Telugu Jeevithamu sahithyam - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

సురవరము (పతాపంెడ్డి రా ల జీవితము - సాహిత్యము 1072 లో ఆం్యధప్రదేశసాపాత్య అకొడమీ బహుమతి పొందిన ంథము ఎల్లూరి శివ్లార్రెద్లీ. ఎంంఏం ఆంధ్రోపన్యాసకుడు, ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయ ఆర్డ్స్‌ అండ్‌ నైన్సు కాలేజి, వరంగల్లు.

5౮544 టట ౨94ఉగతంిత లం0* శ 084ఉ40-వశుడ గ 4కిశల. తాం క. 512 26రర్వే, కేట్‌. శీ, (ఫథమ ముదణ. 1000 [వ్రతులు, ౧చ డిసెంబరు, 1978. (1౧02 (6 న వెల: (6.00 నర్వస్వామ్య సంకలితము. శో ర్రోం లయం ల్ని తెరిగంలో ట్రా ; క్ష షి 0647011 ౨0112 606649 & ఏరు€ 2 1.210ము! ల కసం, వెడషటం0000088ళోరోం: ళు శ శి ౬ టీ. ఇ మఖిఎ/(తమః; సా శీలావీ రాజు, “గి (యు భూ శ “ళా 0918 039 06 44 ; ॥ క. క. 34869441 300ఓ 0ల౯4. ల్‌ 90. తగ& 52008) 4206 వ్‌21188 నె౭2ట్స క్వరేటలడ044-500027. 2. శులరమే న్‌జాడక%డ(& వ2రంపేతిరే, వెండక14క2042, పరలాడర2ికే. త. |, లిజ0021212 మెంరత, వశీ. శ. కండర అెలుజయిలు! 06 01023, ఉ. *,. ౮0168౨, పె 4ల406, 50002. ఉత ఏ. వి. ఆర్‌. _వింటర్స్‌, హైదరాబాదు,

అకతరార్చ్పనము

నామ నంన్మరణ మ్మాతముననే తెలంగాణమునంతయు సాఇుత్కరింప శీయగల మవాోవ్యక్తి మా (పతాపరెడ్డిగారు. ఆత్మాభిమానము వదలి పాలకులైన .నవాబులకు తొత్తులై అన్నిట వారిననుకరించుటే జీవిత పరమార్థముగ. భావించి “తెలంగాణపు తెలుగువారు భావదాస్యమున (మగ్గుచున్న దుష్కాలములో. కార్య రంగమున దూకి జాతికి బట్టిన దుర్గతిని నిర్మూలించుటకై జీవితము నంకితము చేసిన (పళాపమూరర్డి మా (పతాపరెడ్డిగారు. తెలుగువారిలో ఆంగ్లవిద్యా పట్ట భ(దులు తక్కువగా ఉన్న ఆ కాలములో రాజాఐహద్దర్‌ కొత్వాల్‌ వెంక్కటామా లెడ్డిగారివంటి (ప్రముఖ వ్యక్తుల్మపాపక ము ఉండికూడ ఆత్మగౌరవమునకు -భథంజకమైన _పభుత్వోద్యోగము నాశింపక అనుక్షణము ఆపదలకు మూలమై అసీధార్మావతము వంటి పత్రికాసంపాదకత్వమును వరించిన త్యాగధనులు మాపతాపరెడ్డిగారు. 1926 నుండి 1969 వరకు అవిచ్చిన్నముగా గోలకొండ వ్యత్రికద్వారా నిదాణమైన తెలంగాణమును ఉద్చోధించి రాజకీయచై తన్య -విలసితము నొనర్చిన వైతాళికులు మా పకాపరెడ్డిగారు..

ఆయన విద్వాంసుడు, కవి, బవుభాషావే త్తవళ్తీ, సత్యాన్వేషేయగు వరిశోధకుడు, ఎంతవారినైన ఆశ్చర్యచకికులను చేయగల విమర్శనాశక్తి, ఎదుటివారిని చిత్తు చేయగల వాదనైపుణ్యము వారికి వెన్నతో అవ్ఫీనవి.

మా వ్యాజ్యములు హైదరాబాదు కోర్టులో జరుగుచున్నపుడు మొదటి సారిగా 19460 లో ప్రతాపరెడ్డిగారితో గోలకొండ ప్మతికా కార్యాలయమున పరి చయము కలిగినది. అప్పటినుండి ఆ పరిచయము వృద్ధియైనది. వారి స్వ్త్యగామ మైన 'నీచ్ళలేని ఇటికేలపాడు” (ఇప్పుడు 1.౦.5. కాలువవలన నీళ్ళు సమృద్ధిగా ఉన్నవి.) మా అలంపూరు తాలూకాలోనిదే ఆయినందున మా సన్నిహితత్వము పెరిగినది. హైదరాబాదులో ఆంధసారస్వతపరిషత్తును స్టాపించునపుడు, క్యాతూరులో 28వ ఆంగధదేశ [గంథాలయ వార్షికోత్సవసభలను జరిపించి నపుడు వారితో కలిసి పనిచేయ ఆవకాళశము లభించినది. వారెంత సరళ స్వభా వులో ఆంత వోన్యవియులు, ఎంత పట్టుదల గలవారో అంత సరసులు, ఎంత నిరాడంబరులో అంత గంభీరులు.

శా

అనాడు [పజల మాతృభాషల నణగదొక్కి. పాలకులైన నవాబుల- ఆలంబముతో ఉర్దూభాష విజృంభణదళలో ఉండెను. |1పజలకు మాతృభాషలలో విద్యాభ్యాసము అందని ఫలముగా ఉండెను. ఆపత్తులో ఉండి పెట్టకొను. మొరలుగూడ ఉరుదూలో ఉన్న గాని (పభుత్వము చెవిలో దూరకుండెను, జనులు పండుగ పర్వములలోనైన చిన్న సమావేశము జరుపుకొనుటకు (పభు త్వానుమతి ఆవసరమై యుండేను. అట్టి మహాంధకొార సమయములో వెలువడిన. జ్ఞానజ్యోతి గోలకొండ ప్యతిక. సత్యాంశములను (పకటించుటలో జంకు. కొంకులు లేని యోధులై నిలిచి జనజాగృ్భతిత్తై రెడ్డిగారు శంకము పూరించిరి, ఆ నిరంకుళపభుత్వముగూడ ఒక్కొాకసారి వారినిశితలేఖీనీ త్మీవాఘాత ములకు కంపము చెందుచుండెను. మతపాక్షిక ముష్కర (_పభుత్వవిధానము. లకు తోడు _బతుకుెరువు లేక కడుపు చేతబట్టుకొని ఆనాడు పదరాబాదు నగరము చేరవచ్చు సర్కారాంర్రులు పరిస్థితులనవగావహనను చేసికొనక సహజ వ(కబుద్ధితో అమాయకులైన తెలంగాణమువారిని వెక్కిరింతలు, వేళాకోళములు చేసి పుండుపై కారము చల్లుచుండిరిన ఇది మరింత దుర్భరముగ నుండెను. వారి దురాగతములను గూడ అణచవలసి యుండెను, ఈ అన్నిటిని సాహసికు లైన పతాపరెడ్డిగారు అమోఘమైన తమ లేఖినితో ఎమర్కొని పోరాడిరి, వారి వాదపటిమ పఠిపంథీ భయంకరమైనది. ఎవరో ఒక ఆం్యధుడు తెలంగాణ. మున కవులు లేరని [వ్రాయగా బాధపడి “గోలకొండ కవుల సంచికి ను (పక టించి తెలంగాణమునందు మూలమూలలలో ఆజ్ఞాతముగ ఉండిన విద్యత్క-మి మూర్చన్యులను లోకమునకు పరిచయము చేసిరి.

ప్రసిద్ధ విద్వాంసులు ఆచార్య కురుగంటి సీతారామయ్యగారు బుద్ధిపూర్వూ- కముగా తెలంగాణా కవులను వదలి “నవ్యాంధ సాహిత్యవీథు' లను [వ్రాయగా గోలకొండ ప్మతిక త్మీవముగ ఖండించెను. దానిఫలితముగా ఆ(గంథము వెంటనే తప్పును సవరించుకొని పునర్ము[దణతో బయటికి "వచ్చినది. సౌధారణుడైన “వంతము ఆంజనేయకవి' అనునతడు తెలంగాణమువారు తెలినికోలేరని పూర్వ (గంథములనుండి పద్యములను గ్రహించి “రుక్కిణీకల్యాణము' అనుపేర ఒక కావ్యమును (ప్రకటించెను. డానివై రెడ్డిగారు గోంకొండపత్రికలో వరుసగా కన్ని వ్యానములు [వ్రాసి అతని గంథచౌర్యమును రచ్చకెక్కించిరి.. సవజా వాంకారముతో (పసంగించుటక్తై వచ్చువారి సభలకు ఆధ్యక్షము వహించి

౪ అపతిమ (పతిభావిశేషముచే గర్వనిర్వాపణము చేయుచుండిరి. ఈవిధముగ వారిలేఖిని నిరంతరము దేశీయులను (ప్రటోధించుచు దౌష్ట్రములను (వతిఘ టించుచుండినది.

(పారంభమున (వత్యకషరాజకీయములతో సంబంధము కలవార్తె ఉండియు సహచరుల మాతృభాషానిరాదరణమును సహింపలేక రాజకీయములకు స్వస్తి చెప్పి పృతికను చేపట్టిరి. స్వభావతః వీరు ఆతివాదులు కారు. కాని విశుద్ధ జాతీయవాదులు. తెలంగాణమున జాతీయవాదులచే [ప్రారంభించబడిన ఆంధో ద్యమము రానురాను త్మీవవాదులైన కమ్యూనిస్టుల చేతులలో పడిపోయినపుడు మరల దాని పునరుద్ధరణకు దీక్ష వహించిన జాతీయనాయకులకు సంపూర్ణముగ తోడ్పడిరి. వీరి నిష్కపట బుజువర్తనము సవాచరులైన దేశనాయకులకు సరి పడలేదు. మ్మితుల (పోద్సలముతో వీరు వనపర్తి నియో జకవర్గమునుండి కాసన సభకు పోటీచేసి గెలిచినప్పటికిని థ్రీ కొండావెంకటరంగారెడ్డి, ్రీ బూర్గుల రామక్పష్టారావు గారలవంటి _పముఖనాయకులు చిరమ్మితులై ఆధికారమును చేబూనియున్నను రెడ్డిగారు విద్యామంధతి కాలేకపోయిరి. దేశ సేవా పరాయణులైన వీరి సేవలకు దేశము నోచుకొనలేకపోయినది. దైవికముగా వారు రాజకీయా లకు దూరమైనను ఆంధభాషా సంస్కృతుల్యపబారమునకు జీవితమునంకి తము చేసిరి. ఆది తెలుగువారి ఆదృష్టము. ఈవిధముగా తెలంగాణా (పజాజీవి తఈమునందు బహుముఖములుగా విస్తరిల్లిన (ప్రతాపరెడ్డి జీవితము-- సాహిత్యము ఈ్యగంథమున విశదీకరింపబడినవి.

బహు (ప్రయాసతో ఈ్యగంథమును నంతరించిన మ్మితుడు శ్రీ ఎల్లూరి శివారెడ్డి శకిితయమలవడిన జౌత్సాహికుడు. ఆయనకీ రచన [పథమ(పయత్న మైనను ఇది విషయగౌరవముతో నిండిన ఉదా త్త (గంథమనుటలో అతిళ యోక్తి లేదు రెడ్డిగారియందలి అవ్యాజభ క్రితో చాల ,కమించి విషయముల సేకరించి వానిని సుందరముగా అందించుటలో సవలీకృతు లైనారని చెప్ప వచ్చును. రెడ్డిగారి ఉదాత్త జీవితములోని చిన్న విషయములను గూడ వదలక శచనను సమ్మగము చేసినారు. ఇందలి రెండవభాగము 'సారన్వతము' అను నది రమణీయముగ నున్నది. రెడ్డిగారి లఘు, అలఘు కావ్యములన్నిటిని పరిశీ లించి వానిలోని విశేషములను సరనముగ, సవిమర్శముగ సమీక్షించిన (గ్రంథ కృషి (పశంసనీయముగ నున్నది. ఇట్లే ఈ యువ రచయిత మరికొన్ని ఉత్తమ కర్త(గంథములను రచించి ఆంధలోకమునకు ఆందించెదరని కాంశ్నీంచుచు న్నాను. ఈయనకు థారతీదేవి తోడగుగాక :

ఈలంవూడు, (వ్రమాదీబ మార్గళీర్షము, శల జీయారొం రామక్ళష్ట ళర్యు.

ఆశీర్వాదము, ఆచార్య బొవాళర్ల వోంఠావధాన. ఉస్మానియా ఎిక్చాబిద్కాలయత్ము.

శ 1లా1078.

్రీ చి ఎల్లూరి శినారెడ్డిగారు ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయమున నాంధ: భాషాసారస్వములతో ఎం. ఏ. చదివి, ఆపరీష్షలో [పథమ శ్రేణిలో [వథములుగా. నుశ్రీర్లులి, న్వర్జపతకమును బహుమానముగా( బడిసిన యుతత్తను విద్యార్థులు వారు కొంతకాలము తెలుగు ఎకాడమిలోను, కొంతకాలము ఆంవిద్యాలయ- కళాళాలలోను పనిచేసి యిటీవలనే విశ్వవిద్యాలయాం[ధశాఖలో నుపన్యాసకులుగా నియమింప(బడినారు. విద్యార్థిగా నున్నప్పటి నుండియు వారాంధభాషా' పౌరస్వతములం దధికమైన యభిమానము వహించి, వ్యాకరణ్య[గంథములను, కొవ్యములను బాల్యశద్ధతో పఠించి, పద్య్మగద్య రచనలం దుత్సాహము. (వదర్శించుచుండిరి. గతసంవత్సరము వారాం[ధ (పదేశసాహిత్య అకాడమివారు ప్రకటించిన పోటీయందు పాల్గొని కీ, శే. సురవరము (ప్రతాపరెడ్డిగారి జీవిత: సాహిత్యములను గూర్చి పేక్కువిషయములను సేకరించి, యీగంథము. శచించి, బవుమానము నందుకొనియున్నారు. ఫ్రీ _పతాపరెడ్డిగారు తెలంగాణ మున పేరుపడ్డ ప్యతికా నంపాదకులు; పరిశోధకులు; విమర్శకులు; (గంథరచో యితలు. థ్రీ శివారెడ్డిగారు రచించిన య్యీగంథము వారి జీవితమును గూర్చియు, రచనలను గూర్చియు పెక్కునూతన విషయములను వెలయించుచు ఇంపు నింస్న చున్నది. ఇందలికైలి సరళము, సుందరము, విషయగంలీరమునై నిర్దుష్టముగా నున్నది. థ్రీ శివారెడ్డిగారి _ప్రతిభాలత పూచిన తొలికుసుమమిది. వారింకను వివిధములైన పద్య్మగద్య విమర్శాత్మకములైన రచనలు కావించి ఆంధభాషా- యోష కథినవాలంకృతు లలవరింతురుగాక యని ఆశీర్వదించుచున్నాను..

ఆశీర్వాదము డాళ పొలోలిండో మాధవళోర్యు, య, శీ. ని, (వొ ఫెనర్‌, అంధనాథిం ఉన్మానియా బిళ్వా విద్యా లయము, 16..12-1070.

చిరంజీవి శివారెడ్డి వర్ధమానుడైన రసికవిద్వాంసుడు. మొన్నమొన్నటి వరకు విద్వార్ధి- మొన్న తెలుగు ఎం. ఏ. పరీక్షలో _ప్యపథముడుగా 4 త్రీర్ణుడై బంగారు పతకమును సంపాదించుకొన్నాడు. నిన్న సురవరం _పతాప రెడ్డిగారిని గురించి (గంథము రచించి ఆంధ(పదేశ సాహిత్య ఆకాడమీవారి వలన బహం మతి పొందినాడు. నేడు ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయమున అధ్యాపక పదవిని ఆలంకరించినాడు. ఇళ్లే పతకములను, బహుమతులను, పగవులను ఉత్తరో త్త రాభివృద్ధిగా పొందుచు, ఉత్తమ్మగంథములను శరపరంపరగా రచించుచు చి॥ శివారెడ్డి ఆంధవాణికి, ఆంధ్రజాతికి గణనీయమైన సేవ కావించుచు చిర

కాలము వర్శిల్లుగాక అని ఆశీర్వదింతును.

అభ్మిపాయములు నిజం చెవ్పాలంకే

నా ఆశీరభిపాయాలు లేకపోరే ఈ పు సకమకుటంలోని శిభలివింఛం ఊడిపడుతుందని అనుకోను,

శివారెడ్డి వర్ధిష్ణువు, శ్రీ సురవరం (పతాపరెడ్డి సాహసమూ ర్హినీ, సార స్వతమూ క్లినీ (గ్రంథస్థంచేసి ఆంధదేశం--అందునా తెలంగాణ--ఆయనకు వడివున్న మబుణంలో చాలాభాగాన్ని చెల్టించారు ఈ శుభావసరాన్ని నేనాకాంషింబాను.

ఈ పరిశోధనావ్యాసం (పతాపరెడ్డి బాహ్యాంతర జీవితాల్దాగే నిరాడంన రంగా, నిర్మలంగా వుంది. విషయవిభాగమూ, శై లీత్యాద్యంకాల్లో వ్యాసకర్త శన్సరచిన నేర్చు పాఠకరసజైక వేద్యం కానుండగా నేను మొదటే చెప్పడం సముచితం కాదు. న

మనదేశంలో మనిషి (బకికివుండగా అతనిగొప్పను గుర్తించడం “నళూళో నభవిష్యతి". చి త్తవద్ధితో రాజకీయాల్లో (పవేశించి రాష్ట్రకాసనసభకు ఎన్నికైన (పతాపరెడ్డికి మంతిపదవి.--కనీసం విద్యామంత్రిపదవి..-- ఐనా అభ్యంకాక పోవడం ఇందుకు నిదర్శనం.

నత్తావున్నవాడు చచ్చిపోతే, అతని గొప్పను అడ్డుపెట్టుకుని స్వ యోజనాలను సాధించుకునే రాజ్యతం్యతరథచోదకులు (ప్రతాపరెడ్డి అపాంచ భౌతికమైన మూర్తికి (బహ్మరథం పట్టారు 'ఆంధధుల సాఘిక చర్విత కు బహుమానం (ప్రకటించి,

ఈ (గంథరచన సాగుతుండగా నేను శివారెడ్డిని ఈరచుగా చూశాను విషయ సేకరణకూ, తన్ని వేదనానికీ ఆయనపడిన్మశమ నాకింకా కన్నుల చట్టినట్టుంది.

2226460444, ఆం్యధ్యప్రదేశ్‌ సాహిత్య ఆకొడమీ ఈ పుస్తకానికి శఅహుమతి ఇచ్చి ఉచితజ్ఞతను (ప్రదర్శించింది.

శివారెడ్డిని దీర్థాయువుగానూ, నిరంతరపుకోగామిగానూ ఆశీర్వదిస్తు న్నాను.

వల్లవు రెడ్డే ముచ్చొరేడ్డీ 1చమాదీచ మళరనం/కొంతి, ఆం(ధభకాథా ధ్యా తలు, శ7-/లి_.[87లి... అర్డ్స్‌ అండ్‌ సైన్స్‌కాలేజ్‌ , మవాఖూట్‌ నగర్‌,

ఉన్న మాట

టో (వలాతర రెళ్లీ ఎ౮. నవ్వీ (వథానాంభో వన్వ్యానవలు, అంధ బిద్యాలయ శవొవాలు పాదరావాదు, పాలమూరుమండలంలో జన్మించి యావదాం(ధ దేశంలో కవులుగా, ఉ త్త్రమరచయితలుగ్యా నద్విమర్షకులుగా, ప్మతికానంపాదకులుగా సుస్థిరమైన స్థానమునందుకొన్న సార్థక నామధేయులు సురవరము (పఠాపరెడ్డిగారు. నిజాం నిరంకుళపాలనలో తెలుగువారి కొనఊవిరుల కూవిరులూది నవచైతన్య

పరుగులెత్తించిన (ప్రతిభాశాలి పతాపరెడ్డి-రు, -. (పతాపరెడ్డిగారు న్మిదాణమైన తెలంగాణమును మేల్కొల్పిన వైతాళికుడు. అట్టి వై తాళికుని జీవితసారస్వతములను (ప్రబోధించిన మ్మితులు $ివారెక్టిగారు. ఇందు (పతావరెడ్డిగారి జీవితమును దదువునపుడు వారి మూర్తి కనుల ఎదుట సాక్షాత్కరించును. వారి సారస్వతమును గూర్చి చదువునపుడు శివారెడ్డి

గారి బహుముఖపాండితీ [పతిభలు మనకు కనిపించును,

ఇదివజకే కవిగా, ఉత్తమ రచయితగా, సద్విమర్షకునిగా పరిచయమైన శివారెడ్డిగారు ఇట్టి [గంథములింక ననేకములు రచించి యాంధదేశంలో (వతాపరెడ్డి యంతటి సారస్వతమూ ర్తిగా తోటు చేసుకొంటారని ఆశిస్తూ,వారికి భగవంతుడు దేవనూ, చేయూతనూ (ప్రసాదించుగావుతమని ప్రార్తిస్థున్నాను.

విన్నపము

నేను 1989 లో ఎం, ఏ. పథమవగ్షపరీశకై (వతావరెడ్డిగారి 'ఆం్యధుల సాంఘికచరిత'ను చదువుట తటస్థించినది. అందలి రెడ్డిగారిశైలి, స్వయం నిర్ణయ సామర్థ్యము, ఆత్మవిశ్వాసము నా మనస్సును అకట్టుకొన్నవి. అప్పుడే రెడ్డిగారి జీవితచర్మిఈను (వాయదునని కొందరు సవాపాఠులలో చెవ్పితిని, కాని రెండ్లేండ్డ వజకది ఉద్దేశమ్మాతముగనే ఉండిపోయెను. 192లో ఆంధ(పదేశ సాహిత్య అకాడెమీవారు రెడ్డిగారి జీవితరచనమునక్రై పోటీ _పకటించిరి" అప్పుడు మా మిథతులు వల్లపురెడ్డి బుచ్చారెడ్డిగారొకనాడు రెడ్డిగారి జీవిత చర్మితను (వాయవలసినదని _పోత్సాహపరిచిరి. కాని కనీసము (పతాపరెడ్డిగారి నైనను చూడని నేను వారిజీవితమును (వాయగలనా అని సందేవాపడితిని. మా మితులు, సహోవన్యాసకులైన టి. (ప్రభాకర రెడ్డిగారు నాచేత కలము పట్టించి శ్రీకారము చుట్టించిరి. ఇక నాకు విషయసం[గహణమున చేయూతనిచ్చిన వారు (పఠాపరెడ్డిగారి మ్మితులును, పుంభావనరనస్వతులునైన గడియారము రామ కృష్ణశర్మగారు. అప్పుడప్పుడు నాకు విషయమును చెప్పుచు దీవించిన వారు ఆచార్య వి. రామరాజుగారు. వారి తర్మడిగారి రికార్డుల నన్నింటిని నాక్రైవసము చేసి తోడ్పడిన వారు రెడ్డిగారి కుమారులు శ్రీ సు. నారాయణరెడ్డిగారు, వీరం దరికి నా హృదయపూర్వక కృతజ్ఞతాలి వందనములు సమర్పించు కొనుచున్నాను,

ఆంధధృపదేశ్‌ సాహిత్య అఆకాడెమీవారు నాకును, ముద్దసాని రామిరెడ్డి గారికిని రెండువేల రూపాయల బహుమతిని చెరినగముగా పంచియిచ్చిరి. అంతే కాకుండ నాకు వేయి రూపాయల ఆర్థిక సాహాయ్యము చేసిరి అందుకుఅకాడెమీ వారికి, ముఖ్యముగా దేవులపల్లి రామానుజరావుగారికి, మనఃపూర్వక కృతజ్ఞ తాభివందనములు తలుపుకొనుచున్నాను.

ఈ రచనము సమ్యగము కాదు, ఇంకను రెడ్డిగారిని గురించి చెప్పవలసిన దెంతయోకలదు. కాని దీని (పణాళిక దీర్చమగునను తలంపుతో కొంత విషయ మును వదలితిని. ఈ పు స్తకమందు తప్పులు దొరలియుండవచ్చును. అనుభవము బాలనివాడనగుటచే దొరలిన ఇందలి (భమపప్రమాదములకు పాఠకుల సొజన్యమే శరణ్యము. అచ్చుతప్పులు వద్దుమీరినవి, కొన్నింటికి శద్ధప్మతిక వేయించి తిని తక్కిన స్వల్పదోషములను ఎవరికివారె సవరించుకొన (పార్థన.

న!

ఈ పు స్తకమునకు ఆశీర్వచనము (వానీయిచ్చి నా అభ్యుదయమును కండించిన వారు అభినవవాగనుకాసనులు థ్రీ దివాకర్ల వేంకటావధా నిగారు, మత్యమరాధిపాచార్యులు థ్రీ పాటిబండ మాధవశళర్మగారు.” సాహిత్యమం[తోప. దేశముచేనీ నాకు జీవనవికాసము కలిగించిన పీరిరువురికిని యావజళ్ఞీవితము కృతజ్ఞతాబద్ధడను.

(గ్రంథరచన సాగుచుండగా నాకనేక విధముల (పోత్సాహమిచ్చిన వారు ఆంధవిద్యాలయక ళాశాలాధ్యత్రులు, నా శేయోలిలామలు, డా॥ ఏ నరసింగరావు, గారు. వారికి వృాదయపూర్వకాభివందనములు.

ఈ (గంథమునకు వీరిక (వాసియిచ్చిన విద్వళ్కవులు రామకృష్ణశర్మ గారికినిి అభ్మీిపాయములు ఒసగిన కవితామూర్తి వల్దపు రెడ్డిగారికిని, సౌజనక మూర్తి (పభాకర రెడ్డిగారికిని నమస్కా రములు

అకాడెమీకి సమర్పించవలసిన _పతులను సిద్ధముచేయటలో తో డ్పడిన వారు నాసహపాఠి శ్రీ శ్రీపాద శ్రీహరి ఎం. ఏ., చిరంజీవి పెబ్చేబి కృష్టారెడ్డీ (యం. బి- వి. యస్‌. విద్యార్థి). ఒకరికి కృతజ్ఞతలు, మరియొకరికి ఆశీస్సులు.

ఈ గ్మంథరచన కవసరమైన పు సకములను, గోలకొండ వతికా సంపుటములను ఒనగిన మ్యితులు రెడ్డి [గంథాలయాధికారి ఫ్రీ రంగారెడ్డిగారికి, చిరంజీవి వీ. రామచం(దారెడ్డికి కృతజ్ఞతలు.

ఈ [గంథాంతమున ఉపయుక్త్మగంథనూచిక ఈయజాలనందున చింతిల్దుచున్నాను.

పుస్తకమును అందముగా ముదించి యిచ్చిన ఆలపాటి వెంక టేశ్వరరావు. గారికి క ఎరక్టిరలు.

న్‌ ల్‌ ౧థత్‌ ర్త లి౦, శీసెంబడ, 1₹87తి హైదరానాదు.

కృతినాయకు డు న... టు వ శ న ఖే న స స. తూ బో: సళ్లు స కీ. శే. సురవరము (ప్రతాపరెడ్డి ర! చం, అతడు (పకాపరెడ్డి; యిరులై పడియున్న తెలుంగువారి గుం డె తెరల దుల్పివెల్గులను నిల్చిన మిత్రుడు; మూర్చ్భవోయిన ట్రీ తెలుగుజాతి సంస్కృతికి టీకలు దీసిన మల్లినాథుడె న్ని తరములై న ప్రాతవడనేరని సృష్టికి నాద్యుడాత డే. ఎ డొవని, నారాయణ రెడ్డీ

సం అత్తత వ బ్ర స. [. కవి శేఖరులు, స క కళ్యాణ మూ రులు లీ సన 4 స డా! సి. నారాయణరెడ్డి “స్ట ఇ కే లు ఖ్‌ .. వ గారికి భక్తితో గ జ. మ్య ౮ ఖ్ని లే మాటలో పాథలో మాధుర్య మొలికించు తొమ్యువి ల్తునివోంటో కఎినరేత్యా వోధనామపొమచే వ్రులకీంవనే సెడి నన ఎద్బాంంనుడొ ఉడువరేజ్యా ఎిరనంత్రలోతమ్మ్యు. నరనంవ్రవిగముగా నంత౦ంవగటాలు నద్వారేజ్యా డావొనుడూవ ఎద్యాావరిప్య్య్య్రుత నయ నరజీ రోల్తినయటో నరవరేణ్య ళల న! శీత నాడుడ థాశిన నానడు తలబి దోతడొా నురవనలము (వతావరెజ్లీ భవ్వూజీవితచంతమ్ము. భీ క్షీలోడ అంకీత మెను నారాయణాఖ్య రెట్లీ, న! తె

విషయ సేకరణలో తోడ్పడిన పెద్దలు శ్రీ నురవరము నారాయణరెడ్డి శ్రీ గడియారము రామకృష్ణశళర్మ థ్రీ ఆబార్య బి. రామరాజు కీ. శే. ఆదిరాజు వీరభ్మదరావు ఫ్రీ కేళవపంతుల నరసింహళాన్తి ఫ్రీ కప్పగంతుల లక్మణకాన్తు థీ ఖండవల్లి లఖ్మీరంజనము ఫ్రీమతి ఎల్లాపెగడ సీతాకుమారి థ్రీ తిరుమల రామచంద ్రీ ఉల్యంకొండ చలమారెడ్డి శ్రీ యమ్‌. శాగలింగారెడ్డి థ్రీ టీ. రాజమల్హారెడ్డి శీ టి. బాలసుబ్బృయ్య భీ పాళం చెన్న కేశవరెడ్డి ఫ్రీ వెల్లాల సదాశివకాన్త

థఛభథమభాగము సాహసమూర్తి

విషయసూచిక వాణణట్ర్‌ గ్ర ధా సాహసమూర్డి పుటం ౧. పూర్వులు శే వి. బాల్యము 8 8. విద్యాభ్యాసము _ కేశ ౪. రెడ్డివనతిగృవా కార్యదర్శి న! ౫. న్యాయవాది ల్లి ౬" ప్మతికాసంపాదకత్వము శ ౭. సంస్థేలు-సంబంధము శ్న0 ౮. ఆప్ర్తవర్గము ర్‌కీ లాం గృహజీవితము 61 ౧౦, సాహసమూ ర్తి 69 సారస్వతమూర్హి ౧. పద్యకృతులు 89 వి వ్యాసములు ఫ్ర 8. నాటకములు 107 ౪. నవలలు 125 ౫, కథానికలు శైవ? ల. చరితలు-జీవితచర్శితలు శ్రే] ౭ పరిశోధన (గంథములు 146 ౮. సాంఘికరచనలు (గు ౯ (పకీర్ణకము 198 ౧౦, సారస్వతమూ ర్తి 204

౧. పూర్వులు ఆలంపురక్షేేతము దక్షిణకాశియని (సిద్ధి చెందినది. దీనిని ఫ్రీశైల వశ్చిమ ద్వారమందురు. ఈ క్షేత్రమునకు పౌరాణిక్కపసిద్ధియే కాక భార్మితక (పతిష్టయు కలదు, నేటికిని ఆయ్యధుల ఉదాత్త చర్మితకు, కళాపోషణకు నిదర్శన ములయిన దేవాలయ మండవ శిలావ్మిగవా జీర్ణశకలములను అక్కడ చూడ గలము. అలంపురము విద్యాక్షేత్రమే కాక వీరక్షేతమనియు నుతికెక్కినదిం ఈ మేత సవితవాయువులు సోకిన సమీపగామములందు ఇటికేలపాడు అన (గామమున్నది. ఆ యాూరికి '“నీళ్లులేని ఇటికేలపాడు' అని ముద్దుపేరు జలా భ్రావముచే (గామమున కా పేరువచ్చినది. ఆ యూరనే కాకుండ ఆ [ప్రాంతమందం తట పసిద్ధికెక్కినవారు సురవరమువారు. నురవరము వారు రెడ్డికులజులు. వీరిది మోటాటిళాఖ- ఈ నురవరనణ అను గృవానామము ఇటీవల _పచారములోనికి వచ్చినది. పూర్వము వీరి యింటి పేరు ఏమిరడ్డీవారు*. వీరిది పేరినూళ్ళ గోత్రము. ఏమిరెడ్డివారు తమ న్వగా మమునకు పదానుడ దూరములో ఎక్కడను లేరని (పఠాపరెడ్డీగారు దెవ్పు కొన్నారు. ఆయినను కొల్లాపురము తాలూకాలోని కాళ్లూరులో ఇదే గోోశము నకు చెందిన వేమిరెడ్డివారు ఉన్నారు. నురవరము వారి పూర్యులు బహుళ॥ 250 సంవత్సరముల [కిందట షోరాపూర్‌నుండి వచ్చి ఇటికేలపాటిలో స్థిరపడి యుండవచ్చును. పషోరాపూర్‌నుండి వచ్చిరి గనుకనే నూరాపురము వారని జనులు విలిచెడివారు. ఈ సూరాపురమే వ్యవవోరవళమున సురవరముగా మారి నది. షోరాపూర్‌ సంస్థానమును సురపురము నంస్థానము అనికూడ వ్యవహరిం తురు. ఇది బొంబూయి షోలాపూర్‌ కాదు. దీనికి బేండర్‌ షోరాపూర్‌ అనిపేరు. ఇది గుల్బర్గా సరిహద్దులోనిది. బోయజుతి దొరలు రాజ్యము చేయటచేత దీనికాపేరు వచ్చినది, వొవమరదుల వరుసలోనివారు వీరిని 'వేండర్ధు' అని

• వతావళెడ్డీగాడ వమిలెడ్డీవారని (వానర, తాని నేమిరెట్టీ వారగువయు క్త ముగా ఉన్నది,

వి సురవరము _పతావరెడ్డి “"హీేళనము చేయచుందురని (వతొవరెడ్డిగారు వాసికొన్నారు. ఈ నంశీయులు మొదట శైవులే, కాని పాపిరెడ్డి కాలమున వైష్ణవమును స్వీకరించిరి. వ్రతాపరెడ్డిగారి పూర్వుడైన అచ్చన్న ఇటికేలపాటిలో స్టిరపడెనని శెలియచున్నది. ఈ ఆచ్చన్న తంగడి కాలములో ఈ వంశీయులు కృష్ణానదీ శీరమందలి జట(ప్రోలుసంస్థానములో క్యాతూరుకు ఆరుమైల్లు దూరములో నున్న పెద్దమరూరు (గామములో నివసించుచుండిరి, అవనికి మంచి పశు సంపడ, ఇల్లు, భూములు కూడ ఉండినవి, సంసారము మూడు పూవు లారుకాయ లుగా వి స్తరిల్లెను. అచ్చన్న గొప్ప యీతగాడు, ఊరిలో కమ్మరి లేనందున కృష్ణానదిని యీదుకొని వెళి ఆవలియూర వ్యకసాయపు పనిముట్లు చేయించు శొని వచ్చెడివాడు. ఆతడు నిండునదిని యీదిన సంఘటనలు ఎన్నియో కలవు. అచ్చన్నకు ముప్పది ఎద్దులు, ఎనుములు ఉండినవి. ఒకనాడు పెద్ద మరూరు మాదిగలు వీరి పళకువులకు కొన్నింటికి విషముపెట్టి చంపుకొని తిన్నారు. నిజము తెలిసికొన్న అచ్చన్నకు కోపమువచ్చి ఆ మాదిగలను కట్టివేసి వాతలు పెట్టినాడు. అ మాదిగలు మొొరోయని జట్నపోలు సంస్థానారీశ్వరునికి మొర పెట్టుకొనగా ఆ నంస్థానాధీశ్వరుడు అచ్చన్నను పట్టితెమ్మని సవార్లను పంపెను. అచ్చన్న యీ సంగతి తెలిసికొని పకువులను, భార్యను పిల్లలను వెంటబెట్టుకొని కృష్ణానదిని దాటి ఇటికేలపాటిని చేరెను. ఉదారుల్తైన ఆ (గామ చ్థులు వీరికి ఒక యిల్లు చూపించి అక్కడనే స్థిరపడి పోవలసినదని సలవో లయిచ్చిరి. ఆతడు అళ్లే స్థిరపడిపోయెనుః ఈ ఆచ్చన్న కుమారుడు వక్కీర్‌ రెడ్డి. ఈతని ప్యుతుడు ఎల్లారెడ్డి, ఈ ఎల్లారెడ్డికాలములోనే ఈ వంశీయులకు పటేలుగిరి లభించియుండవచ్చును. ఎందుకనగా ఎల్హాకెడ్డి కొమారుడైన పావిరెడ్డి పటేలుగా పనిచేసనది చాలమందికి తెలియను* ఈ పావిరెడ్డి పున్నమనాడు జన్మించెను. గౌనివంశీయురాలమిన అచ్చమ్మ అమావాస్యనాడు పుదైైను. జ్యోతివులు వీరిరువురికి పెండ్లిజఏగన ఖాగుండునని చెప్పిరి. ధనికులైన గౌని వంశీయులు మొదట అచ్చమ్మను వేదయైన పావిరెడ్డి కీయదలచలేదు, కాని పెద్దల (ప్రోద్సలమువల్ల చివరకు పెండ్తి జరిగినది.

జీవితము-సాహిత్యము శి

పాపిరెడ్డికి వరుసగా. వెంకటరెడ్డి, నారాయణరెడ్డి, వెంగళరెడ్డి, రామకృష్ణారెడ్డి యను నలుగురు ప్యుతులు ఉదయించిరి. కుమారులు కాకుండ ప్రాపిరెడ్డికి ముగ్గురు కుమార్తెలు కూడ కలిగిరి. వారిలో వెంకటరెడ్డికి ముందు 'పెదపాపమ్మ, నారాయణరెడ్డికి ముందు చిన్నపాపమ్మ; చివరి వాడైన రామ కృష్ణా రెడ్డికి ముందు చిన్నమ్మ జన్మించిరి.

నారాయణరెడ్డిగారికి (వథమపు్యతులు మన కథానాయకులైన _పతావ రెడ్డిగారు, ద్వితీయలు రామచంద్రాకెడ్డిగారు. చివరివారై న వెంకటరామారెడ్డిగారు మా[ళమే (ప్రస్తుతము సజీవులయి. యున్నారు. వీరు కంచుపాటియందు తమ వ్యవసాయము చూచుకొనుచున్నారు.

జ్యోతివలు చెప్పినట్టుగానే అచ్చమ్మను పెండ్లి చేసికొన్నపిదప పావి రెడ్డి సంసారము వృద్ధిలోనికి వచ్చినది. పాపిరెడ్డికి _ తెలుగులో మంచి పాండిత్యముండినని చెప్పుదురు. తక్కశిలలోని నంజీవయ్య అనుకవి యాతనికి చదువు చెప్పెను. పావిరెడ్డిగారి మాటలు ధ్వన్మిపధానముగాను, శ్లేష మయముగాను ఉండెడివి, ఆయన సంభాషణ విన్నవారు అతనిని ఎంతో చమ త్కార భావణుడని చెప్పెడివారు. ఈ తాతగారి గుణము మన ప్రఠాపరెడ్డిగారి కిని సం్యకమించినది. వె+పిరెడ్డిగారు ఉన్నతులు, ఆజానువాహులు. సన్నని దోవతికట్టి, మల్‌నూలు అంగరకా వేసికొశెడివాడని, భీకరమైన మోము కల వాడని, పెద్ద మీసాలు, పెద్ద చెవులు, చెవులలో పుస్టిగా వెండుకలు, వీప్ప, ఎద యంతయు వెండుకలతో ఎలుగుబంటివలె ఉండెడివాడని రాజ ఐవాొద్దర్‌ వెంకటరామా రెడ్డిగారు చెప్పగా విని తాతగారి స్వరూపమును (వతాపరెడ్డిగారు నానీ పెట్టు కొన్నారు.

హవిరెడ్డికాలములో చండూరు టోయల జగీరు.. బుణ్యగస్తులైన టోయలు జూగీరును వీరికి అప్పకిందికి !(వాసీయిచ్చినారు. పావిరెడ్డిగారి యింటినిండ రాట్నములు ఉండెడివి, ఇంటిలోనివారు మధ్యాహ్నము పూట శాట్నము వడకెడివారు. అచ్చమ్మగారు సంపన్న కుటుంబములోనివారు. ఆమె మూడురూపాయల చీరగట్టుకొని ఊరిలోనికి పోగా ఆయూరి ఆడవారు చూచుటకు

ఈ ఈమె దాతృత్చామున ఆ చుట్టువల్లి వేడగాంచినది. (వళిదినము తవ్ఫత్‌ 2ళ పెద్దవంశలో మద్దీగచేని ఉపతముగా ఆందరట వంచెటీది,

శీ నురవరము (పతాపరెడ్డి ఎగబడెడివారట. లెక్క వేసినచో ఆ మూడు రూపాయలకు నేటి మూడువందల తాపాయలు నరిపోవచ్చును. పావిరెడ్డి కుమారుడైన నారాయణరెద్డిగారికి ఆంగ్లేయల పద్ధతుల మీద మోజు ఎక్కువ, ఆందువల్లనేమో రాబ్నముఠను. తీసి పొయ్యిలో వేసినారు 1 మరి మన (_పతాపరెడ్డిగారికి తండ్రిగారి చర్య విని కోపము వచ్చినదో లేదో తెలియదుకాని తరువాతి కాలమున “*మనపర్శికమలను నాశనము చేసినది ఆంగ్లేయలే” అని ఘోషించిరి.

నారాయణరెడ్డిగారి మొదటి భార్యపేరు లక్ష్మమ్మ. ఈమె ఇటికేల గౌని, చెన్నారెడ్డిగారి సోదరి. వీరికి ఒక కూతురు కలిగెను. ఆ బాలిక పదిపదునాకం' డేండ్డ వయన్సుననే దివంగతురాలయ్యెను. కూతురు మరణముతో తల్లికూడ వారము తిరుగకమును పే గతించెను. కొంతకాలము గడచిన విదప నారాయణః రెడ్డిగారు మరల వెండ్రి చేసికొనిరి. వధువుపేరు రంగమ్మ. ఈమె తల్లినం[డులు. మారము బారుగ డుపులయ్య, పుల్పమ్మ అనువారు. వీరిది గద్వాల నంస్థానములోని టోరవెల్లి [గామము. ఈ రంగమ్మా-నారాయణరెడ్డిగారి [పథమ ఫుతులే. (వకాపరెడ్డిగారు.

పావిరెడ్డిగారి వృద్ధాష్యములో పెద్దకొడుకయిన వెంకటరెడ్డిగారే సహ జముగా సర్వాధికారిగా ఉండిరి. ఒక తూరి వెంకటరెడ్డిగారు లేని సమయమున నారాయణరెడ్డిగారు న్వతంతించి ఎవరికో కొంతవైకము అప్పా ఇచ్చిరి. ఆందుకు పావరెడ్డిగారు కోపగించుకొనగా నారాయణరెడ్డిగారు కట్టుబట్టలతో ఇల్లూ విడిచివెళ్ళిరి. తమ సోదరియైన పాపమ్మ దగ్గరనుండి కొంత ధనమా అప్పగా తీసికొని స్వతంతముగా ధాన్యవ్యాపారము సాగించిరి. వీరికి వ్యాపారము. బాగుగా లాభించినది. ఇట్టిపట్టుదల (పతాపరెడ్డిగారికికూడ వారి తం(డిగారినుండి. అబ్బినద. ఇట్లు వ్యాపారము చేయుచు, గడించుచు మజికొంతకాలము గడవి. నారాయణ రెడ్డిగారు ఇటికేలపాటిలో దేవాలయమును కట్టించటకు సంకల్పించిరి. ఊరి ముందు శివ కేళనాలయమును కట్టించిరి. తామొక్కరే వ్యయముచేని. కట్టించినను దేవాలయములో వేయించిన శాసనములో సోదరుల పేళ్ళు గూడ వేయించిరి. ఊరబావికి పోయెడిమార్గములో బండలు వరవించిరి. తాము కట్టిం చిన దేవాలయము వెనుక బావి [తవ్వించిరి కాని నీళ్ళు పడలేదు. ఆ మూరికి ముద్దు పేరు నీళ్ళులేని ఇటికేలపాడుకదాః నారాయణరెడ్డిగారిట్టు వ్యాపారము చేయుచునే

జీవితము--సౌహిత్యము ర్‌ చ్వితీయకిశ్యతమైన రంగమ్మగారిని వివావాము చేసికొనిరి. వివావానంతరము శొన్ని సంవత్సరములపాటు జోరవెల్లిలోనే యుండిరి _పతాపరెడ్డిగారి బాల్యము ఏడు సంవత్సరములు ఆ యూరిలోనే గడచినది. పావిరెడ్డిగారు దివంగతు లయిన ఏడేండ్ల పిదప రామకృష్ణారెడ్డిగారును, మజికొందరు పెద్దలును ఇటి కేలపాటికి రావలనినదిగా కోరినను నారాయణరెడ్డిగారు సమ్మతింపరైరి. మరిమరి +ప్రారేయపడగా చివరకు అంగీకరించి ఇటికేలపాడు చేరిరి, అప్పటికి వారు నగదు పన్నెండు వేల రూపాయలును, చండూరులో 250 ఎకరముల పొలమును ఆర్జించియుండిరి.

నారాయణరెడ్డిగారి సోదరులయిన వెంకటరెడ్డిగారు మంచి బలిష్టులు, వీరిని గురించి ఒక చ్మితమయిన విషయమును చెప్పుదురు. పీరొకనాడు రాతి భోజనము చేసినతరువాత లౌంకా మల్దన్నయను నాతని వెంటబెట్టుకొనిపోయి తెల్లవారు వణకు ఇరువదిఎకరాల జొన్నచేనిని కోనిపెట్టినారట: ఇది అతి మానుషము ఈ విషయమును (ప్రళాపరెడ్డిగారు (గంథస్థము చేసినారు. దేవా బలమును, మనోబలమును వీరి వూర్వులు సంపూర్ణముగా కలిగియుండిరనవలెను.

ఈ ముగ్గిరి నివాసము ఇట్‌కేలపాడని మనవిచేసికొంటిని. ఇది పవిత్ర మైన కృష్ణా తుంగభ్యదానదులకు మధ్యనున్నది. ఇపుడు మహబూబునగరమః జిల్లా అలంపురము తాలూకాలో నున్నది. అలంపురము తాలూకాలో ఈ ముగ్గురు సోదరులు నుపసిద్ధులు. ముగ్గురును ఆవానుబాహలు, బలిష్టులే కాక ధైర్యాదార్య గణో పేతులు, విద్యావివేక సురభిళమనన్కులు. అంతేకాక సంన్కృతాంద ఖాషావరిచయముగలవారు. బహుకృతి భర్త, ఆనేక విద్యాసంస్థాపోషకుడు, కవి విద్యార్ధి విద్వజ్ఞన కల్పతరువు ఆయిన నురవరము రంగారెడ్డిగారు వెంకట రెడ్డిగారి ప్కతరత్నము. వెంగళ రెడ్డిగారు మంఠళాస్త్ర వైద్యశాస్త్ర నిపుణులు, నారాయణరెడ్డిగారు. ధర్మాత్ములు, బుషికల్పులు. ఇంక రామకృష్టా రెడ్డిగారి వ్యక్తిత్వమే వేజు. వారు కర్నూలులో ఒక సంస్కృత పాఠశాలను స్టావించి విద్వజ్జ్ఞనులను పోషించిరి, విద్యార్థులకు వేతనము లివ్పీంచిరి, (గ్రాసవాసము శీచ్చివారికి తోడ్పడిరి. నాలుగ్రైదువేల రూపాయల విలువైన పెక్కు సంస్కృ శార్యధ [గంథములను సేకరించిరి. వారి జీవితములో రెండులషలకు పైగా దానము దేసిరి. నాలుగు లక్షలకు ఎక్కువగానే అప్రులు ఈయవలనీన వారు

రి నురవరము (పతాపరెడ్డి వారిని ముంచిరి. రామకృష్ణారెడ్డిగారు కర్నూలులో గాంధీగారికి ఒక వెండి రాట్నమును బహూకరించిరి. వారెక్కడికైన వెశ్రిన పషమున యాచకులు వారి చుట్టు సభవలె చేరెడివారు. (బాహ్మణులన్నను, పండితులన్నను వారికి మిక్కిలి (ప్రీతి. వారిలోని మజియొక నుగుణము మొదటినుండి తుదిదాక ఇదినాది ఇది నా అన్నగారిది యన్నభలేదము లేళశమును లేకుండుట. అన్నబిడ్డలను కన్న బిడ్డలకంటె ఎక్కువ (పేమతో చూచిరి. పదునై దేండ్డు పెత్తనము చేసినను దమ్మిడీకూడ దాచుకొని యెజుగని నీతిపరులు. ఏదో రాజుగా పుట్టవలసినవారు కాని మావంటి బీదకాపుల యిండ్లలో పుట్టవలసినవారు కారని పతాపరెడ్డిగారు తఅుచుగా అను చుండేడివారు.. వితృవ్యులను గూర్చిన రెడ్డిగారి మరికొన్ని వాక్యములు ఉదాహరింతును.

“*వారు చాల ధార్మికులు, ఉదారులు. గొప్పదాత, దేవ[బావ్మ ఇభక్తులు, నిర్మలస్వభావులు, పరన్త్రీలను మాతలట్టు (తికరణశుద్ధిగా భావించెడివారు. నా విద్యకు వారే కారకులు, నన్నుబలవంతముచేసి చదివించిరి. ఉర్దూ సంస్కృ ళాంధ భాషలయందు [పవీణత కలవారు. నంస్కృతమునందు మాతమత్యంత (పేమకలవారు. ఈ వాక్యములు (ప్రత్యక్షర సత్యములు, ఆఅంతేకాకుండ ఆయన మంచి లౌకికులు; వ్యవహారదక్షులు.

నారాయణరెడ్డిగారు కొందరి భాగస్వామ్యముతో కద్నాలులో (పత్తి బిన్నింగు ఫాక్టరీ నెలకొల్సినారట. వీరికి నంస్థానాఫీకుల, దొరల పరిచయము ఎక్కువగా ఉండెడిది. ఆందువల్ల శమకుటుంబములో నాగరక పద్ధతులను ఏర్పాటుచేసిరి.] పాపిరెడ్డి కాలమునుండియు వీరింటిలో వైద్యవిద్య నెలవు చేసి కొన్నది. ఈ వంశీయలైన రంగారెడ్డిగారు మంచి వైద్యులు. ఇది ఇట్టుండగా 1912లో తమ ఏబదియారవ యేట నారాయణరెడ్డిగారును, 1915లో వెంకట రెడ్డిగారును అ స్తమించిరి,

తరువాత సంసొరభారమంతయును రామక ఎప్టారెడ్డిగారివై పడినది. రామ కృష్ణారెడ్డిగారు కర్నూలులో బంగారు, వెండి షరాపు దుకాణము ఏర్పాటు చేసిరి. మోసము చేయరానందువల్ల వారికి వ్యాపారము లాభించలేదు. సంసార విషయమై కూడ రామకృష్టారెడ్డిగారు వెక్కుచిక్కులను ఎదుర్కొనవలసి వచ్చెను. చివజకు వారు 1082లో కీర్తిశేషులయిరి. వారిద్ధిపుణ్యమరణము. నాడు

జీవితము--సాహిత్యము ౯ కా ర్రికశుద్ధ ఏకాదశి. (గామమునుండి బండి కట్టించుకొని మానవమాటికి పోయి బండిదిగి ఊరవాకిట బొ(డాతికి తట్టుకొని పడి తకణము అసువులు వీడిరి. రామకృష్మారెడ్డీగారు చనిపోవునప్పటికి కుటుంబములోని అనైకమత్యమువలన మూడులక్షలు అప్పువడిరి.

రామకృష్పారెడ్డిగారికి వనపర్తి రాజా రామేశ్వరరావుగారితో మంచి పరి చయము, నేస్తము కూడ. వారు ఒక సంవత్సరము కఅవువచ్చినప్పుడు వంద ఐండ్ల చొప్ప సంస్థానమునకు ఉచితముగా ఇవ్చించిరి. వనపర్తి రాజాగారు కాళ హస్తి వారి నారాయణవనము సంస్థానము కొనవలయునని సంకల్పింపగా ఆ సంస్థానమంళతటిని వర్యటించి వచ్చి రాజాగారికి తగిన సలహా ఇచ్చిరి. ఇతర మైన పెక్కు సాహాయ్యములు జేసినను రవంత (ప్రతిఫలమును ఆశించలేదు. నిజాం రాష్ట్రములో వనపర్తి వారు కాక ఇంగ్లీషు ఆభ్యానముచేసిన మొదటి రెడ్డి వంశము వీరిదే. కర్నూలులో సప్తమరెడ్డి మవోనభ జరిగినపుడు దాని ఆధ్యమ్షులును వనపర్తి సంస్థానాధీకులునై రామేశ్వరరావు బహద్ద్ధరువారు ఆమహాసభానంతరము “ఏమోయి । మన రెడ్డలో సీవే కదా మొదటిబి. ఏ.” అని అడుగగా [వతాపరెడ్డిగారు చాలమంది ఉన్నారని ఐదులు బెవీ"రి “మెగ లాయిలో నీవే [పథముడవు కదా” అనగా “కాదు. తాటికొండ అనంఠా రెడ్డిగారు ఉన్నా” రని రెడ్డిగారు సమాధానము చెప్పిరి. “అతడు పాకనాటి వాడోయి. సీవు మోటాటి వాడవుకదా” అని ఆ రాజాగారు చమత్కరించిరట.

ఇట్టీ వంశగౌరవము, (పతిష్థ కలిగిన కుటుంబములో (_పతాపరెడ్డిగారు జన్మించిరి, పూర్వుల ఆచారములు, ఆదర్శములు తరువాతి వారిని (వభావితము చేయుట కలదు. వై కుటుంబి నేపథ్యముతో (పతాపరెడ్డిగారి బాల్యమెట్లు గడ చినదో రాటోవు (పకరణములో తెలిసికొందము.

అనం బాల్యము, (వతాపరెడ్డిగారు దుర్ముభినామసంవత్సరము అధిక జ్యేష్టమాస ఖనుళ పాడ్యమినాడు ( £8-€-1896 ) జనన మొందిరి. అప్పటి కింకను నారాయణ రెడ్డిగారు బోరవెల్లిలోనే యుండిరి. ఈ టోరవెల్లి [గామమే (_పతాప రెడ్డిగారి తల్లి పుట్టినిల్లు. పుట్టినది మొదలు ఏజేండ్డవరకు రెడ్డిగారు టోర వెల్లి లోనే పెరిగిరి. ఈటోర వెల్లి (పసిర్భమైన చార్మితక స్థానము. గద్వాల సంస్థానా ధీశులు పూర్వకాలమున అక్కడనుండియే పరిపాలన సాగించిరి. పావిరెడ్డి యను పేరే _పతాపరెడ్డిగారి మొదటి పేరు. సార్ధకనాములు (ప్రపంచమున ఎందరో ఉండరు. మనరెడ్డిగారు బాల్యమున పావిరెడ్డిగా వ్యవహరింపబడినను కాల (మమున (ప్రతాపరెడ్డిగా మారినారు. ఈ (పతాపరెడ్డి నామధేయమే వారి (వవృత్తికి సరిపడినది, నారాయణరెడ్డిగారు స్వయముగా కుమారినికి (వథమముగా విద్యగజప యౌొనుకొనిరి. దారు ఎక్కాలుచెవ్పీ రెండవతిరగతివజకు చదివించిరి. నారాయణ రెడ్డిగారికి ఆశరరమ్మ్యత, పు సకములు జ్యాగ త్తగా ఉంచుకొనుట అను సీ రెండు విషయములందు చాల పట్టింపు ఉండెడిది. అతవరములను అచ్చువల్మెవాయుట మన రెడ్డిగారికి ఆలవడలేదు కొని పుస్తకములపుటలు మడతలు పడకుండ, చిరుగ కుండ భ్యదముగా దాచుకొనెడి అలవాటు జీవితాంతము వజకు ఉండినది. పుస్త కము మైలవడిన వీరి తండిగారు బాగుగా మర్టిందెడినారు. తంగడిగారు రెండవ వాచకము వరకు చదివించిన వీమ్మట ఊరిలో జంగమ రామయ్య అను పం తులు గారి ఐడిలో వేసిరి. అఆ బడిలో కొన్నాళ్ళపాటు చదివిన తర్వాత అభివృద్ధి లేమి గిమనించి మరల నారాయణ రెడ్డిగారే చదువు చెప్పుటకు పూనుకొనిరి. లెక్కలలో పతాపకెడ్డిగారికి ఏమ్మాతము అభిరుచి లేకుండెను. ఎక్కాలు అసలు రాకుండెను. “అప్పటికినీ ఇప్పటికినీ 18 ఎక్కాల కన్న మించిన ఎక్కా-ళు రావు”* అని రెడ్డిగారు ముచ్చటగా చెప్పుకొన్నారు. ఒకనాడు ఎక్కాలు నరిగా చెప్పనందున నారాయణరెడ్డిగారు బాల (ప్రరాపుని రెండుచెవులు పట్టు వ న్వాటివయ నంగవాము,

జీవితము-- సాహిత్యము 9 శాని పైకెత్తి దభాలున ఆరుగ్యుకిందికి పారవేసిరి. అక్కడనేయున్న ముదునలి తుజక యొకడు (ప్రతాప రెడ్డిగారిని ఓదార్చి తనయింటికి తోడుకొని పోయెను, ఆ ముదుసలికి వీరి యిీడువారు ఇద్దరు పిబ్లలుండిరి. రెడ్డిగారు (క్రమేణ వారియింటికి పోవుచు అక్కడనే ఆడుకొనెకివారు. ఆమిద్దరు విల్చలలో ఒకడు గద్వాలలో సిఫాయిగా ఉన్నను రెడ్డిగారు బాల్య స్నేహితుని జీవితాంతము మజవలేదు.

కొంతకాలము గడచిన విమ్మట మి[తులును, వనపర్రి తాలూకాలోని కృష్ణారెడ్డి పేటకు మ శ్రేదారును ఆయిన హెనీవహబు గారు నారాయణ రెడ్డిగారికి శెలుగులో ము[దించిన “సనాతన ధర్మ 1పళ్నో తర మాలిక అను (గ్రంథమును ,వంవికి. ఈ హనీ వవుబు గారు థియోసావికల్‌ సొసైటి (7%6050002648 5001603) సభ్యులు నారాయణరెడ్డిగారు ఆ_గంథమును పాఠము చెప్పుటత్రై నందీ అనంతయ్య అను పంతులును ఏర్పాటుచేసిరి. ఆ పంతులు మూడు నెలలు ధీషతో పాఠము చెవ్పి యించుమించు ఆ పు స్తకమును కంఠపాఠము చేయించెను, ఇష్టము లేకున్నను ఆ బలవంతపు చదువు చదవక తప్పినది కాదు. ఆ విధ ముగా చదివించిన తర్వాత రెడ్డిగారిని కృష్ణారెడ్డి పేటకు వట్టుకొని వెళ్ళి హెీ వహఖుగారికి ఆప్పగించిరి. వారు పరీక్ష చేసిరో లేదో తెలియదుకాని రెడ్డిగారు రెండు వారాల పాటు అక్కడ ఉండిరి.

అంతలో ఇంగ్లీషు చదువు నేర్చించుటకు ఏర్పాటు చేసిరి. నాగేశ్వరరావు అను పంతులు ఇటికేలపాటిలో వెంకటరెడ్డీ కుమారుడైన రంగారెడ్డికి చదువు చెప్పుచుండెడివాడు. అతడు వారమున కొకమాటు బోరవెల్లికి వెళ్ళి (పతాప రెడ్డిగారికి శిశణ యిచ్చెడివాడు,. ఈ సమయముననే రెడ్డిగారి యేడవ యేట వీరి నివానము ఇటికేలపాటికి మారినది. ఇటికేలపాటిలో రమణయ్య అను వృద్ధుడు ఇంగ్లీషు చెప్పుచుండెను. రెడ్డిగారు అతని యొద్ద ఒకసంవత్సరము చదివిరి. ఎనిమిదివయేట 1906 లో వీరిని కర్నూలులో ఏ వి.యమ్‌ (మిషనరీ) (పాథమిక పాఠళాలలో నాలుగవ తరగతిలో చేర్చిరి. ఆ పాఠశాల (పరానోపాధ్యాయుడు రఘురామయ్య అనునతడు. అతని యొద్ద నెలకు రెండు రూపాయల జీతముతో ట్యూషన్‌ (1416108) కూడ ఏర్పాటు చేసిరి. నాల్లవ తరగతిలో చేరితినన్న మాటేగాని ఇంగ్లీషు నాలుగు ముక్కులు తప్ప ఇంకేమియును రాకుండెడిదని

10 సురవరను (_పకాపరెడ్డి వారి స్వీయకథనము ఆ రఘురామయ్య (పచండుడు. ఆయనకు శిష్యులను కొట్టని దినము దుర్దినము. ఆ పంతులు గారు చేతితో మాత్రమేకాక కజ్దలతోను, బెత్తములతోను, అవసరము వచ్చినపుడు బోర్డుతోను, విచ్చిముదిరిన గుండ్రాతి తోను కోట్టెడివాడు. పాపమాపంతులు మన రెడ్డిగారి బుద్ధిమాంద్యమును పోగొ ట్టుటకు గాను _పతిదినము సరాసరి డజను దెబ్బలైనను కొట్టి యండునట. బుద్ధి మాంద్యము పోలేదుకాని చదువుపైని ఆసక్తి కీమముగా పోయినది. అందువల్ల (ప్రారంభ దళయందే బడివైని విరసభావమేర్చడినది. గురువుగారి దెబ్బలకు శాళజాలక బాల _పతాప రెడ్డిగారు బడికి చరంతము 'వెబ్చెిడివారు. ఈ పంతులు విరసుడే. కాని రెడ్డిగారి యింటిలో చెన్నారెడ్డి యను సరసుడు యజమానిగా ఉండెను. ఆ చెన్నారెడ్డి చదువునుగూర్చి విచారించెడి వాడుకాడు. కాని "షేర్వానీ, లాగు, బూట్టు, టోవీ, పైతాబలు వేయించి తేనీరు ఫలావారము పెట్టి బడికి పంవించెడి వాడు. ఆతడు తన గాన వియత్వము, వేశ్యావియత్వము వల్పి విల్ల లను ఏమియును అనెడివాడు కాడు. అందువల్ల రెడ్డిగారు బడికిపోకుండ మార్కట్సు దగ్గర సహపాఠులతో గోలీకాయలు అడుచుండెడి వారు. గోలీకాయలు కొనుటకు డబ్బుకావలసి నందువల్ల ఒఓకతడవ పేర్వానీని రెండణాలకు కాబోలు వికయిం

చిరి. ఈ వ్యాపారము ఎక్కువ నాషృసాగలేదు. ఒకరోజు రఘురామయ్యగారు ఇంటికివెళ్ళి ఆసలు విషయము తెలిసికొని శరీరమర్దనముచేసి బడికి సక్రమముగా వచ్చు ఏర్పాట్లుచేసెను. సంవత్సరాంతమున [ప్రాథమిక ,పభుత్వపరిక్ష (వాసి లెక్కలలో తవ్పీరి. మరల ఆ యేడు ఆదేతరగతిలో చదివి 1905 లో (ప్రాథమిక (వభుశత్వపరీక్ష ఎ త్రివేసినందు వల్ల 1006 లో కోలు మెమోరియల్‌ పాఠశాలలో ఒకటవ ఫారములో చేరిరి. ఆ పాఠశాల (వధానోపాధ్యాయడు నరసయ్యయను వారు. ఆయన మహర్షితుల్యుడు, సాత్వి కుడు ఆగుటచేత ఈ పోకిరివిల్లలకు ముచ్చటగా ఉండెను. బైబిలు అయ్యవారిని,

(డాయింగ్‌ పంతులును, సంస్కృతోపాధ్యాయులను ఏడ్పించెడివారు. ఇక్కడ

ఒక విషయము తెలిసీకోవలసినది కలదు. (వతాపరెడ్డిగారు ఓకటవ ఫారములో

తెనుగు ద్వితీయభాషగా తీసికొని యుండిరి. కాన కోలు హైస్కూలులోని

సంస్కృత పండితులయిన గద్వాల భావనాదార్యులు, క లప్టమాచార్యులు అను

వారు తమశాఖలోనికి మరియిద్దరు విళ్ణలతోపాటు రెడ్డిగారిని కూడ బలవంత

మగా లాగిరి. సంస్కృతమందును, (బ్రావ్మాణులయందును రామకృష్టారెడ్డి

జీవితము--సాహిత్య్మము [12 గారికి అమితమైన భ_క్రియండుట చేతను, ఈ ఫండితులు వారికి మితులగుట చేతను, ఆపండితులలో నౌకరి కుమారుడైన రంగాచార్యులు (పతాపరెడ్డిగారి. నవాధ్యాయి ఆగుటచేతను రెడ్డిగారు సంస్కృతాభ్యాసము చేయక తప్పలేదు. రెడ్డిగారు మ్యెటిక్‌ వజకును సంస్కృృతమును ద్వితీయభాషగా తీసికొనిరి. వై. పండితుల యొడ్డ మూడవ ఫారము వఆకు చదివిరి. పిమ్మట ఉపాధ్యాయులుగా వచ్చిన ఆయ్యవారిపల్లె సదాశీవళాన్త్రిగారి అన్న కుమారులైన వెల్లాలళంకర శాన్రిగారి యొద్ద రఘువంశము 8 సర్గలు, కుమారసంభవము లి సర్గలు- భారతచంపు 8 సర్గలు, కిరాతార్థునీయము 1 సర్గ, కొంతభాగము లఘు కౌముదిని (వత్యేకముగా చదువుకొనిరి అయిదవ ఫారములో పాఠశాలయే మారినది. అందుకొక కారణమున్నది. పలనల్వేలు అను లెక్కల పంతులు లెక్కలు* రానందున ఒకనాడు నిండుక్పొసులో వీరిని వంగబెట్టి (గుద్డినాడు. రెడ్డిగారు. అభిమానధనులు గనుక తలలీసిశంత అమి వెంటనే మునిసిపల్‌ పాఠ శాలకు మార్చుకొన్నారు. ఆ పాఠశాల (పధానోపాధ్యాయడు ్రీనివాసమూ రి. రెడ్డిగారు ఆ స్కూలునుండి 1912 లో _ప్రథమముగా స్కూలు. నైనల్‌ పరీక్షలో కూర్చొని గణితములో తప్పిరి. 1918 లో పరీశ్షకు మరల కూర్చొని తుదకు ఉత్తీర్ణులగుటకు వలసినన్ని మార్కులు అనగా 85 సంపాదించుకొనిరి. ఇంగ్లీమలో 55, సంస్కృతములో 88, చర్మితలో 60 మార్కులు సంపాదించుకొని యుండిరి (పధానోపాధ్యాయుడైన శ్రీనివాస మూర్తి చాల సజ్జనుడు. వీరి యింటి మాందు- నుండియే (ప్రతిదినము (పతావరెడ్డిగారు పాఠశాలకు పోయెడివారు. ఒక్క నాడైనను వారియింటిలో అడుగుపెట్టి యెజటుగరు. అయినను స్కూలు ఫైనల్‌ రిజిస్టరులో (వతాపరెడ్డిగారి ప్రవర్తనను గురించి "110౧699, 8౯21206 102 ఇ2కరే, 1066118606 06౯ 0౯ 106449€10615” అని నవాసిరి. అటువంటి వారు ఇప్పుడు చాల అరుదు,

ఆ రోజులలో వారిస్వభావమును చూపవెడి స్వీయవాక్యములను కొన్నిం. టని పరికింపుడు. * నేను వంోమరీ న్కూలునుండి రెండవ ఫారము వరకు చదువుకాలములో చాల బలాఢ్యునిగను, కసరతు చేసే వాన్నిగను, దుర్మార్గ లగు పోకిరి విద్యార్థిసోదరులతో ఎల్సిప్పుడును కుస్తీలు పట్టి ముష్టి యుద్ధాలు చేసే వాన్నిగను ఉంటిని. మా యింట చదువుకునే పదిమందికి నేనే లీడరు.

క్షి నురవరము (పతాపరెడ్డి ఇట్టీ విషయాలలో మ్మాతమే), పలుమారు నంఘమై మా చిన్నాయన్న గారికి నాపై షీకాయతు చేసి తన్నించేవారు-”*

దాదాపు న్కూలునైనలు వరకు వారి దినచర్య ఒక[క్రమములో ఉండినది- శ్యాత్రివేళ చదువుకొని పంతులు గారింటిలో చాపలపై పండుకొనెడివారు. ఉద యము 9 గంటలవజుకు వారి యొద్ద విద్యాన్యాసంగముచేసి స్నాన భోజనాదులు ముగించుకొని పాఠళాలకు వెళ్లెడివారు.

1805 లోనే పిల్లలపై సరనుడైన చెన్నారెడ్డి యాజమాన్యము మారి రామ శృష్టారెడ్డిగారి ఆధ్వర్యము లోనికి వచ్చెను. రామకృష్ణారెడ్డిగారు కర్నూలులో శమదుకాణముతోపాటు విల్లలను కూడ విచారించుకొనుచుండిరి.

ఇక (పఠాపరెడ్డిగారి మొదటి ర్రైెలు (పయాణమును గూర్చి తెలిసికొం దము. “మొదటి పర్యాయము నేను నాల్గవ ఫారము చదివే అప్పుడు మానా 'యన్నగారు నాళఠమ్ముడు కృష్ణారెడ్డి కొజుక్తై చేసిన (మొక్కుబడి చెల్లించుటకై తిరుపతికి మా అమ్మ గారితో సహా వెళ్ళినపుడు వెంట వెళ్లితిని. సెకండు క్రాను శో పోయినా నాకు వారి యెదుట కూర్చొనుట భయముగా నుండుటచే ఆనంద మియ్యరలేదు. నాకేమో ఇంగ్లీషు బాగా వచ్చుననిన్నీ ర్తైలుమార్గములో తటస్థపడే ఇంగ్లీషు గార్డు టికెట్టు ఇన్సెక్టరు వగ్లైరాలతో సంభాషించగలఅననిన్నీ పిలుచు శొని వెష్టటకు కారణము. ఎత్తుకుంటూనే కర్నూలు స్రేషన్‌లో ఒక యూరోవి యన్‌ వచ్చి గడబిడ చేసెను వాని మాటలు నా కర్ణముకాలేదు- పైగా భయము. శై ఏకొత్త, నూ తం గారికి నావై, నాచదువుపై చెడ్డ కోపము వచ్చి తిట్టుటకు 'వ్రారంలించిరి.”

ఇంక వారి తెనుగు భాషా [1పవేళశమును గూర్చి తెలిసికొందము. ఐదవ ఫారము చదువుచుండగనే “తెనుగులో కవిని కావలెను. శాశ్వతకీ రి సంపా

దింపవలెను లేకున్న నాజీవితము వ్యర్థము ” అనుదృఢనంకల్పము జనించెను. కాని కేనలము ఆంధ్ర భాష్మాగ్రంథములే చదివిన ఇంటిలోని వారు మందలింతురు. ఛాషాజ్ఞానసముపార్ణనకు ఎవరిని ఆశయింపవలయునన్న ఆలోచన కలిగి ఎవరితో వనేమి స్వయముగానే _ప్రారంభింతమను కొన్నారు. ఆనాడు (పదార న

అ న్వ్వవివయ నంగ్రవాము

జీవితము-సాహిత్యము 18 ములోనున్న చిలకమర్తి వారి రచనలనన్నింటిని పదేపదే వఠించిరి. విమ్మట కందుకూరి వీరేశలింగము కవుల చరితను కొని దానిని పెక్కు సార్లు చదివిరి. చేమకూరి వెంకటకవి సారంగధరకావ్యమును ఇంచుమించు కంఠస్థమగునట్టుగా వల్లించిరి. ఇదే వీరు చదివిన మొట్టమొదటి పద్యకావ్యము. తదుపరి ఆయా" పుస్తక [పచురణ కర్తలకు వాసి వివిధ (పబంధములను తెవ్పీంచుకొని నిఘంటు. సవాయముతో పఠించెడివారు. వ్యాకరణము, ఛందన్సు స్వయముగానే నేర్చు కొనుచు శ కికొలది (వ్రాయుచు వచ్చిరి. వీరి పొాండిత్యమంతయు స్వయం. కృష వర్హి ఆర్జింపబడినదే.

వీరి మొట్టమొదటి రచన 1915 లో (ప్రారంలింపబడినది. అది బూల్చీ (వెంంళ 9?) (ానీన “10 హంరడేంగి8 8ళాంక్ర16 ” అను ఆంగ్లనవలకు- క్రేవలానువాదము. అది లుప్తమైనది. రెడ్డిగారు హ్రైదరాబాదునుండి సెలవులలో ంర్నూలుకు వెళ్ళినపుడు ఈ రచనను మరికొన్ని కాగితములను అంగటి వాని కిచ్చి విల్లలు ఒక లడ్డును తెచ్చుకొనితిన్నారట. మధురకవితకు మరురతమ- మైన మంచివలము. ఇక వారి వ్య_క్రిత్వమెట్టు వికానముచెందినదో మీది [పక రణమున గమనింతము.

౨. విచాానూసము వ ఈ శీ క. 1919 లో _వతావ3ెడ్డిగారి ఇనకులు ఆషాఢ ఐహఃశ నవమి వాడు మూర్లన్థలయిరి అవుడు వక్తిగరు మ్నూలునైవణ చమవుచుంకిన- చదువుచుండికే కాని చరువ్వువై వంతగా అవ క్రి దేకుంతెడది. రవీం.దునకు వలె వీరికివి విర్శంధ. విద్యావిధానము నచ్చివది కాదు. 1918 లో మ్హా_లువైనలు వరీషలో ఉ స్తీర్టులదిరి. వీరి ఫెదతం_డి గారయివన వెంకటనెక్టిగారు ఇంక చరువు బాళించుకోవలసివదవి జోరచేపేరి. అందుకు కారణము వెంకబపెక్టిగారి కిష్టములేక కాడ, చరువువట్ట పెడ్డిగారికున్న అవిన్హ్నము. రామకత్తష్టా వత్హేగారు కొంచెము అలోచించిరి. తం్కకలేని పిల్లవానిని చదువు చెవ్పింవక వాళశనము చేసిరమ దుర్యశము రాకుండుటకై “విన్ను చవివించి తీరురుమ' అని గర్టించి పశాపవెద్డిగారిని హైదరాబాకుకు వెంటబెట్టుకొని వచ్చిరి. ఆవాడు రామకృష్ణా రెడ్డిగారు అట్టు చేయకుండినచో వీరు కృష్షీనణలై హలము వట్టి రత్నములు వండించెడివారు కానోలును. రైలువయాణను చేయట అదికెందవసారి. కరకల వెంకటనెక్టి అమ మెత్రువితోపాటు హైదరాబాదు వచ్చిరి. ర్రైలు కగగానే భయంకరమైన వాతావర ణము కవివించివది. కొంచెము భీతికలిగినది. వీకులలో నవార్తతోడి వావ్యూశికి పోయెడి నవాబులు, వాల్లు గ్యురముల బగ్గీలు ఉర్హూ మాటలు (వతావరెడ్డిగారికి (కొ తగా వింతగా తోచినవి. వనప్పర్తి రాజుగారి బంగ్లాలో వరిచితులు ఉండిబట్టి రామకృష్ణారెడ్డి గారు వీరిని తోడ్కావి అక్కడకు వెళ్ళిరి. నిశాంకాలేజీలో చేర్చ వల యువవి రామకృష్ణారెడ్డిగారి యుద్ధేశము- అనాడు విజాంకారేజి నవాబుల వల్చలకు పటేండ్త సంతానమునకు పరిమితమై ఉండెమ. బంగ్లాలోని రాజబంరువు లెవరో కాపువారైవ వీరు తమ విల్లలకంటె ఎక్కువ తదువు చరువుటేమి అను ఈర్ష్యతోమీ విల్పలను నిజాంకారేజిలో చేర్చుకొనర "వి దుర్ఫోధ చేసిరి. ఈ కుతం [రము తెలియక రామకృష్టా రెడ్డిగారు ఇది విజమవి నమ్మి, ఎవ్వరిని విచారింపకుం తగనేమణుసటి దినము మ్మద్రానువకు వయనమైరి. మ్యదానుచేరి అక్కడి కాలేజీలో విచారించగా ఆలన్యమెనందున అవకాశము లేదనిరి. ఎటు తోచక మనః పేరితులై

ఉవశము--పాహిత్యము కఫ్‌ మ్రాను ముకి విజాంకాలేజీకి వెల్నిగామ్‌ వంవిరి నిశాంకాలేజి. వారు అవకాళ మున్నరి రమ్మెవిరి వెళ్ళి కాలేజీలో _నవేశించిరి (వతావనెస్టిారు. నిశాం కాలేజీలో. మూడేండ్లు చదివిరి. 1216వ నంనత్సరము ఎఫ్‌. వా వరీషెకు క్రూర్చొవిరి. కావి లాజిక్‌లో వారు ఉత్తీస్తులు కాలేము. వారికి తరుము కుతర_ము అర్థము కాకపోయినవి ఫాళతిళాలలో లెక్కలు ఎట్లు ఇతువో కళా శాలలో శర్షము అత్హే వారికి బద్ధళ్నతువు. తిరిగి 131/లో వైవేటుగా కూర్చొని ఉత్తీర్ణులయిరి. అ నంవత్నరమే వివావమైనది. పెంక్తికథ తరువాత ముచ్చటింతును-

పక్ష మైదరాళాములో చదువుచున్నవ్వుడే కొత్వాలు వెంక టరామారెస్టి గారితో వలనినంత వరచయముండినడది. కొత్య్వాలు గారికి రెస్డిగారిమీద అమిత మైన అభిమానము- (వతావనెక్డిగారు పింగలి వెంకలరామానెక్టిగారి యింటిలో మంవెడివారు. వీరు రెండుగడులు (వత్యేకిముగా. రెడ్టిగారుండుటకు ఇచ్చి యుండిరి. అనాడుహైరాబారులో హింరూహోటన్లలేనే లేవు. ఉన్నెడి ఒక్క.టి, వనవర్తి మవోరాబాగారి వొటలు. వెలకు వదునెనిమిది రూపాయలు చెల్లించి అ మోటలులో సావడుముండిరి.

1917వ నంవత్సరము ఎఫ్‌. ఏ. లో ఉతీర్ణులయిన విదవ మానుకు వెళ్ళి వీఎా చదువుటకుగాను (పెనిరెన్సి కళాళాలలోశేరిరి. అ రోజులలో (వెస్‌పన్సి కళాశాల ఉన్నతమైన విద్యానంన్ధ. బి ఏలో నంన్నృతమును ద్వితీయ భాషగా తీసికొనవలచిరి, కాని ఎఫ్‌ ఎ. లో నంన్బృతము వ్వికీయ భాషగా తేనికొననందున అనుమళి దొరుకుట కష్టమాయెను. ఇట్లు నంసృత మును ద్వితీయ భాషగా తీసికొనుటకు కారణము నంన్నృతము వైవి అలిమా వము కాదవియు, చర్మిత _గంథములు మిక్కుటముగా ఉండుటచేత నుఖముగా కాలము గడవనెంచి అ మార్చు కోరితిననియు _(వతాపపక్టిగారు చమత్కా- రముగా చెవ్వుకొన్నారు. అవ్పడు కర్నూలు పాఠళాలలోవారికి నంన్నృతా ధ్యావ కులయిన వెల్లాల ళంకరళాస్త్ర గారి పితృవ్యులయిన వెల్లాల నదాళివళాన్త్రుగారు మృదానులో చాకలిపేటలోని నుందరరామళాన్త్ర గారి యింటనుండిరి. ఈ నదాశివళాస్త్రగారు జటప్రోలు నంస్థానాస్థాన కవులు. వ్యాకరణ శాస్త్రమున దక్షిణ దేశమున న్మువసిద్ధులు, అనేక నంనృతాం్యర (గంథ నంధాశ. చండికా వరిణయ వ్యాఖ్యాత. వీరికిని వేదము వేంకటరాయ శళాస్త్రగారికిని మంచినేన్నము,

18 సుళవరము (పతాపరెడ్డి కనుక సదాశీవ ళాగ్రిగారిని తోడ్కొనిపోయి(వెసిడెన్సి కళాశాల లో సంస్కృత శాఖకు అధ్యత్షులైన యన్‌. కుప్పుస్వామిగారికి సిఫారసు చేయవలసినదిగా వేదమువారికి చెప్పించిరి. వేదము వారు కొంచెమాలోచించి “వారు నాకు పరిచితులు కాదు, అయినా నా పేరు వినిఉంటారు. లాలించితే మంచిది* అని ఇంగ్లీషు లో ఉత్తరము ,.(వ్రాసియిచ్చిరి. కుప్పుస్వామిగారు వారి యుత్తరమును. గౌరవముతో స్వీకరించిరి. అయినను పరీక్ష చేసెదనని చెప్పిరి. దానికి _పతాప రెడ్డిగారు సిద్ధమన్నారు. మొదట ఏమేమి చదివితివో చెప్పుమన్నారు. రఘు వంళకము, కుమారసంభవము, చంపూభారతములలోను కొన్ని భాగములను చదివితినని రెడ్డిగారు బదులు చెవ్నిరి. “అయితే ఒక లళ్లోకమును చదువుము" అన్నారు కుప్పుస్వామివారు. వెంటనే తడుముకొనకుండగ రఘువంళములోని "అలం మహీపాఅ తవ (శమేణ

(యుక్తమప్యస్త్రమితో వృథా స్యాత్‌

న పాదపోన్మూలనళక్తి రంహః

శిలోచ్చయే మూర్చతి మారుతస్య" అను క్లోకమును చదివిరి. ఇంక పద విభాగము చేయమన్నారు, రెడ్డిగారు ఎర్రిట్టు పదవిభాగము దేసిరో ఆక్కడ ఉండిన కర్ణాటక పండితుడొకడు ఆట్టట్టు తల యూపుచు వచ్చెను. మూడవ పాదములోని ఉన్మూలన శక్తిః:+అంహః అని నప్పుడు తలయూపలేదు. వెంటనే సవరించుకొని ఉన్మూలనళక్తి +రంహః అని: సరిగాచెవ్పిరిః బి.ఏ. విద్యార్థుల కెవరికి ఈ కారిములో ఇంత పాండిత్యము లేదని పలికి అనుమతి యిుచ్చిరి.

1919 సంవత్సరములో నంన్కృతములో ఉత్తీర్ణులయిరి. కాని ఇంగ్లీమ. లో తవ్పిరి. 1920లో కూడ మరల తప్పిరి. 1921 డిసెంబరులో వైవేటుగా కూర్చొని ఉత్తీర్దలయిరి. ఇంతటితో బి.ఎ. ముగిసీనది. 1921లో ఊరకనే యుండిరి. ఈ విద్య చాలును అని తోచినది, రామకృష్ణారెడ్డిగారు ఊరక యుండ నిచ్చిన వారు కారు. ప్రాక్టీసు చేసినను చేయకున్నను వి, యల్‌. చేయవలసినదే. అన్నారు. ఇష్టము లేనప్పటికి అదికూడ మొదలు పెట్టిరి.

జీవితము--సాహిత్యము 117

మాను కళాశాలలో చేరిరి కాని మనన్సంతయును సాహిత్యముపైని లగ్నమై యుండెను. పాఠ్య్యగంథములను పరీషలకు గాని చదివెడివారు కాదుం వీరికి మ్యదానులో పాహితీ బంధువులు ఎక్కువ- దినచర్య పుస్తకములలో కూడ తమిళ పదములకు నమానములయిన తెనుగు పదములను, అక్కడి ఆచారవ్యవవారముల* పరిశీలించి (వాసికొనినారు. వారి నిరీక్షణ కథలోని: బెస్తవారి ఆచారములను యథా తథముగా దినచర్యపు సకములో ఈ (గంథకర్త చూచియన్నాడు (18-2-1019). మదానులో ఉన్నప్పుడు తెలుగు సాహిత్య మును చక్కగా అధ్యయనము చేసిరి, వారికి పు సకములను చదివినతర్వాత అభ్మిపాయమును ్రానిపెట్టు అలవాటుఉండినది. ఉదాహరణమువకు దినచర్య పుస్తకములోని చిలకమర్తి అశ్మ్మీనరసింహము పంతులుగారిని గురించిన అభిప్రాయమును ళూవింతును.

“200 ౯61619౧8 ౦౪ 0111412020 పే2ంకిర. 11= 81004008 వషకజ0027241720. పరేం 16 కం11 08 51911168 1016 శర1116ే138, 4! ౦096 11 ప*8 ౦ల౧౫౩ 1౯6 ంష1102646651866 సే కశ 0111659; షేఠి 28 కలం €10€ 219 €0 లలు 211 ౦౭641025 ౦003ఆ7ష- ఇక1008 10౯0 0626501 81001168--చిలకమర్తి వానిపలుకు చిలుకపలుకు”- (0117, 11 509. 19170)

రెడ్డిగారి ఈ అభ్మిపాయము గమనార్శము.

ఇట్టుండగా ఒకనాడు థీ మానవల్లి రామకృష్ణకవి గారి యొద్దకుపోయిర్సి అప్పటికి రెడ్డిగారికి సాహిత్యపరమైన కొన్ని నందేహములుండెను. ఈ సందేహములు తీర్చుకొనుటకుగాను వెళ్ళితిననియు, నాకప్పుడు బాగుగా చదివితినన్న దుురృమ యుండెననియు _పతావరెడ్డిగారు వాసికొన్నారు. ఆసంభాషణ యంతయుఉన్నది ఉన్నట్టుగానే ఉద్ధరింతును.

“(ప్ర :- ఏమండీ: తెనుగు వృద్ధి చేసుకొనవలెననిన ఏ యే్య[గంథములు చదు వవలిను. రాః-- మీరేమేరి చదివినారు.? (వ:- ఇంచుమించు అన్ని ప్రబంధాలు. క!

శం సురవరము _పతాపరెడ్డి రా:- భారతము కూడ ? (పః అదిపుక్కిది పురాణము చదువలేదు. రాః-- హరివంశమోః?ః 1వ:- అదంతటిదే: చదువలేదు, రా: దశకుమార చర్మితః (వః దానిపేరు వినలేదుః ఠా:ః- ఉక సవ్వతిః (వః అవి విట్టమ్మ కాకమ్మ కథలేమోగా రావఐ- భోజరాజీయమో? పః సంస్కృతములో చదివినానులెండి: రాః- కేయూరబాహు చర్మితమో? శవ;- అదేమంత మంచిపు స్తక మాః నాకు కొంచెము శృంగభంగమున్ను, ఆత్మగౌరవలోపమున్ను కనబడి చవి. కూచిమంచివారి (గంథాలు, పంచ కావ్యాలు, నీల్హణీయాది శృంగార్మప ఇంధాలు మున్నగువాని జాబికాయొకటి విపులముగాతెలుపుకున్నాను “అవన్నియు లాభము లేనట్టి” అని సెలవిచ్చిరి. అపుడు పూర్తిగా అపజయమునొప్పు కొని తెనుగు (గంథాలు ఏమి చదువవలయునో (వాసివ్వమని కోరితిని. వారు వ్రాసి యుచ్చిన (గంక్రాల పేరులివి”" ఆ(గంథములు ఉత్తర హరివంశము, దశకుమార చర్మితము, కేయూర ఇాహుచర్మితము, లోజరాజీయము, శృంగారశాకుంతలము, వ్మికమార్క విజయ ము, మార్కండేయపురాణము, ఏకాదశీిమావోత్మ్యము, శుకన_పతి యనునవి. శఈర్వాతనొక సంస్కృళ _గంథముల పట్టికను (వాసియిచ్చిరి. మానవల్లి వారు న్వవాస్రములతో (వాసియిచ్చినపట్టిక రెడ్డిగారు యావజ్జీవితము భ(ద్రముగా ఉంచుకొన్నారు. వారుయిచ్చిన పట్టికను తీసికొని. చక్కగా వావిశ్సకం వెనీకివెళ్తి ఇఅన్నింటీనికొని తదేకదీక్షతో పళఠించెడివారు. వీటికితోడు ఆముక్తమాల్యద, పాండురంగ మాహాత్మ్యము, పారిజాతాపహరణము, హరిచం(దద్విపద, శ్రీకాళ వా _సామావాత్మ్యము. బనవపురాణము అను (గంథములను గూడ చేర్చుకొనిరి. (ప్రాచీనవా్యయమంతయును చెత్తయనువారు, యదార్థ భాషె సేవకులు ఈ విష యమును గమనింపవలెనని రెడ్డిగారి వాక్కు.

జీవితము-సాహిత్యము 10

ఆంధభాషయందే కాక వారికి ఆంగ్ల భాషతో అత్యంత పరిచయ ముండినది, వారు కీట్పుమొదలై న వారిరచనలు (శ్రద్దగా చదివిరి. (012 16 వం. 191.

వి. ఏ. చదువు చుండగనే రెడ్డిగారు పెక్కువ్యాసములు [వాసి వతికలకు పం పెడివారు. మాతృసేవ, వినాకిని, కళయను ప్యతికలయందు వీరి వ్యాసములు (వచురింపబడినవి. వి. వి. రాజమన్నార్‌గారు, గాడిచర్ల హరి సర్వో త్తమరావు శారు వీరి కళాశాల మితులు.

(ప్రతాప రెడ్డిగారు వేదము వేంకటరాయళాన్త గారిని సంస్కృత వ్యాకర ఇము టోధించ వలనినదిగా వేడుకొనిరి. వేదమువారు తీరిక లేదని మొదట &ప్పుకొనలేదు. తరువాత బోధించిరి. కాని సంస్కృృకాధ్యయనము చేయవలసి నచో మాంసావోరము మానుకొనవలయునని చెప్పగా రెడ్డిగారు అర్హేయని (పతిజ్ఞ చేసిరి. యావజ్జీవితము వారు కాకానోరులే. క

ఈ సందర్భములో వారికి మంచి విమర్శన జ్ఞానము అలవడినది. అప్పుడప్పుడు కొన్నిపరీక్షలు చేసెడివారు. ఒకరోజు ఉదయముపూట పనికత్తె ఊడ్చుచుండగా (కాలదా) డబ్బులు గదిలో కావలసియే పారవేసి బయటికి వెళ్టినారు. పనిక తె ఊరకుండునా? గుట్టు చవ్పడు కాకుండ తీసికొని దాచు కొన్నది. (చ1జూ, తరి 16, 1922)

ఒక రోజు సాయంకాలము మదాసులో సి. యఫ్‌. అండూనుగారు ఉఊఉపన్యసించుచుండిరి. ఆసభలో సోమనుందరము విశ్చెయను స్థానికులాకరు మాట లాడుచుండగా (శోతలలో చాలమంది కేకలువేసిరి. కేకలువేసినవారిలో. మన రెడ్డి గారును చేరియన్నారు. సి యఫ్‌. అండూసుగారు లేచి “1! 1% 28020066 ౨ ?0” (మిమ్ముచూచి సిగ్గుపడుచున్నాను) అని మందలించిరి. ఈమాటకు (పఠావరెడ్డిగారి మనన్సు చివుక్కురు నున్నది. ఆదుష్కార్యమునకై మనస్సు తల్లడిల్లనదనియు, ముందు అట్టు చేయకుండుటకు గాను భగవంతుడు సైర్యము .వొనగుగాక యనియు దినచర్య పుస్తకములో (వాసి పెట్టుకున్నారు. (0147 ఎవలీం 1922). “

లి సురవరము (ప్రతాపరెడ్డి అంధానుకరణమన్న వారికి గిట్టదు. స్వవేష భాషలను వీడి పెరవాటిని పట్టుకొని (ప్రాకులాడు వారిని గురించిన అభ్మిపాయమును చూతము. “ హైధరా. బాదులో హిందువులు, ముఖ్యముగా రెడ్లు తమ వృత్తుల మాని మునల్మానుల వేషములు వేయచు, వారి భాషనే యభ్యసించి, తమమాతృభాషను మాట్లాడుట గూడమాని జాత్యాన్నత్యమును పోగొట్టికౌనినారలు. అట్టుచేయుట గౌరవమనియే. వారి యభ్మిపాయము. ఈ విషయమై సమయము వచ్చినప్పుడు వారితో విచారించ వలయును,”(012౯9, 10. 27, 1922), ఈ సమయములోనే రెడ్డి గారి వ్యక్తిత్వము వికాసము పొందినది. మవిత్మాగాంధీగారి సహాయ నిరాకి రణోద్యమము వార్మియెడదలో దేశాభిమానమును రేకెత్తించెను. మ్మదానులో తజుచుగా జాతీయ నాయకులు ఉపన్యసించుచుండెడివారు. వివిన్‌ చం[ద పాల్‌, రవీం్యదుడు, ఆండూను, నరోజినీ దేవి, గాంధీజీ మొదలయిన అదర్శ పురుషుల ఉపన్యాసములు విన్నట్లు వారి దినచర్య పుస్తకములే సౌత్యము. (వతాపరెడ్డిగారిలో ఆవేశపుపాలు హెచ్చు. ఆది ధర్మావేశము. అది ఎన్నడును ఆస్థాన పతితము కాలేదు. అటువంటి వారి మనస్సులో ఎన్నెన్ని ఖభావతరంగ. ములు వీచినవో, ఆయినను వారి దృన్షి రాజకీయములవై పడలేదు. కాని. హృదయము జాతీయతా వాయ (పచలితమై నప్పుడు చెలరేగిన ఆదర్శములు. వారి సం మోద్ధరణము అను పుస్తకరూపమున ఉన్నవి. అన్నిటి కంటె ముఖ్యమైనది వారి స్వభాషాఖిమానము. కృష్ణానది కుత్తర (ప్రాంతమున ఫారసీ, ఉర్దూభాషలు, దక్షిణమున ఆంగ్లేయ భాష మాతృభాషను. అణగ _దొక్కుచుండగా వారి మానసము శంవించి పోయినది. దానికి తోడుగా మద్రాసులో మానవల్లి రామకృష్ణ కవి, వేదము చేంకటరాయళాన్త గారి వంటి: ఉద్దండ ఫండితుల సాహచర్య్మము లభించినది. [కమ(క్రమముగా పశ్చిమ దేళ సాహిత్య సంస్కృృతులతో చక్కని పరిచయ మేర్పడినది. రెడ్డిగారు తమవాస్యధోరణిలో ముచ్చటించిన మరియొక సంఘటన చెప్ప, వలసినది కలదు, వీరికి వీ. ఏ., వీ. యల్‌. అయినను ఇంగ్లీషు వారి ఉచ్చారణ. ఆర్థము కాకుండెడిదట. టాకీలలోని భాష టొత్తుగా ఆర్థమయ్యెడిడి కాదట. (కుల విద్యకు సాటి" లేదని వారి యభిపాయము). వీరు బి ఏ. చదువు చుండగా ఒక నంఘటన జరిగినది. ఆయేడు విజయ దళమి సెలవులు. "గడపుటకు గాను కర్నూలుకు వెళ్ళిరి. అప్పుడే రాయచూరి పోలీను మొహతెమీం

జీవితము-సాహిత్యము ల! (0166 549అరగ6ల06ేల౧ల కర్నూలు సూపరెంటెండెంట్‌తో సంవదిం చుటకు వెళ్ళి యుండెను. వీరిద్దరికి ఒకరిభాష యొకరికి అర్థము కానందువల్ల రామ కృష్ణా రెడ్డిగారు ఇంగ్లీము బాగుగా వచ్చునను ఉద్దేశముతో _పతాపరెడ్డిగారిని దుబాసీగావిలుచుకొని పోయిరి. మొదట్మ రెడ్డిగారిచేత సూప రెండెండుకు ఇంగ్లీషులో ఉత్తరము (వాయించిరి. ఆ యుత్తరమునకు (పత్యుత్తరము వచ్చినది. ఆ(వాత [బహ్మవాతవలెనుండెను. అన్నియును కొంకిరి గితిలే. పెద్ద యశరములు మాతమే చదివిన అల్లుడుగారి ఆవతారమైనది. ఎటు తోచక దాని అద్యంత ములు పరికించుచుండిరి. రామకృష్టారెడ్డిగారికి ఏదో అనుమానము వచ్చి *ఏమి, చదివేదానికి వస్తదా లేదా” అనిరి. మనస్సునకు ధైర్యము తెచ్చుకొని “ఓ అదెంతపని. ఇందేమిన్నీలేదు. మధ్యాహ్నము 12 గంటలకు కలువమ న్నాడు” అనిచెప్పిరి. ఆ ఉతరములో 12 అను సంఖ్య చూచి యీ ఎత్తు వేని రట. కాని తానే వచ్చునా, మొహతెమీంను రమ్మన్నాడాయను చిక్కున్నది. ఆందుకు తెల్లదొర తానెందుకు వచ్చును, ఇతనినే రమ్మని ఉద్దేశించి యుండునని నిశ్చయించకొనిరి. ఇంతలో మొహతమీం “నరే, నావెంటరాః వారి మాటలు నాకున్ను నామాటలు వారికిన్నీ తర్జుమా చేస్తువుగాని” అన్నాడు. గుండెగులిళ్లు మన్నది. వానిగితలే చదువలేనప్పుడు వాని కూతలెట్టు అర్థము చేసికొనవలెనురా అని తర్కించుచుండిరి. తర్వాత నూపరెంటెండెంట్‌ (కిందివానికి వై రెండుభాషలు వచ్చుటచేత వీరిని విడిచిపుచ్చిరి. ఇదే _పతాపరెడ్డిగారు ఆంగ్రధాషా (గంఠ సంచయమును పుక్కిట బట్టిరన్న సంగతి మజవకూడదు. మరల బి. యల్‌. సంగతికి వత్తము- ఎఫ్‌. ఎల్‌. లో మొదటిసారి తవ్పీరి. ఇంకనాకు చదువు వలదని వారి చిన్నాయనగారితో మొరపెట్టుకొనిరి. తిరువననంతళశయనములో ఎఫ్‌. ఎల్‌, బి. యల్‌. రెండును ఒక సంవత్సరమే పూర్తి చేసికొనవచ్చును పోయిరమ్మని రామకృష్ణారెడ్డి గారు నిర్భంధించిరి. అథ్హే. రెడ్డిగారు ఎఫ్‌. ఎల్‌. మూడునెలలలో ఉత్తీర్ణులయి బి. యల్‌, పూర్తి చెసికొని మ[దాసులోనే పరీక్షకు కూర్చొనిరి. దురదృష్ట వశమున ఆ యేడు |పళ్న ప్యతముల దొంగతనము ఉరిగినందున పరీక్షలు రద్దు చేసిరి. మరల పరీక్షకు కోళ్ళోని తవ్పిరి, రెంగన్ల యేట ఊ శ్తీర్జులయి 1924 వ సంవత్సరము స్నాతకోత్సవములో పట్టముపొంది వచ్చిరి

లి నురవరము (వతాపరెడ్డి

కళాశాలను వదలి న్వగామము చేరుకొన్నవిదప వారు నంస్క్కతాంధ్ర (గంథములను నవిమర్శముగా చదివిరి. న్మృతులను, ఉపనిషత్తులను, వ్యాకరణ తర్క మీమాంసాదిె్యగంథములను పఠించి ఇతరులకు చెప్పెడివారు, వేదమువారి (పతావర్నుదీయమన్న రెడ్డిగారికి బాలఇష్టము. దానిలోవారిని నవ్వించినడి పేర గాని ప్యాత. తందనాల కథకులను పిలిపించి గద్వాలసోమన, వనపర్తి పథమ రామేశ్వరరాయలు, పాపన్న పేట సదాశిరాయలు, మరాఠీవీరుల కథలు చెవ్పించు కొని వానిని సంస్కరించి రెడ్టిరాణి మొదలయిన ప(తికలకు (వచురణార్థము. పంపెడివారు. అప్పటీవారి రచనలు పెక్కు. ఆయా పష్యతికలలో (వచురితము లైనవి,

కావ్యకర్తగా మారిన _పతాపరెడ్డిగారు కార్యకర్తగా నెట్టుమారిరో రాబోవు [వకరణమున చూతము.

౪. రెడ్డివసతిగృహ కార్యదర్శి. టి

రెడ్డిగారు బి.యల్‌. లో ఉత్తీర్ణులయి స్వగామము చేరుకొనిరి. ఆకాలములో గృవావ్యవవారములు నెమ్మదిగా జరిగిపోవుటచేత ఉద్యోగము చేయవలసిన అవసరము వారికి లేకపోయినది. అనలు (పాక్టీసు చేయవలయునన్న ఆభిలాషయే వారికి లేకుండినది. (పజాసేవచేయుచు, సాహిత్యోద్యానమున విహరించుచు కాలము గడుపుటకు నిశ్చయించు కొనిరి. కొన్నాళ్లపాటు ఊరిలోనే ఉండిరి. ఇట్టుండగా నొకసంఘటన జరిగినడి. అదియే (పతాపరెడ్డిగారిని హైదరాబాదు అమరచింత సంస్థానములో బంగారు పాందాను దొంగతనముచేసి తెచ్చిన

వాని యొద్దనుండి పేరూరిబసి రెడ్డియను రెడ్డిగారి బంధువొకరు సరసమైన వెలకు దానిని కొనియుండిరి. ఆ సంస్థానమువారు దొంగతనమును పోలీసులకెజుక పటుపగా వారు బపిరెడ్డిని జైలులో పెట్టుటకు (పయత్నించుచుండిరి. బసీరెడ్ధీ ఈ విషయమును పసిగట్టి హైదరాబాదు చేరుకొనెను, ఆతడుసనవాయార్థమెరామకృష్టా రెడ్డిగారిని యాచింపగా వారు అతని సాయమునకై పతాపరెడ్డిగారిని ప్రాదరాబా దుకు పంవిరి. రెడ్డిగారు హైదరాబాదుకు వచ్చి బసిరెడ్డి విషయములో రాణా బహద్దరు. వేంకట రామారెడ్డి గారి వింగళి వేంకటరామారెడ్డి గారి సాయముకోరిరి. రాజబహద్దరుగారు దూరదృష్టి, నిశిత దృష్టి కలవారు. అప్పటికి కొంతలో కొంత ,[పతాపరెడ్డిగారి నంగతి తెలిసినవారు. వారికి ఏదోఒక చక్కని ఆలోచన తట్టినది. _పతాపరెడ్డిగారితో “అశ్లే సాయము: చేయుదుముకాని నీవుకూడమాకు సాయపడవలెను” అని తాముబడదేండ్ల క్రిందట ప్రారంభించిన రెడ్డి వనతి గృహమునకు అధికారి(పిల్లల పెద్ద)గా పని చేయవలసి. నదని కోరిరి. (పతాపరెడ్డిగారికి హైదరాబాదు వాతావరణము సరిపోలేదు. అప్పటి “హెదరాబాదుగాలి యేదో మూసిన మురికి కాలువనుండి వచ్చుదానిః వలె” ఉండెనని వారేచెప్పిరి. “బని రెడ్డికి గండము గడచెనుకాని నాకుపారంభ మయ్యెనేమో” యని యనుకొనిరి. వారికి అధికారిగా ఉండుటకు ఏమాత్రము ఇష్టములేకున్నను బంధుకార్యసాధనార్థము ఒప్పకొనిరి. ఒకమాసమువరకు

వ నురవరము (వతాపరెడ్డి బయటనేయుండి వసతి గృహ వాతావరణము నంతయును పరికించిరి. ఈ వసతి గృహము రాజాబహద్దరు వెంకటరామారెడ్డి గారిచే!1918లో స్థావింపబడినది. సంస్థా నాధీశులసాయముతో హైదరాబాదుతో విద్యార్థులు తమ విద్యావ్యాసంగముకొన సాగించుటకుగాను నెలకొల్పబడెను. ఈవసతిగృహస్థాపనకుగాను రామకృష్ణా రెడ్డిగారును పడివేల రూపాయలు ఇచ్చిరని చెప్పుదురు. రాజాబవాద్దరుగారికి ఆసంస్థ ప్రాణభూతమైనడి. అందువల్ల కార్యదర్శిగా పనిచేయుమని రెడ్డిగారిని 1పోత్సాపించిరి. ఆవిధముగా ఒకమాసమువరకు వసతి గృహపరిస్థితులను గమనించి, విద్యార్థులు అల్పరివిల్లలనియును, దేశముఖుల, వటేండ్డ సంతానమని యును, కొందరుఅధికారులని కొట్టి బాధించిరనియు తెలిసికొనిరి. అందులోవిద్యా ర్థుల తుర్కీటోపీలు, తురక వేషములు రెడ్డిగారికి నచ్చలేదు. రాజా బవహద్దరుగారు పీల్లలను ఏమియును అనక అధికారులనే ఎక్కువగా మందలించెడివారు. విద్యా చ్థులమనస్తత్వమును గమనించి యుండుటచే వారట్లుచేసి యుండవచ్చును. పిల్లలు కొట్టి నందువల్ల కొందరు ఆధికారులు చెప్పకయే పారిపోయిరి. మరియ అనేక ధనికులవిల్లలు పేదవారని చెప్పళొని తిరిపెముకూడు తినుచుండిరి, ఒక్కొాక్కారు వందలకొలది అప్పులు పెట్టియుండిరి. మరికొందరు ఇచ్చావిహారము చేయుచుండెడి వారు. ఇది అంతయు గమనించి (పతాపరెడ్డిగారు మూడు షరతులవై పని చేయ టకు ఒప్పకొనిరి. "ఏక్షణమున ఆషరతులను పాటించరో ఆతణమువెళ్ళి పోదును” అని కచ్చితముగాచెప్పిరి, అవరతులుఇవిః

1. జీతము తీసికొనకుండగ పని చేయుట.

£. వసతిగృహమునకు నియమావళిని రూపొందించుటం

8. నియమావళిని ఆచరణలో పెట్టుటకు తమకే సర్వాధికార మిచ్చుట, పారివై పెత్తనము చివరకు కార్యవర్గము గాని సాగింపకుండుట.

రాజబహద్దరుగారు ఈ నియమముల కన్నింటికిని ఒప్పుకొనిరి. అప్పుడు లెడ్డిగారొక వసతిగృహు నియమావళిని సిద్ధముచేసిరి. ఆ నియమావళియే కొలది మార్చులతో వసతిగృహమందు నేటికిని పాటింపబడుచున్నది.

రెడ్డిగారు (కమశితణ విషయమున ఇంటకానీ బయటకాని (పచండులు. ఆందరు తెల్పవారుజాముననే మేల్కొనుటకుగాను వసతిగృహములో _ వైరన్‌

చీవితము-సాహిత్యము లిక్‌ పెద్టించిరి. లోజనసమయమున గంట కొథ్రైడి ఆలారము మొదటి సారిగా వారు ఏర్పజచినదే. వారు అటు మానసిక శివణకును, ఇటు శారీరక శిక్షణకును తగిన ఏర్పాట్లు చేసిరి, వసతిగృహమునందు ఒక వ్యాయామళాలను నెలకొల్పిరి, విధిగా అందరును వ్యాయామము చేయవలసి యుండెడిది. వారు మ(ానులో చదువుచున్నప్పుడు తమిళుల ఆచారములచే కొద్దిగా (పభావితులైరి. అదే విధముగా తమ విల్లలను పవెంచిరి. వనతిగృవాములో విల్లలు పొగ్యతాగుట కూడ సహించెడి వారు కారు. దురభ్యాసములు అలవాటున్నవారు [పతాపరెడ్డిగారి చేతి దెబ్బలను కూడ రుచిచూచిరి. [వతిదినము గది గది తిరిగి పరీక్షించెడివారు. వీరి _పచండ నియమపాలనమును చూచి పిల్లలు కూడ జంకెడివారు. అయినను వారెన్నడును అకారణముగా తిట్టుటకొని, కొట్టుటకాని చేయలేదు. అవసరము వచ్చినపుడు వెనుకాడలేదు.

ఆ విధముగా వసతిగృహములో రెండు మాసములలో సంపూర్ణముగా 1కమశిక్షణ నెలకొల్పినారు. వీరు వసతిగృహము (పవేశించినపుడు ఆ (గంథా లయమున సుమారు వేయి [గంథములు మా(తమే ఉండెను, వీరు [గంథ సంఖ్యను ఈమ పాలనలో పన్నెండువేల దాక పెంచిరి. పిల్పలు పెట్టిన అప్పులలో ఏ రెండు వందలో పోగా తక్కిన నాలుగ్లైదువేల రూపాయలు వనూలు చేసిరి. అంతేకాక వీరు (ప్రవేశించిన నాడు ఎనుబదిమంది విద్యార్థులుండగా ఆ సంఖ్య వీరికాలముననే రెబ్టింపయినది. అన్నిటికంటె ముఖ్యముగా తుర్కీటోపీలు, తరక వేషములు మాయమై పోయినవి. కొంచెము ఆం(ధభాషవైని అభిమానము, ఆదరణ పెరిగినవి. మరియొక ముఖ్య విషయమేమన రెడ్డిగారు వసతిగృహములో వక్సృత్వ నభలు ఏర్పాటుచేసిరి. (పసిద్ధులైన వారిని పిలివించి ఉపన్యాసము లిప్పించిరి. పిల్లలచేత కూడ తఆచుగా ఉపన్యాసము లివ్పించెడివారు. స్కొటును కూడ ఏర్పాటు చేసిరి. ర్మాతిపూట ఎవరును బయటకు పోకుండ కట్టుదిట్టములు చేసిరి. వీరి కాలములో చాలమంది మెటికులోను, బి. ఏ. లోను [ష్మపథమ (శేణిలోను, [వథమ (శేణిలోను ఉ త్రీర్ణులయిరి-

రెడ్డి వసతిగృవాములో రెడ్డిగారు ఏడెనిమిదేండ్లు అధికారిగా పనిచేసిరి. తర్వాత ఆ పదవిని వదలుకొనిరి. వదలు కొనుటకు కారణమున్నది. వేలము పు స్తకాలక ట్దలో సావర్కర్‌ గారో ఫ2౯ ౦1 1061202 10 4ల0ల04600లొ అను

లం నురవరము (పశాపరెడ్డి (పసిద్ధ (గగంథమొకటి వచ్చియుండెను. రెడ్డిగారు కొంచెము దురాలోచనముతో ఆ నివిద్ధ([గంథము (గంథాలయములో ఉండగూడదని, ఉండిన విపరీతములకు దారితీయననియు, రాజాబహద్దరు గారితోననిరి. వారంతగా పట్టించుకొనక “ఉండనీలే ః నష్టము లేదు' అనిరి. ఆ [గంథభమును వారు వీరు చదివి తుదకు మాయముచేసిరి. ఈ సంగతి రెసిడెన్సీ పోలీసువారికి ఎవ్వరో చెవిలో నూదిరి. చివజకు విబారణ జరిగినది. వసతిగృవహపు అధికారు లందరును (వతాపరెడ్డిగారి వైని నిందలన్నింటిని మోవిరి. అంతేకాక కొందరు నరిపడనివారు. రెడ్డిగారు కార్యగేసు వాదియనియు, వారి మూలముగానే వసతిగృహములోని పెక్కు విద్యార్థలు సత్యా[గ్రవములలో పాల్గొనుచున్నారనియు, మజికొన్ని అబద్ధము లను జిల్లా పోలీసు కచ్చేరీలో మాల్‌ అధికారిగానుండిన [బెంచి యనునాతనికి వీకాయతు చేసిరి. (టెంచిగారు రాజబహద్దరు గారికి ఈ విషయమంతటిని తెలిపిరి. వసతిగృహములోని కార్యవర్గము (పతాపరెడ్డిగారిపైని నిందలు మోవీనది ఈ ఆన్యాయమునకు భఖిన్నులై, జీతము తీసికొనకుండగనే పనిచేసి నందుకు, వనతిగృహమును చక్కటదిద్దినందుకును మంచ్యివతిఫలమే అనుకొని వెంటనే ఆపదవిని వదలుకొనిరి. చివఆకు వసతిగృహమునుండి కృతజ్ఞతలైనను రాలేదు. రాజాబవహాద్ధరుగారు పతాపరెడ్డిగారికి విషయమునంతయు నచ్చజెవ్పిరి.

(పతాపరెడ్డిగారు (కీ.ళ. 199628 వరకును, 1918లో వసతిగృవాము నందు సహాయకార్యదర్శిగా పనిచేసినట్టు రెడ్డీ ఎసతిగృహ స్వర్ణోత్సవ సంచిక తెలుపుచున్నది, ఇటీవల జరిగిన రెడ్డి వనతిగృహ స్వర్జోత్సవాలలో కార్యవర్గ ము వారు కీ, శేషపతాపరెడ్డిగారి సేవకే ఆ్యగతాంబూల మిచ్చి గౌరవించిరి.

౫. న్యాయవాది

కెడ్డి గారికి అనిస్టమైనను వారి వితృవ్యులయిన రామకృష్ణారెడ్డిగారి' (పోదృలమువల్ల మద్రాసు న్యాయకళాళాలలో బి. యల్‌. చదివిరని మనవి చేసికొంటిని. హైదరాబాదులో గోలకొండ వ్యతిక స్థాపనానంతరము వీరి. చిన్నాయనగారు హైదరాబాదులోనే వకాలతు (ప్రారంభించ వలసినదని _సతాప రెడ్డిగారిని ఒత్తిడి చేసిరి. వకీలు వృత్రి చేబట్టుటకు వారికి ఏమా[తము ఇష్టము. లేకుండెను ఈ విషయమై రెడ్డిగారికిని వారి చిన్నాయన గారికిని ఒక యేడు వాగ్యుద్ధము జరిగినది. ఆనాడు వక్షీలువృత్తి మహాగారవ్య పద మైనది. ధనకీర్తులు. గడించుటకు వకమూలమైనది. ఆయినను ఆవృత్తి రెడ్డిగారి (పవృత్తికి నచ్చక పోయెను. అందుచేత రామకృష్ణారెడ్డిగారితో ఘర్షణపడి హైదరాబాదు నుండివెళ్ళి ఆరునెలలు స్వగ్రామమైన ఇటికేలపాటిలోనే కాలము గడివీరి. మఠి ఆ ఆరు నెలలు ఊరకయుండలేదు. తీరికగా ఆంధ సంస్కృత (గంథభాషావలోడనము కావించిరి. ఈ తరుణముననే వారి లేఖిని నుండి హిందువుల పండుగలు అను (గంధము వెలువడ్డది. కాలహరణార్థము సాగిన ఈ రచన (ప్రతాపరెడ్డిగారి: యళన్సునకు పట్టము గట్టినది. ఆప్తుల ఉపదేశమువల్ల కొన్నాళ్ళకు రామకృష్ణా రెడ్డిగారితో రెడ్డిగారికి రాజీకుదిరినది. దాన్మిపకారము వారుష్టాదరాబాదు విడిచి కర్నూలులోనే న్యాయవాదవృ త్రి చేపట్టవలసి యుండెను. అసలు (పతాపరెడ్డిగారు. విన్ననాట (వీటి షార్యధ (ప్రాంతములో స్వేబ్బాజీవనము గడపినందున అప్పటి. నిజాం రాష్ట్ర వాతావరణము ఏమా(తము. వారికి నచ్చదాయెను. ఉర్జూభాషా దౌర్జన్యము, నిజార్యపభువు అయోమయ పరిపాలనము, తెలంగాణా ఆంధుల* నంస్కృతీరాహిత్యము, వేషభాషల సాంకర్యము వారికి వెగటుగా తోచినవి. కర్నూలులో వకీలువృత్తి ఆరంభింస నిర్హియంచుకొని స్వ్మగొమమునుండి హ్టైదరాబాదు వచ్చిరి. అదేరోజు వేంకటరామారెడ్డిగారు విలివించుకొని “ఏం, ఉండేదానికి వచ్చినావా, పొయ్యేదానికి వచ్చినావా" అని తమ ఉదాత్త ధోరణిలో (వళ్నించిరి. 1పతాపరెడ్డిగారు తలవంచుకొని “పోయ్యెదానికే” అని పత్యుత్తర మిచ్చిరి. వెంళటరామారెడ్డిగారు ఉదాసీనముగా వెళ్ళిపోయిరి. రెడ్డిగారికి కొంచెము:

ల సురవరము (పతాపరెడ్థి నిస్పృవా కలిగినది. ఎంతోకాలము వెట్టిచాకిరి చేసినందుకు ఇంత ఉదాసీనమా అనుకొనిరి. మబలునాడు |1పయాణము కొటకు (గంథము లన్నింటిని వెస్టైలలో పెట్టి, సిద్ధమై చెప్పిపోవుటకుగాను కొత్వాలు 'వెంకటరామారెడ్డిగారి యింటికి పోయిరి. కొత్వాలు గాథ (పనన్నవదనముతో హైదరాబాదులోనే ఉండిపోవలసినదని బలవంత పెట్టీరి, ఎంత బలవంతము చేసినను (పతాపరెడ్తిగారు ఒప్పుకొనలేదు- కొత్వాలుగారు "నెలకు రెండునందల ఆదాయము చూపింతును. ఇక్కడే ఉండిపో” అని [ప్రేమతో చివరిసారిగా అర్థించిరి. సరేయని రెడ్డిగారు ఒప్పు శొనిరి. తవణము. పెట్టెలు విప్పిరి హైదరాబాదులో ఉండుటకు “ఆంగీకరించిరి. వెంకటరామారెడ్డీగారు ఎందుకు _ నిర్బంధించిరో మన రెడ్డిగారు ఎందు కంగీకరించిరో కాని దానివల్ల తెలంగాణ చర్మితలో నూతనా ఛ్యాయము వెలసినది. (పతాపరెడ్డిగారు తమపేర సనదు తీసికొన్నారు. అంతకు పూర్యమువారు గోలకొండ వ్యతికా సంపాదకులుగా ఉన్నారు కదా? పతతికొ సంపాదకులు వకీలుగా ఉండుటకు వీలులేదు. అందువల్ల తమపేర ఉన్న ముదా &షరళాలను గడ్డంపల్లి రామకృష్ణా రెడ్డిగారి 'పేరను, సంపాదకత్వమును కొండా .వెంకటరంగారెడ్డిగారి వరుస తమ్ముడయిన కొండా బాలకృష్ణారెడ్డిగారి పేరను మార్ప్చించిరి. అయినను ఆ సంపాదకత్వము నామకార్థ మే, గోలకొండ వ్యవహార .మంతయు చివరకు సంపాదకీయ లేఖనముతోపాటు, (పతాపరెడ్డిగారి చేతిమీదు “గనే జరుగుట (ప్రజలును, (ప్రభుత్వము ఎరిగిన సత్యము.

(ప్రతాపరెడ్డిగారు ఎనిమిదేండ్లు వకీలుగా పనిచేసినట్టు తెలియుచున్నది. శాని ఆ వృత్తిలో వారికేమా[త్రము అభిరుచిలేకుండెను. వారి కథనమునే విందము. “బక నా వకీలు వృత్తి. ఆదిచెప్పకొన దగినదేకాదు. నాకు ఆ వృ త్రియందు (వీతి, అభిలాష, అలిమానము ఎన్నడున్నూలేవు. అందులో 'హా,దాబాదు శాస్ట్రఫములో వకీలుగా ఉండుట నావంటివానికి తగిన పనికాదు. వకీలుకు అధి శారుల పరిచయము, వారి హితవర్తనములో ఊండుట, లేనిపోని వేషములు వేయుట, (పజాహిత కార్యములందు జోక్యము కలిగించుకొనకుండుట, గడుసు చనముండుట, అబద్ధ సుఐద్ధములందు (ప్రావీణ్యము కలిగియండుట ఇవన్నీ ముఖ్యలష్షణములు. నాదురదృష్ట వళమున ఇందొక్కు గుణమైన నా కలవడక

జీవితము-సాహిత్యము లొ పోయినది.” ఈ వాక్యములు వారి మనః సంస్కారమునకు దర్పణము. వంటివి.

కొఠత్వాలుగారు మాసమునకు రెండువందల రూపాయలు వాగ్దానము చేసీనదానిలో సర్‌ఐన్సీలాలు మోతీలాలుగారి యొద్దనుండి నెలకు 100 రూపాయ. లివ్పించిరి. ఈ ఐన్సీలాలు శివరాజు బవాద్దరుగారి ఎస్టేటులో అధికారులుగా' ఉండబట్టి కేసులు ఎక్కువగా వచ్చెడివి. వీరికి రెడ్డిగారి వై ఎక్కువ అభిమాన. మని తెలిసీకొని జనులు చాలమంది వచ్చెడివారు. అప్పుడు రెద్దిగారికి ఊర్జూ- ఎక్కువగా రాకుండెడిది. ఆయినను లాల్‌ గారు రెడ్డిగారివైని మంచి అదరణ,. చూపించెడివారు. బన్సీలాలుగారు ఎన్నడును ఎట్టి అన్యాయము చేసి ఎజుగరు- కొన్నాళ్ళవిదప బన్సీలాల్‌ గారు ఆపదవిని వదలుకొనిరి. రెడ్డిగారి పనికూడ- న్తంభించెను.

ఇంచుమించు _పతాపరెడ్డిగారు, బూర్గుల రామకృష్ణారావుగారు ఒకేసారి: వకీలు వృత్తిని (పారంలఖించిరి. బూర్ల్గులవారి వ్యాఖ్యానము గమనింతము. బ్‌న్సాక్షు వకాల్తాలో అభిరుచి ఉన్నది- వారికా అభిరుచిలేదు, లావాదేవీలలో ఆయనకు ఉత్సాహములేకుండెను. (క్రిమినల్‌ కేసులలో ఫిర్యాదీ ముద్దాయిల తోను, సివిల్‌ కేసులలో వాది (పతివాదులతోను తంటాలుపడి చివరకు నిజా నిజాలు ధర్మంమీద కాక న్యాయచట్టాలను [కిందుమీదుచేసి మాటల చాక చక్యంతో విజయం సాధించి జీవితంలో పైకి రావలనే ఆళ వారి పకృతికి దూరం. అందువలన ఆ వృత్తికే దూరంగా ఉండిపోయినారు. కానైడే న్యాయ. శాస్త్రపఠనం వారిని ధర్మంవైపు మల్లించింది.” డాక్టర్‌ రామరాజుగారు చెప్పినట్టు వారి న్యాయశాస్త్ర పరిజ్ఞాన మంతయును మన్వాది ధర్మశాస్త్రముల లోతు. చూచుటకే పనికి వచ్చినది.

నిజముగా చెప్పవలెనన్న వారి న్యాయవాదవృత్తికి సంబంధించిన చర్మితమే మసక మసకగాఉన్నది. అసలు వాంన్నియేండ్లు న్యాయవాదిగా నుండిరో కూడ చెప్పుట కష్టము. దానికి (పత్యజాధారములు లఖీంచుటలేదు. ఏమైనను రెడ్డిగారు ఆ వృత్తిని మనఃపూర్వకముగా ఆంగికరించినవారు కాదనుట. సత్యము

౬. పృతికా సంపాదకత్పము

గోలకొండ ప్యతిక

రెడ్డిగారు, హైదరాబాదు. చేరుకొని రెడ్డి వనతిగృహములో ఒకయేడు

శార్యదర్శిగా వనిచేసిన విదవ వృతికను స్థావిం దలచిరి. వారికి వారచ్శతికెను

స్థావించవలయునన్న ఉద్దేశ్యము 1988వ నంవత్సరములోనే, వారు మఃదా

నులో విద్యాభ్యానము చేయునాడే, కలిగినది. దినచర్య వున్తకములోని వారి

యీ వాక్యములు అ విషయమును చెవృక చెవృచున్నవి. “ముందు వార

వతికను స్థావించినపుడు దానిపేరు “దేశబంధు' అని పెట్టిన బాగుండును. దేళ

బంధు వనగా వంచముడని ని. ఆర్‌. దానుగారౌక యువన్యానమున తెలియ బేసిరి. కావున ఆపేరే మంచిదిగ తోచుచున్నది.

ఆ ప్యతికను ముఖ్యముగా నం ఘోద్ధరణమునకై. యుపయోగింవ వల “'యేను- క విశ్వము, వాబ్బయముతో సంబంధ ముండకూడదు. నేటి తెలుగు వ్యతికిలలో వారి యుద్దేశ మేమైనదియు తెలియరు. ఇన్టంవచ్చిన దానినంతయు (ప్రచురించు చుందురు, అన్నిటిని కలువుడురు. ఇంక ఈ వ్యతికలలోని శైలి యొక విధముగా చ్చితమైనది. సాధారణముగా నేడు (వాయువారందరు కవట శ్రైలిని [వ్రాయదురు. భావములను 'నగ్నకై లిని" ఉన్నదున్నట్లు న్వభావముగా (వానిన తప్పా” (3 అక్టోబరు 1939),

(న్రజాహిత కార్యములు కొన సాగించుటకు పత్రికను స్థావించిననే మరి శొంతకాలము హైదరావాదులో ఉందుననియు లేకున్న వెళ్ళిపోదుననియు. రాజ అవాద్దరుగారికి (పతావరెడ్డి గారు పెక్కుసార్జు మనవిచేసికొనిరి- _వతాపరెడ్డి గారిని హైదరాబాదులోనే ఉంచి వజాసేవ చేయిచవలయునని రాజబవాద్దరు గారి యుద్దేశ్యము. దానికి తోడు (వశావరెడ్తిగారు మాత్రమే రెడ్డి ననతిగృవా మును చక్కదిద్దురురన్న నమ్మకిము రాజబహద్దరుగారి కుండినది. వ్యతికా కార్య శలావమే లేనితో రెడ్డిగారు వెళ్ళిపోవుట తథ్యమొ అని తలంచి వెంటనే ఏడుగురు వెద్దమనుమ్యులను ఏలివించి వారితో వ్యతికాస్థావన విషయమంతయును నమాలో

టీవితము-సాహిత్యము లి చించి తలకొక్క. వేయిరూపాయల చొవ్పున ఏడువేల రూపాయల చందాను వనూలు చేసిరి. వతావరెడ్డిగారు ఆ డబ్బుతో మద్రానునుండి ముదణా యంత మును తెచ్చిరి. అదే నమయమున కర్నూలు మండలముగుండి న్వరాజ్య పార్టీ వక్షమున శానననభకు నిలువపుటకై గాడిచర్ల హరిసర్వో తమరావుగారు [వతాప రెడ్డిగారిని నంద్యాలకు తంతిద్వారా విలివించి దానికి అంగీకరింపవలనినవనియు, &క్క దిమ్మిడీ వ్యయము లేకుండగా శానననభకు అభ్యర్థిగా నిలబెటబుడు మనియు (పోత్సహించిరి. కాని అంతకుముందే పతికా స్థావనోత్సుకులై సర్వ నన్నావాములు చేనికొనియుండుట వల్లను, హైదరాబాదు వారికి మాటయిచ్చి నందువల్లను రెడ్రిగారు అంగీకరించలేదు. దైవ నంకల్పము వేజుగా ఉన్నది.

మొదట ప్యతికను రెడ్డి వనతిగృహములోనే స్థావింపదలచియుండిరి- అందుకొఅకై రెనిడెన్సీవారి యంగికారమును కోరగా వారు నమ్మతింపలేడు. వ్యతికకు పేరుపెట్టు వివయమున కూడ కొంత ఆలోచింపవలని వచ్చెను రెడ్డిగారి కంటె ముందు 'ఆం్యరమాత' యను పేరుతో నొకరు వథత్రికను స్థావింపదలలి రెసిడెన్సీ వారి యనుమతికోరగా పేరునుబట్టియే అది జాతీయ వ(శికగా ఉండు చని అనుమానవడి రెనిడెన్సీవారు అంగీకరింవరైరి. అందువల్ల రెడ్డిగారు తమ వ్యతికకు గోలకొండ యను పేరుపెట్టి అనుమతిక్తై రెసిడెన్సీవారికి (వానిరి. వారు అరుమానములు ఏవిషయమును చెప్పకయుండి తటాలున ఉత్తరువు ఈయజాలమని తెలిపిరి. రెడ్డిగారు ఈ విషయమంతటిని రాజబహదద్దరుగారతో చెప్పగా వారు పోయి. విలారంచినవ్వుడు రెనిడెన్సీ కార్యదర్శి "0 ! 6 అయంంళి 18 2 కర3రేతేషలు30, 2 గరం! 206 006 లుల ౦౦౫ క0ఖ ౮౫౯౪౯, & గం 0ఆే 0809 ౧౦-౦ల౫గ౦౫” అని అన్నాడు. 1940 వరకును ెడ్తిగారు అనలు గుంటూషనే చూడలేదు. రెనీడెంటువారి వే. ఐ. డ&ి. లు ఎందుకో రెడ్డిగారివై అనవనరముగా చాడీలు చెప్పినారు అయి వను రాజబవాద్దకు వెంకటరామారెడ్డిగారు తమ అధికారబలముతో ఒక గంటలో అనుమతి మువ్పించిరి.

అనుకొన్నట్లుగా రెడ్డి వనతిగృవములో కాకుండ వృతికను (టూవు ఇజారులోని ఒకయింటిలో మొదట స్టావంచిరి. అంతయును సిద్దముచేసికొన్నారు తావి వృతిక ఎట్పుండవలయునో, దావివి వడువుల ఎల్లో ఎఎయను తోచకేక్తుం

82 సురవరము ప్రతాపరెడ్డి రెడ్డిగారు ప్యతికలకు (వాసిన వారేకాని ప్యతికా కార్యాలయముల తోడి పరిచయ మెనను లేనివారు. అంతవజణకు వారికుత్సావామే తప్ప అనుభవము లేదు, కావున ఆ విషయ మంతటిని తెలిసికొనుటకు హైదరాబాదులోని ప్మతికల కన్నింటి కంటెను ప్రాచీనమైన 'ముషీరే దక్కన్‌" ప్యతిక సంపాదకుని యొద్దకు వెళ్ళిరి, ఆతని పేరు కిషన్‌రావు. రెడ్డిగారు ఆతనితో పదునైదు నిమిషములు మాటాడినను లాభము లేకపోయినది. ఆ ప్యతికా సంపాదకుడు “ఏముంది ఆవా ర్తలు ఈ వార్తలు జమాచేసి [ప్రకటించవలెను, (ప్రభుత్వము వారి షరతులు మన్నించ వలెను. ఇడి పదరాబాదు తోక ఆడించకూడదు.” అన్నాడు ఇంక లాభములేడు అనుకొని మరియొకరి సలవో తీసీకొందమని చాదర్జాటు పాఠశాలలో విన్సి పాలుగా ఉండిన విక్థాల్‌ గారి యుద్దకు వెళ్ళిరి. ఈ పిక్థాల్‌ గారు బొంబాయిలో ఓక పతికను నడివియండిరి. అతడు ఏదో కొంతవిషయమును చెప్పును కొనగా "నావలె వ్రాసి కోర్టుకెక్కుము” అని ముచ్చటగా చెవ్పినాడు!: ఇంక ఎవ్వరి నడిగినను లాభములేదనుకొని “ఆత్మబుద్ధిః సుఖందైవ” అని తలచివారే తమకు తోచిన ధోరణిలో వని సాగించిరి.

ఉగాది నాడో లేక ఏ మంచిదినమో పతికను [పారంఖింతమనుకొను. చుండగా 8-5-1926 నాడు సాయంకాలము కొథ్వాలు వేంకటరామారెడ్డిగారు వచ్చి “వతిక యెల్లుండి వజకు ఆచ్చువేసి యియ్యవలెను నాకుమారుడు దౌరాకు పోవుచున్నాడు. చాలమంది చందాదారులను సమకూర్చగలడు” అని. చెప్పిరి, (ప్రతాపరెడ్డిగారు సమయము చాలకున్నను ఎట్లో పత్రికను సిద్ధము చేయ సంకల్పించిరి. వారు నక్షతాది యోగములు ఎన్నడును చూడలేదు. అవి వారికెన్నడుని అడ్డము రాలేదటః ప్యతిక ఆశయ సంవత్సర నిజ చైైతబహుళ 18 సోమవారమునాడు (10-5-1020) సిద్ధమైనది.. గోలకొండ ప్యతిక (పతి సోమవారమును, బుధవారమును వెలువడెడి దై్వవార పిక,

అంతకు ముందు తెలంగాణమున వెలువడు చుండిన పష్మతికలు రెండు అందులో ఒకటి నల్లిగొండ నుండి వెలువడు చుండిన నీలగిరి యను పిక రెండవది వరంగల్లు మండలములోని ఇనుగు ర్తి (గౌమము నుండి వెలువడు చుండిన తెలుగు పిక. ఈ రెండును వారప్యతికలు. పైరెండు ష్మతికలకు పోటిగా. ఉండునను ఉద్దేశ్యముతో గోలకొండ పత్రికను అర్థవార ష్మతికగా-

జీవితము- సాహిత్యము 8ళి నడుపవలనిన దనియు, తాము రెండు మూడేండ్లపాటు సాయము చేనెదమనియు మాడపాటి వానుమంతరావుగారు (వతాపరెడ్డిగారిని | పోత్సపాంచిరి. అందువళ్హి. దీనిని అర్ధవార ప్యతికగానే చేసిరి. కాని ఆనాటి నిజాం రాష్ట్రాంధ్రుల భాషాఫి, మానము అత్యంత హీనస్థితిలోఉండెను, చేతులలో ఆలంకారికముగా-నేడు మన. మాంగ్లప్మతికలు పట్టుకొనుచున్నట్టు-ఉర్జూ ప్యతికలను పట్టుకొనుచుండిరే కాని. తెలుగు పత్రిక మొగము చూచెడి వారు లేకుండిరి. అందులో తెలుగుషతికలు చేబూనుట అగౌరవముగా ఖావించు కొనెడి వారు. ఇదికూచి నిజముగా రెడ్డిగారి అరికాలి మంట నెత్తి కెక్కినది.

ఆవిధముగా ప్యతికను ప్రారంభించిరి. కాని దౌరాకు పోయిన రంగారెడ్డి గారి వల్ప చందాలు ఎక్కువగా వనూలు కాలేదు. రెడ్డిగారు ఆనుభవములేనందు వల్ల వసూలయిన ఏడు వేలును యం(తము, ైవు, వగై రాలకు వ్యయముచేసి. యుండిరి చివఆకు ఏ అరువండల రూపాయలో చేతిలోమిగిలెను. యంతము. వెద్దదగుటచేత (పతిదినము దానిని నడుపుటకు గాను నలుగురు పనిమనుషులు కొవలసియుండిరి. ఆపనిమనుష్యులలో ఒకరోజు వచ్చినవారు మరునాడు రాకుండిరి. అందుచేత యం్యత్రమునకు ఎలక్టి9క్‌ డైనమా కావలసి వచ్చెను. అందుకు కావలసిన డబ్బుకొజకు రాజపోవకులు, పోవకులు, అభిమానులు అని. ఏర్పాటుచేసి మజల చందాలు వనూలుచేయగా, వేయి రూపాయలు వనూ లయ్యెను. దానితో డైనమా తెచ్చిరి.

ప్మతికను నడుపుటయన్న సామాన్య విషయముకాదు. నేడున్న సౌకర్య

ములు నాడు లేవు. సాయము తేయవారును కజవైయండిరి.. మొదట (వతాప లెడిగారే ఆప్యతికకు సంపాదకులు, వారే గుమాస్తా, వారే జవానుగా పనిచేయ. వలసి వచ్చెను. ప్యతికలు మడచుటలోను, తపాల బిళ్లలు అతికించుటలోను. రెడ్డి విద్యార్థి వసతిగృవా విద్యార్థులు మూడు నెలలవజకు సాయము చేసిరి. ఇబ్బందుల నెదుర్కొనలేక ఒక నవోయ సంపాదకుని, ఒక (పూవు రీడరును,. ఒక పని మనిషిని ఏర్పాటుచేనికొనిరి,

వ నురవరము (పతాపరెకి ఇంతకంబెను మజియొక ఇబ్బంది యుండెను. నేటివలె నాడు వ్యాసాలు వాసెడివారు లేకుండిరి. విలేకరులు నామ మాత్రమునకైనను లేకుండిరి ఎవరి నైనను విలేకరిగా నియమించినను వారికి చేయవలసిన పనియే తెలియకుండెకు, ప్మ్యతికను స్థాపించిన తర్వాత బాల ఇబ్బందులను ఎదుర్కొన వలసి వచ్చెను. ముఖ్యముగా చందాదారులు హెచ్చకపోవుట, తెనుగులో జనులకు అఖి "లాష లేక పోవుట, ఉర్జూవ్యామోవాము మిక్కుటముగా ఉండుట, సాయము చేయువారు అరుద్దైయండుట, (ప్రభుత్వము వారు ఏడాదికి నాలుగైదు మార్డు సంపాదకులను బెదరించుచుండుట మొదలయిన ఇబ్బందులు ఉండెనని రెడ్డిగారు “స్వయముగా చెవ్పినారు. ప్యతిక కిట్టు నాలుగేండ్తు గడచిన పిదప రెడ్డిగారు చినిగి ష్మతికను నిలివివేసి, (పైెస్సును అమ్మివేయవలసినదిగా కోరిరి, రాజా ఐవాద్దరు గారు నిదానమగు చూపుతో అట్లు పెస్సు అమ్మివేని పత్రికను ఆవీ వేసిన అపఖ్యాతి వచ్చుననియు, ఇందరు పెద్దలుండియు ఒక సాధారణ పతతి ఈను నడుపజాలక పోయిరనెడి దుర్యళము వ్యానించుననియు, కొంతకాలము ఆ విధముగానే పోరాడవలసినదనియు రెడ్డిగారిని నమాధానపటిచిరి. అప్పటి శుండి కష్టనష్టములను చూడక పషత్రిక అభివృద్ధికై యావచ్చ క్తితో కృషిచేసిరి. గోలకొండ ప్యతికా సంపాదకత్వము రెండేళ్ళు నిర్వహించిన వీదప రెడ్డిగారు వారి వితృవ్యులైన రామకృష్ణా రెడ్డిగారి [పోద్చ్బలము చేత న్యాయ వాదవృత్తి స్వీకరింప వలసి వచ్చెను. న్యాయవాదవృ త్రిలో ఉన్నవారు అప్పటి (పభుత్వ నిబంధనల (పకారము ష్మతికా సంపాదకులుగా నుండుటకు వీలులేదు. కనుక రెడ్డిగారును సంపాదకత్వము వదులుకొన వలసి వచ్చెను. పటతికాసం పాదకుడుగా కొండా వెంకట రంగారెడి గారి వరుసతమ్ముడైన కొండా బాణ శృష్టారెడ్డిగారిని నియమించి (పెస్సును గడ్డంపల్లి రామకృష్ణారెడ్డి పేరిట మార్పిం చీరి. ఇదంతయు (ప్రభుత్వ నిబంధనలకు లోబడి చేసినదే కాని వ్యతికావ్యవవోర యమంతయను రెడిగారే చూచుకొను చుండిరి. వారిదే [వచ్చన్న సంపాద కత్వము ఆవిషయము [కమ (కమముగా (వభుత్వమునకు (వజలకు తెలిసినది. సభలలో కూడ సంపాదకులుగా (వతాపరెడ్డిగారే పేర్కానబడెడి వారు, గోలకొండ వృతిక ఆదర్శములను గరించి సంపాదకులే యిట్లు వ్రాసి చారు. “మేము మూ వ్యతికాస్థాపన కాలమునుండియ రెండంశములు దృష్టిపథ మం

జీవితము-సాహిత్యము లిక్‌ చుంచుకొని దేశీయుల సేవ చేయుచున్నాము. మొదటిది ఆంధభాషా సేవ, రెండవది జాతికుల వివక్షతలేక _ నివృతపాతముగా ఆంధులలో సర్వశాఖల వారి యొక్క సత్వారాభి వృద్ధిక్రై పాటుపడుట” (నంపాదకీయము. 9-5-1981). శాని (పజలకేమ్మాతము పతికా పఠనాన క్తి లేకుండెడిది. అంతలో నీలగిరి, తెలుగు అను పష్మతికలు తమ అయిదవయేట గొప్పనస్టముల పాలై నిలిచిపోయెను. నిజాం రాహ్ట్రర్యధపతికలకు అయిదవయేడు గండము అని చెప్పెడి వారు. కొలదికాలము విమ్మట నుజాత అను ప్మ్యతిక కూడ నిలిచిపోయెను, ఈ విషయ మును పరామర్శించుచు రెడ్డిగారు “మన ఆంధ్రపథతికలు ఇచ్చటి ఉర్దూ పతి కలకన్న తక్కువయైనవి కావని ఘంటాపథముగా చెప్పగలము. కొని అదేమి వ్యామోహమో అనేకాంధ్రులు చదువలీకున్నను ఉర్దూ ష్మతికలను, చేత బట్టిన అది కేవలము హ_న్తభూషణకు తాక గౌరవపదమని కూడ తలతురు. మేనత్తకు మీసము లతికించినంత మ్మాతమున పిన్నబ్బ కానేరదు” అని వాసిరి, (సంపాదకీయము. 9-5-1981) గోలకొండ ప్య్మతిక నిషృషపాతముగా పని చేసినది. కఠినమైనసత్యమును సైతము మరుగు పఆచలేదు. 1086 మేలో వెలువడిన సంవత్సరాది సంచికలో సంపాదకులు ఇట్లు వాసి యున్నారు. “వెగటుగా నున్నదని సత్యమును మజగు వఅచలేదు. ద్వేషబుద్ధితో అసత్య _పచారము గావించలేదు. వ్రైవముఖము చూచి దేశకాల పాృాతములను గు ర్రెరిగి స్వీయ ధర్మమును నిర్వహించి యున్నారము”, నిజాం రాహ్టాం్య్రులలో చైతన్యము కలిగించుటయే దాని స్వీయ ధర్మము, గోలకొండప్మతిక _ నిజాం రాష్ట్రార్యధోద్యమునకు కాటయై నిలిచినది. ఆంధోద్యమునకు ఆది మూలకందమని చెప్పవలెను. తాము చేయుచున్న కృషిని 1987 మే 10 లేదీని సంపాదకీయమున ఇట్లు (వాసిరి, “ఇన్నిసం వత్సరములు ఆంధధోద్యమునకు తోడుగా మేము కావించిన కృషి ఫలముల నిచ్చుటకు (పారంభమైనదనుటకు నిదర్శనములు కానవచ్చుచున్నవి. మేము ఇంతవరకును (పజాభ్నిపాయములను వెల్లడి చేయుచు నోరులేని [ప్రజలు తమ కష్టములేవో గుర్తించి చెప్పుకొనగల వారగునట్లు చేయుటకు యత్నించుచుంటిమి” ఈ ప్యతిక యేర్పడిన [కొత్తలో రచయితలు చాలతక్కువగా ఉండెడి వారు- (పతాపరెడ్డిగారు (పతిభావంతులయిన పెక్కురిని ఆదరించి (పోత్సహిం

జ నురవరము 1వతావవెడ్డి లిరి. 1980వ నంవత్సర (ప్రాంతములో న్రీలవాక్కు.లను గురించి ప్యతికలో చర్చ ఇరుగు చుండెను. ఆడవారివాక్కు.లను అనీవృద్ధ్థిని సరించి వాసెడి మగ వారందరు వారి కనుగుణముగానే [వాసికొనుచుండిరి. ఒక సాం ఎల్గావెగడ సీతాకుమారి గారు స్త్రీల వాక్కులమ స్వాతం త్యమును గురించి ఒక వ్యానము బాసి గోలకొండ పతికకు (వచురణార్థము వంవిరి- దానిని వచురించి, వతావ రెడ్డి గారొకవాడు ఆమె ఇంటికి స్వయముగా వెళ్ళి ఆమె వ్యానమును గూర్చి ఓవశంసించి మటికొన్ని వ్యాసములు (వ్రాయుటకు (పోత్పహించిరి.

అటుపిమ్మట గోలకొండపతికలో “ర్రీలకునంపూర్ణ స్వేచ్చ = మిథ్యా వాదము.” అను శీర్షికతో ఒక వ్యాసము [వచురింవబడినది. 1వానీన అతని వేరు 'సం్యగామ సింహ". ఆవ్యానమును చూచి స్త్రీ అందరును కువితలై దానిని ఖండించుచు తాము కొన్ని వ్యాసములు .వాసిరి. ఎల్లా వెగడ సితాకుమారి గారు కూడ. * పురుషులలో స్వార్థము పోలేదా అను శర్షికతో వైవ్యాసమును (వాసిన నంగ్రామ నింహను పద విచ్చేదముతో “సం- గామసింవః” గా సంలోధించుచు వ్యాసమును (వాసిరి- (వపంచ యుద్ధ వార్తలు మ్యాతమే పచు రింపబడుతున్న ఆ ష్మతికమొదటివుటలో (వతాపరెడ్డిగారు కావలని ఈ అండన వ్యాసమును [పచురించిరి. ఆవిమ్మట సీఠాకుమారి గారితో మాటాడుచు రెడ్డిగారు శామే సంగామ సింహ అను పేరుతో ఆ వ్యానమును (వ్రాసితిమనియు, అట్లు కవ్వించిన గాని స్రీలకుత్సాహము. రాదనియు చెవ్పినారు. అంతలో ఊరికి పోయి చెరువులో స్నానము చేయునప్పుడు జాజివడినందువల్ల రెడ్డిగారి. చేతికి డెబ్బతగిలినది. ఆవిషయమును గోలకొండలో (ప్రస్తావించుచు ఆత్మబోధయను శీర్ష కతో కొన్ని పద్యములలో

“* స్రీంపైని నంగ్రామంలు చేసినావు

సీత సాషిగా నిజమిది చేయివిరిగె. * అని చమక్కా_.రముగా (వాసిరి

(కమ _కమేణ వతికకు ఆర్థికమైన ఇబ్బందులు తొలగి కొంత (ప్రాచుర్య మేర్చడెను. పదేండ్లు నామ మ్మాతవు సంపాదకులయిన వాలకృష్ణారెడ్డికి అంతలో చుర్చుద్ధిపుట్టి వృతికను ఆవి వేయించెదననియు, తనకు నెలకు 40 రూపా యల వేతనమీయవలయననియి, పషతికలో (పోగయిన డబ్బు తనదే యనియు=

జీవిశతము-సాహిత్యము లి? తపాలవారు వి.పీ. లు మొదలయినవి తనకే యీాయవలయుననియు గందర గోళము చేసెను. పతికాకార్యనిర్సాహక వర్గము వారు _పతాపరెడ్డిగారిని మజల సంపాదకుయిగా ఉండవలసినదని బలవంత పెట్టిరి. రెడ్డిగారు ఆంగీక రించిరి. రాజా బవాద్దరుగారు వెంటనే తమ పలుకుబడిచేత అనుమతిచ్చటకు _వభుత్వము వారిచే అంగీకరింప వేనిరి. 3 ఆగమ్హు 1989 నాడు ఇన్ఫర్‌ మేన్‌ బ్యూరోకు పోయి (వభుత్వము వారి సంపాదకత్వపు వరతులకుఆంగికార ప తికను వానీ యిచ్చిరి. అమమతి లభించిన వెంటనే అనగా 81 ఆగమ 1989 నాటినుండి గోఅకొండ పత్రిక రెడ్డిగారి పేరిట వెలువడుచు వచ్చెను. ఆంతకు ముందుకూడ (వచ్చన్న సంపాదకత వారిదే యని మజవకూడదు.

[1వళభుత్వము వారు వ్యతికను చాల మార్తు బెదరించుచు వచ్చిరి. ఒక తూరి _వభుత్వమును విమర్శించుచు రెడ్డిగారు “విరికివందలు” అను వ్యాసమును (వ్రాసిరి ఆది _పభత్వమువారి “*వార్తావతి” (1౧40092609 తెలం) లో అనువాదమైనది. ఆ ఆనువాదకుడెవ్వడో ” పిరికి పందులు ” అని దానిని పొర హైటుగా అనువదించెను. తుఆక వారైన అధికారులకు పందులు అను శబ్దమును చూచి ఒడలుమండినది. రెడ్డిగారితో అధికారులుఏమిటిది అన్నారు, రెడ్డిగారు వారిఅస్టానమునకు, దురుసుతనమునకు కోపపడి సరిగా చూచుకొనుడనిచీవాట్టు పెట్టినారు.

1989 వజకు రెడ్డిగారు గోలకొండ వ్యతికలో 900 వ్యానములు, వద్య ములు, సంపాదకీయములు, తమాషాముచ్చట్లు, విమర్శనలు (వాసిరని తెలియు చున్నది. ఇతర పత్రికలలో వంద వ్యాసములకు వైగా (వ్రానియుందురు. గోల కొండ ప్యతిక సంపాదకత్వము 1947 వ సంవత్సరములో వదలు కొనునప్ప టికి దీనికి రెట్టింపు వాసి యుందురు. వారు వ్యాసములను, కథానికలను, కవి తలను వివిధ నామములతో వ్రాసిరి. ఆ పేళ్ళలో భావకవి రామమూరరి, బి. గద్వాల సిద్ధాంతి, వెరి వెంగళవ్ప, యుగపతి, చితగువ్త, సంగ్రామ సింవా, థ్రీళకు మార్‌ అనునవి ముఖ్యమైనవి.

[వకాపరెక్డిగారు వ్యత్రికా నిర్వహణకు పూనుకొన్నపుడు నిజాంరాష్ట్ర మున బొత్తుగా _వజలకు వ్యక్రి స్వాతం[త్యమే లేకుండెడిది. [వళుత్వమునకు, ఓవజల హక్కులన్నను, (ప్రాంతీయ భావలన్నను కన్నెజ్జగాఉండినది. అట్టి దిన

గో సురవరము (పతావరెడ్డి ములలో ఉత్సాహముతో ఉఅకలు వేయుచు ప్మతికా నిర్వహణ కుప[కమించిరి. (వభుత్వమును అంత తీ్యీవముగ విమర్శింప వలదని వెంకట రామారెడ్డి (పళ్ళ తులు చెప్పినను వినకుండిరి. నిజారపభుత్వ సౌభముపై గోలకొండ పత్రిక (వాతల ఫిరంగి (మోతలు కురిపించిరి. కొన్నిమార్లు _పభుత్వము అదరి పడి నది. కొత్వాలు వెంకట రామారెడ్డిగారు (ప్రభుత్వమును సమాధాన సలచెడివారు. గోలకొండ పత్రిక పెక్కురచయితలను వెకి తెచ్చినది. మల్లంపల్లి వారు, ఖండవల్లి లవ్మీరంజనము గారు, ఆదిరాజు వీరభ్యదరావు గారి వంటి వారు తజచుగా ఈ ప్యతికకు (వ్రాయుచుండెడివారు. ఈ వ్యతిక అంధ వతికి తో దీటుగా ఉండినది. ప్యతిక చేతులలో ఉన్నదికదా యని రెడ్డిగారు తమ స్వార్థ మున కెన్నడును ఉపయోగించు కొనలేదు. వారి సంపాదకత్వములో అది |పజా: వేదికగా పని చేసినది. తెలంగాణా ఏకైక ద్వైవారపత్రికగా ఉండినది.

19047 లో గోలకొండ ప్మతిక దినప్యతికగా మారినది. అ పతిక యాజమాన్యము లోనే పెద్దమార్చు వచ్చినది. యాజమాన్యము వారు పెట్టిన వరతులను అంగీకరింప జాలక రెడ్డిగారు ఆత్మాభిమానముతో సంపాదకత్వమును వదలుకొన్నాగు. తాము వెంచి పెద్దచేసిన గొలకొండ పృతికా ప్వుత్రిక రెడ్డిగారిని విడిచి వెళ్ళినది, గోలకొండ ప్మ్యతిక స్థాపనకు ముఖ్యులు రెడ్డిగారే. ఆ ప్యతిక నుండి వైదొలగ వలసి వచ్చినది. కూడ వారే. ఆ పృతిక కేవలము. రెడ్డిగారి కొజకే స్థావింపబడి యుండెనన్న సంగతి ఇదివరకే తెలుపబడినది. ఏమైనను ప్మతికా స్థాపన ఏ యుద్దేముతో జరిగినదో అది నెరవేరినది. దాని పని యది నిర్వహించిన దన్న తృవిమ్యాతమే రెడిగారికి దక్కినది, కాని రెడ్డిగారి మర జానంతరమా 1066 లో కాబోలు ఆ వ్యతిక అగిపోయినది. సమర్థవంతులయిన సంపాదకులు “శ్రీ యన్‌. నరో త్తమ రెడ్డిగారున్నను తెలంగాణ జనులు తమ: ఏతైక దిన పృతికను కాపాడుకోనలేక పోయిరి. కార్యము ముగిసినంతనే రంగ మునుండి న్మిష్కమించుట వస్తు ధర్మము.

పజావాణి

అర నామసంవత్సరములో (1251-59) మజల రెడ్డిగారు (ప్రజావాణి అనువార పవ్యతికను పెద్దయెత్తున (ప్రారంభించిరి. అందుకుగాను వెద్ద.పెస్సును కొనిరి. అందులో శ్రీ రామానుజరావుగారు, పులిజాల హనుమంతరావుగారు,

జీవితము--సాహిత్యము లొ కొత్తూరు సితయ్యగు ప్రగారును ఆర్థికముగ భాగ స్వామ్యము వపొంచిరి, కాని కోందరి అసహనమువల్ల ఆ ప్యతిక కొలది సంచికలతోనే ఆగిపోయెను. రెడ్డిగారి మనస్సు మథింత షోభపడెను, భాగములలో తగాదాలు వచ్చెను, రెడ్డిగారు. చివజకు భాగమునుకూడ వదలుకొనిరి. (పజావాణిని స్థావించినప్పుడు రెడ్డిగారిక్రి భాషా విషయికమైన ఆశయములు కొన్ని ఉండినవి. తిరుమల రామచందదగారికి (వాసిన ఉత్తరములో (ప్రజావాణియందు సరళమైన తెలంగాణభాషనే ఉపయో గింపదలచితిమనియు, అందు రాజకీయములకు సాపాత్య విషయములకు సమాన మైన అవకాశముండుననియు [వ్రాసిరి

అల్లసాని రామనాథ శర్మగారు (వాసిన హంపయ్య అను సాహసికుని చర్మితము మొదటసారిగా ప్రజావాణి లోనే _వచురింపబడినది.

(వజావాణిలో అర నామ సంవత్సరములో మాఘబహుళ పంచమినాటి సంచికలో రెడ్డిగారు కొన్ని శబ్దముల చర్చనుచేసియున్నారు.

ఈ పిక నిరాటంకముగ వెలువడి యుండెనేని భాషకు ఇతోరధి కమగు సాయము చేసి యుండెడిది.

పతికా సంపాదకులందరును ఉద్దండ పండితులు కారు. కాని రెడ్డి గారి లో అపూర్వమైన గుణములు కొన్ని యుండినవి. వారు పెక్కు భాషలలో పారము నందిన పాండిత్యము కలవారు. తెలుగుదేశములో (ప్రాచీన వాజ్మయ. మును పుడిసిట బట్టి, విశిష్ణులై పత్రికా సంపాదకత్వము వహించిన వారిలో కాళీ నాథుని నాగేశ్వరరావు పంతులుగారి తర్వాత సర్వ(పథములు _పతాపరెడ్డి గారే, తరువాత చెప్పుకోదగిన వారు తావీధర్మారావుగారు- ఈ గుణములు, గలవారి సంపాదకత్యములో ఎట్టును కొన్ని విశేషములు ఉండక పోవు.

ఇంతవరకును రెడ్డిగారి ప్మతికాసంపాదకత్వనిర్వహణ సామర్ధ్యమును, తదుద్దేశ్యమును గమనించితిమి. ఇకవారి (పజాహితజీవనమును రాబోవు (పక రణమున పరికింతము,

8. సంస్రలు-సంబంధము

జనులు స్తబ్బులె, జాతీయత వినష్టమై, ధర్తము లుప్తమగుచున్న తరుణ

మున వెన్నెముకవేడియైన వాడి మనుష్యులు కొందరు కార్యరంగమున నడుము

కట్టుదురు న్మిదాణమైన జీవళ క్రిని మేల్కొల్పుదురు, అట్టివారే ఉ త్తమజీవులు,

చాంిదే దివ్యాదర్శము. వారిచే _వభావితులై మటికొందరు వారికి అనుచరు

లగుదురు. వారి మూలకముగా ఏర్పడినవే సంస్థలు. (పతిసంస్థకొక ఉత్తమా

చర్శముండినను ఆ ఆదర్శమును సాధింపకయే ఆసంస్థ నశింపవచ్చును. అట్టు

నశించుటకు తర్వాత ఆ సంస్థయందు చొచ్చి నంస్థ ఆశయములను తమ కను

గుణముగా మార్చుకొన్న స్వార్ధపరుల్మే కారణము, అట్టినంస్థలెన్నియో ఉన్నవి, అట్టి మనుష్యులెందరో ఉన్నారు.

(వతాపరెడ్డిగారు ఏయే సంస్థలతో సంటంధము కలవారో చెప్పుట అంత శష్టముకాదు, అంత సులభముకూడ కాదు. రెడ్ధిగారు అనేక సంస్థలతో "సన్ని హితసంబంధము కలవారే. కాని లేశమైనను అభ్యిపాయభేదము పొడచూవి నంతనే దూరద్భృవ్షితో ఆ సంస్థలనుండి వెదొలగిన సన్ని వేశములు వారి అీవితమున ఎన్నోయున్నవి. జాత్యుద్ధరణ (వవణమైన సంస్థ ఆశయములకు అనుగుణముగా మనము మారవలెకాని, వాటిని మన ఆవసరముల కనుగుణముగా మార్చుకోరాదని వారి (వగాథ విశ్వాసము. ఇంక సంస్థలతో వారిసంబంధము కొలదిగా చూవబడును,

(పతాపరెడ్డిగారు హైదరాబాదుకు వచ్చిననాటికి _పజా సేవాతత్పరులై కృషి చేయచుండినది మాడిపాటి హనుమంతరావు గారొక్కరే. వారు తమతో కార్యభారమును పంచుకొని |శద్ధాభక్తులతో కృషిచేయ అనుయాయుల కొజకు “గాలించుచుండగా _పతాపరెడ్డిగారు కంటబడిరి. కాని (పతావరెడ్డిగారికి వేదిక “లెక్కుటయందు గాని, వాదములు చేయుటయందుగాని ప్రీతి లేకుండెను. .మాడపాటివారు రెడ్డిగారితో పరిచయము కావించుకొని వారిని (వజాహిత చంగములోనికి దించుటకు (వయత్నించిరి. రెడ్డిగారిని వెంటబెట్టుకొని (వ్రథమ

జీవితము--సాపాత్యము న! ముగా [పచారమను పేర కొన్ని జిల్లాలలో త్రివ్పీరి. ఇరువురును కలిసి కరీంనగర మండలమంతటను పర్యటించిరి. ఆ విషయము కొంత తెలిసికొందము.

క్రీ. శ. 1929 మార్చి నెలలో జరివిన ఆ పర్యటనలలో నుల్తానా పురి మందలి [గంథాలయమున రెడ్డిగారు 'మన దుఃస్థితి-దాని నివారణము అను విషయమును గురించి మనోహరముగా ఉపన్యసీంచిరి. ఆ రోజు మాడపాటి వారధ్యక్షులు. మంథెనలో మాడపాటివారిని, రెడ్డిగారిని (బహ్మాండ ముగా నత్కరించిరి. ఆక్కడ ([వతాపరెడ్డిగారి అధ్యక్షతన సమావేశము జరిగినది ఆనాడు మాడపాటివారు, వీ. నూర్యనారాయణ ళాన్తీిగారు ఉపన్యసించిరి, అటు పిమ్మట _కరీంనగరము వెలమ టోర్జింగు మందిరమున జరిగిన సభలో రెడ్డిగారు వనతి గృహములను గురించి, మాడపాటివారు దేళాలివృద్ధిని గురించి ఉపన్య సించిరి. మరునాడు ఉదయము కరీంనగరములోనే [గంథాలమయమున జరిగిన నభలో రెడ్డిగారు [గగంభాలయములను గురించియు, మాడపాొటీవారు. విద్యావిష యములను గురించియ ఉదాత్తముగా ఉపన్యసించిరి. అటనుండి సిరిసిల్ల, వేములవాడ, కామారెడ్డి, చిన మల్డారెడ్డికి వెళ్ళిరి. చిన మల్లారెడ్డిలోని [గామాఫి కారి ఇంట సభ జరిగినది. నారాయణరావు అను నొక వకీలు అధ్యక్షుడుగా ఉండెను. ఆ నాడు రెడ్డిగారు (గామస్థుల భాషలో తానొక [గొమీణుడైనథ్లే భావించుకొని కడు చమత్కారముగా ఉపన్యసించిరి, ఆపద్ధతి పల్లెటూరి జనులకు కడు నచ్చినదయ్యెను. 20-9-1929 నాటి గోలకోండ పత్రికలో మాడపాటి హనుమంతరావుగారు ఈ విషయమును గురించి [పస్తావించుచు “అట్టుపన్యసించు బాతుర్యము నాకు లేనందుకు చింతిల్లుచున్నాను” అని _వాసీయున్నారు. ఆ తరు వాత హనుమకొండకు వెళ్ళి అచ్చట పద్మాక్షీ దేవాలయము, సిద్ధేశ్వర దేవాల యము, సహ్మన స్తంభ దేవాలయము, వరంగలు కోట మున్నగు వానిని దర్శిం చిరి. అక్కడనుండి వొజురాబాదు పోయిరి. ఆ యూరిలో స్థానిక [గంథాలయ వార్షికోత్సవ నభ (_పతాపరెడ్డిగారి ఆధ్యక్షతన జరిగినది, అటుపిమ్మట పర్ట వల్లికిపోయి, ఆక్కడ జరిగిన సభలో మాడపాటివారి అధ్యక్షతలో ]పతాపరెడ్డి గారు [గామస్థులకు ఇంపుగానుండు పద్ధతిలో విద్యనుగురించి మద్యపాన నిరసనమును గురించి నవ్వించుచు ఊపన్యసించిరి. ఆ పర్యటనలు అట్లు కొనసాగినవి.

తలి సురవరము (వతాపరెడ్డి రెడ్డిగారు హైదరాబాదు నగరాంధ జననంఘమునకు రెండేండ్లు అధ్యతు లుగా ఉండిరి.

రెండేండ్లపాటు వింగిలి జనార్దనరెడ్డి స్మారక నిధికి కార్యదర్శిగా పనిచే పనుల ఒత్తిడివల్ల విరమించు కొనిరి.

(వ్రతాపరెడ్డిగారి కీర్తిచం్యదికలకు శుక్షపక్షమైనది (పథమాం[ధ మహానథ అధ్యతత. ఈ ఆం[ధోద్యమమును గురించి తెలిసీకోవలసీనది కొంచెముకలదు. ఆం ధోద్యమమునకు మూలమైనది ఓక అల్పసంఘటనము. ఆది 1921వ సంవత్సరము నవంబరు 12వ తేదీ శనివారము. గౌలిగూడెములోని వివేకవర్ధినీ థియేటర్‌లో హిందూ సంఘనంస్కార సభ (బవ్మోండముగా జరుగుచుండెను" శోండేకేశవ కార్వే అనువారు అధ్యక్షులు, అక్కడ గుమిగూడిన జనులు మవి రాష్ట్రులగుటవలన, అధ్యవృుడు మవాోరాష్ట్రడగుటచేత, వాతావరణ మంతయు మహారాష్ట్రమయమైఉండెను. ఆ సభకు కొందరు ఆంధధులుకూడ వక్తలుగా వెళ్ళియుండిరి. వారిలో మాడపాటివారు ఉపన్యసించునపుడు జనులు కొంచెము ఆల్లరిచేసిరి కాని మిగిలిన తెలుగువారు ఉపన్యసింపటోగా ఎక్కువ అల్లరిచేసి యుపన్యాసమును సాగనీయలేదు. ఇదిచూచి ఆక్కడ ఉన్న ఆంధ్రులందరు ఉ దిక్తులై అభిమానముతో సభనుండి లేచిపోయిరి. అదేరోజు వారందరు టేకు మాల రంగారావుగారి యింటిలో సమావేశమయి, దీర్దాలోచనలు సలివి ఆంధ్రజన సంఘమును స్థాపించిరి. ఈ ఆం[ధజనసంఘము కాల[శ్రమమున ఆంధ మవిీ సభళగామారి తెలంగాణమున చైతన్య (సవంతిని _ప్రవహింపజేసినది.

నిజాము రాష్ట్ర |పథమాం్యధ్ర మవిసభ 8-8-1980 నాడు జోగి పేటలో వైభవోపేతముగా జరిగినది. (పతాపరెడిగారు ఆ మహాసభకు ఆధ్యవ్షులు. ఆ మహాసభా (పారంభమును గూర్చి నిజాం రాహ్ట్రాంద్రోద్యమ _ వితామహా: లయిన మాడపాటివారు తెలంగాణ ఉద్యమము అను (గంథము ద్వితీయ భాగ ములో విపులముగా వర్డించిరి, దానిని కొంత ఉదావారించుచున్నాను.

“పాదరాబాదు నగరిమునుండి అధ్యక్షమహాశయుడు అరవైమంది (వతినిరులతోను (వపతినిధురాండ్రతోను వెడలుట, మార్గమధ్యమున సంగారెడ్డి పేటలో వారికి సన్మానప్మత సమర్పణము, అల్పహార విందు జరుగుట, జోగి పేటకు నుమారు మైలు దూరమునందున్న ఆందోలులో నగరమునుండి దయ

జీవితము-- సాహిత్యము 4లి చేసిన ఇతర మవీశయులును ముసార్‌ బాంగ్దాలో విడిని ఆఅల్బావోరముల గొనుటయు, అఆచ్చటనుండి మవాసభాధ్యక్షుడు ధవళాశ్వము నెక్కి. వెడలుటయు. నూరుమంది స్వచ్చంద సేవకులును దాదాపు మూడువేల జన సమూహమును జాతీయ నినాదములతో ఊరేగింపుసాగి రంగురంగుల తోరణములతో నలంక రింపబడిన జోగిపేట వీధులలోనుండి నభావేదికకు జనుటయు సొాయంతము. దీపములు వెలిగించిన తర్వాత “ఆం్యధదేశపు మట్టి ఆది మాకు కనకము" అను జాతీయగీతముతోను [ప్రార్థనాగేయముతోను మొదలయిన మొట్టమొదటి నిజాం: రాష్ట్ర ఆంధ్రమహాసభ దృళ్యములు మరప్పరానివి,

బహుళ (గంథముల రచనచేతను, విశాల (గంథావ లోకనము చేతను; నాటినుండి తుదినరకు ఆం్యధమహి సభాధ్యక్ష పదవి నలంకరించిన వారిలో (వఠాపరెడ్డిగారు విశిష్టులని చెప్పనొప్పును". వారి అధ్యక్షతనకిజరిగిన ఈ [పథ మాం్యధ మవిసభలో (పవేశ పెట్టబడిన మొట్టమొదటి తీర్మానము విఖ్యాతాంధ పండితులు వేదము వేంకటరాయ కాన్రిగారి నిర్యాణమునకును, నీలగిరి పృతికాధి. పతులు సబ్నవీను వెంకటరామ నరసీంహారావు పంతులుగారి అకాల మృత్యు వునకు సంతాపమును (పకటించుచు చేయబడినది. అంతగొప్పది వారి భాషాలి మానము. -

చి డక్కన్‌ స్టారు అను ఆంగ్లప్యతిక్‌ నాటి వారి యుపన్యాసమును గురించి. యిట్టువాసినది. “10160 4. 2౯2620 మంత? 8. &. 8. ఓ, ఉలే[7ాలాంరే 2 ౧1301197 100100023608 2064 1085206176 2రేరేశ69 ఇసిసింటి '౯61- లం లుం 90151౯ 0 ౧4౯౦౧21190" 104 2 ర04౯0198 2621 ₹ం౯ 56౯7166 €0 6 కెజి 1106”. (14-8-1980).

(వథమాంధ మవొసభానంతరము మాడపాటివారు ఆంధమహినఖా కార్యదర్శిగా రెడ్డిగారిని తమతోపాటు పనిచేయుటకు ఎన్నుకొన్నారు. సభాకార్య దర్శిగా _పతాప రెడ్డిగారు మూడేండ్లు పనిచేసిరి. అటువీమ్మట రెడ్డిగారు మందు. ముల రామచంద్ర రావుగారితో పాటు మరిరెండేండ్లు పని చేసి అభ్మిపాయ భేద ముల వల్లను కొర్యభారము వల్లను విరమించుకొనిరి. నిజాం రాష్ట్రములో జరిగిన ఆరు మహాసభలలో రెడ్డిగారు పాల్గొన్నారు. జడ్చెర్ల, మంథెన, భువనగిర్మి

జ్తేశీ నురవరము (వతాపరెడ్డి దేవర కద, కందూరు, శంళాబాదు మున్న గుస్టలములలోని మవాీనభలలో పాల్గొనిరి,

ఆరవ ఆంధమహాసథభ 1987లో నిజామాణాదులో జరిగినది. అప్పటి నుండియే ఆంథధ్రోద్యమము కేవల రాజకీయోద్యమముగా పరిణమించెను. ఈ నిజామాబాదు సభలో జరిగిన ఒక సంఘటనము తెలంగాణ సాంస్కృతికోజ్టీవన పరిణామదశలో గమనాక్షము. ఆసభలో వేదికమీద తెలుగు మాట్టాడవలెనన్న నియమమునకు భంగముకలిగినది- ఒక పెద్దమనిషి ఉర్జూలో వసంగింపబటోగా (పతావరెడ్డిగారి పక్షమున “లు ఆడ్డుతగిలి మవానభ వేదికనుండి ఆంధ భాషలో తప్ప ఇతర భాషలో భాష ని ఒక తీర్మానము చేసిరి. మహమ్మ దీయులు, కర్ణాటకులు, మవాోరాష్ట్ర9లు కూడ ఆం(ధమహానభలలో పార్గాను చుండుట చేత ఆతీర్మానము వీగిపోయినది. సాహిత్యాభిరుచి, సాంస్కృతిక దృక్పథము కలిగిన ఉత్సాహవంతులైన యువకులు (పళావ రెడ్డిగారి నాయ శత్వమున తిరుగుబాటు చేసి అభివృద్ధిపక్షమును లేవదీసిరి. కాని ఈ అభివృద్ధి పక్షము రాణింపలేదు. ఆతర్వాత రెడ్డిగారు మహాసభతో _కమముగా సంపూర్ణ సంబంధమును వదులుకొనిరి. ఆంధోద్యమము నిజాం సైైరపరిపాలనకు వ్యతి రేకముగ స్థావితమగుటచే రాజకీయ విషయములకే పారాన్యమిచ్చినది. భాషా విషయమునంతగా ఆదరించినది కాదు

1988లో హైదరాబాదు. ప్రేటుకార్యగెసు పక్షమున సత్యాగహము (పారంళ మగుటకు నిశృ్చయింపబడెను. మందుముల రామచందరావు మున్నగు మ్మితులు నత్యాగ్రహములో పాల్గొనుటకు (వతాపరెడ్డిగారిని (పఫోత్సహించిరి. ఎంత (ప్రోత్సహించినను ఉద్వేగపడక రెడ్డిగారు కాంతముగానే యుండిరి. ఇంటి లోని వారికి అనారోగ్యము దాప్కరించినందు వల్లను, వారికి సత్యా[గహము మీద సదభ్మిపాయము లేనందునను అందు పాల్గొనలేదు. హైదరాబాదు సత్యాగవి నంతరము రెడ్డిగారికి రాజకీయములు, (పజాహిత కార్యములు రుచింపవయ్యెను కూర్మవృ_త్రి నవలంబించిరి. మూడేండ్లవరకు ఏసభలందును పాల్గొనలేదు. అలి (ప్రాయభేదములతో ముఠాలతో నిండిన అంధమవాసథధిను సంపూర్ణముగా వర్ణించిర్కి

జీవితము సాహిత్యము శ్‌

హైదరాబాదులో వటిష్టమైన రచయితలు లేనందున అట్టివారిని సిద్ధము చేయవలెనను సంకల్పము వీరికి 1980లోనే కల్గినది. కీ నవంబరు 1941 నాడు పలువురు మేధావులతో కలిని విజ్ఞానవర్ధిని పరిషత్తును స్థావించిరి. మెదటి రెం డేండ్లు వారే కార్యదర్శిగా ఉండిరి. తర్వాత వారు అధ్యవ్షులైరి. ఈపరివత్తు సభ్యులు పక్షము దినములకొకతూరి సమావేశమై ఒక్కొక్కువిషయమును గురించి ఒక్కాక్కరు ఒక్కొక , వ్యానమును చదివెడివారు. తదుపరి దానిలోని మంచిచెడ్డలను కూలంకవముగా చర్చించెడివాళు. (వతాపరెడ్డిగారు “విజ్ఞాన వర్ధిని” యను శీర్షికతో గోలకొండయందు వెక్కు నూత్నవిషయముల గురించి అప్పుడప్పుడు వాసియుండిరి, తరువాతి కాలమున దానినే తమ పరిషత్తు నామముగా స్వీకరించిరి. ఈ పరిషత్తు పెక్కు పుస్తకములను (వకటించినది, రెడ్డిగారి “రామాయణ విశేషమలు' కూడ మోదటి తడవ ఈ పరిషత్తు పషము ననే పకటిశమైనది. దీని నభ్యులలో ముఖ్యులు అదిరాజు వీరభ( దరావు, చెలమచర్ల రంగాచార్యులు, ఇల్లిందల సీతారామరావు. _. భాస్కరభట్ల కృష్ణా రావు, శిరోమణి కేళశవపంతుల నరసింహళాన్తి, కవ్పృగంతుల లత్మణళాన్తి, ఖండవర్లి లక్ష్మీరంజనము, బి.వి. రమణారావు గారలు, దీని వ్యవహారమంతియ చాలవరకు గోలకొండ కార్యాలయములోనే జరిగెడిది. దీని పషముననే మృత్యు సిద్ధాంతము, ఆం! గ్యపతాపర్ముద యశోభూషణము, అలంకార వతంసము, గంగాపురమాహాత్మ్యము మొదలయిన పుస్తకములు (పకటింపబడినవి.

ఆంధ సారస్వత పరిషత్తు స్థాసకులలో రెడ్డిగారొకరు. ఆం[ధ సార స్వత పరిషత్తు ఏర్పడ్డ తర్వాత కొందరు స్వార్ధపరులు అది రాజకీయ సంస్థయని దువ్ప్చచారము చేసిరి. రెడ్డిగారు లేకలేక యేర్పడ్డ ఆ సాహిత్యనంస్థ నశించు నేమోయని గోలకొండ పతికద్వారా ఆ దువ్వృ)చారములను ఖండించిరి, పరిషత్తు అభ్యుదయమునకు తోడ్చ్పడిరి. 1944 డిసెంబరు నెల ౨8, 99, 80 తేదీలలో వరంగల్లులో జరిగిన ద్వితీయ నిశాంరాష్ట్రాాం ధ సారస్వత పరిష త్తునభకు అధ్య కృత వహించిరి. 1014-46లో రెడ్డిగారు పరిషత్తు అధ్యక్షులుగా వ్యవహారించిరి.

మైదరాబాదు ఆయుర్వేద సంఘమునకు కూడ రెడ్డిగారు అధ్యక్షులుగా ఉండిరి. ఆయుర్వేద వైశివ్యమును గురించి వారనేక కరపతములను వెలువ రించిరి. వీరి కుటుంబములోనే ఆయుర్వేద శాస్త్రాభినివేళము వంశపారంపర్య

శర సురవరము (పతాపరెడ్డి ముగా ఉండినది, దీనికితోడు రెడ్డిగారికి ఆయుర్వేద శతావధాని శ్రీమాన్‌ వేదాల రామానుజస్వామిగారి స్నేహముకూడ లభించియుండెను.

వారికి జాతి మతములనెడి దురభిమానము లేకున్నను యాదవ సంఘము, ముదిరాజ సంఘము, గౌడసంఘములవంటి కులసంఘములకు కూడ చేతనము నంత వరకు సాయవడిరి.

కృష్ణ దేవరాయాం[ధ భాషానిలయము, లక్మణరాయ పరిశోధక మండ లితో కూడ రెడ్డిగారికి సన్నిహిత సంబంధముండినది.

రెడ్డిగారికి (గ్రంథాలయ సంస్థతో మిక్కిలి నంబంధముండెన. పాతూరు నాగభూషణంగారు ([గంథాలయ కార్యదర్శి అయిన వీదప ఆ సంధుము కార కలాపములను నిజాంరాష్ట్ర్రమునకు కూడ వి స్తరింపజేయుటకు నిశ్చయించియం డిరి. ఆందువల్ల హైదరాబాదులో [(పసిద్ధలయినవారు (వతాపరెక్టిగారు గనుక వారిని (గంథాలయసంఘ పాలకవగ్గ నభ్యులబుగా ఉండవల సినదిగా నాగభూష గారు కోరిరి. రెడ్డిగారు వేదాల తిరుమలవేంకట రామానుజస్వామి గారిని చూపి తాము తప్పకౌనిరి. హైదరాబాదులో అభిలలారత 1 పాచ్య పరిష్మవోసభ జరిగిన సందర్భమున నాగభూషణముగారు వచ్చి రెడ్డిగారి దర్శనముచేసి కొని తాము పెదపాలెములో జరుపనెంచిన ఆం(ధదేళ [గంథాలయ మవానభకు అధ్యక్షులుగా రావలసినడని కోరిరి. అందుకు రెడ్డిగారు సుము ఖులుగా లేకుండిరి. ఈ విషయమై పట్టుబట్టీ నాగభూషణముగారు గాడిచర్ల హరినర్యో త్తమరావు గారితో రెడ్డిగారికి ఊ త్తరము (వ్రాయించిరి. గాడిచర్లవారి మాట మీరజాలక రెడ్డిగారు పెదపాలెలలో 19049 మే ౨7, ౨8 తేదీలలో జరిగిన ౨8వ ఆంధజేశ (గంథాలయ మహాసభకు అధ్యక్షులుగా వెళ్ళిరి. నాటివారి అధ్యమాప న్యాసము _పబోధకరముగా ఉండెను. వారు తమ ఉపన్యాసములో పాచీన (గంథాలయములను గురించిన సమాచారములను తెలుపుచు అమెరికా మున్నగు పాళ్ళాత్య దేళములలోని [గంథాలయోద్యమ (పచారమును వివరించిరి. భారత దేశములోని అందును-ఆం[ ధదేశమందలి- ఈ ఉద్యమ స్వరూపమును తెలియ జేసిరి. దిక్కులేక వినష్టమై పోవుచున్న వల్లిపదములను సేకరించవలెననియు, మన దురదృష్టవళమున ఆగిపోయిన విజ్ఞానకోశమును పూరించుకొనవలెననియు, ధనికులు ముందుకువచ్చి భాషాభివృద్ధికిడో వాదము చేయవలయననియు, ఆంధ

అీవితము--సాహిత్యము శీ దేశములో పరిశోధకుల సంఖ్య ఆలివృద్ధి చెందవలెనవియు, ప్యతికలను నకమ పద్ధతిలో నడుపవలయుననియు చెప్పిరి. ఆం్యధభాషాభిజ్ఞులు, ఆం్రభాషతోపాటు తమిళ, కన్నడములను అభ్యసించుట అవసరమనియు, పూర్వకాలములో దేవాలయములు ఉన్నట్టుగానే ఈనాడు (గంథాలయములు _గామజీవనవికాసము నకు కేంద్రములు కావలయుననియు, ప్యతికొాపఠనము ద్వారా జక సామాన్యమందు (వస్తుత కాలోచితమైన విజ్ఞానివ్యా వికి పూనుకొన వలయుననియు, (గంథాల యానుఐంధములుగా వ్యాయామళాలల ఏర్పజువ వలెననియు నూచించిరి. అనాటి రెడ్డిగారి యీ అభ్నిపాయములును నేడును మనకనుసరణీయములై ఉన్నవి. నిజాం రాష్ట్రములోనివారు [బిటిషాంయ్యధ (పాంతములో మవోసభకు అధ్యవషత వహించుట బహుళః రెడ్డిగారితోనే పారంభమయి యుండవచ్చున్ను

ఆ సందర్భమున రెడ్డిగారక్కడ మూడు రోజులున్నారు. పాతూరు చాగభూవణముగారు రెడ్డిగారి నిరాడంబరత, మిత భాషిత్వము, నిష్కాపట్యము అగాధ విజ్ఞానము, శమ మనస్సునకు నచ్చినవని (వాసిరి. ఆదే సందర్భమున అందరును పట్టుపట్టి రెడ్డిగారిని ఆయ్యధదేశ (గంథాలయ నసంఘోపాధ్యషులుగా ఎన్నుకొన్నారు. ఇదియంతయు గాడిచర్ల హరినర్వ్యో త్తమరావుగారి సమక్షమున జరిగినది. కనుక రెడ్డిగారు కిక్కురు మనలేదు; జీవితాంతమువరకు వారు ఆ పదవిలో ఉండిరి. (గ్రంథాల యోద్యమము రెడ్డిగారికి మిక్కిలి (వియ మైనది గావున ఆ కార్యకలాపములలో అత్యంత శ్రర్ధవహించి కార్యక!ీర్తల పట్ట అమితమైన ఆదరణచూవి వారిని ఎంతో [పోత్సహించిరి, తాము స్వయ ముగా చాల కృషి యొనర్చిరి. 1944వ సంవత్సరములో కెల్టూరు, గుంటూరు, నంద్యాల, మదరాను మొదలైన వదునై దు (పదేశముఅనుండి నభల కధ్యక్షత వహంపవలసినదని రెడ్డిగారికి ఆహ్వానములు వచ్చినవి. (పకటన కోరని వారగు టచే తను, అనారోగ్యము వలనను, నుదీర్హ (పయాణాయాసములకు జడిసియు అందుకు ఒప్పుకొనలేదు.

1944వ నంవత్సరము ఆగష్టు మానము చీవర 25వ ఆం[రదేళ (గంథాలయ మహాసభ మొదటిసారిగా తెలంగాణమున జరిగినది. ఆ నభా కార్య (కమమునకు రెడ్డిగారు [ప్రారంభకులుగా నిర్ణయింపబడిరి. అప్పుడు వారు నారి కురుపు భాధవల్హ సభకు వెళ్ళజాలకపోయినను (పబోధపూరితమైవ ఒక యువ

క! సురవరము (ప్రతాపరెడ్డి న్యానమును సిద్ధముచేసి పంవిరి. అ యుపన్యాసములో' ఛాలకాలానికి “ఆంధ (గ్రంథాలయ భాగీరథి మా తెలంగాణిమునకు (పవహించినది. మేము పవ్యితుల మైనాము. తెలంగాణములో ఆంధనరన్వతి రజతోత్సనము చేసుకొనుచున్న దన్నమాట” అని ఉత్సాహపూర్వళముగా ,(వాసిరి.

2ిరివ ఆంధదేళ (గంథాలయనభ అలంపూరులో జరుపుటకు నిశ్చయింప బడెను. ఆ వాధ్యత (పతాపరెడ్డిగారి మీద పడినందువల్ల నభావార్య[కమపు ఏర్పాట్లు కావించుటకు వారు గాడిచర్ల వారినర్వో త్తమరావు గారిని, పాతూరి నాగభూషణంగారిని పిలివించుకొనిరి. (వతాపరెడ్ధిగారు. వారితోపాటు కొన్ని సమీవ (గామములలో సంచరించిరి అలంపురములో సభజరుపుటకు మొదట నిశ్చయింపబడినను పిమ్మట క్యాతూరుకు మార్పించవలనివచ్చెను. అది కుగా మము కాన ఏమిలోపము వచ్చునో అని తలచి (పతాపరెడ్డిగారు నెలరోజులు ముందునుండియే అక్కడ ఏర్పాట్టు కావించిరి. అన్నిపనులు దగ్గరఉండి చేయించినారు, [గంథాలయ [వదర్శనవేః కాకుండ క్యాలూరు మహాసభలో వ్యవసాయ, ఆరోగ్య, పళువైద్యములకు సంబంధించిన సాధనములను కూడ (ప్రదర్శనములో చేర్చుట విశేషము. ఈ (పదర్శనావిష్కరణతోనే సభ ఆరంభ మయినది. గాడిచర్లవారు ఆ విష్క్మరణను రెడ్డిగారితోనే చేయించిరి. ఆ మవి సభలో ముఖ్యవిషయము రావాబవాద్దరు వేంకటరామారెడిగారు అధ్భక్షులుగా ఉండుట, మాడపాటి హానుమంతరావుగారు సభను (ప్రారంభించుట. వీరిరువురిని | రప్పించుటగాను రెడ్డిగారు గడియారము రామకృష్ణళర్మగారిని నియోగించి యుండిరి. క్యాతూరు మహాసభలో రెడ్డిగారి కృష [పశంసనీయము. రెడ్డిగారు శావ్యకర్తగానే కాని కార్యక ర్తగా రాణించలేదు. అంత పూనికతో కార్యకర్తగా పనిచేయుట అడే మొదట పర్యాయమని వారిమి(తులు చెప్పుదురు.

87 వ మవిసభ పోలీసు చర్యానంతరము నూర్య వేటలో జరిగినది. 1948 ఏపెల్‌ ఏడవరేది నుండి నాలుగు రోజులపాటు వైళభవోపేతముగా జరి గినది. రెడ్డిగారప్పుడు ఆలంపూరు తాలూకా రైతుల మవీసళ యేర్చాటులో నున్నారు. మవోనభకు వెళ్ళవలెనని సంకల్పించిరి కాని ర్రెతుల నిర్బ్వంధము వల్ల వెళ్ళజాలకపోయిరి. గాడిచర్ల గారికి వాసన ఉత్తరములో “(గంథాలయాలు జనసామాన్యాన్ని ఆకర్షించనటుల చేయండి; [(గంథ చౌర్యం మవాపాతక ములలో చేరినదనీ, _పజొపు సకాలయాలలో వు స్తకాల చౌర్యము చేయువాడు

జీవిళము--సాహిశ్యము శం ఆతలాయి అనీ [సవారముచేయచలెను. ఈ రెండే నేను నూచించే విషయాల” అవి నవ్రాన్‌రి.

28 వ మవోనభ కర్నూలు జిల్లాలోని వాగలమ్మరిలో జరిగినది. దానికి ఉయ్యూరు కుమారతాజా శ్రీ మేకా రంగయ్య అప్పారావుగారు. అధ్యక్షులు. [వకాపరెడ్డిగారు అ సభలో (గ్రంథాలయ (ప్రదర్శనమును అఆవిష్కరించిరిం ఆప్పుడు ఉపన్యసించుచు (పదర్శనము లెట్లుంతవలెనో నూదించిరి. _పాచీనాం రుల ఆబారవ్యవవారములకు సంబంధించిన పరికరములను సేకరించవలయు నని చెవ్పీరి* ఆం(ధదేశము లోని పూర్వరాజుల, (పాచీనకవుల చ్చితపటము అను సంపాదించి అటువంటి పదర్శనములలో పెట్టవలయుననిరి. తిలుగులో ము[దణ్మాపారంభమును గురించియు, మొదట (ప్రచురించిన (గంథములను, వాని (వకాశకులను, వాటి సమాచారములను తెలిపెడి పటములు, పట్టికలు, _పదర్శన ముల విలువను పెంచునని వక్కాణించిరి. _కిమిదష్టమై పోవుచున్న మన ప్రాచీన కవుల తాటాకు పుస్తకములను సేకరించి భదపజుచవలయీనని నుడివిరి,

హైదరాబాదులో అం(ధబాలురకు (పత్యేకముగా ఉన్నళ పాఠశాల లేసి లోపము రెడ్డిగారిని బాధించెడిది. ద్వితీయాం్యధమవొనభకు పూర్వము ఈ విష యమై కొన్ని వ్యాసములు వ్రాసి 1981 వ సంవత్సరము దేవరకొండలో జరిగిన మవోనభలో ఉన్నత పాఠకాలను స్థాపించెడి తీర్మానము చేసిరి. పెక్కు మంది ఆననుకూలత వల్లను, అప్పటి వరిస్థితివల్లను ఆది ఫలింపక పోయినది. అంతలో హైదరాబాదు నగరములో ఎక్సెల్సియర్‌ మిడిల్‌ స్కూలు అను దానిని కొందరు మహారాన్లంలు స్థాపించిరి. దానికి _పభుత్వము కూడ 180 రూపాయల మానళ్ఫతి ఇచ్చు చుండెడిది. దాని యాజమాన్యము వారుదానిని ఆం ధస్కూలుగా మార్చి నడపుడని రెడ్డిగారిని కోరగా వారు పది పండెండేండ్లు కార్యదర్శి ఆయిరి. కాని యీర్ష్యాసూయాద్వేషమానసులయిన వారు పెక్కు ఆటంకములు కలిగించిరి. దానికి నొచ్చుకొని రెడ్డిగారు కార్యదర్శి పదవిని వదలుకొనిరి. తిరిగి 1942 లో పూర్వము మాదిరిగానే ఆళ పెట్టి రెడ్డిగారిని కార్యదర్శిగా చేసిరి, మరల జరిగినది [ప్రాతకథయే. అందువల్ల వారు పట్టుదలతో అంధవిద్యాలయ స్థాపనోత్సుకులయిరి. ఈ విషయములో వీరికి అండదండలుగా నిలిచినవారు శ్ర

శ౦ నురవరము (వకావరెడ్డి "ర్కడెడ్డి దామోదర రెడ్డి వారిష్టరుగారు. వీరిద్దరే కాకుండ మాడపాటివారు కూడ వారీతో కలిసి ఆం్యధులకు పాఠశాల లేని కొఆతను రాజాబవద్దరు వేంకట రామా రెడ్డి గారితో మనవి చేసికొనిరి. పతాపరెడ్డి గారి యీ ఉఊత్సావామును చూచి రాజబహద్దరు గారు తలయూపిరి. కొలది కాలములోనే వేంకటరామారెడ్డి శారు తెలుగువారైన పుర (ప్రముఖులను విలివీంచి వారితో నొక సమావేశ మును ఏర్పాటు చేసి స్థానిక ముగా అర్థభాగము కూడ లేని మవిరాష్ట్రులకు వాలుగవ వంతు లేని కర్ణాటకులకును పాఠశాలలు ఉండుటయు తెలుగు వారికి లేకుండుటయు కోచనీయమని చెప్పిరి. అదేసమావేశమున (వకాపరెడ్డిగారు ఓవనంగించుచు, “ “హైదరాబాదు. రాష్ట్రములో ఉర్ద్యూపధానభావయైనను వానితో పాటుగా ఇంగ్లీమ చదువక తప్పనిదైనను తెనుగుమాతృభాషకు తెనుగువారు ఈమ విల్లల విద్యలో స్థానమిచ్చుటయు తప్పదు. అయితే సర్కారీ పాఠళాల లుండగా తెనుగు పాఠశాల యేమి సాధించునని అందురేమో!: (వన్తుతము ఎక్కువగా సౌధింపకున్నను ఇదిమనది అను 'అభిమానము (పఐలును. మరియ మాతృలాషలకు ,లిటిషిండియాలో దొరకినట్టుగా అర్హస్థానము మనకునూ ఒక నాడు లభీింపక తప్పదు” అని వక్కాణించిరి. అప్పుడే వె'ళళాల నిర్వవాణకు గాను ఆజువేల రూపాయలు కావలసియుండునని అఆంచనావేసిరి. ఆక గాడ సమావేశమైన వారందరును చందాలిచ్చుటకు ఉత్పహించిరి. కొన్నాళ్ళకు పునఃసమావేశమై ఆపాఠశాలకు ఆంధ్రవిద్యాలయమని నామకరణము చేసిరి. రెండవ సమావేశములో కార శనిర్వావాక వర్షమును ఎన్నుకొనిరి. రాజాబహద్దరు గారు అధ్యక్షులు గాను, (వళాపరెడ్డిగారు కార్యదర్శిగాను, మాడపాటి వారు శోళాధిపతిగాను ఎన్నుకోబడిరి. 1-9-1944 నాడు ఈ కార్యనిర్వావాక వర్గము యొక్కయాజమాన్యమున ఈ పాఠకాల స్థావితమై, 1047లో ఉన్నత పాఠశాలగా మారినది. రెడ్డిగారు ఆంధ్రవిద్యాలయమునకు కొంతకాలము కార్య దర్శిగా పనిచేసిరి. చందాల కొజతై ఊరూరు తిరిగిరి. అది మంచికాలమో లేక బెడ్డిగారి నామమహిమో కాని చందాలు విరివిగా వసూలైనవి. ఆం(ధవిద్యాయము పాఠశాలలలో నొకటి ఇప్పుడు ఉన్నత మైన కళాశాలగా మారి (శీష్టమైన విద్యా సంస్ధగ ఉన్నది. 9 వా పేశషమీ21 కండర తేలు2026ే.

ఉీవితము--సాహిత్యము ర్‌1 రెడ్డిగారు ఆంధ బాలికా పాఠళాల విషయమున 'మాడపాటి వారికి తోడ్ప తీరి, చాల కాలము దాని యాజమాన్యములో నభ్యులుగా ఉన్నారు.

1948 జనవరి నుండి వారు (గంథాలయ నర్వస్వము సంపాదకవర్గ ములో నుండిరి. దాని నిర్వహణకు రెడ్డిగారు చాల తోడ్పడిరి,

(వతాపరెడ్డిగారు అనెంబ్రీ సభ్యులయిన వీడప హైదరాబాదులో (గ్రంథా అయ శాసనములను చేయించుటకు కృతనిశ్చయులై వలయు పరికరములను సమకూర్చుకొనిరి. అకాలమృత్యువు వారి సంకల్పమును కొనసాగనీయలేదు. వారి సంకల్పబలమో అన్నట్లు తదుపరి అది నెర వేరినది.

నాంపల్లిలోని వేమన (గ్రంథాలయము, గొలిగూడలోని బాలసరన్వతీ శగంథాలయములతో గూడ రెడ్డిగారికి నంబంధముండినది.

(వకాపరెడ్డి గారెన్నడును తెలంగాణ ఆంధ [షపాంతముల మధ్యలేదమును పాటించినవారుకారు. వారి దృష్టీలో తెలుగువారందరును ఒక్కటే. అష్టమాంధ మవోసభారంభ సమయమున కీ ర్రిశేమలయిన గిడుగు రామమూర్తి, జయంతి “రామయ్యపంతులు, న్యాపతి సుబ్బారావు పంతులు గారల వేళ్ళను విషాద (వకటన తీర్మానములో చేర్చవలసినదని కోదాటి నారాయణరావుగారు సవరణను వ్రతిపాదించిరి. మందుముల రామచందరావుగారు. వ్యతిరేకించుచు వారు బిటి విండియావారు కావున వారి పేళ్ళను తీర్మానములో చేర్చుటకు వీలులేదన్నారు, గోలకొండ ప్యతికలో రెడ్డిగారు దీనిని ఇండించుచు “దీని భావమేమి" అనుశీర్షిక తో నాక వ్యాసమును(వాసిరి. చిలుకూరి మవోనభలో కొందరు నాయకులు ఆంధ శబ్దమును సంకుచితముగా వాడిరి. దానిని అండించుచు 28-6-1041నాటి గోల శొండ సంపాదకీయములో రెడ్డిగారిట్టు (వాసిరి. “ఆంధ అను పదము పుట్టిన నాటినుండి నేటి వజకు ఒక భాష అను నర్థమే యిచ్చుచు వచ్చినది, ఆంధ్ర అను పదము కులమును తెలుపదు. వర్ణమునకు వర్తించదు. మతమునకు సంబం ఛించదు. ఆంధ్రులు ఆంటే తెనుగు మాట్లాడువారు. అట్టి ఆం్యధపదమునకు మనము [కొత్ర అర్థము నిచ్చుట కేమ్మాతము అధికారములేని వారము.” ఈవాక్య ములు వారి విశాల దృక్పథమునకు తార్కాణము.

1952లో జరిగిన సాధారణపు ఎన్నికలో (పతాపరెడ్డిగారు మహబూబు నగర్‌ జిల్దా వనపర్తి నియోజకవర్గమునుండి కాం్యగేసు పార్టీపక్షమున రాష్ట్ర

కలీ నురవరము [వకావరెళ్టీ శాసనసళాసభ్యులుగా ( 11. ఓ. &. ) విన్నికైరి. రొజీయముల వాసన రెడి గారికి గిట్టక పోయినను బూర్గుల శామళ్ళష్ణారావు, కొండా వేంకటరంగా రెడ్డివంటి కొందరు సన్నిహితులు జాతిసేవన సమధికము గా చేయుట కిదియిక నదవకాశమని. (ప్రోత్సహించుటచే తన్పదయ్యెను. ఎన్నికలు ముగిసి మం్యతివర్గమేర్చడు నప్పు టికి రెడ్డిగారికి రాజకీయరంగమునగల కలుషవాతావరణము కన్నులగతథ్లైను. తమ యుథేశము నెరవేరుట కీశాసన సభాసభళ్యత్వమేవిధముగను సాయపడదని: టగపహించిరి.

అ్రీకృష్ణదేవరాయార్యధ భాషానిలయము స్వర్జోత్సవాలిలో 8-9-1058 నొడు జరిగిన బార్మితకసమావేశమునకు ,(పతాపరెడ్రిగారు అధ్యక్షులుగా. ఉండీరి. ఆరోజు మల్లంపల్లివారు ,పారంభకులు, నాటి వారి యుపన్యాసము మేటి యనివించుకొన్నది.

తలుగువారి కందరికిని ఒక రాష్ట్రము కావలయునని రెడ్డిగారి కోరిక, 1058వ సంవత్సరములో (ప్రతాపరెడ్డిగారు వావిలాల గోపాలకృష్ణయ్యగారికి ఒక్‌ ఉత్తరము (వాసిరి. విశాలాంధ్యోదమము కొఆకు తాము హైదరాబాదులో కృషి సల్పెదమనియును, ఈమ (ప్రాంతములో తామును అఖండ కృషిచేయ వలసినదనియు రెడ్డిగారిందు (వాసియుండిరి. ఆది వహస్తగతమైన వారి అజా టగత్ర్తచే తపాలాళాఖను గూడ చేరలేదు.

1958 ఫ్విబవరి యందు పొమ్మరు విద్యాననములో జరిగిన భారతీయు సంస్కృతి మవోసనభకు రెడ్డిగారు అధ్యక్షులై మహోపన్యాస మొసగిరి,

1958వ సంవత్సరములో రెడ్డిగారు ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయ పౌత్య పుస్తక నిర్ణయ సంఘ సభ్యులుగా డిండిరి.

హ్రేదరాబాదు రాష్ట్ర్రమున సాధారణపు ఎన్నికలు జరిగి శొసననళకు బాధ్యత వహించు _వభుత్వ మేర్పడిన తర్వాత విశాలాం[ధోద్యమము [ప్రారంభ మయినది. ఈ ఉద్యమ ప్యావ్లికి |పయశ్నములు ముమ్మరముగా సాగినవి. ఈ ఉద్దేశము తోడనే ఉస్మానియా విద్యాలయ పట్టళ్టదుల కొర్యాలయమున మీర్‌ అహమ్మద్‌ గారి (పేరణతో మీర్‌ అమ్మాద్‌ ఆలీఖాన్‌, చేవులవల్లి రామా నుజ రావు, నందగిరి వెంకటరావు మొదలైనవారు 1058వ సంవత్సరము

్రీవితము--సాహిత్యము లర ఆగస్టు 18వ తేదీనాడు సమావేళమయి హైదరాబాదులో విశాలార ధోద్యమమును ఆరంభించుటకు నిశ్చయించి ఈ విషయమై మాడపాటి హనుమంతరావు (పతాపరెడ్డిగారలతో సమాలోచించ వలయునని తీర్మానించుకొనిరి. అక్షే ఈ సంప్రదింపులు ఆగష్టు 80, 1858 నాడు జరిగినవి. ఇందులో మాడపాటి హనుమంతరావు, _పతాపరెక్డి, అహమరలీఖాన్‌, నందగిరి వేంకటరావు, పల్లెర్మ చానుమంతరావు, దేవులపల్లి రామానుజరావు, శోజరాజ్‌, సర్దారుల్దాభాన్‌ గారలు ఫాల్గొనిరి. ఆ తోజు ఈ ఎనమండుగురి నసంతకములతో 1౪8 సెఫప్రెంలరు 14న శేరీనాడు సాయంకాలము అయిదు గంటలకు పెద్ద సమావేశము ఏర్పాటు శేయుటకు నిర్ణయింపబడెను. అ సమావేశమునకు నగరమునుండి, జిల్లాలనుంఢి వందమందికి ఎఫ్కువగానే ఆవ్వానితులైరి. అ సమావేశపు నోటీసు ప్రతాప శెడ్డిగారే స్వయముగా ఇంగ్లీషులో (వాసిరి. (పతాపరెడ్డిగారు. స్వహ స్తములత్లో (్రాసీన శోటీసు [పస్తుతము దేవులపల్లి రామానుజరావుగారి యొద్దనున్నటులు తెలియుచున్నది. బహుశః (ప్రతాపరెడ్డిగారు పాల్గౌనిన చివరి (_పతొాహిళకార్య మిదియే కావచ్చును.

1925 నుండి 1858 వఅకు హైదరాబాదు ఆంధుల చర్వితలోని (సతి చంగమునందును రెడ్డిగారు [పత్యషముగానో పరోషముగాశో దర్శనమిత్తురు,

౮. ఆప్రవర్గవము ణంల (0౧

(వతాపరెడ్డిగారు పండితపక్షపాతి. వారిచుట్టు ఎప్పుడును ఒక పండిత చుండలి చేరియుండెడిది. గోలకొండ వ్యత్రికాలయము ఒక నిరంతర సాహితీ చర్చాలయము. వారికి ఆనేకవిధముల స్నేహితులుండిరి. కొని పండితమండలిని అభిమానించినంతగా వారు రాజకీయనాయకులను అభిమానించలేదు. తెలంగాణ. మండలముల మారుమూలలలో దాగిన ఉద్దండ పండితులతో సయితము రెడ్డిగారు (వత్యేకముగా పరిచయమును సంపాొదించుకొనియుండిరి. రెడ్డిగారికి వెల్హాల సదాశివళాన్తిగారి ద్వారా వేదమువారి పరిచయ భాగ్యము లభించి యండెనని. యింతకుముందే మనవిచేసికొంటిని. మ్మదాగులో విద్యాభ్యాసము చేయు నప్పుడు వేదమువారి పొండిత్య (వతిభాపాటవము, నిరంతర (గంథావలోకన తమ, విసుగు విరామములేని సాహిత్యవ్యాసంగము రెడ్డిగారి మనస్సుపై చెఆ గని ముదవేసినవి. మొగమోటము విషయమున వేంకటరాయళాన్తగారెట్టివారో మన రెడ్డిగారును అట్టేవారే. 'వెనుకముందాడకుండ ఉన్నవిషయమును కుండ (బద్దలు కొట్టినట్టు చెప్పుట వారిస్వభావము. వేంకటరాయళాన్తి గారు ఆము క్ర మాల్యదానంజీవినీ [ప్రచురణ సావాయ్యార్థమై కర్నూలుకు వెళ్టినపుడు రెడ్డిగారు వారినికలిసి మాట్టాడగా వారానందర్భములో “నిన్ను జూచిన నా (పతాపర్నుదుడు క్ళాపకము వచ్చును” అని ఉత్సావా పూర్వకముగా అన్నారు. రెడ్డిగారు (ప్రతాహ రృుదీయవిషయమై వారితో ముచ్చటించి దానిలోని తుఆక తెనుగు విషయమై (పశ్నింపగా ఆదిక్రేవలము ఊవాఐబలమువైని ఆధారపడి (వాసితిమనియు, తమకు శుజకము రాదనియు వేదమువారు సమాధానము చెప్పిరి. వీమన్మట ఆముక్త మాల్యదా క రృృత్వ విషయమై రెడ్డిగారు (పళశ్నింపగా వారు “రాజులు తాము (వాసిన కృతులను దమ యాసానకవులను సరిజూడ నియోగించుట వింతకాదు. కొవున (శ్రీకృష్ణ దేనరాయలును అబ్టేదేసినారు. పెద్దన్న దానిని చూచినారు.” అని (పత్యుత్రర మిచ్చినారు. రెడ్డిగారు మద్రాసులో నున్నతటి ఒకనాడు కాన్తీ గారిని దర్శించుకొనగా శాస్త్రిగారు తమకు అవకాశము లేదనియు లేకున్న ఆం[ద భాషావ్యాకరణమును ఓకదానిని (వ్రాయసంకల్పించితి మనియును వీరితోడ చెప్పీ యున్నారు. నూర్యరాయాం[ధ నిఘంటువునకై తాముపడిన (శ్రమను చెవ్పీ

జీవితము-సాహిత్యము ళ్‌ తుదకుకొందరి అసహనమున ఆది యెట్టువ్యర్థమైనదో, తామెందుకు దానిని వదలు! కొనిరో వేదమువారు రెడ్డిగారితో చెప్పినారు. వనపర్తి (పభువులయిన రాజా కృష్ణ దేవరావుగారికి ఆము క్రమాల్యదా సంజీవినీ వ్యాభ్యావిషయమై వివరించి దాని మ్యుదణ వినియోగార్థము నాలుగువేల రూపాయలను విరాళముగా ఇచ్చునట్లు రెడ్డిగారు సిఫారను చేయించి యండిరని తెలియుచున్నది. అంతలో కృష్ణదేవ రావుగారు మృతిచెందుటతో ఆ(పయత్నము ఆగిపోయెనేమో. రెడ్డిగారి అభి 1పాయము (ప్రకారము వేదము వారిని మించిన పండితుడు వింధ్యకు దక్షిణమున లేడు. రెడ్డిగారు తమ గోలకొండప్మతికా కార్యాలయ మందు వీరి చ్మితమునొక దానిని ఆఅత్యంతభ తో ఉంచుకొనిరి.

రెడ్డిగారు మైదరాబాదుకు వచ్చిన తర్వాత వారిని (పజాహిత కార్యములలో నికి లాగినవారు మాడపాటి హనుమంతరావుగారు. మాడపాటి వారితో రెడ్డిగారికి ఆనేక విధములయిన సంబంధముండినది.అందులో ఆంధ జనసంఘ స్థావనము, ఆం ధోద్యమము, (గంథాలయోద్యమము ముఖ్యమైనవి,పంతులుగారి (పోత్సాహమే. వీరిని రంగము మీదికి తెచ్చినది. గోలకొండప్మతిక, సుజాత పత్రికల నిర్వహణలో మరియు ీకృష్ణదేవరాయాంధ భాషానిలయము, ఆంధవిద్యాలయము, నారాయణగూడ బాలికల ఉన్నతపాఠశాల మొదలయిన సంస్థల నిర్వహణలోను రెడ్డిగారు (ధాన భూమికలను వపించుటకు పంతులుగారు, కొత్పాలు వెంకట రామారెడ్డిగారు ముఖ్య,పేరకళక్తులై యుండిరి. మాడపాటివారికి _పతాపరెడ్డిగారు ఆత్మీయులని చెప్పవలెను. నిజాం రాష్ట్ర్రమున పంతులుగారి తర్వాత (వజాహిత జీవనము కొజకు పాటుపడినవారు ఒక్క_పతాపరెడ్డీ గారే యనుట సాహసవాక్కు కానేరదు.

కౌర్వాలు వెంకటరామారెడ్డిగారే లేనిదో |పతాపరెడ్డిగారు సైదరాబాదులో ఎక్కువకాలము ఉండెడివారు కారని చెప్పవచ్చును. కొత్యాలు అయస్కాంతము వంటి మనిషి. కొత్వాలుగారి ఆదరణము, సాయము లేనిచో రెడ్డిగారు నిజాం (పభుత్వవ్యతిరేక విమర్శకు ఎన్నో మార్డు బంధింపబడి యుండెడి వారు. హైదరా బాదు నడిబొడ్డున ప్మతికా కొర్యాలయము స్థాపించి జంకు కొంకు లేకుండ విమ రించినప్పుడు (పభుత్వమువారు [కుద్దులె రాజ బహద్దరుగారిని విలిచి యి విషయమంతటిని చెవ్పినపుడు కొత్వాలుగారు తిన్నగా గోలకొండ ప।తికా కార్యా

ఈం సురవరను (_పతావరె లయమునకు వెళ్టి “*ఏందయా ఏంది ? ఏమి రాసినవు ।! అంత కారంగా రాస్తా రయ: జాగర్తగా రాయొడ్ద్డు” ఆని ప్యుతుని మందలించినట్టు మందలించెడివారు. [పతాపరెడ్డగారు మేకవిల్లవలి తలవంచుకౌనెడి వారు. రెడ్డిగారు తమజీవితములో అత్యంతగౌరవముతో అఖినూవించిన వాళిలో |షథనులు వారివితృవ్యులయిన రామకృష్ణా రెడ్డిగారు, ద్వితీయులు రాజబహద్దరు గారు అవి వారి మి తులొకరు బెప్పినమాట నిక్కువము. న్యాయవాదవృ త్రి చేపట్టుటకుగాను శర్నూలుకు తరలి పోనున్న ,పతావరెడ్డిగారివి ఐలవంతముచేని హైదరాబాదులో శాశ్వతముగా నిలిచిపోవునబ్లు చేసినవారు రాజబహద్దరు గారే కదా॥ వారు (ప్రతిదినము గోల కొండ పషతికా కార్యాలయమునకు కారులో వెళ్లి పతాపరెడ్డిగారిని తప్పకచూచి వచ్చెడివారు. కొత్వాలుగారు బాల న్థూలకాయులై నందునల్ల రెడ్డిగారే స్వయముగా శారుదగ్గరకు వెళ్లి సంభాషించి వచ్చెడివారు.. నిజాం రాష్ట్రాంధ సంస్కృతీ పరిరషణ సమర కురుక్షేతమున కొత్వాలుగారుభీమ్మలు, మనరెడ్డిగారు అర్జునుణు.

బూర్గుల రామకృష్ణారావుగారితో రెడ్డిగారు ఆంధోద్యమము, అంధ ఖాషానిలయము మొదలయిన వానియందు సన్నిహిత సంబంధము కలిగియుం శిరి. బూర్గుల వారు, కొండా వెంకటరంగా రెడ్డిగారు మన్మపకాపరెడ్డి గారు హెదరా ఖాదుకు వచ్చినపుడు వకీల్లుగా పనిచేయుచుండెడివారు. తఈమకావృ త్తియందు అలిరుచి లేమిచే రెడ్డిగారు తమ దగ్గరకు వచ్చిన కేసులన్నింటిని వీరిద్దరివైపు మళ్ళించెడ్‌ వారు. బూర్గులవారు రెడ్డిగారిని ఆప్పులుగా భావించి అన్నగారిని సంబో ధించుచుండిరి. కొండా వెంకటరంగారెడ్డిగారును మనరెడ్డిగారి మ్మితకోటిలోనివారే. వీరిరువురి పోద్చలము వల్లనే రెడ్డిగారు వనపర్తి నియోజకవర్గమునుండి రాష్ట్ర కాసనసభా సభ్యులుగా ఎన్నికైరి,

ఆదిరాజు వీరభ్యదరావుగారు రెడ్డిగారికి (వీయమ్మితులు. గోలకొండ వతి కళలో వీరివి పెక్కువ్యాసములు (ప్రచురితములు. పరిళోధనా విషయమున వీరు రెడ్డిగారికి కుడిభుజమై ఉన్నారు. అప్పుడు ఆదిరాజువారు చాదర్జాటు ఉన్నత పాళకాలలో. తెలుగుపండితులుగా. పనిచేయచుండిరి. 90 ఏళ్ళ వృద్ధులెన వీరు ఇటీవలనే దివంగతులయిరి.వీరు గోలకొండ పథతికా నిర్వహణలో (వళాపరెడ్డిగారికి చాలసాయపడిరి. ఆదిరాజువారు ఆంధధదేళశమున సుప్రసిద్ధ (గంథకర్తలు. వీరికి విజ్ఞానవర్ధినీ వరిషత్తుతో కూడ మిక్కిలి సంబంధముండినది.

శీవితము-సాషార్యవు క్‌

గడియారము రామకృష్ణశర్మగారికి (పతాపరెడ్డిగారితో మొదటి సారిగా 1940లో పరిచయమేర్పడినది. శర్మగారు వ్యవహారనిమి త్తమై హైదరాబాదుక్క -వచ్చినపుడు ఏర్పడ్డ ఈ వరిచయమ్ము ఆత్మీయతకు బారిశీసినది. హైదరాబాదుకు వెళ్ళినపుడెల్ల రెడ్డిగారి గోలకొండకార్యాలయములోనే శర్మగారి నివాసము. క్యాతూరులో జరిగిన కిరవ ఆంధదేళ్ళ్నశంథాలయ మవోనభను ఉభయులు కలిసి జరివించిరి. 1948కి తో ఆయ్యధసారస్వతవరిషత్తు స్థాపనానంతరము. సాన్ని హిత్యమెక్కు-రై నది. ఆతరువాత _వతిసారస్వత కార్య([కమములో పాల్గొనుట -జరుగుచుండినది. రెడ్డిగారి పట్ట వీగికి ఎనలీని గౌరవము, యదార్థమైనమెటతి, నిక్కువముగు అభిమానము. రామకృష్ణశర్మగారు [పనస్తుతము అలంపుర కషేతో ఛ్ధరణకు, సాహిళత్యాలివృద్ధికి కృ్షిచే యుచున్నాథు.

కప్పగంతుల ఇమ్మణళాన్తిగాధిని పైధరాబాదుకు కవ్పీందుకొనినది 4పతాపరెడ్డిగారే. వారంతకు ముందు వనవ ర్రిలోని పాఠళాలలో పండితులుగా ఉండిరి. కాన్ర్రిగారివెని రెక్డిగారికి మిక్కిలి ఆభీమానము. ]పత్రిదినము ఏదో ఒక వేళలో వీరిద్దరు కలిసికొనుడునే యుంశువారు. రెడ్డిగారు తమ శళబ్దరత్నాకర “నిఘంటువును వీరికి ఉపవారముగా ఇచ్చినట్టు భీరేచెవ్పచున్నారు. ఆ శబ్దరత్నా శరములో అన్ని పుటలవైని అందులోలేని శబ్దిములను వాని యర్థములను రెడ్డి గారు (జానీ పెట్టుకొన్నారు. దానిని ఈ [గ్రంథకర్త న్వయముగా చూచినాకు, శాన్త్రగారు దానిని నృృతి చిహ్నముగా డాచుకొన్నారు.

(వస్తుతము ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాల యాం[ధభాషా కాభాధ్యక్షులయిన ఆచార్య బి, రామరాజుగారికి వజాప రెడ్డిగారితోడి వరచయభాగ్యము మంచిర్యా 'ఐలో ఇంధసౌరస్వఠపరిషత్తు సాహిత్యసమారాధనములు జరిగినప్పుడు అలించినది. ఆ నభలో రామరాజుగాకు ద్విపదథాబ్యయమును గూర్చి సుదీర్ష మైన వ్యాసమునాకదానిని చదివిరి. అప్పటికింకను రామరాజుగారు విద్యార్థియే. ఊ వ్యాసమును సావధానముగా విన్నరెడ్డిగారు వీమ్మటవారి విశీదికి వెళ్ళి ఆ “వ్యాసమును మజల చదివించుకొని ఆవసరమైనపట్ట సవరణలు చేసి వారిని ఎంతో (పోత్సహించిరి. తర్వాత కొన్నాళ్ళకు రామరాజుగారికి సదాశివరెడ్డి చరితను (తవ్వి బెలికితీయవలనినదని మాధించిరి. లరాజకీయములనుండి తమ్ము పాహీత్యమువై పు మళ్ళింబినవారు (వతావరెడ్డిగారేనని రామరాజుగారు ఇప్పటికిని

! నురవరము (పతాపరెడ్డు కృతజ్ఞతతో న్మరించుకొందురు. వారికి శిమ్యులమని సగౌరవముగా చెప్పు కొందురు. రెడ్డిగారి. రామాయణవిశేషములు పుశర్ము.దణభాగ్యము నోచుకొనుటకు రామరాజుగారే ముఖ్యకారకులు.

వనపర్తి, ఆత్మకూరు, గద్వాల, గోపాలపేట, కొల్లాపురము సంస్థానాధీ శ్వరులతో రెడ్డిగారికి పరిచయముండినది. వనపర్రి సంస్థానపక్షమున (పతి సంవత్సరము శ్రీరంగాపురములో సారస్వత సమావేశములు జరుగుచుండినవి. అందుకు రెడ్డిగారిని అధ్యతులుగా ఆమ్వానించెడి వారు. ఆహుతులైన పండితులలో (శేష్టులని నిర్ణయింపబడినవారికి నూటపదునారు రూపాయలు, తక్కినవారికి: నలువదేసీ రూపాయలు నంస్థానమువారు బహుమతిగా ఇచ్చుచుండెడివారు, రెడ్డిగారు ఆ పసిర్సపండితులచేత (ప్రత్యేక విషయములపై వ్యాసములు (వ్రాయించి ఒకసంచికగా (పచురించెడి పద్ధతిని ఏర్పాటుచేసిరి.

(వతాపరెడ్డిగారు విజ్ఞానవర్డినీ పరిషత్తు స్థావించినప్పుడు ఆఅధ్యత్షులుగాను, శిరోమణి కేళవపంతుల నరసింహళాత్రిగారు కార్యదర్శిగాను ఉండిరి. కేశవ. పంతులవారు రెడ్డిగారు సమీప[గామముల వారు, వాల్యమునుండి ఇరువురికి: కొద్దిపాటి పరిచయము గలదు. ఆపరిచయము (కమేణ అలివృద్ధియయి వారిని ఆత్మీయులను చేసినది. దృఢపాండిత్యము, సౌజన్యము గల కేళఠవపంతులవారు. రెడ్డిగారి జ్ఞానతృష్టను, నిష్మపటతవు, సౌమనస్యమును ఇప్పటికిని కొనియాడు. చుందురు.

చెలమచెర్ల రంగాచార్యులుగారును, (ప్రతాప రెడ్డిగారును ఆత్యంతాప్తులు, చెలమచెర్టవారి _పతాపర్ముదయళోభూషణము విజ్ఞానవర్దినీ పకముననే [పథమ ముగా _పకటింపబడినది. వీరిద్దరును వెల్దాల శంకరళాస్రేగారి శిష్యులే. రెడ్డిగారు. అధ్యమలుగా, రంగాచార్యులుగారు కార్యదర్శిగా ఏర్పడిన ఆహ్వానసంఘము చ్వారా కర్నూలులో శంకరళాన్తిగారి వష్టిపూ ర్తిమహోత్సవము, గురుపూజ జరిగినవి. మహాపండితులైన రంగాచార్యులుగారు కొన్నిమానముల [క్రిందట దివంగతులయినారు.

విభూతిప(తికను కొన్నాళ్ళపాటు నడవి ఆపిమ్మట కాశీపీఠాధిపలిగా వెళ్ళిన చిదిరమళము వీరభ్యదశర్మగారు కూడ రెడ్డిగారి మతులే, వారి విభూతి.

జీవితము-సాహిత్యము ర్‌ఫా ష్యతికలోనే తొలిసారిగా రెడ్డిగారి రామాయణ విశేష వ్యానములు వరంపరగా' 1వకటితములు, వీరళ(దశర్మగారు కాశీ పీఠాధిపతిగా వెళ్ళిన తరువాత ఉత్సాహము కొలది రెడ్డిగారు వారికి సంస్కృతములో ఉత్తరములు. వాసెడివారు.

మళ్చింపల్లి సోమశేఖరశర్మగారికి రెడ్డిగారికి మ(దాసులోనే పరిచయమై: యుండెను. కాని అంతకంటెను రచనలద్వారా ఏర్పడిన సన్నిహితత్వము పెద్దది* కొమ్మరాజు లవ్మణరావుగారితో రెడ్డిగారికి పరిచయములేదు కాని వారిపై గాఢాలి మానము కలదు. వారివల్ల పభావితులయిరికూడ. +

వింటిషిండియా పా౦ంతమువారికి రెడ్డిగారు రచనల వల్ల పరిచితులేకాని. వ్యక్తిగా అంత పరిచితులు కారు. విద్యార్థిదళలో వి. వి. రాజమన్నార్‌ గారు, గాడిచర్ల హరిసర్వో త్తమరావుగారు కళాకాల మ్మితులు. పెదపాలెములో జరిగిన (గంథాలయ మవోనభకు హరిసర్వోత్తమరావుగారి (పోదృలమువల్ల రెడ్డిగారు అధ్యయలుగా వెళ్ళిరి. అప్పుడు అక్కడి (ప్రముఖులు చాలమందితో వీరికి. వరిచయమేర్చడినది. రచనల ద్వారానే కాక రాళ్ళపల్లి అనంతకృష్ణశర్మగారితో వీరికి కాస నేస్తమును ఉండినది. సాంఘకచరిితను చదివి వారుచేసిన సూచన లను కొన్నింటిని రెడ్డిగారు సవరణలుగా స్వీకరించిరి. రాళ్ళవల్లివారు ఉత్తమ. విమర్శకులని రెడ్డిగారొకచోట చెప్పియున్నారు.

అడవి బావిరాజుగారు 19040.41 సంవత్సరములో నవ్యసాహిత్య. పరిషత్తు విషయమై హైదరాబాదు వచ్చినప్పుడు రెడ్డిగారు వారి కొక అమూల్మ, మైన రాజప్వుత చిితలేఖనము ఐహూకరించిరి. |

అనుముల వేంకట సుబహ్మణ్యశర్మగారు, విశ్వనాథ సత్యనారాయణ. గారు, దువ్వూరికామిరెడ్డిగారు, తల్దావరుల శివశంకరకాన్త్రిగారు హైదరాబాదుకు. వచ్చి నపుడెల్ల తప్పక రెడ్డిగారిని కలిసికొనుచుండువారు.

దేవులపల్లి రామానుజరావుగారు మనరెడ్డిగారికి వియమ్మితులు. ఆంధ సారస్వత పరిషత్తు స్థాపనయందు. వీరిద్దరు పరస్పర (పోత్సాహములతో పని చేసిరి రామానుజరావుగారు నడవిన శోభయను ప్యతికయందు వీరి వ్యాసములు

శ0 సుఠవరము [(పతాపరెడ్డి పెక్కు. (పచురింపబడినవి. అందులో విజయనగరరాఖ్యమందలి 5 )ష్టదేవరాయల నాటి సాంఘిక చరితము అను వ్యాస పరంపర ముఖ్యమైనది.

రెస్టిగారికి ఆప్తలయిన వారింకను పెక్కు మందిగలరు- రెడెడ్డి దామో శదరరెడ్డి, వంగిలి వేంకటరామారెడ్డి, వింగిలి కోదండ రామిరెడ్డి గడ్డంపల్లి రామ క ఇప్పారెడ్డి గారల్లు ముఖ్యులు. వీరు ఆంధ విద్యాలయస్థాషన విషయమున రెడ్డిగారికి చేయాశనిచ్చిరి.

నే

ఇంకొక విషయము చెప్పవలనీనద్గి ఉన్నది. రెడ్టిగారి మ్మీతులలో కొందరు వారితో అభి[ప్రాయఖేదములు కలవారే. అయినను వ్య క్రిగతముగా రెడి గారు అందరను చాల అళభిమానించిరి. తమ మతమునే ఇతరులుకూడ (గుడ్డిగా చనమ్మవలయునన్న దురభిమానము వారికిలేదు. కొందరు వారిని మోసగించినను వారు కించిత్తుకూడ కలత చెందలేరు. వెగా మానవ సహజమైన లోపములను వారు పరిగణించెడివారుకారు. ఎవరి ఆభ్యుదయమునకు రెడ్డిగారు కారకులో వారే వీరి వఠనమునకు కారణమైన చ్నితవిషయములు కొన్ని వీరి జీవిత పథమున +దాగియన్నవి. అవి [పస్తావించుటకిది అదనుకాదు.

ఇందరు ఆపులతో పజాహిత జీవనమును కొనసాగించిన రెడ్డిగారి గృవూ శ్షీవ్లితమెట్టుండెనో రాటోవు _పకరణమున చూతము.

రెడ్డిగారి జీవితము దాదాపు 1925 నుండి 1952 దాక హైదరాబాదులోనే. గడచినది. వారికి వ(తిక ద్వారా _పటోధము చేయవలయునన్న జిక్ఞాసయే కాని ధనము వైని వ్యోమోవాము ఇసుమంతయును లేదు. ధనము గడించుటయే (వథాన మను కొన్నచో వారు లక్షలు గడించి యండెడివారు. గొ(రెతోకవంటి గోల. కొండ వతికొద్యోగము వారి జీవితావసరములనుగూత తీర్చలేక పోయినది. కొత్వాలు గౌరివంటి _పముఖుల ఆదలరాలిమూనములు తూజగొని యుండియు ఉన్నత [_పభుత్వోద్యోగములను ఆశింకలేదు. ఆప్పటి నిశాంరాష్ట్ర_పభుత్వము నకు వ్యతిరేకముగా (పబారముచేసి [దోహయనివించుకొన్నారు. కిజాంరాచ్చ9' ములో గ్రైతన్య (సవంతిని (స్రవహింవజేసి జనులబే (వవాహొత జీవియనుపించు. కొన్నారు. అయినను (_పజలుకాని _పజానాయకులుకాని వారికీ ఒరగబెబ్టినది ఏమి. యును లేదు.

(వతాపరెడ్డి పద్మావతమ్మ గారలది ఆదర్శ దాంపత్యము. పద్మావతమ్మ గారి సౌజన్యము, ఆదరణ మేరలేనివి. అంత సమర్థవంతురాలుగను గనుకనే రెడిగారు గృహవ్యవవారములయందు నిశ్చింతగా ఉండిరి. వీరి వివాహ విషయ: మును గుటించి ముచ్చటింప వలసినది కలదు. పద్మావతిమ్మగారు ఇటికేల గౌని.. రెడ్డెన్నగారి మొదటి భార్యయొక్క మూడవ సంతానము- అందరికంటె చిన్నది. ఆమెను (పతాపరెడ్డిగారికే ఈయవలయునని చిన్నప్పుడామె తళ్లీదం్యడులు పేరు. 'పెద్దీ ఉండిరి. ఈమె తల్లిపేరు లక్మమ్మ. ఈ అమ్మమ్మ (పతాపరెడ్డిగారి వెద తం్యడి అగు వెంకటరెడ్డిగారి మొదటి భార్య కూతురు, పద్మానతమ్మ చిన్నతనము లోనే లక్ష్మమ్మ మరణించినది. (పతాపరెడ్డిగారికి.పద్మావతమ్మకు పెండ్లి చేయ. చలయునని బంధువులు అనుకొనిరి. కాని నారాయణరెడ్రిగారికి వ్‌ల్ప కొంచెము వయస్సులో పెద్దది యగునేమోయను అనుమాన ముండెను. వారి మరణా నంతరము వివాహ విషయమై సంప్రతింపులు సాగినవి. రెడ్డిగారితల్లి రంగమ్మ గారికి ఈ వివాహమంతగా ఇష్టము లేకుండెను, స్త్రీ న్వభావమునుబట్టి కలిగిన యింటివారినిల్లను తెచ్చి పెండ్రిేచేయవలయునని 'అమె తలంచి యండవచ్చును-.

ఇట్రిల్లై సుకువరము (వతావరెడ్డి ఈ విషయమై రామకృష్ణారెడ్డగారుకూడ ఏమియును జోక్యము కలుగజేసీకొన లేదు. అందరును తం్మడిలేని వాడగుటచేత తల్లిమాటనే వినవలయునని [పకావ రెడ్డిగారికి నచ్చజెవ్పీరి. పద్మావతమ్మగారిపైని రెడ్డిగారికి నంపూర్తమైన్న పేమ. &రువురును పరస్పరము (పేమించుకొన్నారు. జల్లాపురపు వెంకమాంబ అనునామె వీరిద్దరకు రాయబారము నడివీనదని రెడ్డిగారి స్వీయకథనము- కాని యిరువురును పరాధీనులే. పద్మావతమ్మ తంగడ్రియయిన రెడ్డెన్న, పెద -తర్మడి యయిన గుంటిరెడ్డి ఒకనాడు రామకృష్ణారెడ్డిగారితో వివావ విషయము (వస్తావించిరి. వారు ఈవిషయ మంతటిని రంగమ్మగారి తో విచారించ వలసినిదనిచెవ్సి తాము మిన్నకుండిరి. గుంటిరెడ్డిగార ట్రే _పస్తావించగా ఈంగమ్మగారు కోపపడి “మాకొరకే మీవిల్లను కనుక్కొాన్నారా, వెళ్ళిపొండు” అని మందలించినది. రెడ్డిగారప్పుడు హైదరాబాదులో ఉండిరి. ఎప్పటివార్త శిప్పుడు కెలిసికొనుచునే యుండిరి. చివజకు ధైర్యము చేసికొని మ్బిశుడైన శరకల వెంకటరెడ్డిని కర్నూలుకు పంవీ తమ నిశ్చితాభిపాయమును తమవారికి తెలుపుమన్నారు. వెద్దలందరు _పతాపరెడ్డిగారి కోరికనే అంగీకరింఛిరి. కాని శఈంగమ్మగారికి ఏమ్మాతము ఇష్టములేదు. రామకృష్ణారెడ్డిగారికి ఆ పెండ్రిజరుగుట నంతోషకరమే అయినది 1916లో వివాహము జరిగినది. వివాహము జరుగు నాటికి రెడ్డిగారికి ఇరువదేండ్డ వయస్సు, పద్మావతమ్మకు పందొమ్మి దేండ్లు. 'కొంత కాలము వణకు రంగమ్మగారు కోపముతోనే ఉన్నారు. తరువాత అంత యును చక్కబడినది. రెడ్డిగారు మ(దాసులో విద్యాభ్యాసము చేసి కళాశాలను వదిలిపెట్టి వచ్చిన నాటికి ఇద్దరు కుమారులు కలిగిరి. గోలకొండ సంపాదకులుగా. వీరికి నెలకు ఇంటి అద్దె లేకుండగ నూరు రూపాయలు లభించుచుండెను రాజా పన్నాలాల్‌ బన్సీగారు 25 రూపాయలు మాస భృతి యిచ్చుచు అవకాళము వచ్చినపుడు పని తీసికొనుగుండిరి. రెడ్డి ఛారికి వకీలువృ త్రి చేయటయందు ఏ మ్యాతము (వీతి లేకుండెను. సంపాదింత మన్న ఆళయు లేకుండెను. దీనికితోడు ఆ హైదరాబాదు రాష్ట్రములో ముజు వర్తనులకు న్యాయవాద వృత్రియే పనికి రాకండెడిది. కాని వ్మతికా నిర్వహణ వ్యాసంగములో పడినప్పుడు వారికి కొంత మనళ్శాంతి లభించినది. పత్రికా చిర్వహణ వారి చిత్తవృతికి సరివడెను. ప్మతికకు (వధాన వ్యాసమునవ్రాసి ఆ “తర్వాత స్వాధ్యాయనిరతుడ నగుచుంటినని రెడ్డిగారే చెప్పుకొన్నారు.

శ్రీవితము-సాహిత్యము శకి

10838 లో జరిగన హైదరాబాదు సత్యాగవోనంతరమః వారికి రాజ శ్రీయములు, (ప్రజాహిత జీవనము రుచింపకపోయినవి. 1989 నంవత్సర (పారంభమునుండి జూలై అంతములోపల వారి ఇద్దరు కుమారులు మృతిచెందిన శఈర్వాత జీవితములో విషాదమఘట్టము _పారంభమమునది. 1988 డిసెంబరులో సత్యాగవామువల్ల దాపురించిన అశాంతికి 1089 సంవత్సరారంభమునుండి వద్మావతమ్మగారి అనారోగ్యము తోడ్రైనది. ఆయుర్వేద వైద్యులు ఆమెకు షయ వ్యాధి కలిగినదని మటికొంత భయపెట్టిరి. గోరుచుట్టువె రోకటి పోటన్నట్టు అంతలోనే విల్లలకు దగ్గులు, జ్యరములు, మశూచి సంభవించి వారి మనస్పంత యును వికలమై పోయినది 1989 జూన్‌నెలలో పద్మావతమ్మగారికి త్మీవ మైన జ్వరమువచ్చి, విపరీతమైన దగ్గు కలిగినది. (బతుకునను ఆళగూడ లేకుం డినది. కర్నూలో ఇరువదిరోజులు చికిత్స చేయగా ద్రైనకృపవల్స ఆరోగ్యము బాగువడినది. తరువాత హైదరాబాదుకు తీసికొనివచ్చి మూడు మాసములు బికిత్స చేయించిరి. జబ్బునయమైనడది. కాని తతృలితముగా అయిదువంవలు ళూపాయలు వ్యయమైనవి. అప్పుడే పెద్దవాబుకు జాడ్యము సంభవించినది. కొన్నాళ్ళ పిదప బాగుపడినది. ఈ చీకాకుల మధ్య వారి వశీలువృత్తి మూల పడినది. రవంత ఆదాయము లేకున్నను వ్యయభారము అధికమైనది.

ఇన్ని ఇక్కట్ల మూలకముగా (ప్రజాహిత జీవితములో జోక్యము కలుగ జేనికొనక 1989 నుండి 1941 వఆకు కూర్మవృత్తి నవలంబించిరి. ఈ మూ డేండ్లపాటు ఏ సభలోను పాల్గౌనలేదని రెడ్డిగారు చెప్పుకొన్నారు. ఆంధ్ర మవోనభలను పూర్తిగా విడిచిపెట్టిరి, అది కేవలము రాజకీయసభగా మారుట, శాందరి స్వపయోజనము కొలకే పనిచేయుట వారి కిష్టము లేకపోవుటచదే దాని నుండి తప్పుకొనిరి. వారు సంస్థలతో సంఐింధమును వదలుకొన్నను [పజలు మతము వారితో సంబంధము వదలుకొన లేదు. అచ్చమైన (ప్రణా సేవకులు ఆరుదైన ఈ రాష్ట్రములో లిన్నసంస్థలవారు వారిని ఊరకుండనీయక పీడించు వారు. 1944 లో పదునైదు సభల కధ్యతత వహించుటకు రెడ్డిగారు అవ్వా చనీంపబడిరి. ఇష్టములేక తృణీకరించిరి.

1945 లో రాజా పన్నాలాల్‌ ఇచ్చుచుండిన 25 రూపాయల మాసభృతి నిలివివేసెను. రెడ్డిగారు ఆర్థికముగా చాల కష్టపడిరి. పత్రికా కార్యాలయములో

తి న్థంఎవయ నం్యగనాము,

క సురవరము _పఠతావరెడ్రీ నవోయ సంపోదకుతు లేనందువళ్లి ఆ వని తామే చేనెదమని యేర్చాటుచేసికొని అదనముగా నెలకు హుది రూపాయలు గడించిరి. ఈ సమయములోనే ఒక నంస్కృళత పండితుని పిలిపించుకొని సిద్ధాంతకౌముదిని చదువ మొదలిడిరి,

1945 వర్ణాకాలములో రెడ్డిగారు శ్మీవమైన అనారోగ్యమునకు గురియైరి. మూడుమాసములపాటు నన్నగా జ్వరము వచ్చినడి. డాక్టరు రంగారెడ్డిగారు అది మలేరియావ్యాధి యనిచెప్పి కొంతకాలము పాటు స్థలము మార్చవలయిననె నూచించిరి. అందువల్ల రెడ్డిగారు కొన్నాళ్ళ చిక్కడవల్లిలోని ఒక మిశుని యింట నివసించిరి. ఒక వారము రోజుల తర్వాత మల ఆరోగ్యము చెడినది. డాక్టర్‌ రంగారెడ్డీగారు. పరీశ్షించి కలరాయని ఆనుష్మతిలో చేర్చించి చికిత్స బేసిరి. సాలుగురోజులి తర్వాళ కోలుకొని నకుటుంబముగా ఇటికేంపాటికి వెళ్ళిరి. ఇటికేలపొటిలో మూడు మాసములుండి రెడ్డిగారు తిరిగి పాదరాబాదుకు చేరుకొనిరి. ఆ ఏడంఠయును వారి ఆరోగ్యము నరిగా లేకుండెను. ఈ అనా లోగ్యమువల్ల విసిగి నగరమును వదలి కంచుపాటిలో స్థిరపడదలచిరి. ఈకంచు పొడు అలంపూరు తాలూకాలోని మారమునగాల రోడ్డు పైని ఉన్నది. ఆఅ యూరిలో రెడ్డిగారికి భూము లుండెను. అక్కడ నివాసమునకు, పశువులకు (ప్రత్యేకముగా రెండు ఇండ్లు కట్టించుకొనుటకు 1945 మార్చిలో ఒక చేనిలో పథకము (2120) వేయించిరి. ఒక సంవత్సరములోపల ఆది సిద్ధమైన అచ్చ టకు వెళ్ళుదమని అనుకొనిరి,

వారికి ఆత్యంత (వియమైన విద్యాసంస్థ ఆంధవిద్యాలము. దానివృద్ధికై రెడ్డిగారు చాల పాటుపడిరి. చందాల కొఆకు పెక్కుుపాంతములు తిరిగిరి. కావలసినంత చందా వసూలయినది. ఇదే సమయమున వారికి గోపాలపేట చిన్నరాజిగారైన శ్రీమతి లలితావేవిగారితో పరిచయము కలిగినది. ఆమె విద్యా వతి. బి. ఏ. కు నాగపూరు విద్యాపీఠ పరీక్షకు చదువు చుండినది. తెలుగు నేర్చుకొనవలయునన్న అభిలాష ఆమెకు మిక్కుటముగా ఉండినది. (పతిరోజు రెడ్డిగారిని వలివించుకొని తెలుగు ఆభ్యసించినది. కొన్నాళ్ళ తర్వాత అమె రెడ్డి గారి యింటికేవచ్చి చదువుకొని పోవుచుండినది. క్రమేణ అమెకు వ్యాసములు (వాయగలిగినంత సాపొత్యపరిజ్ఞాన మేర్చడినది, ఈ అభిమానముతోడనే చిన్న రాణీగారు పెద్దరాణిగారును గోపాల వేట సంస్థానమునకు మోతెమద్‌. (50ఖైలా-

బీవితము--సాపాశ్యమా 6క్‌ *ఇ66గతేలల గా వనిచేయవలనినదని రెడ్డిగారిని నిర్భంధించిరి. రెడ్డిగా రొల్హ కున్నను కనీసము పక్షము దినములైనను ఆ వదవిలో ఉండవలసినదని బల వంతము చేసిరి. రెడ్డిగారు వారి కోరికను మన్నించి తూముకుంట మొదలైన ఆ నంస్థాన [గామములలో వర్యటించి వాటి ఉద్ధరణక్రై కొన్ని నూచనలను (వాస్‌ యిుచ్చిరి,

గోపాలపేట రాణీగారు 1946 వ సంవత్సరము వర్షాకాలములో రెడ్డిగారిని వారి నతీమణిని వెంటబెట్టుకొని గోపాలపేట సంస్థానములో పదివన్నెండు (గౌమములలో పర్యటించిరి. వారి (పయాణము రెండు దినములు ధారావృష్టి లో సాగినది. రెడ్డిగారట్టు పదెరోజులు పర్యటించి వర్షములోనే ఇటికేలపాటిని చేరుకొనిరి. మరుసటిదినమే 10ళొల జ్వరము వచ్చినది. పక్షము దినముల తర్వాత జ్వరము. తగ్గినది. శరీరములో పూర్తిగా సత్తువ తగ్గిపోయెకు. నిలబడుటకు సైతము ళక్తి లేకిపోయెను. రెడ్డిగారి పెదతంటడి కుమారుడైన రంగారెడ్డిగారి ప్యుతుడు డాక్టర్‌ వెంకటరెడ్డి చకిత్సచేసెదనని రెడ్డిగారిని క్యాతూరుకు వలి పించుకొనెను. అక్కడ మూడుమాసములుండి ఆరోగ్యవంతుతై హైదరాబాదు పోదమనుకొను చుండగా ఇంతలో స్వరాజ్యము వచ్చినది. హైదరాబాదులో రజాకార్డ విజృలభణ మితిమీరెను. ఆట్టి తరుణములో కుటుంబమును ఊరిలోనే వదళి తాము ఒక్క-రేవచ్చి హైదరాబాదులో నెలదినములులడీ మరల స్వ(గ్రోమ మునకు వెళ్ళిరి.

ఈ సందర్భములోనే గోలకొండ దినపతిక యయ్యెను. గోలకొండ ప్యతికను లిమిటెడ్‌ కంపెనీగా మార్చిరి. ప్యతికానిర్వహణ విషయమున అథి ప్రాయ భేదములు పొడనూవినవి. ఆత్మాఖిమానమును చంపుకొనలేక రెడ్డిగారు ఆ పత్రికా నసంపాదకత్వమును వదలుకొనిరి. గోలకొండప్మతిక (వతాపరెడ్డిగారి శొలకే స్థావింపబడినది. వారు దానిని కన్నబీడ్డకంటెను ఎక్కువగా చూచికొనిరి, అంత (వనియమైన పతికను వారు వదలుకొనవలసి వచ్చెను, ఈదెబ్బ రెడ్డిగారి మనస్సును ఛిన్నాఖిన్నము చేసినది.

రెడ్డిగారు కంచుపాటిలో తమనివాసమునకుగాను కట్టించుకొనిన ఇంటిలో నివసించుటకు గూడ నోచుకొనలేదు. వీరుతమ యిద్దరు తమ్ములతో భాగ--

క్‌)

వ్రిగ్రి సురవరము (పతాపరెడ్డి పరిష్కారము చేసికొన్నప్పుడు వెద్దతమ్ముడు ఇటికేలపాటిని, చిన్నతమ్ముడు కంచుపాటిని కోరుకొనిరి. పెద్దవాడయిన తప్పుకు “నాల్గుకొంపల చండూరు" వీరి పాలఐడినది, ఈసమయమున చెలమచెర్ల్ణ రంగాచార్యుల గారికి లేఖలో రెడ్డిగారిట్లు వ్రాసిరి.

“* నేను వేసవిలో నాగామంలో ఉంటిని. ఆది నీళ్ళులేని ఇటీకేలపాడు కాదు. న్మాగామమిప్పుడు కృష్ణాతీరమందలి చండూరు (గామం. ఠినెలల [క్రిందట “అన్నదమ్ములము పంచుకొంటిమి. నాభాగానికి చండూరు భూములు వచ్చినవి “యవసేంధనో పేతం -- నిర్మాషీకం' అన్నట్టి పవ్వితస్థలమిది. నేనిప్పుడు శకొ త్తవి [వాయుటలేదు. (ప్రాతవన్నీ చెల్లిపోయినవి. ఇంకా ్యవాసిన రెండుమూడు అము[దితాలే. ఇక [వాసి లాభములేదు. [వాయడం దండుగ అనిపించింది. ఇక శలము దించుతున్నాను. నేనే కొలది కాలములో దిగిపోవుట లేక ఎగిరిపోవుట ఊరుగునేమో దానికి సిద్ధముగా ఉండవలెను కదాః ఇది సంఠాపంతో తెలుపుట లేదు. నిర్హిప్తతతోనే తెలుపుతున్నాను.”

ఆంత్యకాలమున తీఅని అనారోగ్యమునకు గుజియైరి కుటుంబపరిస్థి తివరి వారి మనస్సు మజింత వోభపడెను నిర్విరామముగా కృషిచేసినందువల్ల వారి ఉఅవసత్వము లుడిగిపోయెను. ఇట్టుండగా వారికి ఒకటి రెండుసార్హు చిన్నగుండె పోటు వచ్చినది. వారు ఉపేషతో చికిత్సచేయించుకొనలేదు. 25-8-1058నాడు ఉదయము 6-80 _పాంతమున మజల గుండెపోటు వచ్చినది. వెంటనే ఐండి కట్టించుకొని పద్మావతమ్మగారితోపాటు చండూరు నుండి క్యాళూరుకు డాక్టరు వెంకటరెడ్డిగారి యొద్దకు బయలుదేరిరి, మార్గమంతయును విషమశిలా మయము. ఆ బండి యొడుదుడుకులకు మార్గమధ్యమున బాధమజింత హెచ్చినది. దారి మధ్యలో ఉన్న సేరిపల్లెలో కోంచెము సేపాగి ఉప్పుబట్టతో కాపు పెట్టించుకొన్నారు. శొంచెము తగ్గిన బ్రేతోచినది, వెంటనే క్యాతూరుకు పయనమైరి. మార్గమధ్యమున ఖాధ మరల తీవమైనది. క్యాతూరులో దిగగానే ఇంటిలోనికి నడివించుకొని పోవలసి వచ్చినది. కాని దురదృష్టవశాత్తు ఆరోజు వెంకటరెడ్డిగారు ఊరిలో లేరు, రెడ్డిగారు అట్లు ఆయాసముతో బాధవడుతుండగా పాలు(తాగించుటకు (వయత్నించిరి. ఒకటి రెండు (గగుక్కల్నుతాగికోలేదో అవయవములు స్వాధీనము తప్పి చైతన్యము నళించెను, ఆరోజు మధ్యాహ్నము 2-15గంః॥ని లకు వారి ఆళ్మ పరమాత్మలో కలిసిపోయెను. భాషా సంస్కృతులను ఉద్ధరింపవచ్చిన

చీవితము-సాహిత్యము 67 శఈర్మశీలి తనువు చాలించెను. తాను వచ్చిన కార్యము ముగియగానే తరలిపోయెను. మరణించిన _పతాపరెడ్డి మరలిరాడు. కొని కాలగర్భమున ఎందరు (వతాపరెడ్డు వెలయనున్నారోః ఎందరు తమజీవితామృతముచే ఆంధ్రభాషా వల్లరిని చివురింప జేయగలరోః కాని ఎన్నాళ్ళకు ?

(పకాపరెడ్డిగారికి ఎనిమిది మంది నంతానము, నలుగురు కుమారులు, నలుగురు కుమార్తెలు.

రెడ్డిగారి వెద్దకుమారులు సురవరము నారాయణరెడ్డిగారు. (వస్తుతము సీల్సుటాక్స్‌ అప్పీలియేట్‌టిబ్యునల్‌లో డిపార్టుమెంటల్‌ మెంబరుగా ఉన్నారు. వీరికి ఇరువురు కుమారులు, ఇరువురు కుమార్తెలు ఉన్నారు. వీరు తండ్రివలె సౌజన్య మూర్తులు. వీరి శ్రీమతి వెంక్టటామమ్మగారు.

రెండవ కుమారులు హరిళ్చం[ద్రారెడ్డిగారు. (గామములోనేఉండి వ్యవ సాయము. చూచుకొనుచున్నారు. వీరికి ఒక కుమారుడు ఉన్నాడు. వీరి భార్య గిరిజమ్మగారు మృతించినారు.

మూడవవారు విమ్ణవర్దనరెడ్డిగారు. ఊరిలో సేద్యము చేయిఐమ. కొను చున్నారు. ' వీరి సతీమణి _పమీశమ్మగారు. వీరికి ఒక కుమారుడు.

నాల్గవ కుమారులు కృష్ణవర్ధన రెడ్డిగారు. తమ కుమారులలో ఒకరు వైద్యులు కావలయునన్న తంిగారి కోర్కెను అవరాల నెరవేర్చినవారు. 1వస్తుతము "హైదరాబాదులోనే డాక్టరుగా పనిచేయుచున్నారు.

కుమా క్రెలలో పెద్ద శ్రీమతి సరోజినీదేవిగారు. వీరు గంగాపురము నారాయణరెడ్డిగారి సతీమణి. నారాయణరెడ్డిగారు ఇటీవలనే దివంగతులయినారు.

ద్వితీయపుత్రిక లమ్ష్మీకాంతమ్మగారు. వీరు యమ్‌, నాగలింగా రెడ్డి[సతీ మణి. నాగలింగారెడ్డిగారు కమ్మంలో ట్రైబల్‌ వెల్‌ ఫేరు ఆఫీసులో. స్పెషల్‌ డిప్యూటీ కలెక్టరుగా ఉన్నారు.

మూడవ కుమార్తె అనసూయమ్మగారు. వీరు కె. సూర్యనారాయణరెడ్డి గారి శ్రీమతి, |

68 సురవరము (ప్రతాపరెడ్డి

కడవటి కుమార్తె (వథారాణిగారు. వీరు ఊల్యంకొండ చలమారెడ్డిగారి చరీమణి.

(పకాపరెడ్డిగారి నతీమణి పద్మావతన్ముగారు 1988వ సంవత్సరము మే. 20వ జేదీనాడు మరణించిరి.

రెడ్డిగా రెన్నడును గృవోకార్యకలాపములం దంతగా జోక్యము కలుగజేసే. కొనలేదు. ఇటికేల పాటిలో సేద్యమున్నను జీవనమునకై అక్కడనుండి ఏమి యును ఆశించి యెజుగరు. తాము సంపాదించినదేదో ఆనుభవించిరి కాని ఇంటి. గుండి యెన్నశును ఏమియును ఆశించలేదు. చివరకు భాగపరిష్కారముల సందర్భమన సైతము వీరికి ఆపకారమే జరిగినదని అందురు. వారు బీవించినడి. సంపదను అనుభవించుటకు గాదు.వార్మిపవృ త్రిధన నంపాదనము కానేకాదు, జ్ఞానసంపాదినమే. _పాపంచిక సంపదలులేనందులకువారన్నడును కించ పడలేదు.

గృహవ్యవవోరములందు ఈ విధముగా సాగిన రెడ్డిగారి జీవితములోని. మహనీయత ఎట్టిదో మీదిిపకరణమున పరికింతము. -

౧౦ సాహసమూర్ది వక్త తాటి

(వళాపరెడ్డీగారు గొప్ప సాహిత్య వే త్రయేగాక మంచి వక్ష. వారి వకృత్వ మును గురించి కొంత తెలిసికొందము. విద్యార్థిదళలో వారెస్పుడును ఉపన్యాస సభలలో పాల్గొనలేదట, కాని కర్నూలు మిషన్‌ హైస్కూలులో చదువు చున్నప్పుడు (పతిశనివారము ఆరుగురు విద్యార్థలు సభలో మాటాడవలసి యుం డెను. రెడ్డిగారు ఎన్నడును నటలో పాల్గ్లౌొనకుండుట చూచి ఒకరోజు తప్పక మాటాడవలయుని ఉపాధ్యాయులు వారిని కాసించిరి. అందులో నాటీ ఉపన్యాన కులలో వీరిపేరే మొదటఉండెను, నాటి చర్చనీయాంళము విద్య. ఆరోజు ఉదయ మునుండియే సర్వసన్నద్ధులయిరి. దీర్చముగా ఆలోచించి ఉపన్యాసముసిద్ధము చేసి కొని దానిని పలుమార్లు చదివి ఇంచుమించుగా కంఠస్థము చేసికొన్నారు. ఆతరు వాత జరిగినసంగత్తి వారే యిట్లు చెప్పుకొన్నారు. “ సాయం్యతము నా పేరువిలిచే వరకు నిలువున నీరై పోయినాను. నళావేదికు పోకముందే ళరీరమాద్యంతము కంపముమొదలైంది. నభారంగమెక్కే వరకు అల్లరివిల్లలంతా (పచండంగా చవ్పట్లు కొథ్టేవరకు కండ్లు తిరిగినవి. గిరున మూర్భవచ్చి (కిందపడుతానేమో ఆనిపించింది. నిల్మదొక్కుకున్నాను. నోరు అంతవరకే ఎండి పోయింది. వణకే చేతులను కోటుకేబులలో దూర్చినాను, సథ దిక్కుచూడకుండానేను కంఠ పాఠము చేసకొనిపోయిన వ్యాసం గబగబ ఒప్పకెప్పినామ 5 నిమిషాలలోపల (బతుకు అీవుడా అని దాటుకున్నాను. అదే నావిద్యార్థిదళలోని (పథమోపన్యాసము, తుది ఉపన్యాసమున్ను”.*

1924 వ నంవత్సరములో రెడ్డిగారు మొదటిసారిగా హైదరాబాదు వచ్చినవ్వుడు రెడ్డిపిస్టలుఅధికొరులు వారిని ఉపన్యసించవలసినదిగా కోరిరి. రెడ్డిగారు ఒప్పుకొనక తప్పలేదు. చెప్పదలచుకొన్న విషయములు చిన్నకాగి ఈములవైని (వాసికొని మనోరంజకముగా ఉపన్యసించిరి. తర్వాత మాడపాటి

• నృవివయనం[గవాము

0 సురవరము (వఠాపరెడ్డి హనుమంతరావు పంతులుగారు వచ్చి పరిచయముచేనికొని శ్రీకృష్ణ దేవరాయాం[ర భాషానిలయములో ఉపన్యసింపవలసినదని వారినికోరిరి, విషయము నిజాం. రాష్ట్ర్రాంధులు. అందుకు రెడ్డిగారుకూడ సరేఆనిరి. ఆ ఉపన్యాసమునకు వెద్దలం దరు వత్తురు గనుక ఉపన్యానము పేలవముగా ఉండరాదను ఉద్దేశ్యముతో [పభుత్వ నివేదికలు చదివి సర్వసన్నద్ధులై వెళ్ళిరి, వంగి వేంకటరామారెడ్డిగారు ఆరోజు ఆధ్యవులు. రెడ్డిగారు గంటన్నర సేపు (గాంథికభాషలో ఉపన్యాసము రూడించి నారు. మాడసాటివారు తరువాత మాట్టాడుచు అంత సేపు (గాంథికభాషలో ఉపన్య నీంచుట అపూర్వ విషయమని వచించిరి. కాని తరువాత (గాంథికము ఉపన్యా నములకు పనికిరాదని రెడ్డిగారు తెలినికొనిరి. 1920వ సంవత్సరము పర్షపల్లిలో లో ఉపన్యసించుచు [గామ్యరోరణిలో మాట్టాడిరి. ఇందుకు పృత్రికా రచనము కూడ దోహదము చేసినది. రెడ్డివసతిగృహములో రెడ్డిగారు కార్యదర్శిగా ఉండిన ఏడెనిమిదేంద్రలో ఉపన్యానములిచ్చుట బాగుగా ఆలవాటయినం. అనంతరము వారెన్నడును ఉపన్యాసమునకు సిర్భ్యమైపోయి యెరుగరు. “షిప్పుడు. ఉపన్యాసము ఎంత గొప్పసభలోనయినా ఇయ్యవలెనంటే ఏమిన్నీ జంకులేదు. సాధారణముగా ఏసభకు కూడా సిద్ధమైపొయ్యే అలవాటు పెట్టలేదు. తీరా వేదిక వై నిలిచేవరకు విషయమును గురించి ఆలోచించేదిలేదు- వేడకవైన ఏమి భావనకువచ్చిన ఆవిషయాన్నే చెప్పే అలవాటు పడిపోయింది. ఆదే బాగ అనివించింది. [శోతలును నా ధోరణిని భావములను గురించి [పళంసించేవారు”* అని వారు చెప్పుకొన్నారు.

8-10-1088 నాడు 11.3. రామమూర్తి అను కర్టాటక పండితుడొకడు నన్నయ లట్టారక వర్ధంతి సందర్భమున ఉవపన్యసించుచు ఆంధధులలో అాషాళి మానమను ఒకవిచ్చి విశేషముగా ఉన్నదనియు, కాళిదాసాదులుగూడ తమ వారేయని యందురనియు, ఆంగరభావష కన్నడముయొక్క చెల్లెలుగానేకాదు. బీడ్డ్ణయనియు, కన్నడమునుండి ఆంధ్రముత్స త్తి యయ్యెననియు, అండగుకు ఒందు అను పదమునుండి ఒకటియను తెలుగు పదమేర్పడుటను ఉదావారణముగా చూపవచ్చుననియు, నారాయణభట్టు కన్నడీడనియు, అతడు నన్నయకు సాయపడిననియు, తెలుగు తేనెవంటి భాషయను లోకో క్రి దబ్బరఅనియు, తేనెటీగ పదిపూలనుండి తేనెను గూర్చినట్టు ఇదియు పదిభాషల ఇ నూవనయ న్యగవాము.

జీవితము- సాహిత్యము భి వల్ల పుట్టైననియు, కన్నడమే మధురమగు భావషయనియు, పావము కష్టపడి అజు గంటకాలము ఉవన్యానమిచ్చెను. అధ్యక్షులుగా ఉన్న రెడ్డిగారులేచి యావేశముతో ఆం[ధకాళిదాసౌకడుండెననియు, ఒందు అనువదము అరవ ఒన్ను పదముతో సంబంధించినదనియు, ఆపదడము ఆంధ భాషోత్పతిక తగిన ఊదాహరణము కానేరదనియు, నారాయణలట్టు కన్నడముకూడ తెలిసినవాడే కాని కన్నడము మాతృథాషగాగల వాడై నట్టు _వమాణము చూవించబడ లేదనియు, ఉలళయళభాషల వైకి ఆం(ధమందే. మొదట (వసిద్ధ్యాగంథములు బయలువెడలెననియు, అటువీమ్మట కన్నడమున (వ్రాయబడెననియు, భాషాలీ మానమే విచ్చియెనయెడల కన్నడ భాషాలిమానమంతగా నాడు _పకటించిన రామమూఎ్తగారు అందరిలో విచ్చివాడనియ త్మీవముగా విమర్శించిరి. అతడు కిక్కురుమనలేదు. వారికి ఉపన్యానములలో నమయన్ఫూర్తి అద్భుత ముగా ఉండెడిది.

నాచన సోమనాథుని గురించి ఉపన్యసించుటకు ఒకమారు విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారు కృష్ణదేవరాయాం[ధ భాషానిలయ పషమున ఆవ్వానితులై యుండిరి. నాడు అధ్యక్షులు (పతాపరెడ్డిగారు. రెడ్డిగారు మొదట పరిచయ వాక్యములు పలుకుచు నాచనసోముని గురించి దాదాపు గంటన్నర కాలము ఉపన్యపసించిరి. అందరును వారి వాక్సటిమకు, విషయ వైశారద్యమునకు చమత్కార భాషణమునకు ముగ్జులయిరి. రెడ్డిగారుపన్యానమును ముగించుచు తనుకు తెలిసిన కొద్దిపాటి విషయమును తెలివితిమనీ, తక్కిన విషయ మంతటిని విశ్వనాథవారే తెలిపెదరని చెవ్పిరి. విదన విశ్వనాథవారు మాటాడుచు తాము చెప్పవలనినదంతయు రెడ్డిగారే చెవ్పిరనియు, తాము పద్యములను చదివి తాత్పర్యము మ్యాతమే చెప్పెదమనియు అన్నారు. తర్వాతి కాలమున వారు తమ ఉపన్యానములలో తెలంగాణా మాండలికములనే ఎక్కువగా ఉపయోగించుచు వచ్చిరి.

నిజాంరాష్ట్ర్రమున ఏనళ కధ్యక్షుడు కావలసినను రెడ్డిగారినే ఆహ్వూనించె డివారు వారి ఉపన్యాసములుకూడ ఎంతో (పటోధకరములుగా ఉండెగిమి 1987 వ సంవత్సరములో మంథెనవిజ్ఞాన పచారిణీ [గ్రంథాలయ వార్షికోత్సవ నందర్భమున మన దుఃస్థితి పోవుటకు అజ్ఞాన విధర్వంసననమే ముఖ్యసాధన మనుచు ఇట్లు వచించిరి.

ఇల్లి సురవరము (ప్రతాపరెడ్డి

“మనలో స్వళం[ఠాలోచన ధైర్యమును, భావనాళక్తియను నశించి పోయినవి. అందుచేతనే [పతివిషయమునకు-- అదెంత యల్పమైనదై ననునరే- శాస్తాాధారము వెదకుచుందుము. మనళో వన్తునిర్మాణ కౌళశలము, మటుమాయ మైనద్‌. అందుచేతనే [ప్రాచ్యులొౌళదిక్కు, పాళ్చాత్యులొకదిక్కు మన (ద్రవ్యమును దోచుకొనిపోయి. చీవీచిప్పలను, లంకా వైరుఛిందీలను, న్యూయార్కుటీను లోటాలను విశేషించి జర్మను సిల్వరును మనకు మిగిలించి పోవుచున్నారు. శావున ఇకైైనను మనము మనభావములందు నూర్చులు గావించుకొని (పపంచముతోపాటు నడువనేర్చుట ట్రేయస్కరము”. వారి జొలీయతా దృక్పథము, స్వతం,[త్రాలోచనమునకిది మచ్చుతునక.

1048వ సంవత్సరములో హైదరాబాదునందు జరిగిన ఆంధ సారస్వత వరిషన్మహాసభలో రెడ్డిగారిట్టు ఉపన్యసించిరి.

= దేశస్వాతర్యత్యమునకు మూడుమార్గము లున్నవి కత్తి, కలము, వాలుక. మన కత్తి (కీ. శ. 1757లో వంగిపోయెను. 1857లో విరిగి పోయెను. ఐహుశా 1957 మరల మనకు లభ్యమగునేమో ......... ఇప్పుడు హింసకు స్థానములేదు. ఇక మిగిలినవి నాలుక, కలము అం్యధమవోసభ రాజు శీయములలో మునిగిపోయి. మాళు భాషతో నంబంధములేదని అన్నప్పుడు వేరుగా సారస్వతసభళ అవసరం ఏర్పడింది.

వారి ఆంధదేశాఖిమానము ఎనలేనిది. ఆంధులలోని అనైక్యత వారికి బాధకలిగించినది. అం(ధుజందరును ఒకటి కావలయునని వారి ఉద్చోధ. 1951 అక్టోబరులో జరిగిన ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయాం్యధ విద్యార్థిసంఘ (పారం టఖోత్సవము రెడ్డిగారిచే జరుపబడినది. నాడు వారువన్యాసమున కుష్టకమించుచు “కళాశాల విద్యార్థులముందు ఉపన్యసిస్తే కంపమెత్తుతుంది” అని కడుపుబ్బ నవ్వించి ఇట్టు చెప్పినారు.

“నేడెన్నో సమన్యలు తలెత్తినవి. ఆం్యధభాషానమన్య, అంధధరాష్ట్ర సమస్య లందులో ముఖ్యమైనవి. ఆంధులలోని ఐకమత్య రాహిత్యము, బహు ముఖత్వమే ఈ సమన్యల పరిష్కారమున కడ్డుగా నిలచినది, ఆంధరాష్ట్ర సాధనకోసం స్వామి సీతారాంగారు [ప్రాయోవవేశదీక పూనినప్పుడు రాయల

ీవితము--సాహిత్యము 78 సీమ అంధులు ఆంధరాష్ట్ర నమన్యకు (పస్తుత పరిస్థితులలో అంత అవళ్య శతలేదని ఢిల్లీకి తంతి పంవిరి ఈచిన్నయుదాహరణము ఆం[ధుల అనైకమత్య మునకు (వబల నిదర్శనము. విద్యార్థులు, దేశాన్నత్యమునకు, భావ్యలివృద్ధికి, నూత్నవిధానాలు కూర్చుకోవలయును. జ్ఞావకళ క్రి, విమర్శనా వటిమ వృద్ధి గావలయనంపే విద్యార్థలు ఉ త్తమోత్తమ [(గంథములను వరఠించవలయును. ఊధునిక విజ్ఞానముతోపాటు పాలీన విజ్ఞాన వికానముకూడ కావలయును”.

రెడ్డిగారు హైదరాబాదు ఆకాశనాణిద్వారా అనేక విషయములవై పసం తింలచితి. 15-5-2948 నాడు “తెనుగు సాహిత్యములో వీస్యరనము"ో అను విషయమునుగూర్చి (వసంగించిరి. ఇదే వ్యానరూపమున గోలకొండ వథతికలో [ప్రకటిశము- ఇందు సంస్కృతభాషలో వోన్యము ఇంచుమించు కానరాదనియు, .&కి వేళ యున్నను అది బూతులతో మిశితమైనదనియు, కందుకూరివారి (వవా సనములు సాధారణమైనవనియు, సా&ీ ఒక్క సంపుటము మాళమే చఏవిన శాలుననియు, బారిష్టర్‌ పార్వతీశం ఉ త్తమో త్తమమైన హాన్యమనియు, చిలక మ ర్రివారు తమవి _పహసనాలసి చెప్పువణకు తెలియనే జెలియదనియు వక్కా ఉకీంచిరిం

వాళి మరికొన్ని రేడియో (చనంగములు; (1) 1944 జనవరి 8వ తేది ; అం్యధ వాజ్మయమువై ఇంగ్లీషు భాషా (వభావము,

(2) 1944 మార్చి 18వ తేది : హైదరాబాదు చారిత్రక స్థలములు.

(8) 1958 జూన్‌ లివ తేది : మామిడిపండు.

(4 1952 నవంబర్‌ 14వ తేది ; తాంబూల సేవనము,

(5) 1958 ఫ్మీబవరి శవ తేది ; [పాలీన కావ్యాలలో సౌందర్యపోషణ

వస్తువులు.

ఇవి మచ్చునకు కొన్ని. ఇవిగాక పెక్కులు ఇతర పసంగములున్నవి. వాటీ నన్నింటిని గురించి (ప్రస్తావించుట కిది అదనుకాదు,

ఏ తద్విధ గుణసంభరితమైన రెడ్డిగారి స్వరూప స్వభావము లెట్లుండెనో, వారి జీవనన్యూతమేదో, వ్య క్రిత్సములోని వైశిన్టమేమో రాటోవు పకరణమున వరికింతము.

వ్యక్షిత్వము ఆది పరసంస్కృతి, పరభాషా,పవాహము జెలంగాణ మాగాణీని ముం చెటత్తినకాలము, అవి వేషభావలను మార్చుకొన్ననేగాని మనుగడ సాగని వెం. జీకటి రోజులు. ఏ మా[తము (పజాభ్మిపాయమును గమనించని నవాబుల దౌర్భాగ్యపాలనము నాడు కెలంగాణమునకు దాపురించిన మవాోదుర్గతి, హైదరా వాదు హిందూ ముస్లిముల సంస్కృతీ సంగమము- కాని ఆత్మాభిమానము విడిచి తుర్కీటోవీలు, తుజకవేషములు ధరించి, తెలుగువారు తాము ఆంధులమన్న నంగతియే మజచిననాడు హైదరాబాదు నగర మధ్యమునుండి ఆంధనంస్కృృతీ శంఖారావము (పతిధ్వనించినది. ఆ శంఖధ్యానము చేసిననాడు అప్పటి రాయ చూరు మండలములో పుట్టి, రాయలసీమలో చదివి, మదాసులో వికాసముచెండి పదారణాల తెలుగు మీసము దువ్విన పలుకుల వేల్పుగిడ్డి నురవరము (ప్రకాప రెడ్డి, హైదరాబాదులో తెలుగువారి కొక (పత్యేక గౌరవమును సంపాదించి పెట్టినదికూడ రెడ్డిగారే యనుట వెక్కురంగికరించిన పరమసత్యము. రెడ్డి గారు శుద్ధమైన ఖధ్రరు దోవతి, ఆజానులంబి ఆంగరకా, తెల్లని తలపాగాధరించి ఆనాటి పాలకులచేత 'స్వవేషభాషాదురథిమాని'గా పరిగణింపబడిరి. నిజాం రాష్ట్రమున ఆం(ధసంస్కృృతి అంతరించరాదని (వతిన పూనిరి. వారికి గల ఆంధధాభిమానము మేరలేనిది. చివజకు నిజామబాదు ఆం(ధమవిసభలో ఆంధ భాషలో మాటాడవలెనన్న నియమమునకు కొద్దిపాటి భంగము వాటిల్లినంతనే ఆ సంస్థతో సంబంధము [తెంచుకొనిరి. నిజముగా ఇది దురలిమానము కాడ. సర్వసమానత చూపటోయి తమ విశి్హ వ్య క్తిత్వమును పోగొట్టుకొన్నవారికంటె వీరు వేయిరెట్టుమేలు. వారి జీవితములో ఆడుగడుగునను గోచరించునడి ఈ స్వచ్చంద భాషాభిమానమే. పట్టభళ్మదులయినవారు న్వభాషను ధిక్కరించుట నేటికిని, నాటికిని సమానమైన బుద్ధిమంతుల లక్షణముగా కనివించుచున్నది. న్యాయవాద పరీక్షలో ఊ త్రీ్దలయి. ఉండియు రెడ్డిగారు స్వభాషాభిమానమును ఒంటబట్టేంచుకొనుట యొక విశేషగుణమని చెప్పవచ్చును ఎంత సేపు సంభావిం చినను తెనుగులోనే మాటాడువారు. వారు వాడెడి ఆంకెలుగూడ తెలుగువే. వారి వ్యవహారమంతయు తెలుగులోనే సౌగెడిది.

జీవితము--సౌహిత్యము గా

ఇది చూచి రెడ్డిగారు వరమతభాషాద్వేషి యని అనుకొనుట అసనమం- జనము హైదరాబాదులో వారికి ఇతర మతన్థులయిన మి్మితులు పెక్కుమంది గలరు ముస్టిములలో 'వెక్కురు వారికొప్తులైనవారు గలరు. కొని ఎవ్వరైన, ఎప్పుడైన తమ మతమును, భాషను దూషించినట్టు స్థిరపడిన, ఆనాటి గోల. కాండ సంపాదకీయములో దానిని గురించి నిర్భయముగా విమర్శించెడి వారు.. భయమనునది వారు ఎజుగనే యెజుగరు.

వారు తమ జీవితములో ధనముసంపాదించు కొనవలెనని కాని కీర్తిగడించ వలెననికాని ఎన్నడును యత్నింపలేదు, [సజలు చై తన్యవంతులై , విద్యావ్యాప్తి. కలుగవలెనని వారి వృదయావేదన. పుస్తకములద్వారా తాము గడించిన ధన మును గోలకొండ పృతికకే ధారివోసిరి. తెలంగాణములో వారిసాయము పొందని సాహిత్య సంస్థలులేవని చెప్పవచ్చు. “భాషాదౌర్దన్యము' అను పేరిట హిందీ భాషకు వ్యతిరేకముగా వ్యాసములు (న్రానీనను, రాజభాష దృష్ట్యా హిందీ. 'ప్రామాణ్యమును వారు గుర్తించిరి. హింద్యీపచార సంఘములో కార్యవర్గ నభ్యు లుగాకూడ ఉండిరి. నంఘర్షణలో నలుగుచున్న ఆ సంఘమునకు తోడ్పడి దానిని వినాళమునుండి తవ్పించిరి. తమ యభ్మిపాయమే సరియైనదని వారెన్నడును భావింపలేదు. ఈమ అభ్మిపాయము సమీచీనముగా అేదని తెలిసికొన్న విదప దిద్దుకొనుటకు వెనుకాడ లేదు, తాము తప్పుచేసితిమని కొందరెజిగినను ఒప్పు కొనుఓ (పతిష్టాభంగమని యెంతురు. కాని రెడ్డిగారింయుకు అపవాదమని చెప్ప గలము. రెడ్డిగారు శాకాహారులు, మాంసొహోరమును గురించి వారి కేమియును చురభ్మిపాయములేదు, ఒకసారి పీంగి? వెంకటరామారెడ్డిగారు శాకాహార (వచా రము చేయటకుగాను మాంసావోరమును దూవ్నించుచు కొన్ని వ్యాసముల్నువాసిరి+ ఆదిమాచి పతాపరెడ్డిగారు మాంసాహారము వలని లాభములు, దానిని తయారు చేయుపద్ధతులను గురించి ఒక వ్యాసము[వాసి పచురించిరి ?

రెడ్డిగారు ఆంయ్యధమవిసల ఆభీవృద్ధి పక్షమును లేవదీసిన తరువాత ఒక ఉత్సాహవంతుడు" ఈతెలుగు మాగాణంలో తొారక్యాం్యధులు _పబలిపోతున్నారు”' అని ఉదేకపూరితమైన కొన్ని గద్యపద్యములు (వాసీనాడు. ఆతడు (పఠతాప రెడ్డిగారి 1వయశిమ్యుడే. అభివృద్ధి పక్షమునుస్థావించినవారిలో (పముఖుడైన వాడే. అయినను విశాలహృదయులై న రెడ్డిగారు బూర్గుల రామకృష్ణారావు గారిని.

“౯ర్ర నురవరము (పతాపరెడ్డి పిలిపించి” చూశావా : ఈ పెద్దమనిషి ఇల్లా వాసీనాడు- వూరకుంటావా * నీవూ -పద్యాలూ, గీతాలూ [వాస్తావుగదా, జవాబు[వాయి” అని ఆదేళించినారు. రామ శృష్ణారావుగారు రచయితను హేశనము చేయుటకు కొన్ని గీతములు వ్రాసి శ్నపచురింవించిరి వారిది అంత విశాలదృక్పథము. వారి రచనలోను వ్యక్తి ద్వేషము ఏ మాత్రము కానరాదు. వారికి ఎవరు (వానిరన్నది ముఖ్యముకాదు, -ఏమి (వ్రాసీరన్నదే పరధానము. వారిది నిరాడంబర జీవితము. “ఖద్ధరు గుడ్డలు, అకుచెప్పులు, జుట్టులేని “తల, ఆంత ఆందముగాలేని ముఖము, చురుకై నకన్నులు, చిన్నమూతి, అచ్చము -షల్లెటూరి వియోగి కాపువేషములో సౌమ్యగంలీరమగు నడకతో 1 అగువించెడి వారు. వీరు (ప్రతాపరెడ్డిగారని చెప్పువఅకు చాలమంది వారిని గుర్తింపళాల "కుండిరి, (టూపు ఐజారులోని పెంకుటిల్లే వారి దేవే్యద్రభవనము. దాని విశేష ములు : “నడుమువంగిన పేదర్రైతువలె శాలికొలుపుతూ ఉండేది ఆ యిల్లు. -ఇది జంబూ ద్వీపమని తెలుపుతూ ఉండును కొటోలు అనేరేడు. అదే గోలకొండ ప్యతికా కార్యాలయం. అదే ఎనుబది లక్షల తెలంగాణ ఆంధ్రలకు అకాజ్యోతి. అదే (పతావరెడ్డి కోట. ఆదే ఆయన దివ్యసౌధరాజం. ఆ మూలసొధంబులో =ఒక్షగది. అందులో రెడ్డిగారి సింవోననం ఒకపాతకుర్చి ముందొకుబల్లం ఆంతా విద్యారణ్యం. చదువుతు చదువుతు గుర్తువెట్టి అవన పుస్తకాలు, పరికోధిస్తు తెరిచి ఉంచిన కవిలెకట్టలు, నమీక్షకు వచ్చిన (గంథాలు, గోలకొండ సంపాద -కీయపు పూవులు, ఇంకా ఏవో ఏవో అ జల్లమీద ఉండేవి. రెండు వీరువాల నిండా పుస్తకాలు మరికొన్ని బీరువాలు ఆ (పక్క గదిలో కనబడేవి. వెనుక శాజవీథి మోటార్ష గోల. ముందు గోలకొండ ముదణాయంతపుగోల. ఈ గోలల నడమ ఏవంగుణ విశేషణ విశిష్టమైన అ ౪౫10 అడుగుల గదిలో కూర్చుండి 'కనబడేవాడు ఓక మవావ్య క్రి” (నేనెరిగిన (సతాపరెక్డి-చెలమచెర్ల రంగాచార్యులు గారు) ఆ కార్యాలయపు గదిలో వారికెదురుగా వేదము వేంకటరాయ శాస్త్రిగారు, “కావ్యకంఠగణపతి కాన్త్రిగారు చితరూపములో దర్శనమిచ్చెడివారు. ఇవిగాక మెలి

• తిరిగిన మీసాలకృష్ణుని అపూర్వచితి మొకటి వారికడనుండినది. అతియరామరాజ ప ఉత్తమదోటళడు: వ్యానమ్‌, లింలామరావిగాడు,

జీవిశము-సా హిశ్యము 77 చ్మితముకూడ వారిగదిలో నున్నట్లు వారి మిత్రులు కొందరు చెవుచున్నారు. ఆందున్న అతిముఖ్యమైన మటియొక చ్నితము పతావరుదచ్శకవ ర్రిదని అం. దురు. ఆ పక్షమున సాహిత్యసార్వ ఖౌముడైన వేదమువారి పాండిత్య (పాభా- వము, స్నామాట్టయిన (ప్రతావర్యుడుని ఇ్యాతతేజము ఈ. రెండును రెడ్డిగారిని (ప్రభావితము చేసినవనవలేను. ఆ గదిలో ఉండిన మజియొక అపూర్వవస్తువు వీచ్చుక గూడు. వారి మ్మితులు ఒకరు “ఏమండీ: దీనిని తీసి వేమించ కూడదా” అనగా “ఎంత తోలిన పోవండీ-ఏజన్మాంతర సౌహార్దాలో” అని మందవిస. భాషణముచేసినారట.

లలిళకళలన్న వీరికి అంతులేని అభిమానము. వ్యయ్యప్రయాసలకు లోనయి. అనేళప్రాచీన చిత్రములు సేకరించుకొన్నారు. వారికి మన ,పావీన- చ్మితములను సేకరించవలయునన్న (ప్రగాఢమైన అభిలాషఉండినవి. ఈ విష. యమై పెక్కు సార్లు ఆభిలాషులకు నూచనలు చేసిరి, రెడ్డిగారు ఏయారికైనను. వెళ్ళినపుడు ఆయూరిలోని శిల్పములను పరిశీలించెడివారు శి్పకళయందు వీరికి. (వీతిమెండు. పూనాపట్టణ వ్యవసాయ (పదర్శనమును చూచుటకు వెళ్లినపుడు. ఎలిఫెంటా గుహలను దర్శించి వాటి చర్మితను తెలిపెడి నచ్మిత లముపుస్తకము. నొకదానిని _పచురించిరి.

(ప్రతావరెడ్డిగారు. చార్మితకులు కావలయునని సంకల్పింపలేదు. వారి' విద్యాభ్యాసము ఛార్మితకునిగా చేయునదియునుగాదు. అయినను రెడ్డిగారు సాహి త్యోపకారకమయిన చర్మితజ్ఞానము కంటెను ఎక్కువగానే సంపాదించిరి. ఆయితే: వారు చర్మిత పరమార్థమును తెలిసికొన్న వారేకాని నాణెములతో, తేదీలతో' కు స్రీపట్టిన వారుకాదు.

(పతాపరెడ్డిగారు. కొత్తవారికి కొంచెము చండళాసనులుగా కనిపించెడి. వారు. అ గంలీరమైన మూర్తిని అందరు ఆవిధముగానే భావించెడివారు. వారి రూపమెంత తీశణముగా ఉండెడిదో మనస్సంత (_పసన్నముగా ఉండెడిది. పరి. చయ భాగ్యమచ్చిన తరువాత వారినైజగుణమును (గ్రహించి చాలమంది అంత కోమల మూూర్ధియా అని ఆళ్చర్యపడెడిచారు. ఏదేని పయోజనార్థమై ఇతరులను అదేపనిగా తాము స్తుతించుటగాని, తమ్ము ఇతరులు స్తుతించుటగొని వారు. నపిొందెడి వారు కారు. వారిలోని నిష్కాపట్యము చాలమందికి సరిపడకుండెడిది..

“్రి సురవరము (ప్రతాపరెడ్డి రెడ్డిగారు ఎవరినై నను సవాజముగా నమ్మెడివారు. కొన్నిసార్లు ఇతరుల కెంతో “ఆహితమైనను వారు ధైర్యముతో సత్యమును ఆచరించుటకు వెనుకాడలేదు. అవసరమయితే హిమవన్నగస్పర్ధి ధ్రేర్యమువారిది. వారు వాక్కూరులు కారు. కార్య “శూరులు. ఏకార్యము తల పెట్టేనను ఆదితుదముట్టువణకు న్మిదింపకుండిరి. (వతాపరెడ్డిగారు నిరంతరాధ్యయన తత్పరులు. జీవితములో వారుచదివిన పుస్తకములకు లెక్కలేదు. వారు కొన్న పుస్తకములకును ఆంతులేదు. బజారులో ఏదైనను (కొ త్తపు సకము వచ్చినదని తెలిసినచో దానిని కొనవలసినదే. జీవితము లో వారికున్న ఒకే ఒక వ్యసనము సాహిత్యవిద్యా వ్యాసంగము చదువే వారి -జీవితపరమార్ధము, చదువేవారి వ్యాపారము, చదువేవారి వృత్తి. గోలకొండ పత్రికాసంపాదకులుగా ఉన్నప్పుడు సంపాదకీయము(వాసిన తర్వాత స్వాధ్యాయ నిరతు లగుచుండిరని తెలిసికొంటిమికదాః వారిస్యాధ్యాయములో చరితలు, భూగో 'శములు, జ్యోతిశ్శాస్త్రములు, విజ్టానళాస్త్రములు, మ అఇంకెన్నో ళాస్త్రములు చేరి యుండినవి. రెడ్తిగారికి ఆం్యధభాషగాక, ఆంగ్ధము, సంస్కృతము, ఉరూ, ఫారపీ, కన్నడము, తమిళము మున్నగు భాషలతో మంచి పరిచయము గలదు. “చివరి రెండింట మ్యూతము వారికంతగా (పవేశములేదు. మదాసులో నాలుగై దేండ్లు .ఉన్నారు కావున తమిళము బాగుగా అర్థము చేసికొన గలుగుచుండిరి.

రెడ్డిగారు తాముచదివిన పతి వుస్తకమువై విమర్శ వ్రాసి పెట్టు కొనెడి అలవాటు చేసికొనిరి. (పస్తుతము వారి (గంథసంచయము చండూరులో వారి ప్యుతులైన సురవరము వరిశ్చందా రెడ్డిగారి యొద్ద ఉన్నది. రెడ్డిగారి మరణా నంతరము కొన్ని పుస్తకములు పరుల హటస్తగతము అయినవి. మిగిలినవి మ్మాతము ఇప్పటికి జాగత్తగా చండూరులోనే భ్వదపణుప బడియున్నవి* వారు “చదివిన (పతిపుస్తకముపైని విమర్శ వాసినారు. (వతి పుస్తకము పుటలో ఏదో యొక విశేషము వ్రాసి పెట్టేనారు,

(వతాపరెడ్డిగారు సం్యపదాయములపైని అంతగా విశ్వానము లేనివారు, -గోలకొండ పృతికను స్థావించినాడు తిథివార నక్షతములను చూడలేదు. _పజొ -వాజీని స్థావించినప్పుడు గూడ అంతే. వర్షములు పడుట కొకు చేయుచున్న యజ్ఞములను గూర్చి రెడ్డిగారు విమర్శించి మతములను గురించి మతవిషయ ములను గురించి వారికపారమైన జ్ఞానముండినది. మతములోని లోవములేవో

జీవితము--సాపిత్యము 79 వారికి బాగుగా తెలియను. అందువల్ల మతపత్షపాతము సైతము వారి కెన్నడును లేదు.

రచయితలు, కవులు, పండితులు ఎందరో ఉన్నారు. కొని (వతి, వ్వుత్చత్తి, అభ్యాసములు సమముగా కలిగినవాగు చాలతక్కు_.వ మంది మ్మాతమే. రెడ్డిగారికి (పతిభాళ క్తికి తోడై నిలిచినది వారి అభ్యాసము. ఆభ్యాసమునకు వన్నె పెట్టినది వారివ్యుత్చ త్తి వారు స్థాపించిన విజ్ఞాన వర్థినీ పరిషత్తులో అందరు తమ తమ పరిశోధనా వ్యాసములను చదివిన తర్వాత రెడిగారు రెండు మూడు నూత్న విషయములు అలవోకగా విసిరెడి వారట. వారు చేబట్టిసాధింపని సాహిత్యప్యకియ లేదనవచ్చును.

వారప్పుడప్పుడు ఏదేన్మిపయోజనార్థమై ఇతరులను కవ్వించుుండెడి వారు. ముచ్చటతో చేసిన ఈపని మహత్కార్యముగా పరిణమించెడిది. ఒకసారి ఉబునుపోకకు *“జంగములు (బావ్మణులుకారు' అను వాదనను లేవదీసినారు వయన్సులో విన్నవారైనను విజ్ఞానములో వృద్ధులయిన చిదిరెమళము వీరభ ద శర్మగారు ఈవిషయమై (పతివాదముచేసిరి. ఫలితముగా అపూర్వమైన చార్మితక విజ్ఞానము లభించినది. పృతిక పేరు పసిద్ధికెక్కినది ! వారెవరినైనను సమయో చితముగా పరిహాసము చేసినను ఆది కల్మషరహితమైనదే.

రెడ్డిగారు సాత్వికులు, ఇంతకు ముందేవారు శాకావోరులని చెప్పబడినది. సాల్ష్వికత్వమనగా తూష్టీంధావము వహించుట యనిగాని, ఉ పేకయనిగాని మన .వలె వారికి తోచలేదు ! కొండావెంకట రంగారెడ్డి పభృతులు వారిని 'జాపనయ్య” అని పిలిచెడివారు. ఈ విషయమును పురస్కరించుకొని రెడ్డిగారు “చిన్నప్పటి నుండి (బ్రాహ్మణుల సహవాసముచేసి (భష్టుడనై నాను” అనెడివారు. ఆవాహ్మణు లెవరోకాదు. బూర్గుల రామకృష్ణారావుగారు, మాడపాటి హనుమంతరావుగారు, మొదట సుజాత పత్రికా సంహెదకులయిన వీ. యల్‌, యన్‌. ళర్మగారలు. అ మాట సంపూర్ణ గౌరవముతో అన్నది, మాడపాటి వారిని రెడ్డిగారు గురువు గనే భావించిరి. నిజాంరాష్ట్రాంధులలో అప్పటీ [బీబిషాం్యధులకు పరిచితులయిన వారిలో మాడపాటివారు, (పతాపరెడ్డిగారే ముఖ్యులు.

80 సురవరము (వతాపరెడ్డి రెడ్డిగారు తాము పూర్వసంపదాయానుసారముగానే చ వవుకొన్నారు. సాహిత్యాధ్యయనమునకు అదే మంచి మార్గము. వారియొద్దకు ఎవరైనకు సాహిత్యజిజ్ఞాసువులు వెళ్ళినపక్షమున వారిని సంస్కృత శబ్దములను గూర్చి సంధులనుగూర్చి _పశ్నించెడివారు. పరీక్షకు తాకజాలినవారు రెడ్డిగారి పునర్ధర్శ నము చేసికొనెడివారు. ఆపరీక్ష కష్టమనిసించిన వారు మజఅల ఆచాయలకే వెళ్లకుండిరి. కృషివిరహితమయిన కేవలోత్సావామును వారు మన్నింపకుండిరి, రెడ్డిగారికి యవకులపైని అమితమైన అలీమానము. డాక్టర్‌ బి- రామ రాజుగారి వంటివారిని (పోత్సహించి, వారిదృష్టిని సాహిత్యమువైపు మళ్ళించిన వారు రెడ్డిగారే. ఆంత పేరు [పభ్యాతులుగల వారైనను విద్యార్థిగా ఉండిన రామ. రామరాజుగారింటికి స్వయముగా వెళ్ళి అప్పుడపుడు నూచనలు చేసెడివారు. రెడ్డిగారు వోన్యకుశలురు. ఒక కవిబువుడు కొన్ని పద్యములు(నాసి గోల కొండప్మతికకు (పచురణార్థము పంపినాడు. అతడు తన పేరుకు నాలుగుబిరుదులు. తగిలించుకొని యుండెను. రెడ్డిగారు వీరుదులు ఆరచయితకు ఎవరు (పసాదిం చిరో తెలిసికోదలచి “స్వామీ--తమకెవ్వరు ఈ బిరుదులు (పసాదించిరో చెప్ప గలరా'' అని ఒక ఉత్తరము (వాసిరి. ఆకవి మవిశయుడు "అయ్యా: ఓక ర్మాతి కష్టపడి నేనే తగిలించుకొన్నాను” అని [పఠ్యు త్తరమిచ్చెనటః మజియొక సారి ఒక పెద్దమనిషి 'యళోవిమానమ'ను శీర్షికలో రెడ్డిగారిని వారి మితబృంద మును ఎక్కించి అవ హేళనము చేయుచు [వాయగా రెడ్డిగారు ఆతడెవరోకనిపట్టి ఆయనను మరునంచికలో అదేవిమానములోఎక్కించి పంవినారుః రెడ్డిగారు తజుచుగా కర్నూలు వెశెడివారు వారిమి(తులౌకగు “ఏమిమీరు కర్నూలుకు 'తరచుగా వస్తారు, నై జాంగాలిపడలేదా” అని అడిగినారు రెడ్డిగారు. "అనంతరామయ్య ఇడీలు-తుంగభ[దానడి స్నానం కోసమయ్యా” అని (పత్యు త్తరమిచ్చినారు. (వకావరెడ్డిగారిలో రెండుగుణములు (వపన్ఫుటముగా కనీవీించును. మాతృ భాషానుర_క్రి, సంఘనంస్కరణాస క్రి. ఈ రెండును వారిలో పెనవేసికొన్నమి రెడ్డిగారు కలముపట్టినను హలముపట్టీనను వట్టినదెల్సి బంగారు చేయగల. దిట్ట. కలముపట్టి కావ్యరత్నములు పండించటయేగాక హళలముపట్టీ పొలమును. సన్యళ్యామలము చేసినవారు రెడ్డిగారు. సోదరులతో భాగపరిష్కారము చేసికొన్న

జీవితము-సాహిత్యము ఈ ప్పుడు వీరికుటుంబమునకు కొంతనష్టము కలిగినది. అది ఇంటిలోని వారిక్‌ బాభాకరముగా ఉండినది. ఆవిషయమై రెడ్డిగారితో అప్పుడప్పుడు (పస్తావించెడి వారు. దానికి వారు జరిగినడేదో జరిగినది పోనిమ్మని, ఆభూమిలోనే ఎక్కువ. పంటపండించి చూపెదమనుచు హైదరాబాదు నుండి విత్తనములు , ఎరువులు తీసి కొనివెళ్లి ఆయేడు అధికముగా పంటపండించి చూవినారు. అనుకొన్నవనిచేసీ. తీరవలసినదేః

వీరిది అసాధారణ ధారణాళ క్రి. చదివిన అల్ప విషయమునై నను మజచెడి. వారుకారు. వీరి సూచన్యపకారమే రామరాజుగారు సదాశివరెడ్డి చర్మితను పరిశో ధించుచుండిరి. రెడ్డిగారు విద్యార్థిగానున్నప్పుడు (07 లల! 2117 లల 122బ్సు. అను (గ్రంథములో నదాళివరెడ్డిని గురించిన కొంత వృత్తాంతమును చూచియుండిరి. ఆ్యగంథమును చూడవలసినదని రామరాజుగారికి చెన్పి, యుండిరి. రామరాజుగారు ఆ పెద్దపు స్తక ములో ఆతని వృత్తాంతమెచటగలదో యని వెదకుచుండగా రెడ్డిగారు యాదృచ్చికముగా వారియింటికి వెళ్ళిరి. వారా పుస్తకమును చదివి ఇరువని యేండ్లమిు. యుండినను తక్షణమే వలానపుటలో అవృత్తాంతము కలదని చెప్పినారు.

రెడ్డిగారికి రాజకీయములు తగినస్థానము కాదని _ చెప్పవచ్చును. వారు రాజకీయములలో రంగులుమార్చు “ఊసరవెల్లి”కాదు. కనీసము కపటమైనను. తెలియనివారు. శాసనసభాసభ్యులయిన తరువాత విద్యామంతి? కాగలరని వారి మితు9లు అనుకొన్నారు. కాని రాజకీయకుటీల తంతములకు వారుతట్టుకొనజాలక పోయిరి. ఈ సందర్భములోనే చెలమచర్హ రింగాచార్యులుగారికి వాసిన లేఖల: లోని ఈ విషయములు గమనింపదగినవి.

1. “* ఎందుకు దీనిలో (ఎన్నికలలో) దిగబడితినాదేవుడాః ఆని బాధపడి: తిని. ఓడితే తెలుగుదేళానికంతా తెలుస్తుందే గతేమి ఆని కొన్నిదినాలు నోరెండి యిండెను. కేవలం పెద్దల ఆశీస్సులు, దైవాన్ముగహమే నా జయానికి కారణం... గురువుగారి (మాడపాటివారి) ఓటమి బాధాకరమైనది. ...”

ల. * ... ఎన్నికలలో గెలుపొందినది పద్మప్యూవా విభేద్యంవంటిదే. కాని నేను మంతిపదవికాశింపలేదు. .,.ఢానందుకువిబారంలేదు. మాపార్టీలో. ..

ఛి నురీవర్‌ము (వతాపరెడ్డి అయినాను. ఇక్‌నాకు తావెక్కడ ? డీన్టీస్పీకరుగో సిలుపుదుమన్నారు. జాని నాకు వద్దంబిని. *.. ఈ రాజకీయపు చీకటిబజారులో నేను నోవంటివారు వీమియును పనీకిరారు”

(వళాపరెడిగారు కృతిక ర్తయేకాక కృతిభశ్రకూత. దాళరథిగారు తమ *మహాంధోదయము'ను (పతాపరెడ్డిగారికి ఆంకితమిచ్చిరి. ఆ వుస్తకకునకు [పస్తావన వ్రాయుచు బూర్ల్గులరామక, ఎష్టారావుగారు సురవరము (వతాపరెడ్డిగారికి కావ్యము అంకితమొనర్చుట ఈ కవిశేఖరుని ఉచితజ్ఞతను చాటుచున్నది అని వానీనారు.

కాకతీయ స్నొమాజ్యపతనానంతరము ఈ తెలంగోణమఃన అన్యమత ఫ్థుల ఇనుప పాదముల [క్రిందనలిగిన భాషకు, సంస్కృతికి తిలోదకమాలిచ్చిన జాతికి నవదైతన్యము పసౌదించినవారు (పతానరెడ్డిగారు. మాటలతో పొద్ధు శతపుటకంటె చేతలుచేసి చూపెట్టినవారు రెడ్డిగారు. రెడ్డిగారు నిజమైన (ప్రజా హీళజీవి. బాశరథిగారన్నట్టు “మూగవడిన తెలంగాణ మూల్లినతొలినాటిధ్వని” (పళాపరెడ్డిగారు. కాళోజీగారు అన్నట్టుగా “పొప్రాలగోడలను పడగొట్లేశాడు”. రెడ్డిగారి మరణానంతము వారిని ఎందరో బవువిధముల స్రుతించిరి. వారిని ఎంత స్తుతించినను తనివి తీరదు. (బతికినన్నినాప్ల భాష కొజకే బ్రదికి, సంస్కృతిపరిరశణకు పాటుపడిన మహనీయుల పేరుస్మరించుట వారిని ఉద్భరించుటకుగాదు, మన జాడ్యముపోవుటకు.

రెడ్డిగారిది వరమపవ్విత జీవీతము. బదెకినన్నీనాళ్లు తృ వితో జీవించి చారు. కాని వారివి తెలుగువారి అలనత్వమునకు పరితవించెడి వెదవులు. వారి జీవితములో కొట్టవచ్చినట్టు కనివించునది ఆత్మవిశ్వాసము, జారి ఆత్మవిశ్వాసము మనోగోచరమేకాని పట్టి చూపుటకు శక్యము కాకున్నది. ఆత్మవిశ్వాసము లేకయే శాలి కీబించినదని వారియభ్మిపాయము. ఆది నిజమే యని నేటికిని మనము (గహింపలేకపోయితిమి, ఇన్ని సుగుణాల ఖనియయిన (పతావరెడ్డిగాతి స్వరాప న్వభావ దర్శనముతో ఈ (పకరణమును ముగింతును.

“రెడ్డిగారు వర్జానికి కోంచెం నల్లగా ఉంటారు. గుళ్ళడటిమొగం. పడీపడని అస్పష్టమైన ముడుతలుగల ఫాలంలో ఎదోఆలోచనాము.దద్యోతక మవుతూనే

జీవితము--సాహిత్యము 88 ఉరటుంది. కాయందృథమైందే. న[మమైన న్వభావర. ఆదరణీయమైనమాట. వినసొంపైన సంభాషణ, ఎత్తులో మధ్యరకం. * (స్రవంతి సంచిక)' “* థ్రీ ప్రతాప రెడ్డిగారిది దాల సంస్కృృతమైన పవ్శితజీవితము. ఆంగ్లే 'యులభారతీయుల స్పర్థాకోలావాలము, _బొవ్మణ్శాబాహ్మణ విరోధము, హిందూ .మహమ్మదీయుల పరసృరానూయాద్వేషములు, ఇత్యాదులసంఘర్షణలో కలుషిత మైనకాలమున అందరితోను కలిని, అందరినిమించి, విశాలమైన మానవధర్శ్మము నక్లై సర్వస్వమును నమర్పించివ త్యాగి ఆయన. సత్యధర్మము లెందున్నను వానికి తలవంచు నిర్మలవృదయుడు. యుక్తమని తాను నమ్మిన వానిని ఎంత కష్టమైనను ఆచరించుద్తైర్యముగాని, ఆయు క్రమనితోచినప్పుడు శనలోపములను బహిరంగముగా ఆంగికరించు వినయముగాని ఆయనకున్నంత కలవారరుదు, స్వాతం[€ త్యసంపాదన సం[గ్రామమున, సంపాదనానంతరము వచ్చివడిన న్వచృంద జీవితమున కొంత యైనను వివేకము నిలిచియున్నందుకు (ప్రళాపరెడ్డిగారివంటి తెరమరుగు న్యూకధారులు కొందరే నిజముగా హేతుభూతులు. వారి త్యాగమునకు జోహారులు” -- రాళ్టపల్లి అనంతకృష్ణశర్మ. (భవంతి - స్మారకనంచిక ) “థ్రీ సురవరం (పతాపరెడ్డిగారు మేధాసంవన్నులు. వాజ్బయరంగములో ఆయన ,_పతిభ, (పజ్ఞకానరాని పొలమేలేదు. విమర్శకులలో ఆయన గొప్ప విమర్శకుడు; కవులలో కవి; పండితులలో పండితుడు; రాజకీయవేత్తలలో శాజకీయవేత్త; ప్యతికారచయితలలో పత్రికా రచయిత; నాటక కర్తలలో నాటక శ ర్త; వీని అన్నిటినిమించి పరిశోధకులలో మహా పరిశోధకుడు; దేళశాలిమానులలో .మవాదేశాలిమాని; సవృదయులలో నహృదయుడు. అటువంటి మి[తుని, విద్వద్వర్యుని, రసజ్ఞునిఆరుదుగా చూస్తాము. ఆయనకు గల కళాలి నిరతీ, .పరిశోధనాన క్రీ, సాహిత్య సేవానుర క్రీ అతివేలమయినవి. ఆయనతోడి. పరిచ యమూ, మైత్రీ ఒక భాగ్యమే. ఇంతటి (పజ్ఞాపాండిత్యములు కల సాహిత్య సేవా చురంధరుడు ఒక్క తెలంగాణకే కాదు. వికాలాంయధ దేళమునకే మణిపూస చంటివాడు.” ఎ మల్టింవల్లి నోమశేఅర కోర,

ా సురవరము (పకావరెడ్డి | “రాజకీయాలతో తన [ప్రజాహిత జీవితమును [ప్రారంభించిన (వతాపరెడ్డి |

• గారు, ఆ రాజకీయాలను మధ్యలోనే వదలి, విజ్ఞానజగతి యందే నిరంతర ' నివాసము కల్పించుకొనిరి. బహుభాషా విశారదులైన ప్రతాపరెడ్డి తెలంగాణము $ | - లోనే కాక యావదాం(ధము నందును దేదీస్యముగా వెలిగిన భాషాద్యోతి; (| సంచారి (గ్రంథాలయము; సంభాషించు విజ్ఞాన కోశము. ఏ విషయమునుగూర్చి |. తెలుసుకొన దలచినప్పటికిని, (వతాపరెడ్డిగారితో సంభాషించినచో కావలనినంత . సౌమ్యగి లలించి పుస్తక పఠనము (పయాస తప్పపోయెడిది.” | | .? , ఆదోత్రలవల్లి రామానుఎరాత్రు | చం. అతడు (వతాపరెడ్డి; యిరులై పడియన్న తెలుంగువారి గుం డె తెరల దుల్సి వెల్లులను నిల్సిన మి్మతుడు; మూర్భవోయిన. | . ట్టి తెలుగుజాతి సంస్కృతికి టీకలు దీసిన మల్లినాథుడె లు న్ని తరములైన పాతవడనేరని సృష్టికి నాద్యుడాతడే. లు -- డాః న. నారాయణ రెజ్జీ ల శ ||| 1!

న విస న టన మనన

న్‌

స.

వ

మ

] ద్వితీయభాగము ష్‌ స

అ.

లత కతల

వే | ఇమ ] వతాపరెడ్డిగారి (గ్రంథములు ' నం క 1. పద్ధాంత కాంత... నవల. (ఆమ్ముదితము) వ శీ 8. ఉచృలవిషాదము. ... నాటకము. ' మ. 8. భక్తతుకారాం. +. నాటకము. న | శ. (గామజన దర్పణము. న. | 6. పూనా వ్యవసాయ [పదర్శనము. స / 8. కర్నూలు రాజుల వంశావ!- ర్‌ ( ₹. హిందువుల పండుగలు. , నో 8. నిజాం రాష్ట్ర పరిపాలనము* వ, 9. [గంథాలయోద్యమము. స " 10. మద్యపానము. అం. (90 లఘు పుస్తకములు) ప. | 11. హైందవ ధర్మవీరులు, య. | 12. సంఘోద్ధరణము. వ | 18. (పతాపరెడ్డి కథలు. (నేను గ్రాత్యపతిని మ్యాతమే చూడగలిగితిని.) వ 1 14. మొగలాయి కథలు, ఎం. (8 లఘ పుస్తకములు) వ స ( 16. [ప్రాథమిక స్వత్వములు. ..._ ((పజాధికారములు, బన | 16. రాజాబహద్దరు వేంకటరామారెడ్డి జీవితచర్శిత. య | 17. యువజన విజ్ఞానము. శ 18. రామాయణవిశేషములు. | 19. జాగీర్హు. 1. | 20 ఆం[ధుల సొంఘికచర్యిత. శ$. సురవరము వారి వంశచర్మిత. _ (ఆముద్రిరము) స వల, స్వవిషయసం[గహము. ం6ం (అమ్ము దితము) మస ॥ 24. సాంఘికనాటకము. +... (ఆసమగ్రము) స్‌

• 25. ఆరెవీరులు, అలం (ఆసమ్మగము) . ల 26. హిందూస్థాన్‌ చరితలు, ఉం 6 (2 లఘు పుస్తకములు) మ వై (గంథములు కాక అనవేమభూపాలుడు, భూగోళ విజ్ఞానము, వ్‌ . కాశ్మీరుట్రాజెడీ అనునవి వారి రచనలుగా వినఐడుచున్నవి. య

వో . పాలా నత

| ఇంతకు పూర్వము (పతాపరెడ్డిగారిని అంధధదేశచర్మితలో స్థానము (| | గలిగిన సాొవాసమూ ర్రిగా తిలకించితిమి. ఇంక వారికి ఆం్యధవాజబ్య్మయ చర్మితలో ళల | స్థానము ఒసగిన సారస్వతమూ రిని దర్శింతము. రెడ్డిగారు సారస్వతమందలి" ళీ | అనేక (ప్యక్రియలను చేబట్టి వానియందు నిష్టాతులైరనుట స్వభావో క్రి. ఈభాగము హే నందు ఆయ్యాష్మక్రియలు (ప్రత్యేకముగా పరిశీలింపబడుచున్నవి. మొదట వారి ప. ' .... వద్యకృతులను పరికింతము. మ్‌ శెడ్డిగారు వ్రాసిన ఫద్యములు మనమెరిగినంత వలకు తొలిసారిగా కృష్ణా వ | ష్మలికలో 1918లో ముదితములయినవి._ వారి బాల్య పద్యరచనలన్నియు చ కృష్టాష్మతికలోనే తజుచుగా. (పచురింపబడినవి. అవి బాల్యరచనలు కావున వ | వారికే నచ్చలేదు. పరిణతబుద్ధులైన పండితులకు తమ విన్ననాటి రచనలు ము ఇ. వింతగా తోచుటలో ఆశ్చర్యములేదు. 191లో శద్ధాంతకాంతను (వ్రాసినపిదప ను ్‌ “చంపకీ (భమరవిషౌదము" అను కల్పిత కథాకావ్యము నౌక దానిని (వాసినారు. య | , ఆది దాదాపు 250 పద్యముల కావ్యము. కాని దురదృష్టవళమున అది అవృళ్య అనిన | మాయెను. రెడ్డిగారు తనుకు కంఠస్థములుగానున్న ఆందలి పద్యములు రెండు 1. ॥ మూడింటిని ఉచ్చల విషాదనాటకమందు చేర్చిరి. అవి “ఘనసువాసనలిచ్చి / గాలికి తల యూచి” అనునదియును, బిజ్ఞిలదేవి సహగమనము చేయునప్పుడు | బెలిక త్రియలతో చెప్పిన పద్యములు శెండును, చంపకీ (భ్రమర విషాదరచనా ల్‌ నంఠరము హరిశర్మోపాఖ్యానము అను వోస్యకథ నొకదానిని వంద పద్యము వ లలో (వాసిరి. అదియును ఎవరిచేతనో ఆసపహృళమైనది. ఆ (గ్రంథము లట్టు మ నష్టములగుట వారిదురదృష్టమే కాదు మనదికూడ. ఆగంథములు లభఖించియుండె న. నేని వారి పద్యసుమమాలాసొరభమును మరింత అనుభవించి యుందుము. కొని 1 నేడుమనకు మిగిలినవి ఒండు రెండు పద్యపువ్పములు ॥ మనకు లభ్యమానము (| ళ్‌ లగుచున్న పద్యములు వారు 1918 నుండి 1950 చాక వివిధ పథతికలలో ో (వకటింపజేసినవి మ్యాతమే. ఇవి కాక రెడ్డిగారి అము[దిత పద్యరచ . వలు మటికొన్ని ఆచార్య బీ రామరాజుగారి యొద్దనున్నట్లు శేతవరపు రామ క్షు

ల. హే న. 90 సురవరము (వతాపరెడ్డి, జీవి | కోటి కాస్రిగారు 1057 సెఫెంబరు (సవంతి సంచికలో [వాసియన్నారు. వాటి మం నన్నింటిని ఈ్యపకరణమున _ సమీక్షించట సముచితమైనను సాధ్యము కామిచే: జీవి కొన్నింకిని మ్యాతమే (ఫస్తామిత్సును. |

• టశేమార్పణ: . | ఆం ] ఇదియొక చిన్నకథాకావ్యము. (ప్రేమకు కులమతలేదము, దర్శిదధనిక మై లేదము, వర్గవిచకణము లేదనుట మనకు తెలిసిన నిజమేకాని, మనము పాడిం. | వ 1 చెడి సత్యముకాదు. [పేను అనునది రెండు ఆళ్మల అత్యంత సంయోగము, [ మె ] భగవత్పసాదితమైన వరము. భ_క్రియే (పేమయని నారదభ్‌ కి న్యూతములును | చెప్పచున్నవి. ఇట్టి పేమను (పతివలింపజేయనదే వై కథాకావ్యము. ఇది. వ | 1981 గోలకొండప(త్రికలో సారస్వతమందిరమను శీర్ధికలో (పచురింపబడినది, | ఇందు పదునైదు తేటగితులు మ్యాతమే కలవు. = పై రాజకుమారి ఒకతె “ఎడ్జెగొల్లని వలచినది. ఇదియేమి వింతయని అమె. | గ ల తండి ఎంత హెచ్చరించినను రాజకుమారి వలపు వీడలేదు. రాజనీతిజ్ఞడైన. | . ఆరాజు తన చొపుణ్యముతోడ | ॥ “బాలికా మనోరోగలబు బాపుపొంటె, , ల. వ ఎ... వసురి కావరి దునుముటే బాగటందు . శ తలంచి భటులను ఆమహాకార్యనిర్వవాణకై వంవెను. చూచిరమ్మన్న గ్‌ ని కాల్చివచ్చెడి ఆభటులు ఆంతపని చేయనే చేసినారు. ఆ గొల్లవాడు మరణించుచు |! “బాన: నీ వలవీంత (ప్రచండమగునె ? తరుణి నీ మరణాగ్ని కింధనమ యత క ననియు, “గొర్జ మందయె నాయాస్రి కోనుముదాని, దానిరక్షించు భారమంత జే యను నీదె' అని ఆమెకు సందేశమును వంపెను, అవిడ వానికి నంస్కారా | గీ దులు నిర్వహించి పరమ్మవీతితో తనకు అప్పగించిన వనిని నెరవేర్చుచు వియో 1 క ( గాగ్భ్నికిధనమై మానము తిరుగకుండగనే [వియడు మడిసినట్టి తావునవే అను. | |. వులు వీడెను- అచ్చట వెలసిన సమాధివై కవి యొకడు ఈ పద్యము (వాసెను. " | | “కులముగాని సర్వంసహా ఐలముగాని (1! ఠ ధనముగాని నిశితఖడ్గధారగాని తి , లేళమైన నిరోధింప లేవు సుమ్ము |" నిర్మల్మ పేమ శక్రిని నిశృయముగ”.

_..... జీవిముసాహిత్యము 02 వ ఇది సార్వకాలిక సత్యమైనను ఆచరణ రహితమగుటచేత వీరివలెనే ఎందరి ప . జీవితములో మంట గలిసినవి. _ య ఖీ ఈ కవితాఖండికయందు (పేమ ఎంత. నిర్మలముగా ఉన్నదో రచన వ. | అంత _ప్రనన్నముగా ఉన్నదిం కవితామర్మ్శజ్ఞత అంతయును విషయానుగుణ: | మైన ఛందస్సులోనే యిమిడియన్నదని చెప్పవలెను. ఈ ఇండికలోని రచన న. | వ్యర్థపదరహితమై, భావబంధురమై, అలరారుచున్నది కథ తెలుగు పరీమళభరిత- షై 1... మైనీను,. ఆంగ్లలావకంపు కొంతలేకపోలేదు. వ శ | హంవీరనంథవము : - స , రెడ్డిగారి పద్యరచనలలో (ప్రసిద్ధికెక్కినది హంవీరసంభవము. ఇది. న హైతికపద్యముల చిన్నకథాకావ్యము. శాలిసారిగా గోలకొండ కవులసంచిక లో య. చిత్తూరు రాజప్యతస్థానమునకు రాజధాని. దానిని అర్సియనెడు అవనీ మ కుడు పాలించుచుండెను. ఆతడొకనాడు 'యంద్వా' అను వనమున వేటాడబోయి- న | ల. వరాహమునొకడానిని తణుముచుండగా అడి పసాటుచు పొలముకావలి కాయుచున్న ము క్‌ ఒక కాపుకన్నె జొన్నచేనిలో దూరి ఆదృశ్యమాయెను. రాజు అక్కడకు వెళ్ళి న. 1 పరిగపిట్టల పెడిసెలతో జోపుచున్న ఆ కాపు సుందరిని జూచెను.. ఆకన్య ము / రాజును విశ్రాంతి గొనుమనిచెన్చి ఆనూకరము సాధించితెత్తునని చేత కొడవలి పూని చేనిలోజొరబడి ఆ పందిని ఈడ్చుచు. తెచ్చెను. ఆమె సొందర్యమునకే కాక శౌర్యమునకును ఆశ్చర్యచకితుడైన ఆరాజు ముచ్చటగా సీ చరితను. తెలుపుమని ఆముద్దరాలినడిగిను. | గ. ౨... ఆమెది అసమీషగామము.. కాపు కలోదృవయెై వృద్ధవితరుల సేవచేసి ప్‌ . కొనుచుండినది. తమ వారిని గురించి ఆమె యిట్లుచెప్పినది. చై “ధనికులకు మోకరించని దర్పయుతులు, . య! నిత్యదార్మిద్యమందును నియతి పరులు, టా? యుద్ధమున వెన్నుజూపని యోధవరులు, న . మామకీన వం్యలు సుమ్ము మాన్యచరిత"-. వ

“ఫల నురవరము (ప్రతాపరెడ్డి , ] ఆరాజు అమె సావాసమును అభినందించి, చతురతను సంభావించి, వ .మధురవీయూవనివ్యంది భాషణములను ఆస్వాదించి, మోహనాకారమును తని ఈ " ద్వే ం. వార ఈవీంచి, ఆమె తంగడనివచ్చి తనతో మాటాడవలసినదిగా చెప్పిపం పెను, (ద్‌ “శాజు 'ఆమె జనకునిఒవ్పించి ఆమెను. పెండ్లాడెను.. వారికి పుట్టినవాడే మా ; _హంవీరుడు. . , 1 ! " రాజప్కుతస్థానమందలి కన్నెల సాహసౌదార్యములను చితించట ఈ |! న . -ఖండికయందలి (పధానోద్దేశము. ఈఖండికలో రెడ్డిగారి మహాకవిమూ ర్రి నుస్ప | వె . ఇచ్దముగా గోచరించుచున్నది. కాపుకన్య అందచందములు అద్భుతముగా భొవిత కా . .ములయినవి, మచ్చునకొక పద్యము. చె ం. “కరువుబోసినయట్టి బంగారుబొమ్మ అ సం (పాణమందిన నవ్యచి్మితంపు((ఐతిమ (1 వ. సౌరభంబెగంజిమ్ము గొజ్జంగి తీవ ) ధ . విరియ(బూసిన తంగేడు వీరకాంత” | . “ఇందలి నాలుగవచరణము.. రెడ్డిగారి భావుకతకు (ప్రబలనిదర్శనము. క్‌ . _వృత్తరచనలోని నైపుణికి మణీియొక పద్యము గనుడుః | క ( సా. “ఆతివాః నీయతిలోక డూపమది నాస్వాంతంబులోనాటె నా వ నా | కతిలేశంబును గోవతావములు లేనబ్దాక్షిః నీమీద స | షష ॥ మృతితో నీజనకున్‌ మదీయనభలో మాటాడరమ్మన్న సం | ం న. గతివేగన్‌ వినివించు పొమ్ము కలుగున్‌ గళ్యాణముల్‌ నీకి/కన్‌ * | | భాషకు సహజాలంకారములయిన “గుండ్డుదేల బెండులుమునిగన్‌' వంటి | ( “జాతీయములు వీరి రచనలలో కొల్లలుగా ఉన్నవి. _ / - ఇది 185 పంక్తుల గీతమాలిక ఘజ్నవీ మనదేశముపైబడి [కూరముగా - ; జనులను హింసించి దేవాలయములను నర్వనాశనము చేయటయేకాక దేవస్వ | ముల మూటగట్టుకౌనిపోయిన దుర్మార్గుడు. సోమనాథదేవాలయము'కు వినాశము | 11 "చేసిన పరమతద్వేషి. హిందువులు చరి[త్రాంతము మజువజాలని కుమతి పరమత | టు... తం

య: స మ నల ప] సై న నన సన్న స వ ? జీవిశతము-సాహిత్యము రప వ్‌ శీ... ద్వేషియేకాక స్వజాతిపథమునుండి వైదొలగిన (భస్ణుడు. విరదౌసి మవికవికి . ష్‌

(దోహముచేసి యీతడు స్వజాతి పతితుడు కూడ అయినాడు. రెడ్డిగారి పైగీత- మ

మాలిక యందలి వస్తువు ఇదియే. చ,

విరదౌసి ఒక ఫారసీ మహాకవి. మబ్నవీ తనను గురించి ఒకకావ్యము. బ్‌

వ్రాయమని ఆకవిని కోరియ, ఆతడెంతో (శ్రమపడి (వాసితెచ్చిన కావ్యమును - సి

| నిరాదరించెను. వైగా హేళనము చేసెను. విరదౌసి విరక్తుడై దూర దేశములకు వీ

| వెడలెను. అంతలో రాజు పళ్చాత్తాపపడి కవికీయవలసిన ధనము పంపెను. న

కొని నిష్టురమైన దార్మిద్యము ఆనుభవించి అకవి అంతకుముందే తనువు బాలిం-. ను

చెను. ఇదే ఇతివృంత్తము ఆధారముగా. కీర్తిశేషులు జామవాగారు. 'విరదౌసి భ్‌!

అనుకావ్యమున్నువాసిరి. (పళాపరెడ్డిగారు అంతకు పండెండేండ్లు ముందుగానే: న

(1920) తమరచనను రెడ్డికాజి ప్యతికలో (ప్రచురింించిరి. కే

ఇది ౨10 పంక్తుల గీతమాలిక. సోమయాజి, కోమటి, వేళ్య, అర్చకుడు. కరా

ఇ కరము, రెడ్డి వై ద్యుడు, హరిజనుడు యమునియొద్దకువెళ్ళి తమతమ గాథలను య

" చెప్పికొందురు. యముడు వారుచెప్పిన విషయమునుబట్టి తీర్పు ఇచ్చును. ఇది. ప

| మిక్కిలి సరసముగా ఉన్నది. +

మద్యపానము: 1 దిని రచనాకాలము 1099వ సంవత్సరము. ఇది మూడుపర్యాయములు | విషయవై పుల్యముతో ముద్రింపబడినచి. మద్యపానమువల్ల కలిగెడి నష్టములను-

రెడ్డిగారు సరళముగా, చక్క-గాొ చెప్పినారు. చూడుడు.

ధనమా వ్యయమైపోవును, నం

, మనమా చురుకుందనమును మానును; యశమా సళ

దినదినమును క్షీణించును, య

తనువా చెడిపోవు/గల్లు ద్రావుటచేతన్‌. ప

మరి మద్యపాయులేమందురో! ప్‌

క్ట పద్మిని : ఇది 1921లో రచింపబడిన 200 పంక్తుల గీతమాలిక. (ప్రతాప. వ

| సింహుడు దావూఖానుని పరాజితునిజేసి అజితసింహుని సింహాసనస్థనిగావించి. .

అతని సుతయైన పడ్మినిని పరిణయమాడిన కథ యిందలి యితివృ త్తము. ్‌

శక నురవరము (వతాపరెడ్డి | “ రెడ్డిగారి (పతికావ్యఅండికను గూర్చి [వ్రాయచుపోయిన (గ్రంథ విస్తర ,.. మమగునన్న లీతితో ఇక ముఖ్యమైనవాటిని మాత్రమే తెలిపెదను. -

• వణయినీ [ప్రార్థనము” అను ఖండికలో మొత్తము నాలుగు పద్యము “లున్నవి. (పేమోపాసకుడొకడు (వీయురాలి ఆంగొంగస్మరణమువల్ల ఉ్యదిక్త నా ళ్‌ మాననుడై, తద్‌దర్శనోత్సుకుడై 'ఇంక(దాళ/గలనా ౪ లలనా । చలమూన+ - ల -బాడియే' అని (పలావీంచును. క | “దేశమాత” అను శీర్షికతో (వాసిన [ప్రటోధపద్యములు కొన్నిగలవు. _ ॥ పూర్వ వైభవమును న్మరించుకొనుటచే. రెడ్డిగారి హృదయములో పొడమిన క్‌ + సము త్రేజమును, సముల్దాసమును, సముద్వేగమును ఈ [క్రింది పద్మములో కనుడు. న వ , ఒకనాడు పూర్వాపరోదధి వేలల క్‌ . వ్యాపించి మించెనవారితముగ ॥ ఒకనాడు వింధ్యాచలోత్తుంగ శిలరంబు క పెనుండి యంతట(బాజ(జూచె క కో " ఒకనాడు పటులీకరోద్దామ శక్రియె న్‌ - | భామినీ పతుల సలాములందె " శ - . ఒకనాడు కాకతి [పకటితబలముచే సంగామ విజయధ్వజంబిునెత్తె _ న అట్టి సాహసంబుల+జే సెనాం(ధమాత వ్‌ తన కుమారులు శూరులై తనరుకతన - క. మరల నుద్ధరింపుడు మన మాతృభూమి | నభిలవిద్యాజనితసద్గుణాఢ్యులార ॥ లం ల 1919 మే నెలలో సుజాత వతికలో “పరుసవేది అను ఖండిక ప శపచురింపబడినది. స్వామి వివేకానందుడు ఒక వేశ్యకు దర్శన మీయ నిరాక పా శిందెను అందుకు ఆ వేశ్య చేసికొన్న మనవియే ఇందలి వస్తువు, క్‌ ] = స్వామి ; నోదోషముల మీరు నరకుగొనకు( డేను మీరును ఐరమాత్మ యెదుటనొకటె తతా ట్రా

స న స త. య ల టు నన క న న మ న క న న న. స టి మ

'శీవితము--సాహిత్యము 905 య

. తను పదస్పర్శయె నాకు తారకంబు స్‌ " హంతకుని చేతిక త్తి లోవాంబెసుమ్ము . వ

గుడిని నెలకొన్న మూ ర్తియు గూడనినుమె | వ గ్‌

| వరుసవేదిని నీ తెండు స్వర్ణమగును ఖే

• ఇవి ఆంగ్లమునకు అనువాదము, ఘు ్య్‌ రెడ్డిగారు ఆంగ్లమునుండి అనువదించినవాటిలో " ధర్మపాల ' ఆను న / జాతకకథ మటీయొకటి. ధర్మపాలుని ఉపదేశములన్నియు. ఏడుగితికలతో శ (| “క్రాన మావారు కొన రకాల మృతిని అను మకుటముతో ఒప్పుచున్నవి. మచ్చున ప . “* ధర్మమార్గము తప్పము, త త్త్వవిదులు మ న సేయనొల్లని కార్యంబు చెంతటోము, ల మ

ం క్ల బొంకదెట్టిదో యెలుగము పుణ్యచరిత * __ కాన! వ

స్‌ు నూ తాభ్యాయిక అనుశీర్షికతో ఎనిమిది పద్యములు వ్రాసిరి, నూతుడు న. ల భారతదేశములోని రాజకీయసాంఘక న్రైతిక పరిస్థితులను వడ్జించుట అందలి

_ విషయము. క “రమ్యం జుగువ్సితం ఉదారనథావినీచం - యన్నరసభావము వైతిలో కే' | స ;అన్నసత్యమును ఎరిగినవారు రెళ్లీగాళు. వారికి కవితావస్తువుగాలొంగనిది ఈచరా _ శీ చర [ప్రపంచమున లేదేమో ఖనివించును. చావుపుట్టుకలు, బుతువులు, ఆస్పృ న న. శ్యత, దేళభ క్తి, పండితమ్మన్యులు, లుబ్ధులు, వదొన్యులు, ఇవి ఆవి అననేల వ. సర్వమును వారి కవితలో శాశ్వతత్వమును సంపాదించెను. థ్రీ శ్రీ కవి కుక్క . పిల్ల, అగ్గిపుల్ల, సజ్బుబిల్ల కూడ కవిళా వస్తువులే యని చెప్పినాడు. వీరికంటె య. న శొంచెము ముందుకు పోయి. (పతాపరెడ్డిగారు చింతపండునుగూర్చి పద్యాలు . | వాసిరి. ఉస్మానియా యూనివర్సిటీ (ప్రొఫెసరు ఒకరు దక్షిణదేళములోని వ. సః “పురుషులు చింతపండు తినుటబే పుంస్తహీనులు, స్త్రీలు మదవతులునై ఉన్నా క | .రని వింతవాదము నొకదానిని [పచారముచేయగా అ వాదమును నున్నితముగా వ్‌ | అండించుచు “వో । తెలిసెన్‌ త్వోడియగుణమంతయు' అనుచు రెడ్డిగారు మూడు ]

96 సురవరము (వతాపంెడ్డి ॥ ష్‌ వాల్యమ్మితుడయిన పేలాల సుబ్బయ్య అనునాతని మరణమును పురన్క ] శించుకొని రెడ్డిగారు కొన్ని పద్యములు వ్రాసిరి. అవి “వివిధ దంపతీవిలాసము” ్త. ||

• అను (గంథమున అచ్చుపడినవి*. నే సం ఘోద్ధరణమను (గంథారంభమున వారి పద్యములను కొన్నింటిని క. చూడగలము. ఇవి మ్మాతాఛందోబద్ధములు. “మ్మితుడా" అను శీర్షికతో వాయ. ల బడినవి. ఈ గేయములే 'మవోదయము" అను గీతికా సంపుటమున. తెలుగు .!

నాడు అను శీర్షికతో _పచురింపబడినవి. కాని అందు ఈ [క్రింది నాలుగు పాదు. | “ద త్తమంక్షల ద్రేర్యపటిమయు (| నుత్తరాంయధధుల యచిత చర్యలు సే నుత్తమంబుగ నొవ్పియుండిన .. తెలుగునాడిది మ్మితమా :” సీ జలియన్‌ వాలాబాగ్‌ దురంతములలో (ప్రాణములు విడిచిన ఓక వీరుని. ం సతీమణియైన రతన్‌ దేవిని గూర్చి ఆరు పద్యములు (వాసి మాతృసేవ అను. శీ పతికలో (వకటించిరి. క వేదము వేంక టరాయళానిగారిని స్తుతించుచు రెడ్డిగారు (వాసిన “సర్వ. శ పండిత బృందసావోయ్యకుండెవడనిన వీడని చూపవలయువాడు" అనుపద్యము. క్‌ మూలఘటిక కేతన “సుకవీంద్ర బృందరక్షకుండెవడనిన వీడని నాలుకకుతోడ్రైన ప వాడు" అను పద్యమును తలపునకు తెచ్చును. న్యుప్రనిద్ధాల్యధకవుల పద్య గమ. గ్‌ నములు రెడ్డిగారికి హస్తామలకములు , క ౨ స్రీ ఓ (ప్రతాపరెడ్డిగారు శాలివాహన గాథానప్తశతిని అనువదించుటకు [ప్రయ. | ం. త్ను చేసిరి.3% వారు ఈ పయత్నమును సాంతము చేసియండిన ఆంధ్ర. నె గ భాషాయోష కొక ఆమూల్యాలంకారము ఆమరియుండెడిది, న్‌ శర వసిధ దొంచతీవిలానము పేలాల నుల్బియ్య. రబనతై యండుననొ త | తొన్నకాళవముల వల్ల నోతు ఉోవొంచుచున్నాను, : శశవాలి (వాతత్తునతమలో ఆ వద్యామలను తొన్బింలోని ఈ (గంలళ న. చూబినాడు.

ల జీవితము-సాహిత్యము 97 వ ॥ (గాంధికభాషలోనే కాక రెడ్డిగారు వ్యావహారిక మాండలిక భావలలోను న్‌ పద్యరచన కావించిరి. అది వారి సవ్యసాచిత్వమునకు నిదర్శనము. పాలమూరు లో

నా (మవబూబునగరము) పటేండ్డ భాషను తలవించు ఈ కింది. సీసమును. నిధా స ం నింపుడు | . న్‌ ఆరి కూర్మా : జర ఆడచుట్టకు ఇంగ ”

ల లము పెట్టుకొనిరార లంజకొడుక : నే ఆరి బాలిగ ః నీవు అట్లుకుసోని కి వ

స్కింత కాల్లొత్రిపోనీ ; కసేపు ' , య |

వైటాల దుకునంలొ పడిసేర్స నంజర వ

యివ్పిచ్కరారోరి ఎల్లవోడః .._. వ

స న్యాతి ఆయ్యింది ఇంకా యీడి గోళ్ళుయీ న

శ్‌ దుల్లోనె సచ్చిండ్రు దూపకెత్తె. _ స్‌ ట్ల పోరి గిద్రెందొ్క పెట్టింది పూరలొల్ది ' య దాని తుప్పలు వట్టి తన్నర్మడి బాగ న. ఖే మర్సిపోతి అమీన్సాబు మళ్లివస్త . పా

" డంట ః మాలగేర్జోకొళ్ళు అడ్కరార . ఇదికాక ఇటువంటిదే నురియొక ముఖ్యమైన రచన దండకరూపమున ఉన్నది. వెట్టివాడు వెల్లటోసికొన్న కష్టనన్టము లిందు సవహాజరమ్యముగా

చ్మితింపబడినవి. |

| ్ట “ఏమి [గాబారమో రామ రామా, యికెవ్వారితో చెవ్పినా యేమిలాభంబు .. మారాతి యిట్లుంది, రెడ్హాక్క రేకాదు; పట్వారి, పోలీసుపట్జేలు, తాసీలుదారం వి

| టరో మొద్దుమీనంట, తాలూకు దారంట, కచ్చేరి బం్యటోతులంటా, అమీన్‌ సాబు య ప యింకా తమాసైన హోద్దార్టు వస్తారు బేగారివాన్ని పకడ్డావు మంటారు. .....” న్‌ ష్‌ పతాపరెడ్డిగారితోడను, వారి కృతులతోడను పరిచయమున్నవారుతప్ప జ

/ వారివని గుర్తింపజాలని పద్యములు పెక్కులు గలవు. అవి ఏ (ప్రాచీన .

హే మహాకవియో యని (భమచెందుటకు వీలున్నది. రెడ్డిగారు కవిగా తెలుగువారి .

. కంత పరిచితులుకారు.. తెలుగుభాషాయోష సంతరించుకొన్న గంభీర ॥

భి నురవరము (పతాపరెడ్డి గమనమునకు, జీర్ణించుకొనిన మధురరుచికి, అలవరుచుకొన్న మాధుర్యమునకు. పూర్వమహాకవులు చేసిన అనవరత్వపయత్నములో ,ప్రతాపరెడ్డిగారు భాగస్వాములే మాతృభాషాభిమాన తరంగితమైన నీరి వృదయమునుండి వెలువడ్డ "ఈ [కిందిపద్యమును పరికింపుడుం పరిపూర్ణ భావనాంభ స్తరంగోద్వేగ గౌతమీగంభీరగమన మునకు ఆలంపురీనందనారామ విభాజి మల్లోబఫలరాజి మధురరుచికి ఆం్యధకుమారీ సమాయుక్త పరిపూత తుంగా పయస్సు మాధుర్య్మమునకు ఖండళర్కరణాజి ఖర్జూర గోక్షీర (దొవాదియుతరామ రనమునకును అమృతనివ్యంది వల్లకీ ప్లోదమునకు శాగిణీదివ్యృసమ్మోహ రాగమునకు లేనెతేటలనవకంపుసోనలకును సాటియగును మా తెనుగుభాషామళల్లి. ఇంతవజకు కవితా సంస్కృతమైన వీరి భాననాపథమును గమనించి తిమి. ఇంక మీది [సకరణమున ఆలోచనా విశిష్టమైన వీరి వ్యాసభారతిని చూతము.

౨. వ్యాసములు

వ్యాసము నేడు పరిణతి చెందిన విశిస్టసాహిత్యప క్రియ. ఇది మేధావు లయిన రచయితలు అఖండమైన తమ బుద్ధివలముచేతను, అపారమైన వ్యుత్పత్తి చేతను తీర్చిదిద్దిన సాహిత్యశిల్పఖండము. తెలుగువారిలో కందుకూరి వీరేళ లింగము పంతులుగారు, కొమ(రాజులమ్మణరావుగారి వంటివారు పెక్కు వ్యాన ములను వెలయించిరి. ఇంక రాళ్ళపల్లి వారి వ్యానములన్ననో అన్ని సొగసులు సంతరించుకొన్న విశిష్టరచనలు. (పకాపరెడ్డిగారికి రాళ్లవల్లివారివైని, వారి వ్యాసముల వైని మక్కువ ఎక్కువ, అయినను వారన్నడును ఇతరులను అను కరించి యెఆజగరు,

వ్యాస విషయమున పాటింవవలసిన ధర్మములు కొన్నియున్నవి. ఆది మధ్యాంతములయందు సామరస్యము, అప్రస్తుత (పసంగరాహిత్యము, అనతి విస్సృతి. తార్కికమైన అన్నుకమము, అందులోముఖ్యమైనవి. వీటికితోడు అర్థ గాంలీర్యమున్నకై లి కల్గినయెడల ఆ వ్యాసము ఆహ్హాదజనకమగును- వ్యాసవివష మము సర్వజనసమ్మోదకరముగా నుండవల యముననుట తెలిసికోదగిన ముఖ్య విషయము

(వతాపరెడ్డిగారు నూటయేఐది వ్యాసములకువైగా (వాసీయున్నారు. వారి చృష్టి ఎక్కువగా చర్మితవైని పడినది. అందువల్ల సాహిత్యవ్యాసములను వారె క్కువగా [వాయలేదు. రెడ్డిగా రెన్నడును ఆలంకారిక సిద్ధాంతములలో తగుల్కౌా నలేదు. వారి వ్యాసములలో కొన్నింటిని స్థాలీపులాకన్నాయముగా పరిశీలింతము.

రెడ్డిగారు ఎఫ్‌. ఎల్‌. విద్యార్థిగా ఉన్నప్పుడే సాహిత్యవ్యానములు (వాయు చుండెడివారు. 1912లో పకనవ తినిగురించివాసీన వ్యాసము వారి మిథతులు పి.వి రాజమన్నార్‌ గారు నడపుచుండిన కళయను పతికలో [వకటింపబడినది. ఈ వ్యాసములో పాలవేకరి కదరీపతికాలము. (క్రీళ- 1600-1850 మర్యతఉండునని నిర్ణయించిరి.

100 నసురవరము (పతొపరెడ్డి

అస్పృళ్యతాదోవమును గురించి 1928వ సంవతృరము వినాకి పతికలో ఒక వ్యాసము వాసిరి. అస్పృళ్యతాదోషము పటాపంచల్సె పోయినదని ఎవరో వాసిన దానిని అఖండించుచు [వాసిన వ్యాసమిది.

రెడ్డిగారు సంస్కృత లోకోక్తులతోడను, సాహిత్యముతోడను బహుపరిచ యముగలవారు. ఎవరు ఎవరిని ఆనుకరించిరో చెవుటయందు. నేర్పుగలవారు* తెలుగు వాజ్బయమునందు సుమతిశతకకవిని, అతనికాలమును గురించిన సందేహము నేటికిని తొలగలేదు. రెడ్డిగారు ఆశతకమందలి భాషను, ముఖ్య ముగా రేవళకటరేఫ సాంకర్యమును, అన్యదేశ్యములను, పదప్రాచుర్యమును బట్టి అది (కీ.శ. 15001600 [పాంతమందు [వ్రాయబడినదనిచెప్పిరి. వారు ఇంచు మించు శతకమందలి ఇరువది పద్యములకు సంస్కృతమూలమును చూవి యున్నారు. “సిరిదావచ్చిన వచ్చును" అను పద్యమునకు మూలకళ్లోకము “సమా యాతి యదాలక్షీః నారికేల ఫలాంబువత్‌, వినిర్యాతి యదాలఖ్ష్మీః గజభుక్ష కపిళ్ట్ళవత్‌' అనునది. ఇందులోని గజమునకు ఏనుగని అర్థము పరంపరగా చెప్పు కొనుచున్నారు. ఏనుగు వెలగపండు " (మింగి గుజ్జుమాతమే కడుపులో ఉంచు కొని పండుచిప్పను యథ్యాపకారము విసర్జించననియు లోకులు చెప్పుచుందుడేో కొని గజమనగా వెలగపండులో పుట్టి దానిలోపలి భాగమును తిను కీటకమని. చెప్పి రెడ్డిగారు “సమయోచిత వద్యమాలికా' అను (గంథమునందళి “కపిళ్తాం తర్గతః కీటోగజ ఇత్యభిధీయతే” అను [ప్రమాణమును చూవియున్నారు. ముదిత మైన సుమతిశతకములో లేని పద్యములు పెక్కింటిని రెడ్డిగారు సేకఠితన యుండిరి.

గాథా సప్తశతికవిత్మాపాశ స్యమునుగూర్చి. నుజాతలో (ఖర వైళాఖము) (పచురితమైన వ్యాసమునందు ఎనిమిడి పద్యముల రామణీయకతను చర్చించినారు. రాళ్టపల్లివారు 895 గాథలను మ్మాతమే తెనిగించియుండిరి. రెడ్డి గారు మజీ యేబది గాథలు రమణీయమైనవి కలవని తలంచిరి. ఈ మాటచెప్పచు “ళ్ళంగారలోకమంతయు సప్రశతీగితములలో పంబాక్షరిలో శివునివలెచ క్షగా నిమిడియన్నది” ఇన్న వారిమాట అనుభవైక వేద్యము.

*గౌరన వహారిశ్చం(ద' ' .( విభూతి, 10వ సంచిక ) యను వ్యానమున గౌరనవంశాదికమును గురించి చర్చించిన విదప అందలి కవిత్వమును రచి

జీవితము-సాహిత్యము 101 చూవించిరి. గౌరనవైగల అభిమానమును. రెడ్డిగారిట్లు చెవుకొన్నారు. “వచ్చి శృంగారము మచ్చునకై ననుగానరాదు. ఆపాదమ స్తక వర్ణనలు, విరహతాపాలు “చిలుకలతో మొదలుపెట్టి చర్యదలోక పర్యంతము కావించునట్టి ఉపాలంభనలు, శ్లేషలు, యమకాలు,నానార్థాలు ఇట్టి ఘోరాలేమియు నీ కవిత్వములోలేవు పాఠ కులు రవింపబడినారు. వైగా ఏ వర్ణనమును చదివినను అందు నవ్యత, (శ్రావ్యత వ్యక్తమై పాఠకుల కానందము కలుగుచుండును. (పాచీనార్యధ సారస్వతములో -నాకత్యంత్యవియమైన్యగంథములలో ఇదొక్కటి”. నిజమైన తెనుగుదనమంతయ “తెలుగు ద్విపదలలో గలరన్న వీరిమాట పొల్పక్కరములేని పరమసత్యము,.

నుడికారమువై గౌరనకు ఎంత పీతియో రెడ్డిగారు ఈ వ్యాసమున చూవి నారు.

“దళకుమారచరి[తము అనువ్యానము సుజాతలో (పకటితిము. (కుక్ష- మాఘము ) ఈ వ్యాసములో మూలమును కేతనకృతితో పోల్పుచు, కేతన వెట్టిన మెకుగులను చూపెట్టిరి. మతియు ఇతర (పబంధములలో కొజవడి కేతన స్వోపజ్ఞములమిన విషయములనుచూవించుచు సాంమికచరితోపయు క్తము లయిన కొన్ని ఆంశములను చర్చించిరి. ఈ విమర్శన వ్యాసము రెడ్డిగారి పతిభా ఎనంపదను వెల్పడించుచున్నది.

తెలుగుళల్లి ( అక్టో. 1089) లో *తిక్కన-భారతము'ను గురించిన వ్యానము (ప్రకటితము- ఈ వ్యాసము కేవలము విద్యార్థులకొణకే ఉద్దేశంవ బడినదని ముందేచెప్పిరి. తెలుగుభాషలో ఏయే 1వబంధములు చదువవలెనో చూచించుచు మొదట తిక్కన కవిత్వగుణములను (వాసిరి.

“ఆం(ధధవాబ్మయసేవ” ( కిన్నెర - ఉగాది సంచిక - బహుధాన్య లో వాజ్మయ సేవకు అర్హ తసంపాదించుకొనియే రచన కుప్మకమింపవలెనని సూచిం చిరి.

(వ్రబుద్ధాయ్యర (సంపుటము 6) లో 'కొన్నిశబ్బమల లేథలు', ఇనహ్యానము నందు సంస్కృత ఫార్సీ భాషలకుగల పరస్త్రర సంబంధము శద్దసోమ్యము, | ద్వారా చూపబడినది. ఈ వ్యాసములో 88 శ్రీదముల చర్చనుదేసిరి! 'సంస్కృృత్న్‌ | ఫారసీభాషలకు భేదమెట్రేర్పడెనో యనువిషళ్ళుమును గూర్చి వారొక (గ్రంథమన్న్యే

0 ము చో న. స్స వై న

109 నురవరము (వతాపలెడ్డి (వ్రాయ తల పెట్టినట్టున్నది. _పజావాణి స్థాపించిన తర్వాత రెడ్డిగారు అప్పుడప్పడు ఆ పృతికలో అనేక శబ్దములచర్చచేసిరి. ప్మతికాంతరములందు మరికొన్ని శబ్ద ముల చర్చచేసియుంటిమని చెప్పినారు. ఖరనామ మాఘ బహుళపంచమి (పజా వాణిలో లంబాడి, బలిజ, జలఠారు, సామాజి, కలమ, ఫిరంగి, తుపాకి, బజ్జీ, చీటి, పాజేబులు, పోచి శబ్దముల చర్చచేసియున్నారు. ప్మతికాంతరముల యందు చేసిన శబ్దచర్చలలో శరభమృగమునకు సంబంధించిన విషయము గమనింప దగి నది. శరభమృగము ఊవోమృగమనియు, ఫార్సీ శబ్దభవమనియు, నరసింవోవ తారమునకు స్పర్థిగా శైవులు సృష్టించిన జంతువనియు, రెడ్డిగారు చెప్పుచుండి నట్టు వారిమి_తులౌకరు చెవ్పీనారు.

విభూతి _పథమసంచికలో భారతదేశభాషాసమస్య అను వ్యాసము (పక టితము. దానికర్త కురుగంటి సీతారామయ్యగారు. సంపాదకుల ఆవ్వోానముపై రెడ్డిగారు కురుగంటివారిని ఖండించుచు ఒక వ్యాసమును వ్రాసిరి. ఆంగ్లభాషయే భారతదేశ న్యవహారభాషగా ఊండిన బాగుండునన్న కురుగంటివారి వాదమును రెడ్డిగారు త్మీవముగా ఖండించిరి. “రోమన్‌ లివీ సంపూర్ణముగా లోపభూయిక్హకి మని చెప్పిరి. రెడ్డిగారీసందర్భమున పల్కిన ఈ వాక్యములు గమనార్హములు. “* ఇక ఏదోయొక ఉత్తర హిందూస్థానభాషను దాక్షిణాత్యులవై బలవంతముగా రుద్దుటకు వీలులేదు. -.. ఆ లిపసంస్కారము కావలెననిన దా క్షిణాత్యలివులలో నొకదానిని సంన్కరించి పరిష్కరించి యావద్భారతమునకు సమర్పించవలెను. తెనుగు కన్మడ భాషలకు సమానమైన లివీకలదు. ఈ లివిని సంస్కరించి యావద్భారతదేశలిపిగా చేయట ఖావ్యముగా నుండును. అయితే యీమాట మా మాతృభాషాలిపీయొక్క అభిమానముదే చెప్పుటగాదు. నివ్చశపాతబుద్ధి తోను, విషయసమన్వయ కాంవతోను శాస్త్రీయ -చర్చాలోచనతోను వ్రాసిన యంశము ” ( విభూతి, ద్వితీయసంచిక ).

వేదము వెంకటరాయళాన్త్రీగారి మరణానంతరము వారి గొప్పతనమును నిరూవించుచు సుజాతలో ఒక వ్యాసము (పచురింవించిరి. రాజాబవాద్దరు చేంకటరామరెడ్డిగారిని గురించిన వ్యానము 1985వ సంవత్సరములో (పబు ద్ధా్యద్రయందు (ప్రకటితము. రెడ్డిగారి కథనము విశిష్టమైనది. ఈ రచనలు ఉదాత్తముగా సాగినవి, చిలకమర్తి మవో పురుమల జీవితములవలె గంభీరముగా వ్రాసిరి.

జీవితము-సాహిత్యము 10₹

“వీల్లలచదువు" అను వ్యానము ఆంర్రసారన్వత పరిషత్తు సప్తమ మవ నభా నసంచికయందు చూడవచ్చును. బాలవాజ్మ్యయమును పునరుద్ధరించవలెనని ఇందు సూచించిరి. *

(వఠాపరెడ్డిగారి సాంఘీక చరిత్రకు వీజభూతమైనది 'తెనాలి రామ కృష్ణనికాలములోని అంధుల సాంఘిక జీవనము' ఆను వ్యాసము. అది 1020, మే నెలలో సుజాతలో (ప్రకటితము. ఈ వ్యాసములో పాండురంగమావోత్మ,, ,మును ఆధారముగాగొని నాటి జనుల ఆచారములకు తెలియజేసిరి, 'మన రాష్ట్ర, చార్మితకపరికరములు' అనువ్యాసమునందు హైదరాబాదు రాష్ట్ర్రమునందలి చరి [తోపయు క్రములయిన సాధనములను సంరక్షింపవలయుననియు, పరిశో రకులకు సావోయ్యముచేసి (పోత్సావామియ్యవలెననియు (వభుత్వమునకు నూచనచేసిరి=

ఎలి ఫెంటాగుహలు అనువ్యాసము విభవ సంవత్సరాది గోలకొండ ప।తికా: సంచికలో (వకటింపబడినది. ఇది వర్ణనాత్మక వ్యాసము, నర్వజనదర్శను సాధ్యముకాని దూరదేశముల శిల్పనిర్మాణములను వ్యాసముద్వారా జనులకు తెలిపిరి. జాతి తన శిల్పసంపలడోను తెలిసికొని నిర్మాణవిశేషములందలి గుణా. న్నత్యములను గుర్తింపవలయునని వారి అభ్యిపాయము. కథన శిల్పమున సిద్ధ వాస్తులుకాన విషయ(పదర్శనమందు వారి కౌళశలము కొట్టవచ్చినట్టు కనివించు చున్నది. ఈ వ్యాసమున కవసరములగు వెక్కుశిల్పములను, చిత్రములను ఉదాహరించిరి.

“పానుగల్లుకోట' అను వ్యాసము 1944 ఏపెల్‌ లో గోలకొండ ప్యతిక, యందు (పకటితము, ఈ పానుగల్లు నల్సగొండ పానుగల్లుకాదు. ఇది వనప రికి. నమీపములోఉన్న [గామము, మాయలవకీరు నల్లగొండ సమీపములోని పాను. గల్లువాడని రెడ్డిగారి యల్మిపాయము. జనులు వనపర్షి పానుగల్లులోనే మాయల వకీరుండెనని విశ్వసింతురు. రెడ్డిగారు దీనిని ఖండించిరి.

గోలకొండలో “వంచేళ్వరము" అను వ్యానమునాకదానిని (వాసిరి కొల్దా వురసమీపమలోని సోమేళ్వరము ( సోమల ), మళల్లేశ్వరము: సిద్ధేశ్వరము, సంగమేశ్వరము, కవీలేశ్వరము ఆనువానిని కలివీ పంచేశ్వరమందురు. ఈ కేేతములన్నియు రెడ్డిగారి న్వగ్రామమునకు 25 మైళ్ళచ్తూశముతోం ఉన్నవి.

104 సురవరము (పతాపరెడి రెడ్డిగారు స్వయముగా ఆక్షేతములను దర్శించిరి. హైదరాబాదు, ఇంగ్లీషు (పళుత్వములవారికి ఆకేతములను నంరక్షింపవలెనని మనవిచేసిరి.

“మనక వసరమగు చరితలు" అను వ్యాసము కోభలో ( 1950 ఆగన్లు ) (వకటితము. ఇది ఉపన్యాసవ్యాసము, ఆరవ ఆం(ధసారన్వతపరిషత్సభ చార్కిత కళాఖ అధ్యమోపన్యానము* ఇందు భారతీయులకు చరిితయందు అభిమానము లేదనుటను నిరసించిరి, “(పపంచవాబ్బయములో మొదటికవిత మనది, మొదటి అర్థ ళాస్త్రము మనది, మొదటి 'వైద్య్యగంథము మనది, మొదటి చిత్రలేఖనము మనది, మొదటికథమనది, మొదటివ్యాకరణము మనది” వ్యుత్పత్రియే వ్యాసరచన వషయమున రెడ్డిగారి (వఠ్యేకతను బుటుచున్నది.

ఆంధధవిజ్ఞాన సర్వస్వము (8వసం ) లో వీరి 'వేషభూషణాలం కరణములు అను వ్యాసమున్నది. (పాజబ్న్బన్నయ యగమునుండి నేటిదాక స్త్రీ వురుషుల వేషములను, అభరణములను, అలంకరణములను ఇందులో చర్చించిరి. ఇందులోని విషయములన్నియు వారి సాంఘికచర్శితలో వికీర్ణము లైనవే. అన్యవాతులనుండి హిందువులు స్వీకరించిన ఆభరణములను వాటి వ్యుత్చ త్రిని గూర్చి ఇందు కొంత తెలియజేసిరి.

“ీకృష్ణదేవరాయలనాటి సౌంఘికణీవనము" అను పేరుతో కోళ మాన వతికలో నాలుగువ్యానములు _పకటింపబడినవి. ఆం[ధుల సాంఘికచర్మితలోని వీషయమునకు దీనికిని ఆంతగా లేదములేదు.

మాడపాటి హనుమంతరావుగారి షన్టీపూర్తి సంచికలో ఆంధ్రులసాంఘిక జీవనము అను రెడ్డిగారి వ్యాసములు రెండున్నపి. వానిలో కీ, శ. 1800 నుండి 1750- వణకు ఒక వ్యానమున, కీ. ళ. 1750 నుండి [క్ర శ. 1860 వజకు మజియొకవ్యానమున సాంఘికచర్శితను తెలీవినారు. ఈ చర్మితయంతయు (వవంధములు, శతకములు, తత్వములు ఆధారముగా (తవ్వినదే. కాకతీయ నంచికలో వారి 'కాకతీయల నాటిసాంఘికచర్శితి అనువ్యాసము ముితము. “ఆంధధభాషలో ఆదియుగము" అను నొక వ్యాసమునుకూడ వారువాసిరి. ఆది వ్రాత్మపతిగానే యున్నదని తెలియవచ్చుున్నది, * 'కుతుబుషాహీల

కి ర్స (టర ంల్‌శ ర్త (వాతవతిని తూళమే చూబినాడు.

జీవితము-సాహిత్యము 105 సాహిత్య సేవి అను వ్యాసము మొదట అడవిబావీరాజుగారి సంపాదకత్వములో వెలువడుచుండిన మీజాన్‌ ప్యతీకలో ప్రకటితము.

రెడ్డిగారు *గ్మురము' ( శోళ, జులై, 1950 ) అను వ్యానములో వాని చామములనుబట్టి అవి ఏయేదేశాలనుండి దిగుమతియయ్యెనో నిర్ణయించిరి. ఈ సందర్భమున వారు అళ్వళాస్త్రమును తృుజణ్ణముగాచదివిరని తెలియుచున్నది.

• ముసల్మానులు గ్యురము యొక్క (ప్రాముఖ్యమును బాగాయెరిగినందువల్లనే హిందువులను జయింపగల్లిరి” అని వారియభిపాయము* వారియొద్ద సంస్కృ తము నుండి ఫార్సీలోనికి అనువదింపఐడిన “వరననామా' అను ఆశ్వశాస్త్ర 1గంథమొకటి యుండెను. అశ్వళాస్త్రనిర్మాణము చేయువారికి (పోదృలకముగా నుండునని తాము ఆ వ్యాసమును నవాసితిమని వారేచెప్పీకొన్నారు.

• మామిడిపండు ", ' తాంబూల సేవనము " అను ఈ రెండు రేడియో 1పసంగములు వ్యాసములుగా కూడ ,(_పకటితములు. ఎవ్వరు తడవని విషయములను గురించి అద్భుతముగా (వాయుట రెడ్డిగారి [పజ్ఞావిశేషము.

మతోన్మాదమువల్ల కాశ్మీరు సంస్థానమందును, హైదరాబాదు సంస్థాన మందును సంభవించిన జనుల పరస్పరకలహములను తెలిపెడి వ్యాసము “కాశ్మీరుసం స్రానము'. ఇందు కాళ్మీరుపైదరాబాదు సంస్థానములకుగల పోలికలు నిరూవితములు, ఈ వ్యాసము ఆంధ్రపష్మ్యతిక (పమాది సంవత్సరాది సంచికలో (వకటితము.

1940 ( మార్చి ) లో తెలుగుతల్లియను మాసపత్రికలో రెడ్డిగారి “వార్తా (వచారము' అనువ్యాసము మ్నుదితము. వారి వ్యాసములు అప్పుడప్పుడు తెలుగు తల్లియందు (_పచురింపబడుచుండినవి. గొల్పలు యాదవులుకారని రెడ్డిగారొక వ్యాసమునుకూడ (వాసియున్నారు ,;

టప్పా పుట్టుక, దానియభివృద్ధి, పరిణామము, రాష్ట్రములోని టప్పా సౌకర్యములు అను విషయములను గూర్చి టప్పాచర్మ్యితయను వ్యాసమున [వాని గోలకొండప(తికలో _పకటించిరి.

మ్రైదరాబాదు రాష్ట్ర విద్యాసమన్యలు ( సంవత్సరాది సంచిక, ఆంధ్ర ప్మతిక, 1941 - 1942 1. గాథాసప్తళతినాటి ఆబొరాలు, మన పర్శిశమలను

106 నురవరము _పతాపరెడ్డి నాశనముచేసినదెవరు, _ కొపులభివృద్ధినొందువిధము, అనునవి మఠికొన్ని వ్యాసములు. గోలకొండప్మతికలోని వీరిసంపాదకీయములన్నియు వ్యాసములే యనిచెప్పవచ్చును.

ఇది స్థూలముగా చేసినవిమర్శ. రెడ్డిగారి వ్యాసములు అనేకములున్నవని మనవి చేసికొంటిని, వారుస్వీకరించిన వ్యానవిషయములు సర్వజన సులళమైనవి. వారెన్నడు తమపాండిత్య (పకర్షనుచూపలేదు. సంఘమ్యపయోజన కరములైన వ్యాసముల వైనే తమదృష్టీనిలివిరి. ఈ వ్యాస్మస్యకియలో సంపూర్ణ మైన కౌశలము సంపాదించిరి.

8, నాటకసనులు: ఉచ్చలవిషాదము

(వతాపరెడ్డిగారు నాటకరచనకు ఉప[కమించుటకు వేదమువారి (పతాప.

ర్ముదీయ నాటకి మే కారణమని తెలియుచున్నది. వీరు ఉచ్చల విషాదనాటకము. [వాయటకు 19281 లో జనవరి 1వ తేది మొదలుపెట్టి పదుమూడవ రేడీనాడు ముగించిరి. మద్రాసులోని ఒక నాటకనభవారు జనవరి పదునైదవ తేదీలోగా ఉమ బార్మితక నాటకమును (వ్రానీ పంవినవారికి 500 రూపాయల బవుమతి. ఇిత్తుమని (పకటించుటవల్స ఈ నాటకమును తొందరగా ముగించవలసి వచ్చెను. ఆ నాటకనళ దానిని రెండేండ్లు ఉంచుకొని చివజణకు ఏమియు నిర్ణయింపనందున రెడ్డిగారు తమ నాటకమును తెప్పించుకొని 1988లో గోలకొండ పథతికా కార్యా లయమున ము[ద్రించుకొనిరి. ఈ నాటకమును వారి వీతృవ్యులైన రామకృష్ణా రెడ్డిగారికి అంకిత మిచ్చిరి.

ఈ నాటకమందు నాయకుడు ఉచ్చలుడు. ఈతడు చతుర్విద నాయకు లలో ధీరోద్దతుడని చెప్పవలెను. నాయకసహజమైన ధీరత్వముతోపాటు. ఈతనిలో భౌద్ధత్యముకూడ (పస్ఫుటముగా కన్పించుచున్నది- ఈ నాటకములో ఈతని శీలమును (గ్రహించుటకు (పత్యవషగుణకథనము లేదు. ఇతర ప్యాతల సంభా- వణ వళమున ఈతని గుణములను కనివట్టవచ్చును. ఈతనిలో ముఖ్యలోపములు రెండుండెను. ఆపరాధులయిన ఉద్యోగులను ఆడు అత్యంత కఠినముగా శిక్షించు. చుండువాడు. జనులను ద్వంద్వయుద్ధమునకు (పేరేపీంచువాడు. నిజమున కీ. రెండు గుణములే ఈతని పతనమునకు కారణములయినవి.

హర్షరాజు మరణానంతనము ఉచ్చృలుడు కాశ్మీరదేశమునకు రాజయ్యెను ఈతడు హర్షరాజు కాలమున ఆతనికి అనుచరులై తనకు (పెతికూలత చూవినట్టి (శద్ధాసేనుని కోళశాధ్యవునిగను, చూడా సేనుని నగనరరక్షకునిగను నియమించును. న్యాయమార్గావలంబుడై న భోగ సేనుని న్యాయాధికారిగా చేయను. కతుపక్షము వారైనను విశ్వాసముతో ఉందురు కదా యని నమ్మి ఏమ్మాత మనుమానంపకు ముష్పుతెచ్చుకొన్నాడు. రాజనీతిలో ఈతడు కావించిన పొరపాటు ఇదియే.

100 సురవరము (పతాపరెడ్డి ద్ధా సేనుడు తన బంధువుయొక్క_. తల్లితో వ్యభిచరించిన యొకనిని వధించినందుకు ఉచ్చలుడు ఆతనిని పదవినుండి తొలగించెను. లంచములు తీసి కొన్న భూతభివుడను ఉద్యోగిని వికృతవేమనిగ చేసి వీథులందు (త్రివ్పించెను. [పాకృతమానవుడై నను అవమానమును సహింపజాలడని ఉచ్చలుడు (గహింప జాలకపోయెను. అవమానితులై న (శద్ధాసేన, చూడా సేనులు (భాతృవిధేయడై న సున్సలునికి తమ వాడైన తేజురిద్వారా దుర్చోధలు చేయించి సోదరునివై -దండెత్తునట్టు చేసిరి. అయినను వంచకులైన ఉద్యోగుల దుర్చోధలచేత తన సోదరు డీదోవాము చేనెనే కాని స్వయంబుద్ధితో తనపై దండెత్తలేదని ఉచ్చ 'లుడు భావించి తమ్ముని బంధించుటకు యత్నింపలేదు. మీదుమిక్కిలి యథా పకారము లోవార రాష్ట్రమును వలునట్టుగా నియమించెను. [శ ద్ధాసేనాదులు ధర్మవరుడయిన థోగసేనునిపైె నిందలుమోవుచు నున్సలుడు దండెత్తుటకు అతడే కారణమని ఉ తరములు కొన్ని [వాసి ఉచృలునికి పంవిరి. ఉచృలుడు ఈ మోసమును తెాలియజాలక లోగ సేనుని ఉదో్యోగమునుండి తొలగించెను. భోగ సేనుడు నిరోషియని తెలిసిన క్షణముననే మజణింత గౌరవముతో సన్మా “నించి ఉన్నత స్థానమందు నెలకొల్చ్పుదునని ఉచ్చలుడు చెవ్పియున్నాడు. ఉచృలుడు తన పొరుషమునందు నిండు నమ్మకము కలవాడు, అతని

హత్యకు ముందుర్యాతి అతడు (పబల శశువర్గముచే చంపబడినట్టాతని భార్య బిజ్జలదేవి న్వష్నము గాంచెను. కనుక ఆరోజు కొలువుకూటమునకు వోగూడ చని విజ్ఞలదేవి ఉచ్చలుని (ప్రార్థించెను. ఉచృలుడు న్వవ్నములు పతులపాలిటి వెజబొమ్మల వంటివని, మృత్యువు అనివార్యమైనచో న్ధలము (పధానము కాదని చెప్పిన ఈ (కింద వద్యములు అతని విజ్ఞఠకు చక్కని ఉదావారణములు.

ఇహము శాశ్వతమై యుండ దేరికైన

మంచివస్తువులన్ని యు మడియు' ద్వరగ

జాొవు (బతుకులు వర్తించు ఇ(కగతిని

దొనమీరళలు చింతింపః దగదు తగదు. పు, 62

నిర్మలాంతరంగంబుచే నెగడి యుండి

కామలోఖాది రిక్తుడై [కాలియుండి

బాలురీతిని నెవ్వాడు భవ్యు(డగును

వాండెపో ధన్యుండును బూజ్య(డీడితుండు. పు. 68

జీవితము-సాహిత్యము 109

ఇది కేవలము వాగ్వ్యావవోరముగాక ఉచ్చలుని జీవితమున జీర్ణమైన. పరమసత్యము. భార్య (పార్థనను మన్నించి చివజ కాతడు అంతఃపురమున. ఉండుట కంగీకరించెను. వ్యవవహారములన్నింటిని అచటనే నిర్వహింప నిశ్చ యించెను. ఆ దినముర్యాతి (శద్ధాసేనుడు, తేజుతు, హంసరథుడు, నసజానా? కరుడు మోనముతో ఆంతఃపురము చొచ్చి ఆతనిని పొడిచి చంపుదురు.

రాజ సోదరుడైన నుస్సలుడు ఉచ్చలునిచే ఆజ్ఞావిశుడై శాంతిస్టాపనో' త్సుకుడై లోహర రాష్ట్రపాలకుడుగా ఉండెను. తేజుడనువాడు (శద్ధా సేనాడులచే నియుక్తుడై సుస్సలునికి ఉచ్చలునిపై శ్యతుత్వము కల్లునట్టు దుర్ఫ్చోధలు చేయ చుండెను. తేజుని మాటలను సున్సలుడు మొదట తృణీకరించినను వానిమాయా వాగురములో చిక్కక తప్పుకొనలేకపోయెను. నుస్పలుడట్లు సోదరునిపై. దండ త్రిపోయి, పరాజితుడ్తై తన అపరాధమును తెలిసికొని దాని కంతటికిని కారణమైన విదోహులను శిక్ష్షింప సమకట్టెను, ఉచ్చల - మరణానంతరము. బిజ్జ్ఞలదేవి కోరికపై ఆ ఘభూతుక మంతటికిని కారణమైన వారిని వెన్నాడి, హత మార్చి “వారి రక్తముచే మాకు దర్పణము చేయవలయు” నన్న బిజ్జలదేవి. చివటి కోరికను నెరవేర్చి తాను సోదరునిపట్ల కృతజ్ఞతను చూపుకొనెను. ఆ. (దోవాలనే చంపకుండినచో ఆతని పాత హైన్యతనే దాటియుండెడిది.

ఈ నాటకమందు ధర్మాత్కుడై ఉండియు పరిస్థితులకు లోబడి (వళ. (దోహము తలపెట్టినవాడు భోగ వేనుడు. తనను అధికొరమునుండి తొలగించి నందుకు ఆతడు ఉచ్చలునిపై కసిదీర్చుకొన దలచలేదు. కొని మాయావులచే పంపబడు ఉచ్చల వ్యతిరేకములగు ఉత్తరములను (పజల మొఆఅలుగా ఎంచు కొని, (పజా న్నేమమునకై విదోహులతో చేతులు కలివినవాడు భోగ సేనుడు. ఆతడు వరిస్థితులకు లోబడి ధర్మనిర్ణయము చేసికొన్నాడే కాని విదోహుల కపట నాటకమును తెలిసిన వాడుకాడు. రైవతకుడను దీపధారుని (శద్ధా సేనుడు చంవినపుడు ఈతడు దానిని ఖండించెను; ఉచ్చల సంహరణోద్యుక్తులయిన [శద్ధాసేనాదుల ఉదంతమును ఉిచ్చలునికి ఆతడు తెలియబజుపజూచెను. కాని దైవము అనుకూలింపలేదు. ఉచ్చుల వధానంతరము స్వామి దోవామునకై ఆతడెంతయో పరితవించెను. స్నేపాతుల మరణానంతరము ఆవమానితుడై జీవచ్చవమై ఉండజాలక “విపదబ్ధితరంగ నిమగ్న భ్యూపజాబృ్భృంద సహాయమై

$10 సురవరము (పతాపరెడ్డి ఈనువు. బీతి నమర్పణ చేయగల్లితిని” అన్న ఆత్మతృవిలో సుస్పలుని బారి పడకుండగ భోగ సేనుడు ఆత్మహత్య చేసికొనెను. ఆ దుర్మార్గులందజలో ఈతడే ఉతముడుగా కానఐడుచున్నాడు.

ఉచ్చలుని సేనాపతియైన గర్గచోందుడు, మంతియైన [పళస్థ కలవడు ఆద్యంతము తమ (పళువునకు విధేయులై విశ్వాసముతో కొలిచిరి. గర్గ చం (చుడు “పవలు ర్యాత్రియు(గన్టించె. (బజలకొఅకు” అని ఉచ్చలుని గొురించి వాపోయినాడు. వీరిరువురును కలిసి ఉచ్చలుని వధించిన దుర్మార్గుల శిషించుటకు యత్నించిరి. ఈ నాటకమున వీరు పభుభ క్రి పరాయణులుగా చ్విత్రింపబడినావ

రాజ్కదోహులు మొత్తము ఈనాటకమున తొమ్మండుగురున్నారు. వారి కందరికి నాయకుడనదగిన వాడు (శద్ధాసేనుడు. ఈతడు తన అపరాధమునకు శివవేసిన రాజువై కసితీర్చుకొన్న రాజ్యదోహ్‌. ఉచ్చలునికి ముందు రాజుగా ఉన్న హర్షనికి ఆప్తవర్గములోని వాడై వీదవ ఉచ్చలుని చేత ఆదరింపబడి, ఆదరించిన వారి పతనమునకు కారణమైనవాడు శద్ధాసేనుడు. ఈ[దోహుల సం ఖాషణ నుండి ఉచ్చలుని శీలమును నిర్ణయింపకూడదు, జ్వేషపూరితులైన వీరు యదార్థ వాదులు కారు.

ఈ నాటకమున ఆయిదు అంకములున్నవి. అంకములన్నియు రంగము లుగ విభజింపబడినవి మొత్తము పదునెనిమిది రంగములున్నవి.

ఇందు నాయకుడైన ఉచ్చలునికి (గీక్ముటాకెడీ నాయకునితో పోలిక లున్నవి. ఇంచు మించు మన లాషిణిక (గంథములలోని ధీరోద్ధతుడు [గీక్కుటా జెడీ నాయకునితో సరిపోవును. అయితే ఈ ఉచ్చలుని పాత ధీరోద్ధతుని లషణ ములను ముందఆ పెట్టుకొని తీర్చబడినదికాదు. ఉచ్చలప్యాతను రెడ్డిగారు స్వభావసుందరముగా తీర్చిదిద్దినారు. ఈ నాటకమున (పధాన కథకుతోడ్పడు 1ప్రాసంగిక వృత్తాంతమేమినియు లేదు. కల్లణుడు రాజ తరంగిణి కథలో ఉచ్చలునికి ఇరువురు భార్యలుండిరనియ, పెద్దరాణి పేరు జయమతి యనియు, చిన్నరాణి వేరు బిజ్దలదేవి యనియు [వాసెను. రెడ్డిగారు బహుభార్యాత్వము ఓప్పుకొనని వారగుటచేత, ఉచ్చలునికి వియమైన చిన్నరాణిని అభ్రేయంచి పెద్దరాణిని నాటకమునుండి బయటకు పంవిరి; రెడ్డిగారు నాటక రచనము చేసిన నాడు తెలుగులో విషాదాంత నాటకములు. చాల తక్కువ. భారతీ

జీవితము-సాహిత్యము 111 యాలంకారికుల లక్షణమునకు విరుద్ధముగా ఈ నాటకమున ఉచ్చలుని వర (పత్యతముగా నాటకరంగమున చూవబడినది. భఖ క్తతుకారాం, నాటకము నందు వలెగాక ఈ నాటకమున రెడ్డిగారు (గ్రాంథిక భాషనే ఉపయోగించియున్నారు. వర్తకుని సంభావణలో మాము అత్యల్ప్బముగా వ్యవవోరికమును ఉవయోగిం చిరి. ఇక ఈనాటకమందలి కవిత్వమును కొలదిగా రుచి చూతము. ఉచ్చల విషాదమునందు రెడ్డిగారు (గాంథిక భావనే ఉపయోగించినను వలుకుబడిలో వ్యావవోరిక భాష సొౌగనులు పరిమళించుచున్నవి. అలంకారములు ఎక్కువగా ఉపయోగింపలేదు. సవాజముగ దొర్లిన ఉపమలు, రూపకములు మృాతము అందందు కానవచ్చు చున్నవి. నున్సలుడు సూర్యోదయమును వర్ణించట రూపకవళమున బహుకమ్య ముగా ఉన్నది. కుక్కుటమును సూతధారుడుగను, ధ్యాతిని నాటకళశాలగను, ఉవస్సును న ర్తకిగాను, తిమిరపంక్తులను కాండపటముగను ర్హూవించి రెడ్డిగారు ఆరుణనాయక (పవేశము చేయించినారు. కుక్కుట నూతధారుడును గొక్కారకో యని వొడినంతటన్‌ జక్కన వచ్చెధ్యాతి యనుకాల నుషస్సునుకాంత, యప్పుడే [వక్కకుంబోయె నాతిమిర పంక్తుల కాండ పటంబు, తోచెగబా ద్రీక్కంను నాట్యరంగమున డీప్తలతో నరుణుండు చెచ్చెరన్‌-పు. 10%, సున్సలుడు ఉచ్చృలునివై దండె త్తినపుడు అతని సైన్యమును గర్గచందదుడు 1వళయకాల సముద్భూత జలధర వంక్తులతో పోల్చినాడు. మరియ గంర సింధురములు నీలమేఘములుగను, పటుతూర్యనాదములు ఐహులీతిదమైన మేఘగర్జా ధ్వనిగను, చాపవిముక్త బాణపంక్తులు వర్షధారగను, కొండచరియల నుండి వచ్చుచున్న సేన పొటెడి నెలయేరుగను, ఆశ్వఖుర మఘట్టన జన్యమైన ధూ రూమముగను రూవింపబడినవి, ఈ నాటకమునందు. పలుసార్హు ఖగ్గ్యపళంన, ర్యాతిసకముయ (వళంసళు చేయబడినవి. ఉచ్చలుని చంపుటకు ర్యాతిసమయమే ఉ త్తమమైనదనుచు లోగ 'సేనుడు చేసిన ఈ (కింది నిశావర్ణనము స్వభావోక్తి రమ్యమైనది.

119 సుఠరవరము (ప్రతాపరెడ్డి నీల కంబళమండదు నిశిజార చోరుల తరుణతో గాపాడంగడంగు నపుడు తారాకిరీట యుతంబైన శిరముతో. యామవతీదేవి యలకునపుడు ఈన తటిద్ధార చ్యుతందైన తహన ఈ షార మౌక్తికములు జాజునపుడు ఐవావిధ డీవికల్‌ బఐహంళంపు దివ్వటీ కాంతుల వెలుగౌంది (కాలునపుడు శాస్త్రముల వివ్చి వృద్దులు నదువునపుడు చుక్కగుంపుల సిద్ధాంతి చూచునపుడు అర్భగోళ ౦బువై మబ్బులలరి నపుడు ఉచ ఏలుని యంతమొందింప యుక్తమౌను. ప్తుంక్‌0 ఉచ్చలుని వధించుటకు నిశ్చయించుకొన్న వీదప భోగ సేనాదులు సలి విన జగదీళుని (పార్టన మానిని, దండకము, నుగంధివృ త్తము, ఉఊపేంద వజ ములలో డేయఎడినరి. ఈపద్య విశేషములను సాధారణముగా నాటకమున ఎవ్వరును ఉపయోగింపరు. రెడ్డిగారు వీనిని నాటకమున ఉపయోగించుటకు వాని యందలి (పీతియే కారణము. భోగసేన (శద్ధాసేనులు తమ [ప్రార్థన యందు ఆగదీశ్వరుని సంబోధించిన విశేషణములు గమనింపదగినవి. ఆవి కేషణములన్ని యును పరమేశ్వరుని శ్యతుపీడనమును షూచించునవి. “వారా ! భావజ గర్వ విభంజనః దైత్య విపాటన దక్షక : దతవారా । పాపసమూవా వినాశకరా ? దవార్వర ధ్వంసదఖుః (పతాపాన లాఖీల కీలాతి దందవ్యు మానాసురా రాతి గర్వాట వీన్మేత ;:“” యనుకొన్ని విశేషణములు ఇందు కుదాహరణలుగా చూవ వచ్చును. ఈ విశేషజములన్నియ తక్కా.లమున వధోన్ముఖులైన వారి చిత్త వృత్తివి వ్యంజించుచున్నవి. చతుర్ధాంక (పారంభమున ఉ తరక్షణమున హతుడు కానున్న ఉచృలుడు తన ఖడ్గమును స్తుతించును. ఇది నాటక (ప్రయోజన దృష్ట్యా చేసిన ఉన్ము భీక రణము. లోగ సేనుడు ఉచ్చలుని మరణానంతము పళ్ళాత్తాపము పొంది ఆత్మ హత్యకు ఉవ్మకమించుచు చెప్పిన పద్యము ఉదా త్తసుందరముగా ఉన్నది.

జీవిశము-- సాహిత్యము 119 ఎందరు పొందరీ జగతి హీనవుంజావును వ్యారివీడచే వెందరు వృద్ధులై మడియరీ మహికిన్‌ గురుభారలూశులై , యందణజరీతిగాక విపదల్టి తరంగ నిమగ్నభ్యూవణా బృంద నహవాయమై తెనువు/బీతి నమర్పణ చేయగల్లితిన్‌ --వు96 (వతావరెడ్డిగారి లోకజ్ఞతను. వెల్లడిచేయు. చక్కని. విషయములు ఈ నాటకమునపెక్కులున్నవి. మచ్చునకు రెండు. సింవా కార్టూలాది భయంకర _కూర జంతువులే నిండిన అరణ్యములు, పర్వతములు గల థ్రీనగరము రమణీయ మైనది కాదని తేజుడనగా నున్సలుడత నితో "ఓయీ ః నీవెంతటి లౌకిక జ్ఞానకళూన్ముడవు. నీంవా శార్దూలాదులుండు స్థలములందే శూరా(గేనరులుందురు" అని చెప్పును. సేనాపతియైన గర్గచం్యదుడు మంతియెన [వళస్థకలవనితో _శద్ధా సేనా దులు సేనా నమేతుల్తై యుద్ధమునకు వచ్చుచున్నారని చెప్పగా నున్సల రాజొ క్క-డే వారందరిని శికషింపజాలునని చెప్పుచు (పళస్థకలశుడు ఈకింది (పకృతి త త్ర్వమును విశదముచేయును. “పిరికి పందలు, నీచులు, ఖీతమతులు గుంపులై గూడి శతులం గొట్టు చందు కాకములు విండుగట్టుక కావుమనును శ్యేన మెప్పుడు వేటాడు నేకియగుచు. ప, 89. పకులలో(గాని చతుష్పాద జంతువులలో(గాని బలహీనమై స్వభావ ఖీరువులై నట్టివి మందలు మందలుగా జేరియుండును. కాని శార్యముగల సించోది జంతువులు, ఖగాది వషులౌంటరిగా౬ దిరుగుచుండును”. ఈ ఉదావారణములు లోకజ్ఞతనే కాక రెడ్డిగారి పాకల స్వభావ చ్చితీకరణ సామర్థ్యమును చూప్పనట్టవి బిజ్జలదేవి సహగమనము చేయబోవుచు. చెలిక త్తెలతో చెన్పిన ఈ క్రింది పద్యము రెడ్డిగారి కరుణరసపోషణకు చక్కని ఉదాహరణము. నానాథుడిటు మరణంబు నొందునటంచు( గలనైన నొకసారి తలఃపన్సైతి 8)

క్లేశ సురవరము (పతాపరెడ్డి దయమాలి [దోహులే ధవుని జంపవుదురటంచు( గలనైన నొక సారి తలంపనైతి యౌవన దశయందె యా రి గుందెదనంచు! గలనైన నొకసారి తలంపనైతి ధ్వాతినిట్టి విపరీతములు జరుగు నటంచు. గలనైన నొకసారి తల(వనైతి నాథు(డరిగిన పిమ్మట నాకుబదుక నిష్టమేమియు లేదు సుమ్మింతులార । ఆత(డు వోయిన మార్గమే యరుఃగ( దల/తు గొన ళోకింప నేలొకో కాంత లార, తేజుడు తిలకుని మన్నింప వలనినదని కపటముతో ఉచ్చలుని వేడు కొనగా తన నిళ్చయమునకు తిరుగులేదనుచు ఉచ్చలుడు చెప్పిన పద్యము రెడ్డిగారి కవితాధారకు మంచి ఉదాహరణము. దుర్మ్శ్మద ధ్వంసమునకు నుత్సుకత నొందు మన్మనో నిశ్చయము (దిప్పు మనుజు-డరయ నీ హిమాలయోత్తుంగ మహ్మీధ మందు మంచునమ్మంగ( జూచెడి మంద బుద్ధి. ఇది తత్కా_లమున ఉచ్చల హృదయ స్థితమైన వీరరసమును తదు త్సాహ స్థాయిని వ్యంబించుచున్నది. ఉచ్చల విషాద నాటకమందు రసమేదియో నిర్ణయించుట కష్టము" (ప్రథానరసనబను నిర్ణయింపజాలని నాటకములుకొన్ని ఉన్నవనియు, అందు అంగరసములు కన్పట్టునేగాని అంగిరన నిర్ణయముచేయట దుస్సాధ్యమనియు సాహిత్యవేత్తలు ఎలుగుదురు. ఈనాటకము కొంతవరకు పాళ్చాత్య మర్యాదను అనునరించి [బాయబడుట చేత నాటకక ర్రదృష్టి రసపోషణవైపు అంతగా (వన రింపలేదని చెప్పవలెను. ఉచ్చల విషాదమనుటకంటె విషాదోచ్చలము అనుటయే నమంజస మనివించుచున్నడి, దీనియందు ఉచ్చలుడు ళతునిద్మాలన కార్యో న్ముఖురైనపుడు వీరరసమును, అతడు వహత్యచేయబడినపుడును, బిజ్జలదేవి నవాగమన నసందర్భమునను కరుణరసమును, గర్గచందుడు ఉచృలునితో

ీవితము- సాహిత్యము 115 నుస్సలుడు యుద్ధము చేసన పద్ధతిని వర్ణించిన సందర్భమున వీభత్సరసమును హపోషింపబడీనవి.

(పఠాపరెడ్డిగారు ఈనాటకారంభమందలి (ప్రార్థనలో భారతదేశము పర పరిపాలనలో (మగ్గుటను నిరసించుచు మన దేశమునకు పూర్వవైభవము సంపా _వ్రించవలెనని కాంషించిరి.

“*రజపూతసీకు మారాటాంధ ఘూర్కామ వోవీర సమితినే యవని గనియె తైన హిందూ బౌద్ధ జరతుష్ట ముసలిమాన్‌ మతఠములకే భూమి మాతయయ్యె వేద వేదాంగ వివిధ కళాశాఖల. టోషించి యేతల్లి పూజ్యయయ్యె దర్శన వేదాంత తత్త్వ(పచారయె జగతి నేదేవ్మిపళ స్తిగాంచె అట్టి వథిత హిందూస్టాన మకటనే,డు పరులచే(ఐడి శీణింప వలసె(గాదె దేవః యోజగదీశః మా మాతృదేళశమునకు( పూర్వవై భవమొన(గూర్చి (ప్రోవుమయ్య. రెడ్డిగారీనాటకమును నుగించుచు భరత వాక్యముగా మత్తకోకిలవలె “కావవే ధర హైందవాకుల కన్టజాలము పాపుచున్‌, బావనంబగు నార్య భూమి_పవర్థమానము గాంచుతన్‌” అనుచు చారితకమైన నాటకమున దుష్టవీడావిము క్రిని ధర్మధ్వనిగా నూచించుచు దేశమునకు సర్వ సొభాగ్యమును ఆళాసించిరి.

116 నురవరము (ప్రతావరెడ్డ నే భర తుకారాం

అనీ రెడ్డిగారు ఈ నాటకమును మొదట (1924లో) మూడంకములుగా (వ్రాసి వి.వి. రాజమన్నారుగారి సంపాదకత్వములో వెలువడిచుండిన “కళ'యను మాన ప్మతికయందు రుధిరోద్గారి సంవత్సరమునందు మార్గశీర్షపుష్య ఫాల్గుణ మాసము అలో (పకటించియుండిరి. తుకారాం నాటకమును తెలుగులో వాసిన వారిలో రెడ్డిగారే (ప్రథములు కావచ్చును. ఆతర్వాత మజథికొందరు వ్రాసియన్నాడ, (వతాపరెడ్డిగారి. మ్మితులైన బుచ్చయ్య అనువారు జగదీశ నాట్యమండలిని స్థాపించిన వీదప, (పదర్శనార్థము ఆ మూడంకములనాటక మును ఆయిదంకము లుగా పెంచి (వాయవలసినదని కోరుటచే రెడ్డిగారు దానినే పెంచివ్రాసిరి. పెంచి (వ్రానిన తర్వాత అంతకుముందు (పకటితమైన నాటకమునకును ఇప్పటిదానికి ఎంతో వ్యత్యాసమున్నదని రెడ్డిగారు తుకారాం నాటక పీఠిక చిత్నుపతియందు (వ్రాసీ ఎందుకో కొట్టివేసినారు. ఈ నాటకము మద్రాసు గుంటూరు, బెజవాడ, సింగరేణి; సికింద్రాబాదు మున్నగు స్థలములలో పం్యడైండు మారులు ప్రదర్శింప బడినది. ఇందులోని తుకారాం ప్యాతను లాలగూడ రైల్వేలోని ఉద్యోగి బుచ్చయ్యగారు భకక్రి శాంతరసములతో అద్భుతముగ అభినయించెడి వారని రెడ్డి గారు చెప్పిరి. తుకారాం వంశము భక్తవంశము. జీవనోపాధికై ఆతడు బలవంతముగా

స్వీకరించిన వ్యాపారవృత్తి యాతని చి తవృత్తికి సరిపడలేదు. నాటకారంభము నందే ఆతడు విజ్థలోపాసకులై న వారితో సాంగత్యము చేసినట్టుగా చ్నితీకరింప బడినాడు. ముఖ్యమైన భాగవత ధర్మము భ క్రీతో పరమాత్మకు ఆత్మార్సణము- “= ధనము మూలమిహపరసాధనము కొజకు” అను వర్తకుని టోధకు తుకొరాం చెవిన సమాధానము ఆతని ఆక్మార్పణమునకు (ప్రబల నిదర్శనము,

= స్వేచ్చతో సంచరించెడి వివగములను,

సమయ సంతృవ్లి నౌందెడి సత్వచయము,

నేదయానిధి పోషించు సాదరమున

నట్టి దైవంబు నాపాల నరిది యగునె” _పుట-రి.

ఉీవితము-సాహిత్యము 117

ఇది నవవిధభ కి మార్గములందు ఆత్మనివేదనకు ఉదాహరణము కాద “శృక్సు, “*నర్వధర్మాన్‌ పరిత్యజ్య మామేకం కరణం (వజ' అను గితో క్తి శుకారాం జీవితమైన జీర్ణమైన సత్యము.

మానవుడు _ లౌకికవ్యవవారరూరుడైన కొలదిభక్రి హెచ్చుటకు అవకాశముగలదు. సర్వే్యదియములు దేనియందు రమించునోఅది సిద్ధించు ననుబ సాధనరహన్యము. అందువల్ల తుకారాం భ క్రివలన సర్వలౌకిక వ్యవహర ములకును మనసా దూరగుడై నాడు.

భగవదృక్తుల మజియొక లక్షణము నుకుమార చిత్తవృత్తి. భార్యతో పోట్టాడి తుకారాం ఇంటినుండి వెళ్ళిపోయి కూర్మిదాను అనువానియొద్ద పొలము కాపుగాచేరును. జొన్నపైరును విట్టలు నాశనము చేయచుండగా చూచియు దయావిష్ణుడె తుకారాం ఆదలింపలేక పోవును. పైగా “పతుల జీవితమే ధన్యమైన జీవితము; రేపటి చింత వాటికిలేదు. అట్లు జీవించువారే ధన్య జీవులు” అను శొన్నాడు. తుకారాంలోని మరియొక నుగుణము కులమత వ్యవస్థను పాటింపకుం డుట. అతడు పంచములను తూడ అన పంచలో ఉంచుకొనెను. పెక్కురిని తన శిష్యులుగా స్వీకరించెను.

మాస్వాజీ అను శా క్రేయడాకడు ఈర్ష్యచే తుకారాంను చెజచుటకు చుందరియను వేళ్యను నియోగించెను. ఆ వేళ్ళ కృంగార పాఠము నేర్పటోయి భ క్రిపాఠము నేర్చుకొన్నది. టోగపుచేడియయైన ఆమె తుకారాం స్పర్శచేత భక్తురాలుగా మారినది. భక్రిిహాస్యమంతయును కామినీ కాంచనములను సంపూర్ణముగా త్యజించి పరమాత్మకు తనను ఆత్మార్పణము చేసికొనుటలోనే ఉన్నది. తుకారాం ఆరెంటిపై పరిపూర్ణముగా ఆధిపత్యము సంపాదించెను, ఆవ్మదమాస్వాజీ అంతటితో ఆగక తుకొరాంను కారీరకముగ కూడ బాధించెను* మనోజయమును పొందిన తుకారాంకు శారీరక బాధయొకలెక్కలోనిదిగాదు. అతడు దానిని సహించియ మాస్వాజీవె దయతూపెను:; (పతాపరెడ్డిగారు శుకారాం పాతను సర్వభాగవత గుణసంపూర్ణముగ తీర్చియున్నారు. కథలోబొచిత్య పోషకములయిన కొన్ని మార్పులను చేసియున్నారు. ఆమార్పు లన్నియు ఇంచుమించు ప్యాతపోవణ దృష్టితో చేసినవని స్పష్టముగ తెలియును.

118 సురవరము (ప్రతాపరెడ్డి

తుకారాం భార్యయైన జిజీబాము పాాత నాటకమున చక్కగా తీర్చిదిద్ధ బడినది. అయితే ఆమె మొదట తుకారాం భ క్రితో సంవాదము పొందలేక పోయెను. తుకారాం అమాయికతను, అందువళ్చ సంభవించిన అనర్థములను సహించజాలకపోయెను. అభ్యాగతులను ఆదరింకునని చెవ్పి ఒకడు తుకారాం మండి సరకును తన్కరించెను. బుణ్యగన్తుడెన (బాహ్మణుడొకడు నాలుగు మాటలుచెప్పి మిగిలిన కొలది ధనమును కొంపోయెను. వైడిపూతపూసి బంగారు నగలని యొకడు తుకారాంకు వికయించెను. ఇన్నినష్టములవల్ల విసిగి యామె భర్తను దూషించెనే కొని భర్తయింటినుండి వెడలిపోగా తానుకూడ ఇల్లువిడిచి ఆతనిని అన్వేషించుచు వెళిభక్తి (వపత్తులతో 'సేవించినద. ఆమె సంసార మాలిన్యమంతయును [క్రమళః క్షాళితమై పోయినది.

ఈ నాటకములో (పతినాయక స్టానీయడైనవాడు మాస్వాజీ. ఈతడు బలినై వేద్యమను పేరుతో ఛాగమాంసమును, దివ్యతీర్థమను పేరుతో మద్యమును సేవించిన సర్వోత్క్బృష్టశా శ్రేయుడు! [ప్రపంచములో తనమతముకంటె గొప్పది లేదనుకొవ్న విశాలహృదయుడు $ వైసుగుణములకుతో డుగా సుందరియను వేశ్యా సౌంగత్యమును మవీభ క్రసాంగత్యముకంటె మిన్నగా భావించిన న్మిగహశీలి ॥ వేళ్ళ ఉచ్చిష్టమును శా క్రేయదీక్షితులకు సంపూర్ణముగా ఆఖేద తృ్వమున్నదన్న పేరిట పానము చేసిన పావనుడు । సుగుణములిన్నిగలిగిన ఇతని [పక్కన శుకారాంవంటి భాగవతో త్తముడు చితింపవిడుట ఆతనిశీలమునకు వన్నె తెచ్చినది. ఉత రాక్ష హెచ్చినది.

ఇక సుందరి విషయము. అద్దము చూచిన ఆరునెలలకే కనకాంగిమిగుల ధనము గడించెనని, వయసువచ్చిన రెండేండ్లలోపలనే చందసౌధమును గట్టించినదని, ఆయూరి దొరవారు మన్నించినందువల్ల మీనాక్షి మిన్న యయ్యెనని, సెట్టిగారు చేపట్టిన అప్పటినుండియ. చంద్రభాగ గణాచారియైనదనియు అసం తృ న్రితో మాస్వాజీ పక్కనచేరి ఏదోయింత సంపాదింతమకుకొన్నది. చివరకు మాస్వాజీ కుయుక్తులకులోఐడి తుకారాలను చెటుపభోయి

లోగినీకాంతల/జొందెనే కాని నీ వలెబు వ్యశృంగుండువలికె నొక్కా, మేనకాంగనను గామించెనే కాని గా ధ్రేయుండు నీవలె తినైనాక్కొా, ఎాపు. 58

జీవితము- సాహిత్యము 119 అని భజనబోధకావించినది, బోధించి బోధించి చివరకుతానే బుద్ధులువేర్చుకొని

• ఎవరినై తేవిటునిగా చేసుకొనదలచివస్తినో వారు నాకిప్పుడు తండివంటివారై నారు ” అని తన ఓటమిని ఒప్పుకొన్నది. రాగిణి విరాగిని యైనది. (వతావరెడ్డిగారు ఈ నాటకేతివృత్తమును, నటేశన్‌ కంపెనీవారు ఇంగ్లీవులో (పచురించిన తుకారాం జీవితము అనుగంథము నుండియు. వావిళ్ళ వారు (ప్రచురించిన తకాధాం జీవితము, భక్తవియము అను (గంథముల నుండియు గ్రైకొనిరి. ఒక మవోరాష్ట్ర మితుడు తమఖావలో మాస్వాజీ ళా యుడుగాను, నుందరీ (వియుడుగాను, చిితింపబడినాడని తెలుపగా ఆభావము నాధారముగా జేసికొవి రెడ్డిగారు ఆతని ప్యాతను చితించినారు. సాధారణముగా భక్తుల చర్మితములందు వారి మహిమలు, దివ్యలీలలు చి(త్రింపబడుచుండుట చూచుచుందుము. మనమెజిగినంతవరకు భ క్త్రచరితలలో మహిమో పేతములు కొనివి మృగ్యములనియే చెప్పవచ్చునూ రెడ్డిగారటువంటి మహిమలపైని ఆంతగా విశ్వాసములేనివారు. అందువల్ల ఈ నాటకమును ఎట్టి మహిమలను వర్ణించలేదు. శివాజీ మహారాజు తుకారాంను దర్శించుకొనుటకు శన ఆస్థానమునకు రావలసినదని పల్లకీ పంపగా ఆస్ట్థానములతో నిమిత్తము లేదని తుకొరాం వెళ్ళకపోవుట అను ఉదాత్తవిషయము తుకారాం శీలమునకెత్తిన వైజయంతిక, ఈ విషయమే. రెడ్డిగారిని మహిమలకంటె బాగుగా ఆకర్షించి. యుండనోపును. రెడ్డిగారు టోధింపదలచిన మటియొక సత్యము కులరాహిత్యము. హరిజనుడను విఠోబా పాాతద్వారా సంఘములోని కులాబారమును ఖండించుచు పంచములే పరమాత్ములని చాటిరి. కర్మ చండాలురే నిజమగుచండాలురనిరి. తుకారాం ముఖముగా అజుత జందెంబు దాల్చు వాండ(గజుండె ? వేదములు పాడినంతనే విపుండగునె 2 ధరణీ సన్మార్గ వర్తియై ధర్మమరసి పరపాతరతుండ గునతండె బాహ్మాణుండు, పు. 85, అని ఉద్ణోషింపజేసిరి.

120 నురవరము (వతాపరెక్డి

ఈ నాటకమందలి కవిత్వమును స్టాలీపులాకన్యాయముగా పరికింతము, నాటకమునందు పద్యములు కాని పాటలుకాని యండవచ్చునా అను ఆతివా స్తవిక వాదమునకు రెడ్డిగారి సమాధానమిట్టున్నది.

త పద్యాలు, పాటలు పూర్వాబార పరాయణులకు కన్నీటితుడుపుగా అల్పమ్మాతముగానుండవచ్చునులీ యని యూరపు విమర్శక భావాలను జీర్జించు కొనిన ఆంగ్లభాషా విశారదులు వాదింతురు. ఆతివాస్తవిక సర్‌రియాలిజం ) వాదులు పద్యాలు పాటలు కూడనేకూడవని గద్దించి ఖండింతురు. ఎవ్వరే మన్నను తగుపాటిగా పద్యాలును పాటలును ఉండవలెననియే నేనుభావింతును. అయితే అవి అమూక్తమాల్యదా ముక్తములుగా వనుచర్శితపు(తికలుగా నుండ రాదు. ఈ దృష్టితో కొన్ని పద్యాలనిందుంచినాను. భక్తిగసమునకు కీర్తనలు (ప్రధానముకావున పొటలను రచింపజాలనందున నటులకు వనికల్పించి సూచించి వదలినాను. ” జా=తుకారాం నాటక వీఠిక,

రెడ్డిగారు ఈ నాటకము కొజకు పెక్కువద్యములను (వ్రాసినారు. తంత గంథములనుండి కొన్ని మంతాలనుగూడ ఉదాహరిందినారు. అవసరమైన పాడుకొనుటకుగాను అనుబంధములో తుకారాం స్వయముగా రచించిన అభంగ ములను కొన్నింటిని చేర్చినారు. రెడ్డిగారి రచనమునందు అలంకారములు బహు స్వల్పము. అవ్పడప్పుడు రూపకములు, ఉపములు మ్మాతము తగులు చుండును గాని అతిశయోక్తులు, వారిజీవితమునందువలె నాటకము నందును లేవు.

తుకారాం నాటకమున గానయోగ్యములై న్యుపసిద్ధములయిన కొన్ని పద్యములున్నవి. ఒక సేటు తుకాగాంకు లాభము గడించుటకుగాను చెప్పిన ఈ ఉపాయములు వ్యాపారుల మన _సత్వమును నూచించును సరకులమ్మెడివేళ జంకు గొంకునులేక కురుచ సేర్గను బట్టీ కొలువవలయు, దినవెచ్చ మాదిగా(గొనవచ్చువారికి దొంగతూకములుంచి తూచవలయు, కాసుకానునుజేర్చి గడియించునప్పుడు మానంబునింటనే మజవవలయు,

జీవితము-సాహిత్యము 121 నెందుటోయిన నొకటిచ్చి పదినిలాగు [శేష్టమౌబేర మే సేయవలయ గడుపు వెల్తిగ నాకపూట గుడవవలయు వడ్డియని, నాగులని, మిండవడ్డియనియు, జనుల యాన్తుల తిన్న(గా(గొనగవలయు, నిట్లు నేయని బేరియే హీనజను(డు, - పు. రం తుకారాం నాటకమున వైతమ (పఠాపరెడ్డీగారు నస్వదేశాభిమానమును వీడలేదు. తుకారాం ముఖముగొమాతృదేళభ కక్రిని చూపువాడె భక్తుడని ఈ పద్య మును చెవ్పించిరి. అనిశము మాతృదేశహిత మాత్మను గోరెడి వాడె భక్తుండా( దన తనువున్‌ ధనంబును ముదంబున నర్పణ సేయునట్టి యా మనుజు(2ె త్యాగి, [బాహ్మణుల మాలల నొక్క్‌ధంబు నూచునా జను(డె మనీషి, దుర్మదము కతుగ(జూతు నతండె హూరుడా--పు-10 బహుశః ఈ పద్యము ద్వారా రెడ్డిగారు నాటకమునందలి ధర్మధ్వనిని నూచించి యుందురనుకో వచ్చును. నుందరి మాస్వాజీతో చెప్పిన వేశ్యల వశీకరణ తంత్రాలు, పరవేళ్యా (పాఠవ వర్దనలు రెడ్డిగారి లోకజ్టతకు, చిత్తవృత్తి చ్మితీకరణపౌఢికి చక్కని ఉవాహరణములు. తుకారాం పాండురంగని స్తుతించుచు చెవ్పిన “ఎవ్వాని భక్తుడె యెసగు చుండెడివాడు, చ్మకవర్తులనైన నరకుగొనడు ” అను పద్మము తిక్కనగారి “ ఎవ్వానివాకీట నిభమంద పంకంబు రాజ భూషణ రజోరాటినడగు ” అను పద్యమును, భగవద్ధ్యానమే నాకు [శేస్టమైనదని చెప్పిన * గంగాభవానీ తరంగ మజ్జన కాంక్ష, మును'గ(గాక్షించునె ముజికిగుంట " యకు పద్మము పోతన్న గారి “మందార మకరంద మాధుర్యమునదేలు మధుపంబువోవునే మదనములకు” అను పద్యమును, నుందరి తనను కామించవలసినదని తుకారాంతో చెప్పిన = భోగినీ కాంతల'బొందెనే కొని నీవలె బుశ్యళృంగుండుపలికెనాక్కొా * అను పద్యము అల్లసాని పెద్దన్నగారి ” వెలింబెట్టిరే బవాడబులు పరాశరు(ఐటి

122 సురవరము (_పతాపరెడ్డి దాసకన్యా కే? తప్పు(జేసీ " అను పద్యమును అనుకరించుచున్నవని స్పష్టముగా ఆలియుచున్నది. రెడ్డిగారికి అఖండమైన (వబంధ పరిచయము గలదు, మధుర పద్యములు వీరిమనన్సువై చూవిన [ప్రభావము చేతనే ఈ పద్యములందు. వాటే రూవురేఖలు తొంగిచూచుచున్నవి. కాని రసపోషణ విషయమునను, బౌచిత్యము విషయమునను, ఈ పద్యములు సందర్భోచితముల్లై తమ (పత్యేక వ్య క్రిత్వమును చాటుకొనుచున్నవి.

ఈ నాటకమున చండాలురను గురించి, వారి [పాశ స్వ్యమునుగుటించి చెవ్పీన ఈ (కింది పద్యము విషయగౌరవమున మిన్నగా ఉన్నది. ఈ పద్యము సంస్కారవంతమైన రెడ్డిగారి మనస్సుకు [పతీక,

వాణమమయూర నతృ్పండిత [పకరసం కాజలౌటకు “* దివాకరు(డు ” సాక్షి; రామదాస కవీర నామదేవులతోడ నుపమింప * చోఖమే "ళకండు సావి; గౌతమ యాజ్ఞవల్క్య వసిష్ట మునులకు నుద్దియన * ఉలోవి * యొకఃడు సాక్షి; సర్వ సర్వంసహా శాసకాదుల తోడ నుచ్చరింపంగ * నందు * డొక(డ సాక్షీ; కవులు, భక్తులు, మునిముఖ్యులవనిపతులు, మున్నుగా€గల మహితులం/గన్న యట్లి వంశమును నంటరాదని వలుకు జనులు దేవ వ్మిదోహులే గాక దేవపాతులె ? పు, 76 పాతల స్వభోహనుగుణముగా (ప్రకృతి వర్ణనచేయుట సమర్థులయిన కవులు చేయపని. తుకారాంకు ఇంటినుండి వెడలిపోయిక కొన్నాళ్ళకు ఆలు బిడ్డల పైని కొంత మమకారము పెరిగినది. అదేచింతలో ఉన్నాడు. అప్పుడతనికి సూర్యభగవానుడు * ఉషాదేవియొక్క. కాషాయచేలాంచలమును. పట్టుకొని [ప్రాచీన సౌధాంతరాళమునుండి బయటికి * వచ్చినట్టు కనివించినాడు, భార్యను గురించి తలపోయుచున్న తుకారాంకు అట్టుతోచుట ఉచితమే.

జీవితము-సాహిత్యము 129 ఇంక రెడ్డిగారు తుకారాం ముందు మనకు చూవించిన దై వగుణములతో కవితాచర్చ ముగింతును. దేవతానిలయ:బు (తోవలో నుండెడి కంటకంబులనేరి కడకువేయు మూటల వీఠథిలో మోయుచుం గష్టించు దీనుల లోపంబుదీర్చు కొంత తైర్ధికుల్‌ వచ్చిన తడవు సేయకపోయి సౌకర్యముల గూర్చి సాయపడును గజ్జ నూంతగ(గొంచు( గష్షించు వృద్దుల ట్‌ 0 వీపుపై గొనిపోవు వేధయనక కాపమొందెడు పసులకు ధాన్యమొస!గు దవ్ప్చిగొను గోవులకు నీరు [దొపుచుండు. గాసునైనం గోరక జీతగాని పగిది సేవసేయునా నజ్జన 'శేఖరుండు. పు, 51. అశాశాద్రై గ్ర ధింలజా

శేల్య సురవరము (ప్రతాపరెడ్డి ఏ సాంఘిక నాటకము ( అనమ్యగము 1 వ్రతాపరెడ్డిగారు. 8-12-1081 నాడొక సాంఘిక నాటకిమును * (వాయబూని ద్వితీయరంగము మధ్యనే రచనను హరాత్తుగా ముగించినారు విదప వారు అనాటకమును పూర్రిచేయటకు సంకల్పింపలేదు అది వారికే నచ్చక అట్టుచేసీరని నేను భావించుచున్నాను. మనోహరరావను ధనికుడొకడు జానకి అను తనకూతురును రామదాసు అను దేశముఖు కొమారునకు ఇచ్చి పెండి చేయ్య[పయత్నించు చుండెను, కాని జానకి విశ్వనాథం అను యువకుని 1వేమెంచియుండెను చంది అనెడి జానకి దాసి యొకతె ఆవిషయమును తెలుపుటకు విశ్వనాథం ఒద్దకువెళ్ళును ఇది యిందలి యితివృ త్రము. రచన కొంత (గాంథికమున, కొంత వ్యావహారికమున సాగినది. అండు వల్లి ఈనాటకమున కైలీ నిన్యానము కొఆవడినది, సంభాషణలును ఆంతసరస ముగాలేవుం ఇంతవజకును రెడ్డిగారి నాటకరచనను, దానికి మూలమైన వారి చిత్త నంస్కారమును గమనించితిమి పైైపకరణమున వారి నవలల సంగతి తెలిసి కొందము, శ రెజ్టిగాడు దీనికీ వేడు పెద్దలేదు, ఇది (పన్తుతము వారి న్యేస్షతతు లయిన నురవరము నారాయణ రెడ్డీగాంి యొద్ద ఉన్నది

ఇ నవలలు ఆ రెపవీరులు ఇది దారిశాత్మక మైన నవలయని వతాప రెడ్డిగారు చెప్పిరి ఈనవలను 1921వ సంవత్సరమందు వారు అర్నూలులో ఉన్నప్పుడు వ్రాసిరి ఇది జస, మగ్రము. రెడ్డిగారు దినిని ఎందుకో మధ్యలోనే ముగించిరి. ఈ కథను వారు తందనాల కథకులనుండి (గహించినారు కమలాననకోట రాజయిన బాస్వాజీకి నారాయణరావు, సిద్ధోజీరావు, అండేరావు అను పుతులుండిరి. వీరు ఆరెకులమునకు చెందినవారు. సిద్దోబీ, అండేరావులిద్దరును నారాయణరావుతో న్పర్ధించి. తమతమ భాగములను పంచు కొని తమ పాలికి వచ్చిన మాలేగామ్‌, బలేగామ్‌ కోటలను ఏలుకొనుచుండిరి. అంతలో నారాయణరావు మరణించెను. నారాయణరావుకు సోమోజీరావు, సుబందిరావు, పీరోజీరావు అను పుతు లుండిరి ఆతని మరణానంతరము సిద్ధో జీ, ఖండేరావులు వారి సోదరుని పుతుల పైబడి రాజ్య(భష్టులను చేసిరి, రాజ్య_భష్టులయిన సుఐందిరావు, వీరోజీరావులు గుపవధనముతో మజియొకకోటను నిర్మించుకొనిరి అనూయ్యాగస్తులైన సిద్ధోజీ ఖండేరావు లిరువురును దత్తోజీ యను వానిప్కుతులును, దొంగలునునైన అష్రాప్‌ మహాదేవులను విలిపించి వారిని చంపవలసినదని చెప్పిరి. అష్రాప్‌, మవాదేవులకు మంబెగాడు, చెంబెగాడు అను ఇదరు సోదరులుండిరి వారిద్దరు నారాయణరావు ప్యుతులకు సవాధ్యాయులు. అందువల్ల అషాాప్‌, మవోదేవులు వారినిచంపుటకు ఆంగీకరింపకున్నను బెదరింపులకు లౌంగి వారిపై దండెత్తుటకు ఒప్పుకొనిరి ఇంతటితో హరాత్తుగా నవల ముగిసినది. ఇది [ప్రాథమిక రచన గనుక తమకే నచ్చక రెడ్డిగారు వదలి పెట్టియందుర నుకొన వచ్చును. రచన అటిసున్నలు, ఐండిజాలతో సహ [గాంథికమున సాగినది.

158 సురవరము (పకాపరెడ్డి శుద్ధాంత కౌంత్య్య (౧6 5661168 0€ క0/రేలాష0షర్తే ఈ నవల (002006 0 2 260102) అను ఆంగ్లనవలపై ఆధార పడి (నాయబడినది ఇది రహీమున్నీసా అను సౌందర్యవతి (వేమగాథ, ఇంకను అము[ద్రితము. రచన బిగువేన [గాంథికమున సాగినది, ఆంగ్ల(గంథా మసరణమైనను న్వతంత (గంథమువోలె తోచును. ఈనవలలో అన్నింటికంటెను స్పష్టముగా కానవచ్చునది పాతల స్వభావ చిత్రీకరణము. అనుసరణము గొన సమీశకు ఎక్కువగా తావులేదు, రెడ్డిగారికి నవలా రచయితగా కంటె కథారచయితగా మంచి పేరున్నది. మజి వారి కథానికావై శిష్టమెట్టిదో మీది [పకరణమున చూతము. అలవాతు

• ఈ నవల 2827లోనే (వాయఎజీనది.. ఒరానొత బిమరో టట్‌డు (ఎతావరెజ్జీగాడు గోలకొండ వ్యతికా నంపొదథలుగా ఉన నాడు ఈనవలను (వానిరని చెప్పెను అది ఫొరవొటి రెడ్జీగాలి వ్యోన్హభ్ర(తితదైన నరోవిటీ దోఎిగాడు తమ అంజీగారి వ్రున్తతము చూచి తొవీచేనికొన్న (వతిని నేను తండగలీగితిని,

౫. రథానికలు కవిగా కలము సాగించి, నవలాకర్తగా ఆరితేరి, వ్యాసకర్తగా రాణించి (వతాప రెడ్డిగారు కథానికారచనాకళలో కౌశలము నంపాదించిరి ఆంగ్లభాషలో ఈ కథానికా (ప్యకియ నర్వాంగ సొన్టవము పొంది సాహిత్య శిల్పఖండముగా పరిగణింపబడుచున్నది ఆంధభావలో ఈ కథానికావిర్భావము జరిగి దాదాపు ఏడు దళాబ్దుల కాలమైనది. దాదాపు 188)వ సంవత్సర (ప్రాంతములో ఈ కథానిక రచన తెలుగులో మిక్కిలి వ్యా వ్రిలోనికి వచ్చినది వేలూరి శివరామళా స్త్రి గారు, మల్లాది రామకృష్ణశాన్రిగారి వంటి పండితకవి విమర్శకులు కూడ ఇందులో చేయివేసి సమర్థులనిపించు కొన్నారు, ఈ కథానిక మన పూర్వసాహిత్యమున వెలసియుండినట్లు ఆధారములున్నవి సంస్కృత సాహిత్యములో ఈ (ప్యక్రియ కాలానుగుణముగా మార్పులను పొందజాలక విన్కృతమై కేవల లష్షణముచేతనే [గాహ్యమైయుండెను. ఆఖ్యాయిక, కథ, ఖండకథ, పరికథ, కథానికయను ఆభ్యానజాతులు అగ్నిపురాణమునందును, ధ్వన్యాలోకమునందును పేర్కాన బడినవి. అగ్నిపురాణమునందు కథానికా లక్షణము ఇబ్బు చెప్పబడినది. “భయానకం, సుఖతరం, గర్భే చ కరుభోరసః అద్బుతో నే, సుక్టప్తార్ధా, నో దాత్తా సా కథానికా” మొదట ఉద్వేగమును కలిగింపని భయానకరసము, మధ్యలో కరుణ రసము, ఆంతమందు అద్భుతరసము, అనుదాత్తమైన ఇతివృత్తము కలిగి యుండుట కథానికాలక్షణమని. దీసి యర్థము ఈ లక్షణములన్నియు నేటి కథానికలన్నింటిలోను ఉన్నవని చెప్పలేముగాని కొన్ని దీనికి లష్యభూతములు కాగల రచనలు మ్యాతము కనివించుచున్నవి. కథానిక బఐహుప్యాత (పవేశనార్హ ముకాదు అందులో ఏదోయొక సంఘ టనము (పధానముగా చ్యితింవబడును ఆధునిక మానవుడు (ళ మాపనోదార్థ మును, చిత్తసంస్కారము పొందుటకును, ఉబుసుపోకకును, పరించెడి ఈ కథా నిక కొంతమానసికొనందమును, భావనాహదమును కలిగింపనలెను ఉల్దాసజన క్ర మైన అట్టీ కథానికాపరితల సంఖ్యనేడు మరే సాహిత్య(ప క్రియకును కనివించదు

128 సురవరము (ప్రతాపరెడ్డి ఆయితే (పతిభావంతుడైన కవి ఆనందముతోపాటు కథానికద్వారా అనంకాషూ త్యుని భోజరాజీయ [(గంథమునందువలె ధర్మ[పటోధమునుచేయును. ఈ ఆభా! యికా విశేషము నాడు (లిటిషాం(ర్యప్రాంతములోనలె నిజాం రాష్ట్ర్రమున పరిఇతి బెందలేదు. ఆసలు తెలుగు సాహిత్యదీపమే ఉఊర్జూ భాషాంధకారములో మినుక్పు మినుకు మనుచుండెను. అట్టి తరుణములో ఆం్యధనంస్కృతిని, స్వజాత్యభిమాన మును, భాషాగౌరవమును జనులలో కలిగించుట క అన్ని సాహిత్య _ష్మకియ లతోపాటు కథానిక రచనమును కూడ రెడ్డిగారు చేబట్టిరి. [పతాపరెడ్డిగారి కథానికలకు (పత్యేక వ్య క్రిత్వమున్నది. తల్లావరుల శివళంకరస్వామిగారు రెడ్డి గారిని ఉత్తమ కథకులుగా నిర్ణయించి తమ కథాసంపుటిలో వీరి కథకును [(వముఖస్ట్థానమొనగిరి. (పతాపరెడ్డిగారు తమకథలలో నేటి రచయితలవలె కేవ లము యువతీ యువకుల (పేమకలాపములనే వర్ణింనలేదు.

విమర్శకులు కవులగుట, కవులుకథానికారచయితలగుట క్వాచిత్మము పౌంఘక జీవితమును విమర్శనదృష్టితో పరిశీలించి, తత్కాల సమస్యలకు స్పందించి, తృత్చయోజనము కొజకు కలముసాగించిన వారు (ప్రతాపరెడ్డిగార్యు తెలంగాణమందు వెట్టీచాకిరి, జనుల మూఢాచారములు, అధికారుల దుండగములు ముప్పిరిగొన్న కాలమది. కక్షలతో నిండినగామములు, ఉర్దూామయములైన వేష భాషలు, విద్యారాహిత్యము మున్నగు నుగుణములతో నిండిన సమాజమును రచనలలో ,పతివలింపజేసి సమస్యల కన్నింటికి చక్కని సమాధానము చెప్పిన వారు రెడ్డిగారు. కథానికరచయిత గొప్పదనము సమస్యలతో పాఠకుని ఉక్కిరి బిక్కిరి చేయటకంటె వాటికి పరిష్కారములను సూచించి జనసామాన్య హృదయ మేేతమున వైజ్ఞానిక బీజములను చల్లుటయందే ఉన్నది ఇన్ని ఆక యములలో రచనసల్పిన _పతిభావంతులు (పతాపరెడ్డిగారు.

వీరికళల*లో రెడ్డిగారే (శేష్టమైనదని యెంచుకొన్నది “నిరీక్షణ”. పెక్కురు సహృదయులకు నచ్చినది-అందరు మెచ్చినదికూడ ఇదే కథ. ఈ కథను వారు కన్యాకుమారి అ|గము ఒద్ద సూర్యోదియమును చూచి పలావితులై (వాసిరని చెప్పుదురు. ఈ కథకు మూలము కన్యాకుమారి చరిత కన్యా కుమారి విగ్రహము దక్షిణముఖముగా ఉన్నది. ఆ విగ్రహము చూపులో మన

ఈ రెడ్డేగాడు నవా న్త్రములతో (వాననొన్నా తలానితల (వని ఈ రచయిత మాపియన్నాడు,

వితము-సాహిత్యము ం నుభూతికి తగిలెడి ఏడో నిరీష్షణను గుర్రింపవచ్చును దానికితోడు కన్యా ఏమారికి, ఈశ్వరునికి వివిహము నిశ్స్చయమయ్యెననియ, ఈశ్వరుడు ఇప్పుడే ఫచ్చెదనని చెవ్పి దక్షిణాలిముఖుడైపోయి. తిరిగి రాలేదనియు, పెండ్లికి సిద్ధము: వేసిన బియ్యము ఇసుకగా మారెననియు గాథ యొకటి లోకమున (_పచారమం: ఫన్నది చార్మితకుడు, కవియైన (_పతాపరెడ్డి నోట ఈ పురాణగాథ (పేమ మూర్తులయిన బె స్తపడుచుల జీవితగాథగా పరిణమించినది చిన్నతనమునుండి కలిని మెలిసి కాలముగడివిన కుమారి, శంకరన్‌ అను బావమరదళ్ళకు వివా హము నిశ్చయమయ్యెను, ఆచార (వకారము శంకరన్‌ చేపలు పట్టుకొనివచ్చు టకుగాను పెండ్లికి ముందురోజు సము.దములోనికి వెళ్ళి [పమాదవళాత్తు అదృశ్యుడై పోవును. కుమారి అ్లే ఎదురు చూచుచు నలువది యేండ్లు గడివీ శంకరన్‌ను. న్మరించుచు మరణించును ఆమెయే కన్యాకుమారిగా పూజింప బడుచున్నదని రెడ్డిగారి కథనము. ఈ కథ అమాయకులైన పల్లెపడుచుల నిర్మల ,_పేమకు నీరాజన మెత్తినది. ఇది హిందీ, ఉర్దూ, పారశీక, కన్నడ, మహారాష్ట్ర భాషల: లోనికి పరివ ర్రితమైనదని తెలియుచున్నది,

ఇంక సంఘదౌర్హన్యము వలన శీలము కోల్పోయి వ్యభిచారిణులుగా జీవించిన అమాయికురాం[డు వీరికభలలో బాల మందిఉన్నారు వారిలో హుసేన్‌ బీ,మెప్టీ, గోవార్‌ వాన్‌, రాంకుమారి మొదలయినవారు ముఖ్యురాండు హంసేన్‌వీ నంఘ దౌష్ట్టమువల్లి పరితపించి మతము మార్చుకొని సుఖముగా జీవించిన కామాకి అను [వాహ్మణదాలిక* ఈమె విన్నవయనస్సుననే వితంతువై ,ముండనము చేయించు: కొన నిరాకరించి, (ప్రాయశ్చిత్తము చేసెదనని వీలుచుకొనివెళ్ళిన ౬క స్వామి వారిచేత బలవంత పెట్టబడి, మాతావీతరులచేత నిరాదరింపబడి, మహమ్మచీయుని చేత ఆదరింపబడి మతము మార్చుకొన్న ీరురాలు. ఈ కథ పెక్కుసార్లు వివిధ ప్యతికలలో (_పకటితము. భావకవి రామమూర్తి పంతులు, భ్రీళకుమార్‌ అనుపేళ్లతో రెడ్డిగారి కథను (పచురింసజేసిరి. ఈ కథాంతమున “అయ్యో సంఘ దౌర్హన్యమువలన హిందూన్తీలెట్లు చెడిపోతున్నారోకదా” అని రచయితతో పాటు మనము కూడ పరితవింతుము ఇక మెహీబేగం ( పేమకు పేదరికము లేదని, పేదవానిని | పేమించి, ఆందుకుగాను సోదరునిచేత ధిక గ్రారింపబడి, ఇంటిని విడిచిపోయి బోగపుసౌనుల వలలో చిక్కి బలవంతముగా వ్యభిచారములోనికి దింపబడిన (పేమశీల. ధనిక దర్శిదుల కఠిన దంష్ట్రల మధ్య నలిగిన స్త్రీమూ ర

కి

180 సురవరము (వకాపరెగ్డి గోవార్‌ జూన్‌ బోగము వృత్తి కెదురుతిరిగి వలచినవానితో వెళ్ళిపోయి, వాని భనదావాముచే, జీవితములో ఏప్పృత్రి నీచమైనదనితలచి ఉండెనో అదే వృత్రిలో చింపబడి నా 'ఖీస్మఠ్‌' ( అదృష్టము )ె ఈ విధముగా ఉండెను కాటోలునని నిస్ఫృవాతో నిరాశతో కనుకొలకులలో కన్నీరు నింపుకొన్న దయనీయురాలు, ఈ కథలోని ఘటనలు చిత్తమును కలచివేసెడి రీతిలో హృదయ విదారకము లుగా చితింపబడినవి. ఇది యదార్ధమైన కథ. ఇందులోని [పధానాంశములు సత్యమైనవి. ఇంత్యాజన్‌, గోవార్‌ వాన్‌ అను పేళ్టకూడ నిజమైనవే. ఈకథ లోని ముఖ్యాంశములు '“కె--ఇష98 ౦౪ కెం%ష50219" అను (గంథములో ఉన్న వని (ప్రతావరెడ్డిగారే చెవ్పీరి. రాంకుమారి ప్యాతకూడ ఇట్టిదే ఖాసిం అను దుర్మార్గుడు మోసము చేసి తీసికొని పోయి ఆమెనుచెరిచి రెండువందల రూపా యల కమ్ముకొనును. ఆతర్వాత మెట్టినింటి వారు, పుట్టినింటి వారు అమెను తృణీకరించి మోసముచేసి కాశీలో విడిచిపోవుదురు. విధిలేక ఆమె వ్యలింారి తీగా మారును. ఈ కథలోని నాయకుడైన వెంకటరావు “నీవు టోగందానివి కావా” అన్నప్పుడు రాంకుమారి చెవ్పిన సమాధానము రచయిత స్వీయాలి +ఉపాయమని గుర్తింపవచ్చును. రాంకుమారి “మీ వంటి వాండ్లంతా సంఘములో నిండిపోయి నప్పుడు నావంటి వాండ్లకు బోగంవృ త్తి కాకుంటే ఇంకేం మిగులుతుంది” అని సమాధానము చెప్పినది.

ఇంక ఆధికారులదుండగములను చ్వితించిన కథానికలు కొన్నిఉన్నవి. సంఘాలపంతులు అనుకథానిక వర్తకసంఘముల (వచారమునక్రై [వాయ టడినది. ఈ కథలో వెట్టిచాకిరికి సంబంధించిన [పజలఖఇక్కంట్లు వర్షింపఐడినవి. 1పచారార్యమై వెళ్ళిన సంఘాలపంతులును అమీన్‌ “01106 540- కగ8900609) కొట్టటోగా ఆయూరియువకులు రానా (001166 52609) లోనికివెళ్లీ జవానులను మర్దించి అమీన్‌ గారిని క బైలతోకొట్టినలావుళశరీరమునొచ్చు ననితన్నులుతన్ని “కల్ధతిత్తివలే” దొర్పించినారు. ఈకథలోని యవకుల ఆవేశము కథ వెనుకనున్న (_పతాపరెడ్డిగారిది. ఇంకొక కథలోని వశీలువెంకయ్య ఆనాటి కొందరువకీళ్లకు (పతీక, మిడిమిడిజ్ఞానముతో పల్లెలలో పెత్తనము _ సాగించి చివరకు దుర్గతిపాలగును.

“బారిష్టర్‌ గోపాల్‌ కిషన్‌రావు" కథలోనిబారిష్టరుగారు అప్పటినవనాగర కులకు _పతీక, ఆతడు కులస్ర్రీని దొరసానివలె కొప్పుగొరిగించుకొమ్మన్నాడు.

ఉీవితము- సాహిత్యము 181 ఆ అమాయకురాలు అంగీకరింపనందున ఆమెను విడిచిపెట్టి ఒక కుహనా (వాహ్మణ బాలికను పెంగ్రిచేసికొని, ఆమెగారి మి[తమండలకి జడిసి ఆంతగా మగవారితో సొవాసముచేయవలదని చెప్పినాడు. అందుకామె “మీరుజంటిల్మెన్‌ కారు" అనిచెవ్చి, చెప్పకుండ లేచిపోయినది ఆ బారిస్టర్‌ కోర్టులో దావావేని ఆమె బోగముదని తెలిసికొని, పళ్చాతాపపడి, భార్యకాళ్ళ పైఐడి మమాపణవేడు ళాన్నాడు. ఈ కథలో పరవేషభాషలపైని మనవారికిఉన్న వ్యామోహము అధి మేవింపబడినది. పా(తముల శీలములు సంభాషణలో వానించుచున్నవి

అంతేకాకుండ ఈ కథానికలో బారిష్టర్లవైని, వకీల్పపైనివినురు కూడ లేక ఫోలేదు. రెడ్డిగారి కథలలో మరిరెండు చిన్న నాటికలున్నవి వీటిని కథలనుటయే మేలు మొదటిది “వెంకటరెడ్డిదొర' అనునది రెండవది “సుల్తాన్‌ హుమాయూన్‌" అనునది వెంకటరెడ్డి దొరలోకూడ లంచాలు పుచ్చుకొని అన్యాయముగా తీర్చు ఇచ్చిన అమీనొకడు మనకు దర్శనమిచ్చును వెంకటరెడ్డి పోలీసు ప టేలుకావున తనవిరోధియెన పుల్లారెడ్డిమీద చేయని దొంగతనముమోవి, ఆమీనుకు లంచమిచ్చి శషింపజేయును ఆనాటిదేశముఖుల కోవలోనివాడే వెంకటరెడ్డి. సుల్తాన్‌ హుమాయూన్‌ నాటిక ఛార్మితాత్మకమైనది. బిదరుసుల్తాను అగు అల్లావుద్దీన్‌ (శ్రీ ₹ 1450 ప్రాంతము ) మరణాంతరము అతని చిన్న కుమారుడు హుసేన్‌ ఖాన్‌ తం్యడి ఇవ్వపకారము రాజుకాగా, అల్లావుద్దీన్‌ [పథమ కుమారు డును, [కూరుడును అయిన హుమాయూన్‌ ముట్టడివేసి అందరిని హింసించి తరువాత పతనమైన కథయిందలి వృత్తాంతము. సుల్తాన్‌ హుమాయూన్‌ నాటి కలో ఉర్దూాపదములు మిక్కుటముగా కలవు

చందయ్య ఖీమా, పెండ్రిబేరము అను కథలు రెంటిలో ముఖ్యప్మాత శకడే, ఆయనపేరు కంకరళాన్తి. అతడు ఉపాధ్యాయుడుగా పనిచేసి కొంటె కోనంగి అయిన శిమ్యని బాకచక్యమువల్ల ఉద్యోగముపోగొట్టుకొని, జీవితలీమా ఏజంటుగా మారి, అదియును వదలుకొని, చివరకు కంపొండరుగా చేరినవాడు శంకరళాన్తు. చంద్రయ్య భీమాలోని చం్యదయ్యద్వారా _పతాపరెడ్డిగారు సున్నిత మైన వాస్యము అందించినారు. నోరుతిరుగని ఆచందయ్య శంకరశాస్తులను “చాచులూ' అనివిలుచుట హాస్మజనకముగా ఉన్నది. ళంకరళాన్తీ శిష్యుడైన మద్దులేటిని * టెంకాయ బెట్టు చూచినావా ? ” అని నాజర్‌ (5010018 కేర506060౯ ) అడుగగా “ళూచినాన్‌, సార్‌ _ఈతచెట్టువలె ఉంటుంది ఈత

182 నురవరము (పతాపరెడ్డి కల్లు దినము పుల్పాగౌడు మావూరికి రెండుతిత్తులుతెచ్చి ఆమ్మిసోతాడు. మా సారుకు మానాయన దినమొక లొట్టీయేర్పాటు చేసినాడు *” అని చెవ్పినపుడు మనకు నవ్వురాక మానదు.

(వతాపరెడ్డిగారి కథలలో (పఠ్యేక _పయోజనముగల కథ “*వింతవిడా: కులు” అనునది. ఇది నాటి తెలంగాణ సాంఘిక జీవనమును ,(పతిబింబింప జేయును, మూఢాచారములు వదలని సమాజ విశాచమునకు ఈ కథ నిగ్గుటద్దము వంటిది. ఆస్తిని అపహరించుటకు చిన్న హుసేనప్ప అనువాడు నంబినర్సిమ్ములు ఆను బడిపంతులు సలవోతో అతని అన్న మరణానంతరము ఆతిని పదునాలు గేండ్ల కూతురు కమలమ్మను నలువది తొమ్మి దేండ్లు నిండిన చందయ్యకు మూడవ భార్యగాఇచ్చి వివాహము చేయును. ఆ చందయ్యకు వుం స్ర్రములేని అవలక్షణ మొకటి ఉండెను. నంబీనర్సిమ్ములు చం,దయ్యకు జూగుచే సెదనని చెప్పి ఆ|పయత్నము లేవియో చేయుచుండగా ఇతరుల చాడీలునమ్మి చంద్రయ్య నంబినర్సిమ్ములను కొట్టించును. పెంత్రిచేయించిన తననే కౌట్టించినాడను కోప ముతో నంబినర్సిమ్ములు పగబూని రంగనాయకులు అనెడి యువకునితో కమ లమ్మకు పునర్వివాహము చేయ నిశ్చయించి తగు ఏర్పాట్లు చేయును. కాను: ఇస్టాము మతమును పుచ్చుకొన్నట్టును, చెందయ్యకూడ ఆ మతమునే పుచ్చు కొనవలయుననియు కమ్మలమ్మద్వారా నోటిసు ఇప్పించి, ఏ సమాధానము. రానందున రంగనాయకులతో కమలమ్మ వివావాము చేయించును వివావి నంతరము తాత్కాలికముగా ముస్లిమ్‌ మతము గైకొన్న కమలమ్మ మజల హీందూ మతమును పుచ్చుకొనును

ఈ కథలో (పతాపరెడ్డిగారి సన్నివేశ చమత్కారము, పాత చ్చిగీ కరణము సవాజముగా, ఈ _క్రిమంతముగా ఉన్నది రెడ్డిగారు సృష్టించిన నంబి నర్సిమ్ములుపంతులు స్వభావము. రెడ్డిగారు పరిశీలనాబలముతో సాధించినది నంబినర్సిమ్ములు ఐడి, అతని భేదిమాతలు, వేషము, బోడిగుండు వర్ణించి వాని ద్వారా రెడ్డిగారు వికృతవస్తు దర్శన జన్యమైన హాస్యమును అందించిరి తిలం' గాణములో వీర్ణపండుగ చేయుట, తురక దేవతల పేర్డు పెట్టుకొనుట నిజాం పరి పాలనలో సర్వసామాన్యము. ఈ కథలోని చిన్నహుసేనప్ప, వెద్దహుసేనప్ప అను పేర్ద అ జాతికి చెందినవే. కమలమ్మ, అమె తల్లియైన సుంకులమ్మ నంభొ

జీవితము--సాహిత్యము 1898 షణము శీ స్వభావానుగుణముగా చిితతమై నహజ సుందరముగా ఉన్నది. ఈ కథలో మధ్యమధ్య (పభుత్వమువైని వినురులేకపోలేదు. ఆ రోజులలో ఇంచు మించు ఉద్యోగబులన్నియు పాలకవర్గ జాతికే లభ్యమగు చుండెను. దీనికి నూచకముగానే రెడ్డిగారు గిరమ్మ యను నామెద్వారా “మన తెలుగోళ్లకు నౌక లీలే యియ్యరంటమ్మా--ఏంపాడో” అను వాక్యములను పలికించిరి.

(వకాపరెడ్డిగారు. జానపదగేయము ఆధారముగా “బుడ్డావెంగళ రెడ్డి ఉండేదే ఉయ్యాలవాడా” అను శీర్షికతో నొక దాతయొక్క-_ చరితను కథగా వాసీరి ఈ పాటను వాగు చిన్నతనమందు వినియుండిరి, వారి మ్మితులయిన అకృరలీహకీము “మీరేమోమో (వాయుళుందురుగాని బుడ్డా వేంగళ రెడ్డిగారి చర్మితను [వాయనంతవరకు మీ [వాతలకు విలువలేదు” అనగా 1948లో (వాని గోలకొండ ప్మ్యతికలో అచ్చువేనిరి. ఈ దాత ధాతనామసనంవత్సరములో వచ్చిన కరువులో జనులకు అద్భుతమగు సాయము చేసెను దాత ఆయిన అఆ వెంగళ రెడ్డికి మ[దాను గవర్నరు బంగారు పతకమును ఐహూకరింపగా దానినెవ్వుడో దొంగ తస్కరించెను. మదాసు _పభుత్వమువారు ఆ దొంగను పట్టియిచ్చిన వారికి బహుమాన మిత్తుమనగా కమాపణార్థము నాకే పట్టించిన నే నెక్కుడు ఐహుమాన మిత్తునన్నాడట వెంగళ రెడ్డి । _ప్రభుత్వమువారు ముచ్చటపడి అత నికి మజియొక పతకమును చేయించి యిచ్చిరి ః

(వతాపరెడ్డిగారు ముఖ్యముగా ఎంచుకొన్న ఈమ కథలు పన్నెండింటిని ఒక ఫైలులో జ్యాగ_త్సగా దాచుకొన్నారు. ముదణార్థము 19089 జనవరిలో నమ్మాళ్వారుగారికి ఆ ఫైలునే పంవిరి రెడ్డిగారు నమ్మాళ్వారుగారికి తమ ఊత్త రములో “నా కథలలో ఉర్హూ విశేషంగా ఉంటుందేమో. ముఖ్యంగా తుదికథలో అట్టివే విశేషం, అందుచేత పుట్‌ నోటులో ఆర్థము (వ్రాసినాను. అది [విటీష్‌ం డీయావారికి నచ్చదని తామనుకుంటే ఆ 1వ కథను ఎ ర్తివేయండి "అని (వాసిరి, వీరు తమ కథలలో ఉర్జూపదములను ఎక్కువగా ఉపయోగించినమాట నిజముం అట్లు వ్రాయటకు మనము. రెండు కారణిములను చెన్పుకొననచ్చును. ఊర్జూ (ప్రాబల్యముగల నాటి తెలంగాణమున కడి తగినదని రెడ్డిగారు తలచుట మొద టిది. అధికషేప రచనలకవి తోడ్పడుట రెండవది. ఇది ఆనాటి రచయితలలో కొంత ఆలోచన రేపినది. కొందరీ పద్ధతిని తృజీకరించిరి. కాని సర్వతంత

శై సురవరము (_పఠాపరెడ్డి స్వతంతులయిన రెడ్డిగారు లెక్క సేయలేదు. ఏ మండలమువారు ఆ మండలము యొక్క భాష పరిశుద్ధమైన దనుకొనెడి (భాంతి తెలుగువా రింకను వీడలేదు,

కథాసాహిత్యములో తెలంగాణమున కొక (ప్రత్యేకస్థానమును సంపాదించి పెట్టినవారు (పతాపరెడ్డిగారు. వీరి రచనలలో ఆం(ధ సంస్కృతి, జీవితము (పన్ఫుటముగా కనిపించును. తెలంగాణభాషాజీవము, పలుకుబళ్ళు వీరిరచనలో తొణికిసలాడును. బారు (గామీణ జీవితమును చక్కగా చి(తింతురు, సంఘాల పంతులు, వెంకటరెడ్డిదార అను కథానికలలో ఇది చూడవచ్చు.

రెడ్డిగారు ప్మాతలను (పవేళ పెట్టునప్పుడు అపాదమ స్తకము వర్ణించి తదు: పరి స్వభావవర్థన చేయుదురు. స్వరూవ స్వభావ చ్యితీకరణ "జరిగిన వీదప సన్నివేశ వర్ణనకు ఉప్మకమింతురు ఆతి నూశ్మవిషయము నైనను జూగత్తగా వర్ణింతురు. అమీన్‌ ఊరిలోనికి వచ్చినపుడు పటేలు ఎన్నికోళ్ళు. ఎన్నిగుడ్డు, ఎన్ని సేర్స్‌ వియ్యము తెవ్పించెనో లెక్కపెట్టి మజచిపోకుండ వర్ణింతురు. అతి నూమ్మవిషయమును సైతము వదలిపెట్టకుండుట కథారచయిత చి త్తెకాగతకు నిదర్శనము

రెడ్డిగారికి కథా రచన విషయమైన కొన్ని అభ్మిపాయము లున్నవి. "కథలు వాయు కవులకు ముఖ్యముగా కథా సూ్యూతమును అవిచ్చిన్నముగా నడపుట, దాని కనుకూలమైన సులభళైలి యీ రెండును అవసరములు” (దళ కుమార చరితము; వ్యాసము, సుజాత, పక్ష, మాఘము) అని వారి అభి (ప్రాయము. ఇవి లమణ్యగంథ పఠనజన్యమైన శుష్కభావములుగాక అనుభవ ముతో, అభ్యాసముతో హృదయగతమై, నహజముగా వెలువడ్డ సటీవ సిద్దాం ఈశములు. వాక్యరచన మందును, భావ్వపకటన మందును వారి స్పష్టత అలవడిన వారు నేడు చాలతక్కువగా కనిపింతురు. ఆంతేగాక వారు వస్తుగౌరవములేనిదే కథ (వ్రాయలేదు. పేదవారిలోని ఉదాత్త జీవనమును తమ కథావస్తువుగా స్వీకరించిరి. వారి కథలలోని మజియొక గుణము వాస్తవికత వారి కథలలో దేనిని చదివినను అది వాస్తవ మనివించునేకాని కల్పన యను భావమేరాదు. “నిరీక్షణ” అను కథలో బెస్తవారి ఆకారములను, ఆచారములను సహజముగా వర్ణించిరి. కథా (ప్రారంభముననే నాయికయైన కుమారి, నాయకుడైన శంకర్‌ను నూర్యుడు ర్మాతి ఎక్కడ ఉండునో చెప్పమనును. శంకరన్‌ నోట సుందర

బీవితము--సాహిత్యము 185 మైన భౌగోళిక నత్యము (పత్యుత్తరముగా వచ్చును అది నిజముగా ఖౌతిక నత్యమెనను తాత్త్వికమైనదిగానే తోచును అనుదాత్వమైన ఈ కథానికా [వ్యకియలో నైతము ఠత్వజ్ఞానము, ధర్మర్వని ఉపేకణీయములుగావు ఏకథా నికయైనను కొంత ధర్మమును బోధించినప్పుడే వై శిష్టమును పొందును. "మొగలాయి కథలు

(వతాపరెడ్డిగారు వినోదార్థము ఈ కథలను (వాని గోలకొండవతికలో అచ్చువేసిరి వినోదదృష్టీతో వ్రాసినవి కనుక వినోదదృష్టితోనే చదువవలయు నని అప్పటి పరిస్థితిని బట్టి రాజకీయాంతరార్థములను నృష్టింపరాదని రెడ్డిగారి మనవి. ఈ కథలలో మొదటిది “గ్యారా కద్దూ బారాకొత్వాలు' అనునది తొలిసారి గోలకొండలో 19-8-1981 నాడు (వచురింప బడీనరి వేలూరి శివరామళాన్తి గారు తామ్మువాసిన ఇదేకథను కొంతకాలము తర్వాత భారతిలో _వకటించిరిం మొగలాయికథలు రెండు భాగములలో మొత్తము పదునాకండు ఉన్నవి ఈ రెండుపు_స్తకములలోని కథలు గాక వారు రచించినవి మజికొన్ని యున్నవి. ఈ విమర్శ చాలమట్టుకు ఈ రెండు పు స్తకములకే పరిమితము

ఈ మొగలాయి కథలు బాలవజకు అధికేపరచనలు. అవగుణములను మెచ్చుకొనుటయే అధిక్షేపము దీనినే ఆంగ్రభాషలో నెదైర్‌ ($206౯6) అందురు= “ల 5360518౯ 101648 18 865)66€ ఇం60 66106416 9? 50286846 = శ58 0౯21386 0% 18 122168 2౧4 ఇం21౧68868” అని ఆంగ్లసాహిత్య లక్షణవేత్తల అభ్మిపాయము.

“గ్యారా కద్దూ బారా కొత్వాల్‌ ' ఆనుకథ (గామములలోని పన్నిద్దరు ఆయగాళ్ల్ళను అధిక్నేవించుచు వానినది పదకొండు సొరకాయలు తీసికొని ఒక కాపువాడొకయారికి అమ్ముకొనుటకు వెళ్ళగా పటేలు, తలారి మొదలయిన ఆయగాళ్ళు ఒక్కొక్క. సొరకాయ లాగుకొని పోదురు దానికి ఆకాపు దుఃఖించు చుండగా కరణము కొరిణమడిగి తెలినకొని తన పాలికి సౌరకాయ లేనం దున వాని కంబళమును బలవంతముగా లాగుకొని పోవును 'అందరికంటె ఈ

186 సురవరము (పతాపరెడ్డి శర్ణమోడు మరీచెడ్డవాడు' అనుకొని, ఆలోచించి, ఉపాయముతో మారువేషము వేసికొని కొందరు ఆరబ్బులను వెంటబెట్టుకొని, ఒక యూరివావి దగ్గరకుపోయిః ఫర్మానా ఉనృట్లుచెవ్పి,కడవ కొక వెసాచొప్పున ఆకాపునీటిపన్నువనూలు చేయ చుండెను. హుజూర్‌ కు ఈవిషయము తెలియగా వానిని విలిపించి “క్యాగరే, నీకు యెవ్వర్‌ నీటి సుంకముహుకుం ఇచ్చినార్‌” అన్నాడు “హుజూర్‌, గ్యారాకద్దూ ఖారా కొత్వాలుహుకుం ఎట్లా ఏర్పడిందో మ్మరిమాన్‌ పరగణానుంకింకూడ అభ్హే ఏర్పాటయింది" అన్నాడు కాపు ఈకాపువాడిచ్చిన బహుమతితో (లంచము) చల్లబడి హుజూర్‌ వానిని గంటలు కొట్ధెడిపనికి నియమించును వాడిట్లు గంటలు కొట్టుచు ఒకనాడు ర్యాశిపూట మఆచిపోయి 11వ గంట కొట్టలేదు ఆహుజూర్‌ గంటకొక బేగమ్‌ దగ్గరకు పోవుచుండెడి వాడు ఆ నాడు వుజూకు తనతగ్గ శకు రానందున 1! గంటల బేగమ్‌ కాపుకు పిలిచి నాగంట మాతము మజచీ పోకుండ కొట్టిన నీకు నెలకు కొన్ని రూపాయల జీతము ఇత్తునన్నది. ఈ గంట లలో ఏదోరవహస్యము ఉందనుకొని వాడు ఒక్కొంక్క-నాడు ఒకరి గంటతప్పంలి వారి దగ్గర జీతము ఏర్పాటు చేసికొనెను, వంజూరుకు ఇదితెలిసెను. హుజూరు వానికి వాడు నీటిసుంకము వనూలు చేసిన [గ్రామమే ఇనాముగా ఇచ్చి పంపెను మొగలాయి పరిపాలన క్యర ఎవనిదో బ్యరె వానిదే అఆనుతీరుగా ఉండెను. బేఖూప్‌మదార్‌ సాబ్‌ నాగరు కరాలు సాహేబు, ఈకథనిజముగా జరిగిన దటః పనసవండుతిని, చేతులకు గడ్డమునకు బంక అంటించుకొని,నున్నగొగొరుగు కొనిన ఈసాహేబు తిరుపతి య్యాతికుల తలలను చూచి, “మీగుండ్లు, మీమూతి, మీగడ్డంచూచి నేనప్పుడే అనుకొన్నాను. మీదేశములో పనసపండు మస్తుగా ఊం డాలె” అని అన్నాడు య్యాశ్రికులు అతనిదిచూచి తమవలెనే తిరుపతి య్యాతికు డేమో అనుకొనిగోయిందా, గోయిందా"ఆన్నారు. “*ఆరేమ శీ అదేమాట. నాపేరు మదారు ఉంటే మీరునన్ను వచ్చినప్పటినుండి గోయిందా అని విలుస్తారు నేను నీజంగా బేఖూపు మదారును. మీరే బేఖూపు గోయిందాలు” అన్నాడు సాహేబుః బంగారుగాడిద అనుకథలో రెడ్డిగారు ఒక మంతిగారి ఛాందసమును చూవీంచినారు దురాకాపరులై న (బాహ్మణులు అ మంతినుండి డబ్బుసంపాదిం చుటకుగాను ఉపాయముపన్ని ఒక (బాహ్మణుని సన్యాసివేషములో ఆ మంతి దగ్గరకు పంవి వానిచే మంతతిగారి తల్లి గాడిదయై నరకబాధను పొందుచున్నదని

జీవితము--సాహిత్యము 18? గొడిదంత బంగారు. వి([గవముచేసి [బాహ్మటులకు ఇచ్చిన ఆపాపము పాయు నని చెప్పించిరి. ఆమంతి అందుకు సమ్మతించును. మంతికుమారుడు తన తండి వెరి ముదురుచున్నదని తలచి ఉపాయముతో గవని దర్వాజా మూసి, మంటలువేని, కడ్డీలు ఎల్జగా కాల్పించుచుండగా (బాహ్మణులు “ఏమిటయ్యా ఆది” ఆవి పశ్నించి మంతి కుమారునిభార్య వాయిపట్టు పట్టి చచ్చిగంగా తీర ములో గాడిదగా కుంటుచు తిరుగు ఒకసన్యాసితో “నామొగడు (బాహ్మణులకు భోజనముపెట్టి, బాగా దక్షిణ లిచ్చి వోయేటవ్వుడు తలాజఒక వాత నడుము చుట్టూవేస్తే నాకీ జన్మలోనే ముకక్రికలుగుతుందని” చెవ్పీనదనియు అందుకే ఈ (పయత్నమంతయు ఆని తెలిసికొనిరి అప్పుడు [భాహ్మణులు “మవ్శపభోః మమ్ము వదలిపెర్తే అదే దక్షిణ మాకు ఇంకేమిన్నీ వద్దని” చెవ్చి పారిపోదురు. దీనీకి తెనాలిరామలింగని కథకు కొన్ని పోలికలుండుట గుర్తింపవచ్చును

“గోమాజీ గడేశ్‌ వీతల్‌ దర్వాజా" అనునది మవోరాష్ట్ర్రబాహ్మణుడొక డు మొగలురాజు “అంధేరీ పరిపాలనలో ఉపాయముతో డబ్బు సంపాదించిన కథ. కరోడి గిరికి ఈతనికథయే మూలమని చెప్పుదురట

“వ్రీవీశాన్‌, వట్టి కాముకి. భర్తలేని సమయములో పరపురుషునితో (క్రీడించుచున్నప్వుడు చంటివిల్ల ఏడ్వగా “రంగములో భంగము కలిగిస్తావా” అని దానిగొంతు కా స్తగట్టిగా నొక్కి చంపిన ధూర్తురాలు, ఇదంతయు చూచి భయపడి “యాల్దా, మాఫ్‌కరో, బీవీ నీకుపదివేలు సలాంలు” అని దానివియడు పోబోగా వానిని చంవిన నీచురాలు దీనిని కనిపెట్టి బయట పెట్టటోయిన మగని చంపుటకు కొంపకు నిస్పపెట్టి “నా మియ్యా కాలివోతున్నాడు రశక్షీంచండీ” అని మొరలిడిన వగలాడి ఇంతచేసియు. చివరకు దుర్మరణమునొందినది. ఈ కథలో దుష్టస్త్రీ స్వభావము చ్మితింపబడినది.

“కిచిడీ జాగీరు దాతయయిన ఖానేజహాలోడీని ఒకడు కిచిడీ యాచించబోయి ఆ సర్దారునుండి కిచిడీ పేరుతో గ్యురము, జీన్‌, సెను, జాగీరు, సంపాదించుకొన్న కథ అఆప్పటినుండియే కీచిడి _పథ్యాతి ఎక్కువయినదట.

“భేతాసుల్తానుల భేటీ'లో నవాబ్‌వాజిదలీఖొన్‌ అనుసుల్తానుకు 125 మంది జేగములు, 500మంది పిల్లలు. వీరిలో తన సింవిసనమును ఆ(కమించు కొనుటకు ఎవరు తనను చంపెదరోయని (పతిశణము గండముగా ఆ నవాబు

188 సురవరము (పతాపరెడ్మి (బదుకుచుండెను. ఒక్క రజా అను గులాంనే ఆ సుల్తాను నమ్మెడివాడు* ఆ రజా మజీఇద్దరు నవాబులు కలిసి నుల్తానుకు పట్టిన జిన్‌ను (దయ్యముశు) విడివించుటకుగాను సుల్తాను అజానాను ఖాళీ చేయుదురు ఆ నవాబది తెలిసీ కొనలేక వారినే నమ్మెను సుల్తానుభార్య ఒకనాడు “రజాగాడు మిమ్ములను మోసము చేసినాడ“ని మొత్తుకొన్నది అయినను నుల్తాను “తాను నమ్మినవాడు [దోహియట, తాను మూర్టుడట :ః” అనుకొని భార్యమాట పాటించక ఆ రజాను తన్యపక్కనే కూర్చుండబెట్టుకొని గురాల ఐగ్గీలో ఊరేగిన న్వతంతుడు 11 ఈ కథ “ఫల 133801 ఇల 00168 12౧20౯2౧06 అను నానుడికి ఉదావరణము కాదగును.

“రంభ” ఒక సాధారణమైన భోగముదే. కాని మహమ్మద్‌ ఆదిల్‌షా ఆమె నృత్యమునుచూచి తలయూచి జనానాలో చేర్చుకొన్నాడు. అమెకొరకు (పత్యేక భవనమే కట్టించినాడు అతడు కొన్నాష్ళ యుద్ధమునకు పోయిరాగా ఆతని తక్కి.నభార్యలు ఆమెపై నేరములు మోపుదురు యదార్థము నిరూవించు కొనుటకు రంభను ఖీవనమువైనుండి కిందికి దూకుమన్నాడు ఆ నుల్తాను. ఆమె (కిందికి దుముకును “ఆమె లాగువై కట్టుకొన్న 20మూరల పట్టుచీర ఛ్యత్రీవలె తెరచు” కొన్నందువల్ల ఆమెకు వోని కలుగలేదు. కాని అభిమానవంతు రాలైన ఆమె 'జాంబీయా'తో పొడుచుకొని చచ్చినది. ఆమె చిహ్నముగా ఆరాజు వీజాపూరులో గోల్‌ గుంబదు నిర్మించినాడు.

“చస్తామంటే పురునతులేద. అను కథలో ముగ్గురి సోమరిపోతుల (ప్రవర్తన చూపబడినది ఒకనాడు ఆఅ ముగ్గురిని పాదుషా తనవెంట రమ్మనాడు, వారు “నీవే నడువు మాబదులు” అన్నారు! చక్రవర్తి వారిని బలవంతముగా ఈడ్చించుకొనిపోయి. ఒక భవనము సిద్ధముచేసి ఊరిలోని సోమరులందరును రావలసినదని చాటింపువేయించినాడుః ఒకవారము లోపల పదివేలమంది జతకూడినారు! వారిలో నిజమైన సోమరులెవరో తేల్చుటకు (వధానమంత్రి (వజీరె ఆలం) ఆ భవనముచుట్టు గ డ్డివాములు పెట్టి అంటించగా ఆందరును పారిపోదురు. మిగిలినది వైముగ్గురు సోమరులు మా[తమేః చక్రవర్తి వారిని చూచి నిర్దాంతపోయి “అరే మీకు జీవనముపై (ప్రీతిగాని ఆళగాని లేనట్టుంది ఇట్టి [బతుకు (బతికేదానికన్న చావకూడదా యేమి” అన్నాడు

జీవితము-సాహిత్యము 199 ఆ ముగ్గురిలో ఒకడు కూర్చున్న చోటనుండియే తలయెత్తి ధీమాగా “చావా లంటే ఎంత|పయత్నం కావలెనో తెలునునామరి. ఆపని తొందరగా ఏమన్నా అవుతుందా. అంత పరిశ్రమకు మేము ఓప్పకుంటానూ. మాకు చస్తామంటే పురునతులేదు "అన్నాడు ః॥

“శకీరు బిడ్డ” అను కథలో ఐశ్వర్యము కలిగినప్పుడు ఏర్పడిన అను బంధములు పేదరికము దాపురించినవుడు ఉండవని చెప్పబడినది. పర్థుందాబేగం, వోమీదావేగం నవాబుల భార్యలు, తను వీల్లలకు నంబంధము కలుపుకొందమను. కొన్నారు వమీదా వీదదై పర్థుందా దగ్గరకు పోయి మాట్టవకారము పెండ్తి చేయవలసినదసి అడుగగా ఐశ్వర్య గర్వముచేత ఆమె తృణీకరించినది తర్వాత వర్టుందాబేగము కూడ పేదరాలయి. పోయినది. అప్పుడు తెలివి తెచ్చుకొని వామీదా దన్గరకువచ్చి అడుగగా ఆమె కూడ తిరస్కరించి వంవినది.

*'దమాలను బ;రెతి౨పోయింది' అనుకథలో మొగలాయి పాదుషాల కాలములో న్యాయము లంచాలవైని ఆధారపడి యండినదన్న నంగతి విశదము చేయబడినది. ఒకడెవడో [వియురాలిని వెళ్లగొట్టినాడు. అమె తన సంగతి ఖా జీ(న్యాయాధికారి) కి మనవి చేసికొన్నది వాడు [పతివాది దగ్గరనుండి 860 మూళ్ల థాకాషన్లూ నజరానాగా తీసికొని, వాది దగ్గరనుండి కూడ ఒక బ్యరెను లంచముగా తీసికొన్నాడు వాది పత్షముననే తీర్పుఇచ్చినాడు తీర్పు అనంత రము (పతివాది ఖాజీ తన నజర్‌ మజచి పోయినాడేయోనని “సర్కార్‌! ఢాకా వన్లూ 60 మూళ్లది” అన్నాడు. ఖాజీ యీమాట అందుకొని “నీ రుమాలను బ(రె తినేసింది జావ్‌” అన్నాడు.

గూబల గుసగుసలు అను కథలో లాలసుడైన బ(వోం చకవక్తిని ఆతని మతగురువు కనులుతిరిపించుట ఇతివృత్తము. ఒకనాడు బ(హాం చకకనర్తి పతుల భాషను విని అవియేమి మాటాడుకొనుచున్నవో తెలుపవలసినదని మత గుడవును అడుగగా, అతడు ఆడపక్షి మగపవ్నితో 200 [గామములు ఇచ్చిన గౌని భార్యను కాను అనినదనియు మగపక్షి బ(వోం చల్లగా ఉండిన వందలేమి వేల [గామములే యిచ్చెదనని అనుచున్నదనియు చెప్పెను. బ్యవోం అప్పటి

క్షేశ40 సురవరము (పతాపరెడ్డి నే నుండ్‌ జ్ఞానవంతుడాయెను. ఇది ఐ(హైంపరిపాలనపై అధిక్షేసము, అయితే ఆధి షేపము వాచ్యడూపములో ఉన్నది ఇవిగాక ఇంకను మరికోన్ని కథలున్నవి. న్యాయదీవ్ష, ప్యారీసవారీ సత్యివాది బుధ్ధూ మొదలయిన కథలన్నింటిని అధిక్షేపమునకు ఉదాహరణము లుగా చెప్పవచ్చు

౬. చర్మితలు - జీవిత చర్మితలు

రెడ్డిగారు వానిన చరితలు అయిదు కనివించుచున్నవి వానిలో ముఖ్య

మైనది రాజా బహద్దరు వేంకటరామారెడ్డి చర్మిత తక్కినవి నురవరము వారి

వంళచరిత, న్వవిషయ సంగ్రహము, హిందూస్థాన చరి_తములు(రెండుచిన్న వి]

సురవరమువారి వంశచర్మితను వీరు 1983 సంవత్సరవు మే నెలలో వాసిరి. దానిని _వాయటకు గల కారణమును రెడ్డిగారిట్టు చెవ్పినారు.

“ఇది మా కుటుంబచర్మిత. నాకు తెలిసీినంతవటకు సత్యమైన విషయ ములనే పక్షపాతము లేకుండా (వాసినాను ఇది మా భావిసంతతివారు చూచు కొనుటకు మాత్రమే యుద్దేశంచినది ఎందుకనగా పూర్వులు ఏమిన్నీ రికార్డులు ఉంచిపోనందున మాకు వారిచరి[త తెలియకపోయెను మాకు కెలిసినంత మా విల్లలకు తెలియదు. ముందుకాలములో మావిషయము కూడా అంతేకాగలదు- కావున నాకు తెలిసినంత, పెద్దలవలన వినినంత నా అనుభవములో ఉండినంత నంవషి వ్తముగా (వాసినాను.”

ఈ వంశచర్మిత 64 పేజీల (గంథము ఇంకను అమ్ముదితము ్రస్తుతము ఇది వారి జ్యేష్టకుమారులైన యన్‌. నారాయణరెడ్డిగారి యొద్ద భద్రపలుప బడినది ఇందు వీరి మూలపురుషుడైన అచ్చన్న మొదలుగా గలవారి చరిత విశేషమిట తెలుపబడినవి. (పతాపరెడ్డిగారి తాతగారైన పాపిరెర్డికొలము నుండి కొంత సమ్యగ్రచర్శిత లఅభించుచున్నది అన్నదమ్ములమధ్య భాగ స్వామ్యపు వివాదములు మొదలయిన విషయములను ఈ చర్మిత స్పష్టముగా ఆలుపుచున్నది.

[పతాపరెడ్డిగారు స్వవిషయ సం్యగహమనుపేర తమ జ్షీవితచరి[తలోని కొన్నిముఖ్య ఘట్టములను (వాసిపెట్టళొన్నారు * అయిడే వారు ఈ జీవిత నలనలనానా ననా నానన నానానునానానుా నముకము ననా బనునాలున

• దానినుండీయే ఈ (గంభతల్త కొన్ని బినయములను (గపొంటి

నాడు (వతావరెడ్డిగాడు మరంఠొంత ఎవ్రలముగా (వానీతొని యంజీన మభట లాభరరముగా ఉండెడీది.

లం! నురవరము (వతాపరెడ్డి సంగవామును ఒక్కమారుగా (వాసికొనలేదు మొదటిసారి 1988 సంవత్సర మందు తమ బాల్యమునుండి కోంతవిపులముగా ల! పుటలలో (వాసిరి అంత వజకు తామ్మువాసిన [(గంథముఅను గురించిన విషయమును కూడ అందు తెలియపటిచిరి రెండవసారి 1989 సెఫప్రెంబరు 15 తేదివజకు [వాసికొన్నారు ఇది నాల్గుపుటలలో మా(తమేయున్నది. మూడవసారి 18మార్చి 1945నాట్రి వజకు (వాసికొనిరి ఇది కేవలము అయిదు పుటలలో మ్మాతమే యున్నది నాల్లవసారి 18--8-1945నుండి 1949 అంతమువఆకు (వాసికొనిరి ఇది మూడు పుటలే ఉన్నది. వారు1949 సంవత్సరమువరకు తమ జీవిత విశేషములను (వాయ సంకల్పించినను 1017 వరకే [వాయగలిగిరి 1947లో గోలకొండ వథతికతో సంబంధము వదలుకొన్న విషయమును (పస్తావించుచు దానిని మహారాత్తుగా ముగించిరి తక్కినభాగము లేనట్లే ఉన్నది. ఏమైనను మొదట ఉన్న ఉత్సాహముతో తరువాత (వాయలేదు. రెడ్డిగారు ఎంత నత్యనిస[్థ కలవారో తెలుపుటకు వారి స్వవిషయ సం్యగహము చాలును, తమ్ముగురించి ఘనముగా ఒక్కమాటయైనను చెప్పుకొని ఎజుగరు. అందును తము ఆంగ్ల భాషా పాండిత్య మును గురించి చెప్పిన విషయములు వారికీ లాఘవాపాదకములై నను పారి నిష్క్మపటతకు చక్కని ఉదాహరణములు అవనరము వచ్చినపుడెల్ల తమ్‌ ఘనతనే చెప్పుకొను బుద్ధిమంతులు వీరినుండి గుణపాఠము (గ్రహించుటమేలు. (పకావరెడ్డిగారిది ఆంతటే సౌశీల్యము,

రెడ్డిగారు హిందూస్థాన చర్మితమను పేరుతో విద్వాన్‌ అనుముల వెంకట శేషకవితో కలిసి రెండు చిన్న చరిత వు స్తకములను వ్రాసిరి. అవి ఉన్నత పాఠశాలలలో పాఠ్య([గంథములుగా ఉండినవి రచయితలుగా ఇద్దరి వేళ్ళున్నను శచన యంతయను ఒక్కరి చేతిమీదిగానే జరిగినదని యా కైలి చెప్పక చెప్పు చున్నది. రెడ్డిగారి ఖావము[ద, భాషాము.ద వానియందు (పస్ఫుటముగా కని వించుచున్నది. పాఠ్య పణాళికానుగుణముగా (వాసినను కథనమునందు (వర్యే కత గోచరించును. (బిటిషు చర్మితకారులు వాసిన [వాతలు మన అల్పత్వమును చెప్పుచున్నది. రెడ్డిగారు ఈపు _స్తకములో వానిని (పత్యవముగా కాకున్నను వరోవముగా అండించియున్నారు. హిందూరాజులను గురించి, మహమ్మదీయ నుల్తానులను గురించి, (తిమతాచార్యులను గురించి, ఇంగిషు పరిపాలకులను

జీవితము-సాహిత్యము 148 గురించి. సరళమైన భాషలో సత్యాంశములను మాతమే లిఖించిరి. అవి పాఠ్య (గంథములు కాన స్వీయాభ్మిపాయముల కంతగా అవకాళము లేకపోయినదిం

రెడ్డిగారి పుస్తకములలో (పత్యేక గౌరవము నంపాదించుకొన్నది రాజ బవాద్దరు వేంకటరామ రెడ్డిగారి జీవితచర్శిత. రెడ్డిగారు దానిని [989 లో వ్రాసి నట్టు తెలియుచున్నది. ఆపుస్తకము 1959 వ నంవత్సరములో రెండవ మ్ముదణ పొందినది. ఇటీవలనే ఇది ఆంగ్లభాషలోనికి పరివర్తిత మయినది. రాజబవాద్దరుగారి 688వ జన్మదినోత్సవ సందర్భమున నారాయణగూడ బాలికల ఉన్నతపారళాల వారు శ్రీమతి కొమ్మిడి లక్మీబాయమ్మగారు వ్రాసిన రాజ బహద్దరుగారి జీవిత విశేషములను [పకటించుటకు నిర్ణయించిరి. కాని ఆది లఘు పుస్తకమగుటదే (_పతాపరెడ్డిగారిచేత ఈ (గంథమును రచింపించి (ప్రకటింప జేసిరి

రాజబవహాద్దరు వెంకటరామారెడ్డిగారు ఒక మవోనుభావుడు. దానధర్మ దయావీరుడు. ముఖ్యముగా అనేక విధములైన సంస్థలకు మూలపురుషుడు. వారి ధర్మవర్తనమును న్వయముగా చూచుచుండినందువల్స రెడ్డిగారీ రచన కుప[కమించిరి ఏమైనను జాన్సన్‌కు బాస్వెలువలె రాజబహద్దరుగారికి (పతాప రెడ్డిగారు లభించినారు కట్టమంచి రామలింగారెడ్డిగారు ఈ పు'స్తకమునకు పీరిక వ్రాయుచు, 0618 ౧౦౧౮౭6 €0 ౯౯16౪ ల18 6౫6611౧౬ ౧౧౩౧౪6 వ?6006664 స? 10 ఇంం0091182ల *9166 ౦౯ 1ల1లట(6 వ?036' అం ఉద్ధాటించిరి,

రెడ్డిగారు దీని రచన కుష్మకమించుచు జీవితచరిితవలని ఉపయోగము లను, రచనా విధానమును గురించి చెప్పిన విషయము గమనింప దగినది.

“*వపంచములోని మవోపురుషుల చరితలు నానా విధములుగానుండును అవన్నియు పాఠకులకు కొన్ని గుణపాఠములు నేర్పునట్టివై యుండును. జీవిత చరి(తలు (వాయు నాచారము పాళ్చాత్యులలోనే విశేషము. వారి నుండియే యీ విషయమును భారతీయు లనుకరించుచున్నారు, జీవితచరితలు [వాసియుండుట వలన ముందు సంతతివారికి తమ పూర్వులలోని గొప్పవారి చర్మిత్మ్యయ, అ చర్వితలోని ఆదర్శవిషయములును, చర్మితకు కారణభూతములై న మవాపురు మల కాలములోని కొన్ని ముఖ్యఘట్టములను, ఇటువంటి అనేక విషయముల

క! సుఠరవరము [పతాపరెడ్డి తెలిసికొనుట కవకాళ మేర్చడును "” ఈ వాక్యములు జీవిత చరితలు [వాయ వారికి ఆదర్శములుగా ఉండదగినవి ఇది మ్మాతమే కాకుండ రాజబహద్దరుగారి సం్యగహ జీవితమును గురించి వీరు పెక్కు వ్యాసములు వ్రాసిరి. అవి వివిధ వతికలలో _పకటీతములు

రాజబహాద్దరుగారి జీవన విధానమును ఇందు చక్కగా విన్యసించిరి, అతిశయోక్తుల జోలికిగాని ఉత్పేక్షల సంగతికి గాని పోకుండ వారి స్వభావ ములను, ఆదర్శములను, ఆచరణమును సహజ రమ్యముగా వివరించిరి. వారి భాష మంచి పటుత్వము కలది తమకు వారికి ఎంతో సాన్నిహిత్యము ఉండి నను రెడ్డిగారు తమను గురించి ఒక్కమాటకూడ చెప్పుకొని యెజుగరు

వీరి హైందవధర్మవీరులను పుస్తకము పదునాజుగురు వీరుల పవత చర్మితను తెలుపును. ఇందు ధర్మ వైలీ, బాలచం[దుడు, అనవేమభూపాలుడు, గోరా, సావిత్రీబాయి, తా నాజీమాలుసురే, బాజీ దేళపాండ్యా, అబ్ధుల్‌ రజ్డాక్‌, అమరసింహరారోడ్‌, భల్లూసింగ్‌, ఇందుమతిజీ, గురుగోవిందు, ఆభయచంద్‌ నిర్భయచందు, సోమనాదది, సదాశివరెడ్డి, బలభ్యదుడు అను వారున్నారు. సోమన్నాది చర్విత రెడ్డిగారు స్వయముగా (తవ్వినది. తందాన కథల వారినుండి విని తదుపరి చరిత్రాంళములు ఆధారముగా దానిని వాసినారు. తెలుగుదేళము నకు పరిచితమైన సోమన్నాది కథ ఈ హైందవధర్మవీరు లందలిదే. కాని ఇంతకంటె విపులముగను, రమణీయముగను గోలకొండలో _పకటించియుండిరి. ఈ ప్పస్రమునకు మల్లంపల్లి సోమశేఖలరశ ర్మగారు పరిచయ వాక్యములు వాసిరి. మల్లింపల్లి వారి యీ [కింది వాక్యములు దీని వై శిష్ట్రమును తెలుపుచున్నవి. “గ్షీనిని రచించిన శ్రీ నురవరము [పతాపరెడ్డిగారు ఆంధ పాఠక లోకమునకు సుపరిచితులు వీరు తెలంగాణమునకు చేయుచున్న సేవ అమూల్యమైనది, అపరి మితమైనది వీరు రచించిన (గ్రంథములు, నాటకములు మొదలై నవి అనేక ములు గలవు. వీరు హైందవధర్మవీరులు రచించి ఆంధపాఠక లోకమునకు నూతనముగ ఒక చక్కని సౌరస్వత భూషణమును సమర్పించినారు. ఇది బాలబాలికలకు కూడ సులువుగా బోధపడునట్టు సులభశైలిలో తేటతెలుగున (వాయబడినది. విషయమునక్రై పెద్దలయిన వారుకూడ తప్పక చదివి అనం దించవలసిన (గంథము, దీనినాకమారు చేశబబ్టేనచో ముగించు వరకు విడువ

జీవితము--సాహిత్యము శ4ీథ్‌ బుద్ధి పుట్టదు అంతటి హృదయాకర్షముగా నున్నది ఈ పుస్తకము కానై తే చిన్నదే కొని ఆంతయు నుసిబారని కణకణలాడు నిష్పుకణమే ఇందభఖివర్డితము లైన వన్నియు రక్తము నుడుకెత్తించు. వీరకథానకములు'', మల్లంపల్లివారి మాటలు స్వభావోక్తులుకాని అతిశయోక్తులు కావు.

ఈ కథలలో (పతివీరుని వెనుకను [(వళావ రెడ్డిగారున్నారు రెడ్డిగారు ఎంతో ఆవేశముతోడను, అలిమానముతోడను ఈ కథలను (వాసియున్నారు ఠానాజీ మాలుసురే, సోమనాగద్రికథలు ఇప్పుడును పార్య[గంథములయందు చోటు చేసి కొన్నవి అన్యదేశములను, వీరులను ఎక్కువచేసి పొగడుచు మనవారిని అసలే ఎటుగని వారిని రెడ్డిగారు అధిక్షేవించిరి.ఇందులో చివలిదియైన ఐలభదుడు అను నాతని చర్మిత ముగించుళు రెడ్డిగారు పల్కిన వల్కులు మనన యోగ్యములు-

• ధర్మవెలీలో లియోనిదాను జగిద్విఖ్యాతి పొందెను అతనిని మించిన ఐలభ(దునెవ్వరు నెజుగరు అని మోతీలాల్‌ మోమగాతు &0 ఏండ్ల [క్రిందట [వాసిన వాక్యము లిపుడుకూడ సత్యమే విద్యావంతులలోన్నై నను దేశీయు లెందరీ అభినవఖీము నెజుగుదురుః: ఏ పొందూదేళ చర్వితలోనై న విద్యార్థుల కీగాథ నెవ్వరైన [వాసి చదివించిరాః తుదకు హిందువులలోనై న నెందరెటుగు దురీ వీరాతివీరుని దివ్యచరితము ”

ఈ పుస్తకము నేడుకూడ ఉపవాచకముగా నుండదగినది లేతప్యూాదయ ములవై ఈ వీరగాథలు గాఢమైన ముద వేయననుటలో సందియములేదు ఈ (గంథమును ప8ించుచున్నంతనే ఒళ్ళు జలదరించి వీరావేళము పొందక మానము

ఇంతవజకుని (పతాపరెడ్డిగారి చర్మిత రచనాకౌశలమాను అవలోకించి తిమి రాటోవు సకరణమున వారి పరిశోధనా పటిమను పరికింతము.

౬ పరిళోధన (గ్రంథములు హిందువుల పండుగలు రెడ్డిగారి పాండిత్యమునకు నికషోపలములని చెప్పదగినవి మూడ్యగంథ ములు అవి-హిందువుల పండుగలు, ఆంధుల సాంఘికచరిత, రామాయణ విశేషములు. వారికీ ర్తి ఆంధసాహిత్యాకాళమున వెలుగుటకు ఈ మూడు(గంథ ములు బాలును, ఈ (గ్రంథములు వారి పరిశోధనను, పరిశ్రమను, శైలిని చాటు చున్నవి. వారు 'పొందువుల పండుగలు" [వాయటకు ఒక [పత్యేకకారణమున్నది అది వినుటకు వినోదకరముగాను ఉన్నది విభవసంవత్సర విజయదశమి నాడు నిజాంగారు హిందువులు విజయదశమిని ఎందుకుచేయుదురని రాజా బహద్దరు వేంకట రామారెడ్డీగారిని (పశ్నించిరి రాజా బహద్దరుగారు తామెరిగిన ఊ త్త గో[గహణకథను అందుకు సమాధానముగా చెప్పినారు. అంత నిజాంగారు “ఇం తకు పూర్వమొకరిని విచారింప నతడది శ్రీరాములు రావణునిపై జయము పొందిన సందర్భమున జరిగినదని చెప్పెను ఎవరిమాట నిజము”అని (పళ్నించిరి వేంకటరామా రెడ్డిగారికి ఈ అవకతవనక ఏమో అర్థము కాలేదు, వారు ఆ దినమే ఆ విషయమంతటిని ధనరాజగిర్జీగారితో ముచ్చటించిరి ధనరాజగిర్జీగారు హిందువులు శమపండుగల సంగతి తామే ఎజుగకుండుట శోచనీయమని, ఒక పండితునిచేత ఈ విషయమై ఒక (పసిద్ధగంథమును (వాయించవలెనని రాజా ఐహద్దరుగారితో అనిరి రాజా బహద్దరుగారి వనికి మనరెడ్డిగారిని ఆదేశించిరి తత్పలితమే ఈ (గంథము రెడ్డిగారీ (గంథమునందు పండుగలు, (వ్రతములు, జయంతులు మొద లయిన 55 ఉత్సవములను గురించి (బాసిరి అంతకు ముందు తెలుగులో ఈ విధమైన [గంథము లేదు ఇప్పటికిని తిరుమల రామచం[దగారి (గంథము తప్ప మరియొకటి కానరాకున్నది ఆందువల్ల (గంథరచ నక్రై పురాణములు, (వత శగంథములు, స్మృతి (గ్రంథములు పరిశోధించవలసి వచ్చెను ఈ కోవకు చెందిన (గంథములు హిందీలోను, ఆంగ్లభాషయందును కొన్ని ఉన్నను అవి వారి క ౦తగా ఉపకరించలేదు. అందులో తెలుగువారి కే పరిమితమైన పండుగలు కొన్ని

జీవిత ము-సాహిత్యము 147 కలవు వాటి చర్చానందర్భమున రెడ్డిగారు . జనసామాన్యములో (పచురముగా ఉన్న కథలను ఆధారముగా కైకొనిరి. మన మతమువైని, సం్యపదాయములపెని వారికి ఆభిమానమున్నను కాన్త్ర చృష్టికి (50160160 0౧00ఇ/16616 )) సరిపడని ఏవిషయమునై నను రెడ్డిగారు ఖండింతురు ళాస్త్రదృష్టిలకయే మన పండితులు అసంగతవిషయములు పెక్కు [వాయుచుందురు అయినను మన ,పాచీన _గంథములలోని అనేకాద్భుత విషయ ములను రెడ్డగారు గమనింపకపోలేదు మన విమర్శకులలో పెక్కురు కేవలము పాళ్చాత్యులచే _వభావితులయి వారిని [గుడ్డిగా అనుసరింతురు, మరికొందరు మన ఖాషాసంస్కృృతులే గౌప్పవని వితండవాదము చేయుదురు ఈరెండు మార్గ ములును డోషభూయిష్టములే, సత్యము ఎందున్నను స్వీకరింపవలసినదే ఈ (గంథమునకు సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణ వండితులు పరిచయ వాక్యములు (వాస్‌నారు ఇందు వారు రెడ్డిగారి సులభశైలిని మెచ్చుకొన్నారు ఈ (_గంథము నకు పీరిక్యవాయుచు రెడ్డిగారు మనవారికి పండుగులను గురించి ఉన్న జ్ఞన మును ఇట్టు చెప్పినారు “...హిందువులలో ననేకులకు! దాము పండుగలనేల చేయుచున్నారో తెలియదని చెప్పవచ్చును స్యుపసిద్ధములైన విజయదశమి, దీపావళిపండుగల విషయమై పండితులు సైతము సరియైన కారణములు చూవించు టలేదు అందు పరంపరగా ఐాడుకొను కారణములే చూపుదురుగాని అవి నరియైనవా కావా అను విషయమును విబారించు [ళమకు టోరు” అందువల్ల పండుగల మంచి చెడ్డలు విబారించు శమకు వారే పూనినారు వారు పండుగల చర్చాసందర్భమున ఒక [కమమును పాటించలేదు చానికి కారణమేమయి ఉండునో తెలియకున్నది ఇందుకు ఒకవిధముగా సమా ధానము చెప్పుకొనవచ్చును రెడ్డిగారు పర్వముల యధాసంభవమునుగాక [ప్రాముఖ్యమునే దృష్టియందుంచుకొనినారేమో అనివించును దీపావళి, విజయ చళమిని చర్చించినంతగా వారు మరియేపండుగలను గురించి చర్చింపలేదు ఆసలా పండుగలకు నిజమయిన కారణమేమో తెలిసీకొనుటకు వారు చేసినకృవి అనితరసాధ్యము ఆశ్వయుజ కృష్ణ చతుర్దశినాడు వచ్చుదీపావ€ పండుగినుగూర్చి వివరిం చుచు ఆ పండుగ హిందువులచే ఎందుకు చేయబడుమున్నదో అనుపట్ల వీరు

కే48 సురవరము (పఠావరెడ్డి చూవిన పతిళ అసామాన్యమైనది ఈ పండుగను తెలిపెడి కొన్నికథలు [ప్రచారములో ఉన్నవి. ఆ కథలలో కృష్ణనత్యల నరకానుర విజయము, వామన కృత బలిన్మిగహము, రావణాసుర సంహారానంతరము రాముడు ఈ దినమున. పట్టాభిషిక్తుడగుట, నరకమున ముకక్షికె వితృపతి (ప్రార్థన, వ్మికమార్కపట్టాలి "షేకగాథ మొదలగునవి ముఖ్యమైనవి ఈ పండుగకు నరక చతుర్దశి యని పేరుం డుటబట్టి నరక శబ్దమునకు నరకాసురుడుగా అన్వయించుకొని పూర్వులు పెక్కురు అతని సంహారము దీనికి కారణముగా తలచిరి కాని (వతరాజము మున్నగు [గంథములందు బలిచ్యక్రవ ర్రిగాథయే కలదు ్రీరామవట్టాభిషేక విషయమున ఆతడాదినమున పట్టాభిష క్తుడగుటకంటె ఎక్కుడు తెలియదు, నరక చతుర్దశి యందలి నరక శబ్దమునకు యమలోకమను అర్థము కూడ ఉండుటవలనను, [వతచూడామణి యందలి “యమాయ ధర్మరాజాయ మృత్యవే చాంతకాయ చ” అని యమపూజా విధానముండుట చేతను, నరక విముక్రికై ఈ పండుగ జరుపు కొందురను భావమును రెకిగారు వెల్లడించిరి. వ్మికమార్కుడీ దినమున పట్టాలి విక్తుడగుటకు మించి దీనితోడి సందర్భమును తెలిపెడి ఇతరములైన (గ్రంథా ధారములు లేవు రెడ్డిగారు భవిష్యత్పురాణో త్తరభాగమాధారముగా ఐలిగౌరవార్థము దీపా

వళ పండుగ చేయబడుచున్నట్లు నిరూపించిరి. ఆ వురాణమున ఈ పండుగ దీపాళికోత్సవముగా పేర్కొనబడినది

“విష్ణునా వనుధా లన్ధా (పీతేన బలయే పునః,

ఉపకారకరోద త్తశ్చాసురాణాం మపహోత్సవః ” అని శ్రీకృష్ణుడు ధర్మరాజుతో చెప్పినట్టు అందుగలదు దినిని * కౌముది” అనియు ఆందురని రెడ్డిగారు తెలివిరి ఇదికా రిక మాసమందు వచ్చుననియు సర్వస్థలముల దీపములు పెట్టుదురని భావింతురు

“ కార్తికే కృష్ణపకే చ చతుర్దక్యాం దినోదయే,

అవశ మేవ కర్తవ్యం స్నానం నరక లీరుభిః * అని _చెప్పబడుటజేత నరకమును పొందగూడదను అభిిప్రాయముతో చతుగ్తళి నాడు తెల్లవారుజామున స్నానముచేసి యమపూజ, బలిపూజలు చేయవలయునని తెలియుచున్నది.

జీవితము-సౌహిత్యము 40

“ామయేత్‌ స్నానమధ్యేతు నరకన్య క్షమాయవై'-

“నరకాయ (పదాతవ్యో దీవస్సంపూజ్యదేవలాః'-

“చతుర్దశ్యాంతు యే డదీపాన్‌ నరకాయ దదంతిచ

తేషాం వితృగణాన్సర్వే నరకాత్స్వర్గ మాప్పుయుః'-

“చతుర్దశీ దినే రాజ్యం ఐలేర స్ప్వ్వితి యాచయేత్‌” అను _పమాణములవలన ఈ పండుగకు బలిచ[కవర్తికి మాతమే సంబంధము గలదనియు, శ్రీరామచందుని పట్టాభిషేకము, వ్మికమార్క పట్టాభిషేకము, నరకాసుర గాఠలకే మృాతము సంబంధృ్యములేదని రెడ్డిగారు నొక్కిచెవ్పిరి

ఇం(దార్థము వామనరూపరధారియై విష్ణువు బలివలన (తిపాద ధరణిని

దానముగా (గ్రహించి (త్రివికమావతారము పొంది భూమ్యాకాశములు రెండు పాదములచే ఆకమించి తృతీయపాదమును బలి శిరము పైనుంచి పాతాళమునకు అణగ(ద్రొక్కెను పొతాళశ మధోరోకము గావున అంధకార ఐంధుర మైనది. లోకమాన్య బాలగంగాధరతిలకుగారు తమ “వైదిక నిజయములో విస్తు (త్రిపాదయుక్తుడుగా బుగ్వేదమందు చెప్పబడినట్టు పేర్కొని విష్ణుపాదములలో రెండుమ్మాతమే మానవులకు కన్చించుననియు, మిగిలినది మానవులకే కాక వశువశ్యాదులకు సైతము కొనివింపని ఆధోలోకమున ఉన్నట్లును తెలిపిరి విష్ణవనగా నూర్యుడని అర్థముండుటవల్ల సూర్యుని వార్షికగమనమే మూడు పాదములుగా చెప్పబడినట్లు రెడ్డిగారు నిరూపించిరి. ధర్మసింధువునందలి

“తులా సంస సవాసాంళా (పదోషో

భూతదర్శయోః, ఉల్కాహన్తానరాః కుర్యుః

విత్రూణాం మార్గదర్శనమ్‌ ” అను క్లోకము దీపావళినాడు సూర్యుడు తులారాశిని పొందుచున్నదినము జనులు దివిటీలతో పితృదేవతలకు మార్గదర్శనము చేయుచున్నట్లు తెలుపుచున్నది, వైని చెప్పబడిన భవిష్యత్పురాణో త్తర భాగము (వతరాజము, (వతచూడామణి, ధర్మసింధువు, తిలకుగారి వై దికనిలయము మున్నగు (గంథము లాధారముగా చశ్షిణాయనమందు మరణించిన వితృదేనతలకు నరకబాధా నివారణార్థము యమపూజచేసి ఆ దీర్హర్మాతి కాలమందలి చీకటిలో పితృదేవతలకు స్వర్గ దర్శనార్థము దీపములు వెలిగించుట ఈ పండుగ (పయోజనమై యుండుననియు శతలంచిరి ఈ నరకచతుర్హళి దీర్ణరాతికాలమందు మృతవిశలకు నరక విముక్తి

150 నురవరము ప్రతాపరెడ్డి చేసెడి పర్వదినమనుటకు, బలి, యమ, వామన, దీప, నరక, పాతాళ అను పదములు సాక్యమిమృచున్నట్లు ఉద్దాటించిరి. దీపావళి పండుగతో సంబంధము లేని నరకాసురవధథ గాథను పురన్కరించుకోని నేటివారు అనవనరముగా: బాణములు (పటాకులు) కాల్చి పలునష్టములకు గురియగుటను రెడ్డిగారు. నిరసించిరి పండుగలు మనోరంజకములు కావలయునేగాని వ్యయ్యపయాన ములకు దారితీయరాదని వారి యుద్దేశము

దీపావళి పండుగ యథార్థహేతువు తెలివినట్రే రెడ్డిగారు మిగుల చర్చించి దసరా పండుగ (ప్రత్యేకతను వివరించిలి దనరా పండుగకు విజయదళమి యను. 'పేరుండుటచే విజయ శబ్దమునకు అర్జునుడను అర్థము కల్పించి అతడు ఈ అశ్వయుజ శుక్ట దళమినాడే అజ్ఞాతవాస పరిసమావ్లీ కావించి ఉత్తర గోోగహణ నందర్భమున విజయము గాంచుటను ఈ పండుగకు ఒకానొక ముఖ్యకారణముగా _ పండిత పామరులందరు ఏక[గివముగో చెప్పుచుందురు. ఇందుకు విజయదళమినాడు శమీపూజ చేయుచు చెప్పెడి

“శమీ శమయతే పాపం శమీ శతువినాళనీ అర్జునస్య ధనుర్ధారీ రామన్య (పియవాదినీ”

మున్నగు శ్లోకములు ఇందుకు [పోదృలకముగా ఉన్నవి ఇందు “రామస్య (వియవాదినీ' అనియు ఉండుటచే (శ్రీరామ విజయమును కూడ కారణముగా: చెప్పుచున్నారు ఇట్లు రెండు (వధాన కారణము లుండుటవలన ఈవిషయమునే హైదరానాదు నవాబుగారును వెలిబుచ్చినందున రెడ్డిగారు తమ నిశిత పరిశీలన జ్ఞానముచే నిజకారణమును నిర్వివాదముగా నిరూపించిరి ఈ విషయమున వీరు భారతమును చక్కగా పరికోధించి ఉత్తర గ్మోగహణము, శ్రీకృష్ణుని రాయ వారము, అభిమన్యు వివాహము, భారతియుద్ధము, ఖీమ్మని శరతల్ప గమనము, మరణము మొదలగువాని కారణములను వివరించిరి. ఉత్తర గో[గవాణము బహుళ పక్షముననే జరిగినట్టు కవ్మితయ, వ్యాస భారతములు ఆధారముగా: చూవీరి విజయదశమి ఆశ్వయుజమాస శుక్లపక్ష దశమినాడే జరుగును. రామాయణమున శరదృతువు రాజల జైతయాత కనుకూల మగుననీి ్రీరాముడు రిష్మబునితో చెప్పెడి మాటలవలన, హనుమంత నుగివసంభాషణ, వానర నైన్యాగమనార్థము ను[గీవాజ్ఞ మొదలగువాని ఆధారముగా రామాయణ

జీవితము-సాహిత్యము 153 మునకు నంబంధించిన కారణమే ,శేషస్థమైనదని రెడ్డిగారు నిర్ధరించిరి వైగా విజయదశమి ఆనుదానికి విజయకొలమందు చేకబడు దళమి అకు నర్థమును (వత (గంథకారులు (వాసిన క్లోకాధారముగా చెప్పిరి ఇందుకు వారు “*అశ్వినస్య సితే పక్నే దశమ్యాం తారకోదయే, నకాలో విజయోనామ సర్వకామార్థ సాధకః”

అను ళ్లోకమును ఉదాహరించిరి.

గభేశచతుర్థినిగూర్చి వాయుచు రెడ్డిగారు మ్యూరు (04815) పండితుని యభ్మిపాయమునే నమర్థించిరి బుగ్వేదమందు వర్ణింపబడిన (బహ్మణ స్పతియే గణములకు (ఆనగా శబ్దములకు లేక విద్యకు) అధిపతి యనియు, అతడే గణపతి యనియు, అతనికే తర్వాతి పౌరాణికులు శ్రెవసంబంధము కల్పించి నానావిధముల అతని ఉత్ప త్రి (పకారమును సృష్టించి విఘృముల కధిపతిగా జేనియుందురని రెడ్డిగారు అభ్మిపాయపడిరి జా

జన్మాష్టమి పండుగను వివరించు సమయమున జగద్ధితార్థము భగవద్గీతను

టోధించిన మహర్షియైన భ్రీకృష్ణుడు భాగవతములో వ్యలిచారిగను, దధిక్షీర

నవనీత స్తేయడుగను, దుడుకు చేష్టల దిట్టగా వర్ణింపబడియుండుట రెడ్డిగారికి కష్టమనిపించినది ఈ సమయమున రెడ్డిగారు కావించిన ్ర్రీకృష్ణస్వరూప నిరూ పణము మిక్కిలి గమనార్హమైన విషయము ,పస్తుతము వ్యాప్తి లోఉన్న శ్రీకృష్ణ వ్యిగహములు, పటములు, నరియైనవికావని ఇట్లు చెప్పిరి “సాధారణముగ ఖ్రీకృన్ణుడు నీలవర్డుడుగను, నుందరాకారుడుగను, మీసములు లేనివాడుగను శ్రీ లోలుడుగను, నెమలి పించెపు తుళ్ఞాకుల కిరీట ధారిగను, చ్చితింపబడుచు న్నాడు ఈ స్వరూపమును విశేషముగా (పదారమునకు తెచ్చి ఆపచారము చేసిన వారిలో ముఖ్యుడు రాజారవివర్మ ఇతిడు నాలుగైదువందల యేండ్లనుండి లిఖింప బడిన చిత్తరువుల నాధారముగా చేసికొని వాసినవాడు ”

రెడ్డిగారు పురాణగాథ లాధారముగ థ్రీకృష్ణుని స్వరూపమును నిర్హయిం చుటకు (పయత్నము చేసిరి శ్రీకృష్ణుడు నీలవర్జుడుగను, ఆజానుబావు డుగను, కర్కశ కరీరుడుగను పీరు వర్ణించినారు పతాపరెడ్డిగారి మజియొక అద్భుత మైన నృష్టి శ్రీకృష్ణుని మీసములు పాండవులకు పుష్టిగా మీనములుంచి చిత

15లి సురవరము (వకావరెడ్డి కారులు కృష్ణుని మీసములు ఒక్క-వెం డుక కూడ ఉఊంచకుండ గొరిగినందుకు చాలబాధపడిరి బాధపడుట మాతతమేకాదు, వెంటనే చ్మితకారుని పిలిపించి ఈ స్వరూపముతో కృష్ణుని చితింపజేని తమ గదినలంకరించికొని యుండిరి ఆ చ్యితిము తప్పక చూడవలసినదేః

రెడ్డిగారి పకారము భగవర్గీతాటోదన కాలము నాటికి (యుద్ధము నాటికి) కృష్ణనివయస్సు 80ఏండ్డు ఆతని ఆయుర్దాయము 116 ఏండ్లు. ఈ లెక్కను ఛాందోగ్యోపనిషత్తు నందలి ఒకమం_తమును ఆధారముగా చూవించిరి

హనుమజ్జయంతి నందర్భమందలి వానరులను గురించి రెడ్డిగారు చెప్పిన ఈ అభ్మప్రాయము గమనార్హము “నా అభల్మిపాయములో రామాయణ వానరులు శోతులు కారు వారా కాలమునందు బళ్ళారి.ప్రాంతములలో నివసించిన అనార్య ఉాతివారని అభ్మిపాయపడుదును ”

లీమైకాదశిని వివరించు సందర్భమున రెడ్డిగారు లీమ్మని గూర్చి విచా ఈణ కావించి మరణసమయమున కాతని వయస్సు నూట డెబ్బది ఏండ్లు ఉండు వని చెప్పుట తెలిసికోదగిన అంశము

తులసీ _వతమునుగూర్చి వివరించుటలో తులసీమోవోత్మ్య నిర్ణయమునకు వేద శాస్త్రముల ప్రమాణము లేనందున పురాణకారులే తులసిమొక్క యొక్క బౌషధీయ (ప్రాధాన్యమును గమనించి దానికి దై వత్వమాపాదించి అనేక కథలను సృష్టించిరనిరి ఇచ్చట వైద్య [(గంథాధారములతో తులసి గుణములను సమ్మగముగ వివరించిరి. ధన్వంతరి నిఘంటువున

“తులసీ లఘుతికోమ్టా రూషాచ కథవాతనుత్‌ [కిమిదోషం హరత్యేషా రుచికృత్‌ వహ్ని దీపనీ.ో

ఆనియును, ఆష్టాంగహృదయము (బావోటము) లో “ ఈ నల్టి తులసి హిధ్మ కానము, (శమ శ్వాసము, పార్శ్వ్వశూల, దౌర్గంధ్యము వీనిని వారించునుో ఉని తులసి గుణములు చెప్పబడినట్లు వేర్కొనిరి.

వోలి పండుగను గూర్చి తెలుపు నందర్భమున ఈ పండుగ (పాళన్త్య మును, (ప్రాచీనతను చక్కగా చర్చించిరి. దీనిని వసంతోత్సవముగా నిర్ణయించిరి.

జీవితము-సాహిత్యము 15కి

నాగపంచమి వివరణ సందర్భమున నాగజాతిని గూర్చి చర్చగావించి ఈ నాగులు ఐవ్వప్రాచీన కాలమునుండియు భారతదేళమందున్న అడవిజాతి వారన్‌ నిర్ణయించిరి. ఈరాన్‌లోని నేటి షీస్‌స్థాన్‌ అనునది [ప్రాచీనమందలి శేష అను నాగజాతి స్థానమనియు, ఖుర్షిస్థాన్‌ పౌరాణిక క్యదూ నాగరాణి నివాస స్థానమనియు, తవకజాతి వారిచేత తవశిల నిర్మింపబడెననియు. రెడ్డిగాఠు తలంచిరి

ఈవిధముగా (వళాపరెడ్డిగారు అనేక పాందువుల పండుగలను జిజ్ఞాసువులకు తెలియజేసెడి ఉద్దేశముతో చక్కగా వివరించి ఆమా సందర్భ ములలో పరిశోధించి తాము తెలిసికొన్న నూతనాంశములను భావిపరిశీలకులకు ఉఊఉపయోగపడునట్లు _ విశదవటిచిరి ఈ (గంథమును వారు సరళభాషలో రచించుటయే గాక అవసరస్థలములందు సంస్కృృతాం(ధాంగ్ల _గంథభాగములను విషయ (ప్రామాణ్యమునకు ఉదావారించి వివరించిరి ఒక్కొక్క వండుగను గూర్చి తెలుపుటక్రై వ్యావ్తిలో ఉన్న గాథలన్నింటిని (గపాంచి వానియందలి యథార్థ విషయ నిరూపణముగా గావించి సహృదయామోద మ్యృుద పొందు నట్టుగా (గ్రంథ నిర్మాణము కావించిన రెడ్డిగారికి ఆం్వధజాతి బుణపడినది

154 నురవరము [ప్రతాపరెడ్డి ఆంధధుల సాంఘిక చర్మితఈః (పతాపరెడ్డిగారి కృతులన్నియు ఒకయెత్తు, వారి అంధుల సాంఘిక చర్మిత ఒకయెత్తు [ప్రాచీన కాలమునుండి మనపూర్వులకు చరితరచనయెడ విరస భావముండెడిదని, చర్మిత రసహీనమైనదని తలంచి తదచన పట్ట కావలసిన శ్రద్ధ చూపలేదని పలువురి అభ్మిపాయము. రెడ్డిగారు అట్టి (గంథములు అసంథ్యాకములుండగా అవియన్నియు యవనదేతలవల్ల దగ్గము చేయబడి మన చర్మిత కపార నష్టము కలిగినట్లు అభ్మిపాయపడిరి ఇది మనము ఆంగికరింపని. సత్యము వంశ పరంపరాగతమైన అధికారము సంపాదించి తమ సౌఖ్యమే పదిలమైనదనుకొన్న రాజులకంటె, స్మామాజ్యదాహముతో పెనగులాడిన. చకవర్తులమధ్య నలిగిన సామాన్యజనుల జీవిత విశేషములనే [వాయకూని రెడ్డిగారు సాంఘికచర్మిత రచనోన్ముఖులయిరి. ఆంగ్భాది భాషలలో ఆతః పూర్వము భిన్నదేశములకు సంబంధించిన పెక్కు సాంఘిక చర్మితలుండినవి భారతీయ పాచీనజాతులు (గౌరరిఆ 0% తర01ల0€ 10611) మున్నగు (గ్రంథములు కొన్ని భారతీయ భాషలందు వెలువడియండెను. కాని (పత్యేక సాంఘిక చరిత్రలు వెలువడినట్ల్టులేదు. చిలుకూరి వీరభ్యదరావుగారు తమ ఆంగధ్రులచర్మిత ద్వితీయభాగములో వెలమవీరుల చర్మిత సందర్భమున తాము సాంఘికచర్మిత వ్రాయదలచినట్టు తెలివీరి. కాని మన దురదృష్ట వశమున వారును (వాయలేదు, నేలటూరి వేంకటరమణయ్య గారును, మల్లంపళ్థి వారును అట్టి (గంథనిర్మాణమునకు వలయు సూచనలు, పరిమిత కాలమునకు సంబంధించిన రచనలు కావించిరి పిమ్మట వలువురు విమర్శకులు ,క్రీడాఖి రామ మాధారముగా తక్కాలసాంఘికచరితను గూర్చిన వ్యాసములను వెలువరించిరి ఏమైనను మనకు (పామాణికమైన సాంఘికచర్మిత కొజత యొకటి ఉండనే ఉండెను, [పథమముగా రెడ్డిగారు [పబంధము లాధారముగా సాంఘిక చర్వితను తెలిపెడి కొన్ని వ్యాసములు వాసిరి ఆ వ్యానములను

• 7848లో ము(దింవబజీన తొలివాడ్చు గంలభనే ఇందు ఎవిమర్శింవవిణీనది

టీవితము--సాహిత్యము 1ల్‌5్‌ గుటించి వారే యిట్లు చెప్పుకొన్నారు “నేను మే నెల [కీఃళ. 1929లో హైదరాబాదులోనుండి వెలువడుతుండిన సుజాత మాసప్మతికలో 'తెనాలి రామ కృష్ణుని కాలమునందలి ఆంధధుల సాఘిక జీవనము" అను వ్యాసమును కేవలము పాండురంగ మావాత్మ్యములోని వర్ణనల సమయ సందర్భములను బట్టి విషయ ములను తేల్చి వ్రాసితిని, ఆ పెద్ధతి నాకు సరిగా కనబడెను. ఆ జాడను పట్టుకొని అప్పుడప్పుడు కాకతీయుల కొాలమందలి సాంఘిక చరిత, కృష్ణ రాయల కాలపు సాంఘిక చర్మిత, కదిరీపతికాలపు సాంఘికచర్మిత, రెడ్డి యుగపు సాంఘిక చరిఈ, అం్యధ దశకుమార చరితము తెలుపు తెనుగువారి సాంఘిక చర్మిత మొదలగు వ్యాసాలను వ్రాస్తిని, తత్పర్య్మవసానమే. యా (గంథము”

వీరి మ్మిశులయిన లోకనంది శంకర నారాయణరావుగారు, దేవులపల్లి రామానుజరావుగారు, పులిజాల హనుమంతరావుగారలు సౌరస్వత పరిషత్తు ఫ్రావితమైనప్పుడు ఆంధ్రుల సాంఘికచర్శితను (వాయవలసినదని తొందర పెట్టిరి శక్రిచాలని వాడనని మొదట రెడ్డిగారు సమ్మతింపకున్నను తుదకు వారి [పోత్సాహముచే (వాయబూనుకోనిరి అంతట హైదరాబాదులో రజాకార్ల అలజడి: [ప్రారంభమయ్యెను అప్పుడే గోలకొండ సంపాదకత్వమును వదలుకొని రెడ్డిగారు నీష్ళలేని ఇటికేలపాటిలో నుండుట తటస్థించినది ఆ పుస్తక రచనకు వారియొద్దనున్న సామగ్రి పరిమిత మగుటవల్ల, సమీపములోనున్న కర్నూలులో సాధనసామగిక్రై వెదకిరి, లాభములేక పోయినది, అప్పుడప్పుడు తాము టాసిపెట్టుకొన్న జ్ఞాపికలు, (పబంధములు, చర్విత గంథములు మొదలగువాని యాధారముతో ఈ (గ్రంథమును (వాసిరి

ఇది [పకటితమైన విదప అసంపూర్ణముగా ఉన్నదని కొందరు తమ వాక్సాటవమును చూవిరి. ఆయినను పెక్కురు దాని వైశిష్టమును గమనింపళ పోలేదు మంచిర్యాలలో జరిగిన ఆంధ సారస్వత పరీక్షల స్నాతకోత్సవము సందర్భమున వేలూరి శివరామళాొన్తిగారు. రెడ్డిగారితో మాటాడుచు చాకక్య యగమందలి సౌంపిక జీవితమును (వాయవలసినదని సలవి ఒనగిరి. తశ్చర్యివసానమే ద్వితీయము[దణము నందలి [పథమ [(పకరణము ఈ సౌంఘిక చర్విత పరిషత్తువారి నాలుగవ వచురణము. నాలుగు పర్యాయములు మ్నుదితమైనది

తేర్‌6 నురవరము (పతావరెడ్డి సాంఘిక చర్మ్యితయందలి క్లేళములను, దాని ఉపకరణములను గూర్చి రెడ్డిగారిట్టు చెప్పిరి “రాజుల రాజ్యాల చర్మిత (వాయుట అంత కష్టము కాదు శాని సాంఘిక చర్మిత (వాయట కష్టము. దీని కాధారములు తక్కువ తెనుగు సారస్వతము, శాసనములు, స్థానిక చర్నితలు (కైఫీయత్తులు), విదేశీ జనులు చుచి (వాసిన (వ్రాతలు, శిల్పములు, చిత్తరువులు, నాణెబిులు, సామెతలు, ఇతర వాజ్యయములలోని సూచనలు, దాన ప్మతములు, సుద్దులు, జంగముల కథలు పాటలు, చాటువులు పూర్వవస్తు సంచయములు (601160- ఇంక) ఇవి సాంఘిక చర్మితకు పనికివచ్చు సాధనములు”. మన సాహిత్యమందలి [పసిద్ధ్యగంథాలలో సాంఘిక చర్మితోపయక్త విషయమ బహుస్వల్పముగా ఉండును కొన్ని ఆట్టిగంథములు ఉపలభ్యములై చను వానియందలి పెక్కుపదముల కర్థములు మృగ్యములు స్థానిక చరిితలలో చఛాలభాగము అభూత కల్పనలతో నిండియుండును. విదేశయా(తికులు, వ్యాపారులు, రాయబారులు మొదలైనవారు (వాసీిన [వాతలు సత్యదూరములు “విజయనగర రాజులు ఎలుకలు, విల్లులు బల్డులు తినిరి” అని యొక విదేశీయడు కూసినది ఎంతనసత్యమో గమనించిన పక్షమున వారి [ప్రామాణికత తెలియగలదు! శిల్పములు, చిత్తరువులు మొదలయినవి యవనదాడులచే బాలభాగము ధ్వంస మైనవి అయినను మనసాహిత్యమున సాంఘికచరి[తకు పనికి వచ్చు[గంథభములు కొన్నిఉన్నవి వాటివల్ప ఆయాకాలమందలి జీవన విధానములను నిశిత పరిశీలన వలన తెలిసికొనవచ్చును అదే వీరుచేసిన [పయత్నము, సాధారణముగా ఒక దేశము యొక్క అభివృద్ధిగాని, అధఃపతనము గాని ఆదేశపరిపాలకుల వైని ఆధారపడి యుండును [పజాజీవన విధానము ముఖ్యముగా రాజులపై ఆధారపడి యుండును 'యథారాజా తథ్యాపజాి యను సామెత ఈ కారణము వల్ల ఏర్పడినట్టిదే క్రీ శ. 1050 నుండి 1907 వరకు చాదాపు తొమ్మిది వందల సంవత్సరముల అంధుల చర్మితను ఆయా కాలము అందలి ప్రసిద్దమైన రాజ్యములను బట్టి కొంతవరకు [_పకరణ విభాగము కావించిరి కాకతీయుల కాలము, రెడ్డిరాజుల కాలము, విజయనగర సామాజ్య కాలము (ఈ కాలము శ్రీకృష్ణదేవరాయల నిర్యాణము వరకు ఒక [(పకరణమున అక్కడ మొదలు విజయనగరసా్నామాజ్య పతనకాలము వరకు మరియొక (పకరణమున రెంటిలో వివరింపబడినది), మొదలయిన వానికి సంబంధించిన

జీవితము-సాహిత్యము 157 సాంఘక చర్వితను తెలివి (క్రీ, ఈ, 18600 నుండ్ని పనిద్ధ రాజనంశము లేనందున (కీ ళ 1757? వరకు ఒక (పకరణమున, కీ ళ 1757 నుండి (కీళ. 1857 వరకు వేటొక (పకరణమున ఆయాకాలముల సాంఘిక చర్మితను వివరించిరి. (పతి పకరణమున (వజా జీవనమున ముఖ్యమైన మతము, కళలు, వ్యాపారము. వినోదములు, అలంకరణములు, ఆచారములు మొదలగు విషయములను (పత్యేక శీర్షికల (కింద చర్చించిరి

ఆం(ధసాహిత్యమున ఆదికవిగా _పఖ్యాతి గాంచిన నన్నయ భట్రారకుల కాలమునాటి విషయములు గాని అంతకు ముందు విషయములు గాని సరిగా తెలియనందున రెడ్డిగారు మొదట [కీ శ. 10560 నుండి ఆంధుల చర్మితను (వ్రాయ సంకల్చించిరి కాకతీయచ[కవర్తులు [కీ శ 1050 నండి దాదాపు కీ శ 1850 వరకు రాజ్యము చేసిరి ఆనాటి _పజా జీవన విధానమును, మతము, సంఘసంస్కారము, యుద్ధతంతము, కళలువిద్యా వ్యావకము, చిితలేఖనము, చేతిపనులు, [పజలకు సొకర్యములు, వ్యాపారము, [పజల వినోదములు, స్త్రీల అలంకరణములు, వివిధములు అను (పత్యేకశీర్షిక లలో రెడ్డిగారు విపులముగా తెలిపిరి వారికీ పకరణ రచనలో [కీడాభథిరామము, పండికారాధ్యచర్మిత, బసవపురాణము, పల్నాటి వీరచరిత, ఊత్తర హరివంళము, (ప్రతాపరుదచరి్శితము, దళకుమారచర్మిత, నీతిళాస్త్రముక్తావళి మున్నగు (గంథములు విశేషముగా తోడ్పడినవి

ఆనాటి (గింథముల ఆధారముగా నాటి పజల జీవన విధానమును ఎట్టి అతిశయోక్తులు లేకుండ చక్కని సులభశైలిలో వివరించిరి తాము తెలిసికొన్న విషయమితరులు కృజ్జ్దముగా తెలిసికోవలయుననియు, తమ పూర్వులిట్టి విధముగా ఉండిరినియు, ఈ యీవిధానములతో, వినోదములతో కాలము గడిపిరనియు, విశేషాభిలాషతో, (శద్ధతో విషయ వివరణ గావించిరి (పజల వినోదముల తిలుపుచు నెత్తమను పాచికలాటను విశేషముగా తెలివిరి ఆయాట విధానమును, (ప్రాలీనతను తెలుపుట కానాటి [గంథోదాహరణములను మ్మాతమే కొక వేద న్యూతములను, ఉపనిషత్తులను గూడ ఉదాహరించి దాదాపు మూడుపుటలు (వ్రాసిరి పతికళలోని సూక్ష్మ విషయములను సైతము వివరముగా వర్టింపక విడువలేదు. వేర్వేరు శీర్షికలలో నాటి జీవనవిధానమును తెలిపి వివిధములు అను శీర్షికలో కొన్ని [పత్యేకవిషయములు తెలివిరి ఇందు తమ అన్యభాషా పరిచయముతో. “తాయెత' శద్ధార్థముల విచారముచేసిన పద్ధతి బాగున్నది.

158 సురవరము (వ్రతాపరెడ్డి అప్పకవి తాయెతు ళబ్దవిచారము గావించి “తాయి (తల్లి శికవునకు కట్టు య్‌ొతు (రక్ష) అనీ ఆర్థము చెప్పుకొనెను ఇది తెలుగుపదమని భావించుటకంటె “తావీజ్‌' అను ఆరల్బీ పదభవమై ఉండునన్న రెడ్డిగారి ఊహ సమంజసమై ఉన్నది. ఖురాన్‌మంతములను వాసి రక్షగా కట్టుకొనెడి ఆచారము యవనులలో ఉన్నట్టును, అట్టిదానినివారు తావీజ్‌ అందురనియు రెడ్డిగారు పేర్కొనిరి. ఈ విధముగానే అనేక సందర్భములందు. క్లిష్ణవిషయములను సుబోధ మొనర్చిరి.

వటిష్టమైన కాకతీయ స్నామాజ్యము పడిపోయిన పిమ్మట పెక్కు చిన్నచిన్న సామంతరాజ్యములు వెలసినవి అందు రెడ్డిరాజ్యము, వెలమరాజ్యము, ఇంచుమించు అనేకాలమున స్థాపితమైన విజయనగర రాజ్యములు ముఖ్యము లైనవి, ఈ మూటిలో రెడ్డిరాజ్యము కాకతీయుల పతన సమయమున (ప్రాధాన్యము వహించినందున రెడ్డిగారీ (గ్రంథభాగమునకు “రెడ్డిరాజుల కాలము" అని నామకరణ మొనర్చిరి రెడ్డిరాజులు (క్రీశ 1824నుండి 1486 వరకు అద్దంకి, కొండవీడు, రాజనముహేంద్రవరము, కందుకూరు (పాంతాలలో రాజ్యము చేసిరి, మతము, వ్యవసాయము, (పజలస్థితి, వ్యాపార సరిశమలు, కళలు, (ప్రజా జీవనము, వినోదములు, మొదలయిన శీర్షికల్మకింద రెడ్డిరాజులనాటి సాంఘిక చరిత సమీక్షింపబడినది.

రెడ్డిగారీ (ప్రకరణము |వాయటకు కొఅవి గోపరాజు కృత సింవోనన ద్వాతింిక, అనంతామాత్నుని భోజరాజీయము, మంచన కేయూరబాహు చరిత, శ్రీనాథుని కృతులు, చాటువులు, ఎజ్జాపెగడ నృసింవాపురాణ, హరివంశావతారిళలు, మల్లంపల్లివారి. “1113605 0% అం £ంగేడే? 11066098”, చిలుకూరి వీరభ(దరావుగారి ఆంధులచర్మిత మూడవభాగము, వేటూరి (వభాకరశాన్తిగారి శృంగార శ్రీనాథము మొదలగు (గంథములు వాగుగా సాయపడినవి. వీరు కొన్నిసందర్భములలో [(గంథములందలి పదములకు- నిఘంట్వర్థములు లేనివానికి - చక్కని అర్థ నిష్పత్తి చేసిరి. సీంవోసనద్వాతింశిక యందలి “పుర్వులగోవులు విల్లన్మగోవి యనియు, కొండరి యను పదమునకు కొండయందుండు ఆటవికుడనియు అర్ధము చెప్పిరి. &ఇవిరెండును శబ్దరత్నాకరాది నిఘంటువులందు లేవు కొండరి పదము జూదరి, జౌలరి నంటిది ఈకాలమునాటి వినోదములను తెలుపుచు పులిజూదము వంటి

శీవితము-సాపాత్యము 159 ఆటలను భవిష్యత్పరిశోధకులకు ఉపయు క్తమగునట్లు చిత సాహాయ్యమున విస్తరముగా (వాసిరి ఇదీ ఆనాడతిసాధారణమైన ఆట. ఆకాలమునాటి 1గంథములలో ఇట్టి ఆటల విధానమును తెలుపు పద్యములందలి పదములకు నరియైన అర్థనివృ్ప త్తి చేయని నిఘంటువులను వీరు నిరసించిరి. ఈ సందర్భమున వీరు “నిఘంటుకారులు బాల్యకీడా విశేషము, ఒక వినోదమగు జూదము అని (వాయటయో. లేక అంతమాశమును [వాయక ఆ వదాలనే ఎత్తుకొనక పోవుటయో చేయచున్నారు ఇది సరియగు పద్ధతి కాదు. ఈ విషయమున పరిశోధనలు చేయదలచిన వారికి సూచనలు చేయనైనది” అని భవిష్యత్పరి శోధకులకు ఉపదేశము చేసిరి. అట్టి ఆటలను విపులముగా వర్ణించిన నాటి కవులకు సాంఘిక జీవనవిధాన, వినోవముల పట్టగల అభినివేశమును ల్లాఘించిరి.

విజయనగర స్నామాజ్యపు సాంఘిక చర్విత రెండు [పకరణములలో వివరింపబడినది విజయనగర స్మామాజ్యారంభ కొాలమునుండే కృష్ణ దేవరాయల నిర్యాణమువరకు అనగా క్రీశ 1888 నుండి 1580 వరకు ఒక (పకరణమున, అప్పటినుండి విజయనగరస్నామాజ్య పతనకాలమువరకు మరియొక [ప్రకరణమున వివరింపబడినది. ఇందు మతము, ైనికవ్యవస్థ, నాణెములు, వ్యావారను, పర్మిశమలు, (పజాటీవన విధానము, జనుల ఆచారవ్యవహారములు, అనురి వినోద విలాసములు, కళలు, పంచాయతి సభలు మున్నగు శీర్షికలతో నాటి పజల చర్మిత సమగ్రముగా చర్చింపబడినది. వీరికీ [పకరణ నిర్మాణమున సాహితీ సమరాంగణ బిరుదాంకితులయిన కృష్ణదేవరాయల (పణీతమయిన ఆము క్తమాల్యద, తాళ్ళపాక తిరువేంగళనాథుని పరమయోగి విలాసము, గంగాదేవి కృతమైన సంస్కృత చారి తక (గ్రంథమైన మరధురావిజయము, కుమార ధూర్జటిచే (వాయబడిన కృష్ణరాయ విజయము, ధూర్జటి థ్రీకాళవాస్తి మాహాత్మ్యము, ఎల్పనార్యుని రాధామాధవము, వీంగళి కూరన కళాపూర్ణోదయము, విజయనగర _ సెక్సెంటినరీ కమెమొరేషన్‌ వాల్యూమ్‌ (171327 31282౯ 5లంం6ల౧9ల౧1౯౪ ౧౦౫౧౧౦౧0౯4609 ౪01420), సోషియల్‌ అండ్‌ పొలిటికల్‌ లైఫ్‌ ఇన్‌ ది విజయనగర ఎంపైర్‌ , సాలెటోర్‌ 2 వాల్యూములు (506141 296 పెం100241 146 10 అల 1102720362 20001౯6 ఏ2110096. 2 ౪01),అను (గంథములు ఉపయోగపవడినవి. విజయనగర వళువైన కంపరాయల భార్యఆగు గంగాదేవిచే [వ్రాయబడిన మధురావిజయ

160 సురవరము (వ్రతావరెడ్డి కావ్యము నాట్మిపజల జీవనము, తురుష్క పరిపాలన, రాజులు (వ్రజలను పీడించిన విధానములు మున్నగు విషయములను కన్నులకు కట్టినట్లు తెలుపు నట్టిది స్నామాజ్య పరిపాలకుడయిన కృష్ణరాయలు (పజాజీవితమును తన (గంధములో సత్యసుందరమ.గా వర్ణించుట ముదావహమైన విషయము రెడ్డిగారు అనేక పదములకు అర్థనిష్పత్రి చేసిరి పరమయోగి విలాసములోని “రించెము' అను పదమును రెంటముగా సవరించి రెండుపొరల దుప్పటియని అర్థము చెప్పిరి.

కృష్ణరాయల మరణమునుండి విజయనగర రాజ్య పతనకాలము వరకు ఐదవ(పకరణమున వివరించిరి. ఇందు మతము, జనుల వేషాలు, |పజాజీవనము, వ్యవసాయము, వ్యాపారము, పంచాయతి సభలు, కళలు మున్నగు విషయములు పేర్కొానబడెను ఈ (పకరణము పాలవేకరి కదిరీపతి శుకసప్తతి, సారంగు తమ్మయ్య వైజయంతీ విలాసము, తెనాలి రామకృష్ణుని పాండురంగ మావోత్మ్యము, పెదపాటి ఎల్లనార్యుని మల్పణ చరిత, రామరాజు గంగప్ప సాంబోపాఖ్యానము, చదలవాడ మల్లన విప్రనారాయణ చర్మిత, తరిగొప్పుల మల్లన్న చంద్రభాను చర్మిత, సంకుసాల ర్నుదకవి నిరంకుశో పాఖ్యానము, అప్పకవీయము, గండికోటముట్టడి మున్నగు (ంథము లుపయు క్రములయ్యెను ఆనాటి జనుల వేషములు తెలుపుచు 'మాదిగె జోగులాలి' వేషమున “దర్శనపు దండి రరించినట్లు తెలుపబడగా నిఘంటువులో లేని ఆ పదమునకు గవ్వలదండ యని అర్థము చెప్పిరి. తురక జవాను వర్దనచేయచు కకనపప్రతి కారుడు

“మెలిపెట్టి చుట్టిన తెలి పరంగి ముడాసు

పై, లపేటా డబ్బు పనుల జెలగు

బంగారు వ్రాతల పట్టు పొజారు"ో అను పద్మమున కదిరీపతి (వాసిన విషయమున అనేకి పదముల ఆర్థములు తెలియకపోయినవి నారాయణకవి వంటి నాటి సమకాలీనులు 'ముడాను” పద స్థానమున పాగా అని వాడుటచే రెడ్డిగారు ముడాను ఆనుదానికి పాగా అను అర్థ మును నిర్ణయించిరి ఇట్లే *పాపోన్‌' అనునది పార్సీ పదమని 'పాయెపోన్‌” (పాదమును రక్షంచునది) ఆనుదానినుండి యేర్పడినదని తెలివిరి *ముస్రయీద్‌”

జీవిశరము-సాహిత్యము 161 ఆరవ్బీపదము ముసైదుగా మారినదని దానికి సిద్ధముగా తయారుగా ఉండు నట్టిడి అని ఆర్ధమున్నదని చెప్పిరి పురోహితుని వేషము తెలుపు సందర్భము నందలి ధావళి అను పదమునకు తెల్లని ఉన్నితో చేసిన మడిపంచె యని అర్థము చెప్ప అట్టి మడిపంచెలను భుజము వై వేసికొను ఆచారము మవోరాష్ట్రలలో ఉన్నట్ల్టును వారును దానిని ధావళి ఆందురనియు వివరించిరి. ఎరుకలి వర్ణ నలో "పుత్తడి వెడి బుట్టనె త్రినబెట్టి” అని చెప్పుటలో పుత్తడి, పైడి ఆనుదానిలోని రెండు పదములును బంగారు అనునర్థము నిచ్చుట చేతను ఈ యర్థమిచట సరి పోక పోవుట చేతను వై పదమునకు “ఎరుకలివారి వెదురుబుట్టి' యని అర్ధము చెప్పిరి రెడ్డిస్తీ “బొబ్బిలికాయలు' ధరించినట్లు కదిరీపతి వరించగా నిఘంటు వులలో అర్థము చెప్పబడని ఆ పదమునకు "కాలి మూడవృవేలి మట్టెలిని చెప్పిరి. కొన్ని పట్ట నిఘంటువులలో తప్పుగా ఆర్థము చెప్పబడిన పదములక సందర్భమును బట్టి సరియైన అర్థనిష్పత్తి గావించిరి (బాహ్మణుల సేద్యమును గురించి చెప్పు గాదెల గొలుచు ముక్కారు బండెడు మళ్లు ఆత్తోపు, నడబావు, లండదొడ్డి' అను శుకన ప్రతిలోని పద్యమందలి “పైద' అను పదమునకు శబ్దరత్నా కఠమున “విల్లకాయ' అనియు, ఆంధవాచస్పత్యమున “పయద రూపము అనియు అర్థములు చెప్పబడినట్లును, ఆ రెండును తప్పులుగా ఉన్నట్లును రెడ్డి గారు అభిప్రాయపడిరి శబ్దరత్నాకరమున పేద అన భటుడను ఆర్థమున్నట్టు తెలివి వైద అనుదానికి గూడ అదే అర్థమని రెడ్డిగారు చెవ్పిరి ప్యాదా అను ఫార్ఫ్సీపదము-పాదచారి అను అర్థముకల దానినుండి వెద, పేద అనునవి యేర్చడినట్లు విశదీకరించిరి “మల్చసాల' అన భోజనళాల యని నిఘంటుకారు లనగా 'మల్‌సాల' అన భవంతి (0౯27104 ంంణ) అను నర్ధ్థమున తెలం గాణమున వాడబడుటచే దాని కా ఆర్థమునే స్థిరపరచిరి 'బిగువాళ్ళు” అను పక సప్తతి యందలి పదమునకు “బిగువగు వార్డు కల చెప్పులు” అని అర్థముచెవ్పీ *“వదయుగ్మమున బిగువాళ్ళుగల్లిన నల్టిక్కూల నధ్వగుల్‌ బడల" అను (పయో గాంతరాధారముచే దానిని ఆ అర్ధమున స్థిరీకరించిరి. (శ్రీ. ఈ. 1800 నుండి పటిష్టమైన ఆంధరాజ్యము లేనందున ఆ తర్వాతి సాంఘిక చర్మిత 1907 వరకు మూడు (పకరణములలో వివరింపణడినది. 11)

169 నురవరము (పతాపరెడ్డి దీనిని వ్రాయుటకు రెడ్డిగారికి శతకము లెక్కువగా తోడ్పడినవి వాటిలో వేమన పద్యములు, గోగులపాటి కూర్మనాథుని సీింవాది నారసింహ శతకము, ఖల్లా పేరయ్య భ(దగిరి శతకము, చంద శేఖర శతకము, అడిదము నూరకవి శామలింగేళ శతకము, వేణుగోపాల భాస్కర శతకములతోపాటు వేంకటాధ్వరి విశ్వగుణాదర్శమను సంస్కృృత [గ్రంథమును మిక్కిలి ఉవయోగ పడినది.

క్రీశ 1757 నుండి క్రీశ. 1857 వజకు గల ఆంధుల సాంఘిక చర్మిత మజియొక _పకరణమున తెలుపబడినది ఇందు అయ్యలరాజు నారా యణకవి హంసవింశతి, భాషీయ దండకము, 1౧6412 ఇగరేల 8౯1613 వెష!ల మ. 0. 006 *7 95:లుిః గండ [130605 0 1౧6412, కూచిమంచి తిమ్మకవి కుక్కుటేశ్వర శతకము, గువ్వలచెన్న శతకము, ఏను శల వీరాస్వామి కాశీయాత చర్మిత, 1186001011 2గ64 ఉఆ6ంగ196176 జిసంంంటేంం ౦ ఈం సె122108 0౦91910939 1127201. 2 170198 అను శగంథములు ఉపకరించినవి ఇందునాటి ఆర్థిక స్థితి, ఆచారములు, కెలంగాణ పరిస్థితి, ఆరాచకము, పంచాయతీల విధ్వంసము, అచ్చు మున్నగు విషయ ములు వివరింపబడినవి.

చివరి (పకరణమున [కీ శ. 1857 నుండి 1907 వరకు గల చర్మిత సం్యగహముగా వివరింపబదెను, [కీ శ 1857 తర్వాత భారతదేశమున ఆంగ్ల శాజ్యము స్థిరపడి అంతకు పూర్వమందలి ముస్పిం మతవ్యావ్తి ఆగిపోవుట, ఆంతకుముందు హిందువులలోనున్న ఆనేక దురాచారములు సడలుట, (క్రీ ఈ.1985 సంవత్సరములో అఖిలభారత జాతీయ మవోనళ యేర్పడుట, ఆధునిక సౌక శ్యములయిన తంతి, రైల్వే, దినప్మతికలు మొదలయినవి అభివృద్ధి చెందుటను గూర్చి తెలిపిరి

ఈ విధముగా (పతాపరెడ్డిగారు సుమారు 900 సంవత్సరముల సాంఘిక చర్వితను కొన్ని (పకరణములుగా విభజించి వివరించిరి. ఇందు వారడుగడు గున చూవీన ఆం(ధాఖథిమానము, మన పూర్వుల జీవనవిధానమును తెలిసికొనుట యందలి ఆనక్షి వెలడియగుచున్నది వారు మాటిమాటికిని (ప్రాచీన (గ్రంథము అందలి కొన్ని పదములకు సరియైన అర్ధములు (వాయనందున నిఘంటుకారులను నిరసించిరి, “మనపూర్వుల ఆటలవలెనే, సొమ్ములున్నూ చాల వరకు మనకు

జీవితము-సాహిత్యము 168 చెలియనివై పోశున్నవి అభిమానులు అట్టివానిని వర్ణించి, చ్చితింపజేస్ని తెలు పుట మంచిది ముఖ్యముగా నిఘంటుకారులు ఇట్టి వదాల కర్థము వాయునప్పుడు &కవిధమగు నాట, భూషణ విశేషమని [వాయుచుందురు అంతమా[తము అంద రికీ తెలియును. ఇక నిఘంటుకారు లౌన గూర్చిన ఘనకార్యమేమిః” అని వారి వాదము, నిఘంటు నిర్మాతలు కేవల (గ్రాంథిక పదములవై విశేషమైన శ్రద్ధ చూపుటవల్ల వారి కృషి సతృల దాయకము కాలేదనియు, రెండు తరములనుండి (వాయబడుచు వచ్చినను సూర్యరాయాంధ నిఘంటుకారులు వ్యావవోరిక భాషా వ్యతిరేకులగుట వలనను వారి ఆశయము ఫలవంతము కాలేదనియు, ఏ నిఘంటు వైనను వ్యావవోరిక [పాంతీయ పదములను సేకరింపదో అంతవరకది కొరవడి నద్దైయండుననియు వారియభ్మిపాయము. ఆం(రసాహిశ్యమునకెనలేని నేవచేయు యన్న భారతి, అం్యధ సారస్వత పరిషత్‌ ప(తికలే పయత్నించి అర్ధము కాని (ప్రాంతీయ _ప్రాబంధిక పదాలను పట్టికగా ముధదించి తెలిసిన వారిచే అర్థము (వాయించినచో ఎన్నియో మనోహరార్థ (పతిపాదకములగు ప్రాచీన పదాలవై అమృతవర్షము చిలికి నట్టగునను వారి నూచన ల్లాఘ్యపాాతము

ఇట్లే వ్యావహారిక పదయు క్షములయిన పూర్వపు(గంథములను పండితులు సంన్కరించి, సహవృదయామోద యోగ్యమగు అర్ధ యుక్తముగ (వచురించిన మంచిదని సారెకు సలహా ఒసగిరి కేవలము (గ్రంథముల విషయము మ్మాతమే కాక మన (పాచీనల ఆచారములను, అలవాట్లను, వినోదములను వెలుగునకు దూరముగుచున్న వానిని విద్యావంతులు, ఉత్సాహవంతులు ఉద్ధరించి (ప్రకటిం చుట మంచిదని వారి ఆకాంషం [కీ ఈ 1580-1880 [ప్రాంతపు విజయనగర రాజుల కాలమునాటి కళలను గూర్చి వివరించుచు నాడు చెంచులక్ష్మి నాటకము, బెడుదూరి హరిశ్చంద్ర నాటకము, పారిజాతాపహరణము మున్నగు యశగాన నాటకములు _పదర్శింప బడినవనియు నటులు గజమెత్తు స్థలములపై వేసిన వలకలమీద భుజకీర్తులు మొదలగు ఆభరణములు ధరించి దుముకుచు హాస్యపు మాటలతో (పేషకుల నవ్వింతురనియు వచించి “పలుమారు ఆ వీస్యములో బూతులు ఉండును సంగీతము నాగరికులను అకర్షించదు నృత్యముకూడ వలకలు విరుగు సొముగానే యుండును. అయినా ఇవి పూర్తిగా మాయంకాక ముందే నాటకాలాడించి పటాలు తీసి వివరాలతో ప్రకటించుట మంచిది" అని చెప్పుటలో వారి కట్టి విషయము పై ఎట్టి మక్కువ కలదో స్పష్ట మగుచున్నది.

కిర4 నురవరము (వతావరెక్డి ఇట్టివే యైన జావాద్వీవ జాతీయ నృత్యములు అంగ్ల వ్యతికలందు 'వెక్కు.పాడ్డ మ్యూదింతు రనియు, అట్టీ వద్ధతి మనకు లేకపోవుట కొరత యని వారితలంవు.

సాంఘిక చర్మితకువయోగవడు పాల్కురికి వండితారార్య చరిత, ఇనవ పురాణము, వైజయంతీ విలానము, శుకసవ్రతి మొదలగు (గింథములకు బవాజన పర్లీవారు శబ్దితత్నాకరమందలి కవుల తారతమ్య నెర్ణయ పట్టికలో పంచమ స్థానమును ఆము క్రమాల్యదా ద్వా తింశికేత్యాది. (గంథములకు తుర్భ స్థానము నిచ్చుటయు సాంఘిక చర్వితకు తోడ్పడని కవిజన రంజనము, కవి కర్ణ రసాయనము, త్రైమివీ భారతము మను వను చరితలకు తృతీయ స్థాన మిచ్చుట వారికేమియి. నచ్చలేదు. బఐహునిఘంటుసావాయ్యమున గాని అర్ధము చేసికొనుటకు వీలులేని వైషదము రాఘవ పాండవీయము, వారిశ్చం[ర్ర నలోపాఖ్యానములకును బహుజన వల్లి వారు ద్వితీయ స్థానమిచ్చుట రెర్డగారికి విపరీత మనివించినది. ఈ నందర్భమున వారు “నాకే వెత్తనమిచ్చిన వండితా రాధ్య ఐసవపురాణములకు ఆము క్రమాల్యదకు [కీడాభిరామము శుకసప్తతులకు రెండవ స్థాన మిచ్చి నేను పేర్కొన్న తక్కిన (గంథములకు (కవికర్ణ రసాయ నాదులకు) మూడవస్థానమిత్తును” అని తెలుపుట వారి వాజ్మయ పరిశీలనకు గీటురాయి,

వారి యాంధాలిమానము పూర్వులవై గల గౌరవము, వారి విషయముల వైగల ద్ద ఆమోఘమైనది. తాము సాంఘిక చర్మిత సం్యగవాముగానే (వాన్‌ నట్లును వండితు లీతోధక క్చవ్ని నల్పి అంధుల పొంఘిక చర్మితిను కొరత లేనట్టు చేయ వలనినదిగా కోరుచు తెలుగు భాషామళల్లి స్తుతితో (గంథఠసమావి చేసిరి.

అంధ సాహిత్య లోకమున ఈ (గ్రంథము విశ్వమైనది. యావదాంధ దేశములోని పెతికలు దీనిని వేనోళ్ళ పొగడినవి. అం(ధ్యవళ ఈగగంధమును గూర్చి సంపాదకీయమే (వానినది. కళాశాలలో ఎం, ఏ. ఈశరగతులను కూడ ఇది ఆవశ్యపఠనీయ్మగంథ మైనది. బార్మితకుడుగా (స్రరాపరెడ్డి గారు ఇందు కొన్ని స్వతంత్రమైన నిర్ణయములు చేసిరి జైన శైవ వెన్నవ మతముల వరన్పర ద్వేవమే కాకతీయాం[ధ సెమాజ్య విచ్చిన్న మునకు కారణమనితలంచిరి. కవ్యితయము వారుకేవలము భాషాళాసకులు గాకుండ

తీవిశము--సాహిత్యము 1ట కులతత్వ _వచారకులు కూత అయినష్తా వారఖ్నిపాయవరిరి.. అంరులు యుద్ధములో వరాజయము పొందుటకు వారిలో గళ యదర్భతల్యతమే. కారణ మవియు వారి యుస్థతం్యతము శురకల యాద్ధతర్యతమము కంపె వెనుకబడి బాల లోవభూయిన్టమై యుందెననియు వారి చృం విశ్వానముం

ఈ వున్తకము చదివి రెడ్డిగారికి వేటూరి _వభాకరళాన్తిగారు ఉత్తరము 1వాన్‌రి. అందులో "మీ [గంశము చాల ముచ్చట గొలివినది. మీరీ (గంథిము శచించుటకు ఎల్లతెరగుల నమర్థులు. ఒకళూరి సూల రృష్టిలో చదివి యిరి (వానున్నాను” అన్నారు రాళ్ళవశ్లి అనంఠకృష్ణశర్మగారు ఈ (గ్రంథము చదివి జరువరి రెండు అంశములను చర్చించి రెడ్డిగారికి ఒక లేఖ్యవ్రానిరి. ఆరేఆలో ప్రక్రధ్రారగా నన్ను చదివించిన (గంఠము ఈమధ్యలో ఇదొక ,..కే. ఎన్నోవత్స రాలుగా ఏకాగ్రతతో చదివి నంగహించనిడి ఈవని నిర్వహించగలుగుటి కాదు. స్వాతం్యత్యెము. సిద్ధించిన తర్వాళి అంధసాహిళ్యముతో. వెలువడిన అన ర్హ్యగంథాలు కొన్నింటిలో శఈళ్యగంథము ఇగగణ్యమని నమ్ముశాను” అని (వానిరి.

166 సురవరము [వతాపరెడి రొమాయణ విశేషములు

రెడ్డిగారి సర్వతోముఖపాండిత్యమునకు “రామాయణ విశేషములు" అను (గంథరాజము నికషోపలము, ఇందు వారి పరిశీలన పరిజ్ఞానము, మన ప్రాలీన (గంథములందలి సత్యములు వెలికితీయట యందలి దీక్ష, తమకు తెలినీన విశేషములను సందర్భము లేకపోయినను భావి పరిశీలన కుపయోగపడు నను ఉద్దేశ్యముతో (గంథస్థ్రము గావించుటలో గల పట్టుదల (రామాయణము నందలి రావసవర్గముల చర్చగావించుచు ఇందు సంబంధములేని నాగుల విషయము తెలుపుట మున్నగునవి) గమనించదగినవి, వాల్మీకి రామాయ ఇణమును పరించిన వారు, పరింపనున్నవారు, పూర్వ[గంథములందలి బార్మిక కాంళములను గురించి పరిశోధన సల్పువారు మొదలగు వారి కెల్లరికిని అవళ్య పఠనీయ (గ్రంథమిది, ఇందు రెడ్డిగారు వ్యావవారిక పద్మపయోగము చేయట కొందరు [గ్రాంథిక భాషావాదులకు కష్టము కలిగించినది, కాని విషయగౌరవమున కది ఆపాదించిన లాఘవమేదియును లేదు

రామాయణ విశేషములను ఈ వ్యాసములు మొదట “విభూతి” ప్యతిక యందు _పచురితములు, రెడ్డిగారు [సజావాణి నంపొదకులై న పిమ్మట వైవ్యాస ములనే సంస్కరించి ము[దించిరి. ఆష్మతిక మధ్యలో ఆగిపోయెను. ఆతర్వాత ఆంధరచయితల సంఘము వారిచే శ్రీ బి రామరాజుగారి ఆధ్య్వర్యమున ఈ (_గంథము రెడ్డిగారి మరణానంతరము మరల ముదింప బడినదిం

ఆధ్యాత్మసరముగా రామాయణమును విమర్శచేసిన [గంథములు పెక్కు లున్నట్లును, చార్మితక పరముగా విమర్శచేసిన (గంథములు తక్కువగా నుండి నట్టును అందుచేత తామీ (గంథము రచించినట్లును రెడ్డిగారు సెలవిచ్చిరి ఇందు పెక్కు [ప్రాచ్య పాశ్చాత్య విమర్శనములు [కోడీకరింపబడినవి

వాల్మీకి మొదట గజదొంగగా ఊండి వీమ్మట రామ మం,తోపదేళమచే మహికవి యయ్యెనని తెలుపు (బవ్మోండ పురాణము నందలి గాథ కల్పితము అని రెడ్డిగారి అభ్నిపాయము, “తవస్సా వ్రధ్యాయ నిరతం తపస్వీ వాగ్విదాం వరం” అను రామాయణ (పథమ పంక్తియే “తపస్వొగా అతనిని నిరూపించు చున్నదని రెడ్డిగారు పేర్కొనిరి. పాళ్చాత్యులు తమ భాషలకు మూలమైన (గీకు

జీవితము-సాహిత్యము 167 లాటిన్‌ భాషలలోని సాహిత్యము, నంస్కృృతుల కంటె (శేష్టమైనవి మరే (పపంచ సాహిత్యమునను లేవను దురృమతో '“వోమరు'చే [వాయమడిన 'ఇలి యడ్‌” అను గికు (గంథమే వాల్మీకి రామాయణమునకు మూలమై యుండునని తలచిరి సం్యగహముగా రెడ్డిగారు ఇలియడ్‌ నందలి కథను వివరించి దానిలోని పాతల హైన్యతకు రామాయణము నందలి రాముని ఉత్తమ నాయకత్వమునకు పోలికయే లేదని నిరూవించిరి, [క్రీ.వూ- 900 యేండ్ల నాడే (గీకువంటి దూర దేశమునకు వ్యావించిన రామాయణగాథను ఆధారముగా [కీ పూ 8980 సంవత్సర (ప్రాంతమందిలి వోమరు ఇలియడ్‌ను (వాసియుండునని రెడ్డిగారు నహేతుకముగా సిద్ధాంతీకరించిరి ఇందుకు పాళ్చాత్య పండితుల [వాతలు (ఫోదృలకము లగుచున్నవి. “వోమరు (వాసీన ఇలియడ్‌ పురాణము రామా యణము యొక్క (పతిధ్వనియే. మరియు దానియొక్క అస్పష్టమైన అనుకర ణము ఈ అనుకరణము (పతి చిన్నవిషయములో కూడ నిరాకరింపరానిదిగా కనబడుచున్నది” అన్న యమ్‌ జల్ల కోట్‌ పండితుని వ్రాత అట్టివానిలో ఒకట్‌ అనేకములైన మార్పులతో కూడిన భారతీయ భాషలలోని కనువదింప ఐడిన రామాయణములను, నంస్కృృతమందే రచితమైన శతకంఠ సహ(సకంఠ ఆథ్యాత్మ రామాయణము మున్నగు వాల్మీకి రామాయబేతరముల గూర్చి చర్చించి హేమచందుడను జైనుడు రచించిన, (తిషష్టిశలాక (శ్లోక) పురుషచరిత అను (గ్రంథమును రెడ్డిగారు జైమినీ రామాయణముగా పేర్కొసి అందలి కథను సం్యగహముగా తామింగ్రీవ వ్యాసరూసముగా చూచినదానిని వివరించిరి ఇది వాల్మీకి రామాయణముతో రాషస వాన రోత్పత్తి, రావణుని దిగ్విజయము, హనుమంతుని జన్మకథ, శ్రీరాముని జననము, సీఠాపహరణాన్వేషణములు, యుద్ధకాండ ముగింపు మున్నగు ముఖ్యవిషయములందు భిన్నించుచున్నది ఈ (గ్రంథము వలన తెలియదగిన ముక్యాంళములు పెక్కులుండుటచే మన మత మునకు విరుద్ధములైన బౌద్ధ, జైన, చార్వాక లోకాయత సిద్ధాంతములను: హైషండ మత పట్టికలో చేర్చి తదనుయాయులను నా స్తికులనియు, వేదవిరుద్ధు లనియును ఉపేజభావము చూపక వారి వాజ్యయమును, జాతక కథలను. కూడ చదివిన మంచిదన రెడ్డిగారి యభ్మిపాయము సీత ఆయోనిజ కాక పోవుట, రావణుడాదర్శ _పాయుడగుట, లక్ష్మణుడు బహుభార్యుడగుట, ఇతడే నారాయ జావరారుడగుట, రాముడేక పత్నీ్యవతుడు కాకపోవుట మున్నగు ముఖ్య విష

168 సురవరము (ప్రతాపరెడ్డి యములు వాల్మీకి రామాయణము కంటె భిన్నములై నవి జైనరామాయణమున ఉన్నట్టు రెడ్డిగారు పేర్కొనిరి ఇక్తే బౌద్ధ రామాయణమున రామసీతలు అన్నా చెల్లెర్యడుగా చెప్పబడిరి. పైగా వారిరువురకే వివాహమైనట్లు ఆందు తెలుస అడినది. బౌద్ధ జాతక కథలందలి “దశరథ జూతకము' అను కథ ఆధారముగా శామాయణము కీ, శ. 400లో వాయబడియుండునన్న 'వెబర్‌' అన్న పాళ్ళాత్య పండితుని వాతను రెడ్డిగారు ఖండించిరి

కెఫ్టైన్‌ [టట్రాయర్‌, (పొఫెనర్‌ హీరేన్‌, పౌష్‌, గొ(ర్రైసియో మొదలగు పౌళ్చాత్య పండితులు కీ పూ. 1400 సంవత్సరముల కంటె పూర్వము రామా యణము లేకుండెనని యభిప్రాయపడిరి. కెడ్డీగారు అంతకంటే ముందే అనగా 1కీ ₹- 2500 [ప్రాంతమున రామ వాల్మీకి లుండినట్టు ఆభ్మిపాయపడిరి. రమేళ చందదత్తుగారు సూచించిన “ఇందపూజా (పామఖ్యమును గూర్చి విపులముగా చర్చించి రెడ్డిగారు రామాయణ కాలము క్రీ. పూ. 2500 [ప్రాంతమై యుండునని స్థిరీకరించిరి.

కాల[కమమున రామాయణమున అభిమానులనేకులు వాస్తక్నేపములుంచి 1గంథపరినూణమును వెంచిరని తెలుపుచు రెడ్డిగారు పవ్నీప్త భాగములను సమగ్రముగా చర్చించిరి "2164416 ౦% లం 2092౧2” అను ఆంగ్ల (గ్రంథములో సి వై. వైద్య అను వారు రామాయణముల (వఓప్తముల చర్చ విపులముగ గావించుటచే తామెక్కువగా చర్చింపక తోచిన వానిని ఎ త్రీచూవు చున్నట్లు రెడ్డిగారు సెలవిచ్చిరి అయినను వీరు స్వయముగా చూవిన పకిప్త భాగములు వీరి పత్యేకతశు తెలుపుచునే ఉన్నవి మచ్చున కొకటి రెండు “లమ్మణునికి పెండ్రియయ్యెనా :' అను వివయమును రెడ్డిగారు చర్చించిరి

“అబవీత్‌ జనకో రాజా హర్షేణాలి పరిప్పతః

లవ్మణాగచ్చ భదంతే ఊర్మిళా ముద్యతాం మయా”

(బాల, 77-700)

అను ల్లోకాధారము వల్లి లక్ష్మణుడు వివాహితుడై నట్లును అతని భార్యపేరు ఊర్మిళ అయినట్టును తెలియచున్నది. ఆరణ్యవాసకాలమందు రాముని కొమింటి

జీవితము-సాహిత్యము 169 శూర్పణఖ తన కోరిక నతనితో చెవ్పికొనగా నతడు “అనుజ స్తేషమే (వాతాశీలవాన్‌ [వీయదర్శనః “థ్రీమా నకృతదారళ్చ లవ్మణోనామ వీర్యవాన్‌” (ఆరణ్య 18-8) అని సమాధానముచెవ్పినాడు. ఈ శ్లోకమున లమ్మణుడు 'అకృత దారః' అనగా 'పెండ్రికాని వాడు అని చెప్పబడుట వలనను, మరియు, బాహ్మణ రూపధారియె సీతాపవిరశార్థ మేఠెంచిన రావణునితో సీఠ “స్యక్రాతో లక్మణోనామ ధర్మబారీ దృఢ్మవతః” (అరణ్య 4-29) అని చెప్పు సందర్చమునందు ధర్మభచారి అను పదమునకు బదులుగా [బహ్మచారి అని పారాంతర ముండుట వలనను ఊర్మిళా లత్మణ వివాహము సంళ యాన్పద ముగా కున్నదనియు, పై క్లోకమునందలి అకృతదారశబ్దమునకు “అప్పుడు భార్య వెంటలేని వాడ'ని వ్యాఖ్యాతలు జెప్పునర్థము డొంకతిరుగుడుగా (డొవిడ [1పాణాయమముగా ఉన్నదని రెడ్డిగారు సెలవిచ్చి లక్మణవివాచామును సూచించు వై ఉదాహరించిన బాలకాండము నందలి ళ్లోకము (వత్షిష్త్రమైయుండును అనిరి* రాముడు అరణ్యవాసమునకు పోవుచు కైకతో “చతుర్దళహ్‌ వర్షాణి వత్స్యామి విజనే వనే మధుమూల ఫలైర్జీవన్‌ హిత్వాముని వదామిషం” అని శళపథము చేసెను, కాని నాలుగైదు దినములకే అనగా గంగను థాటిన మొదటి దినమే నాలుగైదు వెద్దమృగములను చంవి ఆతడు సీతా లచ్మణ యు క్రముగా ఆరగించినట్లు “తౌత్మతహత్వా చతురో మహామృగాన్‌ వరాహ మృళ థం పృషతం మవారురుం ఆదాయ మేధ్యం త్వరితం బుభు్షితా వాసాయ కాలే యయతుర్వన స్పతిం” (అయో. 50-102) అను ల్లోకమువళ్చి స్పష్టమగుచున్నది. ఇట్లు పలుకావుల రాముని మాంస భక అము చెప్పబడుట వలన రెడ్డిగారు “రామాదుల మాంసభకణము లేక తద్వర్డ నము వదో యొకభాగము (వఓప్రమనుట స్పష్టము” అనరి.

170 సురవరము (వశాపరెడ్డి

ఇద్లే హనుమంతుడు పారమందిన పండిత (శేస్టడుగా వర్ణింపబడుటను వీరు (పకి పమనిరి.

రామాయణము నందలి ముఖ్యసంఘటనల చర్చను (ప్రత్యేక (ప్రకరణ మున కొవించి, రామాదుల జననము, రామపట్టాభీ షేకము, సీతారాముల వివాహ కాలము, రాముని (పవానకాలము మున్నగు అంశములను విపులముగా తెలిపిరి, ఐవాంభార్యుడైనను దశరథునికి సంతానమేలేక ప్యుతకామేష్టి చేయగా పుతులురృ వించిరి కదా. ఆసందర్భమందు ఈ [కింది వాల్మీకి శ్లోకములు వారి జన్మతిథని

ఈతళ్చ ద్వాదశే మాసేబై[తే నావమికే తిథౌ

నకతేఒదితి దై వత్యేస్వోచ్చ నంస్రేషు పంచసు

గ్రహేష కర్కటే లగ్నే వాక్సతావిందునా సవా

([పోద్యమానే జగన్నాథం సర్వలోక నమస్క్భృతం

కౌసల్యాజనయ[దామం నర్వలక్షణసంయుతం.

(వాల. 18-8, 9, 100 కాని శ్రీ వెండ్యాల సుబహ్మణ్యకాన్త్రిీగారు ఈ కాలవిషయమై మిగుల చర్చ గావించి ఇట్టిది లేదని (వ్రాసిరి. ఇది పలుతావుల జ్యోతిళ్ళాస్త్ర చర్చలు న్మకమ ముగా గావించిన వాల్మీ కియొక్క (వమాద మనుటకన్న [(పక్షివమై యుండు నని రెడ్డిగారు అనుమానించిరి. రాముడు పునర్వను నశ్ష్శత్రముననే జననమొందు టకు రామాయణమందే నిదర్శనాంతరములు గలవు

సీతారాములకు బాల్యమునందే వివాహామయ్యెనా, లేక వయస్సు వచ్చిన తర్వాత నివాహమయ్యెనా అను చర్చకు వాల్మీకి రామాయణ మందే పరస్పర విరుద్ధ (సమాణము లున్నవి,

రామలక్ష్మణులను తీసికొని వెళ్ళునపుడు విశ్వామి(తునితో జనకుడు

“అశ్వినావివరూపేణ సముపస్థిత యౌవనౌ”' (బాల 50-19) అనుటయు, వివావోనంతరమే అయోధ్యకు వెళ్ళిన రామాదుల భార్యలు భరలతో (క్రీడించిరను ఈ కింది విషయములును

జీవితము--సాహిత్యము 172

“*రేమిరే ముదితాన్సర్వా భ ర్తృలిః సహితారహః”

(బాల. 77740

“*ోరామస్తు సితయాసార్థం విజహార బహూన్‌ బుళతూన్‌”ో బాల 77-24.

“*అరోగ స్తరుణో వాగ్మీవవుష్మాన్‌ దేశకాలవిత్‌” అయోధ్య 1-18 వారు యౌవనముననే వివాహితులై నట్టు నృష్టముగా తెలుపుచున్నవి. కాని- రాముడు (పవాసోద్యుక్తుడు కాగా కౌసల్య

“దళనవ్రచ వర్షాణి తవ జాతస్య రాఘవః” (అయోధ్య 10-45) అనుటయు, రావణుడు మాయారాముని శిరస్సుకు సీతకు పంపగా నామె రాము నుద్దేశించి

టి “క్రిం మాం న్మవేషసే రాజన్‌ కిం మాంన (పతిలాషసే ఖాలాం బాలేన నం(పాప్తాం భార్యాం నూం సహచారిణీంో (యుద్ధ 82-20.) అం

అనుటయు, రావణవధానంతరము అగ్ని[పవేశము చేయుమన్న రామునితో నీత

“*న _పమాణీకృతః పాణిర్భాల్యే వాలేన వీడితః” యుద్ధ 1109-16 అనుటయు జూడ ఈ [పయోగము వార బాల్యవివాహమును స్థిరపరచుచున్నది. ఇట్టు రెడ్డిగా రిందలి వైరుధ్యమును వివరించి ఇది తేలని సమస్యగా నున్నదనిరి. రామ (పవాసకాలమును చక్కగా చర్చించి సారాంశముగా చై (తశుద్ద కన రామ యౌవనరాజ్య పట్టాభిషేకము, దైైతశు 7న రావణ వధానంతరము రామసట్టాలి షేకము, చ్చైతకు 9న రామజననము, ఆశ్వయుజ శు 10 నాడు సీళాన్వేషణార్థము వానర సైన్యమును నుగీవుడు వంపుట, ఫాల్గుణ ఆమావాస్యనాడు రావణవధ జరిగినట్టు రామాయణము లందలి ముఖ్యవిషయముల తిథభులను నిర్ణయించిరి హిందువులు పండుగలలో రామునికి సంబంధించినవి పెక్కులుండుట వలన- వారీ చర్చను విపులముగా గావించి ముఖ్యతిథి నిర్ణయములను చేసినారు

రామాయణము నండలి సాంవి.కాచారములను విశదముగా తెలియ. జేసిరి నాటి వర్ణవ్యవస్థ, ఆచార్యులు, నరాశ్వమేథములు, చండాలురు,

కలి సురవరము (పఠాపరెడ్డి మాంసథోజనము, ఇతరపాకములు, న్త్రీలస్థానము, వేదాధికారము ఇతరసమస్యలు వృషపూజు, ఐహుభార్యాత్వము, అంతఃపురవాసము నాస్తికులు, ఏకవేణి, యర్ధ తం్యతము, ఆర్యుల సంస్కృతి మున్నగు విషయములను వేరు వేరుగా వివరించిరి, ఎడనెడ వ్యాఖ్యానకారుల పొరపాటు వ్యాభఖ్యానములను వీరు సవరింప [పయ త్నించిరి. భరద్వాజుని విందులో రసాల దధ్నము అనునది చేరియుండెను దానికి శుంఠి, పిప్పల, మిరియాలు, లవంగాలు, తక్కోలము, శర్కర, అల్లము, జీలక్మర, పెరుగుతో కలివి చేసిన పచ్చడి “రసాలదధ్మమిని వ్యాఖ్యాత యొకడు తెలివినాడు. కాని 'రసాలమినగా తియ్యమామిడి అని ఆర్థముగనుక మామిడి రసమును, పెరుగు చక్కర, సుగంధ (ద్రవ్యములతో కలివీ చేయన్టి “శిఖరణి' అనునదే రసాలదధ్నముగా తాము భావించు చున్నట్లు రెడ్డిగారు తెలిపిరి,

మాంస భోజన విషయము చర్చించుచు నాడుపెక్కు. విధములైన మధ్య ములు సిద్ధము చేయబడుచుండెననియు భరద్వాజుడు "మైరేయమిను సురతో విందు చేసెననుటకు అయోధ్య 91-15 లోనున్నప్రమాణమును రెడ్డిగారు చూవిరి ఈ మైరేయమును మీరాదేశమందు ఖర్జూరాది వలరసములతో తయారుచేయు మద్య ముగా వివరించిన వ్యాఖ్యాత అభ్మిపాయము తప్పనితెలివి రెడ్డిగారు ఇది మనదేశ మునందే సిద్ధము చేయబడుచుండిన దనుటకు కౌటిల్యుని అర్థకాస్త్ర్య్రపయోగమును -ఉదాహరించిరి,

రెడ్డిగారు హంసలను బాతులుగా అనుమానరహితముగా నిరూవించిరి. వైలాలజీలో హ, ఘగ మారును గనుక హంన ఘంసయైనది. ఘ,గ గ మారినది గంస్‌ తుదకు ఇంగ్లీషులో గూస్‌ అయినదని వారి ఆభ్మిపాయము.

శ్రీల విషయములు తెలుపుచు క్రైకేయి విషయమును (ప్రత్యేకముగా 'ీర్కొనిరి. ఈమె దశరథుని పట్టపురాణులలో ఒకతెయైనను క్ష్యతీయన్తీ కాకుండునని వీరనుమానించిరి. కైకేయి తండి రాజ్యమైన గిర్మివజము లేక రాజ “గృవామను దాని నిర్ణయమును చక్కగా చేసిరి రామాయణమున పేర్కొనబడిన వాస్తాకదేశము నేటి యాఫ్టనిస్తానమునకు ఉత్తరముననున్న బలభ్‌(3212) "అనియు, గిర్మివజము ఈరాన్‌ మండలమనియు రామాయణమున చెప్పబడిన “టలినిచ్చి కన్యా[గహణము చేయుట, (పయాణకాలము మొదలగు వాని "ఆధారముతో నిరూవించిరి. భరతుని తాతయైన కేకయ రాజు మనుమనికి

జీవిశము--సాహీత్యము 179 కుక్కలను, గాడిదలను, అన్నిబహుమానములతో పాటు ఇచ్చినందునను ఆష్ట నిస్టాన్‌, ఈరాన్‌ వంటి దేశములందు గాడిదలకును, కంచర గాడిదలకును మంచి యాదరణ ఊండుటచేతను రెడ్డిగారియూాహ సమంజసమైనదిగా దోచుచున్నది.

రాముడేక సత్న్మీవతుడు కాకపోయినట్లనుమానించుటకు కొన్ని ఆధార ములను ఉదాహారించిరి సుందరకాండమున సీతాదేవి హనుమంతునిద్వారా రామునకు సందేశమంపుచు

“వితుర్ని దేశం నమయేన కృత్వా వనాన్నివృత్తళ్చరిత వతశ్చ

శ్రీ లిళ్చమన్యే విపులేక్షణాభి స్త్వం రంన్య సే వీతథభయఃకృళతార్థః” అనిచె ప్పెను-సమ్ముద(పనన్నార్ధము దర్భ్శశయ్యవై పరుండిన రాముడు “భ్‌ జైః పరమ నారీణామాభివృష్టమనేకధా” అనివర్జింపంబడుట మొదలగునవి ఇట్టి అను మానమునకు కారణములగు చున్నట్లుగా తోచుచున్నది వైవాక్యమున ఉత్తమ నారీపరిష్వంగ యుక్త దక్షిణబాహువును రాముడు తలగడగా చేసికొన్నట్లు చెవ ఐడగా ఇందలి '“ఉతృమన్త్రీలకు పరిచారికలుగా లేదా భూలమవ్ములుగా వ్యాభ్యాతలు నరిపెట్టుకొమ్మనిరి కాని వ్మైపయోగమును (పకిప్తముగా తలచి రెడ్డిగారు రాముని ఏకపత్ని వతమునకే పాధాన్యమిచ్చిరి.

ఆకాలమునాటి యంతఃపురన్త్రీలకు సముచితమైన గోషాపద్ధతి యన్నట్లును రావణవధానంతరము పర్వా పద్ధతి లేకుండ సీతను విలివింపుమని: రాముడు విఖీషణునికి చెప్పిన ఈశ్లోకమునలనను

“*నగ్భవాణి న వస్తాణి న్యప్రాకారాస్తిరస్కియాః

నేదృశా రాజసళ్కారా వృత్తమావరణం న్రియః”ొ యుద్ధ (117-26 ) ఇంకను ఇతర నిదర్శనముల నలన రెడ్డిగారు అట్లు భావించిరి. స్త్రీలకు వేదాధి కారము సైతము ఉండినట్లు “*ప్కరాకల్పేతు నారీణాం వమొజీబంధన మిష్యతే” అని వోరీతుడు నుడివినట్టును యౌవరాజ్య పట్టాభిషేక సందర్భమున కుమారుని శుభముకోరినదై కౌసల్య

“ప్రాణాయామేన ధ్యాయమానాజనార్దనం”

“అస్నింజుహోతిస్మతదామం[తవత్కృత మంగళా”

ఉ్ర74 సురవరము (వకాపరెడ్డి అని (పాణాయామ పూర్వకముగా పురుషనూక్తము వేడమం[తముల పరనము ొవించి హోమముచేపినట్లు చెప్పబడిన విషయమును ఉదాహరించిరి.

'ఏకవేణి' చర్చను చేయుచు నీలు వతివియోగాది విపద్గ్రస్త లైనపుడు వీకవేణీధరలై నట్టు సుందరకాండమున చెప్పబడి యుండుటచే మిగలిన సంతోష కాలములందు భారతవర్షీయన్త్రీలు జడలు వేసి కొనుచుండినట్లు భావించి ఆర్యజాతికి చెందిన వారైన నేటీ ఈరానీ స్త్రీలు ఇవ్పటికిని రెండుజడలను వేసికొనటను గురించి తెలివిరి ఇందలి సత్యాసత్యములెబ్దున్నను భావిపరిశోధకుల ఆలోచనలకు పా(త్రమగు(వతిపాదన యిది.

మన్మప్రాచీనులు తమ విజ్ఞానముడే ఈ నాడు ఆధునిక యంత పరికరాల ఆధారముతోగాని తెలిసికొనలేని మవోన్నత విషయములను తెలిసికొని యుండి రని రెడ్డిగారు తెలుపుచు ““ఆదిత్యే వినులే నీలం లష్మలక్మణ దృళ్యతే, (యుద్ధ త8ి.-.9) అని రాముడు నూర్యునిలో నల్లని మచ్చకనబడుచున్నట్లు లత్మణునితో చెప్పెనళ్టోకమును ఉదాహరించిరి, ఈనాడు చెలిస్కోపు యంతాలద్వారా చూచి నూర్యునిలో మచ్చలున్నవని తేల్ప్చుట [పసిర్ధమే.

సౌమ్నుద్రిక కాస్త్రమును చర్చించి మొదట ఈ కాస్త్రమును కని పెట్టినవారు హిందువులే అని పేర్కొనిరి అందుకు (పోద్సలకముగా పాశ్చాత్యుల [వాతలను చూవించిరి కాని పస్తుతము మనదేశమందే ,పనిద్ధసాము[ద్రిక (గంథము లేద నిర. (ప్రపంచములో గణితశాస్త్రమును కనివెట్టిన వారును నున్నను కనుగొన్నవారును మనహిందువులే అనిచెన్పిరి.

రామాయణమునందలి రాజనీతిని గురించి రెడ్డిగారు (పర్యేకముగా చర్చిం చిరి. రామాయణమందు రాజనీతి, సాధారణనీతి ఆను రెండువిధములగు నీతులు శలవని వారి యభ్మిపాయము.

నృళంస మనృళంనవా (వజారవణకారణాథ్‌

పావనం వానదోషంవాక ర్తవ్యం రతతాసతా (వాల. 85-18) అని విళ్వామితుడు రామునికి.(పజాహితమే రాజక రవ్యమని తెలిపెను,

రాశనవవము వదలి రామున్మాశయించిన వికీషణుని ఇం్యదజిత్తునిందించు ఈవాక్యములు శ్రమ రాజనీతితో కూడినట్టినని రెడ్డిగారు తెలియపర్చిరి,

ఉీవితము-సాహిత్యము 5

“శోత్య స్వమనీ దుర్చుద్ధే నిందనీయళ్చ సాధులిః

యనస్వం స్వజన ముత్సృజ్య పరభృత్యత్వమాగతః

నైతచ్చిథిలయా బుద్ధ్యా త్వం వేత్సి మహదంతరం

క్వ చ స్వజన సంవాసః క్వచ సీచపరాశ్రయః

గుణవాన్‌ వా పరజనః స్వజనో నిర్గణోవివా

నిర్ణణన్స్వజన (శ్మేయాన్‌ గః పరః వరఏవసః

యస్స్యపక్షం పరిత్యజ్య పరపవం నిష్నేవతే

నస్వపత్మే మయం ప్రాప్తే పళ్ళాత్తైరేవ హన్యతే”

యుద్ధ 87 18, 14, 15, 16. విజమున కీవాక్యములు సార్వకాలిక సత్యములు.

“హిందూస్టాన చరితలో [గ్రికుదండ య్యాత నాటినుండి నేటివరకు అడు గడుగున దేశదోహులే కానవచ్చు చున్నారు మనకు వైళ్లోశాలు నిత్యమన నార్హములు” అని రెడ్డిగారు. పవేర్కొనుటలో కొందరు భారతీయులందలి దేళ దోహచింత వారికెంత బాధాకరమైన విషయమో తెలియుచున్నది ఇకముంద్తై నను భారతీయులు ఇట్టేవారు కానలదని వారు పరోతముగా టోధించుచున్న ట్లున్నది.

రామాయణమునందలి జ్ఞాపకముంచుకొన దగిన నీతి వాక్యములను వీరు శొన్నిటిని పేర్కొనిరి.

“'మృదుర్హి పరిభూయతే, మెత్తనగు వానినే లోకులు అవమానమఐ దేయు

దురు (అయో 1.11)

*బుద్ధియక్తాపా పురుషా న సవంతే పర స్తవం" బుద్ధిమంతులు తమ్ము

స్తుతించిన సహింపరు (అయో 2౫.)

“నహి నింబుర్‌ _సవేత్‌ త్యూదం' వేపనుండి డేనెకారదు (అయో85-15)

“సర్వేచండ స్యబిళృతి'-చండునికి అందరును భయపడుదురు. (యుద్ధ. 221)

“హైరషేణ తయో యుక్తః సతు హర ఇతి స్మృతః” పొరుషము కల వాడే శూరుడు (యద్ధ 71.50) మొదలగునవి వారుదాహరించిన రామాయణ నీతులలో కొన్ని

క78 సురవరము ప్రతాపరెడ్డి క!

(ప్రాచ్య పాళ్చాత్య విద్వాంసులందరి స్తుతులనంది ఈ నాటివరకు గృరు స్థానము నాకమించినది వాల్మీకి రామాయణము. ఇందు అయోధ్య కాండము రెడ్డిగారికి మిగులటపీతి పృాతమైనది. “సార్యపదాయకముగా రామాయణమునందు సుందరకాండము (కేష్టమెన దందురు. నాకు అయోతఠ్య కాండయే (శేష్ట తర మైనది. ఏభాగము చదువకున్నను ఒక అయోధ్యకాండను చదివితే అనేక (కొత కావ్యాలు చదివినట్టు అని భావింతును” అని వీరు తెలుపుటచేత వీరి కా కాండముపట్లగల అభిమానము తెల్టమగుచున్నది. మిగిలిన పురాణ కావ్యములందు లోపించిన వస్వైక్యత రామాయణమునందున్న దనియు, మరియు ఆది దానికి జీవ(స్రదానమైనదనియు సెలవిచ్చిరి ఇందలి వర్ణములు అలంకారములు తర్వాతి వారికి ఆదర్శప్రాయమైనట్లు, మీదు మిక్కిలి ఇందలి ఉపమలు తర్వాతి క దాసాదుల కొజ్ట ఐంతులైనట్లు తెలిపిరి రెడ్డిగారు రామాయణమునందలి (ప్రధాన పాాతలైన భ్రీరాముడు, లక్ష్మణుడు, భరతుడు, శతుఘ్నుడు, కైకేయి, సీఠ, హనుమంతుడు, విభీషణుడు, దశరధుడు, వశిష్టుడు, విశ్వామ్మితుడు మొదలగు వారి గుణపోషణము వృద్యమముగా ఉన్నదనిరి. శ్రీరామ పాతపోషణము నందలి వాలి వధ వృత్తాంతము సమర్థ నీయమైవదిగా అగుపించునట్లు రెడ్డిగారి తలచిరి వాలి మరణశయ్యపై నుండి రాముని అధిక్షేపించి కొన్ని పశ్నలడు గగా రాముడిచ్చిన సమాధానము తృ పికరముగా లేనట్లు తెలివి “వ్యాఖ్యాతలు అందేవో పరమ రహస్మపుజాడలను తీసినారు అవన్నియు బలవంతపు (భావ్మా ణార్థమువలె కనుపించు చున్నవి. వాల్మీకి అట్టి ద్వంద్వార్థములు (వాయనట్టీ మాయా కవికాడు ఈ భావమును నేనొక్కడనే (పకటించిన అపచారము చేసిన వాడనగుదునేమో” అని తెలుపుటలో వీరికి వాల్మీకివైని ఎంత గౌరవము కలదో వారు రామాయణమునెంత నిశితపరిశీలన గావించిరో తెలియునున్నది" “వాల్మీకి భూగోళము” ను గురించి చేసిన చర్చ వారి పరిశీలన పజ్డా పాటవమున కెత్తిన పతాక. పురాణములను ప్రాచీన విజ్ఞాన కోళములుగా వారు సెలవిచ్చిరి. కాలము మారుకొలది శబ్దసామ్యము వలన అభూతకల్పనలు పురాణస్థములై వాటి పరిమాణమును పెంచినట్లు తెలివిరి. పురాణములందు పేర్కొానబడు యషరావసాది నానాజాతులు ఊర్జ్వాధోలోకవానులని తలపక భూలోకవానులయే గమనించి పురాణ పరిశోధకులు తత్పరిశీలనము గావించ వలెనని సలహాను ఒనగిరి, పురాణములందు పేర్కానబడు శక, పల్పవ,

జీవితము-సాహిత్యము [77 వూణాది జాతులను కేవలము హిందూస్థానమునకు మ్మాతమే నంబంధించిన వారుగా భావించక వారి అభిజనమునకై ఆసియాఖండము, ఈజిప్టు, అరేబియా, అబిసీనియా తూర్పుదీవులు మొదలగు [పదేశములందు వెదుకవలెననిరి పాతాళ లోకము అమెరికా అని, మయ అను మెక్సికో జాతివారు మయనథ నిర్మాత లగు మయజాతివారే యని ఒక వాదమున్నట్టును ఈ దృష్టితో పురాణాలను చదువుటవలన చాల చిక్కులను విడడీయగలమని అందుకే తాము ఈ చర్చను చేయుచున్నట్లును తెలిపిరి “శరావతి' యనెడు నడి భరతవర్షమ లోనిది కాక “భాల్గియా' దేళమునందలి 'ట్రైగిస్‌" ఆను నదియె యుండునని భావించిరి. “చెగిస్‌' అనగా బాణమని వారి భాషలో అర్థము కనుక, బాణవేగముతో పవ హించునదిగా దానిని అన్వయించి, ఒకే కాలమందలి నదుల (పదేశముల నామ ములను వాని పరిస్థితులను బట్టి వారి వారి భాషలలో ప్రత్యేకముగా ఆయా దేశస్థులు పేర్లు పెట్టుకొని యుందురని తెలివీ నిశిత పరిశీలనతో నట్టి వానిని తెలిసికొనవలెననిరి. 2 గ రగోజన్‌ [వాసిన “ఖాల్గియా' అను (గంథమున “లం అడ ౧4౫64 12 4౧0000 పీడగిర్ర04గ్టైట్‌ 65 €|64 'డ770ట (07 16 341/౧ 0 (16 ౮? అను వాక్యము శరావతీనదిని పర్ష్యా భ్రారములోనికి (ప్రవహించు 'టైగిన” నదిగా రెడ్డిగారు భావించుటను సమర్థించు చున్నది.

“ఇట్టి అజ్ఞాత విషయములలో మంచివో, చెడ్డవో ఊహలు చేసిన భావి పరిశోధకులు తుదినిర్ణయమునకు రాగలరు” అని వారు తెలిపిరి. 'రెడ్‌ సీ' అని ఇంగ్లీషువారు పేర్కొన్న దానినే రామాయణమున “లోహిత సమ్ముదము” అని పేర్కొన్నట్లు తెలిపిరి ఇట్లే యకరాక్షసాది జాతులను కేవలము దేవయోను లుగా భావించక ఆ కాలమున నుండు వివిధజాతుల మనుమ్యులుగనే భావించి వారివారి గుణగణములను బట్టీ (ప్రాచీన పురాణకారు లట్టి నామము లొసగినట్టు (గ్రహింపవలె ననిరి శ్రీరాముడు విశ్వామ్మితునితో మిథిలకు వెళ్ళుట, భరతుడు మాతామహుని నగరమునకు వెళ్ళివచ్చుట, రామవనవాసము, సీతాన్వేష జార్థము వానరులు చతుర్ణిశలకు వెళ్ళుట మొదలగు సన్నివేశములందు రామా యణమునందు వర్ణితమైన భూగోళపరిస్థితులనుగూర్చి చక్కని సమీక్షను రెడ్డిగారు కావించిరి. పంచవటిని గూర్చి చర్చించి ఆడి భ[దాచలమునకు

178 సురవరము (పతాపరెడ్త

ఓ £0 మైక్ట దూరమునగల వంచవటిగా నిర్ణయించిరి మన పురాణమలందు పేర్కొనబడిన సప్తద్వీపములు ఇప్పటి భూగోళ పరిభాషలో ఎట్లున్నది వివర ముగా తెలివీరి

వానర, రాశనతత్వమును గురించి వీరు చేసిన చర్చయు గమనార్హ మే ఇందు అనురకోళాది (గ్రంథములలో పేర్కానబడిన “విద్యాధరరోఒప్సరో,..! మొదలైన దేవయోనులు వారనుకొన్నట్టి వారు కాదని, సామాన్య మానవజాతురే యని రెడ్డిగారు వేర్కొనిరి దేవయోనుల పుట్టిపూర్వోత్తరాలక్రై మనము టీబెట్టు, జావా, ఈరాన్‌, ఆసీరియా, ఫణికియా, ిజియా, తా ర్తరీ, బాలి లోనియా, హట్టె (హిట్రైట్‌), ఖళా (కస్సైట్‌), ఆర్మీనియా, మీడియా దేశాలలో వేదకినచో అన్నియు సులభముగా వెల్లడి కాగలవని తెలిపిరి రామాయణమ నందలి _పయోగములాధారముగా రెడ్డిగారు వానుమంతుడు (బ్రహ్మచారి కాదేమో యని అనుమానించిరి. రామాగమనమును భరతునకు హనుమంతుడు ముందు తెలుపుటకై చెప్పిన

“*వియాఖ్యానన్య తే సౌమ్య్మదదామి (బువతః [వీయం

సుకుండలాచ్ళుభాచారా భార్యాః కన్యాళ్చ షోడళ

హేమవర్జాస్సునాసోరూ శశి సొమ్యాననాః న్ర్రీయః

సర్వాథరణ సృంపన్నాః కులజాతిభిః” (యద్ధ 154 ఉీలి_శీ$) మొదలగు శ్లోకము లిట్టి యనుమానమునకు కారణము లగుచున్నవి. వాను మంతుడు నిత్య బహ్మబారి యనిగాని, వివాహితుడనిగాని రామాయణమున నృష్టముగా పేర్కొన బడనట్లు రెడ్డిగారు తలచిరి,

ఈ విధముగా రెడ్డిగారు చార్మితక దృష్టితో రామాయణ విమర్శగావించి అమూల్య చార్మితక సత్యములను బహిర్గతము గావించిరి. ఇట్టి విమర్శ పూర్వా చారాలిమానుల యా([గగహమునకు గురియగునని శంకించిరిం “దృష్టం కిమవీ లోకేఒస్మిన్‌ న నిరోషం న నిర్గుణం" అని యున్నందున బుధులందలి గుణ స్వీకారమునే గావింతురని పేర్కొలనిరి. రెడ్డిగారి ఈ “రామాయణ విశేషములు" అరుదైన ఉ&త్తమాం్యర విమర్శకుల వరుసలో వారికి శాశ్వతస్థానము సంపాదింలి పెట్టినది. ఇండు వారి సర్వంకష పరిశీలనా పాటవము తారాపథవ్యా ప్రమైన దనుట కేవలము స్వభావో క్రీ,

౮ సాంఘిక రచనలు నం ఘోద్ధర అము ఇది [వతాపరెడ్డిగారి సంఘసంస్కరణాలిలాషను చూపెడి (పసీద్ధ (గంథము ఈ (గంథములో పదునేడు వ్యాసములున్నవి. ఇందులో కొన్నింటిని అెడిగారు మ;దానులో విద్యాల్యాసము చేయునాడే (వాసిరి, ఈ వ్యాసములు వినాకిని, మాతృ సేవ, శెడ్డిరాజి, ఆంధసర్వస్వము, లోకమాన్య, గోలకొండ పష్మ్యతికలందు అపుడప్పుడు (వకటింపబడినవి ఇంగ్లీషు విద్యను గురించిన వ్యాసము ఈ పుస్తకమునందు మొదటిది ఇెంగ్యీమ విద్య బానిసపు మాననమును పురికొలుపునది యను గాంధీగారి అలి 1పాయముతో అంగికరింపక ఈ లోపము ఉద్దేశములో ఉన్నది. కాని భాషలో లేదని (వాసిరి ఆంగ్లభాషాభ్యాసమువల్ల మనకు సం,కమించినా నూటు, బూటు అతో నిక్కు నలవాటును ఖండించి కేవల వేషానుకరణము వలన మన జాతీ యత నణచుకొనుట ఆపబారమనిరి పాఠశాలలలో, కళాశాలలలో మాతృ దేశ చర్మితను బోధింపక ఇంగ్లండు చరిత్రను టోధించుటను నిరసించిరి, కాని ఆంగృభాషవలననే మన ఆంధవాజ్యయమున నూత్న సౌహిత్య(ప్మకియలు, శాస్త్రములు వెలనిననన్న సత్యమును మొగమోటము లేకుండగి ఒప్పుకొనిరిం అన్యభాషలందలి నూత్న విషయ్యగ్రంథములను మన భాషలోనికి అనువాదము శేసికొనవలెననియ తలంచిరి. అన్పృళ్యళొా దోషమును ఎత్తి చూపించిన వ్యాసములు ఇందు నాలు తున్నవి. ఇవి అసన్పృళ్యతా దోషము, మలబారు కై9 స్తవులు, హిందూమతము, అస్పృృళ్య్ళత, అంటరానివారు అనునవి. సంస్కరణ విషయమున రెడ్డిగారి కున్న అభిప్రాయము చాల సమంజసముగా నున్నది “ఉత్రము లధములతో ఫౌటియగుటకాదు మన కర్తవ్యము. అధములుత్తములతో సాటియౌనటుల జశేయవలయును” అన్నమాట వారి న్మిగవమును నూటిగా తెలుపుచున్నది. గాంధీగారి సిద్ధాంతములను మాటలలో చూవీనవారే గాని చేతలలో చూవినవారు తక్కువగా నున్నారనిచెవ్పీ గోవుల పూజించి తమవలెనే అంగములు కలిగి, తమ ఖాషనే మాట్లాడ, తమ వలెనే యోజింపణాలిన వారిని దూరముగా నుంచుటను

180 నురవరము (వశాపరెడ్డి గర్హించిరి. “అనేక నూతన మంటపముల (బ్రయాసతో నిర్మించెదరు కాన్సి కూలిన దేహమంటపముల శుభపజచు వారెవరు" అన్న వారివాక్కులో ఎంతటి తీవభావన వాసించుచున్నదొో గమనింపవచ్చును.

మలవబారులోని ఆంత్యజులు కులవీశాచమునకు వెజచి ఎట్లు అన్యమతము లను స్వీకరించిరో మలబారు కైంస్తవులు అను వ్యాసమున చూవించిరి మహమ్మదీయులు మత విజ్బంభణము చేసినను, క్రై9స్తవు లనేకులను శూలారో పణము చేసినను హిందూరాజులు అవ్యమతములో చేరిన వారిని సమానముగా ఆదరించిన విషయమును ఎజుకపరచిరి.

హిందూమతము-అస్పృళ్యత అను వ్యాసములో సంఘలోపములు ఐహి ష్కరింపబడకుండుటకు మనవారికి గల మూఢ విళ్వాసములు, నూత్న భావ తిరస్కారము కారణములనిరి, మననిర్దాక్షి ణ్యతవల్ద పంచములలోని *“మారిగాడు” పీటరుగారై పోవుచున్నారనియు, మనవారినే మనమాదరింపకున్న వారు మతాంతర స్వీకారము చేయుదురని స్పష్టపజిచిరి (ప్రపంచమందలి జాతు లన్నియు ఆచారములు, అలవాట్టు మార్చుకొనుచుండ మనము కూపస్థ మండూ కములవలె యుండుట పతనహేతువనిరి

అంటరానివారు ఆనువ్యాసమున క్షీణదశనొందిన నేటి మన మతమును ఉద్భరింపవలెనని, ఆస్పృత్యులలోని బాలురకు విద్యాసౌకర్యములు కూర్చవలె నని, వారికి సనాతన ధర్మ సిద్ధాంతమును టోధింపవలసిన అవసరమును రతెలియజేసిరి.

మానసిక దాస్యమను వ్యాసములో ముఖ్యముగా మనవారికి ఇంగ్లీషు విద్య అవ్బీ అబ్బకమునుపే మన యాబారముల హీనత, తెల్లవారి ఏర్పాటు లందు ఉత్కృష్టత గోచరించునని, ఇట్టి బానిసతనమును పావికొన వలయ ననియు వచించిరి, మిత జీవనమను వ్యాసమున ఇల్దు, వస్త్రములు, భోజనము మొదలయిన వానివిషయమును చర్చించిరి. స్వదేశాలివృద్ధికె ఖద్దరు వస్త్రములను ధరింపవలెననియు, జిహ్వోచాపల్యముచే భోజ్యవసువులను విపరీతముగా మెనవగూడదనియు, మాంసాహారమువల్ల బుద్ధికౌశలము ఇందియములవశీకరి ము. ఆలవడదనియును చెప్పి దేనిలోనయినను మిత జీవనమునే కొనసాగింపవలయు ననిరి.

జీవితము- సాహిత్యము 181

హిందూమత [పకృతావస్థ అనువ్యానమునందు ననాతన ధర్మ (పాశన్వ మును తెలివిరి మరియు ఆచారములు పూర్వమెంత మేలుకలిగించిన వయినను మనను ఈ యాచారములే శ్షీణదళ నొందించిన వనియు, ఆ అర్థ హీనాచా రములను మొదలంటపెరికి వేయవలయుననియు, కానిచో మనమతము అన్యమత ములలోనికి నిర్యాణమొందవలసినదే ననియు, భౌతిక వాదమునందుచిక్కి. పర న్పరద్వేషకలవములందు. నాళనమొందుచున్న పాళ్చాత్య దేశములకు మన దేశమే ఆధ్వాత్మిక విషయములందు. దారి చూపవలయుననియు చెప్పబడినది.

ఇమములో యజ్ఞములు అను వ్యానమున కలవు నివారణ కొరకు యజ్ఞములు చేయుచుండుటను రెడ్డిగారు నిరసించిరి. వేలువేలు యజ్ఞములయందు వ్యయ పరచుటకంబె బీదవారికి సవోయార్థమై యిచ్చిన బాగుండుననిరి, యజ్ఞములుచేని పరలోకమందు రంభాదులను పొందగోరుటకంటె బీదల కేయిచ్చి కీర్తి కార్తను పొందుట (శేయన్మ్కర మనిరి.

కాపు వేల్పు, కల్పవృక్షము అని వీలువఐడు కాపుల కడగండ్డను వర్జించి, రాతింబవళ్ళు కృషిచేసినను నోటికింత తినుటకు లేదనియు, కొంతవరకీ అవస్థ విద్వాహీనతవళ్లి వచ్చిన దనియు 'కాపులలివృద్ధి నొందు విధము అను వ్యాసమున వాసినారు. కాపులకు వ్యవసాయ శాస్త్రజ్ఞ్టానము విశేషముగ కావలయునని, కాపులు విద్యాభ్యాసము చేయటయు, ఐకమత్యము. పంచాయతీ, పరపతిసంఘముల నేర్పరచుకొనియ వృద్ధికిరావలయుననియు నూచించిరి.

హిందీ భాషా (పప్రచారము అనువ్యాసములో హిందీ ఆవళ్యకతను గూర్చి చర్చించుచు హిందీయందనేక యుత్తమ (గంథములున్నవనియు, అట్టివానిని శెలుగులోనికి తేవలయుననియు, ఆం(ధులుత్సాహయుక్తులై ఆ భాషను అభ్యసింపవలయుననియు. చెప్పిరి, రెడ్డిగారు హిందీ భాషకు వ్యతిరేకముగా వేరొకచోట వ్యాసములు [వాసియున్నారు. దేశభాషలలో హిందీయే. (పధాన భాష కావలయుననుట వారికిని ఇష్టముకాదు. అందువల్ల దేశ భాషలకు నష్టము కలుగునని తరువాతి కాలమున (వాసియున్నారు.

నిజాం రాష్ట్రమందలి రెడ్డు అను వ్యాసమున రెడ్డస్థితిని గురించి విపుల ముగా (వాసియున్నారు. రెడ్డవేషములు కొంత విపరీతముగ నుండునని

82 నురవరము _పతాపరెడ్డి ముస్తీముల వేషములననుళరించుట కంటె హిందువులకు తగిన ఉడుపులనే రరింపవలయుననిరి.

ఆనవహాయోద్యమ ఫలితములను వ్యాసములో నిరాకరణోద్యమును గూర్చి వివరించిరి. (వపస్తుతమునకు రాణింపకున్నను ఇతరాంశముల యందు. దాని పభావము పడి జాతికి జీవకళ యుదృవించుటను (పస్తావించిరి, విదేశ వస్తువుల బహిషా్కాారముచే పేదలకు జీవనాధారము కలుగుచున్నదని, ఈ యుద్యమముల పురుష్తుడైన గాంధీజీ మ్ముద మానవ హృదయములపై శాళ్ళత ముగా ఉండగలదని రెడ్డిగారిండు చెవ్పియున్నారు.

స్వదేశీ [ప్రచార మఖథివృద్ధి యగుటెట్లు ఆను వ్యాసమునందు విదేశ వ్యాపారము మనదేశమందెట్రెట్టు తగ్గిపోవునో స్వదేశీ యద్యమము అట్టట్లు వృడ్డి చెందు ననియు, మనము కావలసిన వస్తువులను కొనునపుడు దేళవస్తువులనే కొనవలసినదని పటోధించిరి.

రెడ్డిగారు దాడినల్పిన మరొళఠ దురాబారము సంఘమునందలి వేశ్యావృత్తి. అయితే. స్రీలు వ్యభిచారిణులుగా మారుటకు వారి సోమరితనమొక కారణమని వారి అభ్మిపాయము. చిషయేచ్చ కూడ మరొక కారణము కాకపో దనిరి హిందువుల వేళ్యలలో ఈ ముఖ్యవర్గములు కలవనిరి. (1), బోగపు జాలిస్త్రీలు (8) దాసీలు (8) బనలీలు, రెడ్డిగారి కథలయందును విధిలేక వేశ్యావృత్తి స్వీకరించిన వారు మనకు గోచరింతురు నంఘమందలి మాలిన్య మును ఎత్తిచూపుటక్రై ారట్టు చేసిరని భావింపవచ్చును

వీరు *మన పర్మిశమలను నాశనము చేసినవారెవరు? ఇంగ్లీమవారే' యని 'ఘోన్నించిరిం నుదీర్హ మైన ఈ వ్యాసమునందు ఆంగ్లేయులు స్వార్థమునకు దేశీయ వస్త్ర పర్విశ్రమలను ఎట్లు చేసిరో చెప్పబడినది, (వపంచములో మొట్ట మొదట టప్రత్తివల్ల ఉడుపులు సిద్ధము చేయ నేర్చినది హిందువులే అని వీరి అభ్మిపాయము అటువంటి మన పర్శిశమ అడుగంటి పోవుట ళోచనీయమని చెప్పిరి,

జీవితము--సాహిత్యము 188 గామజనదర్పణము ఈపున్తకము 1981 లో (వాయబడినది- ఇది (గామజనులకు విజ్ఞానమును గురించి, ఆరోగ్యమునుగురించి నీఠులు బోధించెడి లఘుపుస్తకము. ఇందు మనుష్ముడు-పశువు, చావు, విద్య, సంపద, పరిశుభత, వ్యక్తిపరికుభత, (గామపారికుధ్యత, ఆరోగ్యము, స్ఫోటకము, కలరా, నారి, మలేరియా, బాలెంత జాడ్యములు శిశుపోషణము, ఈగలు, బావులు, తోటలు, (గంథాలయ ములు, సప్త్వనంతానములు, పంచాయతీనవలు, మత్తుపదార్థములు, సహకారము, అను ఇరువదిరెండు విషయములను గురించి న్యూత్వపాయముగ వ్రాసిరి ఈ [(గంథము నాడు ఐబహుళ్యపచారములో ఉండినది. మ్యుదింపబడిన ఒక మాసము లోనే _పతులన్నియు శెల్లిపోయెనని రెడ్డిగారు చె్పికొన్నారు. వారు స్వయముగా (గామములందలి అపరిశచ్యభతను చూచిరిగనుక పారిశుధ్యతను గుర్తించి యెక్కువగా టోధించిరి నిజాంరాష్టపరిపాలనము ఈ[గంథము నాటి [పభుత్వమును గూర్చి తెలిపెడి [గంథము. పౌర ధర్మములు నిర్వహించెడి (పతివ్యక్సి ఎఆుగదగిన యంశములు ఇందు సులభమైన భాషలో |వాయబడినవి అంతవరకు జట్టిపుస్తకము మజియొకటిలేదు ఆరోజు లలో ఈ పుస్తకము చదివి పెక్టురు యువకులు _పజాసేవకు నడుముబిగించిరి. ఇదిసుమారు వందపుటల (గంథము, గంథాలయోద్యమము (వకాపరెడ్డిగారు (గంభాలయోద్యమమున_కై ఎంతోపాటుపడిన సంగతి ఇంతకుముందే వివరింపబడినది ఈపుస్తక రచనకుముందు (గంథాలయముల చర్మితను, పద్ధతులనుతెలి పెడి[గంథములు ఇంచుమించుగా లేకుండినవి ఆయుద్యమ (పచారమునశై రెడ్డిగారీ పుస్తకమున్యవానిరి దీని దేళోద్ధారక్కగంథమాలనారు 1940వ నంవత్సరములో (పకటించిరి రెడ్డిగారకందెముందు యాతగిరి లమ్మీ వేంకటరమణ అను వారొకరు మా[తమే ([గంథాలయోద్యమము అను పుస్తకమును (్రాసియండిరట, అయినచో రెడ్డిగారి (గంథాలయోద్యమము అను పుస్తకము ఆ కాభాసాహిఠర్యమున రెండవదిఆగునుం

శేరి సురవరము (పతాపరెడ్డి

ఈ (గంథమున వారు ఆనేక విషయములను చర్చించియన్నారు, వివిధ దేళములలోని [పాచీన్యగంథాలయములను గురించి స్థూలముగా తెలివియన్నాడ యూరపు ఖండములోని భిన్నదేశములలో ఏయేసంవత్సరములలో (గ్రంథాలయము లేర్పడెనోకూడ తెలిపిరి అమెరికా దేశములో (గ్రంథాలయములు వ్యా ప్తిగాంచుటకు ఆదేశమందలి దాతలే కారణమనియు, చీనాదేశీయులు ఈదేశమునకు వచ్చి సంచారముచేసి పెక్కు(గంథాలను సేకరించుకొని పోయిరనియు, అరబ్బుల తాము జయించిన దేశములయందు విద్యావీరములను నెలకొల్పిరనియు, హిందూ స్థానమునందలి ఆర్యులు (గంథాలయముల శై ఎక్కుడు (శ్రద్ధ చూపలేదనియ, ఆంగ్రేయలు మన (గ్రంథములను కొన్నింటిని ధ్వంసము చేసి మజికొన్నింటిని కొని పోయి. అండన్‌ బీటిష్‌ మ్యూజియము నందుంచిరనియు, ఐరోడాయందు (గంథాలయోద్యమము అ్యగస్థానము వహించినదనియు సందర్భవళమున చెప్పిరి

రెడ్డిగారు ఖుదాబక్టు అను ([గంథాలయాభిమానియగు ముసల్మాను చరిత్రను (వళశంసించిరి ఆతడు [గంథములను సేకరించి 80,000 రూపాయల విలువగల *విహ్మాండమైన (గ్రంథాలయము కట్టించెనట కర్ణను _పభువ్మాగంథాలయమును తఊాచి ఆనందపారవళ్యమున నొకపార్చీకవి గీతమును పాడుకొనెనట. విమ్మట మహమ్మదీయ రాజులు కొందరు స్టా వీంచిన పొఠళాలలను, (గంథాలయముల వివరములను తెలియజేసిరి. మహమ్మదీయ సుల్తానులు పెక్కు పారళాలలనిర్మాణము చేసిరనియు, మహమూదు గావాన్‌ అనుంాతడు శ్రీళ 1472లో మూడంతస్టుల పారకాలను నిర్మించెననియు, దానిపొడవు 250 అడుగులు, వెడల్పు 180 అడుగులు ఉండెననియు [వాసినారు

పూర్వము హిందువులలో విద్యాసక్తి అపారముగా నుండెననియ, నేడింగ్లాండులో అమెరికాలో కోటిశ్వరు లేవిధముగా కళాకాలఅకు (గ్రంథాలయము లకు దానము చేయుచుండిరో (ప్రాచీనకొాలమున హిందూ రాజులును ధనికులు అట్లు చేయుచుండిరనియు, భారతదేశములో సంసన్క్య-త పాఠళాలలు, ఛ్యాత గృహములు పూర్వము వెక్కుఉండెననియ (వ్రాసియున్నారు.

ఆంధ్రులలో [గంథాలయములు అను శీర్షిక (కింద పూర్వము నుండియు మనదేశమున నున్న ([గంథాలయములను (పబంధములాధారముగా తెలియజేసిరి మ నపల్లెటూళ్ల లో ఎన్నో తాటాకు పు స్తకములున్నవనియు, స్వాధరీనమందున్నవారు

జ్లీవితము-సాహిత్యము 185 చదువక, పరిశోధకులకొప్పగింపక తద్వినాశమునకే దోహదము చేయు చుండుటను నిరసించిరి నిజొంరాష్ట్రాంధులు కార్యదీక్షతో, (గంథాలయములను, (గంథసంఖ్యను పెంచవలసిన ఆవళ్యకతను వివరించి అందుకుగాను పదినూచనలు చేసిరి. (గ్రంథాలయములవలని లాభములేవో తెలిసికొనుటకు ఆచార్య (పపుల్ణి చం[దరాయ్‌, గిబ్బన్‌ మొదలయిన న్యుపసిద్ధుల వాక్కులను (కోడీకరించిరి. (గంథాల నూధికారులు తమ (గంథములను విభజించు కొనుటకు టంథాలయము లలోని (గంథములను వది కాఖలుగా విభబించిరి, అవి యివి.

1. పద్యకావ్యములు 6. సమాజళాస్త్రము

£. నాటకములు ౯, చరి(త- భూగోళము

8. నవలలు 8. కాస్త్రములు

4 కథలు 9. వివిధములు

5. తత్త్వము లేక వేదాంతము 10. (పత్యేకళాఖి రెడ్డిగారు ఎమర్సన్‌ “బుక్స్‌” అను వ్యాసమునుండి కొంతభాగము ఉదావా రించి దానినితెనుగులో [ప్రకటించిన బాగుండునని సూచించిరి.

అనుబంధములో (వపంచములోని కొన్ని విఖ్యాత (గంథాలయములను, వాటి స్టావిత కాలమును, _గంథ నంఖ్యను గురించిన పట్టికను జతపరచిరి, అంతేకాక ధాత సంవత్సరమందు నిజామాబాదు (పతాపర్ముద (గంథాలయ వార్షికోత్సవ సందర్భమునను, ఈళ్వర సంవత్సర మందు మంఖథెన (పచారిణీ (గంథాలయ వార్షికోత్సవ మందును రెడ్డిగారొసగిన ఉపన్యాన సారాంశములను అనుబంధముగా చేర్చిరి

మొదటి దానినుండి కొన్ని వాక్యములు:

“తన మాతను, తనమాతృభూమిని, తన మాతృభాషను (పేమింపని ద్విపాద పశువును స్వామి భ_క్రిగల కుక్కతో సహితము నుసమించుట కుక్క కపచారమగును మాతృభాషలను నిరసించి పరభాష నాశయించువాడు గోమాతృక్షీరమునకు విముఖుడై ఒంటె పాలకై మూతిసాచు వాని పోలి యండుకు”

186 సురవరము (వకాపరెడ్డి రెండవ దానినుండి మజికొన్ని (ప్రబోధ వాక్యములు.

“ట్స తెలంగాణ వాసులారా । మీ పవిరికితనమును పోగొట్టుకొనుడు అజ్ఞానమును పారదోలుడు ఐకమత్యమును కలిగియండుడు. ఆత్మగౌరవమును సంపాదించుకొనుడు *

యువజన విజ్ఞానము పెద్ద బాల+క్షను వావిళ్టవారు పరిష్కరించి ముదించినను అదిబాలదని రెడ్డిగారు 1945 డిశంబరులో యవజనవిజ్ఞానమను (గంథమును (వాయ నంకల్పించిరి. దానికి (కొత్తవాలకిషయని చేర పెట్టదలచిరి. ఆ్మగంథము వయోజనోపకారి యగుట బట్టి కొందరు మితులు ఆ (గంథమునకు యువ జన విజ్ఞానమను వేరు పెట్టవలసినదని సూచించిరి. ఆ [గంథము వయోజన విద్యకు ఉపయు_క్రమయినది, ఆ పుస్తక రచనావిషయమున తము (పతిళ యేమియు లేదని రెడ్డిగారు చెప్పుకొన్నను ఐహు విషయములను గురించి సులల శాలిలో (వాసిన వారికృషి స్తుతిప్మాతము

ఈ పుస్తకమునుగూర్చి విని, చూచి గోపాలపేట చిన్నరాణి శ్రీమతి లలితాదేవిగారు ముుదించుటకు వేగిరపటిచిరి. 1047 లో రెడ్డిగారి వెదతం్రి కుమారులైన సురవరము రంగారెడ్డిగారు తమ షన్టిపూర్తి ఉత్సవసందర్భ మున (గామ జనోపయోగి (గ్రంథము నొకదానిని మ్ముదించుడని విజ్ఞాన వర్థినీ పరిషత్తువారికి వేయి రూపాయలు ఒసగిరి. దీనితోడనే యీ (గ్రంథము (ప్రకటిత మయినది

ఈ పుస్తకమునందు పదమూడు శీర్షికలు కలవు.

= (పార్థన 8. భూగోళము

లి శకములు 9. ఆరోగ్యవిధులు

8 సీతిపద్యములు 10 (ప్రపంచ మహనీయులు

4 మతములు క్షు రాజకీయపరిజ్ఞానము

5. భాషలు 12. విజ్ఞాన విశేషములు

6. ఆం[ధవాజ్బయము 18 [గామ సమస్యలు

" పండుగలు

(ప్రార్థనా గీతములందు కేవలము నిర్గుణ బ్రహ్మను గురించిన స్తోత ములనే [గహించిరి కొన్నిటిని బుగ్వేదములనుండి (గహించిరి దయానంద

జీవితము--సాహిత్యము 187 స్వామిగారి పద్ధతిలోనే వాటికి తాశ్చర్యమును ట్రాసిరి. భాగవళములోని “ఎవ్వనిచేజనీంచు. జగమెవ్వని, విశ్వకరు. విశ్వడూరుని' అను పద్యములు రెండును స్వీకరించ బడినవి. రాష్ట్రగితములలో (తిపురనేనివారి “వీరగంధము తెచ్చినారము వీరులెవ్వరొ తెల్పుడీ' అను గితముకూడ (గహింపబడినది

నీతి పద్యములు అను (పకరణమున వివిధ (గంథములనుండి సీక్యుప దేశకరములైన 88 పద్యములను సమకూర్చిరి. అందు చాలవరకు శతకములే కలవు "పెద్దబాలశిక్ష నుండి కొన్ని వచనములను రెడ్డిగారు ఈ కింది పద్య ముగా మార్చిరి.

అనువుగానివేళ నడగి యుండుటమేలు మిట్టి పడుటయెల్ల మిత్రికొరకె వరదరాగ వంగు |పబ్బలి మేలాందు మ్మిరవీగు (మాను విరుగ బడును.

మరికొన్ని పద్యములను తాళష్మత (గంథములనుండి గై కొనిరి,

భారత దేశమునందు చాల శకము లున్నవి. ఆంగ్లేయల పరిపాలన మొదలయిన తర్వాత మనళకములు మూలబడి పోయినవి అయినను ఆశకముల పరిజ్ఞనము కొరకు వాటినన్నిటిని గూర్చి ,పస్తావించిరి.

మత పరిజ్ఞానము కూడ అందరకు అవనరము గనుక పిందూమతము జరథుస్త్వ్వ మఠము, యహూదీమతము, జైన మతము, బౌద్ధమశము, కన్‌పూవన్‌ మతము, లోట్టీ మతము, క్రైంస్తవ మతము, ఇస్టాంమతము, సీభ్‌ మతము అను వానిని ఆ యా మతనూ(తములను ఉదాహరించుచు సంక్షిప్తముగా తెలియ పజిచిరి.

(పపంచ భాషలను గూర్చి కొంత ఐదవ (పకరణమున తెలివిరి అందు భాషోత్పత్తి, లిపి, భాషా భేదములు, (దావిడ భాషలు, అను వానిని గూర్చి కొంత నఆకు విశదముగా (వాసిరి

ఆంధ వాబ్బయమును రెడ్డిగారు ఆదియుగము, కాకతీయయుగము, రెడ్డియుగము, విజయనగర యుగము, తంజూోవూరి యుగము, సంధియగము, ఆధునిక యుగమని ఏడు యుగములుగా విళబజించి ఆ యా యగములందలి

188 సురవరము (పతాపరెడ్డి (పసిద్ధకవుల నృుపనిద్ధ పద్యము లుదాహరించి వారివారి కవితా గుణముల నుగ్గడించిరి “ఒక వేయి యేండ్డ నుండి మనము (వాసిన పురాణాలనే (వాన్తూ, వర్టించిన శృంగారాన్నే మళ్ళీమశ్లీ వర్ణిస్తూ (వాసిన పద్యాలనే (వాన్తూ ఉండి నారము మనలో గొప్పమార్చును ఇంగ్లీషు వాజ్బ్యయము కలిగించెను అని రెడ్డిగారు అభ్మిప్రాయపడిరి. ఏడవ (ప్రకరణమున పండుగలను గూర్చి తెలిపిరి

ఎనిమిదవ (పకరణమున భూగోళమును గురించి (వ్రాసిరి అన్నింటి శంటె ఇఎయే పెద్ద _పకరణము. ఆతదుపరి 1వకరణములలో ఆరోగ్య విధులు, (ప్రపంచ మహనీయులు, రాజకీయ పరిజ్ఞానము, విజ్ఞాన విశేషములు, (గామ నమస్యలు అను విషయములను వివరించుచు వయోజనోపయోగమైన శాస్త్రీయ విజ్ఞానమును విశదము చేసిరి పెద్దబాలశిక్షకు ఈ _గంథమును జోడించిన ఈ రెండు [గ్రంథములు వయోజన విద్యకు మిక్కిలి ఉపయోగపడును

పునహా వ్యవసాయ (దర్శనము

ఇది చాల చిన్న ([గంథము, రైతులకు మా[తమే కాక వ్యవసాయమును గురించి ఏమి తెలియని వారికి గూడనిది అభిరుచి కలిగించును. ఈ పుస్తకము చందు రెండు భాగములు కలవు. మొదటి భాగమందు పునహాలో (పదర్శింప బడిన పశువులు, మోటల యం[తములు, తోటలు మొదలగు వాని పరిచయము చేయబడినవి వాటి విశేషములు క్లుప్తముగా తెలుపబడినవి, కాని యింకింత విపుల ముగా తెలివిన బాగుండెడిది అయితే వివరములు కావలసినవారు ఆయా కంపెనీలకు (వాసి తెలిసికొనవచ్చునని నూచింపబడినది

రెండవ భాగములో పునవోలోని వ్యవసాయ [పదర్శనమును గురించియు చానివలన మనము పొందదగు లాభమును గురించియు విశదీకరింపబడినది. ఇందులో వ్యవసాయ కాఖవారు (పచురించుచున్న మాస వతికను దేశభాషల లోనికి అనువదించిన బాగుండునని సూచన చేయబడినది. కేవలము ఆతి పురాతనమైన వ్యవసాయిక వద్ధతులను విడనాడి అభివృద్ధిపథములో పయనించ వలెనని రైతులకు సూచనలు చేయటయే దీని రచనయొక్క- (పధానో ద్దేశము. పునవోవ్యవసాయ (పదర్శనమును స్వయముగా దర్శించి రెడ్డిగారు ఈ పుస్తక మును (వాసిరన్న విషయమును మఆవనరాదు.

జ్లీవితము--సాహిత్యము 189 మద్యపానము మద్యపానమును గురించి రెడ్డిగారు మొట్టమొదట కర్నూలులో 1920వ సంవత్సరములో 20 పుటల లఘుపు స్తకమును (వచురించిరి. ఆతరువాత వీరు మ(ద్రాసులో ఉన్నప్పుడు వీరిమ్మితులొకరు 60 పేజీల (గ్రంథమును. వీరిచేత గ్రాయించుకౌని మ్యుదించుకొనిరి మ్ముదించుకొన్న 1000 (పతులు ఆరుమాసము: లలో చెల్లిపోయెను. మజల ఆం[ధజన కేందసంఘము వారి కోరికపై మూడవ న! సౌరి ఒక పుస్తకమును నవాసిరి. మద్యపానదురభ్యాసమును మానుకొనవలసినదని రెడ్డిగారు వ్యాసములు పద్యములు, గేయములుకూడ (వాసియన్నారు జాగీర్లు ఛం జాగీర్లనుగురించి రెడ్డిగారు ఉమ్మెత్తల కేళశవరావుగారితో కలిసీ యొక చిన్నపుస్రకమును వ్రాసిరి దీనిని అజ్యాగంథమాలవారు ప్రచురించిరి (పజాధికారములు ఈ [గంథము మొదటిసారిగా 1988లో ముద్రితము. దీనికి భోగరాజు పట్టాలిసీతారామయ్యగారు పీఠిక (వ్రాసిరి 1950వ సంవత్సరములో ద్వితీయ ముదణము పొందినది. మొదట దీనిపేరు ప్రాథమిక స్వత్వములు సామాన్య [వజానీకమునకు అర్థము కాదని ద్వితీయమ్ముదణయందు (ప్రజాధికారములు అని మార్చిరి, విషయ్యపవేశమున కుప్మక్రమించుచు రెడ్డిగారు అత్మిపాచీన కాలముననే బాణక్యుని అర్థశాస్త్రము వ్రాయబడినను ఈ చాణక్యుని విన్మరించి మనవారు టీక, అరిస్టాటిల్‌ ను పొగడుట మనయందలి భావదౌర్భల్యమనిరి. భిన్నథిన్న దేశములలో పరిపాలకుల దౌర్జన్యమును సహింపజాలక (ప్రజలు ఎట్సెట్లు తిరుగు బాటు చేని (పణాపళుత్వములను స్థాపించుకొనిరో, స్వాతం్యత్యకాంక్షులైన మవోపురుషులు ఎందరు బలియెపోయిరో విశదీకరించిరి స్వాతం[త్యానంతరము భారతదేశమునకు రాజ్యాంగమును సృష్టించుటకై రాజ్యాంగ పరిషత్తు యత్నించి నదనియు, దానియందు కొన్ని లోపములును లేక పోలేదనియు పలికిరి, ఇంచుమించు

190 సురవరము (పతారెపడ్డి ఈ మూలసిద్ధాంతములనే ఆయ్మాపకరణములయందు చర్చించిరి ఈ పుస్తకము నందు (1) స్వాతం్యత్యలక్షణములు, (8) కొన్ని ఆదర్శదేశములలోని విధానము 8) భారత దేశములోని (ప్రజాధికారము (4) నస్వతం[త భారతదేశమందలి (వజాధికారము. (₹) హైదరాబాదు రాష్ట్రములోని _పజాధికొరము. (8) ఆపజా ధికారములపై నిరోధములు అను శీర్షికల్మకింద విషయము నంతటిని సమ్మగావ లోకనము చేసిరి. స్వాతం్యత్యములు ఆనేకవిధములని చెప్పి ఈ [కింది విధ ముగావిభబించిరి.

1 _ భావస్వాతంతగ్యిము.

£. సమావేశ స్వాతంత్య్యము.

లి ఆత్మ స్వాతంతగ్యము.

4. మత స్వాతంత్యిము.

5 రచనా స్వాతంతశ్యము

6 వాక్‌ స్వాతంత్యిము

ఈ యారింటిని గూర్చియు, వాటి లక్షణములను గూర్చియు. వరుసగా చర్చించిరి.

[పవంచమందు అన్ని దేశములకంచటి ముందుగా అభివృద్ధినౌంది ఆదర్శప్రాయమైన (ఫ్రాన్సు, అమెరికా, ఇంగ్లండు, స్విట్టర్హండు, రష్యా, మొదలయిన దేశములందలి (పజాస్వత్వములను తెలియ పటిచిరి. [ఫాన్సుదేశము లలో 1098లో స్థాపింపబడిన మానవత్వసంఘము చాల ముఖ్యమైనదనియ, అట్టివి (పతిదేశమునందు ఉండుట అత్యావళ్యకము అనియ వచించిరి. అక్కడి పతికల స్వాతంత్యమును కౌనియాడిరి. పతికా సంపాదకుల్రైన రెడ్డిగారి దృష్టి చాని మీద పడుటన్యాయమే. ఆయాదేశముల _ [ప్రాథమిక స్వత్వములను అవసరమైన సందర్భములలో ఉదాహరించి సమన్వయము చేసిరి,

అమెరికాలోని అభి పాయస్వాతం,త్యము (పళ స్తమైనను తెల్టవారు స్మీగోలపట్ల అనునరించు విధానము ఆదేశమునకు గొప్ప కళంకమనిరి ఇంగ్లీషు వారికున్న స్యాతంత్యభావము (షపంచములో మరేజాతికి లేదని చెప్పుచు వారి (పాథఠమిక స్వత్వములు న్యాయస్థానముల తీర్పు వలనను, పార్ణమెంటు శాసనముల వలనను (ప్రభుక్వాచారములవలనను స్థిరపడినట్టి వనిరి. నిరంకశాధికారము

జీవితము--సాహిత్యము న! ఎన్నాళ్ళు సొగినను ధ్వంసము కాక తప్పదనియు, దేశమెంత హీనస్థితిలో నున్నను పరిపాలనవ్యవస్థ మేర్చడినచో అది అలివృద్ధిచెందునను విషయములను మనము [గహించవలయుననిరి. కాని లెనిన్‌ ఏస్వోతం[త్యము కొరకు పోరాడెనో ఆస్వాతం్యత్యము ఇపుడు విపరీతరూపము దాల్చినదనియు, కమ్యూనిష్టు సిద్ధా ంఛము మంచిదైనను కమ్యూనిష్టులు మ్మాతము భయంకరులైన వారనియు అభిప్రాయవడిరి. ఇది అప్పటి పరిస్థితులాధారముగా (వ్రాసినమాట.

(బిటిష్మపభుత్వకాలములో భారతదేశ [సజాధికారములు అను శీర్షిక। కింద (వీటిషవారి పరిపాలనలోని లోపములను సూచించిరి ఇంగ్లీషు భాష [పధానభావగా నగుటను, దేశభాషలు మూలబడుటయును (ప్రాథమిక స్వత్వములు కేవలము అధికారుల అన్ముగవాముపైని ఆధారపడియుండుటను నిరసించిరి. భారత జాతీయమవోసభావిర్భావము తోడనే [పజాఖ్మిపాయ్యసకటనము _పారంఠళ మైననదని, దేశమునందు ఆలదోళనము పెరిగినకొలది, కొౌలదిగా మార్పుచేసి అధికారములను ఇచ్చుచువచ్చిరని తెలివి బొంబాయి కాం[గేసు- మహాసభలో ఆంగీకరింపబడిన తీర్మానములను, (ప్రధాన హక్కులను, విధులను వివరించిరి స్వాతర్మళ్యానంతరము నిద్ధమైన భారతనూతనరాజ్యూంగములో (పజాధి కారములు స్పష్టముగా (వకటింపబడినవని తెలిపి వాటినిగూర్చికొంత వివరించి, “మన రాజ్యాంగములో (పజాధికారములత్యంతవిపులముగా నిరూవితమైనవి, మనము వాటిని సభ్యతతో వినియోగించుకొని దేశమునకుగారవము, (పతిష్ట, అభివృద్ధి కలిగించి పపంచజాతులటో బహుళామనము ఆ(గస్థానము అలంక రికచగలము" అనివచించిరి.

ఆతరువాత హైదరాబాదులోని (పజాధికారములను గురించి రెడ్డిగారు స్పష్టముగా రెలియజేసిరి నిజాంపభుత్వము వ్యవసాయాభివృద్ధికి, ఇమ పరిస్థితులకు విద్యాభివృద్ధికి బాగుగానే సాయము చేసినది. కోట్టకొలది [ద్రవ్యమును వెచ్చించి హైదరాబాదును నందన వనముగా మార్చినది. కొని (పాధమిక న్వత్వములను గురించి ఏమియు చేయలేదనవలెననిరి. తెలంగాణమందలి వెట్టి బాకిరిని గురించి (ప్రభుత్వము శాసనములు చేసినను, అధికారులింకను వెట్టిచేయించు కొనుచున్నారనియు, బయటనుండివచ్చు ప్మతికలను నిషేధించుచున్నారనియు, గ స్రీనిషాన్‌ 58 పేరుతో వాగృంధనము వారిఆజ్ఞలకు తాళవాలక చివరకు వాటిని మూసీయుంచవలసీ వచ్చినదనియు, విద్యావ్యా వ్‌ కొజకు పెట్టకొన్న భాసీ

192 సురవరము (ప్రతాపరెడ్డి పాఠశాలలను అర్థరహిత కాననములచే ధిక్కరించిరనియ, మొ త్తమువై ఒక్క హైైదరాళాదు రాష్ట్రమందేగాక దేశీయ సంస్థానములందటను (వజా పాథఠమిక స్వత్వములు ఇంచుమించుగ లేవనియే చెప్పవచ్చుననియు్యువాసిరి 1988190 వణకు హైదరాబాదులోని (ప్రజాధికారములను మజటియొక (ప్రకరణము నమీక్షించిరి,

నిశాం తన సుదీర్చపాలనలో ముస్టిముల కే పె త్త నముఇచ్చెను. 'ఇత్తె వోదుల్‌ ముసల్మాన్‌” అను సంస్థను స్థావించినముస్తిములు, తురకలే యజమానులనియ, హిందువులు గులాములనియు, ఉర్దూయే విశిష్టభాషయనియు, రాజ్యాంగములో ముస్తిముల ఆధిక్యతయుండవలెననియు, కేవలము ముస్థిము పక్షపాతముతోనే భావించుటను రెడ్డేగారు నిరసించిరి. నిజాం[వ్రాసిన ఉర్జూగితముగూడ ఈపక్షపాత దృష్టితో కూడినది “మా నవాజుధ్వనిచే శంఖము పగిలి పోయెను. మా మత నాదము వెడలగానే జందెములు పుటుక్కున తెగిపోయెను.” ఈ గీతమందలి విషయము నాధారముగా నాడు పాందువు లనుభవించిన (ప్రాథమిక న్వత్వము లను ఊహించుకొనవచ్చును.

ఇందులో చివరి [ప్రకరణము (పజాధికారములవై నిరోధము అనునది. “మానవ వాక్కులక్షై (పపంచ మంతటను మవోత్ములు అత్మబఐలిదానములు చేసినను ఏదో విధముగా మానవుల హక్కులను భంగములు కలుగుచనే యున్నవి" అని [వాసిరి. “ఎన్ని ఇెప్పినను మానవుల అధికారాలపై [పతిదేళ మందును కొన్ని అనవసరమైనవి, కొన్ని అనవనసరమైనవియునగు నిరోధములు కల్పింపబడినవి' అని యొప్పుకోవలె ననిరి. [పజాధికారములను గురించి చిన్న దేశముల యందలి జాతీయ నాయకుల అభ్మిపాయములను తెలివి వాటి యాదా ర్థ్యముగు వివరించిరి.

ఈ పుస్తకము (వాసి దేశీయులకు రాజ్యాంగవిషయ జ్ఞానమును కలిగించి నందుకు పట్టాభి సీతారామయ్యగారు (వ్రతాపరెడ్డిగారిని అభినందించిరి ఈ (గ్రంథమును గురించి “ఇది (ప్రతిరోజు యాంధుడు పారాయణం చేయదగిన (గంథము'అని భారతి _ప్రశంసించినది.

కా. (పీర్షకము కర్నూూలురాజుల వంశావళి దీనిని పతాపరెడ్డిగారు 1924 [1పాంతమున సంపాదించి యుండిరి. ఈ తాళప్యత (గంథము కర్నూలుకు వదిమైళ్ళ్ల దూరములోనున్న ఉల్లిందకొండ యను (గామములో నొక వృద్ధకరణము నొర్ద యుండెను (వాసికొని ఇచ్చెద మన్నను ఆ కరణము ఈయనందున వ్యయ్యపయాసలకు లోనై ఆయారికి పోయి దానిని అ కరణము సమత్షముననే (వాసికొనవలని వచ్చెను దానిలో కేవలము కర్నూలు రాజుల వంళచరిత మ్యాతమే కాక నైజాము, విజయనగ రము, గద్వాల మొదలయిన రాజుల చర్మిత కూడ కొంత యున్నది కర్నూలు నవాబుల చరితను తందనాల కథకులు రమ్యముగా బెప్పెడీవారు వారి కథ కును ఈ వంళావళికిని సంబంధమేమైన ఉన్నదో చూతమని యత్నించిరి కాని జనుల అనాదరణమూలకముగా ఆ (పాంతములో తందనాలవారు కజవైరి- తర్వాత కర్ణూలు మాన్యువల్‌ను దీనిని పోల్చిచూచి రెంటికిని వెక్కుచోట్ల సామ్యమున్నట్లు గుర్తించిరి. ఈ వంశావళి యొక్క (గ్రంథకర్త పేరు తెలియ లేదు “వారికి వున్నషువంటి' మొదలగు (పయోగముల వలన బహుళః వైదిక (బాహ్మణుడెవరో కర్తయై యుండునని యూపాొంచిరి దీనిలో క్రి ళ. 1886 వజకు మ్మాతమే రాజుల చర్మిత యున్నది. తరువాత కర్నూలు ఇంగ్లీవవారి స్వాధీనమైనది. ఆ ఈ (గ్రంథము పేరు “రాజనీఠము-వంశావళి' అని యున్నది. (గంథస్థ విషయము లాధారముగా దానికి రెడ్డిగారు “కర్నూలు రాజులవంళావళి యను పేరు పెట్టిరి. ఈ రాజవంశావళిలోని విషయమును ఆధునిక చరిత సామగ్రితో [ప్రత్యషరము పరిశీలించి అగుపించిన భేదములను న్పష్టముగా చూపుటయేగాక సౌధ్యమైనంతవరకు రెడ్డిగారు రాజుల కాలనిర్ణయము కూడ చేసిరి. రాజనంకావ శిని కర్నూలు మాన్యువల్‌తోకాక తక్కిన కొన్ని చరిత్మగంథములతోను పోల్చిరిం (13)

క9ికీ సురవరము (ప్రతాపరెడ్డి రతిర హస్యము ఈ (గ్రంథమును (పతాపరెడ్డిగారు పాలమూరు (నేటి మహబూబ్‌నగగు) నుండి సంపాదించిరి ఇది సంస్కృతభాషలో అంధుడైన హరివారుడు రచి చిన దానికి గద్వాల రాజయిన చినసోమభూపాలుడు చేసిన ఆం(ధపద్యానువా దము. ఈ హరివరుడు సదునౌకండవ శతాబ్ది వాడు కానచ్చును ఈ రతిరవహ న్యమును ప్రకటించుటకు 'స్వభాషాలిమాన మాననీయులు అయిన" బులును సర్వారాయుడుగారు _పయత్నించి (ప్రతాపరెడ్డిగారి మూలమున దానిని ఐడనీ ఓవచురణక్రై సంస్కృతి (గంథమండలి (మాను) వారికి ఒనగిరి, రాఘవొభ్యుదయము రాఘవాభ్యుదయము (పతావరెడ్డిగారిచే (వకటింపబడినదని బాగంలీ శేషయ్యగారు తమ ఆం[ధకవి తరంగిణి (12న నంపుటము) లో వ్రాసి యున్నారు. దీనిని రచించిన వాడు చింతలపల్లి ఛాయాపతి. ఈ (వబంధము నందు ఆజుశ్వానములున్నవి ఇది బోరవెల్లి నివానుడును, మిటిమిళ్లగో[తుడును ఆగు నాడెగౌని వెంకటపతి యను పాకనాటి రెడ్డి పోత్సాహముచే ఆ (గామము నందలి కేళవస్వామికంకితము చేయబడినది. కాని ఈ (గంథము డా.బీ రామ రాజు గారి పరిష్కరణతో వెలువడినట్లు తెలియుచున్నది. కృ ష్టార్దున సంవాదము (వతావరెక్డిగారు విద్యార్థిగానున్న కాలములోనే పెక్కు కాళపథడత (గంళములను సేకరించిరి. 1029లో 60 తాళవ్యత [గ్రంథములను రెడ్ధి విద్యార్థి వసతిగ్భృహమున కిచ్చిరి. వారు అప్పుడు రెడ్డివనతి గృవామునకు నహాయ కార్యదర్శులుగా నుండిరి ఈ కృష్ణార్జున సంవాదము (గయోషాభ్యానము) మొదటిసారిగా (పతా రెడ్డిగారిచే ముద్రింప బడినది వీరి (ప్రోక్సావాముచే దీనికి శేషాద్రి రమణ కవులు వీడిక (వానిరి అనాడు దీని (ప్రత్యంతరము మదరాసు ఓరియంటలు లై[బరీలో తప్ప ఎక్కడ లేకుండెను.

జీవితము--సాహిత్యము 195 గంగాపుర మాహాత్మ్యము

ఈ (గంథక ర్త రెడెడ్డి మల్దారెడ్డి దేశాయిగారు. ఈ మల్హారెడ్డి క్రీశ 1660-1700 నంవత్సర (పాంతము వాడ్రై యుండునని (పఠాపరెడ్డిగారు కాలనిర్జ యము చేసిరి. ఈ (గంథము విజ్ఞానవర్ధినీపరిషత్తు పక్షమున 1046లో ముదింప ఖడీనది,

ఈ (గంథమునకు |[పతాపరెడ్డిగారు 87 పుటల వీఠికను వ్రాసిరి. గంగా పుర చర్మితము, గొల్ల త్తగుళ్లు, గంగావుర (పానచీనత, చాళుక్యకాలపు స్టానిక శాసనములు, కవికాలము-వంశము, మల్లారెడ్డి కవిత మొదలగు విషయములను గురించి తుజ్జముగా చర్చించిరి ర్వెడెడ్డి దామోదరరెడ్డిగారి స్మృత్యర్థము ఈ వు సకము [పకటింపబడినది. మొదటిసారిగా గొల్పత్తగుప్లు అను విషయమును గురించి పరిశోధన సలివినవారు (పతాపరెడ్డిగారే.

ఇదిగాక. రెడ్డిగారు వెక్కుుగంథములకు వీరికలు (వాసియున్నార. అనేక గంథములను గురించి సమీవలు వానీరి. బసవ పురాణమును గురించి జనవరి 1028లో సుజాతలో చేసిన సమీత్షను మచ్చుకు ఉదావారింతును

“ఈ [గంథము బసవరాజుయొక్క. చరితను తెలుపవలసీయుండెను. కాని వురాణము అగుటచే ననేక విషయములు మనకు బనికిరానివై యున్నవి. వీరశైవమతము హిందూమతములో నౌక (కొత్త (తోవ తీసినది. మహమ్మ చీయ మతపు జాడలిందనేకములు గలవు ఈ మతము గొవృ నంస్కారమును గూడ జేసినట్టిది మాల, మాదిగ, జోగి, జంగముల నందణ నొకటిగా జేసినట్టిదీ వీరశైవమే. ఈ [గంథమందలి శివనాగు మయ్య యను మాలభక్తునికథ దీని శుదాహరణము కొని యీ నంస్కార పద్ధతి రాను రాను నళించిపోయెను *

రెడ్డిగారు కేవలవ్యాకరణచ్చందోలంకారములనే పురస్కరించుకొని విమర్శలు చేయలేదు వారికి ఉదాత్తతవెని ఎక్కువ దృష్టి.

వారియొద్ద పార్సీ భాషకు సంబంధించిన తాళప్యశి _గంథములు, తమిళ (గంథములు గూడ యుండెడివి, రెడ్డిగారి మరణానంతరము వానిలో కొన్ని ఆప హవృతములయినలి. తక్కినవి పస్తుళము భంరూరులో వారి కుమారులైన హరి శ్చర్నాదా రెడ్డిగారియొద్ద భదంపరుపఐడి యున్నవి వద్రిము పాపకని వ్రాసిన

196 సురవరము (ప్రతావరెడ్డి స! ఆధ్యాత్మిక రామాయాణమను అసంపూర్ణ గంథమొకటి ఆంద్రుల్రో నున్నట్టు తఆలియుచున్నది. ఈ పాపకవి 1015 లో చనిపోయెను. ఇంక రెడ్డిగారు సేక రించిన జానపద గేయములు అసంఖ్యాకములు. వారిశైళ్లలో ఇప్పటికిని గౌరమ్మ పాట యను అద్భుత సంవాదాత్మక మైన గేయమొకటియు, రోకటి పాటలు, శాజర పాటలు కొన్నియునున్నవి. వారికి చర్మిత జ్ఞానమునకు మడి, సరకుగా జానపద వాజ్యయము ఉపయోగ పడినది. జాతిరత్నాలు, (పబంధ పా్యాతలు, ఆంధసాహిత్య చరిత సంగవాము, ఉదయఘంటలు మొదలయిన పెక్కు [గంధములకు వారభిప్రాయము నొసగి యున్నారు వారు సేకరించిన తాళప్మత [గ్రంథ సంచయము వారి మరణానంత రము రెడ్డి (గంథాలయమునుండి రామరాజు గారిచే లష్ష్మణరాయపరిశోధక మండలికి చేర్చబడినది. భాష (పతాపరెడ్డిగారు వ్యావవోరికభాషాభిమానులు. అయినను మొదట మొదట [గాంథికముననే రచన సాగించి యున్నారు. వీరు అమిదవఫారము. చదువుచున్నప్పుడే వ్యావహారిక (గాంథిక భాషా వాగ్వాదము ముమ్మరముగా సాగుచుండెను ఆది చూచి “ఏమిటిదిరా. అనుకొన్నారట రెడ్డిగారి పద్ధాంత కొంత, ఉచ్చల విషాదములు (గాంథిక రచనలే వారు పతికా నంపాదకులు, గనుక ప్మతికలు మొదలయిన వాటికి లాశణిక భాష సరిపడదని తిలినికొ న్నారు, నిఘంటుకారులు కేవల[గాంథిక రూపములకే ఆర్థము (వాయట రెడ్డి గారికి నచ్చలేదు. నిఘంటువులలో వ్యావహారిక రూపములను గూడ స్వీకరింప వలెనని పెక్కుమార్లు సూచించిరి పథమ మ్యుదణమున భక్తతుకారాం నాట. కము కూడ (గ్రాంథిక భాషలోనే [వాయబడినది,. కాని 19568 లోని మ్యుదణ మందలి రెడ్డిగారి ఈ (కింది వాక్యములు గమనింపదగినవి “నేను మొదట ఈ నాటకమును [గాంథీకముగా ఆరసున్నలు, బండిజాలు: వదలక యథామతి వ్యాకరణ నియమోల్సంఘనము సేయక రచించి యుంటిని. కాని నాటకమంతయుకృ త్రినము, అట్టి ప్నాతధారులునహజముగా మాటలాడని(గ్రాంథిక థాషలో వారిని ఐలవంతపెట్టి మాటలాడించుటయు కృథతిమమే యగునని భావించుకొని 1945లో వచనములోని భావనంతయ మార్చి తిరుగ వాసితిని

శ్రీవితము-సాహిత్యము 197 “వచ్చుచున్నాడు,' “చేయచున్నాడు వంటి రూపములను తెలుసువారిలో. నెవ్వ చును వాడుట లేదు కావున ఇకముందు “వస్తున్నాడు, “చేస్తున్నాడు. అను రూపాలను (గాంథికముగా భావించుటయే సరసము “వచ్చారు, “చేశారు అను నవి చారు రూపములు కావు, ఇవి తూర్పుతీరపు బిల్దాలలోనే కలవు. రాయల సీమలో నందరును “వచ్చినారు”, “చేసినారు అని విలక్షణముగా నేటికిని పలుకు దురు తెలంగాణమందును ఇంచుమించందే ఇట్టీవి బఐహుళాం[ధో క్రిమయ (పపంచ మున వాడుకలో నుండు రూపాలు. ఇట్లు చూవి చెప్పుట యేలన నేనవలంబిం చిన శైలి ([గామ్యము కాదనియు, శిష్ట్వ్యావవిరమందుండునదనియు, ఇదే యీనాటి [గాంధికమనియు పూని నిరూపించుటకే ”

రెడ్డిగారు వ్యావహారిక భాషావాదులే కొని (గ్రాంథిక భాషాడ్వేషి కాదు. నేడును ఛాందసులైన (గాంథిక భాషావాదులును, రవ్వంత లావషణిక పరిజ్ఞా నము నంపాదించుకొనలేక వ్యావవోరికమునే పట్టుకొని (ప్రాకులాడు (వ్యావ వారిక) భాషా దురభిమానులును ఉన్నారు. కాని. రెండింటను సమపజ్ఞ గలవారు రెడ్డిగారు. వారి రామాయణ విశేషములు, హైందవధర్శ్మవీరులు వటుత్వము గల భాషలో [వాయబడినవి రామాయణ విశేషములకు వాసిన నా మనవిలో “నేను నాశైలిలో ఉద్దేశ పూర్వకముగా వ్యావవారికపదాలను వాడినాను. [గాంథిక వ్యావహారిక కైలికై పయత్నించు చున్నాను.” అన్నారు. రామాయణ విశేషములందుకూడ (గాంథిక వాసన గుబాశించుచునే యున్నది

రెడ్డిగారు లివి సంస్కారవిషయమున గూడ బొల కృషిచేసిరి 1989వ సంవత్సరమందలి తెలుగుతల్లి అను మాసపష్మతికలో 'ఆం(ధావర సంస్కారము అనువ్యాసమున కొన్ని సూచనలు చేసియుండిరి ఆతరువాత 1016 లో ఆంధ్ర లివ్‌ సంస్క్యృరణమను లఘుపుస్తకమును వాసిరి. 1052లో మైసూరు (లేక ధార్వార్‌ కావచ్చును) విశ్వవిద్యాలయము వారు ఆంధ కర్ణాటక లిపిసంస్కార మున,కై పలువురు పండితుల అభిప్రాయములను కోరిరి ఆ సందర్భమునరెడ్డిగారు ఈరెండు భాషలకును ఏకలివిని కల్పించిరి. ఆంధాశర సంస్కారమను లఘుపున్తకమును (వాసిరి దానినుండి కొంత ఉదాహరింతును “ఇప్పుడు అచ్చులో తెనుగు అక్షరములు ౪00 వరకున్నవని విశదమగుచున్నది. ఈ 900 ఇండ్లను అచ్చుకూర్చువాడు జ్ఞాపకము పెట్టుకొని వనిచేయవలెనన్న కష్టమును ఆలస్యమాన్ను కలుగుచున్నది. ఇది అచ్చులోనున్న కష్టముగాని మూలలిపిలోనే

108 సురవరము (పతావరెడ్డి బాహుళ్యముండుటచేత బాలురకు భారమగును. కొన్నియవష్‌రముల రూపములు అనవసరముగా మనపాచీనులు కలి,ంచియుంచిపోయినారు ఆరూపాలను మనము తగ్గించుకొనవచ్చును ఎట్లనగా, “క, చ, టట, త.విల ఒత్తుఆశరముల (మవి: (ప్రాణులు) రూసములు 'ఖ, ఈ, ఠ,థ, ఫ, అయియున్నవి. ఈ ఆయిదింటికిని [ప్రధాన భేదము ఊదివలుకు (పొక్రిలి) ధ్వనిమ్మాతమే ఈ అయిదింటిలో *చ" యొక్ష మవోపాణరూవము 'ళ' అని ప్రాచీనులు నిర్ణయించినారు. ఇదిబాగుగానే యున్నది. కాని త క్రిన ఆతరములకును ఆధ్రేయండవలదా? ఆట్లుండవలసీన “క అతరమునకు పొక్రిలి ఎక్షడపెట్ట వలెనందురేమో, పొక్రిలికి 'ఛి వల ఉళయ పార్గ్వములు కల రూపముండుటయే సమంజసము, అందము కూడ అందచేత నేనీ | కిందిమార్పు సూచించుచున్నాను. ఇప్పటిరూపము ఉండదగిన రూపములయొక్త నూచన క ఖ ఖ ఇ చ ళ చ ళ టర ట ట ఈ థ్‌ ఠఈ థఈ ప ఫ్‌ ప ఫ అదే విధముగా ఈకింది ఆక్షరములలోను మార్పు లవనరము ఇప్పటి రూపము కాదగిన రూపము గ మఘ మ ఘ జ ర్భు రు రు డ ఢ డ ఢ దధ దధ ఐ లభ న ఈపకారముగా నవరించుకొనిన మనకు 10 ఆశరములు మిగిలిపోవును. ఒక(1) పొక్టిలి రూసము మ్యాతము ఎక్కువగును...... ఈ విధముగా సవరించిన అచ్చుల రూపము లిట్లుండును. అ, అలి ఇ, ఇల ఊఉ, ఉం ము, ముం, (౧, రా ఎత్తిపార వేయ వలయును) ఎవ ఎం, బ, ఓ. ఓం బౌ, ౦,8” (తెలుగు తల్లి, 1 డిసెంబరు 8) ఇది దిజ్మాతముగా రెడ్డిగారి నూచనం

జీవితము-సాహిత్యము 199 తెడ్డిగారి భాషనుగురించి చెప్పుచున్నప్పుడు ఇంగ”ొ క్రవిషయను తప్పక చెప్పవలసినది కలదు (వతాపరెడ్డిగారు [పపంచ లాషలన్నింటికిని ఒకేలివిని నూచించుచు బెర్నార్డుషాగారికి అంగ్రభావలో నొకలేఖ [వాసియన్నారు ఆలేఖ (పతాపరెడ్డిగారి (సవంతి స్మారకసంచికలో _పకటింపబడినది లాటిన్‌ లిపిని ఉచ్చ్బారణకు అనుగుణముగా సంస్కరింప తలపెట్టిన బెర్మార్డుషా గారి రెడ్డిగారు (పపంచ మంళటికిని ఒకేలిపిని తమ యు త్తరముద్వారా తెలివినారు

(పతావరెడ్డిగారి భాషనుగురించి కొంతతెలినికొన్న వీదవ వారిభాషా సేవను

కొంతతెలిసికొందము. గోలుకొండ కవుల సంచిక తెలంగాణ మాగాణమున్‌ కవి కల్పవృక్షములకు నాటికి నేటికి కొదన లేదు. కాని నాడు ఉర్దూవాయువు వల ఆర్యధభాషా వృష్షము కంవిల్రినది అట్టి తరుణములో నాడొక [బిటిషాంధ మహాశయుడు గోలకొండ ప(తికకు వ్యానము (వ్రాయుచు “తెలంగాణమున కవులులేరు' అని అల్పవుపలుకొకటి వాసినాడు. ఆ వ్యాసమును ముదణకు సిద్ధపజుచుచున్న ఇల్లిందల సీఠారామారావుగారు వై వాక్యమును తొలగించివేసి ముద్రింపనెంచి ఆదిరాజు వీరభ(దరావుగారిలో ఈ విషయము చెన్పిరి. ఆదిరాజువారు ఆవాక్యమును ఉంచవలసినదని సలవి ఇచ్చిరి ఈ విషయము (పతావరెడ్డిగారికి అంతవజకును తెలియదు. ఆ తరువాత తెలిసికొని ఆగవోద(గులైనారు. వీరభ్యదరావుగారిని, మాడపాటి వారిని నలవో అడిగి వెంటనే కార్యమునకు నడుము బిగించినారు. పల్లెపల్లెవెదికి కవి తల్లజుల కమనీయ ఖండికలను సంపాదించి ఒళ సంచికగా ముదించినారు. అదే గోలకొండ కవుల సంచిక. ఈ నంచిక 1984వ సంవత్సరములో ము[దింపబడినది.

ఈ సంచికలో స్తవము (స్తుతి) (7), మవోపురుష [పశంన, శృంగారము, హితోపదేశము, సంచికా (వళంన, వివిధ వర్ణనలు, కథాలహరి, (పటోధము నిజాం రాష్ట్ర [వశంస, కవిత్వ తత్వము, సంకీర్ణ్వము మొదలయిన విభాగము కలవు ఆ యా విభాగములలో మొత్తము 85% మంది కవుల రచనలున్నవి= అండులో సంస్కృత శ్లోకములు 287, తెలుగు పద్యములు 1181 కలవు. ఈ సంచికలో ఏడుగురు స్త్రీల రచనలున్నవి. ఆందేకాశ ముగ్గురు క్రైంస్తవులు.

200 సురవరము (_వతాపరెడ్డి ఉ

ముగ్గురు మహమ్మదీయుల రచనలును ఉండుట విశేషము. ఈ 54 మండి కవుల పరిచయము అనుబంధముగా చేర్చబడినది ఈ ఆధునక కవిపరిచయమే కాక నూట యెనుబదిమంది (పాచీనకవుల పరిచయము కూడ కలదు; శేషాది రమణ కవులు (వాసిన ఈ పూర్వుకవి పరిచయపీరిక తెలంగాణ వాజ్మయ విషయ పేటిక ఈ సంచిక యందలి కవిత్వము ఇంచుమించు (వబంధ ధోరణిలోనిదే నవ్యతకూడ అందందు తొంగి చూచుచున్నది రెడ్డిగారి హంవీర సంభవమను పద్యఖండిక ఇందులోనిదే ఎవరో అల్పబుద్ధితో అన్నమాట ఒక మహాకార్యమునకు దారితీసినదిః ఈ సంచికను ఆం(ధలోకమున కందించి రెడ్డిగారు తెలంగాణము. “అచ్చ తెనుంగు(గబ్బమున కాది పదంబయి పొల్చు భాగ్యమున్‌ హెచ్చుగ కన్నదేశము” అన్న మాటను నిలబెళ్టిరి ఈ సంచికా (ప్రకటన విషయమున ఆదిరాజు వీరభ[దరావుగారు రెడ్డిగారికి కుడిభుజమై నిలచిరి గోలకొండకవుల సంచిక తెలంగాణమునుండి వెలువడిన మొట్టమొదటి కవిళాసంపుటి. తర్వాత _ ఇరువదేండ్ల్డకు తేలంగాణరచయితలసంఘము వక్షమున ఉదయ ఘంటలు అను అఖిలాం(ధకవుల గేయసంపుటి వెలువడినది ఇది తెలంగాణ ఆం్యధవాజ్మయనివేదిక యని చెప్పనొప్పును

రెడ్డిగారు విజ్ఞానవర్ధని యను శీర్షికలో 1942 నుండి (బహుశః ₹-5-1948 నుండి కాబోలు) కొన్ని నూత్న విషయములను గరించి గోలకొండలో [వాయుచుండిరి ఇప్పటికినివారి ఫైళ్లలో 76 మార్గు పకటించిన పెక్కు శీర్షికలు భద పజుపబడియున్నవి వీనిని ఒక పుస్తకముగాము. దించిన (ప్రయోజనకారిగా నుండును

వావిళ్లవారు పకనప్తతిని మొదటిసారి 1985 లో ము[ద్రించియుండిరి తరువాత మణల ముదింపలేదు. పునర్ము దణమునకై వావిళ్ల వేంక భేశ్వరులగారిని రెడ్డిగారు _పోత్సహించుచు వచ్చిరి వేంకటేశ్వర్డుగారికోరిక వై రెడ్డిగారు ఉపో ర్థాతమువాసి, కృత్యాది పద్యములను చేర్చి, పెక్కువదముల కర్థనిర్ణయముచేసి ఒసగగా నది మజల 1051లో ము[దింప బడినది

రెడ్డిగారు వనపరి చావా రామేశ్వరరావు గారితో మనవిచేసికొని వీర రాఘవీయ వ్యాఖ్యతో భాగవతమును నాగరిలివిలో ము.దింవ చేయటకు ఇరువదియెదువేల రూపాయలపథకమునకు ఆమోదమును సంపాదించి యుండిరి తుదకది ఏమైనదో తెలియదు.

జీవితము-సాహిత్యము 801 ఆెడ్డిగారిదగ్గఆఅ పెక్కు అము (దిత్యగంథములుండెనని మనవి చేసికొంటిని. అందులో బౌడూరి కిచ్చయ్య (వాసిన మాధవాళ్యుదయ మొకటి. ఈతడు హంసవింశతి, రఘువంళములను _వాసినట్టుగూడ చెప్పుకొన్నాడు. (గ్రంథము దళావతారముల చర్మితయెనట్టు తోచుచున్నది. దీనియందలి కవితా విషయములగూర్చిన వ్యాసమొకటి రెడ్డిగారు 1918వ సంవత్సరము (ఆక్టోఐరు వీరివ తేడి) పినాకి ప్యతికలో (వ్రాసియన్నారు జానపదగేయ వాబ్మయమును రెడ్డిగారు మిక్కిలి ఆదరించిరి. శ్రీనాకు నిచే కాశీఖండమును కృతిగా పొందిన రాజమహేంద్రవరపు రెడ్డిరాజగు వీరభద్రారెడ్డి పేరిటి “రెడ్డొచ్చె రెడ్డొచ్చె రెడ్డా చ్చెనమ్మా వీరభ[దారెడ్డి వేంచేసెనమ్మా” అను జానపద గీతికను మొదట (సకటించినది రెడ్డీగారేఅటః కొండవీడు మనదేరా కొండపల్లి మనదేరా కాదని వాదుకు వచే కటకందాకా మనదేరా అనుగేయమును రెడ్డిగారు (పథమముగా ఉదాహరించినట్టున్నది. వీరు నిఘంటువులకెక్కని పదముల పట్టిక యుకటి సిద్ధముదేసి యుండిరి తమ శబ్దరత్నాకరమందు (వతి ప(తమందును అందులోలేని శబ్దార్థ ములను (వ్రాసికొనియున్నారు దానిని ఈ (గంథకర్త చూచియన్నాడు ఆ పదముల నన్నింటిని శజ్జ్ఞరత్నాకరములో కలిపిన [బాగుండెడిది. (పస్తుత మా నిఘంటువు కప్పగంతుల లక్మణళాన్తిగారి యొద్దనున్నది వారు రెడ్డిగారి స్మృతి చిహ్నముగా దాచుకొన్నారు. తి (వతాపరెడ్డిగారు సాంకేతిక పదజాలమును సమకూర్చు (పయత్నములు చేసిరని ఈ్యకిందిజాబు తెలుపుచున్నది.

వ02 సురవరము (పతాసరెడ్డి “జాబులు తెనుగుసౌం కేతిక వదాలు ఇటీవల జరిగిన నిజాంరాస్ట్ర ఆంధ్రసారస్వత పరీవత్తుసభ కార్యకారిణీ నభవారు (పస్తుతము సైన్సును వదలి తక్తిన శాస్తాలలోని విదేశ పదాలు తెనుగులో విశేషముగా వాడబడునట్టి వానికి సరియగు సాంకేతికపదాలను నిర్ణయించుట శె నన్ను, థ్రీబిదురు వెంకట శేషయ్యగారిని, శ్రీపండిత చి॥ వీరభదశర్మగారిని నియోగించి యున్నారు. [(పతిమానము మేము నిర్ణయించిన పదాలపట్టికను గోలకొండలో (పచురించుము ఆర్థకాస్త్రము, చర్మిత, భానూన్‌, న్యాయశాస్రమి, రాజ్యాంగము, వైద్యము, వ్యాపార వ్యనసాయము, నిత్యవ్యవవోరములు అను వాటిలోని పదాలకు నిర్ణ్భయములను చేయగలము, ఇదివరలో ఈవిషయమున మదదాసు పభుత్వమువారును ఆం్యధప్మతికవారును శ్రీ దిగవల్లి శివరావుగారును వేర్వేగుగా [గంథములు [(పకటించినారు. అట్టిచో మరేల ఈనాల్గవ(పయత్నమన వచ్చును అవి యింగ్రీవమవదాలకు మ్మాతయే. ఈరాస్ట్రములో ఉఊర్జూఫార్సీపదాలు చాలా వాడుకలోనికి వచ్చినవి. వైగా సాంకేతిక నిఘంటువులు మూడింటిలోను చాలాపదాలకు తృవ్లికరమగు పదాలు లభించుటలేదు. మేముమా[తము ఘనులమా ఆంతకంబె ఎక్టువగా [పయత్నంచేయుటకు? (పయత్నముచేతుము వెగా పారకుల సహాయమును అభ్యర్థింతుము. పారకులు రెండువిధములుగా తోడ్పడ వలెను. (1) తెనుగులో సమానపదాలు ఉండుట అవసరమని తోచిన విదేశి పదాల పట్టికను జ్ఞాపకము వచ్చినట్టు మాకు (వాసిపంపవలెను పంపునప్పుడు తమదృష్టిలో నరియగు పదమేదియో తెలిసిన తెలుపవలెను. (8) మేము పతి మాసం (ప్రకటించువాటిలో తమకు తృ వ్లికలిగింపని పదాలను తెలుపుతూ తమ శంతకన్న మేలైన తెలుగువదము తోచినచో తెలుపవల్‌ను. ఎందుకనగా సంవత్సరాంతరమున మేము పదాలన్నింటిని అకారాదిగా కూర్చి [గంథరూపమున ముదింతుము అందరి శుభాశీస్సులను అర్థించుచున్నాము ఈ సంబంధమున ఉత్తరములన్నియు గోలకొండ ప్మతికాలయమునకు నా పేరపంపుదురని పారకులకు మనవి. ఫి ఇట్లు విదేయడు 7 జూన్‌ 19040. నుః (ప్రతాపరెడ్డి ఈపని నెరవేరినదో లేదో తెలియరాకున్నది.

జీవితము-సాహిత్యము 208

(పాచీనాం[ధుల ఆచారములు, కుక్కుటముల పందెములు, గుట్టుకథలు, చాటువులు, సామెతలు, మొదలయిన విషయములనుగురించి రెడ్డిగారు తమ్మ వాత పుస్తకములలో ్రాసిపెట్టుకొన్నారు. కొంటెచాటువులు కూడ వీరు జాగత్తగా' సేకరించి పెట్టుకొన్నారు &

౧౦. సారస్వతమూర్తి ల!

(పతాపరెడ్డిగారు _పజాపితము కొజుకు కలము సాగించిన సాహిత్యవేత్త సవాజమైన (ప్రతిభ,వ్యుతత్తి, అభ్యాసముల్నుతివేణీ సంగమమువలె వారిలో మేళ వించినవి ఆందుచేతనే రెడ్డిగారికి సాహిత్యలోకమున విశిష్ట స్థానము లభించినది. వారి శ్రైలినిగురించి మల్పంపల్లి సోమశేఖరశర్మగారి కంటెను మథెవ్వరును సత్యముచెప్పజాలరు.

“ఆయన తెలుగు వచన రచనలో, ఆయనతైలిలో ఒక ఆవేగము, ఖావపరిపుష్టి, పసన్నత, మధురిను, ఇన్నిటినిమించి ఒక వింత చురుకుదనము, ఓజస్సు, తేజన్సు ఉన్నవి. నేనుచదవని ఖీష్మించికూర్చున్నా వారిగంథం గనుక చేతపట్టినా మంటే వారి రచనే, వారికైలే మనకుపూర్తిగా చదివిందాకా లేననీ యదు కావ్య శెలీపురాణ పావ్మిత్యముకాని, గాంభీర్యముకానికాదు వారి రచనలలో కానవచ్చేది హీమ_శైలమునుండి కిందికిదిగివచ్చే భాగీరధీవయః పూరోద్వేగము, చెణుకులతో, విమర్శచేసేటప్పుడు యధోచితముగా మర్యాదాత్మికమణం లేకుండా సన్న నన్న వినురులు విసురుతూ లలితమయిన హాస్యముతో మనలను కూడా లాక్కుపోతూ ఊంటుంది. వారి శైలి చాలాళ క్రిమంతమయినది”

ఈ వాక్యములు కేవలస్వభావోక్తులు

వీరి [గంథములలో రెండు ఇతరభొవలలోనికి ఆనువదింపబడినవి ఆం[ధులసాంఘిక చర్మితము 'ఆంధకా సామాజిక్‌ ఇతివోన్‌' ఆనుపేరుతో శేం్యదసాహిత్యఅకాడమీ పక్షమున ఆర్‌, వేంకటరావు గాఎచేత హిందీలోనికి అనువదింపబడినది. ఆంధులసాంఘిక చరితము కేంద్రసాహిత్య అకాడమీ వారిచే ఐదువేల రూపాయల బహుమతి వడసిన తొలితెలుగు పొత్తము కాని ఈతమపు స్తకమునకు అంత అదృష్టము పట్టుట కన్నులార చూచుకొనలేదు అంతకు ముందే వారు స్వర్గసులయియుండిరి వారి పక్షమున వారిసతీమణి పద్మా వతమ్మ గారు బహుమతి స్వికించిరి.

'ేస్టిగారిక్‌ మాతృభాషవై మిక్కుటమైన అభిమానము దేశాభివృద్ధికి భాషాభివృద్ధి యొకగొప్ప సాధనిమన్న కొమర్రాజు వారి నూకి రెడ్డిగారి కాదర్శమైనది, ఆ ఆవేశముతోడనే “లాష అడుగంటెనా జాతికి నామ రూపము

క క చ హ్‌ శా క న జ్య రగా లా న

జీవితము-- సాహిత్యము ౭05 లుండవు” అని ఘోవ్షించిరి భాషాలభివృద్ధికై వారు పరితవీంచిరి. “ఆంధులలో కవులును, పండితులును పరిశోధకులును ఇంకను విశేషముగా పూర్వవద్ధతులకే లంకె వేసుకొనినారు. మరియు నూతన వద్ధతులను (దొక్కువారు విశేషముగా. అనుచారులును అనువాదకులును 'అర్థపుం దెరవాటులో తెగకొట్టు' వారునై యున్నారు. స్వతంతరచయితలును, స్వతంత మేధాళ క్రి కలవారును నూతవ సిద్ధాంతముల లేవదీసి ఆదర్శపాయులగు గురువులును చాల ఆరుదైపోయి. నారు ఆంధులలో రవీం[దనాధులును, బంకించం[ద్రులును, జగదీశులును, తిలకులును, భండార్కరులును మృగ్యులెయన్నారు” అనివారి అభ్మిపాయము ఆవును, నిజమే తెలుగునాడు అ పుణ్యమునకు ఎన్నడు నోచుకొన్నదో యావజ్జీవితము భాషాఖివృద్ధికే పాటుపడిన ధన్యజీవి నురవరము (ప్రతాపరెడ్డి పండితుడు, 'క_త్రీలోగల పదను కలములో చూపిన' వీరమూ ర్తి (పకాప రెడ్డి పండితుడు. అజ్ఞానతమస్సులో జ్ఞానజ్యోతిని వెలిగించిన సారస్వతమూ ర్తి జా జా అటి ప్రశాపరెడ్డి పండితుడు. సురవరము నిజముగా సురవరమే. "భం కర్టేధిః శృణుయామ, భదం పశ్యేమొ కధ పనంగములె విందుముగాక చభదృళ్యములె కందుముగాక ,; సంపూర్ణము, టు ఎకి లి నష! ! న క ట్‌ శ నా = |” 224 .. _ తష ఆ. _ శ మో షరా వరర్‌ ఫో

ముఖ్యమైన కొన్నిసవరణలు పుట పంక్తి తప్పు &ప్పు జి 9, 10 యీదుకొని ఈదుకొని శ్రీ వ? మూరికి ఊరి! ళా కలి సంస్థానాధీవలునై సంస్థానాధీవలునై న 1తి 2 ంర్నూలుకు కర్నూలుకు క్షీ 1 ఊండిబట్టి ఉండబట్టి కేల్‌ న! అనాడు హైరావాదు ఆనాడు హైదరాబాదు శై? డ్తీ సమాసము సమానమి న! శే దురాలోచనము దూరాలోచనము వం 1 లో లోను వ? 15, 88 _ ష్టాదరావాదు హైదరాబాదు శ్‌ 12 అని(వాసిరి, (ఉండకూడదు) త్త | ధర్తము ధర్మము శ్తీప్ర క్షే చాలకాలానికి “*దాలకాభానికి ల్‌? 8 వీగికి ఫీగ్షిక్రి ఠ్‌8ి ౯7 ఆహుతులైన ఆహూతులై న 0క శ్తీ వరుస వేదిని వరుసవేదిని 110 16 చలదు చుర్యదు 117 8 జీవితమైన జీవితమున 120 ర అమూ క్రమాల్యదా ఆము కృమూల్యదా 128 క్షే ముందు అందు క €2 వ్ర అజాకికి ఆజాతికి కేరికీ ర్‌ శబ్దతత్నాకరమందలి శబ్దరత్నాకరమందలి 164 డ్‌ తరగతుబచ్వు తరగతులకు 173 7. ల 6సాందర్మము... రసాలదర్నము శ?76 న! (శావ్మాజార్థ ము (వావ్మణార్థ ము