Telugu Janapriya Ramayanamu ( Kishkindha Kandam ) - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

_ ఉక్త్రయుశాత ల స్‌ కిష్కింధాకాం డము డాక్టరు పుట్టపర్డి నారాయణాచార్యులు

కిష్కింధాకాం డవు రచన సరస్వతీ ప్కుత డాక్టరు పుట్టపరి నారాయణాచార్యులు

మొదటి ముదణ ఉల డిళంబర్‌ 1971 | థ్‌ క్‌.

(ప్రతులకు పుటపరి నారాయణాచార్యులు

చ 4 మోచమ్‌ పేట, కడప,

రర! ఒం ధా రొ ర ఆలి గ్‌ ం అ (0, మటర్భ ల్లీ వై క

ముద్రణ నే. ప తే రం

శివాజి (మెస్‌

సికిర్యదాబాచు ఫ00 000

ఫోన్‌ శెం. మ!

కిలా 4666 మ ల 15 రంయ వ నానా

క 0₹ ఈ13 0004 ము రుం ఉంాఅజగణంగ6 01 గర! 26 ంగి6ఈ9910641 ఆ 6 [016

తొలిమాట

ఈ ““కిష్కింధాకాంద -కు యెంతో"విపులమైన పీఠిక [(వాయాలని ఒక సారి అనుకున్నాప. కాని యీనడుకు నా ఆరోగ్యం పూర్తిగా దెబ్బతిని పోయింది. ఈ పరిస్థితిలో విపులమైన పీఠిక వాసే ఓర్పుగాని ఆరోచించేశక్తి కానీ నాకులేవు. నా రామాయణ రచనలో మొట్టమొవట నే కిషి్య్య-ంధాకాండమే (వాసినాను. ఇందులో వాల్మీకి కవిలాళ కక్రి పరాకాష్ట నందుకొన్నదనే నాభావం, మొదట కిష్కింధమును (వాయడానికి కొంత భయపదినాను కూడా. తరువాత ఒకసారి అకాడెమీ సమావేశాలలో పెద్దలు = రసికులు, రాళ్లపల్లి అనంతకృష్ణ శర్మగారు _ బెజవాడ గోపాలరెడ్డిగారు - దేవులపల్లి రామానుజరావుగారు తక్కిన పండితులు - వారి యెదుట కొంత భాగం చవవటం తటస్థపడింది. వారు రచన చాలా బాగుందన్నారు. దానితో - ధైర్యం తెచ్చుకుని - రామాయణ రచనకు ఉప్మకమించినాను. ఇప్పటికి 'బాలకాండ” - [పింటయింది. ఇక, రెండ వది కిష్కాంధాకాండ, కానీ - [1పమోజనమేముంది ?. బాలకాండ (పతులన్నీ యింట్లో మూలల్లో మూలబ్గుతున్నాయి. చానిజతకు - యీ కిష్కింధాకాండ కూడా చేరుతుంది. పుస్తకాలు అమ్ముకోవడంలో కావలిసిన మన స్తత్వం = నాలో సుత రామూ లేదని - అనుభవంవల్ద చాలాబాగా తెలుసుకున్నాను. ఇక - తక్కిన కాండలు (వాయడానికి - యేమ్మాతమూ మనస్సు పూనుకోవడంలేదు. ఏ పుస్తకం (వాసినా - తెనుగు దేశంలో దానిని అమ్ముకోవడం యమయాతనై పోయింది. ఇట్టావుంది పరిస్థితి.

ఉదారులు - మనస్వి దేవులపల్లి రామానుజరావుగారు చాలా కాలంగా నా పై యెంతో ఆదరాభిమానాలను చూపిస్తూ వచ్చినారు. నా “రామాయణమును గడ్డకు తెచ్చే విషయంలో - వారు (ప్రదర్శించిన కౌదార్యం మరువరానిది. వారికీ జన్మలొ నేనెంతో బుణపడి వున్నాను. బెజవాడ గోపాలరెడ్డిగారు = నాయందెంతో అఆదరమును చూపినారు. వారికి నానమస్కారాలు. అకాడేమీ వుద్యోగులు చిరంజీవి పొండురంగయ్య - నా కాస్తుడు - సన్నిహితుడు. అతడు నాపట్ల యెంతో ఆదరమును కనబరచినాడు, అతనికి - నా మనః పూర్వకమైన ఆశీస్సులు,

క్షా ఈ కావ్యానికి - గవర్నమెంటు ద్వారా - ధనసహాయం చేయించిన మండలి వెంకిట కృష్ణారావుగారికి నా నమోవాకాలు- ఈ (గ్రంథ మ్య్ముదణకు కావలసిన కాగితమును సరసమైన ధరకు అందజేసిన (ప్రభుత్వము వారికి (పత్యకంగా పరోక్షంగా-సౌయపడిన అందరికీ క ఫరజ్జితలు.

ఈ కాండమును సుందరంగా తయారుతేసిన 3వాజీపెస్సు వారికి - (పూపులు జ్యాగత్తగా చూచిన థ్రీ పార్థసారథిగారికి నా మనః పూర్వకమైన కృతజ్ఞతలు.

ళా పుట్టపర్తి

“శృిన్చు విశ్వాసంతో పంపిన బృహత్కథ - జన్యపియ రామాయణం చేరింది. అన్నివిధములా ఉదా త్రమైన రచన నీది గనుక ఆశ్చర్యపడలేను” శ్రీ రాళ్లవల్సి అనంతకృష్ణ శర్మ “నాకు రామాయణము - భారతాలంటే సరిపోదు. కాని = యీరచనచూస్తే - యేమో చదువుదా మనిపిస్తూంది” ఠీథీ

కిష్కాంధాకాండము

చ జన య రావూయణం కిష్కాింధాకాం౦ డము కష పరమపదనాథ! [భశిపాత చరమశోకార! భ కజన సంసర్త యలు [మ అటి ళం సిరచాపల్య! (దావిడ థి వరముని గీర్దేహ! నాగకుధరపతిగృహీ! ఆ రఘుచందుం డతివను దొఅంగీ యందము దజింగీ = యటు నిటు దిరుగుచు తమ్ముల గోకనదమ్ములతో _-మ త్స్యమ్ములతోడను సౌగమైనా - పంపను దరిసీ - పంప సోయగపు 'పెలిదమున నొడలెలను రుల్లన = యలు ధా క్‌ ధరణిజ, యల్దనః దల పున మెదలీ తవిరువిల్తు తూపులః గదలీ = కన్ను దాషరలః (గమ్మిన సీరము (గన్నన' దా మణికట్టున దుడుచుచు తమ్ముని జూచీ - తనికెడు నూర్పుల నెమ్మి దొలంకగ నిటు లనెనూ -

జన పీయ రామాయణం “చూడు లమ్మణా ! చూపుల నీర్చెడు పంపాసతి సౌభాగ్యము లెట్టివా ! తేట లొలుకు న్నా నీటిని జూడుము ! పచ్చల చాయలు (ప్రతి యగునా ! అంతల పొంకఠల నపె 1 సీరమ్మున నడవులు, కన్నుల కానందమ్ములు కట్టు జూడు |! ఘనశిఖర ంబులళతో: | జెలగెడు కొండల బోలినపీ. ఓయి! లక్ష్మణా! యొడ్డిన దామని వోయి దొలంకెడు కోయిల పాటల భరతుని దుుఖము _ (ప్రమదా దుఃఖము భంగించెడు నా పాణముఫై- ఇయిగట్టులమై నెలసిన తోప్పల దొజయిన పూవుల సరస జలమ్ముల పిరిసిన తమ్ముల = వెంత మృగమ్ముల వేడుక లొలిశడు పషులతో _ నెలకొనీ యుండెడ్సు సిటి గట్టులను పలుపడగలు గల హిముల తోడుత నెద దుఖము మజపించిన దోయీ |! యెన్నికకెక్కిన యీ పంపా _ కనరా ! నెక్సళ్టలం క ంఠచ్భాయల కనుగల మగునా హరితశాద్వలము తొజగిన పూవులు - పరచిన కంబడి యొజపై కన్నులు దస్పిప్పినది_ గై

కిష్కింధా కాండం

ఎక్కడం జూచినం జిక్కని పూవులు (గుక్కిదమగు నా కొండ కొమ్ములను పుష్చిశ్మాగములు పొలపంపుం డీవెలు పోడిమి గులుకగ. బెనచినవీ-_

(పతి వృక్షమ్మున ఫలములు పూవులు

వాసన లేచెడు వగల గాడుపులు

వసంత మిదె! సర్వతో రమ్యముగ

[బచుర మన్మథము వచ్చినదీ - కరువలి సుడిసిన శిరముల నూపుచు విరులను రాల్బెడు వివిధ _దుమములు- కరువలి యంటిన( గరంగి రనమ్ములు గురిసెడు జలదాంగన లటులూ-

రాలిన పువ్వులు - రాలెడు పువ్వులు

రాలక కొమ్మల (గాలెడు పూవులు-

అన్నిటితో. దా నాడుచు నున్నా _

డనుజా ! మరుతుం డటు చూడూ-_ కొండలం బోలిన గొప్ప వృక్షముల కుసు మోత్కచములు -- కొమ్మల గదలిచి పవనుండు వీబెను పట్టులు వదలిన [(భమర గానములు లోంగొనుచూ-

_పీకముల కూతలు ముఖవీణలుగా

అలఘు తరులు నాట్యమ్ములు నలుపగ

కందర నిర్గత గాన మయాత్ము(డు

కరువలి సిద్ధంబై నాండూ-

క్ర

జనప్రియ రామాయణం ఆ వగ, యీ వగ ననిలుం డూపిన కొమ్మలకొస. లొక్కొక గ్రాటి జేరంగ చెటులు చూడుము ! కట్టిన సరముల బె కరణిని బాగులు నించినవీ- తావులు (గుమ్మెడు తని గాడ్పులు = చం దనశీతలములు తమ్ము(డ ! వీచెను. కల(త దొలంచుచు నెల సోకులు సౌ ఖృమ్ములు, గుమ్ములుగా. బోసీ-- చజీయలలో. గల విరిసిన పూవుల తరువుల వరుసలు తము దాం జేర్చంగ- అన్నీ ఒక కొండైనటు లున్నవి కన్నులు దసిపెడు నీ గిరులూ- పిల్ణవాయువుల కల్చనం గదలచు మొల్టపు( బూవృల మునిగిన శిరముల (భమరో త్తంస, రిరంసలతో వ్య తమ్ములు గాయకు లై నారూ - కొనల సిండుగా గుత్తుల పూవుల కొండ గోగు లవె - గుముల్జై గుముజై పసిడి నగలతో - పచ్చని పృట్లము ట్‌ గట్టిన పురుషుల జోలినవీ _ ఇదే వసంతం చెన్నో రకముల పమల తీయని పలుకులు గం యది సతలేని నా చేతమ్మున - దుః థాతత వహ్నుల నూదునడీ _ డీ

కీష్మింధాకాండం ఇదే సమయమని యేచందొడంగెను మదపఫ్తుతుండగు మదనుడు నా మది యెొచ్చరించె, నదె! చిచ్చణ కోయిల యెసకపు( గూతలతో నన్నూ య “అల్టని తరంగల హాయిగ నూగుచు జలగ( గూసెను జలకుక్కుట మదె! యువిదలేని నా యుమ్మలికమ్మున కోదార్చుచు. దా నున్నటులూ - (సమదయున్న నీ పక్కే కూసిన [పమదమ్మున( దా బయటికి వచ్చీ - పాచ్చరించి “నన్నిదె యిదె విను. డని యెన్నో పొంగులు వోయెడిదీ- కనురా ! లవ్మణ ! ఖగగణములలో నెన్ని రకములో ! యెన్ని చ్మితములౌ! చెట్టుల, పొదరుల, చెందీవెలలో నన్నిటం దామే నిండినవీ- మగపులుగులు దము మగతగం గలియయం దమ సౌభాగ్యము దామే యొన్నుచు - తుమ్మెద పాటలు నెమ్మన మూపంగ కమ్మగ. బెంటులు గూసినవీ = గుండగి పిట్టలు, గండు కోయిలలు కుసుమిత తరువులం (గోల్చిన యప్పుడు - చెట్టులె [కోల్చిన యట్టుల నున్నది .మదన వివర్ధన మం[తములూ- త్‌

జన్మవీయ రామాయణం చంపుచున్నది వసంత వహ్ని నను శింపుల చివురుల కీలలతో, కం క్రేశి పూవు అను నిప్పులతో - భృం గారవ చటచట రావముతో సూత్మ పష్మముల సౌగసు కనులు గల సుకే?, హిత మిత సూక్తులు గల యది జానకి యామెను గానక యుండిన మనుగడతో నిక ఫలమేమీ ? - కలకంఠీ కలకంఠ-గానముల( . గలవర పరచుచు( గడలన్నిటి, మి న్కులు గల యడగవులం జెలంగు వసంతము పడ:తికిరబాణాస్పద మోయీ!- చెమరు దొలంచెడు శీతపవనముల కమనీయంబై. కనపడి - యామని కనుపడ, కా వాల్లంటి _ యిర్వురును న న్నెరియించుచు నున్నారూ- 'ఫినలి-ఏరిసిన -పించెమ్ములు - పటి శ్రపు జులమ్ముల కరణి వెళుంగగ నాడుచు = పాడుచు నపగో ! నెమళులు-- అందంబులు-రూపే త్రినవీ మదమూర్శితములు మగ నెమకులు స మ్మద దోహలముగ మగువలు బెనంగొన మన్మథ వర్థన మంజుల మైనవి మన్మథ భావ పరీతునకూ- 6

కిష్కింధా కాండము

నట్టువ లాడెడు నొథుని గని, మద న్నార్తి గడలుకొన నాడుది యాజెడు లేను ! లేసు ! పురిలేని కొణంతలు లీలాగతులను మజపించీ-

ఏ రక్కసుండును నెత్తుక పోలే

డందముగల జవరాలి, నందుకే

యన్నుకౌనుచు. దా నాడుచునున్నది

[ప్రమద మెజసికొని బర్జి ణమూ- ఆతివల మగవా రనుసరించు టే సవాజముగద 1 యాచక్కి గనుంగొను మాడు నెమలి దా నధిసరించు, నది యదిరా ! యామని పౌరుషమూ-

తులువరక్క-సుడు గిలుబక యుండిన .

తెలికన్నుల యా చెలువయు మరులున

చెలువము 'రెట్టింపులుగా = నామని

కులికి, నా దరికి. జేరెడిదీ- కొండల, కోనల, కువ్వలు కువ్వలు పువ్వులు గోస్‌, -పొలంతి నీగకొని యేకతముగ [బదుకిడ్చుచు నుండిన నా కవి గలిగియు లే నటులే

ఎంత సుందరము, లీ విరు! లూరక

యిలకై దొజంగెడు నెవ్వరు వాడక

మధువుల నానుచు మత్తిలి యుండిన

మధుకర గణములతో పాటూ-

7

జన్మపీియ రామాయణం కలకల రవముల! బిలిచికొనెడు నవె పులు(గులు దమతో - నెలత యున్నయెడ నిట్టులె యామని దొట్టిన, నా వలె నే యది పొగులక యుండునపే ! హపౌలశి యన్నయెడం బూదటి లేదని పొడకట్టెడు, నక్కడ నిది యుండిన కలువల కలుముల కన్నుల గల యది నేను లేక తా నిలుచునపే 1. అథవా, యుండిన దనుకొ మ్మామని యచ్చట గూడను, నగడు రక్కస్తులు కన్నార్పక తను గాచికొన్నవా; రేమి సేయు, నా యెలనాగా ![!_ చామనచ్రాయల చళ్ల గ్రాని యొడలిది తమ్మిరేకు అనదగిన కన్నులది చమృదుపూర్వముగా మాటలాడునద్ది (బడికి యండునా 1 యామనికి 1 నేనన సీతకు (ప్రాబ్సు _ నాకును జొనకి (ప్రామ్సు _ సౌమిశ్రీ మ మ్మిరువుర కాలం బెడశేసినద్రే | కరుణ డీనికిని గలదటరా 1 1. అలరుల తావుల నంటి హీమావహ మలయ బారు వా మగ్వవ త్రలధ్యల్రో మలిసి కగ్గక్సుని మ్రండ్సనురా. గ్ర

కిష్కింధా కాండము చెలువ యున్నపుడు శీతల వాయువు లలరించెను మనములు - నే గవియే కలంచెడు వీనికి గాదిలి చుట్టము చెలువయొ ! నేనో ! చెప్పుమురా !- పంచవటిని నొక వాయస మజచెను పరుషముగా( జిర విరహ సూచకము .నేడదె! యెలు(గుల నించుచున్నయది “రాగల యోగము నూచించీ- తానే యజచెను తరుణి దక్కదని తానే యజచెను తరుణి దక్కునని వాయన మైన విహాయస భూమిని న న్నచటికి. గొనిపోవునటే !- తని గాలుల కళ్లిన గదలినదే తడవుగగ( దిలకము దరిసెను భృంగము _.మదమున గదలిన మగువ కోగిలికి మరులు (పియుండు పరువెత్తినటూ- శోక వర్ధన మళోకము విరహుల కామని యందము లన్నీ తానయి కరువలి, గదలెడు విరులగుత్తులను నను జంకించుచు నున్నయదీ- పూచిన మామిడి జూచితివే ! సౌగ 'సేచిన గరువము నాచిన డెందము అంగరాగముల నలందుకొన్న నరు నందము జెందగ నున్నయదీ- 9

అన్నపియ రామాయణం నెమ్మన మలరుచు తమ్ములు గల పం పకు నిలువై పుల వనముల నదిగో ! వగలాడులతో _ కిన్నరులూ- సరసీజీమ్ములు సొగంధికములు తరుణ మధుపముల తని సోక్రులతో చలియించెడు కేసరముల నవిగో నవె యుత్పలములు బెడగగృచ్చూ అంచె లంచెల్పుగ నంబుజముల రా యంచలు వలికెడ్తు _ కంచు గీచినట్సు కారండవములు కవపుల్ల్గులు దా మా (పతితో నెల్పగించునవే _ ఇలుగట్టులపై నెజసిన యడవృల పౌవడగల పంపా పద్మాలయ జీవన దానము సేయచు నున్నర్రి సింధురాదులగృ జీవులకూ. త్‌ని గాలుల మెయి తడవినత్రోడ్షనై త త్తఅపడ్సు చిజటు తరంగం తాకుల; గదలైెడ్సు తమ్ములు గన్వం _ జానకి కలత చూపులన్న జోల్రిన్సప్టీ |_ శమ్ములన్న, శ్రి శ్తమ్మున గరఃగెడ్న తన్వి _ తామరల క్రన్సగ్వ మగు క్ర న్నులు గ్యా జాస్తక్ర నోచని మన్సగజ్హ్మ చవి దప్పిన్వద్షక్ర సౌమిత్రి (_

• 10

కిష్కంధాకాండము ఈ మరు డెంతటి యేతరిరా ! యా కామిని దుర్త్గభగద ! ఆయినానా మనసున కించెడు మాటలు గలిగిన మగువకునై, మరు, లెసకొలుపున్‌- లోపలి కామము లోపిన యంతకు నాపెదగానీ యాత్మ శ క్రిదే- కుసుమశరమ్ముల (గొల్చి పై బడెడు నీ వసంత మెటు లాపుదురా ! పొంచికాన్నటులు పూచిన చెట్టుల మించు గంధముల మిదికి దూకును పవనాంకురములు పద్మగంధి యగు పెదలి యూర్చుల దలపించీ- ఎగువను జూచితొ ! బుశ్యమూక మిదె ! యెంతగంబూచిన వేచిన గోగులు ! పూచిన గోగుల( జూచిన నా యెద పొలంతిమేను భాసించినదీ- నానాధాతు గణంబులతో పవ మానుండు - చ్మితములై న రేణువుల నొక రసవాది మహోద్యమ మూనిన యొజపున సృజించుచున్నాడూం- ఆకు గన్పడక యామూలాగము పూచిన కింపకములతో -_ నీ చటఆి యలు దోచును _- లక్షలు లక్షలు దీ పమ్ములు నిలిపిన భాతి నదే- [1

ఉన్నపియ రామాయణం జాజులు, మళ్లెలు, సంపఃగులును పూ వుల గురివెందలు పొగడలు ప్రబ్బలు ఆశళోకములు, నీలాశోకమ్ములు బొట్లుగు చెట్లులు - గోరటలూ- | గ్‌ కళ దొలకెడు నాగశేసరమ్ములు మొల్చలు మధూకములు గోరంటలు సేందువారములు చి త్త మథనములు పుంజుకొన్న యీ మామిడులూ- మద్దులు వేపలు మదనసపీ ముఖ చూర్ణ రేణు మంజుల శేతకములు నత్తి ము క్షమ్ములు హరికేసర పిం జరములు నిండిన తో[్రములూ- అన్నీ ననిచిన వామ నిరాకల కొనందంబున గానీ _ సూయని చొకపే సిజాముఖ దర్శన విర హాకులమైనడి నా మనస్తూ. మొగములం బోలిన పుష్పిత్రాగ భా గమ్ముల నెత్తిన కందున కీవెం వసంత విప్వాల వృషములూ.. అని తమ్మెరల కలన నూగెడ్రు విటపమ్ములు గలం వృక్ష స్వంత్ర తం యాలింగన్సక్సు కై జ్జులు సాచెక్ర లటు నుందర లతల్తూూ [2

కిష్కింధాకాండము చెట్టు నుండి 'పెజచెట్టున కుటుకును గట్టు నుండి పెజగట్టున ఇసరును వనము నుండి పెజవనమున దూకును పలురుచులకు( బడి పవనుండూ- చెట్టు కొన్ని పూచినవి యామనికి( దావులు నల్లడ దలంకొన(ంజేయుచు- ననిచి కొన్ని, చామన దాయలతోం గనం(బడు నవె ! పూతొడిమెలతో- చక్కని దిది, వాచవి గల దిది, యది విరిసినదని,_ తా, వింగడించుచును రాగమత్తమగు [భమరము (వాలుచు పోవుచున్న దదె ! పూవులలో- (వాలిన పూవున, రవ పాటైనా (గోలదు తేనెలు - [క్రొత్తదాని కెగ (బాకును బో ! పలుపోకుల తుమ్మెద పంపా వనముల [తోవలలో- తమ్ము(డ ! చూచితా |! తమకు. దాముగా ధరపై6 దొజంగిన విరులతోడ - సుఖ తరమై యున్నది పజుపులు బరచిన కరణి నడువగా నీ భూమీ- పలువన్నెల పూవులు రాలుటతో పలువన్నెల పజపులు బరచిన గతి విలసిల్లెడు చశియలు జూడుము - వన లత్ష్మీ విహరణ రంగములూ- శేతే

జన్మవ్‌య రామాయణ: “అది పూచునొ ! నాకన్న ముందుగా" “నిది తావుల విరియించునొయని - తరు వితతులు సందెము వేసికొన్నవో యన గునుమించిన వామనికీ- పూచిన తపవుల నేచిన మధువ మ్ములరుతి గల కొండలు - పిక గణముల యెలుఃగుల దముదా మెచ్చరించికొను చున్నట్టున్నవి - చూడుమురా !- కన్నెలేడి యదె ! కన్నుల కించెడు తన జవరాలును దానై నీపల నాడుచు పొడుచు నణచిన కామము రేచినదోయీ ! సౌమితీ | మందాకిని గుణమండితయని - భూ మండలమున నాక మాటగదా ! యా మందాకిని పంపకు సరియగునా మదిని గరంచెడు రూపములో |! తమ్ముడ ! యిట సీతయె దొజక్తీ యీ య్లిమ్ముల, [బదుకు తిరమ్మయి పోయిన నయోధ్యగానీ “యా యిం[దత్వము గానీ - మనసున గోరుదునా |! “సౌమిత్రీ యీ శాద్వలములలో సరస హృదయ యా జానకి యబ్బ్చిన జానకి నవ్వుల పువ్వులతో నీ -యామని యామని యినిపించుకా- క్షెత్త

కిష్కింధాకాండము

ఎంత మచ రం వీ (దుమములకు వ సంత వైభవము సంతరించికొని తామే మురిసిన తక్కువయ్యెనా ! నా మనసేటికి నగలింపళా-

'తరువుల పురుషుల వరాహముల ఖగ

శతిటో [(వతళుల = తారా పథముల

“ధరపై నాజమై తరిసిన దామని

యన్నిటిమేనులు తానయ్యీ!- మృగీగణమ్ములు మెయి నంటంగం గొ ములతో - మదపిచ్చిలములు దుప్పులు దిరుగుచునున్నవి, హరిణనేేత అయా ధరణిజ, తల(పున నెలయించీ |!

చీతిగిన ఫలముల. దొజంగు పచ్చి తే

నెలకాల్యల. ఐడి, నెలకొని జుమ్మను

తేటులు గల యీ తోటలలో -సీ

తాసతి లేనిది 1బతుకుదునా- అబ్బ! వీచినవి యంబుజముల న్గా గుబ్బుగ( _గోలిన (కొతావులతో గాలులు - పావక కిలలు, [బదుకే. కలయైనదిరా సౌమి[్రీ (

అతివల గూడిన యదృష్టవంతులు

మతి కింపగు సీ మరుదంకూరము

లేచి వీచిన సుఖింతురు గానీ

యీ రామునకా భాగ్యములా!

కే

జనప్రియ రామాయణం హోయిన వెంటనె, పుణ్యుడు జనకుం “డాయక మా సీతమ్మ యెక్కోడన నా బుతమూర్తికి తీరని కొఅతకు నేమని యుత్తర మిత్తునురా ! అడవుల జడల నిడుమల గుడువగ నడచెను నావెంబడినే, యీ భుజ మున మొగ మానిచి, ముగుచ నడచినది నే డొక భుజమే మిగిలినది 1 తిన్నని జెప్పలం దీర్చిన కన్నుల నన్నువ నవ్వుల నలరుల కావుల కళలీనెడు కోమలి మొగము కనం బడ క్రీ హృదయము 'పేలినదీ- అల్లని నవ్వుల హాస్యముతో, గుణ పళ్చవితంబుగ పరమహితంబను తొలతేనెలు చిప్పిల (బకికెడు నా కలికి మాట లిక కలలయ్యెన్‌ లు వసిలో, సియమావళితో నలిగెడ్ష నను గస్పి, నాతో వనరుల బడియును పడని యట్టులే, (ప్రమ్సదిత వలెనే చల్చగ జాసకి పలికెడ్షిద్రీ , కోడలేది "ద్వని డచ్చి యడిగినప్ప డేది యత్తరము సౌమి శ్రీ | 16

కిష్మింధాకాండము పొమ్ము లక్మణా ! పుణ్యుండు భరతుండు ప్రాణ మెల్ల నాఫైననె నిలిపీ (బదుకుచుండు, నా (భాతృవత్సలున శెజి/గింపుము నా వెత లన్నీ. శే నిటనే, యీ నిండిన పూవుల కోనల, కోకిల కుహూకారముల తేనెల వాకల, తీయని యామని రాకలం బడి, యుపె నళియింతున్‌ ” అని యీ రీతిగ ననాధువలెనే పనవెడు రఘువరు బరికించీ -ల క్యణు( డనె సీగతి మధురముగా, యు క్తముగా, బెద్దల కనుగతిగా- “అన్నా. యీ వగ లడపుము, పురుషో త్తముల ధీర చిత్తమ్ములు, లోకపు కలతల కలికీ - కళ గోల్పడునే యలతుల విధమున నదవచలైై - ఠనకు నై నవారిని గలిసినచో మనసు కెంత సమ్మదము గల్గునో | అంతకు బదివేలంతలు తద్విర హముతో గలిగెడు దుఃఖమ్మూ- యోగముండిన వియోగము నికరం వీ గుజి నెజింగి త్యజింపుము నెయ్యము అధిక స్నేహము లంటిన, తడిసిన వత్తియైన, కాలునొ లేదో!!- (౭) 17

అన్నపియ రామాయణం సీతను బట్టిన చెనటి రావణుండు పాతాళమునకు: బారిన నేమీ ! అద్దు కట్టి పాలార్చెడు వజకును టి చి విడువదు బేడిదము నాశరమూ- (బశుకగ నెంచిన వదినె నివ్వవలె నివ్వకున్న మరణింపగవలె _ దు ర్మదుండగు రాక్షస రాజునకును, పెజ మార్గము లే దిక తల పోయక- అతివను గొని తా నద్రితీ గర్భమున నణ(గనై న రావణుని వదల్సున్తే | వైష్ణవ శర మిది ప్రచండ ధనువృన నంపకాండు, రామానుజుండూం క్ల లుడినోయిన వెలవలె నున్నది కనజాలను నిక్కముగా నీ మ్వైళ మందగింప మృదుహాన్య మొనర్స్పుము రావణు నడచుట దువ్మ్యరమ్షూ1| ఏయత్నంబును జ్లేయక్ర సర్వము డైవమటంచున్స దాటించినచో కార్యము తానయి ఘటియించ్లునె | వై న్యమ్మున కుశలం బగుపడ్సునో 1_ ఉత్సాహంబన్సు నొక్క మహాస్త్రవ్సు పురృష్ణన కృన్నద్ర పరమ బలం బది_ అర్యశేఖరుండ వష సీకృన్స _ వ్యా ాానము సేస్సై ధర్మములూ 1_ శ్రే

కీష్కింధాకాండము మది నుత్సాహము వదలని వారికి పదునాలుగు భూవలయములను దు ర్హభ మున్నదె! కార్యము నూల్కొనుటకు లవమును జా గిక వల దన్నా!-” అని యిటు లక్ష్మణు( డనునయింపగా 'కనుదమ్ముల జారిన బాష్పమ్ముల కొనగోటను జిమ్మిన రఘువీరుండు కొందలమ్ము మది గుదియించెకా- అన్న యడుగులో నడుగులు వైచుచు తమ్ముడు నడచెను ధర్మవీర్యములు తనువై మదమాతంగ విలాసము తన గమనమ్మున దట్టాడన్‌.. కలగని మనమున గంటికి రెప్పగ గులకేఖరు రఘుకుంజరు గాచుచు నడచిన లక్ష్మణు నడవడిలో, నీ పుడమి, “త్యాగ” మను నుడి గలిగెన్‌- ఆరీతిగ జను నన్నదమ్ముల, ను దార రూపులను దర్శనీయులను చూచి మనస్సును నాచిన చిత్తరు వయి - తా చి త్తరువటు నిలివీ- లావకి యగు సుగీవుండు = మనమున లావజీ దుఃఖము (దోవరానిదై మొగమున బెనగొన దిగులున న్మాళమ భూమి జొచ్చి చిడిముడి వడియెన్‌= శం

జనప్రియ రామాయణం మదగజగమనులు మార్తాండాన్వయు లెదుట నా[ళమము నీక్షించీ - యం దున్న వానరుల సన్నమితాస్యము లందు దుఃఖములు గమనించీ- శరణ్య శరణులు, చండౌజసు, అ త్త ఖీ నాశమమును దరిసిరి సుఖకర మరుదంకూరము లొఅపుగ నరవిరు లంటి తావృలను దసియింపన్‌ _ నిలిచిన చోటున నిలువడు వానర కులపతి గుండెలు కుత్తుక దన్నగ వెజతో ననుగుల బరికించును, దాం బరికించుటయే యెటుగండూ. తొలగుట మంచిదా ! నిలుచుట మంచిదా |! తెలియని మదితో తికమకపడి, సద్పి వ్వలక్రా వచ్చెడు వెలుగుల గనులగు రామలవ్మణుల, జూప్పింబ్రీ_ అనె స్పుగివ్పండు ఫ్పనతేజ్లుల వా రిని గంటిరా 1 మన వనదుర్గమునకె వచ్చెడునటు గన్పప్టెడు = నెపమున నారచీరలను ధరియింబచీ_ మాపుడుళో నాళ మానికమ్సున్న గ ప్పగ్గ హోమగున్యే. [ప్రభ+నరికట్టగ వ్‌ టీ ట్‌ క్‌స్పి్షి జట్టముల్బ గట్టిన మాత్రన కాంఛృుల్న కనులక్ర( జాటెగృన్తో_ 20

కిష్కి౦ంధాకాండము సంతతమును నను సాధించుటకే పంతము పట్టిన పామువంటి యా వాలి, వీరి నిటు. బంచె గొావలయు నాపై రోషము లెసకొల్పీ- మన మిట నుండుట మంచిది గాదని మనమున దధ్ధిడు, మునుమున గను డా ధనువులు, మహాంసతలములయందున [వేలెడు వానుకిం టోలినవీ- “పదందు పదం'శన ప్రముఖులైన యూ ధపు లప్పుడు - తత్తజమున నడిచిరి అవలి మలకు - పవనాహత కుసుమని కాయ కాయమానంబునరూ- . నడచెడు నప్పుడు -_ పొడి పొడిగా గిరి తలములు, తరువుల నలరులు రాలగ నడవి మెకమ్ములు సుడివడ(గా నటు నడచిన యూధపు లందలునూ- దిననాధుని జుట్టిన (గహముల వలె దమ నాధునిపై దలకొల్పిన చూ పులతో, ఫాలస్థల కీలిత కర యుగళంబులతో నిలుచున్నన్‌ = వాలి భయంబున పోలిక దప్పిన వదనంబై, వసివాడిన పతిం గని ట్రోందర లో క టర టొల్న మాటకారి హనుమంతుండు వలికె్తీ “గ ప్‌ మధురాక్షరముగ( దా నపుడూ- తలో ట్‌? ఓగట్ర ్మా / ( నస ప అటో “తరి డీ

జన్నపియ రామాయణం

“కశ్పల్రయం బిది కపికుల నాథా! నవ. జలజంబుల కనుగల మగు కన్నుల నెత్తి కనుంగొను మీ వలనికి రా నేర్చునె ! [కూరుండగు వాలీ-

అదిగో పులి యన ! నిదిగా ! తోక యని

యదురునం బారద వారా ! బాగా

యెనులే ! చవలులు వనచరు లను పలు

కింతకు సార్థక మయ్యెనుకే క కాదయ్యా 1! భూకాంతులు మీరే, కారియ మొదవిన నోరిమి దిగబడి పుల్లగిలిన మా బోంట్లకు గతి యే మున్నది ! ధైర్యము నూనుటకున్‌-

మతియుతులై విజ్ఞానము గలిగీ

నతత మింగిత విశారదులై = ధర

శాసించిన నృప జన్మము గానీ

వాసి చెడిన ఫల మున్నదటే [౯ అన సుగీవుండు హనుమంతున కి ట్రనియె-గ సీ పలుకు లర్హ్మములే 1సీ వును జూచితెగద ! పురుషో త్తములను సురసుతోపముల నిరువురనూ-

ధీర ఢీర్ద భుజసారులు, కార్ముక

ధారులు, శరతూణీరులు - శతు పి

వారి. ఖడ్ణసంచారులు - వీరులు

వారల( గని భయ మొదవదటే |.

లై

కిష్కిాంధాకళొండము

వెడదకనుల నలుగడలను జూలుచు వచ్చినవారలు వాలి పంపుతో వచ్చినవా రని భావింతును - భూ వరులను నమ్మగ వచ్చునటే !-

ఎక్కడ బట్టిన నక్కడ బలంగము

వారికి పగతుర [భమ గొలుపుచున

మ్మిన యెడ బొడుతురు వెనుకపోటుగా

చార చతువులు జనపతులూ- కావున శుభముల గాంక్షించెడు నరు౯ డీ వగ దెలిసీ, యెన్నోరీతుల కపటచారులను గనిపెట్టి మెలం గిననే గద _బతు కీ భువిపై

కన్నుల రెంటను గను సామాన్యుండు

గన్నులు వేయిటం గను నరపాలుం

డనుటె గాదు! మాయా విద్యలలో

నెన్నికగలవా డిం్య్యదజుండూం- అనేకరీతుల ననుపుచు నుండును చారుల నాతడు, సరికి సరిగ, నా నా వేషమ్ముల నటియించి యెజుం: గగ వతి నాతని కపటములూ-

కార్యము ముట్టిన( గన్ను గలిగి సం

ధింపగ వలతివి నీవే ! యేలిన

వాని కార్య మిదె వచ్చెను పవనజ

లెమ్ము! పొమ్ము! వారలదరికీ- "

23

ఉజన్నవియ రామాయణం మాటు వేసమున. జేరి వారియా కారము లెట్టివా ! గమనింపుము ! సం థాషణ లెట్టివా ! పసివట్టుము హా సాది వికారము లీక్షింపూ- భావభంగు లేపాటివా ! జూడుము ! వాలి పంపుతో వచ్చినవారలు గాకుండిన మన కనుకూలముగా జేకాన నగునో! యోచింపూ- *ఆగు' నని తోచిన నందుకు సరిగా పలుకుము తేనెలు చిలికిన యట్టులు పలుకుల కనురూపములగు నింగిత ములతో హృదయము వెళలివజబీ- ఈ వనమున కరుదెంచిన దెందుకొ! యడుగుము, (పతి వచ నాంతర రాహ స్యమ్ము దటచి, శుద్ధాత్ములె యైనచొ నెమ్మిని బలుకుము మన తెజ(గూల మమ్మెలు(గుదు, శతమన్యుజు నెజుగుదు _నెమ్మి నెజుంగుదు, నిభిలార్థ విధా న మ్మెజుంగుదు, లోకమ్ము నెలుంగుదు నే మతిగతిం గజపంగ వలెనే 1-” అనీన “నట్టకా” కనీ హనుమంతుడు తన కపిరూపము గనుపడ నివ్వక విన్నాణంబులు వెలివిరియగ, నొక ఛిముక వేషము ధరియించీ- 24

కిష్కింధా రొండము “షోయివత్రు'నని పూని పలికి రన కమరిన హంగున కల్టన నవ్వుచు దరిసె పననజు,(డు దళరథ సుతులను ఛర్మ వీర్య వర్ధిత గతులన్‌- "కనుదోయిని, నిలిచిన వాలకమున వినయము దొలుక పవనసుతు? డప్పుడు తన కరయుగళము తాత్పర్యముతో, తరుణాబ్దమువలె జోడించీ- లలికతా్షరముగ. బలిక' దేవతల నలె మెజసెడు తనువులుగల రాజ రులు మీరెవరో ! తెలియ నగునో ! శుభకరములు నామము లేవో !- అంబు జన్మముల క న్నదమ్ములగు నడుగులతో నీ యడవుల సిలుగులః బడవలసిన యా పా చెయ్యదియో -పట్టిన నియమము ఫలమేమో !- పంపకు నిజుగడ నింపగు చెట్టుల గంభీరముగా. గను మీ చూపుల కలికి పారెడు మృగావలి యదె! మీ యాభిజాత్యములు సూచించీ- బంగరు చాయల బాగరులారా! "సంగడమగు మీ శరీర కాంతుల నదె! యదె! పంపకు నమండు బంగరు పట్టు పుట్ట మదె గాంచితిరో [1 25

జనవియ రామాయణం చూచిన చూపుల నాచెడు భుజముల, చాచెడునో యీ తరుణ వల్కలము లతికిన యూర్చుల కత లేమీ! మీ. థొదలో దాగిన వెత లేమీ 1- సింగపు చూపుల చెలునములారా ! సిరిగల వంశపు గరువములారా ! వృషభ గమనముల వేడుకలారా ! విడిగల మేనుల దొరలారా 1- హర శరాసనము ననుకరించు బలు ధనువులు దాల్చిన ఘనులారా ! దు రర మదభర మాతంగ కఠరోపమ భుజ కరీర సుందరులారా 1 మీ తనువునం గల మినుకులతో, సి శీతిధర మంతయు జిగజ్లిగ వెలిగెండు అమరుల్లైన షి యంద మ్ములబక్షై య్యరు సాచెదరు భావించీ_ పౌలపప్పంజూపుల ఫోటరులారా 1 యిల పాలింపగ వలసిన రు. తలమైం జెలువము దొలంగిన జేగురు దిరికెలు రాల్పంగ గళతమేమీ 1 ఈడు జోడు మీ కెంతగం గుదిరిన దిలపై నందము లెట్టివి యగన 1 యెనరయ్యా ! మీ రిహమ్మన క్రస్సివా రగ నేకెంచిన చేవతలూ | 26

కిష్క్మంధాకాండము

చదలున పోకలు చాలై, భూమిని చూడంగ వచ్చిన సూర్యచందులా లి యెవరయ్యా 1 మీ రింతకు( బలుకరు. పలుకని కారణ మేమందూ-

అమలినములు వృత్తాయతములు, పరి

'ఘోపమములు, మీ గొప్ప భుజమ్ములు

సౌమ్ములు దాల్బెడు శోభకు దగవో !

యిమ్ముగ నొకటియు లేదేమీ!- ఇటు వింధ్యధరం బటు మేరువుగల. సాగర పరివృత సకల జగత్తును పాలన సేయంగ వలణశులు మీరే పాలితు లైనటు లున్నారా !-

బంగరు పూవ్పల రంగులతో బిగ

జిగ మెజసెడు మీ సింగిణి విండులు

యిక్కడ గనపడ వెంతయు వింతలు

నిక్కం బెక్కడం దెచ్చితిరో !- బుసబుస లాడెడు భుజగము లటు, పటు శరములు నింపిన శరధు లచే ! యా శరములు దొడుగంగ సరియగు నవి మీ. ధనువుతె ! హరి పవి. టోలినవీ-

కుబునము విడిచిన గొప్ప సర్పములు

నడుమున ,[వేలెడు నవె ఖడ్గమ్ములు-

పుత్తడి (వాతల బొమ్మలతో, ఫా

లాక్ష్క కటాక్ష సుదీర్జ ములూణ

లై

ఉన్మపియ రామాయణం

పలుకరేమి! మీ వంటి మహాత్ముల "చెలిమి గోరి తెన్నులు సూచుచును న్నా (డదె ! వానరనాధుండు ధర్మము కర్ముంబులలో. గలవాండూ !--

పెరుండు, ధీరు. డుదారుండు కూరిమి

.నీరిమి గలవా! డేరికి నైనను

నభిగమ్యుండు మీ యభిమానమ్మును

తా నయి సుగీవుండు గోరెన్‌- ఆన్న దురుద్ధరు డె తను గెలచిన నన్నకు (పతిగా నపకృతి కోపక యట నిటం దిరుగుచు నలయుచు నున్నా డాతవంతు( డగు కపిరాజూ =

పే నాతని సేవించెడు సచివుల

ళో నొకండను, నభిధానము హనుమం

తుండు, వానరుండను, దోడ్కొనిపోవంగగ

వచ్చితి మిమ్ముల నచ్చటికీ- అసువులె నాకై యా స్నుగీవున కిసుమంతయు నెడ నెదల జనింపదు పుణ్యుల మిమ్ముల బూవులలో సిడి పూజింతుము మా భాగ్య మనీ-

.వానరనాథు తపస్సులు ఫలియిం

చిన మీరలు వచ్చిన నింకేమీ !

వాలి నికొారము తూలినదే గద |!

చేతికి రాజ్యము జిక్కినదే కం

28

కిష్క్మాంధాకొండము

భిషముక వేషము వేసిన వంచన ననుమానింపకు. డది ధర్మము, రా హస్యము దెలిసెడు నాప్త మం్యతులకు. నవనిపతుల కార్యములందూ-

బుష్య్టమూకమున నెదురుచూచు మన

కొజక్రై వానర కులపతి, రండిక

యతనితోడి నెయ్యమునకు మీ మీ

వెత లుడివోవుపె తగు ఫలమూ”- అను హనుమంతుని యాభాషణములు విని రాముడు మొగమున చిజువెన్నెల చిలికిన నవ్వుల గెలంకున నిలిచిన లక్ష్ముణుతో. దా నిటు లనెనూ !-_

“చూచితె ! తమ్ముండ ! సుగీవుని వ

_రన మెంతటిదో ! మన కభిగమ్యుండు

తానే గద మటి - తానే పంచెను

ముందుగ చెలిమికి మొగబడుచూ._ వచ్చిన సచివుండు పలికిన పలుకులు, వింటి గదా ! నీవింతవఅకు హను మంతుని వాక్యజ్ఞత నీ మదిలో స్పష్టముగా. దోచెనా లేదో !-

వేదమ్ముల కడ నీదనివానికి

సాధు శబ్ద సంవేదక మగు పద

కాస్త్ర్రము పలుమలజు చదవని వానిక్‌

శక్యమగునె యిటు భాషింపన్‌ 1.

29

అన్మప్రియ రామాయణం అంతసేపు నూటాడిన నొక యప శబ్దము దొరలెనొ 1 సౌందర్యం బుడి వోయిన వాక్యము పొరసూపినదో హనుమంతుని సంభాషణలో. “కన్నుల, నుదుట, మొగమ్మున, బొమ్మల మజీ తక్కిన యంగమ్ముల కీ సం “జైన వికారం బగపడెనో 1! బ్రా షా సంవాదము దొజంగినదీ. పెంపు లేశ శంకి పృల (దవ్వక త్వర గూడక సౌతత్యము వదలక యుర్మోగీవమ్షుల నొప్పి మధ్యమ స్వరమున వాక్యం బీతనిర్‌_ "సంస్కారము (వతి శ బ్ఞంబున తొణి కిసలాడెనుబో | రసమయమ్నై నే "ల్యాబకరంబగ్యు, హనుమంతుని నుడి, -కీ యెద యుడుగర వట్టినదీ_ కతి స్టానంబుల దీపితమై-చి త్తు చెనయించెగ్రు తరుచరు వచనమ నన్నేమీ . చంవంగ నసి నెత్తిన నరున్రైన్స లోంగొనిడుడు షో? ఇట్టి దూత్రగల యులాపతిక్షి, ద్ర పట్టిన పని కెప్పరమా! సిద్ధిం పేని వే జ్య్యన్స్స్టృ పలుకని వే గై కుఖ వతమ్సల్పు | తపముల వంటలుగన్ల_ 30

కిష్కాంధాకాండము

అతని కిమ్ము మిత్మపతివచనము, స భ్యముగా, నెయ్యము వాసింప(గ మం దాక్షరముగ్య కాస్త్ర విధానమ్ముగ లలిత వాక్య పరిమళితముగన్‌ ”

“అన లక్ష్మణు( డనె హనుమంతునితో

“వనచరపతివగు గుణములు మా కిం

తకు ముందే విదితమ్ములు, మే, మా

తనినే, వెదకుచు నున్నామూ!

వనచరపతీవగు పలుకులుగా-నీ

పలికిన పరుసున వర్తింతుము-నీ

పలుకుల బడి విద్వన్మణి ! హనుమం

తా ! సజ్జన కుల గగనమణీ !” మితహితమైన సుమి[తానందను [పతివచనము విని పవనతనూజుం డిక సుగీవునకే విజయం బని యెలమి చిగిర్చిన బులకించెన్‌!-

ఇెలువుగ నిరుగడ సీవిరులై, యరు

లై దళితులు, తారాంచిత సింహా

సనమై ను్ముగీవుని భావి శుఖో

చయము, హనుమ కన్నుల మెజసెన్‌. మల్లీ ముకుళ సమాన దంత కాం తులొ ! సమ్మద రోచులొ ! వెన్నెల గిల కొట్టగ, గారవ ముట్టిపడగ హను మంతుడు దా నపు డిటు లనెనూ-

క

జన్మపియ రాహమహయణం “సతత ట్రీ 'సేవితులై, గతులై జనులకు సర్వంసహ బాలింపంగ వలిసిన చిన్నెలు గలిగిన మీరలు వనములకును రా గత మేమీ?” హనుమంతుని వాక్యముసకు? బకివచ నం బిమ్ముని లక్ష్మణు 'బేరేచుచుం గదలెచు కరువలి. గదలిన తామర కరణి రఘాత్రము కడగన్నూ - అన్న యాన గొని యనె లక్ష్మణు డో “హనుమంతా |! వినవయ్యా |! దళశరదధు డను రాజన్యుం డనూన విిక్రము డమర సేవితుం డగువాడూ శా నొక ధర్మపు. దనువ్నై, తన వజ స్వధర్మమున నిష్టాత్ములం జేయుచు ధర్మరోచు తే చార చమృవులు గా - రాడ్లై దన బజ నేరెన్‌_ ఆతని కొక్క్లం డసమ్మతుండ్సు లేం డతం డొక పౌణికి నసద్ముతుడు గ పాలికి రెండవ పరమేక్షి, ఆ రాజన్యుం శగ్మిష్టోమూ ని చిక్ష యజ్ఞమ్ములు దీర్నెన్సు తృ ప్రి దక్మీణ లిడి యక్ష పరా కముం డీ సుకుం డా నిష్టకు ఫలమూ_ చై

కిన జ్రాంధాకొాండము

రాము. డందు రభిరాముం డితడు

1పథమసుతుం డా షార్థివునకు = నితః

డఖథిల భూతముల కభిగమ్యుండు - జన

కాజ్ఞా నిర్వహణ [పియుఃడూ- దళరథునకు(/గల తనయుల తకోపల _బళస్తతము డీ రామచందు. డా చందునివలె నిస్తందములగు గుణ చందికలను మెఅ' సెడివాడూ-

ఒక కారణమున నుర్వీరాజ్యం

బూనక వనముల నునికి. గోరి మా

యన్న రాంగ నే నాతని వెంబడి

నరుదెంచితి సేవలుగోరీ- దినకమయంబున దినకరుతో( బయ నించెడు [పభవలె నంచితమతి - మా వదినెగూడ రఘువంశ వివర్ధను తో .- సీకానతి నడచినదీ-

హనుమంతా ! లక్మణుం డందురు న

న్నఖిల సద్గుణ నుమాలయమళియై

యామని బోలిన యన్నకు దాసు(డ

నైతిని గుణకృపణత్వముతోన్‌ - ఇల సుకములు తను వలచి కొలువందగు వాండయ్యును సీ వనముల. దిరిగెడు రాముని గని నే నేమీ ! చెట్టులు గుట్టలు దమలో. గరంగినవీ-

(8) ఏవ

ఉన్యపియ రామాయణం

అన్ని భూతముల కాత్మీయండగు

వానిభార్య = మావదినె నొక్క ర

క్క-సి గొనిపోయెను కామరూపియగు

కటిక గుండెవా. డేయెడకో- మేము లేనియెడ నామెను గైకొని చన్న రక్కసుని జాడలు వెదకుచు దిరుగు మాకు దా తెరువున( గనపడె కబంధుడను మనుజాదుండూ=

దనువంఠజు( డాతడు దితిపుతుండు

పలలాదుడు శాపముతో, స్ముగీ

వునిపే రాతండు వినిపించెను, తొలి

సారిగ వానరవల్దభునీ- “అతండు సమర్థుం డరుంగుడు సీతను గొనిపోయిన వానిని దేల్చు నటం చనిన కబంధుం డనుపమ నుఖముల కాకరమగు నాకము గొనియెన్‌

జరిగిన కథ యిది సచివోత్తవు ! రమ

జీ విరహాకులు( డీ విశ్వుంభరు(

డేనును, నేటికి వానర నాధుని

శరణము గోరుచు వచ్చితిమీ- అనన్యమగు యళ మమరినవా( డడి గిన లేదను బెలు(గనివాండును, లో కనాధు. డగువా,( డనాధుండై నా ధునిగా సుగివుని గోరెన్‌-

క!

కిష్కింధా కాడంము

తన జనకుండటె |! ధర్మవత్సలుండు

థర గల జనులకు శరణ్యభూజుండు

కానటె ! శరణము ధర్మమునకు, నా

రాము(డు దా శరణము గోరెన్‌= ఎవ్వని దయ (వా_ప్రించినవానికి నిలగలయీ (వజ లెలమి వహించెద రా రఘునందనుః డాాళితసులభుడు - నుగీవుని దయ దా గోరెన్‌-

ఏ రాముడు జనియించిన కతమున

సర్వుంసహ రాజన్వతి యయ్యెనా

వంశమునకు దిపము రఘుచందు(డు

వానరరాజును (బార్థించెన్‌ శోకభరమ్మున నాకులు(డై - రఘు కులపతి శరణము గోరినయప్పుడు కోవిదుండగు కపికులపతి కరుణిం చిననే యభయ కేమమగున్‌-””

అని లక్ష్మణు. డన్నను గూరిచి _- కరు

ణముగా - బాష్పార్జ్రుముగా! బలికిన

వహనుమంతుం డనె,“నవు నోయీ! నె

య్యమ్ములె, కమ్మని సుక మోయీ !- మా విభుం డగు స్నుగీవుండు నిటులే పడతిని గోల్పడి - పుడమిని గోల్పడి చెట్టుల పుట్టల జీవించుచు -ను న్నా డొక యనాధుండై నేండూ-

వవ్‌

జన్మపియ రామాయణం

సమచిత్తుల కగు సంగాతము సుక

రముగా, నిర్వురు రమణీవిరహితు

లితరేతరమగు నెగు లెంతటిదో

యిర్వురు దామె [హించెదరూ- తప్పక తోడ్పడు _ తరుచరపతి, సీ తమ్మను వెదుకగ దనకు(/గూడ - మీ చెలిమి పున్నెముల ఫలమై - భావిసు ఖమ్ముల, నిమ్ముల గల్పించున్‌ ల

హోదము పద౮గో డన పుణ్యమూర్తి _ హను

మంళుని నాదరమార( జూచి _- అ

ష్మణు( డవనత శిరమున రాఘవుతో

నమతృం బొలుక(గ నీటు లనెనూ- “అనృతము వలుకండు హనుమంతుండు, సు (గివుని నెయ్యము, భావిశుభోదయ మన్నా! - కృతకృత్యత యీనాటికి నైన, దద్చుష్టం బమరినదీ-”

(సమదమ్మున నీపమువలె. బులకిం

చిన హనుమంతుడు చిలునగవున దన

వేస మూడ్చి, కపియై సముదంచిత

భుజళతిఖరమ్ములు పొంగారా.- అన్నదమ్ములను వెన్నున నిడుకొని నడచెను హనుమంతుండు పదపదమున మృగములు, ఖగములు మే లొదవెడు నని మృదున _రనముల సూచింపన్‌-

36...

కిష్మింధాకాండము

కొన లౌత్తగ నతులలో నాశలు

నిక్కి నిక్కి తన దిక్కులె సూచుచు

నర్కుజు. డుండిన యా మలయంబున

కనిలజు6. డప్పుడు దాం జేరీ- స్నుగీవున కనె “చూడు మిదే! యి ఇ్యాకులు, వీరలు, సత్య పర్నాకము లత( డంబుదచ నీలాంగుండు రాముం డచ్చపు గుణములు గలవాండూ-

ఇతడు లక్మణుం డిరువురు దశరధు

సుతులు, తండడియానతి నడవుల కరు

దెంచెను రాము6 డుదంచిత ధర్మము

దన (పాణముగా గలవాండూ- ఆత్మవంతు(డై యడవుల నియమం బున చరియించెడు పుణ్యుండగు, రా ముని పడతిని, రావణుండు రక్క-సుం డపహరించె మాయలువన్నీ-

భాస్కరకులు లిష్వాకులు, తర్ప్చిత

లోకులు. నాకథ్రీకులు, ధనురా

కర్షణ మాత వికంపిత శ్మాతవు

లీకత లెల్లరు నెజి/గినవే_ తపమును సత్యము, తన కనుగులుగా ననూన వికముండగు దళరధరా జన్యు( డధ్వరవళంవదు( డీ యిల (బహ్మో త్తరముగ దా నేలెన్‌-

క

జన్నపీయ రామాయణం రాజా! యాతడు రాజసూయుములు నశ్వుమేధములు నసంఖ్యములుగా (వేల్చి వహ్ని ససి దేల్చి వ్మిపులకు గోవులు లక్షలు గొని యొసణగెన్‌ ఆతని పుతుం డగు రఘురాముండు భాస్కరకులజు6 డహస్కర తనుజుని భార్యా విరహ విపాటిత హృదయుండు నేటికి శరణంబని చేడెన్‌_ కపిరాజా ! చెలికారము గోరిన ఏ8ని వదలకు, వీద, థీర హుం కొర విదారిత వైరివీర హం కారులు ధర్మ శిథామణులు-” హనుమంతుని పలికిన పలుకులతో నదు శేదిన సూర్యాత్మజు, డజమూ సిన కన్నుల నక్షీజోదయ మగు దన సుఖకాలము భావించెన్‌... కామరూప్పడగు కపిక్సలపత్రి మా నుష రూపము గొని విశద్రాంగంబులు మునుపటి కంచెను గనులకు, బండువు గా రఘరామున క్రిట్స లనెనూ- ర్మమ్మునం గల నెయ్యమ్మును విక్రమ కరంగిన వయ్యా | శఘురామా 1 88

కిష్కాంధాకాండము

అన్నిట దామే యధికుల మనుకొను

మనుజులు, వనచరులను నెయ్యురుగా

గమనింతురొ ! నీ విమలోదా త్తత

కివె జోతలు! రఘుకుల భూమా ! నీ చెలికారము నిజముగ నాకే ఘనసత్కారము, కలుగు లాభమును నాకే వానర నర సొవార్జము లివి [కొత్తలు రఘుకుల సోమా!

ఈ నెయ్యము రుచియించినచో, నిదె

సౌచితి హస్తము సమ్మతిగా, నీ

హస్తము దాచు, మపాస్త సంశయము

గా ఘటియింపుము మరియాదాం-” అన్నంతనె సౌహార్డ మధురముగ దక్షిణ హస్తము దాచి రఘాత్తముం డా స్నుగీవుని హస్తము నంటుచు “నిద! మన నెయ్యము, మొద"”లనియెన్‌

అను చనుచునె (పేమామృత వర్షో

చ్చూనము లగు నిడు సోంగకన్నులను

ఆ రఘుచం్యదుం డగచరపతి వ

తృమ్మును గౌగిట( గదియించెన్‌- అంతటిలో పహానుమంతు(డు వహ్నిని దరికొలిపిన సుందర శ్రీలాయుత మగునా వహ్నికి నార్య్క్మ-జు లిరువురు సురుచిర సుమ పూజలు నలిపీ-

౩9

జన్నపియ రామాయణం (పదక్షిణించిరి వయస్యు లిర్వురు విధానముగ, సుఖవిధాన మీ సం విధాన మని, ఘన పిధాను లమరులు వధానముగ దీవన లొసగన్‌_ సుగీవుని జూచును రఘురాముడు స్నుగీంవుడు జూచును రఘురాముని చూచెడు చూపుల బూచిన (పేమలు తీవెలుగా నట నల్లినవీ_ “ఇది మొదలుగ మన మిర్వుర మేకా త్ముల మైతిమి సుఖమును దుఃఖమ్మును మన కొకటి, మన మనుగడ లొక్రచి” నని కపి రఘరామున కనియెన్‌- ఆకుల పూవృల నందంబగు నాక కొమ్మ విజిచి కపికులపతి యాసన ముగనై, రఘురామునితో( దాటుగ మోదము గడియగ గూర్చుండెన కమ్మనీ కావల జిమ్మెడు పవ లం దమ్మగు నొక్ష చందనళాఖను మూ రుకి యిడ్కి కూర్చొన మతిసుందర 1 యన లక్ష్మణం డొయెడ గూర్చొనియున్‌_ హర్ష వ్యాకుల వృగృ కన్నులతో నారంభించెను హరిప్పశ్రి సంభా పవషణ్క మధ్యురాక్షగ్ర శబలితనై యా భౌషణ రామ్సన్సి యెద గద్వప్టన్ష్‌_ త్త

కిష్కిం ధారాండము

“అవునయ్యా ! భార్యావిరహము హృద

యమ్మును [గుమ్మెడు నతికటువేదన;

అశుభివించి, నవసిన హృదయములకె

యర్థమగున వా యలజడులూ- అలరుల( బోలిన వనురాగమ్ములు కలిసి యున్నపుడు - కమ్మని నవ్వుల; అళనుం(దోలిన వనరాగమ్ములు విరహము బొదవిన వేళలలో-

నా దారను గొనిన న్నిటు. గలంచిన

దన్న, వాలి, యింధద్రాత్మజు,( డీ నా

విరహా[శులతో, బరిపూర్ణములై.

పారిన వీ గిరినిర్హ్య రులూ- అడుగడుగున న న్నలయించెడు -నా తడు, (కూరాత్ము(డు తరిమి తరిమి - నా కెక్కడి నిద్దుర | _ యెక్కడి యన్నము |! నిక్కాముగా దశరధ రామా !-

ఎక్కడ! బట్టిన నక్కడ6 గనపడు

వాలి రూపమే, భయకల్పితమై

వాలి గూల్చి నను (బతికింపుము _ని

న్నెల్లెడం గందును పాొతనామా !-_” ఆ మాటలు విని యలంతినగవు సొం పెలయణ మొగమున హితమితముగ = నిటు వలికను రాముండు, పరధర్మజ్ఞుండు వరధర్మ నివారిత ఖలుండూ-

త

జనప్రయ రామాయణం

“ఉపకారంబుల నొనరు నెయ్యములు

దెలియుదు నిది = నీ పొలంతి హరించిన

వాలిని జంపుదు, వల దనుమానము

లీలగ రాజ్యము నేలింతూ- ఇది కొలాహుల కన యైనవి _ యివి యశని సమానము = లాదిత్యాభము లివి బుజుపర్వుము = లివి తీళ్లాగము లీ నా శరములు జూచిళివో-

ఈ నా శరముల నిల గూలును టో

వాలి, వికీర్ణము పర్వతమై సు

(శాముని కోపము దప్పిన గానీ

రాముని బాణము దప్పదులే [గ అంగమెల్ద పులకాంచితమై -_ హృద యంబున పొంగిన యమృతమ్మై =సు గీవుడు = కానికక ఎతకృత్యుండ నని సచివుల మొగములు దిలకించెన్‌ -

రవిసుత రామ (పణయాలాపము

జరగెడు నప్పుడు వరుసగ = సీతా

వాలి - నిశాచర .. వనజ హేమ - పా

వక సమ వామాక్షము లదరెన్‌- వగలకు( దానక మగు చూపులతో గగనము జూచుచు. గడు నిట్టూర్చెడు నా రాముని _పణయార్జ్భమ్షుగా గని యగచర కులపతి యిటు అలనెనూ.

త్తం

కిష్కి ౦ధాకాండము “వింటిని రామా |! కంటకావృతము లీ యడవుల కీ వేతెంచిన కత భవదుదార గుణవాసనలకు _ వకుం డై ల సౌమి్యతియు వచ్చినదీ- అన్నదమ్ములకు గన్నుగప్పి -సీ తమ్మను రావణు. డపవహరించినది, శిలలు గరంగిన సీతాదుఃఖము తలరు జటాయువు త్యాగమ్మూ- వినిచెను మారుతి వినయముగా నను కూల రస ధ్వని కూలంకషముగ ననూన వి[కకము( డవుటకు తోడుగ మనస్వి యాతండు రఘురామా ! !- జాగు లేదిక వియోగజ దుఃఖము మజఖపింతును, చెచ్చెజ సీతమ్మను గొనివత్తును, దిక్కూటముల గలిచి నష్టమైన వేదమ్ము వలెన్‌- ఉపరిలోకముల నుండిన గానీ ఊరగలోకమున నుండిన గాసీ యెత్తున గొని యెదురించిన వారల దెత్తును వగవకు మో రామా! అన్నెలంతను గొని చన్న సురాసురు లెవ్వర్లై న నరిగించికొనంగ లే రిది సత్యం బా యింతి విషాన్విత మైన యన్నమును బటోలినదీ- వ.

జన (ప్రయ రామాయణం బుశ్యమూకమున నే నుండగ - నలు వురు సచివులతో, నఅచుచున్న యొక యాడుకూయి విని . యాకాశమునకు నక్కులు ,దిప్పితి శ్రీరామా రామ! లవ్మణా 1! రామ. యకుచునొక్ష రామ సమీపౌరామ ర్భురి గ రృమ్ములు (పతిశబ్దమ్ముల న్‌నణత నరచుట వింటిని రఘురామా ! కరుణా విధురుం డరుణాయత న్లే (తను గొని చనియెడు రావణు? డెవ్వరా | యూ సుదత్రీషుణ్రి డ్వేకత్రమ్సన జ్రి క్కినదో . యని మది నెంచితిన్సి. పాపి మైన రావణు నంకంబున బడి పెనంగుచు సర్పాంగశం టోలిన యా స్వడ్రి, మమ్ముల, నవని నగల్బేడ్సు నేడుప్పలోన్లే జూచినగ్షి_ ఉపరితటంబున నున్న మమ్ము గని యువిద జౌర్చె; దన ర్వ తరీయమును చుక్కలం జోలిన చక్కని చొడ్లవ్రల్పృ భావిశభంబుల సీన్సనపీ_ ఆ వలువయ్స నా హాటకభ్రూష్షల ములు గొన్సి దొచితిమోర్సు 1 రఘూ తవ్వ గ చెప్పింళున్స గుజుతించెదవ్రో కిక యన నప్పుడు ర్రార్స్ర డిటు లనెన్తూ_ క!

కిష్మంధాకాండం “పీయవాదీ ! న్నుగీవా. వైథమ దెప్పింపుము, గుజీతింతును, జా గిక పోలదుసూ . నా పొలంతి ధరించిన యుడుపుల నై్లైనను జూచెదనూ-” అను రఘురాముని యశ్నీయుగంబున కిక్తిారిసిన కోర్కెలు చదివిన కపి కులపతి నిట్టూర్పులు (గమ్మిననె మ్మన మొక సెలయేరయి పారెన్‌- “ఇదె వచ్చెద !” నని యెదుట నున్న యొక కటిక చీకటుల గవితో దూరుచు- కన్నుల నిద్దపు కాంతులతోనే తెరువు గనంబడ సయనించీ-_ ఊవిద దొజంగిన యు త్తరీయమును మీవుల వెలింగడు రవణంబులు గొని యివి మా భావి శుభేందిర దాల్బెడు నగ లగుగాకని యనుకొనుచూ- మగిడి వచ్చి “*యివె ! మండనములు ! వీ తింపు” మంచు సుుగీవుడు ముందట నిడగాం జూచిన యిక్యైుకుని కను దమ్ముల నిండుగ ముత్యాలూ- ఎద కానిచికొని 'యీ వలువే! యీ వలువే సీతది - కలికి మేని సౌ మ్ము లివే - యెన్ని దినములకును జూ చితి” నని రఘువీరుండు పనవెన్‌ - ణీ

ఉజన్యవియ రామాయణం పజమొయి లంటిన పొడటీ కాంతులు దజిగిన చందువిధంబున ్రీరఘు కులపతి బాష్పాకులుండై - నస్ముగీ వుని దీనముగా వీక్షించీ._ నెల(తవపైని గల నెయ్యమె కన్నుల నీరముగా నై పొరగ ““సీకా ! సీతా |!” యనుచు విశర్ణ హృదయం డా రఘుచం[దు(డు ధర కూలంబడెన్‌- పలుమరు తొడన్సల వత్షము జేర్చును పలుమరు వలిపెము వా౭ెజ గూర్చును అంటిన రవణమె యంటును, ధరణీిజ నంటెడు నటులే దలపోసీ-_ ఒక్కసారి నిట్టూర్చు విరహమున నొక్కసారి రోషోద్ధతి నూర్చును నాభినుండి తన్న(గ నిశ్వానము చిలగత సర్బము, రఘురాజూ-_ జడిగట్టిన వాప్పమ్ములతో - వీ టలు వారిన పెదవులతో రాముడు; అన్న సుఖమునకు తనువును .. మనమును నిచ్చిన తమ్మున కిటు లనెనూ- “*ట్లవె ! చూడుము సీతవి రవణము, లీ వలిపెము సీతా లలిత దేహ పరి మళ భరితము - తన్మంగళ గ్యాతసు యోగ వియోగ విదూనితమూ. 4

కిష్కింధాకొాండము బాగుగ నెదిగిన పచ్చికపై _- నా రమణి యీ తొడవు రాల్చిన దేమో అందుకె యొక నాక్ష్యైనను దగులదు యొప్పటివలెనే యన్నయదీ-*” అన్న పలుకు విని కన్నులలో - గమ కమ్ముగ నర్మిలి _ తమ్ముడు వలికెను (వత్యక్షరమున పరమ సుఖంకర భ క్తియోగ సుధ జాల్వజచీ- “అన్నా! నే సీ యంగద మెలుంగను చెలువు గులుకు కుండలము అెలటుంగను అందెల నెంయంగుదు, ననుదినమును మా వదినె యడుగులకు మొకుకుటతో' తమ్ముని పలుకులు తన గుండెలలో దూసిన బాకులుగా - స్ముగివున కనె రఘురాముం డార్తి దొలంపంగ “*సివే గతి వానర రాజా |! వదెస నాసతి నీడ్చుకపోయెనా యా దుర్మార్గుడు [యే దేశమొ! వా నిది, వివగింపుము ! ఆ ధరణిజనా యూర్చు, నా యిహము, నా పరమూ- ఒక రక్కసు, డెత్తుకపోయెను నా తొయ్యలి యా యొక దొసంగునకతైై - సక లాసుర వంశ వినాళ చికీర్షా జృంభిత మిదిగొ ! శరానసనమూ- త్తే

ఉజన్నపియ రామాయణం

నా వామాంగము నపహరించి [పళ

యాగ్ని కెదికినటు అయ్యును వానికి

తన మరణమునకు(, దానై మృత్యువు

ద్వారము దెజచెను రక్యసుండూ- జా గేటికి వనచరరాజా ! యొక యలంతి గులుతు దయదలంచి వచింపుము ఆమై జూడుము దీన పుంఖములు నా బాణమ్ముల పనితనమూ-”

భావళబలితంబగు రాముని వా

కృములకు గుండెలు గజ(గిన వానర

కులపతి ఫాలస్థల కీలితమగు

మోడ్పు కేలితో నిటు లనెనూ- “ఆ పాపాత్ముని యన్వయ మేదో దేశం జేదో ! నివేశన మేదో! బల మెంతో ! కల పౌరుష మెంతో కల తెఅ గెటు(గను శ్రీరామా !

ఏమైనను గానిమ్ము సత్య మిది

తప్పను సర్వవిధమ్ముల గాలిం

తును ధరణిని - దెత్తును సీతమ్మను

తొద దల(గింపుము రఘురామా | బలగముతో రావణు హతమారిచి చెలువ దెచ్చి - మన చెలిమియు - నావి [క్రమము సార్థకము గావింతును - నీ యెద దనియింతును గుణధామా |!

త్తి

కిష్కి ంధాకాండము

తొలంగింపుము వెత , కలంగిన ఇథెర్యము

నిలుపుము తిరముగ - నీవంటి యుదా

త్తుల కి వెంగలి తొద పోలదు, సూ

ర్యాన్వయ దీపమ ! శ్రీరామా !- నను జూడుము ! యీ యణచిన దారా విరహ జ్వాలా పరివృత మగునా యెద జూడుము - గర్బేధమాన పా వక మగు జమ్మిని టోలినదీ !-

పుటపాకమ్మును బోలిన దుఃఖము

నిట గుదియించితి నెదలో రామా!

నిన్ను టోలు నొక డున్నా( దని మది

నెంచి ళోకమును మలంగింపూ- నిన్ను జూచి నే నేర్వగవలె - థై ర్యము, వానరులకు నగునె సశిత్వము ! నేనే కాలిమినిలిపితి నట! నీ వెటు లుండగవలె నోయి! (ప్రభూ !-

అది యేమిటి ! నీ యక్షిగోశములం

గారెడు బాహ్పోఘము రఘుచందా !

యెంతవడిన ధృతి నెడసేయుదురే !

సత్వవంతు లగు సజ్జనులూ- (పాణగొడ్డమగు భయము ఘటిల్లిన ధనములు దొలగిన = వనటలు గలిగిన మతిమంతుండు ధృతియుతు డౌచు - విమ ర్శించి తొలంగును దన నెగులూ-

(4) ఉం

ఉన పియ రామాయణం తన థైర్యమె తన కనుపద మరియై పురుషకారమును దొజఃగిన మసుజుండు బరువున మునింగిన పడవ విధమ్మున వనటల బరువున నశియించున్‌ - ఇదె ! యంజలి ఘటిమింతును - ధైర్యము నూనుము, దై న్యము మానుము - నే చెలి కాడ ననెడు నధికారమతో -ని రృంధింతును నిను శ్రీరామా- నిరతము దుఃభించెడు పురుషుని, తే జమ్ము నశించును, వమ్మగు సౌఖ్యము (బదుకు సంశయాపన్నం బగు, ధ్ర ర్యమ్ము వహింపుము రఘురామా |! స్వామీ | యుసదేశమ్మని తలపకు మమరిన చెలిమిని నాడిన హితమిది మన నెయ్యము మది మన్నించీ -నీ వనటలు వదలిన సుఖపడుదున్‌ -” తరుచరపతి శీతల వాక్యమ్ములు తన దుఃఖమ్మున దందడి నదయపగ రఘుపతి బాష్ప నిరాకృత మగు మొగ మళల్దన చెజంగున దుడిచికొనెన్‌ తన వళమ్మునకు దప్పిన చితము తన వళముగ. దిన్నగ. గూరిచి, సు (గీవుని (పేమ పరిప్పత శీతల ముగ నాలింగన మొనరింబీ_ వ్‌0

కిష్మింధాకాండము పలి౩ెను రఘుపతి “పరమహితుం డగు నెద గల నెచ్చెలి కేదియుక్తమో ! యనురూపం బెదొ ! యా మాటాడితి మేలు మెచ్చితిని స్నుగీవా ! ఆరాటము మది నటు నిటు గలంెడు నపు డోదార్పులె, యపురూపంబులు ఎవ్వరి దుఃఖం బెవ్వరికిని గా బట్టినదోయి ! (పపంచములో ! _- నా వలవంతలు నీవై, యీక స్నీటికి. గరంగికి, నిను జోలిన నె చ్చెలి దొరకుటె నా కలంత దొలంగుట లలిత హిత వచన స్నుగీవా! !- మాట మటువకుము మానినీ విరహ మందీకృతుండను, మణవకు మిది, సీ తా పరిమార్గణ తాత్పర్యముతో వర్తింపుము నీ విటుమైనీ- చెలిమి యనుటె నా కలిమి 1! వచింపును నా పని యేదో నగచరపతి 1 చి త్తడి వరిమడి నా యెడంద, సత్య మిది విత్తుకొలది నీ కగు ఫలమూం- అభిమానంబున నాడితి నని, న న్నసదుగం జూడకు _ మనినంతకు నో ఇ్వాకువంశమున జన్హరషస్రార్థిక్‌ లాటా భా న్‌ ర్ట ర్గి (7. లి వ్‌ (4 సూ. ఈ ఓ గ ల జే సు లో మ పాఠరెాావాానను.

జన్మప్రియ రామాయణం

ఇదివజ కాడిన దెన్నండు లే దిక

నాడుట లే దీ నాల్క- యసత్యము

శపధము సేయుదు నత్యమువై -సు

(గీవా! [పేమావృత భావా !-"” దశరధసుతు శపధమ్ములు | పేమా స్పదమగు పలుకులు -- శవణమ్ములలో నమృతము నించిన నాప్తులు దానును హరిపతి మది సంబర మందెన్‌-

నర వానరు లీ కరణి - మనోద్వా

రమ్ముల దెమలిచి - యిమ్ముల సుఖదుః

ఖమ్ముల నన్యోన్యమ్ముగ+ బనవిరి

మమేకమగు (కేమమ్ములతో- నరో త్తముం డగు నా రఘుపతి వచ నమ్ములు విని వానరపతి - తారాం చితమై, కోర్కులు జిగురించెడు కపి రాజ్యము తన దని భావించెన్‌ -

పులకరములు మెము గులకరముగ క

న్నుల నానందము చెలు వమరగ సొ

మ్మితి సమక్షము మైతీ జీవనుః

డగు వానరపతి యిటు లనెనూ- “అచ్చపు గుణముల కాకరమగు సీ యుల్దంబున తో టొసంగిన కతమున సురలెల్టరు నను గరుణింళురు, పో 1 ఆరమర లేలిక రఘురామా !

వ్‌2

కీష్కింధాకాండము నీవు బాసటగ నిలిచిన పరిమిత మగు కిష్కింధయె యనుటేమీ ! దే వేంద పదమ్మున నేలింతువు నను రామ! సుగుణ జగదభిరామా! -_ రఘుకులమందలి రాజట ' మనసు (గీవునితో నగ్ని సాక్షికముగా చెలిమి కట్టైెనట . భి! భి! యని న న్నందలు బౌగడెద రిటుపైనీ- జ్ఞాతులలో, సుహృదావలిలో, తల నెత్తి తిరుగందగు నెయ్యము గలిగిన, యిన్నినాళ్లు కల లీనాటికి, ని కగాల ల్లైనవి - విక్రమభూమా ! ఆత్మశంస దొస6 గందురు "పెద్దలు కావున నా గుణగణములు వలుకను కాలము గడచిన (గహియింతువులే [ తగిన నెయ్యుడని శ్రీరామా !- అవు నోయీ! మహితాత్ముల యెదలో నొక పరి ప్రణయం బుదృవింపవలె నంతే ! యాఫపై - యటు నిటు గదలదు వారి ధైర్యసారము వలెనే. అన్నము - వస్త్రము లాభరణమ్ములు నవిభ క్రములుగ ననుభవించుటే మైైతి యనుచు _పేమాధ్వ విశారదు లగ సాధువు లను నిగమంబూ- వ్‌3

జన్మపియ రామాయణం

కలిమి లేము లను - నలతల సుకముల

నెగ్గలు పొడమిన యెడ, లేకున్నను

యెడ పెడ గాక, వహించెడు నేకా

కార హృదయమే నెయ్యంబూ- ధనములు _- సుకషులు - తనువులు నెయ్యం బునహో మించుటె పురుషార్థం దీ తపమున సిద్ధి విధానము దుర్లభ మెంతవారికిని శ్రీరామా !-”

నిజ మని తల పంకించెను రఘుపతి

లోల కిసాల జటాల మనోజ్ఞము

వాసవునకు సరివచ్చెడు ధీమం

తు(డు లక్మణు;డును నుడి జేర్చన్‌ మయఖిదినమున మృదు సరస సమాగమ శ్రీకారము, ను[ీవుండు వేసెను సూననికర సంలీన మధు[వత మల్పపత శాభాసవమూ--

ఆ యాసనమున నధివసించి రఘు

రాముడు “నీవును రా ర'మ్మనంగా

కపికులపతి చెంగట, గూర్చుండిన

సచివుల మొగములు వికసించెన్‌- అంతట మారుతి యటు నిటు గనుగొని కుసుమభరిత మొక కొమ్మను విరిచీ “యిదో యన లవ్మణు( డుదిత స్క్మేర వి నీత ముఖమ్ముగ€ గూర్చుండెన్‌-

వ్‌డ

కిష్కింధా కాండము ఫలపుష్పంబుల భరితం బగునా గిరిమై రెండవ గిరివలె సుకముగ నుండిన వేళ రఘూత్తము హృదయము (పసన్న మగు సందము వోలెన్‌ - రమఘుపతి( గనుగొని _వణయార్థ్ర హృదం తరమున మోదము తరంగలు లేవంగ హర్ష వ్యాకులి తాక్షరముగ _తీ యగ, స్ముగివుం డిటు లనెనూ- “ఈ దినుని కత యెద కంటినదో లేదో ! యనుచును వేదనపడు మది అడి నీమై గల యనుమానంబున గా దయ్యా ! యిష్వాకుళశీ 1 అది నై జమ్ము వ్యధావిష్టుల, కా యన్నకు నాపై నదియేమో ! పగ | యెప్పుడు పైంబడి యేడ్పించునా! న న్నని యొకటే వెజ పీ మదికీ ! ఎన్నా శృయ్యెనా _ యింపు గులుకునా యింతి మొగము దర్శించి - కధా కధ నము లైనవి తిన్నని నగవులు గల వనిత( బలుకరించిన వగలూ- దాశరధీ ! యీ ధరాధరంబున గల (పతివృత్ష్వము కన్నీ రోడెడు నా ముఖమును గన్నదె (ప్రతిశిలయును నా దుఃఖమ్మునం గఆంగినదే !- ర5్‌5ి

జన్మపియ రామాయణం అఖిల లోకముల కభయ మొసంగడు నన్వయమున జన్మము గొంటివి - ర శృింపుము నము శిక్నించి వాలి, నే ననాథు( డనుచును దలపోసీ-” ధర్మ వేదియును ధర్మ వత్సలుండు రవి తేజుండగు రాము౨ డనెమం దహాసన కాంతులు ధవళచంత కాం తులు కుసుషములై వ్యాపింవన్‌ - “ఉపకారంబున నొనరును నెయ్యుం బపకారంబున నగును వై రములు సీ భార్యను గొని నిన్నలయించిన వాలిని జంపుదు నీలోనే- మహా వేగములు మర్మ విదారణ ధురీణములు, సంధుక్షిత _పళయా గ్ని నిభమ్ములు, పవి నీకాశమ్ములు కార్తికేయ పన జనితములూ- నాలాలు (గోల్బ్చెడు నాగమ్ములు, కం క ప్మృతయుతములు కనక భూషితము లీ శరములు పీష్షింపుము సంశయ మడపుము స్నుగీవా 1! యెదతలో- పాప మొనర్చిన నీ భాతృ సంజ్ఞాం డగు శ్యతువు, వాలిని సమయింతునునా శరములచే( బడు ధరమై నతడు వి శ్రీర్ణము శై లమ్మును బోలీ-” వ్‌6

కీష్కెంధాకాండము

ఆ మాటలు విని యరమర లెల్లను

మటుమాయంబై. మానస ముప్పొం

గిన సుగీవుండు గీర్హించుచు “బలి

“బళ ! యని వెండియు నిటు లనెనూ- “అనుగా ! విను నే నార్తండ నయ్యా! ఆర్హులం (బోచు మహార్ధము నీవే ! అఆంతమ్మాతమే యనా ! నీవువ యస్యుండ వైైతివి నా కిపుండూ-

ఆప్తులకడ గోరంత దుఃఖమే

కొండంతలుగా గోచరించు నట |!

నై జముగా కొండంతలై న వెత

యెంతగ దోచునొ ! భావింపూ '-= ఆగ్ని సాొక్షీగా హస్తము నంటిన యపుడేనాకి వాప్తుండ వైతివి ఆప్తుండ వైనపు( డాత్మ నిర్విశే షమైతి వని జెప్పంగ వలెనా =

దినదినమును నింతింతగ నను దిని

వేయుచు నుండిన వెత లెవ్వరితో(

బనవికొందు నిక _పాణపదం బగు

వయస్యుడవు నీతో. గాకన్‌- కన్నీ రోడెడు గనుదమ్ముల, క న్నీటను దడిసిన మాటలతో సు (గీవండు, గద్గద ఖిన్న కంఠుండై, కొంత తడవు దా తడంబడియెన్‌-

వ్‌

జనియ రామాయణం వానకు. బొంగిన వజద కరణి నుర వడిగా. బారెడు బాష్ప జలమ్మును పట్టున నిడెం గపిపతి ధ్హైర్యం బను కూల బలమ్మును దో డొస(గన్‌ కనులు దుడిచికొని కలంగిన డెందము తేజము గూడగం దెచ్చి, వేడిని ట్టూర్చ్పుల కెరటము లొత్తిగించిను గీవుండు రామున కిటు లనెనూ- “తలచిన నెంతో తల్లడ మగునా వాలి చెయిదములు పలు వితములర జ్జ లాడి యంతట వెలార్చె నను! బురి భోజ్యము రాజ్యము వెటికికొనీ- అంతేనా ! [పాణాధికమగు నా యిల్లాలిని గొనె నెల్ల సుహృత్తుల. భా యలు సహ గారల నిడి కరుణా రహితంబుగ నొంటి జేసే నన్నా వాలీ- అనుదిన మొక్క-ని పంపు వాలి నను జంపుట కొజకై సమయింతును నే, నిట్టులె న్మాబదు కీడ్చుచు నుంటిని దినదిన గండమ.గా(గ (పభూ క్‌ ఈ కారణముననే ! నిను గాంచిన యప్పుడు మిగుల భయం పడినది నే నేమీ ! వెజపున నెవ్వరు జిక్కి-న నిటు లొనర్చుటే నై జమ్మూ- వ్‌రి

కిషా! ధాకొండము పానుమంతుండు మొదలైన యెొవ్వరో గొందలు నాకీ కొందలమున బఐ త్నీంతురు గంటికి తెప్పవలెన్‌ = కుడిచిన( గుడుచుచు, నడచిన నడచుచు పండిన పండుచు, [1పాణపదము లీ నెయ్యురు నామెయి సీడలు, తొలగని తోడులు, _పపణయార్చిత హృదులూ- దాశరధీ ! క్షుప్తముగా నిది నా కతృ యా యిందజు మృతిలో నాజీ విత మున్నది, సుఖవితతి యున్నది, మ దాళశా బధం బున్నయదీ- ఇన్ని దినంబులు నెదరో మజిమెడు దుఃఖము, నా మైదో దని నీతో పనవితి న న్నిక పాల ముంతువో సీట ముంతువో ! నీవే గతీ” ధీర వివేక విచార ధోరణీ పారంగతములు, వనజ సుందరము లగు కన్నుల నల్లార్చి మందముగ నా రఘుపుంగవు. డందికౌనెన్‌ _ “వింటిని నీ వెత, వినందగి నట్టులు కంటినీ (బతుకు గినందగి నట్టులు స్నుగీవా ! నీ శోకము నార్చుట నా పని, నీ పని గాదింకన్‌- వతి

ఉజన్న్మపీయ రామాయణం

వాలికి నీకును వైరము గలిగిన

కారణ మేమో ! తీరిచి చెప్పుము

అపై. దేల్చి బలాబలములు నే

నానంతర్యము గావింతూ- నిండెను తొల్కరి నీటిపొణలుదల వలెరోసము నా తలపున, నీ యవ మతిక్రైం గానీ మత్యవహితు లఅిజు వై పులు సరిగ విమర్శిం్యతూ-

వాలి [కథనము భారము నాకని

భావింపకు, మీ పచండధనువున

న మ్మరివోయుటె యాలస్యం బా

తల యిల గూలిన దనుకొనుమూ-” పలుమఖు రఘుపతి [పతిన యొనర్చును పలుమలు కపిపతి పులకాంచితతము. డై, సచివులం గని యీనందా[ పలు నింపు! గన్నుగవ నిబవిడముగాన్‌ -

కథా ఒనుకర్ణన కాంతా శబలిత

నయనులు, సూర్యాన్వయులను గని, ను

(గివుండు దొడరెను భావదిగ్ధముగ (

దన కత, వికసిల్లంగ మొగమూం= “న్సీక్షగాక్ష నే నెవ్వరికిని విని పింప(గ వలెనా వేదన ! వినవ య్యా ! రఘురామా ! యన్నతోడ పగ దెచ్చిన నిష్టరమగు గాథా 1-

60

కీష్కెంధా కాండము

కృత ధిషణుం డగు బుక్షరజనుం డను

తంగడికిం గలిగిన తనూజులము మే

మిర్వుర, మరి దుర్గర్వ పర్వత వి

భేది వాలితా (పథముండూ - కాలము దీరిన గతియించెను మా తండి, జ్యేష్టుండగు తనయుం డని మం [తులు వాలిని, కపికులపతిం జేసిరి కపిరాజ్య శుభంకరమతులూ-

వాలి యన్న నా పాణము మొన్నటి

వణకు, నొక్కనా( డరమర గలుగదు;

పదమున( జూపిన పని, తలతో. జే

యుచు నిరంతరము గొల్చితినీ- ఇటు లుండగ మా యిరువురి మననుల విషమును గలుపగ విధి సృష్టించిన సన్ని వేశమై సంపా ప్తించెను మనుజాదుం డొక మాయావీ-_

మయు( డమ నొక్కాడు మాంసథాది, వా

నికి సుతు లిర్వురు సకలుషచిత్తులు; '

అందు 'పెద్దమాయావి యవరజు-డు

దుందుభి తెలిసినదో ! రామా 1- మానినీక్సృతము మాయావికి వా లిక్తి వైరము గల్గిన, దా వైరము మండి, రాజి, యొక మవి యుధ్ధమై నా యదృష్టమును దొలంచినదీ-

61

జన పియ రామాయణం

నిఖిల జగమ్ములు నిదాలింగన

పరవవలై న విభావరిలో! మా

యావి మృత్యువే యాహ్వానింపగ

నూరి గవనికడ నిలుచుండీ- “*రారా ! వాలీ ! రణమున కనియా హ్వానింపంగ నా ధ్వని చెవిలో బడి; వాలి లేచి పదచాలిత భుజగ మై వడిపడిగా6 బయనించెన్‌-

నా మాటలు, న ఈపుర సాంత్వన

ములు పెడచెవి నిడి, యలింగి వచ్చు నా

యన్నవెంట సౌహార్దాకృష్టుండ

నై నడచితి, నీడను బోలే- వచ్చుచున్న యా వాలిని నాతని వెనుక నన్న నకం గని (పాణమనుపై నాళవోని మాయావి, సిగ్గు విడి బెగ్గిలి వడిగా. బరుగిడియెన్‌-

వానికంటె వడివడిగా, బరువె

త్సితిమి మేము ర్యాతించరుః బట్ట6గ

నంతట మింట హిమాంశు డుదితుండైై

తెలినగవున (తోవలు జూపెన్‌- సమీపమున మము గమనించిన మా యావి, భయాకులు. డౌచు, తృణావృత మగు ధరణీ వివరాంతరమున దూ జెను, [పాణములకు( దెగియింబీ-

62

కవష్కంధాకొాండము పట్టుకు జిక్కూక పాతిన నిశిచరు మటువెటంగా పట్తువటి, యా లబ ట్‌ న (౯ వాలి సరోషస్పందమాన తా (మాధరుండై నా కిటు లనెనూ- “తమ్ము(డ ! విపరాంతరము జొచ్చి - మా యావిని గూలిచి నే వచ్చెడుపజ క్రి ద్వారమ్మున నిజ్లే నిలువగ వత నాక యడుగును వెను కిడకా-' అని తన పదముల యాన వెట్టి మా యన్న బవిలాంతరమందు( జొచ్చె _ నే నజ యుండగ నబ్లము జెలెను రన గ! క బుతు పరివ రృనముల తోడన్‌ - కూడ వత్తు నని గోడాడిన -నా మాట గ్ర్లైకొనక, పోటరియై పో యెకు మా యన్న - గతించెను వర్షము నా యెదయేమొ గుభుల్దనియెన్‌ - అంతట నొకనా. డాసురసంచయ హలహలికలు, మా యన్నది, దీనా రావము విని, నా [పాణము వోయిన యటులై'నది సత్యము రామా !- ఆందుకు దగిన ట్టా బిలముఖమున గనుపించెను రక్తము - ఫేనావృత మింకేమున్నది ! య్యాధర వదలెను వాలి యనుచు మది తిరపడియెన్‌- 653

జనపియ రామాయణం పర్వతశిఖర [ప్రమాణమగు నొక పాషాణముతో( బదిలముగా బిల మార్గము గవ్పుచు - మబులితి. గిష్కాం ధకు, శోకమ్మున. దడ(బడుచూ- రహస్యముగం బారలౌకిక్కకియ దీరిచి = తత్త్వం జేరికి. దెలుపక చాచితి గానీ _- దాగునవేనా ! ఇట్టి వార్త లోయీ ! స్వామీ | అన్న హతుం డై నాడని మంతుల కెట్లో దెలిసెను - పొతమళులై, న న్నభిషేకించిరి - న్యాయమ్ముగ రా జ్యము నేలితిని గొన్నాహ్మ్శా- అంతట శ్యతువు నణంచి వాలి యే తించి, భూమి పాలించు నన్ను( గని కన్నుల రోసము గరకట్టగ _- పరు సమ్ములు వలుకుచు గద్దించీ- నొ మంతుల నందఅ జెజలో నిడె నింతయైన బల్లెత్తుమాట నే నాడలేదు, మా యన్న యనెడు గా రవమే, నా హృది రాపాడెన్‌- అన్న వచ్చె నని యానందమ్మున నా తల పదముల నానిచి [మొక్కితి దీవించనెలే దా వాలి భుజం గ మ్మటు రోజుటయే గానీ- 6౮4

కి్కింధాకాండం దినమును (మొక్కుదు దివ్యమకుట సం దీపిత మస్తము మోట పదమ్ముల దినమును నాతడు గన గవ నిప్పులు దొరలంగ రోషముతో. గల(గున్‌ ఒకనాం డే వాలికి నిట్టంటిని అన్నా! వైరుల నణచి సీవు-వ చ్చుట కపికుల శభఘటనము దై వము మాపై దయ వర్షించినదీ ! _ పున్నమ చందురు బోలు బహుశలా కమ్ము - వెలిగొడుగు - కమనీయమ్ముగ బట్టెద నది నాపని, యిజుగడ సీ విరుల్నె - యీధర భరియింపూ సీ యానతిం గొని నిలిచికొంటి నాక యబ్ద్బము, మజీ రావైతివి, రజనీ చర కోలాహల శ బ్దము వింటిని కంటిని రక్తము కాల్వలుగన్‌- అయువు చెల్లిన దన్న కన్న -భా వంబు గలిగె దైవవిధానం బయి విలముఖంబు నొక శిలతో. గప్పుచు వచ్చితి మది నెవ్వగ; గలంపన్‌ మంత్రులు - మరి _- సామంతులు పౌరులు రాజు జేసిరీ, రాజ్యము నేనయి యర్ధ్థింపంగ లేదన్నా ! ద్రొసంగని యెంచిన నను మన్నించ దగున్‌ (5) రక్‌

టనప్‌య రామాయణం లోకానందాలోకుండ వగు నీ రాక - యభిమతము రాజవు సీవే ముందటినలె నీ హిపున బదుకుడు నీపై నాశల నెసకొలిపీ సపౌరసచివము _ సనగర, మభిహత శ్యాతవమును _ న్యాసభూత మీరా జ్యము తావక మన్నా! యది నీ కొసంగి, సుఖమ్మున వసీముంతున్స్‌ _ ఇది యంజల్రి యర్థింతును, నమమ న్నింపుము రోసము డింపుము _ తమ్ముని పైనా! శతు విపాటన పాటవ భరితం బగ చిచ్చజకన్నూ_ రాజు లేనిది యరాజక రాజ్యము ధర్మపథంబులు, తల్ల కిందు లగ నని మంతులు నా కంటగట్టి శ్ర గద్దె నా తలంపు గాదన్నా ల అనునయ శీతలమైన యట్టి నా పలుకుల్చు, వానరవ్రత్రి రోషాగ్నినె

• దరికొత్చెన్స, వ్ల దలఃచిన కాఠణ కార్య భావ సంగత్త త్రేవో_ న్స గర్హించుచు, ననుకూల్పుర్వ స్వా నొడిిన రజ్జులం కయ్యా ! రామా | 66

కీష్కంధాకాండము

చిరత్న రత్నస్ఫురితం ఐబగుసిం

హోాసనమున దా నలరి-న నెదుట

నిలిపి - రోసమున దల నెత్తిన వా

సుకి వలె మస్తము శోభింపన్‌ పలికె వాలి తన (పకృతులతో జి నిని జూచితిరే ! ఘనరాజ్యరమా లింగన కాంకా సంగ ఖిలీకృత (భాతృధర్ను( డగు పాపాత్మున్‌-

తెలియ గదా . మీ కలనాటి నికా

సమయంబున నొక జాల్ము(డు రక్క_సు+

డేతెంచి మదో పేతమ్ముగ నను

గలనికి రమ్మని పిలిచినదీ- ఏ పోయిన విధ, మీతమ్ము(డు, కుహ నా సౌవార్దము భాసింపంగ నా వెంట వచ్చినది, కంటకు. డగు పల లాదుండు పస చెడి పారినదీ-

ఆమై జరిగిన దాలకింపు. డొక

బిలమున దూర౭ను పలాశ - వానిని

వెంటాడగ నా బిలమున దూరుచు

కీ త్రమ్మున కే నిటంటిన్‌ -

ళు స్నుగీవా 1 యిటు జూడుము బిలమును జొచ్చెద, రకడంాను 1వచ్చి వెన్మ-కే వచ్చెద, వచ్చెడువటి కిచ్చోటనె నిలువుము నా [తోవలు కాబీ- ౮7

జనప్రియ రామాయణం ఇది నా యానతి, మది గదియింపు మ టంచును బలికిన, నన్నా ! సీయం (ఘుల యాన యిదే! నిలిచెద నని యీ తమ్ముండు తా శపథము పలికెన్‌- నమ్మితి నే నీ తమ్ముని వివరాం తరమును జొచ్చి యసుర ఐట్టగ నొక యబ్ద్బం_బెనది, హతమార్చితి మా యావి, సబంధు స్తోమముగన్‌ - లాలాజల క లోల మాలికా ఖీలము లార్నులు బిలమును నిండగ;

• పడె రక్కసుః డుగ్గడువుగ€ గదుష్ట రక్త మచట నేర్ణయి పాజన్‌- అంతట సమ్మద దంతురిత మన స్కుూడనై (కమ్మటి చూతుగదా ! యిం కేమున్నది ! ముఖమేదో బిలమున కంతయు. జీకటు లగుపించెన్‌- స్నుగీవా! ఓ సుుగీవా ! యని పలుమఠఅు( బిలచియు (ప్రత్యుత్తరమే క్షఅవై గుండెలు చెలుపవై, తమ్ముని యపకారమ్ములు తలపోసీ- మాటికి మాటికి మర్దనమొనరిచి పాటిత మొనరంిచి పాదయుగమ్ముల బిలమును వెడలితి, పృధు వీర్యమె, నా కనుగ్లై నది యా యాపదలో- 56

కిష్కిాంధాకాండము అన్నను, బిలమున హతమారిచ్చి, కి ష్కంధా రాజ్యశ్రీ గొనం దలణభిన తమ్ముడు వీ డని, దశితాధరుం డగు వాలి నిప్పు లుమియుచు6 జూచీ- నెట్టన వెడలిచె క ట్టుగుట్టతో వాలి ! రాఘవా ! | పాణాధికముగ దను [బేమించిన తమ్ముని వెడలిచె గరుణా హీనుందు కపిరాజూ- ఎక్కడ టోవుదు! నే దిక్కున జూ- చిన కపిపలి రత్షిత యగు ధరయే సాగరాంత మగు సర్వుంసహ నా వాలి (భుకుటియే పాలించున్‌- దారను గొని నిర్దాశమ్షిణ్యముగా నన్ను. దరిమె నీ యన్నకు నెపుడో నికారణం బని నిలిచితి నీగిరి నాశలతో. బదు కల్లికొనీ- బుళ్యమూక మున కన్నడురాడా కపిపతి దానికి. గారణ మున్నది" రామా ! వింటివొ ! రాలు గరంగెడు నా గతి ! వాలి దురాగతియున్‌-_ తప్పు లేకయే దండన, 'బలవం తునితో వైరము తోయజా వకుల ధామములకు నొక ధామమైన గుణ దామా ! చూడుము ! దాశరథీ !- “169

జన పియ రామాయణం

సీవే శరణము, నీ శరములనా

భావి సుఖమ్ములు (వాసియుంచె నా

(బబహ్మ యచ్చ, నర్వుంకష బాష్బా

కులు(డై కల6గిన కపి జూచీ- రాము€ డనెను ధర్మజ్ఞుండు చిజునగ వుల వెన్నెల కన్నులలో గాయంగ “స్నుగీవా ! నీ సూడు! ధీర్తు భయ పడకుము వాలిని బరిమార్తున్‌ -

ఆదిత్యాభము లగు నా శరములు

మానసవేగము బూని వాలిపై(

బడు మౌర్వీ విస్సార నినాద వి

దారిత దికగ్థారి కర్ణములూ- సీ పడంతిని గొని పాప మొనర్చిన లు ప్రచర్శితుండు దృప్తుండు నాకం టను బడువజకే ధరపై జీవిం చునుబో ! వాలి కపీశ్వురుండూ-

థార్యా విరహము [పాప్తించిన యెద

యెటులుండునా ! నే నెలుంగుదు సుగీ

వా! తొలగించెద నార్తి సుఖింతువు

గాక_లలిత కాంక్షలు దీరన్‌-” అని పలికిన రాముని వచనమ్ముల నానందము తన యంగము గలంవంగ స్నుగివుండు విపుల[గీవుండు రఘు రామునితో దా నిటు లనెనూ-

బ్ర

కిష్క్‌.ంధాకాండము “నిజమేనయ్యా ! నీ శరములు ని తమ్ములు, మర్మవిదారణములు, నీ కోపము (పళయార్కోపమ మీ జగ ములు [గసియించును తృటిలోనన్‌ _ కానీ వాలి యఖండపొరుషము వీర్యము ధైర్యము వివరించెద, నది సావధానముగ నాలకించి యా మై కార్యము ఘటియింపం దగున్‌ - తొలిగట్టున నవఘళింప గాంతులు దివాకరుండు దోశెంచక మునుపే (ప్రాచీ దక్షిణ పళశ్చిమోత్తరో దధుల వాలి సంధ్యలు దీర్చున్‌ య గిరుల (బాకి యా గిరిశిఖరంబుల బెరికిం వీక యుప్పరమున కెగయంగ! దన్ని, మజల హ స్తంబుల బట్టును బంతుల విధమున బలళాలీ- షపౌతాశమునకు( బారిన వేరుల తో, డివి నవ్వల [దోసెడు కొమ్మల తో, వెజగొల్పెడు [దుమముం నలవో కగ, కపికులపతి యగలించున్‌- | రఘురామా !. యొక రక్థసు డుండెను కైలాసాచలకాంతి, కరి సహ (స బలోత్సేకుం, డభిఖ్య దుందుభి కాసర రూపము గఅవాండూ- లై

వరదానమ్మున, బలదానమ్మున

కనులు గన్నడక, కయ్యమునకుం గా

వ్లువ్వుచు, నసురుండు దరిసెను వారాం

నిధి యనంత రత్నేధితమూ_ ఊర్మిచాలముల నూని పదమ్ములు “రణ మొన్దర్పరా |! ర'మ్మని వీర్య ధర్మాత్ము,డు సరితాంపతి వలికెన్సు కాలచోదితున, కసురునకూ._

“రావసరాజా |! రణకోవిదు(డవు

నీకను నాకును నెక్కడి హోల్రిక్ర |

నీతో దలపడు నాతని జెప్ప ఏద

నరుగుము కోర్కెలు నెఆవేరృన్స్‌_ మునిజనముల వోచ్చిన వాడా హర నమంగుమామ, క్రైలాధిపత్మ ఖా సితుండు, పే సకుండు; శీతానలుం డా తడు నీతో సరి త్రంపడంణన్‌_

ప్రాః మ్మన నసుర్వండ్సు మమ్మురమ్సృగ న్‌గి

ర్య మ్మని చాప్టపవిమ్సృ _క్తమ్మగు

శరమ విధమ్మన న్య దరిశన తర్పిన్సి మదాక్ష కరివిష్టల్వ్స లగ్వ తెల్లని చట్టులం బెల్లిగించి న ల్గిష్క్టల విసరృచ్చ్య (దెక్కొన్సి యార్చుచ్చ దుందుభి యార్మాట్సమ్సు చేస్పెన్స్‌

72

కిష్కిధా కాండము

శరదంబుద సురచిర రూపుడు, శాం

తరసాకారుండు, తన శిఖరమ్ముల

పై నొక మానవు(డైై నిలబడి గ

ర్జా మధురమ్ముగ నిటు లనెనూ ! “ఎవరో చెప్పిన నింతదూర మీ వేతెంచితివే . కాతరు. డగునా తోనా యుద్ధము ! నే నేనాడుకృ పాణము పట్టి యెయుంగనునూ_"

తన యుత్సాహము దళితంబై హిమ

వంతుని పలుకుల పంతగించి రా

ఇసు. డనె రోషజ్వలిత లతోచను;య

దుందుభి బలమద బంధురుడూ- “చేయి చేతిలో! జేర్చినదే లే దింతకె భయపడి యెంత [కుంగితివి |! పోనీలే, నాతో నని యొనరుప గలిగిన వీరుని సూచింపూ-”

అనిష్ట మెన్నడు నాడి యెజుంగని

యిద్ధధర్ము( డగు హిమవంతునకును

రక్కసు మాటల నెక్కొని రోసము

మృదువుగ నాతం డిటు లనెనూ- “ఇం్మదునితో సరి నెనయు పరాకమ మును ధీశ క్రియ బౌంపిరివోయెడు వాలి యొకడె నినుబోలిశ వీరుం డాతనితోం బోరంగ బొమ్యూ-

క్‌.

జన పియ రామాయణం

కీరికరం బగు కిష్కింధాపురి

నాథుం డతండు, రణాతిథ్యము సీ

కౌసగును, తప్పదు, పసగల రత్నము

రతనము నొజసిననే యొప్పున్‌_ సముది దానవుం డమరఠరనాయకుండు పట్టిన యుద్ధము వలెనే, మీయ ద్ధమ్మును, నయన ముదావహమైై, వీ రుల కెల్లను మది బౌంగించున్‌._

పౌొమ్మన కన్నుల (మ్మిన మదమున

జిమ్ముచు గొమ్ముల సివమె తిన యా

దుందుభి, వెస కిష్కింధను జేరచు

కోట గవనులన్స ఢీకొనియెన్‌_ వానకార్సులో వారిభరితవ్సున్న కొణుమబ్బువలె, క్రన్సల్స గోరగిం చెడు రూపము గల దుడుకు రక్కసుండు, దుందుభిప్రోల్రిక్ర గర్జించెన్‌

పట్టున పైంబడి చెట్టుం విజచుబు

నెట్టన భ్రూవ్పిన్సి గిట్టల గీరృచ్చ

మదజం శ్రర్రిత్హ్వ్స మాతంగమ్సృవ్లశ్ర యమన వచ్చెను చ్రక్ర్యన్ని బ్య గాటు రాజవిధా భాస తం డగ్యడ్తన్ల

"7

కిష్కి ంధాకాండము

హరిపతి వ్యక్తాక్షరముగ, మితముగ

ననె 'నో దుందుభి! అన్నపు బుణమనులు

తీరనా భువిపై ! తీపు తగ్గెనో

_పాణము లేటికి బొంగెదవూ '-” వానరనాధుని వాక్యము - దన యభి మానము గలంచిశ మదకలిలాముండు పలికెను దుందుభి "వానర ! కూతలు గావు వీరులకు. జేత లగున్‌

రమణులకడ వీరమ్ములు వలికిన

రణముల జయములు (బాప్తించునొ ! నీ

తొడ దట్టుచు నాతో వెనంగిన యెడ

తోచు నిజమ్ముగ నా బలమూ- ఇంతకు మించిన దేమున్నదిలే | తెల్టవాయివజ కుల్లము దనియంగ ఖోగింపుము పూటోణులలో నిది కడరాతిరి నిక్కము నీకున్‌ -

చెలుల చుట్టముల వలసినయట్టులు

సంభావింపుము, సరస మృదులముగ

సంభాషింపుము, సర్వము, నగరము

దిరుగుము జూచుచు వేడుకలూ- ఇంకను వలిసిన వెన్ని భోగములొ యన్ని దీర్చికొని యర్కోదయమున ర మ్మజచేతను [ప్రాణము లిడికొని రణమునక్షై పరసుఖమునక్రై-

ళ్‌

జన్నపియ రామాయణ:

ఉతౌగిన వానిని - వీంగిన చిత్తము

వాని (బసుప్తుని = వాలు దొజంగిన

వానిని, జ:పిన _[భూణహత్య యని

వింటిని పెద్దల వాక్యములన్‌ -

చి

ఇయిదెఅ(గుల నీ విప్రుడు మత్తుండ వొదవిన మదమున మదివా మదముప, నిన్నిపు డడంచిన, నిక్కముగా( గలు గును రెండింతలు పాపంబూ-ి

హేమపింగళము లీక్షణములు - ర

కాబ్బమ్ములుగా హరికులపతి 'ఫ

క్కు 'న నవ్వుచు దన కోమలాంగుఅను

నంతఃపురమున కంపించీ- 'ఓకి దుందుభి ! రార ! యింకనీ సారము దేల్తును వీరపాణ మని తలపోయుము నా (తావిన మదిరా రన"మని బెడిదముగా బలికీ-

కాంచనమయమై - కసులకు మిజటుమి

'చైసంగెడు మాలిక వెస కంఠమున

బూనిచికొని - యిక ముగిసెను నికథ

“సె” రా రమ్మని లంఘించీ- అడుగుల యలికిడి పిడుగులుగా - భుజ మడచిన చప్పుడు - లార్పులు దిక్కుల వడవడ వడకింప(గ, వాలి సుప ర్వాణులు గుములైై దిలకింపన

76

కిష్మ్‌ ంధాకాండము

గిరిం బోలిన నిశిచరు శృంగమ్ములు

కరముల గొని యాకనసమున గిరగిర

(దిప్పి, వాలి, ధరః [దెళ్టగ వేసెను

వవులనుండి రక్తము బాజన్‌ పడిన రక్కసుడు, వడిగ లేచి, తన పిడికిట. బొడిచిన బెడిదంబుగ నా రను వాలి _ [కుధాక్షియుగంబున, వై శ్యాానర కీలలు వ్యాపింపన్‌-

తనకే జయమని తలంచును దుందుభి

తనకే జయమని తలంచును కపిషతి

యిరువురి నడుమ జయేందిర, సౌగసులు

దొలుక(గ దోబూచుల నాడెన్‌-_ మోచేతులతో మోదుచు బిడికిట దాచుచు - [దుమములః దన్నుచు, శిలలను విసరుచు, కపిపతి, విసృమర వ్మికమ విహరణములతో జెరలాడెన్‌-

ఆ వి[కమమున కనురూపముగా

విజృంభించె, నా విభావరీచరు

డాయసదేహుండు హలహలభరిత ది

గంతరు౯, డంతక సమ బలుండూ- అంతకంతకును నధికమయ్యె నా యిర్మదజు వీర్యం, బెడలెను రక్కాసు నను పా కీవెజింగిన కపీకులపతి రెండింతలుగా( జెలరేగెన్‌-

క్‌

జన్నపియ రామాయణం

ఆఅత్రథి నిశిచరు నెత్తి, వాలి, రూ

'పెత్తిన మృత్యువు, నెత్తి బగులగా

మొత్తెను భువిపై = దుత్తలం టోసిన

తెజంగున రక్తము వరదలుగన్‌ “ఎంతగం బొంగితి వీ చావునతై పంతగించి' యని - పడిన రక్కసుని శవము నెత్తి యోజనము విసరె నా వాలి - మహాబల బంధురుండూ

విసరిన దేహము వేలుపు. దెరువునః

బోయెడునప్పుడు ముభగళితమ్ములు

శోణితములు విపినానిల నీతము

లై మతంగు ముంగిట: బడెినూ - ముని యా రక్తము గని కనలునం దన కను లెరగనై , కావర మాచి, మ ద్మాశమమున రక్షౌఘము జిమ్మిన వా( డెవ్వడొ యిని భావించీ-

వెలికి వచ్చి నలువల(కులు గనుగొని

చోుజ్బంతల మహిషాసురు దేహము

ఘనత్లై లమువలెం గాన్పించిన€ దన

శోపలి చూపున వీక్మంచీ- బలగర్వితు( డగు వాలి యొనర్చిన కెలసం బిది యని తెలిసి, (కుధారుణ నేతమ్ములతో నిట్టూర్చి మతం గుండు తా నిట్టుల ననుకొనియెన్‌-

4

కిష్క్‌ంధా కాండము ' ఎంత దురాగతు. డీ వాలి! మదా (శ్రమమున నుండిన [దుమములు తీవెలు అదవదలుగ సీ యసురుని దేహం వబిచ్చటః బడగాం దా మీటెన్‌- ధర గల సుఖసంతతులను గోరక యేకాంతంబున నెందో (బదికెడు మాతో నేటికి మహీ నాధులకు మదపరీతులకు. జెజలాటల్‌- వదలితి నిదె ! వాగ్వజము, కపిపై నికమీదట తానీ య్మాళశమ మున నడుగిడినంతట.( బడు దర పై మర అణాపన్నుండు హరినాథుండు- అకలుషమగు నీ యాశమ మొకయో జన మున్నది వనచరపతి పాదము లీ పొలిమేరల నెం ద'౪ పడినసు మృత్యువు దప్పక వెన్నాడున్‌-” అని కాపంబిడి యంతట! బోవక ముని తన యాశమమున నివసిం చెడు కపినాధుని బలం/గముతో( గనలున చిటపటలై కను లిటు అనెనూ- “సంకానమ్మటు సా(కిన యీ వన సంతానమ్ములు సదమద ముగ జే సిడి రింతకు మిము జేగ్చి నందులకు దగ్గి ఫలమ్ములు దలకొనియెన్‌ - 79

జన[పియ రామాయణం

సుమసంతతి రాల్బుటవేమీ ! ఫల

ములు, కాయలు కొమ్మలు చిగురులు డు

ల్చ్బుటలేమీ ! యార్చుట లేమీ ! మూ

లన్ములు వెజి౩ెడు వగలేమీ !- ఆ కిలకిలార్పు, లా కేరింతలు నెగురుట దుముకుట యిహిహీ యనుటలు చా లైనది మీ సంగతి యిక పో యిరండు వనచర యూథములూ-

తెలవాజీన నిట దిరిగిజిరా ! నా

నుడి యడివోవదు పడియుందురు పెను

రాల్వై వేలకువేల' వర్షములు

తప్పదు పో! నా శాపంబూ-ి మునిశాపము విని వనచరు లందలు తోకలెత్తికొని వీళను బాథిరి _పాణభయంబున పలుమలణు వెనుకకు జూచుచు వచ్చెనా ! కాపమనీ-

పారి వాలికడ( జేరిన నాతండు

వారిని. గని యేకారణమున మీ

దరుదెంచితి రిట కనామయంబే

యని విధిపహాతము గం బశ్నించెన్‌- అనలము( టోలిన మునికాపము వా రలు వినిచిన, భయచలితుండు వాలి మ తంగుని. జేరి కృతాంజలియై తన తప్పు సైపుమని తగ నాడెన్‌-

80

కిష్కింధాకాండము

ఆడిన మాటల కాడక యుదత్తర

మా ముని యటజాభ్యంతర మేగిన

తన విధి దూయిచు వనచరవతి కి

మ్మాంధకు వైశమ యేతెంచెన్‌- అది మొదలుగ రామా! యీవై పుల రాడు వాలి ! యీ (పొంతములకు. గను మలపి చూడ. డా మతంగు కాపము వ(జనిపాతము మించినదీ-

ఆ ధైర్యమ్మున నా ప్తమంతులును

'_ నే నీశ్లైలముపై నివసింతుము

వాలి కనకమయమాలి, మహాబల ,

శాలి వలని బాధలు దొలంగీ- అదిగో ! దుందుభి యస్థిపంజరము శీతాచల ఘన శిఖరాకారము- కపికులపతి విఖ్యాత పరాకమ స్తూతానురూప భాష్యమ్మూ-

మద్దిచెట్టు లవె తద్దయు, బఅపగు

కొమ్ములు గలిగిన, వమ్మాకుల నొక

యాకును మిగులగనీక, బలంబున

గదలించెడు నా కపిరాజూ- ఇది యాతని బల మెదురులేని దిం తయు నెరిగించితి దాశరథీ । మటి యెట్టుల నీ వెదురింతువా ! వాలిని నా భాగ్యం బెటు లున్నదియో !-”

(6) 81

జనప్రియ రామాయణం అన్న పర్మాకమ మనుమానించిన యట్లులు దోచిన నంత క్రుది, వే బ్‌ యౌ దనయ, యావేదన తిన్నని నగ వున గప్పుచు లక్ష్మణుం డనెను “స్నుగీవా 1! మనసున సంశయ ము న్నది నీ కా హరినాధుని దునిమెడు సౌరం బీ యిశ్వాకుల కున్నదొ ! లేదో ! యని నే దెలిసితిని- పలుకుము సీతాపతి బాణము లే పని యొనరించిన మనసున నమ్మెదొ ! యింతకువచ్చిన దింకేటికి పియి వీకులు తిరపడు సత్యమ్మూ-” స్నుగివుం డనె “చూచితిరే ! యా మద్దులు ! హరిపతి యుద్దవిడిని నా తరువుల నొక్కొాక శరమాతమ్మున భేదించును చి[తముగా(/గన్‌- రాముడు తన నారాచమ్మున తరు సప్తకమం దొక సాలము ఖండిం చెనయేనియు, ని తొణకదు నామది వాలి చచ్చెనని భావింఠున్‌- ఈ దుందుభి తను విలునూజగు విం డుల దూరము పదతలమున జిమ్మిన "నామ పరాక్రమ (పళయాగ్నికి నిం ధనము వాలి యని తలపోతున్‌_-” 82

కిష్క్‌ంధా కాండము -ఆ సు్నుగివుని యాభాషణముల తో రమఘుపుంగవు చారుపుండరి కమ్ముల టోలిన కన్నుల, రక్షో త్పలముల చాయలు, దలనూ పెన్‌ ఆ కన్నులు హృదయంబున నిలిచిన కనుగవ మూయుచు, క్షణకాలము మే నాలోచనలో దేలి యెలుంగు మా ర్చుచు స్కుగివం డిటు లనియెన్‌- ళ్‌ వికమమును సీ సుజనత్వము నమ్మక యిటు, లే నాడుట గాద య్యా 1! రఘురామా 1! యా వాలిని. దల. చినచో నా వెజ పంతటిదీ- ఆతండనంగ నేమనుకొంటివి ! వి థ్యాతము లాతని యనూనవి కమ ములు నెవ్వారును నిలువలేరు సం యుగమున నాతని నెదురించీ- దేవతలై నను దీర్పలేని పను లెన్నో యళత. డవలీలగ నానరిచె నందుకెగద నే నతనికి. దలంకి బుళ్యమూకమును జేరినదీ- ఆతం డజేయం, డహంకార బం ధమువఠె కాలానల మా పౌరుష మా కోపము ఫాలావుని రోసము దబ్బఅ గాదిది దాశరథీ !- 03

జన్మప్రియ రామాయణం

అందుచేతనే యహోర్శాతములు

నాకీ వెత, లొక నాండైనాయీ

గిరితటంబు దిగి యెటు(గను వానల

'కెండల క్‌ట్దే యుండెదనూ- ఇటురా డని నే నెజబుంగుదు వివరము గాాన్నైనా యీ కాననములలో (గుమ్మరునప్పుడు గుబులు గుబులుగా నుండునయా !వీ రో త్తము(డా !

హనుమంతుడు మొదలైన యాప్తు లిజబు

గడలను గొల్వక కాలు గదల్పను

సత్యం బిది యిచ్చటనైనా, యింక

నా భయమెంతని వర్ణింతున్‌ = పురుషులకెల్లను భూషణమై చెలి కార మపారముగా మన్నించెడు సీహారాచల నీకారోన్నతి వెలయు నీ చెలిమి గలిగినదీ-

కానీ వాలి యఖండ వీరతకు

కనుకలి సాక్ష్యము, కరాళమగు నీ

వీరత్వమునకు వినుకలి సాక్ష్యము;

తల(పుము బలవత్తర మేదో! ఈమా టన్నది యేని న్నవమా నించుటక్షై గా, దంచిత వీర్యం బనుమానించుట యణుమా[తముగా,. దతనికిం బోల్చుటయును గాదూ-

మ!

కిష్కింధాకాండము

.పారావార గభీరంబగు నీ

గుండెలలో వెఅ గూర్చెడు యత్నము

-గాదయ్యా యీ కన్నుల( జూచిన

హరిపతి విక్రమ మంతటిదీ ! నీ యాకృతి, నీ నిర్భయవాణి, మ హదత్తర ధైర్యం, బుత్తమ తేజము చాటుచు నున్నది సత్యము, బూడిద నిండి కనపడని నిష్పువలెన్‌-

న న్నేడ్పించుచు నున్నది సమబల

-బంధురమగు నీ భావసంగరము

కార్యమేదొ ! యిజ్వాకుపభూ ! సీ

వే, తెగం జెప్పుము, యోచించీం” ఆ మాటలతో నక్షికుశేశయ ములదయ నాగుబ్బుగ మందస్మిత పూర్వుముగా, రఘుపుంగవుం డనియెను భావుకు( డగు సుగివునితో-

“కరిపతి! మా వికమమున నీ కను

మానము గలిగెను మంచిది ! యిదిగౌ 1 ని

రూపింతుము నీ తాపము వోవంగ

నీ పరీక్షలను ఘటియింవీ_” అని యా రాముం డల్లిన లేచి మ హాబాహుండు గజయాన సుందరము గా దుందుభి ఘనకాయము దరి'సెను నీలముదిర సన్నిభమూ ర్రీ-

85

జనపియ రామాయణం

తరిసి, యల పాదాంగుష్టంబున

జిమ్మిన నా యస్థిపంజరము దళ

యోజన దూరం బురవడివోయిన

వో! హా! యని న్నుగివుం డనెన్‌- ఆంతలోన, నే యాలోచన తన మనసున మెదలెనా ! వనచరనాధు(డు కనుగవ వంచిన గాంచి లక్మణుం “డదియే”మని తా (బళ్నించెన్‌ -

తనలో తానే గొణిగికొన్న సు

(గీవని జూచెను భావసుందరుండు

రఘుపతి, కపిపతి (ాల్చిన కన్నుల

నేదో యతృ ప్రి పఠియించెన్‌- “ఏమయ్యా ! సరియేనా గొయని రా ముండు (బశ్నించిన, నెడందను గల సం దియమును దెల్బ(గ దివిరెను సూర్యజు- డల్పన వాక్యము లఅదుకులుగన్‌ _

“అతడు జంపిన యపు డీ కాయము

సమాంస, మార్ద్భ్రము, సరి[క్రొ త్తది, నే

డన్ననొ ! యెండిన దామాంసము లే

దతి లఘువై నది శ్రీరామా !! = అఆలసినవా( డపు డా వాలి సమీ కమ్మున మదిరాకలితాత్ముండు క్పి వలసిన యది లే, దాత్మ వళంబయి యున్నది, సీవే యోచింపూ-

86

కొష్కంధాకాండము

ఈ సాలం బొక పేపున ఖండిం

చినచో, వాలిని దునిమెద వని నే

నమ్ముదు, నికః గానిమ్ము శరాసన

మెళ్తుము వౌర్విని హత్తించీ- కరికరనిభ మీ శరాసనంబున కాండం విడి యాకర్ణాంతంబుగ దిగిచి విడువు మేది ! యీ యొకటే మిగిలిన పరీక్ష రఘుగణామా |!

బుద్ధిపుట్టి యేపున బాణంబును

వదలిరివా ! సీ, వదియెంతటి దా

సాలము ధరపై గూలును కాని

మ్మోయి ! రఘాత్తమ ! యొక తృటిలోన్‌- ఈ యుక పరీక్ష యెంతయు. (బియమై నది నా మనసున కర్కవంశశికు ! యీ యొకగ్రాటి యీడేర్చితివా [నా భావి శుభమ్ములు పులకించున్‌-

శేజస్సులలో దిననాధుని వలె

నచలమ్ముల శీతాహార్యము వలె

జంతువులను కేసరి వలె, పురుషుల

సీ వధికుండవు శ్రీరామా 1” వానరనాధుని వచనమ్ములు విని తెలినగవుల ము త్తెములై మొగమున కుణుకుణు మధుర క్వణనంబుల చిజు గంటలు గలిగిన ధనువెత్తెన్‌-

శ్‌?

జన పియ రామాయణం శన భ్రుకుటిని బోలిన మౌర్విని లగి యించి, కలందిము నుంచి, యీడ్భ్చి, రఘు శశి విడిచెను శింజూన శింజినీ నాదము దిక్కుల నటియింపన్‌ - ఆవిడిచిన శర మంతకు నాలుక సౌలము అన్నిటి. గూలిచి, యగమును జీలిచి, వెస పాతాళము నంటుచు వచ్చిన్నతోవనె వెనుదిరిగెన్‌_ హాటక మయమగు నా బాణముసు (గీవుని కన్నులలో వెలుతులు గను పింపగ, రుంరూ రుంపలతో రము భూపతి యమ్ములపొది దూరెన్‌ _ పడిన సాలక్సుల (పభ్శాపవాహము (గమ్మగ తూజీర మున దూరిన శరమును గని _ యాళ్ళ్చర్యముతో, గ్‌పి తల్పజకాయము ర్పుల్తుమృనెన్స్‌_ ధ్యా అక్కున గల వేయాలు రతనముల దండలు, సందడి దందడివెట్టగ “నమ సేజసే 1! నమ సశ్ళిః యని కప్పిప్రత్రి సౌష్టాంగమిడెన్‌ ఫాలస్థలమున పద్మసుందరం వింజలి దీరివి _ యస్త్ర శస్త్ర వి చా సిధియగ్స సీతాపతితో, పుల కొంచితు డగచర్వం డిటు లనెన్హూూ 86

కిచ్చ్కింధాకాండము

“అమరనాయకుం డని కేలెంచిన

సకలసురులు బాసటగా నిలిచిన

గెలిచెద నీ వమ్ముల రఘుచందా!

వాలి నణ(ప నీ కెంతటిదీ £ ఒక బాణమ్మున సకల సాలముల గిరితలమును నీధర భేదించిన విలుకానికి నీ కిల సరి యెవ్వరు కదనముఖ మ్మున నెదిరింపన్‌

ధైర్యము గలిగిన దయ్యా ! యిందా

వరుణుల( బోలినవాని నిన్నునె

చ్చెలిగా( గని, నా కలత దొలంగిన

దెదలో. [బీతి జనించినదీ- (భాతృరూపమున (బాప్తించిన నా పద దొలంగింపుము, వాలి నిపుడె దుం పుము, బహుకాలంబుగ వనటలః దపి యించితినయ్యా ! శ్రీరామా !=-

ఇదె యంజలి, నా హృదయపుటం బ

ర్పించిన యంజలి = భీతుండ నయ్యా,

రఘురామా !” యని రాల్బడు గొంతుక

తోడ నూర్యజుండు వేకారెన్‌- దరహసిత మనోహర ముఖమండల మండనుండై, రామాహ్యయళశి, సు (గీవుని - పసన్నభావుని 'ర'మ్మని కమ్మని కౌగిట గదియించెన్‌

89

ఉఅన్మ్నపియ రామాయణం (పణయార్జ్ర పరిష్వంగ సుఖాకులి తమ్ములైన న్నేశమ్ములు గల కపి కులపతి కనె, కాకుత్సుండు లత్మణు డనుమతించి - తల నల్బార్చెన్‌_ “ఇక పోదము పద ! యీగిం విడిచి-సు ఖేధితమ/స కిష్కింధకు స్నుగీ వా ! జావకి విరహాకల "పప్వలి తమ్ములు దినములు గతియించెన్‌ హరిపతి 1 రైక పది యడుగులు మాకం "షెను ముందుగ; బ్రా మ్మనుమానింపక్ష (భాతృగంధియగు వాలిని దిలువుకు కంసిక్షి సిద్ధతం గన్పజవీ.” “సరే ** యబంచుకు సౌగె నర్కజుండు తక్కిన వారలు _ దానును రమఘ్మష్టత్రి కిష్కింధావన గంథిల తరుపం గుస్తు( డొక్కుర్ప్య్య దాగిక్రానెన్టా కచ్చ లిగృవ్హ్సూ _ గట్టి రెబ్బిక్ర్వ్య్బా ఉచ్చిన్సి రవిజుడ్సు జ్‌ చ్చెగదట్ట్యగ నంబర మగలగ్గ నొర్చి విలనా సిం (ద్రజని ద్వంద్వయృద్ధంబ్పనక్తూ_ శ్రవణమ్ముల నారా బడినదె నోహో | నిల | (కహ! ఇనె్య్య త్త

కిష్కాంధారొండము

వాలి = మహాబలకాలి వెడలిన

స్తాదినుండి భాస్కరుండు వెడలినటు

సీవో! నేనో! నిర్ణయ మీనా

టికి దెగిపోవలె ననుకొనుచున్‌- గగనతలమ్మున గడు భీకరమగు బుధాంగారకుల కదనమువలి నా హరిసూనుల హలహలభరిత మహి హవము భయంకరమై పొళ్ళ్చిన్‌-

పిడుగుల. బోలిన పిడికిళ్లను వ

(జాయుధనిభ హ_స్తతలమ్ముల, హుం

కారములను( ధిక్యారమ్ముల, బర

వసమున. టోరిరి వానరులూ- పాయుచు = డాయుచు, పట్టుకుం జిక్కుక లోంగుచు = వీంగుచు నాగుచు. టోరెడు నిరువురి నడుమ జయేందిర, తన కా [శయ మెవ్వరొ ! యని రాపాడెన్‌-

అచ్చు కట్టినటు లన్యోన్యనిభ

మ్ములు, రూపమ్ములు గలిగి, యాశ్వినుల

శెనయగు వానరు లిర్వురిలో - నా

వాలి యవ(డొ దెలియకపోయెన్‌- ఇరువురు. దోచెద రియదజులుగ, నా యిరువురు రవిజుల కరణి దోచెదరు ధసుష్పాణి యగు దాశరథి యెదో మార్గ మనుచు! దికముక పడీయెన్‌

ఉం

జన[వీయ రామాయణం స్పష్టమ్ముగ నా వాలి యెవ్వండో దెలియని కతమున, దినకరకులళళి యంతకరంబగు నంబకమును, సం ధించెడు తలపే దిగవిడిచెన్‌. అంతటిలో నిందాత్మజుం డరిధీ కరబలు( డుద్ధతి (గమ్మి, రవిజుకా యమ్మును [(గుమ్ముచు = న్యప్రతిహతవి (కముండైై, బైచే యనిపించెన్‌ - ఆయమ్ములలోం గాయము నొచ్చి - యు పాయము లేక యపాయము దప్పిన పదివేలని, యదపదలై - స్తుగీ వుండు దుఃఖమ్మున బడం బాజెన్‌ = అలసి, ర క్తసిక్రాంగమ్మై, దె బ్బలతో నుసియై = వాలి తరుముకొన పారిన రవిజుండు - భయమున నిలువనె లేదు, నెలవు చేరడువణకున్‌- ముళ్యమూకమున కెక్కిన నగి వునితో “[బదికితి పోరా !" యని ళా పభయార్జితుండగు వాలి వెనుదిరిగె శరువపుం దెన్నులు; గిరికొనంగన్‌. 092

కిష్కింధాకొండము

కా, ఆకల్పాయిత కౌర్యనిర్మిత శరధ్యమ్మార్ల ! లోకావన ఫ్రీకల్యాణ వధూవివాహ సదవ స్టేమాంస ! నిత్యోత్సవా స్రోక (ప్రాభవ ! (ద్రావిడాగమసుధా స్తుత్యు క్తి కాసార హే వాక క్రీడ 1! షడాస్యపద్మ సరసీ వాస్తవ్య ! అక్ష్మీపతీ !

మ. వర నారాయణ మూ ర్యభిన్న మను శశ్వుత్సమ్యగావర్తన స్ఫురదానంద గృహావతార రచనా కోభాపరిష్కార నూ పురఖండం విది చెల్లె, నార్జ్రజన హృద్భూసస్య కై దారకా కరమై, (దావిడ నిత్యసూరి కరుణా కల్పాగలక్ష్మికమై.

ప!

క, లీలావతార |! వృషగిరి ఖేలన హంసాయిత హస నా ! లంకామథన 1 చ్చైష్టవాగమ సదనా 1 నెలవున! జేరినం దలలో మెదలెను రవిజున కప్పుడు రాముని వృత్తము తన కభయ మొసంగిన కత _ కడ కిటు వాసి దొలంచిన మోసంబూ. ఇంతటితో హనునుంతునితోం ద మ్మునితో _ ర ఘకులములప్పుణ్యు వ చ్చిన రాముని గాంచిన స్నుగ్షీవ్పన్సి యాత్మ యెట్టలో యయిపోద్చున్ష_ సిగనం దలవంచిన క్ర నుదమ్ముల చిగ్గన జొజ, వైగ్ర్వి దొప్పమ్సల్ను, తలనె త్రకర్సే పలికెన్స నగ్మ వుండు, గ్వౌత్ష్య నుడి తగ్రబడ్రగన్ల_ .వాదయ్యా ! రఘకలట్రము | నెయ్యము కా యము గాయములై నాగక్రన్గ్‌. రి

కీష్కంధాకాండం నయమున [బియమున నను మన్నించితి యుద్ధమునకు సన్నద్ధుండవై పొ మ్మంటివి ! జయ మగునంటివి ! తొడింబడ వాలిచేతం గొట్టించితివీ- సత్యసంధుఃడవు 1! శకతనూభవు దునుమనంచు ముందుగనే జెప్పిన టోలదొ ! అపు డే కాలు గదుపుదునొ! కాలుదువ్వుదునా ! కదనముకైై - వ నొనరించిన దే యపకారము సీక్షు! వృథా! నానీడనున్ననా 'కెక్కులు వెట్టితి వీ విభవంబున, కి ఫలమున కీ పన్నకమూ ! -” స్యుగీవుని నిన్ధురోక్తులకు నిటు వలికెను రాముడు, లులితమనసు్కు-ండు దీనార్ధ్రము లగు తెగకన్నుల మన ౧ సునం గల యలజడి సూచించీ= “*బ్రన్సు(గా ! నా వెత యాలకింపవలెిం దనికిన కోపము తాన్నై పోవును నాయన ! నీపై నాకేమున్నది పగ ! యీగతి నొగిలించటకున్‌- బాణము వదలనిదొనికి. గారణ మిడె వచియించెద, హృదయముతో విను కావలె నని యీ కార్య మొనర్చిన సిత దక్కునా చెలికాండా !- ఠ్ర5్‌

ఉనవీయ రామాయణం వేషమ్ములలో, భూషణముల, వి (కమముల, (కమముల, కాయకాంతుంను ఒడ్డున పొడవున నొకపే రీతిగ డి నుంటిరి, తమ్ముడు నన్నయునున్‌-_ కట్టిన యుడుపులు, పెట్టిన సొమ్ములు నొకటే, న్నేతము లొకపే, నయనం ట్ర్‌! యింకెట్టుల నెలు(గందగున్‌. అన్న యెవ్వండో 1] యనుంజు( డెవ్వండో ! యెటు(గక శర చే నెట్టుల విడుళును; నాళరమా! నాకేవని వజ్రము వదలిన గులి తప్పదు నిజమ. వాలి యంచు నీ స్రైం్ర శరమ్మును వదలి ననుకొను, మద్ర యుభయ్యవినా శముగ్గాదా 1 సంళయపదమున పి ఫ్లాలు తొందరపని సల్పప్పదుతే 1. వొలియంచ్చు న్సిన్స వధియించిన న్లా మౌఢ్యమ్సృ, తీళవ, మతితిరముగ సి భువిపై నిలుపకషోన్టనె | బ్య భయపధ య్యల్బు సగు హ్రైప్టచ్చే నాకున్న లక్మణునక్షన్న, వరవర్ణిని యగ బతక్షు న్నీ వాధారమ్స్స _ ను (గీవా ! న్సీ మేల్లీక్రులద్రోన్ల మా భవితవ్యవ్ను నిండినది. $గ్ర

కిష్కింధాకాండము

ఈ యొకసారి (్రమింపుము కదలుము

కదనమునకు నా ఘనళర విదళిత

తనుంై. ధర పైం దగ౯౬ బొరలాడెడు

వాలిని దప్పక చూచెదవూ--” ఈ సారికి నీ వేదోయొక గు ర్తుంచికొమ్ము గమనించుటక్రై నే, నా గుళుతున దునుమాడెద నివ్యదజు కాయమ్మును నిరపాయముగాన్‌_”

ఆ రఘురాము6 దనుజుని దెసయ్రైు

పలికె, *నదే ! మంగళకరమైనది

గజపుష్పీలత కట్టుము మెడలో

హరినాభునకు మహాళ్మునకూ అన్న యానతో ననుజుయు, (పనవా కులమై మృదుపరిమళములు గలత స్గిరజనితం బా తీవెను స్ముగీ వుని కంఠంబునం టొందించెన్‌ =

గళమున గుసుమిత గజపుష్పికతో!:

బొలిచెను స్నుగీవుండు తారాగణ

మాలికతో, నంబరమున వెలుంగు వి

కర్తను బోలి, విచ్యితముగన్‌ - లాస్యన్మధుర బళాకా మాలా వరివృత సంధ్యా వారిదమున నం దము గల మేనున నడచెను హారిపతి కొత్త నికౌతుక మత్తమిలన్‌-

(7) 07

జన(పియ రామాయణం

చెన్ను చమరి రఘువీరుని వాక్యము

“పదపద” మని తన యెద [బేరేపంగ

తన పగ యింతట( దల(గు నంచు కపి

నాధుండు కిష్కింధకు నడచెన్‌- హిరణ్యభూషిత శరాసనముతో నాదిత్యాభము లగు శరములతో ఫొడవై వచ్చిన పురుషకారమై రఘుపతి కవీవెన్క్మనె నడచెన్‌-

మహాబలుడు లక్ష్మణుడు, సంహత

[గీవుండగు సుగీవునితో, న

న్నకు ముందటగా నడచెను, కెంజా

యల దులకించెడు తలముడితో - హనుమంతుడు నలుండును సీలుండు వీ రాగణులందణు నంతకు వెనుకగ వచ్చిరి, తేజోభాసితు;డగు తా ఈండు హరియూధపయూధపు(డూ-

కుసుమ భరమ్మున, గొమ్మలు వంగిన

చెట్టులు ప్రసన్న శీతజలమ్ములు

గలుగు సాగరంగమ తరంగిణులు

చూపుల కించెడు శై లములూం- దరీరురులు, సుందర కందరములు బిలములు, శిఖరమ్ములు జూచుచు [పియ చర్శనులు, న్మదదంతావళ గమ నులు నడచిరి, యా బలుమగలూ-_

ర

కిష్కింధాకాండము

వారికి( గన్నుల పండు వొనర్చను

తెణటువునం జలువులు తీయని జలముల

విరిసియు విరియని సరసీజమ్ముల

వై డూర్యోపమ ప్మతములన్‌-_ కారండవములు, సొరసములు రా యంచలు వంచులు జలకుకు్రూటములు చ।క్రవాకములు సానుకూల నా దమ్ముల జయమును సూచించెన్‌-

గుట్టల మెట్టల (గుమ్మజుచును పసి

పట్టులు మేయుచు భయమను ఇెజుం(గక

హరిణమ్ములు తరుణాయతములు క

న్నుల నెత్తుచు సొంపుగం జూచెన్‌- మళల్లెలబోలిన తెల్లని కోజల కూలమ్ముల' బడంగూల్చుచు6 గదలెడు కొండల/టోలుచు నొండు మట్టిగా సరసుల గలంచుచు నురవడిగన్‌=

గోరాడును ధర గొరిజలతో, మ

_స్త్రమ్ముల ధూశులు చల్లికొనుచు, ఘు

ర్మ రించుచును, వనవరాహములు, తో

యద నీకాశము లగుపించెన్‌= జేగుజు దిరికెల చెంపలతోను న్నత నాసా స్తన నతనాభులతో చెంచెత లరుదెంచిరి మదనున కా రాధ్యవ్మిగహము లభిముఖమై-

99

జన్మపియ రామాయణం

నడచుచున్న రఘునాధు,డు [దుమషం

డంబుల నొక్క వనంబు గనుంగొని

కపిపతి( జీజి, వికాసీ నయన రమ

ణీయ ముఖుండ్లై యిటు లనియెన్‌- “సుగీవా 1 యిటు చూడుము వన మే దో! యన్నది నవతోయద నీలము అవె యనటులు, పవనాహతములు కం చెలుగా నందము దిద్దినవీ-

అది సౌమాన్యంబై యుండ దనుచు

మనమున దస్రైడు, వినిపింపు, కథా

(శ్రవణ రసికతా (వవణత, విశ్వా

మి్యతుండు నేర్పిన మాగుణమూ-” కాకుర్హుని వాక్యములకు( దలపం కించి యళల్ల న్నుగీవుండు నడచుచు నే యారంభించెను సరసముగా వన వృత్తాంతము వివరముగన్‌ -

“నిజమేనయ్యా ! నీ వన్నది రఘు

రామా! యా యాశశమ వృత్తాంతము

విన(దగినది వినిపింతును వక్తకు

(శోతకు శుభములు జేర్చునదీ- స్వాదు మూల ఫల సంయుతమై శమ దొలఃగించెడు నీ తలమున మును స 'ఫ్రజనాఖ్యులు మునిత ల్రజులు వసిం చిడి యమనిీయమాంచిత గతులూ-

100

కిష్కి.ంధాకాండము తల కిందుగ వారలు దప మొనరిచి రిచ్చట వేల్పులు మెచ్చెడు తెజంగున నడి చాలకయో ! యంబుళశాయులై. సలిపిరి నియమము సరిగాగన్‌. సమీర భవణ సప్తర్శాతముల కొక దినమై, వా రకలంకస్థ్రితి నేడు నూటు లగు నేడాదులు దపి యించిరి సుర లబ్బురమందన్‌- ఆ బుషిమండను లస్తోకమ్మగు స్వర్గము నందిరి సక శే బరముగ వారి య్మాశమము భ్రీరామా ! యిది పెట్టని కోటల చెట్టులదీ- వారి తపోవ్యాపార ,పథావా సౌర పూరిత్మాశమ మగు నీవన, మమరులకును నమరారులకును దు [1ష్పాపం బా శతమన్యునకూ- ఈ తరుసంతతి నెవ్వరు జొచ్చిన మోహితమతులై ముందుకు వెనుకకు దిరుగుచుందు రంతే ! బయటికి రా నన్ని సమలు గతియించిననూ- ఈ యా[శమమున నెప్పుడు వినందగు భూనణ శింజితములు, పరితోషణ కర వాక్యమ్ములు [కమ లయానుగ్గ నా ములు భాషణములు, లలి కది ల్‌నా య్య ఛా” మ్‌ 1 భ్‌ 101 ”€ ర 9, 2౪ ల లో జ. లో

జనప్రియ రామాయణం కల్పవృక్ష సంగతములు తావృలు గొని సురగంగా కూలాగతములు హిత మృదు వాయువు లిచ్చట వీచును సురకన్యా కంకణ రుతులన్‌_ అనవరతము (తేతాగ్నులు వెలిగెడు నదె చూడుము 1 వృషాగమ్ములం వెన వేసెడు నట్టులు భాసించెడు ధూ మమ్ము, కపోతాంగారుణమూ_ వేలిమి పొగ గప్పిన కీర్షమ్ముల [గమ్మిన వై డూర్యాదులవలె, లో తమ్మునితో స్స కాపసులకు, (బణ ఘెల్ఫము ధర్మము లెజి;గన వాడవు ఏరికి (మొక్కీనవారికి నకుభ్రమ్స అనుజయతమ్ముగ నా కాకుత్సుండ్రు థి (మొక్కెన్సు భక్రిని మునులన్స గూరిచ్చి అష్టైంగమ్మ్ముల నవ్షన్సి మోపి, గో [తమ్మును స్యూత్రక్స్సు నెటింగిం్చి. రామునితోడ్త్య నేమ్రమ్సుత్చి వా నరపక్ర (మొక్కిన, నల సీలాదులు దేహుల్కు, సంగరదోోవ్షాల్భల్టా 102

కిష్కింధా కాండము

మరల నడిచి రా మహితులు, నగుపిం

చెను వారికి( గిష్కాంధ, వాలిపా

లితము, వరణ సంయుతము, సుథాన్విత

మతుల నుభగ గంధిల వననమూ- హనుమదాదులకు నగచరపతికిని రఘురామునకును, రామానుజునకు దక్షిణ భుజములు దక్షిణ నేత్రము లరుదుగ నొకటేపరి యదిరెన్‌ -

తరుచరనాధుడు దక్క, తక్కుూగల

వారలు దాగిరి వనవృత్షమ్ముల

వన్నపియుం డగు వాలిసహోదరు

డయ్యెడ నలు/గడలను జూచెన్‌- ఆ చొటుల దా నాడిన యాటలు గడపిన (బదుకులు, గనిన సుఖమ్ములు, వచ్చిన దుఃఖము, వాలి దురంతము క్షణకాలము దలంపున మెదలెన్‌-

తనపట్టణమున దా కాలిడరా

డినాటికి, నీ దీనతకును గా

రణమగు నా యిందాత్మజుపై (కో

ధము, హృదయమ్మున, దరికొనియెన్‌- వాయుపురస్సర (పావృషేణ్య వా రిధరమువళలి, గర్జించి, హనూమ [(త్పముఖ పరీవృత రవిజుండు, గగనము కలగుండుగ కేకలువేసెన్‌-

103

జనప్రియ రామాయణం

వాలిని బీలుచుచు బవరమునకు బా

లార్కాభుండు, హర్యక దృప్తగతి

కార్యదకుం డగు కాకుత్సునితో

దినకరసూనుం డిటు లనియెన్‌- “అయ్యా ! ముందట నదిగో ! కిష్కిం ధాపురి, ధ్వజయం[తమ్ములు గలయది వలలను బోలిన వానరు లున్నది; మినుకు హొన్ను తోరణములదీ-

సరిగా వచ్చిన తరుణము, తీవెను

సఫల మొనర్చెడు చాడ్చున, మజువక

పలికిన (సతినను ఫలవంత ముగా,

దటితో. జేయుము థ్రీరామా 1.” పలికినమాటల భావమ్మును పసి వట్టిన యా రఘువంశశిరోధి, వి రోధి నిషాదన రూఢ వి్మికము(డు తిన్న(గ స్నుగీవున కనియెన్‌-”

“*వానరపతి ! పొరపాటుపడనులే !

యీసారికి నదె ! భానమాన గజ

పుష్కక యున్నది పుణ్యుండు మా సా

మితి, కంఠమున గట్టినది- గళమున; గుసుమిత గజపుష్చికతో గగనమ్మున నక్మ్యతమాలికా పరివృతుండై యచ్చెరువుగ వెలి-/గెడు హరివలె యెంతగ నొప్పితివీ 1

104

కష్క_0౦ంధా కాండము ఒక బాణమె! యీ యొక బాణమ్మే వాలిని గూల్చును, భయమును దీర్చును కాచికొన్నవి యఖండ భోగములు సీకై యేటికి సంళయమూ |! - _కాతృరూపి యగు వైరి, వాలి. జూ పింపు, చాలు, నీ [వేలివెంబడినె నా బాణము వెన్నాడి దూసిపో వును ధరమైం ఐడి పౌరలాడన్‌- సుగీవా ! యిటు చూడుము నా కగు పించి వాలి జీవితుండై మరలిన నవతల నిందింతువులే ! యిప్పటి కగుపఅచుము శ కాత్మజునిన్‌- స్తసాలములు సదమదముగ. జీ ల్చిన సంగతి మజచితివో ! యా బలు తూపులు నేటికి. (ద్రషువట్టలే దా బలము నళశింపనె లేదూ- ఆపద యొదవిన యపుడై నను ధ ర్మము నా ప్రాణము, మతిమంతా 1! మును 'పెన్నడు నే వచియించి యెలుంగు న సత్యం బికపై వచియింపన్‌- తతితో వర్షము గురిసి మహేందుండు పంటపొలమ్ముల బండించెడు నటు పంతమ్మును ఫలవంత మొనర్తును సం్యభమపడకుము స్నుగీవా !- 3105

జన్నపవియ రామాయణం

వాలి కనకమయమాలి, నిచటి కా

హ్వానింపుము, బాహాస్పాలన శ్ర

ట్ద తరంగ మృదంగ ధ్వాన పరి

ష్కూత మదళబలిత హుంకృతులన్‌ = ఇంతకు మును దా నెన్నండు నీతో బడి యెజలు(గండు, తన బలమున నచ్చి చను దెంచును వాలి, మదించి సంగరం బకుచో పండుగ యనువాడూ-

తన మగటిమి నమ్మిన మానిసి, దా

యలు, తను నేతజి, నలంతులం జూచిన

సెైరణసేయండు, సకియల సన్నిధి

లాఘవ మొనరుప నోర్చునటే $ రాముని యానతి హేమపింగళుండు ఇమ్ముల నార్బ, భుజమ్ములు వట్టుచు నంబరము గలిచి, యా యార్చులు, ది కూ్క్యూలములందున ఘుమ్ముమనెన్‌-

అరాజకమ్మున నాకులలైై , పర

పురుషులు దరుమగ బరువెత్తు కులాం

గన లటు, నా నినదమ్మున ధేనువు.

లఅచుచు దిక్కుల: బరువెత్తెన్‌ - కలని మొగమ్మునః గలంగి పారు హయ సంతతివలె, మృగసంతతి పజచెను, గళితప్తుణ్యములు [గహములవలె, ఖగ గణమ్ము లటీముజి ధరం బడియెన్‌_

106

కిష్కింధా కాండము

శౌార్యమ్మున. దేజము రెండింతలు

గా రవిజుండు ఘనగర్హ యొనర్చిన

నది జంరూ వాతా హతోర్మి యగు

నంబుధి నాదం బనిపించెన్‌- ఆంతఃపుర గళుండై న వాళిను (గీవుని భయదారావము విని, ని ర్వేల రోషమునం దూలంగ నంగము. నిట్టూర్పుల వగ లెగయించెన్‌-

కలుచ దొల౭కు నంగమ్ముల, నెత్తురు

పొద్దు "'ఏెండలను బోలిన దీప్తుల

వాలి, [గహణమున దూలిన [(గహపతి

వలె నపుడే, న్నిష్పభుం డయ్యెన్‌ - ఏరాళంబగు నీరసమున, నెర గలి. బోలుచు, కోరల వెజగొలిపెడు. వాలి, యున్మధిత వనజంబై, తూ డులు మిగలిన మడుగును బోలెన్‌-

అసహ్యమగు సూర్యాత్మజు కేకలు

మనసును గలంచిన మానవిశుతుండు

భూమిని. జీల్చెడు పొలుపున నడుగుల

పిడుగులు గడుకొన వడి నడ్రచెన్‌- అప్పుడు తార హృదంతరమున నే దో వెజదోచిన, తికమకయై, యా వాలి కంఠమున బాహులు బెనచుచు హితోదర్క-ముగ నిటు లనియెన్‌-

107

ఉన్యపియ రామాయణం “త్రగ దీ తాందఆఅ ! తరంగిణీ వే గమువలె. టొంగిన కలుచ దొలంచుము రేయి ముడిచి జారిన కడిగల పూ చండను చేవినం దల(గినటుల్‌_ తెలవారగని, మ్మలంత దొలంగి షో దువులే ! రవిజునితోం టోరాడగ; నింతమా[తమున నెనయదు నీ కవ మతి, యా తమ్మున కతిశయమూ- ఇప్పుడ వోవుట యొప్పదు దీనికి గారణమున్నది కపినాధా ! బలు పోరున నింతకుముందేగద ! యత. డలిగులియై చెడి తొల(గినదీ- ఇంతలోననే యెంతటి వ్మికమ మబ్బియుండు ని న్నాహ్వానింపగ కావున నేదో కారణాంతరం బున్నది దీనికి యోచింపూ- ఆకర్ట్ణించితా ! యానినదము దు ర్దాంత దర్ప భరితంబై యున్నది తెఅచాటున నెవ్వరొ | బలవ త్తరు ల్మాశయముగనై యున్నారూ- తన తెగువయె, యీ నినాదకారణ మనీ యెంచుట మన యలౌకికత్వము; బెరసీ యుండి యెవ్వరొ ! పెజవారలు యిటు లాడించుచు నున్నారూ- 106

కిష్కె౦ధాకాండము సాజముగా6 గడు చతురుండు, తెఅకువ గలుగువాండు భాస్య్కూరజుండు, యోచన సలిపి బలాబలములు పొాటింపక యలతుల [పాపునం దా, రాడూ- సీర్మాగణి 1 యొక విన్నప మున్నది వినుమా ! యంగదు డనె నాతో, వే గపడుచు(_జేతులు కాలిన పిమ్మట నాకులు గ్తెకాను టహితంబూ- అసివారుగ దా నడవుల [దిమ్మరి మఅలెడునప్పుడు, తెరువులు గాచిన వేగులు చెప్పిన వితమట ! ఆప్తులు “నా నో నన్నారట దానిన్‌- అయోధ్యాధిపతి కాత్మజు లట ! యి ఇ్య్వాకులు, యుద్ధవిశారదు లట! కీ రితి గలవారలు, బుశ్యమూకమున కరిగి రంట! కార్యార్టులయీ- రవిజునితో వారలు చెలికారము గట్టి రంట ! రణకర్కశు. డగు రఘు రాముండు వై రివిరాము6 డంట |! (పళ యమ్మున దొట్టిన యగ్ని యటా !- ఆ రఘుసింహం బాపన్నులకు ప రాగతి యట 1! యార్తావ? క్మాశయ మట ! సితకీర్తుల కాధారం బట! పట్టిన సత్యము వదలం డటా- 109

జన పయ రామాయణం

సహెధుజనుల కా[శ్రయవృక్షం బట!

జ్ఞానము మరి విజ్ఞానము గలం డట!

తం[డి యానతిని దాల్చి వనమ్ముల

కరుదెంచిన ధర్మాత్ము( డటా- అఖిల ధాతువుల కా్శాశయభూతం బచలేందంబే యైనటు, సుమనో హరమగు గుణముల కా(శయిభూతుం డత డట ! మన్మథ మన్మథుడూ-

రణదుర్ణయు( డప్రమేయుః డగునా

తనితో వైరము దగదని తోచెడు;

నార్జాాంతరులు మహాత్ములు రేగిన

[పశయము రేపక వదలెదరే !- ఏ నిటు లంట హృదీశ్వుర ! నీ దొసం గుల లెక్కింపంగం దలంచి కాదు,ునా మాటల నడచిన మంగళమగు, కపి రాజ్య మవబాధితమై యొప్పున్‌ =

తమ్ముని గని తూర్దమ్ముగ యువరా

*'జు నొనర్పుము తేజోధనుం డగు నా

న్యుగివునితో సూడు దలంచిన

నాకేమో దిగు లనిపించున్‌- అన్నదమ్ములకు నగ్గి రగిల్చిన కాకుత్సుని చెలికారము గోరుము ! బలవంతులతో( బగ లంటిన, రా జ్యమ్ములు (బదుకులు, దక్కెడునే 1

110

కిష్కింధాకాండము ఈడుళోన పసివాడుగదా ! సు (గీవుండు ! చేసెను కీన దొసంగును “పోనీ లెమ్మని" మానినచో ! నే మున్నది వైరము మీ నడుమన్‌ ఇక్కడ నున్న మరిక గ్రాడ్‌ నుండిన తమ్ము(డు తమ్ము(డె ధ్యాతీపతి 1 ర _క్తము బంచికొని ధరం బుట్టిన వా రికి నీయీనసులు బోలునటే !- ఉన్నది తమ్ముం డొక్కం డాతని నడచి యేసుకము లందెదు ! స్నుగి వుండు సద్గుణముల బోలనివాండా |! దానమానముల( దగువాందూ!- రప్పింపుము సూర్యాత్మజు, నుపలా లింపుము నుడులను హితదానమ్ముల; కొలువున నాతండు కుడిభుజమై కూ ర్పుండిన నాకొలు వెంతెస(గున్‌ !- సీ కత( డొకండే నిక్కపు బందువు చలము దిగవిడిచి సౌహృద మానుము; అంగదునకు చిన్నాయన లేండను చింత. దొలంచుము చిత్తమునన్‌- తారకు నెంతయు, గూరుచు నిం దజు డను [పథ యున్నది, యావచనంబున కనుగుణముగ నా [పణయాభ్యర్థన తీర్పుము నిన్నిక నేమడుగన్‌- కే

జన్నపియ రామాయణం

కోసలపతిసుతు డా శతమన్యున

క్రీడు, నీ యుగము మూడును తెంపున

దాకిన, [పాణము పోంకం దలంచినా

హితవచనంబుల మన్నింపూ- వలదీ పగ |! యయజలి యిదె ! దయసే యము, నామై రోషము గొన్న మహి ప్రళయం బగు కపిరాజ్యమునకు మా కందఅకును సౌఖ్యము దొలంగున్‌-”

తారా వచనసుధారనములు కా

లాభిపన్ను( డగు హరిపతి పాొలికి

నానమయ దళితున కనర్హ్యపథ్య

మ్ముల వలె రుచియింపకపోయెన్‌- తారాధిపముఖి తారాహితవచ నమ్ములు విని, గోపమ్మునం గన్నులు కెంపులు గా(గ, నిలింపాధిపసుతు( డవు లె మ్మని యిటు లందికొనెన్‌ -

“నిన్న [వేటువడి మన్నిగొనక, యే

“పోనీ లోమ్మన నానగండయై

పాతి, నేటి కిటు వీరము నెజపీిన

నెందుకు నే క్షమియి:పవలెన్‌ 1- మొనతల దూకిన వెనుకంజ యెజుం గనివారికి, ధిక్కార మెజుంగని వారకి, పరపరిభవము సహించుట కంటెను, మృతి మే లనిపించున్‌-

శం

కిష్కింధాకాండము

అని కభిముఖు(డ్లై యరుగుదెంచి, సం

రంభంబున గర్డ లౌొనర్చెడు ను

(గీవుని హీన్నగివు నొనర్పక

యోర్చుట ! మగటిమి కొప్పునటే ! పాడి యెశింగినవాండు, కృతజ్ఞుండు రాముడు, పాపపరాజ్ముఖు డాతండు నాపై కెత్తునె ! నాతి ! కకుత్ఫుల వంళము నాటిది నేటిదియే !-

అతివ ! యేల వెన్నంటెదవే ! పరి

వారముతో, నీ భక్తియు రక్తియ

మనసున కెక్కాను, మఅలుము, వాహ్బో

ద్లతి వదనము కళశవళపడియెన్‌- తమ్ముడు (పియుండే ! తమ్మునిలో( గల గరువ మభీష్టము గాదుగదా ! యా గర్వ మడంతును గాని సూర్యజుని జంపను మానుము సం్యభమమూణజ

కలన నంగములు నలిగులిగా నలి

పెద, వృకమ్ముల, పిడికిళ్ళను, వా

డింక యుద్ధ మని యెన్నడు రాంగూ

డదు = నా పోటు నదవదలై - హితవాదిని ! నీ వెంతో దూరము వెన్నడి నడచితి, వెనుకకు మజలుము తణమున వచ్చెద - జయలక్ష్మీ దర హోస తారకిత మగు నెదతో=

(8) 113

జన పియ రామాయణం

అక వచ్చితివా ! యింతీ ! నామై

నొట్టు సుమీ 1" యన నుజ్జులాంగి, ప్రో

నేరక, కనుగవ నిండిన బాష్ప

మ్ములతో దీనమ్ముగ జూచెన్‌= మధురగంధ మగు నెద నానిచి యు న్నతకుచ, జీవితనాథుని గౌగిటం జేరిచి, తన నిట్టూరుపు గాడ్పుల భావి విరహములు సూచించెన్‌-

భావకర్మముల! బరులను నొప్పిం

పని [ప్రియవాదిని, వాలి యడుగులకు

[మొక్కె. నఖభంపచములు బాష్పమ్ములు

పాద్య విధానము బచరింపన్‌- (వదకజించి యపార (ప్రేమా కార మంత సరద్గణనీయమ్ముగ స్వస్త్యయనమ్మును సలిపె నింద్రజున కుల్ణంబున నుత్తల మణంబీ=

ఈరెలు(ఏన “పోయివత్తు 1 ననియా

తార మాటికిని. దల మలప్పుచు శో

కమ్మును మోహము (గమ్మ నంతిపుర

మును జేరెను తన పౌొలంతులతోన్‌-_ పోవుచున్న తన పొలంతిని జూచెను వాలి యెొందుకో వాడెను వదనము వాడిన మొగమున వేడి యూర్చొకటి యెన్నడులేనిది మెదలాడెన్‌_

కేశ

కష్యంధాకాండము "కనపడునంతకు గడు నిశ్చలుండైై నిలిచి యిందజుండు దిలకించె నుదా రను, తారను, గారణ మేమో ! కనుం గవలోం జినుకులు గానబడెన్‌- ఆ బాష్పమ్ముల నణంచి సూర్యజుని తలంచి యీరసము తలదన్న(గ, బుస కొట్టుచు. బరుగిడె కోడెనాగు వలె నెట్టన నా యిందాత్మజుండూ- బి ఘు కనకన మండెడు కన్నులతో సూ ర్యాత్మజు( డేడీ ! యని నలువల(కుల చూచిన వాలికి నస్నుగీవుండు, విపు లగీపుండు, దా నగుపించెన్‌ = కయ్యమునకున్నై కచ్చ గట్టుకొని గరువ మెలర్చెడు కన్నులతో ధగ. ధగ వెలింగడు నుద్దామ వహ్నివఠె 'హేమపింగళుండు థాసించెన్‌. ఆ స్నుగీవుని నవలోకించిన యంతన భుగభుగలై యెద *“నిలురా ! పగదాయా 1!" యని వాలి గట్టిగా మొలలో దట్టి బిగియించెన్‌ - *“సలువా ! బారికి( బడితివిలే, యిక (బతుకుదులే 1 యని మదకలిలం బగు నాటోతును వలె హరిపతి పిడికిలి బట్టి యభిముఖుండై వచ్చెన్‌ = కేర్‌

ఉన్మఫియ రాొమాయటం చిచ్చజపిడుగటు వచ్చెడు నిం్యద్రజు నచ్చలమునం దా నాష్నేపించుచు “సై స యని యావేళముతోం గృత ముష్టి సూర్యజుండు మొగ(బడియెన్‌- సురకరువలివలె నురవడిగా( జను దెంచెడు నరి( బరికించి, వాలి, క సై కనుల ఉంకించి, యుదంచిత గర్వభారముగ నిటు లనియెన్‌_ ఇన్నాళ్ళుగ సీ పెందో (బదికితి విద । చూడుము, నవభిరురము, దేహము హౌడి పొడి సేయును పుట్ట వడంగును నా యాసును తోడన యడంగ్పన్‌_ కలిగిన కోపము కనుగవ నవ్వుల వెలార్చి రపిజుండు *భళా ౯ యందు ని. న్నన్నంతకుం బంతము డిర్చిర్రిపే నియు నని పిడికిలి జూపించెన మోదె నియదజుండు ముష్టితోడ గ్రని జున్సి మ స్తకమన కోణితధారలు కొల్వలుగా స్‌ర్చ్య, రి సహిత్రమ్సగ్య నచలము వలెనే ద్వత్ర డొప్పెన్‌_ పెటిదివియక్ర ధ్ర్వెర్ట వృకమృత్రో ద్దా టించె వాలి, నూజంచులవాల్సు మ హోదిశిరము భేదించ్చినట్పల్‌_ 116

కిష్కింధాకాండము

-ఆ [వేటున( దూగాడె నిందజుండు

గురుభారమ్మున( దరివలె నొకగడె;

యంతలోన దుర్దాంతబలుడు (పళ

యాంతకుండ్లై రవిజుని. దాకెన్‌ - ఖగనాథుని వేగమ్మును గలిగిన సరిసరి వీరులు, బరవసమున( బో రిరి సరిసరిగా, నాజసి, పుష్పవం తులవలె నాకనమున యందున్‌-

ఒడలు గగుర్పొడిచెడు రూపమ్ముల

నొకరి నాకరు నంతకపురి కనుప(గ6

బూని లగువు బిగువును యోచించుచు

_పట్లుచు నెజి గాన్పించుచునూ-

ట్‌

నథానఖిని, పంతమున పదాపది కరాకరిని, దుష్కరముగ బాహా బొహి, కచాకచి(, బట్టిరి యుద్ధము రవీం దజులు ముష్టామున్షిన్‌ -

అఆంతకంతకు ననంతముగా, శ

నాత్మజు బలవీర్యమ్ములు వెరిగిను

(క్రమముగ దరిగెను రవిజుని వీర్యము

కృష్ణపక్ష మిహిరాంచవలెన్‌ _ రవిజుండు, వాలి పరాకమమున నొ చ్చియు, భుజసారము సిరి దొలఃగియ న గ్గలిక విడక, హలహల దోహలు(డై యుసురుల నొడ్డుచు( టోరాడెన్‌-

కై

పదముల, జానుల, బాహుల, ముష్టిత లమ్ముల, ఘనవృక్షమ్ముల కొమ్మల కొండల కొమ్ముల ఘోరము పో రెస గెన్‌, వృతేర్యదుల సంగరమై- వనసంచారులు వానరు లార్జ్ర చతజోద్గారులు, జలధరముల వఠె టోరిరి ఘనగర్జారభటి త ర్దిత గర్వాంధ పరస్పరులూ- పలుమరు (వేటుల బడి నలిగులిర్లై స్నుగీవుని, రిపుసూదన ధనురా - కర్షణుం డగు రఘుపతి జూచైన్‌_ ఆర్తండైన సూర్యాత్మజు, గని యను. రఘుచందుండు నొారాచము పలికి వాలిక్ష చూపులు దొరించెన్‌ _ ఆవిష సిభమైన శరము సం ధాన మొనరెన్స ధనువున రాముండు _ కొలుడు కడిన్సిన్స కాలచక్ర మ్షన్స నాయధమున్న బూరించినటుల్‌_ పత్సృలు భయ వెభాంతములై , వళ యమ్మున మోహిత్చసై పడ వాటెడ్డు క్ష

కీష్కెంధాకాండము

రామవిము క్తము భీమళరము దీ

హైళని సన్నిభ, మంతకాల నిట

లాక్ష రూక హాసారవ మిందా

త్మజు వక్షమ్మున దూసికొనెన్‌ - తాకిన జవమున( దను వెల్లిను గం పితమై, వీర్యము గతమై, మగటిమి హతమై, యిందజు “డయ్యో [ యని ఖం డిత వృక్షమువలె నిల గూలెన్‌-

గత శీకుండై, గతచేతనుః డై,

వసుధకు నొజు(గిన వాలి, యాశ్వయుజ

మందలి పున్నమ, నవనికి గూల్చిన

యిం[దధ్వజ మనున ట్టుండెన్‌- కాంచనరూస్య వికాసితాంతరము కాలనిభం బగు కాండము రఘుపతి హరుండు, సధూమం బగ్నిని, ముఖమున నుండి వదలినట్టులు, వదలెన్‌ =

తోయబిందువులం దోగి, సుమించుట

ననలోద్ధత మగు నళోఠకమటు, రుధి

రోక్షితుండ్రై యిల కొణ(గెను, వాలి వి

ధూత వాసవధ్వజము వలెన్‌ - (పతీపమగు ద్రైవబలంబున ఫల మున శకెడరగు ఘన పురుషకార మటు వసుధకు (వాలిన వాలి వాలకము చూపఅ "క య్యో” యనిపించెన్‌ -

119

జన్య(వియ రామాయణం

ఒడలున వ(జపు( దొడవులతో, నా

చ్యంతము రుధిరంబై న కపీశ్వురు.

డలరులం జివరుల నందగించు నొక

వృక్షం బొజగినయటుం దోచెన్‌- దరణికి. దొడవగు హరివతి నేలకు (వాలిన తోడనె, వసుమతీ తలము నష్ట చంద్రమగు నభోమండలము వడువున( గాంతులు వీడ్కొనియెన్‌-

ఇన్ని వత్సరము లున్న నెయ్యములు

విడువగ నేరక, పెనుగులాడు నటు

(పాణతేజములు పరాకమము, వా

నరపతి మెయి వదలక యుండెన్‌- ఇందుండు దయతో నిచ్చిన రత్న ద్యుతి కవచిత సన్నుతమగు వారబ లమ్మునం గపి [పాణమ్ములు తేజము సిరియును(. దొలగక మెయి నిలిచెన్‌_

అవనికి నాఅంగిన హరియూధపు. డా

హాటకమయ మాల్యాంచితుండై), సం

ధ్యా జరఠాతప యోజిత పర్యం

తమ్మగు, జలధరమును బోలెన్‌- అవనికి నాఅంగిన నాకాయం, బా మాల్య, మాళరము, మర్మ భేదకము చెలువము ముత్తెజంగుల విభ క్తమె చూపజ! దనిపెడు నటులుండెన్‌-

20

కివ్సంధాకాండము

స్వర్గసుఖము లీ. జాలిన రామళ

రాసన ముక్తం బగు నారాచము;

అక్కతి దాల్చిన యాహోపురుషిక

వాలికి. బరగతి వర మొసంగెన్‌- చేసిన పుణ్యము వాసి పరిచ్యుంతు( డగు యయాతి కీడగువాని, యుగాం తమ్మున గాల విధమ్మున ధర కొఆః గిన పతంగు. బోలిన వానిన్‌-

.నాలుక లారిన కీలిని- బోలిన

వాని, మహేందుని వత దుర్గర్షుని

.మహేంద దుస్సహు, మహేం[దాత్మజుని

మవాదామ ధామాంచితునిన్‌ -_ సింహోరస్కుని సింహపరాక్రము మహాబాహు, పింగళనేేతుని, దీ మైస్యుం గనుంగవ నల్లన నలుంగడ లను బఅపుచు6 గాంచెడువానిస్‌-

.వాలిని దరియగ వచ్చె రఘూ త్తము(

ఊాదర మేదుర మగు హృదిలో నని

చిన బహుమానము జిమ్మంగ గన్నుల

దన [పాణం ఐగు రవింజునితోన్‌- వచ్చిన రఘుపతి వదనమెత్తి వీ కించి, వినయ కుసుమాంచితముగ, ధ ర్మార్థ కిసాలయ మండితముగ, ఫల వంతముగా( గపి యిటు లనియెన్‌-

21

జనపియ రామాయణం “*రామా 1 నీ వొక రాజసుతుం(డవు చరిత్మవతుండవు సత్త్వృవంతుండవు సీ వంశపు యింటితనం జేమీ ! సి వొనరించిన పని యేమీ !- పరుతో. బోరెడుతజి న మ్మరివో యుట నీ కీరితి కుజవో 1 తేజ స్వితకును ఫలమో ! చెప్పవోయి ! చెలు వండ ! నీపొందిన ఫలమేమో !- దశరథరాము(డు తలలో నాలుక (సజలకుం గరుణాభరితుండు సమయ దండు, ధృఢ నియమాశోభితు డుత్సా హమ్మును. వదలని వీరుండూ- సౌనుకోకండు, సరసుం డని, యిం కేమేమో ! (పజ లెన్నిన గుణములు- ఆ పొగడింతల కర్థ మిదేనా? యిఖ్యాకుల కుల మింతేనా ?- దమ, శమములు, ధర్మము ధృతి సత్యము క్షమా శౌర్యుములు, జనపతులకు సహ జము లని, రాముని జననాధశిరో మణి యని మనసున మన్నింవీ- తప్పుగల్లు నెడ దండించుటకే దండనీతి యని ధర్మము నమ్మి, వృ థా చెడిపోయితి తారా హిత మిత సూక్తులు నే పెడచెవి పెట్టి. 122

శిష్కధాఠాండము రాజాన్వయమణి, రఘుపతి, నే నారు తోం బోరెడునెడ( దొడుగునె బాణం |! బని పొరపడితిని, నిను జూడకముం దా పొరపాటే నను జంపెన్‌- అంగిట బెల్లం వాత్మ విషమ్మును గలిగి పాపముల కలుకక , పులుగి ప్పిన కూపము రఘువిభుం డని దెలియక వచ్చితి, నా వచ్చుట జెడితిన్‌- ధర్మధ్వజమును దాల్చి, ధార్మికుని చెన్నంగునో పచ ఛనువహ్ని కై తవసజ్జన ! ధూర్తాగణి! నీకల తెజం గెలుంగక, యే, త్వరపడితిన్‌ - పల్లెలగానీ, పట్టణముల గా సీ. మును పెన్నండు నీ మొగమును నే. జూచి యెజుంగను, నాచే నే యప కారము నొందితి(. జంపుటకున్‌?- కాయగసురులను. గడు పోముచు [బది 'శెడు నను, నారుతో. బొడిచెడునెడ చా టున( జంపిన నీ మనుజత్వమునకు నవ్వువచ్చు నోయీ ! రామా 1- 'పెద్దవంశ మట |! విద్దెలు నేర్చితి ద్ద ధి వట। పెద్దలకడ నధ్యయనం బట 1 సీ యంటంటలు నిజమయ్యెనులే 1 చేసినపనితో శ్రీరామా ! కేం3

జన్నవియ రామాయణం రాజకులం బని, తేజు గలుగు ధ ర్మం బని, కపటపునుదితో వేసము గట్టి తిరిగెదవు, కాంక్షించిన ఫల మేమో ! తెలుపుము నెజకాండా !- సామ దానములు, ఇమా ధర్మములు ధృతియును సత్యం బతుల వి[క్రమము అపరాధమ్ముల కనుగుణ దండన మివి నృపధర్మము లోరాజా ! !- 'శలమూలమ్ముల( (బాణము లతోముచు (బదుకు మృగములము, వనచరులము మే మీవు నరుం డనుటేగాదు నరే -శ్వరుండవు, బుద్ధిని వదలితివే !- పుత్తడి, వెండియు, పొలములు, రణకా రణము లందు రీవనములలో నవి యొక్క-టియును లే వున్నవి కాయలు గసురు లికెందుకు వధియింపన్‌ !- గొప్పరాజులకు గుణములు నయమును నను[గ్రహము, దుర్నయమును ని[గహ .మలంతుల చే(తలు, కలుపంగరాదీ కామమె సర్వముగా, కోపముకకు వసమై, చాపమె పరాయణంబయి నిలుకడి దొలంగిన నీలో నృపవృ తమ్ములు సంకీర్ణము లయ్యొున్‌= కే24

కిష్కింధాకాండము

ధర్మంబున (శద్ద్ధాసక్తులు తే

వర్థాప్తిజని, మరియాదయ శూన్యము

కామాంధత నిగ్రహము విడచి, యిం

[దియములవెంటనె బోయెదవూ- దాశరథీ ! యేతప్పు లేని నను బడ్వ( గూలిచి పెనుపాప మొనర్చితి; యెల్సి సజ్జను “లిదేమని యన్నపు డేమని యుత్తర మిచ్చెదవూ !-

రాజహంత, వి్మిపహంత, చోరుడు

గోవుల. జంపెడు కూళ, నా స్తికుండు

[పాణి వధమ్మున రతు,డును పరిచే

త్తయు నరకంబునం. గుందెదరూ- మి[తదోహము మేకాను పలువయు గురుభార్యకు( గన్లిజిపిన చెనటియు నడియరిసూచకు. డంహోలోకము లందెద రని కాస్త్రము వలుకున్‌-

ధర్మ మెజింగిన దాశరథీ ! నా

చర్మము గప్పరు సజ్జను లెవ్వరు

మాంసము భుబియింపరు, నావెం్యడుక

లస్టు, లయోగ్యము, లేపనికిన్‌_ పంచనభఖములగు [(పాణులలో (టి హ్మ క్మతియులకు నన్నం బగు, నవి యయిదే, తాబే, లాశువమును, కుం దేలు, నేదుసందియు, నుడుమున్‌-

కై25

జనప్రియ రామాయణం పేను పంచనఖిమైనను, నాచ ర్మము నస్థులు ధర్మవిదులు దాకరు మాంస మభోజ్ఞుము, మటి నన్నెందుకు జంపితివోయి ! నృశాసకు(డా ! సత్యము జెప్పెను సర్వ మెజింగిన తార యామెనుడి పోరచిగా నిట్టు వచ్చితి, స్‌చేం జచ్చితి, మోహము (గమ్మెను నామది గాలగతిన్‌- నిన్ను నాధుగా( గన్న వసుంధర వంచితయైనది, [కించదనమ్మున దుడుకు లొనర్చెడు ధూర్తుం డగు పతి దొజకిన గుణవతి భార గవలెన్‌- శఠుండవు, మిథ్యాశాంతుండ వపకా రోపజీవి, కృదుండ, వీ చేగతిం బుట్టితివోయీ ! పుణ్యుండు దళరథు కడుపున నిట్టి కుమారు(డవూ- చర్మిత మనియెడు వరి[తమును దెగ (దెంచికొనుచు, దర్చించి సాధు ధ ర్మాధ్వముల గలుచు నష్టనీతి సృణి రామహాస్తి నను బడ గూల్చెన్‌ = అశుభ మయు క్రం బాత్మవంతులకు గృర్థితమగు నీ కార్యం బొనరిచి యేను రాజనుచు నెట్టు దిరిగెదవు రామా ! రేపు సమాజమునన్‌-_ 126

కిష్కింధాకాండము

ఉదాసీనులై యుండెడు మామై

జూపితి మగటిమి చూపరాదొ ? నీ

మగతనములు నెవ్వగం దలకొనగా

నపక్సతి సేసిన వారలపై దొంగచాటుగా దుంటరివై పొరి గొంటివి విను నాకంట(బడుచు. గ య్యముసేసిన సీ వంతకుపాలికి. [ప్రాతకాప వగు దీసరికిన్‌-

_ఎహోలావశమున నాదమజచు ని

[దాకువు, నొక "'పెన్నుతాచు గఅచినటు

దొంగబచాటుగా6 దొడిగి శరమ్మును

జంపితిపో ! నను శౌర్యధనున్‌- సీతా విరహపుగాధ ముందుగా నాతో ననియుండంగరాదా ! యజ గడెలో లంకను బడ;గూలిచి సతి, దెచ్చియుండనా ! దాశరథీ !-

పపువువోలె రావణుని [తాడుతో

గట్టి సియెచుట. బెట్టి యుండనా ?

ఆలతిపనికినై యల్స్పునిః గూడి వృ

థా! నను జంపితివేమయ్యా | 1 అబ్బుల దాచిన నథోలోకముల దాచిన వెన సీతాసతి నీయా నతితో శ్వేతాశ్వుతరిని దెచ్చిన వడువున( దేనా ! రఘురామా ! !-

127

ఇజన్మపియ రామాయణం

రాజ్యమునకున్నై రవిజుండు నను దెగం

జూచుట యుక్తము, సోదరుం డగుట

యీ వెవ్వుడవోయీ ! నను గూల్చుట

కేసంబంధము దాశరథీ ?-” కాలమునకు వశ మీలోకము, మర జము సహజము, నే నందుకు వెతంబడ నోయీ ! నీదగుయీ యకార్యమున కేమని యుత్తర మిచ్చెదవూ ?-”

ఈగతి( బలికిన యిం దజు డమ్మున

నగు వెతతో, దాహమ్ము గవిసికొనం

గళలేదిన కన్నులతో, రాముని

రవినిభతేజుని, వీక్షించెన్‌. (వ(శితముగ, ధర్మార్ధసహితముగ హితముగం బలికిన వితమైన విచే తసుండగు నాయిందజు పరుసమ్ములు విని కాకుత్సుం డెలనవ్వెన్‌-

కాంతులు దొజగిన క మలాప్తునివఠె

తోయము దొఅంగిన తోయద మటు లుప

కాంతుండైన వైశ్వానరువలె దీ

నుం డగు కపీరాజును. జూబచీ 1=_ ధర్మరతుం డను దయ యొకయెడ, శా ర్యాధికు( డను గారవ మొక యెడ, త న్నాకషేపించెనె ! యను కన లొకయెడ తడ(౧ఐడ రఘురాముడు వలికెన్‌.

128

కిష్కింధాకాండము

ధర్మార్ధమ్ముల మర్మ మెంబంగక

కామంబున పోకడ వెజుంగక, లో

కపు పాడి యెజుంగక, బాలునివలె,

పరుసము లాడిన ఫలమేమీ !- శ్లానవృద్ధు లాచార్య సమ్మళులు వృద్ధుల నడుగక వివరము దెలియదు ధర్మము యిందాత్మజుడ వైన వా నర ! చాపల్యము నిడవైతీ !-

సవైలవన మివ్వాకుల దీ ధర

సర్వము, యిందలి జన మృగ పత్యా

దుల దూలింపను వెలయగ. బాలిం

పను, కాకుత్హులె (పభువరులూ- వారికి. జెందిన భరతుండు ధర్మాఒ భిరతుండు నేం డీ పృథివికి తేడ, ధ రాఖండలు( డగు నాతని ధనువులు రెండు నిగహాన్ముగహముల్‌ -

ధర్మకామముల తత్త్వ మెటీంగ్కి య

ర్ధ్థార్రనమునం గడు నవహితుండై , కుల

దైవము సత్యంబై, వెలిగొడుగు వి

వేకంబై, ధర బాలించున్‌- నయవినయము లవ్యయ వ్మికమమును సత్యము విడువని మైదోడులుగా దేశకాలముల' దెలిసిన యాతండె రాజు ధరా ధర్మాఒవనుండూ-

(8) 120

జన్నపియ రామాయణం భరతుని యానతి. బాలించుచు మే

మును మజికొందరు పుడమిని దిరుగుచు

నున్నా, ముద్ధత సన్నతి యొనరిచి

సీతియు ధర్మము నెలకొలుపన్‌- ధర్మ నిరస్త విధర్ముండైై, ది కూ్కూలము [దుజం జేలుచు భూమిని భరతు6 డుండ నెవ్వారికి ధర్మము గా దని _బదుకగ సాధ్య్మమగున్‌ ర్తి

ఆతని యానతి నవికృత ధర్మము

మనుగడ యగు మే, మనుద్ధతుల ర

త్‌ంచి, యుద్ధతుల నొంచి, యథావిధి

ధర్మము నిలుపుచు నున్నామూ- కామతం[తమే నేమంబై కు త్సిత ధర్మంబులం దెరువు దప్పి. సీ వపగత ధర్ముండవై ధరాపతుల బాధ్యత లన్నియు వదలితివీ-_

తను వొసంగినవాడును, విద్దెలు గజ

పినవాం డన్నయు/ బితరులు మువ్వుయణు

మనుజుల కని ధర్మశాస్త్ర వివరము

లెరిగిన పెద్దల హితసూ క్తుల్‌-

• అట్టులె. దమ్ముం డంతేవాసియు గుణోదితుండు దన కుమారునట్టిడు అని కాస్త్రమ్ముల యాభాషణ విమ లము ధర్మమునకు [బాణంబూ-_

కే30

కిష్కింధాకాండను

ఇది సూక్మపథం, బిది దెలియగరా

నిది జడమతులకు, నిది సత్పురుషులు

మదిలో నిడికొని మథించు ధర్మము

దీని [ప్రమాణం బాత్మయగున్‌: అభిలపాణి హృదంతరవర్తి, చి దాకృతి నీకును నాత్మ యున్నదిగ దా! మఠి యడుగుము; తరుచర ! నీ వొన రించిన పని, యశుభమొ ! కాదో!

ఆత్మనిదేశం బవగణించి, యకృ

లాత్ముండు చపలు(డవైన సికెలన

నిలిచిన, యకృతాత్ములు చపలుర టో

ధన విని, చెడితి వధర్మమతీ ! !- అంధు( డొకండు జాత్యంధులు జూపిన తెరువున నడచిన తెజగయ్యెను నీ కత ! తెలియదు నీకై బుజుమార్గము చెప్పనైై న దెలియునొ ! లేదో !-

తేటతెల్సముగం దెలుపుదు మా ఖా

వము విను మామై (బశ్నింపుము, సం

శయ ముండిన రోసమ్మున నూరక

పదరిన ధర్మము సరిపడునే ?- నిన్ను వధించుట కున్న కారణము లందు. [బధానం బాత్మసోదరుని భార్యను బొందుట ! వనచర ! ముంగా మురమున కద్ధము గావలెనే ! ! =

క,

జన్మపియ' రామాయణది- తమ్ము( డనంగా' దనయుండు గాడా? కోడలు గాదా ! కోమలిరుము! కా మావేశమ్మున ననుజు. డుండగనె కోడలి. గవయుట దుడుకుగదా !- నజ్జనానుమత సనాతనం బగు ధర్మము విడి దుష్యూర్మ మొనర్చితి ధర్మవిహీనుని. దల దలుంగునొ ! పూ' వుల బూజించునా ! ధరణిపుండూ !=- షపాడియు లోకపుంబాడియు మనుజున కవళ్యములు, మోహాంధత వీనిని: దలంగినచో, నాక దండోపాయమె యనుసరజీయం బధిపతికిన్‌ - పుట్టవు రఘుకులమున, పట్టినదో, కతియధర్మము 1! శఛాసనమా 1! భర తుని, దిక నేగతిం దొలంగుదు. గొట్టక ధర్మేతరులను బ్రవగపతీ | తనయను, జెల్లెలి, తమ్ముని భార్యను, కన్నులు గానక గవసిన వాసికి వధ మొక్క-_టియే విధివిహితము, నే నేమని శాస్త్రము దప్పింతున్‌ ?- అన్నయు( దమ్ము డని చూడండు భర తుండు ధర్మంబులు జెడినప్పుడు, త చృ్చాపమ్మును తచ్చాసనమటులే; దొనగున కరుణా హీనంబూ- కై32

కేష్కింధా కాండము

'సూర్యకిరణములు చొఅని తావులను

ఖరతుని చారులు చరియించురు, ఆం

తేకా ! దతని యుదీర్ణ ధర్మమే

చారవృత్తి ధర జరియించున్‌- ఒక్క రూప ప్పనగోత్త మ! నాకా మిత్రభవుండు సుమిత్రాతనయుండు నేలయు గోలయు నిప్పింతును నే నాతడు నా జానకి వెదకున్‌-_

"హనుమంతుడు మొదలైన వానరుల

సమక్షమున బాస యొసంగితి నేర

త్నీంతు ననుచు సుగీవున కస్మా

-దృపలు మాటతప్పంగ( జనునే- భరతుని యానతి, యరుణాత్మజు చెలి కారము, తావక కామాంధత, నా (పతినయు, నివి కారణములు మచ్చర నిహతి నీవు ధర (దెప్టటకున్‌ -

ఈ కారణముల నేడి యయుక్తమొ!

యెది ధర్మ సంహితము గాదొ ! వివ

రింపుము సజ్జన బృంద మనోవే

ధక మేదో! [హీకర మేదో 1-_ " ధర్మవర్తి యగు తరణి కుమారుడు తగనిసేంగిం. బడి, తల్దడపడునెడ ధర్మవేది నయి, తగవు దీర్పకుం

133

జన్మపీయ రామాయణం

సీవు ధర్మసంవేదివి మఘవా

త్మజ! సీజేసిన తప్పున కనువగు

పాచితంబు నీపడుటని, యదలో

నెరియక యుండుట యే యుజవూ- ధర్మమతులు పెద్దలు వాటించెడు మను గితము లగు మాటలు గలవు, వ. చించెద విను, మవి శీలవత్సలము లవ్యాహతములు ప్రవగపతీ [1

పాపము లొనరిచి (ప్రభు దండితులై

మనుజులు తుది నిర్మలులై వృజినము

లొనరింపని సజ్జనముల వలెనే

నాకలోక సుఖ మందెదరూ- నేర మొనర్చిన చోరుని రాజు వి చారణ యొనరిచి కాసించుటయో 1 వంక లేదనుచు వదలుటయో ! సే సిననే దోషి పునీతుం డగున్‌-

ఏకారణమున నేని వృజినమును

చేసిన దోషిని శిక్షింపని భూ

వరుని, బొందు నా దురితము, డెప్పర

మైనది త్యతియ ధర్మంబూ- మావంశంబున మాంధాతృనృపా లుం, డొక [శమణు(డు దుండగ మొనరుప. సీవలెనే, నయనిహితుండు మున్ను ద యా రహితుండైై ఖండించెన్‌-

కే3త

కిష్మింధాకాండము జనకృతములు దోసమ్ములు తొలుతనె పసివట్టక మదపరవడు లగు రా జులు నాపిమ్మట దెలిసిన యెడదం డించినచో నఘములు దొలంగున్‌= కావున కపిపతి! నీ వధ, ధర్మవి ధా విహీతం బని తల(గుము తాపము ధర్మము జూపిన దారిని నడువక తప్పుట 'కేము స్వతంతులమే ౯ ఇంతవట్టు గా దింకొక కారణ మున్నది వానరయూధప దానిని వివరించెద విను, వృథా రోషమున నాపయి నేటికి( దీండింపన్‌- నరులు -మృగంబుల నురు లొడ్డుచు, జా లములు పన్ని, యోదముల [దవ్వుచును నెదుటంబడియొ మాటిడియో ! చంపెద రి తెజంగులు నీ వెజి(గినవే ! పరుగిడె నని, భయపడె నని, మార్మొగ మున నున్నది, నమ్మిన దని మృగముల వదలుదురా ! యాయుధముల జంపక మాంసార్థులు మృగయా౬భిరతుల్‌ - దోసం బందున లేశము లేదని శాస్త్ర వచన, మాచారము, నున్నవి ఆర్ష మార్గ విదులగు రాజర్వులు షణ ష్‌ గూడ చవేటలాడుట వినమే ?- 185

జనపియ రామాయణం

వాళీ! నీ వొక వానరుండవు !"కా

కామృగమవు ! నా కాండమ్మున నిను

గొట్టితి, నెట్లులంగొట్లితి నను విచి

టబ టె న!

కిత్సకె, (పసకక్రి లే దిందున్‌- మృగయారతి నే మృగమునై నం జం పనం దగు, మాంసము భడ్యమైననే చంపం(గవలతె నను శాస్త్రము లేదు, ర తీచ్చ నున్నపుడు వదలందగున్‌_

ధర్మములో మను, ధరజనులకు శుభ

జీవిత మొస(గను జీవింతురు ధా

(తీవలు, వీనీట, నేయది దప్పిన

రాజజన్మము నిరర్లకమూ-

థి

కావున వారల గర్హించుట, యా మేపించుట, వధసేయుట, యపియ మాడుట, దగదు నరాకృతితో భువిం దిరిగెడు దేవతటే వారు-

వాలీ! రోష వివళ చిత్తుడవై.

యింతవణకు నన్నెగ్గించి పితృ

పైతామహ మగు పాడి దొలంగని

వాని ధర్మమున కంధుండవై ఇప్పుడు చెప్పుము తప్పో | యొప్పో ॥ నా కార్యము ! కపినాయక యను రఘు కాంతుని వచనము కన్నులు దెజచిన వాలికి ధర్మము భాసించెన్‌-=

136

కిష్క్‌ంధాకాండము

యయోచింపక మనుజోత్తము నీగతి

నిందించితి నను నెవ్వగతో, కలి

తాంజలియైై, యిందాత్మజు( డార్దవ

చస్సుల రఘురామున కనియెన్‌- “సిప్రరికినదే నిజము! సంశయము లేదు, "“ధర్మమును గాదని" మెలంగితి నలంతుల కగునే ! 'యగునని కాదని” గొప్పవారితో వాదింపన్‌---

1పమాదపడి ధర్మనిశ్సయమ్మున

న్నపియ మాడికిి నదియునునా దో

సమ్మని తేల్చంగ శక్యము గాదుగ

చా! రఘవంశవిధానమతీ !- అర్థతత్త వ్రముల నాకళించికొని పండితులగు జనపరంపరాహిత రతులకె, “యిది కార్యం విది కారణి మని పనన్న బుద్ధికి దోచున్‌-

-అవనిపతీ 1! నీ వా తెగకొలంివి

యక త్‌ ధర్ముండను, నక ఎతకర్ముండను

నను “మన్నించితి మను మొకసారి ము

నో మాలిన్యమ్ములు తొలగున్‌- రఘురామా! తారకునై వగవను నాక్షై వగవను నమ్మిన బంధుల కై. వగవను, కనకాంగదుం డంగదు డా ప్పుతునిశై యే వగతున్‌-

క్షం"

జనప్రియ రామాయణం వా డన్నను నా [పాణము, గుణమం డితుని బెంచితిని, నేలకు డింపక నను గానని దైన్యమ్మున వాం డిక వట్టిన చెలువై నశియించున్‌- కానక కన్న యొకానాక పుతుండు " ఆకృతబుద్ధి, వా డర్భకుండయ్యా [1 నా యుసురగు తారేయుని దయతో మన్నింపంగ వళఠెనోరామా! !- శిషింపను, రతక్షింపను సీవే కర్తవు, కార్యాకార్యావేది ! భా స్క్తూరసుతు(. జూచిన కంటనె జూడుము నా సుతు డగు నంగదు గూడన్‌- - భరత లక్ష్మణుల పై నే భావము నుంచికొంటివో ! యుల్పంబున సు. (గీవాంగదులను (బోవు మదేభా వమ్మున, ధర్మ నిబద్ధ మతీ !- పీసము దోసము జేసి యెజుంగదు తార తపస్విని యా రవిజునియెడ; కానీ, నాసతి యైనదాన, నా వనితయు నపరాధిని యయ్యెన్‌- నాయనంతరం బా యిల్లాలిని గలయనా! నీచెలికాండు సూర్యజుండు; ఆవెత లాయమ కంటనీకు కరు ణజాయుత ధర్మ నిషిక్త మత్తీ!- 138

రిష్క్‌ంధాకాండము

సీ చిత్తంబున నిలిచి కొలచినను

రవిజుండు ధరణీ రాజ్యంబేమీ !

నాకమునై నను లోంకువగా( బా

లించును, మించును పరసుఖియై- కారాధిపముభి తార, వలదు ! పో వలదన వచ్చితి. గలను గోరి ఠీ రామ ! తావక శళరాసన శరమిటు రా రమ్మని నను జీరినటుల్‌-

కృమియింపుము నా సర్వదోషములు

రఘుకుల దీపమ ! రామచంద !” యని

యంజలి. బట్టిన యా యిందాత్మజు

రాముండు కరుణమ్ముగ( జూచెన్‌- తన పృదయమ్మును దాచక పలికిన వాలిఫైని నిర్భర కరుణారస మూరిన రఘుపతి యుగ్గడించె ధ ర్మానపేత మృదు వాక్యనులన్‌ -

“సీ పాపమునకు నిష్కృతి సలుపుట

కే విధియించితీ మీవధ గావున;

మాక్షై గానీ నీక్సై గానీ

చింతించుట మంచిదిగాదూ !1- దండించిన యా దండధారి, దం డితుండగు వాడును, నిరయము దొజు(గి సు- ఖంతురు, గావున కీసంతయు నె వ్వారు నష్టపడలే దిచటన్‌-

139

జన్మవీయ రామాయణం

అపరాధమ్మున కనురూపమ్మగు

దండన బొందితి, తల(గితి పాపము

పొగచూరని వహ్ని గతిని, శుద్ధా

త్ముండవై, (ప్రకృతిని బొందెదవూ.. హృదయమ్మున గల బెదరును, మోహము, శోకము, విడువుము నీకేగా దా యింగదాదులకు నతం[దం బగు విధి దాటంో రానిది, ప్లవగపతీ [1

కనకాంగదు( డంగదు డేగతి వ

ర్హించెను! సీయెడ, దినపతి సుతునెడ

నాయెడ, నటులే, పాయక వర్తిం

చును, సందేహము లే దిందున్‌-”' ధర్మపథమ్మును దప్పని రాముని వాక్యమ్ముల వలవంత దొలంగిన వాలి ముహుర్ముహు రాలోకిత త తృ్పదవనజుండె యిటు లనియెన్‌-_

“అమ్ము [గుచ్చికొని, యలమటతో, న

క్ఞానముతో, ని న్నాడిన మాటలు

మఅచిపొమ్ము ! నిర్జ్ణరపతి వ్మికమ !

నను తృ్తమింపు మోయీ! రామా !1-” ద్వంద్వ యుద్ధమున దగిలిన దెబ్బ, లు రమ్మున నాటిన యమ్ము, త్మీవముగ బాధింపగ, ధూళీ ధూసరితుండు వానరనాధుండు మూర్చిల్లెన్‌_-

140

కిష్క్‌ంధాకాండము

పిడుగు వోలె రఘు వీరుని బాణ, ము

రమ్మున గాడి, ధరాతలిమపై నొక

ఫలితవృషమై పడెను వాలి యను

వేడి వార్త, తారకు. దెలి'సెన్‌- తెలిసినదే, తను వలయుట దెలియిక పాణి వచ్చె నా తార, వివిధగిరి గహ్వర యుత మార్గమ్ములలో కొడు కా! రమ్మని యంగదు తోడన్‌-

అంగదు తోడనె హరీశ్వరులు గొం

రజు వచ్చిరి, భీకర కార్ముకధరు

లా రఘుకేసరి నల్చంతల' గని

హపారిరి, చెట్టున కొక డొకండై- కలహంబునః బరికాడువడిన, యూ ధమ్ము చెదరి, కడు నుమ్మలికమ్మునం బారు మెకము లటు, € బారెడు కపులను. తార తపస్విని వీక్షించెన్‌-

రాజవరుడు రఘురాముడు బాణము

వదలకుండనె, వదలినయటు భయ

మున బడ బాండు వనచరులను వీ

తీంచి తొర తా నిటు అనియెన్‌- “తమ్ము, లన్నలను, ధరణి నాచికొనం జంపించిరి, శరసముదయముల( బెజ వారి సాయమున, ధీరవీరు లి ఇ్వూకులు ధర్మము బాలింపన్‌-

!

జన పియ రామాయణం

ఇక నెవ్వరి కీ యిలపై (_బదుకులు

పారంగనేటికి వనచరులారా ! |!

దూరపాతమునం జేరు (మోసినవి

రాముని శరములు వినలేదో ? [బదికిన యపు డా వానరేళ్వురుని [పాంపున బదికితి, రీపట్టున జ చ్చిన వాలిని. గని జీవింపగ6 జ న్చే! యుసు రెంతటి తీపయ్యెన్‌-”

య

ఆవచనమ్ముల కాత్మలు సుడివడి,

కామరూపులగు కపిపతు లిట్లని

రా తారకు, బాష్పాంచిత నేతులు

నిశ్వాస మలీమస గ్యాతుల్‌- “కానక కానక కంటి వొకానొక కొడుకును తారా ! బుడుతని [ప్రాణము గాచికొమ్ము , లయకాలుడె రాముం ణః వానరపతి బొరిగానియెన్స్‌_

చెట్టుల బలురాచట్లుల, గుట్టల,

ళ్‌ లబ ట్‌

గట్టులతో( బడగొట్టి నేల, గోం

(డిల్లెడు వాలిని, మొల్లపు శరముల

పవినిభముల రాముడు జం సెన్‌-_ వాలి మరణమును బోల(గం జూచిన వానరు లందరు బరువెత్తిరి యో తారా ! యిచ్చటః దడసిన కార్యము తప్పునంచు మా విన్నపమూ.

క్షేత2ై

కిష్క్‌ంధాకాండము

'గవకుల నెల్లెడం గాపువెట్టి యా

యంగదు త్వరగా నభిషేకింపుము

రాజ్యమునకు,6౬ గపిరా జతడే యని

వానరు లెల్లరు గొలిచెదమూ- మన మచ్చుటనే మసలిన, న్నుగీ వుని సైన్యము, రక్షణ దొఅంగిన దు ర్లమ్ముల నాాకమణ మొనరించిన మన గతి డెప్పరమై పోవున్‌

ఈసెన్యమ్ముల నెందతొ వానరు

లున్నా రమ్మా ! యుల్లము గలియని

భార్యలు గలిగిన వార లఅభార్యులు

సర థార్యలణ గోరెడువారూ- అపరాధంబునక్రై యింధద్రాత్మజు, డూరు వెడల్చినవా రందరొ యీ పరిగల, రుద్ధత తరుణీ విరహము మచ్చరముగ మారినవారూ=

అందరు మన కిష్కింధాపురి పైం

బడిరా ! గలిగడి పాొటులు దలంచిన

నెద గదలాడెడు, పదవమ్మా ! కపి

రాజ్యము నీపై నిలిచినది” అని, యీగకి( దోచినయట్టులు బలి ౩డు స్ప్రవగుల వీక్షించి, యనాదర మందస్మిత రుచి తుందిల నిళ్వా సౌనిలయై, మానిని వలికెన్‌.

క్షతం

జన్మపియ రామాయణం “కొండవంటి కపికుంజరుడే పో మెనట ! నాకు నింక నీరాజ్యపు గొడ వేటికి ! నంగదు డేటికిం [బాణము లేటికి. బౌండో కపులారా ! !- రాము బాణములచే మహి గూలిన వాలితోడిదే నా లోక" మటం చుజిశె. దార వానరపతి వలనికి వజదలు గట్టిన బాష్పములన్‌ - శిరము నురమ్మును. గరయుగళమ్మున మోదికొనుచు, నున్యాదిని మై *'య య్యో 1!" యని పనవెడు నాయమ యేడ్చులు గిరిగహ్వూురముల! గరగించెన్‌- దురమున వెనుకకు దిరిగి యెటుంగని రకగ్రాసి గుంపుల జక్కా-డిన వా నిని, పిడుగులవలఠె ఘనశ్రైలమ్ములః జించెడు పిడికిలి గలవానిన్‌ = మహావాతజవు, మహామేమఘ ని స్వను- ననితర మగు శౌర్యము జూపి భృ శమ్ముగ జలవర్ష మొ్మొనరిచి యుడి గిన మేఘము బోలినవానిన్‌.- శార్దూలముచేం జచ్చిన మృగరా జు విధమ్మున(, గడు చోద్యమ్ముగ, ను (గివుని తక్కువ చేవకు లోబడి పడియును కను వే గగువానిన్‌- ను!

కిష్కైంధాకొాండము

అభిలజనమ్ముల కర్చింపన! దగి

యడుగులతో, సుందరమగు పడగల

నలరుచు, పామునకై, ఖగపతి గూ

ల్చిన చై త్యము టోలినవానిన్‌ - ఆ యిం[దాత్మజు నవలోకించుచు దిక్కులు నూచెడు తెఅవకు( గనపడి రల్లంతన సూర్యాత్మజ లక్ష్మణు లా రఘువీరుండు, [వథితుండూ-

ధనువు నూది నిల్చిన రాముని గని

కన్ను౪గవల నాకట్టంగ జాష్పము

*'లెంతకు లోంగితి విస్పీ” యని తా

రాసతి యవ్వలిమొగ మయ్యెన్‌- కురరివోలె నఠికరుణముగా విల పించెడు తారను, భీతభీతనమ నాంచలు(డగు నాయంగదు గని, సు (గీవున కెంతో వెత గలగెన్‌ =

తారాధిపముఖి తార, రామశర

దారితుడై వసుధాతలి కొజంగిన

ధవు. గని, చింతా దంతురితాశయ

'యయ్యో " యని ధరం గూలంబడెన్‌- ఇలపై కొజగిన ఫలిత వృకషమటు పాౌఅం జాచి కరపదములు, గనుమూ సిన కపికుంజరు, సునాసీరనము వనట, తార హృది పౌగలయ్యెన్‌-

(10) 145

ఉన పీయ రామాయణం

అదిమికొనగ నేరదు వక్షమ్మున

శరవేదన 'డేప్పరమగునో యని;

యూరక యుండగ నేరదు; రారమ

నస్థితి దయసీయం బయ్యెన్‌- (వాలు కొంత, మణి వాలదు, తార, ద యా(పణయమ్ములు, దీప్రమురై హృద యమ్మును గలంచంగ, నా భావద్వువ మా మొగమున వేదన యమన్‌ -

ఆడవిలో6 గలుగు నాకు నాకుం ద

న్మయతా పరవశమై, గవలాడంగ

వనిత, కిశభూపాల రాగ సం

(గేరితయై యిటు విలపించెన్‌ - “ప్పవగపతీ 1! నా పలుకులు వినపడె నో ! లేదో ! విశభో్శజాధతో గడియలు పడెనో కర్ణము, రేదొన( గ్వైనను గలిగెనొ ! నా యందున్‌_

మృదుశయనమ్ముల మెయి జేర్చెడి వా

డవు గరినక్నితి. బవళించుటయే |!

రాచరికం వీరసికతకును దిగె

నే! నేటికి! యభిమానధనీ ! !- అవులే ! గొప్పది యర్మిలి నాకై కంటెను సీకా పంటవలంతిపై యసువులు( బాసిన యపుడై నను త న్కృదు శరిర సంగతి విడవూ- *

146

కిన్షిం ధాతాండము "స్వర్గమార్గమున స్వధర్మ నిష్టా నిర్మితమై, నీ యర్మిలి కిరవగు పురి దొఅకినదో ! దొలుకకున్నకి ష్కాంధను విడుతువా ! (పేమఖనీ !1- ఇ(క గడచిన వా యెలదోటల పూ వుల తావులలోం జెలువుగ నీతోం దిరిగిన పోకలు, దీర్చిన కోర్కెలు మాకు గధాకథనము లయ్యెన్‌- శయి |! హృదీళ |! మహా యూథసయూ ధప ! నీతోనే దలంగెను నాయా శలు, సంతోషమ్ములు, నా కిక మిగి లిన దొకటే! దుఃఖ్యవతమూ- ఈయెద యేమి టిదో ! యినుముగం జే సిన దేమో ! నిను. గనియును నపకృతి ఖారాహతు, వేయాలు [వక్కలుగ [వీలదు, తిరముగ నిల్చినదీ- ఆరవిజుని భార్యను బట్టితి, వా తని. దోలితి సౌందారణ్యములకు నాఫలమే యిటులై నీ చావై నా కుంకుమమును దుడిచినదీ- నీ హితమునకై. నే బలికిన వా క్యము వినవై తివి గర్హించితి న న్నటు తెగియించితి, విటు బడితివి, క్రై తనధర్మంబున బ్రవగపతీ | కేతా

జన్మవియ రామాయణం వయసును, రూపము, నయమును గల, వగ కత్తెలు, నిను గుది (గుత్తురు, కౌగెట నాకములో ! మజి నా కుంకుమ మీ నాటికి దీరినదోయి [ప్రభూ ! !- కొలమె నీపై క త్తిగట్టి, భా స్కూరతనూజుతో. జరిపించిన దీ వ్మికమ మెక్కడ ! భీమవిహృతి ! రవి జుని బలమెక్టడ నోయి! విళూ!! వగ పెలు(గని నా బదుకిక వైధ వ్య విదూనితమై; యపగత సుఖమై కృపణంబై, కడి యడలిన పూవై యనాథమై, యిటె నశియించున్‌- వీరుండు, గడు సుకుమారుండు సుఖముల కుచితుండు నీదగు నుల్త్లము దని పెడు నంగదు! డీపై, నతిమత్సరు. డ%ు రవిజునికడ, నేగడి బతుకున్‌ ? రారా! యిక దుర్లభు: డీ తండి, కు మారా ! యంగద ! మఠి మజి తం డియు గొడుకును. జూచికొనుండు, ముందున కీ చూపు లాళలైపోవు సుండీ 1_ ఇదె వచ్చిన వా( దడెద దనియంగ నాక మాట వలికి, (పేమమ్మున, దలమూ ర్కాను మో రాజా! కనుచాటుగు దే కంపు: |[బయాణము గట్టితిపీ |_ శీ48ి

కిష్కింధాకాండము

రఘుకుల భవుండగు రాముం డెంతటి

ఘనకార్యము జేసెను నిను జంపి! వ

తిజ్ఞ తీరినది, తెచ్చునులే ! సీ

తమ్మను రవిజు. డికన్‌ ఘనుండై - పరభార్యల జీవనములు, మాంగ ల్యమ్ములు, [దెంచిి నయంబని తమ భా ర్యలకొజతై సూర్యాన్వయమే తిరి గిన ! నిక ధర్మము లేముండున్‌ !

అన్నను జంపితి వాశ ఫలించెను

సు[గీవా | వివుల్మగీవా ! రుమ

యే! రాజ్యంబై, యా రాజ్యమె రుమ

యై, యింక [దావుము భోగములన్‌- ఇందాత్మజ ! యో యింద్రాత్మజ! కడ సారిగ నొకపరి తేజిచూచి, పలు కనిదేమీ ! యిదె! కాంచుపు, తక్కిన దేవేరుల దీనాస్యలనూ-”

తారా వచన విదారిత పహృదయలు

తక్కిన పడంతుక లక్కు.న నంగదు

నూదికొనుచు “శయ్యో !" యని మూల్లిన

నాధ్వని యలలై దివి లేచెన్‌- “అడుగుమురా ! యో యంగద ! జనకుని యడుగులంబడి నాకై న గతేమని ! యన్నది తార, మహి[కోళముతో తారాపథములు ఘూర్టిల్చన్‌-

క49

జనప్రియ రామాయణం

అంగదుతో న న్నవని విడిచి, నీ

వాకడవె బోయిన బోనిత్తునె ! నా

చేసిన దొసంగను జెప్పి పొమ్మనుచు(

దార దధీరముగ వాదాడెన్‌- ఆంగదుం డీ వంశాంకురమై, నిలు వగవతె నను నొక పలుకున్నది, మా కేమున్నది ! ప్టవగేశ్వుర ! యున్నది యొకటి నీతో నాకంబూ-

అనుచు. దార కరుణాకులముగ విల

పించి, యగ్గిః జొలజ నెంచి, సపత్నీ

సహితమ్ముగ నాసంరంభంబునం

గృతమతి యగుచు (బవ ర్హించెన్‌ - అంతట, నాకసమం దుండి, ధరణి రాలిన తారను బోలిన తారను హరియూధపు: డగు హనుమంతుండు వీ త్నంచి తిన్న(గా నిటు లనియెన్‌_

“*తారాథిపముఖి ! తారా! యీసా

హస మేమమ్మా |! వసమును దప్పిన

వివేకమై యిటు వీఅడిపను లొన

రించిన మెత్తురటే ! సుజనుల్‌- జంతువు జ్ఞానాజ్ఞానమ్ములతో, -.దన తన చేసిన గుణదోషములకు ననురూపఫలము లందు నిహాము (త్రము! మణి కర్తలు లేరమ్మా! £

150

కవ్కంధాకొండము

అవని నున్న భూతాత్మకులగు మన

మందటయు దీనుల, మందలు శోచ్యుల

మొక్కరి, మజియొక రుద్ధరింతురా ః

తనువే బుద్చుద మైనపుడూ- అంగదు( డున్నా( డాత్మజు. డొక్య్థడు వానికి నెంతో (బదుకున్నది, నీ వరయంగ వలదా ! యది యెల్లను ! హిత మసితము, నయమున బోధించీ-

రాంకలు పోంకలు ప్రాణికి సహజం

బాసువోఠలె నిట కటకును దిరుగును

జీవి, యీ నియతి చిరంతనం బె

వ్వరు దప్పింపంగ లే రమ్మా !- అవని [బదికినపు డై హికోపచా రమ్ములు, దేహి హితమ్ములై నయటు లవని( దొతీ(గినపు డౌర్ధ్వ్రదై హికం బట నైైపాతము లనాదృతముల్‌-

మంచె న్మాశితులు, నాంచె శా్యాతవుల

శాస్త్రవిధేయత( జరియించెను, హది

కోటి నేల, నేగుణము కొఅంతగా(6

జచ్చెనంచు రోదన మమ్మా రి అంగదు (బదు కీ యఖిల హరీశ్వర హీతాహితము, లౌక'టేమిటి ! కపిరా జ్యమె ! తారా! సీ యొదల నిలిచిన దీ విటు లాడిన నెటులమ్మా |

కీర్‌ 1

జన్మపియ రామాయణం (క్రమముగ నణంచుము రమణీ ! శోకము సంతాపము, జభసంతతితో త్వ త్పరిగృహీతుండై. పరిపాలించును (క్రమమున నంగదు డీ యవనిన్‌- “సుతుండు, సుతుం'డని పితరు లెందుకై. యాకాంక్షింతురా ! యా సవుయము ఘటి యిళ్లె, నంగదుం డెల్ల సతి్యాయలు దీర్చుంగాక తర్బడికి నిపుడూ- హరిపుంగవునకు నౌర్ధ్వ దై హికము దీర్చిన యంగదు దృప్తిగ సింహా సనమున నిల్పుము, తనయుని యేల్చడి గని, మది నెమ్మది నందెదవూ-” పవనతనూజుని భాషణదులు, వల వంత నంత రెండింత తొనర్పు(గ తల మలపుచు నా తార, రూక్షముగం జూచి హనుమతో నిట్లనియెన్‌- “బంగరు పలుకులు వలికితి వయ్యా ! హనుమంతా ! నీ యట్టి సచివు లు న్నా రిక రవిజున కావంతయు లో పము గలుగునె ! యేల్చడిలోనన్‌_ అంగదు( దడివితి, వంగదు. బోలిన సుతళతమైనను హతు( డగు హరీళు యాలింగనమును బోలునె 1 పతితో సహగమింప కే నెటు లుందున్‌- క్షే52

కిష్కింధా కాండము

హరిపుంగవునకు నౌర్ధ్వ దై పాకము

దీర్చుట, యంగదుం దేర్చుట, నాపని

గాదయ్యా ! యదె కచ్చగట్టుకొని

పోరిన యా రవిజునివంచూ- తంగడికి మాజటతం డి గదా! వ్వై కర్రను డిక నంగదునకు నతఈడే చేయింపగివలె నాయా పనుల న్నిటిలో _ ముందున నిల్చికానీ-

అంగదు బాధ్యత నరయంగవలె నే

నంటివి, పుతున కైనబంధు వొక

తంగడియె, యా బాధ్యత యతనిదె ధ

ర్చుజ్జుండ |! జననిది గాదయ్యా != ఇహమున పరమున నీ వాలియెనా 'శైనవా(, డిహము నందితి(, బరసొ ఖ్యము నందెద, నాకాంతునితో6 జితి బడి - మనోవ్యథలు బుడమాజన్‌--”

ఆంతట వానరకాంతుండు, కుట్టుసు

అున నెగరోజుచు( గనదోయి దెజచి

యరసిన, నగపడి రరుణతనూజుండు

నవని. బడి పొరలు నంగదుండున్‌-_ పప్రాప్తవిజయుః డగు రవిజునిం గాంచి, దృ గంతమ్ములు సౌహార్దశీతలము లగు బాష్పజలము లాకట్టగ ,నిం (దాత్మజుః డల్దన నిటు లనెకూ-

53

జన[పియ రామాయణం

“తమ్ము(డ ! సితో తగని మచ్చరము

బూనితి నని, నన్నే నిందింపకు

భావి ఫలమ్ములు వట్టి యీడ్న్చి మను

జునితో( జేయించును బనులూ- ఆ భావిఫలము లమై, సహజుల హృదయ (పణయము లిబైనవి, సు (గీవా ! తేళువ గీడ్పడి, తమ్ముని నెరవుగం జూచితి తొారపసడుచున్‌ -

“అన్నా' ! యని నీ *'వనుజూ యని నే

నఠరెడు | పేమలఈ బిలిచికొను. గపి

రాజ్యము నేలంగ (వాయలేదురా !

విధి యందుల కీవిధి యయ్యెన్‌- పూజ్యమైన కపిరాజ్య భరమ్ము వ హింపుము, తమ్ముండ ! హితోదర్శముగ; నాయవు 'సెల్లిన దన్నకు రక్తము బంచికొన్న నను మలఠలువరుమీ_

విపులమైన యీ విపుల, యింతకును

విపులమైన యచ్చపు కిరితి, [వేం

కనయగు మగసిరి, కాలుండు బిలిచిన

నొకటియు దిక్కై-నదొ ! నాకున్‌ ! !_ ఎన్ని రాజ్యముల నేలిన సుఖ మెం తగ (దావిన, నిది నడుమం[తపుసిరి; గమనింపుము భాస్కరసుత ! వచ్చిన దొకడే ! పోవునదియు నొకండే 1! 1-_

కీర్‌టీ

కిష్క్హంధాకాండము

ఈ మరణవ్యధ నా మాటలు గల

వోయీ ః కొన్ని, యసూయాపరుండవు

గాక, వాని స్మకమముగం బాలిం

పగవలె, ధర్మం బని తలంచీ- అదుగో ! యంగదు డవనీధూసరి ఠాంగుండు బాష్పార్ధ్రుముఖుండ్జై “తం 1డీ !” యను నేడ్చుల, నాయెదలోం జి చ్చులను రగుల్చుచు నున్నాండూ-

సుకముల కనువగు సొబగును సౌంపును ॥

గలుగువా(డు, సుకములతో. జెరిగిన

వాడు, చిలుతవా. డీడును మించిన

తెలివితట లమరిన వాండు- నా యుసురే వాం డోయీ ! స్ముగీ వా! తారేయుం, డా తరళాశ్నికిం గల యరువులు, చాకచక్యములు రూ మై: యూ యంగచు( డైనాండూ-

కడుపున బుట్టిన కొడుకే యని మ

న్నించి యంగదుని బెంచంగవలె, నిది

నా కడకోరిక, నా కడకోరిక

గాదోయీ ! యిదె సర్వంబూ- దాతవు, తాతవు, తమ్ముడ ! నీవే యీ ప్కుళున కిక నెటు. జెంచెదవో ! ఈ మొక్కను గమనించి పెంచితివ £ యిది క పిరాజ్యము వెలిగించున్‌-

క్షేగ5

జనప్రియ రామాయణం

చయతో. జూడుము, తం్మడి లేనివా€

డని, వంశాంకుర మని, ధర్మం బని,

యెవ్వరి కేతతి నేది వచ్చునో !

యని, కనకాంగచు నంగదునిన్‌ = సుగీవా 1! రిపుసూదను! దీయం గదుండు రేపు ని కదనంబులలే, బరవస మొప్పంగ బరికాడ్రై చర్రు వపు జెక్నున సేనల నడపున్‌-

తారాధిపముఖి, తార, నుషేజుని

కొమదరిత, సూవ్మార్ధములను గమనిం

చి నిర్ణయమ్ములు సేయుటలోం గడు

మెల(కువ గలయది, మచి గలదీ-= ఒకగ్రాట నున్నది, యొక్కట లేదని చెప్పం గాదు, తచ్చిషా దక్షత శకునమ్ములుమొద లభిలవిద్యలను వేరు (మోసినది, యా తార-

(ప్రతికార్యం బా పడతి నడిగి, త

న్మత మొనరింపుము హితోదర్క మది;

తారావచనము దప్పిపోయినది

లే, దేనాం డిది సత్యంబు- రాఘవేంందు కార్యము దీర్పుము, ని స్స్పంశయముగ, నది సల్పకయుండుట యధర్మ మగునను నంతేగా దీ కాకుళ్టుండు నిను ఖండించున్‌-

శే5ర

కిష్కింధాకాండము ఇదె గళమున నున్నది మాల, [గహిం పుము, నా యనువులు వోవకముందే- సకలళక్తులును సంక్రమించు ని, న్నే, మరణించిన, నివి తొలంగున్‌-” అనురాగార్జ్భ్రము లఅన్నమాటలకు6 (వాణము కలగిన రవిజుండు పరా గమ్మున జిక్కిన కళానాధువలె మోము నల్లన్నై నిలబబడియెన్‌ - “రా రి మ్మని యూజడించు వాలిసు ధామధురమ్మ గు [_పేమకు లో!గిన రవిజు(డు; వినయ భరమ్మున నన్నకు నతి యొనర్చి, మాల్యము గొనియెన్‌- గళమున మాల్యము చెలువగు తమ్ముని తృ వ్రిగం జూచి, ధరిత్రి వీడ సం సిదుండె శుక్పినద్ధుండగు దన క థి సుతుతో, నిందజు, డిటులనియెన్‌ = “*దేశకాలములు దెలిసి, [పియా ప్రియ ములలో! దాలిమి గలిగి, కార్యముల సుఖదుఃమ్ముల సోకోర్చి, మెలం గుము కొడుకా ! నృపు మదిం బడసీ- నేనన్ననా తండిని; నీ దొసంగులం గడుపున నిడికొని కాచితి, సృుగీ వునియెడ నీ చనువులు చెల్లవు, _వే లికి [వేలికి నెడమే సుమ్మీ !- కేరి

జనప్రియ రామాయణం "కొడుకా ! రాజుల కెడరగు శ్యతుల తో, తన్మితులతో నైననుం గలి యక, యధిపతి కీ వర్ధపరుండవైై దాంతుండవై మెప్పులు గొనుమూ- ' అతిస్నేహమున, నస్నేహంబున రెంట గీడె యాపంటల6. బడక, స మంగికృత మధ్యమ మార్షుండవ్వై మెలగిన సేమము మేకొనెడున్‌ -” అనుచు. దారవై పై, హరినాధుండు నినిచెను జూపులు, *నేకు. దెలియనిది హిత ధర్మపథం బేమున్నది' యను భావము గన్నులలో (వేలన్‌- శరవేదనతో. దిరుగుడువడు క న్నులతో, రదములు వెలికి వచ్చి, వెల గొలుప, వెజ్డిచూపులః జూచుచునిం (దాత్మజు డీమహి. దా వీడెన్‌- “ఫోయెం బోయె నీ పుణ్యమూర్తి" యని వనచరు లందలు వానిడి యేడ్చిరి ఆయేడ్పులు భూమ్యాకాశమ్ముల నిండి, యొక్క-టే హోరయ్యెన్‌- పాడువడ్డ ది (పథితంబగు కి ష్కాాంధాపురి యని కొంద రేడ్వు, సి కొండలు, కోనలు, మండిపోయిన ట్టున్న వనిరి, కొందలు ఫ్టవగుల్‌_ కై56

కిష్కంధాకాండము

ఆతడు బరుగిడు నప్పుడు జూడంగ

వలెనా సొంపులు ! ఫలితవృక్షములు

వెంట బోయెడివి, వేగవళమ్మున

నని కొందజు పనవిరి కేపల్‌- కొమ్ములు దిరిగిన గోలభుం డను గం ధర్వు. డొక్కురుండు, గర్వంయబున రా ద్వంద్వయుద్ధమున వాని లా వెడల జేసి, ధర్మితికి బలి యొసంగెన్‌-

ఆ జగడము బదునై దువర్ష్శములు

దివార్యాతములు, రవాకులిత ది

క్కు-ంజరమై, వె.జ గొల్పుచు జరిగెను

నాకలోక లతోకోత్సవమై- దర్పితుండగు గంధర్వు. గూల్చింమా వెత బాపిన కపిపతి, తేజస్సుర పతి, రాముని యొకబాణంబునం గూ లుట చి్యితం బనె. గొన్ని కపుల్‌-

గోపతి యీల్లిన గోవులు తమదగు

(పాపథి, సింహాక్రాంత వనమ్మున

నేపజినటు(, గపివృషభునకైై విల

కంచిరి, వానరు లందటునూ.- తార, మృతుండగు ధవు వదనము, వీ కించి, బాష్పలులితాక్షి, మూర, ఛవడె హతవృషముతో నవనికి (వాలు, త ద్మాశితమగు [వతతియు. బోలెన్‌-

క్షే59

జన్మపీయ రామాయుణం మోము మూర్కొ-నుచు, మూరిబోవు క స్నిటను దడుపుచ్యు నిటాలమును దా టించికొనుచు, విధివంచిత యగుతా రాసతి, పతితో నిటులనియెన్‌- **ర్టల్పు ! మహారాజా ! యీదేహము నకు సరియగు హంసతూలికా త ల్ప మిదేనా! రాల మొరప, మావిధి వెక్కిరింత లిటివియేనా 2- య! సౌహసిక్యపియ ! సర్వాఒతిగబల | యావిధి, రవిజున కనుకూలంబై. గెలిపించిన, దీయిల నతండే యింక వఏీరుండను మగవాసి గనున్‌- కపిసంతతి, బుతముఖ్యు. లంగదు. డేను, త్వద్విరహ దీిశందినముగ నావు అజచిన ట్టజచిన నొకప్రతి వచనమైన నివ్వనిదేమో 1- ఈనేలనె, నీతో నని యొనరిచి సమసి రెందరో శృతులు, యుద్ధ (పియ ! నేటికి నీ వీరశయనమై నది, యదె, యవాథ నేనయితిన్‌ - విశుద్ధ సత్త్వాభిజనా 1! మానద |! మన్మనఃపియా ! మహేంధదప్పుత! యి దెంతటి ఘోరం బిన్నినాన్న కే మించి, యొఐటిగా( జేసితివీ- 160

కిష్కి ంధాకొండము

తెలివి కలుగు తండడులు, తమ దుహితల

శూరుల కెన్నండు ధారాదత్త మొ

నర్పరాదుపో ! నావలెనే యు

ట్టిపాటు వై ధవ్యము గలుగున్‌- నా నెచ్చెలి | నానాధు(డు, నామన సును గరగించిన సౌొబగుడ వగు నిను గోలుపోకచే. దూలెను మానము భగ్నమయ్యెు కాశ్వుతగతియున్‌ -

సుతవతి యైనను, నతుల ఛనమ్ముల

ధాన్యము లుండిన, ధవుడు లేని సతి

విధవరా లనుచు. బిలుతురె గానీ

వేలు పేర( విల్తుర జనులూ= ఇల దొజగింన రోహిత లోహిత మం డలమున( బండియు(, జెలువమరెద విం _దగోపకాంతుల రాంకవముననుం డినయటు లేడ్తునా ! నవ్వుదునో !

శోణితమున, భూరేణువులను గలి -

సిన నీవక్షము, కనుగవ కింఘై

నది, లోహిత చందన మండనమై

యంతఃపురమున నలరునటుల్‌_ ఇంతకు నేటికి గృతకృత్యుండెపో | యినజుండు తీఅని తనవైరమురా ముని యొక బాణమ్మునం బోనడచె, సు ఖించుకుగా కిక ఛాంతమతిన్‌ -

(11) 161

జన్నపియ రామాయణం

కడసారిగ నిను గౌగిలింపనైై

నను నోచకపోతిని 'వక్షమ్మున

నాటిన బాణము పొటెత్తునొ' యని

నాథ ! నావిధికి నేమందున్‌ (-” తార మాటలకు దయపుట్టిన ని లుండు, శ కాత్మజునెదంద నున్న విశి ఖమ్ము నెత్తె, గిరగహ్వరలీనము దీప్త భుజంగము నె త్తినటుల్‌-

ఎత్తున పుడు గపిసత్తమ శోణిత

ధారాదిగ్సము, నారాచ మ్మ

సాది మస్తక పిధానితు దినకరు

విడిచివచ్చు రళ్మినిం బోలిన్‌. ఆతజి గైైరిక ధాతు తామములు గిరులనుండి ధర: దొజంగెడు రురు అటు హరిసతి గాయములందుండి వృత జమ్ములు, పలు వజదలుగ బ్రైన్‌ -

అవసీ రేణువు లంటిన యిం[దజు

కాయుము( దానము సేయించునటులు

తార బావ జలధారలు గార్చెను

తెరలు తెరలయిన దుఃఖమునన్‌- ఆర్టీ ఏకత పింగాకుండై కడు నంగలార్చునుతు. డంగదుతో నం గన యనె “జూచి |! కన్నులార ! నీ తం[డిపాటు తోయీ 1 కొడుకా 1-

162

కిష్క్‌_ ధా కాండము

అన్నదమ్ములకు నైన వైర మీ

కష్టపు జావున కడముట్టిన, ది

ర్వురి యెద! బెరసీన యరమర, యా ళర

మై, తుద కింతలు సేసినదీ- అంతకు సన్నిధి కరుగుచున్నవా( డదె. జనకుండు బాలార్యకాంతి, కడ సారిగ దత్పద సరసీజములకు (యమొక్కు-ము సుత ! మస్తకమాన్చీ-”

అమ్మ యానతో నంగదుండు, దుః,

ఖపరాధీనుండు? “నృప సేయము నే

నంగదుండ” నని యడుగు లంటి యభథి

వాదన మొనరిచె జనకునకున్‌ _ “మొక్కు-చున్న నీ ప్వుతుని దీవిం ప వదేటికి ః నెప్పటివలో నని, యా తార వియోగ విదారిత మానస దుఖమ్మున నిటు. బగులంబడెన్‌ -

“సమరయజ్ఞ మును సలిపి, జానకీ

జాని త్మీవశరజలముల మున్లితి

వవభృధంబు సేయం నగునో ! నిజ

తరుణి విడిచి పరధర్మజ్ఞా !- రణతృ ప్తండు సురరా జొసంగిన కాం చనమా లేదీ ! దినకరసుతునకు నిచ్చితివో ! యుసు రిచ్చినదానికి మెళుంగువెట్టి నటులయ్యెనులే]=

163

జన్మపియ రామాయణం

అస్తంగళుండగు హరిదశ్వుని రుచి

స్వర్దసానువును వదలని యటు ని

వస్తమించినను హరిపతి ! రాజు

థ్రీ వదలదు ని, న్ననుగతమై- నా పాతవాక్య మనాదరించివ చ్చితివి, హోరిలో హరుండ్రై తివి, ని తొలగుటతోనే తొలంగను నాసిరి యంగదు ముచ్చట లణగాజెన్‌ -'”

అంబుధి టోలిన యంగద బడి వెడ

లంగనేరక పెనంగు తారం గని

యన్నచావు వేయంతలు భాసిం

చిన్న రవిజుండు నీరసపడియెన్‌-_ అజువుళ్ళగు పహృదయంబైై, తఊెజగులు దొజ(గిన మొగమై, తొజగెడు కన్నీ రయి, సచివులు దన్నమసరింప నల నల్హన రఘురాముని దరిసెన్‌_

శర చాపమ్ముల. గరముల నూని య

చేద్య భావపదపీ కృతవదనం

బై నిలుచున్న మహాత్ముని, రాముని

గని, స్నుగీవుం డిటులనియెన్‌- “పలికిన మేఅకు( బనిసాధించితి వయ్య రఘూత్రమ ' యాస దీరినది; రాజ్యములందును, [బ్రాణములందును నాకు నేండు నీ దయవలనన్‌-_

164

కీష్కి_౦ధా కాండము కంటికి. జెటువుగం గలికి తార యదె! యేడ్చుచునున్నది, యీ కిష్కింధా వా నరు లెల్లరు, నన్నకుగా గుండెలు గదలంగం బొగులుచునున్నారూ- పసివా6 డంగదు-డు సురుల నొల్లని వానినలెనె, జూపస్దైడు, కపికుల దీపంజేమొ గతించెను వాలి; మ జెవ్వరి కయ్యా ! యీధరణీ !- బంధులు, మితులు, పరివారమునై కుడుచుటకే గద, యొడమి జగమ్మున ! అందటు పోయిన నవసీ రాజ్యము రవిజుని కొక్కాని కేలయ్యా [_ (కోధము, కోపము, గొదగొని యీయెద గన్నుగాన, కే, కావలమున జం పించితి నన్నను, బిదప నన్న యని జ్ఞప్తి కెలసినది, రఘురామా . ఇపు డీ హృదయం బెట్టున్నది యని చెప్పుదునయ్యా ' చిచ్చజపిడుగగు వాలిచేత నే గూలియున్న బా గుండెడి దనిపించును రామా !_ (భాతృ రక్తమును బారించి, గడిం, చిన నాకమ్మును, మనసున కింపిత మౌనా! యా బుష్యమూకవాసమె చాలు నాకు నిజ్వాకుశశీ ! 1. 1165

జన్మపియ రామాయణం

కదనమ్మున నను. గలంచి, “నిన్ను జం

పను పోమ్మనె, నావాలి ఘనత యే

మీ ! మటి తమ్ముని తామసంపు( బను

లేమీ ! చూడుము (శ్రీరామా !- పూల రువ్వె నా వాలినన్ను,నే రాల రువ్వితిని, రవిజుని కథ లీ బెట్టులు గుట్టలు చెప్పికొనును, ళా శ్వతముగ( గృతఘ్ను డని రామా!

అన్న యనుటయేనా ! యాసద్దుణ

మొక్కొాక్క-టి లోకో త్తరమయ్యా !

అట్టివాని నే నణ(గించితి, నా

శెక్కడి ధర్మం దిటమీదన్‌- కామ మనెడు చీ(కటింబడి, రాజ్యసు ఖమ్ములె జూచితిగాని, యన్నను జూడన్సై తి, వచ్చును బోవును సుఖ మన్న వచ్చునా! సుగుణఖనీ !-

తన వీరమునకుం దగదీి యసదుని

జంపుటంచు నను సరకుంగొనని య

న్నను జంపించితి, నా సీచత్వం

బెల్లలు దాటినదోయి ! [పభూ! చెట్టకొమ్ము నను గొట్టె వాలి యా [వేటున కిల ఐడి విలవిలనైైతిని తమ్ముండ ! యింక యుద్ధమునకు రావల దని, యేడ్చుచు., దా నూరార్చెన్‌-

166

కిష్కంధాకాండము ధర్మగుణము, పెద్దతనము, సోదర (యేమ, నతడు బీవితమునం జూ పెను కామమ్ము [కోధము, కపిత్వమును నా పాలికి జూపించితినయ్యా !- తలపుల జేతల( దలకూడంగరా నిది కోర(గరానిది యగు నేవపు! బాపమంటినది, భూపతి ! వృ్మతవ ధమ్మున నిం్యదున కంటినటుల్‌- ఇం[దుని పాపము, వృక్షమ్ములు, జల ములు, భూమియు, దరణులు, గొనిరట 1! వర ములక్రై, తఈరుచరముల పాపము గొను నుదాత్తు లెవరుందురు స్వామీ ! కులమును గూల్చితిం బొలియించితి ధ ర్మము, నా కిక నీ పజాభిమానము యౌవరాజ్యమును నన ర్లమనంగా, రాజ్యము, భోజ్యమొ ! రఘురామా !- అతినీచము, లోకశాపకారకము గ్‌్లిత మగు దుష్కర్మ మొనర్చితి నను వెత, యీ యెద నాకమించె, జల ములు పల్పమ్మున నిండినటుల్‌- (ఛాతృహత్యయే పళ్చాత్యాయము: తాపమె, కరదంతాదికమగు, పా ప మనెడు నేనుంగు బడగూ ల్బెను న న్నేటిగట్టు( బడం గూల్చినటుల్‌ = 167

జనప్రియ రామాయణం

(కాచిన యప్పుడు క్రసటునుండి విడి

వడు బంగరువలె, నెడందనుండి నా

మంచితనము గతియించిన దయ్యా

సజ్జను లల్పుల( గూడుదురే ! ఎఎదుకునొ ! బతకందొ! వాలిసుతుం డని హరియూధపు లందబు నఅకొాఅ యస నుసుకుల నుళ్ళా, రుర్తిని వీడుదు రతండు గతించిన నఖలకపుర-

కలుగవచ్చు. దనయులు గాన్కీ యం

గదుబో ల్కౌమరుండు గలుగునె ! యట్టిండు

గలిగెన యేనియు గలునగునె వారికి

నీడగు సోదరు. డిల నెందున్‌- ఈ యవనిని. దారేయుండు మదికిన (బదుకు. దార, తత్పరిపాలనకై; వాండు గతించిన వనిత యొక్కాగడె [బదుకదు, నిశ్చిత మిది రామా !-_

అంగదునకు - మాయన్నకుం బీతిగ

దేహము విడుతును దీప్తాగ్నులలో

హరివీరులు, నీ యానకు లోంబడి

వెదుకంగలరు సీతాసతిని-_ నే మరణించిన నీపని నిలువదు సమర్థులకు దుస్పాధ ము-దునే ! కులనాపకు. డీ యిలకు ననర్హుం డనుమతింపు, నా చావునకై "-

168

కిష్క్‌౦ధాకాండము

అని యార్తుండై యలపరించు ను

(గీవనిం గని, కన్ను.గేవలః దొనంకెడు

బాప్పములై రఘువంశమౌళి, మన

"సీదో యొకవిధమై యుండెన్‌- తాలిమి యందున ధర గాదనువా డిల కేలిక, యయ్యినకులచం[దుం డాదర మేదర మగు చూపులు, విల పించు తారదెసం బాజణీించెన్‌-

ఆగుణి యజింగిన హనుమంతాదులు

భరువక్షమున వక్షము జేరిచి

పండిన తారను బట్టి లేపిరి, క

దుష్టబాష్పజలభర నయనన్‌-

లు

వనదమ్మును బాసిన శంపాలత వంటి తార; రఘువంశవివర్ధను శరచాపధరుని బరికించెను, తే జోజ్జ్యల దంబరమణి నిభునిన్‌-

రాజలతణ విరాజితుండై, యట

నున్నవారిలో ను త్తముండుగం గని

పించుచుంట, నా చంచలాక్ని, యిత;

డే రాముం డని భావించెన్‌-_ తెగకన్నుల యా తెజవ, వింటబా ణము విడిచినగతి నమలుం డగు రఘు పతిచెంతకు. బడ బాతె ఘలఎఘల మని తన యండెలు నినదెంపన్‌ |!

169

జన్నషయ దచామాయణం

మంచివారితో మంచిది తార, మ

నస్విని భర్పృువినాశ దుఃఖమున

తాలిమ్‌ దూలిన్వ దన్ను మజచి, య

క్కసమున రామున కిటు లనియెన్‌-- “*నరికాడా | నిన్నెలింగితి మయ్యా | శరమొకంట నాసురముగ వాలిని గొట్టినదాన - రఘూత్తములకు6 దగు పని యొనరించితి లేవయ్యా-

అఇందియములను జయించిన జాండవు

దురాసదుండవు, పరక్టోకుండవు

ధార్మికుండవు, నీ తాలిమి కెనగా

దవని, నిడుదకన్నులవా6డా !- అప్రమేయ ! బాణాసన శరధర ! యీడు లేని బల, మీ చక్కని డే హము జూచిన,సి న్నందురె ? మానవు. డని, యొకదేవత యనకుండన్‌_

నా [పియు నణచిన నారాచముతో

నే, ననుం జంపుము దీనదయాపర !

తార లేని యిందాత్మజునకు దివ

మందు సుఖము లే దణువై నన్‌- తలలను దాల్చిన తఅచగు పూవుల నరుదగు సొగసుల నచ్చర లెందలు బలిసిన, వనజోపమన్నేతున కా వాలికి నేనే గావలెనూం-

1/70

కిష్కింధాకాండము

అందమైన బుశళ్యమూకమున, నీ,

వా సీకాసతి, కలపరించు నటు

నాకమందు( గపినాధుండు నాకై

యలపరించు నయ్యా రామా! _పాయము గలిగిన వారికి, వనితల యడబా 'టెట్టిదొ 1! యెఆంగిన వాండవు చంపుము నను నిశ్శంకుండవై, యా వాలి విరవాములు భావింబీ-

తరుణిని గూల్చుట ధర్మము గాదని

తడయకుమా ! యిందాత్మజునకు నే

నాత్మను, కపిపతి నణచిన యట్టులె

యణ;పుము నన్ను దయాశరదీ !- ఆత్మవంటిదే యగును బురుషునకు దార యంచు వేదమ్ములు వలుకును. కాస్త్రమ్ముల నీ సంగతి బహుధా (శుతమయ్యా ! విజ్ఞానఖనీ !

దారల( బతులను జేరుచు టుత్తమ

ధర్మము, సాధుమతం బిది, తరుణి

వధ సేసిన పాపము, ని న్నంటదు

నను జంపుట బుణ్యమె రామా ! కోరిక దీర్పుము వారణసుందర యాను డైన యిం।ద్రాత్మజుతోడి వి యోగము నోప,గళలే నయ్యా $_

క్షే

జన్నవీయ రామాయణం కనకదామ పరికలిత కంఠుండగు శరుచర వృషభుని. దల(చెడు కొలండియు సీ కాయముపై నేవగింపు సను గాల్చుచు నున్నది రఘురామా అని పనవెడు తారను గని రాష్షుయు హితముగ నిట్లనె “నిది యేమమ్యా వీరపత్ని !' యివి పేబడిపయిలు తారపందిదానికిం దగవూ-_ ధర సర్వమ్ము విధాత చెబటుదమట ! యీ సుఖదుఃఖము లెవ్వరి పోకడ, లతసివి గాకని, యంద రెజబుంగుచుర్న నీ వెటుం/గక హోవ్పటె వింత- ఈ లోకమ్మున నెంతవారయిన ధాత్మవాత దిద్దగతే రమ్మా |! యూ వగ డెలిస్సిష్సు నద గుందుట, మన వివేక మన్ని యనిపించునొవ్లో ఇ లేనిదానికై దీనత గుందిన, నున్న స్ప్రుమ్స లేకున్నయట్టు లగు; మతియత సజ్జనమార్గం బిద్రి గా పలవించినవ్రోం టెకృతిని బొండిన వార్పు, వెస్టిరిగి వత్తురె ? కాలా శ్రికమగు నిప్రాక్స్యన మార్పులు సహజము (బదుకు శాళర్షతవ్ను గాదష్మూ (| శ?2

కిష్కింధా కాండము అదె! నీ యంగదుం డాతండడు యవరా జౌను, నీ యడంద నమృతము జీలుకును తారవంటిదే థీరత. దలణిన దైర్యము లి(క నెవ్వరికమ్మా !- "పెండి కంపునటు విభులను బజోరుల కంపునట్టి వీరాంగన లీగతి నేడ్తురె. ఛీఛీ ' యీ దౌర్బల్యము తారకు, ధీరకు. దగదమ్మా !-” ఆ రఘుచందుని యాళశ్వాసనములం దేజిను తార, కఠోరమైన యెం డల దురపిల్లి యనంతర మిందుక ర _పసారమున సౌగసినటుల్‌ - దుఃఖము మొగముల దొలుకంగ వెరిగ6 జూచుచున్న యా సుగీవాంగద తారాదుల. గని తత్సమాన తో కమ్మున రాముఐ డిటు లనియెన్‌ = “పలవించినచో పయోజనం బే మున్నది ? మృతులకు ? [(గ్రన్నన న్‌ప్రై ననుస్టేయ కార్యములకు బూను(డు విధివిహితంబులు గమనించీ- బంధువియోగము (బాప్తించిన దుః ఖమ్ము సహజమే, గానీ, యది మితి మీరి వివేకము [మింగుట మాత ముదారమైన పద్ధతి గాదూ- 1783

జనవీయ రామాయణం నియతి కారణము, నిఖిల జగములకు నదియె సకల కార్యములకు సాధన మది నియామకం, బఖిల భూతముల కన్యమైన హేతువు లేదూ- స్వభణావమునకు వళశమ్ములు జగములు గర్త లేడు, మరి కారయితయుళలే డా స్వభావమున కాధారమున గా లము నిశ్చాపచ మీతెజంగూ- "కాలము దాటదు కాలము, నాకా లమున కపకయలవ మంటదు, స్వ భావరూపమై వాలిన కాలము గడువ(గ వలంతులు గా రవరూ!- ఆప్తులు బందుగు లనుట లేదు, కా రణము లేదు, విక్రమము లేదు, జీ వున కేవిధమున, నణ(గని కాలము నొంచు నుపాయమ్మే లేదూ - కా లపరిణతిని( గల్లు గార్యజా త మృ్మని, నెమ్మది దాల్చిన వానికి కాలవశమ్మున( గలుగు(, దమకు6 దా మై, ధర్మార్థ్ధాదుల సిద్ధుల్‌ వ్‌ ఇహమునుండి పయనించి స్వ(పకృతి నంది, వాఠి ధర్మార్ధకామసం యోగ పవ్శితం బొందె (కియూవఫల, మేటి కాతనికి శోకింపన్‌ కే7/4

కిష్కింధాకాండము ఈరుచరపతి తన ధర్మమ్ములచే నింతకుముందె గడించెనుు నాకము వీరధర్శ్మియై, పెనంగి కైవసము జేసికొనియె నా స్వార్జితమున్‌- ఉత్తమ నియతిని గు త్తగొనియె, లో కోత్తరుం డాత. డుదాత్తుండు, వగవగ నేటికి వాలికి నింక జేయందగు కార్యము లూనుడు హరిపతులూ-”* అన్న రాము వచనార్థము (టగహియిం చిన తమ్ముడు, లక్మణుండు (భాతృవిర హాకులమతి యగు నర్క్మజునకు సమ యానుకూలముగ నిటు లనియెన్‌- “సుుగీవా ! యింక జూడు మనుష యంబు కార్య మిందాత్మజునకు, నీ వే ! యిటు దైర్యము బాయం్నద్రోవ నిం ఇవ్వరు వత్తురు ముందునకున్‌ ?- ఈ కపిరాజ్యము నెల్ల, దీర్చి ది ద్దంగవలె నిళమీదట నీవే ! యొక బాలుని వలెన్నై వదర్తించుట తగ దయ్యా ! కిష్కింధాధిపతీ !- అంగలార్చు నా యంగదు దేర్పుము దహనమునకు( జందనకాష్టాదులు దెప్పింపుము, ధృతి జొప్పింపుము, తా రకు( బతివిరహాకులమకికిన్‌= 175

జన్మపియ రామాయణం ఆంగదు(డా ! నీ వజుగుము నాయన ! మాలలు, గుడ్డలు, మరి వలసిన ఘృత తైలాడదులు దె, మ్మీలాగున శో కించిన లాభము లేదయ్యా !- తారా ! చెచ్చెజఖ బొయిము, తిబికను దెమ్ము కూర్చొనిన ఉరునె దుఃఖము? త్వర మేలందురు పరిణత బుద్ధులు తండి ! యిట్టైివగు తరుణములన్‌ = ట్‌ వాలిని మోసెడు బలము గబుగు శివి కావహు లిచటికి. గదలిరండు, స న్నద్ధు లగుండు, దిజ్నాగ సమాన ఈ రీరు+ డింద్రజుండు = తెలిసినదే-” అని, యీగతి దోచిన యానతు లి చ్చి, రవిజుదాొ నెచ్చరించి లక్ష్యణు+ డన్న్మపక్కలో, సన్నమితాస్య వి నయ సుందరముగ నిల్చుండెన్‌- తారుండు కిష్కింధాగుహ. 'జొచ్చిం జ వమ్మున దెచ్చెను, భదాసనయుత మయి చిత్తరువుల యందము గల యుద యార్క_వర్డ మగు ఘనశిబికన్‌_ తావి గలుగు పూదండలు (వేలెడు దాని, సిద్ధల విమానమ్ముల క్రీ డైన దాసి, సందొనిత పద్మా వృతమై గన నింపగు దానిన్‌- 176

కిష్క్‌ంధాకాండము కృతిమ కందర కృత్రిమ శతైలా వళి గల దానిని, వరవాతాయన జాల రం[ధముల చక్కు-దనమ్ముల దానిని దివ్యం బగుదానిన్‌- రమణీయమ్మగు ర క్రచందనము బులిమినదానిని. బలురకముల చె ట్జుల పముల (వాతలు గలదానిని విశ్వకర్మక్పత మగుదానిన్‌= శివికను జూచిన శ్రీరాముడు, ల చ్మణుతో ననె యి(క ననుజా ! చెచ్చెజ( బెట్టింపుము గపివృషభుని దేహము (కేతవిధులు గాని మ్మనుచున్‌- ఆర్యతనూభవు. డంగదుండును శిబి కాంతరమున నిందాత్మజు దేహం బుంచిరి, కను లూరించిన బాష్పజ లమ్ముల( జూపులు తొడింబడ(గన్‌ - తొడవుల వెలగల యుడుపుల, పూదం డల నర్చించి, యడలు దలః(గించి, ది వాకరసూనుండు ప్రవగకులమ్మున కీవిధముగ నాజ్ఞాపించెన్‌ ల “*వానరులారా ! వాలి, కపీకులా లంకారం వాతంకము లేక యొ నర్చు( డాతనికి నాకమ్మున కాం తి గలుగు తెజింగులు నిఖిలమ్మున్‌- (12) వ

విన్మవీయ రామాయణం ఇండు ! దానములు హేమ మణీ వసన నాదులు, శిబికకు న్యగభాగమునం బొండు పెద్దలగు ముఖ్యులు, (బదికిన యపుడు వాలి గొల్బ్చిన యటులే !- (బదికిన యప్పుడు వాలికి వరవుడ నెఅపె సంపదలు, మరణమునపుడు నట్టులె వై భవమారంగ సలుపుండు సకలమ్మును విధిసపాతముగన్‌-” రవిజుని యానతి( బ్రవగులు నడచిరి శిబవికముందు, ఘనచింతా నిక్వా సౌనలములు, శకాత్యజ భావిద హనకార్యమ్మును సూచింపన్‌- అక్కున జేరిచి యంగదు( దారుడు నడచెను, గన్నుల బుడిబుడి దొఅ(గడు సీరై, 'పోయితె ! వీరశిరోమణి : కపీపతి !” యిని కక్క-సపడుచున్‌- తారాధిపముఖి తార, ముహుర్ముహు రాహతవక్ష, విగాహిత దుఃఖ, వి చేకంపు బాదులు వికీర్ణములుగా సృదయభారమున సుడివడియెన్‌.- కరుణార్జ్భముగా, కురరీ విపహగము వెలుగించినయటు లెసకము గొను దుః ఖమ్మున దకి్యిన కాంతలు విలపిం చుచు నడచిరి, హతపతి వెంటన్‌. 108

కిష్కింధా కాండము వారి రోదనము వనాంతరమ్ముల గిరుల ర్ఫురుల( (బస్రరముల (బతిళ బ్దమ్ముల సీనంగ, నిమ్ముల నయ్యవి, త్మ్యదోదనముల యటు లుండెన్‌ నిర్ణనమగు నొక సీటిపాయయొ డ్డున, పులినతలమ్మునః జితిజేర్చిరి యొక్కొా-క కపి యొక్కొాక్క- కాష్ట్రముగ+ జేర్చి, తమ యెదలు గూర్చినటుల్‌- శివిక నచట డించిన కపివీరులు చెచ్చెజం దొలంగిరి చెట్టున కొకండై భావి దుఃఖపావక కీలా పట లీ భయకంపితు లైనయటుల్‌ = తరుణుల కె కను దలమానికమగు తార, వాలి. గడసారి జూచి, యం కమ్మున నతని శిరమ్ము గూర్చికొని యుల్దపు వెత లిటు లౌలికించెన్‌- “పోయితినయ్యా ! పోయిన యటునా నొసటి(వాత, నా నొసటి వాంతలే నా ! కపిరాజ్య మహార్హ్ష మహమ్ములు పూర్తిగ నీతోం బోయినవీ= మాతో! దిన్నంగ మాటాడవులే, చేరిన వానర వీరులతోన్టై నా ! మాటాడని దేమి? వారిపై గూడ కోప మొనంాడినదో ! క్షం

జన్మపియ రామాయణం

(బదికినపుడు సీ వదన మెట్టులం

దము జిమ్మెనా ! యస్తార్య- వర్ణమై

యటులే చచ్చినయపు డున్నది, యిది

యేటి చావు దేవేందసుతా / ఒక శరమున ని న్నుర్వి( గూల్చి, కొని పోవుచు నున్నా డా వైవస్వతు, డను(గా ! రాముం డను రూపమ్మున మాయందరి కుంకుమ దుడిచీ-_

సీ యాశలు పండించిన వారలు

వల్తభ ! యిదిగో వచ్చిరి కాళ్లే

డు! చఛ్తా

డ్చికొనుచు దూరమనక సీమది కె

క్కినదో వారినెగులు నాధా !- మాలనిచ్చితివి మమకారమ్మును బూన్చితివా తమ్మునిపై, యాతని తోడనైన సైదోడు సరాగము "సీయుము ! విందుము చెవులారన్‌.

తారు డదిగొ ! నీ కూరుచుసచివుండు

వారె పురజనులు, పరివారము, సమ

యోచితముగ నీ వొక ట్రాయానతియు

నివు విదేమి కపీం్యద్రమణి ! (తాగెడుకొలందియు దప్పి జనించెడు చితజలము నీచెలువము, నాదా హము దీరకముం దాసురముగ ని న్నణచెను కాకుత్ళాంతకుండూ |”

180

కిష్కంధాకాండము

అని తీగయెలుంగున రోదించెడు

తొరను లేపిరి, తత్పమాన దుః

ఖ కర్శితలు కపికాంతుని తక్కిన

కాంత ల్మశుజల దంతురితల్‌- కన్నులు మూతలు [గమ్మంయ వాష్పజ లమ్ముల, నంగదు డమ్మిహిరజు సా యమ్మున, మృతదేహమ్మును జితిమై నుంచె, గీశు అయ్యో! యనంగన్‌-

చిర్యపవాసం బరుగుచున్న తం

(డికి విధివిహితముగ నిప్పు దరికొలిపి,

యపసవ్యంబుగ నంగదుండు (బద

కిణించె, నంగద6 గిడ్పడుచున్‌- నాలుక లార్చెడు కిలలు గనిదూ కగంటజోయిన తెగకన్నుల తారా యోష, బంధుగణ మూదిపట్టుకొన పిడు గడచిన (క్రియం బడి సాగసెన్‌-

మూర్శిల్లిన యా పుణ్యశీలం దమ

మూపుల నిడికొని పోయి రింతు లొక

కొందలు, తారార్కోద్భృవాంగదులు,

సంస్కరించి యంతట వాలిన్‌- శీత్రజలమ్ముల శివకరమగు నది కరుగు దెంచి యా యంగదు ముమ్నగ నిడికొని వాలికి విడిచి రుదకములు కపులు కన్నునీ రురవడిగన్‌-

క!

జన్మప్రీయ రామాయణం మైనను దక్కువగాని శోకమున దురపిల్దెడు దాశరథి, యర్కజని చేం [బేత[కియ జరిపించెన్‌- కోసలపతి ధరం బాసె నన్నవా ర్తను వినినప్పుడు, మకసుకు గుమ్మిన పరితాపమ్మునం బాయ యొకటి, రఘు పతి హృదయమ్మునం (బవహించెన్‌ - ఏవేవో యగు భావమ్ములు హృది గలియుచు విచ్చుచు గలవర పెట్టంగ గలియుచు విచ్చుచుః గలవరపడు మ బ్బులం జూచుచు, రాముం డుండెన్‌_ అన్న కెదురుగా ననుజుండు నిలిచెను వినయ మనోహర వీక్షణములు, రా మాం॥ ఘుల .వాలుచు నంబుజముల. బా రాడు తేటిగములై , పొద్రలన్ల “ఏ కలియందొ భక్తులకు నేక దీర్పంగ నిల్లు వీడి హిం (సాకుల తైల కందరములందు వసించెడువాడ 1 వైష్ణవ స్వీకృతి నూర్ధ్వపుం డ్రములచే స్పన్సి గౌల్బెడువాండ ! భావన వ్యాకులచి త్త శేష్ష్య్యన్లా యఘసూదన ! వంశవాదనా ' 451 ద్ర గజపుష్పీ పర్రిమ్షళ పద లక్ష్మీక్సృ, ధాగవతకుల రసనా స్పదన్స, ముగిసె, బాగ చది వదన తిలకనై క భబ్వ వార్షథ్యంబై_ న!

త్ర 1క। మౌనియుగ మంజు కవీతా వీణా నిక్వాణ ఘటిత వివిధ విలాసా ఖ్యాన ! ముధాకృత శతుజ నీన వచోశర్వ 1! పాప నిర్మథన గతీ! ! రఘువర తీవశరమ్మున కుసుకుల వదలిన యన్నకు( బారలౌకికము దీరిచి, దుఃఖవిదారితు(డై, రవి జుండు, రఘుపతి దరియగవచ్చెన్‌ అపుడే తానంవాడిన కతమున నొడలిపైని గల తడివస్త్రమ్ముల వచ్చుచున్న కపివంళ వివర్థను చుట్టును, మూగిరి సచివవరుల్‌- తన సచివులు, దానను, రఘువీరుని బరివేష్టింప(గం (బాంజలులై్లై, పర మళ్షిపరీతుం డగు విధాతవలె నక్టిష్టకారి యత డొప్పెన్‌- బాలసూర్య నిభ వదనుండు, కాంచన శైల సమానుండు సమీరాత్మజుం డంజలి. గూరిచి యా రఘుపతి పై జూపులు నిల్పుచు నిటు లనియెన్‌- శ85

జన|,పీయ రామాయణం “పభువా ! మీదగు( [బఐసాదమున. బితృ పైతామహమగు వానరరాజ్యము రవిజు(. డందె ద్ముష్పాపము, సాగర మేఖలాంతమగు మేదినిగన్‌- “అగుగాకని మీ రనుమకి యొసంగిన గిశ వల్లభుడు గిష్మింధాపురి, జేరి యాప్త పరివారముతో. బై కార్యమ్ములు సవరించికానున్‌- వివిధ గంధముల విధియుతముగ, వివి ధాషధముల స్నాతానులిప్తుండై రత్నమ్ముల( గపిరాజు మాల్యముల మనసారణ మి మ్మర్చించున్‌ ల దయ సేయంగవలె దాశరథులు కి ష్కి-ంధకు మీ సంబంధిలైైన, సు (గీవుని నభిషేకింపంగ మీకే కార్యక ర్త అయి నిలువవలెన్‌- తమ రీమ్మాతము దయం జూపినచో వానరు లందలు. (బమోద మందెది” రనిన, సమీరజు నభ్యర్థనమున కల్పన రాఘవుం డిటులనియెన్‌- “ఎవరి కార్యముల కింక మేమురా వలె సుగివుని పనికింగాక - వాను మంతా |! రవిజునికన్న మాహృదయ మాచిన పిళు. డెవ్వండు గలండూ 1 184

కిష్కింధా కాండము ఆడినమాటల కన్యధాత్వ ష్ప్సి రాముని ,బదుకున రాదుగదా!ధ ర్మాలంబనమే మా నియమమ్ము; స్వ తంతత లేదని తెలియఃగదా !- తాతపౌదు లగు దశరథ ధరణీ జాొనుల యానతి, జతుర్దళాబ్ద మ్ములుమా యడుగులు మోపము పురముల, నైన, ([గ్రామసీమల న్వైనన్‌ - పౌండు ! వానరులు, ముద[శువులతో బాటుగ, నైకాపగా జలమ్ముల నభిషేకింపుండు హరిశేఖరు. డగు నర్క్మజు( గపిరాజ్యమ్మునకున్‌ లి” వృ త్రజ్ఞుండు _ రఘువీరు. డుదార బ లాఒభిరాము( డగు నర్క్మ-జుమొగమై యాతని వర్తన కాత్మ( గరంగుచు హితమితమ్ముగా నిటు లనియెన్‌- “అను(గ ! పొమ్మిక ! హర్షమ్మున( ఇర్సి పతివై సుఖసంతతితో హృదయము దసిసి (పనన్నవదనమున రావఠె నీసారికి నా నన్నిధికిన్‌- ఆంగదు. బట్టము యొవరాజ్యముగ6 గట్టుము = వాలికి. గడు గూ ర్చెడు నా తనయు. డన్న నేమనుకొంటివి ! నీ పేరు నిలుపు బలవీర్యములన్‌ = 185

జన్మపియ రామాయణం సలిలాగమ మగు [శావణమాసము వచ్చినదోయీా ! వానరరాజా ! యీ నాలుగు నెల లింతే - వర్ష మ్ములతో నేపని జేసెదవూ !- ఈవమాసమ్ముల నీ గిరియందే వసియింతును నా [పాణమ్మగు త మ్మునితో - రాగల మోదమ్ములు భా వించుచు శంపా 'స్మేరములన్‌- ఈ గిరి గుహ నా కెంతే యనువై ' యున్న దాయతము - యుక్త్రమారుతము (పభూత క ల్హారాబ్బమ్ములతో తీయని చలని తీరముతో స క కార్తికమున దుష్కర్ముం డగురా వణుని వధింపంగ బయలుదేరవలఠె నిది సమయము మన కిర్వురకును బౌ మ్మింక ! హితహృదయ ! స్నుగీవా | అభిషిక్తుండవై యనుభవింపు ముప భోగము, లాప్తుల బోషింపుముు తా రను మన్నింపుము మనస్వివై, యం గదు. జూడుము నీ కొమరునిగన్‌-” రాముని యానతి రమణీయము, పూ దండను వల మ స్తమ్మునం చాలిచి సుగీవుండు విపుల[గీవుండు, సుం దరమగు కిష్కింధను జేరెన్‌- 186

కిష్కిలధాకొండము నగరము జొచ్చిన యగచరవల్లభు( గాంచి, హర్షమున గపికోటులు తై మోడ్పులతోడుత ముందు వెన్మలను నడచిరి, తమ మూపులు వెలు(గన్‌- పక అతీిజనమ్ములు (బణమిల్లిరి, ధర పై - సాగిలపడి, వానరేశ్యురుండు హారి వచనముల వారి హృదయభా రమ్ము డిందుపడ( ఐలుకాడెన్‌- ఆ యిందాత్మజు నంతిపురమ్మును జేరి, వాలి పరివారము. దేరిచి కారను దరిసి - యుదార వాక్యరచ నమ్ముల నెమ్నదిం గ అగించెన్‌= అంతిపురమ్మున యందుండి వెలికి! జనుదెంచిన భాస్య-రజుని నభిషే కించిరి సుహృదు లుదంచితముగ, సుర లిందుని నభిషేకించినటుల్‌ - బంగరుపూల హొరంగులు గల వెలి గొడుగును, చందన కుంద ధవళములు చామరములు, కాంచనదండ పరి ష్క్యృూతములు; నేతులు బెరుగులునున్‌ = జాతిరత్నములు సకలమ్ములు, స ర్వ వీజాషధ( వాతము, స్న్నే రములగు చెట్టుల పసవ కిసాల మ్ములు వైయ్మాఘము చర్మమ్మున్‌ 187

ఎన(వియ రామాయణం

సిత వస్త్రమ్ముల్సు, సిత లీపనములు,

తావులుగల పూదండలు, స్టప

ద్శమ్ములు, పలుగంధమ్ములు, దివ్యము

లైన చందనము లక్షతలున్‌- మదకరి దంత సమానకాంతి గల మధురసములు హేమమ్ము, పందిచ ర్మపు(. బాదుకలును, మనళ్శిలా గో రోచన మి_శిత లేపనముల్‌-

కొని పదునార్వురు కుమారికలు నడ

చిరి ఘలఘలమని మురువులు (మోయంగ !

కటీర మండల కాంచన రశనా

కింకిణులును, కరకంకణముల్‌-_ వస్త్రమాల్యముల, భత్యుమ్ముల, ర త్నమ్ములతో, వేదాదివిద్యలను పరినిష్టితు లగు [బాహ్మణులను( దని పిగి, సభక్తి వానరముఖ్యుల్‌ =

యథాకాలముగ, యథావిధిగ, మం

[ఠాత్మకులగు పెద్దలు దర్భాంచిత

తలమున నగ్నులు నెలకొల్పి హవిం

చిరి = హవిస్సు, నవహితమతులై - (పసవమాలికా పరిష్కృృతం బగు ధవళ రమ్య సౌధమ్మున, గపివరు భర్మ పీఠిపైం (బాజ్మాఖమ్ముగాం గూర్చొనంబెట్టిరి మం[త్రములన్‌=

188

కిష్కింధాకాండము నకల నదీ నద సాగర తీర్దా సీత జలమ్ములు నిండించిరి - కపి ముఖ్యులు రత్న సముజ్వల రోచి ర్గుంభిత కాంచన కుంభములన్‌- కుంభమ్ముల! గల యంభస్స్నులు = గల శమ్ముల నెద్దులకొమ్ములతో ముం చి యెత్తి పోసిరి శిరమునం గపిరా జునకు, కాస్త్రవిధి కనుగతిగన్‌ - గజగవాక్షులును - గవయుండు శరభుడు గంధమాదను(డు, మైందద్వివిదులు జాంబవంతుండును సమీరజుండును, నలం డభిషేకించిరి హరివీరున్‌- వసువులు, సుమళులు, వాసవు నవీషే కించినయట్టులు, కీశవరుని విధి కృతముగ నభిషేకింప హరులు - సం బరపడి రస్పుడు పరమర్డుల్‌ - జీవరత మ్నముల సింహాసనమున; గొలు వమరిన కపీకులపతి( గనుగొని రాజు గలిగ మన రాజ్యంబున కని (తుశ్రింతలు వోయిరి ప్టవగుల్‌ - రాముండు వలికిన నేమంబున నం గదు మనసారంగ గౌగిలించికొని యౌవరాజ్యమున నభిషేకించెను సుగివుండు ఛాస్తో9 క్షముగన్‌- 2189

జన|పియ రామాయణం _ యౌవరాజ్యమున నంగదు నిలిపిన

యుదారతకు( దమ యుల్లము లలరిన

యూధనాయకుల యత్సాహమునకుం

బట్టపగ్గములు లేవయ్యెన్‌-

టి ౧

కొందలజు రాముని. గూరిచి పొగడిరి కొందలు లక్ష్యణు గుణ మంకించిరి కొంద రిర్వురను గుముల్లై యగ్గిం చిరి మోదమ్మున హరినాథుల్‌ -

హృష్ట పుష్ట జన హృదయంగమమై

ధ్వజ పతాకికొ ధామ ధామమై

ముందచటివలె గిష్కింధ యొ ప్పె బతి

వత్ని వోలె కోభాకరమై- విన్నవించి రఘువీరున కభిషే కంపు గాధ, భాస్కరజుండు విరహ వ్యధా విదూనిత యగు రుమ. జేకొని యర్హసుఖమ్ముల నలరించెన్‌ =

తన నెయ్యము నమ్మిన సు[గివుండు

తరుణీ విరహము దొఆంగిన వార్యగు

విన్న రాఘవుని కన్ను(దామరల

నేవో తృప్తులు దొలుకాడెన- అంతట రాముం డనుజునితో., బా దప సంకీర్ణముం దతగుల్మావృత

, ము, లతా లాస్యామోద బంధురము బహువిధ పక్షిరవాకులమూ-_ 190

కిష్కాంధాళొండము

వ్యా_ఘ సింహ కప్యచ్చ భల్లగో

పుచ్చ బిడాల సమూహ నిషేవిత,

మ్మభరాశి నిభ, మవిరత శీతజ

ల్మాశయ మహిత జలాశయమూ - ఆగు [ప్యసవణం బను శత్రైలమ్మున కరుగుదెంచి - తద్గిరి శిఖభరమ్మున గడు నిమ్మగు నొక గవి. గనుంగొని, దా, నచట నిలువ మదిలో నెంచెన్‌-

లక్షీ్చవర్థను లవ్మణు! గనుగొని

యనుగుణంబుగా ననె రఘువీరుండు

“క్సాంత సుందరం బీ గిరిగుహూ ! వీ

కించితా ! లేదో! సౌమితీ [ఎ ఎక్కువ గాకయు( దక్కువ గాకయు గావలసినంత గాలి గలిగి - ము చ్చటయైనది, యిచ్చట గడపుద మీ వర్షాకాలము సర్వుమ్మూ-

విశమింప(గా, వింగడ మగునె

(రని తెల్లని నల్లని రాచట్టుల

నందమైన దీ య్శదిశిఖర, ము

న్నతమై, ధాతు సమావృతమై పూచిన చెట్టుల నేచిన తీవల, ఖగగణ గానా[కాంత ర్నురుల, సుం చర కందరముల! దమ్ము(డ ! నామన సీడ్చిన దీ గిరి ఖరంబూం

11ం1

జన్మపియ రామాయణం అన్నుకొనుచు నృత్యమ్ము లొనర్చెడు నేమళు లవే! షడ్డ మధురరవముల నఅచుచు గ్యమలయానుగుణమ్ముగ నడుగులు వేయచు నందందూ-_ కుంద గుల్మములు, కురంటకమ్ములు సిందువారములు చెలువగు మళ్హైలు సర్ద్హార్దునములు, సరసకదంబ ములు, వెక్కుసముగం బూచినవే ! విచ్చిన తామర లెచ్చిన కొల నదె! య్మదిగుహకు రెండడుగుల నున్నది యలవోకగ నెపుడైన గుహాద్వా రమ్మున( గూర్ప్చొని చూచుటకూ- ఈశాన్యంబుగ సీ గవి యున్నది నై బుతిముఖమై -- మారుత మెక్కువ జొజదు, వెనుకగా ధరణి యున్నతం బౌట వసింపంగ నర్హ్శంబూ- శొత్తని కాటుక కుప్పవోసినటు లున్నది వాకిట నొగ్క- బండ, సమ తలమై, యద్ధమువలె నిద్దంబై మనసువుట్టం గూర్చొన ననువై- ఉత్తర దిక్కున నున్నది శిఖరం బొక్కటి యదె! పెం పెక్యిన యడవుల వర్షోన్ముఖ మంబరమున లేచిన కొజుకొన్న మేఘమ్మువలెన్‌- 192

కిష్క్‌ంధాకాండము

దక్షిణదిక్కున ధవళంబైై, కై

లాస శృంగమును వీసము బోలిన

చదె ! యొక శిఖరం బందందు నిరం

తర ధాతుగణ విభూషితమో- అకర్ణమంబయి, యదిగో ! యొక నది చెలు వొలికెడు [పాబీనవాహినిగ, గుహకు. దూర్పున (దికూటభాగముల భాగీరథి 1పవహించునటుల్‌.

చంపకములు, తిమిశమ్ములు, తిలక

ములు, తాలమ్ములు, మొగళ్లు, పద్మక

ములు నతిముక్తకములు వకుళమ్ములు

తమాలములు హి౨ంతాలములూ- నీపమ్ములు, వానీరమ్ములు, సర ళమ్ము లశోకము లిమ్ముల గృతమా లకములు, ధవవే[తకములు, తీరిటము లింకను రకరకముల తరులూం-

గట్టుల జెరిగిన చెట్టుల నిండుగ.

బూచిన పూవుల బొలుపెస/గెడునది !

యొడలి నిండుగా దొడవులు, నుడుపులు,

దాల్చిన చక్కని తరుణివలెన్‌ - గుంపులు గట్టచు! గూసెడు పతులః బరస్వరార్డ ౮ (పణయము గలిగిన చ।1కవాకముల, సారసములు రా యంచలు గలిగిన పులినములన్‌ -

(10) 103

ఇన్మ్నపియ రామాయణం అంగము లన్నిట నాభరణమ్ములు చాలిచి మదనాందోళితయై మద పిచ్చిలముగ నవ్వెడు పొల/తుకవలె నున్నడి నిమ్నగ సౌమిత్రీ !- ఒక్యాట నవె ! రకోత్పలములు! బా ల సూర్యులటు, శుక్టములగు కుముద ముల మొగ్గలు, వెన్నెల బండెడు నవె! యవె ! నీలోత్పలములు గములై- షారిస్టవములు = బర్షిణములు (కౌం చమ్ములు (శవణసుఖమ్ముగ( బలికెడు కదలు కూకటుల నదిగో ! వటువులు నదిగట్టున( దానమ్ములశై-- స్తూతపట్టినటు జూతుము ! చందన ములు - మద్దులు నన్నులం దనియించెడు నొడ్డున( బొడవున - నొకటై యన్నియు గూడ బలికికొని పుట్టినటుల్‌.- కడుచితము అగు కాననమలగి ష్కింధ యిడే ! రవినందను నగరము ఆటలు పాటలు నవి! మృదంగవా ద్మిత ముఖరితములై పీటన్‌- (పాజ్యము రాజ్యము భార్యను బౌందిన కపినాధు(డు, చెలికాడ( గూడి యా నందించుచునున్నాండు; పాప మీ నాటికి వెత లడుగంటినపీ.”” 1ం4

కిష్కింధాకాండము అని పలికిన దినమణికుల శేఖంరు( డనుజునితో. రమ్యదరీ మంజుల కుంజ పుంజమున గొన్ని దినంబులు వసియించెకు 1పషృసవణాదిన్‌- అఆపహృత సీతా ధ్యాన విశీర్ణ హృ దయుఃడై , వనరెడు దాశరథికి లే చయ్యె కాంతి, సర్వామకూలమగు (ష్మసవణమ్మున లేశమ్మున్‌- పొడమిన చందునిః టొడగను, రాముండు (ఫాణాధిక యగు జానకి తలపున దాకును, ని దకుః దనకును నొద్దిక చెడి నిట్లూర్చులె రేయెల్లన్‌- ల న! దివార్శాతములు దీర్చ దుఃఖమున+ గన్నీ రోడ్చుచు నున్న రాముం గని యుల్పపు నెంబిలి నొ త్తిగించికొని యల్లన లక్మణుం డిటు లనియెన్‌- “అన్నా! తగడది యలజడి దుఃభితు( డ్రైనవాని కార్యము లన్నియు. జెడు (కియావీరుండే గృతకృత్యుండు, జీ విశమున సౌఖ్యము( బండించున్‌- ఆ స్తికు,డవు ధర్మాత్ము,డ వేటికి6 దహతహలాడెదు, తాల్మి గలిగి య త్నింపుము, విజయము నీకు(గాక వే రెవరికి జగమున (బా _ప్పించున్‌ యూ కేఫ్‌

బన్మపియ రామాయణం రావణు(డా ! యొక రాశ్షసు., డంతే నా ! వ్మికమమున నసమానుండు, వా నిని. గెల్వంగ సాధనము [బయత్నము గానీ - దుఃఖము గాదన్నా !- కల(క దేరి - వ్మికమమునూది -కా ర గ్రమునకు నూళ్కౌని రావణు నబంధు పరివారమ్ముగ € బరిమార్పుము -కా కుత యళము దిక్కుల వెలు(గన్‌ పర్వతములతో -_ వారాంనిధితో వనములతో - నీ వనుధ యెడ్డగిల జేయ(గ వలంతివి - చెనటి రావణుం డొక భరమా ! ధైర్యోన్నతుండా 1- వానకాలు కడంబట్టువజకు థై ర్యమున నుండి - శరత్తు వచ్చినదె చాపము గదలిచి = తూపుల రావణు తల నిల గూల్చుము చల మెదుగన్‌- ఇర్వుర చాపము లేకకాలమున గుడుసువడుచు గగ్గోలుగ బాణము లెసకొల్పిన నింకెక్క-డి రావణు డెక్కాడి రాష్ట్రము ! నిక్కముగన్‌- నివురులు గప్పిన నిప్పున, నెప్పటి కప్పు డాహుతులు గుప్పి, రేచు.యా జకు(డు వోలె, నిను సమరంబున న చ్చరించి రేపుదు 'శౌర ర్థంబున్‌-” 196

కిష్కి.ంధాకాండము అనుజుండు నెయ్యుండు నన్నియుః? దానగు సౌమిథతిని. గని రాముడు చెలికా రమ్మున దన హృదయమ్ము గదల(గా, నెలుంగగు రాలుపడ నిట్టనియెన్‌ - “సత్యవి కమా || సౌమితీ ! హితు( డైన మ్మితు డీయవసరమున నే వడువున ఐబల్క_6గవలెనో యాగతి బలికి నా వెతలు చీర్చితివీ- సీ వచనమ్ముల నిలిచి - సర్వకా ర్యముల జుక్కావాలగు వలవంతను విడిచి, తేజమును బెంచికొందు హృద యమ్మున, శ్మతువు నణంచుటకై - నదులయు రవినందనునియు. [బసాద మ్మునకైై వేచిన కనుం/గవతో, నీ కాయికాలమును గడిపెద నన్నా! [పవహించెడు వావృము లణంవీ !- ఉపకారమ్ముల నొంది యుదాత్తుండు (పత్యుపకార పరాయణు'! డెప్పుడు కృతమును మజచిన (పతికృతు( డల్పుడు పెద్దల మనసులు నొప్పించున్‌-” అన్న భాషణము లర్థమైన ల క్కృణుండు, శిరస్థల వినిహితాంజలి, వ చించె, జటా ముకుటాంచిత రాగా [మేడిత నే తారుణ్యనకున్‌- క్షం

జనప్రియ రామాయణం

“అటు సేయం డా హరిపతి - కాలము

కలిసిరావలను గాదా ! వర్ష

మ్ములు కడంబట్టిన మొనయు? గార్యమున

కంతవజకు నీ వోర్వువలెన్‌ అర్యాత్మజువై నలుక బూనకుము శరదుదయమునపస సరిగ = త్వచ్చుఖో దయమగు నన్నా ! ధైర్యమ్య్మున బా లింపు మొనర్చిన సమయమ్మున్‌ -

తమ్మునియీ వచనమ్ములు విని - “కా

ని' మ్మనె రాముడు [గమ్ముకొనియెనా

కసమున మబ్బులు నా ఖణిల్టు మను అం

కెలతో దూసిన వృషభములై - మాల్యవంతమున మాటికి గర్జా థ్వనితరంగములు వినవచ్చెను, పురు షాయిత యుత మదనార్తా గర్రస మాదృత మంధర మణిత ములైై-_

ఆనినదము చెవులందు బడినదే

యుల్లము జల్లనః దల్తడిల్లి రఘు

స్‌. ళు మాకే రూ.

వీరుడు, సీతా విరహ నఖంపచ

తను(డ్లై తమ్మున కిటు లనియెన్‌ - “వచ్చె లక్ష్మణా ! వానకాల మీ హృదయ మ్మున గోర్కెలు గదలించుచు బారాడె నవే! (పావృషేణ్యములు- వనదము లంబరమున గిరులై -

196

కీష్కింధాకాండము దినపతి కరముల, దివి, యర్ణవ రస మును [గహించి, నేర్పున నవమాస ములు భరించి = యిప్పుడు 'ఐసవించెను రసాయనము గర్భభృతమ్మున్‌ -- అవిగో ! తమ్ముండ యాగడపలు - దీ ర్చిన తాపలవలె, దిననాధుని( గుట జార్జున మాలల నలంకరింపణల వచ్చు, వాని సాహాయ్యమునన్‌ = సంజ ౩ంపులను రంజిలి _- కొనలం దుస నెక్కువ వెల్లనివ్వై నిద్దము లగు ఘనపట శకఎమ్ముల, గగనము బద్ధ్మ్యవణ మటు భాసి ౨చెన్‌- సంధ్యా చందన చర్చిత = మాపాం డుర జలదము - బంధుర మందమరు న్నిశ్వాసమ్యగు నింగ్మితోవ = మద నాతుర మైనటు లగుపించెన్‌- వేసవి వెట్టల గాసిల్లిన యీ యిల, కొ త్తని వానల దడిసినదై చింతల _వేంగిన సీతాసతి వలెః గన్నీ రోడ్చుచు నున్నదదే '- ముదిరోదర నిర్ముక్తములై -గే దగి తావుల గొని - దొగల దారి సుఖ శీతలముగ వీచెడు తని గాడ్పులః జేరలం |దావ(గ మనస య్యున్‌- 190

జన్మపీయ రామాయణ6

పూచిన మద్దులు, నేచిన మొగళులు

గల కొండల( బడు జలముల. జూడుము

వగతుర గూల్చిన భాస్యరతనయుని

యభిషేకమ్మును దలంపించెన్‌-. జలదమ్ములు గ, ఏప్పాజీనములుగా జలాసారములు జన్నిదములుగా వేదము జదివెడు విపులవలె, మరు దాపూరిత గుహ లవె! య్యదుల్‌

మెఅపు లనెడు బంగరు గసగోలల

నడచిన, వేదన కగపడి “యయ్యో 1”

యనునట్టుల నీ యంబర మున్నది

(కమ్మికొన్న గర్జలవలనన్‌ = లక్ష్మణ! యదె! నల్లని మబ్బున వం పులు వోయెడు చంచల. గనుగొంటివె ? చెడు రావణునకు( జిక్కి. వణంకెడు వనటల జానకి. దలపించెన్‌_

తూరుపు( బడమరం దోపనీక యే

దిక్కున మబ్బులు వెక్కసమై = గహ

గణ శతాంకులను గప్పంగ దిక్కులు

మన్మథవంతుల కితవయ్యెన్‌ = కొండమతలైై లవి? కొల్పలుగా =వ ర్షాగిమోత్సుకములై లా బావృమ్ములు నినిచినయవి - సీతను దొజ(గిన నా తలపుల గోర్కెలు మొలిపించీ..

200

కీవ్షింధా కాండము వేసంగి కసటులు పూసెను, ధరూళులు సమసెను, గాలులు చలువలః జల్లెను ధ్మాతీర్యదుం జయయా[తలు నిలిచెను గృహములు దోచెకుు పథికులకున్‌ అంచెలుగా రాయంచలు మానస మునకై( బాజెను, మురిసెను కోక ములు పెంటులతో _- జలములు నిండిన తెరువులం బయనము లరుదయ్యెన్‌- కారుకొన్న మేఘమ్ముల గగనం బొకచో నగపడు నొకచోం గనపడ దట నటం బర్వత తటములు గవిసిన శాంత మహార్దవ సదృళంబై - అనుగత శిఖ కేకారవములు - గై రిక తాామమ్ములు - వికసిత సీపక కుభ సుమయుతములు _గొత్తని నీళులు గొని, వాగులు దురుసున బారెన్‌ రసొాకులము [(భమరాభము = జంబూ ఫలము నోట నీపల నూరించెను; పవనాహళమై పడె పలు వన్నెల మామిడి ధర, కల మాగినదీ- మెజపు చెక్కెముల మెజయు బలాకా మాలలతో: గొండుఎ శిఖరమ్ముల: టోలిన మేఘమ్ములు, గర్జించెను కలన మదించిన కరులవలెన్‌- 201

జన(పియ రామాయణం పచ్చికపట్టులు వర్షముతో దని వొంద, మయూరము లందముగా - న _ర్తింప, వనులు వర్షించు జలదముల సాయాహ్నమ్ముల సౌగసయ్యెన్‌ - జలభారమ్మున సాంగని యటు నడ కలు, కొండల కొద్ములపై నిలచుచు నిలుచుచు. బోయెడు జలధరములు కొం గలు కెలంకుల కొల్వులు దీర్పన్‌- వనదమ్మునం గల వలపునం బాణు బ లాకా పంక్తులు, లక్ష్మణ ! కనులకు విందయ్యెును, గను, (వేలుచు గాలికిం గదలెడు తమ్ముల హారములై = ఇందగోపకము లిట నట రాలిన పచ్చిక పొలముల మెచ్చుకొలిపె ధర యడ నెడ లత్తుక లడరిన శుకకాం తులయొలఠె గట్టిన చెలువవలెన్‌ అలన నిదుర మురారిని. జెందిన దతి (దుతగతి నది యబ్ధిని జెందిన దలరిన కొక్కెర య్మభము జెందిన దొసల యతివ (బియుని జెందెన్‌ నీపము కొమ్మల నిండుగం బూచెను వనముల మదబర్హిణములః జెలంగెను వృషముల, గోవుల [బేమలు పెనచెను ధరణి సస్యసుందర మయ్యెన్‌- 202

కిష్కి(ధాకాండము పాథె. కురిసె ఘీంకారమొనర్చె, ల సించె, వాడె, నర్హించె శూరడిలె, నదులు ఘనమ్ములు, మదకరు, ఎడవ్పలు విరహితతులు నెమ్ములు కపులున్‌- మొగశకుల తావుల మూర్కొని సంబర పడి వననిర్హర (పపాత ళబ్దా యి చి ఘూర్చిత దర్చిత కుంభితతులు -నె మ్ములతో పాటున నినదంచెసి- కణార్జితము పుష్పరసోత్పన్నం బగు మదమును మత్తాళులు వదలుచు నవె (వేలెడు వర్షాహతములు - వీ సమ్ముల కొమ్మల నవళములై. చిప్పిలు రసములం గుప్పలు గూర్చిన నిప్పుల పొడవలె నేరడు లవె! కొ మ్మలలో, వేలకు మధుకరములు గూ ర్చున్న తలంపులు గల్పించెన్‌- తటితృ్చతాకలు దచనరంగగ ఘనగ ర్దా మధురమ్ములు జలదము, లుత్సా హోన్నతిః బూన్నె రణోద్యత బృంహిత సుందర వారణ బృందములై - శై లవనమ్ములః జనుళు నొక్క మద నాగము = వెనుక ఘనాఘన గర్జా నాదము విని పతినాగశంకి = యు వ్రాతురమై వెనుదిరిగినదే !- 203

జఎన్నపవీయ రామాయణం [1భమర గితములం బాడెడు నటులై నమ్మి పిండులను నాడెడు నటులై. మదగజములతో మదించి నటులై యట నట విపినము లగుపీంచెన్‌ కదంబ కందళ కదంబ సర్దా నో పూర్ణము, బర్హిణ దృప్త రుతా చిత నాట్థము, నవజీవన భరితము, వనమా పానధరజణివోలెన్‌_ ఇం్యదుండు దయతో నిచ్చిన ప్యత పు టాంతర్గత ముక్త్రాభ జలమ్ములు చావుచు నున్నవి దగగొని - పలువ న్నెల జెకగాలు గల చాతకముల్‌- తత మధు రుంకృతి తం తీస్వనమై కప్పల బెకబెక కంఠతాళమై మేఘ నిస్వనము మృదంగ రవమై యడవుల సంగీతక మెసంగెన్‌_ వనముల నెమ్ములు గనుము ! కొన్ని యా డునవి .- కొన్ని పాడునవి - కొన్ని వృ తృమ్ముల చిటారు కొమ్మల; గొన్ని పు రుల తొడవులు [వేలార్చినవీ- పలు వన్నెల రూపమ్ము లార్పులును గలిగిన కప్పలు, ఘననినదములకు పాతనిద్దురలు వదలి లేచి, ధా రాఒభిహతములై యజచు నవే 1 204

కిష్మ్‌ ంధాకాండము నిక్కిన జక్కవ పక్కులతో, నొ డ్డులం బడ గూలిచి, ఫలకుసుమాదుల. గొని, మ త్తతరంగిణు లవె! పోయడు జవమున నాధుని సంగతికిన్‌- ఎరగలి గాలిన యరణ్యములం జే రిన కాలని కాననములు, నల్లంగ నగుపించెడు నటు. నవ జలధరములు నల్లని మబ్బుల నల్లగిలెక్‌ _- ధ్సా మ! ఎక్కడం బట్టిన నిందగోపములు పారాడెడు శాద్వలములు గలుగు వ నాంత (పాంతములందు, మదించిన వమాతంగమ్ములు బరువెత్తైన్‌ ల చిటపట చినుకుల జీకాకగు టే కులు గల జలజమ్ముల పై మక్కువ అెడసిన తేటులు, కడిమిపూల కెగం (బాకె, నవోద్భిన్నమ్ములకున్‌- కరులు మదించెను, హరులు విిశమిం చెను, వృక్షములు హర్షించెను, నృపతులు నిలిచి రిండ, సొంపు లయ్యె నదులు, వజి, ఘనులతో గిడించెన్‌ - జలధీ యుదా త్తత సరకుగొనని మం ధర గర్డా సుందరములు మిస్నుల (వేలెడు మబ్బులు, సీపలం జెజువులు కొలంకులు నదు లేకము సేసెన్‌- 205

జన్య్నవయ భామాయణం ధరణికి దివికిని దారమ్ములు (వే లాడదీసినటుల ు జంరూ వృ ష్టులం బొంగిన యేజులు, దరులు డులిచి పట్టినదే - [తోవై పాటెన్‌- ట్‌ నా జనాభిషిక్తులు జననాధులు, దమ వై భవముల జూపఅః దనియించెడు నటు, కొండలు మేఘాంబు కుంభ పరి వ్‌క్తము లాత్మథ్రీ జూపెన్‌- గగనపు. జుక్యులం గప్పెచు మేఘము అరుణదర్శనమె కఠవైనది, నవ జలపపషలు నిండిన విల నెల్లడం న! కటుల దిశలు గనరావయ్యెన్‌- వానల గడుగంగం బడి గిరికూటను లెడనెడ దూకెడు నేటులతో పెను గుత్తము లగు తెలిముత్తెమ్ముల హా రమ్ములు దాల్చిన యటులుండెన్‌ స్తుర్గమ్మున సురవనితలు, [బియులును దారు బెనంగ(గ( ద్యదభసమ్మున చెస్సిన హారము లివి యన నచ్చము లైన తోయధారలు, గురి సెన్‌- [పస్తరములమై( బడి చిందజవం దఆగా( జిందెడు రురములు జూచితె ; నెమళుల పాటలు నిండిన గుహలకు విసరిన హారము అటు లుండెేన్‌- 206

కిష్క_ంధా కాండము చికిలి బట్టి గిరి శృంగంబుల, వే గమ్మున. బడు వాకలు తెలిము త్తెపు నగవులతో మదనా ర్తలవలె - గిరి _ గుహోత్సంగముల కెగం,బాకెన్‌ - గూండ్హ జేరు పతులతో, మొగిడిన తమ్ములతో, తాలి తావుల విరిసిన మల్లెలతో, దినమణి _గుంకిన కత లవనిజనులు దెలియ(// వల సెన్‌ - ఆవనిపతుల జయయా తలు నిలిచె తమతమ ముండకు దండులు మజలను జల” లతో మచ్చరములు మార్గము లొకగతి నసమీకృతము లయ్యెన్‌- ఇది భాాదపదం బిప్పుడె సమయము సామాధ్యయనము సలుప విపులకు నందు యట నట హారివల్లకీ న్ఫుదు కంఠధ్వము లుల్లసిలెన్‌ - భరతుండు కోస "పతి, యాషాఢి "మొ దలు గృహకృత్యమ్ములు విడిచి, సమా హృత సంచయు.డై 1వతమును మొదలిడి యుండు నంచు మది నూహించున్‌- వజఅదలు గట్టిన సరయూనది =వ మళత్యధికమ్ముగనై యుండును, నే నయోధ్య విడిచిననాండు పురిని జెల రేగిన “హా హా" కృతివలెనే- 207

జన్యపియ రామాయణం

అధికసుఖమ్ముల కాలవాలమగు

సీకాలమ్మున నినజుండు = హృతవై

.రుండు రుమతో. జెన్నడరు పుడమితో

పోడుముట్టగా, గీడించున్‌ = హృతదారుండనై లు గతరాజ్యుండనై నే నీ యుడుగని వానలలోం దడి సిన కూలమ్మటు( జింతాతంతువు లల్లికొనుచు, నిటె, నశియింతున్‌-

ఈ వెతలా ! నాయెద( గల౧ఛెడు, వ

ర్షములా ! భృశదుర్గమములు, రావణు

డా ! (సబలుం, డెట్టబ్బా | గ్దై

క్కుట యని తోచెడు సౌమిత్రీ ! “ఆన యేమి యని యడిగిన సుుగీ వుండు, తెరువుల జొప్పడమ నడక యని, జయయా[తల కీసమయిము దగదని, యూరకుంటి, నే, సౌమిషతీ [1

అల్బయత్నముల నవనిజం దెచ్చుట

గాదని రవిజుండు కలకాలమునకు(

జెలువల( గూడెను, చిరవిరహి యటం

చని, నా యావేశము తగ్గెన్‌ న వ్మిళశమించి, తటి వేచిన రవిజుండు కొలము వచ్చిన(, గలబలగముతో. దానయి వచ్చును వానరపతి - యుప కారము మలువని చెలికాండూ-

208

కిష్కంధాకాండము

నదులును, వానరనాధుండు (బసాద

మందెడువజ కీ యడవుల - నదుల

గాచియుందు లక్ష్మణ ! పభలక్షణ |!

థావి సుఖమ్ములు థావించీ- ఉపకారమ్ము౦ నొంది యుదాత్తు,డు “పత్యుపకృతి నేపట్టున జేయటి యనుచు. గాచు, హీనాత్ముండు జేసిన మేలు మజుచి తా జరియించున్‌ -"”

అన్న భాషణము లాకళించికొని

తమ్ముడు ఫాలస్థల కీలితమగు ॥

నంజలితో, వినయానుగతీకముగ"

మృదువచనంబుల నిటు లనిమయెన్‌- “అన్నా ! కపిపతి యాత్మవంతుడు, (ధు వమ్ముగ దోడ్పడు వవినెను వెదుక(గ, శర్మతృతీషా సంగత మతివై కానికాలమును గడుపవలెన్‌-”

జలముల దొలంచిన చందంబున చొ

క్కమయ్యె గగనము, కడాని మెఅపులు

మాసె, కోకదంపతులు వలపు వె

క్యనమై మంజులముగ గూసెన్‌- శర్మద్మాతు లుజ్జ్వలము లయ్యొు, విక సన్నవ క్రైరవ చారు మల్లికా హార పటీర తుషార సాంద ఘన సార చందదికా చర్చితముల్‌-

( 209

జన(వియ రామాయణం

వంత దొలంగిన భాస్యరజుని హృద

యమ్మున, ధర్మార్థమ్ములు సాధిం

చెడు ఇఆజ(గులు మందిక ఎతమయ్యె, న

మందముగా. గాంక్షలు రేగెన్‌- సర్వార్థమ్ములు సమృద్ధములుగా= నున్నవి, పురిలో నున్నది బొక్కాస మూటకాల్వవలె నుల్సమ్మున( గా మ మ్మొకటే యింపితమయ్యున్‌-

తన పని యైనది మనసున కానం

దము నెలవైనది, దాశరథిని మజ

చిన రవిజు(డు, సజ్జ్బనమార్గమ్మును

దల(గి వేటుపుంతలు టదొక్కెన్‌- ఇల దక్కిన నే నిట్టు సేతు మతి యట్లు సేతు నని - యాత్మ నిరంతర మల్లిన కలలను, హరిపతి నిక్కము లుగ నొనర్చ సంకల్పించిన్‌-

(పమదాలభిసర (త్పమదా నూపుర

చిరత్న రత్న విచ్మిత కాంతిరిం

ఛో? గిప్పి, కనుచూపు దప్పిన క

పీశ్వరుః డంధుం డయి మెలంగెన్‌- తన సుఖమ్ములకు దానకమైనది తార, యభ్యిపేత రుమయు, వశమున నైరి, కృతార్థుండు హరిపతి, పగలిది 'రేయిది యను యూసే మజబెన్‌-

210

కిష్క్‌౦ధాకాండము

సచివుల పై రాజ్యం బిడి, నందన

వనమున నిర్ణరపతి యచ్చరలకు

వళుందైై మెల(గెడు భంగిని, రవిజు-డు

చెట్లుల గట్తుల( గీడించెన్‌ =

ట్‌ టబ్‌ జూ

సచివులకే దర నము దుర్ణభం బయ్యె, తక్కు(గల యాస్తులమాటే మున్నది ? కపీపతి కన్నుల ముందట కామ మొక్కటే గనిపించెన్‌-

అర్థత_త్వృముల నరసి, కాలధ

ర్మముల విశేషము లమలిన మతితో

మనన మొనర్చిన హనుమంతున, శ్ర

మో రవిజుని గతి వెగటయ్యెన్‌- వాక్యజ్ఞుం డగు పవనతనూజు(€డు మధురములై యెద గదుపు సహేతుక బోధలతో, గామోపవాతుం డగు, కపిపతి మేల్కొాలుపగ నెంచెన్‌-

విశ్వాసమ్మును = [బీతియః గల హను

మంతు( దేకతమ చెంత, జేరిత

త్త్రవ్రమ్ములు ధర్మార్థ సంగతములగు

పలుకుల నీగతి( (బభు దెలంెన్‌- “*కపిరాజా |! చక్కని రాజ్యమ్ములు కాంతలు సుఖములు, కాంత యశస్సులు అన్నీ యబ్బిన, వబృని దొకటే మితసం[గహం బను గుణమూ-

21]

జన్మపియ రామాయణం

కులకీర్తులు మిన్నుల కెక్యి-న వని

[పమదం బందిన ఫల మేమున్నది ?

రాముని కన్నుల రాజుకొన్నవో

యేమో ! కోపారుణ్యములూం- తతి గడువకముందఅ నెయ్యుర కా ర్యమ్ములు దీిరిచి యలరించెడు వా ని ధరారాజ్యము, నిర్మలకీర్తులు, మగసిరి, దినదినమును జబెరుగున్‌-

బండారమ్ములు, బలములు, నెయ్యురు

దన చిత్తమ్మును - దన కనుగతిగా

నుండిననే, లేకుండిన, మహిపుని

రాజ్యము భిన్నం బయిపోవున్‌ కావున, రాజా ! కన్నులు దెజచి; వ చించిన మాటల నెంచి, సజ్జనప థానువర్తివై - దశరథసూసని కార్యము దీర్ప(గ మేకొనుమూ-

తన సుకముల నెదం దలంపక -_ మితుని

కార్యమ్ములు సమకట్టు పురుషున

కెల్ల నుఖమ్ములు నెప్పటికప్పుడు

గలు ననరము లేకుండన్‌-

గే కక అదను గతించిన పిదప మహార్థము సాధించియు దుష్క్కరమయ్యా ! మ (తుని హృదయము లో(గొనుట, యకాలము నందలి వృష్టి, ఫవల్మపదమే ? 212

కిష్కంధాకాండిమొ చేసిన (పతినకు మోసము రాని వ్వక, నెయ్యుండు రఘుపతి పని దీర్పుము పంపుము గపులను బదిదిక్కులకును సీతాసతి నన్వేషంపన్‌- అప్పటికే గతియించెను కాలము త్వరపడవలె వానరనాధా 1! భా ర్యా విరహము పహృదయమ్మును ఇుమ్మెడు తెఅంగు నీకు. _గొత్తలు కాదు- గడువు గతించుట గమనించియు, దిన మొక యుగమ్ముగా నుండియు, నిన్నె చ్చరింపం డా రఘుశార్దూలము, సి వే, దెలియుదువని భావించున్‌- తన శక్తికి మించిన దొక కార్యము నిఖిలజగతి లేనివాండు, నీకుల మును నిలిపిన రాముడు, సద్గుణముల సీమ, నిక గ్రామగు చెలికాడూ- అతండు నీకు విఖ్యాతిగ నుపకా రమ్ము సేసె నీ (పత్యుపకారం బుండంగ వలదే! యున్నతులగు కపి పీకరుల. బంపుము వెదుకంగన్‌- అడిగిన పిమ్మట యాచరించుటది మధ్యమమోయీ ! మానధనులు - త మ్మడుగకమును కార్యములకు మేకొం దురు, మ్మితులు సంతోష్షింపన్‌ = 218

జన్మప్రియ రామాయణం ఒజనరుతువట ! (పత్యుపక తి గోరక నెయ్యుర కార్యము, నీరాజ్యమ్మును నిలిపిన రఘుకులనేత కార్య మిటు లుపేష్షింప(/గా గత మేమీ ?_ శక్తి దొలంగనో ! రక్తి కలంగెనో ! పరా[కమమ్మున వాడి తగ్గెనో ! కపికుల భల్దూకమ్ములు లేవో ! యౌదాసీన్యమొ ! హరిరాజా !- సురాసురుల నొక ఖరాపగమ్మున వళలనొానర ౮గ వలంతి దాశరథి కాచియుండె, నది కాయో ! పండో! నీ పతిజ్ఞ యని నిలుకడగన్‌- (ప్రాణము లొడ్డుచు బగదీర్చెను, గా దా! రఘురాముడు, ధర జనములు ధ ర్మమ్ము మెచ్చ, నిర్వ[కముగా, సీ తను వెదకుట సీపని గాదా ! ఆతని నెదురలే రమరులు, గంధ ర్వులును, రాక్షసులు, గలిసి తలపడిన నిక నొక రక్కసు లేమిలెక్క! యు వ్వెత్తుగ'. గొను రావణుబలముల్‌ బలవంతునితో( బగ దప్పదు -సీ పని దీర్పంగ నోపవేని, కపి రాజ్యము నీశల [వాసిన (వాతయి పోన్స, తలంపుము .- కపిరాజా ! న!

కిష్కంధాకాండము గాలిని గట్టంగ సీశల జాడలు గూర్చుంగ గగనము కొలందులు వెట్టంగ నేర్పరులగు కపినేత లుండి, యిటు లేటికి * మిన్నకయుండుటలూ- ఒక మాటాడుము నుర్వియెల్ల గా లింతురు, మాటాడింతురు గగనము కహ కహ రావ వికంపి చతుర్ణళ లోకులు, కోటుల కగు కపులూ-” సమయంబున నెచ్చరించి - తన కువ కార మొనర్చిన మారుతిం. బొగడుచు స్ముగీవుండు మది సొక్కు వదలి - నీ లునిదెస మొగమై యిటు లనియెన్‌ = “సకలమ్మును మన సెన్యము జేర్చంగ వత, యూధపులును బవరమునకు సి దముగావలె, దుర్తాంత పరా[కమ [గు టి జ్య నద్ధులు, పటు దీకాబద్ద్ధుల్‌ - గడిదేశమ్ములం గల సామంతులు బరవసమున రావలె, తగు బలముల తో, నిది యానకి, తోడనె పడవా శ్ళను బంపుము దత్ప్సన్నిధికిన్‌- గడు వొక పక్షము, కపిబల మింతకు( జేరంగవలె గిష్కింధాపురి = నిది సుగ్రీవాజ్ఞ జవా[గిమ చారస మూహము బంపుము చాటింపన్‌ = 2శే5్‌

జన్మపియ రామాయణం

ఈ యానతి కతెవండేనియు? దప్పిన

దల దీయింతును, దమయ లేశములే

దని రాజ్యమ్మున నవికృుతముగ.( జా

టింపుము 1బజలెల్లరు వినంగన్‌- జ్ఞానవృద్ధులగు జాంబవదాదుల' బనిగొని, యంగదు పలుకుల మన్నిం చుచు, సెన్యమ్ములు చొక్కమ్ముంగ దీ ర్పుము, పగతురు గని బెగడాందన్‌ -

ధణంధణాయిత ధరజణీభరములు

రణభేరులు (మోగినదే తడవుగ

హరివీరులు, కకుబంత కరీం దులు

కుతిలపడంగను గదలవలెఫ్‌ _-” అని = సుగ్రీవుం డానతి యిడి - వద నమ్మునం (గమ్మ(గ నత్యుత్నాహము భావికార్య పరవళ చిత్తుండై యంతిపురమ్ము [బవేశించెన్‌-

పొండుర గగనము పావడయైై, విమ

లమ్మగు విధుబింబమ్ము వదనమై,

తలివెన్నెల, యలఃదిన చందనమై

శరదభిసారిక యరుదెంచెన్‌ - సుకముల మజఖ(గిన ను[గీవుం, డెడ బాటున( (గుంగెడు [పొజేశ్య్వరియును, గడచిన గడువును, నెడంద మెలంగిన, రఘుచం[దు.డు తిక మకపడియెన్‌-

216

కిష్కింధాకొండము

పెల్దార్చుచు మూర్చిల్లి, కొంతతడ

వునకు దేరి, చూపుల రఘువీరుండు

పా లొలికినయటు పలుచని వెన్నెల

అలమిన గగనమ్మును జూచెన్‌- మేషగర్జనలు, మెజణపుల నాట్యము నిమ్మళించి, కాంతమ్మనగు రంగ స్థలమటా లుండిన తారాధ్వము, రఘు పతి కేమో చింతలు రేపెన్‌-

(ప్రమద సారసారవ సంఘుష్టము

లగు దిశాతతుల నవలోకించిన

రామునియెదలో., (బొణాధిక, సా

రసరవ, సీతానతి మెదలెన్‌- “ఫిన్సుల విందగు బెగ్గురుపకముల రవములతో న్మాశమమున (డిం చెడు సీతకు, నెటు గడచుచున్నవో శారదదినములు చెజలోనన్‌._

బంగరుచాయలు రంగరించినటు

విరిసిన పచ్చని వేగిచెట్టు గని

నేను లేని వెత నిండి మనంబున,

జానకి యెంతంగ నేడ్చెడినో !- కలవాషిజి, తన పలుకుం కీడగు కలహంసరవమ్ముల నిద్దరలే చెడునది; యిచ్చట సీత; చారుస ర్వాంగి, నేం డెటులు లేచెడునో !-

217

జన్మవియ రామాయణం జతలు జతలుగా జరియించుచు. బలి కడు కోకమ్ముల నుడులకు నిట్టల మగు తాపమ్మున నంబుజముల కీ డగు కన్నుల నీర్వె్టెడునో క అందములగు నీయడవుల, కొలంకుల నదులను (గుమ్మరు నాకు, రవంతయు నుత్సాహము లే, దుల్దంబున సీ తా విరహము పొగ రాజుకొనన్‌- శరద్గుణంబుల జంకించెడు పూ వింటివాండు తన తుంటరితనమును రవ తగ్గించునా ! రమణిమైని, సుకు మారి యంచు గనికరముంచీ !-” అని యేమేమోా యలపరించుచుం డెను రఘుచందుండు తనసతి. గూరిచి సీరమ్ములకై నిర్ణరపతిం గూ రిచి విలపించెడు చాతకమై- ఫలములక్షై కొండల, చరియలం, (గు మ్మరి, గుహం జేరిన మనస్వి తమ్ముడు చింతాదుఃఖ విశీర్ణ హృదయుఃడై (వేగుచున్న యన్నను. జూచెన్‌- కలగిన యెద! దలకొలిపి వళమ్మున తమ్ముం డనె, “నిటు దగునా ! పౌరుష మలః(తివోవ( గామాకులితుండ వై తెగకన్నుల నీరుంచుటలూ !- 216

కిష్కింధా కొండము కష్టసమయములు గడచిన, విది ఉభ సమయము, మనఃపసాదము విడి -య ప్పట్టునం గనునీ ర్వెట్టిన( గార్యము లగు నేమన్నా సాధిెంపన్‌ ?-_ కార్య వేళ యని, కొలము వచ్చిన దని, హరినాధుం డయ్యె జాసటని, నిలకడ క ర్దమ్ముల దీరుచునని ర్హైర్యము దల(గక మెలగవలెన్‌-_ పీరోత్తమ ! నీ వెలది యితరులకు వశపడునా ! వై శ్వానర కీలల! బడిన వారలకు [(బదుకులు గలవే ! ఆపద లఅెందును తిరమగునే !-” అని హితమితముగ నాడిన తమ్ముని కనె రాముండు “నీవన్నది దగును త్సాహముతోడుత సాధింపంగ వలె కార్యము, ధైర్యం బూనవలెన్‌= పట్టిన పని డెప్పరమని = యత్నమొ నర్పకున్న = మానవునకు సిద్ధిం చునె కార్యమ్ములు 1! తన క్రైనంతకు నోపి, సాహస మొనర్పవలెన్‌-- ఫలావలము ల(ప్రత్యక్షమ్ములు, పురుషకారమే నరున కధీనము సాహసపరునకు సనమయాధీనత ఫలములు, తామై ఘటియిల్టున్‌-” 2109

ఎనపియ రామాయణం

ఇంతలోనం దన పహృదయమ్మునం దల

సూపిన సీతాళోకమూర్తి నె

_త్తమ్ముల6 బోలిన కనుగవ - జల

మయమై రఘుపతి యిటు పనవెన్‌- “చూడు లక్ష్మణా |! సురపతి, జలముల; దనిపి వసుంధర తతసస్యమనో హరః౭గాం జేసి కృతార్థు( డగుచు వే ల్పులు గొల్వంగ విశ్రాంతి గొనెన్‌ -

నుమ శైల పురోగమ ఘనములు, స్ని

గృమ్ముగ, గంభీరమ్ముగ గర్జిం

చుచు, నీరము బెచ్చుగం గురిసి, పరి

(శాంతము లైనటు, గనుపీంచెన్‌- నీలోత్సలదళ సీలములగు మే ఘమ్ములు దిక్కుల గాటుక విదలిచి మద ముడిగిన కరిమండలి వలె నే, డలసాలసముగ( బారాడెన్‌-

జలగర్భమ్ములు, జవయు క్తమ్ములు

కుటజార్జునముల (కొత్తావులు ది

కుగ్రాలం బూరించిన యెలగో ల్గాలులు

బడలిక( జెందిన యటు అయ్యెన్‌ య

శ ఘనబృందమునకు, కరిసంతతులకు మయూరములకును, మదము లడంగిన వాని నాదములు, [ప(ససవణ రవ మ్ములతో పాటుగ, సన్నగిలెన్‌- 220

కిష్కింధాకాండము వానల గడుగంబడి చ్మితములగు చరియలు గలయీూ ఇైలమ్ములు, చి (తపజలగు కాంతుల, నమలినములు, నను " లిప్తము లైనటు లగుపించెన్‌ - తొలిరతి తనిసిక్టలతో. దొడిబడి ముగుదలు జమనమ్ముల గాన్పించెడు నటు శరదాపగ లల్లనన్హ పులి నమ్ములు - జసులకు: జూపి ౨చెన్‌=- స ప్రచ్చదముల శాఖలతో, న ర్కాబ్ది తారకా కాంతులలో, నుద వారణ లీలల, థాగించిన చె ల్వమున శరతృతి యరుదెంచెన్‌- పలువన్నెల తమ్ములతో, పలుబెడ( గులు గల సిరి, యెక్కువగ వెలింగను శరదుపసఏత; దిళాంపతి [ప్రాత _స్స్సన కరకలిత సరస్తతులన్‌- అనుగత షట్పద నినదంబులతో ఘనసార్మదుమ గంధ మ్ములతో నిలువక వీతెంచెడు గాలులు కరి మదములు రెట్టింపులు చేసెన్‌- వెడంద లేచు. గనువిందగు పక్ష ముల నార్చుచు, తమ్ముల పుప్పొడి బెర సిన మేనులతో, ధునీ పులినమ.ల యందునుండి వేగమ వచ్చీ- 221

జన్మపియ రామాయణం సరఃణపియమ్ములు చ్మకవాకములు కవ గూడుచు మక్కువ (గీడింపంగ వాని( గాంచి మదవళములు ఎ రాయం చలును( (బియులతో [గీడించెన్‌- పొగరెక్కిన వృషములలో = మదభర వరిణాహము గల వనగజములలో వసన్న తోయ తరంగిణులను, శర దిందిర విభక్షయై వెలసెన్‌... మేఘహీనములు మిన్నులు గని, ఐ ర్హాభరణమ్ముల యంద ముడిగి, (పయ లందు మరులు విడి, యానందము, చెడి, నెమకలు, నెవ్వగ సుడివడియెన్‌.. తలంపులు దెలంబెడు తావులు గల కును మమ్ముల వంగిన కొమ్మలతో, నయ నమ్ము లీడ్చు (పియకమ్ములు, బంగరు రంగుల నెల్టెడం (గందుకొనెన్‌ = దిక్కుదిక్కు లను వెక్కసమగు నీ మంకెన పూవులు, మరుత ఏంతతులు శరల్దక్ష్మి పూజకుంగా నిలిపిన దీపకాంతులను దలపించెన్‌= ఘనసార్మదుమ గంధమ్ములు, కరి ణీ సహితమ్ముగ నిలుకడం బీలిచి మడోత్కటమ్ములు మాతంగమ్ములు వనభూములలో( జరియించెన్‌= 22

కిష్మింధాకాండము నళిస్మిపియములు నాగమ్ములు, మద లాలసములు కరిణి లోకమ్ములః దిరిగడు, మదమంధరగతి్కి. శరదుప సీతము, [కొత్త సొబగు నొస;గన్‌- చికిలి యొనర్చిన లకోరివలె. జొ క్కమ్ముగ నయ్యెను గగనము, కృళల య్యొను తరంగిణులు, న్యెరకలువ తా వులతో, దడిగాడ్పులు వీచెన్‌- అడుసులు బీటలువడియె నెండలకు నలనల్లన ధూళ్ళ్తులు కేగెను సాం (దముగా, నన్యోన్యము వైరము గల నృపుల జెగువలకు( దజి యయ్యెన్‌- శరదాప్యాయిత చారురూపములు ఖురపుట విదళిత ధరణీ ధూశీ చర్చితాంగముల( జారుతరమ్ములు గా నుత్సాహము లెసరేగి !_ గరువము గా[త్రము ధరించినటు, మద కలిలమ్ములు పోరులక్షై - వేకా రుచు వృషములు, గోనిచయమ్ముల నడు మను నడచుచు, అంకెలువే సెన్‌= మదధారా శ ఫంగార కామభర మంధరగతి యగు మాతంగంబును అర్మిలి యెక్కువరై, కరిణీగణ మనుసరించి యల్హన నడచెన్‌- 228

జన్మపియ రామాయణం ఘనవర్షమ్ములు గతియించిన - తమ మదము లడంగిన చముయూరములు, ఐ ర్హాభరణద్యుతు లదవదయైై, క్త కలలో నందము లెడపెడలై ఆలవాటున నేజలుల గట్టులం జే రుచు, సారసరస రోచక రవములు వినబడి, గద్దించిన యటులై, దీ నాస్యమ్ముల వెన్క్మ-కు మటథఅలెన్‌ - కాండవ చ కమ్ములు బృంహిత ముల బెదర(గ( జెక్కుల మదధారలు గల గజేంద్రములు, జలజాకరముల' గల(చి కలంచి రనముం (గోలెన్‌- పులినమ్ములు6 విందులుగా - నడుసులు దొజంగుచు, (బనన్న తోయమగల వడు లందు, ధేను బృందా భూషణముల యందు, హంసములు గీడించెన్‌ = ఏఅుల రవళి, మయూర బృంద శ్రే కలు, భేకవ.డిల కంఠతాళములు, జంరూ ఘోషలు జలధరములగ ర్దలతోపాటుగ న త్తమిలెన్‌- కర్ణమ్ముల ఘనగర్జలు పడినదె తడవుగణ బుట్టల నొడలు సేర్చికొని పలు నుపవానమ్ములతో, గృశియిం చిన మేకులతో. బడియుంతీ- 224

కిష్కింధా కాండము వానలు వెలసిన వచ్చె వెలికి - ఫూ త్కారమ్ములతో 'ఘోరవిషమ్ములు గల వింతల వన్నాల పాములు, కడు పు లాకలికి నకనకలాడన్‌ - అందగాండయిన చందమామ కర ముల తాకులకు, సమున్మీలిత తా రక్క సంధ్యాసతి, రాగవతి యహో ! యంబరమును తాన్సై తలంగెన్‌ - తారోన్మీలిత చారువితోచన యుదిత శళకాంక శుభోజ్జ్వలముఖ, చం (దాతపాంశుక [పావరణ, రజని యఖభిసారికవలె నగుపించెన్‌- పాలగింజలగు వరియెన్నులు, ము క్కు-ల( గొని, యవె! బెగ్గురుపత్సులు; సౌగ సగు వరుసలుగా గగనమ్మున = దివి దాల్చిన పూదండలువోలెన్‌ _ కొలువలతోట నొకానొక హంసము నిద్దుర. గూరిన, సీరమ్ములతో కొలనదె ! మబ్బులు దొలంగి పూర్ణచం ం (దాంభితమగు దివి యనిపించెన్‌- అంచెలైన రాయంచలు మేఖల లై, వికసించిన యజ్లోత్పలములు హారములై , భూషాంచితలగు చెలు వలవలె, నడబావులు మించెన్‌=_ (15) 225

జనప్రియ రామాయణం

(పత్యూషానిల పరిచయమున దూ

రమ్ముల+ (వాకెడు నిమ్ముల, గోపె

మ్మల దధిమంధన మంధరరవములు

(శవణసుఖమ్ములు గల్పించీ- కొమాతురత వృషగణ హుంకారము లుల్లసిల్లై రిషభోన్మదములు - గో పాలక మురళీ లీలా గానర్న వమ్ములకును మర్దలగతులై

తెల్లగం బూచిన టెళ్లు జూచితివె !

యల్లి తఆమ్మెరల కల్పన గదలుచు

ధుసీతీరముల కనుగత ధాగత

తామ కాంతులను గల్పించెన్‌ న ఆడుజేంట్లు వెన్నంటిరాంగ, తా మరస్త రేణు పింజరములు [భమర ములు, వనముల దేనెలక్షై దిరిగెను గాలివాటమున, కనుగతిగన్‌ -

తేరిన జలములు, తీరిన [కౌంచ

మ్ముల రవములు వగ దౌలంకు కుముదములు

పండిన వర, మృదువాయువు, లలరిం

చెడు శశి *'యిది శరదంి బనియెన్‌- తళతళమను చేపల మొలకట్టులు గల కరంగ్గిణుల గమనమ్ములు, మం దములై నవి, నిర్ణయ రతపరిభు క్తాలస లలనా గమనములై -

226

కిష్కి.ంధా కొండము

చ[కవాకముల, శై వలముల, వలి

'పెమ్ముల. బో ల్కాళమ్ముల ధునీము

ఖమ్ములు, తరుణీ కృమరోచనా

మకరీయుత ముఖముల నెనసేన్‌- నలువుగ విరిసిన న్ద గోరటలు వేగిసలును గల విపినంబులలో చెజకువింట, మధుకరగుణ మెక్కి-డి, మదనుడు మొనగా(డయి తిరిగెన్‌-

ఏజులు చెలువులు పూరించి, జన

మ్ముల హృదయమ్ముల మోదము బెనచి, కృ

తార్థ జీవనములై;, జలదమ్ములు,

కాలము చెల్లిన, గతియించెన్‌ - కోవిదారములు, కోకొల్లలు కాం చనములు మంకెనలును బూచిననే మయ్యె 'తావి చా' దంచు బలుమొగ మున ఘనసారమ్ములు విరి సెన్‌-

నదీ నికట పులినమ్ములు, జూడుము !

తమ్ము(డ ! ముద్దులు జిమ్మెను,_ సారస

కలహంసీ చ(కాహ్వయ కురరీ

(వజ సమంతతో వ్యాప్తములై - జయయా_తకు( దగు సమయంబిది, నృప కులవ- నకు, సుఖమ్ములలో ముని(గిన సుగీవునియెడం జొప్పడదే య త్నము, దరిసెనమే కజవయ్యెన్‌-

227

జన్నపీయ రామాయణం తమ్ముడ ! వర్షశతమ్ముగ( గడపితి నాలుగు నెల, లిందని దగు నావి రంబ, కంటికి - రాని నిద్రయై పుటపాకమ్మగు వేదనయై- నాతో నుండిన, చేతమునకు దం డకవన ముద్యోనమ్మని వచ్చెను జానకి, కష్టము సరకుగొనక జ కగావ వెన్నంటిన “పెంటివలెన్‌ - పరదేశమునకు వచ్చినవా డని హృతరాజ్యుం డని, (పియాహీనుః డని శోకార్తుం డని సుుగివుండు తే శమ్మును దయః జూపకపోయెన్‌- నను శరణొందె ననాధుండు, రాజ;వి హీనుడు రావణ హృత భార్యా విర వహితు(డని, వానరపతి నను తేలిక గాం జూచినగతి గనుపించున్‌= తన కార్యము దీరిన దిక నాతో పనియేమని తలంభెనా ! దుర్మతి సు [గీవుం డందుకె భావికార్య రచ నా మందీకృత మతి యయ్యున్‌= పోయిరమ్ము ! తమ్ముండ + కిష్కింధకు నొక్కసారి, కన్నులు గానక సుఖ ములలో మునీం౧న మూర్థండు కపితో నా మాటలుగా నిటు లనుమూం- 228

కిష్క్‌ ంధాకాండము “ఆ(శయించి, తన యజుతం జేరి ముం దుగ దన పనికిని తోడ్లై తీర్చిన వారల యౌశలు దీరుపనేరని వాండు, జగతి. బురుషాధముండూ- పాపమొ ! పుణ్యమొ ! పలికిన మాటకుః గట్టువడుచు, నాలగ్రాలు రెండుగ నా డని వీరుండగు మనుజుడు పురుషో, త్తముం డని జగములు గి ర్తించున్‌ = తన యక్కజ తీరిన, నెయ్యుర కా ర్యములకు నూల్కొౌ-ననట్టి (దోహి, మర ణించిననై న గణింపవు పీనుంగు నంటుట కైనను [కవ్యాదుల్‌- కనులకు చిలుతలు గమ్మించెడు కాం చన పృష్టమ్మగు చాపము గలడీ హ స్తమ్మున, నీయవమతి కిదియే సరియగు నుత్తర మీణగలదూ- తరుచర ! నాకోదండము సారిం చితినా ! విడిచెడు [పతియొక శరమును వళయకాల పరవళ ఫాలాక్ష క టాత్ష కీలలైై ప్రెని బడున్‌-_ వానలు వెలసినదే ! నే వత్తున ఏంచని, మదిరా చంచల మతివై యెజు(గవు, రాముని శరము దాకినపు ఇెలుగుదు లెమ్మీ .సకలమ్మున్‌= డ20

ఎన్మపీయ రామాయణం

పలికిన (వతినను దలంపుము - సగ

వా! యింధదాత్మజు పథము వట్టకుము

వాలి చన్న యధ్వము నీపోకకు

చొలని యియకగ లేదోయీ ౫ శకజు నొక్కని. జంపితి, చేసిన తప్పునకై, సత్యమ్మును దప్పిన నిన్ను వధింతును నిక్కుముగా - రణ మందు సదాంధవ నికరముగన్‌ !1-

చేతులు గలుపుచు( జేసితి చెలిమి; యొ

కానాకనా(. డాకరముననే, శర

మెత్తెడుగతి. గల్పింపకు మోయీ !

తెలివిగలిగి మెలంగంగ వలెనూ-” అని పలుకుము లక్షణ ! యింతేగా, దనురూపముగా నాడుట కుజవై నవియెల్టను, నేనన్నటులుగ వచి యింపుము, వానరపతితోడన్‌ _-”

అన్న నెగులు గని, హరిపతి చేసిన

యుపేకు గని యెందో నలి'గెడు తన

వదినె వేదనలు భావించి హరీ

శ్వరు.పై లక్ష్ముణు€డును గినిసెన్‌- కాంతికి. గుదురగు సాథు లక్ష్మణ స్వామి కనులలో సంజకెంపు గను పీంచినదే, కఫివీరుని మంచిది నమ్ములు గడచిన వనిపించెన్‌_

230

కిష్కింధా కాండము అన్నదిక్కుమొగమై యలుంగు రా ల్పడంగ లక్ష్మణుండు వలికె రెండు బా పషృమ్ములు తెలిముత్తమ్ముల జంటలు వెడంద కనుల కోసల నిగుడన్‌- “అందరు సంపన్నాంధులు నడచెడు తెరువుననే, భాస్క్రరజుండు నడచెను అన్నా! తప్పేమున్నది వానిది. తలపోయంగ, మనదే దొౌనంగూ- _ఉల్లినారలో మల్రెలు బూచునొ ! రాజ్యగర్వ సం[కాంత హృదయు లె క్కడ ! ధర్మము లెక్కడ ! యమవసనిసి పున్నమి వెన్నెల లగపడునో ! సుఖాంధులగు మనుజులతో( గార్యము జౌనుపడునని తలంచిన మనమే -- వెం గలులు, నెండమూవులలో దాహము దీర్పు/గ జలములు నెలకొనునే 1- ('పావ్తమైన యీ రాజ్యము దౌొలంచిన కన్నులు దెణచును క పిపతి, యప్పుడు పాచి దొలంగిన వారివలెనె సుగు ణమ్ము లచ్చముగ భాసించున్‌ = కాదేనియు( గపికాంచుని గొంతుక కు త్తరించి కొనివత్తు, నంగదుండు కార్యజ్ఞుండు క పిగణములతో సీ తను వెదుకంగ, దా, నడతెంచున్‌-” 2]

జన్మపీయ రామాయణం

అని తనచాపము నందికొనుచు _- పో

వగ = సమకట్టిన (భాతను గని - కరు

ణా లఅలితు(డు రఘునాధుండు తెలివొం

దిన బలు మొగమున నిటు లనెనూ- “తొందరపాటున తోచక పలికితి నన్నా ! యొకనాః డాప్తమ్మితుః డా హరిపతి, మనయడ నాదరమున మెల. గెను, హృదయపు లోతులు జూపీ-

ఈ [కీసీడల, నీ బండలపై

నెన్నో రా(తతులు నేనును నతండై

పలికికొన్న గాధలు గల, వన్నిటి

నొక్కతుటిలో మఅువ(గ నగునో !- ఇంతవజకు మన కేదొసంగును జే సి యెజుంగడు కపిశేఖరుం డీనడు మం(తపు టుపేక్ష మానవ సహజము సుకములలో( గల మైకమ్మూ-

ఇం[దియగణముల కెంత + క్రియ

న్నదొ ! తెలిసిన రఘునాధుండె - నుగీ

వుని కరుణింపకపోయిన నిక నె

వ్వరు ? దయం జూపీంచెడువారూ- కావున లక్ష్మణ ! 'కలుచపలుకు రా నివ్వకం దెలచుము నిమ్మళముగ సమ యము గతించె”నని హరిపతి మనసున దనకు( దానుగా? దట్టునటుల్‌. ఎ

లై

కిష్కింధా కాండము

ఆత్మలు (పేమల కధీనములు -త

తృంబంధమ్ములు, కాశ్యతములు, 'పెజ

[(తోవల నదికిన భావమ్ములు - గు

జ్లైనగూడులు, తృటిలో విజియున్‌-” రాముడు, విరహ రుషా మలినుండని రాముడు, కరుణా ధామంబని -_ తెలి సిన సౌమ్మితికి, శ్రీరాముని హృది తెలిసీయు6 చెలియనియటు లుండెన్‌-

ఏమాటకు( దా నేమాటాడంగ

వలెనో ! రాముడు దెలిపిన వితములు

మదిలో. దిన్న(గం ఐదిలపజచికొని

తన్ముండు గిష్కింధకు నడచెన్‌= ఇం[దధనువుతో నెనసెడు చాపము మూపున (వేలంగ, మంగ్ధ జటాభా రము చలింప, రమురాము(ని తమ్ముడు రూపెత్తిన ధ్హైర్యము నడచెన్‌-

అన్న తాలిమికి నాత్మ గరంగును;

వదినె. దలంచి భావంబున గుంగును;

హరిపతి చెయిదము నఖసి కలంగును;

పరిపరి విశనముల లక్ష్మణుడూ - అంతలోనె యర్యాత్మజువై దయ పుట్టును " మజియెక దొట్టు కలుచ, రా మానుజు హృదయము నానాభావము లాడెడు రంగస్థలమయ్యెన్‌-=

238

జన్మపీయ రానమూయణం అరతృటి కులిశంబగు, నొక తృటిలో తమ్మివోలె మెత్తని దగు భాస్కర జునిపై లక్మణు మనసు; మహాత్య్కుల తలంపుల తెరువుల నెవ( డెలు(గున్‌- మందవాయు నటు సుందరముగ, నడ చును పది యడుగులు; మనరుంరూ వా తమువలె నైైచును తక్కిన పదములు, లక్మణు€ డవిదితగతి యయ్యెన్‌- కన్నలముందటః గన్పించెను కి ష్కి-ంధాపురి, కపిశేఖర విభవము తమ్ముని హృదిలో దట్టాడెను, రా ముని విరహము, నూజంతలుగిన్‌- గడచిన గాధలు పడగలెత్తి హృద యమ్మున నిలిచిన్న హరిపతి క ఎతమ్ను. డను నాకభావమె యాత్మ నిలిచి, ల శ్కణుండు నిడుదయూర్చులు వుచ్చెన్‌- ఎజ్జసెరలతో నింపు గులుకు క న్నుల బొడసూపిన యలుక కుంకుమపు, గాంతి జల్లి నల్లడలకు; నాతం డెరగలి చూపులు బారించెన్‌- ఆ చూపులసెక లంటి, కోట్టక్రొ శ్రళములం గావలి నిలిచిన కపు 'లీం కేగతి' యని భయమెత్తిన మనసుల బారిరి [ప్రాణము దీపనుచున్‌- శా 284

కిష్కి_ంధాకాండము

పారి సూర్యజుని భవనద్వారము

జేరి *కోపవమునం గూరి అంక్షుణ

స్వామి వచ్చె, నొక్కపళయం బగు'నని

యజచిరి దిక్కులు (బతియార్వన్‌ - తారా స్తన నిదాజవు, సుగీ వుండు తను వెజబుంగ(డు, ఐడుగుకపుల యా ర్పులు గుట్టల కోనల బడెగానీ నృపుని చెవులలో! బడవయ్యెన్‌ -

రాజభ క్తియని [పాకులాడు సచి

వుల బుద్ధులు 'పెడతల( బట్టిన, వా

ఈల యానతి(. గపికులములు రాజును

రకశక్షింపంగ ననికిని దివిరెన్‌- బరవసమునః గపివర్యులు గదలిరి నఖదంష్ట్రాయుధు, లఖండబలయుతు అంగదు. డప్పుడు హస్తమెత్తి యద లించి తిన్నగా నిటు లనియెన్‌ -

“చిచ్చుబట్టి తలదీర. గట్టికొనం

జేరెడు వెంగలులారా ! మనకు వ

శంబగునే ! లయసమయార్కాభుని

లక్ష్మణు ననిలో నెదిరింపన్‌ రక్కెస తెగువలు నెక్కొని - చావులు తీఫై సోవకు(, డా పై గార్యము దప్పును కిష్కిాంధాపురి చీపము లారును, కలకాలమ్మునకున్‌ -

235

జనప్రియ రామాయణం నిలులి' డని యదలించిన తారేయుని పలుకులు దమ కన్నులు దెజచిన -ద న్నాయకు లొక్కెడ నాననములు - వె ల్లైనగా నిలిచిరి పురులారన్‌ _

బలములు నిలిపిన వాలి తనూజుండు భయభక్తులు దన వదనమ్మున( బెన గొనంగా, కరములు కుట్మ లితములుగ లక్మణుచెంతకు నరుదెంచెన్‌ -

పొగలు జిమ్ము నూర్చ్పులతో _ జొత్తులు (గమ్మించెడు కనుగవతో _ చూడ్కికి మ్‌ణుమి బ్రైనయించెడు సౌమితినిం

గని తారేయండు గంపించెన్‌.-

కపిరాజ్యం బిక కట్టు కతలుగా నగునో ! యను దిగులు గలంచిన హృద యమ్మును, నంగదు డల్లననిలిచి న! రమ్మును వంచుచు (మొక్కి-.డియెన్‌_

మూపున (వేలెడు చాపము పడగై యాత్య్మద్యుతి విషమై శరళల్యము లను నాల్థాలతో నారామానుజు( డొక భుజగేందుని గతి నొప్పెన్‌...

• చూపుల, దన్నేర్చునా ! యను శంకకు బట్టగు మదితో -నెట్టనం బలుకను దేశిచూడను. న్నేర ని యంగదు రాముని తమ్ముడు గమనించెన్‌-

236

కీష్కింధాకాండము గమనించినదే కరుణ వుట్టి, కరః గిన యెదయైై, కిక్కిరిసిన రోసము సడలి, వానరేళ్వురు. దలపోసి ద యాభరితమ్ముగ నిట్టూర్చెన్‌- ఆ నిట్టూరుపు లలుకతోడం గలి గినవని యంగదు. డనుమానించుచు దాళరథీ ! మాతప్పు సైచుమని సొహ్టాంగంబుగ దండమిడెన్‌= సహజళకాంతు( డగు సౌమిథతి హృదం తరమున. బౌడమిన కరుణారసమే వదనమబ్బి యిటు భాషించునా! యన రామానుజు( డల్లన వలికేన్‌- *లుంగద ! సుకముల నంగము దెలియని కపికులనాధుని కడ కేగి, నచిం పుము మా మనవులు, పూర్వపు గాథలు మనమున దెల్లముగా.( దోపన్‌= బుశ్యమూకమున రుమతో నెడంబా టున దా నలంగిన యనువుననే, రఘు విభుండును సీతా వ్విపయోగ వ హ్నులతో (వేగెడు నని, యనుమూ- ఆ బాధల గని యదవదయె - ల క్మణుండు వచ్చినా డనుము, గవనికడ వేచినవా( డని విన్నవింప రా వచ్చునొ ! యనుచును (టశ్నింపూ- 237

జన్యవయ రామాయణం పొమ్ము వత్స ! కపిభూపతికిని మా మాటలు విన(గా మది కలిగిన యే నియు, నడతెంచి యనిందితముగ' వచి యింతుము, మామది! గల తెజం/హా-ో వినయమ్మునంః గూడిన రామానుజు మేలిమాటల, శమీ నిహితంబగు శిఖివలెనే భాసించెడు రోసం, బంగదునకు నవగతమయ్యెన్‌- “'తమయానతి యాదలః దాల్చి యెజిం గించెద” నని వచియించి యంగదుండు చాపము వదలిన శరమటు టివ్వున హరిపతి నగరున కేతెంచెన్‌_ వచ్చి యర్కజుని పాదమ్ముల దల మోపి, యగ్గలిక మొనసి లక్ష్మణ స్వామి "వచ్చెనని _- వచియించిన యం గదు పలుకులు వితలే యయ్యెన్‌ _ మద మదిరారస బధిరుండు, స్నుగీ వుండు కన్నులు దెలువ(డు, కలలందున వానికి నెల్లెడ వనితాచుంబన ములు, వనంఠ విహ్వలతరులూ- ఆంగదు(. డంతట నాత్మమాత యగు తారకు రుమకును, తలిరుల కెంజా యలు లవక్మణు కన్నులలో దోచిన (కొత్త యాపదల, నెటి(గెంచెన్‌- 238

కిష్కింధాశాండము

ఇక దడసిన ప్లవగేశ్వరునకు సే

మము లే దను విషయము గమనించిన

తార, యర్కజుని తట్టి తట్టి లే

ఛల్‌ ప!

పెక, కరకంకణ రుంకృతులన్‌ - ఆగచర కోలాహల తరంగ శ బ్ధములకు నిద్దర వదలని కపిపతి, తార తాకినంతన గనువిచ్చెను వింతలు, [(పేమల చెయిదములూ-=*

మదకలిలాకుండు, మృదిత వారవ

కుండు నగు సుగీవుండు, తారేయుని

మొగమై వింకమ్మ్మున గనునన్నల

“వచ్చిన పని యే" మని యడిగెన్‌ - రాముని పనుపున సౌమి[,తి భయం కరుండై వచ్చెను, కపిరాజ్యపు సే మమ్ము సంశ యపదమ్మగు నాపద వచ్చిన దని యంగదుం డనియెన్‌-

కామము కన్నులః గప్పిన న్నుగీ

వునకు, నిజములై నను నంగదు వా

క్యము, లు[చ్చేఇుకలితము లని, వి

డ్హూరముగా, మదిలో దోచెన్‌- సచివులలోం గడు చనువుగల్లు వా రలు, ప్పక్షుండును (పభావుః డను మం (తులు, శద్ధాంతమ్ములకును రా(కలు

హోకలు గల హితు లిటు లనిరీ- ణం

జన,వీియ రామాయణం “*ఆంగదు పలుకులు యధార్థములు కపి రాజా ! విరహో[గానల తప్పుం డగు రఘువాముని యాలోకమ్ములు చాపమ్మునం దెస గిరికొనియెన్‌- వాక్య సారథియు, వ్యవసాయ రథుం డగు సౌమితి కుధాకులుండ్లై - నీ యాడిన (పతినల కర్థము లేమో = యడిగి తేల్చికొన నరుదెందెన్‌- అచ్చుల మంటిన చిచ్చట చూపుల. బుడమినెల్లః గాల్బెడుగతి నిలిచిన యా రామామజు నవలోకించిన కపులకు _బాణాళలు తౌలంగెన్‌- “కొపికులనాయకు( గాంచి - మేమువ చ్చితి మని తెల్పుము శ్మీఘముగా నని పంసపె నంగదుని, ఐదు లేమొసంగెద వో ! కపిరాజ్యపు గతి యేమో !- గవని వాకిటను( గాచికొన్న దా దొట్టిన మంట మయిుదో! కపీరాజూా! కపివంళమ్ముల గాల్బకముందే లత్ష్మణుః దేర్చుట తగు వితమూ !- పోయి, పదమ్ములదోయి నంటి శర ణాగతి( బొంది, [కుధాగతి మజలిచి చెలులను చుట్టమ్ముల నాశితులను [బోచికొనక యుండుట యురదూ 240 -

కిష్కంధాకాండము

ఆడిన మాటల కనుగుణముగ - సుఖ

తతి( గూర్చెను సీఠాపతి, నీవును

నాడిన మాటల కనుగుణముగ సీ

తాసతి సంపాదింపవలెన్‌ - సమయము గడచిన, శరసంధాన వి ధానోన్ముఖు( డగు దాశరథికిం జ క్కటి నిలువ(గ శికికంఠాదులు చొ లరు, నిక్క మ్మిది కపిరాజా 1-”

సచివుల మనవులు [శవణమ్ముల బడి

కనులు దెఆఅచె భాస్యరజుండు, గడచిన

గాధలు దోచెను - గాసట బీసట

గా చిలుమైకపు. దలపులలోన్‌- ఆకొండల. దా నలసిన (పొద్దులు నిప్పటి సుకములు, నింతకు. గారణ మగు శ్రీరాముని యార్జ్ర స్నేహము, హరిసతి మదిలో. నగుపీంచెన్‌-

అడంకువ రూపయినట్టి లక్ష్మణ

స్వామిగూడ- గోపము గొన్నాండని

విన్న కపీవండు, వెరిచూపులై

“తన కిక మరణము తప్పిదనెన్‌ = “అదను మజచి దుడుకాడితినో ! - యొక చెట్ట సేయం దలచితినో ! = నాపై సహజళాంతు. డగు సౌమిషతికిం బగ గలిగిన దేమని"' తలపోసెన్‌.-

/16) 241

జన్మ్యపియ రామాయణం “కాని వార లెవరై నను సమయము గాచి, కొండెములు గల్పించి వచిం చిరొ 1! రామానుజు. డఅకొఅలకుం గో పింపడు 1! నావిధి యిటు లుండెన్‌ -_” అని ను[గీవుం డార్తుండై -చూ పులు మంతుల పై6 దలుకొల్పుచు -ని ట్టనియె “వెరవుగల యాప్తులు మీరలు యోచింపుండు గర్హవ్య మెదో 1! కినుక ( గొన్న లక్ష్ముణు( డొక బాణము దొడిగిన నాతల బడును ధరాళలి; అది యొక యాపద యని దురపిల్లను చెడిన కలిమిశ్తై జింతింతున్‌- అకలంకంబగు నాకాశంబున హఠాత్తుగా జలదాళి ్నగమ్మినటు పూతమైన రాముని హృదయమ్మున నేవో కలతలు చెలరేగెన్‌- ఏ జేసిన దొసం గేమని యెంతగ. దలపోసిన మది దట్టదు రాముని మైతి నొకానాక మాల్యమ్మును వలె మన్నించితి శిరమున దాల్బీ- ఇలపై నెయ్యమ్ములు గలుగుట దు -ష్‌గ్రారములు గాదా ! కలిగిన చెలుములు క లకాలమ్మును నిలిపికొనుటయే నిష్టాపూరితమగు తపమూంణ 242

కిష్మ్కిాంధాకాండము పద్మదళోదర పాధశ్చంచల ములు చిత్తమ్ములు, అలంతిసో కొకటి గలిగినచో. [బేమల తెరువులు విడి పనికిరాని పగలకు( దొరయున్‌- మధుర బాష్ప జపమాల దిప్పి చొ క్య_మ్ముల్లైన హృదయమ్ములె, (పజయా రృనలకు యోగ్యము అని పలుకుదు, రక లంకులు, | పేమాగమ విదులూ- ఆరాముని యుపకార మునకు. బి త్యుపకారము సేయుట యొట్లో యని యడుగడుగున నా యాత్మ దపించును; రాముడు నను (దోహిగ నెంచెన్‌-” వానరనాధుని పలుకులు విని, ధ ర్మానపేతముగ పహనుమంశుం డనె “నింతటనై న (గ్రహించితి సత్యము కృతమతి వైతివి ఫ్టవగపతీ 1- రాముని యుపకారమ్ము నీవు మజ వలేదు నిజమే; (వత్యుపకార ప రాయణు డని రఘురాముడు నమ్మెడు వడువున, నడచిన విత మేది ?_ ఏ నిటు లంటకు నెదలో( దాపం ఐందకు, నీకీ యంతిపురంటే సర్వం బైనది, సచివులకును, నీ దరిసెన మబ్బువె కజవయ్యెన్‌- 24కి

జన(పియ రామాయణం పగ లణ(గించి యపారము రాజ్యము దార్చిన దాతని దయ గాదా' నీ వా కథను మటిచి దివార్శాతమ్ములు కామము నొకటే యెంచితివీ 1 అందుచేతనే యలుకం గొ న్నవాః డై రఘువీరుం డనుజుని. బనిచెను కాలము జదివిన కత లెటి(గించి, త్వ దీయము హృదయము దేర్పుంగన్‌ - (భమపడకుము, రఘురాముని కోపము పరమార్థం బని, | పణయ చోదితం బది; యాకోపమె యధార్థమైన జ గమ్ము లుండునా ! యీసరికిన్‌_ సుకములలో, బడి సొగసి, నిను నీ వెలు(గవు, (ప్రభువా ! విరహి నికృంతన ఘనగర్జాభర వదనమ్ములు; వ ర్షా కాలమ్ములు గతియించెన్‌. విరిసికొన్న కష్పురపు టనంటుల రజములు దొలణకు శరత్తు వచ్చినది చొక్కము లైనవి దిక్కుడుంగములు నదీనదమ్ముల్స గొల/కులునున్‌_ అభము నిర్మలమైైనది _ పరపతి మన సొకటే నిర్మలమ్షగాక క్ర _ర్తవ్యము మజవిన, దందుక లక్మణు డర్పదెంచెన్స గౌర్యము దెలుపన్‌ _ 2కి

కిష్షి ౮ధాకాండము

లెమ్మిది యుద్యోగమ్మున కనువగు

కాలము, తప్పును గావుమంచు, ల

క్మణుకడ కరకంజమ్ములు ముకుం

చి, వచింపుము వినయము తోడన్‌ - వడ+లిని గోల్పడి, తొడయచ నొచ్చి, రా ము(డు వు త్తెంచిన నుడువులు దుడుకుగ నున్నగాని, నీ యోర్పు దిగంబడ కువ; (పభువా ! దోసము మనదీ -

మంత్రులు పతిపరతంతు లైన, పాత

ములు వఠల్కెడు చోటుల మొగమోటమి

పనికిరాదు, దాననె పరుసమ్ముగ

మందలించుచున్నాను నినున్‌ - ఆ రఘురాముడె యధార్థముగ( గో పమ్మ గొన్న, బాణమ్ము నొక్కటన వాలిని గూల్చిన వడువున సాజసుర సురమగు జగతిని బరిమార్చున్‌-

కావున వైళమ కపిరాజా' దొ

శరథి పదమ్ముల శిరమును జేర్పుము,

బంధుయుతమ్ముగ (బదుకు నిల్చుః రొ

జ్యమ్ములు నీతలపై నిలుచున్‌ - భ ర్తవశమ్మున భార్య నిలుచునటు పలికిన మాటకు వపండుగ నిల్వుము మదిని నై న నున్మదమున వారికి [దోహము దలంసకు గపిరాజా !-

245

జన్మప్రీయ రామాయణం జతిలోకము దివ్యాస్త్రబలం బటు లుంచి, వారి సముదంచిత చాపక శా పాండిత్యం బేపాటిదా ! నీ మనసే యెలు(గును స్నుగీవా !-” వినుత నికృంతన విశుత వ్మికము డగు లకష్యుణు(, డిందాత్మజు( డాహాూ నింపగ, రాముని పంపున గిష్కిం ధా పురితోనం బవేశించెన్‌ - కన్నులెత్తి లక్మణుని. దేజిచూ డను గుండెలు చాలని ద్వారన్థులు, గావలివారలు, కావు -. కావు మని కై మొగిచిరి వినయము దౌలుకన్‌- విశ్వాసానల నిభృతుం డగు, సౌ మితిని దగ్గఖి మేల్మిమాట వలు కనె భయమై, యంగదుఃడుగూడ న కింత దూరమున( దోనడచెన్‌- అతుల మణీగణ తతమై, కుసుమిత కాననయుతమై, కలకింకిణి కా కుల కదశీరస కలిత లాస్యమగు కిష్కి-ంధాపురి గనిపించెన్‌ అల్లనల్ట బురియందు( (బవేశిం చెడు లక్ష్మణునకు, సిరి తనవిభవము సర్వ మొక్క-పరి సాషాత్క్బృతి యున రించిన యట్టులు, థాసించెన్‌ 246

కిష్కింధాకాండము

సమస్త నిస్తుల వస్తు విసృృతము

లగు నాపణముల, హర్మ్యాగ నద

న్మంధర మర్జల మణితంబులతో

నర్క-జుపురి చెలువము గురిసెన్‌- తెగ విరిసిన వృషగణమ్ములు, తెగ పండిన ఫలములు బొటల. జిలికిన సంకుల సొంకవ పంకమ్ముల తడి తావులు నాకం బనిపించెన్‌ -

దివ్యాంబరములు దివ్యమాల్యములు

ధరియించి మనోహర దర్శనులగు

కపినాయకు లుత్కుట మచకలితులు

గనిపించిరి పురి తెరువులలోన్‌- సాల ప్రాంచలు, సాలవక్షులును, కామరూపులును. గంధర్వాది ను రౌఖఘ వీర్య వి్రాజితు లగు కపు లను గని లవ్మణు( డరుదందెన్‌-

నానావిధ చందనములు,. మాల్య

ములు, మైరేయమ్ములు, మధువులు, నం

గళ్ళ నమ్ము మందాక్ష శబలితల

ముగుదలం జూచెను సొ మి(్రీ- గలగలమని చిజణుగంటలు. వలి౭ెడు చెలువునం దాజెడు సెలయేరులు, మది రాక్షీ కుచకలళార్డ్ర చందన వి వాసిత జలములు గన్పించెన్‌-

247

జన్మపీయ రామాయణం

అంగదు హర్మ్యము మైందుని (వాసా

దమ్ము, ద్వివిదు గేహమ్మును, గవయ గ

వాక గజాదుల యషమయ లక్ష్మీ

పక్మలితమ్ములు వేళ్ళములూ- శరభు నిల్లు, సుందరమగు విద్యు న్మాలి గృహము సంపాతి హర్మ్యమ్మును అనిలజు నిలు, సూర్యాష్ష సువాహుల యిండులు, నలుని నికేతనమూ-

పీరబాహు సముదారగ్భృహము, కుము

దనుషేణ నిళాంతమ్ములు. దధివ

క్తాదుల యిండులు, రమణీయంబగు

జాంబవంతు నున్నతగృహమూ- సూతపట్టినటు సోయగ మొలికెడు రాజవీథి కిలట్యపక్కలం గపినా యకుల నివాసము లందములై నవి వెన్నెలకొండలు 'పేర్చినటుల్‌ _

అన్నియు, నవికలియౌవన గర్విత

లలనా జఘనస్థల రశనా కుణు

కుణు నిక్వుణ కింకిణికా రమ్మని

నాద విఘూర్చిత ది క్తటముల్‌ - ఆన్నియు సుమమాల్యార్థ్భ వాసనాఒ౬ సార సర్వతః పూరితములు, నా గేహము లన్నియు నీవోతిగ ధన ధాన్య తాండవా[కాంతమ్ముల్‌ =

248

కిష్కి౧ధాకాండము

ఆవేశమ్ముల నధిగమించి ల

క్మణుండు గాంచె న్మగమ్మునణ గపినా

ధుని భవనము, నిస్తుల పొండు రసా

ల ద్యుతి వితతి వితానితమున్‌ = బలారి సదనోపమము, తుహినగిరి తులిత శిఖర సందోహము, సర్వ ర్తు మనోహారి మరుత్పతి వితరణ సూచక కల్పా కల్పంబున్‌ -

కనకమయమ్ములు కలువడములు, క

(మములు బౌందు తోమాలలు, కపిశే

ఖరు భవనం, వీధరణికి దిగిన

చ్చిన నాకమ్మును దలపించెన్‌ = తేవోనిధి యాదిత్యుండు, మేఘ మ్మును జొచ్చెడుగతి, పురుషోత్తముం డగు రామానుజుః డాపాసాద ద్వా రమ్మున వేగ _బవేశించెన్‌-

వాకిటి కావలివారలు - కోపా

ఘూర్ణమాన చకుష్కుండు - లక్ష్మణు

వలను జూడ గుండెలు చాలక పో

నిచ్చిరి లోనికి మౌనముగన్‌- జన కోలాపహూల సంవాధములగు వాకి*ు లేడిటి వరుసగ దాటిన యారామానుజు(, డహస్క-రజ కు ద్దాంత నికాంతమ్మును జొచ్చెన్‌= ధి

249

జన్నపియ రామాయణం స్వర్ణమయమ్ములు పర్యంకమ్ములు బహురూపము లగు వరాసనమ్ములు నందము లౌలికెడు నాస్తరణమ్ములు నది యక లోకం బనిపించెన్‌- సమ గీత పదాక్ష్షరముగ. బలికెడు మధథురకంఠ సంగతి నినదించెడు లలిత వళ్లకీ కలగానమ్ములు తెరలు తెరలుగా వినిపించెన్‌- రూప యౌవనాటోప గర్వ సము దంచిత తరళాపాంగ మనోహర, లఅగుపించిరి రామానుజునకు( దను మధ్యలు, తత జఘనాఒలసలున్‌- తరుచరపతి పరిచరులం దొక్క డ భూషితుండు, నవ పుష్ప మాల్య సా / ధనహీనుం, డనుదా త్త వేషుండును గనుపింపండు చూపున కెందున్‌- అందెల రవళులు, చందములగు మొల కట్టుల నులివులు, కర్ణమ్ముల బడి (బ్రహ్మచర్య తాత్పర్య చిత్తుండగు లక్ష్మణు! డెదలో లబ్లించెన్‌ = జ గలగలమను బంగరుతొడవుల నులి వులతో, రాముని కలంక మనమ్మున దనికి చండ కోదండ గుణమ్మును దురుసు లక్మణుండు మొజయించెన్‌- 250

కిష్కింధా కాండము

ఘుమ్ము రనుచు నినదమ్ము దిక్కులకు.

_గమ్మికొన్న, కపికాంతుని యంతః

పురమున నుండిన పరివారమునకు

గుండెలు ఖీతి గుభుల్లుమనెన్‌- చాగ్మితమె తన సౌందర్యమ్మగు రామానుజు(, డ్మగజు శోకము తన మనసున మెదలంగ, మౌనమ్మున నొక యోర నాొంటిగా నిలుచుండెన్‌.-

జ్యాస్వనములు తన (శ్రవణమ్ములలో

(బళరోము వలికిన ప్లవగాధిపు., “గ్రే

తెంచె యగుధా సముదంచితుండ్లై -రా

మానుజు. డయ్యెడి కని యెొంచెన్‌_ అంగదు. డొడిన యాపద సశరి రంబ్లై తనపై వాలిన దని యెజి( గిన కపి, కూర్చుండిన గద్దియపై ననె భయమున గడగడ వడకెన్‌-

మొగము వెల్లన్నై ముచ్చెమటలు వో

సిన స్నుగీవుండు, తన (ప్రాణమ్ములు

తారచేతి విక తప్ప దనెడు భా

వమ్మున నాపడంతిని జూచెన్‌- తేలకన్నులై , వాలము మెడపై (వేలంగ రోజుచు ఖీతఖీతములు మాటలు తడబడ, మా ర్తాండాత్మజు! డా పొలంతుకతో నిటు లనియెన్‌-

251 "

జనప్రియ రామాయణం

“సహజకాంతు" డగు సౌమిత్రి = మహా

,గహమున వచ్చిన కారణమేమో !

తెలియదు తా5ా ! కతెలిసికొన(ంగ వల

తివి నీవే ! సాదరఫణితిన్‌ ఏ మొనరించిన దేదొాస(గో ! చి _తృమ్మునం దట్టదు దాశరఖికిం గా రణము లేక యా[గహము గలుగ, దిం తకు నావిధి యిటు వకకించెన్‌-

పొమ్ము ! నీ వివేకమ్మున నను ర

శ&ంపుము, కపిరాజ్యంపు సేమములు

సీ తలనేకద ! నిలిచెను తారా!

తారాధిపనిభ కమముఖీ | అదె! చూడుము ! నే నెదురైనానా'! తెగ€ గాల్భును నను దీీవరుషాగ్నుల రామానుజ్ఞుం డోరామా! నీనగ వుల జల్లున గోపము లాలున్‌-

మనువల యెడలను మచ్చరములు జూ

పింపరు వీరులు చంపకనాస ! మ

హాత్ముండు లక్మణు. డాతని కోపము

నిన్ను( జూచినంతన యడంగున్‌- కోపము లారిన, నాపై, నే నడ తెంచి, పాదముల నుంచి, శిరము, మ న్నింప వేడెదను, నీవు పొన్ను ! ముం దుగ తారా! సౌజన్యమయీ !”

252

కిష్కింధారొండము

ఆ మాటలతో నంత్ర్షృదయ

(పణిహితాప్సరోభావము తన్నం

దిన యటుల్తై తుందిల తారుణ్యమ

యాకుల కోసల చకచకలై - ఒక మహర్షి తప ఉద్యోగ సము న్మేషము గూల్చంగ భాసురగతి భా వించు నప్పరస విధమున, దారా౭ఒ ధరమున, జియివెన్నెలం చిలికెన్‌

కలకలమని చిలుగంటల మేఖల

వలికె. కలికి నవ్వుల కనుగలమై

అందెల రవశులు (గందుకొనె, మవో

దార సుర్యముమ వాసనల్లై కదలె తార పస్థ తృదమ్ముల శ్మీరోదధి వీచిక వీచిన బెడం గై, కనుదమ్ముల నైరావత దం త కుంత ధవళాపాంగములై -

_సనమండల సాఇుతగ్రాత పీయూ

షమయ మనాక్చంచల కలళ [భమ

యె, చిరత్న రత్నాంచిత కుండల

రుచి కృత సిత ఘోట్టాణకయ్రైం- తార నడచె. గందర్పుని యాజవ బొణము వడువున, పలునాళ్లకు సౌ మిథత్రి యెడందలో. జ్యితముగా నూ ర్మికా రూపములు మెదలాడెన్‌-

258

జన్మపియ రామాయరణుం

అజనిముసం బా యానందమ్మునః

గమమొగిచిన అక్క్ముణుని యెదుట మై

థిలి గనిపించిన, దల నల్దనః దన

చూపు లామె యడుగుల (వాలెన్‌- “ఓయి! మజంది! మాయూర్మిళ నెలుంగుదు వా ! యని యడిగిన యటైై ” లక్ష్మణుం డీషద్వికసిత హృదయంబున. జిలు నగవులు పెదవుల. గదియించెన్‌ -

అంతలోననే యాకల, కనుచా

టై, లజ్ఞాభర మలమ్‌, యన్న వే

దన మది. వారాడిన, లక్ష్మణు [పా

ణమ్ములు వెత( గుతకుతమనియెన్‌ - కటీర మండల కాంబీ దామము జలియింప(గ, లజ్జాతీగమద వి వ్వూులలోచన, రామానుజు దరిసెను తార = యందములు (గందుకొనన్‌ _-

తరుణీ సాన్నిధ్యమ్మునం గోపము

లుడిగిన లక్మణు( డుదాసీనుండై

త౬ను వంచి భూతలమును జూచుచు

నిలిచె గండరువు బొమ్మ వలెన్‌-_ ధీరచిత్త యగు తార, లక్ష్మణుని యాదర మేదుర మైన చూపు గమ నించి, పానవళ నిహ్నుత లజ్జా భరయై, యల్లన నిటు లనియెన్‌-

254

కిష్కంధాకాండము “పరపీడన పాపమ్ముల ఆన్నండు గాని వావి, లక్మణస్వాములకు నమస్కార, మన్నలకు రాములకు దయామూర్తులకు 'సేమంబే ! కాదయ్యా ! నిష్కులుషమూర్తి ! మీ యాపు నష్మకొని హరిపతి జీవిం పగ, మీయడియరిపైనా చాపము [మోయించుట ! పండెలు బెదరన్‌- పరు లెత్తిన - మీ ప్రాపు మాకుంబె ట్టని కోటగ నుండినం దగు గానీ 'సెలసి కంచెయే చేను మేసిన ట్టు (బవర్తి ంచిన నెట్టయ్యా [1 అవన ళా మిమ్ముల గాదని మి తతనూజుండు సేసిన దొసంగేమీ ! శమ దమములు విడి, తెలిదమ్ముల వితమగు కన్నులు కందమ్ముల చాయలు దాల్బన్‌- ఎండిన వనమున కెరగలి జుట్టిన నెదురు నడుచు దుర్మదు డొక( డుండునె ? దాశరథుల _కోధమ్మును దలై కె త్తికొనునటే కపిరాజా ! కలకాలము కొండలలో విరహపు బలుసే(గికి నలిగులిమై నట్టి క పీశుండు, గొంచెము దూసీన [(పేమపు తాకుల కగపడి తను మటిచెన్‌- 2ై5క్‌

జన పియ రామాయిణం

అంతమ్మాతమున నధర్మ మేము

న్నది ! కామసుఖం బఖభిలబీవులకు

నై జముగాదా 1 నారీ విరహా

కుల రాముల కిది తెలియదటే 1- శిలలకు గిలిగింతలు జెల్హక ప్రో యిన పోవును గాకేమి ! మనసు గల మగలకుః జెల్లవా 1. మగువల కనువే దురులకు( జిక్క-ని దెవండయ్యా !

ఏ నిటు లంటకు నెద గోపింపకు

మన్నా ! హరిపతి ననుకంపామతి.

దలచి పనులు గొనవలె, దికైవ్వరు

రవిజునకును మీఠరలు దక్క-న్‌- అన్న( గోలుపడి, యన్నయు€ దం[డియు నన్ని రాముండే యనుకొన్న కపీ శ్వరుపె నెత్తిన చాపమొ! యదిసా కార మధర్మమొ 1 యోచింపూ-

వలదు తండి | నవ్వులతో. ఐబలుక/౮గ

వలిసిన వారలమై౧ గపికోతలు

యెవరిది కాశ్వుత మీభువి ! బుతుపరి

వర్తనములు జీవుల్మబదుకుల్‌ య” తన సోదరి కాంకాదేవికి, తా రకు, భేదమ్ములు రవ గమనింపని రామానుజు నెద నామాటలు, గడు తీయని (ప్రేమల మేల్కొలిపెన్‌-

256

కిష్కింధాకాండము హరికులపతి కే మపకారము మా (త మ్మొనరింపంగ రాలేదమ్మా మాకును మనసులు గలవమ్మా ! ఇణజుందెజ(గుల నీ వరసి తీర్పవలెం గార్యము తారా ! కపిపతి నీ కను గౌట నిజంజే! యా రాము(డుమీ ళా వంశము నిలిపినవా( డమ్మా | తన యక్క దీరిన నిశ్చింతగ న్నుగివుం డిట సొాగయుచు నుండిన! దన పని దీర్చిన దళశరధరాముని కన్నీటికి దుది యేదమ్మా ?- పాయస ముండిన€ బంచికొని గదా ! తినవలె, నొక్క-ని కనుపమ సుఖములు వేజొకరికి నిట్టారుపు లన - నె నవ్వారు సహించతురు రాగమయీ । తాను సుఖించుచు, దనవలేనే యిత రులు సుఖింపంగా వలెనను నున్నత భావము దక్కాంగ వక్రమార్గములు, కాలం బోర్వదు స్నేహనుయీ !- ధర్మార్ధమ్ముల దారి తప్పి, కా మ మొక టే హృదయమ్మున నిడికొని నడచెను కపిపతి, బడుగు జనమ్ముల సేమమ్ములు తుంగకు( (దొక్కీ- (17) 257

జన్మపియ రామాయణం

తన మంళులు దానును పానమ్ములః

బవపహులు కేలును భావింపక, దిన

ములు గడపిన, తమ కెలసము దీర్చిన

వారల హృదయము లెట్టద్మూ రి మదిరాపానము మహాపాపమని బలుక(గ వలసినవారే, యంతః పురముల( జషకమ్ములప్ట దాసులై మెల(గిన, నిక న్యాయము లేవీ !-

పురుషార్ధమ్ముల+ జెఅచును పానం

బనెడు నీతు లివి యనదలకేనా !

(ప్రభువుల కివి లేవా ! తారా!

నీ3చైన తట్టలేదట వమ్మా రి

బి

నాతీ ! గడచెను నాల్గు మాసములు కపిపతి చెప్పిన గడువు గతించెను పలికిన మాటలు సలిపినదేదీ ! కన్నులు విప్పిన దేదమ్మా ?-

అర్థకామముల కాధారము స

న్మిితుం, డాతని మైతికిం దుది (వా

లై యంతః పురమందు సుఖించిన

హరిపతి, యేమే లిక నందున్‌ ?- సత్యధర్మ ముల సాక్షా_దూపము

ష్య జ్య రఘుపతి కార్యము (పక్కకు నెట్టిన స్వార్థపరుం డగు వానరపతియెడ నేగతి వర్తి ంపంగవలెనో !- 258

శిష్కంధాకాండము

-చెప్పుము తారా ! యప్పగిదిని వ

ర్హింతుము; ధర్మాఒధీన బుద్ధివై ”

అన్నంతన నయ్యతివ మొగంబున

నగవులు నిట్టూరుపు లయ్యెన్‌- పలికె దార “నిర్మలధర్మగుణా ! నీ వన్నది నిజమే నయ్యా ! కానీ వానరపతి మీ స్వజనుండు గాడా ! యాతని దొనగుల కలుకలటే ?-

"కడుపు గోసికొన కాళుల. బడు నను

నానుడి నేటిది యౌొనె! రవిజు +

త్నించినచోం, (వాపించెడు బాధల

_వెతంబడు టెవ్వరు సౌమిథీ లి అగ్నిసాత్షికం ,బెనవి చెలికా రమ్ములు మీకు(, బరస్పర దోష మ్ములు దిగవిడుచుచు. గలసి మెలంగక కార్య నిర్వహణ మెట్టయ్యా రి

“తపోమూరర్తి ! సత్త్వాత్ముండ వగు సీ

వలంతులమైం గన్నుల గావులు గూ

'ర్పంగం దగదు నీవర్తన మలినము

లేని సుధాంచని బోలినదీ !- ఎజు(గుదు గాలం బరుగుట, రాముని కలుచ లెజుంగుదు, కార్యము నడపెడు తెణువు లెలుంగుదు, హరివీరుని మన సెలుగుదు, లక్ష్మణ ! సర్వంబున్‌-

259

జన్మపియ రామాయణం

కామమ్మున కీ కాయమ్ముల మైం

గలిగినట్టి యధికార మెజటుటగదును”

తణకాలము దన కనుగవ మూయుచు.

దార యేమిటో భావించెన్‌- ఆంత గదుష్టములగు నిట్టూర్పుల నెద గదల/గ వచియించె దార - “కా మానపేతమై యచ్చంబగు నీ చరితకు. జోతలు సౌమి,తీ !-

కామాదుల కనుగప్పి తిరుగు భా

గ్యశాలి | లక్ష్మణ 1 యాత్మను వలగొనె

[గోధము, దేనికి గురియైనను నీ

తపము, లపూర్ణములే నయ్యా ! ఏనే హేళువు వానరనాధుని న్మిదల, కీ నా నివిడ వాహుబం ధమ్ములనే గ ర్రవ్యము మజచుచుః నింతవజకు( దా శయనించెన్‌

కన లెతత్తిన, లక్ష్మణ ! నను శిక్షిం

పుము, నారివధ పుణ్యము గాదా !

అనుజుని. బోలిన హరిపతిపై నే

టికి చాపమ్ములు 'మొజయింపన్‌ ?- తపోఒభిరాములు ధర్మాత్ములు = మును లే యొక్కొాకపరి యింతుల కనుచూ పులకు దాసులట, పలుకంగ వలెనా ! యి(క వనచారుల వర్ర్తనముల్‌-_

260

కిష్కింధా కాండము సౌమ్మితీ ! నీ సాటువ బెట్టకు నీ వొక ధర్మము, నిశ్ను బోలునది నీవే! మేమో - జీవులమయ్యా ! రాగ ద్వేష వశాత్ములమున్‌-” అని పలికిన తారాంగన, యీరెలు గై, జలమొలుకంగ నక్నీ గోళముల దయనీయమ్ముగ దాశరధిని జూ చుచు రవపా ట ఫ్రే నిలిచెన్‌- కపిరాజ్య శుభంకరమైన వివే కము దన సౌత్తగు కలికి తార, వెత గొన్న చిత్తమును గూడంగందెచ్చి, మ నోహరముగం దా నిటు లనియెన్‌- “తను మజచియు మీపనిః బ్లూర్తిగ మజు వను లేదయ్యా . వానరనాధుడు తన కనుకొల(దియు( దరుచర నాధుల+ గిష్మిా.ంధాపురి! జేర్చించెన్‌- నానాదిక్కుల నగ ములలో( గల కపిమైన్యమ్ములు గదలి వచ్చినవి పలుకోటులు, వారల కలకలములు .[మింగె నీ ధనుష్టంకృతులూ-= శిఖిన్తై నను బుకిసిలింతు మను తెగు వలతో వచ్చిరి బలుమొగ లింకే మున్నది ః తృటిలో మన్నిగొందు రా యరులను - రాముడు వికసిల్హన్‌ 261

జనప్రియ రామాయణం

రమ్ము ! పోద మిదె! రవిజుని యంతః

పురము 'స్వేచ్చగాం దరుణు లుందురని

'వెనుకాడకు, నీ మనసు నిర్మలము

మార్తాండాన్వయ మ న్తమణి ! ఆత్మలు గలసిన యాప్తులటే మీ. రలు స్నుగివుండు, రాణివాసములు పెరవారలొ ! వానరపతి భవనము జు తువుగానీ రావయ్యా [”

అదరభరితము లగు తారావా

క్య్యమ్ములతో మది గదలంగ - సుజన

(పియండగు సౌమిత్రి కపీళ్వురు శు

ద్ధాంత నిశాంతమ్మును సౌచ్చెన్‌ ల సముుదమున! గల సకల రత్నముల కాకర మిది యన, నత్యాశ్చర్యము బెనంచయుచు(, బులుగడిగిన ముత్తెమ్ముల జాలరు లొ ప్పెడు గద్దియపై-

పీఠ మణిద్యుతి కూట కల్పితా ఒ

భినవ దివాకర తనుసౌందర్య

శ్రీయకతుంతై, సుముఖీ కరకమలాం

దోళిత చామర శోభితుందై = అమలాంబర మాల్యాఒఒభరణ విభా విభవ తారకిత విధువదనా కుచ కంకుము పంక విశంక యోగ దం. తురిత విశాలోరస్కుండై -

262

కిష్కెింధాకాండము

తారా హృదయో తాలం రాగన

న్నిభ మదిరామద నిచిత కటాఇాం

కూర చారుతర కోమల పింగళ

నేత విభాసిత వదనుండై - రుమా సువృత్తోరోజ మృదుల శ య్యాతట మ్మిశాంతాలస మ స్తు డై, సుదతీ నవయౌవనార్చనా కర్పూరాయిత చరితుండై-

తన యశస్సులే తనువులు సేకొని

తరుణు లౌచు నృత్య మ్మొనరింపంగ

వెడంద కనులతో వీశ్నంచెడు కపి

రాజ్యమహేం్యదుండు గన్పించెన్‌- రాముని మజచి నిరంతర -సుఖముల' బొంగెడు స్నుగీవుని. గన్నంతన సహజశాంతుండగు సొౌమితి హృదం తరమున శిఖి నాలుకలార్చెన్‌--

రెట్టలావు బున నెట్టికొనంగ, భీ

కరుండగు నా లక్షణు నొకకంటను

గమనించుచు, న్మగమ్మున నడచెడు

తార, “యిదే ! లకష్మణుళలొ డనియెన్‌ ఆ మాటలు బెవులందు బడినదే యదవదలై మది యదిరిపడుచు -సు [గీవుండు, వినమితభావుం డల్లన సౌమ్మితికి నెదురుగ నడచెన్‌-

263

జన్మపియ రామాయణం

తొగరు కనుల యొద్దును టోలిన ల

వ్మణుని గన్నదే గడగడలాడెడు

మదిలై, కరములు మస్తకమునం జే

ర్పుచు గపినాధుండు నడతెంచెన్‌ - ఆతసి వెంటనె యంతిపుర మ్మే తెంచె రుమాపభృతికమై, జఘన స్ధల వినివేశిత కల రశళశనాభర కంపమాన కాతోదరమై-

బిసరుహ నయనా విసర మధ్యగతు.

దారాయుత నీహార కరోపము

గృతాంజలిని స్ముగీవునిం గని, సౌ

మ్వితి [కుద్ధుండై యిటు లనీయెన్‌= “*క్షాళ్టలు మొలచిన కల్పవృక్షమటు వచ్చితివయ్యా ! వానరో త్తమా | దయ సేర్చుచు నింతకైన మాపై వచ్చితి వదియే మేలయ్యెన్‌-

వావిరియై యల వాలి ధర్మమును

దప్పిన వాడని చెప్పిన గొప్పల

కర్థ మిదేనా ! హరిరాజా ! సీ

ధర్మాధ్యయనం బిదియేనా ః- కామావేశము గన్నుల గప్పిన నిందాత్మజుం డేవేవో ! చేసెకు నిజమే ॥ కానీ = నీచేసిన దే మున్న దంతకును ఇిన్నముగన్‌ ల్లా

264

కిష్క్‌ంధాకాండము పరోపదేశము (పతివాం డొనరిం చును సహజముగా, తనవజకే _-ధ ర్మమ్మును లే దర్కాత్మజ ! నీవును లోకపంథనే పట్టితివీ- కామము భోజ్యము గాదని పలుకను హరిరాజా |! ధర్మార్ధ సంగతం బై యది - పూతం వాహవనీయం బటు లిహపరములు సాధించున్‌= బెగికౌగిళ్టను, వెచ్చని ముద్దుల, య న సీవిటు ముని(గిన, నీకొజుత్రై నా రాచము వదలిన రఘుచందుని (బదు "కేగతి ముగియంగ వలె నోయీ !- వాలిని. జంపిన వాదు దకగా, యిం కేమి మిగిలినది; రామున కిప్పుడు రవిజుం డేమో (తవ్వి పెట్టు నను నాసల. జావము సారించెన్‌- అంతఈపురమున నతివలతోం గ న్మూయు నీకు రాముని విరహము లెటు దెలియును ? హృది నిప్పులగ బొరలించిన యటులగు( జూచెడు వారలకున్‌- గవికి ముంచుగా€ గపిరాజా ! యొక శిల యున్నడిలే ! శిలపై గూర్చొను రాముడు దాకొక (పస్తరమై - రేం బవళలు రేగిన విరహంబై- 265

జన్యవియ రామాయణం తన చాపధ్వని కెనయగు ఘనగ ర్హనముల లేవడు తన విరహ దవ జ జ్వాలానిభ తీక్షాతపములకును లేవడు, లేవడు వానలకుస్‌_ అడవులలో నే నటునిటు (గుమ్మరి తెచ్చిశ ఫలములు తెచ్చిన యటులే యుండునుగానీ, యొక్కటియును సా పడండయ్యా . కపివంశపతీ ! సీరుగాని, నే నిచ్చిననే, దా న్హై శావండు మాయన్న ! యదియ నెం చిత్తముతో నొక (గుక్కగానున్‌_ వనములనై నను వదినె యున్నప్పుడు చిక్కిపోవళతే దక్కట ! మాయ న్న శరీరం బీనాల్గునెలలకే సగమైనది భయమగ్య జూడన్స్‌_ అయోధ్యలో మాయన్న రాకకై ములు నేమైపోోలై కపిరాజ్రా 1 ములు విచ్చిన కొల(కులు గను రాముండు 266

కిష్మింధాకొండము ఒక్కొాకపరి నిట్టూర్చు నన్నయ ప్పుడు వాడిన యామొగము జూచు పా పమ్ము, గోశతము వధియించిన దు ర్మార్గునక్షై నను వలదోయీ ! విరహతాప సంజ్వరితుండు ఎ రఘుచం (దుని వేదన గకుగొని, యా చాపం బన్నిసార్ల మోపెటికినో! నీ బ్‌ పెకి - మేలుమజచినవాడా . అన్నిసార్హు నన్నడ్డగించె రఘు కాంతు(డు, మీచెలికారము( దడవుచు ఆరఘువీరుని యనుకంపయె గపీ రాజ్యమ్మున కాయువు పో సెన్‌- సీతం దలంచిన చేశతము భగ్గురు మను, నగజుకన్నను వదినెయె నా శెక్కుడు గూర్చున, దెక్కడ - నేగతి- నెట్టి దుఃఖమున ముని(గినదో యల అర్యజుండా ! బుష్యమూక పర్వత విపినమ్ములలో విరిసిన పూవుల తావులెల్ల సీతాసద్గుణ వా సనలకు, చేయిట సరియగునా ! అట్టి సీతకైై యలపరించుచును రాము డుండ, సీరామలతో ఖో గమ్ములతోడ దినమ్ములు గడపెదు మేలు వచ్చి లే చెలికాడా | 27

జనప్‌య రామాయణం సేవట ! రాజవు ! నీతలపైనట ధర్మమ్ములు, సత్యమ్మునుం దప్పిన పలువా ! రఘుకులపతులకు( దప్పిన సుకములు తిరమని యెొంచితివో !-_ అసత్యమున నగు నఘ మెంతటిదో ! తెలియదో ! సీకికల దెలిసిన దేము న్నది! చెప్పెద విను! మదయుండ ! యిందియ లోలుప |! లజ్ఞా విధురమతి ః- ఆఅవునెడల మృషలాడినచొ నగు సహ్మసగోవులః జంపిన పాపము పహాయముల బొంకిన నగు శతహయముల జంపినచో నగు వృజినంబూ- మనుజులయెడ! టొౌంకిన న్వజనంబుల దన్నును జంపిన దారుణాఘములు (బా ప్తించును, గపివర ! నీవెవ్వరి యెడ బౌంకితివో ! యోచింపూ |! చేసిన మేలును చి త్తంబున దల పోయక సమయమ్మున నుపకారము దడవక యుండు కృతఘ్ను(డు వధ్యుండు సుమ్ము | భూతసంతతికెల్దన్‌ - కపిపతి! సర్వాఘములకు (బాయ శ్చిత్తము లున్నవి చేసిన మేలును మజచిన పలువకు, దొజణుకదు నిష్క్యూతి యొల్లి ధర్మశాస్త్రములందున్‌ య 268

కిష్కింధా కాండము

రాముని యుపకారమ్ము నంది _-మి

న్నకుంటివోయి ! యనార్యా ' నినుజో

లిన కల్లరి - సజ్జనుండని, రాముడు

కప్ప యొలుగు పామును నమ్మెన్‌- నీ వగయేడ్చుల నీకార్యం బొన రించికొంటివి - గహించితిలే! నీ తరువులు - కొట్టిన తిండికాడ ! యింక వదలను మాటల పోకలకున్‌=

నాకేకా, దన్నకుంగూడ పహృదం

తరమున నీపై. బెరసెను కోపము,

ఆ రఘుచందుం డన్న వాక్యములు

వినవోయీ ! చెవులను దెజనీ- “పలికిన [పతినను దలఃపుము న్నుగి వా! యింద్రాత్మజు పథము వట్టకుము వాలి చన్న యధ్వము సీపోకకు. జాలని యిజుకుగ లేదోయీ 1”

వింటివా ! కపిపతి ! వివేకమున వ

_ర్తింపుము, రాముని దీవళరము చా

పమ్మును దాటిన, _పాణమ్మునుర

తృీంప(గ వలంతులు గారవరూ-” చిటచిటమను [భూకుటితో( గన్నుల నరుణ చృవితో, నంతకాల శిఖిం బోలిన లక్మణుమోము కపీశుని ఇదుకెల్లను జీకటిజేసెన్‌-

269

జన్మపియ రామాయణం 'వెలవెలన్నై మోములు మంతులు, ని "ల్చిరి, రుమూదులగు లీలావతు 'లిం 'కేది గతి యనుచు నేడ్పుమొగమ్ములు -వెట్టిర, చెమటల చిత్తడులన్‌- నఖశిఖపర్యంతం బదరుచు -సు [గీవుండు వగతో( జావు (బదుకులను తలవాకిండ్రను దారాడుచు6. దా రాసతి దీనమ్ముగ( జూచెన్‌ - -అంతవజకు లోకాంతర జననాం -తరముల. దిరిగెడు తన్వి తలంపులు -స్ముగివుని యా చూపులు దాకిన -తెప్పరిల్డి పుడమికి దిగియెన్‌ - వెజతో. దోచిన వెల్లదనము, చియు నగవుల మాటున మొగమున దాచుచు అర్ధచం్యదమగు హస్తము నడుమున నిలిపి యిందములు నెలకొన(గన్‌- సూచీముఖముగం జూపుడు (వేలును నిలిపి కార, నిచ్చలములు చూపులు గదియించుచు లక్ష్మణుపై = కలవ శ్లకీ కంఠమున నిటు లనియెన్‌- “*ఎంతవడియు భాష్షింతు3 |! మృదులే తరముగ సాధులు !- తప్పు సేసితివి కంటే! లవ్మణ |! కరుణలేని దీ యరిషడ్వర్గము జీవులమై- 270

కిష్క్‌_.ంధాకాండము దినకరవంశంబున జనియట 1! -రా ముని తమ్ముండు లక్ముణు( డట ! శాంతికి. గుదురట ! యాతనింగూడ నలుక మై కొనెనట ! యింక నెవ్వరి విడుచున్‌ ?- రాముని విరహము రాలనైన నే డ్చించునదే, భేదించున దేవ (జంపు టెడంద, మథి సౌమ్మితి హృదం తరమును గలంచక పోవునటే != 'శ్రీరామునిదగు చింతాకథ మా 'కెల్ట నుమ్మలిక మెసంగించెడు చొక కష్టళల్యమే; - కాదని యెచ్చరి కించిన (ప్రాణియె లేదిందూ- కానీ = యనువగు కాలదేశముల నెలు(గంగ వలదా ! తొరపడు మన హృద యమ్ముల వలెనే యఖిలాత్మకమగు | కాలము సాంగున! గడియల పై- మొన్నటి వజకును ముమ్మరమగు వా నలు, నిన్ననెగద ! నలువలాంకులు ని ర్మలమైనవి, కపికులము లింక నే డెల్లిట౯ గదలును, భువి యదువన్‌- కాదయ్యా ! లవ్మణ! క పిపతిదే దొస(గని ? యింత(గం దూలనాడుటలు ! రాముం డుపకారము సేయనెలే దనెనో! తాం దోడ్పండననెనో | 22/1

జన్మపియ రామాయణం

మోసమొనర్చెనొ ! పుయిలోటము సూ

పెనా! దొరతనములు గనంబజచెనొా! యే

కారణములతో( గప్ప యొలుంగు షా

మైనాడయ్యా ! రవిజుండూ- రామునిదయ యీ రాజ్యంబని పదు గురిలో నెప్పుడు గొండాడును హరి పతి, యిది రాముని బాణ మొనర్చిన యుపకారమ్మును మజఅచుటయే !-

ఆ_ప్రగణము ద న్నగ్గింపంగం బుల

కాంచితుండ్లై - యిది యారాముడు వె

ట్టిన థిషతయటంచను మోదింపండు

పొగడిత్కు యిదియు గృతఘ్నతయే | తరుచరపతిదగు తప్పంతయు సమ యము మీరిన కథ నవలోకింపక సుకముల మునిగిన దొకటెకదా! నీ వాద పరమబల మిదేకదా !=

అది తప్పిదమే యనుకొమ్ము క్షమా

రము గానంతటి యధికపాపమా |!

వినమే కామము గనుగప్పి మహ

ర్జలు గావించిన చేడుకలూ 1- కాదయ్యా ! మన గాధేయ మహ రికి మేనకతో. జెలికారము పది యేండ్ధా ? శిమ్య(డ వెన్నినాళ్లో ! నీ "కే తెలియనులే నికరముగన్‌-_

272

కిష్కింధాకాండము

అత డనదుండా ! యారామా బా

హులతా బంధితు( డోహో ! మాయా

వవండై - తత్పల శికరోదనముల'

గాని తెప్పరిల్లకపోయెన్‌ - - దివ్యచరిత ! యివి దేహధర్మములు నలయనుటో ! యెంతవారి నైనను కామవశంబున( గార్యము దప్పుట రవిజుని తలనే మొలిచినదే !

కాన లక్షణా ! కపిపతిని తమిం

పుము, నీహృదయమ్మున నిలకడ ద

ప్పించిన యలుక గుదించికొమ్ము, సా

ధించునె ! రోసము గార్యములన్‌ 7 రామునికై 6 గపిరాజ్యమైన, న నైన, రుమాసతినై నను, మనుగడ నైన, విడుచుటో ' వానరపతి యీ విషయం బెదలో నిడికొమ్మా !

హిమాంశుతో రోహిణి గూర్చెడునటు

జానకి నా దాశరధికి. గూర్చుక

కన్నుమూయానే కపికాంతుండు ! నే

మూయనిత్తునే సౌమితీ | శతకోటి సహ్మసములట ! రాక్షస బలములు, లంకాపతి కుంకువగొ నసువులు పెట్టెడు నవి'- యివి గొకయు! దక్కిన వెన్నో యున్నవటా

(18) 273

జనప్రియ రామాయణం

ఆళ కాత్మజు( డనియుండెను, నా

తో నెప్పుడొ ? మరి తోడులేక రవి

జు(డుదా నెత్తిన సడునా లంకా

పతి ! యసదైన [ప్రయత్న ములన్‌ య బలముల రప్పింపంగ వార్తలు బం చెను కపిపతి, వచ్చినవెంటనె- వా రలతోడుత రఘురాముని సన్నిధి కిని 'సేవలకై. రాదలంభచెన్‌ -

నేండు కడదినము, నిష్టామయ ను

[గీవాజ్ఞను ।కిక్కిరియదురట- సం

ధ్యాసమయమునకు హరినాధులు పద

చాలిత సా్కాదిధరాతలులై -_ అక్షయ బలయుత బుకృ్షమ్ములు, గో లాంగూలమ్ము లభంగ వ్మ్‌కమ వి శంకట కహకహ శబ్దశకలితా జాండము, లిపుడే నిను! గౌల్బున్‌

వతజోపమమై, కన్నులు చితుతలు

(గమ్మించెడు లక్ష్మణ ! నీవదనము

అందగించుగా కల/(తినవ్వు, కను

గోనల కాంతిరసాకృతియై- సహజకాంతు( డగు సౌమి[తి ముఖ మ్మునం గోపము గప్పుట యేమీ! రా కావిధుకరములు, కొలాఒనలముల నుమియట చిత్రము సౌమ్మితీ !”

లశ

కిష్కి.0ధా కాండము ఆఅనుచనుచునె హాస్యచ్చురితంబుగ" నా శశిముఖి, నాసాాగంబున నం గుళఠము గదించుచు( (గొవ్విన వెన్నెల గుత్తులుగా, ఫక్కున నవ్వెన్‌- అంతవజకు రుచు లంతరించి వి న్ననైన వానరనాఘని భవనము తారాసతి నిద్దపు నవ్వులతో హోయిన కాంతులు కోలుకొనెన్‌- దళితుండు లక్మణు( డల నర్క_జుపై బొరయించెను జూపులు = శారదరజ నీ రజనీకర కరసమముల్‌ ఆచూపులతో నల్ల నల్లి ధ్లై ర్యమ్ము మొలిచి, యార్జ్రంబగు వస్త్రము వలె- వెజపును బోందొలిచి, హరిగణే శ్వరుండు శుచిస్మితముఖు( డయ్యెన్‌ గళమున నుండిన కాంచనమాలిక (దెంచివేసి యధరీకృళత మదుండ్లై స్ముగివుండు రఘుసూనునితో విన యోదంచితముగ నిటు లనియెన్‌ “అన్నా లక్ష్మణ ! హాలహలంబును (మింగిన దెన్న(డొ మృళత్యుంజయు(; డ చ్చెలువుగ (మింగితి భరమగు కోపము జోహారు సీదగు తాలిమికిన్‌ 275

జన వయ రామాయణం

రాముని కృప, యీ రాజ్యము భోజ్యము

లగు సుఖములు *నాద"న్న దేమియు

న్నది | నేనెవ్వండనయ్యా ! సాయము

సేతు నంచు వా[కుచ్చుటకున్‌ పిలిచి యిదే యీ కెలసము చూడగ వలెనని యాజ్ఞాపనము 'సేయనై న రామచందుండు నాదొక భావం బని, వేర్ప్చరచుట యొప్పదుసూ !

నన్నాక పెద్దగ బన్నంబూని వే

డ్కలు పచరించుటగాక ! ధనుష్టం

కార మార్గ నిర్జశిత వైరుండగు

రామున కేనాక బాసటయే ? అృ్కప్రయత్నముగ యళము ఘటిల్టిన వలదనునే యెవ్వాడును ? సిరిరా మోకా లౌడ్థె డు మోజకు౦డా! సు (గీవుండు | సద్దుణకి ర్రిఘృణీ ! ల

రాముడే గూల్చును రావణు జగద

భ్యుదయము నెలకొన, సదయత యశమునసు6

బాలుపంచునట వానరులకు; నో

హో ! కపికులముల పుణ్యంబూ = విల్దు బూని మో పెట్టుట యొకటే రామునిపని, పరభామా పరిభవ పాపమె బెడిదంపు బహ్మాస్త్రంబై వెడలి, రావణుని ధర గెడపున్‌ _

276

కిష్కంధాకాండము

"వచ్చును వానరబలములు, తోడుగ

జొచ్చు లంక భాసురముగ రాముండు

గచ్చు లెడలి, లోకమ్ములు దనియగం

జచ్చు రావణుడు సిదంబూ -

కల!

అడియరి నగునే నవశ్యమును రా ముని పదము[దలు కనుల కద్దికొం చును వత్తును, కాలను జూపిన పని తలతో నొనరుతు సౌమి త్రీ ||

కామావేశము గప్పి కొంత తడ

సితి నిజమే ! దోసిలి యిదె! మన్నిం

పంగవలె దొసంగును, వసుమతిపై జీ

వులకు దొసంగులు సహజంబూ -” చెమ్మగిల్లు నయనమ్ములతో- ను (గీవుం డంతటః గేల్కోడ్చు ఘటిం చిన, నాతని గని చెలికారపు పో వై, లక్మణు( డెద( బులకించెన్‌ =

“రా రమ్మని దీర్దభుజమ్ములు సా

చిన రామానుజు శీతలదోరం

తరముల జిక్కిన తరుచరునకు, రా

-జక్రిసుఖమ్ములు తృణ మనిపించెన్‌ - “వానకాలమున వచ్చిన మబ్బులు శరదుదయంబున జాతీన యటులే స్ముగీవా ! నిను జూచుట తోనే గదిరిన యలుకలు కడవథైన్‌ ఆ

రై?

జనప్రియ రామాయణం కజొపచారికం బగు పలుకాడుట గాక, యర్క-జా ! కనకధరాధర ధృతివగు నీదగు మతి తోడ్పాటున దక్క, రాముండు సుఖంపడునే ? - తన ధనువున నెంతటి విశ్వాసమొ దాళరధికి, నంతటి విశ్వాసమె గలదోయీ ! కపికులపతి ! నీమతి విభవము.పై; దబ్బజగాదూ 1 - అగ్గికి. గరువలి యట్టు నీవు నిలి చినచో, రఘురాముని బాణమ్ములు గడియలోన లంకాపతి( గూలిచి లోకసుఖము లాపాదించున్‌ = ఆందలు సుకముల నాత్మలు మజచెద రదియొక విశేష మొనా । కపిరా జూ! తనదోసము సహృదయు.డ్లై = యం గీకరించు టే పెుుగుణమూ -_ తన కొజగాముల ధైర్యముతో నం గీకరింపంగల కృతమతి యొకండే రాముం డింథనఅకు, సుగీవా ! నేటికి నీవాకండెక్కితివీ - బలవి కమముల, [బాభవములలోః దరుచరనాధు(డు దనతో సముండను తలపేకానీ, దాశరధికిం టి న్నచూపు నీపై లేదయ్యా ! - 278

కిష్కింధా కాండము రమ్మోయీ ! రఘురాముండు సీతా విరహాతప సంజ్వరితుండ్రై, సాం త్వున నయవచన (పథమోదక బిం దువులకునై గన్నులు వాచెన్‌ - క్షమింపవలె. జెలికా(డా ! రాముని వెతలకు( గలంగిన మతితో-_ తాలిమి వదలి పరుసములు వలికితి., జెవులకు( జేదగు వితమున, నలువురిలోన్‌ -” "స్నేహామృత పిచ్చిల రామానుజ శీతల వాక్య వశీకృత హరిపతి, భాహార్గళముల పట్టున, లక్మణు( బూన్చి కొంచు నీర్తైపోయెన్‌ - *మ్సేల్లు వచ్చెలే ! మీరు మీర లొక వైశిరి, మేమే లాతివార” మని లలిత హాస్య పర్ణ వితవక్తం, తా రాసతి, కిలకిలమని నవ్వెన్‌ - అంతట హరిపతి వానుమంతుని మొగ మై, మున్ననపిన యట్టి దూతలం దలు వచ్చిరె! యన మరుత్సుతుండు నయ నిపుణమ్ముగం దా నిటు లనియెన్‌ -

“వచ్చిరి కొందణు, వత్తురు గొందలు నేటిలోనె, గొన్ని సైన్యములు సే రిన వప్పుడె, నగరీ పరిసరముల నెప్పుడెపుడు సోరితమనుచున్‌ =

2/9

జన పియ రామాయణం ముదల యేమి? యింక బదిదినములు- మీ యవధి యన్నదన, నరుణాయత నే (తాంత వ్యంజిత రణరభస మహో త్సుకుండ్లై హరిపతి యిటు వలికెన్‌ - “మంచిది, హనుమంతా! యేమిపుడే యరుగంగవల, విరహధురాఒలస దా శరధుల చెంతకు, మై న్యమ్ములతో గడువున వచ్చుట నీవంతూ - పంపుము మరియొకపరి దూతల తీ (వవేగులను, డెప్పరమగు కార్యము లంటినపుడు దేహము దాచని వా రేగద ! నమ్మిన యాఖశ్రితులూ - సీ వెటు(గనిదే నీతితంత ము న్నది ! సామీరీ ! నా మాజుగ, నీ వభిల కార్యముల నరసికొంచు నొ ద్ధనములః దీరిచి కదలవళలెన్‌ _ వో్టమచుంబి శిఖరోన్నత మందర మహేంద వింధ్య హిమానీధర కై లాసంబుల, పల్హాయనంబు వా రలకు, వార్తలను జేర్చింపూ జూ అస్తా చల పర్యంత షష్టిసా హస శ్లై లముల కంపు మానతులు జరచ్చం[దకర సరత్సాంద్ర ప్రి యూష విమల కూటమ్ములకున్‌ 280

కిష్క్‌_ంధాకాండము

చిన నాయక రథ దిదృకా తణో

ద్ల్రీవ తరుణ చమరి ముఖరితమగు

నుదయ కై లమున నున్న కీశపరి

బృథులకు వార్తలు సేరవలెన్‌ = పద్మతాళ వనవాసు, లంజనాం బుద సన్నిభు, లున్మదు లంజన ప ర్వత సామంతులు, వారికెల్ల మా యానతి యందెనా $ గమనింపూ -

కనక (పభులగు మనళ్శిలావా

సులు, ధూ్యూమాదిని బొలుచు వానరులు

మేరు పర్వత సమీప వర్తులగు

వారు, మాననీయులు మనకూ _ మహారుణమ్మున మధుమైరేయ ప రాయణులగు దన్నాయకు లుుగులు వారల! దగు తోడ్పాటులేక- మన మైన్యమ్ముల కందము లేదూ _

.మున్యా_శమముల, బుమ్చితవనముల

తక్కు. చోటులను దారుచు నుండెడు

కపిపుంగవులను గన్నుగలిగి- పిలి

పింపుము, రణాధ్వరమ్మునకున్‌ య నే;డు జేపు మటునాండని కదలని సోమరిపోతుల సౌవ లజయుచు, మా యాన దెలిపి సామాది నయమ్ముల గొనిరావఠె నార్జ్రాంతరులన్‌ య

బ్య]

జన్మపియ రామాయణం

కామిసీ విమల గండ మకరికా

పృత చ్మితణ వ్యగ మనస్కు-ల

కంపు మాజ్ఞలు, రణా2ఒఒ త్త కీర్రియో

షా స్తన దంతుర వక్షులకున్‌ - పదిదినముల లోపల నందబు జే ఈగవలె, కపులు, నిరంకుళ వి్మిికము లవ్యాహతముగ హరిదంతరముతె యుద్ధభేరుల్హై మోగవలెన్‌ -

గడువు దాటి యొవ్వండు వచ్చిన, ఖీ

కరమగు రవిజుని ఖడ్గము కనికర

మెజు(గదు, శిరమును కిలుక్కుమని తెగ

నటికి, వేడిరక్తము (దావున్‌ -” మధ్యాహ్నార్యుని మచ్చరికించెడు సు[గివుని ముఖకోభం జూచి ల క్యృణుండు, పులకసంకలిత శరిరు,డు “రాముని వెత తెగొనని తెలిసెన్‌ -

ఉక్సాహమ్మున నున్నమితై క

(భూలళయై తారాలలితోదరి

వీరపత్నియును, “వీర పసువును

దానే యని లక్ష్మణుః జాచెన్‌ _ ముగ్ధ మనోహర ముఖమండల సం జనితమోద లజ్జాభర కాతర, విరిసియు విరియని విరవలి రమయ చృరలకు సొగసులు నేర్చించెన్‌ జు

282

కిష్కంంధాకాండము హనుమదాదులన నమాత్యులకు స మ్మోదపు( బెక్కువ మూపులు మూఈడై నవి, గగనమ్మున రవి తనకొమరుని లోల దనచాయలు పోల్చికొనెన్‌ - తోడనె హనుమంతుండు, మానన వే గుల, దూతల దా దెలిసీ యేరికొని “వై శమ పోవఠె వార్తల నందిం పంగొనని కనుసన్నలం దెలిపెన్‌ - సన్నల తోడనె మిన్నుల కెగిరిరి కపీిదూతలు లతలు - కహకపహ నా దమ్ములు రోదోంతరముల నొకటే శబ్దమయమ్ముగ నొనరింపన్‌ = గొడుగులు విరిసిన వడువున నెగిరడు కపిపుచ్చమ్ముల కాంతులు కొరడులు రచియింప(ంగ, శారద గగనమ్మున కవి యనువగు తొడవులె యయ్యెన్‌ - బలానుగుణముగ6 బఇయనించిరి కపి దూతలు గగనపు. [దోవలలో = గవా పథముల గొందలు పయోదాధ్వముల గొందలు, గొందలు చుక గ్రాలలోన్‌ = అష్షదిక్కు అను హరిపతి యాజ్ఞలు లే తోడనె - జయదుందుభులైై మొర సెను కాలమనెడు లయకాండు, కపియళ లీ కికి,6 గొనగోల్వలికెన్‌ = 289

ఉన్మపియ రామాయణం

"అంతలోనె గగనాంతరమున (యమో

సెను [మోతలు రవిజుని చెవులకు స

.మ్మద కారకముగ, “నదియే” మని సు

.టీవుుడు హనుమను (బశ్నించెన్‌ = “రాజా ! వారలు (బాలేయాచల మున కంపిన కపిపుంగవులే గా టోలు! గార్యమును ముట్టదీర్చి వ చ్చిన వా'రని హనుమంతు. డనెన్‌ -

“తరిసిరి దూతలు బెరసిన యుత్సా

హమ్మున, బాలిశమగు చెయ్య్వులు దో

చిన న్నుగివుండు చెంతనుంట, నా

'కట్టుచు వెరపున నంగములళా బలవిక్రమములః (ాయమ్మున నం దఅ క్యగణియగు హరివీరు. డొకండు భక్తి పురస్సర ఫాలస్థల విక సిత కరాబ్దుండ్రై యిటు లనియెన్‌

“జయము కపికులస్వామి ! భవదుదా

-రాజ్ఞను వినిచికి మందణకున్ను సా

_.మంతవరులు సేమంతిపూల మా

-ల్యమువలె, దాల్చిరి మస్తమలన్‌ - అంగారక సములైన వింధ్యప ర్వతవాసులు, పదపదమున వసుమతి వడకంగ6 గదలిరి, ఖై రవనాద వ్యంజిత లయకాలాఒఒగతుల్లై _

234

కిష్కింధాకాండము

హరికేసర పింజర వర్దులు, దు

గ్భార్టవ వేలాఒభ్యర్ల నారికే

కశాసవముల( జవు లరసిన కపీివ

ర్యులు పయనించిరి, గములగుచున్‌ - దేవా! హరు డెందేని యధ్వరము దీర్చెమును పఖిల దేవతలకు నా ల్కలు (తుష్పుడు డుల్దంగ నాహిమవ. ద్భూధరవరమును దరిసితిమీ -

ఆ యధ్వరమున నన్నపానముల

దడిసిన భూముల బొడమిన ఫలమూ

లములు సుధాకల్పములని వలికిరి

స్థలవిశేషవేదులు క్రపులూ - ప్లవగేశ్వర ! యా ఫలములు మెనవిన నొకనెల, యాకలి వుట్టదట 1! యుమా* మందహాస నిష్యందమ్ముల తె క్యూడు తావులు గలయవి పూవుల్‌

ఇదె తెచ్చితిమో సదయ! (గహింపుము

కానుక'లని వెన్నకు మలగుచు నం

దించిరి- వానరు లంచిత ఫలమూ

లమ్ములు, సుందర కుసుమములన్‌ - తన కిరితి బోలిన తావులు గలా యొకసుమమును గొనె నుర్వీపతి, మి (శాంతులు గండని కాంతవిమల లో చను(డై వారి విడిచి పుచ్చెన్‌ -

2క్టై5్‌

జన[పియ రామాయణం

అంతలోనె రఘుకాంతుని విరహము

హృదయము దన్నిన, వదనము మలినం

బైన లవ్మణుని నజఅకంటను గని

తార పతికి సన్నలు సేసెన్‌ - ఆ సన్నలలో నర్థ మెజింగిన కపిపతి యాదర కలితవూులగు చూ పులతో లక్ష్మణు కల(త( దొలంచుచు మం[ద మధురముగ నిటులనియెన్‌ -_

“కడు దడవై్లైనది గాదా! మీరలు

దెంచి= రాములెటు దీనమ్ముగ విల

పించుచుందురో వై శమ యరుగగ

వలె మన మా [పభు సన్నిధికిన్‌ - అనుగా ! లక్ష్మణ ! యజగడెలో వ చ్చెద, నంతః పురమును జేరి, వలయు నే ర్పాటొనరిచి యని, రవిజుం డాతని యనుమతి బడి( దావెనుదిరిగెన్‌

వెడందకన్ను గవ విమలభ క్తితా

రాడ(గం దార, కరమ్ము లలితమున

మోడిచి - రల్టక ముక్తారుచిర

చ్యోతితాంగులీ కిసలయయ్రిై -- దినకరకుల క్షీర్పికిం గుదురగు మా రామచం[దులే రశయంచుదా శరధులున్న బుశ్యమూక పర్వత మునకు మొగం బె మొక్కిడియెన్‌ -

286

కేష్మ్హింధాకొండము

అంత మందహాసాననయైై, ల

ష్కణ స్వాములకు నమస్కారమని

తార నడచె, శుద్ధాంతమునకు,( గుచ

ధార చలిత శాతోదరయై జు సరివారముతో. బాటు పోయె రుమ శారద చాందీ సదృశ కటాక్షాం. కూర ధ్వనితోదార రామచర' అాంబుజ భక్తిభరాలసయై ఆ

హర్షోద్వేగము లప్పళించు క

న్నులతో వానరకులపతి, తన (పణ

యాధిరాజ్యమునకై న రాణి, రుమ

తెగకన్నుల లోనికి. జూచెన్‌ = నోరు విచ్చి యొకసారి పలుక దా రుమ, భావమ్ములు [భూభంగమ్ములె గనుపజఅచునుు సత్యవివృదయమ్మును ధ్వనిమార్షమె సూచించునటుల్‌ =

చిబుకమెత్తి యాచించి చుంబనము

రాజు, పద్మముఖి రమణీయాకుం

చిత దృగంతయై, శీతలముగం జూ

చుచు. దన సమ్మతి సూచించెన్‌ - కపిపతి పాటిత కరిదంతద్యుతి పాటచ్చరమగు ప్రమదా గండత లమ్మున ముద్దిడ లజ్ఞాభర లా ఇారుణ రేఖలు వై కొనియెన్‌ =

287

జన్మపియ రామాయణం “హోయివత్తునే! ముగుద! వీడుకో లిదెః నీ చకంని యెదికని స్నుగీ వుండు చనుముక్కులు పుణికి సరభస మ్ముగ రుమం దనకౌగిటం బొదివెన్‌ - 'సెలవివాణు నవ్వులతో నందం బగు మొగమున, హృదయమ్ముననే వే యాలు దీవెనల ననుకొంచుకు, గృళ మధ్య, యతని యడుగుల (మొక్కెన్‌ తారాసతి శుద్ధాంతమునకు నడ చెను కపీకాంతు(డు శ్షీరోదధి భం గమ్ములపోలిక6 గడు దీయనికల లనవధికం బెద€ దట్టాడెన్‌ జు అడుగుల సవ్వడి యైనంతన స మ్మదమద తుందిల యదురు నడచినది తార, వసంతు నుదారస్పర్శ సు ఖమ్ము గోరు వనలక్ష్మివలెన్‌ - లకుముకిపిట్టల నెక సెక్కైము లా డెడు చనుమిట్టల నెడంద మోపి - మధు రాధర చుంబన హర్షసముత్చుల కితయై తారాసతి సొగసెన్‌ - “జయథభ్రీ నఖతత కిణాంకితము గాంబోవును కపికాంతుల వక్షము మమ్ముల మజతురొ ! మహీపతులు నూ త్న్మపియులను నుడి నిజముగదా 1" 286

కిష్కి ంధాకొండము అనుచనుచునె తారాంగన, చెక్కిట బుడిబుడి నవ్వుల జడగొని [వేసిన స్ముగివున కుచ్చూనములగు క్ర న్నుల హర్షాంబువు లుప్పతిలెన్‌ - మందారమ్ముల మాల బూన్ని గళ మందు సురభిలము చందన మలందుచు నాసవచవషకం బందించెను, వీ రహాణమిది యని, మదిరాశ్షీ - తెగకన్నులలో. డీర్చిన కాటుక చెమ్మగిలంగ, నెచ్చిన యూర్చులతో [గేటికొనుచు, నారీమణి వలికెను పుల్కుపుల్కునను గనుంగొనుచున్‌ - “వాలివంటి బలకాలిని గూల్చిన యది రఘువీరునియమ్ము, కార్యమున గన్నుతప్ప, కే కడ లోపము, రవ రానివ్వక, గొల్వంగవలయున్‌ ల అలసత బొందక సలుపుము రఘుపుం గవు పని కాంతుండ ! గపుల యళస్సులు హరిదంతమ్మాల' గరిదంతమ్ముల పెని, కాలపురుషుండు (వాయున్‌ అ సాహసి కెప్ప్తుడు జయము నిక్క; మీ నుడి హృదయమ్మున నిడి, రఘుకాంతుని చిత్తము వెంటనె సేవింపుచు, దు ర్చ మీ సమరము గెలువవలెన్‌ - (19 289

జన్మపీయ రామాయణం

కజకొడిన రఘుకాంతుండు, తారవడి

తెగనాండకు, వర్తింపుము నయమున

బల్లిదు( డగు రఘుపతి కిన్సకు బలి

యైపోయెను, శకాత్మజుండూ - ఈవృ సెడిన మేమెల్టరు జెడెదము, సెడు గపిరాజ్యము, సీతా _పణయాం చితమతి రాముడు సెడు, లోకకుభం కళమగు రామాయణము చెడున్‌

శబ్దార్హ్శమ్ములు, చృందోఐంకా

చి అ,

రాదులు, వరకావ్యంపు సొంపు గూ

రెడు నటు, మనమీ సీతాపతి జీ

వితమున వెన్నెల బిలుకవఠెన్‌ - ఆయువు నా కాయంగదు.డును, నీ వును, నాక [పణయమె పొలుపుగ నిజుతెగ లై, యొక కొమ్మకు నంటిన యిజు పూ వులవలె, మీయిర్వుజ బెనచెన్‌ _

ఇర్వురలో నెవరేమైనను, ధా

రుణికిని నాకును బుణములు దీజును

కపిరాజా ! నీకాంతం దలంచి జా

ల్‌త్తగం గార్యము దీర్పవలెన్‌ య అఆయంగదు( డొక యర్శ్భకు,( డెట్లు (ఓ వర్తించునొ . నా పాణము వాండే ఆకలిదప్పుల నరసి (ప్రోచికొన వలె నీదగు వంశాంకురమున్‌ _

290

కిష్కింధాకొంచిము పోయి రండు ! మనపూర్వుల తపములు సర్వకాలముల ఛ్యతములై - నీ డలు గౌొలుపంగ బూవుల సరులెత్తిన యటు పనిదీర్తురులే ! మీరు - అంబుధి బోలిన యది రాముని పని కదలని సేతువు గట్టి థ్లైర్యమున నుత్తరించి విళలొ త్రిగిల్ల, యళ మత్తమిల్ల సీకఠను దెండూ - ఆఅంతవజకు నే నాకటికన్నుల హరికులనాధుల తెరువుల నరయుచు కాచియుంద్యు. జీ(కటులును వెన్నెల శొక చీకటులుగ [బదుకుననై =” కన్నీరానిన కన్నులతోనే నవ్విన; వానర నాధుని యెదలో శ్షీరోదధి పొంగులు వారెన్‌ - స్నుగివుం డనె సుదతీరత్నమ ! సీవివేకమున నిలిచెను గపిరా జ్యము, నావచనము లౌపచారికము లని మన్నింపుము (బణయమునన్‌ వా నేను లేనితథి నీచెల్సెలి రుమ గాచికోవలయు. గంటికి జెప్పంగ నదియొక ముగ్ధ, హితాఒహితముల నెణు( గదు, కార్యమ్ములు ముట్టినచోన్‌ - 291

జన్యపియ రామాయణం పరివారమ్ముల నరయుము సాదర ముగ నెన్నోతరములుగా మనమును వ్శారై బదికిత్సీ మారూఢ (పణ యమ్ములతో, సీపొలములలోనన్‌ -_ కపిపతి మాటలు కడగన్నులనా మతించి తారామధురాంగి వివే కసుగంధమ్ములు కడలకు. దన్నంగ, ఫక్కు_మంచు నొక పరి నవ్వెన్‌ - తారాఒధరమున దనిముద్దులు వె ట్టిన స్నుగివుండు, మనమున. గర్త వ్యము (బేరేచంగ నరుదెంచెను ల క్మణు( డున్నెడకును ద్వరితముగన్‌ _ అభిలసై న్యముల నాయితపజబచి, స మీరజుతో నేతేరు మంచు నం గదునకు హరిపతి కట్టడసేసి, [ప యాణమ్మున కభిముఖు డయ్యెన్‌- వాకిట నిలిచెను భర్మమయమ్ములు శివికలు రెండు, విచ్చితమణీగణ చారు రోచిరా సార కల్పితా౬ భినవ జాహ్నవీయము నలుగన్‌ - కలకలకలముగ. బలికెడు గంటలు రవళులు, భావార్జాాఒ౬భిరామముగ సాలభంజికా సమితి పాడు కపి కుల జయగానము, దలపించెన్‌ _ 292

కీష్కింధాకొండము “లక్మణ ! యదె పల్దకి, దయసేయుమ టన్న - కపీశ్వురు నాననమున గొన లొత్తిన చూపుల, మెత్తని పలుకుల నల్దన యిటు సౌమి_తి యనెన్‌ - “హరిరాజా ! నీ యాదరమునకు+ గృ తజు(డ, నెనను దం[డికొనర్చిన హా నన్న బాస గలదు వనవాసము తాపస జనముల వలెనే గడుపవలెన్‌ - అదిగాకయు మాయన్న బుశ్యమూ కమ్మున విరహభరమ్మున [వేగంగ నేను పల్లకుల నెక్కుటలా బా గాయను రఘువంశపు గాధల్‌ - అధిరోహింపుము హరీళురా ! ప ల్యంకిక నెదలో శంకదక్కి., రా జలక్షణంబిది - సత్వర ముగ ఐయ నీింపను సాధనమైనదియున్‌ జీ అర్మ_జుండు వింధ్యాచల తుంగ జ టాజూటునకు, హఠాదుచ్చారిత కహకహవాద వికంపిత దిక్కున కీశాన నకును |మొక్కిడియెన్‌ - ఖండపరశు నీకాశ చండకో దండ ధారియగు దాశరధికి, “నా జయముల కీవే సాధన”మని మన సారంగ దలంచుచు గ్లై మోడ్బెన్‌ న 263

జన్నపియ రామాయణం సహజశాంతు డగు సొమితిని వఐ గొని - 'మీయానతి” యని, కన్నులతో డనె తారా రునములను లాలించి, హ ర్‌ండు పల్యంకిక నెక్కెన్‌ - హనుమంతుని గళమందు! జేర్చి *నా (1పాణము నీవే పపనసుతా , యొ డ్దనముల! దీరిచికొని రావలె సు” మ్మని సుగీవుండు వచియించెన్‌ - అర్మిలితో శిరసంటి మూర్కొనుచు గండము దడవుచు! గరువలిపట్టికి బాసటలై రావలెనని యంగదు నుపలాలించి కపీశ. డనెన్‌ - కదలెను పల్లకి, కావలిగా, ముం గలిగా, గతిపయ బలములు గదలె, వి శంకట కహకహ శబ్దతరంగ పవిచాలిత దికృకముల్చై కదలిన వెంటనె కల్లోలితముగ (మోసెను శంఖమ్ములు జయసూచక ములు, న్ముగీవుని వుల్లన్మేతముల యంచుల మెజపుల బారాడెన్‌ - వాలుగ చేపల వాలకముల రే వానదివలె తారా నారీమణి చెక్కుటద్దమున. జేయిజేర్చికొని, చెక్కిన బొమ్మయి నిలుచుండెన్‌ = 294

కిష్కింధా కాండము అక్క-చెంతనే యప తపా కుం చితలోచన, రుమ చెలువుగ నిల్చు న్నదియై, తారకు, వెదలో దనకును భేదము లేదని సూచించెన్‌ - శా. వాగరంబులు నీ వొసంగినవి దేవా. త్వత్క్బృపాద త్తము భి ల్వాగర్థంబులు నీపదంబులకె మాలాస్ఫూర్తి కర్పింతు, ప జా గాణిక్కదృశాతిదూర ' రసవి సంనత్సుధా భక్తి నౌ కా గంధర్వఖలీన వాచయుగ ! దచాదత్మ రమ్యాకృతీ 1] క. ఇది నియమ పాలనా కథ సదమల భావానుబంధి శాశ్వత లక్ష్మీ మృదు విస్మేరము, ఫణిపతి కుధరనిధానేభ్య పాద కోటీరంబై . 205

క. ీవైన్లవ పదకవితా సీవా హేవాకశీల శీలనమతి ! ర వో విక్రమ గంధద్విప జీవాజీవారుణాక్ష ! శేషగిరిగృహీ | జయలక్ష్మీ స్మిత సమ్మిత రత్న స్టగిత కనకమయబచామర మరుదాం దోళితాలకు,డు, హేశితనూజుం డేలిన వానికిన్నై కదలెన్‌ - కుణుకుణు కలనిక్పణములతో. గ్‌పి శేఖర జయలక్ష్మీ కిలికించిత ములుగా గంటలు వలుక(గ గీ ర్రికిం దులయగు వెలిగొడుగులు మెర సెన్‌ - ఉత్తుంగ భుజుం, డున్నత మస్తుండు జటామకుట భాస్వరమూ ర్తి, తుషా రాచల ధైర్యుండైన లక్ష్మణ స్వామి, యందణకు మును నడచెన్‌ - (తిశీర్షమగు దర్వికరరాజును టోలి ముందుగా. టోవు లక్ముణుని వాలకమును గని వానరనాదధుని కన్నుల నమృతము చిందాడెన్‌ - 206

జన్యపియ రామాయణం గుహాముఖమ్మున గూర్చొని యేవో తలపోతలతో నలపరించు రఘు చందుని కంటికి, జటామధుర సౌ మి_తి దూరమున గన్పించెన్‌ =. కనుపించినదే గలువలు దామర లై విలోచనము లారఘుచందుడు [పసన్నతాభర పరివేషుండగు శరత్పురుషు. డటు నిలుచుండెన్‌ - తాను ముందుగా, తనవెనుకల కపీ రాజు సైన్యమై, రామానుజుః డ య్యెడ - దీర్జంబగు నాడలు గలుగు నహి పతివఠె, రామున కగుపించెన్‌ - అన్న జూచి తా నెన్నో యేండ్డును బూండ్ధును గడచిన పొలుపున, దవ్వుల నుండియెల తమ్ముడు నిండుకనులతో న్యగజు రూపమ్మును (గోలెన్‌ - “అదె యదె రాఘవుోగడ ను కలకలములు బలముల6 దోచిన వానరపతి ప ల్దకిని డిగ్గి రుల్లన నుల్టి ము, కర కంజపుటమ్ములు ముకుళించెన్‌ - తరుచరపకి యు త్తరీయమును నడు మున బిగించికొని, వినయాకుంచిత తనుండ్రై రమఘువీరుని దలంచుచు కా ల్నడనే, తానును ఐయనించెన్‌ = 207

కిష్కాంధాకాండము

భరతుడు వచ్చిన పటష్టెదలో మెద

లాడగ, నాదరమార హరీశూరు

జూచుచు, రాముడు సోనలు గట్టిన

హర్షాంబువులై కదలాడెన్‌ - పుల్దాంబుజముల బొలుచు తటాకము వడువున నొప్పెడు వాశరమైన్యము లలంతన హరాబ్లిని దోగుచు

రా చ్కెథి

రాముని గాంచుదు నిల్చుండెన్‌ _

అరుణ జటా సుందరశీర్షము రా

ముని యడుగులపై మోపి, “హరీళశ్వరుం

డరుదెంచె నదే !” యని తమ్ముం డా

స్ముగీవుని దెస జూపించెన్‌ - ఆదరమేదురమగు రఘుచరం్మదుని కడగన్నుల తొడిఐడు నమృతము పై జిలికిన, లక్ముణు చిత్తమ్మునః గల యలసట యంతయు దిగజారెన్‌ -

అల్లన దరిసెడు హరిపుంగవు దన

హ స్తయుగంబుల నాహ్వానించుచు

ముందుకేగు రాముని దోరంతర

ముల, నుగీవుండు చిక్కువడెన్‌ - తల మలపుచు నా తరుచరపతి క న్నులలో( జూచెను సలలితముగ రా ముడు, గులకరములు పులకరములుగా రవిజుం డేమోయయిపోయెన్‌ -

296

జన్మపియ రామాయణం

దశేం్యదియమ్ములు తమతమ యెటుకలు

విడి, యాజ్ఞానము లెడందకు దన్నిన

యై, కపిపతి యాసందమయా

కారుండై భాహ్యము మజిచెన్‌ - ఆహోరా[తముతె యక్షులైన కా లమ్మునకావల, నిమ్ముల “ని నను భావము తొలగిన బాటలలో, కపి యాత్యారా ఎండ యుండెన్‌ -

అంతట నాతం డారభఖుచందుని

యడుగుల మోపెను నవనతశీర్షము

(ప్రకియణుపున సుధ బంచుచు రాముడు

హరిపతి దిన్నంగ మేల్కొ-లిపెన్‌ - “అనుగా ! కూర్చొను" మని పల్యినయా వచనంబులబడి, వనచరపతి ర మ్యశిలాతలమున నధివసించె, తన గడచిన గాధలు మది మెదలన్‌

చిజువెన్నెల గాచెడు వడువున, వెద

వులమై చిణునవ్వులు పారాడంగ

సహజ స్నేహము సంతరించి, రఘు

వీరుడు దిన్నంగ నిటులనియెన్‌ - “అంతఈపురమున నందరు సేమమె గద 1! కుళలుండే గరువలిపట్టి క పీశ్వుర రాజ్య వివేక నిధానం బజాయమ, తారకు సుఖమేనా ! =

209

కిష్కింధాకాండము మరి తక్కిన పరిచరులును సేనా నాయకులును నున్నారె సుఖంబుగ నేలోపము జనియింపదు గద 1కి ష్కిాంధాపురి కపివంశపతీ ! - (పజలెల్హరు సి పాలనమున సుఖి యింతురె ! యంగదు( డెట్టున్నాండు ధ రాపతి ! యాయిం[దాత్మంజు డేమో తన సుతు మామైం బెట్టి చనెన్‌ - చెలికాడా ! మమ్ముల మఖచితివే ! చాల దినమ్ములు; సమయని రాచథజీ కపుకార్యమ్ములు; గ డ్డుసమస్యలు తెజిపి యివ్వనే లేదేమో ! ” -_ ఆరఘుచం[దుని యాభాషణములు వివిధార్థమ్ములు వినిచిన యభై స్ముగీవుండు దాసోఒహం బని తన శిరమును భువి జేర్చుచు (మొక్కెన్‌ నా తమ దయగల్లిన దాశరధీ ! మా కెవ్వరికిని ఘటియించునె తోపము అందరు సుఖులే !' యని రఘువీరుని యడుగుల( జూపులు బారించెన్‌ - అడుగకముందే హరిపతి దోసము లన్ని క్షమించిన యారాము(డు; క న్నులలో [యేమలు నెలకొని పొంగగం బతితపావనుం డిటు లనియేన్‌ - 300

ఇన[పియ రామాయణం

మమ్ము పరస్పర మర్యాదలు “లే

తృంచికౌన్ననే గీ ర్హికి గుదురగు

నొత్తికొన్న మనుగడయె చెడున్‌ - ఇప్పుడు ధర్మం, బీకాలం బ న్ధార్దను కిది కామాస క్తి కటం, చవధులు లేని యనాత్ముల (_బదుకులు సుడి! జిక్కిన పడవల. బోలున్‌ =

ధర్మార్థంబు లుదాసీనించుచు

కామం బొకటే కక్కుంరితికి, సే

వించు మనుష్యుడు; వృషా్యగమ్మున

పండిన మూర్థున ఆనయోయీ ! వాండు పడుట తప్పదు, కపిరాజా ! వీండును ధర్మాపేత చిత్తుండై పడుట నిక్కామౌ; వాండును వీండును మేల్కొఎందురు చ్యుతులయిన యొడన్‌ -

శ్యతుల నార్చ్బుచు, మ్మితుల గూర్చుచు,

పురుషార్ధమ్ముల దరితోం గుడుచుచు

తన కులధర్మము దప్పని రాజే

యిహపరములలో సుఖియించున్‌ = దిక్కులన్ని యును దేరిన, వంబుజ ములతో సరసులు గలక లలాడెను శరత్సమయమిది హరిరాజా ! యు ద్యోగంబున తది తగు నదనూ -"”

3౦1

కిష్క్‌ంధాకాండము

ఆ మాటలు విని యాదిత్యజు. డ

కైన బలికెను “ప్సీియనుకంపను న

మ్మిన యడియరి కీ పని యను్ముగహము

గాదా ! ధర్మాధీనమతీ ! ఇది వోలిశ దీయది పోలని దని వింగడించి చెప్పి; తటీని మము దెల చెడు వారెవ్వరు జ్రీవబంధువులు |! రఘునాయక ! నీవే దక్కన్‌ -

పరలోకమ్మున కరుగుచు శ[కా

త్మజు,డు, మమ్ము నీ దయకు వళులుగా

నిడి చనియెను గిద ! సీయడుగులలో

ధర్మము కర్మము మాకింకన్‌ _ రాజ్యమిచ్చితివి 1! రమణి నిచ్చితివి క్తి నొసంగితి, వ్వార్తి( దొలంచితి వీని బుణ మేనెట్టు దీర్తు నని తహతహలాడుదు రఘురామా _

ఆలవ్మణు( డోహో ! లీలార్థము

ధరణికివచ్చిన ధర్మము -_ నాకై

యెంతవడితి, రీ హీనజాతీ [పా

ణికిన్నై ! కరుణాక్షీరనిథీ ! అవునంతకు. గార్యమ్మును దీర్చితి స్వామీ ! వత్తురు బ్లెవగపుంగ వులు భల్టాకమ్ములు, వసుమతి( గలిగిన యందజణకును వార్తలు చేరెన్‌ -

302

జన వియ రామాయణం దేవయోను, లుద్దీప్తవికములు కామరూపులు, [పగాఢబలులు - వన కాంతారమ్ముల గలుగు రహస్య ములు దెలిసిన వేగులవారల్‌ - దుర్గ్షమ్ముల. బడ(దో సెడు వెఅవులు నెర్చినవారలు ' నేలయీనినటు వచ్చుచు నుందురొ ! వత్తురొ ! యిక తడ లేదయ్యా ! నూల్కౌాన( బనికిన్‌ - శతసహ్మసములు - శతకోటులు శం కు లర్బుదంబులు గోలాంగూలము లెందరంచు వచియింతును రామా! చూతువులే ! నీవా సౌబగుల్‌ = సాగరమున6 గల జలకణములు లె క్కింపంగ వశమగునేమో ! భూతల మందు గలుగు కపిబ్బ ౦దము లక్కిాం పంగ వలంతులు లేరయ్యా ! పుణ్యమతీ ! తినంటోవుచు చవులెం చుట యేటికి ! రపట మాపట సు [గీవుని బలగము లేవాసివొ ! కను వించుగ( జూతువు రఘురామా ! నా కపివీరులు నడగొండలుగా నడచి _- లంకలో. బడి= రావణు ఐల గమ్ముల! గ త్రికి కండగ నఅ కెడు తతి నేమందువొ ! శ్రీరామా |” 303

కిష్కింధా కాండము

తరుచరు మూపులు తలకడచిన వు

త్సాహంబున, రఘుధాముం డయ్యెడ

కనులారంగ నాకపిపతి/(గసిం ను

[గివుం డితండే' యనుకొనియెన్‌ - హర్షవశమ్మున నంగము గదలగ (పబుద్ధ నీలోత్పల దర్శనుండగు రఘుచం[దు.డు 'మ్మత్చాణాధిక సు [గీవా !' యని కౌగిట నదిమెన్‌ --

ఇనుని రాక గమనించిన తోడనె

పళ్చిమాళ యను వాసకసజ్జిక

“పలుతొడవులతో( బనియే” మనిరా

గమ్మను నొకసొమ్మునె పూనెన్‌ - హంసాఖ్యకు. దగ, నమరీ ఘుసృణ క రంచిత మగు నమరాపగ ,క్రీడిం చనొయన, జరఠారుణ వింబముదా డిమ సుమ సదృశచ్చవి బొల్బెన్‌ -

పీరపూవులటు విన్నున మెఅసెను

చుక్కలు, తన విల్లెక్కిడి మదనుడు

జక్క-వపులుగుల యిక్కలు రోయుచు

వనముల నటనట దిరుగాడెన్‌ = అభిలలోక హృదయామహ్షాదన చణు( డమృతమయాత్మకు( డనవరత శివా చారపరుండు (పసన్నమూర్తి భగ వంతుడు చందుం డుదయించెన్‌ -

804

జనప్రియ రామాయణం

చల్లనైన యూచందురు వెన్నెల

తనువుసోకి, సీతావిరహమ్ములు

కొత్తలెన రఘుకుంజరు(, డంత

ర్హ్రదయమ్ముననే, మథనపడెన్‌ _ అంతలోన హరికాంతు( డొనర్చిన జతనమ్ములు; కపిసెన్య సాగరము లుప్పెనగా భువి. గప్పికొనెడు దృ శ్యమ్ము, కనులలో మెదలాడెన్‌ -

“చేసిన యుపక్ళతి వీసము మణువం

డెంత మంచివా డీను[గీవుండు”

దామములై రఘుధాముని కన్నుల

హరక్షోదకములు జూలుగొనెన్‌ - పలికెను రాముడు “రాజా! నీవే డైఅ తోడై నరుదెంచిన నింకే మున్నది ః రావణు డొక్కయూకుతోొ నణగారును సబలముగాగన్‌ =

మును పౌలోమిని ననుహ్హాదు డప

హరించినటు దా నవనిజ గైకొని,

బరవసమున. దలపై నిప్పులు దా

నై, పొలస్తుండు వోసికొనెన్‌ - శత కఠతు(డు తొలి, శబీ|పణయలో లుపుండ్డై తాకి, పుళలోమాదుల వధి యించిన తెజంగునం జించెద రొవణు బలములు, నెత్తురు 'వేరులుగన్‌ =

(౨0) 305

కిష్కాంధాకాండము

స్ముగీవా! నీ సుజనత్వం బెం

తటిదోయీ ! తొలుతటి బాసకు నను

గుణముగ, బలముల గూర్చి వచ్చితివి

సత్యము పరమని యెంచితివీ _ అవుకే ! దీరుల యాత్మ లట్టివే వాని పోకలే పరమవిచ్శితము లిందుండు భువి వర్షించుట యీఫల మునకని యెవరు వచించెదరూ -

సహ్మసకరముల సమయించును జీ

కటులను దినపతి కారణ మెయ్యది?

యిప్పుడు చెప్పుము, యీసుధాంశు. డిటు

వెన్నెలం బఅచిన దెందులకో . నైజం విది కపినాధా! ధీరో దాత్తుల, కీవు నుదాత్త ధర్ముండవు” ఆరాముని వాక్యమ్ములతో -సు గీవండు సిగ్గున తడబడియెన్‌

శిరఃస్థలంబున గరముల? జేర్చుచు

వచియించెను కపిపతి “రఘుచం దా |

అభిలగుణమ్ముల కాకర మీవే

యుదధి జలమ్ముల కైనయటుల్‌ - చపలుండగు తరుచర పతి కింతటి పేరు పెంపు గల్పించితి వొక శిల మై యీయ్మదుల నంటుకొన్న నా యెదలో నమృతము చిందితివీ”

206

ఇన(ప్రియ రామాయణం

'*చాలు లె"మ్మనుచు సరసముగా న

వ్వెను రఘుపతి; లక్మణు6 డంతట ఫల

మూలమ్ములు గొని ముందట నిలిచిన

య్యగజుం డలంతిగ రుచిమూచెన్‌ - రామార్పితములు రమ్యవలమ్ములు భుజియించిరి రవిప్కుత లక్ముణులు మధుర వోస్య సమ్మద దోహలులై. సౌహృద సుఖ వివశీకృతులై -

ఏవేవో వర్జించి చెప్పె కథ

లా రాముడు ధర్మార్థ సంగతము

లర్మ-్జజునకు, మలయానిలములు చం

దన సుగంధికమ్ములు వీచెన్‌ - లీలామయుండగు కాలపూరువుండు యుగయుగములు ద న్నుపభోగించిన వయసు బింకములు వదలని వర్చ స్విని, యుషోరమణి యరుదెంచెన్‌ -

వారివక్షమ్మున చిరత్నరత్నము

కౌస్తుభమున కెనగల కాంతులతో

చెలువు దామరల సిగ్గులు వుచ్చుచు

తొలిచరియల భానుడు దోచెన్‌ - ఆపగ దానములాడి రాఘవుండు కమల[పియునకు గమలంబులతో నర్ష్య మొసంగి, భావార్జ్భ్రమనస్కు(డు [తిపదామం[తము జపీయించెన్‌ -

307

కిష్క్‌ంధా కాండము

కంటక కవచిత గ్మాతుండు, కన్నులు

మూసి, భావనము సేసె దాశరథి

కన్నులు కాకులు గలిగిన వెలుగై

కండ్లు కాళు లేదిన వెలుగున్‌ - లక్మణుండు కాల్యమ్ములు దీరిచి యన్నకు [మొక్రి-డి, చెన్నుగం గదలంగ జటా భారమును చాపము, వనఫల ములు గొనివచ్చుటకై. వెడలెన్‌ -

పోవుచున్న తమ్ముని. జూచెను రఘు

చం[దుండు, చూపుల జాడల కందిన

మేరకు, కరణోదారమనస్కున

కచ్షియగమ్ములు చెమ్మగిలెన్‌ - “చూచితివా ! ఓ స్నుగివా! మా సొౌమితిని, దన సర్వసుఖమ్ములు నాకై త్యాగమొనర్చి తనకు మరి మనసే లేనటు లున్నాండూ -

ఉల్హము మెత్తన, యొడలంతకు మె

_త్తీన, నాతో నీ తరువులలో, కొం

డలలో వెతంబడి యలయుచు నున్నా(

డొక (థాతృ "స్నేహము తపమై _ వలదంటిని, కానల( దిరుగుట యన నలఃతియంత గాదంటిని, విన్నాః డా ! శరచాపము లందికొంచు నా కన్న ముందుగా. బయనించెన్‌ -

308

జన్మపియ రామాయణం

వదినె యన్న మావానికి దేవత

కన్ను మోడ్చి వాం డెన్నిదినముల

య్యెనా? యాజానకి గనుపడకుండిన

నాటనుండి యసురుసురయ్యెన్‌ - నడయాడెడు నాక కడలి లక్ష్మణుం డి(క మా యూర్మిళ నేమని యందును 2 ఆయమ హృదయం బమృత సాగరము సుమేరు శిఖరము న్నుగీవా ! -

ఆయకతో నెట్టనుజ్ఞ గైకొనె

నో! లక్ష్మణు. డాయువిద యె ట్టనుమ

తించెనా ! వారల దివ్యభావ సం

పత్తి నెణిగెడు కవి యెవరో | సీతారాముల జీవిత మొక కరు ణారన భరితము నది యెనచొ, నూ ర్మిళా లక్ష్మణుల రీతి, యొక్క కరు ణా త్షీరార్టవమగు గాదా ! ఎ

విప్పారిన కపివిభుని కనుల సౌ

మితి గుణమ్ములు మెజపులు దూసెను

శ్రీరాముని సొశీల్యము భావాం

ఐరమున హరిధనువై నిలిబెన్‌ - గాధేయుని నిష్టాధాతమ్ములు తపములవలెనే తపనుని కరమ్నులు నలువలకుల! బరిణామ పేశలము లై, స్పృహణీయములై యెసంగెన్‌

309

కిష్కింధాకాండము విశ్వామి[తుని విమల యశోగా ధలువర్హించెడు దాశరథికి చర మా.దిశిఖరముల నత్రమిల్సై రవి యను తలపులె తోచకపోయిన్‌ -_ శరచ్చం[ద సుందర శీతలములు చంద్రిక లమృతము జాల్వజబె, నరుం ధతి కనుంగై న యుదాత్త తాపనుని తపము జగద్ధితమును బోలెన్‌ - ఆవసిష్టు హృదయార్ద్రత మదిరో నెలసిన రఘుశిశువులకు, శశాంకుని కర సహ్మసముల గల శైతల్యం బొక వన్నియ తక్కువ తోచెన్‌ _ “విరిసిన జాజుల బజచిన యటు కపి రాజూ ! వెన్నెల గమ్మెను దిక్కుల పోయిరమ్ము ! నీపూబోణులతో గడపుము నిళ హృదయము లలరన్‌ - ఏ జనిలో నే నెవ్వరి సుఖముల కడద్డుపడితినో ! యాకొల సీతా విరహంబైనది, హరిపతి ' యాపని "సేయ నింక _దికరణ ములతోన్‌ - పొమ్ము ! ప్టవగమైన్యములతో, రా శ ళు న వచ్చునులే ! మరి- బాధితయగు నా తారం దలంచిన ధీరోదా త్తము మది సెలయేరుగ జాల్వా రెన్‌ ” = జం

ఐన్మపియ రామాయణం

కరుణా పరిమళ భరితము లగు రా

ముని వాక్యమ్ములు మనసు గలంచిన

నా స్యుగివుం డదవదలయ్యెను

(కమ్ముకౌన్న భావమ్ములకున్‌ = శిలలకు మనసుల కలిమి గూర్చు రఘు పుంగవు చరణమ్ములు నిటలమ్మున గూరిచి, రవిజుడు షోధ్యమాణ సా గరమై, తిన్నంగ నిటులనియెన్‌ =

“సీకలమగు హిమ సేకమె, తామర

గలంచెడు నట, లుత్యాటమగు స్‌దయ

నన్నెజీయించుచు నున్నది, రఘుచం

(దా ! యనుకంపా క్షీరనిధీ ! సీితానకితో చెలువమరెడు రఘు కాంతుని. జూచెడు నంతకు, గిష్కా౦ ధాపురిలో నీ దాసుని పదము [దలు గనుపడ విక ట్రీరామా !

ఆమాటలె నా యంతిపురమ్మున+

ఇప్పివచ్చితిని, స్నిగ్ధహృదయయగు

తారయె నన్నటు ।బేరేచిన, దణు

వైన సందియము లేదిందూ -- పహనుమదాదులగు నభిలచ మూనా యకు లింతటిలో నరుదెంతురు, సీ తా విరహ రసప్టావితమగు కా వ్యమ్ము సుఖాంతమ్ముగ ముగియున్‌ =”

య.

కిష్క్‌ంధాకా ండము

తారా జీవితభారము భావిం

విన రఘుపుంగవు చిత్తములో, గా

తము నిల్హాలు ఉదారమనస్విని

మైన యహల్యయ భాసించెన్‌ = ఇరువురు (ప్రసన్న, లిరువురి జీవిత శ్మలము; రఘూ త్తము మానసమేమో యందని సీతకు. దారాడెన్‌ -

అగ్గికి నెనయగు నాగొతమునకు

తనకేమో బంధం, బొక భావ

(సోతము, సౌమ్యస్ఫోరకమై తన

వైపు బారినటు లగుపించెన్‌ - చేసిన దోసము వానవునిది, తుద కంటిన పాపం బహల్య, కీధ ర్ముమ్ములం గల మర్మమ్ములు దూచుచు రఘుపతి తనతో. దానుండెన్‌ _

వైకభావ పరిణాహ శిధలిత

స్వాంతుండు రాముడు బాధావివశ

మ్ముగి మూల్లిన, తమ్మునియెదలో నొక

యగ్ని పర్వతము భేదిల్లెన్‌ = (పాణి దుఃఖములు సానుభూతితో మననమొనర్చ డు మనస్వి శేఖరు నాత్మవోలె, రకారుణమై రవి బింబము తూర్పున గనుపించెన్‌ -

812

జనపియ రామాయణం

చినమును వలెనే యనుష్టానములు

దీరిచి రఘుకుల తిలకుండు స్నుగీ

వోపచితంబగు నొక సుమాయతన

శాభ్రాసనమున గూర్చుండెన్‌ లు కలసిరి యాచకగణముల కిడి నవ సిన దాతల వతి, శీర్ణజలమ్ములు పయనించెడు నబ్దమ్ముల గని, రఘు చం(దుండు రఘువును దలపోసెన్‌ -

పెండుగట్టి, దివినుండి పంపపై

(వాలు సితచ్చద మాల: గనుంగొని,

గాఘవుండు నారద మహతీ గళ

తమ్మగు పూదండను దలంచెన్‌ - ఇందుమతీ రనతుండిల (పణయా ర్పిత మాననుండగు పిఠామహుం డజు( డాలపించిన యార్జ్రగీతములు, రామ హృదయవీణను బలికెన్‌ -

హరిణి యనెడు నప్పరస, శాపవళ

యయి విదర్భలో నవతరించి; రవి

వంశ రాజులకు (పమదా బాధా

కుల పథమ్ములను జూపించెన్‌ - మూడు తరమ్ముల గోడిది ! యేళా పమ్ముననో గో[తమ్మున కంటెను దేవాపగ భువి. దెచ్చిన రాజుల (బదుకులు సంకుచితములయ్యెన్‌ -

319

కిష్కంధాకొండము

ధామధామమగు రాముని చాప

మ్మువిద గొనుటకే యపయోగింపంగ(

బాల్చడె, సుమఫల భరితము వృతము

వంటకట్టియల కురవయ్యున్‌ - అనవధి చింతా హన్యమాన హృద యుండు రఘువీరు+డు నిడుద గన్నులను గమ్ముకొన్న బాష్పమ్ములగుచు, సు ఉగీవుని వై పువకును చూచెన్‌ =

“ధరణి మహాత్ముల తపవలతోనే

తానమాడి పూతంబగునయ్యా |

దాశరథి , యీధర్మము యుగములు

మాతిన నైనను మాజునిదీ _- అలంతుల వగు _బడుకులు వారివి, కా రణజన్ముల€ దగు మమగడ జనుఎది, తమకుగాక రోకము కొజక్షై మహి తాశ్ళ్ను(డు బాధల నందవలెన్‌ -

ఈనియుమము నశియించినచొ, లో

కమ్మునం దిరముగ గారుబీకటులు

ఆతిమిరంబుల నాప నోప రొక

వేయి నూర్యులై నను నృపతీ ॥ చింతాకరమగు సీతావిరహము జగద్ధితంబును సాధించిన దో రఘుచందా ! యారణ్యకములు తా వక పదమ్ముదల; బులకించెన్‌ =

314

జనప్రియ రామాయణం అంతేనా! తోకాపరాధకులు మడిసిన దెందరు దుడుకు రక్కసులు ! నేడో కేపో నీబాణములకు రావణుతల యిలపైె కొరగున్‌ = ఎక్కుడనో (పవహించును గంగా నది యఘముల యున్మదము లడంచుచు పాపాపహ తావక గాధాపూ రమ్ములు దిక్కుల కొ త్తికొనెన్‌ జూ దకష్షిణాపథము తావక గాధా ప్టావితమైనది [ప్రభువా ! కోసల ములు నినుగన్నను,; చెలువుగం బెంచెడు మహితపుణ్యములు మాకట్బెన్‌ = ఈయడవుల వసియించెడు జీవులె గాదయ్యా ! దినకరకులమౌశీ ! పతిశలయును “మావాడు రాము డని తాను కన్న గాధలు పలుకున్‌ = కడపట్టిన విక చెడుదినములు రఘు కాంతా ! నిశచరకాంతాలక భర కొంత నిర్మల లతాంతభూషణో త్సవములు నేటికి బుడమారెన్‌” - స్నుగీవుని (ప్రియసూక్తులతో, ను త్సాహము నిండిన దశరథరాము€డు నలిని కన్నుల తెల్లని చూపులు మబ్బుల [తోవల+ బారించేన్‌ - క్రి1ే5

కిష్మింధొకాండము

దూరమ్మున కెందూ?ి దివికి నలి

గాపువోవు నొక కాంతారమ్మటు

గనుపించిన, "చెలికాడా 1! అదియే”

మని న్నుగివుని తానడిగెన్‌ - అడిగిన పళ్నకు హాసౌంకురమే (పత్యుత్తరమై ప్పవగేంచుండు (వ తిక్షణ విస్తృత దీర్ద్హలోచన వ్యంజితోత్సుకుండై లేచెన్‌ -

నిలిచెను రాముడు తొలివేల్పుల పా

పమ్ములు పండిన వడ్సువె, భుజమున

కుబుసము విచ్చిన కోడళాగు వలె

(వేలెడు చాపం బొకతొడవె వనఫలముల కరిగిన తమ్ముం డిం తటిలో వచ్చె నుదారమనస్కు_ండు చీకటి (గమించెడు ధూశులు గని కపిసైన్యము లని గురుతించెన్‌ _

నడచెను హరిమైన్యమ్ములు నిజపద

ధూ. బెరయ, దిక్కూల ముుదుజము;

కులపర్వుతములు గుతిలపడ(గ; నా

చివరాహము తల వణకంగన్‌ _ నేల యవిసినటు నింగి దాకి పలు కోటులు వి[క్రమధాటి నడువ కపి వీరులు హరహుంకారమూ ర్తి శత వలి ముంగలిగా. దోతెంచెన్‌ -

316

జనప్రియ రామాయణం

(పబుర్ధ శతప్మతాక్షము, బాలా

తపనిభాంశుకము, తరుచరు సైన్యము

రామునకును శారద దినమటు [పా

రంభరుచిర దర్శనమయ్యెన్‌ - మహేందాచలము మచ్చరించు మతి శ్క్రియు, ఘనదోళ్ళ క్రి గలుగు సు 'షేణుండు వచ్చెను, భీషణ సౌద ర్థునమనువే రూమైనయటుల్‌ -

ఆతనివెంట సహసాయుత కో

టులు, కపివీరులు, హలహల భరిత ది

గంతరులై కాలాంత జృంభిత కృ

తాంతులు నడచిరి, రథభనమునన్‌ - రుమకు తండి తారు(డు, శతకోటి స్పవంగులతోడుత (వాలె, బేసికను లాచి, యగ్గలిక లేచి, జగమ్ముల శెత్తిన మినుసిగ వానివలెన్‌ -

పద్మకేసర నిభమ్ములు దేవా

చ్చాయలు దిక్కుల: గాయంగ వీరెం

డలు; కపికులముల తలపై హీరము

దివ్యమూ ర్తి కేసరి నడచెన్‌ - హరికులిశమ్మున కను[పొసమగు నాతనితో క్షీరాబ్ధి మధన ఘన ఘరట్ట కచ్చప కాంత సృష్ట సమ కాయి, మసంఖ్ణి బలము కదలెన్‌ -

క

కిష్కింధాకాండము కోటి సహ్మ్యసము గోలాంగూలా నీకిని వెనుకొన, నింగి [మింగునటు లరుగుదెంచె బాహప్పళించుచు, గ వాకుం “డని పండుగ" యనుచున్‌ - ద్విసహ్మసమ్ములు విస్సృమర బుక ములు నడగొండల వలెన్రై బలిసి కొ లువంగా, వ్యిగహ హవిర్చ్భోక్త చను దెంచెను, ధూముండు, శిఖివోలెన్‌ - నేల గోడివడ, హే? వికముండు తరుచర కోటితయము వెనుకొనంగ 1పాణముగల కల్పాంతంబన/గా పనసుండు బలుతెగువల వచ్చెన్‌ = సీలాచల నిభ నిభృత శరీరుండు సీలుండు, వికమలోలు(డు, హేలా యిత రణరభసుం, డేతెంచెను దశ కోటులు, కీపలుతో నడువన్‌ - పంచకోటులగు పంచనఖము లిరు గడ రా, చిచ్చజ పిడుగులు, గవయుడు గగన రంగ పాకారి. శరాసా యిత ఘన వాలుం, డరుదెంచెన్‌ - దరివదన నిస్పరర్హురీ క్‌ ల్పాతివేల హసితా కల్పుండగు దరీముఖుండు, తను, హరీం[దకోటి స హ్మసము వెన్నడ నడతెంచెన్‌ - 318

జన(సియ రామాయణం

ఆశ్విపు[తులు, దిగంత దంతి దం

రాషేపణ సహు లరుదెంచిరి, మైం

దద్వివిదులు, తమ తరుచర నివహము

చెటి యొకకోటి సహసముతోన్‌ - దిరుసు నవ్వులను బెరసిన చూపులు పెల్డు జల్లి దిశలెల్ల, గజు(డు ము క్కోటి కపులతో. (గోధరక్త చం దన భూషులతో తోనడచెన్‌

కాలపురుషు దంష్టాంకి జిక్కని

యాయువు గలవా(డైన జాంబవం

తుడు, పదికోటులు తోననడువ బు

ఇృమ్ములు, హేలగం బయనించెన్‌ - బరవసములకును పట్ట పగ్గములు “లేక, కపిపతులు వీక నడువ, శత కోటులు, శ[తుచ పేటధాటి యగు రుమబ్వంతు! డాదట నడచెన్‌ -

గంధమృ దితుం డగు గంధమాదనుండు

కంధిగథీరు-ండు, కటాకధారా

ఖండితరిపు దుర్గర్వ పర్వతుం

డన్నియ బలముల నఖుదెంచెన్‌ - మూపున నానుచు నేపున హరివరు లైదుకోట్టు హర్యక్ష విక్రములు నడతేరఃగ, తారుండు వచ్చెను తన మగసిరి చూపజ లగ్గింపన్‌ జు

319

కీష్కింధాకాండము అగ్గిదూకినటు లంగదు€ డగచర శత శంకువులును, సహ్మసపద్మ ములు బాసటగా, మూదలళించి దూ 'కెను, వాలికి. దగు సుతు. డన(గన్‌ = ఇం దజాను( డేతెంచె గొలువనే కాదశకోటులు క పిబలములు గళ మండనమగు జయ మాల్యపుః దావులు దిక్కుల కొనలకు. [దొక్కాడన్‌ - రవితేజుండగు రంభుడు, లఖా యుతములు మైన్యము లొరసిరాంగ, ళీ బవరంబున నా పాణము లుంకువ వె్టెద”నని చిరుసున నడచెన్‌ - తన తెగువలె చాలును రావణు బల ముల నడంప నను పొగళై, భూషా యితమై బలగం బేతేర(గ, నిలు కోటులు, దుర్ముఖు( డరుదెంచెన్‌ గరువప్ప చెన్నున మెఅసెడు మొగమున నలంతినగవు సొంపులు గూర్పంగ హను మంతుడు, వారణ మంధరగతి నడ తెంచెను వేలకు బలములతోన్‌ = నలు. డనియెడు ధన్నాయకమణి, శత లఅక్షకోటులగు లావంతులు ద న్ననుసరింప నాహవచింతా రో మాంచిత గాతుం, డేతెంచెన్‌ - 320

జన(వియ రామాయణం దధిముఖు( డను 'పె త్తనదారుండు,. గను పించెను, తూర్యము లంచితముగ (మో యించికొంచు మెరుగెక్కిన శతకో టులు కపినాధుల పద మన(గన్‌ -- శరభ కుముద, లుద్ధురుండగు వహ్నియు, రంభుండు, సమిదారంభ మెప్పు డో కలుగుట యని, యాకలిగొన్న మొగ మ్ములతో నడచిరి, బలయుళుర్సై - కపిసేనా సాగర వీషాసం [భమ చుకకితు(డగు రాముని యెడ నా మడలదూరమగు మార్తుని పట్టణ మడుగు దూరమే యనిపించెన్‌ - మూపున్మవేలేడు చాపము దీసి తళ ద్యగభాగమున వాన్చిన భుజమై రఘువీరుండు, పారమ్యము నందిన వీరరసం ఐటు నిలుచుండెన్‌ - జ్యావల్టిక మై నరుణారుణమై హరిపతిమైని దయారసమై, కపి స్రైన్యముపై నాజ్ఞా చోదకమై రఘుమౌళి కటాక్షము [వాలెన్‌ - వాలిన చూపున వానరపతి యా ద్యంతము రోమాంచావృతుండై శై లాధిత్యక పై నలకుల బొలిచెడు లోోధ(దుమ మటు భాసించెన్‌ - (21) ఫల

కిష్కింధాకాండము రామకటాక్ష (శ్రీమసితము కప్పి వాహిని శిరములు వంచె వినయమున ననర్ధ్యమగు నష్టాక్షరి కౌదల వంచు నితరమనువులు పోలెన్‌ _ అరుణ దృగంత వ్యాపృత మగుని ష్య్వాస మౌర్వి, రా్షసపతి బలములు గాల్పను బాణము గావలినో !నే జాలనొ ! యనుచున్నటు లుండెన్‌ - కోపకటాఇాఘూర్హితుం డతులద యారస తుందిలు( డగు రఘురాషుండు యాదోరత్నయుతార్ణవ మటు;ుసు (గీవుని తలపున గనుపించెన్‌ - కరరుహూ యావక కాంతివికస్వర కంకపత మార్గణ సక్తాంగుళి యైన లత్మణుం, డన్నకు. దోడుగ చితార్పితుండటు నిలుచుండెన్‌ - “స్వామీ ! యివి మన సైన్మములని తా రాఒభికు. డొకపలు కాడెనా లేదో తొంగలిరెప్పలం దోచిన నగవుల రాముడు హరిపతి యెదంగలంధిన్‌ _ సీతాలింగన శీతల సుఖచిం తాఒవిష్టుడు రవిధాము(డు రాము(డ శర్మత్పసన్నోజ్జ్వ్యల సుధామయు.డు హిమధాముం డను [భమగొలిపెన్‌ - 322

జన్మపియ రామాయణం

బలములు నిలుపుచు వాహినీపతులు

ముందుకు నడచిరి; పురుషకారమే

ముందుకు నడచెడు పోల్కి, చతుర్భుజు

నంశంబగు రాముని దరికిన్‌ _ ఆధన్నాయకులందు రాముని క టాకృం, బిహనిట లేక్షణు. డగు మారుత సూనుని వ్మికమ కోభమాన రూ పమ్మున, కర్మిలిగొని వెదకెన్‌ =

అచ్చమైన జీవాత్ముని యెదలో

పరమాత్ముని రుచి భాసించెడునటు

జపాసన్నిధి సృటికము హనుమకు

రాముని కోరిక భాసించెన్‌ - వినయకుంచితుండు హనుమంతుడు [ప్రియ పిలుపుతేనెలకు వేచు నవోఢ వి ధమ్మున, చిత్తము[గమ్మిన కొలసి గులతో నటనే తారాడెకా -

మంతతియైన హనుమంతుని జూడంగ

వాంఛ గల్లినడి స్వామి కన్న థా

వమ్మును చూపుల పసివట్టిన సు

1గివుండు, పవనాత్మజు( బిలచెన్‌ - అఆడుగులోన నాక యడ్సుగె నడచెడు పవనజు గని “రావయ్యా ! సీతా న్వేషణ సారధి ! భాసురమతి' యని రాముడు చే వీచుచు బిలిచెన్‌ =

323

కిష్క్హ్‌ంధాకాండము రాముని పిలుపున రోమహర్ష సీ పాక్చతి పవనజు.( డామడ యడుగైై యరుదెంచి శిరస్ఫురమాణ కరాం జలియై, యొదుగుచు నిలుచుండెన్‌ _ గురుస్వరూపుండు మరుత్తనూజుండు 'శెలంకుల నిలచిన (కీగన్నుల చిజు వెన్నెల యగు రఘువిభుండు పొడవయిన యష్టాకరి మను వనిపించెన్‌ - ఆర్కజు( డంతట హరి సేనాధ న్నాయకులను, మంథాచల శిఖరా త్ముల బేర్వేరను బిలచి రాఘవున కితం డీతం డని యెజిగించెన్‌ _ తాలిచూపుననే కొలత వేసికొనె నితం డిళఈ6 డే డ్రెజ నీకొలంది యటం చా రఘుచందుండు, హనుమంతుని వి [కమమేమో కొలతకు మించెన్‌ -- కరములు మోడ్చిన కపిసేనాపతు లను గని యర్క_జు. డనుమోదించుచు మీ మీ సేనలతో మహితాత్ముంలు - సేదదీరుం. డని సెలవాసంగెన్‌ _ క్ర డబభబైడు నిక కాంతావిరహ వ్యథధయను నుత్సాహమ్మున చవులె న్నుచు, నార్ద్రముగా నుడువుచు రాముండు ఫలమూలమ్ములు భక్నెంచెన్‌ - 824

జన్మపీయ రామాయణం

అన్న నేడు కడుపారంగ భుజియిం

చినవా6 డని వికసిల్బంగ వదనము

సరస మందహాసాయిత దృష్టుల

సౌమ్మితి కపీశ్వురుం జూచెన్‌ - ఆమృతము లొలిశెడు నట్టి గానములు విన్నపు డెవ, యే విధముగ నగునో ఆ గతి హృదయంబై, హనుమంతుడు రాముని [పతిచలనము గనియెన్‌ -

“రామ రామ" యను నామం బణువణు

వందుబలుక దేహమ్మున, నానా

దమ్ములకును కనుదమ్ములు మొగిచిన

హనుమండు, తదాకృతియె యయ్యెన్‌ - ఒజంటిగ నడవులవెంట దిరుగు, రస చేతము తనసంగీతము తానై పవనజుం డాతని వర్తనమేమో తక్కిన కపులకు వెజగయ్యెన్‌ న

రా రమ్మనుచును రఘుచంద్రుండు పలు

మారు బిలువ, నొకసారి వచ్చియా

లోన నదృష్యండౌను హనుమ; యీ

.[యేమలు కొ త్రనివై యుండెన్‌ - ఒక దృషదంబున నోక నామముగా నెన్నికొంచు జపియించును వానుమండు (పతినామంబును, ప్రస్తర వల్టిక పూచిన పూలై,; చెలువాలికెన్‌ =

వ్ర2ై5్‌

కిష్కంధాకాంచము

ఎప్పుడు పవనజు. డీక్షించిన చిలు

నవ్వులనే గన్పడును రాఘవుండు

ఆతని దర్శన మఖిల విరహకా

వ్యములకు, తుది[వాలై పోయెన్‌ - శృతిమహిళా సంగతి దొరంగుచు, లయ కట్టాకటే కలగానము వలె, భూ పు్కుతి లేని రాముని రూపము, హను మంతున కేమో ఐరువయ్యెన్‌ -

ఎప్పు డెపుడు పయనించుట, సీత

మ్మను దెచ్చుట యెపు, డనుపమసౌఖ్య

(1పాపణములు శ్రీరాముని పదములు

తాకుట యెపు డని తట్టాడెన్‌ ల తన మది తొందర దాశరధికి దెలు పండు హనుమంతుడు, నడుమ నడుమ శ్చతి వీడిన రాగము బాడికొంచు, నా యడవుల [(తోవల నడయాడున్‌ -

ఆగానము చెవులందు జొచ్చి పుల

కించును రఘువరు,( డంచితమగు ని

మ్నగ యొకవిరజానదియై, |ప్యసవ

ణం బొక ఘన వైకుంఠంటై _ కన్నులుచల్జ (గ గరువలి పట్టిని గాంచెడునప్పుడు గానము వినండును; గాణము వినునెడ గరువలిపట్టిని జూడండు, లక్ష్మ(ంణు డొకవితమై -

326

ఎన్మప్‌య రామాయణం

అనంతాంళశజుండై న లక్మణుండు

హనుమంతుని. జూచినదే నిశ్వా

సాకులవదనుండగు, సమదుఃఖసు

ఖుండగు మిితుని గన్నయటుల్‌ = కుసుమితమగు నొక కోవిదారవృ కంపునీడ రఘుకాంచతుండు, మలయా నిలకందళ సంచలితాలక క (మజటాథారుండు, గూర్చుండెన్‌ య

ఆతనిచెంగట హరిపతి యుండెను;

క ట్రైదుటను చేపట్టిన చాపం

వై, వదనంబున ననన్యమగు దీ

ఇాద్యుతియై, లక్ష్మణు( డుండెన్‌ - సవన తనూజుడు పదియడుగుల దూ రంబున నిలబడి, రామతత్త్వమం తయు నాక యడు గల దారసి క్రైనన రామపదార్పిత మతియయ్యెన్‌ జూ

వినయకుంచితం బనునిమేష పుల

కితమును, వాష్పప్తతమైన మరు

క్టాతుని రూపము, సమ్మో దమ్మున

(గోలుచు, రఘుపతి తానుండెన్‌ = స్యుగివుండనె “సూ ర్యాన్వయ దీ పమ! రఘుచందదా ! వచ్చెను సైన్యము లీపైంగార్యము లేపొటివా ! కరు జామతి నానతి యివ్వవలెన్‌ అ

327

కిష్కింధాకాండము

ఖతలము జీల్తురు, సుతలము గాలిం

తురు, తలాతలము తుంపెసలాడుదు,

రేరూపమ్మున నిచ్చించిన తా,

రారూపమ్మున హరివీరుల్‌ _ (పతియొక కపియుకు రణకిజణాంక భూ షణ దంళుర వక్షన్వుుండె, నిజ వి శత్రమరంగాయిత కకుబంతాచల పర్యంతావని భాగుందే! _

నేలయు సింగియు. దాళ మ్ములుగా

జేసియాడ(ంగల యీనులతోం గపి

వీరులు కోటులు జేరిరి; రావణు

భాగ్యాక్షర పంక్తులు దుడువన్‌ - అందజకును దా మరుదెంచిన కా ర్యమ్ములు దెలసిన నైన, భవద్వద నోద్గత వాక్సీయూవషపాన లా లసతమమతులై , యున్నారు -

ఏన్లైనను, వారైనను, భావ

త్క-ంబగు నాజ్ఞకు గన్నువాచు పడి

గాపుల; మిక సీవే పరిపంధి వి

దారణ ధోరణి పలుకవలెన్‌ _” అవునవులోమ్మని యా రఘుచందుండు (సవన్మృదుస్మిత చాందీిమయ సుం దరవదనుండు, కపివరుని దీర్ధ దో రంతర సుఖముల బంధించెన్‌ _

ఏ28

జనపీయ రామాయణం కపికులతిలకుని కంఠంబునం గల ముక్తాహారమ్ముల రోచులు; దళ నావశీద్యుతుల న్యామేడించుచు రఘుకులతిలకుండు వచిమించెన్‌ = “సి వెబ్సు(గని రణ నీతులుపెజ వా రెలుగుదురే ? భాస్కరసుత 1! లక్మణు డేచును తావకమైన నిదేశం బనుసరించెదము గౌరవమై - ఎక్కడ దాచెనొ దిక్కరియున్న థధ రాసుత రావణు,6 డాసతి మరణిం చినదో ! జ్రీవించినదో ! తెలియక రిత్రతెగువలకు ఫలమేమీ? -” ఆ మాటలతో రాముని కంఠము గద్గదమైనది 1 కడగన్నులలో నిలిచిన బావృమ్ములు తన తమ్ముడు చూడకమునుపే తుడిచికొనెన్‌ - స్వామియైన రఘురాముని గాద్ల ద్యము, హృదంతరం బలమట వెట్ట(గ, పవనకుమారుని [పాణమ్ములు, తమ పట్టులు వదఠథినయటు లయ్యెన్‌ = అంతలోనె భాస్వంతుని కొమరు(డు వినతుని బిలిపించెను యొకసేనా పతి, పతియానతి పాణగొడ్డమై నను పిజుదివియని గుణవంతున్‌ = 22౦

కిష్కెంధాకాండము వచ్చినతోడనె మచ్చిక దొలంశెడు చూపుల, హృదయము జూరవుచ్చికొని, సన్నతోన కూర్చున్న వాని గని,. సుగివుండిటు భాషించెన్‌ “అగచరకులముల కాహో భాగ్యము ! వచ్చిన దరుదగు బవరము; మేనులు దాచక పోరెడు ధర్మనిష్టలకు సంతదినము కీరితి గొనంగన్‌ - చావు దప్ప దీ జగతి (ప్రాణులకు నై న; మరణమని యనిపించని యొక మరణమ్మందిన మహితాత్ములు, కా లమ్మున నిలుతురు శాశ్వుతులై - నా కుపకార మొనర్చిన వాఃడను మ్మాతగాదు; ధర్మపధనం విది కాకుత్సునకై గాదీ యుద్ధము గళితమైన ధర్మమ్మునక్షై - శతసహ్మస వనచరసందోహము వెంటబెట్టుకొని వెదకును తూర్పున కన్నుగలిగి నెమకి/గవలెసూ; కా ర్యమ్మున నలసత విషసమమూ = అవనిజ నాదుర్వ్యువసాయుండు రా వణు? డెక్కుడ దాచినవా(డో, తం (తమ్ముల, తెగువల, నిమ్ముల నరసి, జ యోత్సుకమళులై రావలయున్‌ - 830

జన్మప్‌య రొమాయణం

కొండల, కోనల, గుహల, నదితీ

రమ్ముల, సాందవనమ్ముల, నడవుల,

నొక టేమిటి? యన్నికడల, జూడుండు !

సహ్మసామండై యొకడాకండున్‌ - పరిణత జంబూఫల మేచక కాం కతారసరస సంచార మనోహరి యైన శర్వునకు ననుంగురాజి, భా గీరధి గట్టుల, నరయవలెన్‌ -_

సవితృవంశ రాజన్య చయాపరి

ణఇద్ధజీవన విధాద్ధాకారి, ని

షేచిత శీతల శీకరయగు సర

యూ పరిసరముల. జూడవలెన్‌ - విక్వామ్మిత పవ్మిత, తపః పరి ణాహ మృదుల గంధ్యపియ మరుదర కూర వికంపిత కుంజపుంజ మం జులమగు కౌశికి వెదుకవలెన్‌ =

ఆందముగల కాళిందిని; మదనక

రంబిత కోకిల రసిక కుహూనిన

దాకుల నిబీడ వనాంతంబగు రవి

నందిని,(. జూడు(డు నేమమునన్‌ - అ్మభచుంబియగు యామున గిరిశిఖ రమ్మున, శోణనదమ్మున, కుపిత పః రాహత నారీ (ప్రసర దపొంగ మ నాగరుణమ్మున వెదుకపలెన్‌ -

3వ్రశ్షే

కిష్కి ంధాకాండము వనకుంజరముద వాసిత జల సిం ధునదీ సౌం[దతరుణ స్తచ్చద పరాగ పాండుర పథములలటో ; కా లమహీగిరి కూటమ్ములలోన్‌ = హరిదాభయగు సరస్వతిని, మా గధకోసలముల విదేహమాశవ వంగపుండముల, (బహ్మమాలనగ రమ్ముల,( గన్గొానంగా వలయున్‌ - మరి తక్కిన హేమాకరములు భూ ములలో, శిలలకు బులకలెస(గ నులి పాటలతోడుత (పాణమొసంగెడు శిల్పులు గల పట్టణములలోన్‌ పుత్తడిలో సర్మికొత్తని సొమ్ములు, , కెంపులం బలురవణింపులు సేయంగ పూవులు వైచిన [పోడలు, పొన్నా రులు గల నగశులు మరువకుడి ' సమ్మదమున/గల జనపదములలో నువిద యండదని యుపేష్షసేయకు, డాదివరాహం బత్తరి గలంచిన వడువున, జలములు గలంచవలెన్‌ - ఉరగపరిబృడోద్ధురతను నికషా యిత గండోపలయుత మంధానమ హీధర శిరముల నెసగెడు జనపద ములలో గాలింపంగవలయున్‌ - 332

జన(పియ రామాయణం అం దుందురు జను లలఘులు కర్ణ [పావరణులు, 'ఘోరలోహవదనులు, పురుషాదులు, తగువెరవున వారిని చరిసి వివరముల దెలియవలెన్‌ - కర్ణచూడులును, కనకాంగులు; పయ దర్శను లచ్చట దడములుగా(గ కి రాతులుండడు, వారలయెద( గదలిచి రాహస్యము రాబప్టేవలెన్‌ లు పచ్చిచేపలను భశ్మింతురు వా రలు, సెలవిండులు చెలువురు గావ _ర్తింతురు (పాణము బంతురు నమ్మిన మెచ్చెడు విధమున మెల(గవలెన్‌ - అంతర్జలచరు; లనుకంపాహీ నులు, వసీంతు రా తలపొలములలో నరవ్యా_ఘు, లే పరుసుననైైనను జానకి పొలకువ రోయవలెన్‌ = ప్టవనంబులతో ల ప్టవములతో జ మ్యమానవూలు ద్వీపాంతరము లరసి స ప్తరాజ్యగుచ్చాచితమైన య వద్విపమ్మున గృతమతు లై - అరయు+డు, జనులుందురు సుఖనీరధి భంగాయిత జీవనులై; హాటక నాణీయములగు నాణెంబులతో నిచ్చిపుచ్చుకోల్లల వారూ = ౩333

కిష్క్హింధాకాండము

హేమాకరములు భూములు గడచి, ము

చాకర ఘన కాంతారవార శ్చం

గాగ లిఖిత గగనాంగణమగు శిశి

ర మ్మచలమ్మును జేరవలెన్‌ -_ దేవదానవులు దిరుగుదు రచ్చట వనితాసురత వ్యాసంగ్రైక ప రాయణులౌచు, పరాహతతీ వప రన్పరమత్సరులై, నుఖుల్లై -

ఆ(పపాతముల, నాదరి గుహల

నానిబిడములగు నడవులలో ; థీ

రామరామయను నామము పనవెడు

రమణీరత్నము నెమకవలెన్‌ - లఅలవణజలధి కూలంబున కద్దరి గలదు కోణశ్రైవలిని, యభయప తోన్నత శిఖరి వోభ్యమాణ జల యయ్యును, తొందరక త్రెయున్తె

ఆరుణాంబరయగు నానది కేవల

సిద్ధదారణ పినద్ధమార్గముల

చిితచ్మితములు సీమలలో, వన

ములలో వెదకుడు, ధరణిజకై - రమణీయంబగు గమనముగల యవి ఘటితమహిత నిష్క్టటములు గలయవి ధగధగలాడెడు దరులలోన పా యన, వట బుట్టిన యుపనదులూ =

334

జన్నపీియ రామాయణం

ఆసీమలలో నవనిజ దాచిన

గుజుతులు జూడు(డు, దొరకకున్న మె,

కరిగి యుదధి నుధ్యంబున ద్వీప

మ్ములు గాలింపు(డు, మొగ(బడుచున్‌ _ అచటి సము్శుదము నవలోకింపుం డనిలోద్ధత భంగాకులమై ; రే బవళులు శ బ్రహ్మము తాండవ మొనరుచు రంగము దలపించున్‌ -

సమనుజ్ఞాతులు చతురానను చే

ఛాయా గాహులు సంచరింతురట

కోణపు, లతికర్కోటకులు, బుభు

తితులు దీర కాలమ్ము మొదల్‌ - ఉపాయమున నాయపాయమును ను త్తరించి కదలుండు; తను హెరిన తీ పులతో వీచెడు నలసవాయువుల సోకుల, నెడలిన యలంతలునైై -

అటుపైనున్నది యంబుధి, లోహిత

మనుపేరున కాలాంబుదనిభమై

మహాభోగిగణ మ స్తకమణి రుచి

రింఛోశీపిపాతాంబరమై - కుపితాసురగళ కుహర కహకహి రావ బధిరితముల్తై విపినాధ్వ మ్ములు రాగుండెలు గలంయను, వెరవరు లైయట, సీతను వెదకవలెన్‌ -

335

కిష్కింధాకాండము మహితకూట శాల్మలి. జేరుం డట గనపడు వినతా తనయుడు; పవడం బుల పర్వతమటు పురుభకక్తినిమీ లిత చక్షుర్యుగ పేశలుడై యు నారాయణ చరణాంబురుహద్వయ వహన మహంబగు వాహన, మాడ వము దరిసింపు-ండు; వాం దీవెనలె యటుపై సీతాసతి వెదకున్‌ - వినతాసుతునకు విశ్వకర్మ యొక భవనము గట్టెను; పధమానమణి ద్యుతికవచితమై; దూరమునుండియె యది దోచును కనులకు వెలుంగ్లై - కై లాసాచల కాంతం బగునా పృధుహర్శ్య్యంబున విజయంచేసిన శోభమాన విష్ణువునకు “న్నుగీ వుని"దని యొక మొక్కిడవలయున్‌ - ఆచ్చట మందేహాభిధులగు రా తసులు దినమణి (గసనవ్యగులు కబోది పకులకరణి; శ్రైలశ్ళుం గమ్ముల (వేలాడుచు నుందు - (వతియదయము నభంకషవాంఛా దోహలులై, దోర్టోతద్దినకర కరసహ[(స హుంకారిత వ్మికము లై, పడుదురు, మధు సింధువునన్‌ - 336

జన్నపీియ రామాయణం అదమ్యపర గాయత్రీ మంత వి నాశిత పిభవులు, నానా రూప మ్ములతో (వేలుదు రలఘులు; శృంగ ముల; నిశ్వాసానిలదగ్ధుల్‌ - (పతివాసర మొక (పధనమ్మై, లో కమ్ముల లోపల [గమ్మిన చీకటి దొలంచును నిగమాళ్క్ముండు; కన్నుల క 'శైదుటను వెలింగెడు ద్రైవంబూ - పొలకడలి యటుపై( దోచును, క ట్టాణిముత్తె ముల సహోడ్రిమి గల చితు జల్లులతో, రంపిల్లు నలలతో తెల్లని మబ్బులు నిలిపి నటుల్‌ - కాష్ట గడిగి చ్మృక్రాయుధునకుం దన కన్నె నాసంగు భాగ్యమ్ములు విలిచిన విష్ణుచిత్తునకు: విదేహ సంవి

• న్నిధి కెజంగుండు, వినమితమతుల్రై = తన్మధ్యంబున ధరాధరము బుష భం వొకటున్నది, _పసరదసమ దు గ్టారవ వీవీ హన్యమాన విశ దీకృత కటక తటోత్కటమై - ఆ చరియలలో నలరు నచ్చవె న్నెల కాంతుల కన్నులకు పండువగు తిగములు కకుబంతము లంటన్‌ - (28) 337

కిష్కిాంధాకాండము కనుపించు సుదర్శనమను చెరు వొ కటి యక్కడ, రుంకార ధీరమద మాసర మధుకర మల్ల చలిత క ల్తార రజ శృం[ద్రకితంబైై అ వరుణరాజు చామరముల. బోలిన రాయంచలు. గ్రైరవము లంచు గొన. బోయెడు నచ్చరముగుదల వారిం చెదరట, కిన్నెర విటకోటుల్‌ - ఆ్మభంకషమగు నాగిరి శిఖరం బున తెలివెన్నెల బూచిన యటు,ని త్య ముక్త కులముల కాధారం బగు ననంతు( డుండును సేవ్యుండై = పరపగు నెవ్వని ఫణాగణమ్ములు పరమహ్యహని భాస్వచ్చశి కా లా నినహమ్ములొ ! యా వేదాంతమ యాళ్ముం డచ్చట నెలవుండున్‌ - శతప్మత వికస్వరలోచను. డగు నాతని గొలిచెడు నఖిల భూతముల నినదము లచ్చట నిరవధి విననొ స్ఫోట (బహ్మము పులకింపన్‌ ధరణీధరణోద్ధుర కార్యభురా వహ భూవణములు, సహస ఫణములు నిట్టూరుపులే నిగమము లోహో! యెంతటి రూప మనంతునిడి ! 338

జన్మవియ రామాయుం (పమదాకుల స్వః్కపమదా కరతల వీజాముఖరిత వినుతులతో; కడ్ర గన్నుల దయతో నున్న సుఖికిన్నా లక్షణునకు వందింపవలెన్‌ - అసితాంబరుండగు ననంతునకు కుడి వైపున నున్నది భర్మమయం బగు తాలమొకటి యికళ్షాలందై ఈఈ. రమ్మయి, యదృళశ్య కోటికమై - ఆ తాలమ్మును నవధిగ తూర్పున కమరులు నిలిపిరి యచ్చటి కల్లం తల సర్వమహీధర చూడార త్నంబగు నుదయము గనుపించున్‌ = శత యోజన మాయతమై; గగన ఛ(తమునకు నొక శాతకుంథ -ధం డమ్మును బోలెడు కొమ్మున గనులకు సవేదికంబగు తై లశిఖరమున నెచ్చటం జూచిన ముచ్చట గొలిపెడు -సాల్కకాల పొంఠతాల తమాల (దు -మోత్క్మరములు సుమితమ్యుల్‌- ఎ జాతరూవనుయ సౌొమనసం ఐను శిఖరము గలదట, చెలువపు తలపొల మై, దళ యోజనమగు నున్నతి యొక యోజన పర గ్ధంతము బరమై = ౨39

కీష్కిాంధాకాండము

మునుపు 1దివిక్రమతనుండ్తై జగములు

కొలందులు వెట్టిన గోవిందుడు, తన

వలపటి పాదము నిలపెను తద్గిరి

శిఖరము భాగ్యమ్ములు పండన్‌ = వామపదము సావర్తి నివాసము మేరుశిఖరమునం జేరిచి పెరిగిన యా త్రివ్మికముని యడుగులలో వే ధోండమ్ములు గటకము లయ్యెన్‌ -

దినపతి జంబూద్వీపంబున కు

త్తర భాగమునను దా దిరుగుచు, ద

ద్ద మహీ[ధ శృంగగతుండై, కన

వచ్చు దక్కిన వారలమున్‌ - వై థఖానసులును, వాలఖభిల్యులును మహర్షు ఐచ్చట, మహనీయ తప స్సృంవర్థిత భాన్క్సరకర రోచులు వెలుం/గుచు నుందురు, రేవగలూ -

ఆనంద (బహ్మము లగు వారి దృ

గంతపాతముల దా గిరిపెం గల

చరాచరమ్ముల సారూప్య సుఖా "

నుభవమ్ముల సౌగియుచు నుండున్‌ _ ఆనందమ్మున నచేతనమ్ములు చేతనములుగా, చేతనమ్ములు న చేతనమ్ములై. జీవించెడు నట వారి తపో బలముల వలనకా -

౩340

జన్మపియ రామాయణం ఆయ్యుదయంబున కలుత, నంత రీ పము గల దొక్కటి (పధమానంబైై సుదర్శనాఖ్యము, చూడగవలె నట సీతాసతి యన్నదొ లేదో ! _ ఉదయ శ్రైలమున నుడదరిీ ర్ఫురీ కుహర శ్యామల కోమల కానన శృంగ తటమ్ముల నంగనతో రా వణు. డున్నాడో ! వెదుకవలెన్‌ కనకశ్చంగముల కాంతులతో; దిన కాంత నితాంత వికాసికరమ్ముల నచటి పూర్వసంధ్యలును, బంధు జీ వక నవకింళుక రుచి బొలుచున్‌ = ధరణికి జగతికి ద్వారముగా బర మేష్టి దొలుత నిర్మించుట; సూర్యుని బాటకు మొదలై బరగుట, పూర్వం బనియెడు' నామము సిద్ధించున్‌ యు అపై నొకపే యంధం తమస, మ 'సూర్యంపళ్యము, చూపులు (గుచ్చెడు చీకటి కొండల నాకనివాసులు గుస గుస లాడుదు రట గుముల్లై - అన్నువ నడుముల జెన్నగు నగవుల _ నచ్చర లయ్యెడ నలవోకగ (కీ డింతురు జఘనతటీ కుచఘట్టన జలవాద్య రవమ్ములు చెలంగన్‌ - వైశీ1

కిష్క్‌ ంధోకాండము

కలశ మహోదధి గడచిన, నొకతే

నియ జలములు గల యగర్షవ మున్నది

వలదురు తిమిగణ వాతాహత ముర

జాయిత వేధోండం బగుచున్‌ - అందున వెలింగెడు నౌర్వ వహ్ని హయ ముఖాకృతిగ నిజపూత్కార రవా కులిత జలమ్మై, విలయ సమయసం రంభ దిదృషు వేశితమై -

(పళయమ్ముల నా బాడబాగ్ని, శత

శస్సహసళోజ్జాలాయిత కా

యమ్మై, లోకము లందలి (ప్రాణుల

నన్నిటి. బొరిగొని నటియించున్‌ - బడబానల దీవజ్వాలల సల సల (గ్రాగడు తజ్జలధి జలంబుల (పాణ భయమ్మున పరితో రోదన మై, జల జంతువు లట దిరుగున్‌ -

ఆ యేడ్చులు విని - యవనిజ గలదని

(భమ పడకుండు రావణునకెగా, దె

వ్వరి కైనను ద్మత్చాంతము దురాప

మనిరుద్ధున కొకనికి దక్కన్‌ _ ఆ యర్దవమున కటుపై నుత్తర దిశగాంగ, తయోదశ యోజనములు. పయనించినచో పర్వత మొక్క-టి గనపడు విటక కటకములన్‌ -

తిత2

ఉన్యవియ కామాయటిం అమర్యాదమును నభాస్కరంబగు నచ్చొటు జీవుల క గమ్యమైనది యుదయశ్హైలమున నువిద రోసీ మర లుండు, బలాఢ్యులు హరివీరుల్‌ - మాసములళోనన మరలిరాక త క్కినచో వధియింతును, స్నుగీవా జు! దిరుగున్నదే ! సకల కపీళశ్వరు లీ విషయము గమనిరపవలెన్‌ - పొండు కపులు, మరి - పురుహవూతుని భా వించి _మొక్కుూనర్చించి పూర్వదిళ యాతని 1సియురా లా యింగదు€డు స మ్మదమందిన పనినెరవేరున్‌ = వినతా ! సీతను వెదకి కనుంగొన గలిగితివేనియ:,గపిరాజ్యమ్మున-” ఖడ్గమ్ముల పై గనకమ్మున నీ యరుదగు నామము జెక్కింతున్‌ =” “మహిభాగ్య” మని మది బులకింపంగ స్వౌమిముదలగొని రాముని యడుగుల (మొక్కి, బలమ్ములు గ్రిక్కిరియలో విన తుండు నభమ్మున లంఘంచెన్‌ - దివమున కోటులు దేవవీమానము లరిగెడు నై యందము లౌలుకగ మృదుల న్మేతములు మిన్నుల ఐరపుచు రాముడు గౌతుకమున( జూచెన్‌ = ఏై4ిస్ర

కిష్కింధాకాండము

చక్షిణదిక్కున ధరణిజ రోయంగ

వలఃతు లెవ్వరను భావంబున, నటః

జేరిన పెద్దలం దేరిపార జూ

చెను రవిజుండు దాత్పర్యమునన్‌ య కీలిసుతుండగు నీలుని (బహ్మత నూజుండు సమధిక తేజోధనుండగు జాంబవంతు మరి శరారి శరగు ల్ముల6 గపిపతి యజుతకుం బిలిచెన్‌ -

గజగవాకులను గవయసు షేణుల

మైందద్వివిదుల గంధమాదనుని

విజయుని బుషభుని విన్ననువున చే

సన్న హరిసుః డాహ్వానించెన్‌ - హుతాశనాత్మజు, లుల్యాముఖుండు, న సంగుండు నిలిచిరి యంగదు. డిం[దా త్మజ బలవీర్య విధాపరిణద్ధప్ర తీకము, ముందున నిలబడియెన్‌ -

హరిత్తులను వీరాంకము (వాసిన

పీరులెందరో జేరిరి బాసట

యయి వారికి; సూర్యాత్మజ (భూవి

వేప సూచితాజ్ఞావపల్తై - అందరు జేరిరి హనుమంతు(డు అే నిది యాకపితతి నిర్వేలంబగు విక్వాసంబును విడిచి చరించెడు బాహ్యమైన (శద్ధను పోలెన్‌

344

ఎన్మపియ రామాయణం “ఎవరో పరులది యీపని యైనటు లల్బంతన నేలా ! చరియింతువు ! రావయ్యా ! నిను రాజుగం బిలుచుట లోదని రవితనుజుం డనియెన్‌ - హనునుంతుండను నఖిధానము చెవు లందు బడినదే, మందహాస ని _ ష్యంద సుందరుడు, సావితుండు, రఘు నందనుః డర్మిలి కల(తంబడెన్‌ - ఆమూల్మాగం బలరులు బూచిన యశోక పాదపమటులై రఘుపతి చిరవిరహితయగు సీతాసతి సం యోగసుఖమ్ములు భావించెన్‌ = హనుమంతుండను నఖిఖ్యలో నే యమృతమున్నదో యనవరతాధథి వ్యధమానుండగు నర్యకులమణి రాకోపూర్ణేందుం డయ్యెన్‌ - “భళిభశి న్నుగివా ! యొెచిత్యము దెలిసితిలె'మ్మని లలిత బర్హి బ ర్హానుకారియగు నందపు జటగల శిరమును మెలన నల్లార్చెన్‌ ఎ ధా ళం రఘుపతి [యేమారామ పీకంబగు హనుమంతునియెద నామని. వేళలు గవిసిన యటులై, కలకంఠమ్మున రామ రామ మం్యతము వలికెన్‌ = 34న

కిష్కింధాకాండము సర్వ ధర్మముల జాడలు విడుచుచు - సర్వేశ్వురునే శరణము జొచ్చిన భక్తునివైవడి పవనతనూజుండు రామ సన్నిధికి నేతెంచెన్‌ - తడికన్నులతో/ దనిసిన యెదతో, కంటకితమ్మగు గా(త్రముతో, సా కార భక్తియగు థీరుని, హనుమం తుని గని రాముడు నీరయ్యెన్‌ నవపద కాస్త్ర |పవణత లేమీ |! నాదమోదసంధానం బేమీ |! తనయెడ నీ శివతావృ త్తికి రఘు రాముండు, కడు నబ్బురపడియెన్‌ - పవన తనూజుని వదనము జూచిన రాఘవునకు, నారాయణాంశ దా నను యెజుక యొకక్షణమై, ద్వంద్వా తీతము మోదము తానయ్యెన్‌ జు అఖిలతపమ్ముల కవికలఫలములు నానందపురూపాంతరములు; తన మనోధనములకు, హనుమంతుండు రఘు రాముని యడుగులకును, (మొక్యెాన్‌ - పవన తనూజునీ ఫాలము తన యడు గుల నంటినదే, పులకించెను వారి సకలామరులును సంఘీభూతము గాం దను గొల్బిన విధమగుచున్‌ = 346

జన్మవియ రామాయణం అమరాపగ దన యడుగుల( బుట్టిన దదియె ఘనతయని యనును లోకములు పవనకుమారుని వందనమే తన ఘనతకు గుతియని (ప్రభుః 'డెంచెన్‌ - కౌొదల నిలిపిన యాశీర్వాద క రామర్శలు, కీరోబ్ధుల నొకవే - యిటి సృష్టించిన యటులై్లై పవనజు డాస దీర మునుకలు వేసెన్‌ - పాదస్పర్శలె బలికి నాసం౧, నజ రామరగళులు; శయంబు లికే మొసం గునా |! ఇిన్నవరంబని పవనజు నెద, యాలోచనలో దేలాండెన్‌ - “అభయవాోస్తమో ! యడుగులో ! భక్తుని కనుగలమగు జీవన'మని యోచిం చిన హనుమంతుని చిత్తము; పొద ముల వైపునకే (మొగ్గతిలెన్‌ - “*మతిమంతా ! వానుమంతా ! సీమై నున్నది కర్ణం బున్నత మేరుమ హీధరు తలపై, సీధరణీ భా ర మ్మభిలమ్మును నున్నయటుల్‌” - ఆని వచియించిన యోస్వామి మృదు స్మిత మంజరు లెచ్బ్చిన యుత్సాహము నించిన, శిరమును వంచి 'భాగ్యమని” హనుమండు న్నుగీవుని జూచేన్‌ = ఏత

కివ్కిాంధాకాండము

వ్యూఢోరస్కుడు, గూఢజ్యతుండు, వి

శాల స్క_ంధుండు, సాల్మపాంచండు,

హనుమని చూపులు హరిన్ముఖంబుల

వీరరసమ్ములు బండించెన్‌ -- హనుమంతుని. జూచిన హరిపతి కింక నవనిజ( దెలియుట, యా రావణు మద మణచుట, దేలికపనిమై భావి యశస్సులు ముందట గనిపించెన్‌ -

కనక మహీధరకాయుల, దారుణ

దానవ గర్వ విదారణ విక్రమ

భూషాయితులను, కీశపతులం గని

సుగీవుం డిటు భాష్షించెన్‌ - “అతిలోకమ్ము మహత్వుమున, వే గమ్మున, మిమ్ముల గడచిన వారలు మూడు కాలముల బుట్టరు, రాముని పనితో మనసులు చేర్ప్చువలెన్‌ జ

దక్షిణమున నేతలములు రోయంగ

వలెనో జానకి; వచియించెద ! వినుం”

డంచును రవిజు. డుదంచికానుభవ

వాసిత ధిషణుం డిటులనియెన్‌ _ “వేయి శిరస్సుల వింధ్య మహీ[ధం బెదుటను దోచు నహీన టై, శిఖ రౌఘ మణీ నిచయాతిచేఐ రుచి పుంజ రంబితాంబరమగుచున్‌ -

వడక

జన్మవియ రామాయణం

సద్యస్పోోటిత సారంగ, మదా

కుల, నాఖీతల గళితంబై ; మృగ

నాభి యచట నానాకందర మం

దరముల ఘుమ ఘుమ లొనరించున్‌ = చం[దక చారు భుజంగభోటి ఐ ర్దాచిత శకైళ్యలు; హాస పీలా కారలు, చెంచిత, లారామల న చ్చర అని భమియింపంగ రాదూ =

ఒకొ్కొా-క కుంజం బొకొశ_క వెలివీ

డగును మన్మధున; కా పొదరులలో-

వెదకుండు సీతను;”విమల శీల చం

(దాతప ధవళిత పర్యంకన్‌ = నప్తచ్చదవాసన లటు కటు'గం ధము గల వనదంతావళ మద జల కర్టమితము లగు కటకర్మురీ కూ- లమ్ముల? నిమ్ముల వెదుకవలెన్‌ =

కుంభ సంభవండు గోరిన వినయా '

కుంచితు( డయ్యెను కుశీరమటు లా

వింధ్యుం, డప్పటి వినయం బనితర

మగు నాక యున్నతినే గూర్చెన్‌ - అయ్యధిత్యకల నగపడు నర్మద శివాచారపర్య శివేతర షతి తొత్పర్యములగు తరంగములతో కన్నుల కెదలకు- సుఖమగుచున్‌ -

వశం

కిష్కింధాకాండము మేఖలోత్క్మలలు మెజయు నాపగలు -తద్వేణికలను ధరణిజ డాచిన వాడో ! రావణు డీడు లేని దా _-చానవు మాయా జాలంబూ - అల దళార్ణ్దముల నశ్వవంతిని, న వంతి, విదర్భల వంగ బుషికముల నంగ కౌశిక కళింగ మాహిషము అందున, వెదకుండు పల్రెలలోన్‌ - +" అతుల ర్ఫురీగణ వాల్టీసక, ము న్నత గండోపల తతము; మృగాళీ "భాంకార ధ్వని బధిరిత గిరికం దర దండకమున, నరయ వలెన్‌ =- వచ్చును గోదావరి యది ! గంగకు బెచ్చులు తన్మద వ్మిభమములు, నిబి రిస చకచ్చవరీ సముదాయ వి సౌరి కటాక్ష తరంగములన్‌ - "పరిణతఫల సంవహ మంజిమ జం బూకుంజంబుల బొలుపుగం దారుచు వచ్చెడు గోదావరి, ధరణికి దిగి -వచ్చిన యచ్చర కన్నెయటుల్‌ _ ఆ కూలమ్ముల నమరీగణముల యందము లొడిచిన యట్టి చెంచెతల చాప కిణాంకిత శయలను, (బళ్ళ్నిం పుడు సీతాసతి పొలకువలన్‌ - 350

జనప్రియ రామాయణం కూజత్కోకిల కోలాహల (పతి నద దంతరముల, నాగ కుమారీ వీణాక్వాణన వ్మిభమదంబుల నదిజలంబుల రోయవలెన్‌ - అమృతము లూరెడు నాంధము, పుండము సొగసుల పొౌలిమెర చోళమ్యు గానమ యంబగు పొండ్య్యం, వింబులొలుకు నా ట్యమ్ముల చేర మ్యంతంతన్‌ - (భమరాందా సుఖ పరివ్వంగ లా అసుడ్జై (శుతులకు వకండుగాని దే వుండు; చం్యదమఃఖండభూషుండు వ సించు శ్రీగిరిని దిరుగవలెన్‌ - అదూరోర్టుతములై న వర్త్శుములు గల కరంగముల తెలిగన్నులతో. దమ కన్నులకును దరతమ_ భావము అెంచికొంచు జరియించెదరూ = బిల్వవనమ్ములం బృధుల స్తన జఘ నాలస లౌచు వనాట పురంధధులు - వారి సోయగము గూరిన కన్నుల నిలవకు( డచ్చట నికరముగన్‌ ఆదిదేవుండగు నానిటలాతున కర్థి (మొక్కి? పిక సార్థ సార్థకీ కృతవనముల, భూసుత రోయుండు, రఘు చంద చాతకాయిత నయనన్‌ - 351

కీష్కంధాకాందిము

కనకకశిపు వకఃస్థల దారణ

ఖరనఖరంబుల కక్కసమే ! కరు

ణా మధురుండగు సామికేసరి వ

సించును గరుడ్యాదికి విభుండై. - అహోబిలంబున, ననవధికము, (బవ హించు నిర్హరీ సంచయనాదము మిగులకంటిదార బిగువు నవ్వులని హెరపడెదరు సూ! కపులారా !

ఆ ప్రహ్లాదుని యార్జ్ద్రభక్షి కను

గలమగు కొలఠేనెలు చిప్పిలు ని

ప్పల నీడలలో, నలంతలు దొజంగుచు

ధరణిజ వెదకుం డడవులలోన్‌ - రతిపతిహత కర్ణాటక యువతీ కపోల పొండుర కాశకుసుమని పహ్నుత వాలుక; సంతతసౌమ్య పినా కిని ఘననిమ్నగ దాటవలెన్‌ -

విన్నున కంటిన వేయి శిరస్సుల

హొయలేమీ 1! సగమయి తా స్వామిని

గొలువ(గవలె నను కోరికలేమీ !

చితవిశేషండు శేషండూ |! శేషాచలమున చిన్మయరూపం వానందంబుల కాకరమై;, యు న్నది; శరణాగతి గదిసినవారికి కొంగునం గట్టిన మోక్షంటై. -

వై52

కిష్కి_.ంధాకాండము

కమలాకాముక కౌస్తుభ రుచిరిం

ఛోళి పల్టవిత సుందరం శిఖరం

బయిః సంతత సంధ్యా,భమదం. బగు

నది శేషాచల మెలు(గవలెన్‌ - అభయవాస్త వాస్తాభిముదితం బైన థ్రీ నర్భావతారమును దరిసింపుండడు కపివరులారా ! జని గన్నభాగ్యములు కడదాకన్‌ =

అయోముఖంబను నది ధాతుచి

(తాంబరమై కుసుమాక ర శిఖమై

భాసురతర నవ పద్మరాగదం

తంబై, యచ్చట వెదుకందశున్‌ - ముదుకగాక పయ్యెదలోనన కే లార్చుచు! గలపమలందెడు _వెరవులు. (దమిళసతీ సంతతి నెలుంగ్తుచు జల కమ్ములాడు నచ్చరగములన్‌ =

కలపీణాస్వనముల. బలికెడు చిజు

తరగల చాలుల మురిపెము లొలుకుచు

నలస వాయువుల నామతించు, “కా

వేర మిమ్ము నలంశలు దొజంగన్‌- మలయాచలతట మందిరుండగు న జాన కతకఫలమైన యగస్తుుని గనుండు పదముల ఘటియించి శిర ముల, నాశీస్సౌారభయుకతులై =

(28) 358

జనపీయ రామాయణం

ఇయిదరులమ (గిక్కిరిసిన చందన

ములతో; దారుచు ముతెమ్ముల సా

మ్ములతో; సోయగములతో( గనపడు

తాామపర్డి గనులకు సుఖమై - కన్నుల కురవగు కాంతుని! గలియలణ గాంత పోవునటు కడలిగలియ పయ నించెడు నానది యించు దరుల శో ధింపుండు, ధరణిజ పౌల(కువలన్‌ -

ఆణిము త్తెముల యందమ్ములతో

నిగనిగమను చిన్నిదంపు తగడు అరు

దైన కపాటపురాఖ్యము పొండ్యుల

(ప్రోవగు కిరితి గనుపించున్‌ - [పతి తరుణి గళరావము వీణా రణనం బచ్చట్క పతినిశయును పూ ర్రిమయే, మందిరసముదయ కీలిత వ్యజపుంభితద్యుతివలనన్‌ -

దాని యఖుత, గంధాంధమకరతిమి

వాలజాల కరవాల తాడనో

త్లిపచ్చీకరాాగియతారకాం

బరమగు నంబుధి గనుపించున్‌ -_ వారిధి సన్నిధి. జేరి యేకరణి దాటగ(వలెనో దర్కింపుండు కపి నాధులు; రావణ నాధమాన లం కాపుర్మికేవలం జేరుటతై _

వెన్‌4ీ

కిష్మరధాళాండము "మహాసింధువున 'మహేం[ద పర్వత" మున్న; దగస్త్యులు మున్నుంచిరి,-ఐం గారు శిఖరముల కాంతులతో న -బ్ధికి పీతాంబర మమరుచుచున్‌ - ఆదికొనుచు జవ్వాది వాసనలు వలచు కుడుంగమ్ములలో, నచ్చట నెచ్చటం జూచిన నచ్చర హెలచుల పొలుపగు -లత్తుక పొలపములే కరకంకణ రుంకార లయానుగ ముగ తెఆగంటుల ముగుదలు వీణలు' బలికించెడు కోనలలో నుందురు సతత సమాధిస్థ్టులు మునులూ - (వతిపర '౧0బున ే తమమ్యూం డరు దెంచు నచ్చటికి, వంచక పుశిందు గ్లారేఖానవతై, తకధరు; పఠ శివు చరణము లర్చించుటకున్‌ - పర్వతమున నొక వందయామడల దూరమ్మున, పరితోజలనిధి; లం కా నగరముగల దానాకమహో న్నత హాటకమయసాలంటై - తలవీ డది తెగువల తలపొలమగు రావణునకు, మర్త్యానభిగమ్యము వాని చూపులకు వార్థ[ళ. వసము కులిళమ్మును గడగడలాడున్‌ - పెక్‌వ్‌

జన్నవీయ రామాయణం

ఆ సము[దమధ్యమ్మున నంగా

రక యను పేరిట రక్కసి యున్నది

కతకారిది, యాకలిని దీర్చికొను

సీడ్‌ ఐట్టి [పాణులం జంపీ =

బ

దాని బారిబడి తప్పిపోవ నె వ్వరికి తరముగా, దరువుమెజసి యా (ప్రాంతము దాటుడు; రాముని (ప్రాణా ధిక వెదకుండు లంకాపురిలోన్‌ -

ఆఅమై కింకను నంబుధియున్నది

శతయోజన మాయతమై కడపట

నొక్కపర్వతం బున్నది పుష్పిత

కాఖ్యము, చారణ సేవితమూ - అభంలిహమగు నాశ్రైలమునకు శిరోద్వయము, ర్యుక్చీ పరివేషము ఒకటి పద్మరాగోజ్జ్వల, మింకొ క్క=టి, చాంయదీనిభ రుచియుతమూ ==

కనక శిఖరమున గంజాప్తుండు దా

న త్తమిల్టు, రజతాకరమగు శ్చం

గమ్మున వెన్నెల కందు మూయుక

న్నులు; కను మొగిచిన కలువలతోన్‌ - ఆధరాధరము నవలోకింపంగ నకృతజ్ఞులు, నా స్తికులును జాలరు వినయమ్మున వందన మొనరింపు(డు. దానికి భక్తి పురస్కృతులై =

356

కిష్క్‌ంధాకాండము -పదునాల్గామడపై నున్నది సూ ర్యవంత మను నాక యహార్య మచ్చటు దాటిన, వేజొక ధరాధరము వై ద్యుత మున్నది, వలసుమభరమై - నిత్య వసంతము నిండిన యచ్చట సర్వ కాలములి సర్వ ఫలమ్ములు కళ్తుగుండ్లై, పూవులు సైత్య నవీ నమ్ములు, తావుల శేటికలై అ ఇప్పతేనెలను దొప్పల కొల౦దిగం (దావి ఫలమ్ములు దనివారంగ. చిని ఆలరుల శయ్యల నలంతందొర!గి పొం -డామై గార్యాయ త్తమకుల్‌ - కనులకు నెదలకు( గడు నించెడు కుం జర పర్వత మచ్చట గల, దగ_స్య మునిక్రై, భవనమ్మును నిర్మించెను విశ్వకర్మ యట వినుతముగన్‌ - పఅ పొక యోజన, మరుదగు దళయో జన మున్నతి గల, సకల శిల్చ శ్రి లిత మగు భవన మలేఖ్య విలాసం' మచ్చట వెదకుండు ధరణిసుతన్‌ = ఆ 'మేరలలో 'నహికుల పతులకు శరణం బున్నత వరణము మణీ వి 'స్ఫురణా కవచిత 'పుష్కరతలమై తనరు భోగొవతీ యబ్బురమై = |

జన్మపీయ.రామాయణం

మహి గరళ ధూ(మళరీరులు, దం

ష్టైవిటంక నిస్పరజ్జ్వలను; లు

(గులు; రక్షింతురు కోట్టకు తభుజగులు

దాని రేవగలు! గృతమతులై అ మహా(పాజ్ఞుం, డున్మదళ(తుఘటా విఘటనశీలియు; వితతవణాగణ మణిఘృణి సేవిత మహేశ్వురుండగు వాసుకి యచ్చట వసియించున్‌ -

ఆ పట్టణమున నసుర (బవేశిం

పను శక్తుడు. గాండనునది నిశ్చిత,

మైనను జూడుం, డలవోకకు వా

సుకి యడుగుల శిరనులు వంచీ -_ వైన నేవా యల్పమ్ములు రాజ్యము లున్నవి, వెదకుం డువిదపొలకువలు కకుదుళత్టంబగు ఘన వృషభం బటు బుషభ పర్వతము భాసించున్‌ -

అచ్చట చందన మనేకవిధ వ

ర్హమ్ముల నుండును, తమ్మి రేకుల *

ట్టరుణంబై, మరి యనలనిభంటబై

తమాలప్మ్యత శ్యామలమై ల గోరోచన సమమై; రమణీయం, వా తావికి వపల్లై గరతలముల౯ దాకితిరా ! యిక దప్పదు జగడము, సీఠాన్వేషణ విఘ్నంబూ = ॥

358

కిష్క్‌ంధాకాండము

అలఘులు రోహితులను గంధడ్వులు

గాపుండెద రట; (గ్రవ్యాదగణ

మ్ములతో, జీవముల నొడ్డగనై

నను శంకింపని సాహసులూ - ఆ గంధడ్వుల కధిపతు లేగురు సూర్యనిభాభులు, కభబభుశై - లూషులు, శ్మిగుండు రోవవిస్పుర న్నేత ద్వంద్వులు, [గామణియున్‌ అ

అచ్చట నుండెద రర్యమసోమా

గ్నిశరీరులు; బహునియమ తపస్ఫం

చయ జితనాకులు, సాత్వికులగు సి

ద్ధులు, పున్నెంబుల కిరవగుచున్‌ - అది కడ, భూమికి, నాపై బిత్సలో కమ్ములు [(పోవులు క ష్టతమస్సులు; 1ప్రాజియేది యా పరిసరములలో (పాణమ్ములతో. బోరాదూ -

అఖిల భూతముల యమించుటను యము(€

డనియును, గల్మషమును శమించుటను

శమనుండగు, జలజాప్తనుతుని రా

జ్యమ్మది, దారుణమై యెస(గున్‌ -- గతిమంతులకును - గమికర్మిక సత ములు భూముల తలపొలమది; కపివరు లాఠ్లా 1 వెదకుం డంతవజకు. ట్రీ. రాకుసత్ని నవహితమతుకై.-. .-

3ెన్త్‌ఫ

జన్మపీయ రామాయణం

మాసములోనన మరలి రావలయు

రాక తక్కి-తిర ! శ్రీకరమగు రఘు

చం(దుని కార్యము సమసి, మిమ్ము జం

పెద; నేం జచ్చెద; నికరముగన్‌ - అవనిజ6 జూచితిమని పలికెడు భా గ్యమ్ములు పండిన యట్టివారలకు దక్కాడు విభవము, నిక్యముగా నా కేజనక్షై నను జరుగదు పో .!!

వాడు మహీపతి; వానరరాజ్య

థఅీకి; గంటి నిట సీఠాసతి నని

చెప్పెడు నాలుక గలవాండూ - పొండు ! కపులు రాముని కార్యమ్ములు దీరిచి, కాలనదీమ్ణులు; దిరముగ నిలువుండు మహిమోజ్ఞ షల క్రీర్రమయ ములు కాయమ్ములతో జగతిన్‌ ”-

ఆ రఘుతిలకు,డు హనుమంతుని( జూ

చెను; పసన్నతా శీతలముగ నా

దృక్కు-లలో “నీ వాక్కడ విటనే

యుండు” మన్న భావము దొోచెన్‌ _ "ఆతడు దక్కగ నందరు గగనం బున కెగిరిరి, రాముని భావము పసి గట్టీన కపిపతి, కడగన్నుల వై న్నెలతో( గిమ్మనకయ యుండెన్‌ -_

360

"కీష్క్‌ంధోకాండము

శారాజనకు( డుదారమనస్కు_ం

డర్చిష్మంతుండు హరిహయసదృళ

ద్యుతి, ఖగపతిసమ దోర్వీర్యుండు సు

"షేణుండు ముందట గన్పించెన్‌ - మరీచి యనిణుడు మహార్షి తపములు మూ ర్తమైన కపిమూర్తిని గని, రవి తనయఃండ్యువినయంబునం దొవుల్తు డె ప్పరమగు చూపులు సారించెన్‌ -

ఆ చూపులు తన కాహ్వానంబని

యెజింగి సుషేణుడు సరసకు నడచిన

తపనసుతుండు (బదక్షిణించి వం

దించి తిన్నగా నిటులనియొన్‌ “మహర్షి 1! యనుజులు మారీచులతో ద్విశత సహ్మసం బసద్చళ క్రపి సం తతితో, దయతో,. దొము పశ్చిమది శాపరినసరముల నెమకవలెన్‌ =

తపమ్ములకు నుత్తమ వలమగు- రఘు

ధాముని కార్యము; తాము జగద్విది

తులు; మీ పదముల దలనుంచినదో !

రవినుతు,( డెట్టుల( దప్పు నికన్‌ అ "కాని మ్మనుచు" సుషేణుండు రఘుచం (దుని యడుగుల( దలనుంచి = సూర్యసుతు మొగమైనంతన ; ముదాకరములగు చూపుల గపిరా జిటు-లనియెన్‌ =

361

జనప్రియ రామాయణం “వరుణుని దిక్కున వాహ్టికములు శూ రమ్ముల వెదకుండు, రమ్య వివుల పుర ములలో; జనపదములలో |! సుఖని ష్యంద తుందిల జనమ్ములలోన్‌ - విసృమర పున్నాగ సుఖంకరముల కుశ్నెైదేశముల, నవత వకుకో ద్దాలకవనముల( దఅచగు గేదంగి యడవుల, ధూళీనిచితములన్‌ = (పత్యక్‌ [సోతో వపహములైన నదు లందు; కుడుంగములందు. దాపసులు తప మొనరించెడు దారుణ కాంతా రమ్ములలో, సీరమ్ములలోన్‌ య మరు [ప్రాయములు ధరణులలో, మి న్నెత్తు శిలలు దామొ త్తిగిల్లి గుహ లైన చోటులను, నంధకారములు గుజువెట్టెడు కోనలలోనన్‌ - కొల కొండలు మిన్నుల గొలిచెడు తర గలతో, హలహల కలిత త్రిమింగిల ములతో, 1 పైచీ జలనిధి సూర్యా సమన విధిజ్ఞ్మము గనుపించున్‌ _ తమాబణ తరుసంతాన శ్యామల ములు, కేతకసుమ లభిత గంధములు చాళనిబిడితము, లేలా గంధిల మారుతపోతము, లాతలముల్‌ - 362

కిష్క్‌.౦ధాకొ.డము

ఆ చోటులలతో నాహారమునకు.

దిరుగుచు నుందు రుదీర్దులు కపివరు,

అవ్వారికి మా యానతి వినిచి, య

అుంగుండు రక్కసు ప్రోకడలన్‌ = జలధి తీరమున శ్లై లగుహల్వ జొం గలముల సెకతములలో ఖర్జూ రాచితముల, నా యగడు 'రక్కనుని. పదము[ద్రలకై చూడందగున్‌ -

*“మురచీ పట్టణమున “నవంతి నం

గలోపమున( జకగ్రాం/గ వెదకుండు గపు

లలక్షితంబను నడవి *“జటిపుర”

మందున విడువక యంగుళమున్‌ = సింధునదమ్మును సింధువు గలిసెడి చోటున, నొక శతకూటము పర్వత మున్నది, మిన్నులం దన్నికొంచు హే మాఖ్యము, గవాన వితానితమున్‌ -

రెక్కలు గలిగిన మిక్కిలివగు సిం

గమ్ములున్న నెత్తమ్ములు గలవట

వాని సీడములు వన్మదుమా[గ

ముల నుండును వింగడములునైై. - ఘన కాయములగు వనవారణముల తిమి మత్స్యమ్ముఐ( దమ నీడమ్ములం జేరిచికొన్సి భశ్నించును పంచా స్యమ్ములు, గిరిళ్ళంగ గతమ్ముల్‌ జా

863

జన్మపియ రామాయణం శగనము దన్నెడు నగశిఖరమ్ముల చిత పాదప విశిష్ట తలమ్ముల జాగరూకులై సకలకపులు, సీ తాసతి నన్వేషింప వలెన్‌ - జలనిధి. జొచ్చిన శతయోజన తత మైన పారియ్యాత్నాది శృంగమును కాంచనమయ రుచి వంచితాగ్ని దరి సింతురు (దోవల గపివీకుల్‌ - "అచ్చట నుండెద రతిబలులు; చతు ర్వింశతో్క్కోటులు వీతిహో[త నిభు అగు గంధర్వులు, ఆసురభావ స మావిష్టులు, కామిత రూపుల్‌ -_ వానరు లెవ్వరు వారిని దరియంగ దాదు సుడీ ! పర్వతమున నుండెడు (పసవమ్మునా ! యొక ఫలమునొో! దాకంగ రాచు, గోర్కెలకు వకులగుచున్‌ = వాదు దెచ్చికోవలదు; లోక సా మాన్యపు (గోతుల మాదిరి చరియిం పుడు ! మిము నెంచరు గంధర్వుల్‌ - అచ్చట నారసి, యాకై వైడూ ర్యాభవర్జ్ణము మహాదుమ వల్టీ సంగతమగు వజాఖ్య పర్వతము జేరుండు ధీరులు గపివీరుల్‌ - 364

కిష్కింధా తొండము ఉన్నత మది, శతయోజన విప్తీ రము, బహుకందర, మమల వజ రుచి తారకితములగు. దత్క.ందరముల జూడుండు తెగువలు నెక్కానంగన్‌ న కడలిలోన నాల్గవ భాగము మే రకు బరమైన ధరాధర మొక్కటి దనరు౯, జ[క్రవంతమ్మను పేరున వేయంచుల వాలట బొలిబెన్‌ ౬ విశ్వకర్మయను వేలుపు దానిని మలిచెను, రణదుర్శదు(డైన హయ (గీవునిం బౌరిగొని గోవిందుండు త చృంక చ[కములు గై్లైకొనియెన్‌. _ అచ్చట వెదకుం డవనిజ, రక్కసి దాచినవా(డో ! తమాల నీలము లైన చీకటుల కోనలలో నె _త్తమ్ములలో గందరములలోన్‌ = అంబుధిలో(గల దంబవది యోజన ములు పొడవగు మినుకుల బంగరు ఛా యల కటకమ్ముల యది; వరాహం బని పిలుతురు భూ భాగజ్ఞుల్‌ జు (ప్రాగ్జ్యోతిషమను పట్టణ మొక్కం-ట్‌ గలదాశ్షైల శిఖరముల; నరకుం డను రక్కాసు డాయవనికి రాజ్టై యమరులః గల(చుచు! బాలించున్‌ = 365

జనప్రియ రామాయణం

“ఆ పట్టణమున నజయు(డు జానకి

గుప్త రూపులై గులుతు లెజింగి మరి

పయనింపుం డాఫైని, రామనా

“-మాంకిత నట జూడక యున్నన్‌ = మేఘవంతమను మేదినిధరము జల జల బారెడు సెలయేకులతో 'సెలల శబ్దముల గలంగి యజచు సిం హ గజ వరాహాదికములతోన్‌ -

'కనుపించెడు, నక్కడనే తొల్లి ది

వౌకసులందరు హరిహయునకు. బ

.ప్టమ్ముగట్టి నాకమ్మున నిలిపిరి

కామ సుఖమ్ముల దేలుటకున్‌ _ ఆవై శైలము లణువది వేలకు నున్నవి, సూర్యుని చెన్నున మెజిసెడు కాయము గలయవి, కనకమయమ్ములు -చెట్టులు పూవులు చెలువొందన్‌ _-

వానినడుమః బర్వత ముత్తర మే

రువు జెలువొందు, విభాకరుం డొకపరి

యాభక్తునిప్రై నన్ముగహమ్మును

-బూని వరమ్ములు వర్షించెన్‌ _

బే తదాదిగా నా తలములః (బదికెడు (పాణులన్నియు దివార్శాతము బం గరు చాయలుగల కాయమ్ములతో చూపణ కన్నులు సొగియించున్‌ - 3266

“కిష్కింంధాకోండము

అస్తశవై లమున న త్తమిల్డు భా

స్కరుని, భక్రియోగాంచితమతులై.

వినతు లౌనర్హురు విశ్వేదేవా

దిక దివౌకసులు దిన దినమున్‌ - పదివేలానుడ బయనించును రవి యజగడెలో నస్తాచల మేరుల నడిమి మేర సన్నత నసురమస్త ముల బొదలించుచు మంగళముల్‌ -

ఆమేరల నాక యహార్యమున్నది

“శిలోచ్చయంి బని జీవమణుల' కాం

తులతో, సూర్యుని తులయగు భవనం

బా + ఖరంబుల వెలుగొందున్‌ = పచ్చలు-పొౌదిగిన [ప్రాసాదంబులు సీలమ్ములతో నించిన పరిఖలు విశ్వుకర్యచే- విపహాతంబగు నా భవనము, కన్నుల కబ్బురమూ -

చిత వృక్షములు, చత పశ్ని నిన

దమ్ములు గిల భవనమ్మున నుండును

పాళహస్తు, డగు వరుణుడు, రుచిమా

అాపరికల్పిత వరణుండ్జైె - ఆస్తాచలమున కమ్మేరువునకు నట్టనడుమ కాంచన మయమై, దళ శిరసంబై విసృత వేదిక, మొక జాళవృష మున్నది పొడవై -

కిరు

జన పియ రామాయణం

ఆ (పాంతమ్ముల నతుల తపమ్ములె

తనజీవనమై, తరణి సన్నిభుండు

రెండవ విధాత యుండును, యోగి

శ్వరుండు మేరుసావర్డి యనన్‌్‌ _ అసాచలమున కలంకారమగు నాతని యడుగుల క భివందించుచు (బశ్నింపుండు, రఘువంశ వివర్థను సతి పోకడ దెలియునో ! యేమో!

అంతవజకె దనహ స్తమ్ముల జీ

కటుల( జోపి దినకాంతుండు వోవుట

యాపైః దా నస్రైచలగతుంగై

తెలియని తెటువుల, బయనించున్‌ _ పటమటి గిరి కవ్వలః జీకటులే చీకటు, లాపై యేకొలదియొ ధర, యెజింగిన నరు లెవ్వర్వను లేరు - జీ వుల కది యగమ్యమై బొలుచున్‌ -

అ స్రపర్వుతం బవధిగాంగ ఫ్లీ

తాసత్రి నారసి తరృచఠ గణములు

నెల దిరుగకమున్నె రావల్కె నా

పైక ర్దమ్ముల దేల్చుటకున్‌ _ గడువుమీద్ర న్లాక్ర గడియయైన న య్యెన ? వీ జీవము లీ కృపాణమున కెజిసేయుదు, నే నజ్షిక్రికాందు పి మ్మటం గపిరాజ్యమ్షు నశియించున్‌ కా

క68

కిష్కింధాకొండము జ్ఞానమూర్తులు సుషేణులు వత్తురు మీతో విక్రమ మిహీరులు, జయమున కింక సందియం బేమున్నది! వా రల యానతి. బడి నడువవలిన్‌ - ఒకొగాక( డొక్కొక యుగాంత కాలము మీలో, మీను మించిన కార్యము లున్నవె ? చిత్తము లొప్పరికింపక పతి యానతి నెరవేర్పవలెన్‌ - అవనిజం జూచితి మన్న యదృష్టము బట్టినదా! గపి వంశ మునకు నీం శేమి గావలయు, సీ గగనము జా లదు మనకీర్తిని న్రాయింపన్‌ ఆ ఉపకృతికిని (బచ్యుపకృతి శ్ప్‌సిన వాని వలమ్మును వలచి, తపించెడు మా కొద దీర్పుము మామా ! బుషుల త పమ్ముల లేశము లర్జించీ” వ. అని సుషేణులకు నభివందించుచు సుగివుం డిక జూడుండు గారం బన్న కపీశ్వరు ల(భ్రపథమ్మున లఅంఘించిరి మూపులు వెలు(గన్‌- అగచర క్రోలాహలముతో వీ టలువారిన మిన్నులు జూచెను రము పతి, మందస్మిత పరణతవదను(డు, భావి సుఖములు భావించేన్‌ * +" (కట 369

జన్మ్నపియ రామాయణం అంతట రవిజుం డను[గహము దొలం 'కెడు చూపుల నుగ్గడువుగం బారిం చిన శతవలిమై, శీతాచల నిభ మాతని కాయము చెమరించిన్‌ - “*వీరకులాలంకారులు శతవలు లెచ్చరించు వజ కేమియు గల్పిం చికొనని వితమై మొకమున :6దోచెడు, దయసేయుం”డని [ప్రభు వనియెన్‌ - అన్నమాటితో నంగము విదలిచి లేచెను శతవలి వీచిన (1ప్రభుహ స్తంపుం జాయనే దరియఃగవచ్చె. గ రీం్యదోదారము గతి యమరన్‌ ఆసన మొసఃగి కపీచుండు, వైవ స్వతుండు ఘనుండు శతవలితో ననె “ళీ తాచల భూషణమగు ను త్తరదిః కీ రనుకంపను దరలవలెన్‌ -_ శతసహ్మసమగు సైన్యము మీతో డుత6 గదలును, దుర్మతియగు రావణు డెచ్చటనుంచి కారించుచు నుండెనా జానకి తొరలో. దేల్చవలెన్‌ . (పధితుండగు దశరథ సూనుండు మన కపికులమున కుపకార మొనర్చను _వైవస్వతులము బరస్పరము సౌ హాయ్యము ధర్మం బెజటు(గవలెన్‌ 870

కీష్కింధాకాండము

ఛ్రీకాంతంబగు లోక దీప మిటు

చరలివచ్చినది దండకముల, కా

వచ్చుట వానర వంశ యశస్సుల

కై యనియే యనిపించ వలెన్‌ - అడుగకముందే యర్ధికి నుపకా రమ్మొనరించుట, సమ్మతమైనది సజ్జనులకు, రఘు సంతతితో నుప క్‌ లతి నాందితి మిడి తలియవలెన్‌ -

ఈగరాని యొక బుణమై, తలపై

నిలిచిన దది కపికులమున, కా ఖా

రము దింప(గ మీరలుగాక దివా

కర సుతునకు నెవరున్నారూ ? శక్ర్తుండు దనపని! జక్యా6 బెట్టికొన దానే. వీరుండు దశరధరాము(డు; కానీ, మన్నపైం గల 'యవ్యాజపు దయచేం గిరితి. దా బంచెన్‌ -

మార్గమ్మున (గల మహిధరమ్ముల

నదుల వనమ్ముల, నానాకందర

ముల గాంతారమ్ముల వెదకుండు సీ

-తాసతి రామార్చిత హృదయుల్‌ జా శూరసేనముల, నారట్టకముల బాహ్లికములలో పౌరవముల టం కణముల, కురుపస్థలముల, భరత

| ముల, శక మదక వృషికములన్‌ ఆ వ

జన(పయ రామాయణం అరయుండు వలంశులు పరమ చీనీ నమ్ములలో, యవనమ్ముల, దరద ముల, కాంభోజమ్ముల, నిహారముల పుఇందములలో, మ్రేచ్చములన్‌ = శీతాదెని విచ్చిన గొడుగులతో మచ్చరికించెడు మహిత దేవదా రు వనంబులలో నవికల లో(ధసు మాకుల పథముల రోయవలెన్‌ - ఎన్ని గాధలో హిమవంతు.(నితో బుట్టిన యవి, శశిభూషణు మామకు నంజలింపు(, డీయర్యమకుల భూ షణు పనికిని. దోడ్పడు మనుచున్‌ = గంధర్వామర గణ సేవితమగు సోమా[శమమున జూచి కాళప ర్వతమున విపుల (పస్థధాతు సుం దరమున, వెదకుండు భూమినుకన్‌ _. ఆ శిలోచ్చయము నతిికమించిన సుదర్శనంబయి సుదర నంబను శైలము గనపడు, సమంతతోవన సురభి కుసుమ శయనీయం టై - కనపడు దేవసఖం ఐను నచలం బాపై, బహుళ విహంగమ కూబిత “ఘూర్ణమాన మఘనకూట కూటమయి వివిధ తరులతావేష్టితమై ల 372.

+కీష్క్‌0ధా కాండము “యోజన శతమగు నొాకటే యెొడారి యామై, మందునకైన నొక్క స త్వంబట నుండదు, తరంగిణీ ప ర్వత తరు లతావివర్జితమూ -- తలంచిన యంతన తనువు గగుర్పొడి చెడు, నాసిక తిల సింధువు, దాటుడు శరణాగతు లె వరనారాయణ మంత్రమునకు జయదోహలులై దూరమ్మున6 గర్ప్బూరము కొండగ! జేర్చినయటు, గనుపించును గ్లైలా నమ్ము (వమధగణ శాంభవ దీఖ్షా -పవి[(త కందర కటకంబైై - అగ్గిరిలోపల హెగ్గడిక_త్ఞెలు గౌరికి శంభుని. గనుకలి వలపున నవసిన యచ్చర లవభృథ కుంథా యిత కుచ లటు నిటు దిరిగెదరూ = పరమ భోగులగు పరమ హంసలకు నిలువేల్చగు, చాందిమయ జూటుని, థ్‌ క్రియుక్తుల్టై దనివారన్‌ - తై లాసమ్మునం గలదు కుబేరుని భవనము, హేమ విభాపరిణద్ధము, దివ్యము, దానిని దీర్చిన దమరుల వ్‌ల్పి, ,చేడుకల్న తలపొలమున్‌. - € వై?3

జన,పియ రామాయణం

వేయి రేకులను విరిసిన బంగరు

తమ్ములతో, హంసమ్ములం, గారం

డవములలోడి తటాకము గలదట

వన రమా విమల ముకురం బై న అందపు మొగముల, యన్నువనడుముల యచ్చర అచ్చట నలవోకగ 6(గీ డింతురు, మన్మధ దంతికుంభనిభ కుచ పరిఘట్టిత జలలగుచున్‌ -

వైెశవణుండు సర్వభూతవంద్యుండు

యమకులతో సంరక్ష శేయునా -

తలములు నవశీతాంచమండను స

మాధికి భంగము రాకుండన్‌ _ జ్ఞాతి కృతంబగు శాతవ మారా వణునకు, ధనదున, కనుమానము లే దచ్చట దాపం డవనిజ, న్తైనను వెదకుం డవహితులై ప్టవగుల్‌ -

కార్యము ముట్టినం గడంగి యన్వయ

వ్యతిరేకంబుల నారసి, నిర్ణయ

మునకు రావలయు., టోల దుపేక్కు ద

వానలమై, కర్ణము జెజుచున్‌ = (కౌంచపర్వతము గల దాపై, శర జన్ము శరాభ్యాసమ్మున నైన బి ల మ్మొకటున్న దలంఘ్యంబది, నే ర్చునం జొరంబడి పయనింప వలెన్‌ _

374

కిష్కాంధా కాండము దేపరూపులయి, దేవతలకు మా న్యులుగా6 దపముల వెలుగులు బజిమ్మెడు మహర్షులకు నది మనకిపట్టు, వా దికి నతుకొనరిచి నడువ వలెన్‌ - శ్రాంచ కుధర ఘన కటకమ్ములలో వెదకుండు సీత, నవృక్షంబయ్యును ఖగసంతతి గల కొమవై లమున జూడు. డుపలముల మలుగులలోన్‌ - హైమాంబుజముల నందము లొలికెడు మానస సరమున, మహిత జల్నస్తం భన యోగమ్మునం |1బమదను డాచిన వాండో ! రావణు. డరయవలెన్‌ -

॥ మైనాకం బట మహీ[ధమున్నది మందిరమును నిర్మాణ మొనర్చెను మయుడు దనకునై, మాయామయ, మా నెత్తమ్ములపై రతనములన్‌ =

ఆళ్వు వదనలగు నతివలు వీజెల

థైవతమున6 గా(తమ్ములు గూరిచి

పాడెద రచ్చట, వర పురుషాయిత

రతిహుంకృతులకు నెనగాంగన్‌ = అవి గడచన్న మహాత్ములు వైథా నసులు, తపోమయ విసృమర ఖోగులు నివసించెడు నతి నిర్మ లోటజము లున్నవి, సిద్దాఒ౬ సేవితముల్‌ =

ప్ర్తోర్‌

జన|పీియ రామాయణం తపోబలమ్మున, తపః (ప్రాప్యుండగు సనాతనున కరా (ప్రతీకములు వాలఖిల్యులకు వందన మొనరిచి యడుగుండు రావణు పొలకువలన్‌ - తరుణారుణ నిభ తామరసమ్ముల నందములగు రాయంచల పదుపుల కొల నొక్కటి గలదా నెలవృన, వై థానస మని హేమతటమైై - కరిణి గణములు గదిసి రాం వై (శ్రవణుని యేనుంగు “సార్వభౌమ మట దినమును (గిడించును, సప్తచ్చద మదర్భుర చందకి తాపమ్మై - అటుపై నున్నది యవని కొంత యట చంద సూర్య రుచిజాలము సోకదు చుక్క వెలు(గు బొడసూపదు, గగనం ఐబపయోదంబు ననాదితమున్‌ - స్వయం(పభులు, నిష్టామూర్తులు సుర కల్పులై న బుషిగణము లుందు, తమ తపోదీధితుల( దపనుని పోలిక వెలిగించుచు, నౌ పొలిమేరన్‌ లా ఆదేశమ్మున కావల, _శైలో చమ్మును నది గల దిమ్ముల, నిజుగ ట్టులమై గుబురుగ వెలసిన కీచక ములు, చండాతక మటు లెసంగన్‌ - వళ6

కిష్కింధా కాండము

ఈ తీరమ్మున కా తీరమ్మున

'౩దిగిన వెదురులె, నిలువైపుల రాం

కల పోకల జకగ్రాని వంతెనల

యచటి సిద్ధులకు: దోడుపడున్‌ - ఉన్నవి యోమై నుత్తర కురుభూ ములు పుణ్యాళ్ముల నెలవులు, వైడూ ర్య మయంబులు పథత్రా?ి గల్గిన. సు వర్ణ పద్మముల నిమ్నగలున్‌ (ఆ

శీతకాల కుచ సీమలవలి కో

ష్టమ్ములు, సెగకాలమ్ము కుచమ్ముల

వలె చల్లని వా తలముల+ బవళకులు

'రేలును సూర్యనిశాకరులన్‌ = మలు సంజల కాంతులు కుప్పలు గూ ర్చిన వితమున సరసీజము లొ ప్పెడు నా కొలకులలో నమరీ కబరీ ఘుమఘుమాయితము లఅలనిళంబున్స్‌ =

'నల్లకల్వల వనంబుల పుప్పొడు

లెల్టిడ నిండిన చళ్లిని యా జల

ములలో, నచ్చర కొలముల తెగ క

,న్నుల కాటుక నూనెలు గురియున్‌ - తడి ముత్తెమ్ములపొడ, యిసుమై వెల సిన పులినమ్ముల, జెలువున గుత్తుక కుత్తుక జుట్టిన కోక దంపతులు గనులకు క్లాగ్యం బనిపించున్‌ -

ర?

జన్మపియ రామాయణం నిత్య పుష్ప ఫల నిబిడమ్మగు న చ్చటి పతి తరువు వసంతుని సర్వో జ్ఞంధణ; మచటి విచిత్రపుం దావులు సురలక్తైన హా! యనిపించున్‌ - పలు వన్నెల పూవులు పుడమికి నొ త్తుగం బడి, యమరీ తుముల సురత బం ధాచిత పదలాకాచేతోహర ములు, (గొత్తని సౌగనులు గూర్చున్‌ = ఆ పాదపతతి యా భూషణములు (బసవించును, భర్మమణీము క్తా మయములు మగలకు, మగువల కనురూ పమ్ములు కొజంతలు లేకుండకా - మనః కాంతములు మాల్యమ్ముల నొసల గెడు తరుతతి యగ్గడువుగ నచ్చట; గొన్ని వృక్షములు గోరిన పాన మ్ములు భక్ష్యమ్ములు దయ'సేయున్‌ - పరమ దర్శిదువి భావ మనోరథ ముల, కే పధురిలు మోయనియట్టులు ఆతలమున6 గల యంగములకు నిది యెల్బయంచు. జెప్పంగ రాదూ = కల వీణా మృదు గాన నినాదము లో ! స్మితలహారీ లోకాతిగ మం జుల నాదంబులొ ! కలసి వినంబడు నా చజియల!: గల గాలులలోన్‌ - 378

కిష్కింధాకాంచము

అస్యత్చియు.డు లే. డచట నెవ్వండు

హర్ష వంచితుం, డా దేశమ్ములు

పరమో త్తమ నాగరికత బండిన

యవి, దైవము దిరుగాడు నెడల్‌ - దాని. గడువ నుత్తరమున జలనిధి యున్నది |1పళయం బున్నయట్టు, త న్మధ్యంబున సోమాఖ్యము పర్వత మష్టా పదమయ మలరారున్‌ -

తపములలో నింద పితామహ లో

కమ్ముల నందిన ఘన పుణ్యులు, త

ద్గిరి శిఖరంబులు దరిసింతురు, సం

ధ్యా జఠరాఒరుణ సమదీప్తుల్‌ - అది విసూర్య, మట్నులైనను సోమ మ హీధర రుచిఘట లెస రేగి దివ మునకు దన్ని; (పన్నని పగులు సృ ష్టించును, సౌగంధిక రుచులన్‌ -

[(వమధ గణమ్ములు బరివేష్టింపంగ

నేకాదళతనుం డిందుజూటు డట

నుండును, విసృమర తాండవ ఖేలా

మండను(డై, యఘ ఖండను(డై - అమరులైన సోమాఖ్య పర్వతము గడచిన వలంతులు గారు సుడి ! మీ రా తెగువల_కై యత్నింపకు! డం తటితో వెనుదిరుగణగ నలయున్‌ -

379

జన్మ్నపియ రామాయణం

ఆపై నున్నది యభాస్కర బవి,

దితము, కర్మ దగు గతివలె, నిరవధి

కం బీ సృష్టి వికాసమువలె, చీ

కటి గుహ మృత్యువు నోటివలెన్‌ - చెప్పిన నెలవుల జెప్పక విదచిన తావుల నెల్పెడ ధరణిజ వెదకుండు రవిజుని కడ సారవంతు లున్నా రనిపింపుండు, రఘురామునితోన్‌ -

'ఒక యపకష్షయం బొక పరిపూ రియ

నుడుపతికిని ముగిసెడు లోనన, రా

వలె, కష్టమ్ములు దొలచికొంచు, భూ

మిజు తెరువులు దెలిసినవ్నారై _ అవనిజ( జూచితమని పల్కె-ండు దిన మెంత యుదాత్తం 1 బఐంతటితోం గపి సంతతి విమల యళస్సులు మాగిన వెన్నెలలయి దిక్కుల గొలుచున్‌ -”

మార్తాండాత్మజు మాట ముగిసెనో

లేదో | కపీశ్వుర లీలాయిత చం

(కమణమ్ములతో గగనాధ్వము, తెగ

మూచిన వనమున కెనయియ్యెన్‌ లు అనవద్యంబగు నా రఘుచం[దుని యను[గహంబున కాలవాలమగు పావని గని యెద భక్షి ప్రేమలు [తోపాడగ రవిజుం 'డనియెన్‌ _

380

కిష్కి-ంధాకాండము

“*స్తాప్సిరి |! దాశరధుల నెయ్యము

సీదయ, దానిని నిలుపుము తిరముగ

సికాన్వేషణ చింతాఒఒభి ముఖ

ముగన్‌ీ హృదయం వబెనయించీ ! - బుశ్యమూకమున రుమా విరహ బా ధాఒఒకులుడంగు నన్నాదికొన్న చెలి కాండా! సీతాగవేషణమ్మున నడుము కట్టవలె నా కొజుై -

నేలను, నింగిని నిర్జర లోకము

లందు, జలమ్ములయందు, నీ గతికి

నడ్డములేదు మహాత్మ ! కపి కులా

లంకారాయిత క్రీర్రిఘృణీ ! - నరులు సురలు గంధర్వులు నాగులు యక్షగణమ్ములు యామినీచరులు నిను. దలంచినచో నిలిచిన చోటనె విడుతురు జీవము లలఘుమతీ ! "

అలవు చలము బల మమరిన వాండవు

తేజములకు గని, వా జనకుండగు

వాయుదేవునకు వాసిగడించిన

కొమరుండ, వీపని దీర్పవలెన్‌ - కాలదేశముల గణించి వర్తిం పను, నయ భయముల బలుకను, వీర్యము. జూపను, వలతివి, నీపని యిది నాను మా! సజ్జన కుల గగనమణీ !

381

జనప్రియ రామాయణం

“తక్కిన వీరులు దరలిరి దిక్కుల

కవనిజ వెదకుటకై, కానీ, విజ

-యమ్మును గూర్చెడు నట్టి నెయ్యుండవు

సీవే నని తలియుదు నోయీ !_ సామీరీ ! నా సేమమ్ములు నీ చేతిలోని వను సిద్ధాంతం బి ప్పటిదా ? భూమిని బడిన యప్పుడే రవిజు-డు హనుమని నమ్మి కొనెన్‌ -”

అను చనుచునె మార్తాండాత్మజు( డా

సనము విడిచి దిగ్గని లేచుచు “నె

య్యుండ 1 యని కన్నుల దొడిబడు బాప్ప

మ్ములతో బాహుల బంధించెన్‌ - చిరతర మైత్రీ శీతల బాష్ప క ణాకులు( డగు నర్యమజుని వడము గణుపారిన వకృమ్మున హత్తుచు హనుమంతుండు కన్నులు మూ'సెన్‌ -

ఆనంద (బహ్మంబగు మైత్రీ

భావంబున, కుంభాంత ర్దీపం

బులవలె నిర్వృతి. జలియింపని హృద

“యమ్ముల, రఘుధాముండు జూచెన్‌ _ “ఊహాతిగమగు నోహోహో 1 యీ భావ పరంపర [పకృతియం తయును దాన్తై యెంతగ దాండవించు చు న్నది !” యని శీర్షము నల్పార్చెన్‌ -

382

కిష్క్హంధాకాండము వ్యక్తులు దా మొక యాలంబనములు భావమ్ముల, కీ [ప్రకృతి యన్వయ వ్యతిరేకములగు ననంత భావ ముల, నానందము జూఅగొనున్‌ -. పరిణతమగు థావము రసమై యా నందాత్మకమగు; ననర్హ కావ్య ముల సౌబగులకును నెలవగు (పకృతిని దలంచి రాము డబ్బుర మందెన్‌ _ హనుమంతా ! యని యాదర మార(ంగం బిలిచిన రాముని పిలుపులలో, నా నందాఒదై ్వ్రతంబందిన పహానుమ+డు సగుణమూ రర్తికై యెగ(బాకెన్‌ = సర్వభూతమయ సావ్మితుండు బలి కిన పలుకులనే యనువదించినవి హనుమంతా ! యని యహార్య తరువులు _ కోనలు తన్మయత భరమై = పిలిచిన దెవ్వరా ! తెలియక తికమక పడి హనుమంతుడు, వెడంద కన్నులను దిక్కుల6 ఐబరపిన నెక్కుడం గనుపడె రామాత్మక మగు రూపంటబె; - మును వైైకుంఠుండు మోహినీ తరుణి యె, శితిక ంఠుని నబ్బుర పఆఅచిన యావితమై, కీఠ్మాగణి హనుమం తుండు, మాయా వికలుండయ్యెన్‌ - 383

జనపియ రామాయణం వైష్ణవ మాయాబంధితుల్లై (బఐ హ్మాదులు దెలియరు, హనుమంతుం డీ కీలక మెజింగి నృకేసరియగు రా మునకును, శరణాగతు( డయ్యెన్‌ - మందహసిత నిష్యందుండగు రఘు చందుండు, "సీతుల సన్నయొనర్చిన తరువితతులు పతమ్ముల నార్చిన నప్పుడు భేద మ్మచ్చుపడెన్‌ - పరమ దర్శిదున కరుదగు నిధియ బ్బిన వితమై, తన తను మనోగతులు పరవశళములుగా, వాయు తనూజుండు రఘుధాముని యడుగుల (వ్రాలెన్‌ - ఉత్తరో త్తరము లుత్తమములు క్తై వల్య సుఖమ్ములు పండిన నెలవులు రాముని యడుగులు, సామీరి హృదం తరము నెదో యొక గతి సేసెన్‌ - కల్పవృక శాథా దీర్ద మ్ములు భుజములు దాచి, .వమోదభరంబున పవనసుతుని లేవనెత్తి రాము౭ండు వెడంద కనుల లోనికిం జూచెన్‌ - అమృతమొ ! యనురాగా సారమొ !శ్తై వల్య సుఖంబటో | (బ్రహ్మాదుల క (సాష్యమైన యే పరమ సిద్ధియో ! "రాముని కన్నుల దూగాజెన్‌ - 384

కీష్కింధాకాండము అన్ని సుఖంబుల కతీతమైనది తల్లి, తన తనువు తాకిన యెడ సౌ ఖ్యమ్ము; రాము వీక్షణములతో - హను మంతున కా సౌఖ్యము లౌదిగెన్‌ - కార్యసిద్ధింగనె కపిశేఖరు భా వాఖిరామ ముఖమందు దొశరథి; చిలునగవుల దాశరథి మొగమ్మున హనుమఃడు దన దైవము జూబెన్‌ - వ్యవసాయో త్తరుం డగు ననిలజుతోం బలి౩3ను రాముడు (పహృష్టములు దన యిందియములు, నెద, “యింక గ ఎతార్థండ నైతి' నన్న భావము జూపన్‌ ? = “*పూనుమంతా ! కల్యాణమయా ! యిదె మన్నామాంకిత మంగుశీయకము కొమ్ము దీని; వే పొమ్ము వ్మిపయో గాకుల, నీ తల్లిని దేర్చన్‌ - సీకాసతి యీ చిహ్నంబున నిను నమ్మును, రాముండు నమ్మిన బంటని తన యంతర్హ్భృది దాచిన భావము కల తెజ(గున నీ కెజి(గించున్‌ - తన కెటు రామాత్మక మైనదొౌ. జగ, మట్టులె నాకును నవని యెల్ల రా మాత్మక మైన- దటంచును మీచి త్రమ్ముల పోలిక లచ్చుపడన్‌ జు ౯ విల్‌) 385:

జన్మపియ రామాయలుం ఇదె వచ్చును నేఃడెల్లి రావణుని యౌదల మృత్యువు లాడె ననుము; దివి యకయును రాముని యనర్ధ చాపము గుడుసు వడుచు నన్నది యనుమీ ! (థాత్స స్నేహము పరమార్థంబగు తమ్ము గుట్ట చింతా శకలితుండగు నన్నకు దోడుగ నున్నాండనుమీ ! కంటికి రెప్పం% నిరతంబున్‌ = ఎన్నండైన భావించునా ! లేదో ! ఆ యూర్మిళ త్యాగాత్మక జీవిత కానీ; తల్లియు టోని తన్ను రేం బఐబవలును జింతించెడు ననుమీ | ఆత్మవేద్యమగు ననురాగము నెం తని వర్ణింతును హనుమంతా ! యడ! వాటున దా నేపగిది కుములచు న్నదో; నాగతి యట్టులె యనుమీ |! పొమ్ము ! రాము బీవమ్ములు తనువును దొజంగకముందే తిరిగి రావలయు సుమ్మీ ! పథములు జభ సంతాన వి తానితములుగా నగు గాతన్‌”” _ దశరధ రాముని దయ రూపెత్తిన యంగుకీయకము నక్షి యుగంబుల కద్దికొంచు శిరమందు నుంచికొని పహనుమంతుండు గరముల మోడ్చెన్‌ - 386

కిష్మి-ంధాకాండము

గతాంబుదమ్మగు గగన తలమ్మున

శుద్ధ మండలు(డు సుధామయూఖుని!

టోని హనుమ, రాముని యానతింగొని

ద్యుతలంబునకును లంఘించెన్‌ - శిరము నెత్తి చూచెను రఘు రాముం డా హరివీరుని యంబరగతి, గం, ఫీర గర్జయగు వారిధరమ్మును దిలకించు మయూరము వోలెన్‌ =

(ప్రబలోత్కంఠా భరితమ్ములు రఘు

కుంజరు చూపులు, కోపులుగా హను

మంతుని పే రెద దొంతరలైనవి

జయ మాల్వమ్ములు బూన్ని నటుల్‌ - గగనమ్మను సాగరమును. నీదెడు, నటువోయెడు నా యనిలజునకు.ను త్సాహముగా, జయజయ కారమ్ములు కపి కులములు . దిగ్గన బలిికెన్‌ -

ఆదెస సీదెస నలసమ్ముగ నూ

గుచు హనుమంతుడు గొంచెముగా€ గుం

చించిన దేహము చెలువుగం, దానొక

[ప్రణయ డోలవలె; బయనించెన్‌ - పరివేషముగా వాలము వీ కృతమై, దివిజులు నతు లొనరింపంగ న్నుగీవుం డుచ్చూనలోచను?డు భళిభళి యన మారుకి దాటెన్‌ -

9687

జన్మపియ రామాయణం

“రామరామ' యను నామమ్మున కను

కూలముగా( బద తాళముతో, ఖే

తాళ నికరములు తల్లడిల్లి ళెరు

వొసంగగ, వహనుమంతుం డరిగన్‌ _ కహకహ నాదము కకుబంతాచల కందరములలో( [గమ్మ౯గ, లోచన కాంతులు ఖలిటంకంబుల! బచ్చలు వోయంగ, మారుతి లంఘింబెన్‌ -

యజమానుని స్వాహాకారమ్ములు

బుధుల కొసంగ(గా. బోయెడు దీప్తా

నలువలె, రుచి పిచ్చిలదేహుండు హను

మంతుడు, గగనంబున( దోచెన్‌ _ సాంకర్షిణి యగు సర్వసిద్ధి గా రుత్మతమై వనరుక్కరోచి _. యమృ తంబునకై గగనంబున దూటిన కరణి సమీరణ సుతు, డెగ సెన్‌ -

ఆచల రూపుండగు హూనుమంతుండు వన

ద మండలంబును దాటి, చూడం జూ

డగనే కన్నుల కగపడకయ పో

యను కల యందలి దృశ్యంబవై అర్థము లెడలిన, ననుభవ వానన లెడలక, దా భావించు జీవుం. డటు హనుమ చ్విరహితమగు నంబరమును రాము డటే చూచుచు నుండెన్‌

388

కిష్క్మాంధాకొండము

పవన తనూజుండు, _(పధమానులు ద

తృణమునత్రై వెడలిన తారాదులు

పోవుచునుండిన (తోవలం బడి పయ

నించి, వారితో. జేరికొనెన్‌ ఆ నాడంతయు హనుమంతుని వి (క్రమము వొగడుటే క పిమూర్థన్యుండు; పౌలంపపు/గడం గన్నుల నవ్వులతో రఘుధాము. డటే విను చుండెన్‌

ఉత్తర దిశ, లోకో త్తరుః డగు శత

వలి బయనించెను బలముతో క

ఇషాంతర మరుదాకర్షిత చరణాం

తిక బం[భమ్య దహార్యుండ్లై - తూర్పు దెసను వినతుండు గదలెం గపీ సేనలతో జంరూనిలమటు, నిజ వాల సాల సంచాల పరావాత పరితశ్శకలిత మేఘుండ్లై -

మానమేరువు సుషేణుడు పశ్చిమ

దిక్కున నెగిరె సుదీర్దవాహు దం

డమ్ముల నాశాంతమ్ములం గల దం

తావళ దంతము లంటు నటుల్‌ దక్షిణ దిక్కున కక్షీణబలో ర్జితులగు మారుత సుతాదు లెగిరిరి సక్రిజ మరుదాసార పూరితాజ చల గహ్వారకృత భాంకృళుల్లై

389

జన్మపీయ రామాయణం

వారివెంటం గల వానర సైన్యము

లుత్సాహంబున నొడ లుప్పొంగంగ

నొక డొకండే జంకక గావబణు నెదు

రించెడు తెణ(గున వ ర్తించెన్‌ అతుల జటాపింఛాఒభిరాముండగు రాముడు, కన్నుల "సీమంతీ విశ దమ్ములు జూపులు దమ్మ్ముకొనంగ, ను టగీవుని శీతలముగ. జూచెన్‌

స్వామి యేమిటో సంభాషింపంగ'

టోయెడు నటులై, ముకు?ించిన కర

కంజమ్ము లతో, గపి కుల తిలకుం

ఉవధానమ్మున గమనించెన్‌ - “చోద్యంబయ్యెను స్నుగీవా 'హ స్తామలకంబటు లభిల భువన మం డల వృత్తాంతము తెలిసిన దెటులో నీకని; తెలియ(గం జప్పవలెన్‌ య్‌

“అదియా ! సందేహము రఘు కులనా

ధా! వినవయ్యా ! ధాతవు, [తాతవు

సీవు, సీకు గా కేవారికి - విని

పింతును; గరుణాక్షీరనిధీ ! _ ఈ లక్మణునకు నెనగా నన్నకు సేవసేసి, భువిం బిరతర కీర్తులు నిలిపికొనెడు వాగులు దొలగించెను దుర్విథి, దానాక మాయావీ -

పతం

కీష్కింంధాకాండము ఆ మాయావి గుహాంతరమున జొ చ్చినకత, యిందజు( డనుపమ రోష జ్వలితుండు వెన్నడి పాథినకత, సీ దివ్యచిత్తమున కపగతమే - (థాతృమరణ ద్యుర్భాంతి యొకటిన న్నావేశించిన, దాగుహ తాతను మూసీవచ్చితిని, పూర్వ పాపమై రాజ్యలత్మి నన్నాశించెన్‌ జూ సచివుల బోధన, జన షేమమ్మును మది నిలిచిన, భర్ము మయంబగు గ ద్దయపై గొలు వైతినా ! లేదో! యా వాలి విజయియై యజఖుదెంచెన్‌ = అన్నా కావలెనని కోరంగ కే దీరాజ్యము నీదే! ననియంటిని వృధా కోప సంవృతుండగు వాలికి నామది తెలియక యే పోయెన్‌- పరుసమ్ముగ6 దలవట్టి యీాడ్చినా [1పాణమ్ములుగొన చెం బడు నన్నకు భయపడి షారితి వాలి వెంటనే దరిమె లయాంతక రూపుండై- ఆప్పుడు జుట్టినవయ్యా! యాఖూ కుగలు జాలవు రఘుకులమండన! నీ శర మొక్తటే యంతకు జ్ఞాలెన్‌౨ వ91

జన్మపీయ రామాయణం

అలాత చ్మకంబటు లగుపించెడు

వసుధ యెల్ల గోప్పదమైనది, నా

చాపలుగుల, కీ శక్తిశాలి - దా

కళరథుల చాపమె నను దేర్చెన్‌ అ వెఆపున కగపడి _ వెక్కసముగం బరు వెత్తెడు ననుం గని వినతా తనయుని టోలిన మేధాకాలి; సమీరజు, డల్దన నాతో నిటు లనియెన్‌ -

ఆలోచింపక యేల యిటుల జా

పరువువె బ్టెదవు; పరమహితంబగు

నా మాటను విని యామతంగునా

(శోమమును జేరుము సేమమగున్‌ -_ శాప భయమ్మున శ (కాత్మజు(. డా పొలములు దరియండు, నిలిచి, నిమ్మళం బుగ నాలోచింపుము, గ_ర్హవ్యము ఘటీ యం_తములు జీీవితముల్‌ -

కలసివచ్చెనో = కాలము ! సచివుం

డగు హనుమంతుని యాలోచనలకుం

గృతిమతినై, యీ బుశ్యమూక ప

ర్వతమున నిలిచితి రఘురామా ! _ ఈ క్రై లమ్మున నే నానరించిన తపము పండి చింతను దౌలంచెడు నిధి చిక్కి.తివయ్యా ! చిక్కని కన్నుల దాశరథీ ! చాపము నీవై -

392

కిష్మ్కింధాకాండము

కలత దొలంగను గానీ = యన్నను

గూల్సించితి నను ఘోరాఘము నా

తలపై. బడినది, దాని. దలంబినపు

డెద నిప్పుల బొరలును రామా [| కపిశేఖరు నిడు గన్నులలోం దొజం గెడుబావ్పములు దుడుచుచు రఘుపతి “పశ్చాత్తాపము పాపము దొలంచిన చిక నేటికి దెన్యం” బనియెన్‌-

“*అనుంగా! వినుమీ యభ పథమ్మున

నెన్ని చుక్కలో! యన్ని ధర్మములు

యేద్‌ ధర్మ మిందేది యధర్మం

బనుట, కవులకే సందియమూ- ఒక యధికారికి నొనరిన ధర్మము మజణియొకరికి దుష్కర మందుకె, యీ సర్వ ధర్మములు శరణాగతిలో. జూతురు, భక్తి సుధారతులూ అ

(తీకరణములలో దీపించెడు విన

యమ్మున నిలచిన హరిపుంగవునకు

పరమ రహస్యంబగు శరణాగతి

ధర్మము రాముండు బోధించెన్‌ - అర్క తనూఖవు నానతి శిరముల మోపి వెదుక(గా. బోయిన వీరులు వెదకిరి గిరి వర విపినాదులలో నసువులు దాపక సాహస్సుల్తె =

పం3

జన్మవియ రామాయణం దినమంతయు: దెగ దిరిగెద, రాహా రమ్ము జలమ్మన, కమ్మిషారుని వి శమణము దమ విశమణమ్మై, యొక నూతన నిష్టాన్వితులుగన్‌ జ చేరద రొకట నిశీధిని నందయు నక్షతోదయ నక్త భోజనం బెం తమతమవగు ననుభవములు వ ర్రింతురు - రామ కధాకుల్నులె గడువు గతించిన కపికులపులు వె స్కకు. దిరిగిరి, భాస్క-రజుని యానతి దాటరానిదైై, ధరణిజ పౌలంకువ తెలియని మొగములు వెల్లనయై - వినతుండు దా గన్నించి కొంచుసు [గీవున, కాతనితో వివరంబులు వలికి, ప్మససవణ పర్వతమున రఘు ధాముని చెంతకు నేతెంచెన్‌ - హస్త పుటము్ముల నలిక తలమ్మున = దోయిలించి వినతు(డు వలికెను “హుం కార నివారిత వైరి వీర హం కొర |! సూర్య కుల హీరమణీ ! _ తూరుపు దిక్కున ధారుణిజను గా లించితి మయ్యా ! వంచకు(;డగు రా వణు( డాపొలముల బయనింపనె లే దిది నిక్కము నీ పదమానకా - క్ర్‌ం4

కిష్కి.ంధాకాండము

శతసహ్మస సమితమగు నా మై

న్యము నేనును, [పాణమ్ములు డాపక

చూచిన యెడనే జూచి యలసితిమి

వేలువేలుగా. (బతీయొకండున్‌ - విచ్చిన పడగల: గచ్చుల్లైన రత నమ్ముల రుచి, గగనమ్మున గవుసెన దొడుగు నర్చ పరిబ్బఢథుండగు శేషం డున్నమేరలకు. జూచితిమీ -

కఠినంబగు నీ కార్యము నెరవే.

రను గృతిమతి యొక వాయు సుతుండే

యంచు. దోచు నుదయాచల కూట

స్ధల గండోపల థ్రైర్యుండూ న ఆ మాటలతో నర్యమకుల మణీ మైన రాము వదనాబ్దము నిశ్వా సాఒ౬కులమై మజి యంతలోననే మంచహాన భాసురమయ్యెన్‌ జ

పశ్ళిమదిశ రావణుని వెదుకగాం

బూని పోయిన సుషేణుడు నిశ్రీ

క్‌ ముఖుండైై కపీిగణములు వెనుకం

జలు వేయుచు. దనతో రాంగన్‌ వచ్చి రామపద వనజంబుల. దల నుంచి _మొక్కిడిన, కుంచిత్చె కలలి త్మభువుండ్రై రఘుధాముండు “గార్యం బే”మను నర్థము నూచింబెన్‌ -

3895

జనపియ రామాయిజణం

త్త ర్హికారమటు గార్యువలం బను

కడినోచని _ వెడక్తైమోడ్ప్పైన సు

షేణుండు, బాధా దూన మాననుం

డై; రఘుచం్మదున కిటు లనియెన్‌ - “స్వామీ ! యేమని యేమి ఫలంబు, ధ రాత్మజ జూచితి మని పల్కు- నదృ పష్టమ్ములు మా నిటలముున (వాయనె లేదు ధాత, జిత్తులవాండూ |!

ఒక్క యంగుళము నుర్వర విడువక

గాలించితిమీ కన్నుల వత్తులు

బెట్టికొంచు, దుర్విధియై _ పూనిక

వట్టి పోయినడి థ్రీరామా ! స్వర్ణమూ_ర్రి సావర్షి మౌని పద తలములంటి, సీతాపతి పొలంకువ లడిగితి, మాతం డా రావణు! డీ పడమటి దిక్కున లేండనియెన్‌ -

కఠినం బగునీ కార్యము నెజచే

ర్పను గృతమతి యొక వాయునుతుండే

అస్తాచల కటక్నాభంకష చం ఆ మాటలతో నర్యమకులమణి రామచందు మూర్థమ్ము; మనాగవ నతమై భావాంతరగతమై యు త్సాహమ్మునం గంపితమయ్యెన్‌ -

396

కిష్కింధా కాండము

ఉత్తరమున లోకో త్తరయగు భూ

పుతిని వెదుకంగ ౧టోయిన శతవలి

తిరిగివచ్చె, డెప్పరమగు నూర్చులు

మనసు పేదరిమి సూచింపన్‌ = పదముల బడు శతవలి, గని రాముడు కంపమాన కిసకాంత జటా మం డనుడె, వికసన్నవ నీరజ నయ నుండయిమసక మల్చార్చెన్‌ యు

అజాన్‌ హో

సవ లెసంగించెడు పంజుల వెలుగున

నిలిచిన శతవలి, నిభృతాఒధి మలీ

మస వక్తంబున భృళ లజ్జా పరి

కుంచితాంగముగ, నిటు లనియెన్‌ - “రామచంద ! కపిరాజు సీతయు న్నెడకు నన్ను బంపించ లేదు నే బోయిన దిక్కున; భూమిజ లేదను వార్త దెలుపుటకు సిగ్గిలెదన్‌ =

కానలు కోనలు గాలించితి ము -

త్తర దిశ గపి సంతతులు నేను, రవి

జూడని తావులు జూచితిమయ్యా

చూచుట చూడని యటులయ్యెన్‌ - [1పాలేయాచల [పాంశు శిఖరవ లం క్రైలాసాచల ఘనోపత్యకల/ గపి కుల నఖర్మాగ ఖని[త్రమ్ములు సోకని ధర వీసము లేదూ -

397

జనపియ రామాయణం

ఖభోగాయతనమ్ముల, నుత్తర కురు

భూముల గుండిన మునుల నడిగితిమి

వారు రాము దేవేరి యాకడల

లేదని పలికిరి వివపరముగన్‌ _ పున్నాగమ్ముల పూవుల తేనెలు వాకలు గట్టిన వనములలో; సో మాచల భూముల '! నవలోకించితి మడుగడుగున( దెగువలె గాంగన్‌ -

కఠి్శంంబగు నీ కార్యము నెరవే

ర్పను! గృతమతి యొక వాయునుతుండే

కై లాసాచల కంఠేకాల మ

హాట్టహాస నిభ హుంకృతు' డూ” = ఆ మాటలతో నర్యమకులమణి యనుత్సాహ పడినటుల్లై తోడనె యాత్మవంతుండగు హనుమంతుండె సీ తాఒన్వేషణ సారథి యనియెన్‌ -

జటాపింఛ రుచి సముదంచితు. డ

రశ్టమ కులసోము.డు, రాము(డు, చాపా

గ నిషణ్ణుండై; కన్నుల గాంతులు

మాయ హఠాత్తుగ నిలుచుండెన్‌ -_ దక్షిణ దిక్కున తదేక దృష్టిగం జూచెడు రఘుపతి చూపులలో ను త్సాహము; వీరరసమ్మును ముమ్మర మై, 'రణమెపు' డని తొరవడియెన్‌ -

౩306

కిష్కింధాకాండము దేవా ! మివుల గతించెడు రాతిరి యలసితిరిక , శయ్యాతలమున మము సేర్చుట యుఅవని, శీర్షము వంచి, సు మితా సూనుడు వచియించెన్‌ - కః [భూకుటి మాత [దవిణ ్రీకాసుర వంశ హనన ! సీమాతిగవి ద్వకైకలక్య ! కటిహ సైక బతి రమణీయ |! వైష్టవాగమవసతీ | శా॥ సంగీతంబును సాహితీ [పభుత మున్‌ స్వదృందముల్‌ శాస్త్రస ర్వాంగీణంబగు మేధ, నీవలన సంప్రాప్త ౦చె దేవా ! సుధా భంగీరోచక మీ సమీకరణ కావ్యస్ఫూర్తి జెల్లెన, యదో గంగా తుంగతరంగన ర్తనము, సత్కారుణ్య లక్ష్మికమై; 899

క్‌॥ శ్రీరామాయణ గాథా పారణ భకాఘహృదయ వా స్తవ్య 1! దయా పారమ్యపౌద- నైగమ సారస్మిత వదన; శేషశెలపుళిందా | తారాంగద సుందరుండగు హనుమం తుండు, రవితనయుఃడు నుడివిన వడువున దక్షిణమున సీతను వెదుకంగ జని పూని వింధ్య శైలము జేరెన్‌ - కోయని యార్చుచు లగోతులు దన కిటు 'కెలకులరా గగిక్కిరిసిన వనముల, కందరములలో (గరువలిచూలి ధ రాతనయా మార్గము లఅసెన్‌ - చిక్కని చెట్టుల జీబులలో కౌం డల కొమ్ముల గట్టుల ఆగదన్నిన జలములు గలిగిన సరిత్తులను త్రీ రమ్ముల, హనుమండు గాలించెన్‌ - ఆతినిష్టుర వింధ్యా[ది విపినములు కపికుల శేఖర ఘంటాపథములు గా నైనవి, మటి కానీ, పొల స్త్యుని పోకడ గన రాదయ్యెన్‌ జీ0

కీష్కి ంధాకాండము

వంధ్యఫలమ్ములు, పర్డివర్షితము

లగు వృక్షమ్ములు నిపగత వారి వి

కార సరిత్తులు గలిగిన యూషర

మొకటి వారికిని. గనపడియెన్‌ -_ పమల రుతులు వనమృగముల పద ము[దలు జగముల పొౌలంకువ లెడలిన యది, రసహీనుని యాత్మవోలె, భా వించుటకును డెప్పర మయ్యెన్‌ లా

ఒక పూవును లే, దొక తుమ్మద పా

టయును లేదు, గాలియు వీవని యా

తలము, పుణ్యములు దొలగి( భూమి పై

కొజిగిన నృపధానిని బోలెన్‌ - తపమును సత్యము దన జీవితముగ గడపిన మౌని యొకం డట నుండెను “క ండుండు” దొల్ది వికారము లడచి వి వేకమ్మున (బహ్మము బొందెన్‌ -

పదు ౮ాజేడుల ప్రాయము గలిగిన

యాతని సుతునకు నాయువు మూడుచు

గతియించిన, నా కండుని చిత్తము

కోప వికారము బై కొనియెన్‌ - “*కఈ వనమున సుతు డీల్గిన కతమున సీ వనమున జన్మింపలగ రా దొక 1పాణియు” నని యాపాజుండు దపమును వితపుచ్చుచు కాపం బీడియెన్‌ -

(26) జీ.

జనప్రియ రామాయణం

కాపోద్ధతు( డగు సంయమ్‌ం గని, యా

తని దుర్విధి నవ్వినదే గానీ -

యప్పటి నుండియు నరణ్య మంతయు

నగ్ని దగ్గ మైనటు లయ్యెన్‌ హరి శేఖరు లా యంతు పొంతులే ని యూషరంబున నిలిచిన కాలను నిలువక దిరిగిరి, జలములక్షై మొగ ములు వాచంగ, ధరణిజ కొటకై -

అఆంతలోనన, సితాంభఛోధర రూ

పుండు, రక్కసి యొక్క_ండు బై దూకెను

నార్చిన నాలుక యంతకాల శిఖ

కీలతోడ( చస్తరు లాండన్‌ _ అసురాధీశుండై న రావణు(డు వాఃడే నను భావంబున నంగదుం డిప్పళించి వెస నౌదల (గుద్దిన బుడబుడమని నెత్తురు లొలికెన్‌ -

పడిన యసుర నేర్పడంగ జూచిరా

వణుండు గాకపోయిన, చింతా భర

మలమిన కపి నాయకుల ముఖమ్ములు

గృష్ట పక్ష నిశలను బోలెన్‌ _ ఆకలి దప్పుల కలమట; గుందుచు దిక్కులు సూచెడు నక్కపివీరుల గని యంగదుం డనుకంపాచుళుకిత మతియై, తిన్నంగ నిటు లనియెన్‌ -

త్తీగ్రింై

కిష్కి.ంధాకాండము

“*రీిపిన యంతకు దాపక యుసురులు

వెదకితి, రీ ఘనవిపినంబుల, గిరి

కందరాదులను, గనుపడ+ డా పా

లసు,డు రావణుం డే యెడలన్‌ - సు గీవుండన న్ముగకోపను(డు గడు వింతకు డగ్గఅినది, "ముందర గోయియు వెనుకల నూయి” యయ్యె మన (బదుకులు కాలము వకించెన్‌ -

వెదకుండయ్యా | విశుత వ్మికము

లగు కోపినాధులు = మిగిలిన తెగువల

తో, నింకొకపరి తోచిన చోటుల

రాము భార్య చిక్కునొ యేమో.! అలజడి విడి, నిదాలస్యంబులు విడి, నెమకుం డీ వివీనంబులలో నవనిజ గనపడు నవళ్య మిచ్చట పురషకారములె మమగడలూ -

అనిర్వేద దాక్యంబులు, మనసున

నోట లేమియును, నుద్యోగంబులు

ఫలియించుట కుజ్జ్వుల కారణములు,

కపులీ సత్యము నెణుంగ వలెన్‌ - చేతయె పుడమిని సిద్ధికి మూలము? గన్ను మొగిచి కూర్చున్న ముందు గన వచ్చున దొకటే షౌచ్చిన చీకటి యుత్సాహమ్మున దూకవలఠిన్‌ =

403

జన(పియ రామాయణం

పౌలంతి గనక యే మొగములతో సు

ఓగీవుని జూచెద మా విరహార్హుండు

-దశరధ సుతు. డుద్దాము(డు చూపుల

తోన మనల గాల్బక యున్నే ! - లెండు కపిపతులు గండు మిగిలి కా ర్యమ్మున కుజుకుండు హనుమంతుని పై నా రఘువీరుం డానల నన్నిటిం బెట్టికొనియె నిషేపముగన్‌ =

వాయు తనూజు,డు వలుకంగవలె నను

థావమ్మున నా (పసక్రిం దెచ్చిన

యంగదు,6 డంతట ననిమేషాక్షులు

హనుమంతుని మొగమున నిలిపెన్‌ - మరుత్తనుజు. డొక మాటయు. బలుకండు మూసిన కన్నుల దూసిన వెలు(గె ధారా వాహికమై రహించు నొక నాదాసుభవమ్మున మునింగెన్‌ -

అనాహతంబగు నానందంబున

నాణు కమలములు నారజములతో

విచ్చిన పూవుల ముచ్చట లాడుచు

నల్లని యొక తుమ్మెద దిరిగెన్‌ _ రామాఖ్యమ్మగు నా మధ్మువతము పలికిన పాటల భావము లేవో హనుమంతుని పృదయాంతరాశమున *'రామ! రామ [ి మం[తము దిరిగెన్‌ -

ల్త04

కిష్కింధాకొండము

కన్నులలో జడిగట్టిన బాష్ప

ములతో, గులకరములు పులకలతో

పహనుమంతుం డా యంగదు పలుకులు

వినని యట్టులే గనుపించెన్‌ = ఆంగదు మాటల కఖిహిత మగును త్తరమే యివ్వక, దనలో( దానగు ననిలజు వాలకమును గని, యప్పుడు గంధమాదనుం డిటు లనియున్‌ -

“వాలి తనూజుని పలుకులు వింటి౪ !

కపులారా ! యుక్తంబది, లెండిక !

మజల వెదకుదము. గిరి గహ్వరముల

వనముల విపినమ్ముల నదులన్‌ ఎ బెట్టిదమగు డప్పికతో నాలుక పిడుచగట్టి వినిపించిన పలుకులు; కపివరులకు, నాకలితో దూలిన వారికి, నజ కొలు వినిపించెన్‌ -

“కాని” మ్మనుచును, గన్నుల నాసలు

[(గమ్మగ లేచిరి కపియూధపతులు

వింధ్యము జుట్టి రవంధ్య వి[కములు

వంధ్యమైన తెగువల తోడన్‌ - (ప్రళయ సమయ లీభత్స విరూపా క పదఠాండవ విశంకట నినద ని భమ్ముల్లు హనుమ దృయద హుంకృతులు వింధ్యా,దుల( గలవర పలఖబెన్‌ -

ఉ05

జన పయ రామాయణం

“శృంగవంతమును" శృంగార దరీ

మంతం బతి భాన్వంతము నెక్కిరి

రజత్నాదిని శారద ధారాధర

సమరుచి గపి పతు లుత్సుకులైె అచ్చట కోద వనాంతరములలో స్త పర్ణ వన స.చయములలో వెదకిది ధరణిజ నెచదంకు దక్కిన దొక నికాశ మ్నాతమె యయణ్యెక్‌ -

కొండ కొమ్ములను కుత్తుకబంటి య

నుత్సాహము లై న్యూనముఖథ్రీ

కులు దిగివచ్చిరి యిలకు( గపులు, దు

ర్విధి దూజుచు డప్పిక లెసంగన్‌ - వచ్చి యచటం గల పాదప తలముల'ఈ జొపకట్టుగా సర్వవానరులు వడిరి యొక గడియ వనమారుత ములు వీచి యలంత లఅంటోకార్చెన్‌ య

మథి లేచిరి తీవరమగు కార్కాఒ౬

కులత దొట్టి వీరులు, వింధ్యాదుల

వెదకిన చోటనె వెదకిరి బలుమయణు

హనుమ త్పముఖులు హళవహళ+కన్‌ - తొండమ్ముల నందుగు చిగుజుల్న కై నిక్కించుచు, నసమెక్కిన గజములు దిరిగడు వనముల శరసిరి కపు అద లావులింప( జేసెడు నెడలన్‌ -

406

కేష్క్‌ంధాకాండము పాటిత కరి కుంభస్థల ముక్తా భరణ ఇర నఖర వారి వర గ్షా మాంసలితము.లై మరణాహ్వానము అగు పెను జీకంటి గుహలందున్‌ -_ పెదవి కొనల నెజెవష్టెడు వన దం శమ్ములతోడ, భుజంగ దీర్ణములు తోకల నార్బుచు వీఈ (గోల్చ్పులులు సేదదేణు కుంజంబులలోన్‌ _ ఫణీ (గగామణుబలు పచ్చి విసంబులు టక్కాన మంటలు చిక్కుల నెక్కాని (పాణి మ్మాతమును బచుక నీని ఖీ కర వల్మీకాంతరముల లోనన్‌ _ వెదకిరి కపిపతు అదురువీడి *మర అమ్మో ! విమలయళ మ్మో” యని వా రల యా కలధర్మాత్ము+.డు వలచెడు కోరికలటు 'ఐండక పోయెన్‌ - తిరిగి తెరిగి వేసరికనొంది హరి వరులు విిశమించిరి వ్యిశమణం బే మున్నది ! తీయ్యడించిన యాకలి దప్పులు (కాణమ్ములః గలంబెన్‌ - అవ్యుత్చన్నుల కఖిల శ్యాస్త-మ ర్యాడానిచితంపై న కావ్యమటు లా వింధ్యము కేషాఒమియళ కాయము కపుల కంతు చిక్కక పోయెన్‌ - త్ర

జనపీయ రామాయణం గజుండు గవాతమండు గవయుడు శరభుండు గంధమాదనుడు, మైందద్వివిదులు నలుడు తారు డంగదు.డు సుషేణుడు జాంబవంతు! డున్నత బలుడూ - ఆందయి వికమ సందోహంబులె అందయు తెగువల కదికిన వారే యా వికమ సాహనములు, వింధ్యా చలము నెదుట గవ్వకు( బోయెన్‌ - రామ! రామ. నామామృత సంజీ వితుం;డు పవనజుండు, వింధ్య వనమ్ముల నటు నిటు. దిరుగుచు, నవని యావులిం చిన యొక ఘన బిలమును జూచెన్‌ _ వింతగ దోచిన, వేలుపు వచ్చిన యటులై, యుత్సాహమ్మున “రారో |! వానరవీరులు జానకి వెదుకంగ వేలు (తోవ దొరకిన" దనియెన్‌ - ఆ యయఖుపులు విని యందయలు వాజిరి కపిపతు లచటికి ఘన వాలమ్ములు నిక్కాంగ, నరుసము పెక్కువగాం గిచ కిచల్ల్హై యడవులు (బతియార్వన్‌ - దప్పికి నునురులు దల్బడిల్దు వా నరులకు గన్నడె, నానా పక్షులు బిలనిర్గ్ణతములు, సలిలార్జ్ర పత తమ్ములు, జీవన దానములైై _ ఉ్రక్రి

కిష్కింధాకాండము (కౌంచమ్ములు, సారసములు, హంసలు, చ్మకవాకములు, సరసీజరజః కర్దమ రుచిరాంగమ్ములు, (క్రీంకా రమ్ములు దిక్కుల. (దెక్య్శానంగన్‌ = దివ్య గంధ సందీపిత విలమా ర్లమ్మును గని, చేతమ్ముల నిండిన న! విస్మయమై గపివీరులు నిలిచిరి జొఅవచ్చునా ! రాదో! యనుచున్‌ -_ హనుమంఠతుం డనె నప్పుడు “దప్పికి నవసితి మందజ, మవలోకింపు(డు జల పక్షులు గుంపులుగా నీ బిల ముఖమున వెడలెను సుందరముల్‌ - అవళ్య మా విలమందు నెందా సలి లా౭ఒఒవాసము గల, దవిగో ! చూడుడు బిల ద్వారమున విలసిల్లెడు పా దపములు ; తంపుల నీడలతోన్‌ - “పదండు పదండన వానరు లందటు జొఅ బారిరి, ముందటి తెరువేదీి ! కల్పాంతంబున గడ్డలు కట్టిన చీకటు, లక్యాడ జిందాడెన్‌ _ తమోగుణుని చిత్తమ్మున వలెనే యొకటే చీకటి, కకవికల్లై హరి పుంగవులందలఅు “బోవవయ్య! హను మంతా!” యని యార్చిరి బెలుచన్‌ - త౦0

వన పియ రామాయణం ఆ చీనారవ మాతృ్స( గలంచి హను మంతుడు రోచిష్మంతుడు భక్ని ప రాయణు(డె, (శ్రీరామమూర్తి నా జ్ఞాచ క్రమ్యున గఏదిముంచెన్‌-_ మో ఆ_పతిక విమలార్భ్చులు తమములఈ జోపినం, గన్నుల జూపులు దోచిన కపులు పరస్పర కాయమ్ములు దా కుచు నడచిరి, దిన్నని నడలన్‌ = తారక మంత నిధానమః హమమఈండు యోగకాస్త్ర నిష్టా గిరీయసుం డందఅకును దా ముందల. యూధపు డైన కరీందుని గతి నడచెన్‌ _- వనచరు లొక యోజన మీగతి- బయ నించిరి, కడ గాన్పింపదు ర్డైర్యము పల్టటెల్లి ధర బడిరి, పిపాసా యాసితులై, మతి గతి దప్పన్‌ - ఆ సమయమ్మున హమమంతుండు జాం బపంతు గసి యిటు పలికెను “సీతా పతి యెవ్వండో ! పరమార్థమ్ముగం బలుకుము తాతా విహితమతీ !1” “సామ గాయనులు సంయము ల్ముచ్చె స్త్రపముల నెవ్వని( దనుపుదురో; నా రాయణు. డత డురుగాయుండు రాముడు నిశ్చుపచ మిది హనుమంతా 410

కీష్కింధాకొండిము

అఖలళ క్రులకు నాకరమై, తొ

ననన్యశరణులు నకించనులు ధ

ర్యాత్ములు నగు బుపష్యాఘము నారా

ధించెడు రావా డు, కేళవుండే! - ఎపు డెపు డిల శోషించునొ ధర్మం బధర్మ మెపు డెపు డభ్యుత్థానం బందునొ ! యపు డపు డవతరించు శ్రీ ధాము(డు, నానా రూపములకే -

రామసేవ యన సామాన్యము గా

దన్నా . యమరాంతశైెక నిషేవ్యము

కపికులముల భాగ్యమ్ముల పంటగ

సితప మిప్పుడు సిద్గించిన్‌” -

(6

జ్ఞానచత్షువగు జాంబవంతు పలు కులతో, నెద శీతలమై పవనా త్మజుండు, దివ్య నాదాత్మకమగు థీ రామ ! రామ ! మం[తము వలికెన్‌ -

అంగ దాదులగు హరివరు లంతటః

దెప్పరిల్లికొని విప్పిరి కన్నులు;

నడువగ నేరక దడ+గాష్ట వడుచు!

బవనజు జూచిరి దీనముగన్‌ = (బదుకుల నిరాసవడి, భార్యల" బి డ్డలః దలంచుచు, మది( గలగెడు కపులను జూచి నిలుండని యేచి ముందునకు సాంగ నొక్కూండ్రై వాయజుండూ -

ప.

జన పియరామాయణం గర్జలతో నా ఘన బిల మాఘూ ర్లిత మొనర్చుచు నివిడ పదాఘా తమ్ములతో. గుతలమ్ము చలింపగ; సాహసమున ముందున కుఠీకెన్‌ - జాహాస్ఫాలన పటహ రవంబులు నిశ్వాసానల నిస్పాణంబులు చక్షు రుదీర్ణ విసారి వహ్ని్‌కీ లలు, హనుమండు భీకరుడయ్యన్‌ - హుంకారమ్ముల న వ్వైత్తుగ నా బింపము గదల్బుచు బితృరూపము ద న్నావేశించిన యటు లై మారుతి, కహకహ నార్చుచు! బయనించెన్‌ - పయనించెడు నా వాయుతనూజుని క శ్రైదుట, వెలు(గు గనపడె నొక్కటి చల్లని వాయువు లుల్హము జివురిం పగ దనువున( బులకలు రేపెన్‌ - అంధకార మట నంతరించినది, యాత్మ (బసన్నం బై నది, భక్త్యు జ్వలిత జీవి, కోర్కెల వెంటలం టో వక, చిత్తము నియమించి నటుల్‌ . ఆ వెలుగుల గని హనుమంతుం డి/(క (బదికితి మనుకొని, వయస్యులను ర ప్పింప( దలంచి, డప్పికతో నడువంగ లేని వారి వెత భావించీ 1 త్తే

కిష్కింధాకాండము

రామ ' రామ! యను నామము దలంచచుచు

వాలను బెంచెకుు వాయుతనూజు.ండు

ఆ వాలా[గగం బంగదాది కపి

నివహం బున్నెడ కలుదెంచెన్‌ - “ఆదియేమో ' యను నాశ్ళర్యంబున జూచిన కపులకు శోభమానమగు హనుమంతుని వాలాగం బను భా వము దోచిన, హర్షంబయ్యెన్‌ ణా

వాలము వట్టిరి వానరు లందలజు

వచ్చిన [తోవనె బయనించిన దా

పుచ్చము, గడెలో నచ్చుం బగునా

లోకము, కపులకు గనిపించెన్‌ - అందటు( జేరిన యంతట'! గుంచిం చెను వాలమ్మును హనుమంతు+డ్తు, తా రాదులు బలు మొగ లానందమ్మున నోహోహో ! యని యంకింపన్‌ -

ఆకలి [గుమ్మెడు నగచరులకు శీ

తల మారుత సంచలిత శిథాపా

దప సంకీర్ణము. విపులవనం బొక

తపస్సిద్ధి వలె భాసించెన్‌ - కొమ్మల నూచుచు(., గుసుమమ్ముల రా ల్బుచు, ఫలములు డుల్చుచు! గిచకిచ లా డుచు, గర్జించుచు, బచరించిరి వే డ్క-లు, గపివీరులు సోత్సుకులై -

43

జనపియ రామాయణం

అంతల నింతల హరిణమ్ములు బెద

ఈగ, వన పతులు దిగులు వడం గే

రింత లౌచు, గికురించుచు, సరసుల

సిదుచు౧ గలంచిరి కమలములన్‌ -- అంతట మారుతి యనె 'నలఃతలు దీ రిన విక గదలు,డు, వనముల వెదకుండు జానకి రామ ధ్యాన నిమీలిత నయన విపయోగాకులతన్‌ -”

గజ గవయ గవాక్షాదులు శడచిరి

విపిసమ్మున బల వికమములు ముం

గలిగా; మొగమున శలంతి నవ్వు జె

క్నడరగ హనుమంతుడు వడచెన్‌ శడచు చున్న చానరులకు ఘుముందట! గనపడె నసంఖ్య కాంచన వృక్ష ములు దీప్తానల తులితమ్ములు ప ల్లివ సుమ ఫల భర భరితంబుల్‌ -

సాల తాలములు చంపకములు వం

జుళములు, కకుభమ్ములు, పున్నాగ

ములు, ధవములు, మావులు, కోవులు, నా

గ వృక్ష చయములు గుసుమితముల్‌ _ ఒత్తుకొన్న పూగుత్తులు, వనల శ్ష్మీ మధురాధర కిసలయమ. లు పటి కపు దొనలను పెను కాలువలగు మక రందమ్ములు నిందిందిరముల్‌ -

జ్శ్మేత

కిష్మ్‌ ంధాకాండము తరుణారుణ సుందరములు వెడూ ర్యమ్ముల తిన్నెలు, రాజతనీరా కరములు బహు విధ సరసీజరజః పూర కర్టమిత జీవనముల్‌ .- స్వర్ణాభమ్ములు శంబరములు, గ చృపములు, పికములు శబభితములు రుచి నిచయమ్ముల, రమణీ రమణీయ -ద రస్మిత రోచులు రాయంచల్‌ - సౌందర్యాకర సౌధమ్ములు, శర దిందు చందికా దీస్తులు శయన ములు, నాసనములు, లలిత చందకొం త శిలా వేదులు, వితతమ్ముల్‌ - సరో త్తమములు చషకమ్ములు, వి చ్చల విడి. బరచిన శాద్వల సమ కాఎ తులు గంబళములు, బలభిసుదువల పిశు నమ్ములు చిక్కని కాద్వలముల్‌ -- కశకులకు మియుమద్దైనయించెడు సీ సౌందర్యము కిష్కింధా నగరికి మేలై తోచి, నిమేష వృత్తిహీ నమ్ముగం జూచిరి గపివీరుల్‌ - అన్ని పదార్థము లమరిన యందెల రవఫులు, రసికుల రథ సాఒబఒలింగన ములు దొజంగిన యాతలము, జీవహీ నమ్మగు మణి పుతిక వోలెన్‌ - జ్శేే5్‌

జన పియ రామాయణం | మాతృభాష వలి మధురములగు తే నెలు వెక్కసముగ నిలిచిన నేమీ ! మానవు. డనుటే లేని యా వనము శాప దష్ట జీవిని బోలెన్‌ - ఎవ్వరు దిరుగని యెందో ! యందము లొలక( బోయు కౌళలమిది, మాయా దృళ్థింబగు నని తీర్మానించిరి గపిపతు లేకగీవముగన్‌ - మాయా విద్యల మానిసి యగురా వణుండే మనలను [భమ పుచ్చుటకై గల్పించెనా ! యికగాడ సీకాసతి నుంచెనా ! జక్కాంగ రోయవలెన్‌ - అని భావించుచు నగచర వీరులు గదలిరి ముందున, కధిగత థ్రైర్యులు హనుమంతుని హృదయమ్మున తారక మంతము బృడ్రుసులు జుట్టికొనెన్‌ న ఒకటే వెల _(గెయున్నది ముందట, హరులకు( గన్నులు మిలుమిటై , చీ కటులు (గమ్ముకొని, కాంచ లేకపో యిరి యా వైపున, కవశులునై - అనిలాత్మజు. డపు డగ భాగమున నిలిచి, యకతులను నులిమికొంచు, మతి జూచిన, ముందట. బూచిన వెలుంగులు సతీ రూపమని గుబుతించెన్‌ - జేశేర

కిష్కింధా కాండము వినయమ్మున నా వనితకు వందన మొనరిచి నిల్చిన వానుమంతుని పై దయ పుట్టినదో 1! తరుణీ రూప ను హస్సు, కంటి చూపుల కొదిగెన్‌ - ఆమె తసస్విని, యామె-బీర కృ హ్టైజిన ధిర; నియతావోర వశీ . కృత పర్వేందియ వితతం.యోగ పా రమ్యము; దసషముల తలపొలమున్‌ - పద్మాసనమున+ బరిఢవిల్లి, మ. ధ్యంబును( దా నెగయంగ నిల్పి, శ్వా సమ్ము నడచి, నాస్మాగమ్మున్న జూ పులు నిలిపిన యది నిచ్చలముల్‌ = శేలు ఛాఘరలు గీలుకొలిఫి యూ రువులన్ము సాం్యద శిరోజమ్ములు జడ గట్టడ గన్నులు బొడ్జైడు. నాన ద్యాశులు చెక్కుల జాలుగొనన్‌ .- చెక్కిన బొమ్మటు జెలువమర(గ గూ ర్చున్నది తపముల పెన్నిధి యెన్ని.న మమ్ములు గడచినా మహిత-యోగ ని హై నిరవధిక శరీరమ్ముల్‌ - అవ్వనితను గని హనుమంత్సుం- డనె, “నవ్వా .యెవ్వత ,విన్వనమున నే కొంటంబున, యోగొత్మిక పైకర గట్టిన శోతిని విల్చితిఖీ |. = (7) ద్శి7

ఎన్నవీయ రామాయణం

ఎవ్వరు బెంచిన వీ వనములు నీ

రాకరములలో రాకా విధుసుం

దరములు తెల్లని తామర లర్మిలి

దొలంకు నీ దయను బోలినవీ = తల్లీ'ఘన వింధ్యా[దులలో నల మటలై యాకలి పుటపుటనై (ఐదు కుటలో నాసలు గిటకిట్ననై డ ప్పిక్నలె జెడ, దిరిగితి మమ్మా ! -

ఆయ్యవసరమున నది గహ్వురా

స్యం ఐది గని సాహసమున 'జొర౧ుడి

తిమి, రాశీకృత తిమిరములగు పథ

ములలో నడచితి మవశముగన్‌ - చ్రేవషము జూపిన ([తోవలలో బయ నించిన మాకు, గతించిన యాసలు జీగురింపంథ పిచ్చిల సౌందర్యమ యమ్ము వనమ్మొక టగుపించెన్‌ -

ఆకలి దప్పుల జీకిన వారల

మౌట, విమల నీరాకర శీతల

జలము [గోలి యా ఫలములు మెసవితి'

మా దొసంగలు మన్నింప వలెన్‌ - 'పెకి-నడచితిమి (బమ'సెను గన్నులు తల్లీ యా యందమ్ములలో నాక స్వర్గమ్మో యిది -కాంబర విశే షమ్మో తెలియక కళలంగితిమీ-

418

కిష్క్‌.ంధాకాండము

తీర్చ(గవలె సందేహమ్ముల నే

కాంత తపస్విని కరుణామతివై ”

పవన తనూజుని పలుకుల కంటెను,

హృదయ మామె హృదయము దాకెన్‌- ద్యుతిరూపులు దై వతములలో, నొ లాప విధానము లట్టివి, మనసుల భాష వారిది విఖామయి యాయక తగకన్నులు తిన్నంగ దెటిచెన్‌ -

ధరణిసుతాభేదక ధర్మంబగు

విశద జటా థర వృద్ధయైన యా

పొలంతి మినుకు జూపులలో నచ్చర

జూచెడు బాయలు గనుపించెన్‌ = సునిశితముగ నా హనుమంతుని( జూ చినయెడ6 జిచ్చజకను డాచి జగ మ్మున కరుదెంచిన భూతేశుని పో లిక లాయక మది థాసింబెన్‌ -

మననులోన వందన మొనరిచికొని

గానాత్మకముగ వీజె పలికినటు

గలికి వలికె “గపి _కైతవ శంకర !

వినుమీ మామక జీవితముల్‌ -- (ధిత మేరు సౌవర్డీ తం[డి;నా శేరు స్వయం(్రథ తారాథిపునకు వెన్ను దన్ని [పథవించిన హరిణీ హమాదులు నా [సణయ సభఖుల్‌ =”

419

ఉన్యపియ రామాయణం

వానర తతి సావర్డి పేరువి

న్నంతన హృదయాంతరముల గారవ

ముప్పతిల్లి వినయోదంచితముగ

శిర సలము నలన వంచెన్‌ -

థి మ!

పఠికె స్వయంపభ “*పావనతేజుండు మయుండను రక్కసి, మాయా విద్యల గడిదేరిన, వాం డడకింపులె దన (బదుక్సై, తొల్పిట నొక డుండెన్‌ -

ఆతని కాంబరీవితత విలాసం

వీ వన, మీ సరసీ వారము కాం

చనమయ, మీ కచ్చప మత్స్యఢథులీ

సంహతి మణి సచ్చ్భాయంబుల్‌ నా విశ్వకర్మ యన విన్నారె గదా! దొనవ ముఖ్యుడు, దా నామై నొక సహస సమయములు సరసిజభవుం గూ అిచి తపించి సౌధము గ్టైన్‌ జూ

ఆ భవనం బిది, యామినసీచరుండు

మయ. డీ తలమున మవానీయ సుఖ

మ్ములు గుడిచెను, ర్యాతులు బవజళలు దెలి

యక మనోజ పరమార్థుండై _ హేమ యనెడు నొక సీమాఒతిగ సొం దర్శరాశి సౌనాసీరం బగు సుఖ సర్వస్వము శోభిలు నచ్చర నొ [ప్రాణమునకుం [బాణంబూ -

420

కిష్కింధాఠాంచిము

ఒక నాం డేనును వికసన్నవ తా

మరసనే్మేత హేమయును, నిందుజూ

టుని కొలువున కేగిన, నయ్యెడ నట

మయుడు గూడ గూర్చొని యుండెన్‌ - రస భావమ్ములు వళములుగా, గ్లై లాస శిలాతతి భాసురముగ. బు వ్చింప(గ, నభవు తలంపున కెక్క(గ హేమ, నాట్య యోగము సేసెన్‌ -

మయుని హృదయ మున్మదమై, హేమా

పద కటకంబుగ. [బాణంటై; యా

నాటనుండి యన్నము నీరును విడి

యామె వెంట వెంటనె దిరిగెన్‌ - మయ దానవ (యేమార్ధన దనకి ష్టమొ! గాదో! సుర సార్వభౌము నా జ్లాభయ పీడిత, సారసలోచన సమ్మతమును జూపకపోయెన్‌ -

అప్పుడు దానవు. డామెకు నచ్చిన

చెలినగు దొనంగున, జీవ పణం బిడి

కోమలి. దన కొడంగూర్చుమంచు నా

కాళ్ల [వేశ్రం బడి వేడికొనెన్‌ - “కాని మ్మంటిని గలదు గదా! వె న్నవల్లె;, గరంగెడు నారీహృదయం బేకాంతంబున హేమనుం దడ్‌వితి మయ దానవు వెత వర్థించీ -

త్వీణైక్షే

జన_పీయ రామాయణం సమ్మతించె నది, శత[కతుని కను గప్పి వచ్చితిమి, కమనీయ సుఖా కరమగు నిచ్చటి, కచ్చర కన్నియః దాకనొ ! లేదో! దానవుండూ - సంగతి యెజి/గిన శతమన్వ్యు(డు గ న్నులలో నిష్వులు దొలుక(గ వ(జా యుధమున నా మయు నున్మూలించె, మ హా యోధనమున థీకరుండడూ - చుజు చుజం జూచిన సునాసీరు చూ పుల కలికిన యా కలికి 'స్వయం[పథ” చేసిన యీపని చెలిమి దోసమని దొసంగంతయు నాపై వేసెన్‌ - నా కేమనుటకు నాల్క- లేక, మౌ నమ్ముగ నుండితి, నముచిసూదనుం 'డోసి ! స్వయంప్రభ , మోసపు మారివి గదవే ! నిజమగు నచ్చరవే | ఈ దోసమ్మున నింక నీకునా కమ్మున వాసము గల యగు గాకని కాపమిడిన, బాషృమ్ముల కుర రీ కంఠంబున నిటులంటిన్‌ - '“సురరాజా! నీ చరణరజము సా త్నిగం దొసంగంతయు. జేసినదే నే గాదయ్యా ! స్వర్గతిం దొల(గింపకు మయ్యా ! యది మా జీవితమూ” - త్శం2

కష్క్‌ంధాకొండము

అని నే నెంతగ నలపరించినను

గటిక గుండె యది కరుగనె లే, దం

తట వేంచేసెను ధాత, హంసప

వా౬ఒనిలమై యీ బిలమెల్లన్‌ య అబ్ద్బజునకు వినయమ్మున. (మొక్కి-డి నిలిచిన ననుం గన్ని నిఖృత దయా పరి కంపితు( డౌచు నిలింప , వల్హభుని మొగమై, _దుహిణుం డిటు లనియెన్‌ -

“రాశ్వూతమ్ముగా6, స్వర్గావాసం

బప్స్ఫరసకు లేదనుట యధర్మము

చేసిన దోసము వీసము నురపథ్సి.! |

యెంత కడిందిగం దిట్టితివీ కీల కడచిన దిక నని కార్యము లేదు, వ సించుగాక ! యీ భ్రీకీరమగు వన ముననే బాలిక, ముక్తి, యోగ సా [మాజ్యం జేలును సొమ్మనియెన్‌

(బ్రహ్మ వచనమున(. వాకళానను(ండు.

దరలిపోయె నచ్చర! గొని చింకా

కబళితు(డై, పంకజగర్భుండు నను

జ క్రాంగం జూచుచు నిటు లనియెన్‌ = “స్వయంప్రథా ! సావర్డిప్పుతి !.మీ జరగిన దానికి సంకాపింపకు ముందున్నది, శుభ మూలం వింుండు జెలుప.లేఃడు.నీ తప. మింకన్స్‌ -

నడ!

జన([(పీయ రామాయణం తపింవు మిచ్చట దమ శమములతో; శీతజలమ్ములు; పూత ఫలమ్ములు; పాకఠకహంతక [పాప్యుండైననా రాయణు గందువు గనులారన్‌ - 1శేతాయగమున దివ్యమూర్తి యవ తరించు నీ వసుధా స్థలిమై, వెలి కంటం గాక లోంగంట జూచి; తరి యింతువు, సత్యము నా పలుకూ -" అని యా ధాత మహాఒఒదరమున నా కుపదేశించెను విపుల తపోని ష్టులు సనకాదులు తలపున నిలిపిన ద్వయ మంతం బద్వయ పదమున్‌ - ఆ మంతార్జము లాత్మ లగించిన దే తడవుగ, నీ దేహము పరమో పనిషన్మయ (శ్రీవాస సరూప శ్రీచుకకితమై నటు దోచెన్‌ -_ ఆశీర్వాదము లౌదల నిడి వేం చేసె నబ్దజుం, డాసమయము మొద లర్థ నిమీలిత మగు కన్నుల నీ నాటికి౯ దెజచితి ప్రవగమణీ = (ప్రణయ మయంబులు (బదుకు లన్వయ వ్యతిలేకంబుల; నా [పణయమె సృ ష్టించు( గోటికథ; లంచితమయ హే మాఒనురొగమింతలు 'సేసేన్‌ _ క2క్ల

కిష్కంధా కాండము ఇది నాకథ యెటి(గించితి మజి మీ రెవ్వరు విపినము విట్టు (గుమ్మరంగ గతమేమీ యొక గ్రాంతయు దాపక దెలుపుండు వినం గోరకయయ్యెకా ” ఆపలుకులు విని హనుమంతుడు భ క్యృంజలిం గూరిచి 'తల్టీ! వినవ మ్మా సత్యమ్ముగ మాళళత్‌ విని పిం చెదినని" వర్హింపంగ దొడంగన్‌ = “అర్యమకులమున కాథరణంబగు దశరధునకుసుతు( డసమ శరాసన విద్యానిధి; యవ్విమ్టున కెనయగు వాండు; దయా దొడిణ్యములన్‌ జు రామచం[దుండు; ధరా [పియచరితుండు లకణవంతుండు, లక్మణుడను చిటి తమ్మునితో మా దండక వనముల కొక" కారణమున నేతెంచెన్‌ = ఆవిభు భార్య ధరాఒత్మజ రావణు డనియెడి రక్కసి యపహరించె, విష పూరిత మన్నంబును దిని [బదుకున కిచ్చించెడు వెంగలి వోలెన్‌ రాఘవుండగు నా రామచం దునకుః గిశరాజు సు[గివునకును, జ్‌లి కారము, ఖోగ నికారము, రావణు నకు, గృపీట సాశ్షిక మయ్యెన్‌ కలర్‌

జఎన్మపియ రామాయణం ఆ సుగీవుం డంపిన దూతల మేము, శమను దిళ రాముభార్య వెదు కంగ వచ్చితిమి, కామరూపియగు రావణు (బదుకున 'కితి" (వాయన్‌ = యుగ యుగములుగా నున్నా! డెన్ని యు గమ్ములొ (బదుకును, కతల పుట్టియగు జాంబవంతుం. డితణ డంబా దలమగు తజెప్పల కన్నులు గలవాడూ $ీ ఆ పర్శాక్రమం బా శౌర్యము దెలి యని దెవ్వరు బలి నణచి (తివికము( డైన కేశవుని యభిశంసా పు ణ్యమ్మును( గనె, నాతని జవమూ - అత డంగదు. డమ్మా (పథితుం డగు వాలి తనూజుండు, నీలాచల థై ర్యుండు గిష్కింధకు యువరాజు, నరాం శమ్మున వచ్చిన యమరుండూ - నల తారులు వారలు కాలానల వికము లింకను వీర్మాగణు లెం దరొ గల రీ కపితతిలో నతిలో ॥ కమ్ములు తెగువలు గలవారూ - అనిలదేవునకు నంజనకును! గలి గిన దీ దేహము; హనుమంతుం డని యందుటు నను బితంశ సహసాం శము న న్నపుడపు డెయిదికొనున్‌ - త్త2ర

కిష్కంధాకొాండము వింధ్య విపినముల వెదకి వెదకి వే సారితి మా నిశిచరు పొలంకువ గన పడనేలే, దొక యొడారిలో నవ సితి మాకలి దప్పుల తోడన్‌ - వివర్దవదనులు; విగతాశులు, జీ వనముల, దీనులు; పరి(శ్రాంతు లొక పాదప తలమునం బడితిమి భృశ చిం తా సాగర భంగాఒబఒకులితుల్‌ - దైవము జూపిన (తోవయి; (వతతీ తతి సంఛన్నము, వితత తమః ప రార్టప్తం, బొక వీల మళశ్షిగోచరం వైనది, మీ దరిసెనమునక్సై - జలక్టీన్నములు, సెరసములు, హం సమ్ములు వచ్చెడు చాయల! గని, యౌ బిలమున శీతల జలములు గలవని జొజ( ఐడిలిమి సాహాసమొప్పన్‌ - సూచీ ఖేద్యము చూపులు (గుచ్చెడు నాకటే చీకటి, వికలులమై, దై వ బలంబే మా పాలనౌచు నెటు తో యఖుదెంచితి మిచ్చటికిన్‌ - చావునం జిక్కిన సకల స్ట్రవగులః (బోచిన పున్నెమ్ములు సీ కబ్చెను నీ యపక్సతి కే మేమి యొనళ్తుమొ ! (పత్యుపకారము బలుక వలెన్‌ =” షై?

జనప్రియ రామాయణం

హనుమంతుని వాక శైమ్ములలో. దన

చిరకాంషిత మగు సిద్ధి గనంబడి

నటులై, ధాతకు నవనత మ స్తక

మున యోగిని మదిలో (మొక్కెన్‌ _ [తేతాయుగమున దివ్యమూర్తి యవ తరించె లత్షీధాము(డు, రాముడు అన్నెలంత నిడు. గన్నులతో నా నంద దీపములు విలసిల్లైన్‌ జా

పులకలు దనువున( బువ్చములై , రా

మార్ప్చితములునై , యచ్చర యుల్దం

బమృత సాగరంబై నది, నాకని

వాసము; తుచ ఏం బనిపించెన్‌ - “ధర్మ మయంబగు దపము జీవితం బైన నాకు లేదన్నా కోరిక గొని- రాము లెక్క(డ వేంచేసిరా ! తెలుపు మంచు” యోగిని వలికెన్‌ -

“పషృసవణంబునం (బభువున్నాండు ధ

రా తనయా విరవాతుర మతియై -

పోవలెనమ్మా ! పుడమిచూలి వెద

కుటక్రై, యింతకె దడవయ్యెన్‌ జు వానరపతి యేర్పజచిన గడువం తయు దాటిన దుద్దాముం డాతండు విలముననే మా నెల గతియించెను (బదుకున వెన్నెల గతియించెన్‌ -

లీ2ప్ర

కీష్క్‌_0ధాకాండము

ఎటులై నను మమ్మీ బిలమును దా

టింపంగ వలె ననుకంపామతి నూ

తా! యాపై నేదో యొక తీరున

గందుము జానకి పొలంకువలూ పని యేమో డెప్పరమై యున్నది గడువు గతించెను, గపిపతియా! యు ద్ధండుండు, రాముండు దరుజీ విరహ మున నోకలి దప్పులు మజచెన్‌ -

పోవలెనమ్మా || పుణ్య కార్యమిది |

ధర్మచారిణివి, దరి/ జేర్పుమొ మ

మ్మను హనుమంతున కచ్చర యిటు లనె

రామ పదార్పిత జీవితయై - “రఘుచం(దుని కార్యమ్ము పరాయణ మైన -డివ్య ఈనులారా ! యింతకు నెక్కుడు కార్యం బేమున్నది? నా 'సేవాఖాగము జెల్రింతున్‌ =,

తనుహృ ద్ధనములు దళరధ రాముని

చరణమ్ముల కడ సాగిలపడి య

ర్చించెడువారి కుదంచిత సుఖములు

కరామలకములు కపులారా !- ఈ విలాంతరము నెన్వరు, జౌచ్చినం (వాఖమ్ములతో బయట ఐడరు నియ మాసాదితమగు నాత్మ తపంబున మిమ్ముల నెప్పుడ దరిజేర్తున్‌ =

“శ్రకం

ఎన్మ్మపియ రామాయణం తెజచిన కన్నుల మజలగ రా దీ బిలమునుండి; యతులు మూయుండు మీ రందయలు, నిమిషార్థంబున వింధ్యా రణ్యంబులు, మీ కగుపించున్‌ -” కపివరు లందలు. గరములం గన్నులు మూసికొనిరి, తెర దీసిన యటుల్తై వింధ్య మహీంధము, వివిధ లత్నాదుమ గహనారణ్యము గనుపించెన్‌ - “అదిగో ! సాగర, మది (ప్మసవణం బది వింధ్యము కోధింపు(డు జానకి జయమగు మీ" కని సమ్మద పులకిత మఅల స్వయం[పభ గుహః జేరన్‌ - ధాత వలికినటు6 [(దేతాయుగమున నారాయణుడే నరుండై పుట్టెను జానకి వెదకుచు వానరు లీ బిల మునకే తెంచిరి, పూతాత్ముల్‌ - వనచరులను జూచినదే యింధదుని శాపము దొల;గి, వశస్త తపమ్ము వ్‌ లించి, విష్ణు దరిసించి, ముక్తి నం దెదవని యజబ్ఞజుడే వలికన్‌ = ధాతృ వచన మంత రది మెజసీన దే! చకచకలై తెగకన్నులు పో యిన యొవన భర హేలావీచిక ల్యామేడితముగం గొట్టినవై షం౦0

కీషి్కింధాశొండము (స[సవణంబునం బభుని జాడ టో వలెనను భావమ్ములతో - _స్తనమం డలమున రోమాంచమ్ములు, మోదస రసిగబభవించిన తామరలై - తన తపములు దీర్చిన భవనమునకు దలనువంచి వందన మొనరిచె న చ్చర, సుఖ దుఃఖ స్ఫురణము నూతన మైన యనుభవము గల్పింపన్‌ భవనమ్మును విడి వనములోని కరు దెంచె “స్వయం[(పథ' పంచబాణ సా రధి మధుమాసము, రమ్య వుల్ణ వీ కృణములం జూచిన యటులయ్యైన్‌ - ఆటకి | మాధవి! యో పున్నాగమ ! పోయద నే - నా పురషండు (పష్మసవ ణంబున నున్నా€ డంబుజగర్భుని మం[తము జూపిన దైవమ్మూ - మాంపకు. బరుఃడై, మాయా మయమగు సంసృతి. జిక్కి.న చందంబున, వే సమ్ములతో నందమ్ములు జిలికెడు హరి పీతాంబరు( డతండేనే ! - వెలుపల వెదకిన, నెలకొను లోనన, _లోపల నెమకిన వ్యాపకు(డై, వి శ్వాత్మకుండై. చను, బయటను లోపల వెలింగెడు దీపం బతఈడేనే !! యం.

జనప్రియ రామాయణం

పోయి వత్తునే కోయిల నను మ౪ఖజు

వకువే విరహవ్యాప్పతుండై. - నా

(ప్రభు వున్నాండట ! పాదతలమ్మున

(వాలుదు నే నొక కుసుమంబై - ఎన్ని సమంబులొ యీ భాగ్యమునకు (బమసితినే యొక వాసక సజ్జిక నయి; పూతమ్మగు నార్జ్రభ_క్షి యో గ మ్మొకచే, యాహార్యకమై -

వైష్ణవ మాయా వసలై యింధదా

దులు గానరు, చేతోహరు. డాహరి -

మహా భాగవత మానస గోచరు

డే! రసమురళి లోలుండే ! _ జటా 'పింఛ కేశలుండే ! కరుణా “లులితు(, డకించన కులధన, మభ్య క్లితులగు మునులకు హితుండే; జ్ఞానము తాన్టై నిలిచిన వాండమ్మా -

తులసీ నీదొక దళ మిమ్మా ! మధు

సూదనునకు నీ సోయగములపై

మమకార, మ్మా మాధవు పదయుగ

శమ్మున గూ ర్తును వ్యాదివోలెన్‌ న తరలె '“న్వయంపభ' దా నిక యఖిసా రకవలె, :దడంబడు వీడా థరమున నాకా కజ్జలితాకులు దిక్కుల టొపుల :కలువలు -బండింపన్‌ -

'శ2ై2

కిష్కింధా జాండము

నడచె, సుమి[తానందవర్థునుండు.

వనమున ఫలములు గొని వచ్చుటక్రై

దుముదారులలో దోయజాప్త సుతు

డాలపు 'పేర్పాటుల నుంజెన్‌ - రాముడు జగదభఖిరావఃండు జానకి దలపున మెభలినం, దెలి గన్నుల సం బరమును జూచుచు, భావ యోగ బం ధురుండై దనల్లో. దానుండెన్‌ -

వచ్చె స్వయంప్రభ, వాసంతీ లత

వచ్చిన కైవడి నచ్చపు టందము

(దోపాడంగ రారాపులైన భా

వమ్ములు గన్నుల గన్పింపన్‌.- పురుషులకును సమ్మోహము గూర్చెడు నంద చందముల యా రఘుచందుని పాచమ్ములః దులసీ దశ మిడియా యక యార్ద్భ్రమ్ముగ వీషైంచెన్‌-

ఆతివను జూచిన యంత పరవ్యూ

హాత్మకమగు దన యంత శ్చేతన

జాగ్భతమైై; విశ్వాత్ముండు పంచో

సనిషన్న్మయ మగు కాయంబై = ఆ చూపులు దన కరమైన రఘు రామండు; మంద దళస్మిత ముఖు/డై ద్వాఫరమున నీ చాపల మాణును గోషికవై జనియించెదవూ -

౧౭8ొ తం3

జన్మపియ రామాయణం

ఒక బాణమ్మును, నొక మాటయు, నొక

పత్న్మీవత. మీ పాణసమముధ

ర్మమ్మగు నవతారమునకు, యోగే

శ్వరతా లసితంబులు గొవూ - బదరీ వనమున భక్రియోగ సా ధికవైై యండుము; దివ్య తనువు సీ కొని, సౌఖ్యమ్ములు గుడిచి, పూత గో లోకము నందెద వని పలికెన్‌ -

“కానిమని యా కంజ విలోచన,

పాద యుగములకు€ బణామ మిడి- నా

రాయణ ! దీనపరాయణ! సురర

కాయణ యని యీగతిం బలికెన్‌ - “బహ్మాదుల భావములకు( బరమగు నీ మాయాగతి నేర్తునెం దెలియంగ నరకేసరి నే తరుణి నకించన తామసమగు హృదయముదానన్‌ -

ఏ మనుజులుని న్నెటు ఖావించిన

నాకు మాత మొక నారాయణ రూ

పమ్మునం దోచుము; భవ భవంబులకు

మత్స్య కచ్చపాయిత మూర్తి | కల డందురు నిను గహనంబైనని వృత్తి మార్గమున వేత్తలు గొందయి గహనతరమ్మునం గల డందులు పో (వవృత్తిలోం గొందలటు పభువా |

జత

కిష్కింధా కొండము

ఈ జంజాటము లేమియు: దెలియని

శరణాగతితో. జరణ యుగమ్ములు -

దరిసిన వారలు, ధన్యులు, నైతవ

వామన !' యాది వరాహ తనూ !! గుణముల లోపల గుణివై, మటీని ర్లుణివ్నై పలుదెజ(గులం గోలమ్ములు నడపుచు నుండు ననాద్యంతా |! హరి! సీ కివె జోతలు రఘురామా!

సర్వభూతముల సము డందురు నిను

పరుండగు నెక్కటి పురువు( డండడు, నిను

పరాపరుం డందురు మునితల్ల జు

లనుభవ భేదమునకు వశులై - అక్షరు డవేద్యు. డాత్మరూపుండు, వి గాహిత నిగముం, డూహతనుడు, “నే తి నేరి' లక్షణ వినోదు. డని, యే మేమో ! శాస్ర్రవివేచనముల్‌ ల

స్వామీ ! యివి మా భావములకు నం

దని గొడవలు; ఘన దయా పరీతుండ

వ్రై, (వణయమ్ముల కందిన వా'+డవు

గా, హృది నిలువుము శ్రీరామా ! -” రాముడు వలికెను, 'రాగమయీ భ క్తికి నే వరవుండ, గృప సేయబటెనా [వతమైనది; త్మీవంబగు నిష్కా మము [శేమంబే, నా రూపూ -

జిన్‌

జన్నవియ రామాయణం సక లాళల కాస్పదు(డగు రాముం డాస దీరువఐ కగపడండమ్మా |! ఆగపడెనేనియు; నర్ధ్థముగాండు, వి వేచన సేయుము నా పలుకుల్‌ - పోయిరమ్ము మన పున ర్దర్శ్గనము ద్వాపరమున, నన, నాపె రామ చర ణాబ్జ్దర జంబుల నౌదల - నొసట ధ రించి బదరికావని. జేరెన్‌ _ వాసంతానిల వాసికములు, కకు బంతమ్ములు గని యంగదు. డప్పుడు గడువు మీజినది - దుడుకురాజు సు (గివుండు, రాముండు విరహితుండూ - చాపు దప్పదిక, సకల కపీశ్యుర నివహం౦బుల కని, నిశ్చయించికొని; పరివ్హూనమగు వదనమ్మున, దూ రమ్మున నొంటిగ గూర్చుండెన్‌ - కపి సంతతి కిం కర్తవ్య విమూ హరిదభిముఖమై యనంత గగనాం గణమున( జూపులు వారించెన్‌ -_ ధ్యానయోగ నిష్టా నిమీలితము లగు నయనమ్ముల, ననిల తనూజుండు వీరాసన ము[దా రమణీయుం డగు రాముని, హృది నిలిపికొనెన్‌ _ జీర

కిష్క్‌_ంధాకొండము ఒత్తుకొన్న నిట్టూర్పులుగా. గ న్నుల జలములుగా, నున్న యంగదుని పీనాయత భుజు, వృషస్కంధు యువ రాజును, తారుండు గమనసించెన్‌ - తతిసి యంగదుని గరుణమ్ముగ. గని తారుండు వలికెను;, 'తారేయా! వీ రా[గణివగు నీయతుల జల మే మీ పెను నిట్టూరుపు లేమీ! - కొండ లడ్డినను జెండికొంచు. టో వలసిన సమయము, వానరులకు౯ దల లోపలి నాల్కవు ! సీపని యిటులై నచొ; మాకాాశయ మెవరయ్యా ! - లెమ్ము ! మమ్ము ధ్రైర్యమ్మున నడపుము రామునికార్యము, .సోమీర్యాదులు నీకు వాసటగ నిలిచిరి, విజయము దప్పదు, ముమ్మాటికి" ననియెన్‌ .- అంగదు( డత్తతి ననుకంపా పే శలముగ.( దారుని వలను జూచి, యిటు అనెను, 'వసంతము హరిదంతరముల దొంగిచూచినది గాంచితివో ! - భఖిలముననే యొక నెల గడచిన, దీ విషయము వానరనీరులు - గమనిం చిరొ1 లేదో ! కిష్కాంధాపతి :ఖ డ్లము .నాల్క-లు (గోయుచు నుంగున్‌ = త్త

జన్మవియ రామాయణం

ఆళ్వ్థయుజంబున, నవనిజ వెదుక(గ6

బదుపుగట్టితిమి యది గడచిన దిం

క, రుషారుణ రూశాయండు రవిజుండు

నిప్తుల (దొక్కిన యటు లుండున్‌ = సహజమ్ముగ నిష్కరుణుండుః మాపిన తండి; యన్నయను తాలిమి విడి - యిం (దజునిం జంపి, ధర్మానపేతముగ నాతని భార్యను గైకొనియెన్‌ -

దయాశీలి యగు దాశరధియె; న

న్నభిషేకించెను యౌవరాజ్యమున

నా పని రవిజున కంతగ6 గొట్టిన

యట్లు లేదు; బరిళోధింపన్‌ _ ఆతని హృదయము నందు (ాంతపగ కోడెనాగు బుస కొట్టుచునే యు న్నది, నాయీ తప్పిదము నెపమ్మున జావు కాటు వేయక యున్నే! -

ఇక గిష్కాంధకు నేగుదెంచుటన

వలచి, చావు నాహ్వానించుటయే

మీకుం గూడ. దల మృత్యువు లాడెడు

గతి యన్నది; య్యప్రతిహతమై -" అను చనుచునె నయ్యంగదు( డక్షుల యందు (వేల, నిం్యదాత్మజు రూపము - కరుణమ్ముగ వెన్క్సకును రాని తం (డికినై; యెదం (గుళ్ళుచు నేడ్చెన్‌ -

శప

కిష్కింధాకాండము ఆ యేడ్చులు గని, యాత్మలోన జేయి వెట్టి కల(చినటు వికలుండై, తా రుండు వచియించెను, 'బుడుతా యేడ్వకు మయ్యా ! విపరీతపు విధికిన్‌ - నీ వన్నది నిజమే, వానరపతి కరుణాహీనుండు, గపులను జంహగ దొరకొను, భార్యావిరహితుండగు రా ముండు వలదనునో ! తగుననునో ! సందేహము గిష్మింధకు' టోయిన మనుగడ; స్నుగీవుని గాదని యీ యుర్వుర నెచ్చట నుండిన 6 బట్టును బరవసమున నాతడు మనలన్‌ - నాకుః జూడ సుందర వన సనరసీ సంపన్నం ఐగు స్వయంపథభా గుహ యందు జొచ్చుటే = యర్హ్యముగా! దో చెడు; గుప్తంబగు (బదుకునకున్‌ - ఆ వబిలమార్గము లర్యమ నసుతునకు( దెలియవు, రఘుకుల దిపకునకుం దెలి యవు, నిన్నచ్చట నభిషేకించుచు రాజుగ; నందలు గొల్బెదమూ జి అనాలోచితములగు తారుని వా క్యనులకు, వివేకఖని, తారేయుం డంతటి దుఃఖము నందును నవ్వక యుండలేక, ఫక్కున నవ్వెన్‌ త్రం

జన్మపియ రామాయణం

దూరము నుండియ వీరిరువురి మైం

గన్ను, మనసు, నిడికొన్న జాంబవం

తుండు, తారేయని యొడుదొడుకగు చి

_త్తమ్మును దేర్చ/గ నరుదెంచెన్‌ - “వత్సా 1! వదనము వాడిన తెజంే మని" బుషా(గణి యడిగెడు లోనన, వాలి తనూజు-డు వయో జ్ఞాన వృ ద్దునిం గని కన్నుల న్‌ ర్వెట్టెన్‌ =

*'హారి తతికిని రైర్యమ్మ గలిపి, కా

ర్యమ్ము దీర్పం గాన్తైన వాండ వీ

వే, యిటు బెగ్గిలి విలపించుట దగ

దయ్యా కిష్కింధా౬ధిపతీ ! పద పద, మని జాంబవంతు.( డంగదు "కరము వట్టి, యేకాంత వనాంత మ్మునకు దారితీసిన తారుండు దాం దిరిగివచ్చి = కపులను. జేరెన్‌ -

అడిగె జొంబవంతుండు "వత్సా! నీ

మతిన గలించెడు వెత లేమని; యం

గదుండు శోక భర కలిల లోచనుండు “వాలి తనూజా ! పోలదు నీకీ మనసు పేదటిమి, మా కందలఅ కీ వేడుగడవు; తే, యోడకు' మని భ లూక చృద్దుం డంగదు. దేర్చెన్‌ -

త్త

కిష్కింధాకాండము తారేయుం డనె “తాతా! యెన్నని జిప్పికొందు నెద నిప్పులు (గుమ్మెఊు వనట్త అంగదుని (బదుకే దైవో పహతంబయి, దగ్ధం బయ్యెన్‌ - నోరు విప్పి హృద్భారము దీరంగ నేకాంతంబున నెవ్వరితో నై నను; నా వేదన పనవి కొనెడి భా గ్యమ్మును, విధి నా కెడ సేసెన్‌ - ఆఅందణజు రవిజుని కాపు, లాతనిదె పొడి యనెడు భావమ్మున వారలు, చచ్చినట్టి యా శ[కాత్మజు; ప వమ్ము వారు వెదకిన లేరూ - తాతా ! నీవొక ధర్మమూర్తి వని నీతో ఐలికిన నే తొందరయును రాదని నుడివెద, కాదో ! యవునో! తీర్చి చెప్పవలె ధర్మంబున్‌ -- షాలు నీరు వఠె బరస్ప రైక్య మ్ములుగా -- బదికిన పురుహాతాత్మజ, స్ముగివులకును; సూడుగల్లినది, యా మాయావికి న్నై గాదా! - ఆ కథలను దన కనుకూలమ్ముగ( జెప్పును రవిజుండు; చెట్ట దలంచె నీ తమ్ముం డని యిం_దాత్మజుః డను, మటి సాక్షి యొక్క-డును లే డయ్యెన్‌ - జ్తీట్మ[ే

ఉజన్మపియ రామాయణం

ఇతనిది ధర్మం బతని దధర్మం

బని యెటు దేల్చుట ? యమాత్యులే దన

కవనీ రాజ్యం బారోపించిన

దంచు, రవిభవుండు దప్పికొనెన్‌ _ రాజ్యము గొని _- తన రమణి నాచికొని వాలి తరిమె నను వాదు, రవిజునిది, అతివ నూడ్చికొను టధర్మ మే, మజఖి తాం బూనిన ధర్మం బేదీ ? _

అన్న బిలమ్మున నున్న యపుడు దా

రాజుగనై , దారను భోగించెడు

సతిని నేర్పిన దీతడు గాదా ?

వాలి యదే పని గావించెన్‌ _ అతని కెలసమె, యధర్మమై సు (గీవుని పని ధర్మేతర మెట్టులు గాకపోయి, నీ కాకుత్ట్సుల మతి దప్పెనొ . ధర్మ విచారమునన్‌ -

రవిజునికై సమరమ్మున శేగెడ్రు

నపుడు తార యింధదాత్మజు గన్సంగాన్సి _

'తమ్మునిపై నింతటి పగ దగదన,'

వాలి నయమ్మున నూరార్చీ వ తార యంత నిర్ణ్మయముగ దమ్ముని జంపుదునా ! యోచింపకు ! దేహము నలలి కావరము డొలంచి పఅవంగాం జేతు నంద బాసలు వలికెన్‌ -

వ్శగ్శణై

కి్కి ంధాకాండము చొంబవంళత || యూ సత్యము దెలిపిన యది మా తల్లీయె ; యనుకంపామతి, నాడిన మాటల కనుగుణముగ నిం [దజుండు యద్ధముల వర్తించెన్‌ = శ్‌ నే సూతియే జంప చలంచిన యాయువు నిలుచునొ ! యన్న దయకు (బతి కృతిగా, దళరధఢ నుతు డూపమ్మున దమ్ముం, డన్నను జంపీంచెన్‌ = ఆ రఘు వీరుండైన ముఠా ముఖి నిల్చి చంపేనా నిబిడవృచ శా కాంతరితుండుగా గన్ను గప్పిచా సమ్మునం బవమారము జంపెన్‌ - తండ్రిని జంపిన దయావిహీనుని కొలు వొనరించుచు గుడిచెడు నన్నము విషమైనది, దుర్విషహం బగు నీ వేదన గాల్బేడు నను సతమున్‌ = అన్న తన పడళతి నపహరించె నను కతలు 'సెప్పేనే గానీ తారా సుదతినిం దా గొన్నది యెటింగింపళడు స్నుగ్రీవుడు రమరామునకున్‌ - ఆ మనవులు నిజమంచు నమ్మి ధ ర్మాఒన పేతు డగు రఘువీరుండు -బర వసమునః జంపెను వాలిః తత్ఫుతుని మ!

జనపియ రామాయణం ఇజు పక్షంబుల నరసి తేల్చవలె గాదా తగవులు కమలజా ప్తసుతు మాట యొకటె ధర్మంబుగనై చా పమ్ము రామః డెటు మో పెష్టెన్‌ జు చెప్పుము తాతా! సిద్ధాంతము నీ పలుకు ధర్మ చర్చలలో వాలికి నీ సుుగీవున కే సద్గుణ మం దెనను బోలిక గలదేమో ! - ఆ కరుణాభర మాయార్జవ మా సత్యము విక్రమ సంపద, యున్నత మైన యుదారత యారూషము గ న్పడునా యింక జగమున నెందున్‌ - అన్న( ఎంపి రక్తాన్నము గుడొచుచు నాతని భార్యకు నై జెయి సాచిన వాడు రామునకు బంటుగ నె !=సు శీవుడు ధర్మ ధ్వజ మెత్తెన్‌ _ తల్మియైన యా తారం దలంచిన నుల్బము కుతకుత యుడికి పోవు న య్యా! దన ప్ముతునకై యాయక _- సహ గొమిని గా కి ధర (బదికెన్‌ - గూఢ శతు వీ కొడిమలాడుసు (గీవుండు; నామై నే విధమున జిం తించునా ! పాపం బంచు - నామె రే బవకులు లోలోనన( బౌగులున్‌ _ రృశ్మేత్మీ

కిష్కింధారొండము

ఆ యిందాత్మజు( డనుభవించినది

తనువు, రవిజునకు ధార వోసినది;

యాకత దలంచిన నామె మంచితన

మంతయు మఅతును బుక్షపతీ |! ఆ రాముండు నా కైనవాండొ ! య న్యుండొ నేనెబుంగను దుడుకుందనంబున దండి. జయపి, కపి ధారుణి కంతయు యువరాజుగ నను జేరొనియెన్‌ -

తండిని జంపిన దశరధ రాముని

పనికే నను బాల్బజచెను దుర్విధి;

యింత వికటముగ నెవ్వరితో నై

నను _ [గిడించునొ దైవంబూ - నను గన్నపు డంతయు. గరుణాభర జల శీతల లోచనుండగు రాముండు ఆదయయేమో! యా తండిని జం పిన వితమేమో యే నెలు(గన్‌- -

ఇవి నా వేదన - లెడందనెల్ట గా

ల్బు చున్నవయ్యా ! శుద్ధమతీ నా

గర్తవ్య మెదో గనికరించి -తే

ల్చి వచించిన - నే ధన్యుండ నగుదున్‌” - అగ్ని కటాహం బట్టులున్న యం గదు చిత్తము దా వతణకాలము -$ఖా వించిన భట్టుకవిభుని లోచనము, లారి జొష్ప కలిలము లయ్యెన్‌ యః

జశీ5్‌

జన్మపియ రామాయణం “ఎన్ని మహి వ్యధ లిమిడిన వోయీ ! బాల హృదయమున -_ వత్సా | యిన్నిది నంబులుగా దహనం బగు దుఃఖము తాతకు, జెప్పక దాచితివీ ' _ శాంతముగ విను, సమ్మగముగ సీ దుఃఖము బోకార్తును; మరి యెన్నండు తాతా! యిది నా తరుగని వేదన యని (పశ్నింపంగ రాని యటుల్‌ - పరమాత్ముడు రఘువంశ వివర్థనుః డగు రాముడు, నీ వాతని మానవు డని చర్చించెద, వందుకెయీ బౌ ద్ధిక, కల్టోలము రేగినదీ _ నూ అంగదుడా 1 _బహ్మణ్యులైన "పె ద్దలచే విన్న యథార్థము నెజింగిం చెద; రఘుకాంతుండు థశ్రీవై కుంఠని వాను( డాదినారాయణు (డూ - స్వాయంభూ మను శతరూపా దం పతులు ధర్మ నిష్టితులు వారివి న్నావే ! కావా నాయన ! శతి (ప సిద్ధులు సృష్టికి. దొలివారల్‌ _ తత్పు్యతుం డుత్తానపాదు డా తనికి గొమర్దులై జనియించిరి (ధువుం డును (పియ్మవతుండు తనయ దేవవూ తియు దేవాంశంబులవారల్‌ - ఉీ46

కిష్కంధాకాండము

జనసీ వాకృర సంతాపితు౧డె

[ధువుండు దపమ్ముల దోయజుకు దని

యించి, బుషులు పూజించు నద్వయం

బగు పదవిని తిరముగ నందెన్‌ = దీపీతమతి యా దేవవూతి -క రుని భర్తగా గనెడు పున్నెములు నోచి, ధర్మములు బూచి, యాది దే వుని. గడుపునం గని లాలించెన్‌ -

ఆతండే కపిలుం; డనాది దుఃఖా

ర్దితులగు జీవుల నతి దయః గని, యు

ద్ధారంబునకైై తత్వాఖ్యానము

సాంఖ్య కాస్త్రమును బోధించెన్‌ = ఈవిధముగ లోకేడిత మైనది మనువంశము, ధర్మ పాణుండగు స్వాయంభువు = కూపార పరీవృళ మగు నిల దం।డిగ జాలించెన్‌ -

వేల యేండ్లు సద్విధి జనములం గని

యించి, విరక్తి జనించి, సుతునకును

బట్టము గట్టిన ప్రభువు, పరాఒవరు

వైపునకును మననును దిప్పెన్‌ - అడవుల కేగెడు నా పతి వెంటనె శతరూపాసతి సొంగ నీడవలి; వేదార్థమ్మును విహితమ్ముగ నను గమించు విమల ,[ళతి వోలెన్‌ -

జ్శే్య/

జన్నవీయ రామాయణం పుణ్య దంపతులు వోయిరి న్రైమిళ మునకు, మునీశ్వర ము క్రిదంబునకు; వారల రాక _- యపార తపస్సి ద్ధులు వని! జేరిన యటులయ్యిన్‌ - దివ్య జలమ్మగు ధేనుమతీ తీ రమ్మున నిలిచిన యమ్మిభునము - స ర్వ సిద్ధిరూప ద్వాదకాకరీ మంత మ్మెదలో నిలిపికొనెన్‌ - ఆ మంృతార్జము లడుగడుగున నమృ తమ్ము జిలికి, చి త్తమ్మున ముమ్మర మగు ననురాగము లాచిన "నది తపః మనిరి నై మిశపు బువ్మివర్యుల్‌ _ ఒక వేయేడుల కొక్కసారి కను దెఅతురు; ఫలములు దిందురు, _గగమ్రిలి మూసిన కన్నులు ముగ్గ మనోహర మగు నేదో రూపము వెదకేన్‌ - అగుణు డఖండుం, డనాది యగు పురు షుండు మా కన్నుల బడునా నారా యణు( డన్స భావం వాత్మ సర్వమై భమర కీట ప న (భమర కీట పద్ధతి దోచ్చెన్స్‌ _ చకధారిడ్లై సర్వ విఘ్నములు దొలంచుచు _ నిచ్చలు దోడ నుండియును ఆవిపక్వ కష్టాయ్రాత్ముల క వ్వి ష్టువు; ముందట నిలువక పోయెన్‌ - బ్త్‌టేట్రి

కిచిి.ంధాతాండము ర్లమ్ములు గడచనె, సకల బుద్ధిస్‌ ద్ధలు కజ్టెదుటను నిలిచి - “యిదే మే మనీ” దంపతులకు గన్లిజిపెన్‌ వ ఆ సిద్ధులు గడు నపాయములు - చి [తమ్ములతో జిత్తమ్ములు మాలిచి పరమ పవ్మితము భక్రి దీప మా ర్చుచు - వచ్చిన (తోవలః బోవున్‌ - నారాయణ నిష్టా రసయుదక్తుల క్కగమ్మునః గల యన్ని సిద్ధులును వెన్నెల, గన్నిడి యున్న చకోరము లకు నన్య రసమ్ములు వోలెన్‌ = ఆకలి దప్పుల నణ(చిన వారికి నిర్చదియముల ఐల మేకరిణీని వి ఘ్నమ్ము గూర్చు ళ కము గాకుండిన నధిష్టాన గణములు రే(గెన్‌ - ఓయి! యంగదా! యుత్తమ రావా స్యము లివి, పెద్దల నపర్వచే వి న్నవిి దెలిపెద విను మవలోడింసంగ " రానిది; మాయా లసితంబూ - ఒక్కొక యిం[దియ మొక్ర్రా దేవతకు నధిష్టాన, మయ్యమరులు = థోగొ తులు, మాయా (క్రీడలు మలఃగించెడు జతనము, వారికీ సరిపడదూ - /£0) తతం

జన పీయ రామాయణం అసూయతో సుర లయ్యిం[దియ గణ ముల కు[దేకమ్ములు వెంతురు, డె స్పర మీ సాధన భాగ్యవంతుం డెవ డో! విజయమ్ములు జూఅ(గొనున్‌ = వానికి( దప్పిన వత్తు రచ్చరలు శృంగారమ్ములు భంగులుగా, నీ పరివర్తమ్మునం బడ [(దోయుచు! టో దురు దీప మ్మార్చిన వారై - ఈ సకలమ్ములు మోసమ్ములు, థ్రీ ధామ పదార్పిత తను మనోగతులు స్వాయంభూమను శతరూపా దం పుల గదల్బంగ లేవయ్యెన్‌ _ సమీర పారణ సప్త సహస స మమ్ములు నిలిచిన యమ్మి ధునమునకు; నాపై వాయు లవాఒపేకయు నా నారాయణు దయతో వీడ్వడియెన్‌ - ర్షము లే కాష్టమ్ముల వలె నిలి బివిరిజుట్టి హోవ్యడు న్వ్రడ్తన్‌ _ ఆస్థి మాత దేహమ్ముల నిలిచిన యనన్య భ్ర కుల, కాకాశ పథ ములలో కర్వణావిలసితమగు కొ బికమగు దైవము వలికెన్‌ _ శీ్‌0

కిష్మ౦ధాకాండము

“ఓ దంపతులారా ! దివ్యమ్మగు

తపము వట్టితీడి;ి దయ గలిగిన దే

వరము గోరెదరొ ! వాంఛా గతియ్యే

దో! దెలుపుంఢు సత్యముగాంగన్‌ య మృతుల కైన జీవిత [పదొనం బొనరించెడు నత్యూర్డిత మగునా పలుకులు, శవణమ.ల( బజెనో !' లేదో! హృష్ట పుష్టమగం దను వయ్యెన్‌ -

అవసీతల సర్వాంగాలింగిత

మగు (పణామ మిడి - యప్పుడు మను వని

యెను; సేవక కులధనమా ! మన్మం

(త్రాక్షర గుంఫిత దివ్యతనూ - అనాధులకు నీవ నాధు(డని నిగ మమ్ములు వలికెడు, మా కన్నుల తుద నిలిచిన జోతీ ! నిలువవయ్య ముం దట , కాజలు గల కల్పకమై ల

ఆసంప్రార్థన కంబుజోదరు+డు

గరయణగి = శంఖ చ[క్రంబులతో, ఠీ

వత్సలాంఛనుండు వార్డు కొట్టి సుం

దరమగు చిన్మయ దేహుండై - ఎదుట నిలిచి మంజు దరస్మిత రో చులు జల్లిన; నొ చలువలతో; థ్రీ ధాము(డు దనకొక దనయుండు గొవలే నని; మను వెదలో! దలపోసెన్‌ =

శ్తస[

జన్నపియ రామాయణం మణి విహినముగ ఫణి (బదుకనియ ట్జులు; మత్స్యమునకు సలిలంబైన ట్టులు- తన [బదుకులు, బొలియుటలును - తద ధీనము గావలెనని తోచెన్‌ - ఆ వాంఛలు విని 'యట్టులె గాని" మ్మన్న పరాత్పరుం డన్నువః గని; 'యే మమ్మా ! కోరికి యనంగా( బతి ద్దై వపు వాంఛయె దన ధర్మ మనెన్‌ - అప్పుడు శ్రీపతి యనె *'పవితులగు దంపతులారా ధర్మార్టితములు నాకమ్ముల. గొంత కాల మక్షయ సుఖముల నందుడు హర్షమునన్‌ యు (తేతాయగమున దీప్తిగలుగు రఘు కులపు పున్నెములు దొలుత జనించును దశరధుః డ్లైయీ ధరణీపాలుండు, ధర్మ సంఘటిత జీవను(డూ - ఆ విభునకు జాయగం. నేర్పడు గౌ సల్యాభిఖ్యను శతరూపాసతి; యప్పుడు నే నొక యర్శకుండను జని అని చేప్పిన యాయానందమయా కారుడు జూవులు మేర దప్ప నా దంపతులకు సురధామ సిద్ధి గ ల్లైను; నిజ కాయాపాయమునన్‌ - త్శ్‌2ై

కీష్కింధాకాండము

అంగద ! వింటివా! యా జంపతులే

జనియించిరి కౌసల్యా దళరధు

లుగ, వామను. డయి జగములు గొల్చిన

(తివ్మికము€డు రాముం డయ్యెన్‌ జా ఆతని మార్గము లగమ్య్మములు = వా జ్మానసమ్ములకు “దీని బట్టి యిది యిట్లని కొలుచుటయే యవివేక్షము' శరణాగతులే భాగ్యఖనుల్‌ -

వాలి దధర్మమొ ! భాస్కూరజుని ద

న్యాయమొ ! దేల్చంగ నధికృతు, లెవ్వరు ?

వాలి నిపుడు గూల్చ్పక యుండిన మథి

యొక యవతారము గావలయున్‌ -- యోగ సిద్ధులకు నొడయండైన్ల గా _ర్తవీర్యు. గూల్చంగ ధరణి జనియించెను పరజువుగొని; యా పరాత్ప్సరుం డిం (దాత్మజు( డల/తులతో.౬ జనునే ! -

వాలి సాయమున బౌలస్తుని జం

పినచో, మతీ _ సురవిఖు సూనుని బొలి

యించెడు పోటరు లెవ్వరు ? దొఅకిన

యవకాశము హరి వదలునటే ! - మఘవద త్తమగు మాలగళమ్మున నున్న వరకు నాసన్నుండైన కా లుండును, వాలికి లోకువగద ! యింక మరణం బెట్టులు సిద్ధించున్‌ యు

జ్తీప్‌3్రె

జన్నవీయ రామాయణం అందుకె _- రాముం డను కాలు(డు, శత మన్యుం డిచ్చిన మాలకు గౌరవ మొసంగి, దాగికొని, యువిద గొనుట యను దొసంగు. జూపి, యమ్మున! గూల్చెన్‌ లా కాంతదీర భోగమ్ములు గుడిచెను; నిర్మల యశములు నిండించెను జగ ములలో; నిందునిః గలసెను కడపట వాలి కేమి తక్కువ యయ్యెన్‌ ? - చావు (బదుకు లివి - సహజమ్ములు దే హులకు; మృత్యు వన నల(తి సుఖముగా దన్నా ! యెజలుకల యటులే మజపులు గూడ జీవులకు భోగ్యమ్ముల్‌ న ఆ స్నుగీవున కంగద |! నీపె [కేమ యుంట గుర్తించితి, నన్నను జంపినందుకే సదమదమైనాం డతండు త్మీవమగు దుఃఖమునన్‌ - ఒక్క-వేళ పగ నెక్కానెపో! మే మందయి లేమా! యన్యాయమ్మని నొక్కి చెప్పి. మీ చిక్కూ దిర్చి హృద యమ్ముల; నేక మ్మొనరింపన్‌ - మమ్ముల గాదని మార్తాండ తనూ జుండు వర్తించునా । దుడుకు దలంచిన రాముని చాప శరమ్ములు వాడిమి దక్కెనొ ! రవిజుండు దెలియం డటే! న!

కీష్క్‌ంధాకొండము

ఆ భయములు విడుమన్నా ! రామున

కర్మిలి యెంతని యందును నీకై! -

సీ వెలుగవటే ! నీ తల మకుటము

నిలిపిన దాతని దయ గాదా! తార యప్పరస వారికి. బర పురు షోపకృతమ్ములు బాపము లంటవు తనయునక్తై యా తల్చి .పడెడు వే దన; రవిజున కర్మిల్ని యయ్యెన్‌ య

ఆకసమే దన యంతము నెలు(గును;

తల్చి మనస్సులు తల్లి 8 దెలియున

ధా ఛా

వన్నా ! _ ప్రేమల తెన్నులు కొస్త్ర శ

తమ్ముల కన్నులు గప్పునవీ య తగని యలజడుల తగులమ్మల' బడి యలంశ6 బడకు ! మిందాత్మజు( డందలు వచ్చెడు నటులే వచ్చెను ధరణికి హోయెడు నటులే: దా టబోయెన్‌ -

సనత్కుమారులు సనాతనులు,_ నే

విభు పద పంకజ వినిహిత చిత్తులొ !

రాము డతడు నారాయణు డాద్యుండు

కొలిచి తరింపుము గృతమతివై జు (ప్రాపంచికములు బంధమ్ములక్రై గార్చిన జలములు గడువిత్న లా పర మాత్క్మున్ని కొజక్షై యక్షుల నింపిన జలము సార్థకము తారేయా! -

శవ

జన్మపియ రామాయణం అమఘముల [(పోవులు, యవ నాఒబభీర పు శిందాదులు, నేలీలామయు పా దములు వట్టి యీ ధరణి తరించిరా ! యతండే రాముడు శాశ్వుతుండూ = సాధింపుము రఘుచందుని కార్యము (దికరణములతో; దివ్యాంబా నా మంబు జపింపుము, మవమగడ సార్ధక మయము, సారూప్యము సిద్ధించున్‌ వు ఇది రొహస్యం, బిది పరమార్థము తడవైనది, యింక నడుము ! వానరులు గాచియుందు రుత్కంఠా బద్ధులు సీ యూనతి( బాలించుటకున్‌ _” జాంబవత్కృతము సల్పాపము దన యున్రము నేమో చల్చిబరచి న ట్టయి, తారేయుం డలనలనా ను తాత వెంబడినె రా నడబెన్‌ - నడచెడు నప్పుడె; యెడందలోన థ్రీ “రామరామ” మంతము మాలాకృతిం దిరిగిన, దయ్యకరములలో నొక నూత్న సుఖము లున్నటు దోచెన్‌ - వితత గహనములు, వింధ్యారణ్యము లందు _ దిరుగు నయ్యగచరులకు. బ శ్చిమ వారిధి, నిస్సమంబగు -రా ముని శౌర్యం బటు లగుపించెన్‌ వర

కిష్కంధాకొండము

ఆ సీమలలో నరసి వింధ్యమును

దిగిరి వానరు లుదీర్ణమ్ములు ప

ర్వుతములు దాటుచు, -(పధితంబైన ద

కార్జము జేరిరి ద్మీనగతిన్‌ - చంపక పరిమళ రుంపా నిచితము లైన వనముల, నానా తలముల శోధించిన మతిజుద్ధులు, కాల వి కాలము జొచ్చిరి, వైదర్భన్‌ జు

ఎదల పైని జన్నిదములం, గరముల

దర్భలతో, క్రైతవ వ్మిపులు జరి

యించిరి = వానరు లంచితగతి వై

దర్భను, జనపద పురములలోన్‌ - తీరుగు తీర్థములు, బరమర్హులు గల దండకమున( బడి, 'ముండక వనమున వెదకి, నిరాళాస్పదములు బెత్త మ్ములతో సాంగిరి కపివీరుల్‌ -

*“పౌండుగిరోని గని = పంచ సంస్కృతుల

కర్షములగు కురు అందగించు జవ

రాండడు గలుగు నాంధావని. జొచ్చిరి

వేదాధ్యయన సుగంధిలముల్‌ గౌతమీ మృదుల గంధవాహములు బొలసిన యంతట, నలత లుడిగి, వెద కిరి సితాసతి, గిరులు దరులు సుం దర వనముల, ఘన విపినములన్‌ -

జీప్‌

జనప్రియ రామాయణం (ీగ౧రిలో, జూచిరి, ఖరనఖరం బులతో; జగముల కొల దొలంచెడు నర హరి వేంచేసిన యహోబిలమ్మున గాలించిరి, కపు లవహితులై - భర్గజటా వన వాటీ విహరణ రాసిక్యాఒఒకర రసతుందిల యగు 'పెన్నా సుఖ సంపన్న భూల జన పదముల జానకి లేదయ్యెన్‌ - ళ్‌ కొంకణమున కేగుచు నచ్చటం గని మజలివచ్చి, చిన్న్మయమగు శేషా చలమున. జూచిర్తి సనాతనులు సన కాదులు దిరిగిన [తోవలలోన్‌ _ ఆనంద _బహ్మ౦ బొక నీలాం భోధరమై, శక ముఖ ముని నికర ములతో నిలిచిన నెలవున - గపులకు నానందాదై్వైత మ్మయ్యెన్‌ - చిత్తము సౌగియంగ శేషాచలపతి. గనిన జాంబవంతునకు; వీ;క బలిం (దొక్కిి జగమ్ముల నిక్కిన వామను? కైన తివిక్రము. డగుపించెన్‌ _ “జయజయ వామన శమ దమ మోహన ! నిగమాక్ళతి ! మన్నిభృత మనోద్యుతి నీవే నీవే ! దైవమునా' కని - జొంబవంతు? డార్జు్రంండయ్యెన్‌ లా న! 458

కిష్కింధాకాండము కన్నుల. జలములు (గమ్మంగం జూచిన హనుమంతుడు, శేషాచలపతిలో చాపధరుండు కిసజటాభిరాము౦ డైన రామచంగదునిః గనియెన్‌ = “జానకీ హృదయ సర్వభావ మా లాంచిత పద యుగళా ! శరణాగత రక్షణ నిగమా ! రామచం[ద మూ ర్రీ! నాదాత్మక మధురతనూ !” అని వినుతించిన యనిలసుతుడు జాం బవంతు గనుంగొని - వాండే రాముడు! నాద్రైవం బన, మేదురమగు సం తోషముతో నత( "డొ ననియెన్‌ = వివిధ భావ సంభృత బాష్పాకుల నయను డైన యంగదునకు, శేషా చలపతి దయమై. దొలంకి; మనసులో "రామ రామి మర్యతము దిరిగెన్‌ - అంతట హరివరు లందపు నెలవులు చోళ పాండ్యముల జూచి - చేరమును దాటి దక్షిణోదధి కూలమ్మును, జేరిరిి తెంపులు ముంపులుగన్‌ - మహోన్నతమ్మగు మహేంద శైల మున కెక్కిన, యవ్వనచరు, లంతట గాలించిరి; హుంకార విదారిత దరీ రురీ గర్భముగా౮గన్‌ న జ్నీ్‌్రి

జన(పియ రామాయణం

సమంజసంబగు జాంబవంతు నుప

దేశములో శ్రీవాసుండు రాముం

డను తల. పేర్చుడినను తారేయుని

మనసు రవిజునెడ వకించెన్‌ - ఎంతెంతగ శ్రీకాంతుని పదని ధ్యానం బభివృద్ధం బయ్యెనౌ ! యం తంతగ నొక విఘ్నమ్మై సూర్యజు నెడల శృతుభావము వెటిగెన్‌ -

ఆ భావమ్ముల యలజడులకు దిక

మక లగు నంగదు మనసు జీవితము

రోసి వివేకము బాసి వృాదయ దౌ

రృల్యమునకు బానిస యయ్యెన్‌ - అవ్విధమును గని హనుమంతు(డు యువ రాజా ! యేమిది తేజు దరిగిన బ్తెనది వదనం, బాత్మ శుద్ధి ద ప్పినదో 1యని తిన్న(గ నడిగెన్‌ -

హనుమంతుని పలు కంత ర్హదయము

మథించి నటులై మాన విశుతుం

డగు తారేయం డవృనని దుఃఖా

కుల వదనము 'సెడదిప్పికొనెన్‌ ల ఏమిది తారేయా మానస మొక వితమై, పని యొక వితమై యున్నది, యిద్‌ తగదయ్యా యింతట నైనను మనసు కసటు పెడబాయ వలెన్‌ -

460

కిష్క.ంధాకాండము

*ఎటు బాయును 1? దామిందజు రవిజుం

డొక డై, వాలిని మొకము ముందు గా

క, రహస్యమ్ముగం గలంబములతో

గొట్టి భయంకరముగ జంపన్‌ ? - ఆ పినతండి మహాత్ముండు మీకగు నెచ్చెలి, రాముండు స్తత్య ధర్మ సం వేది, యాద్యుండగు విస్టుం డయ్యును మీ పలుకులకే చెవి యొగ్గెన్‌ -”

శక తనూజుని జంపిన వృత్తాం

తము దడవిన యంతన, గపీ సేనా

వారములో దుర్వారంైె వో

హా కారము దికుగల [గమ్మెన్‌ - వో హా కారము లయ్యిం[దాత్మజు బొలయించుట (గొత్తలు 'సీసిన, తా రేయ(డు భృళ శోకాయిత జీవను డెలుంగెత్తి వచింపంగ దొడగెన్‌ -

“ఆ నృళంస్యమును నాత్మ మన శ్శొ

చమ్ములు వికమ సంపద ధర్యం

బార్జవమును నివి, యధిపతులకు నుం

డగ వలయు గుణమ్ములు గావా £ = ఈ సద్గుణముల. నేది గలదొ! సు (గివునిలో మీరిందలు దేల్చుడు వాలి దధర్మం బై లోలుపు డని నిశ్చయించి రాము?డు జంపెన్‌ -

కేరకే

ఎన పియ రామాయణం

అన్న ,బదుక(గా నన్న భార్య ధ

ర్మ బద్ధ పద్ధతి మాతృ తుల్యగా

దా కామమునకు ధర్మ మంగమై

రవిజుం డామెను ఎగగపాయించెన్‌ - ఆ యిందాత్మజు డాయక పూవుల లో నడపించెను, లోకాఒతిగమగు నా (పణయము, కడ కధర్మ పర్యవ సితమై రవిజుని పాలయ్యెన్‌ =

అతి జుగుప్పితం బగు కార్యం బొన

రించిన యా స్ముగివుఐ డేమో !

దేవ కార్యముల దీర్చ్‌రి యయ్యెను;

నా జనకు౦డు పాలసు డయ్యెన్‌ _ బిల ముఖమును గప్పి - గృహమ్మున కశ దెంచి, కిరీటము నుంచికొన్న సు (గీవు,డు; తారా భావము నాచెడు వజకు గన్ను మోడ్చక ప్రోయెన్‌ -

అగ్ని సాక్షికంటైన రామస

ఖ్యమ్మును, గిమ్కింధాధిపుం డెద మ

న్నించిన దేదీ; యించువిలు నా

నతులక్షు (బదు కర్చణ శ్చీస్సెన్స్‌ ల అప్పుడు లక్ష్మణు, డంతకాలశిఖ / యియి, కిష్కింధాపురి నడుగు వెట్ట - రుడు స్ముగివుండు నడునడ వడంకుచు రామ సన్నిధికి నేతెంచెన్‌ -_

వో

కిష్మిింధా కాండము ఈ విషయమ్ముల నెల్రంగని వారా ! కపులు రవిజు నిక్కపు ధర్మం బిది ! రాఘవ చాప పర్మాకమ భయమన - సీతాసతి వెదుకంగ బూనెన్‌ -_ వెదకుట యన నేమి దిక్కు. దిక్కుల కగచరులను దా నంపెనె గానీ - యా కవిచం[దుం డక్కడనే యం డెను తొరా సుఖ దోవాలుఃడై స్కృతిహీనుండు దుర్మతి, యతి చంచలు! డట్టి వానిపై నాస వెట్టికొని - యనవ్వఃడు [బదుకంగ నిచ్చించున్‌ ర్ల (బదుకం దలంచెడు వాడు, పొము గల యింట వసించునొ కంటకు( డగును (గీవడు నా తండిని గజచిన స ర్పము, కిష్మింధను నెటు లుందున్‌ = ఇపు డపుతకుం డినటొం, డీక్‌ ముం దట గలుగదొ నంతొనము, నా తల నిలిపిన మకుటము, నెపముగాక తన సుతునకు రాజ్యం బొసంగడటే ! ఆ తారానతి, కీ తొరొతభికు నకు నొక నంతానము గలిగిన, నిక "శక ఫ్రతునకు జనని యెక్క- డు న్నది (బదుకేదీ వసుమత్సిపై - త్త్ర3

బన్మపియ రామాయణం అపరాద్దుండె యపగత శక్తుం 8 వానరులకు ననుక పాపా [తుండ యంగదు(. డుండలేండు, కి ష్కింధాపురిలో దీనుం డె = ఉంటి నను(డు, న న్నుండ నిచ్చునా | శఠుండు, నృళంసుండు, సహజ (కూరు(డు సుగివుండు, తటి. జూచి - యుపాంకుప థమ్మున, నునురులు గొనకుండన్‌ - అది తప్పినం గారాఒఒవాసము ద ప్పదు, దుఃఖమ్మే భకణమై, బా షృ్పమ్ములె (దావుచు, వాలి తనూజుండు చీకి వీకి మరణింప వలెన్‌ - ఎవ రున్నా రిక నీ యంగదునకుః గిష్కింధాపురిం గృపా వీర్య వి [1కమముల కేశ్తైకాధారం బగు తండి రాజు - వసుమతి వీడెన్‌ - ఆశ యొక్కటే యవిష్టందై. యుండెను; రాముం డుర్వురం బుట్టిన దైవంబని; సత్య వాక్యుండగు జాం బవంతు డర్మిలి వచియించెన్‌ _ అఖిల దుఃఖముల కాక్వాసం బగు నా వనజోదరు సేవా భాగ్యము దక్కిన = దీ జని తరియించిన దని మదినిం గొంత యూజట గలిగెన్‌ = 464

కష్ష్‌ంధాకాండము

ఆ యాసయు నే. డడియాసగ నై

నది, సీతాసతి యగపడనే లే

దింక నంగదున కీ జన్మంబున

కాంతికి. తెగ విడుముజ యయ్యెన్‌ ల ఈ పట్టున (వాయోపవేళ మొన రించి మాయ దౌల(గించి రామరూ ప [బహ్మాత్మక పద వినివేశిత మత్సినై, తనువును వర్ణెంతున్‌ -

పుడమి విడిచె దిగదుడిచిన మాల్యము

తనయుం డని, యా తారకు. దెలుపు(డు

నా పరముగ సీతాపతి పదముల!

(బణమిల్టుండు (పణయార్జ్ద్రముగన్‌ న జన్మ జన్మములు సంయము లుత్తమ తపములచే. శ్రీధాముని గానరు, రాముని జూచిన నా మనుగడె, ధ న్యం, బిక తొదలేదని యనుడీ. =

సీకావర సేవా తాత్పర్యము

జీవనమగు నా భావుక మూర్ధ

న్యుండు లక్ష్కుణునకుం గడు వినయమ్మున

ణమిల్లి తి నని పలుక వలెన్‌ - ఆ సు[గివున కనామయం బడి గితి ననుండీ |! సన్మతి యగురుమమా పిన్నతల్లి; యాపెకు వందన మిడి తెలుప్పుండు, నా వృత్తాంతంబున్‌ -

(80%) జీన్‌

జన్మపియ దామాయణం

నాసవిితి నాపై సకలాళలు

వెట్టికొన్నయది, విడుచును జీవము

నా మరణము విన్నంతన వాలిత

రమ్ము దానితో నశియించున్‌ _- పొండు ! కపులు, రవిపు తుడు గడువుగ తించిన దని, మీ తెన్నులు సూచుచు నుండు, రాఘవుం డుష్ట విరహని కాస మలీమసు.డె యుండున్‌ ”' _

ఆ పలుకులతో హనుమంతుండు ది

(గాంతుంటడైె. యొక్కంత తడవు మౌ

నమ్ము వూని, తిన్నని త చూపులు

వాలిసుతుని మొగమున నిలిపెన్‌ -_ పలికె ననిలజుండు “వయో జ్ఞానముల దొడ్ణ, జాంబవంతు(డు మీ కందఅ కాతని హితముల నవగణించితివి యంగద ! నీ కిది తగదయ్యా !

నిలిపి వాతని తలపై - సుగీ

వుండు నీ వన్నటు బెడిదము లొనరిం

పనె జన్మించెనా ! వసుమత్తిపె ? _ ఆతనికిని హృదయమ్ము గలదు ధ ర్మమ్ము గలదు ! కౌర్యమ్మ జగద్వి [శుతముగ నున్నది. కపి తతి గరువింహంగ6 దగిన చరితం బున్నదిసూ! -

466

కిష్మంధాకాండము

మాకు గలది ధర్మమ్ము మైని - యథభి

మానమె కానీ, మనసుల. జిచ్చిడి

యెక్కు-లు వెట్టట యేమి పాముకొను

టకు ? బాలుండ వయి పలికెదవూ ! - పాడి దలఃగి యెవ్వరొ చెప్పుము, మా లో సూర్యజునకు లోకువ యైనది జాంబవంతుండో ! సజ్జన డైనసు హోతుండా ! సీలుండొ !' మటి నేనో! -

ఒక్క-(డొకండు బది దిక్కుల నేలంగం

జాలిన వీరులు ! సొహృదమున మిము

గొలిచిన దానికి. గూటికోస ము

న్నటులుగ వ్యాకృతి సలిపెదవూ ! = వాలి యసదు( డిని వలుకము ! గానీ యర్క-జు. డొక చుష్టాత్ముడుగా,ః సీ సేసిన కల్పన, శిష్టజన వ్యవ హారమ్ములకును దచూరమ్మూ [| _

ఎలుంగుదు నిరువుటి:. జిలుతతనంబున

నుండియు; నేనా రెండా మనస్సుల

మెలకువ లెటు(గుదు వెయిగ నట్టు జె

'ప్పెదవు జతురతలు పండించీ - వాలికి. బిలిచిన పలుకును కోపము తారయ యెన్నోసారులు; మనసు చి వుక్కనణా'(, దన చిక్యని కన్నిల ఖాష్పము లూనుట యెలుంగనపే |!

467

ఉన్మపియ రామాయణం

కావున, విడు మా కతలు, రవిజునకు

నన్నపెని గల యర్మిలి =నీవే

మెలు(గుదు వోయీ ! పరువము నీకుకు

నిన్నట మొన్నట వె శ్రీనదీ ! - వాలి పాదములు నేల గాదు మో సినది, సంతతము శీర్షముపై మో 'సెను సుగీవు(డు, చెప్పికొనిరి గత లుగ గపివరు లా పేమమ్ముల్‌ జూ

తర్మడి గతించిన, తం[డిమాయుతం

[డిగ శ్మకజు మన్నించి తల్లి లే

న్నను, స్కుగివుండు (బేమించెన్‌ _ అతండు మనుష్యుం డితండొక నీడగ కనుగ్యట్టి; దుష్కరమగు దుర్విధి మాయావి! నావేశించెన్‌ _

కానొక రక్ర ఠ్రాసి గౌదయ్యా ! క్రప్సి

ద్‌ అంతే ! మతియా యన్నదమ్ములకు! టీఆచిజలే ! కపి ధరణీ ముకుటము సచివార్పిత మీ సష్ట్యా్యా తనూ జన క్రొక్ర చుళ్ళకునం బయ్యెన్‌ -

ఉగ్రప్ర్‌

కిష్కింధాకాండను ధరణితోడ, గుల ధర్మాఒనుగత ముగ తారయు దమ్మునకు దక్కినది అంతలోన మాయావిని గూల్చి ఈ త్మృకతుసూనుం డేతెంచెన్‌ = ఒక పొర యిర్వరి; కొక్యా సన్నివే శమునకు వ్యాక్సతి నల్పుటలో మత భేద మ్మదియే పెరిగి పెరిగి; ఘన వైరమ్మయి యింతలు సేసెన్‌ - సచివార్చితమై సంకమించినది ధరణీ రాజ్యము చన దోసము గా దని దీనమ్ముగ మనవి యొనర్చెను తమ్ము(డు మీ యంది యెదుటన్‌ - ఆధి యేమో యింద్రొత్మజా మడి యొక శిలయ్లైనది తతృలమై సుగీ వునకు నాండు ముద లనంత దుఃఖ ప్టావిత మయ్యెను (బదుకెళ్లిన్‌ - తజిమె నన్న యుద్ధురు(డై; తమ్ముడు పఅచె [బాణముల పైని యాళునా తరుముటలకు; నాపణువులకును ది క్కుల కొనలును జాలక పోయెన్‌ - ఎక్క్టాడ జేతికి బిక్కిన ర్క్తము ల్రేజులుగా మర్జించు నన్నః యా [పేమము లేమో |! పెరిగిన యౌ వై రము లేమో ! విితంబయ్యెన్‌ అ శీర

జన్మపీయ రామాయణం ఆసురములు శ [కాత్మజు సాధిం పులు, కపి కులముల తలఃపులు మార్చిన వందథు స్నుగీవై కపరాయణు లైరి వాలి చెయిదపు ఫలమై - మా మాటలతో మతంగా శమము జేరె రవిజు. డెచ్చిన యుద్ధమ్ములు నిలిచెనె గ నీ; నిలువలేదు క న్నీరు నిరంతము; గన్నులలోన్‌ బా బరవసమున నవ్వాలి రుమాసతి బట్టి యేలె భావమ్ముల పెనంకువ లేని సుఖము; పాష్షాబ చుంబనం బని యతనికి. దోచక పోయెన్‌ _ అంగద విరహవ్యాపృతు:డ్రి పరు డె వమ్మున మనుజుండు వడు బాధలు; , 5 కవు ప్పరములొ ! కావో! యెజు(గుదు లొక నెల యెడబాటుల తోడన్‌ - ఇట్టి విరహముల నేండ్డు బూండ్దు - దా సనుభవించె బళ గమూక పర్వత మున స్నుగివు,డు, తన్స షారిన వ న్నెలలకు (బాణము లల్బాడన్‌ ల ఓయీ ! సీ పిత నున్మూలించిన వాని యోలగమె (వా'సెను విధి యం చా కోశించెద వద్రి నిజమే; సు (గీవుని వాధలం దలంచితివో ! - ఉరి

కీష్క్‌ ౧ధాకొండము అడుగు దూరమున నర్మిలి దొలంెడు సతి యున్నది; తత్చతి బరవసమున ననుభవించు చున్నాండు వేజొకండు తాను బదికియే యున్నాడూ - తన మగసిరి వితథంబై = యీ దుః ఖథాగ్ని మనసులో నణాచిపెట్టికొనె రవిజుండడు బహు దీరృంబగు కాలము దైవ మింక తోడ్చడకున్నే ! - దైవము తోడ్పడి - దాళరధిగ జ న్మించిన యా పరమేశ్వరు డొక నొ రాచమ్మున ధర్మమ్ము డదేల్చి; వా లికి కాళ్వుత గతి గల్పించెన్‌ బా అంగదు(డొ ! విను మంతు లీని వీ హేతువాదములు; నే సకమునకు బతిపక్షము దప్పదు; బౌద్ధిక ములు వాదు, లూబిలో! జెజలాటల్‌ = ఆ స్నుగీవున కాత్మజు! డొక్కయడు గలుగునంచు, నీ తలమై ముకుటము వోవునంచు నేవో జలములపై గోడలు నిల్పంగ జూచితివీ ! - ఆ తలంపులు విడు మలిల ధర్మ నం ధాత దాళరథి ధనువు నీ తలను నిలిపి గిరీటమ; చలియింపని దది సురాఒసురులు దా మొకదైనన్‌, - క.

జన్మపియ రామాయణం

భేదబుద్ధిం గల్పించెడు మాటలు

వలికి వానరుల తలంపు మార్చి, య

[కమ మొనరింపకు రాము థార్య వెద

కెడు జతనమ్ములు సేయం దగున్‌” _ తారేయుం డనె “సారమ్ముగ వచి యించితి నాకిక నే యవకాశము లేదు వలుకుటకు భేదవాద మిది గాదయ్యా నా కన్నీరూ ! -

జానకి వెదకెడు సర్వయత్నములు

వితధము లెనవి; విశ్వేశ్వరు( డగు

రామచందదు కార్యము సాధించెడు

థాగ్య మీ జనికి లేదయ్యెన్‌ ఎ పని యొడగూర్చక వెనుకకు. బోవుట నాకు( బట్టలే, దీ కాయ మ్మకృ తార్థ మ్మియ్యెడ నపగత గంధం బగు మాల్యము వలె, బడుగాతన్‌” -

ఆ తారేయుం డార్జ0భావమున

వృద్ధులైన కపివీరుల పదముం

కెజ(గి, తెగువతో మరణజోన్ముఖ్వం డె

దర్భాసనమున( గూర్చుండెన్‌ _ హాహాక్రార్రమ్సు అంబరమున. గవి -- యఃగం గపి సైన్యము లా(కోశించుచుః దాముగూడ్ల నా తలముననే, యం గదుతో జాొవ(గం బూనుకోనెన్‌ -

త్తం

కిష్క్‌ంధా కాండము పొగడిరి కొందలు, పురుహూతాత్మజుం దెగడిరి కొందయి; దినకరసుతు; దుః కాకులుల్సై = తాత్కాలిక భావ ప రాహత విత్తులు, కపి గణముల్‌ - అపహృతమగు నహజానందంబున సౌగసిన జీవిని జుట్టుముట్టు మౌ తూ లసితమువలె నంగదు జుట్టిరి గత వివేకు, వనచర వీపల్‌ - కృష్ణ హృదయ నిశ్శీకముఖులు - దు ర్జనుల( బరిహరించినయటు, హూనుమఃడు దూరమ్మునః దాం గూర్చుండెన్‌ - అత్తటి వానరు లంబు[సాళన క్షిణమై; యొగి! (బాచీముఖముగ6 గూ ర్చుండి; రుద క్రీరము నందున్‌ - (బదికెడు నాసల' బాసీన కపు లు గ్గడువుగం గన్నుల! గార జలమ్ములు పసవగ( జొచ్చిరి భార్యా ప్పుతుల కిష్కింధాపురి భోగములన్‌ - దశరధరాజుకు దనయులు గలుగుట హఠము వట్టి కైకమ్మ వరమ్ముల నడుగుటు రాముం డడవులో బట్టుట్‌ః జనస్థాన రాతమస వధముల్‌ - శవ

జన([(ప్‌య రామాయణం ఆందమ్ముల సీతమ్మను రావణు. డపహరించుటయు, నా రఘుచందుం డటు నిటు బడి బుళ్యమూకమున ను (గీవునితో, జత గట్టుటయున్‌ ల అగ్ని సొత్షికం బగు నా చెలిమికి ఫలముగ, నిం[దజు. డలంతి చావు జ చ్చినది కపీశుండు సీతను వెదకెడు కార్యము తలపై బెట్టినదీ యు ఒక జాణమ్మున వికృతయుగ నిం (దాత్మజు( జంపిన రాముని చాపము దల(చినంత( గపికుల చిత్తమ్ములు గడలి తర(గ లటుం గంపించెన్‌ - ఆస్థ్రివ్షనోప్రకో | యాయుద్ధండుని కడ కిప్పుడు వోయిన నిప్పులు ([గక్కెడు కన్నులతోనే కాల్చును మ” మ్మని భరముగ నేడ్చిరి కపి గణముల్‌ - “ఆఅతడేనా ! యా యనుకంపాహీ నుండు స్నుగివుండు విడుచునొ ! కతత్తికిం గండగ నణఅకును గా” కని యార్చిరి హరులు- దరులు (పతినదియింపన్‌ - ఆర్బుచున్న యా హరుల నడుమదా రేయుండు- దుఃఖవిధేయుం డుండెను కాయం బూనిన కరుణరసము వలె విభావాది భావాంచితమై - ల్శ్‌ర్శ

కీష్మ్కింధా కాంతిము ఒక్క-( డొక౭ండు కుధరోన్నత కాయుండు కపి; యవశులవలె. గరంగుచు నేడ్చుటః జూచిన హనుమకు,( దోచెను జీవుని యస్వతంతతలు దెల్లముగన్‌ జు సరస నున్న బువ్వాధిపు. గని కత్రా తా! యిది యేమి వృథాఒఒయానమ్ముగ నైైనది జానకి నరయుట్క, యంగదుం డేమొ; మోహ పరవకుండయ్యెన్‌ జా ఈ కపులందలు నీ జలనిధి తీ రమ్మున [గుమ్మెడు మమ్మలికమ్మున' జచ్చుట నిజమో ! శార్ణధరుని కా ర్యమ్ము ఘటిల్లెడు శెలువేదో 1 _ నరస మందపహాసా౭౬యిత వదనుం డా పలుకులు విని యనెను బుక్షపతి “*కలంత వడకు మిన్నులలో గర్జలు మెఅవులు - చల్లని వానలకే ! = ఇప్పుడె వచ్చెద నిందేయుండు” మ , టంచు బుక్షపతి - యవిదిత హృదయుడు వోయిన, నాతని పోంకలు జూచుచు హనుమ!డు; గన్నులు మూసికొనెన్‌ - జాంబవంతు( డటు సౌ(గి యొక్క యే కాంత కుంజమున్య కాంతకుసుమ నిచి తమ్మున, గూర్చొని = తరుణాంబుజ విక తమ్ములు = కన్నులు మోడ్చీకొనెన్‌ య తద్‌

జన్మపియ రామాయణం

ఆజ్ఞా చ్మకం బందున నిలిచె. (ది

విక్రము రూపము, విభా నిచుశితము

జొంబవంతు నాసకలము కాయము

రోమాంచిత సుందర మయ్యెన్‌ ల తన కొల(దికి సత్యాదులు లోక మ్ములు చాలని తాలివెలు,గు, కూర్చూమున కొదిగిన దయ గని, యెద బరవశమై మురళి వోలె నీగలి బాడెన్‌ -

“ఆ కళ్యపునకు నదితికి వేదము

లవఘళించి రూపైన పరాఒఒవర |!

పావనవామన ! పద్మనాభ । పి

విష్ట! నియమ నుందరమూ రీ

తి ఓఉయియురుకమ యో యురుగాయ ౪ పృష్థ ! (తినాభా . పృశ్నిగర్భ ! [బ “త్‌

హ్మణ్యదేవ'! (తిగుణాకర . శతిస తూ హరీ! సీక్తు నమో నమః -

జగతాం త్వయి విశమణం చ పునః

పునరుక్థాన మభూత వికార 1

పర వామనర్తూప నమో నవ్వు _ దర చక గదా పరివార పరి ష్కృత సుందర దివ్యతనో ః వితనో * మహతే మహతామపి యోగవిదాం పరమాయ జగత్పతయే నమః . ! -

476

కీష్మింధాతాండము శరణాగత నిర్ణర భాగ్య ధురాఒ౬ వహ సల్దవ పాప నికారకృతే . భవతే ! బలి సంబంధ విలాయన పురుదా(తే ! సత్చురుషాయ నమః - న పరం కలడే, విపదాం శమనం (త్రిజగత్కమనం ,తిదశోద్వహనం |! తవ రూప మనంత తపో రుచిరం భవతా, ద్ధృదయే వటవే నమః . = దివియను, భువియును, దిశలు దిళాభి [దములు నభములు తత జలధులు చలి దచోల భూత నివవామ్ములు తానయి 'సెరిగిన నీకు, (బణామమ్ముల్‌ = రవి బింబము ఛ(త్రమై శిరమున రతనమ్మై కర్ణాలంకృతియై, యంమఘుల వలయం బగు నీ రూపము తాపము లడంయను గాంత హరీ ! భూలోకమ్మును; భువర్ణోక మును గడచి, సువర్లోక మ్ముః మహర్లో కమ్ము జనోలోకమ్ము సత్యమును దాటిన యడుగులు నాధనముల్‌ - ఎంత కాల మయ్యెను ఎపభువా! నిను జూచి యపనిషచ్భుద్ధతనుని, (లే త్రాయుగమున ్రీధాముండు రాముం డగు నను నాసలపై (బదికీ $ీ “శీ//

జనప్రియ రామాయణం

చిక్కితివయ్యా. చిక్కని కన్నుల

రాముండవై దధివామున నేటికి

తివికమాకృతి. దీర్చిన యున్నతి

గు స్తరించికొని ధైర్యమునన్‌ అన్ని విలసితము లనర్హములు, లో కా౭పన దక్షము లైనవి. గానీ! - యా త్రివ్మికముం డపురూపమ్ముగ నీయెదం దాన్టై హత్తికొనెన్‌ -

అజు( డప్పుడు నీ యంఘి సేచనం

బౌనరిచె. గరకలశోదకములు జ

ల్రించి, గంగ యనిపించికొనియె నది

యా దృళ్యము, గన్నుల 'మెదలున్‌ - జాంబవంతు. డాచరణమ్మున' గుసు క మమ్ముగ నిడె దన మనసు, నాండు మొ లన్ని యువతారములందు దినికము చాయలకై. వెదకుచు నుండెన్‌ -

అదితిని, బోలిన యా కౌసల్యకు

బుట్టి ధర్మమును బట్టి, వనమ్ముల

మనెడు సీక్స్య, వామనునక్రు, నామది

దోచదు భేదమ్స రఘురామా _ ఆంగదునకు, హేమాంగదునకు కొం తికి దూరంబయి -_ తికమక పడియెడు నా మాయావరణా౬౭౬హతి. దోలళగిం పుము వామన ్రీరామళనూ |

తప

కిష్మిింధాకాండము ధర్మా౬ధర్మ విదగ్గతలో బడి తార తల్లి , యిందజుండు తర్మడి యని, కాల కర్ముముల గతి దెలియని శికు వుకు రక్షింపుము రఘురామా [” - అని పనవిన బుషాధిపు నెదలో! “గాని మ్మను నటు లైనది [పాత ర్వేకా వికసిత విమల వనజ స న్నిభముగ గక లాతండు దెజబెన్‌ = జౌంబవంతు డెచ్చరించె బవనజు నతండు గన్నులం దొసలు మొలవ(గ “తాతా. యే మన “దావము. మనమడ .” యంచు మహేంద్భాదిని జూచెన్‌ - అకివేలములగు హరిపుంగవ రో దనములు; గిరి కందర నివస త్సం పొతి కర్ణముల బడి యాతడు కపు లున్నెడ కప్వుడ యజుదెంచెన్‌ - గరుడ్యాగజు( డయ్యరుణుని సూతుం డగు ననూరునకు నాత్మ లగించిన రంభపైని, వ్మిభమఖని యది కొ ని'మ్మని సమ్మతి సూచించెన్‌ - దొని తుముల కుచ తల్చంబున కే న్నులు మూసిన యుజ్జలు( డనూరునకు( గలిగె నుత ద్వయ మలు సృత్త్వ వి [కమముల' దండికి దులయగుచున్‌ - శత

జనపీయ రామాయణం (పథమ సుతుడు సంపాతి జటాయువు ట్టన రిపుకుల లుంటాకుం డగు సం పాతి యుగయుగమ్ములు ,(బదికెన్‌ - కస్నుల ముందట గగనము నంటెడు కాయమ్ముల యా కపులను గనుంగొని బహుకాలమ్ముగ వాధించెడు నా కలి యంతటం దీరినయటు లె - ఉల్దాసమ్మున నొడలు మజచి సం పాతి యనుకొనియె, “ప్రా ప్తంబెనది బహుకాలమునకు భత్యము దానయి యరుదెంచుట విధివిహితం బై _ అవ్యాహతముగ ననువ ర్తించును విధి మానవులను విధానముగ నిది దప్పుదు, నాలుక [దుష్పు డుల్ల/గొ! జవు లెంచుచు నిక భక్షింతున్‌ = (గ్రమముగ నొక్కాక్కండు జావంగ నే (క్రమముగ నొక్కొాక్కని థక్షింపంగ( దలుగు( బరంపర వరుసగ, బెటిద మగు నా జఠరాగ్నియం దలుగున్‌” _ ఆ మాటలు విని యంగదు౯ డపుడు పరమాయస్తుండు పవనకుమారుని మొగమై యిటు అనె “మొగిసిన దదిగో మృత్యువు కానని చోటులలోన్‌” - 480

కిష్కింధాకాండము

నేలచూలి యను నెపమున - సొకా

దైైవస్వతు+ డిటు వచ్చెను, కపికుల

ములకు - మ హేందాఒచలా౬ధిత్యకల

కెరువగుం జో మన యెమ్ము లికన్‌ - ఏ సమయంబున నేసకేగి మృ ళ్యువు గబళించునొా . యవిదిత మది, జీ వికి సీ కొండల వికలమైన చా వ్పలకే బుట్టిన యటులయ్యెన్‌

పుట్టిన ప్రాణికి గిట్టుట సహజము

గాని - సార్ధకముగాం జచ్చుట యొక

థాగ్యం, బట్టిది _బా వ్రీంచినది, జ

టాయువునకు, జనిపండినదైై - క్రీ ర్రికరుం డగు గృ(ధరాజు - భూ పుడతికి నై దాం బోరి - రణంబునః జచ్చి, వీరళాళంసితుడై , మట వన్య-కు దాని పదం బందెన్‌ -

ఆతం డొక విహగం - బాజటాయు చే

సిన సేవల - మన చేసిన దేము

న్నది? _ యీ కొండల నదవ చొవు జ

చ్చితిమి; పక్కు-లకు నెరయగుచున్‌ = జగదభిరాముం డగు నారామున కయి - తిర్యక్కులు నంశటి చొగమొ నర్చిన = వమరాంఠమ్ముల( టోలిన వారము, మనమే తమోూడికిమీ. -

(1) లేప!

జన్మప్‌య రామాయణం

ధర్మజ్జుల కీధర లోపము లే

జైన జటాయువు _ అనుష్టాన శూ

రులు వోయెడు లోకము లందెన్‌ _ తిరిగి తిరిగి వేసరితిమి _ జానకి కై పొలంకువక్తై = యుసురుల నొడ్డుచు = ట్రై వము వ్యకించెను; బడిన యల(త లూ షరమున విత్తిన యటులయ్యెన్‌ -

ఆ కైకవరం బాపదలకు మూ

లంబై - రాములు లలనాసహితం

బుగ నడవుల పాలుగనై _- దశరధ

రాజు మృత్యునిగృహీతుండై. యం జనస్థానమున జానకి రావణు, డపహరించి, గృధాధిపుం డైన జ టాయువు నిహతుండై స్యుగీవుని తోడ రామునకు సఖ్యంటై -

భాగంబై; యేర్పడె సీమృత్యువు

క్షైకవరము లింతల్పు శేన్చెన్స* _ అంగదు పలుకుల కనిలజు. జేయు తృరమివ్వక, చిత్రము రఘువీరా యత్తమ్మ్మై - నృత్యదృంగాఒఒకుల మగు జలధిని, జూచుచు నుండెన్‌ -

ఉగ్రం

కిన్షింధొకాండము

అసుఖంకరమగు ననుజుని మరణము

కర్ణమ్ములం బడి, కలంగిన యెద సం

హెతి, గుహలలో. (బతిశబ్దిము లీ

నంగ మహాస్వనుం డిటు లనియెన్‌ - “ఎవరది ? ముందట నేడ్చుచున్నవా రు? జటాయువ వీరోచిత మరణము బనవుచు, నామది వణకించుచు, దయ తో (బత్యుత్తర మొసంగవలెన్‌ -

_పాణాధికుం డగు వాండు నాకు ద

మ్ముం, చొక గర్భంబున బుట్టితి మే

మిజువురు, దైవము కరుణ లేనిదై

మా తెడబాటులు గల్పించెన్‌ ల చెలువగు( దమ్ముని బిలుత తనంబున జూచితి నెన్న(డొ . చయాచాయలు మస కలుగా మెదలును దలపులం గానీ యాకృతి పూర్తిగ మది దప్పెన్‌ -

అన్నలార |! యమృలాఒజఒర్జ్రంబగు నా

శీఠరు నేటికిని వింటిని మీచే

జనస్థానమున చొవు - మదనుజుని

తలపై నాడిన వితమేదో! - వినిపింపుండు చమ్ముని చావులు, బరు లు వచింప(గ విన నవసర మైనది తూవో ! దుర్విధి [దోవో మెంత సే యదు! బీట్‌ కమ్ముండె క్రడఠేరెన్‌ -

జీర3ై.

జన్మపియ రామాయణం

మనస్వులారా ! నను (కిందికి దిం

పుండు ముదుసలి వినంబడివు (శవణములు,

సరిగా = తమ్ముని చావువార్త; వివ

రమ్ముగ! దెలియంగ మనసయ్యెన్‌ జు బ్లామనీయమగు శౌర్యము వానిది వాని నడంచినదే నికాచరుండు ? గుణఖనియగు దమ్ముని చావున నే (బ్రదికియం జచ్చిన యటులయ్యెన్‌ -

దశరధ రాజన - వసుమతికిని దిగి

వచ్చిన యిందుండు, వైకుంఠుం డా

యవనిపు సుతుండై యవతరించు నని

జెప్పిరి సద్విదులగృ మున్సలూ = ఆ జననాధున కీ జటాయువున కెట్టు మైత్రి ఘటియిల్లె పల్కుండో కపివరులారా ! కరణ గలరు మీ రలు, నను దింపుండు తొందరగన్‌ =

ఖరకరకరదగ్ధమ్ముల్సు పక్షము

లైనవి యొక్క మహాదుర్గత్రిచే

దిగలేనయ్యా - దింపుండు నన్ను = జ

టాయువు నన్నన్న, జీర్ణతనున్‌ ” _ కంఠము రాల్బడ గరుణమ్ముగ నీ పగిది పనవృ సంపాతి వచనములు = యెఆచి భుజింపంగ నెత్తిన యెళ్తుగ నే; 'కపీ సైన్యములకు, దోచెన్‌ -

శీస్రిష్ల

కిష్యింభాకాందను సర్వువిదుండగు జాంబవంతు. డొ క్కడ గూర్చుండి - యహీనుబు నలనీ లాదులతో ధర్మార్థ విచారము సేయచుండె నవపాతమతియై - నడుము గట్టి యొక్కూండు ముందుకు రాః డా హరిమైన్యములందు వృద్ధ సం పాతిని దింపఃగ; జ్రాణమ్ములు తీ పవునే కాదా ! (ప్రాణులకున్‌ ! - ఆ యవసరమున నంగదుండు గని [ప్రాయము వట్టితి - మీయసుడులు పో వలసినవే ! యేపగిదినైన - జం కేట్‌కంచు ముందున కుజికెన్‌ - దించెను నంపాతిని గిరి శిఖరము నుండి - కన్నుగవ నిండిన బావృము లయి = యావృద్ధుం డమోఘ వచను(డు దీర్టాయవుగా దీవించెన్‌ - ఆ దీవేనలకు నంగదు నధరాం తమ్ము; మందహానమ్మయినది; బు ఇాఒధపుం డంగదు హోసము గని - బిఖు నవ్వి - నుహో(తాఒదులః జూచెన్‌ - ఆదరచేదురమైన చూపు! దొ శేయని పైనిడి - వృద్ధం డగు సం పాతి పలికె -. "నెవ్వరు మీరలు. థ్రీ రాముని ఐంటులొ ! కపులారా' £ - డక్‌

జన పియ రామాయణ:

అప్పు డంగదుం డనె “తాతొ ము

క్షరజనసుండను నొక కపీపతి యుండెను _

ధార్మికు( డ్లైయాతండు గిష్కింధను;

నయనిపుణముగా( బాలించెన్‌'” _ “వమిచెప్పెదవు ! బుకరజసు నే యెణయంగగనటే యాచిజబుతవాండు మొ న్నట గాదా! యున్నది తాతకుద రగ్గులు నేర్ప్చుటె '”” సంపాతి యనెన్‌ _

అంగదుడు వలికె నంజలించి _- “య

య్యవనిపునకు సుతులైరి వాలి సు

[గీవు తోఘబలు - లావాలి మహా

త్ముండు, నాపిత, విశతబలుండున్‌ ” _ “అవులే వాలి మహాకార్యమ్ములు మేము గొన్ని విన్నాము! శకతే జస్సముచిత తనుజాతు(డు వాడు; గొ అంతయుండునా శౌర్యమునన్‌ -

మా వాలి సుతుండవా |! వినయోన్నతుః

డవు నాయన ' నీ [పవిమల మగు పే

కేమీ 1” యంచు ఖగేందుండు (బశ్నిం

చిన; తారేయుం డిటు లనియెన్‌ _ “అంగదు డందు; రభంగవి[కముం డైన, యర్యమకులాలంకారు(డు దశరధు( డను నొక ధారుణీపతికి సుతుండ్తై రఘురాముడు వుష్టైన్‌” -

ఉీపైగ్ర

కిష్కంధాకాండము రాము డనెండు శుభనామము చెవులను బడుటతోనె, సంపాతి; నిళకర మున్యుపదేశము బుద్ధి మెదలి; స మ్మద రోమాంచిత తనుండయ్యెన్‌ = పలి నంగదు(డు = ““బహ్మణ్యుండగు రాముండు వచ్చె నరణ్యములకు; కె కమ్మ వరముతో; ననుగమించి రా తని; లక్మణుండును జానకియున్‌ = ధర్మమయుం డగు దశరధ రాముని భార్య - మైధిలిని పొలస్తుం డప హరించె రావణు డను రక్కసు.డు ద్ధరుండ్రై, యుసురులు చేదగుచున్‌ _ దళరధునకు న్మితంబు జటాయువు దమ తమ్ముడు, ధర్మము దలంయచు మా ర్లమ్మున నారక్క-సు నెదిరించి య థై హీన వ్మికమమ్మును( జూపెన్‌ - చలము ; బలము, నచ్చలమును విచ్చల విడిగా. దార్కొని; యుడుపధమునం జో రెడు నవ్వీరుల బొడగని = యబ్బుర పడి రట సుర లద్ధా వాక్కు-ల్‌ య కావలు(డగు నా రావణు రధమును నుజుము సేసి యే డ్రెల; మైధిలి విడి పించె జటాయువు; వృద్ధుని స్త్వ్వము నకు (గవ్యాదుండు- భీతిల్పైన్‌ య టీప్ర్‌7

జన్మపీయ రామాయణం

మృత్యు జిహ్వాయన మెజసెడు ఖడ్గము

వెజికి బలమ్ముగ విసిరిన; విధి డె

ప్పరమై, విహగము ధర(బడి రావణు

నకు జయమ్ము సంపా _ప్రించెన్‌ య త్యాగ సముదం బా జటాయు వు తమలోకము గొనె, దశరధ సుత సం / స్క్బృతుణై, యమరులు కుతియించెడు ర్తికి దన చరితము తావలమై -

న! రఘుచం్మదుం డనంతరము మ

త్పితృవ్యుండగు రవినుతుతో నే స్తము

కట్టి, వాలి నొక కలంబమున( బడ

గూల్చి, విక్రమము గౌన్పీంచెన్‌ - థాస్క-ర సుతునకు బట్టము గట్టిన . రాముడు నను యువరాజు నొనర్చెగొ గదలెను కపి సంఘాతము సీతను వెదకుట ఇకె భూవలయమునన్‌ -

పదపదమున తెగువలె రక్షణగా

నరసితి మెల్లెడ నహస్క్లర పభ

రేల వెదకు వీజిడ్సులట్టు, సీత్రా

దేవి కంటనే బడదయ్యెన్స్‌ _ వింధ్యమ్ములలో వికృతమైన బిల మొక్కటిగని, యం దురవడి. జొచ్చి పం మది, మయమాయా౭౭యతనం బని టిమి యాకై నాక్ష ధర్మిణిచేన్‌ -

ఉగ్ర

శీష్మింధాకాండము ఆ వీలమందున నవనీజ వెదకెడు నంతలోన, నెల యంతరించినది గడువు దాటెనని,( గపిపతి చంపు న టన్న భయము, మముం బై కొనియెన్‌ - అకృకార్థులమై యలంతీ చావు జ చ్చుట కంటెను, నీకటకంబులనే మరణము నంచుట మంచిదన్న థా వము, గపులందణకును. దోచెన్‌ - ఊనితి మీట [బాయోపవేళమును నానలు దలంిన హంరపతులకు నొక రాకవోలె, మీరా(క డదోచినది భవితవ్యమెదో! చూడవలేన్‌” - కరుణములగు నంగదు వాక్యమ్ములు తమ్ముని చొవును తల(పునః దెచ్చిన, గృ్మధరాజు శోకించె వివృత చం చూపుటముగ: బనవుచు నిటులన్‌ - “కొండల కొమ్ములు గూలలేదు, జల ధులలో నిండిన జలము లింక లే దల రవి బింబం బభిలను గూల లే దనుజా! నీ వెటు గూలితివీ! - నాకు ముందుగారాక బావు, ని న్నే కబకించిన దేమిర - తమ్ము(డ్‌ . కక్కనమున కొడిగట్టు నైన నొక పాడి వలద'చే . చావునకున్‌ ! - శీక్ర9

జన్నపియ రామాయణం

కర్మవ్య[గుండు కాల పురుషునకు

పాధేయమ్ముగ నేది దొలుక నది

యందియిచ్చు భార్యాపుణి నియతి, ని

రంతంబగు సంసారమునన్‌” _ వాలి సుతుని గని పలికె, *వయసు చె ర్లీన దన్నా! నా యనుజుని వైరము దీర్చ లేను చేతల తోడన్‌ -

అదిగాకయు హరిదప్వుని కరముల?

గొలిన నీ పక్షమ్ములు _తేతా

ధర్మంబగు నా దశరధ రాముని

జని కియ్యవియును గాచిక్తొనెన్‌' _ పులుగు చట్ట పల, కల రఘుచం్నదుని జన్మమునక్షు గల సంగతియే మని కపివీరుల కుత్యంఠగలిగి, యం గదు ముఖమున నిటు వెలువడియెన్‌ -

“కర మచ్చెరువును కలిగించెడు తా

తా మీక్రత, యాద్యంతము వినవల

తుర్పు, గపివీరులు, కరుణ గలవు చె

ప్పిన నన _ గృధం విటులనియెన్‌ _ “అంతేనా 1 నాయనా ! వచియించేద విను; కతలున్నవి వినుటకెగాదా ! బీళటి గుహలకు, జెప్పికొంటి ని న్నాష్ట శోతలే క్రజవగుటన్‌ -

త్రం

కీష్కింధాకాండము వృత్రాసురునకు -_ విబుధేశ్వరునకు నాలమునడచిన కాలంబది, మా కాయము లుత్కట గంధంబులు జ వ్వనమున బూచిన కాలంబున్‌ _ ఆ సమయమ్మున నలవోక జటా యువు “మన మిర్వుర మవిహతగతులైై తపన బింబమును దాక్షివత్తమా ! యన్నా"* యని నాతో ననియెన్‌ - ఆలోచింపక యౌవన గర్వం బొచిన మననున, “నట్ధే, కాని" మ్మంటి, నిర్వుజము మింటి కేగిరి తిమి దినకరభింబము దాకుటకున్‌ -_ సత్త జవమ్ములు సమ్మగ్రమగు మా కల/ళ దోప లే దాకాళమ్మున నాజవ దగు _పవహణమున కెగిరితి మంతట మధ్యావ్నంబయ్యోన్‌ = ఖరకరుండు మాదురుసుతనంబున! గనలినయబ్లై - కనకనమను ని ప్పులు దొరలించిన బుడుళతండు తమ్ముం డన్నా యని యూరెలు(గువడెన్‌ సూర్యకరంబుల సౌగసిన తమ్ముని గని, పక్షంబుల గప్పితి ప్రేమం బానపించి, యపు డర్కుం డమే డిత మొనరించెను తేజమ్మున్‌ - తం]

జన(పియ రామాయణం

తిట్లిన యట్సులు, దీర్తమ్ములు ప

ప్‌ లబ ణ

కమ్ములు సురసురం గాలి, కిన్నులకు

బవిరులు (గమ్మిన, పతనారంభ

మ్ముననే, నాకును మకిదప్పెన్‌ - గడచిన దెంతో కాలము కన్నులు దెజచెడు వేళకు; దెణచిన యపుుడు నాపడినది వింధ్యమ్మున యందని గమనించిన గుణుతులు దెలిపెన్‌ -

అంతే ! మణి నా యనుజుని గూజిచి

దెలిసిన కత, మీ తెలిపిన యీచా

వే ! యానాం డటు. బోయిన పక

మ్ములు, మజథి మొలవకయే పోయెన్‌” - భావభరిత సంపొతి వచనములు విన్న యంగదుండు, గన్నుల నాసలు ,దొలుకాడంగ నా పులుగు జేనితో( గ ర్యమ్మునం గన్నిడి పలికెన్‌ -

“ఆట్టివి *- జటాయు వభ్యర్హితముగ,

జలిపిన చాగమ్ములు; మన పా, లఅింక

నున్నది, యెవ, డెవం డోపి యెంత సే

యనా ! యశమెంత(గ జేకొనునో |! అనన్య గతికులమై [ప్రాయమ్మును బట్టిన వానర బలముల పుణ్యము పండి; నేటి సంపాతిగ నిలిచెను; దుఃఖ వార్ధి సేతువు గాంగన్‌ -

జం

కిష్మంధా కాండిము

తాతా ! ధర్మోత్తరుండగు రాముని

కార్యము, కన్నుల గావరమౌచు, జ

టాయువు(. జంపిన టవళికాయడడు రా

వణు పోంబడులను దెలియవలెన్‌ - కౌదల మృత్యువు లాడెడు రక్కసు తావు, దవ్వులనొ ! దాపో ! యెజు/గము బహుకాలమ్ములు _బిదికిన వా(డవు వివరింపంగ వలె నలఘుమతీ 1!” -

వచియించెను సంపాతి *ోయంగదా |!

పిన్నవై న గడుంబెద్దవు బుద్ధుల ల

పడుచువారికే బట్టిన యటులు

న్నది, వభ దిష్టము కాలమునన్‌ - రామచందు కార్యమునకు (నాణ ములు బలిగానిడి; పుణ్యంపుటోవై నా యనుజుండు జటాయువు వెన్యకు రాని దివ్య పదవిని బొందెన్‌ -

జెకళాలు గాలిన దిక్కజి యుండిన

పక్షిని; నా వ్మికమములు నాకే

కలలైనవి, రఘుకాంతుని పని! నా

యెడ దుర్లైవము వకకింబెన్‌ -

వ జరాథారమున సంచలించు చు న్నది తల; సత్త్వము సదమదమైనది; ఒడల నీ యుసురు లుందుమొ; సోదుమొ ! యనుచున్నవి, పట్టులు వదలన్‌ = జ్న్ర3

జన్మపియ రామాయ(॥ం ఎంతని చెప్పుడు ! నీ దేహమునకు వయసు నాయనా బరవసమున సుర లసురులు సుధకై యంబుధి. దజచెడు నాటికి జవ్వన, మీ జనికిన్‌ _ నాండు మొదలుకొని నాకౌకసులకు నసురులకును గక్కనసముగ జరిగిన ప్రతియుద్ధము దప్పక జూచితి; హృద యమ్మున నుత్సాహము వొంగన్‌ - ఆవి కముం డన్ని(టః దాన్హై యవఘళించినపు డడుగున కొదిగిన వరుణ లోకములు” _ భర్దూకాధిపు! శోహోహో. య్వని వెస నార్బెన్‌ _ పరముండగు దధివామను( జూచిన భ క్షుండైన సంపాతికి వందన మని, శిరస్థలము నడుగుల (వాల్చెను జౌంబవంతు, డంగము బొదలన్‌ - యని యంగదుం డన్నంతలోన . బు ష,పభుకృత విక్రమములు _ తలంపున మెదలి, గృధ్రపతి పృలక్రించెన్‌ _ “ఒక్క/గొకండు మహోదధి, విికమ మునకు, నింక్ర రాముని కార్యమునకు! దక్కువౌనె . సీశాకైత్రవమనం బడె రావణులేడని పులు గనియెన్‌ - పరు!

కిష్హ్‌ంధారాండము ఇద్ధతేజుం డగు నితండు సమీరజు డని భల్దుకపతి యనులోనన, హను నముంతుండు దన నామమ్మును = గోతము దెలిపిం శిరసు పదముల మోపెన్‌ - శిస్ట మోనీ జన శిజితు:డగు సం పాతి, హనుమలో ఫొలాక్షుని తే జమ్ము జూచి శీర్ణమ్మువంచి మది లోనన వందన మొనరించెన్‌ = పలికె మజల ఖగవర్యుండు “కపులా రా ! యొకనా దే నాకంట ,సుక్కుచు గుహాముఖమ్మున. గూర్చొని యుంటిని నుతుండు సుపార్ముండు లేకుండిన్‌ _ వాండు మేతంగొని వచ్చుటక్షై జని యుండె, నింతలో *“హో' యని యార్చెడు సవ్వడి విని - యంచల( జూపులు బా రించి _- గగనమున గన్గొంటిన్‌ యు ఒకనాతుక దుక్యోగంబున. గొని పోవుచుండె నొవ(డో . వలివంతకు( బట్టగు నానతి, పనవుచుండి “రా మా! యని 'లత్మణ!' యనుచున్‌ - ఆ వనవుటలో - నతడు రావణుం డనియ - నామె యర్యమ కుల భూషణు! డెన రాము నతి యనియు నవగతం బైనది; యతగ్రాంకయు? (బటలెళ - 495

జనప్రియ రామాయణం

ఆ నీచాత్ముని హ స్త స్పర్శకుం

దాళలేని యా తరుణి - యనిల సం

చాలిత యగు లవలీలతవలి - డె

ప్పరముగ( దా బెనంగుచు నుండెన్‌ -_ పర్వతాగ్రమునః బడిన సూర్యరో చి విధంబున కౌశేయము నల్లని రావణుపై బడ, నా వెలంది పెన! గుట - దయనీయముగా నుండెన్‌ -

జలధి మధ్యగత శంపవోఠె = రధ

మున బడి యేడ్చెడు పొలంతి నప్పుడపు

డదలించెడు నయ్య్మద యుని యజపులు

సవసవగా జెవ్లులను బడియె న్‌_ సా(గిపోయె దుష్టాత్ము,డు, మొలవని టెక్కులు, దల దీం[డించెడు జాం యుండియు లేన ట్లాకశిలగాం గ న్లొంటిని, కరుణము దృశ్యమ్మున్‌ -

వినుండు నిశాచరు వృతాంతము _- వా

డా కుజేరృనకృ ననుజుండు, వ్మిశవ

సునకు( బుతు డొప్పని చెయిదంబుల

లోక్ష రావణు(డ్రు, రావణుండూ _ వా(డు లంకలో వసియించును శత యోజనంబు లీ యదధిని దాటిన నట నున్నది యాపుటభేదన, మా గుబ్బతిలిన భోగమ్ములతోన్‌ -

ఉగ్ర

కీష్మి ంధాకాండము ఆంతరీపమధ్యమ్మున అంకా రాజధాని - నిర్మాణమొనర్చిన విశ్రత కారువు విశ్వకర్మ తన పనీతనమంతయు. జూపించేన్‌ - జలువజూల తిన్నెలతో; తపన [పభగల పరిఖా పరివృతమై యది భాగ్యలక్ష్మి వీః డనిపించున్‌ - అచ్చట నున్నది యవనిజ, టీనా కార; రాక్ష్షసగణ పరివృతయై సంతత నయన (సవద్భాష్పమా లా జప ధవ నామాక్షరలైు - అదిగో! గనపడు నద్దంబున! జూ చిన యటు నా దృష్టికి గపివీరులు తొరపడవలె, నుద్ధరులై; జలనిధి దాటి = జొనకిని గనవలయున్‌ = ఆకాశంబున నమరును నప్త స్కంధములందున, సంచరించు. దొలి దానఖగమ్ములు, ధాన్యజీవులగు కులింగములు జవ మల్పంబై - తరువులం గల ఫలతతి భక్నించెడు బలిభోజూదులు వఅచును రండవ దాన - కురర[కౌంచాదులు, భాన మ్శులు; మూడవ దానను బటచున్‌ - (తికి తం

జన్నపియ రామాయణం శశాదనమ్ములు చతుర్ధ గతిక ములు, పంచమమున( బోవుకు గద్దలు, షష్టమ్మున నంచలు, బల యొెవన వీర్య మహితములు, బాడాడున్‌ _ ఆ పైతోవల కర్షుండు పతగ స్వామి, యతని వంశంబు వారగుట నేముగూడ. జరియింతుము బలవి మములు మెజయం దదధ్వంబున్‌ - దిన్యచక్షువును -_ దివ్యజ్ఞానము మాకం గలవు; నదిగాకయు మాయా హోర బలమ్మున నక్షులు సౌవ ర్దముల్రై దవ్వుల! గదునించున్‌ _ కపివరులారా ! కాళ్లకింద చూ పులు కోళ్ళకు, గద్దలకు దూరమున! జూపులు, నాహారోపచితమ్ములు వీధి విషపాతమ్ములు లోకమునన్‌ -- గర్హితంబయిన కక్మమొనర్చిన పిశితాఇఒశ్ఞన్స దుర్విధి ఫలియింపణ నా యసుజుని పగమాయగ వానరు లీ జలనిధి దరియింప వలెన్‌ ఆలోచింపుం డాయపాయముకు సత్యముగా నట జానకి యున్నది, సమృద్ధాఒర్ధు లై జనెదరు కిష్యి-ం “శ నా న్‌ ల ధకు, రఘుకుల యశములు మెళయు డ్ష్త్య

కిష్కింధా కాండము కపివరులారా ! కరుణామతులె నను నందపు గట్టునం కేద్పండు - జల చాన మొనర్హుకు తమ్మున, కారము చం[ద్రసేవనాఒ ఒదరమతికిన్‌” _ దగ్ధపత్ష్తుండయి దయనీయండగు నంపొతిని. దరుచరులు గొందో అ మ్యుదధింజేర్చి మశీయును! బర్వతశిఖ చమునకు( దెచ్చిరి ధర్మమతుల్‌ ల నడుమ నున్న నంపాొతినిం జుట్టిరి గపులందణు చ్మకమ్మ్యు; తన్ముఖ వినిపితాఒతులై వినిసించునొ ! యిఃక నేమిమైన విషయం బనుచున్‌ _ అల+తదీర్చికొని యవుడు గం బనియె నంగదుని. హనుమంతుని; జాం బవంళు గని పరావానుజేవ చర జాంబుజ నిగడిత రనవృాదయున్‌ - “వానరులారా ' వై దేహిని నా చూచిన విధములు సూచించితిగద వా ప్యుతుం డొనాండు దోనుం జూ చిన కత యీగతి వివరించెన్‌ - (ప్రాణపర్మాకము పరితళ్ళ్శిధిలితుం డగనే నీ వింధ్యమ్మున కుండంగ వాడు నుతుండు సుపొర్చుు డెర గొని వచ్చుటక్రై, వెలికిని జనియెన్‌ - శం

ఎన పియ రామాయణం

గంధర్వులకును కామం బెక్కువ

పగ లెక్కువ సర్పములకు; మృగముల

కదు రెక్కువ; మా కాకలి యెక్కువ

యను విషయము దెల్లంబుగదా ' _ ఆకలితో. గను లజమూతలు వడ గడుపు నకనకలుగా/ బుుతునికై ఎదురు చూడగా నింతలోనె రవి బింబము మలికొండలః జేరెన్‌ -

వచ్చె నంతట సుపార్యుండు వదనము

జిన్న బుచ్చుకొని; యన్నము దొజకని

దాన హృదయమున దామస మాచిన

ముక్కు. మొగము జూడక దిడితిన్‌ - అప్పు డనియె వాండామిషమునక్రై తండడీ ః జలనిధి తటమున నుంటిని - మబ్బుల దోచెను మానిసి యొక్క-:డు భిన్నాంజన చయ రోచులతోన్‌ -

ఈనాటికి నిది నెజయగుః గాకని

యెగికితి మింటికి, నింతి నాకతె సూ

ర్యోదయ సమరుచి, నుద్ధురుండై వా

డదలిచి కొనిపోవుచు నుండెన్‌ _ ఆమార్షమునే నడ్డితి, నంతట వాడు సామమునం 'బఐక్షిరాజ! తెటు వి"మ్మని వేడిన నిచ్చితి, వినయము నాదరింప కుండుట దగునా

500

కిష్కంధాకాండము

తెలటువాసంగినదే తేజోమయుండగు

వాండు, కాంటితతి బర్వుంగ6 దిక్కుల

నంజవేసి నటు లాకాశమ్మును

చాటి, వేగమున బయనించెన్‌ - అప్పుడు ఖేచరు లనిరి నన్ను. గని *యన్నా! భాగ్యములల,తిగాక, ని యాయువు నిల్చిన, దహంమాను డగు వాండు _కూరు(డగు రావణుండూ -

జనకాత్మజయగు జానకి, దశరధ

నుతు భార్యను, నేకతమున నుండిన

దాని, ముక్త మూర్ధజ యగుదాని, శు

గాహత మానస యగుదానిన్‌ = ఉడివోయిన మైతొడవుల దానిని, సడలిన వలి పావడ దానిని, గొని ఫోవుచున్నా( డా విధి బలమై మరణము దన్నాహ్వా నింపన్‌' -

ఆ పలుకులు విని, యస్తమైెన సూ

ర్యుని. గని, నేటికి బొనుపడ దన్నము;

కానికాల మని కళవళపడి, వ

చ్చితి నంచు సుపార్మ్వుండు వలికెన్‌ - ఆనా పుతుని యాభాషణముల నాలకించి హృదయమ్ము దూల బొగి లితినే గానీ గత పక్షమ్ములః దెగువలకును జొరలేనై తిన్‌ -

50।

జన్మపీయ రామాయణఐ కపులారా ! యేకరణిన్తై న యీ సందము దాటి నిళాచరు నగరం బున జానకి. గని పొండు మజలి, రఘు చందుని యాశలు జిగురింపన్‌ - ద్వాదకాత్ముండే తనయు రూపమున నవనికి వచ్చిన యనఘుండు, నుగీ వుండు; దత్కార్యము గడముట్టక వొ వునా! సాహసమును బూనవలెన్‌” - తారేయుం డనె “తాతా రాముడు పరాత్ప్సరుం డని పలి౩3దు, నీవా సత్యమెజింగిన జాడయేదో . వివ రింప(గ వలె; గపు లందఅకున్‌” _ ఆ వచనంబుల కంగీకారము దెలిపిన విహ(గము, కలలో నడచిన కత భావించెడు కరణి, కన్నులను మూసి, తెజచి, యిటు వాకొనియెన్‌ - “వానరు లిక సావధానులయి వినుం డెతింగించెద నా చరిత్రము దుఃఖా హస్య వ్యాకృతి యగదాన్సిన్‌ _ అటు భాస్కర కరచటులాగ్ని విద గ్టాంగుండనగు నే నలసి పడితి, మే దినిపై, తప్పిన తెలివిలోన టే లాజు గడచె నట క్రప్రలారా ! 502

కిష్కింధా కాండము ఏడవ చినమున నేపుణ్యమొ నను _బదికించిన తెప్పలను విప్పితిని తెలియలేదు దిక్కులు, సహృదయ విహ గ ఒశ్చలు నను (బదికించికొనెన్‌ య కొన్ని దినములకు గుణుతులతో నిది మహేం[ద్యాది యని మదికి దట్టినది కర్మాధీనము కాయంబై, యా మృత్యువు _దొక్కి.న తల, నిలిచెన్‌ - అచలోపత్యక న్యాశమ మొక్కంటి యుండె నందుటో న్యగతపుం డగు మౌని సుధాకరుం డానత విబుధుం డయి ; నిళశాకరుడు ముని వెలసెన్‌ - ఎనుబది నూణుల యేండ్హ నొటి కత యిది; ముషివర్యుండు పదిలముగా నొక మాట వలుక, నామాట [పౌొణమై యిన్ని సమలు నమ భదికించెన్‌ - అప్పుడపుడు నా యనుజుఃడు నేనును దరిసించెడు మునితల్లటా€ డొట =వి దగ్గ పక్షతా దారుణ యాతన పనవుటక్రై కోరక గలిగెన్‌ = అడుగులోన నడుగిడుచు( బథ్యశమ వాపికొనుచు పర్వతమార్గమ్ముల దిగివచ్చితి; ద శ్రీర్ధపాయము లైన పదమ్ముల మోకరిలన్‌ = 503

జన పియ రామాయణం

ఆశమ భూముల, ననిలమ్ములు గ

మ్మని తావులతో మనసును, మేనును

గరఃగించిన, తీక్ష పధాఒఒయాసము

దనకు( దానుగా సన్నగిలెన్‌ జ పుష్చిత వృకమ్ములతో - గన్నుల కించెడు నచ గటి క్రీనీడలలో ల నిలిచితి, నిర్జర కులధనములు - బుషి తిలకుని పదములు గనువేడ్య-న్‌ -

జ్వలిత రేజసుండు వచ్చుచుండె ముని

దానములాడి, యుదజ్ముఖు(డై , వన

మృగములు కరుణా నిగడితములు వెను

వెంట న్మాశమము దరియంగన్‌ (బహ్మ వెంట. బడు (పాణులవలి, సం యమిని వెన్నండిన యఖిల నత్ర్వ్రములు ముని తన యా,శమమున( జొచ్చిన యం తన - వచ్చిన మొగమై పోయెన్‌ -

బలగ మ్మును విడి, పాసాదమునకు,

జేరు నృపునివలె; జెలువాలికెడు బుషి

లోనికి. జనియెడు లోనన, సుఖ శీ

తలము గటాక్షమ్మున జూచెన్‌ _ మజల వెలుపలికి నజుగుదెంచి, “సం పాతీ ; యేమిది? పక్ష హీనుండై. తివి; తసువెల్లన్సు, తీవ (వణితం బైనటు లున్నదటం చనియెన్‌

వ్‌04

కీష్క్‌ ంధాకాండము ఆ నికాకరుని యార్ద్భ థాషణం బులతో. బొడమిన పుయిలోటం బొక (కొత్తన్మివణమై యుత్తల పడి, వణ కడు యీ రెలుంగున నిటులంటిన్‌ = కావల మాచిన కన్నులతో! ద మ్మెదిరి నెటుంగక యెగ్గొనరించిన ఫలమిది తండీ భస్మమయ్యె బ క్షమ్ములు, దొలంగిన పుణ్యములై - నా యనుజుండు జటాయువు నేనును బలగర్వంబున పందెము లొడ్డితి మల, క్రై లాసాఒచల వాసులు, మౌ నుల కడ గగనంబున కెగురన్‌ = అస్తాచలమున కాదిత్యునితో పాటు బోయి; యీ పట్టిన (తోవనె దిరిగి రావలయు దృఢ వేగమ్మున నని నొ తమ్ముడు వచియించెన్‌ = కానిమ్మంటిని గగన పథమ్మున శెగిరితి మిర్వుర మిలపై(/గల నగ రమ్ములు రధచ[కమ్ములునై యా పయి బిందువులై గనపడియెన్‌ - వాదిితమ్ముల వేదమ్ముల నిన దమ్ములు వినపడె, తరుణులు గానమ యాత్మలు గనపడి రారక్రాంబర వసనమ్ములతో గంపులుగన్‌ - 505

వారిని దాటి దివాకరు మార్గము జేరిన మాకీ ధారుణి యొక కా ద్వలమై దోచెను, పర్వత పంక్తులు చిన్నని శిలలుగ భాసించెన్‌ - నూలి దారముల పోలిక న్రైనవి నదులు, వింధ్య తుహినశైల మేరువు లొక కొలంకున. జెలువొలికెడు నాగ మ్ములకును బోల్బంగ బట్టయ్యెన్‌ ఆ కంపించెను నా కాయము, చెమ్మట (గమ్మను, భయ దుఃఖమ్ములు, వెక్కూస మై, నయనమ్ముల నంధకారమై మోహ మెడందను బై కొనియెన్‌ - దిక్కులు దోచక దీను,డనై - భూ తలమును జూతుగదా . (పళయాగ్నుల దగ్ధమయ్యెడు విధంబున నున్నది గగనము వహ్నిమయంబయ్యెన్‌ - చావు తెగువతో సష్హైజ్య్యని వై పున జూచితి, నొక భ్రూమండలమె కోని మగిగించిశి నయనములన్‌ _ పుణ్య శేషములు నోయిన( బుడమికి! బడెడు నిర్ణరునివలె మోహము (గ మ్మెన చి త్తమ్మున మింటనుండి బడు చున్న జటాయువు గసుపించెన్‌ - 506

కీష్కంధాకొండము వానినిం గప్పితిం బకృ్షయుగమ్మున మ్మును వలే నాపై! బైకొనియెన్‌ - భస్మమయ మ్ములు పకృ్షమ్ములు, [వజీ తమ్మై కాయము, దయమానము మర ణఇంటై, పడితి ననాధుద్‌న్తై - ప ర్వుతమునః జోవని జీవములై - నా యనుజుండు జనస్థానంబున' బడెనని దలంతుకు బరమ మౌని సం పాతి ! గృధరా జ్రీతరుణంబున నొక జీవచ్చవముగ మిగిలెన్‌ - మిమ్ము జూచినొ యుమ్మలికమ్మును మనవి సేసికొని - మళణించెద నను తలంపున వచ్చితి. ధన్యమయ్యె మను గడ, నొకిక సెల వీయందగున్‌ = అని బిట్టుగ నేర్చినః యనుకంపొ శబలితమై మది = సంయమి, కన్నులు మూసి - భావనము సేసి మందమధు రమ్ముగ జూచుచు, నిటులనియెన్‌ = త్వరపడకన్నా ॥ మరణించిన నే మున్నది! భూతము లుర్వి( సం డింపంగవలె సుఖసంవదలను, ద్ద వంబున కెదురొడ్డుచు నై నన్‌ - 50?

జవ[పియ రామాయణం సుఖదుఃఖంబుల శోభమాన, మీ (బదుకు వలదనెడు వా6 డనాత్ము/ డీ కాల మొక దుఃఖమ్మునె గాదు; సు ఖమ్మును దానయి (బసవించున్‌ _ (సభవించును నీ పక్షమ్ములును, ప పక్షమ్ములు, యౌవన దీపితమై రసరాజ్యమ్మగు [బదుకు నీకు, ముం దున్నది = రాని వసంతంబై - కాస్త్రబలమ్మున శమ దమ యుతమగు తపోబలమ్మున+ ధధ్యంబుగ నా కన్నుల ముందట. గనపడుచున్నది సి భావి; కృతార్ణ్దం బగుచున్‌ _ థి ఆసురకుల సంహార మహోజ్జ్వ్వలు డయి రఘువంశం బలరించును, శ్రీ వత్స లాంఛనుండు వైకుంఠుండు, (దే తాయుగ తపములు ఫలియింపన్‌ - ఆడితప్పని మవాత్ముండు దళశరథుం, డాతని సుతుంగై యంబుజనాభుండు సత్య పరా్శకము డత్యమరాధిపు( డగు రావణు కులమును గూల్చన్‌ -_ ఆత్మాఒనుగుం డగు ననుజునితో - మై ధిళలితో, నడవులః దీరపాదుండు =జి రించెడు నప్పుడు, వంచనతో రా వణుండు ధారుజిజ హరియించున్‌ - వ్‌00

కీష్కంధాకాండము

తన బలగమ్ములు, దన సిరి, దనలా

చరికము జూపి నిశాచరరాజు! ధ

రాత్మజ హృదయం బడచికొనంగ6 జా

లక; వెంగలి యయి శోకించున్‌ - అప్పుడు వాసవ! డమర దుర్దభం బగు నన్నము; సీకాగంబున నిడ నమరద త్తమగు నన్నంబని - తన తపోబలమ్మున సతి యెజు(గున్‌ -

ఎఆింగి తదర్ధము ధరణి నుంచి, విర

హమ్ముల కెడంద నవాఒవతరమ్మయి,

జెప్పల బాష్పము లప్పళించి, మం

దమ్ముగ నీగతి వచియించున్‌ “పరేతు( డైనను బదికియున్న సా (గజు డగు దశరధరామున కీయ న్నము జెందెడుగా కమరసాక్షికం బుగ, నాపతి దైవంబునకున్‌” -

ఆ సీతాంగన నరయుచు వత్తురు

వానరు అచటికి వారి, కామె [తో

వల నెజి/గింపంగ వలెనోయీ! సం

పాతి ! _బదుకునకు భాగ్యముగన్‌ = అంతవరకు నీ య్యదులనే వసి యింపుము; సతము జపింపుము . రాగం బొత్తడమ్ముగ (దయోదళాక్షరిని కవచ న్యాస వివర్ణితమున్‌ -

509

జన్మపవీయ రామాయణం

అప్పుడు మొలచునయా ఖగనాథా !

జెక్కలు, దిక్కుల చెక్కుల నొత్తుచు

నపవర్గ సుఖం బత్తతి నీ, కా

మొలిచిన టెక్కలతో గలుగున్‌ = సంయమ, సుర, వాసవ, గో, (బాహ్మణ హితమగు నీపని మతిమంతు(డవై; యొనరింపుము ! తము యోగాంతంబున సారూప్యము భాండార మగున్‌ -

గాకంయగూడ నున్నది శ్రీరాముల!

గాంచెడు కోరిక, గానీ, _. కాయము

నిరవధికములగు నియమంబులతో

డస్పిన యది నిలువ. జాలన్‌ -_ _పాణమ్ముల నే వదలుదు ననుగా |! (భ్రీనివాసుని దరిసింతు వికుంఠ పు రయున నిటనా _పాక్తన కర్మము నశియించెను బుణములు దీటెన్‌ -

అని యూ సంయమి యర్హ్మవిధంబున

వయోదకాక్షగి దయతో నాసంపచు

దించి, కాయమున్స వర్ణించెన్‌ _ ఆతని వచనము, లూత(గాంగం ది న్నగ, బర్వుత కందరమున బడి మీ రాకకు వేచిత్రి, రాతిందివములు, వేలకొల[ది సంవత్సరముల్‌ -

వ్‌10

“ష్కంధాకాండము ఆ గురుదేవుని యాశీరాదము ఫలించు నేండని _ (వత్యుదయమ్మును = గను విష్పుదు; భాన్మరుని యన్తమయ మునం గనుమోడ్చుదు నూరువులన్‌ - కణక్షణంబుకు మననున లేగెడు వితర్క్ముములు, చిలు విశ్వానంబులు, వీని నడుమ దానై నియమంబు3( బీరిండు మర్యత జపంబయ్యెన్‌ = తనువు దొలంచెడు తల(పు కూడ్చినది గురువాక్టము, డెప్పళ మగు [బదుకున నొాళయు నిరాశ యను శోలికలను గురుద త్రము మంతము బూనెన్‌ -_ [క్రమముగా నక్షత మాలీకలోః ఉవి దొజకెను సానాత్క్యృతళి సత్యం బనెడు నాస లీయాత్మకు బలమొసః గెను; గురు దైవము గరుణించెన్‌ = అంధకాదరమటు లనుత్సాహాములు [గ్రమ్మిన యెడ, నా [(యోదళాక్షరి “యే నున్నా "నని తయెడ!/ద వచించిన యటులై ధైర్యము నూలొ(నియెన్‌ - వక్ర మనస్మత నేకొంతమ్మున జపించు నవ్వుడు - సన్నిధిలో - థ్రీ ధాముఃడు రాముడు, ధనుర్ధరుండు గరు ణామతి, నిలిచిన యటులయ్యెన్‌ = వ్‌11

టన పియ రామాయణం

బాహ్యరతులతో భావము గరఈ.గిన

సతికి, నాంతరిక రతిపై మమతలు

దొలంగిన యటు, దలంపులలో సామా

తగ్భాతి పై గోరిక నశియించెన్‌ - అంత నొక్కనా( డంబరమునరా వణుండు సీత గొని,పజచిన చృశ్యము గని; సూనుని వాక్యమ్ములతో నది దృఢమై నాయెద గదలాండెన్‌ =

రావపణుండు దుర్వార పరా[కము

డనుట మజచి; నా యాత్మజు గినిసితి,

మైధిలి విడిపింపంగ లేవయితివి,

పిజికి పంద ! యని కోపమునన్‌” - పలుకుచుండె సంపాతి యంతలో మొలిచెను జెక్కలు, గలకల లాడెను కాయము, కన్నుల. గట్టిన బాష్పము లై. ఖగనాధుండు (దవియించెన్‌ -

కన్నుల యెదుటనె గలిగిన యీ విభ

వమ్మును గని యా వానరు లుత్కలి

కలుగా “జయ 1! రఘుకాంత . రామ కో

దండరామ 1” యని రగ్గలికన్‌ _ గృధరాజు ఘన కృతజ్ఞతాభర కుంచిత హృదయుడు, గురుదేవుం డగు నా నికాకరుని యం[ఘి యుగ్మములు దృక్కుల నిడికొని మొక్కిడియెన్‌ -

వ్‌ 12 _

కిష్మింధాకొండము పలి౩ె నంత సంపాతి, “*జూచికిరె ! కాదా ! సంయమి కారుణ్యము లీ శకునము, మీరలు జానకి, గనుటలు దెలిపెడు, థైర్యమ్మూనందగున్‌ జు తొలి వితముననే - బలము జవమ్మును గలిగె కాయమున? గల కాలము జ చ్చిన సంపాతికీ - జీవించీన యటు లైనది, నేటికి బుణ్యమునన్‌ -_- పోయివత్తు గపి పుంగవులారా ! గగనమ్మున కటు; గడు నుత్సాహము బెరసిన యది” యని, విహగము జవ్‌ స త్వమ్ములు మెజయ;గ దివి. దూజెన్‌ - ఆ ఖగేవేంగవు సోఫోషవములః (గొత్తని సాహస మొత్తుకొన్న కవి వీరులు, విక్రమ వీహార తత్పరు లైర; హుంకృతులు మెండుకొనన్‌ - పవన వేగులగు వానరు లభిజి న్ముమూ ర్తమున, సమ్మోద వికస్వరు అవనిజ వెదుకంగ నరిగిరి; దష్నిణ హరిదభిముఖులై యంబిుధికిన్‌ - ఛీమ వ్మికములు 'వశ్వటగ(త్పతి వింబమువలె, జెలు ఏనంగెడు జలనిధి దరిసి; మేదినీ తరుణీ (భూలత; బోలు తీరమున నవహితుల్లై - (88) 5్‌్కే3

ఉన్నపియ రామాయణం దక్షినమునకును నిక్కిం చిన మెడ లై, కదళీ పటలమ్ముల సరివా లముల్లై; కిచకిచ లై; రోమాంకుర కవచిత దృఢ కాయమ్ములునై = చూచిరి గపిపతు లేచిన వారిధి. దెజచిన నోళుల. గరమబలు దగు జల జంతువులను, పుష్కరమును దన్నెడు దాని, లోల కల్లోలంబున్‌ ఎ ఒకచో( బండిన యొప్పునం గదలని జలముల దానిని, సతతాకుల వాః పూరమ్ముల నొకచో రభసంబుగ నాడెడు నటు, లుండెడు దానిన్‌ . ఒకచొ నచలేం[దోపమ రాశీ కృత నీరమ్ముల [వేగగు దానిని; బలి సద్మ నివాసులచే (గవ్యా దులచే సంకులమగు దానిన్‌ - తారాధ్వము వలె బారంబేదిన దానిం గార్యప్పుం దారుణ్యమువలె _ నాత్మల థైర్యము లగలుచు దానిని( గనుపా టొరయించెడు దానిన్‌ _ కపిపతు లంతట గరుపాజిన మే నులతో; గార్యపు( బొలుపెట్టిదో 1 యని యుండిరి; బవనజు( డొకగాండు(గొ: న నళ దూరమున గూర్చుండెన్‌ - 514

కిష్కాంధాకాండము “అపకృష్ణంబుగ నంగదు. డాడిన మాటలు మదిలో. - గాటపు ముళలుకులు _గానయి, తాలిమి గదలించిన వాను మంతు( డుదాసీనుండయ్యెన్‌ న ఆ వికారముల నణ(గించుటక్తై గన్నులు మూసిన గాడుపుచూలి మ నన్సున దన జన్మాంతర శివకర వాసన లచ్చమ్ముగ దోచెన్‌ - “తన దై వమునకు దన కొక జన్మం _ వైనది, భ్తి రసొఒమృత గంగా వాసుండగు! గాశీవండు, రఘుపతి చరణంబులు వాది నిల్తిపికొనెన్‌ య కళదొలంగిన వక్ట్రృమ్ములు గల, కపి వరులను గనీ, యిపష్పగిదిం బలికి - మతి మంతుండు వాలి కుమారు(డు, సాహస లక్షీ మంజులికాన్యుండ్రై - “శర కుంటిరేమీ ! రణ దుర్శదు లగు కపివీరులు, గగనము కొలందులు వెఇెడు మీకీ పిల్ల కాల్వ వం వ! భు టి సమ్ముదమ్మొక తులయగునా ! సొద మొనర్భు విషాదము మానవు పగ బట్టిన సర్పమువలి, నజ్ఞులు దాని+ బొందెద రుదారులు దుఃఖము గణియింతురు, బెను పాపముగన్‌ - ర్‌15

జన[పియ రామాయణం సమయము వచ్చినం జచ్చిన యటు లుం డును దుఃథార్తుండు మనమున దెగువలు దలంగుచు; బురుషార్థమ్ములు సిద్ధిం చునె! సాహసములు లేకున్నన్‌” -_ వాలి తనూజు(డు భాషించుచునే యుండెను, దూరపు. గొండలమై సౌం (దారుణ్యమ్ములు దమ్ముకొన€గ రవి బింబము గన్నుల కగుపించెన్‌ - అంగదు( జుట్టిన యా కపి సైన్యము సురపతి. జుట్టిన సురల విధమ్మున నున్నది గానీ; యుత్తముండగు హను మంతు(డు లేనిది గొఅంతయ్యెన్‌ వ అడిగె నంగదు(డు “హరివరులారా ! కథలి దాట(గా నాడయం డెవడు సు [గీవుని వాక్యము రి క్తవోవని వ్వని ఘను. డెవండో మీలోనన్‌? = కొపురి కేగెడ్సు కప్రివర్పం డెవ్వండు ? మరణ రూప మగు మహాభయంబున నుండి, యెవడు మము రక్షించున్‌ _ అలి రాడే య్‌" గృహములు, బ్యుతులు, గృహిణుల వ్‌దీ! కానని దిక్కుల గలంగెడు మా కే వ్వండు సూపును మటి వనితాప్పుళుల ముఖములు గన్నుల పండువుగన్‌ * * 516

కిష్కీ.౧ధాకోండము “సిద్ధాద్ధలమై శ్రీరాముని, ల వృణునిం గపికుల స్వామినీం గాంచెడు నుత్రమ గతి మాకున్నదో ! బేదో ! _దై వం బెవ్వనిః జూపించోన్‌ |! అభయ ధొన మిండయ్యా ! యథయెవండే నొక్కుడు ! వానర యూధప జీవ మ్ములకు 1! మకుటమును బూనిన యున రా జొక్కుంండు మిమ్ముల భిజించెన్‌” _ వాలిసుతుని యీ నచనములకు( దగు నుత్తర మిచ్చెడు నుత్తము( చెప్వుం డని - యందటు దిశ లాలోక్రించుటె గాని; మాటయే లేదయ్యెన్‌ - నగజాయ గవాషుని గన్గిటీ పేను, గవ యంతు దా శరభుని కడం దిరిగెను, మైం దు(డు ద్వివిదునితో బుడిబుడి బలికెను గంధమాదనుడు గళుమూ సెన్‌ ౧ ఎమ్మెయిః బలుకక - నిమ్మకు నీ5ె త్రైన యటులుండిన వనచర వీరులం గని, కారేయుండు గన్నుల సీళులు శోసము బెనంగొన నిటు లనియెన్‌ - కరిక్షో గాణొక డు జగ మృువ్వెత్తుగం గోన జాలినవారలు,_జాలిబోప నిటు లుంటకు గళమేమో ! గపులవః (వా అమ్ముది[ దీప్పలు దలంగినవ్లో ! వ

జన్మ్నపియ రానమూయణం కుల వీర్యమ్ముల, గుణములలో నస దృకులరు, దగదిటు విషమమ్మున మి న్నక యుండుట” యన - వికలుండైై గజు( డపుడు ముందుబడి యిటులనియెన్‌ - అంగద ! నా బల మపర్యాప మీ జలధి దాటుటకు; సత్యము వలికెద దశ యోజన మాతము లంఘింప(6గ- వశమగు నాచే నగ్గలికన్‌ అ గవాషు( డప్పుడు గడరి దాటుటకు దారేయా! నాతరము గాదు, విం శతి యోజనములు సాం/గంగల నం తకు( బైపడి నే జాలననెన్‌ - ముప్పది యోజనములు లంఘించెంద నంచును గవయుం డాడె, శరభు(డనే- నలువది యోజనములు నా తెగువకు! జాలినయవి యని తెల్లముగన్‌ జా ఏబది యనుచు వచించె గంధమా దను(డు; మైందు డే దాపదు నలువది కనగా _ ద్వివిదుం డామైం బది యని బలుమొగమ్సన్నం దన మాటాడెన్‌ _ పావృషేణ్యమగు వారిధరంబటు ఉద్ధిమ త్రరుండు సుషేణు( డేనుబది- యోజనములు నా తేజమ్మున కని యాషైం దన చాలమి వెట్టెన్‌ ల 5్‌18

కిష్క్‌౧ధాకొండము కాయంబూసిన శ్రానంబటుః గూ ర్చున్న, ధాత సుతుః జూచ్చి వినయ నుం దరముగః బథికేను దారేయం డో తాతా ! కార్యం జే మనుచున్‌ - ఆ భావణముల కల్లన నవ్వుచు జొంబవంతుః డనె 'జన్నది మా వి [గ్రమములు జూపేడు కాలము వత్సా! భావి యళన్సులు మీ వీంకన్‌ - ఈకనొా౬ డుండిన దుజ్జ్వుల స్తం బీ శరీరమున, నెన్నో కళ అపు! చీ నాటికి నీయించిన దా సిరి వయనున పాఠము ముట్టుటలన్‌ లు కొని, [తివికము కార్యము, మన ను (ీసెయ బూనిన్మ దేవగనై నను సౌధింపంగవలి, శౌర్య గాధలను గాలపు. జెక్కుల వాయ వలెన్‌ - నాయన ః యిస్వుడు నవతి యోజనం బులు లంఘించెడు కొలందియె నా ఐల మ స్రమిత [ప్రాయమ్ముగ నై నది; జరాభరమ్మున శార్యమ్ముల్‌ ఎ బలి యజ్ఞమ్మున బర్మాకమించిన యా ,త్రివిక్రమని, యజ్ఞపూరుమని, సనాతనుని, (తిస్సప్త వారములు (బదష్నీణించితి వేగమునన్‌ - క్‌[9

జన(వీియ భామాయణం యౌవనమున నా య(పతిహతమగు బలమట్టిద్తి జర పెకొని నేటికి హద్దు పెట్టినది, యన్య జన్మ మై నటు లున్నది, నాపాలిటికిన్‌ - (బదికియుండి జాంబవంతు! డీనా టికినా స్త్త్వ్రము వికలంబని పలు కంగ వలిసెను; వికమమునః గాలము గడవంగ వచ్చునె యెవ్వరికిన్‌* - జాంబవంతుని శ్వాసము ధూమల మై, వెలి నిగుడుచు నత్యంత వయో ధికు;డగు నాతని దివ్యమూర్తి - నొక జెప్పపాటు చీకటి జేసెన్‌ - అంఇగదు డంతట హరివీరులతో . ననియె నూజుయోజనములు సనియెడు గతి నాకున్నది, గానీ - (గమ్మజ దిరిగి వత్తునో ; రాలేనో 11 - ఆ మాటలు విని - యంగదుం గనుంగొని జొంబవంతు€ డనె, “శతమేమీ ! యొక సహ్మస మైనను శక్ర్తుండవే లం ఘింపంగ, విషయం బదిగాదూ _ అఆస్మదాదులకు నాజ్ఞల నిడి, పని "గొనుట్టయ్యె నీ పని; పని యొనర్చుటలు గాదయ్య్యా -! కపికాంత ! _పేషయుత బపేష్యుండౌట ధర్మం బగునే! ! - 520

కిష్కి.ధాకాండము స్వామి భావమున వచ్చితి వీవొక కళతమును వలెః గాచికొనంగ వతె నిన్ను నందజము, గన్ను పాపవో యిన గన్నేటికిం గాల్బంగన్‌ జు మూలను నిల్లిచినం గాలంబున సుమ ఫలములు గలుగును వాలి తనూజా |! సీవే మూలం బీవానరులకు£ గ ర్య ఫలంబులు గల్చింపన్‌. య బుద్ధి వికైంబు లకు4 బన్నిధివి గావున, నృపలక్షణముగ నీపలి కిన యది లెస్సయ ! యనువు గాదు మా. కన్నా! నిన్నటు బంపంగన్‌ = రాజు నూఖుగా రాజుగ వచ్చితి నిట్టి నిన్ను జెన్లట్టడి తనమ్లున పారిధి దాకెడు పని కొప్పించిన మా బల శౌర్యము లేమిటికిన్‌ 1 .- అఛారయండనె "తాతా !నేటో రాదు, బలములకు రాజుగ నెతిని పరులును జాల రపాంపతి దాటంగ నిం మూడవ మార్గం బేమీ ! యుక్తంబగు [ప్రాయోపవేశమే; గాఠ్యము దీర్పక కస్టిపతి, గాంచిన దండన దప్పదు, గండము దీరిన వ్రనుటలు మొదలిటకే వచ్చెన్‌” - ఏ్‌గెక్షే

జన్మపీయ రామాయణం పలి౩ నంత జాంబవంతు. “డింతకు మన హనుమంతు(డు మాటాడినదే లేదు, చిత్తమున నేదో యోచన వారిధి. దాటంగ వలంతి యెవండు ! మన పావని దక్క(గ, వత్సా |! గడుసుగ మాటాడితివని, మానస మొక విత మై, మన హనుమడు రాకుండేన్‌ - సామీరి యన(గ నేమనుకొంటివి ! రామ కార్యమునకే మహి బుట్టిన వాం డాతండు, దేవతలకై. నవం ద్యమ్ములు, తచ్చుభ చరితమ్ముల్‌ - ఎఅిగుదువో ! నీనెజబుంగవా |! గానీ సమీర పుతుని జన్మ కర్మములు వినిపించెద విను ! విస్తరముగ సీ సంళశయములు, మటుమాయంగన్‌ ఎందీక స్థలకుం బూర్వం బౌకకా ఎమ్ము మోరమై, ననచర సంతతి బుట్ట(గ వలిస్పిన గతిబప్టైన్‌ ల కన్నుల కించెడు చెన్నున, గజువత నమ్మున; సురలోకమ్ముల బొగడిల గన్నది యచ్చర, కడకు గుంజరుం డను వానర విభునకు( బుబ్టెన్‌ అ 522

కిష్కి్‌_.ంధాకాండదము నుర గుడనకు నొక సూనుండు గేసరి యను నామమ్మున జనించె వారిటై; సమరముఖంబున శంబసాదనుం డను రక్కను నాతడు సంపెన్‌ - కుంజరుండు దన కూరిమి కూతురు నంజన, లోచన ఖంచిత ఖంజన థాసురగుణుండగు కేనరి కొనణి య ధో క్ష్తమ్ముగం బెండిలి సేసెన్‌ - కామరూపు(. డా కపివరుః డచ్చర కామరూసీణి ని కామ నుఖమ్ముల నందిరి మేరు వనాంతమ్ములలో కోష్ట మధుర చుంబనములలోన్‌ - ఒకనా: డంజన వికసీత యౌవన భర మధురాంగి, సువాసీత మాలా భరణ, విధృత మృదువట్టాంబరయై యొక (గొత్తని యందం బందెన్‌” = ఫ్రొవృడబ్ధములు దారొగెడునా మేరు శిఖరముల మెలంత జరింప[గ గాచిన పవను;డు కామ బాణ సం తప్తండు, జియివేచ్చన యయ్యేన్‌ = అల్లనల్ల నయ్యతివ యంపకము దొలఃగించిన పోకలగాలి(క; గ మ్మని యూడవులును మధురాధర కుచ ములు, మొగమ్ము కాచ్వెక్కింంచెన్‌ ఆ "523

౨న్మపియ రామాయణం అంతట పవనుం డాద మజచి - వే గిరపడి, సుందరి బిజలుసు కౌగిటను గదియించెను, చక్కని భుజములతో దన యాసలు బారము ముట్టన్‌- కుచ మండలమున, గురు జఘనంబున నధర నిటల గండాదులలో, నవ మన్మధాంకములు మానిని గుటుతిం చెడు వేళకుం జిటు జాంగయ్యెన్‌ - కలలో జరిగిన కత యైనట్టులు గనిపించెడు నక్కామసుఖము దల పోయుచు నంజన, ముందట. జూచిన -బవను(డు రూఘై( గనుపించెన్‌ - అతి సిగ్గన తన యక్షులు సొగసులు వోవ(గ సుందరి పుణ్యమూర్తి యగు గంధవాహునకు( గ్లై మోడ్చి: మనో హర కాలీనత నిటు లనియేన్‌ - “ధర్మమూర్తు లగు దైవతములె దా ధర్మమ్ముల కింక దరియ్యేడ్పి 1 పు "రి లోకముల క్రిక్రం దెజువేదీ” | _ ఆ వచనంబుల కనిలుం డనియెను “తొరపడితిని నా దాసంగు శమింపుము నాతీ! విన్ను మింతకు నే స్పర్శను* డను సకలము దాకుచు సుందున్‌ - వ్‌ 24

కోన్ని ంధాకోదడ్‌ము రృనములతోనే బావక [బఐదుకును నా తాకున నీ నీతికి భంగము రాచు, భయంపడు టేలింకన్‌ ? _ సుర కార్యమునకు సూనుండు గావలి సీనదై, యీ పని జెల్టిన దబలా ! యెలఖగగు డీన్‌ నిర్జర గురుప్పుతుండు గోపింపండుసూ నిన్నింక, న్‌ - మవహితేజుండును మహాబలుం డగు దనయుఃడు గలుగును - నను బోలిన వాం; డెల్ల విధంబుల నీ జగముల రెం డవ ధాతగ నెన్నిక కెక్కున్‌' - ఈ గతి వరమ్‌డి యేగీనం బవనుం డంజన్‌ యొక్క గుహాంతరమున బసు వించెను వానర వీరహీర మగు మారుతి. దేజోమయ -రూపున్‌ - అనిలున కీగతి యొరను డై షే [తజుండై. తేసరి కజిత వీర్యుండగు వూరుతి వుట్టిక, మహానందమున సుర గణములు జేజే యనియెన్‌ - ఒకనాం డర్యోముః డుదితుండై - తా [మాఒర్బుల ఫల సొమ్యంటును బొందిన. పట్టయబూని హెపండు మారుతి, వియ దధ్వమ్మునకును లంఘ్‌ంబెన్‌ - శ్ర్‌25్‌

జన్మపీయ రామాయణం బల ఫిర్యమ్ములం బయనించెను ము న్నూజణు యోజనము లా రవి తేజము -వితయై, నిర్ణరవిభు హృది. గోపో -ద్లతియై, వ్యజము బఆతెంచెన్‌ - ధి యూ వ(జాహతిచే వామహనువు బెడి సినదై , దా మూర్చిల్పిన కొమరుని గని రోసమ్మున గంధవహుః?డు వీ వకం లోకమ్ములు గలఃగించెన్‌ - "ఆఅకాండలయమటు లఖిల జంతువులు సమసిన, నిర్దర సంఘము, [బహ్మము ఖమ్మున జగముల గావంగ6 దగునని 3పవను వినయమున (వార్జించెన్‌ జు సత్యవి[క్రముండు సమర ముఖమ్మున శస్త్రమ్ములతో( జావని యట్టులు చతుర్ముఖుం డాసమీరజున కిత రాఒనభిద త్తము వరమొనంగెన్‌ - .వ(జపాతమున' [ప్రాణము వదలక (బదికిన పవనజు( బరమాశ్చర్యం బునం గని యిర్మదు(డు, పుణ్యవళశంబున సురకార్యము జెడ లేదనియెన్‌ - “చిరంజీవివై జీవింతువు గా క 1!*నియా యిందుం డనుగు కొమరునకు దీవన యొసంగినం దృప్తుండై, పవ మాను(ండు శీతలముగ వీచెన్‌ 526

కీష్కింధారాండిము అశళనిఘాతమున కైనను వియగని హనువు గల్గుటను, హనునుంత్తుండను నభిధానం వీ యఖిలలోకముల గ్నీర్తితోన వ్మివత మయ్యెన్‌ - అంగద ! వింటివా! హనుమంతుని జ న్మం బిది, బాల్యమునంద యోజనము లెగిరిన వానికి నీ వారిధి యొక పిల్లకాల్వ యగునో ! కాదో! -_ కావున నితత్తజి. గపి కులావనము నొనరింపంగ నొక హనుమంతుం డే శక్తు( డతనితో కాంత వచనముల నాడి, _పసన్ను నానర్పవలెన్‌” - ఆ మాటలతో నర్జ భుగ్నమై శిరమ్ము దండి చచ్చినగతి, రవిజుని చెయిదము, లాతని చెలిమికి మారుతి వవండవుటయ (గమ్మర దోపన్‌ = తారేయుండు చింతా శబలితు( డ్రై యుండిన, సంవిన్మండను( డగు జాం బవంతు( డల్హన బలికె నంగదా! మజల మాయ నిను (గమ్మికొనెన్‌ - *“సోదము రమ్మని పుష్పితమగు నొక పొదలో దూరిన, పురుహూత పొతు డును వెన్వెంటన జనియె - భల్దుకే శ్వరు డపు డీగతి వచియించెన్‌ - వ్‌2ై7

జనప్రియ రామాయణం

• విషమంబుగ( (బభవించిన దీక శ్మల మస్వర్గ్యము, దొలంచు యశంబును ననార్యజుష్టం బంగద !నాశ మొ నర్ప(గ వలే నిష్కరుణముగన్‌ - విష్ణుం డొకపరి వివస్వంతునకు నుపదేశించిన దపగత కల్మష లైన మునులు దా మారాధించిన దొక రాహస్యము వివరింతున్‌ - దానితోడ కృృదంబగు నీడా ర్బల్యము దెమలిచి, వాసితధిషణా యోగుండవాచు వియోగ యోగముల జిక్కంని సిద్దిని బొందవలెన్‌ .. థి వాలి. జంపినది భాస్కర ప్పుతుం డని యొక భమతో బెనంగుచు శాంతికి దూరంబై తివి, తూఅ వగతురే (ప్రాజ్ఞులు జనికిని చావునకున్‌ ! ఈ దేహమ్మున నెట్టలు కౌమా రము యౌవనము జరాభరమును సం [పా ప్రించనా ! యావడువుననే డే హాంతర యోగమ్స త్రాకేయా . _ మాయలమారివి మా తాస్పర్శలు ద్వంద్వమ్ములకును తావృలు, రాకలు పోకలు గలయవి, పూనికతో నో ర్వఃగవలె వీని, ననిత్యములన్‌ - 528

కష్కంధాకాండము ఇం[దియములచే నెవ్వని చిత్తము కలగదొ ! నమదుఃఖనుఖుండగు నా యాత్మవంతుని కరామలకం బఐమ రత్వము, బుద్ధులు సిద్ధునున్‌- లేనిది యండదు, లేమి పొన(గ దీ యున్న దాని, కీ యభయాంతంబులు దరిశించిరి, తత్తాన్వేషకు లగు మౌనులు నిళ 'వచరీితిన్‌ య అఖిల వ్యాపకమైన యాత్మ - యవి నాకి, దానికి వినాశము గూర్పుంగ వలంళులు గా రెవ్వార్త లుపాధుల వెంట బోనిదది యచలంబున్‌ - ఆత్మ యనశ్వర మైనటులే యీ తనువు నళ్వరము, సునాసీర పు (తునిదియ తనువే యనుణగా ! మరి నకి చచ్చిన దితండని, చంవిన దతండని తలంచు నిర్వురును తధ్యముగా, జం పెడు వాడును, జచ్చెడు వాండును లేం డను విషయము, దెిలియనివారల్‌ -- కాల్మక్రమము న కతీతమైనది జనన మరణ సంసర్గము లేనిది యాత్మ, యజము, నిత్యమ్మ చిరంతన మడి; జెడదు శరీరము వెడినన్‌ - (86) 520

విన(ప్రియ రామాయణం ఆత్మ యవ్యయం బవినాశి, యజం బని తెలిసిన నరు డలవోకగ నై నను, చంపిన వాండని, చచ్చిన వా! డని కుతర్క_ముల బేల్పడునే జీర్ణత నందిన చేలము విడి, వ స్త్ర మ్మితరమ్మును ధరించి నట్టులు, జీర్ణ దేహముల జీవి వదఠిి య న్యము జెందును గర్మానుగతిన్‌ = శ స్త్రమ్ములచే జావదు, వహ్నుల గాలదు, సీళుల గరుగదు, గాలుల దరుగదు, నచల స్థాణు వభిలగము సనాతనమ్ము, సదాతనమున్‌ -_ అచ్చేద్య మదాహ్యము నక్షేద్యం బశోష్య మవికార్యం బవ్యక్తం బచింత్య మైనది యాత్మ, కీలెజి/౧ మది శోకించుట మానవలెన్‌ - తనువునె యాత్మగం దలంచిన నైనను శోకించుట దగ, దే కార్యంబున జనముల యత్నము సాగిరాదొ! య చ్చట దుఃఖించుట లేమిటికిన్‌ ? _ పుట్టిన దానికి గిట్లుట సహజము ట్‌ గిట్టిన దానికి. బుట్టక తప్పదు టబ అగని యొక నాట్య :బిది బొమ్మలు జీవులు, దుఃఖము దీర్చునటే . 530

కీష్మిధాకాండము ఎచటి నుండియో యేతెంచును భూ తమ్ములు, నడుమను దాము గన్న డుచు నెచ్చటికొ మజి యేగు - శోకమున కవనర మే మున్నది యిచటన్‌ -_ ఆత్మ నొకండు గను నాళ్చర్థుంబున, నొక్క. డళ్చెరువున నుగ్గడించు, - మరి యొక్క+డు విను, మది నెక్కొన నివ్వెర యొక్క-ఃడు దెలియండు విన న్రైనన్‌ - దేహి యవధ్యుండు, దేహము వధ్యము నకల సృస్టికిని సారం బిదియే తారేయా ! బచిిత్తంబున (భాంతికి దావిడి పొగులుట మానవలెన్‌ - నిస్త్రైగుణ్యుండు య నిర్ధ్యంద్యుండు, ని ర్యోగ మేముండు, యక్తనత్వ సం స్థితుండగు మానవ డతులమైన కాం తికి గుదురై సొఖ్యమ్ము గనున్‌ - సిధ్యసిద్ధులకుః జెదరని నమత్వ మనుటే యోగం, ఐఖిల కర్మ ఫల వర్ణనముల నర్వకర్య్మలను గొ వించుట డప్పరములు తవముల్‌ ! - కర్మలలోంగల కొళలమే యో గమ్ము ఫలములను గాంక్ష దొజంగుటే జన్మ బంధముల సంగతి వదలుట, యనామయము థల మంచుటయున్‌ - విత జ) వ్‌31

జన్మపియ రామాయణం

మోహము వదలిన బుద్ధి, తిరమ్ముగ

నివాతదీపపు నిలుకడ నందిన

సమాధి సుఖములు సర్వము, దామయి

మేము మేమనుచు( బజతెంచున్‌ _ మదిలో(గల కాొమమ్ముల నగలిచి యాత్మచేతనే యాత్మయందుః దు ష్టుండగు మనుజుడు శోధించునుటో | స్థిత్మపజ్ఞు;ండయి సతతంబున్‌ =

దుఃఖము గలిగిన తొదం జందక, సుఖ

సంతతి కజ్ఞులు సాచకి, రాగ భ

య (కోధంబుల నణచిన యతండే

స్థితప్రజ్ఞుం డనిపించికొనున్‌్‌ _ కాలవళశమ్మున గల్గు శుభాశుభ ములలో రాగము గలుచయు. దొలఃగిన వాసికి(, దప్పక తిష్టితం బగు ప్రజ్ఞ, సీట్రి (వా లన్యులకున్‌ ఆ

కమఠము దన యంగంబుల ముడిచెడు

పాలుపున నిందియముల కర్థంబుల

సంగత్రీ దొలంచిన సౌధకునకె, సి

ద్ధంబను, బుద్ధి నిబద్ధముగన్‌ ల నిరాహారిగా నిలిచిన వానికి విషయ బంధములు వినివృ త్తములగు రసవర్జ్యంబగ్ప రసము పరంబును గౌంచిన యంతన విడిపోవున్‌ -

532

కీష్క్‌ంధాకాండము పండితుండ్రై నను; [ప్రయత్న శీలుం డైన, విషయముల కగపడు ఐలవం తమ్ముగ మనుజుడు, దారుణములునూ |! యిందియములు, గనుగలుగవలెన్‌ = నర్వేం[దియములు నంయమించి భగ వత్పరుఃడై భువి 1బదుక(గవలె, నిం [దియములు వశమున దెబ్బికొన్న వా నీకి,( [బసన్నములు బుద్ధిగతుల్‌ య విషయమ్ముల భావించుట సంగమ మబ్బు; దానిచే నంటును గోరిక్‌ కోరిక లీనును (క్రోధము, (క్రోధం బున గలుగును సమ్మోహంబుల్‌ న సమ్మావామ్మున జనించు మతి వి (భ్రమము, తతృలము (పజ్ఞానళము బుద్ధి నశించిన పురుషున కింక - వి నాశము దప్పని దై యుండున్‌ - రాగద్వేషము లీగిన యాతం డిం[దియముల సివించియ€, దన కను కూలము లౌటను గోరికలకు లోం బడక [పనన్నుండై యుండున్‌ = పసొదమే నర్వదుఃఖములకును విడుమజ; బుద్ధియు విళదంటై, స్వ వ ఛంబయి, యోగ విశొల వితర్ణికం సుఖోపవిమ్ణం డత డుండున్‌ = వ్‌33

జనప్రియ రామాయణం

అయుక్తునకు లే వతులబుద్ధి భా

వనములు, భావ్యపవణత, దొల6గిన

శాంతికి నెద్ధడి, శాంతి లేని నరు

డెచ్చటి శకేగిన సుఖియించున్‌ ? _ నిఖిల భూతముల నిశ సంయమికిని పగలు; భూతముల పవలు సంయమికి రేయి, యింద్రియాపాయము జేందని యోగి చితముగ వ ర్తించున్‌ -

జలనిధి, తటినీ జలముల దనియని

యటు, గామమ్ముల నాపోవునె ? మది -

శాంతిని మాల్చెడు జంజాటమ్ములు

విషయమ్ములు, గమనింప వలెన్‌ - నిరహంకారు,డు నస్పృహుండును, ని ర్మముండై (బదికెడు మానవునకు, నే కాంత కాంతి నిక శ్రామ్ముగ లభియిం చెడు, కాదది పెఅనిస్టలచేన్‌ -

పరమపవితము (బాహ్మీస్టితి యిది

తారేయా యీ తత్ర మెణింగిన

జీవి, మోహమును జెందండు, మరణం

బున నిర్వాజము జూరగ్గొన్సన్స్‌ _ మఘవపుత్రునక్సు మరణము గల్గుట కాలకృతం, బీ కీలెటుంగుము"; ధ ర్యాఒధర్మంబుల యలజడి లోంబడి పూనక్షు, రాగద్వేషములన్‌ యు

వ!

కిష్కింధా కొండము నురకార్యమునకు ధర బుట్టిన వి శృనృజుం డగు రఘుచం్యదుని యానతిం ఖాలించటయే పరమ ధర్ము, మిక లెమ్ము పొమ్ము ! మారుతి దరికిన్‌ - వ్యవసాయాత్మికమైన బుద్ధి యొక మార్లమె వట్టును మాటల వెంబడి ఐవం శాఖలలో ఐయనించెద, ర వ్యవసాయులు, కాంతికి వెలిగన్‌” = ఖల్లూకాధిపు పలుకులతో. దన కనులకు! గట్టిన గంతలు దీసీన యటులై , యంగదు డనిలజు చెంతకు నడచి వినయమున నిటు లనియెన్‌ - “భాల్యంబున బాపలమున కగపడీ యాడిన మాటల నాత్మ: దలంవక నను మన్నించుచు ననిలకుమారులు డెప్పరమున గడతేర్పవలెన్‌" అ అప్పుడు వచించె వానుమంతు(డు, "'శమి యించుట కెవ్వర, మీ కార్యయిన కెవ్వర, నుంగదు లింత వినయమునః ఐలుకనేల మా కొలందులకున్‌ ! = వయస్సత్త్రముల వానర వాపొనీ కెల రక్షణం; బీ వృద్ధుం డగు ణ ల జొంబవంతు/( డా సజ్జను డెలంచిన మము నెల్పర( జెలచిన యటులే” . = త్‌వేవ్‌

జన్మపీయ రామాయణం సమయము జూచిన జాంబవంతుం డనె “హనుమంతా . యీ యంగదు: డన మన బుడుతం, డాతని నుడువులలో మది! గలంగుట కార్యకరంబొనే ! నీవు లేని దీ నిఖిలసైన్యమును బాణము లేదిన మేనైైనది, లె మృ్మంబుధి దాటి, మహాపద దాటిం పుము ! నిను నమ్మిన కపివరులన్‌ = కాళ్యప సుతు(డగు గరుత్యంతు వి (క్రమమును జూచిన కన్నులు నావి, స మీరజ ! యాతని మేదురపక్ష ములు, నీ భుజముల సరియగునే ! - మారుత సుతు డనుమా[త గాదు, స ర్వగుణంబుల. దృత్పతిముండ, విప్పుడు దెంపుసేసి లంఘంపక యుండిన గత([ప్రాయములు కపిగణముల్‌ - వత్స తొల్సి దధివామనమూ ర్తి, (తి వికమణమ్ముల విజృంభింప, సాజఒ చల కాననమగు సర్వభూమి _ తి స్స్త కృత్వముగ, జుట్టితినీ - అమృత మంథనము నప్పుడు, ముని నుర శాసనమున, నే సర్వౌషధులను సమకూర్చితి, నయ్యమృతము త[ద్వత శీరస మోయీ ! హనుమంతా -_ వ్‌36

కిష్కిాంధాతాండము

అప్పటి సత్వము లట్టివి ! నేటికి

ముదుసలి నైతిని వదలని యుత్సా

హము లుండిన, బల మదవద లైనది

కార్యము నీమైనన నిలిచెన్‌ - కపివాహిని దన కిన్నుల మనమున నిన్ను నిలిపికొని, నిలిపికొనియె నను వులపై నాసలు, పలపల మేీయకు వారి పేమ సౌజన్యనిధీ ! ”” -

నమయోచితములు జాంబవంతు పలు

కులతో నుళ్లము పులకించిన; వ

త్సా 1 యని హనుమండు శకపొతు బిగి

యాతిన కౌగెట బిగియించెన్‌ - సమో్కోద సుధాఒ౬సారపూర్ణ హృద యంబులతో., గట్యాఘము, దిక్కుల దీటుకొానంగ “సిద్ధించెను ఈఘుపతి కార్యం'బని కేకలు వేసెన్‌ =

ఆ కేకారవ మాత్మగథఖీరత

వగలిచినటులై , యంబుధి తన రా

గల దుఃఖము, నురకాంతున - కెజింగిం

చెడుగతి నికిదివి తెరలెత్తెన్‌ - కాగిలి వదలిన కయువలిచూఠథి, దృ గంతంబులలో న్ధిం జూచె. దన చూపులతోడన యపాంపతి మహా రైర్చ్యము గుంచించెడు భంగిన్‌ -

న్‌ 37

ఎన్మపియ రామాయణం శత యోజనముల సాగరమును లం ఘింపంగవలె నను దెంపు మనసులో గలిగినదే, తత్క-రాళ వదనము (భుకుటి కుటిలంబై, మించెన్‌ = హరిదంతంబులు హ _స్తముష్టి కొది గిన యట్టులు; దివి తన పద దఘ్నం బైనటు దోచిన, హావికార మ హారవ భీకరు(డై నిలిచెన్‌ = కులపర్వతములు గుతిలపడ:గం బొదు వను సౌగరములు _బహ్మాండంబున కావల( బడ(జిమ్మను, జూపులతో లంకను గాల్బంగను( దలచెన్‌ = పెరుగ(గ జొచ్చెను గరువలిచూలి, తి వికము(డ్హై మును విశ్వువిశ్వముల మేరలు దాటిన నారాయణునటు గనులు దిరుగ( గపికులములకున్‌ = కనకకశిపు దుర్గ్రహ వక్షస్థల కపాటపాటన ఇఖరనఖకో[గుండు నరసింహుని వలె దరిసించిరి _ కపి నివహమ్ములు = మారుత సుతునిన్‌ = పఇానిల క ల్పృసమయ ఘన వి కమ ఖనట ద్వీక్యంబులు = కంధులు గాయ _ సుధాఒహరణాగంధిలు€ డగు ఖగరాజటు మారుతి దోచెన్‌ _ వ్‌38

కిష్క్‌ంధఛాకాండము

ఖరనిజముఖ పూత్కార కర్టమిత

వాఃపూరమ్ములు వార్డులు, (బహ్మాం

డమ్ములు దాటంగ'+ జిమ్మిన కైతవ

కిటిత్రై, పావని గనిపించెన్‌ - హలహల భరిత దిగంతరములుగా (ఫోధాఒనిల కీలాధూమాయిత జలధులుగా; రిపు కులములు మాల్చిన హయగీవుండటు కాసించెన్‌ -

పంచవదనములు, బదునైదగు నయ

నమ్ములు - గల్పానల రోచిస్సులు;

దశళవాహువులను దారుణాయుధము

లైనటు - హనుమంతుండు దోచెన్‌ = ఆత్మయెల్ట్బ రుదాఒవతారుడగు నాత౭డు, (తిపురము అపుడు దహించిన వఢువున లంకను బడ౭గాల్చ్బునా యని జాంబవంతు. డెద భావించెన్‌ =

కన్నులు చిబుతలు (గమ్మించెడు దం

ష్టా9కరాళుం డగు సమీరజునిం గని

భయహర్షమ్యులు (బబ్బికొనంగ, విను

తింపంగం దౌడఈగిరి కపివీరుల్‌ - “భాస్వతే, మహాబాహవే ! భయద రావవికంపిత ధూవలయాయ న మో. వానరకులముత్క్బృతే నమోజఒ స్తుతే 1 యనుచు నంగదు. డనియెన్‌ _

వ్‌ ఏ0

ఉన్నపియ రామాయణం

"వాల చాల నాజఖీల రూపిణే !

(పావృషేణ్య ఘన పరమాద్భుత తన

వే! నిటలాంబర వేల్లిత తార్దీ

యీకనే[త "యని నలు డనియెన్‌ - “*భుకుటీనటన కోభ్యమాణ పొ ల స్త్వ బలాయ జ్వలతో్కో-టట్యర్యమ నిభ పూర్వదిశానిస్తుల వానర ముథాయ!'' యని నీలుండు వలికెన్‌ =

“కరాళదంష్టోంోల్కా గణ భీషణ 1

వైరివిశోషణ ! వహ్నిరూప ద

కీణభాగస్థిత సింహవదన ! హరి

మర్కట” ! యని కుముదుండు వొగడెన్‌ - “పశ్చిమ గారుడవ క్తం 1 విపశ్చి ధ్యానగమ్య 1! జగదంతక కల్పాం తాఒనిల రూప ద్వగంత మోహనా తూల” యనుచు దారుం డనియెన్‌ =

“ఉత్తరతో లోకో త్రర సౌకర

రూప |! భక్తజన తాప విదారణ

ఘర్థ్యరరావ ! యఘోర మంత దై

వత !” యని గవయుం డంకించెన్‌ _ “ఊర్థ్వహయానన ఊర్మిషట్క- సం కేదన 1! కోక నిషూదన 1! లోకా తిగవ్మికమ ! న్సత్తినిగ మాతురని ర్దర ” యని మైందు(డు వినుతించెన్‌ -

వత౦0

కీష్మింధాకొండిము “అంజనా పృాదయరంజన ! దశరధ రామాకొార రమా మానసవర చరణ నశిన సంచరద్భృంగ” యని జాంబవంతుం డల్దనః బొగిడెన్‌ = పరమోోచ్చి/తుడై పెరుగుచున్నయని లాత్మజు వదనం బప్పుడు వెలింగిన దాద్మీసంబగు నంబకిషమటు, విధూమమగు వహ్నినిబోలెన్‌ - [వతతీళతీవలెః బర్మా ప్తంబుగః దనూరుహంబులు దనువున లేవగ వృద్ధుల కలను వినయందున వం ధ్‌ గనే దించి; సమీరజు డిటులనియెన్‌ = “అ(ప్రమేయదలు! డనిల సఖండు,గగ నొాంగణ సంచారైై కవరు,6 డచ లమ్ముల క్రామ్ముల వమ్మొనరించెడు _పభంజనుండు నా జనకుండూ ! = శీమవేగుండును, శ్మీఘగుండైన స మీరణునకు నే నౌరనవ్యుతుండ నన్నివిధంబుల ననురూపుడ న మ్మ హాత్ము(డగు పిళృపాదులకున్‌ = మిన్నొఆిసెడు నమ్మేరు వ్యశముడ నయి చుట్టుదునో వెయినాడులు ! సొ గర జలములు నొ కరములతో జ ల్లింతునొ ! గగనాధ్వము నీండన్‌ - కశ!

జనప్రియ రామాయణం

పక్షి సేవితుడు పన్నగాళన

స్వామి, మబ్బులను బజఆచిననైై నను

కణములోన నొక సహస కృత్వం

బుగ( (బదక్షిఖం బొనరింతున్‌ - అర్కు-(దు వొడిచెడు నప్పుడు బరువిడి య 'స్తగిరీయ్యదము నంటి, తిరుగు మొగ మై, నడిమింటి విభాకరు! గేరండ మాడుదునో ! యగ్గలికలతోన్‌-

అభచారులగు నందణ మించెడి

లావు, వేగమును నా వళశములు; నా

యొుగిరెడు నప్పుడు - నగములు నులియగు,

భూమి (పలు, వార్థులు గలంయగున్‌ _ ఊరువేగమున వారిధి నా వెను వెంటనె వచ్చును, గంటకు( డగురా వణు లంకాపురి వార్ధి జంతుసం కులమై తొలుతటి సిరి దొలంగున్‌ _

వేగాఒ౬క ర్షిత విపుల లతావృ

తొఘ కుసుమ గణ సంయుతుం డగు నను

తారాకుసుమిత తారాధ్వమ్మున

కుపమింతురులే గవ్భ లెల్లన్‌ _

ళా ఒకచో దూకుచు, నొకచోం బఅచుచు నొకచోం (గుంగుచు, నొకచో, బెరుగుచుం బోయెడు నను గని, భూత సంఘములు వెళతో( జూపులు దివి నిలుపున్‌ - వ్‌డీ2ై,

కిష్క్‌ాంధాణాండము

అనంతమగు నీ యాకాళంబును

'మింగొడు నటు విహరింతునులే ! నా

రాయణకర ముక్తాసమవిష మనుసు

దర్శన మటు రోచులు నిగుడన్‌ - జీమూతమ్ములు జఇెదఆఅంగ, పర్వత ములు గంపింప(గ, జరలనిధి గుడునులు దిరుగంటోదు, జిచ్చజపిడుగై , పౌ లఅస్తుని యాయువు సుతిగడువన్‌ _

[తివ్మికముని దురతి[క్రమ వి[క్రమ

మును జూచిన పెనుపున్నెంబుల గని

జాంబవంతు( డేజాడం దలంచునా |!

యొగిండ నను6 గని, జూడవలిన్‌ = బుద్దియ మనసును, సిద్ధిని బలికెడు గపులారా ! శోకమ్మును మానుండు, గాంచి వత్తు లంకాపురి మైథిలిం గడచన రాముని విరహంబుల్‌ -

బదివేలామడ. బరవంగ నైనను

సరకుంగొనని యీ సమీరనుతునకు

జాలునా శతయోజనములు '! చాథిం

పుడు, నిట్టూర్పులు; వేదనలూ ! - వ్యజమ్మును గొని వాసవు. డెదిరిన స్వ్తయంభువుం డా (బహ్మ యడ్డినను నిలుపుదురే నను ? నిఖిల దేవతా త్మకమగు వీర్యము గలవానిన్‌” _

వ్‌43

జన్మపియ రామాయణం ఈగతి( బలుకుచు, హేలాయిత గ ర్దాకుల వదనుం డస హనుమంతుని గని, కపిగణ పింగళ న్యేతమ్ముల నుత్సాహమ్ములు వెల్లిగొనెన్‌ ల పలికె నప్పుడు జాంబవంతు “డోయీ ! పలుకుట కెక్కుూడు సలుపంగ వల(తివి సీ వ్మికమమున నెలకొని యునృవి కపికుల భావి యశోభరముల్‌ - [పావృషేణ్య మగు వారిధరంబున కన్నులు నిల్చిన కర్షకు లటు ౨ కల్యాణంబున కన్నులు నిలిపెను కపికుల మంతయు నేకందై ల వృద్ధులైన కపిపీరుల డీవెన, బుషుల దీవెనయు, నసమంబగు నీ గురుల దీవెనయు. దరణిగ(, దరియిం పుము సాగరమును సత్త్వమునన్‌ - ఒంటికాలిపై నుండిన యటుల ట్‌ నిలిచెద మిటులే సీ వజుదెంచెడు వజికు *“సప్సీర్రజ భావి భాగ్య సం ధాత ' హనుమొ యని యనుకొనుచున్‌' _ అంతట ననిలజు, డనె '*తాళఠా ' నా యెగిరెడు వేగము సీ యిల భరియిం ప౮గ నోపునా ! యీ పర్వత శిఖరము జేరుద, మంతట, లంఘింతున్‌ - వ్‌టీడీ

కష్చింధాకాంరము జ్మభచుంబు లీయ్యద్రి శిఖరములు పటు పాషాబ్నవాత జటిలములు నరస ధాతు నిష్యంద సుందరం బులు ఐహు పొదప విషమములూ - ఘయిషాచరణ [కమ నిష్పేవము నో డ్బును మహేచ్యద మొక్కటిగానీ భూర్వవు దక్కిన వెటులైనన్‌” = హరిపతులందణు హనుమంతునితో బాటుగ నెక్కిరి పర్పుత శిఖరము నానా ్భామగ నంతాన విశ్రమ స్థాన విపులతమ శాద్వలమున్‌ - లతానిచయ సంవృత, ముచ్చి9త ప్రా దవ సంకీర్ణము, తరక్షుకృత భాం కార విదళితము; కంఠీరవ గం భీరయాన దంతురితమ్మున్‌ - నుత్త ద్వూజగజణు మధుర రవాకుల మిథభగణ నీచితము - హేరాళ జలా సౌర కర్టమిత, మేరాళం బస కమ్మని చావులు గలదానిన్‌ - ఆకన మంచెడు నా శిఖరంబుల ననిల వికముం డగు వానుమంతుండు జరియించేను సుందరముగ, నమరులు గోడు కార్య నిద్ధియః జోలెన్‌ - ర్‌శీ5్‌

జన పియ రామాయణ:

ఆఅ హనుమంతుంని యం(ఘినిపీడన

మున వణకిన దా భూధరమంతయు

గజరిపు నఖరాగ నిపీడిత కర

టమ్మగు గజరాజును బోలెన్‌ - పాషాణమ్ములు బగులంగ నల'+తిగ (గుంగిన శెలము ఘూర్దమానమై బహు నిర్శర లు బారించెనుు గ క్య్‌న శ్రైవడి జలపీడితమై జూ

నాగ గరుడ గంధర్వ యక్ష కిం

పురుష కిన్నరులు దొజంగిన హోలా

మదములతో( దమ మదవతులను గొని

పౌటిరిి, బదుకులు తీపనుచున్‌ _ కంపించెడు [దుమగణములు విడి, గగ నంబున కెగిరిన నానా విహగ కు లమ్ముల ప్మతపుటమ్ముల సవ్వడి హరిదంతరముల నలమి కొనెన్‌ -

(పాణభయమ్మునం బరువెతుచు, బొరి

యలు దూరెడు నహికులములు (దోసిన

మ గణములు, బరస్పరము డీ

నుచు మురజ రవములు నించెన్‌ నిట్టలముగ బుసగొట్టుచు నార్తము లైన యహిపతుల యర్ధ నిస్సృ్రతము లగు ఫణములతో , నదీందుండు సప కాకుం డైనటు, భాసించెన్‌ - 546

కీష్మ౦ధాకాండము తమనెలవున కిది తగ దేక్రాంత ధ్యాన భంగమని మౌని జనంబులు దరలిన, గిరి, సారమ్మును వీడిన యొంటి కైన యధ్వగు బోలెన్‌ _ వరాంతకుం డగు హరి_పవరుడు వేగవి[ఛతుండు, వేగ నమాహిత చిత్తుండు లంకను జేరెను హృదయము తోను రక్కనులు గంవీంవన్‌ _ ఆదికవీ ! వేదాత్మకమగు నీ కవితామృతమున నవని యేమి? నా కమ్ము గూడ పూతమ్ముగ న్నైనడి దీవింప(గ వఠె నీ దొనున్‌ ఆరఘు వీరున కాప్తడ వగునో ేళులసీ ! భక్తుల కిలువేల్ప* నీ చరణరజమ్మును శిరమున జూన్సుము రామభక్తి [బదుక్షై పోవన్‌ - ఎన్నటి బుణమో . యీ జన్మంబున దక్కి-తివోయీ ! - చిక్కని కన్నుల తులసీ ! న్మిదల మెలకునలను నీ యడుగులు, నా దైైచం బగుతన్‌ - ఎట్టు జేఠకో యీమోవాము, దే వా ! నలయిం్లచును బరిపరి విధముల ఏ కరుణాభర్‌ నిరరమే - మో హ దవాశ్నుల నార్చెడుల్ళగాతన్‌ - 2. తులనీదాను; (హిందీ రామాయణ రచయిత) వశీ

జన్నపియ రామాయణం సీ పాదమ్ముల నిండుగాత ! మో హమ్ము ! సదాతనమై యచలమ్మయి రామచంద్ర ! సీతా రమణీయ ద రస్మిత పులకిత మధురతనూ . ఇది శేషాచల సదనుం డగు శ్రీ హరికి. |బియమ్ముగ నర్పించిన గె ష్కింధా కాండము, చింతక జన మో హాపనోదమై యలరారున్‌ - (పకిమహికా విస్మేర తు లిత మణిభూషావితాన ! లీలామయ 'సా త్వత కామ్యవర్వి నీరద పతిత జనోద్దరణ 1 పతగపతిశై లగృహీ ! భూ వైకుంఠము శేషక్తైలమున సౌంపుల్లుల్కు నాస్వామి; వా చా వై విధ్యము _గుమ్మరింప, పఠితృస్వానందలక్షీశక “మా హా! పుట్టించెడు రితిలో నడబె, నీ “యన్వేషణాఖ్యంబు: లా కా విభాజితచం,దిక ల్బజపి, భక్త్రవాత చి త్తంబులన్‌ రయ (గ "4 ర్‌. ళ్‌ లి జై కం | స్‌ స లాడ్‌ రర 00? 548

జ *్‌ శి . ॥ . కి శ ॥ _ తీ స | || ( . . స సీ! క్‌