు. నేను తర్వాత చేయుదును. భటుడు : (భటుడు హడావుడిగా ్రవేశించును) వీరమాత తల్లి స్రోలమ్మ గారికీ, వీరపత్ని చాణమ్మ వారికీ జయమగు గాక! చాణమ్మ ; సైనికా! ఏమి యుద్దవార్తలు? మా వారు క్షేమమే కదా. వారి శార్య విశేషములు చెప్పుము. . ప్రోలమ్మ : త్వరగా చెప్పుము నాయనా... తనయుడి వీరత్వము తల్లికి ఆనందము కలిగించును కదా! భటుడు : అమ్మా దొరగారు .... (ఖిన్నవదనుడగును) 59

చాణమ్మ ః సిపాయీ! మీ దొరగారికి ఏమైనది? భటుడు ; భయపడ పనిలేదు తల్లీ. దొరగారికి ఏమీ కాలేదు. కానీ.... చాణమ్మ ; కానీ ఏమిటి? మాకు ఉత్కంఠను పెంచకుము. త్వరగా చెప్పుము. భటుడు : అయ్యగారు.... శత్రుపక్షంలోని చల్లావారితోను, వారి సైన్యాధ్యక్షుడు బ్రహ్మరుద్రయ్యతోను పొద్దు పొడిచినది మొదలు ఇప్పటి దాకా అరివీర భయంకరంగా.పోరాడారు.... కానీ.... చాణమ్మ ః మరలా ఏమిటి? ఏమైనది నా స్వామికి? భటుడు ; ఆహాల.. ఏమీ కాలేదమ్మా ఏమీ కాలేదు.... దాదాపు మూడు గంటల సేపు యలమంచిలి సైన్యంతో హోరాహోరీగా పోరాడిన మన సైనికులు, చల్దావారి (ప్రతాపానికి తాళలేక వెనక్కి మరలారు. దొరగారు ఎంత ప్రయత్నించినా.... లాభం లేకపోయింది. ప్రోలమ్మ వి ఆందువల్లా? చాణమ్మ ఏమైనదో త్వరగా చెప్పుము. భటుడు : చివరికి ఆయ్యగారు కూడా..... కదన రంగం వదలి వచ్చేశారు. చాణమ్మ :ః ఏమీ! .... ఒక సైన్యాధికారియై ఉండుటయే గాక్క సింహపురి . సామఘ్రాజ్యామాత్యులు కూడా కదా అఆర్యపుత్రులు. మఠి వారు కదనరంగము వీడి వచ్చుటయా? ఎంతటి తలవంపులయినది! యుద్ధభూమిలో వైరికి వెన్నిచ్చి పారివచ్చుట కంటే మరణము మేలు కదా! ఇవ్హుడు ఎంతటి ఆపక్షీర్తి వచ్చినది? య ప్రోలమ్మ 2 చీరుడైనవాడు.... కదనరంగమున కాలయముడైనను కావలెను. లేద్రా అచ్చటనే వీర స్వర్గమునైనను పొందవలెను. అంతియేగానీ పారి వచ్చుట అవివేకము. చాణమ్మ = సిపాయీ.... ఆర్యపుత్రులు ఇప్పుడెక్కడున్నారు? ల 9, భటుడు :. బాగా అలసీపోయి వున్నారు.... ఇటు వైపుకే గు గ్రమ్మీద వస్తున్నట్టుగా వుంది గొవాల? స్రోయ్మ : సి! నీ వెళ్ళుము. 60

భటుడు 2 చిత్తం! (నిష్కమించును)

ప్రోలమ్మ : చాణా! పరిచారికకు చెప్పి, మామూలుగా స్వ్టానము చేయు స్నానాల గది యందుగాక.... పెరటిలో పట్టెమంచము వార చేసి మన స్నానములకు ఏర్పాట్లు చేయుము.

చాణమ్మ (అత్తగారి ఆంతర్యమును [గ్రహించినద్రై ఆటులనే అత్తగారు.... (వెరటిలోకి వెళ్ళును)

(తిక్కన గుగర్రపుడెక్కల చప్పుడు దూరము నుండి వినిపించుచు క్రమముగా దగ్గరై అగిపోవును. వచ్చిన గుర్రము మీద నుండి దిగి ఖడ్గ తిక్కన ఇంటిలోనికి వచ్చును. అక్కడక్కడ చిరిగిన దుస్తులతో, చిన్న చిన్న గాయములతో తిక్కన క్షృతగాత్రుడై కనిపించచుండును.)

ప్రోలమ్మ 2 వచ్చితివా పుత్రా! నీకోసమే ఎదురు చూచుచున్నాము.

ఖడ్గతిక్కన _ : సంతోషమమ్మ... ఇంటిలో నాన్నగారు లేరా?

ఫ్రోలమ్మ : నీవు యుద్ధరంగమున నుండుటచే నిలవిపోయిన రాజ్య వ్యవహారములను చూచుటకు అంతఃపురమున కే గిరి,

ఖడ్గతిక్కన : అటులనా! మరి మీ కోడలెక్కడ?

స్రోలమ్మ ; ఈ అపరాహ్నవేళ నీవు యుద్ధము చేసి అలసిపోయి వచ్చెదవని స్నానము నేర్పాటు చేయుటకు వెళ్ళినది. వెళ్ళుము... వేడి వేడి నీటితో స్నానము చేసిన బడలిక తీరును.... లోపలికి వెళ్ళుము.

ఖడ్గతిక్కన : మీరెంత దయార్రహృదయులే అమ్మా.... అడుగకనే స్నానమున కేర్పాటు చేసి యున్నారు.

ప్రోలమ్మ ; మగవారి ఆలనా పాలనా అడువారిదే కదా!

ఖడ్గతిక్కన ; ప్రియ సఖీ చాణా!.... (థెరటి వైవుకు నడుచును)

చాణమ్మ ౩ ఓ౬...ఆర్యపుత్రులా! మవావీరులకు స్వాగతము, మేము ఇక్కడే ఉన్నాము.

ఖర్గతిక్కన ః మేము బాగా అలసిపోయి వున్నాము..... స్నానమునకు సిద్ధము _ చేయించితివా?

61

చాణమ్మ 2 యోధానుయోధులకు అన్నీ సిద్ధమే.... ఈరోజునే మీకు ప్రత్యేకముగా ఇక్కడ స్నానమును ఏర్పాటు చేయించితిని. ఖడ్గతిక్కన : ఇక్కడనా? చాణమ్మ 2 అవును.... ఈ పట్టెమంచము చాటునే మీరు స్నానము చేయవలె. ఖడ్గతిక్కన : ఇదేమి? మరుగు కొరకు పట్టెమంచమా? ప్రోలమ్మ వ చాణమ్మ ...: ఇదుగో పసువుగిన్ని.... ఇదుగో ఆడువారు ధరించెడి దుస్తులు.... చీరె... రవికె.... ఆ మంచముపైననే వేయుము. చాణమ్మ ఏ అటులనే అత్తగారూ! (తీసుకొని మంచముపైన వేయును) ఖడ్గతిక్కన : ఈ స్నానపు ఏర్పాటు లెవరికోసము? చాణమ్మ ః మీ కోసమే ప్రాణేశ ఖడ్గతిక్కన _ : మా కోసమా! మరి... ఇవన్నియు స్త్రీలు స్నానము చేయునపుడు వాడునవి కదా! _ చాణమ్మ 2 అవును స్వామీ.... మన ఇంటిలో ఇంతవరకు మేమిద్దరమే స్త్రీలను

• • కొంటిమి! ఈ నాటి నుండీ మరొక క్రొత్త స్త్రీ, ఇంట అడుగుపెట్టినది కదా! . - ఖడ్గతిక్కన _ : కొత్త(స్త్రీనా! ఎవరా (స్త్రీ రత్నము? చాణమ్మ 2 ఇంకెవరు? మీలే! ఖడ్గతిక్కన : మేమా?! చాణమ్మ ; అవును. ఖడ్గతిక్కన : మీకేమైనా మతిపోయినదా ఏమి? ప్రోలమ్మ : అవును! సత్యము పలికితివి వుత్రా.... కదనరంగమున వైరిక్రి వెన్నిచ్చి యింటికి తిరిగి వచ్చిన పుత్రుని చూసి మతిపోయినది.... చాణమ్మ 2 వీరులకు కాని కాలము దాపురించినప్పటికినీ, కదనరంగమునకాల ధర్మమునైనా పొందవలెగానీ కాలికి బుద్ది చెప్పుట.... ఆడువారితో సమానము కదా..... అందులకే ఈ ఆడంగుల స్నానము 62

కం॥ పగరకు వెన్నిచ్చినచో, నగరే నిను మగతనంపు నాయకులెందున్‌? ముగురాడువారమైతిమి, వగపేటికి జలకమాడవచ్చిన చోటన్‌ ఖడ్గతిక్కన : అం.... మా యింటనే మాకు అవమానమా? ప్రోలమ్మ 2 ఊరక అరవకుము.... అదిగో... ఆ పట్టెమంచము చాటుకు వెళ్ళి స్నానమాచరించి, ఆ పసువు పూసుకొని, ఆ చీర కట్టుకొనిరమ్ము... కడుపు చల్లబడుటకు చల్లనిచ్చాదను. ఖడ్గతిక్కన : అమ్మా! (అవేశపడును) చాణమ్మ ; ఎందులకావేశపడెదరు నాథా! ఈ సింహపురిలో పుట్టిన గడ్డిపోచ. సైతము పౌరుషముతోనే పచ్చగా నున్నది. ఈ గడ్డపైన పుట్టిన ప్రతి ప్రాణీ ఓ బెబ్బులి వంటిది.... ఇచ్చట జీవము పోసుకున్న శ్రతి ఒక్కరూ ఓ కొదమ సీంహమే.... అటువంటి సింహపురి పురిటిలో పెరిగిన వులి వంటి మీరు పిల్లిలా, పోరు నుండీ పారిపోయి వచ్చితిరి..... ఈ పిరికి మందు మీకెవరు పోసీ6? భీరువులు ఆడంగులతో సమానము కదా! పొండు. అడంగి స్నానము చేసి రండు. అదియే మీకు తగినది. (ఖడ్గతిక్కన అవమాన భారముతో తలవంచుకొనును). ప్రోలమ్మ : నీవు ఈ సామ్రాజ్యపు సైన్యాధ్యక్షుడివి. పైపెచ్చు మంత్రివై యుండి... పారిపోయి వచ్చుట ఈ సింహాసనాధీసులకే అవమానమని _. ఈలంచలేదా? చఛాణమ్మ ; .ఒక సింహాసనస్తులకే అననేల? నెల్లూరు సీమలోని ప్రతి ప్రాణికీ ఇది అవమానము కాదా ఏమి? ప్రోలమ్మ : ఇట్లు రాజ్యమును, ప్రజలను అవమానించుట నీచాతి నీచము. ఖద్గతిక్కన : అమ్మా! చాలు చాలు. నాకు దాహము వేయుచున్నది కనీసము చల్లని చల్లనైనా యిమ్ము. 'ప్రోలమ్మ ; ఇదుగో చల్లని మధురమైన చల్ల... చక్కని ఆరోగ్యమైన అవుల పాడి నుండి పేర్చిన చల్ల. తాగుము (చల్లపాత్రనందించును)' ఖడ్గతిక్కన _ : (తీసుకొని త్రాగబోగా చెడువాసన తగులును) అమ్మా.... ఇది ఏమి చల్ల చెడు వాసన వచ్చుచున్నది. 63

ప్రోలమ్మ ; విరిగిపోయిన పాలతో పేర్చిన చల్లదచెడు వాసన కాక మంచి వాసన వచ్చునా? ఖడ్గతిక్కన _ : ఈ రోజే పాలు విరిగిపోవుట ఆశ్చర్యముగా నున్నదే.

• 'ప్రోలమ్మ 2 వముగవారి పౌరుషము విరిగిపోగా లేనిది పాలు విరుగుటలో ఆశ్చర్యమేమున్నది? కం॥ అనదృశముగ నరివీరుల వస మీరగ గెలువలేక పందక్రియ, నీ వసివైచి తిరిగి వచ్చిన పసులున్‌ విరిగినవి తిక్క, పాలున్‌ విరిగెన్‌, ఖడ్గతిక్కన. _ : ఛీ! (చళ్లతో సవా పాత్రను విసరివేయునుు) చాణమ్మ : కోపపడకుడు. కోప మనర్రహేతువు! ప్రోలమ్మ ; అడువారికి, వీరత్వము చంపుకున్న వారికీ కోపము అసలు పనికి రాదు. భీరువులు ఆడువారి వలె సహనమును పెంచుకొనవలెను. సహనము లేని వారు లోకమున మనుగడ సాగించుట కష్టమగును. ఖడ్గతిక్కన : అమ్మా! చాలు చాలు.... మీ మాటల ఈటెలతో నా 'మనసును యింకను (గ్రుచ్చకుడు... చచ్చిన పామును యింకను చంపుట న్యాయమా! . ప్రోలమ్మ : అయినచో వెళ్ళుము.... శత్రువుల గుండెలను వీల్చి విజయుడివి చాణమ్మ ః విజయలమ్మిని వరించికాని తిరిగి రాకుడు... పొండు... ఖడ్గతిక్కన _ : సరే.... అటులనే వెళ్ళెదము. ప్రోలమ్మ ; భోజనము చేసి వెళ్ళుము నాయనా! ఖడ్గతిక్కన _ ; మీమాటలతో నా కడువు నిండిపోయినది.... చాణమ్మ £ స్వామీ మీ కృర్ణవ్యమును గుర్తు చేసీతిమి, అంతే మమ్ము క్షమింపుడు.... ప్రోలమ్మ 2 నీ బాధ్యతను తెలియచేసితిమి.... అంతే నాయనా.... వెళ్ళి కర్తవ్యోన్ముఖుడవు కమ్ము, 64

ఖడ్గతిక్కన _ : మీ మాటలు నా పౌరుషమును ్రజ్వరిల్లచేసినవి. మా కర్తవ్యమును మరోసారి గుర్తు చేసినవి.. వెళ్ళెదము. ఈ క్షణమే వెళ్ళెదము. వెళ్ళి విజయమో వీర స్వర్గమో తేల్చుకొనెదము.... (ఖడ్గమునాకసారి స్పృశించి, వేగముగా వీధిలోకి నడుచును. పోలమ్మ, చాణమ్మలు ఆతను వెళ్ళిన వైపునే చూచుచుంటురు. వీధిలోఖికి అడుగు పెట్టిన ఖడ్గ తిక్కన, తిరిగి గుర్రము నెక్కుటకళక్యుక్తుడై న సమయముననే భటుడు తిరిగి వచ్చును.) -

భటుడు 2 దండనాయకా! వందనాలు...

ఖడ్గతిక్కన _ : వందనాలు... నీవెవరివి?

భటుడు : నేను అంతఃపురవాసులకు, ఇతర ప్రముఖులకు యుద్దవార్తల్ని తెలియచేసే దానికి నియమింపబడిన భటుడిని.

ఖడ్గతిక్కన : ఓహోల... వార్తాహరుడవా! సరిసరి.... (గుర్రకూ నెక్కుజోవును). ఇంతకూ ఎర్రగడ్డపాడు పోరులో మన పైనికులిడకతు తవ్వారా?... వెడలినారా?

భటుడు... : మీరు ఇట్లోచ్చేస్తానే కొందరు పారిపోయినారు. కోనీ... విరిగోవు, తిప్పయ్యలు వాళ్ళను మళ్ళా కూడగట్టుకొని యుద్రంచేస్తానే వుండారు.

ఖడ్గతిక్కన _ : సరే నీవిప్పుడు ఎక్కడికి వెళ్ళనున్నావు?

భటుడు 2 నేటీ యుద్ద వార్తల్ని యింకా ఆంతణవురానికి చేరవేయలేదు. మీరు యింటికొచ్చినారా లేదాని తెలుసుకొనిపోయేదానికి మళ్ళా ఇట్టాస్తి, అంతే దొరా!

ఖడ్గతిక్కన : అయినచో నేనింటనున్నానన్న వార్తను అంతణపుకమున తెలియ చేయుదువా?

భటుడు ఏ అవును దొరా!

ఖడ్గతిక్కన : ఈ ఖడ్గతిక్కన యుద్దరంగమును వీడి వచ్చెనని కూడా తెలియ చేయుదువా?

భటుడు ; దండనాయకా! నేను నిజాన్నే కదా తెతియచేయాలి?

ఖర్గతిక్కన : అయితే ఒక్కపని చేయుదువా?

6౮ 65

భటుడు ఏ ఆజ్ఞ! చెప్పండిదొరా! * ఖడ్గతిక్కన _ : పొట్లాటనుండినేనువెనుదిరిగి వ్చినట్టుగా అంతఃపురమున ఎవ్వరికినీ చెప్పకుము..... ఎందుకనగా నేనిప్పుడు తిరగి కదనరంగమునకే వెళ్ళుచున్నాను... నా భుజ బలమును, శక్తియుక్తులను అక్కడే నిరూపీంచుకొనదలచాను. భటుడు 2 అట్లేదారా! ఖడ్గతిక్కన : యింకో పనిని కూడా చేయుము? భటుడు ? చిత్తం. అలాగే. ఖడ్గతిక్కన _ : మన అఆస్టాన పండితులు భట్టుగారు ఒకప్పుడు నిండు కొలువులో నా గురించి ఒక సీస పద్యము చెప్పుచు మధ్యన అపివేసినారు.... అందువలన వారికి నేనేమియు. ్రతిఫలమును సమర్పించు కొనలేకపోయితిని. ఒక వేళ నేను ఈ యుద్ధరంగము నుండి తిరిగి రాకున్నచో..... నీవు మా నాయనగారయిన సీద్దనామాత్యులవారికి చెప్పి, ఎత్తుగితనో, ఆటవెలదినో వేసి భట్టుగారి చేత అ పద్యమును పూర్తి చేయించమని చెప్పుము. అంతియే గాక వారికి తగిన . పారితోషికమును కూడా యిప్పింపమని నా మాటగా చెప్పుము. భటుడు 2: తప్పక చెబుతాను దొరా! మిమ్మల్ని నేనొక విషయం అడగొచ్చునా? ఖడ్గతిక్కన .: నిర్ణ్వయముగా అడుగుము. భటుడు ; ఇప్పుడు తమరి ప్రయాణం? ఖడ్గతిక్కన : ఇంకెక్కడికి? యుద్దరంగమునకే వెళ్ళిదము. భటుడు : అటులనే. (ఖడ్గతిక్కన గుర్రము నెక్కి యుద్ద భూమి వైపునకు, భటుడ్తు అంతపురము వైపునకు వెళ్ళెదరు.) " 66

ఆరవ అంకము విధి : సర్వనాశనమునకు నాంది వచనము జరిగిపోయినటది. మానవ హననము ప్రారంభమైనది. ఆ హననమున మొదటి విడత పూర్తయినది. దానికి మహామహులే సమిధలైనారు.

తల్లిచేతను, వత్నిచేతను అవమానింపబడి కార్యోన్ముఖుడైన కార్యతిక్కన తిరిగి రణరంగమున కొదమ సింహము వలె ఉరికి శత్రువులయిన చల్గావా రిని తునుమాడ్హి మాఘ మాసము మంగళవారము అమావాస్యనాడు వారి సేనావతి అయిన బ్రహ్మరుద్రయ్యను చంపీ, ఆతని చేతిలో తానును హతుడైనాడు. బ్రహ్మరుద్రయ్య చేతిలో తెగివడిన ఆతని సిరస్సును నోటగరచుకొని ఆతని ఆశ్వరాజము యింటికురికినది. తనయుడి శిరస్సును చూచిన ప్రోలమ్మ గుండె ఆగిపోయినది. ఆతని తండ్రి సిద్దనామాత్యుడు యుద్దానంతరము రణభూమిలో అడుగుపెట్టి, అప్పటికీ పొరుషముతో ఎగిరెగిరి పడుచుత్న ఖద్గతిక్కన కండరములను గుర్తించి, వాటినన్నింటినీ ఒక్క చోట చేర్చి, ఆతని శరీరమును ఒక వన్హ్రుములో మూటగట్టుకొని కళేబరమును యింటికి తేగా మగువ చాణమ్మ అగ్ని' గుండము పేర్చి అందులోనికి దూకి సహగమనము చేసినది.

కాటమరాజాదులు శివ బ్రాహ్మణుడైన బ్రహ్మరుద్రయ్య గారవార్థము జమ్మి వెట్టు క్రింద యజ్ఞము చేసీ ఆతనికి వీరబోనము నర్చించి బ్రహ్మాహత్యాదోషమును బాపుకొనిరి.

అ జమ్మి చెట్టునకు వీర వృక్షము అని పేరు పెట్టి, స్మృతి చిహ్నముగా ఒక నిలుపు రాశిని పాతిపెట్టిరి. ఆ వీర వృకమే వీరుల మానుగాను, ఈర్లమానుగాను, ఆ నిబ్రాయియే వీరగల్లు గాను పేరు గాంచనున్నని. ఆ విధముగా తిక్కనారు ద్రయ్యల పొరుషము చరిత్రలో సువర్ణాకరములతో నిలీచిపోనున్నది.

ఇక రెండవ ఘట్టము యింకను రసవత్తరముగా నిర్వహింపబడనున్నది. ఈ ఘట్టములో మనుషులే కాదు, జంతువులు సైతము శత్రు సంహారమును చేసి మనుష్యులతో సమానమనిపించుకోగలవు.... వచ్చెదను. అ కార్యమునందే.... నిమగ్నమైవుందును.

6/7

1వ రంగము కాటమరాజు నెలవు. కాటమరాజు : మహావీరుడు ఖఢ్గతిక్కన మరణముతో మనకొక విజయము లభించినటులయినది, పళల్లికొండ నిజమే కావచ్చును. కానీ మన వైపునను మరో మహావీరుడు బ్రహ్మరుద్రయ్య వీర స్వర్గమునలంకరించెను కదా! అంతియే గాక చల్చావీరులు మరణించిరి. అందులకు నా హృదయము కలత చెందుచున్నది. బీరినీడు ; అవును మహాస్రభో..... బ్రహ్మయ్య మరణం మనకు తీరని లోటు. కాటమరాజు : అందులకే.... వారి ఆత్మశాంతికి యజ్ఞము చేసి జమ్మిపూజ చేసేతిమి కదా! పయ్యావుల అది చాలదు కాటకోటా ధిశ! ఎ(ర్రయ్య పద్మరావుడు : అవును మిత్రమా! రుద్రయ్య ప్రతాపము, శాశ్వితముగా కీర్తింప బడునట్టు చేయవలె. పల్లికొండ : అవును కాటమరాజా! రుద్రయ్య వీరత్వ చిహ్నముగా ఒక నిద్రాతిని పాతి దానిని వీరకల్లు అను నామమున శాశ్విత పూజలు జరుగునట్టు చేయవలె. ఎర్రయ్య - : మామగారు చెప్పినది నిజము. వీరగల్టు స్టాపించవలసినదే, కాటమరాజు : అటులనే కానిండు! బీరినిడు ; అట్టే.... చల్లావారి 'పేర్ణతో ఒక్కొక్కరికి ఒక్కొక్క వీరకల్లు స్ట్రాఫిస్తే బాగుండు కదా! పద్మరాఘవుడు : మంచి యోచన. పల్లికొండ 2: ఈనాటి రాత్రికి .... జరిగెడు విజయోత్సాహములో వీరగల్లుల

• స్టాపనోత్సవమే ప్రధానము కావలెను. కాటమరాజు : అటులనే మామగారు. బీరినీడు : సరి రేపటి యుద్ధ విషయాలను, పథకాలను చర్చించండి నలనన్నగారూ... 68

ఎ(్రయ్య 2 నల్లిసిద్ది తిరిగి అపారమైన సైన్యమును కూడ దీసుకొని మనపైకి వచ్చు చున్నట్టు తెలియుచున్నది. పల్లికొండ ; అవును. నల్లసిద్ది సైన్యము చాగల కొండను దాటి అడ్డావు కట్ట వరకు వచ్చినట్లు తెలిసినది, ఆతని ఆపార సేనావాహేని, దిరొసెల, కటీయెద్దు కురువ, అదూరు, పెండ్రేల అన్ని బోయినవల్లి ఈదల భీమవరము, చీమపెంట, చిటిమడుగుపాడు, ఆలు మూడు గుళ్లు వరకు నడివినదని వర్తమాన మందినది. బీరినీడు * అంతేగాక మారినీని పల్లె మంగ్యల్లపాడు, దామిసెట్టి సెరువు. కంప మరుగుపాడు, గుజ్జర్లవాగు, వెలుగోడు వరకు విస్తరించినట్లు కూడా తెలియవచ్చింది మమా ్రభో..... పల్లికొండ : అయినచో అ అపార సేనావాహినిని, ముందు అతలా కుతలము చేసిగానీ వారితో యుద్దమునకు నేరుగా తలపడుట క్షేమము కాదు. కాటమరాజు : ఆ సైన్యమును ఆకలా వికలము ఎలా చేయగలము? పల్లికొండ : ఏమున్నది. మహత్తు కలిగిన మన బౌల్లావును జగడమునకు వంపిన చాలును. ఎర్రయ్య 2 అవును. మంచి అలోచన. కొన్ని సమయములందు మనుష్యులు చేయలేని పనులను నోరూ వాయీ లేని పశువులు నెరవేర్చగలవు. పల్లికొండ : బొల్లావు సిద్ది సైన్యము మధ్యకు దూసుకుపోయి తన వీర ప్రతాపముతో సిపాయిలను బెదర గొట్టగలదు. ఆ పీదప మనము దాడి చేసిన శత్రువులు దిక్కు తోచక పలాయనము చిత్తగించెదరు. పద్మరాఘవుడు : నిజమేం. ... మన వసరములు కూడా శత్రువులను తునుమాడిన ఘటనలు కూడా గతములో జరిగినవి కదా! . పళ్లికొండ : అవును. బల్లికురవ యుద్ధము దీనికొక చక్కని తార్కాణము. పద్మరాఘనవుడు : దానిని కొంచెము వివరించండి పల్లికొండగారు. పళ్లికొండ : చెరుకూరి చిలకలమర్తి రాణ్యమున ముక్కంటితో యుద్దము చేసి పోలు రాజా మరణించినవ్చుడు బాలరాజులయిన భక్తి రన్న, ఆయి తమరాజు ముమ్మయ్యలను తీసుకొని, ఆలమందలను తోలుకొని నేను “అర్జవీడు' కు వచ్చితిని. అర్హవీటిలో పోలురాజాదుల మరణవార్త విని 69

సిరిదేవి కొమరక్కలు సాగుమానం చేయబోగా, వారిని నివారించి, అందరినీ తోడుకొని ఎలమంచిలికి పయనమైతిని. దారిలో చీకటి వడినది. దానితో ' బల్లీకురువి అనువోట డేరాలు ఎత్తి విశ్రమించితిమి. అక్కడ ముక్కంటి మనుమలు బొలరాజులను చంపుటక్ర దండెత్తి వచ్చిరి. నేను నా ఇష్టదైవమైన శ్రీహరిని ప్రార్టించితిని. శ్రీహరి నా ప్రాక్రన నాలకించి ఈ ఒంటికొమ్ము బౌల్లావును పంపెను. (శ్రీశైలము వెళ్ళి వచ్చిన కల్లందుల మారినీడు, మసిలినీడులను తోడుచేసి బొల్లావును శత్రువుల పైకి వదిలితిని, ఆ బౌల్లావు శత్రువులను పొడిచి పొడిచి చంపీ తరిమి వేసెను. ఆ బల్లి కురవ పోబ్లాటలో మారినీడు, వమసిలినీడు మరణించిరి. మారినీని కువూరుడగు పోలీినీనిని సిరిదేవియు, మసిలినీని కుమారుడగు ఈ బీరినీనిని కొమరక్కయు "పెంచి పెద్ద చేసిరి. అలా పంపాద్రి దాటి యలమంచిలికి వచ్చి, దానిని పాలించుచు మా చల్లా వారిని కాదని ఆయితమరాజును సింహాసన మెక్కించితిని, అయినను చల్లావారు ఖడ్గ తిక్కనతో పోరాడిమడిసిరి కదా!

కాటమరాజు : అవును... ఈ ఘట్టమున కంతటికినీ ఆ(శ్రీ,హరి ప్రసాదితమైన బొల్లావే నాయకురాలు కానున్నది.

పద్మరాఘవుడు : అయినచో ఆ బొల్లావునే ఇప్పుడు శత్రువులపైకి పంపుట ఉచితముగా

| నుండగలదు.

ఎ(ర్రయ్య & అవును. ఇప్పుడదియే సముచితము.

బీరినీడు ; ఆయితే యిష్పుడాలస్యమెందుకు. బొల్లావును వేడుకుంటే మేలు గదా!

కాటమరాజు : అవును మామగారు. బౌల్లావును స్రాక్టించి ఇచ్చటికి రప్పించండి.

పళ్లికొండ : ఎవరక్కడ?

సిపాయి ౩ చిత్తం! వీమాజ్ఞ చేస్తిరి?

పళ్లీికొండ : మందలోకి వెళ్ళి బొల్లావును తీసుకురండు,

సిపాయి ? చిత్తం. అలాగే!

వళ్లికొండ : బీరినీడూ! ఓ పెయ్యావుల ఎగ్రయ్యా! మీరు బొల్లావును గంటలతో మువ్వలతో వేని ముసుగులతో అలంకరించుడు. పసుపు కుంకుమలతో పూజించి, వారతులొసగి యుద్రభూమికి మరల్పుడు.

70

ఎ(ర్రయ్య ; ఆటులనే మామగారు. బీరినీడు ; తక్షణం వెళ్ళి ఆ పని ముగించెదము. | కాటమరాజు : ఆయినవో ఈనాటి యుద్దము బొల్లావు పాలబడినది. దాని ధాటికి శత్రువులు పలాయనము చిత్తగించక తప్పదు. ఇక మన సైన్యమును కదన రంగమునకు నడిపించు అవకాశమెవరికి కిత్తము మామగారు. పళ్లికొండ ; మహా వీరుడు బీరినీడుకిత్తము. ఏమందురు? కాటమరాజు : నా మనసులోని మాటను చెప్పితిరి. ఎర్రయ్య : అవును. బీరినీడు మవీ యోధుడు. దండనాయకవదవికి తగినూడు. పద్మరాఘవుడు : ఎలమంచిలి సేనాని బీ8ినీడుకే. అందరూ మ! ఎ(ర్రయ్య : కాటకోటాధీసులకే.... అందరూ వ టై. (బొల్లావును అలంకరించి పూజలు చేసి పాటలుపాడి యుద్దమునకు సిద్దము చేయుదురు) సై సైవ బొల్లావా- ఓ ఒంటి కొమ్ము బొల్లావా ఓహోహో బొల్లావా - నీకుసాటెవరే మా గోవా నీళెదురెవరే బొల్లావా | పదివేల దండాలే బొల్జావా - మా పూజలందుకోవే ఓ గోవా జయము చేకూర్చువే బొల్గావా వైకుంఠవాసీవే బొల్లావా - మము కాపాడగా వచ్చావే ఓ గోవా మా ఇలవేల్పువు నీవేలే- ఓ బొల్లావా? ఎరగడ్డపాడుకు పదవే ఓ గోవా - మనవగవారిని తునుమాడవే గోవా నీ ప్రతాము చూపించవే బొల్లావా పద్మరాఘవుడు : వంటి కొమ్ము బొల్లావుకే... అందరూ వ టై 71

2వ రంగము కాటనురాజు ప్టావరము.... చిన్నోడు పెద్దోడు పశువులను కాయుచుందురు. చిన్నోడు : అద్దరేతిరి నిద్దరపొద్దున మద్దెల కొట్టేమా - మందను కాసే మా పరవశించి పాటలు పాడే మా పారా హుషారంటూ - కావలి కాసేమా "పెద్దోడు , థి ఏమిరో సిన్నోడా! అర్ష్దరేతిరి ఆనందంగా పాటలు పాడుకుంచా " వుండావు? చిన్నోడు ; నిద్దరపోకండావుండేదానికి . అది సరే! నేను నిన్నా మొన్నా పశువుల మరద కొవిలి గాస్తావుంటి గానీ... నిన్నటి పోరులో విశేషాలు జెప్పరా. ముక్కెశంగా .... ఆ వంటి కొమ్ము బొల్లావు పరాక్రమం "సెప్పురా! "పెద్దోడు 2 సీన్నోడా! ఆ బొల్లావు పరాశక్రమం ఏమని సెప్పేది! అది దేవతా పళశువురా... నిన్న యుద్దభూమిలో వీర విహారమే జేసిందనుకో. దాని మెడలో గంటలు మువ్వలు చెలరేగి మోగతా వుంటే... కత్తి మాదిరుండే ఒంటికొమ్ముతో ఎందరి ఎద రొమ్ముల్ని చీల్చింది... గిట్టలతో ఎందరి పుర్రెల్ని వగల గొట్టిందీ... తల్పుకుంబా వుంటే!.. నా సామి రంగా వళ్ళు జలదరిస్తాదనుకో... ఆది అఆవుగాదురాబ్బయా అపర ఆది శక్తేననుకో. చిన్నోడు : అది మహన్నభావుడు ఆ శ్రీ, క్రిష్ణ పరమాత్మ పళ్లికొండకు బెహు మౌనంగా యిచ్చిండే పసరం గదా... పెద్దోడు 2 ఆం దాని ధాటికాగలేక సిపాయిలు, కాళికీ బుద్ది సెప్పినారనుకో... = ముందుగా 'సిపాయిలు ఎంచుకు పారిపోయి పరిగెత్తా వుండారో నల్లిసిద్దికి అర్ధం కాలేదంట... ఎట్టనో యిసయం తెలుసుకున్నాడ్తు. అప్పుడేమొ... మవాీ వీరులయిన బోయల్ను పంపించి -_ నల్లసిద్ధి మాయోపాయంతో బొల్లావును ఎనకనించీ పొడిపించి సంపించి నాడంట.. లేకంటేనా... ఈ వేరకు నల్లసిద్ది సొరగానికి సిద్దమై పోయేవోడే... చిన్నోడు : అయితే బొల్గావు... భారతంలో అభిమాన్యుడి మాదిర్లో పోరాడి మరణమయింది గావాల?... 72

పెద్దోడు ః అవున్రా.... రామాయణంలో అంగదుడు మాదిరి, బారతంలో అభిమన్నిడు మాదిరి, పల్నాటి యుద్ధంలో రామసెంద్రుడు మాదిరిగా ఈర ప్రతాపం సూపించి నల్లసిద్ది మోసానికి బలైపోయిన పసరంరా బొల్లావు.... చిన్నోడు 2 అయితే నల్లసిద్ది దుర్యోధన పాత్ర నిర్వహించినాడన్న మాటే... పెద్దోడు : అన్నమాటబేందబ్బయా... ఉన్నమాటేగా.... చిన్నోడు 2 నిన్న ఫాల్గుణ బహుళ ఏకాదశి గదా... మంచిదినమేలే... బొల్లావు వైకుంఠం చేరుకోనుంటుంది.... సరే... బొల్లావు గురించి సెప్తివి... చానికి తోడుగా బొయిన సేనాపతి బీరినీడేమైనట్టో.... పెద్దోడు : మహన్నభావుడు బీకినీడు వీరభద్రుడి మాదిరి యిజృంభించినాడురా.. చిన్నోడు : అవును. బీరినీడు మాతంగ యోధుడైనా... వరాశ్రమానికేమీ లోటులేనోడు. పెద్దోడు ః చరిత్రలో ఏ రాజులూ చేయని గొప్ప పంజేసినార్రా మన రాజులు. చిన్నోడు 2 ఏందది? పెద్దోడు ; మౌదిగ వీరులకు కూడా సైన్యాధ్యక్ష పదవి కట్టబెట్టడం. అంతే గాకుండా వాళ్ళనూ తమకు సమానంగా గౌరవించడం, చిన్నోడు : అవును. నిజమే... (బ్రాహ్మణుడైన బ్రహ్మరు[ద్రయ్య కెంత విలువిచ్చినారో అంతటి విలువా కోసంగి బీరినీడుకూ ఇచ్చినారు. నిజంగా శ్యానా గొప్పు విషయమిది. పెద్దోడు 2 నిజమే గదా! చిన్నోడు ; పల్నాటి చరిత్రలో గొప్పోడిగా పేరుపొందిన బ్రహ్మనాయుడు కూడా మాల వాళ్ళకు దేవాలయ ప్రవేశాలు కల్పించినాడు. వాళ్ళతో సహపంక్తి సమారాధన గావించినాడు కదా. - పెద్దోడు : ఆం... అంతేగాకుండా కన్నమదాసనే ఆయన్ను చేరదీసి మంచి పదవే యిచ్చినాడు. చిన్నోడు ; అదే మౌదిరిగా మన కాటన్నా బీరినీడుకు మంచి పదవే యిచ్చినాడు కదా. మరి అంతటి గౌరవాన్ని పొందినాడంటే ఆ యప్ప ఎంత గొప్పోడో. 73

పెద్దోడు ; ఆయన కారణ జన్మడురా అబ్బయా.... చిన్నోడు 2 కారణ జన్ముడా? పెద్దోడు అవును. అసలు బీరినీడు ఎట్ట పుట్టినాడనుకుంటివి? చిన్నోడు ః తెలీదే... చెప్పు చెప్పు, అది గూడా చెప్పు. పెద్దోడు 2 దీనికి పెద్ద కథే సెప్తార్లే. " చిన్నోడు. :; ఏందో అ కథ? . పెద్దోడు ; ఒక తూరి పార్వతీ దేవి తనమైల బట్టను తీసి బీర తీగెల్లో పారేసిం దంట.... అ బట్ట నుంవీ బీరినీడు పుబ్నాడంట. అట్ట బీరతీగెల్లో పుబ్నాడు కాబట్టి ఆయన్ను బీరినీడన్నా రంట. ఆయన్ను సిరిదేవి పెంచి విద్యాబుద్దులు నేర్సించిందంట. చిన్నోడు ఏ ఉలవన్న అని యింకో మాలవీరున్ని గూడా సీరిదేవి పెంచిందంట గదా? పెద్దోడు 2 అవునవును *“ఉలనన్ని అనేది ఆ యప్ప పేరు. సిరిదేవి వలపట రొమ్ము పాలతో బీరినీడును, దాపట రొమ్ము పాలతో ఉలవన్నను పెంచిందంట. కుడి రొమ్ముపాలు తాగింనందువల్లా బీరునీడు మనరాజుల్లోనే వుండి పోయినాడంట. ఎడమ రొమ్ము పాలు తాగినందు వల్లా ఉలవన్న యడంగా ఉండిపోయినాడంట,. చిన్నోడు 2 బీరినీడుతో బాటుగా చిన్నయ్య అనే యింకో కోసంగి వీరుడు కూడా ఉండాడు గదా... ఆయప్పకు చినగబ్బి, 'పెదగబ్బి అనే తమ్ముళ్ళు గూడా వుండారంట గదా. వాళ్ళంతా నిన్న పోరులో పోరాడినారంటనే. పెద్దోడు ౩ నిజమే.... వోళ్ళే గాదురా అబ్బయా.... బీరినీని తమ్ములు పీనరంతు, 'పెదరంతులు గూడా పోరులో వున్నారు. చిన్నొడు _: వోళ్ళపోట్లాట గురించి గూడా కొంచెం సెవ్చయ్య! నీకు వున్నెముంటుంద్షి. పెద్దోడు 2 వోళ్ళను గురించి తెల్సుకోవాలని నీకు బలే మునాసగా ఉండాద్ద. సెప్తాలే విను, చిన్నోడు : చెప్పు. పెద్దోడు ః బొల్లావు వై కుంఠమెల్లిపోగానే సిద్దిరాజు సైన్యం ఇంకరోంత ముందుకొచ్చి మంగల్దపాడు కాడ నిలచింది. అప్పుడు, బీరినీడు తన 74

నాలుగువేల కోసంగి వీరుల్లో పోయి, యుద్దానికి రాజును పీలవ నంపినాడు. వీళ్ళ ఆయుధాలు '“కొంగవాలు కత్తులు". బీరినీడు వీరభద్రున్ని ప్రార్టించి, తన కొంగవాలు కత్తితో ఒక పెద్దమద్ది మానును ఒకే ఏటుకు తెగనరికి పదునుందో లేదో చుసుకున్నాడు. ఆ మింద యుద్దానికి పోయి సిద్రిరాజు నెదుర్కున్నాడు. భీకరంగా పోరాడి వోళ్ళను భయభ్రాంతుల్ని చేసినాడు. కానీ కడాకు సిద్దిరాజు సేతిలోనే బీరినీడు వీర సొరగాన్ని చేరుకున్నాడు. మాదిగ కోసంగులంతా హతమైైపోయినారు. -

చిన్నోడు : అయ్యో ఆ తర్వాత ఏమైంది?

పెద్దోడు ఆవిధంగా బీరునీడు, యితర మాదిగ సోదరులు నిన్న పొద్దుగుంకేంత వరకు పోరాడి ఎలమంచిలి బుణం తీర్చుకున్నారు.

చిన్నోడు 2 అంటే.... తుది శ్వాస వరకు పోరకలాడినారన్నమాట.

పెద్దోడు అవును వంట్లో వుండే చివరి నెత్తుటి బొట్టు వరకూ పోరాడినారు.

చిన్నోడు వ నిజంగా కోనంగుల రాజభక్తి మెచ్చదగింది. అంతటితో నిన్నటి యుద్దం ముగిసిందా?

పెద్దోడు ; ఎక్కడ ముగిసింది? కోసంగుల మరణానంతరం, నల్లసిద్ది యుద్ద , బూమికి దగ్గర్లో వుండే కొవ్పుకొండ గుహల్లో విశ్రాంతి తీసుకుంటా వుంటే.... ఆ కొండ దగ్గిరే కాచుకోనున్న బీరినీడు జ్ఞాతులు కొమ్ముకసినేడు, ఈలికొండపాటి దార సంబినీడు మొదలయిన మౌదిగ వీరులు అర్టరా త్రివేళ మెరువుదాడి చేసి మరికొంతమంది సిద్ది సైనికుల్ని మట్టి కరిపించి, వీర సొర్గాన్ని పొందినారు.

చిన్నోడు : కోసంగి వీరులకు ఎలమంచిలి బుణపడి వున్నది. 'సరే.... ఇంక రేపటి యుద్దవ్యూవాోన్ని గురించి కూడా కొంచెం సెవ్పయ్యా

పెద్దోడు ; యుద్ధవ్యూవోలు, ఎత్తుగడలు అంత సులభంగా మనకు తెలియవు. కానీ ఒకటి మాత్రం చెప్పగలను.

చిన్నోడు ౩ ఏమిటది?

పెద్దోడు ; ధనము కొండ నుంవీ కాటన్న సోదరుడు, ఆయితమ రాజు తక్కిన సోదరులతో కలిసి సైన్యంతో సహా మన విడిదికి చేరుకున్నాడంట.

75

చిన్నోడు 2 అదే నిజమయితే ఇంక విజయలక్ష్మి ఎలమంచెలిని వరించక తప్పదు. ఈ విషయాలన్నీ వించావుంటే.... నేను గూడా.యుద్దంలో కుకికి శత్రువుల తలలు తరగి తట్లకెత్తిపోయాలని మనసు అవేశపడిపోతా వుండాది. ఏం జేయాల?

పెద్దోడు అయితే నాతోరా.... పళ్లికొండగారిని కలిసీ రేపటి యుద్దంలో పాల్గొనే ఏర్పాటు చేయిస్తాను.

విన్నోడు 2 చాలా సంతోషం. ఆ విధంగానన్న ఎలమంచిలి గడ్డన గాలిపీల్చి

• నందుకు, ఆ ఉప్పు తిన్నందుకు బుణం తీర్చుకుంటాను...

పెద్దోడు వ సరే..... రా.....

చిన్నోడు ; నడువు..... _ (ఉత్సాహముతో పాట పాడుకుందురు

పెద్దోడు వ యదువంశ వీరులం ఎలమంచిలి శూరులం

చిన్నోడు ; యెదురులేని యోధులం అలుపెరుగని జీవులం

పెద్దోడు ఏ లింగాలమనదిరా ధనుముకొండమనదిరా

చిన్నోడు : ఎరగడ్డపాడు మనదేరా నాగులేరూ మనదేరా

పెద్దోడు ; చేయిచేయి కలిపితే సింహపురీ మనదేరా

చిన్నోడు ; కదం కదం కలిపీతే కళింగం మనదేరా

పెద్దోడు : అదురేమున్నదిరా బెదురేమున్నదిరా

చిన్నోడు అజిలోకి దిగినామా అపజయమేలేదురా

76

౩వ రంగము కాటమరాజు మంటప స్థానము

కాటమరాజు : సోదరా అయితమ రాజా! కమ్మనందుకొని వేగిరమే నీ సైన్యమును తీసుకొని వచ్చుట మాకెంతయో ఆనందముగానున్నది,

ఆయితమరాజు : అయినవారు అపదలో వున్నప్పుడు ఆదుకొనుట మా కర్షవ్యము కాదా కాటన్నా!

పల్లికొాండ ; అల్లుడా అయితమా! ఈ రోజు యుద్ధము నీ పాలబడినది.

కాటమరాజు ;: ఈ నాటితో యాదవ సైన్యమునకు మీరే అధ్యక్షులు,

పద్మరాఘవుడు : జై ధనము కొండ పాలకులు అఆయితమ రాజుకే....

అందరూ ; టై!

ఎగ్రయ్య 2 జై! యోధాను యోధులు నూతన సేనాపతి అఆయితమ రాజుకే.

అందరూ వ జై!

ఎ(ర్రయ్య సోదరా అయితమా! నల్లసిద్ది సైన్యములు, ఆతని నల్గురు సోదరుల పర్యవేక్షణలో వరుసగా అడ్జ్డావుకట్ట, మంగల్లపాడు, ఠరాణాలను జయించి ఎర్రగడ్డ పాడు వైపునకు దూసుకు వస్తున్నవి. ఇక వేగిరపాటు పనికిరాదు.

వల్లికొండ : జయాపజయములు దైవాధీనములు. కావున కీడెంచి మేలెంచనున్నారు కదా పెద్దలు, అందువలన నా కొక అలోచన కలుగుచున్నది.

కాటమరాజు : ఏమిటది మామా?

పల్లీకొండ : యుద్ధమున ఒక వేళ తామందరము మడిసినవో యాదవ వంశము నాశనమగును. కావున అయితమ రాజు పుత్రుడైన అల్టుదాడెన్న కు ఆవుల మందనిచ్చి గోపాలకులతో కటకమునకు బంపి వేసిన మేలగును. మన వంశము నిలుచును.

కాటమరాజు : మంచిదిమామగారు. మీ ఆలోచన బాగున్నది అటులనే చేయుదము. అయితమరాజా తమరేమందురు?

అయితమరాజు : అటులనే నలనన్నా.... కుమారా అల్లుదాడెన్నా?

77

అల్టుదాడెన్న _ : పితృదేవులకు వందనములు. పిలివితిరా నాన్నగారూ! అయితమ రాజా : అవును కుమారా! అల్టుదాడెన్న : ఏమి ఆజ్ఞ తండ్రిగారు? అయితమరాజా : నువ్వు ఆలమందలను, అక్కడి గోపాలకులను తీసికొని వేగిరము కటకమునకు వెళ్ళిపొమ్ము. _ అల్టుదాడెన్న _ : నాన్నగారూ! ఇది అన్యాయము. నేను యుద్రమున శత్రువుల తలలు =. నరికినా ప్రతాపమును లోకమునకు చాటవలెననుకుంటిని. కానీ.... పల్లీకొండ ౩ నాయనా అల్టుదాడెన్నా! నువ్వంతటి సమర్చుడవే. ఆ సత్యమును కాదను వారిక్కడెవ్వరును లేరు. కానీ పెద్దలు చెప్పినట్లు చేయుట పీల్లల విధి. అల్టుదాడెన్న : అటులనే తాతగారు, మీ ఆజ్జ పాటించెదను, కాటమరాజు : అయినచో పళశుగణమును తోలుకొని వెళ్ళుము కుమార దాడెన్నా.... అల్టుదాడెన్న ఇ వల్లికొండ | అటులనే.... సెలవు! కాటమరాజు : సుఖీభవ! వెళ్ళి రమ్ము అల్టుదాడెన్న : నాతిరుగు ప్రయాణమునకనుజ్ఞ నొసగుము తండ్రిగారు, అయితమరాజు : దీర్దాయుష్మాన్సవ! వెళ్ళిరమ్ము నాయనా. (అల్టుదాడెన్న నిష్కమించగా అందరును ఒక్కళణము అటువైెపునే చూచుచుందురు) ఆయితమరాజా : మామగారూ! ప్రస్తుత కర్తవ్వమేమి? పల్లీకొండ _ : ప్రస్తుతము నీవే సైన్యాధికారివైతివి. ఎవరెవరు ఎవరెవగ్రశ్రో పోట్లాడవలెనో, వారి వారికి పగలు నిర్ణయించి యుద్ధమునకు సిద్దము చేయుము, త్వరగా యుద్ధభేరిని మైగించుము. అయితమరాజు : పెద్దవారు పగలు నిర్ణయించుట తమరు చేయుటే న్యాయము. కాటమరాజు : సోదరులుచెప్పినది నిజము మామగారు, పగలను మీరే నిర్ణయింపుడు 78

పల్లికొండ : మీయందరి కోరిక అదియే అయినప్పుడు నేనెందుకు కాదనవలెను.

అటులనే. మొదట మహావీరుడు కఠియావులరాజు ఎగ్రసిద్దితో

తలపడవలెను. ఉత్తమ ఖడ్గ విద్యా విశారదుడు భట్చావుల వళల్లభన్న పాపసిద్దితో ఢీకొనవలెను. సకల యుద్ధ విద్యా నిపుణుడు నేతివారి ముద్ధయ్య, పెదవేని బావరాజు, పెదవరుడరాజులను ఎదుర్కొనును. శత్రుభయంకరులయిన నాచకూళ్ళ నాయుడు గుత్తి భీమునితోను, కొండువారి కొండయ్య, గొవుల గంగయ్యలు న్లసిద్ధి పైన్యముతోను తలపడవలెను.

అయితమరాజు : శహభావ్‌! మామగారూ! సమజిజ్జీలను గుర్హించితిరి. వగల నిరయించటలో మీకు-మీరే సాటి.

పల్టికొండ ; యుద్దరంగమున పఠిష్టమైన వ్యూహారచనయే సగము విజయమును చేకూర్చగలదు.

కాటమరాజు : నిజము చెప్పితిం మామగారు.

పళ్లికొండ : అయితమ రాజా! ఇక నువ్వు గండ గోపాల రాజు, కస్తూరి రాజులతో పోరాడి, వారి పీడ విరగడ చేయుము. పెయ్యల ఎగ్రయ్య నీకు సహాయకారిగా ఉండగలడు.

అయితమరాజు : మామగారూ..... ఇక వారు చచ్చిరనే భావింపుడు.

కాటమరాజు ఏ మవూముగారూ.... నిజముగా మీ యుద్స వ్యూహము బహు 'ప్రశంసనీయము. మీ మేథస్సు, భారత యుద్ధమున దద్రోణుల వారిని తలపింపచేయుచున్నది. ఇక సిద్దిరాజులకు తప్పక కైవల్యము (ప్రాప్తించగలదను నమ్మకము మాకున్నది.

ఎ(ర్రయ్య ; అయినచో యిక ఆలన్యమెందులకు? యుద్దభేరి మైగించెదము. యుద్ధభూమికి సిద్దిరాజులనాహ్వానించెదము.

పళ్లికొండ ; అగుమాగుము. సిద్దిరాజులు మహావీరులు. సరస్వతీ పుత్రులు. అట్టివారిని యుద్ధమునకు సగౌరవముగా ఆహ్వానించుట మంచిది.

అయితమరాజు ; అవును.... ఆదియును సత్యమే.

కాటమరాజు : అందులకు చేయవలసిన పని ఏమి?

79

పళల్లీకొండ :- మహా పండితులు, ఆపర శారదాపుత్రులు అయిన సరస్వతీ భట్టుగారిని వంపీ సిద్దిరాజును యుద్దమునకు పిలిపించెదము.

కాటమరాజు : భళా మామగారు. పువ్వునకు తావి చేకూరినట్టు, మీ మేథస్సుకు చక్కటి సంస్కారమబ్బినది.

అయితమరాజు : అవును. పసిడికి పరిమళమబ్చినట్లు!

పల్లికొండ వ ఎర్రయ్యా! పద్మరాఘవా! మీరిరువురు సరస్వతీ భట్టును పంపుటకు చెప్పవలసినవి చెప్పి ఆతనిని సిద్దము చేయుము.

ఎగర్రయ్య : ఆజ్ఞ మామగారు. అటులనే!

పద్మరాఘవుడు : జై కాటమ రాజుకే.

అందరూ వ జై!

ఎ(ర్రయ్య 2 జై మహాసేనాని ఆయితమ రాజుకే

అందరూ వ జై!

80

శవ రంగము నల్లిసిద్ది తఈన విడిది గృహమున భట్టుతో కాలక్షేవషము చేయుచుండును

భట్టు : మహాస్రభో.... ఈ విడిది గృహము ఎంత శోభాయమానముగా నున్నది! విశాలమైన గదులతో, అందమైన శిల్చ సంపదలతో అలరారు కుడ్యములతోను, స్తంభములతోను, కమనీయముగా నున్నది. భవంతి చుట్టును చక్కటి ఉద్యానవనము: ... అందులో నుండి వీచు చల్లని గాలి తమ్మెరులు మనసుకు ఎంతో అవ్లదము కలిగించుచున్నవి.

నల్లసిద్ది : ఇవియేనియు ఈ వేళ మా మనసునకు హాయిని గొలిపించుట లేదు భట్టుగారు.

భట్టు 2 ఎందులకు ప్రభు?

నల్లసిద్ది ; ఎర్రగడ్డ పోట్లాటలో మన వీరులెందరో మరణించిరి. అయినను యింకను యుద్ధము ముగియలేదు. ఇట్టు ఎంత కాలము సాగగలదో కూడా తెలియదు. అందులకే మా మనను అందోళన చెందుచున్నది.

భట్టు 2 ఆందోళన పడినంత మాత్రమున జరిగెడివి జరగకపోవు స్రభు. ఎప్టుడేమి జరుగునో ఎవరికెరుక? కావున మీరు నిశ్చింతగా నుండండి.

నల్లిసిద్ది 2 సరే.... మరేదయినను చెప్పుము భట్టుగారు.

భట్టు 2 ఇటీవలనే సిద్దనామాత్యులవారు కలసినారు ప్రభు.

నల్లిసిద్ది ః సిద్ధనామాత్యులా! ఎందులకు కలసి6?

భట్టు : ఆతని కుమారుడైన రణతిక్కనపైన ఒకనాటి నిండు సభలో నేనాక సీసమును చెప్పుచు అపీవేసితిని కదా!

నల్లిసిద్ధి ; ఆల.... అవును గుర్తున్నది. అది చాలా మంచి పద్యము.

భట్టు ; తిక్కనగారు కడసారిగా యుద్ధభూమికి వెళ్ళుచుు ఆ పద్యమును పూరించమని తన తుది కోరికగా తండ్రిగారికి భటుడితో చెప్పే పంపిరట,

నల్లసిద్ధి ౩ మీరు పూరించితిరా?

భట్టు ; వారి చివరి కోరిక తీర్చుట కూడా న్యాయము కదా. పూరించితిని.

నల్లిసిద్ది 2 ఏదీ ఆ పద్యమును ఓక్కసారి చదవండి,

81

భట్టు ః అలాగే పీ ధైర్యయి నీమేన తగియుండుటం జేసి చలియించి మందరాచలము తిర్‌గె గాంభీర్యమెల్ల నీ కడనె యుండుట జేసి కాకుత్‌స్టు చేవార్రి కట్టువడియె ఆల లక్ష్మీ నీయందు అలరి యుండుట జేసి హరిపోయి బలిదాన మడుగుకొనియె అకారమెల్ల నీయందు నుండుట జేసి మరుడు ధూర్జటి కంటిమంట గ్రాగె నల్లసిద్ధి :వాహ్‌.,.. మధురముగా నున్నది భట్టుగారు. మరి దీనికి పూరణము? భట్టు 2 అదియును చెప్పెదను మహాప్రభు! నల్లసిద్ధి : చెప్పుము! | భట్టు 2 తిక్కదండనాథ దేవేంద్రపురమునీ ౨. వరుగుటెరిగి నగముతిరుగుటుడిగె! _ _ అబ్టీ కట్టువాపె అచ్యుతక్కర తీరె మరుడు మరల పుట్టె మగలరాజ! నల్లసిద్ధి శహభాష్‌..... బాగుగా చెప్పినారు. తిక్కనగా8 కీర్తిని అజరామరణం చేసితిరి, భట్టు 2 వారి కీర్తిని అజరామరణము చేయునది వారి శార్యమొక్కటే ప్రభు. నా పద్యము కాదు. " నల్లసిద్ది : వారంతటి వారేలే. కాదనుటలేదు గాన్సీ మీ పద్యము నిజముగా బాగున్నది. అందులకిదుగో మా బహుమానము, (మెడలోని ఒక ముత్యాల దండను వలిచి ఇచ్చును) 2 (గ్రహించి మీరు కున్నారు బహుమానము కూడా ఇచ్చినారు. భట్టు ( మెచ్చుకున్నా ఇచ్చి ధన్యుడను ప్రభు. ధన్యుడను. నల్లసిద్ది ? యుద్ధవార్తలేమియు తెలియుట లేదు. వెళ్ళిదమా? (ఇద్దరును విడిది గృహమును వీడి వత్తురు) 82

5వ రంగము ధనముకొండ వురవీధిలో ముమ్మయ్య పోచయ్యలు ఆలుగులపోలు అనబడు బొంగరము లాటనాడుచుందురు పోచయ్య : మామా ముమ్మయ్యా! ఈ రోజు బొంగరములాట అమోఘముగా , నాడవలె. ముమ్మయ్య _ : అలాగే పోచయ్యా.... బొంగరమునకు తాడు చుట్టి, తిరుగవేసినచో అది విష్ణు చక్రము వలె తిరగవలెను. పోచయ్య వ అవును అట్టు తిరుగుచున్న మన బొంగరములను చూచిన వారి కళ్ళు తిరిగి భూమియే గుండ్రముగా తిరిగినటులనిపించవలె. ముమ్మయ్య _ : ఉద్దికాడు బొంగరమును పెట్టి, దాని చుట్టును గజము వెడల్పుతో బద్దె గీతను గీవీ గీయకనే.... మన బొంగరములతో దానిని రెండుగా చీల్చి బద్దె గీతకవతల పడునట్టుగా బహు లాఘవముగా బొంగరములను తిరగవేయవలె. పోచయ్య ; అట్టు తిరుగవేయబడిన బొంగరము తిరుగుట ఆగకనే దాని చుట్టును తాడును. రెండు చుట్లు చుట్టి దానితో లగ్గనెత్తి బొంగరమును ఆకాశమున కెగురవేయవలె, ఎగిరిన బొంగరీము కింద పడకుండా అట్లే పట్టివేసే పందెము గెలవవలె. ముమ్మయ్య _ : అంతియే కాదు.... వేగముగా బొంగరమునకు తాడును చుట్టి అంతర్మధ్యమున తిరుగవేస్తి అది కింద పడకుండగానేే అరచేయి అడ్డుపెట్టి, తిరగే బొంగరమును అరచేతిలో పోసుకుని గంతులేయవలె. పోచయ్య : అరచేతిలో తిఠగెడు బొంగరమును ముక్కు మీదను, బుగ్గల మీదను చివరకు నెత్తిమీదను పోసుకుని తిరుగునట్ట్లు చేయవలె. ముమ్మయ్య : భళా! బహు బాగుగా చెప్పేతివి.... బొంగరములాటలో మనమే మేటియని నిరూపించెదము.... రమ్ము..... పోచయ్య ; మౌమా..... అగుము.... ఈ రోజున ఈ మామూలు బొంగరములతో గాక..... మన పూజా గృహమున గల దేవతా బొంగరములతో ఆడవలె, ముమ్మయ్య _ .: ఎప్పుడో మన పూర్వీకులకు ..... దేవతలు మెచ్చి యిచ్చిన బొంగరములవి, వాటితో మనము ఆటలాడిన చెడు జరుగునందురు. 63

“ఎట్టి పరిస్టితులలోను ఆ బొౌంగరములతో నాడకుము. కీడు జరుగునని అమ్మ హెచ్చరించియే యున్నది కదా! పోచయ్య ; ఆల.... అవన్నియు పిన్నలను భయపెట్టుటకు పెద్దలు చెప్పెడి వట్టి మాటలు, ముమ్మయ్య _ : అయినచో..... నీవెళ్ళి పూజా గృహమునున్న ఆ దేవతా బొాంగరములను కొని తెమ్ము. పోచయ్య 2 అమ్మో! మీఅమ్మసి6దేవి చూసిన దండింపగలదు. నీవే వెళ్ళి తెమ్ము. ముమ్మయ్య _ : నీకంటె నేను కొంచెము పెద్దవాడిని. పెద్దవారు చెప్పినటుల పిన్నలు వినవలెను. ఇది నా అజ్ఞ. వెళ్ళుము. దేవతా బొంగరములను తీసుకురమ్ము. పోచయ్య ; ఆటులనా ..... వెళ్ళకున్న ఏమగును? ముమ్మయ్య _ :; మహాభాగ్యశాలి, పరమ కరుణామూర్తి అయిన సిరిదేవి ముద్దుల కుమారుడు, అవతార పురుషుడు మహాజ్ఞాని అయిన భక్తిరన్న చిన్న తమ్ముడు, ఎలమంచిలి రాజవంశపు అపురూప అందాల రాసీ, నిన్ను "పెంచిన తల్లీ అయిన అగుమంచికి ప్రియమైన తమ్ముడు ఈ ముమ్మయ్య "స్నేహమునకు దూరమగుదువు. పోచయ్య : ఆల... అంత మాటనకు మామా.... తెచ్చెదను. (పూజా మందిరమునకు వెళ్ళును ముమ్మయ్య _ : ఓయీ సంగడీలూ! మీ బొంగరములను ఇక సిద్ధము చేసుకొనుడు. పందెమునకు తగిన పైకమును గూడా తీసుకొని చాలురావుల కడకు రండు. ఈ రోజుతో బొంగరములాట యందు మీరో మేమో తేలి పోవలెను. ఇంకను ఆలస్యమెందులకు? చాలురావుల బీడుకు కదలి రండు. (అందరును చాలురావుల కడకు నడచెదరు. వారి ఉత్సాహమును, ఆవేశమును చూసిన జనులు ఆ వినోదమును చూచుటకు వారి వెంట “నడచెదరు. వారిలో (స్త్రీలు కూడా వుందురు. పోచయ్య దేవతా బొంగరములను తీసుకువచ్చును. బొంగరములాట ప్రారంభమగును). పోచయ్య ; మామా! ఇదుగో దేవతా బొంగరములు 84

ముమ్మయ్య _ : భళా మేనల్లుడూ.... అమ్మకు తెలొసెనా? పోచయ్య _ .: నేను బొంగరములను చేతబట్టి పూజా గృహమునుండి వచ్చుచున్నప్పుడు మీ అమ్మ సిరిదేవి కనిపెట్టినది. రెండు చీవాట్లు కూడా పెట్టినది...... అయినను నేను లెక్క చేయలేదు. ముమ్మయ్య _ : అంతియేకదా! సరే.... నాకొక బొంగరమునిచ్చి నీవొక బొంగరమును తీసుకొనుము.

(వెరాక బొంగరమును తీసికొందురు. వాటికి తాళ్ళు చుట్టి తిరుగ

వేయుదురు) పోచఛచయ్య ; అబ్బ! ఎంత వేగముగా తిరుగుచున్నవి ఈ బొంగరములు!

(తిరుగుచున్న బొంగరముల చుట్టును రెండుసార్లు తాడును త్రిప్పి,

ఆతాటితో వాటిని పైకెగురవేసి, రెండు చేతులతో అవి కింద పడకుండా

పట్టుకొని లగ్గో లగ్గ అటూ అరచుచు కేరింతలు కొట్టుచుందురు) అబ్బ! లగ్గ నెత్తుటకు కూడా బహుసునాయసముగా నున్నవి. ముమ్మయ్య _ : పోచా! ఇక నీవు నీసంగడీలకు నాయకత్వము వహించుము. నేను నా సొవాసకులకు నాయకత్వము వహించెదను, పోచయ్య : సరేముందు ఎవరి బొంగరములు బద్దెలో నుంచవలెనో నిర్ణయింపుము. ముమ్మయ్య : ముందుగా మీబొంగరములనేపెట్టుము. మేము బయటకు ఎల్లేయుదము. పోచయ్య ; అయినచో బద్దె ఏర్పాటు చేయుము.

(ముమ్మయ్య ఒక వృత్తాకారపు గీతను గీవి బద్దె నేర్పాటు చేయును) ముమ్మయ్య : ఇక మీ జట్టు బొంగరములన్నింటిని బద్దెమధ్యన వుంచుము. పోచయ్య ; అటులనే

(పోచయ్య జట్టు వారందరును తమతమ బొంగరములను సిద్ధము

చేసికొందురు. పోచయ్యకూడా తన దేవతా బొంగరమునకు రజ్ఞువును

చుట్టి సిద్ధము చేసికొనును) ముమ్మయ్య _ : పందెము కాయలేదేమి? పోచయ్య ; నీ బొంగరముతో ఒకే వేటుకు అన్ని బొంగరములను ఒకేసారి బద్దె వెలుపలికి ఎల్లేసినచో పదివేల వరహాలను ఫణముగా నిప్పించెదను. 85

ముమ్మయ్య _ : అటుల చేయనిచో పదివేల వరహములు నేను నీకిచ్చెదను.

పోచయ్య ః: మామా! ఇక నీ బొంగరమునకు తాడు చుట్టి నీ జట్టువారిని సిద్ధము చేయుము,

ముమ్మయ్య _ : నీవూ నీ జట్టువారును బద్దెలో బొంగరములను తిరుగునట్టు వేయుము. మేము ఎల్లేసెదము.

పోచయ్య ఏ (బద్దెలో బొంగరమును తిరుగవేసి) ఓనా జట్టు నేస్తులారా! నేనునా దేవతా బొంగరమును బద్దెలో తిరుగవేసితిని. చూడుడు. ఎంత వేగముగా నిశ్చలముగా అది తిరుగుచున్నటో.... దాని నెత్తిన పాలు పోసి పాలు తీసుకొనవచ్చును. మీరును తిరుగవేయుడు. (వారునూ బొంగరములను తిరుగవేయుదురు. ఆ తిరిగుచున్న బొంగరములను ముమ్మయ్య, ఆతని జట్టువారును తమ తమ బొంగరఘులతో కొట్టుదురు. అలా రెండు మూడు మారులు జరుగును. బొంగరములు గీత వెలుపలికి వచ్చిన ప్రతిసారియు అనందముతో కేరింతలు కొట్టుచు ఆడుచుందురు. .... చివరి సారిగా బద్దెలో నున్న పోచయ్య బొంగరమును ముమ్మయ్య తన బొంగరముతో ఎల్లేయగా.... ఆ యిద్దరి బొంగరములు వేగముగా వెళ్ళి వీధిలో నీటి కడవ నెత్తుకొని వచ్చుచున్న ఒక వైశ్యకాంతకు తగులును. అందులో ఒక బొంగరము ఆమె కడవకు తగిలి కుండ పగులును. మరొక బొంగరము ఆమె కాలికి తగులును, వైశ్యకాంతకోపావేశముతో -నూగిపోవును)

వైళ్ళేకొాంత : అమ్మో.... అయ్యయ్యో.... వారీ పోచయ్యా.... ముమ్మయ్యా! ఏమిరా నా కుండను వగలకొట్టి, నా కాలు విరగేస్తిర? ఏమిరా మీ మిడిమేళం! కొంతేగాలం కొడుకుల్లారా! అయ్యో.... అమ్మో.....

పోచయ్య ? అమ్మా! .... క్షమించుము.... నీవు వచ్చుట మేము చూడలేదు.

ముమ్మయ్య _ : అవును వైశ్యకాంతా! మేము చూడలేదు. పొరబాటైనది. క్షమించుము.

వైళకాంత : అవున్రా.... మీ మామా బావమరదులు ఏమీ చూల్లేరు? నిజాన్ని అస్సలు చూడలేరు. మీ కళ్ళకు పొరలు కప్పేసినాయి గావాల? అమ్మో.... అయ్యో.... ఈ పాపిష్టి బొంగరము ఎంత గట్టిగా తగిలింది? కాలు సలపరం పెడతా వుందే.... ఈ వీధిలో

86

ఇందరాడవాళ్ళుండంగా...... అది నాకే తగులాల్నా?..... అయ్యయ్యో..... నొప్పీ ..... నాొప్పి..... నడవలేకపోతున్నా సామీ..... (నేలపైనే కూలబడి రోదించుచుండును) ముమ్మయ్య _ : అమ్మా! వైశ్యకాంతారత్నమా! ఎందుకటుల నోటికొచ్చినట్టు వదరెదవు? పోచయ్య : క్షమించమని వేడితిమి కదా! " వైశ్యకాంత : ఆహాం... క్షమించమని వేడినంత మాత్రాన నా కాలునాప్పి పోతుందా? పగిలిన కుండ అతుకుతుందా? పోఛచయ్య ః అయినచో ఏమి చేయమందువు? వైళశ్ళకాంత _ : నేనెవర్ని మీకు చెప్పడానికి? ఆయినా ఈ మిడివేళపు పనులు మానుకుంటే మంచిది. పోచయ్య 2 ఏమిటి? మా ఆటపాటలను .మిడిమేళము పనులందువా? ముమ్మయ్య _ : ఎంత ధైర్యము నీకు! ఈ ధనము కొండ రాకుమారులనే అవమానించెదవా? పోచయ్య . : మామా ముమ్మా।అడ్డు తొలగుము.... మనలను దూషించిన ఈమె . నాలుకను త్రెంచివేసెదను. . వైశ్యకాంత : చాలు చాల్లేవయ్యా నీ ప్రతావం.... అగు! అక్కడే ఆగు! ఆనాథవైన నిన్ను మా మంచి అగుమంచమ్మ పెంచినంత మాత్రాన మిడిసీమిడిసి పడుతున్నావే. నీవే పెద్దమొనగోడివనుకుంటివి గావాల? ముమ్మయ్య _ : ఓవైళ్యస్త్రీ! నీ నోటిని హద్దులో నుంచుకొనుము లేనిచో.... వైశ్యకాంత : లేకుంటే.... ఏం చేస్తారు? ఊర్జో ఉండే ఆడవాళ్ళపైన కాదు మీ ప్రతాపం... ఎర్రగడ్డపాడు యుద్రభూమిలో తమ ప్రాణాలను సైతం లెక్క చెయ్యకుండా శత్రువీరుల్లో మీ తండ్రులు, బంధువులు పోరాడుతుంటే... 'మీరు మాత్రం దగుదుమమ్మా అంటూ ఇక్కడ బొంగరాలాడుకుంటున్నారు బొంగరాలు. మీదీ ఒక ప్రతాపమేనా? అబ్బయ్యా.... మీకు సిగ్గుగా లేదూ? మీరు మగోళ్ళుగాదూ? మొలతాళ్ళు కట్టలేదూ? పోచయ్య ; అమ్మా... వైశ్యకాంతా? 607

వైశ్ళకాంత : ఆల... ఏమయ్యా... వైశ్యకాంత్తనే.... అయితే ఏమిటంట..... హూల... మీ ప్రతాపాలు.... మాపైన కాదు.... పోయి అక్కడ చూపండి యుద్దరంగంలో.... ఆల.. నా జోలికొస్తే ... ఇంక ఊరుకోను... రాజకుమారులంట! రాజకుమారులు... భీ... (బాలరాజులు నిశ్చేష్టులై నిలబడిపోవుదురు. వైశ్యకాంతపైకి లేచి ఆడవాళ్ళపైన ప్రతాపం చూపించే రాచకువూరులు.... హుం (కుంటుకుంటూ వెళ్ళిపోవును) పోచయ్య : మామా ముమ్మా! నిజముగా ఆవైశ్యకాంత మన కళ్ళు తెరిపించినది. మన ఆంతఃపురవాసులు ఇంత రహస్యమును దాచిరెందులకు?.... మన పెద్దవారు యుద్ధము చేయుచుండగా మనమిటుల ఆనందముగా ఆటలాడుట న్యోయముగా తోచుట లేదు. ముమ్మయ్య _ : అవునుపోచా! ఇక మనము మన తల్టుల అనుజ్ఞను కోర యుద్ధభూమికి తక్షణము వెళ్ళెాదము. మన వీర ప్రతాపములను పరిశీలించుకొందము. పోచయ్య ; అవును మామా! అది మనము అవస్యము చేయవలసిన పని. రమ్ము.... మామారమ్ము... పరుగున పోయి దూకుదము కదన రంగమునకు! ముమ్మయ్య _ : వీరపుట్టుక పుట్టి వైరుల చంపకున్న మన నీరత్వమెందులకు? కాల్బనా? నడువుము. పోచయ్య 2 సరే... పదా... 88.

ఏడవ ఆంకము విధి: బాలవీరులు, తల్టుల ఆశీర్వ్చచనములతో కదనరంగమునకు కదలి వచ్చినారు. వారికీ పగలు ఏర్పాటు చేయబడినవి. ముమ్మయ్య ఉండవల్లి విరిగోపుతోను, పోచయ్య తిర్ణమల తిప్పయ్యతోను పగలు ఏర్పాటు చేయబడినవి. నల్లసిద్ది సైన్యములకు పాప సిద్ది నాయకత్వము వహించగా, కాట్రేడు సైన్యమును అయితమరాజు ముందుకు నడిపించినాడు. ఈ యుద్రమున బాలరాజులు ప్రధానపాత్ర వహించినారు. స్వైర విహారము చేసినారు. కానీ అందరి బలము కంటే నా బలము ఎక్కువ. కావున ఎప్పుడు ఏది జరగవలెనో జరిపించవలెనో నాకు బాగుగా తెలీయును. 869

1వ రంగము కాటమరాజు అస్టాన మంటపము. కాటమరాజు, పద్మరాఘవులు ఒక బంగారు పల్లెరములో కవ్చురపు విడములు పెట్టుకొని నములుచు పగడసాల లాడుచుందురు. కాటమరాజు : ఇది ఎలమంచలి సైన్యము పద్మరాఘవా.... ఇది నూ మంత్రి అయితమ రాజు (పావులు కదిపీ ఇదుగో నల్లసిద్దిరాజు ఆట కట్టించితిని చూడుము. పద్మరాఘవుడు : (తన మంత్రి పావును చేతబట్టి) నాది సింహపురి సైన్యము మిత్రమా. నా మంత్రి పాపసిద్ది.... ఇదుగో యిప్పుడు నీ మంత్రికే ఎసరు పెట్టి అడ్డు తొలగించితిని చూచితివా (కాటమరాజు మంత్రిని పడగొట్టును. కాటమరాజు : (స్వగతముగా) అం... నా ఎత్తుగడ పారలేదు... ఇప్పుడేమి చేయవలె? (అరక్షణం యోచించి ఆల.... చిన చేపను పెద చేప, పెద చేపను చినచేప మింగినట్టు చిన్నపావులు కూడా సపెద్దపావులను పడగొట్టగలవు. ఇప్పుడు నీ మంత్రిపావును నేను ముగించితిని. చూడుము (సిపాయితో మంత్రిని పడగొట్టును) పల్లీకొండ : (ఆతృతగా వగడసాలను సమీపించును) అక్కడ ప్రాణములకు తెగించి బాలరాజులు పోచయ్యలు, ముమ్మయ్యలు రణము చేయుచుండగా మీరిక్కడ నిశ్చింతగా కూర్చొని పగడసాలలాడుట బాగుగా లేదు కాటమరాజు : మేమూ యిక్కడ యుద్దము నందే మునిగి యున్నాము మామగారు. పల్లికొండ : ఇక్కడా! యుద్దరంగమా? కాటమరాజు : అవును మామగారు. ఇక్కడ మేము ఒకరికొకరము చతురంగ బలములతో పోరాడుచున్నాము. వల్లికొండ : పరిహాసమునకిది సమయము కాదు. పద్మరాఘవుడు : మంత్రిగారూ! మహావీరుడు అయితమ రాజు, అంతకుమించి మహో బలశాలురు బాలరాజులు యుద్దరంగము నుండగా మనకు భయమేల? . పల్లీకొండ _ : అలా అని ఏమరుపాటు పనికిరాదు. యుద్ధ సమయమున అప్రమత్తత లేకుండుట బుద్దిహినతను సూచించును. 90

వంధిమాగధులు : అరివీర భీకరుడు, మహానీరుడు పోచయ్యకు జయము జయము

పోచయ్య ఏ (మూడు మానవ శిరస్సులను ఒక చేతను, నెత్తురు కారుచున్న ఖడ్గమును ఒక చేతను పట్టుకొని మంటపములోనికి జొరబడును. అక్కడివారు ఆశ్చర్యచకితులగుదురు

పద్మరాఘవుడు : పోచయ్యా! ఏమిటీ భీకర స్వరూపము?

పోచయ్య ; శత్రువుల శిరస్సులు పద్మరాఘవా?

కాటమరాజు : పోచా! ఏ శత్రువులవి?

పోచయ్య ఇది కస్టికొమారాకమునేలు కనకము గంగురాజు తల (ఆతని కాళ్ళముందర పడవేయును). ఇది చెన్న పట్టణమునేలు చంద్రశేఖరుని శిరస్సు (దానినీ అచ్చటనే వేయును). ఇది తిర్రమల తిప్పయ్య మస్తకము (దానినీ అక్కడికే విసరును)

పళ్లికొండ ; బాలరాజా పోచయ్యా! యుద్ధము చేయుచు మధ్యన ఇటు వచ్చి వేయుట వీరులకుచితమైన పని కాదు. -

కాటమరాజు : అవునుపోఛా! నీవు మహావీరుడవే కావచ్చును. ఇటుల శత్రు శిరములను ఇళ్ళకు తెచ్చుట మంచిది కొదు,

పోచయ్య ఏ ఎందుకు మంచిది కాదు ప్రభు? శత్రు శిరములను కోట గుమ్మములకు (్రేలాడదియుట అనాదిగా వచ్చుచున్న ఆచారమే కదా?

కాటమరాజు : ఈ శిరస్సులను అందులకే తెచ్చితివా?

పోచయ్య ; అందులకే కాదు రాజా! మీకు మరియొకటి కూడా తెలియవేయుటకు తెచ్చితిని.

పళ్లికొండ ; ఏమిటిది బాలరాజా!

కాటమరాజు. : చెప్పుము చెప్పుము.ఏమిటది?

పోచయ్య 2 చెప్పెదను కాట్రేడా వెప్పెదను. ఒకప్పుడు అరవెల్లి దగ్గర మామ ముమ్మయ్య, నేను పశువులను కాచు సమయమున, ఇద్దరమును వేరు వేరుగా తమ తమ గోవులను పిలివితిమి. ముమ్మయ్య గోవులు ఆతని పిలుపు విని పరుగెత్తి వెళ్ళినవి. కానీ నేను పిలిచిన గోవులు రాలేదు. ఆ సమయమున మీరు మామ ముమ్మయ్యను గొప్ప చేసి మాటాడితిరి. నన్ను మాత్రము తక్కువ చేసీ పరిహసీంచితిరి. ఇక అప్పటినుండి ఆ

91

పరిహాసమును బాపుకొన్సి తానూ మవావీరుడననియు, ముమ్మయ్య కంటే, గొప్పవాడననియు నిరూపించుకొను ప్రయత్నము చేయుచునే యుంటిని. ఆ ప్రయత్నము నేడు సఫలమైనది. ఇప్పటిక్రైనను మీరు నన్ను గొప్పవాడిగాను, మహా ధీరుడిగాను గుర్తించగలరా?

కాటమరాజు : అప్పుడేదో వరుస వాడివని పరిహాసమాడితిమి గానీ, నిన్ను కించ వరుచుటకు కాదు పోచయ్యా.... నీవు నిజముగా మహా వీరుడివే, సమర్జుడవే. ఆ విషయము మాకు తెలియును. అప్పటి పరిహాస బాధను వదలి పెట్టి కార్యోన్ముఖుడవుకమ్ము

పద్మరాఘవుడు : భళా! బాలరాజు! నీ వీరత్వము నేడు కదా సఫలమైనది. ఎంతయినను మెచ్చుకోలుకు తగిన వాడవే.

పళ్లికొండ 2 బాలరాజా! నీ పరాక్రమము నిజముగా శ్లాఘనీయము, ఎలమంచిలి చరిత్రలో నీ నామము చిరస్ట్రాయిగా నిలవిపోగలదు. కానీ ఇలా అర్ధాంత రముగా రణక్షేత్రమును వదలి వీరులు వచ్చుట అపకీర్తి కాలవాలమగును.

పోచయ్య 2 లేదు. మంత్రిగారూ! నేనిచ్చటనే వుండిపోవుటకు రాలేదు. మీ మెచ్చుకోలు వెయ్యి ఏనుగుల బలమునిచ్చినది. మామ ముమ్మయ్య ఒక్కడే అక్కడ శత్రువులతో పోరాడుచున్నాడు.

పళ్లీకొండ 2 ఎవరికయినను మెచ్చుకోలు బలాన్ని చేకూర్చును. ఉత్సాహమును "పెంపొందించును. విజయోస్తు పోచయ్యా వెళ్ళిరమ్ము.

కాటమరాజు : పోచయ్యా! ఆగుము. నీవు నీ వీరత్వమును బుజువు చేసుకుని మాకు అత్యంత ఆనందమును కలిగించితివి. మాకు మిక్కిలి ప్రియపాత్రుడ వైళివి. ఇదుగో! మా అభిమానమునకు చిహ్నముగా కప్పురవు విడెము నీకు స్వయముగా ఇచ్చుచున్నాము. (గ్రహింపుము. (బంగారు పశ్ళెరములో నున్న విడెమును అందుకొని పోచయ్య కిచ్చును).

పోచయ్య _ : (సంతోషముగా గ్రహించి) ఆనందమైనది కాట్రేడా! ఇక ఇప్పుడే రణభూమికి తిరిగి వెళ్ళి ముమ్మయ్య మామకండగా నిలబడెదను.

పల్లికొండ | విజయోస్తు!

కాటమరాజు స

పద్మరాఘవుడు : నీకు జయమగు గాక!

92

2వ రంగము గయ సమీపమున గల గంగానదీ తీరమున భక్తి రన్న బసవ దేవునితో కలిసి,

చనిపోయిన తమ పెద్దలకు పిండ ప్రదొ నము చేయ సమకట్టును. గలగలమని పారుచున్న

గంగానదీ జలములు, చక్కని చెట్టు చేమలతో, పక్షుల కిలకిలారావములతో 'గ్రకృతి

ఆవ్లాదకరముగా నుండును.

భక్తిరన్న : బసవదేవా! శ్రీవైల పర్వతమున చేయుచున్న తపస్సును చాలించి, పితరులకు పిండ ప్రదానము చేయుటకై కాశికి వచ్చితిమి. కాశీ విశ్వనాథుని కూర్మి వలన విశాలాక్షి కటాక వీక్షణముల వలన (ప్రయాణము సునాయాసముగా సాగినది. ఇప్పుడు గయకు వచ్చితిమి.

బసవదేవుడు _ : అవును దొరా! ఈ గయలోనే గదా! లోకంలోని శోకాన్ని పారదోల డానికి రాజ్యాన్ని, భార్యాబిడ్డల్ని వదిలేసి వచ్చిన యువరాజు గాతమునికి జ్ఞానోదయమైంది.

భక్తిరన్న ; అవును అందులకే ఇది పవిత్ర పుణ్యక్షేత్రమైనది.

బసవదేవుడు : అయితే దొరా! మీ తాత తండ్రులకు యిక్కడ పిండ ప్రదానం చేస్తే బాగుండునేమో!

భక్తిరన్న ; నా మనసులోని మాట చెప్పేతివి, నేనును అదియే తలంచితిని. కానీ ఈ వేళ విచిత్రముగా ధనము కొండలోను, ఎలమంచిలిలోను వున్న మన వాళ్ళందరును జ్ఞప్తికి వచ్చుచున్నారు. ధనముకొండను వదలి ఎన్ని రోజులయినదీ!

బసవదేవుడు : అవుందొరా! శ్వానా దినాలైపాయ!

భక్తిరన్న 2 ముఖ్యముగా నా ప్రియసోదరి పాపనూక మాటిమాటికి స్ఫురణ కొచ్చుచున్నది.... తల్లిదండ్రిలేని ఆ యమ్మను కంటికి రెప్ప వలె చూచుకుంటిని. నా సోదరియగు అగుమంచితో సమానముగా చూచుకుంటిని. ధనము కొండ వదులునప్పుడు నా తల్లి సిరిదేవికి ఆమెను అప్పగించి వచ్చితిని. ఆ పావనూక ఎలా ఉన్నదో ఏమొ! లోకము తెలియని బాల.

బసవదేవుడు ; అవును దొరా! మా మంచి తల్లి, పాపం పున్నెం ఎరగనిది. ఆ యమ్మ చెడు ఘడియల్లో పుట్టిందనే మూఢ నమ్మకంతోనే .... యుద్దంలో

93

ఆమె తండ్రి, పినతండ్రులు కాలమై పోయినారని లోకులు నిందిస్తారు. పెద్దల పాపపున్నేలకు పిన్నల్నీ నిందించడం తగిన పనా? భక్తిరన్న ఏ హైపపుణ్యములు వారి వారి కర్మానుసారమే సంభవించినవి. అందులకు బిడ్డలే కారణమనుట అజ్ఞానహితువు. అదుగో సూర్యోదయము కావచ్చుచున్నది. స్నానమాచరించితివి కదా! బసవదేవుడు : ఆల... ముగించినాను ఇంక.... మీరు పండ ప్రదానము చేయడమే మిగిలింది. భక్తిరన్న 2 బసవా! మాపితరులకు, వారివారి ప్రధానులయిన స్టిరమందుల వాఠికి పిండములు సిద్ధము చేయుము. బసవదేవుడు : అట్లే దారా! (అంతకు మునుపే వండి సిద్ధము చేసిన పిండాన్నములను కడులు చేసి ఆకులలో' పెట్టి ఒక్కొక్కటే అందించుచుండును. భక్తి రన్న ఒక్కొక్క పిండమునే తీసుకొని నీటిలో వదులుచుండును). భక్తిరన్హు 2 (ఒక పిండాన్నపు అకును దోసిలిలో పెట్టుకొని సూర్యునకు నమస్కారము చేయును) తే॥ జీవముల నిత్తువు సకల జీవులకును కాంతి నిచ్చెదవు సకల కార్యములకు దివిబి సరుహ బాంధవ దివ్యతేజ! నాదు కనులకు కనిపించెడి దేవ! కావరావ! తే॥ ఓయి రవిరాజ! లైకొనుమోయినాదు అంజలిన్స్‌ స్వీకరించుము ఆనల తేజ నావి నతివాక్యములనెల్లు నా యధుకుల వైభవమును నలు దిశల నందునటుల (ఆ పిండమును వదఠి మరో పిండాన్నమున్న ఆకును చేతులలోకి తీసుకొనును) సకల చరాచరములకును సజీవ కారకుడవైన ఓ దినకరా. గ్రెకొమ్ము నా నమస్కారములు, (పిండమును నీటిలో వదులును) బసవదేవా! మరొక్క పీండమునందిమ్ము. ర్ర4

బసవదేవుడు : చిత్తం దొరా! ఆకుదొన్నైలో పిండం బెట్టి అందిస్తున్నాను.

భక్తిరన్న : మహావీరో వలురాజా! ఇదుగో నీ పిండభాగము. స్వీకరించుము. (పిండమును ' వదలగా నదిలో నుండి వలురాజా చేతులు చాచి పిండమును [గ్రహించును).

బసవదేవుడు. : ఇదుగో మరో పీండము.

భక్తిరన్న (అందుకొని పిండములు పెట్టుచుండును) ఓ సింవోద్రి రాజా! నీ పిండ భాగమును [గ్రహించుము. (సింవొద్రి రెండు చేతులు చాచి ([గ్రహించును) ఓ.... పెద్దిరాజా! నీ పండ భాగమిదుగో.... (థెద్దిరాజా రెండు చేతులతో ([గ్రహించును) ఎలనూక, నలనూక రాజులారా.... మీ పిండములివిగో.... (వారూ అటులనే గ్రహింతురు) - యయాతీ దేవయానీ సంతతికి చెందిన ఓ అమాత్యులారా! స్టిరమందు లారా! మీమీ పండ భాగములను గ్లైకొనుడు, (వీర మరణములందిన మంత్రులు, స్టిరమందులు చేతులు చాచి పిండాన్నములను (గగ్రహింతురు. మీరందరును ఈ పవిత్ర గంగా జలములతో తడిసిన ఈ పిండాన్నములను (గ్రహించి వీర స్వర్ణములను, ఉత్తమ గతులను పొందుము. (హఠాత్తుగా బాలరాజులయిన పోచయ్య, వలువ్ముయ్యలు చేతులు చాచి వూకును పీండాన్నము లిచ్చి అనుగ్రహించు భక్తిరన్నా అనుచు వేడుకొందురు)

భక్తిరన్న ; బాలరాజాలారా! ఇది కలయా నిజమా! మీరూ పిండాన్నము నాశింతురా? ఏమైనది మీకు?

ముమ్మయ్య | భక్తిరన్నా! ఎర్రగడ్డపాడులో సింహవురి రాజులకు, మనకు మవీ

కంఠస్వరము ్వ్వాద్ధము సంభవించినది.

పోచయ్య | ఆ భీకర యుద్ధములో మన వీరులెందరో హతము కాబడిరి.

కంఠస్వరము

భక్తిరన్న 2 హతవిధీ! ఏమి ఈ వైపరీత్యము?

85

ముమ్మయ్య _ : భక్తిరన్నా యింకా వినుము. ఆ యుద్ధమున శత్రుసైన్యములనెందరినో నిర్జించి నేనును వీరమరణమును పొందితిని.

పోచయ్య వ నేనును అదియే మార్గముననుసరించితిని,

ముమ్మయ్య _ : మన మహావీరుడు బ్రహ్మరుద్రయ్య, కామధేను ప్రతిరూపమైన మన బొల్లావును అదే దారి పట్టి పోయెను.

పోచయ్య ఏ కావున మాకును పిండ ప్రదానము*+చేయుము.

ముమ్మయ్య _ : మాకూ ఉత్తమగతులు సుగమ్యము చేయుము.

భక్తిరన్న 2 అయ్యో! సోదర ముమ్మయ్యా! అల్లుడా పోచయ్యా! ఎంత ఘోరము జరిగిపోయినది. ఇద్దరూ కలొసీ మరణించితిరి. మరణము నందు. కూడా మీ స్నేహము విడిపోలేదా? అచట యుద్ధము జరుగుచున్నటుల మాకెంత మాత్రమును తెలియదే. సరే! విధి విధానము నెదిరించుట ఎవరి తరమగును? కర్మానుసారమే కదా మనిషికి జనన మరణములు సంభవించుచున్నవి. ఇదుగో... మీ పిండములను (గ్రహించి మీ ఆత్మలను తృప్తి పరచుకొనుడు. (దుఃఖముతో భక్తిరన్న పిండ 'ప్రభానము చేయగా బాలరాజులు [గ్రహింతురు. అటులనే బ్రహ్మ రుద్రయ్యకు, బొల్లావుకును పిండ ప్రధానము చేయగా రుద్రయ్య, బొల్లావు గ్రహించుదురు. భక్తిరన్న దుఖావేశముతో గట్టు మీదకు వచ్చును)

భక్తీ రన్న వ బసవదేవా! నేను ఇటులనే ధనము కొండకు పయనమై వెళ్ళి అక్కడ అంత్రఃపుర (స్త్రీలకు భద్రములు చేసి, అటులనే యుద్ద భూమికి వత్తును... నువ్వు ముందు వెళ్ళి అక్కడే పరిస్టితులను విచా రించిరమ్ము, వెళ్ళుము. ॥

బసవదేవుడు : అట్టే దొరా! (గుర్రము నెక్కి వెళ్ళి పోవును. భక్తిరన్న ధనము.కొండకు ప్రయాణ మగును) .

96

3వ రంగము నల్లపిద్ధి కొలువు కూటము..... అందరును ఆ మరునాడు జరుగబోవు

యుద్ధమును గూర్చి చర్చించుకొనుచుందురు.

పాపిసీద్ధి ; అగ్రజా నల్లసిద్దీ! మనవైపున వున్న వీరులు, ఖడ్ల తిక్కన సోదరులును చల్లావారి చేతిలో హతము కాబడిరి. అట్లే వారి చేతులలోనే సోదరులు కుమార సిద్ది గాజును వీరస్వర్ల్గము నలంకరించిరి. అంతకు ముందే ఆర్య ఖడ్గ తిక్కన, ఎగర్రసిద్ది యుద్రమున మడిసిరి. ఆ దుష్టబాలరాజుల చేతులలో ఉండవెళ్లి విరిగోపు, తిర్హమల తిప్పయ్య, గంగురాజు, చంద్రశేఖరుడు వంటి మరెందరో యోధానుయోధులు మరణించిరి. ఇక యిష్పుడేమి చేయవలెను.

నల్లసిద్ది : అటువైపునను బ్రహ్మరుద్రయ్య, బీరినీడు, బొల్లావు, కరియావుల రాజు వంటీ వారు మట్టి కరచి6 కదా పాపసిద్రీ!

పాపసిద్ది : నిజమే ...... వాళికి ధైర్యసాహసములు మాత్రమే వున్నవి. మనకు వాటితో పాటు మాయోపొాయములును వున్నవి. వారేమి చేయగలరు?

కొండికసిద్ది _: ఏమిచేయుదురు. ఏమి చేయరు అని కాదు. చిన్న పామునైనను పెద్ద కట్టెతో కొట్టవలెనని కదా ఆర్యుల మాట.

నల్లసిద్ది 2 సోదరా కొం డికసిద్దీ! ఈ వేళనేమి ఇటుల పలుకుచున్నావు? మన మహావీరులు మరణించిరని గుండె జారినదా ఏమి?

పాపసిద్రి ; సోదరునికి యుద్రమనిన భయము హెచ్చినది కాబోలు.

కొండికసిద్ధ్‌ : ఆహాహాల... లేదు సోదరులారా.... ఆలాంటిదేమియును లేదు. వీర మరణము పొందిన వీరులు గురుతుకు వచ్చిరి, అంతియే.

నల్లపిద్ది : రేపు జరుగబోవు యుద్దమునకు సైన్యాధికారము'నెరపు వారెవరు?

పాపసిద్ది : అది అగ్రజుల వారే నిర్ణయంపవలయును.

నళ్లిసిద్ది : సరే ఈనాటి నుండి యుద్రమునకు పాపసిద్దియే మార్గదర్శకత్వము నెరుపవలెను.

కొండిక సిద్ధి : అగ్రజుల వారు తగిన నిర్ణయమే చేసినారు. సోదరులు పాపసిద్ది మహా యోధులు.

పాపసీద్ధి ఫి ధన్యుడనైతి అగ్రజా. ధన్యుడరైతిని.

8 97

నల్లసిద్ది పాపసిద్దీ! నువ్వుముందు సైన్యమును తీసుకొని నడువుము. నీకు సహాయముగా ఒక వైపున (శ్రీకంఠరాజు తన సేనతో నీ వెంట నుండగలడు. కుమారసిద్ధి : మంచి యోచన! నల్లసిద్ధి : ఆపైనకొండిక సిద్ది మరో వైపు నుండి తన అనుచరులతో యుద్రభూమికీ రాగలడు. పాపసిద్ధి 2 భళా! మీ వ్యూహరచన బాగున్నది. ద్రోణుడి పద్మవ్యూహమును చలపింవ చేయుచున్నది దీనితో శత్రువులు దిక్కుతోచక మన సైనిక వ్యూహములో తగులుకొని సాలె గూటిలో చిక్కిన కీటకముల వలె గిలగిలలాడుదురు, కొండిక సిద్ది : అప్పుడు వారిని జయించుట సులభమగును. . నల్లసిద్ధి 2 అయినను ఎదుటివారిని తక్కువుగా భావించుట అవివేకమగును. వారి ఎత్తుగడలతో వారుందురు కదా! పాపసీద్ధి వ ఆల.... అయినను ఏమి? వారి ప్రతి ఎత్తుగడను చిత్తు చేయగల నేర్పు మనకున్నది కదా! కుమౌరసిద్ధి _: అవును. ఎంతటి శత్రువునైనను మట్టి కరిపించగల భుజ బలమును మనకున్నది. కొండిక సిద్ధి : ఇక విజయము మనదే..., కుమారసిద్ది : జై నల్లసిద్ది మహారాజుకే.... అందరూ 2 టై... కొండికసిద్ది _: జై నూతన సైన్యాధిపతి పాపసిద్దికీ.... అందరూ ః జై..... 98

తీవ రంగము కాటమరాజు రాణా. చిత్రభాను సంవత్సరము క్రయోదశి ఆదివారము నాటి రా త్రి యుద్రవ్యూహమును

గూర్చి చర్చించుకొనుచుందురు.

పద్మరాఘవుడు : నిన్నటి యుద్ధమున ..... కరియావుల రాజు తన వీరత్వమును నిరూపించుకొని ఎగ్రసిద్ది తలనెగురవేసి నేలకారిగినాడు. అలనాడు పద్మవ్యూహములో అభిమన్యుని, మాయోపాయముతో దుష్ట చతుష్టయము హతమార్చినట్లు నిన్నటి యుద్దములో సిద్ధి సోదరులు మోసముతో బాలరాజులను నేలకూల్చినారు.

పల్లికొండ _ : అన్నివేళలా అధర్మము పనికిరాదు. రణరంగమున ద్వంద్వ యుద్ధము నీతిదాయకము.... అధర్మయుద్ధము అత్మహత్యా సదృశ్యము,.

కాటమరాజు : అది సరే.... రేపు జరుగబోవు యుద్ధమునకు శత్రు సైన్యమును పాపసీద్ది నడుపబోవునట్లు చారుల వలన తెలిసినది.

పల్లికొండ : అయినచో మనమును పాపసిద్దికి దీటయిన వీరునకే సైన్యాధ్యక్ష పదవి కట్టబెట్టవలెను.

పద్మరాఘవుడు : బెజవాడ రాజు నందికేశుని నిర్ణంచి, బెజవాడ బెబ్బులిగా వినుతికెక్కిన మన ఎర్రయ్య అనంతరము ఆంతటి వీరులెవరున్నారా అనిపిస్తున్నది మంత్రిగారూ!

కాటమరాజు : నిజముచెప్పితిరి, వారి తర్వాత మనలో సైన్యాధ్యక పదవి నలంకరించు నంతటి మహవాయోధుడే లేడందురా?

పళ్లికొండ : ఆ దిగులు అవసరము లేదు కాటన్నా. మనలోను అటువంటి మహా యోధులు చాలా మందే వున్నారు. సత్యమే మనగా.... ఈ ఎలమంచిలి 'సైన్యములో ప్రతివాడు ఓ మవియోధుడే.... అందులకు సంశయము లేదు.

కాటమరాజు : అయినవో మన సేనకు సరియైన నాయకుడెవరో మీరే నిర్ణయించుము మామగారూ.

పళ్లీకొండ : ఏమున్నది? పద్మరాఘవుడు సెలవిచ్చినట్లు మన బెజవాడ బెబ్బులి "'పెయ్యావుల ఎగర్రయ్యే అందులకు తగిన యోధుడు.

99

కాటమరాజు : నిజమే.... మామనసులో మాట చెప్పితిరి, ఎర్రయ్యకు సైన్యమును నడుపు నాయక లక్షణములు మెండుగా నున్నవి. ఏమందువు ఎర్రన్నా? ఎ(ర్రయ్య ; మీ అభిమానమునకు కృతజ్ఞతలు కాటన్నా.... మీ ఆజ్ఞను శిరసావహించెదను. కాటమరాజు : ఇదుగో వీరఖడ్గము. సైన్యాధికారై శత్రువులను తునుమాడుము. ఎగర్రయ్య ; (రెండుచేతులతో ఖడ్గమును తీసుకొని కనుల కద్దుకొనును) మీ కోరిక

• తప్పక నెరవేర్చెదను. ఎలమంచిలికి విజయము సాధించి పెట్టెదను. పద్మరాఫఘవుడు ;: జై బెజవాడ బెబ్బులికే... అందరూ వ టై. పద్మరాఘవుడు : జై కాటమరాజాకే. అందరూ వ టై.... పద్మరాఘవుడు : జై.... పెయ్యావుల ఎర్రయ్యకూ.... అందరూ _ :జై పల్లికొండ వ కేవలము జయజయధ్వానములతో విజయలక్ష్మి లభింపదు. యుద్ధరంగమున విజ్బంభించినవుడే మనకు విజయము లభించగలదు. ఆం.... శత్రురాజు రేపటి యుద్ధమున కొత్త వ్యూహారచన చేసినటుల కూడా వేగుల వర్తమానము. కాటమరాజు : అందులకు ఏమి చేయుదము? పల్లికొండ _ ,: దానికి పై వ్యూహము మనమును రవింపవలెను. ఎగర్రయ్య ; అడి ఏదో మీరే చేయుము మంత్రిగారూ! పల్లికొండ : వారి వ్యూహమును ఎదుర్కొనుటకు, వారి మతి పోగొట్టెడు మరొక మహత్తరమైన వ్యూహరచన చెప్పెదను. పాటించుము,. కాటమరాజు : తప్పక పాటించెదము. చెప్పండి మామగారూ! పళల్లికొండ :.మొదట యుద్దభూమికి మన నూతన సేనాని ఎర్రయ్య కొంత సైన్యమును తీసుకొని వెళ్ళగలడు. శత్రు సైన్యములు మూడు వైపుల నుండి మన సిపాయిలపైన మూకుమ్మడిగా దాడి చేయగలను. అదే సమయమున మన మందలోని మేటి ఆవులను, ఎద్దులను, కారు 100

దూడలను తీసుకొని చట్టువారి ఎర్రయ్య వారిపై కురుకును. శత్రువులకు దిక్కుతోచని రీతిలో పశువులను వారొపై కురికించును. ఎర్రయ్య 2 భళా మంత్రిగారూ.... మీ యుద్దనైపుణ్యము మెచ్చుకోదగినది. కాటమరాజు : ఇక రేపటి యుద్ధమున విజయము మనలనే వఠించగలదనుటలో సందేహము లేదు, వల్లికొండ ; ఎర్రయ్యా..... ఇది కీలకమైన పోరు. జాగరూకుడవై మెలగుము. ఎర్రయ్య శ అల్జాగే వపళ్లికొండగారు.... పళ్లిగొండ ; నర్రావులను, పుల్లెద్దు బసవన్నను, పెయ్యలను తీసుకురండి. వాటికి నలుగులు పెట్టి పూజలు చేసి యుద్ద భూమికి తీసుకుపొండి. ఎ(ర్రయ్య 2 ఆజ్ఞ! పళ్లికొండ ఎర్రయ్యా! ముందు నర్రావులను, అశ్వములపైకి, నలుగుటెడ్డను మదగజములపైకి పుల్లెద్దు బసవన్నను పాపసిద్ది పైకిని ఉరికించుము. దానితో పాపసిద్ది సైన్యము పలాయనము చిత్తగించక తప్పదు. కాటమరాజు : అయినచో రేపటి యుద్ధము బహు ఉత్కంఠభరితము కాగలదు. పల్లీకొండ ; తప్పకుండా... రేపటి విజయము మన పశువులదే కాగలదు, పద్మరాఘవుడు : జై కాటమరాజుకే.... అందరూ ; టై! పద్మరాఘవుడు : చట్టువారి ఎర్రయ్యకే... . అందరూ ; జై! పద్మరాఘనవుడు : జై పెయ్యావుల ఎర్రయ్యకు అందరూ వ జై! టీం టా స 101 1 తన చమావుి! షస య్‌

ఎనిమిదవ అంకము

విధి; ఈ రోజా ఫాల్గుణ బహుళ చతుర్రశి సోమవారము. ఈ రోజునకు యుద్ధము ప్రారంభమై మాసము గడిచినది. ఇంకను యుద్దము జరుగవలసి యున్నది. ఈనాటి పగలు జరిగిన యుద్ధమున పశువులు ప్రధానపాత్ర వహించినవి. మొధట పళ్లికొండ, చట్టువారి ఎ(ర్రయ్యకును, నలుగుబెద్దులకును, పుల్లెద్దు బసవన్నకును పంతము నిర్ణయించి పాపసిద్ది దండుతో తలపడి నర్రావులు అశ్వములను, నలుగుటెద్దులు మదగజములను మట్టి కరిపీంచినవి. ఆవులు, లేగలు మహా యుద్దము చేసినవి. దేవతలు సైతము వాటి పరా[క్రమమునకు హర్షించి పూలవానలు కురిపించినారు. చట్టువారి ఎర్రయ్య చేతిలో పాపసీద్రి, బెజవాడ బెబ్బులి పెయ్యల ఎర్రయ్య చేతిలో (శ్రీీకంఠ రాజు హతమైైనారు. ప్రొద్దు (గ్రుంకినది. యుద్దము ఆగినది.

ఇక రేపు జరుగబోవు యుద్దము మరింత కీలకమైనది. ఈ యుద్రములోనే జయావజయములు నిర్ణయింపబడును. అల్లదిగో.... ఎలమంచిలి వీరులందరును, ఈ రాత్రి వేళ శివ పురాణమును విని విశ్రమించినారు. సూర్యుడుదయించుటకు ఎంతో సమయము లేదు.

అటువైవున నల్లసిద్దియే స్వయముగా దండుకు నాయకత్వము వహించనున్నాడు. ఇటువైపున కాటమరాజు తన సైన్యమునకు మార్గదర్శకుడైనాడు. అటు సింహపురి ఫైన్యమునకు నల్లసిద్దియే అధ్యక్షుడై ఎర్రగడ్డపాడు వైపుకు వచ్చుచున్నాడు. ఇప్పటికే సిపాయిల రక్తముతో తడుపబడిన ఎగర్రగడ్డపాడు నేడు మరింత ఎరుపెక్కగలదు.

102

1వ రంగము

చిన్నోడు : అబ్బ! పెద్దోడా! సూడరా. యుద్రభూమిలో.... తలకాయలు తలకాయలే 'పైకెగరతా వుండాయి. బంతులు మాదిరితో ఎగరగిరి పడతా వుండాయి,.

పెద్దోడు 2 అవున్రా సీన్నోడా. ఆ బాణాలు, బల్లేలు సూడు. అకాశంలో రివ్వు ర6వ్వుమంచా ఎగిరిపోయి సిపాయిల గుండెల్లో గుచ్చుకుందా వుండాయి.

చిన్నోడు : వారే పెద్దోడా! నీ ప్రోద్బలంతో నేను యుద్దంలో పాలుగొన్నాను. నా చేతనైనకాడికి పగోరిని సంపినాను. ఇప్పుడేమొ కాటమరాజు, 'నేలకారిగినమన వీరుల శవాలు కాకులు గద్దలు ముట్టకుండా శత్రువులు ఎత్తుకోని పోకుండా చూడమని నిన్ను నన్ను పంపించినాడు. బాగనే వుండాది. యుద్ధమైపోయిందాకా శవాలు కుళ్ళిపోకుండా వుంచాయా?

పెద్దోడు : అదేమీ లేదురా అబ్బయా. కాటమరాజు భారీయ్య గంగమ్మ శల్లి ఉండలా.... అమె సాక్షాత్తు శక్తికి ప్రతిరూపం. కాశి నుంచీ భక్తి రన్న వచ్చిందాకా, శవాలు కుళ్ళిపోకుండా, బిందు కాకుండా కాపాడమని కాటమరాజు అ గంగమ్మను వేడుకున్నాడంట. ఇంక అబ్బుట్నీంచీ ఆయమ్మ] కావిలి కాస్తా వుందంట.

చిన్నోడు ; ఒరే పెద్టోడో..... అయితే.... రేత్తిరి పూట..... ఆయమ్మ మనల్నేమన్నా మింగేసునా?

పెద్దోడు : ఎందుకు మింగుతుంది. మనం ఆయమ్మ మడుసులం గదా!

చిన్నోడు ః అట్టయితే పరవాలేదులే... సరే,... శవాలను కుళ్ళిపోకుండా ఆయమ్మ కాపాడితే, వాట్ని కాకులు, గద్దలు ఆశించకుండా మనం సూడాలా? అయినా యిదేం బాగాలేదురా పెద్దోడా!

పెద్దోడు : ఎందుకు బాగలా?

చిన్నోడు ; మనం గూడా యుద్ధంలో వుంటే మన నలనన్నకు కొంచెం సహాయి కారిగా వుండే వాళ్ళం గదా!

పెద్దోడు. ; ఏంది.... కాట్రేడుకు మనం సహాయం! బలే బాగుండాదిలే.

విన్నోడు 2 ఏమిరో పెద్దోడా అట్టంటివి?

పెద్దోడు 2 కాట్రేడేమన్నా సామాన్యుడనుకుంటివా. సాక్షాత్తు ఆ కృష్ణ పరమాత్మే కాటన్నగా పుట్నాడు. ఆయప్ప వీర ప్రతాపమెచ్చాంటిదనుకుంటివి?

10

చిన్నోడు 2 ఎట్టాంటిది?

"పెద్డోడు ః వోరి నీ యిత్తగిల్ల, తస్పాదియ్య. నీకింతే నా ఆయన గురించి తెలిసింది?

చిన్నోడు : అంటే ఆయన అంత గొప్పోడా?

పెద్దోడు : అట్ట కాకుంటే శక్తి స్వరూపిణి గంగమ్మను పెండ్లాడునా?

చిన్నోడు ; ఆ గంగమ్మనే ఆయన ఎందుకు పెండ్లాడీనాడు?

"పెద్దోడు : అదిపెద్దకథలే.... సరే.... అడిగినావు గదా. సెప్తా ఇనుకో. (ఇంతలో దూరముగా ఒక కుక్క భౌ భామని అరుచును) వారే ఆ పక్క కుక్కలు జొరబడినట్టుండాయి సూడ్రా!

చిన్నోడు ః ఛాయ్‌! దూరంగా పో.... లేకుంటే ఈ బాణం దెబ్బతో నీ తల ఎగిరినట్టే.... పో దూరంగా (కుక్క మళ్లీ అరచును). సరే నీకు మ్తూడిందిలే. (బాణం ఎక్కుపెట్టి శబ్దం వచ్చిన వైపుకు వేయును. అది కుక్కకు తగిలి.... కయ్‌ కయ్‌ మంటూ అరుచుచు దూరముగా వెళ్ళును).

పెద్దోడు ఏ దాని జబ్బకు తగిల్నట్టుంది బాణం. అరస్తాపోయింది.

చిన్నోడు ఏ ఆల... సరే.... ఇంక సెప్పు.

పెద్దోడు 2 పెద్దిరాజు వాలికేతు రాజుతో యుద్దం జేసి, అర్గపెంట రణంలో సచ్చిపాయ గదా. అప్పుడు వీడు సంవత్సరాల వయస్సులో వుండే కాటమరాజు ఆ కేతురాజుతో యుద్ధం చేస, ఆతన్ని సంపేసి తండ్రీ శవాన్ని యింటికి తెచ్చినాడు. ఆతని తల్లి పెద్దమ్మ సాగుమానం చేసింది. అప్పుడు ఈ గంగమ్మ అతని పరాక్రమాన్ని చూసి మురిసిపోయి మోయించి నన్ను మనువాడు అంటా కోరింది. అప్పుడాయప్పు, మర్లవారి యింట అడబిడ్డగా పుడితే పెండ్లాడతానన్నాడంట. ఆయమ్మ సరేనని మర్లవారి యింట పుట్టిందంట. ఆయమ్మనే మర్లవారి గంగ్క వీరగంగ అంటా పిల్చినారంట. ఆయమ్ముకు పెండ్లీడొచ్చిం తర్వాత కాటమరాజు ఎలమంచిలి సింహాసనమెక్కినాడు. మనది కుదిరితే ఆరామడ.... కటిల్తే పన్నెండామడవుండే ఆవల మంద గదా.... వాట్ని తోలుకోని అ ఉత్తరాదినించీ వచ్చి పాలేటి వడ్డున నిలిపినాడు. తాళ్ళూరిమిట్ట, బొమ్మ రెడ్డి పల్లె మిట్ట చినరేవు మిట్ట, అఆలవలపాటిరేవు, ముద్దుపాటి రేవు, లింగాల కొండ కెదురు బీళ్ళల్లో

104

ఎక్కడ జూస్తే అక్కడ మందలు మందలుగా పశువులున్నాయి. ఆ మందలన్నిట్నీ.... పాలేటిని దాటించి ఇట్ల దక్షిణం వైపు నడిపించుకోని రావాలనుకున్నాడు. అప్పుడు గంగ గోవుల్ను అడ్డగించి కాటమరాజును శిరసు వంచి మొక్కమనింది. అందుకు కాటమరాజు వవ్పుకోలేదు. గంగ పాలేటిని పొంగించింది. కడాకు కాటన్న ఆమెకు మొక్కినాడు. అపవ్పుడాయమ్మ కోరిక ప్రకారం కాటన్న ఆమెను మనువాడినాడు. అది కాటన్న పెండ్రికథ. చిన్నోడు : కాద్రేడు పెండ్లీ ఎనక నింత కతుండాదా? అందుకే గావాల కాద్రేడు మహన్నభావుడైనాడు. (ఇలా వారి సంభాషణ సాగుచుండగా గుర్రముపై నుండి శరీరమంతయు గాయములతో ఒక యోధుడు అటుగా వచ్చును.) పెద్దోడు ; ఓయోధుడా! ఆగాగు. ఎవరు నువ్వు? వళ్ళంతా ఏమిటీ గాయాలు? యోధుడు :; అయ్యా మీరెవరు? పెద్దోడు ; మేము కాటమరాజా సీపాయిలం. అన్నదమ్ములం. నన్ను పెద్దోడనీ పిలుస్తారు. వీడు నా తమ్ముడు పేరు చిన్నొడు. ఇంతకూ నువ్వెవరివో చెప్పనేలేదు. యోధుడు. : నేనూ.....? చిన్నోడు : అనుమానమెందుకు? నీకేం భయం లేదు చెప్పు. యోధుడు ; నాపేరు బసవదేవుడు. భక్తిరన్న ఆంగరకకున్ని. సేవకున్ని. పెద్దోడు : ఓహో అట్లనా. మరి భక్తిరన్న యిప్పుడు కాశిలో గదా వున్నాడు. యోధుడు. : అవును.... కాశి నుంచి గయకొచ్చి ఆక్కడ గంగా నదిలో పితరులకు పిండ స్రదానంచేస్తుంటే.... బాల రాజులు ఎర్రగడ్డ పోట్లాటలో మేమూ మరణించినాము, మాకూ పీండాన్నం (ప్రధానం చెయ్యి ఆంచా చేతులు సాంచినారు. దాంతో నిజానిజాలు, ఇక్కడి వరిస్టితులు తెలుసుకొనిరా *... అని నన్ను యిక్కడికి పంపించినాడు. తాను ధనము కొండకు వయనమైపోయినాడు, చిన్నోడు వ అట్లనా! / - పెద్దోడు ; అది సరే బసవయ్యా, వళ్ళంతా ఈ గాయాలేమిటి? యోధుడు : ఇవా? యుద్ద విశేషాలు తెలుసుకుందామని యుద్ద భూమిలోకి జొరబడినా...... అట్ల జొరబడిన నన్ను గూడా ఆ సేద్దిరాజు సైన్యం .105

చుట్టుముట్టింది. వాళ్ళతో పోట్లాడి బయట పడేసరికి యిద్లో ఈ గాయాలైనాయి. చిన్నోడు ః భళా! నీ వరాక్రమం మెచ్చుకోదగింది బసవయ్యా! పెద్దోడు ౩ ఇంతకీ యిప్పుడు యుద్ద విశేషాలేమిటి? యోధుడు. : ఏముండాది? నల్లసిద్రి ప్రధాని చింకర్ల భీమనేని చేతిలో పద్మరాఘవుడు చావుదెబ్బ తిన్నాడు. కానీ తుదకు భీమనేని తల నరికాడు. చిన్నోడు 2 భలే వద్మరా ఘవా? నీ వీరత్వం చూపించావు! పెద్దోడు ; ఆ తర్వాత ... కాటమరాజు నల్లసిద్దితో తలపడినాడు. అబ్బ! ఆ యుద్దం సూడాల్సిందే! రెండు సింహాలు ఢీకున్నుట్టే. రెండు మేరు పర్వతాలు తాకినట్టే! యోధుడు : అయితే మనకింక విజయం లభించినట్లే! పెద్దోడు ; మన పక్షాన్నే ధర్మముంది. కాబట్టి విజయలక్ష్మీ మనల్నే వరిస్తుంది. యోభుడు : సత్యమే పలికితివి. ఎలమంచిలి వారికింక పగవారెవ్వరూ వుండరు. పెద్దోడు వ సరే బసవదేవా! నువ్విప్పుడు నేరుగా ఎక్కడికెలతావు యోధుడు : ధనము కొండలో అంతఃపుర (స్త్రీలు సాగుమానానికి సిద్దమవుతుంటే భక్తి రన్న వెళ్ళి వాళ్ళనాపినాడంట. అంతే గాకుండా ఇప్పుడు ఇక్కడికే వస్తున్నట్లు కూడా కాటన్నకు వర్తమానం అందింది. ప్రస్తుతం ఆయన మూసీనదికి చేరువలో విడిది చేసినాడంట. చిన్నోడు 2 అయితే నువ్వివ్చుడేం చేయదలచుకున్నావు? యోధుడు : ఏముంది! యిప్పుడు నేను నేరుగా భక్తిరన్నను కలిసి వారి ఆజ్ఞ తీసుకోని, ధనము కొండకు వెళ్ళి అక్కడి అంతఃపుర (స్త్రీ/లకు ఇక్కడి విషయాలన్నీ నివేదించి తిరిగి ఇక్కడికి రావాలి. పెద్దోడు : సరే.... మంచిది బసవదేవా? యోధుడు ః మరి నాకు సెలవా? చిన్నోడు వ అలాగే వెళ్ళిరా! పెద్దోడు 2 నీకు శుభం జరుగుతుంది..... వెళ్ళిరా..... ((గుగ్రమును స్వారీ చేసికొనుచు యోధుడు వెళ్ళిపోవును. ఆ వెంటనే 106

దూరము నుండి కాటమరాజు కే జై! కాటకోటాధీశులకే జై! అన్న జయజయ ధ్వానములు వినిపించును) వారే చిన్నోడా! కాటమరాజు జయించినట్టుందిరా... అందరూ ఇట్లనే వస్తావుండారు. చూడూ ఆ ఆటోపం! అ యిదీ! అబ్బ! చిన్నోడు : అవున్రా పెద్దోడా కనిపీస్తావుండాది. కొందురేమో రాజు చుట్టూ మూగతావుండారు. యింకొందురేమో పా 8పోతావుండారు. పెద్దాడు : కాటన్న చుట్టూ చేరతావుండేది ఎలమంచిలివీరులు. పారిపోతావుండేది సింహపురి పిరికిపందలు. చిన్నోడు వ్‌ అబ్బ! ఆ కాటమరాజు చూడరా! వీరభద్రుడు మాదిరి రక్తం కారతా వుండే కత్తిని ఎత్తి పట్టుకోనొస్తా వుండాడు.... పెద్దోడు : అంతటి పరాక్రమ వంతుణ్ణి వొగతూరి కంద్లార చూసి తరిద్దాం పదా! చిన్నోడు ; ఊయల... నడు..... ఆ ఆనందంలో మనమూ పాలుపంచుకుందాం. (నడచి ఆ స్టలమును చేరుకుందురు. అక్కడ పల్లికొండ, పద్మ రాఘవుడు వంటి యోధాను యోధులమధ్య కాటమరాజా రక్తపు మరకలతో నిండిన శరీరముతో, విజయగర్వముతో విలాసముగ నవ్వుచుండును.) పద్మరాఘవుడు : ఓహో మిత్రమా! ఏమి మీ యుద్ద నైపుణ్యము! మీ వీరత్వము! చూచుటకు కన్నుల పండువుగ నుండెను గదా! పళ్లికొండ ; ఈనాటి రణరంగమంతయు నీదే అల్టుడూ... ఎక్కడ చూసినా నీవుగానే కనిపించి శత్రువుల శిరములను కోసీకోసి రాసిపోసితివి. సిద్దిరాజు గుండెనందు దడబుట్టించితివి, కాటమరాజు : అవును మామా! తే శూలమెత్తితి పొక్కెను శూరగణము డాలు శ్రిప్పితి వణికె గడగడ మనుచు వైరి వీరుల గుండెలు; బౌడు కొరక నొక్క పెట్టునను హడలి సొక్కెరణము, 107

ఉ కోసీతివైరి వీరుల శిరోరతనంబులం దోవితిన్‌ భళా! వాపీగవైరి వీరుల డవాలి కదర్పంబులన్స్‌ గటా! వినన్‌ గాసిగనుండెపో ! శత్రువు గావున యార్చిన కేకలున్‌; రాసీగనుండెపో! ఆట, ధరాతలమున్‌ తనువుల్‌ కనన్‌ భలే! పద్మరాఘవుడు : వాహ్‌! మిత్రమా! రణరంగమున మీ ఎదుట నిలచువారెవరు? మిమ్ము తేరిపార జూచుటకు హరిహరాదులకైనను సాధ్యమా? పల్లికొండ : మహావీరుడైన నల్లసిద్రి, ఆశ్విక యోధులతో నిన్ను తాకెను గదా! ఎట్టు విజయము సాధించితివి? కాటమరాజు : మామా! వినుము. తే॥ నరికితి నలసిద్ది శిరమున్‌ నాదు ఖడ్గ మునను; కూల్చితి శూలముతోన సింహ వురి హయంబులన్‌; యోధులన్‌ తరచి చూడు విజయలక్ష్మి వరించెను నిజము మనకు, పద్మరాఘవుడు : జై కాటాధిపతికి ఆందరూ ?్‌ జై! పెద్దోడు 2 ఎలమంచిలి వీరవుత్రులు కాటన్నుగారికే అందరూ వ జై! చిన్నోడు? అరివీర భయంకరులు కాటమరాజులవారికే అందరూ శ జై! 108

2వ రంగము వంధిమాగధులు : మహావీరానలనన్న! సింహపురి రాజ్యవిజేత! పల్లికొండ మేనల్లుడా! భక్తిరన్న ప్రియసోదరా! వీర గంగకు సైదోడు జోడు కాట్రేడా! కాటకోటాధీశా.... జయము... జయము. (కాటమరాజాదులు కొలువు తీరెదరు) కాటమరాజు : భక్తిరన్నా... నీవు కాశికి పోయి తిరిగి వచ్చుసరికి ఎంతటి రక్తపాతము జరిగినదో చూచితివా? భక్తిరన్న : అంతయు విధి లిఖితము కాటా! బసవదేవుడు : శ్రీకృష్ణ ప్రతిరూపా కాటబ్రేడా! జయము జయము. కాటమరాజు : బసవదేవుడా! రమ్ము రమ్ము. ఎక్కడి నుండి వచ్చుచుంటివి? బసవదేవుడు : నేను భక్తిరన్న ఆజ్ఞానుసారం ఎర్రగడ్డపాడు రణభూమి నుంచీ క్షత గాత్రున్నై వచ్చి నేరుగా, మూసీనది సమీపంలో భక్తిరన్నను కలిస్తి. అక్కడి నించీ, వారి ఆజ్ఞానుసారం ధనం కొండకు వెళ్ళి తిరిగి వస్తున్నాను. భక్తిరన్న ; బసవదేవా! ధనముకొండ వార్తలేమి? బసవదేవుడు : దొరా నేనుచెప్పిన విషయం విని భర్తల్ని పోగొట్టుకున్న పళ్నులందరు మూకుమ్మడిగా నివ్వుల్లో దూకి సహగమనం చేసినారు. ఆ మంటలకు ధనంకొండ అంతఃపురం మంటల పాలై దగ్టమైపోయి బూడిద కుప్పగా మారిపోయింది దొరా. కాటమరాజు : ఏమీమా ధనముకొండ కాలి బూడిదైపోయినదా! భక్తిరన్న : విధి విధానమును ఎవరు తప్పించగలరు? బసవదేవుడు : యాదవ స్త్రీలు సుగుణ సంపన్నులు, అభిజాత్యం స్వాభిమానం మెండుగా గలవారు. దాన్ని వారు నిరూపించుకున్నారు. కాటమరాజు : అయ్యో హతవిధీ! ఇందరి చావులకు నేనే కారణమైతిని గదా? తే; బ్రహ్మరుద్రయుం జేరెను బ్రహ్మపదము కర్రియావుల విక్రమము కరగిపోయె బాలవీరుల బ్రదుకులు జలముంగలసె బీరినీడాదులును పోవ భీతింగల్‌గె! 109

ఆ॥ ఎందులకు ఈ రుధిరపు కూడేమి జేయ నీ విజయలక్ష్మి? నిజముగా నిప్పుతోడ నుల్లమున్‌ కాలివి నటుల యున్నయది కారణమునేనయితినింత ఘోరమునకు! భక్తిరన్న : దుఃఖించకు కాటమరాజా. నీవేమి చేసితివి! ఎవరి కర్మానుసారముగా వారు మరణించినారు. అంతే! నీవో లేదా మరొకరో అందులకు కారణము కాదు. గీతలో ఆ శ్రీకృష్ణ వరమాత్మ ఏమని వచించినాడు. “క్రర్మత్రేవాధి కారస్తే మాఫలేషు కదాచన మౌ కర్మఫల హేతుర్బూర్మాతే సంగ్నో స్త్వ కర్మణి.” కాబట్టి దిగులు పడకు. ఇప్పుడు జరుగబోవు కార్యమును యోచింపుము? కాటమరాజు! : అన్నా భక్తిరన్నా! ఇప్పుడు నేనేమి చేయవలెనో బోధ పడుటలేదు. ఏమి చేయవలెనో మీరే నిర్ణయింపుడు. భక్తిరన్న ౩ యుద్ధమున మరణించిన వీరులందరకూ వీరకత్తులు చేయించి వీర బోనములు పెట్టించండి. పేరుపేరున వీరకల్లులు స్థాపించి వీర పూజలు సలపండి. ఘనముగా కొలుపులు చేయించి భజనలు వేయించండి. ఇంత వరకును వీరుల పీనుగులను రక్షించిన వీర గంగకు బోనములు "పెట్టి బలులిచ్చి గొప్ప జాతర చేయించండి. ప్రతి ఏడూ ఆ వేడుకలు క్రమము తప్పక జరిగేటటుల చూడండి. కాటమరాజు ; అటులనే భక్తిరన్నా! భక్తిరన్న 2 ఇంతకూ నాకు వీరమరణమును పొందవలెనన్న కోరిక తీరునటుల లేదు. యుద్ధమునందు వీరవిహారము చేసి వీరత్వము నిండిన నా హృదయమునకు అలుపు తీర్చవలెననుకుంటిని. కానీనా ప్రతాపమును చూపు అవకాశమే లేకపోయినది. సరే నేను వెళ్ళి పాలేటి నీటిలో అందరకూ పిండ ప్రదానములు చేసి వచ్చెదను. మీరు ఈ ఉత్సవాలు పూర్తిచేయించండి. ఆ తర్వాత గోవుల మందలతో తిరిగి ఎలమంచిలికి తరలి వెళ్ళెాదము. అక్కడ (ప్రస్తుతము కరువు కాటకములు తొలిగిపోయి రాజ్యము పుంజిగా యున్నదని తెలిసినది. 110

కాటమరాజు 2: అవును మాకును వర్తమానమందినది. భక్తిరన్న : కాటకోటాధీశా! ఇక మన రాజ్యమున ప్రజలు సుఖశాంతులతో సంతోషముగ జీవించనటుల నీవు పాలించవలె. వారిలో కులతత్త్వము, ప్రాంతీయతత్తము పోగొట్టవలె. ఈ యాదవ రాజ్యము మరో రామ రాజ్యమై చరిత్ర పుటలలో స్వర్ణయుగముగా నిలచిపోవలె. ధర్మము తప్పక మన పాలన సాగవలె. ' ధర్మో రక్షతి రక్షితణ అన్నదే మన ఆశయము కావలె. కాటమరాజు : ఆ ఆశయము నెరవేరుటకు నా శాయశక్తులా బ్రయత్నించగలను భ్రాతా! భక్తిరన్న వ తథాస్తు! పద్మరాఘవుడు : జైయదు వీరులకే... అందరూ వ జై! బసవదేవుడు _ : జై ఆవులను కాటన్నుకే... అందరూ వి జై! పద్మరాఘవుడు. : యుద్దములో ఆసువులు బాసిన అమర వీరులకే... అందరూ వ్‌ జై భక్తిరన్న : సర్వజనులకు శుభమగుగాక,. విధి ; చూచారా? ఇదీ 'కాటరాజు యుద్దము అనబడు ఎగ్రగడ్డపాడు పోట్లాట నాటకము. ఇది నా ఆట. ఇది నిరంతరము సొగెడి నా క్రీడ. తిరిగి అవసరమైనప్పుడు మీ ముందుకు వచ్చెదను. నా ఆటను మనవి చేసీకొందును ఇక శేలవు (తెరవెనుక నుండి భగవద్గీత శ్లోకము వినిపించుచుండును) “యదా యదాహి ధర్మస్య గ్లానిర్భవతి భారత అభ్యుత్హాన మధర్మస్య తధాత్మానం సృజామ్యహం పరిత్రాణాయ సాధూనాం వినాశాయ చదుష్కృతాం ధర్మ సంస్ట్రావనార్థాయ సంభవామి యుగే యుగే? (సమాష్తమ్యు 111 క

టన న నసటనయ న | తొ క థొ నా ను నస మం! సగ) | ఘం బు)! (పో... 1. 1 సన ల య యే న సా లి న 0. . లీ టి పం టీ టం 11. న యట న గ్‌ | న. ఇగో క (గా ళ్లు వ వ ఆంధ్రుల అంట్రతివి తతృళటింలయా || న టు. ళ్‌ ను ;

మ. శస అందించిన దాఃరసాన '3రీట్లుముయ్యీ .

ఖ్‌ శని . చాట్ల " స / ॥

1. గారిని రుససారా అధింందిస్తున్నిను నం