Telugu Jagadguruvulu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

ఫీ ఈ (/

శో శ్రీ గురు పర్మబహ్మత్టనను ॥ జగద్గు రంవులు వదు వాలు వము వాను వడు వరా (కా 4. నాం నాలా! శ్రీత్రీ శ్రీ షిర్టీసాయిబాబాగారు

అ౦కితవల మా అలువేలుపు దేవుడు శ్రీశ్రీశ్రీ మద్దులేటి లక్ష్మినరసింహ స్వామి చరణకమలము ల సన్నిధికి

అశ త ర్చ 23 వుం లు అర్హాంగ అక్ష్నివ్టై , ఆహరహంబలరించి కలిమి లేదనుచింత గలుగ నిక చరహాన పదన* చిరునవ్వు కాంతిలో, కవ్చ పరంపరల్‌ కరిగిపోవ వివిధ రీతుల దన్ని విడరాని మమతల బంధంబులో నన్ను బందిజేయ ఎట్టుల గడచనో యేబది యేడులు తెలియని దిన వార తిధుల వెన్న తె గీ రూపగుణ నంపడల నన్ని విపు మీర రాశి బోశియు నినుసృష్పి బేశి (బహ్మ నాకు నర్వాంగిగా జేశి నక్ళు జేశ మరల విడదీ? గొని పోవ ముగువన మిన్బ తెగీణ అన్ని నీ శోడనే బోయె అకిప కడకు మిగిలె కన్నిరు ఆది కూడ మిగులదేమో ఆంత కన్నను నేమిళ్తు నందుకొనుము అశ్చతర్చణ మొనరింఠు అన్నపూర్మ

మా ఊరిలో నేకు | | టం న | శై లో న శ శ శ తి న ఫాల శ) నఖ శే క ్శ ఓ జక ఆశా 1 ; ఆ ఇ | పి=- జి సత్యనారాయణరావు ఆఊఎామకరణము వుల్లగుమ్మి _గామము కైతిశతె వంవత్పరము

నేను నా ధర్మపల్ని గతే? ఇ | న న ఖో స్ట ట్‌ జ తే క్ష మ ట్ల శ |) * హో ₹ క | ( గగ ౧ త జరప ౫ న స ఖ్‌ శ్ణ ౯ త ష్ట్ర = ప శ ఫ్ర గో శీ శో ౧ న. జ్జ న న్‌ ం | నీ 1 ॥ [ల స శ ఇ | | శ శ య! న యా / స్తా "లీ జ వ /. యస ర యా షే ళ్‌ న 4 కర్నూలు మండల లలితకళా పరిషత్తు కార్యదర్శి ఈ పుస్తకములో అచ్చటచ్చట ఆ శాలములో నా శరీర వివపరమును చాయుటవల్న ఆందుకు ఉదాహరణగా 19538 సంవత్సరం పోటో వేయ బడినది (గహింతురు గాక.

నా పథమ ప్పతుడు వ క ట్‌. న న ఎ. . గా స్త్‌ | గ త /్గో క ్ట 1 ఖీ ల వళ్ల పాళా ల లప పల్షగుమ్మి గోపాలయ్య గారి రా పల్ల మరొజు ఎలెక్ట్రికల్‌ డిపార్టుమెంటు రెవిన్యూశాఖ యుడిసి, కర్నూలు,

ఇక నీ టా | (నాజీ నీ న. స్‌ స య న నం! న క్‌ య్‌ ' . | స. / ప్రాపు... ॥ [ న న. నా షఫీ కే / ఖ్‌ న టంత వట మములే ఖో. శ్రీత్రిశ్రీ షిరిడీ సాయిబాబా దాసానుదానుడు సాయి జాలస్ముబమణ్య స్వామి కరూ లు, (ప్రస్తుతము నివాసము బెంగుళూరు.

వాతృతియ వ్యుతుడు న గ చ " ఖీ శ | ల '॥ ! / | శ్ర జ శ శ్రివ్రశ్రి వండి పాయివాభా దాసానుదామడు కర్నూ ఇ

లలి పరిచయము స్వంత విషయము - కుటుంబ పరిచయము గ్రామము. :- వుల్లగుమ్మి డోన్‌ జాలూకా, కర్నూూలుజిల్హా వ్రిస్తుతము -... వెల్కుర్తి మండలము

కులము = నందవరీక బ్రాహ్మణ వంశము ౪౯ గోపాలయ్యా గారి వంశము గోత్రము. - ఆత్రేయన గోతము తండి = కరణము రామయ్య తల్శి =. గోవిందమ్మ పేరు = నత్యారాయణరావు జననము - 1916 జనవరి రాక్షన నామ పంవత్సర పుష్యమాసము వృత్తి 8 గొను కరిబీకము వంశపారంపర్యముగా వచ్చు నట్సిది

మా తల్ని దండులకు ముగ్గురు ఆడ పిల్లలు వరుసగా జన్మించిన నారు తదనంతరము పుత నంతానము లేదని శ్రీ సత్యనారాయణు స్వామి (వ్రతము చేం ప్పుతుడు కలిగిన నీ పేరు పెట్టుకుందుమని (మొక్కి నారట శర్చాత వరుసగా ముస్తురము మగపిల్హ్లలము జన్మించిాము మగ పిల్లలలో నేను పెద్పవాడను అందుకే" సొకు నత్యనారాయశణ రావు అనమచామమును పెట్టినారట మా తలిగాక చెప్పేవారు ముగ్శరు ఆడ పిల్లలకు వివాహ ముల్చె ఆత్త వారిండ్నకు వెళ్ళినారు నా ఎనిమిదవ విట నాకు ఉపనయనము చేసినారు భౌమ పాధమిక పాంశాలలో ఐదవ తరగతివరకు చదివిరాను మిగతా ఇద్చరూ ఆదే పారశాఒలో చదువుచుండిక

విధి వ్లైపరీత్యము వల్న మా తండిగారు నావదు నాల్లవవిట దివంగ తుల్దెరి ఇంటికి పెద్దవాడు భవివ్యత్తులో కుటుంబ భారము నేకు వహింపవనలసి యున్నది. అప్పటి _పభుత్వము వారు గా మోద్యోగుల పదవి వంశ పారంపర్యపు హక్కుగా నిర్శయించి అమలు పరచుచు.డిరి ఈండి తదనంతరము జ్యేష్పుడు ఆ పదవికి రావలయును దానిని మిన్సలు హక్కు అని పిలుఈరుం

2

మా తండిగారు మా_గామము మిస్పృలు కరణముగా నుండిరి వారి తదనంతరము ఆ హక్కు నాకు వచ్చినది కాని ఆ ఊద్యోగమునకు శ్రావ లసిన అర్హతలు అనగా కరణము పరీక్ష రెండు భాగములు సర్వే నలుబది రోజులు శిక్షణ పొంది వరీక పాసు కావలసినున్నడి ఐదవ తరగతి చాలు

ఆర్జికముగా చాలా వెనుక బడిన కుటుంబము అ పరిస్తితిలో స్పై చదువులు కర్నూలు పట్టణములో చదువ వలసియుండి నందున సాధ్యము కాలేదు అందువల్ల విధి కృతముగా (గ్రామ కరిభీకము చేపట్టక తప్పని" పరి్నతు లేర్చడినవి

అందుకు తగిన పరీక్షలు పాసగుటకు ముందు ఆ రెండు భాగముల పుస్తకములు బాగా చదివి అనుభవజ్బ్ఞడ్డెన వారి దేగ్గర కొంత శికణు పొంద వలెను, ఆ సందర్భములో కర్నూలు జిల్లా డోన్‌ దగ్గర ఉడుములపాడు.: అనే [గామములో మా పెదనాన్న కుమారుడు కొండల రావు ఆ (గామము కఠిణముగా పని చేయుచుండెను మా తాలూకాలో ఆయనకు మంచి 'సేరు వారి దగ్శరనన్ను మా తల్నిగారి వదలినారు నేను ఉడుములపొడుకు వెళ్ళి మా అన్నగారికశడ కరణము పరీక్షకు శిక్షణ పాందుచుంటిని.

మయుదటి నుండి నాకు జ్మాపక శక్తి తక్పువ అందువల్న లెండు సంవత్సరములకు రెండు భాగాలు పానయి చోన్‌లోనే నర్వే నలుబది రోజులు శిక్షణు పాంది 1995వ సంవత్సరములో మా (గ్రామము కరణముగా ఉద్యో గములో చేరుట జరిగినది

మా కుటుంబములో అప్పటికి మా తండ్రిగారి తల్ని మాతల్ని మేము ముగ్భరము మగ పిల్బలము మా తల్ళి అక్కగారికి సంతూనము లేనందున నా తరువాత పిల్లవాడు తమ్ముడు స్వామిరావును అమెకు దత్తు అవ్వడ వ్వైనది*, ఇక మూడవవాడు అ (గామములోనే చదువు చుండెను వాని పేరు సోమ సుందరరావు

1934లో నా వివాహము జఏగినది మా మేనత్త కూతురు 1935లో అమె కాప్పరమునకు రావడము నేను కరిణీకమునకు రావడము జరిగినది. అ నంపత్సరము నా జీవితములో మరప్పరానిది 1941వ నంవత్సరములో ఏడు

3

మాసముల మధ్య కాలములో వీడు మరణములు మా ఇంటిలొ జరిగినవి. రెండు సంవత్సరముల అడపిల్హ నాలుగు సంవత్సరముల కుమారుడు మా తండి తలి నాలుగు పశువులు వెరళి విడు ఇప్పుడు ఉండిన పెద్దకుమారుడు పుట్టిన నాలుగవ రోజే నాలుగేళ్ళ పిల్ళవాడు పోవశముతో బాలింళరాల్సె న నా ఖార్యకు త్మ్‌వ అనారోగ్యము కలుగడము కర్నూలు చేరడము అమెకు ఆరోగ్యము కలుగుటకు ఎనిమిది మానములయినది తర్వాత తిరిగి (గామము నకు రావడము వస్తూనే ఉండిన ఆ ఒక్క పిల్లవాడికి జ్వరము రావటముఅంతకు ముందు జరిగిన సంఘటనల వల్ల భయముతో వెంటనే కర్నూలుకు రావడము తిరిగి పూరికి వెళ్ళడము మరలవానికి అనారోగ్యము తిరగి కర్నూలు చేరడము ఈ ప్రకారముగా మూడు పర్యాయములు జరిగి చివరకు మాగామమునకఃి సూకు మునాను బంధము పరిష్కార మయి నదని తలచి గామము వదలి కర్నూలులో 1916వ సంవత్సరములో స్తిర పడడము జరిగినది ఇది అటి కుటుంబ గాధ ముక్యాంశములు (కర్నూలు బీకన తర్వాత)

ఇక నేటి కుటుంబము విషయము కూడా కొంత వాయవలసిన అవసరముండుటనే టానిని ళూడా సాధ్యమున్నంత క్సుప్తముగా [వాయుచు న్నాను అదంతా ముందు చర్మితకు పాతి పదిక గాన [వాయక తప్పలేదు చరి తగా ఆక్కడకడ ఈ యంశములకు తగిన కొంత వివరణ నహజ- ముగా వచ్చును గాన క్నువ్త్వముగా (వాయుచుగ్నాను

కర్నూలుకు మిగిలిన ఒక్క కుమారుడు (ప్రస్తుత జ్యేష్పుడుతో నా భార్య నేరు కర్నూలుకు చేరినాము. నా భార్యకు ఆరోగ్యమయిన వెంటనే తిరిగి రావాలను ఉట్పెశ్యముతో మఘా-తళ్ళిని (గ్రామములోనే ఉంచినాను. ఇక నా చిన్నతమ్ముడు సోమసుంవరరావును అంతకు ముందే (గాను చదువు అవుతూనే కర్నూలులో మునిసివల్‌ హైస్కూళులో చేర్చి వుంటిని నేను మామూలుగా నెలకొక పర్యాయమెనా కద్దాలుకు వెళ్ళేవాడమ మా రెండవ అక్కగారు కళ్నూలులొోనే కాపురము మా బావగారు మునిసిపల్‌ అఫీసుకొ ఉద్యోగము వారి తమ్ముడు మునిసిపల్‌ హైస్కూలు హాన్టలులో వార్నేన్‌లో వని చేయుచుండుట వల్ల హాన్చలులో పిల్ళలకు భోజనము కాఫి టిఫిన్‌ వడ్డించే వారిలో మా తమ్ముడిని వేర్పీంచి నందుకు వానికి ఉచిత భోజనము

త

ఒక రూము ఉంగేందుకు చిన్న బావగోరుు ఏవ్చాటుచెస సహకరించి యుండిరి మా తండిగారి చెల్బెలిని మా _గామమునకు నాలుగు మ్తెళ్ళ దూరములో ఉండే లొడద్బిపల్లి ఆను (గామకరణము వెంకట సుబ్బయ్య గారికి ఇచ్చి వుండిరి ఆమె మరది రెడ్మి శషయ్యగారను వ్యక్తి కర్నూలు పట్టణములో చాలా పముఖుడు మా మేనత్త గారికి అయిదు మంది కుమారులు ఆందులో రెండవ వ్యక్తి లోకరాజు ఆ _గామకరణము ఆయనకు మా పెద్ద అక్కగారిని నిచ్చి వుండిరి మా జావ గారిలో తక్కిన నలుగురు ఇర్నూలు లోనే వుండేవారు. పెద్దవాడు లాయకుగా వేరే కాపురము మూడన వాడ నాలుగవ వాడు వాళ్ళ పిన తండి లెన్ని శేషయ్య గావింటిలో ఉండేవారు ఆందులో మూడవ బావగారు ఎ సూర్యనారాయణ గారు మునిసిపల్‌ ఆఫీసు మేనేజరు నాల.గవ బావగారు ఎ రామారావుగారు మునిసిపల్‌ శానిటవి ఆన్‌ ్ప్పై క్చరుగా వని చేయుచుండిరి మేముకర్నూలు చేరునప్పటికి నూఎద్న అక్క గారిభర్హ లోకరాజుగారు తన పిల్లల చడువుల కొరకు కర్నూలులోకొట విరి యాలో మునిసిపల్‌ ఆఫీసు కెమరుగా రామారావు గేటులో ఒక ఇలు అద్బెకు తీసుకొని అందులో నూ అక్కగారు పిల్లలు వుండేవారు బావగారు వచ్చిపోతూ వుండేవాడు. ఆ ఇంటిలో దిగినాము వెంటనే శానిటరీ ఇన్‌స్పె కృరుబావ గారి సహకారము వల మునిసిపల్‌ అస్బిటల్‌ డాక్టరు కిల్నీగారు నా భార్యకు చికిత్స చేయిచుండిది నేను. ఆప్పుడప్పుడు మా (గామమునకు పోతూవస్తూ కరినీకము పని నిర్వహించుకుంటూ వుండి చివరకు మూడవ పేజీలలో (వాసిన (సకారము 1916వ నంవత్సరములో కర్నూలులో స్పిర నివాసము చేయవలసి వచ్చినది మా జువగారు సమున్నామని ఏల్లలను మాకు అప్పగించి మా అక్కగారిని తిరిగి లొద్బిపల్నెకు పిలుచుకొని వెళ్ళి నాడు అప్పుడప్పుడు వచ్చి వారి వూరు నుండి ఆహార పదార్హములు కొన్ని ఇచ్చి పోతూవుండే వారు వారి నహశారమువల్స అక్కడనే వుండిశము మా తల్చిని కూడా కర్నూలు చేర్చి నేను మాత్రము వస్తూ పోతూ చివరకు కరినికమునకు రాజీనామా ఇచ్చి కే948వ సంవత్సరము నుండి పూర్తిగా కర్నూలులో అదే ఇంటిలో కాపురమున్నాము

తమ్ముని చదువు స్కూలు స్టైనలుతో ముగిసినది వానికి వివాహము

ర్‌

జేశి కోఆపరేటివు డిపాళ్బృమెంటులో నాకు తెలిసన వారుండుటవే ఆక్కడ చేర్చితిని కొంతకొలమునకు వాడు తన కుటుంబముతో వేరే కాపురముంటూ న్నాడు ఇక కాకు (కమాను గతముగా ముగ్గురు కుమారులు అడద్చరు కూతురులు నాగరాజకుమారి గోనవిందమాంబ జన్మించిరి. ఇద్వరాడ పిల్లల వివాహముల్సె. అత్త, వారిండ్శకు వెళ్ళీనారు. ెద్ప కూతురుకు నలుగురు కుమారులు చిన్న కూతురుకు ఒక కునూరుడు ఒక కుమార్తె వీరిచ్భరు పస్తు తము మా కడనే వుంటూ చదువు కుంటున్నారు.

కర్నూలులో వివిధ పరిణామ దశలలో ఐదు వీధులలో అద్బె ఇండ్శలో వుండడము జరిగినది ఇప్పుడు ఉన్న ఇల్ను 57 68 రంగారెడ్డి గట్టు కోటయేకియాలో 1978 నుండి వుంటున్నాము వివిధ పరిఛామ దశ లను గురించి వాయుటలేమ ఆవి ఒక (గంథధమగును ఈ పుస్తకమునకు అది ఆనవనరము మొవట చెప్పినట్టు ఆక్కడక్కడ కొంత రాగలదః ఇక కుమారుల విషయము క్నుప్తముగా (వాస మగించుచున్నాను

పుల్లగుమ్మి నుండి వచ్చినప్పుడు ఒక కుమారునితో వచ్చినాము ఆ అబ్బాయే ఇప్పుడు ఉన్న ముగ్గురిలో పెవ్నవాడు ఇతని పేరు పుల్లమరాజు ఆంతికు ముందు ఇద్బరు పిల్లలు పోవడమువల్స అ పేరు పెట్టడము జరిగి నది ఇతను యక యస్‌ ఎల్సి వరకు చదివి ఎల్బక్టికల్‌ డిపార్టు మెంటులో-- విల్‌కలెక్సరుగా వుండిాజప్పుడు యుడిసి గా పనివేయుచున్నాడు ఈయనకు భాగ్యలక్ష్మమ్మతో వివాహమయినచి సార్భక నామధెయురాలు ఒక కుమారుడు అద్బరు కుమార్తెలు రామ్మపసాదు రామజ్యోతి రాముకృప కుమా రుడు బి యస్‌ సి పానయికర్నాటక బ్యాంకు పరీక్షలో పాసయి ఇటివల కర్చా టకలోవిజయ బ్యాంకులో పనిచేయుచున్నాడు పెద్నమ్యాయిబీఎ ఈనంవ తరమే నొ పెద్దకుమార్తె పెద కువూరునికిచ్చి వివాహము జఏగినది అత్త వారింటికి కాపురమునకు వెళ్ళినది చిన్న కుమార్తె ఇంటర్‌ పూర్తయినది ఈయన రామభక్తుడు అందరు రాం రాం అన్నయ్య అనిపిలుతురు దీనిని బట్సి ీహింతురని విరమించుచున్నాను ఇది పెవ్పవాని విషయము

ఇక రెండ వాడు బాలస్తుబహ్మణ్యము ఈయన ఇంటరు చదివి మంచి మిమ్మికీ కళాళారుడుగా ఆంధ కర్నాటక మహార్శాష్పలో చాలా చోట్ట

6

(పదర్శనలిచ్చి మంచి పేరు తెచ్చుకొని 1990వ సంవత్సరము జనవరిలో మాతృ వియోగముతో విరక్తి జెంది మిమ్మికీ ప్రదర్శనలు మానుకొని 1990 అక్సోబరులో అనంతపురంజిల్హ్లా పెనుకొండలో కొందరు మితులతో కలసి శ్రీ షిర్నిసాయి భక్త (పచారక సంఘమును స్పాపించి నంఘనభ్యుల కోరికమరకు 1990నవంబరు 238వ తేదీ నుండి 40 రోజులు దీక్షకు కూర్చొని దీవినంతరం ఆ భక్తబృందముతో పిరిడిచేరి శ్రీ సాయిబాబాగారిని సేవించి తిరిగివచ్చి సాయి బాబా భక్తుడుగా బెంగుళూరులో స్పిరపడినాడు ఈవివరములు నా అ ధ్యాత్మి శానుభవములు అనుశర్తికలో విపులముగా వివరించబడినది, (శఈ్రమ.కమముగా అ భక్తీిశతత్వము పెరిగి బళ్ళారి హైదాబాదు నంద్యాల అనంతపురం బొంబాయి డిల్నీలలో శిష్యులేర్చడి యున్నారు ఆయనము అ్మశయించిన వారికి చాలా మందికి వారి వారి కార్యములు నెరవేరుటచే రోజు రోజుకు మంచి కీర్తి (పతిష్టలు అనుమడించుచున్నవి ఆయన ఘట్ళి (పోత్సాహమే ఈచరి,త వాయుటకు ముఖ్యకారణము ఈ పుస్తకమును అచ్చు వేయించు టలో సర్వ భాధ్యతలు ఈయనవే ఆయనది జీవిత బ్రహ్మ చర్యము

ఇక మూడవ కుమాదడు సాయిమదిలేటి స్వామి ఈయన కూడా అదే మార్గములో ఉంటున్నాడు ఈయనకు కర్నూలులోనే చాలా మంది శిష్య వర్శమున్నారు భక్తులు పిలచిన వారి వారి గృహములలో బాబాగారి పూజలు జరుప్తుచుండును ఈవిధముగా ఈయన కూడా (్రహ్మచర్యమే వీరిద్ధరు (బ్రహ్మచారులు వివాహము చేనుకొనకూడవని నిశ్చృయించుకున్నారు

అ పకోమ్సుల శా

ఇది ముక్త సరిగా నా కుటుంబ విషయము శరీరములు రెండుగా నున్న మనస్సులు ఒకటిగా మెలగిన నా ఖార్య 1990లో పుణ్యలోకాలు చేరినది ఈమె విషయము వివరముగా వ్ర్రయ కల మాడుట లేదు ఎన్ని జన్మల పుణ్య ఫలము వల్గనో ఈ జన్మలో అట్టి సాధ్వమణి నాకు భార్యగా లభించిన దన్న చాలునను కుంటాను,

అమె న్యిష్టమణతో అంత ముందు నుండే అధ్యాత్మిక చింతనలో

7 నున్న వాడనుగాన కర్మ నన్యాసిన్నై స్వామి నత్యానంద పేరుతో నేటి వరకు జీవితము సాగించుచున్నాను నా కుటుంబ సభ్యులను గరించి ఇంతకన్నా ఎక్కువ నేను వ్రాయుట నమంజసముగాదు లోకమునకే వదలు చున్నాను నాకుటుంబ విషయములు అంతటితో విరమించుచున్నాను మన్నింవ _ప్రార్శన అట్బు పి.జీ, సత్యనారాయణరాపు

తనయుల జభ్మిపాయము పరిచయము ఆకు ఈ పుస్తకము మా తండిగార్హెన పుళ్ళగుమ్మి గోపాలయ్యగారి నత్యనారాయణ రాపు గారిది మేము వారి ప్యుతులము వారి జీవితము వాస్తవముగా ఎల్లరకు ఆదర్శ పాయమహ్హైనను ముఖ్యముగా మా వంశములో గొప్ప ఆశర్యమూర్తి అందువల్ల మా వంశములో వారి చరిత భావితరాల వారికి ఆదర్శంగా నుండగలదను భావముతో [వాయమని మేము బలవంతము చేసింాము మరియు కొందరు పాతికేయిలు మరికొందరు కళా రాధకులా అప్పుడప్పుడు వారి కడకువచ్చి మౌ చరిత ఉన్నదాయని లేదన్న ముకత్యాంశములు అడిగి (వాసుకొని వెళ్ళ్తుచుండుట జరుగుచున్నది ఆందు వల్స మీ చరిత (వ్రాసి తీరవలయునని కోరగా ఎట్టకేలకు (వాసిశారు మే మీనాడు ఇంతటి వారమగుటకు కారణము వారే కళారంగమున మండి నను [గామ కరణముగా పని చేయుచుండినను ముఖ్యముగా అధ్యాత్మిక రంగములో గణసనియమ్మెన కృృషివేసి యుండిరి వారి కృషి ఫలితముగానే మేమీనాడు నలుగురిలో ఒక విధమైన మంచి మార్గములో వడచుచున్న వారముగా పరిగుఏింపబడ. చున్నాము మౌ ఆఅచృష్టృ వశమున తండి గారితో పాటు తల్నిగారు కూడా మిక్కిలి ఆదర్శవంతష్టైన జీవితము గడిపిన వారు వారి జీవితములు ధన్మజీఐతములు ఎల్లర చేతను కొనియాడబడిన జీవితము చారిది చూ తల్సి దండలను గురంచి మేము చెప్పుకొనుట కన్నా ఈ చరిత చదివిన వారికి తెలియ గలదు జన్మజన్మలకిట్ని కల్గి దంగడులి కావలెనని అ భగవంతుని మనసార [ప్రార్టించుచు హృదయ పూర్వకముగా ఈ చరిత్ర నచ్చు వేయించు చున్నాము సహృదయులు (గహింతురు గొక వారి జీవి తములో సంపాదించి మాకు సమర్పించిన అమూల్య నంపదగా భావించి వారి ఆవచర్శములను దృష్టిలో నుంచుకొని నడుచు కొనుటకు శక్తి వం.న లేక కృషిచేయుచుము అందుకు తగిన శక్తి భగవంతుడు మాకొసగు గాక అట్టు శ్రీశ్రీశ్రీ షిరిడీ సాయిబాబ దాసాను దానుడు సాయి వాల నుబమణ్య స్వామి, తీశ్రీశ్రీ షిరిడి సాయి.బాబా దాసానుదొసుడు సొయి మర్దులేటి స్వామి,

త్‌ (1 ళ్‌ - వ [. ల . ॥.. . తన ప నన క్‌ ళో ఫలే ఇ ల్‌ వ! ళ్థ ఖీ స్టీఘం. ౯ షే. ఆంధప్రదేశ్‌ నాటక అకాడమీ సన్మానితుకు నటశేఖర బీరుదు దాంకితుడు కర్నూలు మాజీకరణము పృల్లగుమ్మి గోపొలయ్యగారి సత్యనారాయణరావు జ్బ న్స ంార్ట్రి 1 వ్‌”, 63 రంగారెడ్నిగేటు కోట) కర్నూలు,

విజణపి ల!

షారకులకు ఒక మనవి లోశము. కు అదర్శమ్హై ఉవపయుక్నమె నట్టి ఘన శార్యము అాచరించిన పెడ్డలు కొందసతమ చరితల (వాసముకుందురు మరి కొందరు-తమ డ్హెరీలో ధ్హైనందిన కార్య కమములలో ఎప్పటి కప్పుడు బ్రాసుకొంచురు. మరికొందరు ఏమియు (వాసుకొశకయే న్నిష్కమింతురు అట్టివారి చచితలు చగ్మితశారులు కవులు వ3శోధనలు నల్ఫి వార చర్మితల లోకమున. కందింతురు ఆది సహజము

ాని నాయట్టి సామాన్యుడు చిత వాసుకొన వలసిన యవసఠము ఉండదు అయినను [వాయవలసి వచ్చినది నాచరిత అంతటి ఘనకార్య ములతో కూడినది కాకున్నను కొంత వరకు అదర్శయిత మైనదనియే ఈ వుస్తకమును చదివినవారు గ్రహింపగలరనే నా విశ్వాసము అయినను నేను నాచ%ిత _వాయవలెనని ఎన్నడూ భావింపలేమ అందుకు తగిన అర్హతలు నాకు లేవశు యభఖ్శిపాయము నాకు కల.గుట వలన ఇప్పపడ కుంటిని, చేసిన కృషి జ౦ిపిన కార్య_కమములు ఆ దిన వతికలలో వచ్చుచుండె డివి. 1949 సంవత్సరము నుండి 1936 సంవత్సరము వరకు నాటక కళాభివృద్పికి అవిరళ కృషి సల్పిన మాట వాస్తవము అఆ తర్వాత అనేశ సభలలో పాల్గొవడము వాళు జరిగిన సన్మానములు ఎప్త సృటికవ్వుతు అన్ని వత్రికలలో వచ్చుచుండెడివి

దీవిని బట్టి కొందర. నాచరిత కావలెవని యడుగు చుండుట కొన్ని ష్మతికలలో నా చరిత్ర క్కుప్తముగా (ప్రచురింపబడుట. పిజి పెంటడు వారుకూడా ఒకటి రెండు పర్యాయములు నాచరి.క నడుగుట జరిగినది.

ఆప్పటి మండి వాచరిత కొంత క్కుప్తముగా నైనా వాయుట మంచి దను భావము నాలో [కమ (కమముగా అభివృద్బి యగు చుండినది.

ఇంతలో నా కుమారులు కూడా మీ చరిత (వ్రాయండి మేము అచ్చు వేయించుము ఇతరులకు కాకున్నా మాకు అవనరము మన వంశ ములో ఇంత వరకు ఇట్సి ఆదర్శవంతులు లేరు మాకు మన వంశమందలి

భావితరముల వారికి అవసరముగాన మీ చరిత తప్పక మామాట మన్నించి వాసి తీరవలెను అని గట్టిగా పట్టుదలతో కోరుట జరిగినది

సరే ఇతరులు ఆత్మన్నుతి అతిశయోక్తులు అని ఏమైన అనకొనిన వారి ఇష్పము (వ్రాయుఓయే సమంజసము ముఖ్యముగా మా వంశము వారి గరించి నాటక కళారాధకులకు మిగతా వారికి కొంత వరక్తెనా ఉపకరింప గలదనే ఆత్మవిశ్వానముతో 'వాసినాను. ఇందులో అతిశయోక్తులు గాని అబద్బములు గాని ఎంత మాతము లేవని త్రికరణ శుద్చిగా మనవి చేయు చున్నాను. యదచార్శమ్నెన సత్యమును ఉన్నదున్నట్టుగా కొంత తగ్గించి కొన్ని విషయములు వదలి ముఖ్యమైనవి మ్మాతము (వాసినాను పాఠకులు కభారాధకులు ఇతరులు ఇందులో తనుకు యుక్తపమయిన ఆంశములేమైనా నున్న (గ్రహించి స్వీకరించి ఆచరణలో పెట్టుకొందురని లేనిచో వడలివేయు దురని కోరుచున్నాను

నేను కవిని గాను చెప్పుకో తగిన కళారాధకుడనూ గాను ఆధ్యాత్మిక తత్వవేత్తనూ గాను నంఘ సంస్కర్హనూగాను రాజకీయ వేత్తను గాను మయేీదోఉడుతాభక్సి నా శక్తికొలది కొన్ని కార్యము లాచరించితిని ఆందరి కోరిక ప్తె ఇది వాసితిని మన్నింతురని కోరుచున్నాను. ఇదినాలుగు అధ్యాయ ములు ఒకటి కళాసేవ రెండు సాంఘికసేవ మూడు రాజకీయానుభవము నాలుగు అధ్యాత్మికానుభవము ఎవరికిష్పమ్హైన భాగము వారు చదువు కొనవచ్చును

అట్టు మీ యందరి అభిమాని పి.జీ. సత్యనారాయణరావు శర్నూలు

అభ్మిపాయుములు కర్నూలు పట్టణ మునిసిపల్‌ మాజీఅధ్యకులు ఆఅంధధ్యప్రచేన్‌ శాస3నుండలి మాజీ నభ్యులు కర్నూలు పట్టణ అటపా ఆర్యవైశ్య నంఘ మాజీ ఆధ్యమలు, కర్నూలు పట్టణ కార్మగెస్‌ మాజీ ఆధ్యకులునగు పాలొది రామయ్య గారి అభి,పాయము

శ్రీ సత్యనారాయణరావు గారు జగ మె౦గిన (బాహ్మణుడు నాకు చిర శాల మితుడు హితుడు సన్నిహితుడు ఇఅరువురము సనమవయస్సులము నేడు అత్మీయులము

వీరు కర్నూలు చేరకముందే వీరి పేరు వినియుంటిని మీదివములలో మాబావగారు దిండుకుర్తి రంగస్వామిగారు ప్రతి సంవత్సరము అషాఢ శుద్ద విశాదశీలు హరికథలు చెప్పించే వారు రెండు సంవత్సరములు శ్రీ సత్య నారాయణరావు గారు కథలు చెప్పినట్టు చాలా బాగా చెప్పగలడనగా విన్నాను

వీరు కర్నూలు చేరిన తదనంతరము కర్నూలు మండల లలిత కళా పరిపత్తు స్పాపించి తద్వారా కళల అభివృదికి వీరు చేసిన కృషి ఫలిత ముగా వీరికి ఆనేక నన్మానములు జరిగినవి 1966 నంవత్సరము ఆగష్టు లో అప్పటి విద్యా మంతి శ్రీ యం ఆర్‌ అప్పారావుగారి ఆవేశాను సారము కర్నూలు జిల్లా విద్యా శాఖాధికారి వీరికి గవర్నమెంటు గరల్పు హ్మన్కూలులో సన్మానము జరిపినప్పుడు నన్ను ఆ అధికారి ఆధ్యమునిగా ఆహ్వానించి యుండిరి పలువురు పండితులు సత్యనారాయణరావు గారి (పతిభను చాలా కొనియాడినారు

నేను పట్టణములో అనేక సంఘములకు అధ్యక్షునిగా నుండుటచే పట్టణములో జరుగు చాలా శార్యకమములకు సభాధ్యక్షుని గానో, ముఖ్య ఆ౭ధిగానో పాల్గొనే వాడిని అట్టి సభలో చాలా వరకు సత్యనారాయణ రావు గారు కూడా ఆ కార్యకర్తలచే ఆహ్వానింపబడెడువాడు అనర్శళ ఉప న్యానకుడుగా పద్యములు వ్రాయుటలోను, చదువుటలో (ప్రతిభావంతుడుగా

గుర్తింవదిడుటచే వారిని అవ్వోనించెడి వారు ఈ రీతిగా చాలా నభలలో కలిసే వారము రాజధాని ఇక్కడ నుండిన సందర్భములో లలిత కళాపరి విత్తు కార్య కమములకు మంతులను అవ్వోనించుట మంచి పేరు లభించు ఓచే పట్టణములో సత్యశారాయణురావు గారు మంచి పేసు పాంది యుండిరి,

ముఖ్యముగా నాకు వీ౨ పరిచయము రాజకీయముగా జరిగినది. రాజి ధాని కర్నూలులో నున్నవ్వుడు. వట్టల కాంగెం అధ్యమనిగా కాసుల చిన్న తిమ్మయ్య ట్టి గాయ౦డే వాయి వారికి వీరు ఫలహదారిగా కాంగెస్‌ కార్య కర్తగా నుండి రాజధానిని గుంటూరుకు తరలించుటకు 1954వ వంవత్సర ములో శానన నభలో తృీవమైైన చర్చలు జకుగుచుండ రాయలసీమ శానన నభ్యులు నాయకులు త్నివముగా (వతిఘటించుచున్నా తరివారికి మద్ద తుగాఒక ఉద్యమము నడుపదలచి నత్య౮ారాయణరావు గారు కాసుల చిన్న తిమ్మయ్యతో గలిస మరి కొందరని చేర్చుకొని ఒక తమిటిని ఏర్పాటు చేసి పభలు జ:5వ్‌ నాయకులనంతా అ ఉద్యమములో- చేర్చుకొవి రెండు రొజులు శాంతముగా (బవ్య్మోండమయిన ఉద్యమము నిర్వహంచినారు అందుకు ముఖ్య కారకుడు శ్రీ నతృనారాయణరావు దానితో మంచి కార్య కర్తగా ఏరికి గుర్తింపు లభించినది.

శ్రాసుల చిన్న ఇమ్మి.న్యుగారి తివనంతరము వనము వట్టణ కాంగెని అధ్యహనిగా ఎన్నుకొన్నాము అవ్బటి నుండి నాకు హడా యధా విధిగా సహకరించేవాడు. రామరాను మా మ్హెతీ బంధము త్మీవష్టా పట్టణ శాంగెస తరువున జరే పతి కార్థకమము మేమిలవురము చర్చించు కొని నిర్శ్మయించి నిర్వహాంచేవారము

మం్యత్రులు ఇతర పెద్పలు వచ్చినప్పుడు ప్వాగత వత్రములు, సన్మాన వత్రములు, పంచరత్నములు నవశత్నములు శ్రీ నత్యనారాయణరావు గారే వ్రాయుట పద్యములు వారే చదువుట చాలా నభలలొ (పార్వన వారిదే వక్యనారాయణు రావు గారి పవద్యపరన అశేవ జనాకర్పణగామండేది. మా కంతా. విరు పాడిననే త్రుప్తి అటులే ఇరువది ఎనిమిది వంవత్పరములు కలిసి పవి చేసినాము,

మాయింటిలొో విశుభ శార్యమ్హైానా ఫిరు వచ్చి వద్యముల ద్వారా ఆగర్వదించవలె వారకి యధోచితముగా నేను మగ్మానించే వాడిని వారింటిలో

వికార్యమ్హైనా నేను వెళ్ళి తీరవలసనదే ఈవిధముగా. నేటికి కొన సాపు చున్నది మా మతి

కళా రంగములొను రాజకియ రంగములోనే గాక సాంఘికముగా ఎంతో కృషి చేసియున్నారు. కర్నూలు కొట మరియాలో ఎంతో అలంకార 'పాయముగా నలరామచున్న శ్రీలక్మినరసింహ స్వామి కల్యాలు మంటవము యొక్క నంఘమును స్నాపించుటలోను నిబంధనలు వ్రాసి లిజినరు చేయించి సలహాదారుగా నుండి న్తల శికరంలో కరణముగా తానుచేయ వలసనంతా చేసి దానికొక ఉజ్వల భ-ష్యత్తు చేకూర్చుటలో విశేష కృషి చేసాడు. విక ఎక్టడున్న నేను ఆక్కడుండవలెనను సిద్దాంతము వీరిని నన్నుఆపహ్వానించి అందులో నభ్యునిగా చేర్చినేడ. ఉపాధ్యమవనిగా ఎన్ను కొనబడ.ట జఏగినది ఎక్కడున్నా వీరిది నాది ఒకే మాట ఒజ బాట చాదాలు ఇరువది విండ్శకు సృగా కర్నూలు కరణముగా అటు (ప్రజలకు ఆంఓ సముత్వమునకు మంచి వాడుగా పర గాంచి యున్నాడు

ఇవేగాక అధ్యాత్మిక రంగములో కూడా చాలా అనుభనీయుడు ఎన్నో ధర్మ కార్య నిర్వహణములకు మూలకారకుడు సత్యనారాయణగారు వాక్‌ చాతుర్యముచే ధాతలను మెప్పించి ఒప్పించి కార్యముల సాధించుటలో అ్యగగయ్యిడు కోట క్రీలక్షీనరసింహ స్వామి దవాలయము మఎ_తాలయము వారికి నంబధించినది అలా పాలనా లేక అచ్చఓ దేవాలయమ.న్నదను విషయమే తెలియని వ్వితిలో నుండిన దానని నివఖి రామరావు బెంచి మెజి యప్పేటు గారిని ముంమంచుకొని ఆ ఆలయమును ఎంతో అభివృది గావించి వాడు. అజలయములో ఒక వంటళాల కట్సించవలెనవి నన్ను కోరినాడు. వారి మాట మీరలేను మిరను అందువల్ల వంటశాల మా అంగడి పేరా కట్టించినాను-.

శర్నాలుకు వదియేడు మ్వైల్ళి టూరములో కెసి కెవాల్‌ దగర మంకేనులకు కొత్తకోటకు మధ్య తుంగభదా నది తీరములో శ్రీ రాఘవేం్యద స్వామి? శ్రీరామాలయమి.తో పాటు శ్రీ తులఏవానుస్వాముల వారు కర్నూలు వమరావు చిలుకూరు పాపయ్య శెట్టి గారి అచ్వోసము మేరకు వారితో కలిని మరికొన్ని అలయముల నిర్మాలయము రెండు వర్యానములు కాశికి వెళ్ళి చకవరాతి మ్మిగహములు తెచ్చుటగోను వాటిని పళశిషెంచుటకు కర్నూ

లులో ఒక సంఘమును వి్నాటు చేయిటలోను శ్రీ సత్యనారాయణ ఛావు గారు చేసిన కృషి అనన్య సామాన్యము మామూలుగా నన్ను ఆహ్వానించి ఆనంఘములో ఒక సభ్యునిగా చేర్చుట అందరము తిరిగి విరివిగా విరాళ ములు వసూలుచేసి నాలుగు రోజులు (పతిష్ప ఘనముగా విజయ వంత ముగా విర్వహించితిమి అందుకు ముఖ్యకారకుడు శ్రీ సత్యనారాయణరావు గారు ఈవిధముగా ఎన్నో కార్యములు సాధించి యున్నాడు ముఖ్యముగా వీరిలో నుండే ఓక విశేషమమన ఏదయినా ఒక కార్యము పాధించ వలెనని ఒప్పించి నిర్ణయించుకున్నప్పుడు అందుకు ఎవరెవరు అనుకూలురో అట్టి వారినిమెప్పించి వారిని ముందుంచుకొని ఆకార్యమును పాధించు న్పెపు ణ్యముగలదు పదవుల శాశింపడు తాను కేవలము సలహాదారుగానే మిగిలి పోతాడు నిస్వార్శ సేవ నిరాడంబరత నిష్కళంక చర్విత గలవాడు శ్రీ సత్య నారాయణరావుగారు ఇట్టి వారి చరితలు నేటి _పపంచమునకు చాలా అవస రము పరిచయమను ఈ పుస్తకము మిక్కిలి ఆదర్శ్యపాయమెనది భావితరముల వారికి అన్ని రంగములలోను ఆవర్శయుతమ్టైనది _ కల శాలము ఈ చరితలోకమున కాదర్శప్రాయన్నై వెలయు గాక. ఇట్టు పాలాది రామయ్య 20-1-97

• గాన విద్యా,ప్రవీణో గావ ధీర ధాతృ౮ామ నంవత్సర పువ్వు “సంగీత ₹ోమణి “నంగీతాచార్య శుద్చ పొర్గమి గుమువారము కర్లపాలెం చం దనౌ ళ్‌ రికెర్ను కర్నూలు నంగీత కళాశాల (విన్సిపాల్‌ గారి 9$-] 97 ఆఖ్మిపొయము

"నటశేఖర" శ్రీ వుల్లగుమ్మి నత్యనారాయణరావుగారు నాకు చిరళాల పరిచయస్తులు సామాన్వ పరిచయం గాదు వ్యక్తి గళ వరిచయం వన్యక్తి గతం అంటే వారు కళాకారులుగా రచుుతగా, కవిగా వక్తగా నంఘ "సివపకునిగా? కర్నూలు నందలి ప్రముఖులలో ముఖ్యువగా, బాధ్యత నెరిగిన శార్యకర్తగా, నాకు పరిచయం నాకున్న అప్పులలొ శ్రీ సత్యనారాయణరావు గారు ముఖాలు నాటకరంగంలోని సంగీత సౌహిత్య నటళాఖినయాల విషయాలలో జ్నానం, వివేకం నివరంగా తెలిసిన్‌ సుజ్నాని అన్నిటా సంస్కారి ఆయన అంత పండితుల్నె నా ఆతిశయంలేిని "వేష భామలు గల వారు అతిశయించిన విద్యావంతులు వినయశీలి సత్యనారాయణరావుగారు నాకు వారితో సుమారు 40 పంవత్సరముళలు పుచమీం

నావరిచయంనాటికి వారి కళొ తంగంజో పరిపూర్చులు పెక్కు వళ్వా తులు కలిగి ప్రముఖులుగా నున్నారు అప్పుడు వారు రానూరాక గేటులొ ఉండేవారు. (ప్రముఖ న్యాయివాది? దేశ సేవకులు, ఏ నారాయణమూర్తి గారు అధ్యకులుగా శ్రీ సత్యనారాయణ గారు కార్యదర్శిగా ఏిర్పాబ్సన కళా పరిషత్‌కు నంగీత విఖాగానికి నన్ను కన్వీనర్‌గా నత్యనాకాయణ గారే పు చయం చేశారు ఇది 1958 సంవత్సరం పారంభంలో మేమిద్యరం కలసి చాల సాంస్కృతిక కార్య కమాలలో పాల్మొనేవారము వారు వక్తగా సంగీత పోటీలలో న్యాయనిర్షేతలుగా ఉండేవారు నాటక రంగంలోవారు దర్శకులుగా నటకులుగా కర్నూలు మండలంలోనే వారొకశాసనకత్త అనుటబో సందియం లేదు (16 9 శంగ0? (/) కర్నూలు మండలానికి వారు చేసిన కళాసేవ ఎనలేనిది. ఎందరోవారి ఆశీస్సులతో అభివృద్ది చెందినాలణ అన్ని రంగాలలో వారు అందరకూ ఆప్పులు మాటతప్పనివారు ఇతరుల మూటలు తప్పుపట్టని వారు సంగీత సాహిత్య రంగాలలోనే గాక ఇతర కార్యకమాలలో గూడ

వారిని అడిగిన వెంటనే నేనున్నాను మీరు కార్యకమం నిర్వహించడని (పోత్సాహమిచ్చే మొదటి వ్యక్తి శ్రీ సత్యనారాయణరావుగారు వారికి రావల- సినంత గుర్తింపు (పభుత్వం నుండి లభించలేదు దానికి కారణం నత్యనారాయణగారు ఆ్యశయించటం తెలియనివారు కాని ఆధ్యాత్మికంగా భగవానుని అశయం పొందిన మహాశయుడు నవ్వుతూ అప్యాయంగా = ఆధరంగా ఆందరనూ ఆత్మీయంగా పలుకరించే స్వభావం వారిది ఆచర- ఛాత్మకంగా గాంభీయి వాదాన్ని అమలు పరిచిన గాంఛియవాది (కాంగ్రెస్‌ ఆనను) [తికరణశుడిగా గాంధీగారి మూలసూ(తాలను (వత్య అహింనలను) పాటించిన వారు ఇతరులను నొప్పించ ఈండా వుండటం హడ అహింనయె ఈ స్వభావం నత్యనారాయణగారి సంస్కారంలో ఒక ముఖ్యాంశం.

నత్యనారాయిణు గారి కుమారులలో నొకడు చి॥। మద్చిలేటిస్వామి నొ నేతృత్వంలో నంగీత కళాశాలలో వైలిస్‌లో సంగీతపరీకలో ఉత్తీర్డుడ్డై నాడు ఆ సందర్భంగా చాలసౌర్భు వారింటికి వెళ్ళినప్పుడు వామి ఆంతర్యంగా నంభాషించినప్పుడు ఎన్నో ఆధ్యాత్మిక పారస్వత విషయాలు వారి నుండి విన్నప్పుడు వారి మనోగత జెన్నత్యం కొంత తెలుసు కొనటానికి వీల్తెనది వారి రచనలు వారు చదవగా వినే భాగ్యం కలిగింది. వారి స్వీయ చరిత కళాకారులందరకు ఆదర్శం మార్నదర్శం కావాలని కోరుకుంటున్నాము.. వారి నుండి కళాకారులు స్పూర్తి పొందాలని కోరు కుంటున్నాము శ్రీ సత్య నారాయణ గారిని గురించి అభ్మిపాయం (వాసే ఆవకాశం కలగినందుకు అనడించుచున్నాము వారు నటశేఖరుడే గాడు కళాప్రపూర్ణులు ఇది వారి యందు సొర్చకత చెందుతుంది

అట్టు కై చందనా ళ ఏప్ర 1-97

నందవరీశ సంచుము వీందవరము కర్నూలు వల్చణ (రాహ్మ నంఘము మరియు కర్నూలు జిల్న్హా బాహ్మణ నంబుము అధ్యక్షులు ఎగువ హూవిల (టావ్మాణ అన్నన్నత సంభుమునకు ఆధ్యమవలు (ప్రముఖ న్యాయవాది ఆయిన శ్రీ 5 వి. చలపతిళాావు, 4౬౩ “చ్వేశేబు కర్నూలు గారి అభి పాయము

శ్రీ సత్యనారాయణరావు గారు నాకు సుపరిచితులు మా బంధ వర్న ములో చేరినవారు వారిని *రించి నేను (పత్వేకముగా చెప్పుట కన్న అందులో కొందరు పెడద్చులు వ్రాసిన తమ తమ అభిపాయములను బట్టి శ్రీ సత్యనారాయణరావు గాము బవుము[ (ప్రబ్మాకాలి యని వేరే చె్పనక్నర లేదు. వీరు కళారంగము ద్వారాను కర్నూలు కరణముగొను మంచి పే- (వతష్పృలు సంపాదించి యున్నారు ఆందువల్ల సాధారణముగా వారి మాటను పీసిచేయలేరు అందకు వారిని నిస్వార్హ వకుడుగా గుర్తించుట బ5గినది నామటుకు ఆయన భావమును తెలియ బేయుచున్నాను

*ర్జూలు జిల్లా బనగానపల్గె మండలములో చేరిన నందవరమకు ఫగ్రామములొో నందవరీకులకు కులదేవతమ్నై న క్రీ జొడ్లేశ్వరిబేవి నామమున వెలనయున్నది (వతి నంవత్స:ము చ్చైతమాసములో జ్యోతి ఉత్సవములు జరుగును ఆందులో పాల్గొనుఓకు నందవరీకులు కొన్ని వందల ఈంది వత్తురు అచ్చటకు వత్యిళపారికి నిలువ ౨డ భోజ? వనతులు నరిగా లేకుండెను మేమికువురము నంవవరీకులమే

అట్బి పరిస్మి తులలో సళ్యనారాయణరావు గారు అమ్మవారి సేవకు వచ్చిన వారికి విలువ నీడగా ఒక భవనము, ఉచిత భోజన. వసతి వీద విద్యార్డులకు అకక సహాయీము సామూహిక ఉపనయన, వివాటోదులు నాలుగు వేల వఏండ్శ (కితము ఆవిర్భవించిక చొడేశ్వరిదేవి చరిత పరి వోధించుట మొదల్సెన కారద్థకనుములను సాధించుటకు ఒక సంఘము అవనరమని భావించి 1978వ నంవత్సరము ఉత్సవమునకు ఆరుదెంచిన పెద్దలతో సంప్రదించి అప్పటికప్పుడు తాత్కలిక సంఘము నెలకోల్చ బేసి కార్యవర్శమును ఎన్నుకోని 1979వ సంవత్సర ఉత్సవంనాటికి నిబంధనలు తయారుచేసి ఆందరితో అమోదము పొంది రిజిష్టరు చేబించి అధికార

పూర్వకమ్మైన శార్యవర్నమును అప్పటిలో ఎన్నుకొ శునట్కు చేప: ఆ సంన్మ ఆనుకున్న (_పకారము వనులు చేయుటలో +క్షి వంతముగా ముందుకు కోలేక పోవుటచే అ సంనృను వటిప్ప పరచుటకు నిర్శయించి శ్రీ పత్యశారా యణరావుగారు నా వద్దకు అరుదెంచి నన్ను అధ్యకునిగా నుండమని కోరిరి

తీరికలేని న్యాయవాద వృత్తిలో నున్న నేను ఎంత చెప్పినను అంగీ కరింపలేదు చివరకు లాంఛనముగా మీరుండిన సమర్శుల్జె న కార్యవర్గము ఎన్నుకొని పని చేయుదమని చాలా పట్టు ఐట్టుట వలెనను. మా అన్నగారు కూడా ఆంగీకరింపమని తెల్పుటచే ఒప్పు కున్నాను

అంతే 1981వ సంవత్సరము నమావేశములో నన్ను అధ్యకునిగా ఎన్ముకొన్నారు. కార్యదర్శిగా సిల్వర్‌ జూట్నీ కళాశాల మాజీ లెక్చరర్‌ను ఎల్‌. శేపగికరావుః సమర్భుల్సెన తక్కిన కార్యవర్న నభ్యులను ఎన్నుకొ న్నారు, కాని అందులో (ప్రవేశించిన తరువాత సభ్యులందరూ హృదయ పూర్వకముగా సహకఏంంచుట వలన నేటికి రెండంతస్తుల భవనము ఒక కార్యాలయము శార్తి చేయుట జరిగింది

ఇంతిల' ఆదవాలయ (ప్రాకారము ముఖ ద్వారము యందున ఏవిడంత స్తుల గాత గోపురము కూలి పోవడము దాని నిర్మాణమునకు పూనుకొని కొంత వభుత్వ నహకారము వభ్యుల ఇతర దాతల సహకారము వల్స విరి విగో విరళాలు వఘాలుచేని దానిని పూర్తిచేసి కలశ ప్రతిష్ట మొవల్తెన శార్య కమములు 1996 సలః ఫి బవరిలో పూర్తిచేయడం జరిగినది చివరకు నంఘసివలో విశేషకాలము వెచ్చించ వలసి వచ్చినది "తప్పుళొనుటకు వీలులేని పరిస్తితి ఏర్పడినది. ఏమయితే నేమి ఆందువల్చ నాకు శ్రీ చౌడే శ్వందేవికి సేవ చేయవలెనని కొంతవరకు పుణ్యము పురుషార్శము కీర్తి (పతి ప్పలు కలగిన వకుటలో సందేహము లేదు *

శ్రీ సత్యనారాయణరావు గారు మాత్రము సన్ను ముందుంచి తాను మాత్రం ఏపదవి చేపట్టకున్నను శ్రీ చౌడేశ్వరిదేవి చరిత మొదటి భాగమను పేరుతో ఓక వచన కావ్యమును వాసి నంఘమున కొనంగినారు.. అపుస్త కమును ఇప్పటికి రెండు పర్యాయాలు ముదించినాము బహుళ పచార ములో మన్నది సంఘము చాలా అభిపృద్ని దశలో ఉన్నది

శ్రీ నత్యనారాయణరావు గారు విద్దెనా ఒక మంచి వని చేయ సంక ల్పించినవుుడు ఎపరెవరిని అందులో భాగస్వామ్యులుగా చేయవలయునో. అలోచించి వారిని ఒప్పించి తాను మాతం సలహదారుగా నుండి అనుకున్న పనిని నెరవేర్చు మంచి నేర్పరి ళాని అందువల్స ఆ పెద్పలకు మంచి 'పేరు కీర్తి, కొద్దో గొప్పో పుణ్యము లభించుచుండుట మాతము వాస్తవము శారకుడు తానేర్దునా తాను మాత్రము ఎందులోను ముందు ఉన్నట్టు బివర్తించరు ఇది ఆమయశలో గల గొప్పదనము గాన పిరి చరిత వాస్తవ ముగా లోకమునకు ఎంతో ఆదర్శవంతమైన దనుటలో ఎలాంటి సందే హములిదు వీరి చరిత్రను పారకులు సద్వినియోగము చేసుకొందురు గాక

1981వ సం॥ నుండి నేటి వరకు నీిందవరీక నంఘ అధ్యకునిగొ, భారతదేశ నలుమూలలనందును విదేశములలో నున్న నందవరీకులకు మనీ కుల దేవతర్నున శ్రీ చాడేశ్వరీదివి చరిత్రను మహాతృమును (వచారముచేసి శ్రీ చౌడేశ్వరి కృవకు ప్పాతుడన్తె తిని అందుకు కారకు భూతుల్సెన శ్రీ ఏ జి వత్యనారాయణ గారికి వారి వంశస్తులకు శ్రీ చౌడేశ్వరిదేవి కృపా కటాక్ష ములు లొనగాలని (పార్టిన్నూ

మీ చబపతిరావు శకి 1997

ఉమాళంశర్‌ గారు, రిస్తెర్న వభుత్వ బాలభవన్‌ నాట్టుచా ర్యులు కరూ,లు అవి పా యము

శ్రీ నత్యనారాయణరావు శారిని తెలియని వారు కాలులో అౌడు, చాలతక్కువ పట్టళలములో ఎక్కడ ఏసభ జరిగినీను వారు వుండేవారు ఉప న్యాసకు డుగనో వద్యవపరనమో ఉండేది వారికి ఆంతటి పేరు రావటమునకు కమ్మాలులో లలిత కళాపరిషత్తు అనుగొప్ప కళాశంస్పను సాపించి కళల అభివృద్చికి వారు చేసిన కృపి ఆంతటివాడిగా పరిగభింప బడుచుండెడి వాడు వారు బాలానంద నంమమును పిర్చాటు చేసినప్పుడు వారి ఇవ్ట (పకారమే అధ్యక్ష, ఉపాధ్యక్ష ఇర్యవర్శి ఉపకార్యదర్శి సహయ కార్యవర్శి సభ్యులు అయిన తర్వాత అసలు మీ పేరు ఎఎదుకులేవని అన్నప్పుడు నేను పర్య వేకకునిగా వుండేదనని ఆవిధముగా _వాయించినాడు. నేను కూడ కమిటిలొ మెంబరును మా కేంచం నెళూ మెమోరియల్‌ హైస్కూలులో వుంచేది తర్వాత విస్తరించి నాలుగు బాందీలుగా విర్చడినది సత్యహారాయుణ రావు పర్యవేక్షకుడ.గా అన్ని బాంచీలకు తికిగి వారి కార్య్యకమములు శిక్షఛా విధానము పరినీలింది తగు నూచశలు ఇస్తు వుండేవాడు నన్ను కేరద స్మానీములో నాబ్యాచాజ్యుడ.గ నియమించినారు * నృత్యము నాటకము, కథలు పవ్యములు ఇవి కిక్షశాంగములు వాళొళ్ళషి ౨లితంగా నాలుగు (బాంచీలు అద్భుతముగా పనివేసినవి మంచి పేరు బాలాసందవము వచ్చి... నది. రేడియో అన్నయ్య అక్కయ్య గౌర వచ్చి కా్య్యాకమములు చూచి చాల వశంసించారు. అవి గాక నేను నటరాజ శృత్యశళానికేతన్‌ అము ఒక కంగ్నకు స్మాపించి అందులో శ్రీ నత్యనాకాయణ రావు గారిని నన్మానించి యువ్నాను కళ్నూలు గవర్నమెంటు గల్స్‌ హైస్తూలులో పొలాది రామయ్యగారి అధ్యక్షతన జిల్హా విద్యాశాఖాధికారి సర్మానము ఏర్పాటు చేసిన ప్పుడు అప్పుడు రూశ మా సంఘము తరపున యదోచితగా సిక్చరించి నాము, ఆస్కూలులో 10301%లు వార్నిక శారర్షాకమములకు శిక్షణ నిచ్చి అక్పగా నిర్వహించేవారు వారికి ఆ స్కూలులో మంచి పేరు నాట్యము నేర్చుటకు కూడ మమ్ములను నిమయోగించే వారు దీనికంతటికి కారణము

(వల్యేముగా నాకు వుండబడిన అభిమానము వారిని గురుతుల్యునిగా భావించే వాడిని వారిలో ఒకగొప్ప విశేష గుణముండెడిది విమన ఎవరు వి సాంస్టృ తిక కార్య్మ్యకమము నిర్వహింతురో వారికి కావలసినవి _పతిది నత్యనారాయణ రావు గారినే అశయించేవారు నృత్యములు కావలయునన్న మమ్ములను పిలిపించి పంపించి వారిచేత మాకు ఆర్భిశ నహాయము చేయించేవారు అటు లనే ఎవర్సెన హార్మనిష్టు కావలయునన్మ తాము హార్మనిష్టు అయ్యి వేరె వారిని పంపించి వారికి విదో అప్పించేవారు అదే విధంగ హుదాసు కావలె నన్న తాను పెద్ద హరిదాసు అయివుండి పట్టణములో వుండే హరిదాసు లను ఎవరినో ఒకరిని పిలిపించి వారికి తగుభృతి విర్పాటుచేసి పంపించేవారు ఈవిధంగా కర్నూలు పట్టణము నందలి కళాకారులకు ఎందరికో నహకరించే వారు తాను పేదరికము అనుభవిస్తు కూడ ఇతరులకు ఆవకాశము కల్పించే , వాడే తప్ప ఎట్టి సందర్చములోను వ (ప్రతిఫలము ఆశించక కృషి చే'ససివారు అందువల్ల అప్పటి కర్నూలు పట్టణము నందుండిన అన్ని రకముల కళా కారులు వారి యందు విశేష ఆభిమానముతో ఎక్కడికి వెళ్ళమన్న వెళ్ళే వారము. కొన్ని సందర్భములలో కూడ ఉవిత (పదర్శనలు కూడ వుండేని వారికి చార్జీలు ఖర్చుగా ఇప్పిస్తు మరియు ఉచిత రీతిన నన్మానములు జరి పించేవారు కర్నూలుకు 17 మైెళ్ళలో వుండబడిన శోత్తకోట ర౮ాఘవేంద స్వామి ఆలయ అభివృది కోసం ఆక్కడ నాలు సంవత్సరములు ఎడతిెగం కార్యక్రమములు ఏర్పాటుచేసి తక్పంబంధ మైన కళాళారులను వీద్చాట్స్ను చేసి కర్నూలు నుండి పఅంళతరొని వెళ్ళేవారు. ఎవరిని పిలిచిన నత్యరారా యణరావు గారి మాటకు అడ్ను చెప్పెవాకు కారు ఆ విధంగా రాఘవేంద స్వామి ఆలయము దగ్గర (పతి రోజు రెండు హరికథలు సాయంకాలము సంగీత కచే (రి ర్యాతి భరతనాట్యము కర్నూలు వఫట్టణము నందలి పిల్లల చేత భరత నాట్యములు కర్నూలు-నుండే భజం తీలను కూత పిలిపించే వారు ఎవరిని పిలిచిన విమి బదులు పలుకక వతి ఫలము అఆడుగక వచ్చే వారు కాని ఆంత మా[తముతో కళాకారులను ఏ విధమ్మెన బాధ పడకుండ వారికి రానుపోను ఖర్చులు ఇప్పించి తానే వారికి ఉత్సాహము కల్పించే ఉపన్యాసములు ఇచ్చి వారికి వెండి గ్లాసులో కాలువలో ఇప్పించే వారు ఈవిధముగా ఎందరో కళాకారులకు వారు ఆశయ దాతగా ఉండేవారు. నేను ఒక పర్యాయము వారికడ చింతానుణి పాతను నేర్చుకొని (ప్రదర్శన

నిచ్చనాను వకు మంది పరు వవ్చినడి శ్రీ నసత్యవారాయణగారి ఫ్‌క ఛావిధా నము పద్యవరవన విధానము వేకు ఈవిధముగా ఎన్నో కార్యములకు ఏవిధమైన [వళిఫలమును ఆశింవక ఇతంయలకు సహకరించు నిశ్తార్శ'ఎవా వరాయమబిడు పత్యనారాయణ గారు శ్రీ నత్యెాారాయలురావు గారి చర్చిత ఎంతో అవర్శమై నవి ఇవ్పటికైన ఈచరిత్ర ఎవ్వుడో వెలువడ వలసినది ఇప్పటిక్సైన వెలువడి నందుకు ఎంతో సంతోషించుచు వారికి నా హృవయ పూర్వక వందనములు అర్పించుచున్నాను భగవంతుడు వారికి అయురారోగ్య ఐశ్చర్యములు (ప్రసాదించు. గాతయిని పాొన్తు అట్టు తమ శిష్యుడు ఏ, ఉమాశంకర్‌ నాట్యాచాద్యులు

శ్రి ఆం్యధ వాటక కళాసమితి (రిజిష్టర్డు) (అంధృవఏవేళ్‌ నాటక అకాడమి గుర్తింపు పాందివది) కర్నూలు జీలా, లొదిప క. ళా న! ణా యం, అల్లాఐక్‌ ష్‌ స్థలము వన్న్నూరు కార్యదర్శి తేది 15-2-1997 వంఘ అధ్యకడు _వముఖ రంగప్పల నటుడు శ్రీ అల్లా బక్‌మ గారి అవి వా యము నేనెరిగిన _బహ్మ శ్రీ పుల్లగుమ్మి నత్యవారాయమవావు వా వ్వ'గామం లొప్పివల్ళె శీ వతృారాయశారావు గారిది వుల్లగుమ్మి యడటచే వమన (శామవానులమ్వెతిమి, బుంతియ గాక ఏవీ సోదవివి మా “గ్రామకరణం లొకరాజుగారు పరిలయ మాడి యుండి3. ఇట్టగుటంచేు మా '(భామము నకు శ వత్యనారాయళణరావు ణారి రాకపోకలను పువన్కరించుకౌని నాశ శ్రీ వారతో రవ చరిచయు నంబంవాలు మిచ్కుటము వపూష్యాలు 1 నత్యవావాయఖవావు గారు తన జీవత వద్చిగవోన్ని భ్రంధన్నచాు దానిలొ వాలుగు ముళ్యాంశాలకు విపురీకరించి యున్నాడు అందలఠి ముఖ్య మట్నమ్వైన నాటక రంగ్‌ శళాసేనవు నాకి శాశాక అంచు కంత అవగాహన యుండుటం కోసి వాలుగ మాటల (వాయ గలుగుచు వ్నానుం శ్రీ వత్యవారాయశళిరావు జారు వమయషులో..వా కంమె. పెవ్పలు అహ్నన వారి బాల్య ద-లోవి వాటకానుఫవాచ్ని వావ్యగింధిస్త విమయంలో తెలిసికో “లిగాను. తదుషి మేము 1038వ వంవత్పరంలో లాడ్మిపళ్ళిలో వాఓటకాభఖ్యానం చేపే రొజుల్లొ వారల్యతప్పుడు మా గామానికి వచ్చి మళ వాటక రంగాన్ని గడాలతిలడు వా చెవూాాగ్నె గొంచి అమూల్గమెప వలహిల సిచ్చేవాయా. అ మూపం చనా సటనాన్వా స్తితి ఎంతయో తువమయోద క్రావమ్వైనవ న వా విశ్తాసం ఈన ఎవాపాన్ని పుళ్ళగుమ్మి మండి ఇర్నూలు వలలమునట మాన తన్వాత. శ్రే పత్యివావాయణనావు జాయ అరేళ వ్యా_కాలకౌ సంాలథఐ శద ఆిండతీవాడు అయినప్పటికి అయనకు వాఒశ శళిప్ప్తె శల మక్కువ ఎక్కు వషటదెత కడ్పూలు పట్టణములో. శమ్నాలు మంతల లరిత కళా పరిషత్తిమ వంన్న వాళదావిని వ్యవస్నాపెతంచేస ఒవేా హెలహక చారి తాతృశ వారావిక వాబకాఖను తిమ వంపు ద్వానా పాధవ చేయిుఎచి దర్శకత్వది వహెంచి (ప్రదర్శన అిచ్చేవారము. వవద్శివణు రవ వుషు కఠిగియుంయు నిరంతర సాధవా పిక కమశివణు వని భావకత్తూంపోవి ముక్ళాంకాలు.

2 వీరు ాటక కళొారంగంమందే గాక రాజకీయ సాంఘిక ఆవఫ్యాత్నిక రంగాలలో కూడా నిష్ట్నాతుఆ ఆమినను వీరిని ప్రజలు ముఖ్యంగా నాటక రంగవ యందే ఆఎకంగా గుర్తించి గౌరవింవేది. అందుకీ వారికి నట చేఖర బిరుదు _వధానంచేసి కళాసెవకు వారు చేసిన విశిష్ఫసేవా బుణాన్ని తీర్చు కున్నాఠనుట ఎంశయో సమ్మతమ్ముగా నున్నది వీరు కళల వమయోజనాన్ని గురించి వ్రాన్తూ సాంఘకంగాను అఆధ్యాత్మికంగాను కళ యొక్క _ మోజకత్వాన్న అంతరంతరాళల్హొకి వెళ్ళి విశ్శేషించారు ఇందువల్ల సమాజము కళాకారులు ఆనేకానేక (పయోజనకరమ్హైన విష మాటు తెలిసికొనుటకు వీలుకలిగినది సం్యగహము సమ్మగ్రమున్సైన వీరిజీవిత చర్మితలోకళ సాహిత్య రాజు కీయ సాంఘిక అధ్యాత్మిక విషయాలను సమాజమునకు ఉపయుక్తంగా వుండునఎ్న్మి విపులీకరించి తమ ఒన్మ సౌర్హకతను పగిపూర్ణ్శం చేసుకొన్నారు ఇట్టి బహుముఖ [పవ్నాకాలిని గూర్చి ఎంత [వాసినను అసమ్మగమమే యగు నేమోయని తలంచు చున్నాను కర్నూలులో ఒక పర్యాయము వీరిని కలిసినపుడు ఒక మాటన్నారు నీవు రంగన్మలం నుండి రిటైర్డు కాబోతు శ్నావు నేను ఎప్పుడో రిక్సైర్డు ఆయినాను కాని మన జిల్లాలో కొందరిన్సై నా ఉత్తమ నటులను చేయవలెనని నంకల్పం నా ఆనుభవం వల్స తెలుసు కొన్న నాటక కళలోని మెలుకువలు నాతోపాటు తిఇకొని పోవడం నాకిష్టం లేదు కొందరి? వీలుచూచుకొని రండి మీకు మెలుకువలు చెఒబుతానన్నాను శానిరాలేదు రోరు కూడాను అది వారి దురదృపష్పమో నా దురదృష్టమో తెలీదు అని అన్నారు దీనిని బట్టి వారిలో వుండే జిజ్నాన ఆవేవన విశాల హృదయము నన్ను కలచివేసినది వారు నిజమైన కళాతపస్వి విజముగా వారి సేవను వినియూగించుకొనక పోవడం కళాకారుల దురదృష్టం ఆని చేప్పక తప్పదు * ఆరినఘ వీరి చరి తలో నాటకకళకు సయింధించిన ఆనేక విషయములను షపాందుపరచి యున్నాను దీనిన్తైననో చదివి సద్వి నియోగం చేనుకొందునము గాక, అట్టు యం, అల్లాబక్‌ష్‌ చంగ నృల కళాకారుడు నన్నూరు

3

నీంన్క్బృత వ్యాకరణ (గంధశర్తలు నస శ్రీ ఉప్ప్బులూరు

విశ్వేశ్వరయ్య ॥148[86646 గారి, అఖ్నిపాయము

మొదటి నుండి అనగా రాజధాని కర్నూలుక్ను రొకముందు నూట ఆంధధలో రాయలసీమ వెనుకబడినదిగా నాటికి నేటికి అంటూ వున్న వాస్తవ మ్హైనమాట అనాటిక రాయలుమలో సహితము ఎకుకటబడినది కర్నూలు జిల్లా యశుట నిర్వివాదాంశము

కళాత్మకముగా చూచినప్పుడు నాటికి ఆనంతపురంజిల్హాలో శ్రీ రొడ్డం హనుమంతరావు గారి యాజమాన్యమున నాటకకళ పోషింపఎడుచుండినది మరియు ధర్మవరం గోపాలాదార్యుల వారున్నుపశిద్ద కవి పండితులు ఎన్నా నాటకములు రచించి యుండి౨ అందులో రామదాసు నాటకము మిగుల వచారణీయములో నుండినది

కడప జిల్లాలో శివభారత రచఎుత గడియారం వెంకటనేష కాస్త గారు రాశ్యాపతాప్‌ నాటక (గ్రంధకర్త రాజశేఖర శజావధానిగారు సరస్వతి పుత పుట్టపర్తి నారాయణా చార్యులు సాచల రామస్వామి అడ్వకేటు గారు మొదల్సెన మహాకచి పండితులచే విరాజిల్హినది కళలకు ఎంతొ?సాతి... న్యతను సంతరించు కొన్నద్హి

ఆనాడు బిళ్ళా! రాయలోమలో నుండినది బళ్ళారి రామళ్ళష్టృమా చార్యుల వారు రచించిన నాటకములు పాదుకావట్చాభిషకము. విషాద సారంగధర చిత నళలియము మొవల్తెన గొవ్చ నాటకములు విశేష్టప్రాము ఇ్యతను నసంకురచుకొనుకేు గాఠ “వాము స్వయముగా ఒక నాటక సంఘ, మును నెలకొల్పి వదర్శనలు నిర్వహించుటః .అంగధలోనే గాక విదేశము లలో సహితము? తన నటనా కౌశలముచే అశేష (ప్రజాదరణ పాంది కళా (వపూర్చ బిరుదు పొందిన శ్రీ రాఖవాచార్యులు వంటి వారుండుటచే బళ్ళారి జిల్లా కూడా కళా రంగములో మంచి ఖ్యాతి గాంచినది

కాని కర్నూలు జిల్లా మాత్రము ఆందుననము రాయలసీమ జిల్లాల

తీ

కేంద పట్టణముల కన్నిటికన్నా పెద్దదయిళ కర్నూలు నిన్ఫబ్బత నె జముతో నుండి పోయినది

అట్బి పరిస్తితిలో ఒళ లె నుండి కర్నూలు చేరిన విజి నత్యనారా యణరావు గారు అంతకు ముందే _పముఖ రంగన్మల కళాళారుడుగా దర్శకుడ.గా వారి తాలూకా అనగా డోన్‌ తాలూకా [పాంతములో మంచి పేరు సంపాదించిన వాడౌటచే?ః కర్నూలు పట్టణములో కళల అభివృద్నికి విసంఘము లేక పోవుటవే కర్నూలు పట్టణము నందలి కళాభిమానుల కళాపోషణ కళాభిరుచి గలిగిన _పముఖ విద్యాపంతుల నెందరినో కలిసి వారందరిని 1919 మార్చి 9న తేది కర్నూలు ముఖ్య వీధిలో నున్న ఇసికేల (క్రిష్ణ స్వామి శెట్టిగారి సృతములో ఒక గొప్ప సమావేశము జరివి జిల్హా కేర్యదముగా లలిత కళల యభివృద్భికి ఒక సంఘము ఆవసరమని ఇంత వరకు అట్టి కృషి జరగనందుకు తన విచారముకు ఆవేదనను వెళ్ళబుచ్చి సుదీర్దోపన్యాసము. నిచ్చి యున్నాడు

ఆనాటి సభకు నభాధ్యకుడుగా ఉస్మాంియా కాలేజి ఆధ్యాపక డు అనర్నభోవన్యాసకుడు శ్రీ గాలి నారాయణరావు గారు తన గంభీరోపన్యా నముచే సత్యనారాయణ రావు అభిపాయమును ఐలపరచుట అశాటి వభలో పాల్గొన్న పెద్పలందరు ఏకగివముగా ఆ యభ్శిపాయముతో ఏకీ భవించుట దానితో కర్నూలు ముండల లలిత కళా పరిషత్తను నామముతో పంన్థ అవిర్భవించటము జరిగినది

ఆది యొక చరి.తాత్మకమైన పభయిని చ్బ తఆప్బధు ఒక్కురు కళాశాల అధ్యాపకులు ఉన్నత పొరశాలలు ఆభ్యాపకులు శ్రీమాన్‌ వ్నై రాఘవాచార్యులు శ్రీ రామ (బహ్మశా(స్తుల వలటి తెలుగు పండితులు న్యాయవాచులు) (వభుత్వోద్యోగులు ఆందరు కలిసిన సమావేశము నాకు తెలిసినంత వరకు మరొకటి జరుగలేవని చెప్పుటలో ఆతిశయోక్తి లేదు

అ నభలో లలితకళలు అనగా సాహిత్య నంగీత నాటక చిత శిల్ప కళలన్నిటిని నమతుల్యముగా నభివృద్ని పరచుటకు చేయవలసిన కృషిని దృష్టిలో నుంచుకొని నిబంధనల రూపొందించి రిజిష్టరు చేఎుంచు టకు ఒక ఉపనంఘమును విర్ప్చాటుచేసి వారము రోజులలో ఈ పని పూర్తి

క్‌

శకాపలయునను వికశీవ తీర్మానముతో అనాటి సమావేశము ముగిసినది తాత్కాలిక కార్యదర్శిగా సత్యనారాయణరావు గారినే ఎన్నుకొనుట జరిగినది

స్పె తీర్మానము మేరకు వారము దినములలో నిబంధనలు సిద్దము చేసి రిజిష్పరు కూడా చేయించి అదే మార్చి నెల $1వ తేది కర్చూలుబౌన్‌ హాలులో పర్వ నభ్య నమావేశము జరిపి అందులో ఆఫకార పూర్వకముగా వీక్టిగివము గా శ్రీ గాలిశారాయణరావు గారు అధ్యకులుగా నక్యనారాయణ రావుగారు కార్యచర్శిగా ఇకవది మందితో ఆధికార పూర్వకముగా శార్య నిర్వాహక వర్నమును సాహిత్యమునకు సంగీతమునకుః నాటకము చిత శిల్ప కళలకు నాలుగు ఉపసంఘములను వీటికి సమ్ముల్సెన వారిని సమావేశ కర్తలుగా ఎన్నుకొనుట జరిగినది

ఈ చరి తలో ఇరవదియవ పేజి నుండి నలుబదియవ పిజి వరకు సమృగముగా, యే యే సంవత్సరము ఎవరెవరిని కార్యనిర్వాహక వర్షము వారిని సమాపక కర్తలను ఎన్నుకున్నది ఏ ఏ తేడీలలో ఎచ్చ బెచ్చటవివి నాటకములు (ప్రదర్శించినది సాహిత్య నంగీత కార్యక్రమ ములు ఎన్ని నిర్వహించినది చిత శిల్ప కళల ప్రదర్శనములు మొద ల్లైన అన్ని వివరములు తేదీల వారిగా లి[ంనబడి యున్నవి వాటిని గురించి _పత్యేకించి నేను? చెప్పనవశరము లేదు

19)8కివ నంవత్సరమునకు - ఉపాధ్యకునిగా కీ9364 19వ సంవ త్సరములకు అధ్యక్షునిగా వార్షిక సర్వనభ్య వమావేశములలో విళగీన ముగా ఎన్నుకొనబడి నా శక్తివంచనలేకుండా కళల అభివద్భికి సభ్యుల సహశ్రారముతో కృషివేసి యున్నాకు

పరిషత్తు ళొయుక్క సంకల్పము కర్నూలు పట్టషమునుేెఓిక ళ్‌ కే.,దముగా చేయవలయుననుటయే నంఖ పభ్యులు నూటా రురువది మదికి ఎన్నడూ తగ్గలేదు అందరు సభ్యులు [1ల సంఘములు కూడా ఇంత వరకు లేవనే చెప్పవచ్చును ఆందులో ఇంచు మించు అందరూ విద్వాధికులే ఆ ఐక్కత ఆఅ ఉళ్చాహము ఆ వ్చ్బుదల ఆ శార్యదీక్ష ప్రతి నభ్యునిలోను అమితముగా నుండినది ఆందువల్ల కొంత కాలమే పరిషత్తు పనిచేసినము గొప్ప పేరు ప్రతిష్ట లార్హించినది కర్నూలు కడప

ళ్‌

ఆవంతపురము మహబూబ్‌వ*ర్‌ జిల్నాలో పంమకత్తు నాటకములు పాంసిక నంస్టల అవ్వోవము మేవకు వవక్కవలిచ్చి ఎన్నో _వశంశలివందుకువ్నదిం

ఇక యండి వెంకటమసువృమ్ము సీగికికడే గాయ సమావేశ శర్తగా హెహిత్య కార్య కమాలిన్న నిర్వహాఎచి౨. ఆ గొమ్మలన్ని,- మా గృహమునందే జమగుచుందిడివి ఒక్పొక్టు గోవ్బిలో, ఒక్కొక్క అంశము ముందుగావే నిర్యయించుట్క, దాావి చర్చించు నాటికి కవి, వండితుల్కుు అ అం-ంముకు వాత శ్రాషకముగా నివేదించు. జదుపదుండడిది అ సివేదికలన్ని గంధ రూవకముగా అచ్చు వేయించవలయఎనవి సంకల్పము. అ విధముగా వమర్నించిన. విఎవకలన్ని భదివరచబిడి యున్నవి, మా పాహిత్య గ్ములలో శ్రీ డిఅఒ వాగభూమతరావు గారు వహయితం క్టవ్మమూర్తిశ్నా గాదు పుల్ళాసుతుల వెంకటామశర్మ గారు పఒకదావూవ గాడు స్హై వాలంనా వారలు గారు. వెంకోబాచార్యులు గార ఎందరో వము ఖలు వాలొ వేవాదు

నంతీశము- క యక్‌ ఎ వెంక టంగం అయ్యంగారు, అడ్వకేఓు వాద దిల్‌ రబా విద్దాంనులు వారు సమావేశ కర్తగా వారి తదవశంతరము పాంషకంగాచాక్యులు వారి తఎవంతరం కె చందమౌళి గారు వమావేశ రర్హలుగా ఎన్నో కార్య కమముళలు నిర్ణాహించి యున్నారు ప్కావికుల చేతము కాకతాళి.మముణా పట్టణమునకు విచ్చేసన వారి చేతను వావ కద్వేరీలు జరిపించి యున్నారు. పరిషత్సుకు ఎంతో చిత శిల్చకళల పదర్శవములు, అపుడప్రూకు వారిక సధలలొతిశ్చాటు చేయుచు బహు మతులు కూడా సమర్చించు చుండినది ప్వివళు- వార్షికోత్సవములలొ, అంధ, తమిళ, కళ్లాటక ప్రాంతముల మండి, కవి వండితులు బిష్కల్హా ఖాన్‌ ద్వారం వెంకటస్వామి వాయుడు కెకె నుఐబమణ్యుం మొదల్తెన గాయకుల చాచ్వాంంచి వారి కార్గాకమమొలు విహ్నాటువేసి ఉచిత రీతిని నత్పరించినాము ఉవరూము సాహిత్య గోష్ములు సాదూంకాలము నంీత వభలు ర్నాతి నాటకములు ఈ రీతి 1930వ సంవత్సరము నుండి 19335 వరకు జరిపియున్నాము కర్నూలు రాజధానిగా నున్నప్పుడు శ్రీ వక్షాశం వంతులు గారు తప్ప తక్తిన మం[త్రులందరు మా వరిమత్తు కార్యక్రమ ములలో పాల్గొవి సంతపంచి _పశంశల వందించియున్నారు. కాని విధి

న్‌

విధానము అనుల్నంఘనీయము 1దా కాం విస్పితులతి ననుసరించి క్రొన్ని అనివార్య కారలుములవల్న్బ, పరిషత్తు కార్య కమము.లు నిలిచిపోయి? చివరకు వరివత్తే నిలిచిపోయినది. ఈ విషయము వివరముగా ఈ వున్తకము 29వ పేజీలలో నత్యవాడాయళు గారు వివరించి యున్నారు,

వరిషత్తు నిలిచి పోయినా పరిషత్తు కార్య_కమములు (పజలలోను, శళాభిమానుల్సె న యువకులలోను ఒక నూతనోత్తేజమాను కలిగించినదిను టలో సందేహములేదు.. వరిషత్తు నిలిచి పోయిన తదనంతరము 1959లో వరిషత్తు వాటక ఉపనంఛుమువారు ప్పిడరు కె, నాగేశ్వరరావు అధ్యక్షతన ఒక నాటక నంఘము విర్పాటుచేపి దెవాదాయ ధర్మాదాయశళాఖ కమీషనడు శ్రి స్పెడి లక్మయ్యగారు రచించిన నాటకములు, వారి నహళారముతో (పద రించుచు లక్షయ్యగారు గతించుటతో అ సంఘము నిలిచి పోయినది+ అమినను (కమ కమముగా అవ్పడప్పుడు నాటక నంమఘ - విర్వడతూ ఈనాడు కర్నూలు పట్టబాములో ఎన్నో సం-ముల పని చేయుచున్నవి

మా పరిషళ్తు సాహిత్య వమాపెశ కర్త శ్రీ ఎండి వెంకటసుబ్బయ్య గాషు పరిషర్స్ను నిలిచిపోయినా వేరే నాహిత్య నంఘమును వారు (అటిపల్సి ఈనువు చాలించు వరకు సాహిత్య కృషి జరుపదునే యున్నది నేడు ఎన్నో సాహత్య నంఘములు రచ-.ఇల సంఘములు పని చేయుచున్నవి.

అక్సే సంగీతము మా పరెషళ్నిలో సమావేశ కర్తగా నుండికెకొళా చందమౌళి గాము శతకపానంవత్సరము కన్నా ముందు అవ్నడేపడు కర్నూలుకు వస్తు త్యాగరాయ గాన నవలలో పాల్గొంటూ చివరకు 1956 సంవత్సరములో కర్నూళలో స్పరపడి పరిషత సంగీత ఉపనంఘము నకు కార్యశర్హగా కార్యకమమురు నిరహించుచూ పరిషత్తు నిలిచి పోయిన తదనంతరము కూడా సలటీత అభివృద్చికి కృషి “ల్చుచు 1968ఏ నంవత్సరములో శ్రీ శారదొ నంగీత కళాగాల ప్రబివేటుగా స్పాపించి దానిని నిర్వహిందుచు _కమముగా దానిని 973 సంవత్సరము, (పభుత్వ చంగీతకళాశాలగా ఉత్తర్వు సంపాదించి, ఈనాడు కర్నూలులో సంగీతము నభ్యసించుటకున్ను ఎందరో విద్వొంసులు అధ్యాపకులుగా నుండుటకు, కారణభూతుడ్డె నాడు

8 ఈవిధముగా మా సరషత్తు కృషి వృధాకాలేదనే తృప్తి జనులకు కలిగినది కర్చూలు మా లలిత కళాపరిషత్తు ఏర్పడుటకు ఆవర్గ ప్రాయముగా కళల సర్వతో ముఖాభివృద్నికి కృషి చేయుట దర్శకుడ.గా నాటక కళాభివృద్ధికి అ ఉపపంఘమును (ప్రత్యేకముగా తీసుకొని నాటక కళలలో విశేషానుభపముగల వృద్దుడు శ్రీబి నారాయణమూర్తి 84 21౬, గారిని పర్యవేకకుడుగా ఎన్నిక గావించుచు నాటక శిక్షణ విధానములో (శమశికణ విమర్శలకు సరిగాని రీతిలో ఇఅంచుమంచుః, అయిదారు మాసో ములు శిక్షణ నొనంగి నాటక (పదర్శనములు విశేష ప్రజాదరణ పొందు నట్టుచేయుట చేయుటలోను స్త్రీ ప్మాతధారలు 56 మంద్‌ స్త్రీలే ధరించు చున్నను ఐక్యతా భావముతో అన్యోన్య నహళకారముతో పరిషత్తురకు ఎంతో కీర్హి (పతిష్కలు చేకూర్చుటలో నిస్వార్చ 'సివా పరాయణుడు తీవకృషి వల్పిన శ్రీ సత్యనారాయణరావు గారు పరిషత్తు కార్యదర్శిగా? నాటక విభా గమునకు దర్శకుడుగా ఆదర్శ (ప్రాయమ్నైన చరిత కలవాడనుటలో సందేహములేదు తక్కిన రంగములలో సహితము వీరు చేసిన కృషి భావి తరముల వారికి మిక్కిలి ఆదర్శపాయమె వెలయగలదని నా విశ్వాసము ఇతరాలు ( శ్రీ సత్యనారాయణరావు గారు, నాటకములంచదు పద్యములను రాగ యుక్తముగ నటుడు ఎట్టు పాడవలెనో రసాను గుణముగా వీ రాగమున ఏస్వరము నుండి ఎత్తుకొనవలెనో ఎప్పుడెప్పుడు ఆసవలెనో దాల చక్కగా బోధించుచుచుండిరి ఆది ఒక గొప్పుపజ్ఞ... అన్నివిధముల పీరి జీవితము అదర్శవంతమ్మైనవనుటలో సందేహములేదు.. థః విశ్వేశ న్‌ య్య 22-2-1997 కద్మూలు

సాహత్యవరిభధకరత్ప వెద్వం చవేంక పేశరాదాక్కులు వలి టి ల్‌ నహతకార్య ద ర్శి కర్నూలుజిల్లా తెలుగ రచయిఎలసంఘం కర్నూలు ఛార్మవర్శ నభ్యులు కర్నూలుజిల్హా చరిత పరిశోధన సమితి కర్నూలు శార్య ద రి శ్ర రామానుజ సేవా సమితి కర్నూలు(రిజి) ఇంటి చిరునామా £ కార్యాలయ చిరు శామా 38-3ఎ కర్నూలు పబ్నిక్‌ మ్మాలు సిల్వర్‌జున్నీ ప్రభుత్వ కళాళాల ఒఎదురుగ్యా. శ్రీలమ్మనగరి బి కాస్ట్రుప్పు ౪ర్నూ లు-5 8 002 ఉరూ లు-5 8 002 " త ననాలాతకోనునాలనననకననననననాభలితా నాన నాననా ఇత కలక నని కనకాల ననా నలు నత నొపా అక నొక ననా నానన నననాలనననా ననన కానాల నథనిననిననిననననామియినిమొణా చాను యశస్తిలథత౦

ఇదొక స్వీయచరిత్ర తెలుగులో స్వీయచరిత్ర ఈచనకు ఒరవడి దిద్నిన వారు కందుకూరి వీరేశలింగంప-తులు వారుతమ స్వీయచరిత్రను 1910లో వెలువరించారు నాటినుంచి నేటిదాకా స్వీయచర్నితలు వెలువడుతూనే వున్నామఃఒ (_ప్రకాశంవంతులు చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం దద్మి చెంచయ్య కొండా వెంకటప్పయ్యు రాయసం వేంకటశివుడు ఆయ్యదేవం శాళశ్వర రావు క్రీక్ర్‌ పుచ్చలపల్మిసుందరయ్య గారలు రచించిన స్వీయ చర్మితలు తెల.గు సాహిత్యంలో ఉత్తమ స్వీయచరిత్రలుగా పేర్కోదగ్శవి

• “౯ ప్వీయచరిత రచన ఎంతో కష్పమెంది ఆది ఆనధారా వతంలాంటిది సొంత జీవిత విశేషాల్ని తెలిపెిటప్పడు స్వోత్పర్ష్యకు కాల పరనిందకు కానీ పాల్చడకూడదు= అయితే జీవితంలో తాను సొధిరిచొన విజయాలను తెలిపే టప్పుడి స్వోత్పర్త అవుతుందని నిజాన్ని. దాచకూడదు కూడ లోకంప్లె ఈన ఆభ్మిపాయాన్ని తెలిపేటప్పుడు -తూడ అత్మవంచన పరవంచనలతు ల్లోను కారాదు అందుకే స్వయచర్శిత్త రచనలో కృతకృత్యులుకావటడ. ఎంటో కష్టం

శ్రీపి జి. నత్యశారాయమరావు గారు-.స్వీయచరిత రచనలో కృత కృత్యులయ్యారనే భావించవలసి ఉంది వీరి సమవయస్కులటున వారూ వీరి సొౌంఘ్కృృతిక కార్య(కమాల్నో _పత్యక్షంగా సంబంధం ఉండిన వారూ అయిన షర్వశ్రీ పొలాది రామయ్య ఉప్పులూరి విశ్వేశ్వరయ్య కర్ణహాలెం చంద మౌళి "ఉమాశంకర్‌ _ కెవి చలపతిరాపు ఆల్లాబ “గారలు ఈ- ంధానిక అభిపాయాలు రాయటం సముచితంగా ఉంది

ఆనాడు ఈ జిల్లాలో వనం శంకర+ర్మ లాంటి షృతికా సంపాదకులు హితవాది లాంటి సుప్రఎవ్చ ప తికల్గొ నాటక కళాది సాంస్కృతిక రంగా లకు శ్రీ పి జీ సత్యరారాయణరావుగారు చేనన సేవలను స్మరించారు ఆంటి స్మతికల్మో శ్రీవిజీి నత్య్గ్శాారాయణరావు గారిని గురించి వచ్చిన వార్తల్ని ప్రన్హాత స్వీయ చర్మితలోని విషయాలు జ్నప్తికి తెస్తున్నాయి.

కర్నూలు జిల్లాలో? ఆనాటి తోలు బొమ్మలాటఓలు భోగం మేళాలు వీధి భాగవతాలు హరికథలు వీధి నాటకాలు డేరా సినిమాలు మొదల్సెన సాంసృతిక విశేషాలూ వాటి తీరుతెన్నులు నందర్భాను సారంగా ఈ పుస్తకంలో చోటు చేసుకున్నాయి స్వాతంత్ర్యానికి పూర్యంనుంచీ నేటి దాకా సమకాలీన సాంఘిక జీవన్నసవంతిలో నాటకాది కళల (కమపరిణామ వినేషాలు సందర్భానుసారంగా ఈ (గంధంలో చక్కగా ఆవిష్కరించ బడాయి. కక్నూలు జిల్హాకు సంబంధించి సంగీత సాహిత్య నాటకాది. సాంన్న _తిక విసషాలను గురించి రాసే వారికి లేదా తెలుసుకోవాలనే వారికి ఈ పుస్తకం తన పరిధిలో ఒక చక)_ని ఆకర్మగంధం అపుతుందనటంలో సంచాం లేదు రాజకీయంగా కూడ శ్రీ పి జి సత్యనారాయణరావు గాము ఎంతో సెవ చేశారు. అయితే వీరి సేవ ఎదపులను ఆశించి కానీ పదవుల్మో వుండి కానీ చేసిందికాదు కనుక వీ9కి రాజకీయ వేక్తగా పేమ రాలేము సాంఘికంగా వీ* చేంన సేవలు మరువకానివి ఎనో సంఘాలకు అవిర్భవించేందుకు వీకు గట్టి కృషివేశాుు ధాన్మాకంగా ఏవ నూకన దేనాలయ నిర్మాణాలు జీర్శ దేవాలయ పుశరుద్దరణ కార్యాకమాలు చేయించారు ఎంవో మహ సీయుఖమూా-సందర్శిం వి ఆ వ్యాఖ్మికరంగంలో తగిన అకఘుభవం గడించారు ఈ విధంగా శ్రపిజి నత్యశారాయూరావు గారు ఎంతో లోకానుభవం గడించి బహువిధ రంగాలలో బహుధా (ప్రశంసనీయులయ్యారు ఈ విష- యాలన్నీ ఈ (గ్రంధంలో చోటు చేసుకున్నాయి వాటిన నిశితంగా పరిశీలిస్తే ఈ (గంధం కేవలం వీ9 స్వీయ చకితగా మాతమే గాక కందనవోలు సీమ +సాళిన్న్హ్హ ృతికాది వివిధ రంగాలకం నరఇంధించిన రేఖా నూత చర్మితగా కూడ ద్యోతక మవుతుంది సాహిత్యం పంగీతం, నాటకం విత శిల్చకళలకుచ్నపాధాన్యతనిస్తూ కర్నూల.లో ఏర్పడిన తాలిసంఘం కర్నూలు మండల అలితకళాపరిషత్తు ఆసంఘం ఆవిర్శావ్‌వికా సాలకు ఎంకో తపనతో నిరంతరం పసర్మిశమించిన కళా 'వృదయుడు "కార్యసాధన దికాదకుడుఖశ్తీ.వి జి నత్యనాళాయణరావు గారు కర్నూలు జిల్లా నంగీత సాహిత్య సాంస్కృతిక సంకృల చరిత పుటలో నత్యశారాయణ రావు గారు సముచిత స్వానం నంపాదించిన నిరంతర కళా తసప్వు నిరాడంబర యశస్వి 19 మార్చి 1997 సాహిత్యారాధకుడు కర్నూలు వైద్యం వేంక పేశ్వరాచార్యులు

అఖ్నిపాయములు వానిన పెద్దలకు కృతల్ణతలు

దృితబ్బతలు తెబుపుటకు ముందు నా నంకల్ప్చసిద్నికి తోడ్పడి క్రీ శేసుల్నెన వారికి శద్చాంజలి ఘటించుట అవసరము కానజన్మ నిచ్చిన ఈల్ని దండులకు విద్య గడిపిన ఉపాధ్యాయులకు అన్ని రంగములలో సహకరించిన పెద్దలకు, పిన్నలకు కీర్తి శేషుల్లెన ఆందరకు కృతజ్నతా వూర్వకముగా నా హృదయపూర్వకమెన (శద్దాంజలి ఘటించుచున్నాకు

ఇక బహుకొడ్ని మంది న్యూతము మిగలి ఉన్నారు వారిలో ముఖ్య ష్పైనవారు ఈ చరిితకతు తమ అభి పాయములు అడిగినంత నే (వాసి ఇచ్చి ఊన్నారు. అట్టి వారికి ఈ కంద వేష వేమగా కృతజ్ఞతలు చెప్పుకొను చున్నాను

థ్రీ పొలాది రామయ్య గారు

అన్ని రంగములలోను నన్నెరిగిన వారు నాకు సహకరించిన వారు నమవయను_లునగు శ్రీ పాలాదిరామయ్యగారు వీరిని గురించి ఈ చరి తలో విపులముగా [వాయబడి ఉన్నది వీకు గొప్ప నిజాబితీ వరులు వీరి నిజా యితీయే స్వకులములోను ఇతర (ప్రజలలోను మంచివాడుగా కీర్తింవబడు టయే కాక అనేక సంఘములకు నాయకత్వవణ కట్టిపెట్టి గౌరవించుట జరిగినది ఆ నిజాయితీమే నాకు పీళతో విడరాని మెతి బంధమును కల్పించినది ఎంతటి వారిక్లైనా నీతో నిజాయితి లేకపుడు ఆతను గౌలవిలన బడడు అమట నిర్వివాడాలఅశకరూ" వీమిలేకున్నను నిజాయితీపరుడు లోకిమున గౌరవింపబడువన.టకు పొలాదిరాయయు గారి చరిత్రే నిదర్శనము నా యందలి జభిమానముచే ఆడిగినంతనే వారి అభ్నిపాయము (వాసి ఇచ్చి నందుకు వారికి నా హృదయ పూర్వ! కృతజ్ఞతలు

ట్రీ "కె చందమౌళి గారు

ఇక కర్నూలు పట్టణములో న్వరసింహ పెన్నవెంకబా చలమయ్య చిన్న వెంకవాచలమయ్య లాంటివారు మచెందరో విద్వాంసులు కర్నూలు వట్ట ణేమున నంగీతమునకు దాని అభివృద్నికి శాశ్వతమె నకృషి జరుసళకయే శాలగవ్భృములో శలసిపోయికి. కావి ఎకకడో కర్షపాలెం నుండి 1956లో

2 కమ్మూలు చేరిన శ్రీ చందమౌళి గారు పెద్దల అభి వొనముకను సంపాదించి 1968లో శారద సంగీత కళాశాల ఆక పేరుతో _ప్పెవేటు కళాశాలను స్వాపించి 1979లో (వభుత్వ శారదా నంగీత కళాాలగా ఉత్తర్వును సంపా దించి శాశ్వతముగా కర్నూలు జిల్లాకు సంగీత థిక్ష పెట్టినవారు శ్రీ చంద మౌళి గారు ఆ కళాశాలకు (పభధానోపాధ్యాయుడుణా ఉద్యోగ విరమాు యగు వరకు ఎంతో కృషిచేసి చాలా అభివృది చేసి ఉన్నాను, ఈనాడు అ కళాశాలలో ఎందరో విద్యార్థినీ? విద్యార్కలు వివిధరకముల్సెన నంగీతా- శిక్షణలో కృతార్శల్సెనారి. విందరో ఆధ్యాపకులకు జీవనోపాధి లభించ. చుచున్నది ఈపఘ్షనత చందమౌళి గారికి దక్కగలదు. 1937లో మూ పరిషత్తు నంగీత విభాగమునకు నమావేశకర్తగా వారిని ఎన్నుకొనుట జరిగి “ది నాటికుండి మా పరిచయము ,కమానుగతముగా వృద్చి చెంది నేడు భంది మికులముగా మెలగుచున్నాము సహృదయుడు ఏ విషయములో న్తెనా ధృఢతరమైన సంకల్బ్ప డీక ఉన్నప్పుడు దేనిన్హైనా సాధింపవచ్చును అపటకు నిదర్శనము ఈ చందమౌళీగారు అడిగినంతనే తన అభ్నిపాయ మును స్వయచణా-తీసుకొనివచ్చి- ఇచ్చిన వారి ఆభిమానమునకు నా హృతఈహాపూత్వకమ్పె న కృతజ్నతలు తెల్చుకొనుచున్నాను ఠి తెవినవలపతిరావు, ఒ|4[[8 గారు

వీరిది విరామమెకుగని న్యాయవాద వృత్తి రాజకీయ రంగములోను వరికి వ్రవేశమున్నది వీరిని ఆతికన్నము ప్పెన ఒప్పించి నందవరీక నంభు మునకు 1981వనం లో నంఘ అధ్యకునిగావతిపాదించి ఎన్నిక చేయించ టం జరిగినది సాధారశముగా నాయకులకు ఉండవలసిన లక్షణములు మూడు ధ్ధైర్యము సాహసము త్యాగము ఈ 3 లక్షణములు కలిగిన నాయ కుని ఆదిపక్యములో ఏి నంఘమ్హైనను అచిర కాలంలొ ఆనుకున్న దాని శన్ప ఎక్కువ్‌ సాధించిగలడనుటకు సొతళ్శనము చలపతిరావు గారు నా కన్న చాలా చిన్నవాడ. మాకు బంధువు కూడ వారిలో అ నాయకత్వ లక్షణములు గుర్తించే బలవంతముగా ఒప్పించి నఎందనరిక సంఘమునకు అధ్యమనిగా చేయుట జరిగినది దానికి అనుగుణ్యముగా ఈనాడు కొన్ని గి లక్షలతో కూడిన అభివృది కార్య్మకమములు వీరి నాయకత్వంలో జరిగినవి ఈ విషముమును గమనించి ఈనాడు కర్నూలు జిల్లా (బాహ్మణు నంఘమునకు అధ్యక్షునిగా

3 ఎన్నుకొన్నారు ఆ సంఘమునకు న్యలమును సేకరించి సంభుము పేర శ్రీ వెంక కేశ్వరస్వామి దేవాలదుమును నిర్మించుట జరిగినది ఇది గమ నించిన స్పై అహోబిలము (బాహ్మణ అన్న సత్రనసంఘము వారుతమ నంఘ మువకు వారిని అధ్యమనిగా ఎన్నుకొనిరి 3సం ములుగా అక్కడ అన్న న్మ్యతమును నకకమముగా నిర్వహించుటమయే శాక దాశకి భవన నిర్మాణము 4కు ఈ సంవత్సరము అంకరార్చ* కూడా జరిగినది త్వరలో పూర్తియగు ననుటకు సందేహము లేదు ఈనాడు ఒకవ్హైపున తీంకలేని న్యాయవాద వృత్తి మరియొక వ్లైపు రాజకీయము. మరొక వైపు సాంఘిక సేవ విరామ మెరుగని నవ్యసాచి ఆడిగినంతనే తమ అభిప్రాయమును వాని ఇచ్చినందుకు వారికి హృదయ పూర్వకమైన కృతజ్నతలు శ్రీ అల్లా మ్‌ కులమున మహమ్మదీయుడు వృత్తి (ప్రాథమిక పాఠశాల ఉపాధ్యా యుడు స్వచ్చమైె న భఖాషాబ్నానం 16 అణాల ఆంగధ్రుడిలా పంచకట్టు, లాల్చీ ల్లా ఆతని హుందాతనమునకు నిదర్శనము వీటికి తోడు నాటక క్రళాభిరుచి అందులో త్మీవమ్హైన కృషి చేసి ఆయ్యథ్మపదేశ్‌లో ఆనేక జిల్హాలో (పదర్శనలిచ్చి ఉత్తమ నటులుగా శీర్తి పతిష్పలు ఆరక్మ్మించినవాడు: నిగర్వి వినయ శీలుడు తనకు ఎంత తెలిసినా తెలిసిన వారిశడ ఇంకా తెలుసుకొనవలె నన్న తపన కార్యదీక్ష ఆతనికృషికి వన్నె పెట్టుచున్నది నాకు చాలా చిరపరి చితుడు అనేక పర్యాయములు కలునుకొనుచుందుము కలిసినప్పడంతయేకా నాటక కళనుగురించినెచొర్చమే అధీకముగా నుండును ఉత్తమ నటునకు ఉండవలసిన అలక్షణములన్నియు ఇతనిలో మూర్తీభవించి ఉన్నవి నా యందు విశేష అభిమానము అందుకే ఆడిగిన వంటనే తన అభిప్రాయమును వాసి అచ్చినందులకు నా కృతబ్నతలు తెలుప్పుకొనుచున్నాను ఉద్యోగ విరవమణతో పాటు రంగస్పల _విరమణ కూడొ కావించి ఆధ్యాత్మిక చింతనలో శాలం గడుపుచున్నారు మరికొంత కాలం రంగన్న ల అభివృద్నిళి ళృసి చేయుట బాగుండెడిదమో అని నా అభ్మిపాయము శ్రీ నాట్యాచార్యా ఉమాశంకర్‌ ఉమాశంకర్‌ గారు కాలికి గబ్నెకట్సి కర్నూలు చేరినారు జీవితనుంతా

ణ్‌

నాట్టముకకు అంకితం చేసినారు కర్నూలు ప్రభుత్వ బాల భవనంలో నొట్యావార్యులుగా చేరువరకు అనేక కష్ట నష్పములకు ఎన్నో ఒడిదుడు కలకు గురిఐనను చలింపక గజ్బెలు వీడని ఘటికుడు చాలా ఏిండ్సుగా నాకు పరిచికుడు నన్ను గుకుతుల్యులుగా భావించువాడు. తన నటరాజ నృత్య కళానికీతన్‌ న సుము ద్వారా నాకు సన్మానము జరివి యున్నాడు పకాంతమైన హృవయము మంచితనమునకు మారు పేమ -అనేక సందర ములలో నాకు చేవోడుగా ఉండి నహకరించిన వ్యక్తి “"(వ్రన్తుతము ఇటీ వలననే ఉద్యోగ విరమకా కూడో చేసియున్నాడు సౌమ్యుడు అడిగిశంళనే

ఆభ్మిపాయము వాసి ఇచ్చినందుకు 'నాబ్యొోచార్యునకు నా కృతజ్ఞతలు"

శీ ఉప్పులూరి విశ్వేశ్వరయ్య, గీ 5౬ 856

వీరు న్‌ సంక్ట్మత సౌరహ్టుత పండితులు సంస్పృృత వ్యాకరణ *“థధము రచించిన వారు ఇంత విద్యావంతులయి్యు వీ పదవి నాశింపక జీవిత బమంతయు భాషాసేవకే అకింతంచిసి ఉన్నారు. నాకన్న నాలుగేళ్ళు మాత్రష్ట్రవర్శిపిన్న 1919వ నేను సాపించిన లలిళా కళావరిషక్తు అందులో కార్యవర్ష నభ్యునిగా ఎన్నుకోబడి 19 3లో ఉపాధ్యకుడిగను 1934 57లో అధ్యక్ష డిగను ఎన్నుకోబడి సంఘమునకు ఎనలేని 'సివచేపి యున్నార్మ్న్హు వక పదవి కాలములోనే పరిషత్తు ఆనేక శారర్మకమములు జరిపినది చరితలో విశదముగా వాయబడినది సాహితీ గోమ్మలన్నియు పీ ఇంఎలోశే జరు ఒచుంచడ్తి అధిక విద్యావంతుడనని గాని. సంఘ ఆధ్యకుడనను. భావము త్తే _ సభ్యులంవరితో కూ" కలిసి మెలిసి చివనవ్వుకో మంచి (పోత్సాహమున్ను...ఉత్సాహమును కల్పించుయు కళల అభివృద్చికి వారు చేసినకృషి అనన్యవామాన్యమెనది ఒక పర్యాయము కడవ జిల్లా రైల్వే కొండాపురంలో. పరిమత్తులో ఒక భాగమె ననాటక- -అపనంఘము వారూనాటక్‌ _ప్రవర్శనమునకు వళ్ళునవ్ధాయూమీరు రండి :రదాగా ఉంటుందని ఒక్కమాట అన్నంతనే అందరితో కలసి కోండాపురం వచ్చి రాత్రి నాటక మునకు ఒక స్పడులో నిలబడి అబిపోవు వరకు ప్రొమ్బింగ్‌ చేసి ఉన్నారు దీనిని బన్ని వాకు ఎంత విశాల హృవయులో తెలియ గలదు ఈ వయసులో హాడా నిరంతరము కాలేజి విద్యార్భలు పిఓ ఎ-టర్‌ వాళ్ళు ఉపాధ్యాయిలు -ఎందరో కవి పండితులు విరా

ర్‌ మము లేకుండా వచ్చుచుండ.ట వినుగు లేకుండ ఆందరికి తగు సలహాల నొసుంగుచుండుట జరుగుచుండును వయసులోనేకాక పాండితీ (పకర్షణలొో శూడా వృద్దులు నాయందు మంచి అభిమానము కలవారు కోరినంతనే తమ అభి పాయమును వాసి అచ్చిసందుకు శ్రీ విశ్వేశ్వరయ్య గారికి కృతజ్నతలు తెలుపుకొనుచున్నాను వారి పాండితి పటిమకు జొహర్చు ఆర్చించుచున్నాను మన వేదభావ అయిన సంస్కృతంలో కర్నూలు జిల్లాలోనే డింతటి పండి తుడు లేడన్న అతిశయోక్తి నావనే- నొ అభ్మిపాయము, థ్రీ చైద్యం చేంక పేశ్వరాచార్యులుగోరు

శ్రీ వైద్యం వెంకక్రేశ్వరాచార్యులు గారు (ప్రబంధ కవుల కోవకు చెందినవారు సిల్వర్‌ జూబ్నీ కళాశాలలో ఉద్యోగం వీరు రచయితలే కాక గొప్ప పరిశోధకులు కర్నూలు జిల్లా యందలి చేవాలయములూ- వాటి చరితలు జిళ్ళ్లా యందలి పూర్వ కవులు? నేటి కవులు వాటి చరికఠలు వీటిని పరీశోధించుటలో విశేష కృషి చేయుచుందురు " ఇవి గాక శతకములు దండకములు సేకరించుటలో నిమగ్నుడ్హై యుందురు ఇన్ని వనంలుచేయుచు ఎవర్హె నా రచనలలో గాని ముద్రఐలళలొగాని సహకరించనలసినదిగా కోరిన సహకరించు చుండును వారి హృదయము ఒకాపున్తుక భాంథాగారము ఏది ఆడిగిన దానికి సమాభానం చెప్పగలాగ్రంధ పరిశీలనలో "అగ్రగణ్యులు 1984 నంలో నేను వాసన శీనందవర చొడేశ్వరివేని చరి తాజిణచష భాగము ఆకు పుక్తకమః-శానా బొడేశ్వరి దోీవాలయమునకు సరపింధిలిచిన వివరములు " తెలుసుకొనుటకు సొళడళ రొవటమూ జరిగినది, ఆదే మా మొదటి పుచమము, నాటి ముండి 42 యేండ్చుగా అప్పడప్పుడు కలుసుకుంటూ అనేక విషయాలు చక్చించుచు చౌడేశ్వరి దని చరిత. పరి శోధనలో పూర్తి-సహశారమందించుచు. ఊండుటవలన మా-జడువురి మధ్య గాఢమైన ఆత్మీయతా భావము ఏర్పడినది సహృదయంళు మంభఛివారినష ఆనేక విధముల భగవుకుడు పరికించుచుండును కఅటీవల వారికి పత్నీ వియోగం జఏగిసది చాలా భాధాకరమ్హైన అంశము దీనివల్ల వీరికి పని ఖారము ఎక్తువ్లైనదీ ఈ పుస్పితులలో నాయందు ఉండబడివ (పత్మేక అ3మానముతో ఈ చర్మితను అ మూల్యాగమ.గా పరిశోధించి ఆమూల్యష్టున అభిప్రాయమును (వాసి ఇచ్చినారు. నిరంతరము వీరి దినచర్య ఒక సహ

6

సావ ధానముగా ఉండును ఈ కంప్యూటర్‌ అముగంలో అనంతమ్మెని సాహితీ నికేపాలు నంక్షిప్తము చేయబడిన ఒక కంపూటరు వంటివారు అ చార్యుల వారు వీ58ి నా హృదయ పూర్వకమైన కృతజ్ఞతలు తెలుపు తున్నాను

"ఈ చరిత వాయుటకు నాకు సుమారు 6 మాసములు పట్టినది వయోభారము మధ్యమధ్య ఆరోగ్య కారణములు చర్శితకు వంబంధించిన రికార్డు సేకరణ మిదల్తెన్‌ కారణము వల్స అందులో ఎన్ని దిద్దులు కొట్టు ఏర్పడి చీకాశుగా ఉండినది తిరిగి అశలు (వతి వ్రాయుటకు శక్తి చాలదు ఈ సమయంలో నా పెద్ద కుమారుని బావమరది కడప జిల్లా _పాద్చుటూరు కాలూకా తాళ్ళిమావురం గ్రామం ఆర్‌ రవికుమార్‌ 84 8౬46 ఉద్యోగా న్నేషణలో కాగా రోజులు కర్నూలులో మాఇంట్నో ఉండవలసి వచ్చినది అ సందర్భంలో ఓపికగా రాతింబవళ్ళు కష్టపడి శుద్పప్రతిని తయామనేసి ఇచ్చుటమే కాక్త అప్పుడప్పుడ్డు ముదా ఛాలయమునకు వెళ్ళినా చిన్న కు కూరునికి నహతరించి ఎంతో (శమ కోర్చిన చి రవికుమార్‌కు నా కృత బృతా పూర్వరముగా హృవయ పూర్వక ఆశర్వాదములందించు చున్నాను

ఇక ఈ ప్య్నోశేము అచ్చు వేయుటలో లీలా పింటర్సు యజమాని కె కృష్ణయ్య బీఏ ఎంతో (శమ కోర్చి అనేక సందర్భములలో (పూఫ్‌లు అరటేక్‌ తినుకొని వచ్చి చవివి వినిపించి నివరణలు చేనుకొని తన సొంత వనిగా భావించుకొన్ని మ్యుదణును పూర్తి గావించి నహశరించి నందుకు కృష్ణయ్య గారికి నా కృతజ్వతా వూర్వక అభిఫంవనలు సహృదయ పూర్వక ఆశీర్వాదములు తెల్చుతున్నానా సుజా శృత బ్నచలు ముగింపునట మౌూందు అఎలు కృతజ్నత ఒకటున్నది అది తెల్పి ముగింపు చేయుచున్నాము. వృద్దాష్యములో మానవుడు కోరుకునేది ఆదరలు పరంచర్య అవి లేనప్పుడు వృద్దాప్య జీవనము నరక్మప్రాయము

సాధారణముగా పుతసంతాశము కోరుకుంబౌరు ఎందుకన కొడుకులు కొడళ్ళు నృద్చాప్యములో సేవ చేయిదురని ఆడపిల్లలయితే అత్తవారిండ్నకు

7 వెళ్ళుతారని కాని ఈ కాలములో కొడుకులు కోడళ్ళు ఉద్యోగుల్ని తే వృచ్భు అను వృద్దాప్య అ,శమాలలో విడిచి నెలకు కొంత డబ్బు పంపుతూ వారి పిడ వదలించుకుంబారు. మరికొందరు పనిమనుషులచేత వృద్దులకు ఉపచారములు చేయిస్తూ వుంటారు అది చేతగాని వారునమూతమే ఈ నడించుకుంటూ ఆ కహ్యించుకుంటూ మరి కొందరు కోట్టడం కూడా జరుగుచుండును ఈ విధముగా నరక యాతనను అకుభవించుటి జరుగు చుండును అందువల్నే వృద్దాప్యము రాకముందే వెళ్ళిపోవాలని చాలా మంది కొరుకుంటుంటారుం-- కాని నొకు నా పూర్వజన్మ నుకృతమున దేవుని దయవలన అలాంటి వరిష్నితులేమిలేవు ఈ నృద్దాష్యములో భార్యావియోగము అప్పుడప్పుడు నంభవించు అనారోగ్య కారణములు వయో భారములు ఉన్నా కుమారులలో పెద్పవాడు విమి కావలసిన చెప్పండి తెచ్చి అస్తానని విలోసము లేకుండా చూచుకుంటున్నారు - రెండవవాడు బెంగు ళూరులో ఉన్నను వారానికి రెండు పర్యాయములన్నా పోన్‌ చేన్తూనా యోగకేమములు విచారించుచు వచ్చినపుడు అంతో ఇంతో అర్చులకుంచు శొమ్మని ఇస్తూ వి ఇబ్బంది పడవద్దు ఎంతఖర్చయి.నా మంచి మందులు తీసుకొమ్మని మరి మరి చెఒుతూ వుంటాడు " ఇక మూడవ వాడు కూడా భక్తి మార్గములో వున్నను ఎక్కడికి వెళ్ళకుండా నా కొరకే కర్నూలులోనే వుంటూ కావలసినఉపచారములు చేన్తూవుంటున్నాడు ఇక కోడలు ఆమెను కోడలుగా మేమెన్నడు భావించలేదు కూతురుగా ఖావించేవారమి జో శూడ మమ్ము అత్తా చూటూలుగా గాక తల్గి తండలుగా భాప్‌ంచుచుండె డిది అత్తగారు పోయిన తర్వాత నన్ను కంటికి రెస్పవోలి అడుగడుగు విచా రించుచు కావలసినవి చేసి పెడుతూ అనారోగ్య పెరిస్పితులలో ఉపచారములు చేస్తూ కాపాడుచున్నది ది నా అచృస్పము బిడ్నలు అల్లుళ్ళు కూడా ఎంతో (ప్రేమగారవములతో యాచుచుందురు. ఇక మనుమలు మకుమ రాండ్రు ఎంతో ఆప్వాయముగా అడుగు... శ్రీందకు పెట్టనిన్వ్‌ళుండో విచాంంచుచు నర్వోపచారములు చేయుచుందురు. _అంతేగాదు సినిమా ఆకు వెళ్ళవలెనన్నా ఎప్కర్తన్నకు వెళ్ళవలెనన్న తల్సి దండుల నడుగరు శాతయ్య అజ్బ్ఞళావాలి కొతయ్యం టే అంత గౌరవము అరుగుపారుగూ జార అప్పా తాతా ఆయ్య అంటూ దగ్శరగొ కూర్చొని విచారిస్తూ అవసళ6 సందర్శాలలో ఉపచారము చేయుచుందురు అదంతా నాఅదృష్పృమః

8 అందరకు ఈవృద్బుడు మంచివాడ. అందరు ఆప్యావతతోచుతురు చివరకం మా ఇంటి డౌక్చర్‌ వాడిరాజి దంషతులు ఎంతో ఆపాాయితతో విచారింతుర్హు అర్బర్మాతి పిలిచిన వత్తురు ఇవంత ఏమిటో ఏదో ఆశందములో వద్దాప్యము అ౮లోగ్యములు మరచి ఫోవునట్టుండును ఇంతకన్నా అప్యాయత ఆదరము విమిండును ఇంతకన్నా వృద్వాపష్యములో కోరుకునేదేముంది అందరూ మందే అంతా మంవే ఈ మంచికి కారముము పూర్వజన్మ నకృతము అద్మ్శ ప్ప. ఈ అదృవ్ఫము కల్సించివున్చయు షహుర్హతలు లేని నాకింత చర్విత నృష్టించినట్టియు. ఆఅ భగవంత్కువకు వ్లర్వ్వదా కృతజ్నతా పూర్వకముగా హృదయ పూర్వకముగా సాష్మాంగశవండ (ప్రవామము లాచరించుచు మరు జన్యలుంటూ వుంట జన్మ జన్మలకు ఇటువంటి మంచినే పసాదించనమని ఆ పరి వంతుని..రోషకుంటూ మం.గించుచున్నాను గమనిక

పాఠకులు ఈ చరిత్‌ శోచెర్వాతయం ఎట్టి సంవర్పములోచు భావింప కుండుకశూణాకా”ా ఇది ఎందరిదో మరెందరిదొ చరిత ఆందరి చరిత్ర నాది కేవలము సంకల్పము (పోత్స్పోహము-*మా తమే ఎండరో పిన్నలు పెన్సలు_ శహృదయముతో * చిత్తశుద్దితో భక్తి శచ్చలతో నా సంకల్పమును పూర్తి చేయుటకోశ్రమంచి యున్నాము . వతి పనిలోను నహకరించిన అందరి పేర్ముకువది(తలో ఉన్నపిగాన ఈ చర్మిత-వాతందరిది ఈచర్మితను ఆందరు చవివి ఎవరికి తోచినంత వరఈ జారు....కొన్ని-ఈఇ, వనూళః చేయవలెనని విన్నవించుటయే -=ఈ-చరి.క యొక్స ముఖ్య ఉచ్చేశము అందువల్ల ఈ చరితఆందరిది. “చ.త కారులకు ఈ చంతలో ఎన్నోచర[తాంశములు పొంతుపరచబడి..మశ్పువి గావ్ర అది. చరిత కారులకు సంబంధించిన చరిత అక ఆధ్యార్యకపకంగా నాలో ఆంతరిలో ష్రయుతున్న ఆభగవంతుని చరిత నాలోఆుండి.(ప్రేరేవించి?(పోక్సహించి అనేక రూప వామములతో నుండినవారి నుండి తానే పని పూక్తి చేసుకొనితన నృష్కి మంచి మార్గంలో పయనించు టకు కర్మగా, కర్తగా (క్రియగొనిర్వర్తించియున్నాడు గాన ఈ చర్మిత భా వంత.నిది నేను కేవలము నిమిత్త మా్యతుడనే గాన ఈ చరిత్రనా చరిత యని ఖభావింపకుందురు గౌక.

విషయనూచిఠక ఈ పరిచమములో నాలుకు విభాగములున్నవి అందులో

పేజీ నుండి పేజి వరకు క్షే కళలు క్షైంకేకైకై వి సాంఘిక సేవ 1112116 త) రాజకీయానుభపమః కేశేర-141 శ్రి ఇక ఆధ్యాల్మీక తత్వములో నా అనుభవములు 141-812

ఇందులో - వివరములు

సంఖ్య విషయము 'పేజ నుండి *ేజి వరకు కళలు _

1. _న్వ్యగ్రామములో-నాటక కళాసేవ 1 6
2. కర్నూలు జీవితము-కర్నూలులో నేను 17-20 త) కర్నూలు పట్టణములో నా జీవితము 20-30
3. పరిషత్తు కార్మకమములు ఏ0-83
4. లలిత కళాపరిషత్తు కార్యక్రమములు 21-35
5. లలిత కళా పరిషత్తు వాద్య నిపుణులు (ఆర్కె(స్నా॥ 34క
6. దనరా శరన్నవ రౌత్రేములలో శారస్వత కార్మ్మకమములు 38-55
7. లలిత 5ళలు న్‌ 38-5శీ
8. వటనా విధానము కక.59
9. రంగస్పృల వద్యపరవ వెధానము 59-62
10. సమాజమూ 62-64
11. రిహార్సలుకీ (శిక్షణ) “రక 6క్‌
12. వా అనుభవములు ఈక-80 శశ బాలానందము 80-83
13. సాహిత్యము శశ?
14. సంగీతము అనుభపము 99-106
15. చ్శితలేఖనము 401,]

తి) శిల్బము 101-102

9. నేను పాల్గొన్న ముఖ్యమ్టైన సమావేశములు 102-107

10. నన్మానములు-పాల్హొన్న నభలు 107

11. నాకు జరిగిన సన్మానములు నేను పాల్నొన్న శెర?-టైశీకే సనజభలు రచనలు

సాంఘిళ "సీవ

22. సాంఘిక సేవ 111 116

రాజకీయ అశకభపము

29. రాజకీయ అనుభవము పుల్లగుమ్మి నుండి కర్నూలు కై1ేర-పే28 జ్‌ వరకు

30. కర్నూలులో 123-141

ఇక ఆధ్యాత్మిక తత్వములో నా అనుభపము

శి బాశధ్యాత్కీక తత్వములో నా తనుభవములలో కొన్ని శైఖా్మై45్‌ ఆంశములు

26. అవదూతల దర్శనము పశ5-147

27. రెండవీ ఆవదూత కైశీ7-148

4శ్రి=వనాడద అవదూత 1481565

293)-ణాల్ల ష-ఆవదూక కేకర-162

శ0) నేను సాదించిన కార్య కమములు 162-211

న్నా రచనలలో కొన్ని ముఖ్యాంశములఅు

శికె..వా రుననలలో కొన్ని ముకాస్ధరశములటు. 221-226

తి శుక-చిర్వచనము 227-230

ఇక) బాబా ప్రార్శ్షన-నవరత్మ మాల “238-232

34. (పస్తుతము నా ముఖ చిత్రము

35. మార్పునకు శారణము

36. లోకమునకు నా సందేశము

పరిచయము స్వ్మగామములో=నాటక కళా "సీవ

నాకు చిన్నతనం ఎముంది పాళ్టబు పవ్యమూలు అంక చాలా ఇన్పము.-. ఏవేవో పొడతునిడే వాడిని. అంధ నీవు బాగా పాడెచవు నీకు బొట్టు ఆర్జాచా, ఆచాఐత్తుము పాశమని అంధువులతోసహా ఆందొరూ ఉబ్బుచ్చి పొడించేవారు.. పెదృలంళా నీపు నుంచి నటకుడవౌతావని అనేవారు ఆ కాలములో నాగోములు బొట్టు అర్హాభా అణాలుండేవిం

నా చిన్నతనములో అనగా 5 6 నంపత్సరముల కాలములో నన్న, దూట మా [గ్రామములో ఆట దాసరులు దండిగా వుండేవారు వగలంతా బికాటన చేసేవారు రాత్రిళ్ళు ఎవరన్నో వేయిస్తే వీధి నాటకములు వేసేపారు ఆ నాటకముల గుంపులు మూడుండేవి కర్నూలు తాలూశ కలమందల పొడులో కొందరు వృండగేవారుు ధరతుచాలా ఈక్కువ శాలము "ఒక రూపాయకు 20 పళ్ళు జొన్నలు 10 పళ్ళు. బ్‌య్యుము దాని ననువరించే తక్కిన నిత్యావసర వస్తువులుండేవి

కొందరు ర్జెత్తులు-థాన్యము ఇచ్చి ఆడించేవారు వామివాటకములు రాత్రి 9-09 గంటలకు పారంభనుయి తెల్లవాతీ ఈతి గం ఆయ్యేది ఆ వేషాలతోనే ముఖ్యమైన ఇండ్శకు వెళ్ళి అడుగుకౌనేవారు. వారి వాటకము లలో చెంచునాటకము (ప్రధానము డబ్బుకయిను మూడు ేక...ఆయిడు రూపారులకే ఆడేవారు.

నాకు ఎనిమిదవ సంవత్సరము నచ్చినప్పడునుండి ఆ నాబోముళు

ఎక్కువగా చూచేవాడిని తెల్లవారు చూచేవాడినియిందులో వట్టి (గ్రామ్య భాషలో హాన్య ముండేది అదినాకు అప ఎటో--వాలా ఆప్పము బాగా నవ్వే వాడివి. అందుకే వెళ్ళవాడిని.

మా (గామములో నాకు శ, 5 తరగతులలో టిచగుగా శున్న

2

దండెనూతెన్నగారు అప్పుడప్పుడు కొందర యువకులకు వీధినాటకములు శిక్షణ ఇచ్చి ఆడించేవారు ఆనాటకములు ఇట్నుగాంధికము అటు టామ్యము కాకన్యవహారిక భాషలోనే చక్కగా నేర్పించేవారు. అవిచాలాబాగుండేవి (శద్చగా వినేవాడిని అందువల్ల పాటలు పద్యములు వాటిలో నేను కొన్ని పొడేవాడిని

"అ కాలములో ఆ (పాంతములో (డ్రామాలులేవు " తోలుబొమ్మలా టలు చూదిగె భోగము వాళ్ళవిధి నాటకములు కర్నూలుజిల్హా క్యాతవరము

జవౌరి పీధిభాగపతములు పుండేవి తన్సిచూను_ండేవాడివి

మా తండడిగారి మరణానంతరము నాకుస్వచ్చకదా వాయనమ్మ- మౌ తల్ళిగారిద్దరే ఇంటిలో పెద్పవారు వారి మాట లెక్కలేదు తమ్ముడు (పౌధమిక పాఠశాలలో చదువుతున్నాడు

కరణకము చేపట్టిన తర్వాత నేను అప్పుడప్పుడు వారి _వీద్రినాటక ములు వేయించినాను. మూ (గానము పాలిమేరలో బుగ్గరామలింగేశ్వరస్వామి అలయము. వున్నది ఊరి మైలున్నర దూరము [ప్రతి శ్రీరామ నవమికి శాముల తిరునాళ ఆ తిరునాలలో (ప్రతి సంవత్సరము క్వాతవరము భోగము వారితో వీధి భాగవతము..విధికృతముగా వుండెడిది అప్పట్మో మిడుతూరు శోటకొండ, దామగట్స భాగవతులు వారి భామాకలాపములు సుప్రసిద్పము ఒక విధముగా కూచిపూడి నృత్యమువలె నుంచెడిది

అముడు భోగము మేళములు వుండేడివి. కర్నూలు నుండి ఒ8 గుంప్కకు పిలిపించి వారినటనా కార్య కమములు ఇ తిరఘుణాలలో వృండెడివి వసుపుల సుబ్బన్న భజల్మ్యతీ మళం ఉబహ్మానందముగా వుండేది అ తిర- నాళ్ళలో (పతి నసంవత్మంమః వారిశి జాప్తా _ఖరాఈు) వుండేది _

పదునాఠవవీట మా (గామములోని _పముక[ఘులు అనగా గామ

ముననబు ఆ తరమునకు చెందినవారు లెండు నాటకములు నేర్చుకొవ, వలెనని విర్పాటు చేసుకున్నారు మా (గ్రామమునకు మెలున్నర దూర, ములో ఉండే కలుగోట్ల (గ్రామము నల్హాన్‌ చక్రవర్తుల రామాచార్యుల వారితో శిక్షణ పాందుటకు విర్చాటు చేసుకున్నారా?

న్‌!

రామాచార్యుల వారు బళ్ళారి రాఘవాచాశ్యుల నాటక నంఘఘముల స్త్రీ ప్యాతలు ధరించేవారు. చాలాపేరు వారి మాటలు వింటూపుంటే అన్ని పనులు వదులుకొని వారితోనే ఉండాలనిపించేది

వారు దర్శకులు కర్నూలు టవున్‌ చెవిటి రంగప్ప గారు [ఆయన ళు చెవుడు విపరీతముగా వుండుటచే వారికి చెవిటి రంగప్ప అని పేరు) వారు నుప్రసిద్ద ఆర్మోనిష్పు (అవగా సెసినటి యస వళలక్మ కండి) వారిని ఆర్మబుస్పుగొ పిలుచుకున్నారు నాటకములు ( రామదాసు. .౨. ఫొదుకా వబ్బాభిపేకము)

అ నాటకములలో నాకు చిన్న పొాతలు ముచ్చి వారము తిరగ- కుండా నే ఎందుకో వద్దన్నా నరు అయినా అస్పుడప్పుడు రిహార్సల్‌ ఎకు వెళ్ళ. వాడిని వాటక పదర్శనములు కూడా చూచివాను. అప్పటి నుండానాకు నాటకములు నేర్చుకొని (పదర్శించవలెవని కుతూహలము (పొారంభమగుట యేశాక దినదిన పవర్మమానమగుచు తదేక జుగుత్స అంతు లేని అపేక్ష హృదయము నిండ చోటు చేసుకున్నది

అదె నా నాటక కళారాధనకు నన్ను తీవ్రముగా ప్రోత్సహించినది చానితో సమయము కొరకు తీవ్రముగా శృపిచయు చు. వేచియుంటిని అసన్నీ చూచి నాకు చాలా పాటలు పద్యములు వచ్చేవి

కర్నాటక నూంాహున్ని ధార్వాడ టెల్‌గాముల నుండ మాడెళా భోగంవారు అను పేరుతో ఐండ్హు కట్టుకొని ఊరూరు తిరగి నాటళములు వేసేవారు (గామ పెద్దల సహాయముతో అందరూ నూచే విధముగా ఆపద రసలు అటు వీధి భాగపతముగాక అటు గ్రామాలుకాళక మధ్యసృంగా వుండెడివి, ఆవి ఒకరకముగా అ కాలమునకు బాగా ఉపయౌవణివి, రానూ చార్యులవారు మా (గామములో రెండు- నాటకచణలు శేర్చించిన-కళఈవాభ వీధి నాటకములు తగ్తినవి

అప్పటికే బళ్ళారి కృవష్నమాచార్యులవాడు ధర్మవరం గోపాలాచార్యుల వారి సంఘములు నాటక రచనలు (పదర్శనములు ఆరంభించి దినదిన (పవర్షమానమగచుండ వీధి భాగవతములు తగ్గుతూ వచ్చినవి,

ణ్‌

యశక్షగాగాములు వీధి భాగవతములు గుండి నాటక కళారంగములో (క్రమముగా బళ్ళారివారి వల్హ ఒక విధమైన మార్చు వచ్చి వివిధ పరిఖామ దశలతో మారుతూవచ్చి యీ శతాబ్నపు అనగా అఆరపయ్యోవ శతాబ్బపు మద్యకాలంలో ఆం్యధనాటక రంగము దేదీవగ్ధి మానముగా వెలుగొందుతూ వచ్చినది

ఎల అప్పటికే లింగాల కంపెని తికుముళ్ళ కంపెని అను రెండు వాటకా

సమాజాలు రాయలసీమలో మంచిపేరు (పతప్పలతో విరాజిల్డు చుండేవి వారి కంపెనీలో ఇంచుమించు -సురఖి కంపెనీలవలె స్త్ర పృాఠలు తప్ప, పురష ప్కాతలు వాల.ద్యములు ఒకే క.టుంబీకులు పారంపర్యముగా నిర్వహించుకుంటూ ముఖ్యమైన పదేశములలో కొన్ని నెలలు టికెట్టు వడ్డతిలో ప్రదర్శనలు యిస్తూ వుండేవారు కోన్ని సంవర్పములలొ ఆంధలో హగ్రసిద్బుల్తెన నటినటులను పిలిపించేవారు. కొందరిని నెలసరి జేతములతో నియమించుకొనేవారు ఆ రెండు కంపెనీలు కర్నూలు జిల్లాకు చెందినవే తిరుమెళ్ళ-ఈంపెనీహార. 1935 ఆపాంతంలో కర్నూలు తాలూకా లౌద్బిపత్లా-శామంలో సొంతడేరాలు వేసి నాటక (వవర్శనములు ఇస్తూ వుండిరి లొచ్చపల్నె కరణము. లోశరాముగాము ఆ _గామములో గొప్పపలుకు బడిగలవాము. -వారికి.మూ పెచ్చక్క గారిని ఇచ్చియిన్నాము. అందువల్ల" కరచు *ఆ (గ్రామమునకు వెళ్ళివాడిని భూ ఊరక 4 మ్చెళ్ళి దూరము మాతమే

ఒక పర్యాయము ఆ వూరికి వెళ్ళినప్పడ. చీరాల బాల్మకిష్మమూర్తి గారు వచ్చి వుండిరి మా_ఐంట్నోనే భోజనము -ఆ కుదమెళ్ళ కంపెనిలో వుండిన (బ్రాహ్మఖులు మా_ఇళటిలోనే భోజనవ*ి అప్పుడు గార్నేయపురం తంబళ్ళ శేషయ్య అను ఆర్నోనిష్పు వచ్చి వుండెను మా బానగాళఆకనికి పరిచ యుం చేసినాడు, అతనికే శాదము ఆ తురమెళ్ళ కంపెనిలో పెద్పలకు నటీనట వర్నానికి అందరికి పరిచయం చేసినారు

నేను అప్పటికే సుమారుగో పాడుచుండేవాడను నా గురించిమా' 'జావరారు వారికి గొప్పగా చెప్పెవారు ఆ సందర్శములో తంబళ్ళ శేషయ్య గారితో మాట్బాడి మా పుల్ణగుమ్మి (గామంలో ఒక నాటకము నేర్పవలయు-

ర్‌

నని వెలసరి జీతము విర్పాటుచేసి పిలుచుకొని మా (గామములో వుండే నా 'స్నిహితులనందరిని పిలిచి ఒక నాటకము నేళ్చుకుందామని చెప్పి ఇర్చు ఆందరము నమానముగా భరించునట్ను వీర్చాటు చేసుకొని సావితిశాటకము నేర్చుకొనుటకు నిశ్చయించినాము

క936న సంవత్సరంలో సౌవ్వితి నాటకము రిహార్చలు చేసి ఓక 'పవర్శనము మా(గామము బ.గ్గరామలింగేశ్వర క్షేతకములో 1937లో (గామ పెద్దలు ఖర్చుఖీరించగా వేసినాము,. ఆ నాటకములో సావిత్రి వేషముతో నా తొలి రంగ (పవేశము జరిగినది. నా చిరకాల వాంఛా నాట్‌కో తిరనదె

నేను రూపవంతుడిగా నుండుటచే అ పాత నాకు బాగుండినది అందరు ఆబ్బురపడునంత అందంగా జ పాత నాకు సరిపోయినదీ కాని మొదటి సారి కావడము వల్ల భయము కాళ్ళు వణకుట నోటిలో తడి ఆరుట మొదల్సెన లక్షణాలతో స్పేడి బయటకు రాలేక పోయితిని మా బావగారు ఒక్క తోపు తోయుటతో స్కెజి పెకి వచ్చి విట్లో నాటకము ముగించినొను అలా వేసినా అందరూ చాలా టాగుందన్నారు మెచ్చు కొన్నారు చాలా ఉత్సాహము కలిగినడి న

శాని ఆ నాటకముతోనే ఆగిపోయినది, తరగ నాటకములు ఆలాగే వరునగా నేర్చుకొందమన్న్స ఆర్హిక "ఇబ్బందుల వల్ప అశ నిరాశ అయినమిల్న

మాకు ఫిర్కా కీం్యదము .. వెబ్బుర్తి మా (గ్రామమునకు 10 మైళ్ళ దూరముండును మద్య రామళ్ళకోట (గ్రామమున్నది. ఆ (గ్రామములో 'పేరయ్యగారు లక్ష్మణా చార్యులుగారు ఇద్చరు ఆర్మోనిష్టులుండేవారు, వారికి నా నంగతి బాగా తెలును.

నేను కరణముగా ఫిర్కాకేంద్రమైన వెల్చుర్తికీ రెవిన్యూ అన్‌స్పెక్టర్‌ గారి దగ్గరకు వెళ్ళవలసి వచ్చినపుడు ఛామళ్ళకోట "మీదుగా వెళ్ళే వాడను

' అ మార్గము తప్పిన ఉలివెందకొండ ఐదు మైళ్ళు నడచి వెళ్ళి ర్తిలొ

బస్సో ఎక్కి వెళ్ళవలెను అప్పుడు మా ఇూరు మీదుగా బన్సులు లేవు క970లో కాలు నమ్నారు ఉయ్యాలవాడ, కలుగోట్స్ల పుల్లగుమ్మి

6 రామళ్ళిగొట వెల్పుర్తికి బస్సులు వచ్చినవి కాని నేను పుల్లగుమ్మిలొో ఉన్న (త కాలములేవు అందువల్ల ఉలివెందకొండ ఐదు మైెళ్ళు నడచి వళ్ళ దానికన్నా రామళ్ళాకోట 4 వ్వ్యెళ్ళు మెదటి రోజు సాయంత్రము రామళ్ళకట చేరి మదునటి రోము ఉవయము వెల్చుర్తికి నడచి వెళ్ళేవాడను మధ్య (బహ్మ గండ కేేత్రమున్నది _ బవ్మాగుండేశ్వరుని దర్శించి వెళ్ళవాడను తిరిగ వచ్చేటప్పుడు సాయం్యతమునకు రామళ్ళరోట చేరి ర్నాతి వుండి మరునటి రోజు పుల్ళగుమ్మి చేరెవాడకు వెళ్ళిటప్పుడు ఒకరోజు వక్చేపప్పుడు ఒకలోజు రామళ్ళకోటలో ఉరయ్యన్వా గారింట్లో మకాము నాటక ఎమాజమువారు ఆర్మణిష్టులు అంతా కలేువారు పద్యములు పాటలు పొడుకుంటూ ఆ రెండు "లలు అనంటముగొ శాలముగడచి పాయ్యేది రాకురాను వాళ్ళంతా చాలా అప్తేమి జాలు కావడము జరిగినది

౨-శ్రామమునకు బెంగుళూరు. నుండి ఎవరో సంగీత విద్వాంసుడు

వచ్చి అర్మోణి నేర్పించుటకువచ్చు ఉత్సాహవంతుల్సెన కొందరికి లెగ్గార్య- ణ్యములు నుమారు కరి బెంగుళూరు నుండి తెచ్చి ఇచ్చి కొందరికి శిక్షణ ఇచ్చుచుండి 5 6 మానములు అయిన తర్వార బెంగళూరుకు వేళ్ళి అతను తిరిగిరాలేడట ఆర్మణి పెట్బలన్ని వృదాగా వుండిపోయినవి. అనాడు అనగా 1938 ఆ ప్రాంతము _చాలా తక్కువ ధరలుండినవి ఒకరోజు నేను రామళ్ళకోటకు వెళ్ళట తటస్పృించినది ఓక మిత్రుడు తన తావున ఆర్మణపెక్కె లెగ్గండు.హ్యండు వున్నది తీసుకొమ్మని అని అడిగినాడు ఏమి

చెయ్యాలి నాకు వాయించుటకుూదు. నేరు+గోలేదు

-శాని సరదాకు వా తాపున డబ్బాలేదు ఆప్పడవ్వుడు కొంతకొంత ఇచ్చేదను" ఇని కూడా _ఇదువది రూపాయలు చేసి ఇచ్చిన తీసుకుంటా చన్నాను అతను బాగా నెమ్మదిగా వున్నవాడు, మీ ఇస్పృము అక్కే ఇవ్వండని అమెష్బె తెప్పించి ఇచ్చినాడు. విధిలేని పరిసృతిలో నెత్తిన వేసుకున్నానే “ఎలాగా అని సచే ఛూద్దాము ఆనుశోని య్లీచంఘటన ఎందుకు అలా ఒ.ద్హి వుట్టించాడే ఆ భగవంళుడు ఆ కళావకల్చిదయ అని ఆ పెట్బతో

క

పుల్సగుమ్మి చేర్చినాను మా నాటక బృందము వారంతా చూచిచాలా అనందించము జరిగినది ఒక మంచిరోజు చూచి పెట్బెకు పూజ చేసినాను నమస్త దెవతలకు కళామతల్లికి మనసాం (ప్రార్శన చేసి హృదయపూర్వక నమస్కారము చేసుకున్నాను కుర్చిస్పె కూర్చొని పెప్పె ఎత్తి బత్తాలపె కాళ్ళు మోపినాను నాకు అంతకుముందు సావిత్రి నాటశకములో పద్యాలకు రాగములు నేర్చుకున్నాను అక్కడక్కడ పాడుచు కొంత అనుభవమున్నది దానిని పురస్కరించుకొని ఒక రాగము (ప్రారంభించి ఆ రాగము వ రీడుప్పె ఏలు పెడితే అదినరిపోవునో ఇ రాగమునకు నంబంధించిన రీడ్నన్ని గుర్తు పిక్ళెకొని పాడుకుంటూ వాయిన్తుండే వాడిని " జన్మసంస్కాఠమై తేనేమి. భగవంతు అనుగ్రహమ్బైతేనేమి అ కళామతల్చి దయవల్స పదున్తెదు దినములలో నాకు వచ్చిన పదిపన్నెండు రాగములలో పద్యములు పాటలు ధారాళముగా పాడుచూ వాయించ*లిగినాకు ఇకవవలకుండా చిన్నచిన్న పిల్లలను జతచేసి కృవ్మలీల నాటకమును శిక్షణ పారంభిందితిని నాలుగు మాశములలో నాటకము శిక్షణ పూర్తయి వారి పెద్దల నహశారముతో (వదర్శన ఏర్పాటు చేసితి? నాటకము నాక్షు ఆస్బర్యము గొలువురీతి అద్భు- తముగా వుండినది వారి పెద్దల ఆనందమునకు మేరలేమ తిరిగి ఆ నాటకమును మా వూరి బుగ్గ తిరుణాలలో వేయించిరి అవ్చటికి మా వూరిలో ఎవరు పాడినా ఆర్మణి చక్కగా వామించగలుగుట సిద్పించినది ఆ నాటనముతో నా పేరు అ చుట్టూ _పక్కగ్రామములలో చాలా గొప్పగా చెప్పుకొనుట జ ఉళ్సాహముతో కొందరి యువకులకు పోగువేస లవకుశ నాటకమును శక్షణనిచ్వెక్‌న్‌. అ నాటకము మంచిపేరు తెచ్చినది " దానివి రెండవ పర్యాయము టుగ్న తికుచాలలో వేయించి5

ఈవిధముగా నా పేను దినదినాభివృద్పిగాంచుచు గొప్ప ఆర్మోనిష్టుగా మంది వటుడుగా ఉత్తమ్బవ్రర్శకుడ.గా చెప్పకొనుచుండేటా జకిగినద్‌

శాని మా వూరమలో మ్యూతమే అంతవరకు అర్మణి వాయిస్తూ వుండే వాడిని కాని బయట ఎక్కడా అఆ అవకాశము చిక)_లేదు

ఒకరోజు లొడ్నిపల్నె (గామమునకు మా అక్కగారిని చూనుటకు వెళ్ళడము అక్కు థ ఒక హరికథకుడు వచ్చివుండడము వారు మావారి ఇంటి

8

లోనే వుండడము జరిగినది ఆ హరిదాను ఇంతకుమునువు తురిమళ్ళ్ల వారి కంపెనీలో దశరథుడు రాజరాజనరేందుడు విశ్వామ్మితుడు మొదల్తెన పాత్రలు ధరించుచు నెలసరి జీతముస్పైె వుండేవాడు మంచినటుడు సాహి త్యా సంగీతాలలో మంచి పరిచయమున్నవాడు తురిమేళ్ళ కంపెనీ కాలవశ మున విచ్చినమ్మె పోవుటచె హరికథలు చెప్పుతూ పరిచయమున్న వూదగొన ఆ [గామమునకు వచ్చి వుండినాడు

నూ బావగారు వారికి బాగావరిచయస్తుడు (బ్రాహ్మణుడు మా వారి ఇంటిలోనే అనాడు ఈనాడు భోజనము ఆది 1938వ సంవత్సరము చివ అనుకుంటాను

అ క్వాగారు కర్న్చూలు నుండి మంచి ఆర్మణిష్టును పిలిపించమని నాకు సరిపోయెవారు ఇక్కడ ఎవ్వరు లేరని మా బావగారిని అడుగుచుండ విన్నాను "అ రోజు ర్నాతి భోజనానంతరము హరికథ చెప్పుటకు ఏర్పాటు బేనున్నాతు

ఆ (గ్రామమునకు రెండువ్కెళ్ళ్‌ దూరములో నన్నూరు అనే ఒక (గామమున్నిది ఆ ఛామములో నాగలక్మయ్య గురుమూర్తిశా స్త్రి ఆను ఇచ్నరు శాస్త్రీయ నంగీతము జఆభ్యాసించిన ఫిడేలు, ఆర్మణుష్మలు వున్నారు.

అవూరిలో కథ చెప్పినాడట వారి వాద్యములు నరిపోలేదట చివరకు

1శతిపెట్టుకొని చెప్పనాడట అంమవల్న కర్పూలు నుండి పిలిపించ- మన్నాథు....

మా బావగారు వెంటనే నన్ను చూపి నా పహెవమంది ఇతను చక్కగా ఆఅర్మణ వాయి.౦చగలడు లెగ్గుకూడ వున్నది చెబిజేనే నాకు చాలాభయము వేసినది నేను శాస్తీయ సంగీతము నేర్చుకోలేదు ప్పెగా మా వూరివాళ్ళికు తప్ప వెక్కడేను-బదుట వాయించలేదు నన్నూరు వారే వాయించలేనప్పుడు నేనెలా వాయంచగలను అని ఆ శాస్రగారో€ వున్నవిషయము చెప్పుకున్నాను వారు కూడా ఫరవాలేదు మీరు వాయింఒలేనిచో - శృతి పెట్టుకుంటాను పెట్టె తెస్పించండి అన్నాడు వెంటనే మా బావ (గ్రామ కరణము కావడము వల్న తలారిని మా (గ్రామమునకు నాతో లెటరు (వ్రాయించి పంపించడము సాయంశానికి పెళ్ళా తేవడము జరిగినది అ_రాతికే కథ అంజనేయ స్వామి దేవాలయము ఆరుగుస్పె ఏర్పాటు చేసినారు.

9

ఊత ఆ ఆంజనేయ స్వామిని ధ్యాంంచి అందరి దివతలకు (యొక్కుకొని దాసు గారు స్వరము వేసి పాడిన పెష్టె ముశవి కూర్చుంటాను మీ ఇవ్చ మన్నాను లేదు లెండి ఆం హిరంభించినాను అ భగవంతుని తృవళథే ముగిసవరకు చక్కగా వారిని అనునకించి వాయించడము సాౌగి పోయినది. కథానంతరము శాస్తీగారునా బేశులు వట్టుకొని ఇంత గొవ్చ ఆర్మోనిష్నుగా నుండి నాకేమి తెలియవన్నావు గొవృవారెవ్వుడూ ఈము గొవ్చవనము చెప్పు కోరని శ్నాఘించినాడు “కీథ చాలా బాగున్నదనియు నమీపములోనే శరన్న వరాత్రములు వారము దినవమలుండ టచే తొమ్మిదిరోజులు ఆ గగామములో నె వారిచే కథలు చెప్పించుటక. (గామ పెచన్పలు నిశ్చయించి వారినడుగుట వారు యీ నత్యనారాయణరావుగారు ఆర్మోని వాయించుట కఠిగీకరించిన చెఒుళాననడము మా బావగారు తప్పక జఒప్పించెదనని చెప్పి పెళ్ట్ళెను ఆక్కడే వుంచుకొనడము ఆ (వకారమే నవరా తములు కానిచ్చి కథలకు వాముంచడము ఆ కథలన్నీ చాలా బాగుండడము అదంతా నా చలువేనని శాస్త్రిగారు పొగడడము నా ఆనందమాకాశమంటినది దానితో ఆ చుట్టు (పక్కల (గామములలొ నేను గొప్ప ఆర్వోనిస్తుగా గుర్తింపు కలుగటము జరిగినది ఇక్కడ ఒక విషయము చెప్పుకొని ముందుకు పోవడము అవస రము తురుమెళ్ళ వారి కంపెనిలో ఇంకొకరు "కథానాయకుడుగా పాత ధరించే ఒక ఉళ్తమ నటుడుండేవారు వారి'పేరు అరికెపూడి లక్ష్మి పెరుమాళ్ళ చౌదరి నెలసరి జీతముప్పై అ కంపెనిలోనే చాలా కాలముగా నుంటొ-లొద్ది పల్చెలో నొటక(పదర్శవలిచ్చ్వూచున్న కాలములో నేను వెళ్ళవాడిని వారంతా నొకు బాగొ పరిచయ మని ఇ-.తకు ముందే (వొనివుంటిని, అ చౌదరిగారి నటనా కౌశల్యముకు కొనియాడకుండో నుండలేను ఒక్క మాటలో చెవ్చవలెనన్న హరిశ్చృం ద గాటకములో వాళు హష్షశ్చర్మద్దుని ప్నా్ర ధరించేవారు. ఆటువంటి హరిశ్చంద్ర పృాత్రభారిని ఉంతవరకు అనగా 1996 వరకు మరే రంగ నస్మలముప్తై చూడలేవని హృచయపూర్వకముగా చెప్పు- చున్నాను ఇప్పటికి అఆ పాత నా హృదయములోనే చెరుగని ము[ద వేసినది వారి నటనా కౌశల్యము పద్యపఠన విధానము అత్యద్యు, తము

ఆంధదేశమున ఎంబరో పేరుమోసిన వటులుండేవారు. ఆ కాల- ములో అ నాటిను౨డి ఈనాటి వరకు ఎందరినో హరిశ్చంద పాత్రధారులను

10

చూచిశాను కాని చౌడరిగాంని చూచిన తర్వాత ఇక ఏ హరిశ్చంద్ర పాత ధారి నామనస్సును ఆకర్తించలేదు పాషాణ హృదయులన్సైనా (చవింవచేయ గల నటళా సామర్శ్యము పద్యపరన విధానము అమృతము వారు నేడులేరుం వారికి శా హృదయపూర్వక టోహారు లర్పీంచి నా చరిత తక్కిన భాగము (వాయుచున్నాను అనాటి నుండి అ చుబ్మువట్టు (గ్రామములలో హరికధలకు మామూలు హరి దానులు వచ్చిన ఆయా (గ్రామాల వాయిద్యముల వారితోనే జరపుకోవడము గొప్ప హరిదాసులు ఆనగా చక్కగా కథ చెప్పు.లోను సరీత సాహిత్యము అలో బాగా పరిచయమున్న వారెవర్డెనా వచ్చినపుడు మాకు మంచి ఆర్మో- నిష్టును పిలిపించమని అడిగినపుడు నాకు బండిని షపంపేవావ మనిషి వంట లెటమువ్రాపి తప్పక రావలయింనని పంపేవారు

అరా వంపినప్పుడంతయు నాకు చాలాభయము కలిగేది సాధ్యము నంత వరకు వివో ఆర్జంఎ అవసరమైన పనులున్నాయ? సాకుచెప్నికొన్ని తప్పించుకొనే వాడిని కానికొన్ని తప్పించుకొనుటకు వీలులేనివి వచ్చినపుడు విధికృతముగా వళ్ళేవాడను

వెళ్ళి ముందుగా తబలిస్సును కలిసి దానుగారు స్వరము వేం పాడు- దురా మామూలుగా చెప్పుదురా సంగీతము వాగా తెలిసినవాడేశా అని విచా- రించే వాడను జొనని చెబి3 వెంటనే దిఘుగావెని కలిస నమస్కరించి నాకు శాస్తీయ నంగీతము తెబియదు నాటకానుభవం మాత్రమే గాన మీరు స్వరము వే వి చైనా పాటలుపాడిన నేను పెట్టదించి కూర్చోవలసియుం" డమ అని చెప ఒడేము ఇరవాలేచు లండి సర్బకొని బోవుదును . వారుంచేది శబలిస్సు దాసుగారికి శాస్త్రీయ సంగీతములేదు మామూలు నొటక సంగీతమే యన హారిదొను కడకు ఎళ్ళిదిలేమ. దాసుగారే అర్వోనిస్టు వన్చినాడా అని తెలుసుకోని నా దగ్శరకే వచ్చి నాకు శాస్త్రియ సంగీతము తెలియదండి మీరు దయచేసి చూనుకొని వాయించవలెను కథానుభవం మాతము వున్నచి అని చెప్పేవారు. అప్పుడు నేకు ,రవాలేదు లెండి అని అనేవాడిని విష్పెతే నేమి నా వాయిద్యము (పతి హరిధాసుకు తృప్తిని కలిగించేది మార్కాపురం నుండి పోలివల్సి సుబమళ్యాశా స్త్రి గారని నంగీత సౌహిత్యమ లలో గొపు

11

అనుభవం కలవారు ఫపంవత్సరానికి రెండేండ్నకు ఒకపర్యాయము మా (గామ ములకువచ్చి (వశ్నిగామము లో ఒక నెలరోజులు రామాయణ ఖారతములు హరికథగా చెప్పేవారు. వారికి సహితము నేనే ఆర్మోనిస్పుగా వుండవలెనని కోరేవారు మా (గ్రామములోను దగ్గర (గామములలోను నేనే వాయించే వాడిని చాలొ తృప్తి పడేవారు

ఈ విధముగా [కమముగా మా తాటాకా అనగా (దోవాచలం చక్‌) అంతటా నేనే గొప్ప ఆర్మోనిస్పునని ఉత్తమ నటుడనని ఉత్తమదర్శకుడనవ చెప్పకొనుచుండుట వినుచుండేవాడిని ఆ కళామతల్నిదయ

నేను మా (గామములో వున్నంత కాలము (పతి సంవత్సరము ఒకటి లేదా రెండు నాటకములు నేర్చేవాడిని ప్రతిసంవత్సరము బుగ్గ తిరునాళకు ఒక నాటకము నేనే నేర్చించి వేయించాలి ఇది పెద్దల కోరిక ఆ (పకార- మే జరుగుచుండెడిది

అ కాలంల- ఎచట చూచిన పౌరాణిక సాటకములేగాని ఇతర చారి. ఈక జౌనపవ సాంఘిక నాటకములు మా (పొంతములో వుండేవికావు

కర్నాటక నుండి గుచ్చి వీరూ కంపెని వారు కర్నూలులో నాటకము లు పదర్శిస్తున్నారని తెలిసి మా వ్రూరు నుండి బండ్కు కట్టించుకొని వెళ్ళి చూచి వచ్చేవారము చాలా అద్భుతమైన (ప్రదర్శనలు ఒభ్మా నాటకము నెల వరకు సినిమాలాగో రెండు (ప్రదర్శనలు ఇనిమాలాగా ఎలక్ట్రిక్‌ కిక్‌ తో చాలా చక్కగా చితముగా (పదర్శించేవారు "7

నేను కనీసము _పతినెల మొదటి'.వారములి జీతము వన్తూనే కర్నూలు వెళ్ళేవాడిని రెండు మూడు రోటోలుండి అన్ని్ససినిమౌళు న! వచ్చేవాడిని కర్నూలు చూకు వదున్సెదు మైళ్ళ దూరము మాతము, ఆయినా ఉలివెందకొండకు ఐదు మళ్ళు నడచి వెళ్ళి ర్హైలుకు వెళ్ళవారము రైలు చార్జి నాలుగున్నర ఆణాలు మాత్రమే అనాడు

కర్నూలులో రాధ్యాకిస్న సినిమా హాలు ఒకటి వుండేది (ప్రస్తుత శ్రీనివాన క్లాత్‌ మరృంటు అసోషియేషన్‌ వారి అంగళ్ళ న్పలములో డేరా సినిమా వుండేది ఆంతే డేరా సినిమాలోగాని రాధ్యాకిష్టలోగాని నేల టికెట్టు

12

మొదట రెండున్నర ఆశాలు నుండి వాలుగున్నర ఆణాలు మాతమే వుండేది ఆస్పుడ, మో జీతములు కూడా పదమూడు రూపాయలు మాత- మ వుండేది

కర్నూలులో ఆ కాలములో శరన్నవర్శాతాములు చాలా విశిషముగా ఒరిగేవి పతి దేవాలయము దగ్గర భోగము మేళమో హరికథయో ఏద్ద ఒకటి వుండేది ఇంచుమించు (ప్రతి నవర్శాతముల కాలములో కనీసము ఫి శ రోజుల్లైనా వుండేవాడిం ఆచ్ని అక్కడ కొంచెము ఇక్కడ కొంచము చూస్తూవుండెవాడిని దనరావండ.గ (విజయ దశమి) కు ముందురోజు రాతి కర్నూలులో అన్ని దేవాలయముల కాకర్థకమములు నగరెశ్వరాలయము క్రఉథురావాలి తెల్ళవార్నా కారర్థాకమములు జరిగెవి అవికూడా చూచేవాడిని

గనుళ్ళడాని చెకకందో ల *

ఒక పర్యాయము కత్చూలు రాధాళ్ళష్ణ ధియిఎర్యో. తులాభారము నాటకము ముఖ్యనటులు శ్రీ కపిలవాఎ- రామనాథళాస్త్రి కృబ్ళుత్ని అంధ గంధర్వ జొన్నవిత్నల- శేసగిరిరావు నారదుడు) స్వాశం నరపింహ్మరావు (నత్య) శ్రీ యీలపాట రఘురామయ్య రుక్మిణి) అఆ నాటకమునకు పత్యేక ముగా మావూరి నుండి వెళ్ళి చూచినాల. మరియొకతూరి రంగూన్‌రౌడి* చొమ్మెట సూర్యనారాయణరావుగారి బృందము వేసయుండిరి. ఆవచూవ వాము మరియుళళూరి శ్రీ బళ్ళారి రాఎవాచారు్యులు శ్రీ దొడ్డనగౌడుగొరి రానదాటఏ నాటకము చూచినానూ.. ఒకవర్యాయము నందికొట్లూరు తాలూకా తర్పూరు తి చాల చాలా "గోప్ప తరుళాల అ తిషగాలకు వెళ్ళి మూడు రోజులుండి మూడు రాటశచులు శ్రీ స్నానం నరసింహరావు శ్రి వంచాగం వెంకటరామానుజాచారి శ్రీ రామన్శష్పృక్లా శ్రీ బెల్హింకొండ ఎబ్బారావ్హు ముదల్సిన నటులేగాక_ “కర్నాంబ రామతిలకముం శ్రీరంజని ఒుమేర్థిందదమణ లఅక్ష్మీరాజ్యం హఠఖి కమళాదేవి మొదల్సిన తారాగణము స్త్రీ పృాత్రధారిద్నాన పేరాల. బాలక్కష్మమూప్తి వ్నారాలను చూచికాకు యెడపలి సత్యనారాయ.మ, మరియు అభ్బూరు వరపసావరావు పారువల్ని బుబ్బారావు పారుపల్ని సత్యనారాయళలు నిడిముక్కుల సుబ్బారావు వేమూరి గగ్మ్యయ్య బందాశనక లింగేశ్వరరావు సియస్‌ ఆర్‌ ఆంజనేయులు దొశరి కోటిరత్నము తుంగల చఎవతిరావు, తాయిలమ సానం అనుపేకు గాంచిన కొందపేట కషూలును ఇంకా చాలమండి నటీనటులను వార

13

-ఛాటక 1పదర్శనములను చూడడము జరిగినది

ఆనాడు ఆంధ నాటకరంగము మూడుపువ్వులు అరుకాయలు కాసి- నట్టు అంధకళాజ్యోతి దేదీస్యమానముగా వెలుగొందుచు దశదిశాలజాబ్వల్య మానంగా (ప్రకాశించిన రోజులవి నాటక కళారంగములో ఆదియొక మహా యుగము,

కర్నూలు సమివపములొ. కాల్వబుగ్మ తిరునాళలొను వతి సంవత్సం రము ఉత్తమ నటీనటులను ఆహ్వావించి నాటకములు ధర్మకర్తలు వేయించే వారు లాయరు నాగేశ్వరరావుగారు.ఉన్నంత కాలము జరిగినవి

అంకేగాదు వారి యాజమాన్యములోనే కర్నూలు రామబోట్ళవారి డేవా లయములో దేశమునందలి నుప్రసిద్ద గాయకులతో వాయి ద్యవిద్వాంసులతో (పతి నంవత్సరములు త్యాగరాజోత్సవము జరుగుచుండేవి అవన్ని చూచే వాడి? నేను కర్నూలు చేరిన తర్వాత నేనోక సభ్యుడనుగా అందులో వుండే వాడిన్‌

ఒక పర్యాయము మహాశిపర్మాతికి (బ్రహ్మకుండము ఉత్సవములో రామళ్ళకోట మ్మితులు లెండు నాటకములు టికెట్టు పద్బతిలో విర్పాటు చేసుకున్నాడు శ్రీ కృష్ణకులాభారొము సాన్మితి నాటకములు బెజవాడ నారాయణరావు అను వ్యత్తతో త నాటకములు రిహార్సలు 12 మానములుగా బేసియుండి వాటిని బ్రహ్మకుండములో విర్పాటు బేసినారు

రామళ్ళ్లకోట వారు వాకు చిరకాల మిత్రులు అప్పులు వారు వన్ను తులాభారములో కృష్ణుడుగను సావిత్రిలో యముడుగా వెద్యూలని పట్టు పట్టుటచే ఒప్పుకున్నాను. వారె దర్శకుడు నత్యభామ కాని నేను రిహారు- లుకు వెళ్ళలేదు మా పూరికి రామళ్ళకోట 4 మైళ్ళు ఒక్కరోజు ముందు వెళ్ళి నాటక రిహార్సలులో పాల్గొన్నాను దేవునిదయవల్న నాకు చక్కని రూపము ఎత్సుఎత్తుకు తగ్గలావు మనిషిని చూవే వారికి చాలా ఆకర్షనీయ- ముగా వుండేవాడిని నా కృష్మపాాత యముని పొత్ర చూచి బెజవాడ నారా యఖరావుగారు చాలా అబ్బురపడి మీ పక్కన నటించే భాగ్యము నాకు కలిగి నందుకు గర్వపడుకున్నానన్నాడు నాటకములు చాలాబాగున్నవి ఆతడు

14

నత్యభామ పావ్నితి పంవాడు చక్కగా పాడగలవాడు ఇదివలకే నాకు ఆ ఈలూకా ప్రాంత నుంత్మా మంచిపేరు వున్నదని ఇదిరకే (వాసియున్నాను అ చుట్టుపట్టు ఇగొమములలో ఎవరైనా నాటకములు నేర్చుకొని వేయు నప్పుడ. పూర్తి రిబోర్సలుకు వన్ను అవోన్వించేవారు. నేను వెళ్ళితే ఆర్మానిస్సులు పెట్టెను నాముందుంచి మీ ఎదుట మేము వాయించలేము మీరువాయుంచండనేవారు. అయ్యా నేనేమి శాస్త్ర్రయంగా నేర్చుకోలేదు అది. గాక నిరంతరము మీ నటీనటులకు మీరువాయబించిన పాడే ఆలవాటుంటుంది గొన మీరే వాయించండి అని తిరిగి ఆర్మోబి పెక్ళైను వారిడగ్గరకు జరిపే వాడిని

ఇక్కడ ఇంకో విశేషము చెప్పవలసియున్నది నేనుదూ గామ కరణమునుగదా తాలూకా నుండి తహ$ల్‌ దార్భవారు ఫిర్కా నుండి రెవి- న్యూ ఇన్‌ స్ఫెక్ట్రరుగారు తనికికి అప్పడప్పుడు వచ్చుచుందురు కాని వారు వచ్చినప్పుడు చాలాసార్హు నేను (గ్రామములో నుండుటలేదు ఎక్కడైనా హరిక “కు ఆర్మోనిస్టుగానో లేదా ఏ వూరివార్డె నా నాటకమువకు పిలిపించితేనో వెళ్ళుట తటస్బించుచుండుకు అట్బి పరిస్థృతిలో విమి దండించేవారు కాదు ముననబు గారికి కరణంగారు వస్తై లెక్కలు తీసుకొనిరమ్మని చెప్పండి అని చెప్పి వెళ్ళ్లువారు ఎవరైనా కొత్త రెవిన్యూ ఇన్‌ స్పేళ్ళర్ను వస్తే తహశీల్‌ బార్బు వారికి చెప్పెవారు. కరణంగారు గొప్పకిళాకారుడు సాదారణంగా (గ్రామములో నుండుట తక్కువ మీరు వెళ్ళినప్పుడు లేనిచో రిపోర్చు ఏమి చెయ్యవద్చండి ఆని చెపషుటతో నన్నుచూచిన ఆందరూచాలా గౌరవించేవారు అట్టని (గామ లెక్కలలో వి పారపొట్టు వుంచను _ఎప్పటికప్పుడు వ్యకమం గా తయారు చేసి వుంచేవాడిని ఒక పర్యాయము మా తహళీల్‌దారు నుల్హార్‌మొహద్బీన్‌గారు చాలా నుంచివారు మా (గామమునకు వచ్చిశప్పుడు ఎందుకీకర శకము వృత్తి పర్పనాల్చీ చాలాబాళున్నది చక్కగా పాడగలవు నాటకానుభపము ముంచి పేరు వున్నది సినిమా డ్హెరెక్సరు నా మ్మితుడొకరు న్నారు- -విన్ను తప్పక చేర్చించుతాను. వేళ్ళుతావా అని చాలాఘట్సిగా చెప్పినాడు కాని నాకప్పట్టొ అఆ అభిపాయములేదు ఎందుకన యదార్హము చెప్పుచున్నా ఒను రూపగులులావణ్యవతియె న భార్యను చుట్ట పట్ట (గౌమో లలో నాకున్న పేరు ప్రతిషృలను 909 సంవత్సరముల వృద్చురాల్సెన మా తండి తల్ని మాతలిగారిని చిన్నతమ్ముడు ఏడెనిమిది ఆవులు బ,రెలును

15

వదలి వెళ్ళుటకు మరియు అర్హిక పరిన్పితిని మనస్సంగీకరించలేదు సెగానే నా ఇంటికి బ్యేష్టుడను ఆ్కొకంగా చాలా వెనుకబడిన కుటుంబము ఒకటి ఆడు నంతానాలు కలిగిపోవడము ఇవన్నినాకు (పతిబంధకముల్తె నిలిచినవి

అంతేగాదు చితపు నరసింహరావను ఒక రెవిన్యూ ఇన్‌స్పెళ్టరు మా ఫిర్హాకు (ట్రాన్‌న్సరయివచ్చి మా వూరి శ్చాంపు వేనుకువ్నప్పుడు వారుకూడా మౌ తహశీల్‌ దారు గారినలె చాలొ బలవంతం చేసినాడు వారిసొంత పినతండి చితపు సారాయణమూ్త్తిోగారి దర్శకత్వముతో అప్పుడు కొన్ని సినిమాలు తీయడం వారిపేరు చాలా బాగావుండినది అందువల్ల మా పినతండికి చెప్పినన్ను ఖచ్చితంగా సినిమాలో చెర్చిస్తాను రమ్మని ఒత్తిడి చేసినాడు అప్పటికింకా యన్‌ టి రామారావు నాగేశ్వరరావు ఆ ఫీల్నులో ఎక్కునగా. (వవేసింవలేదు

శాని నా దురదృష్పము ఎందుకో ఎవరు చెప్పినా గ్యారంటీ ఇచ్చిన వ సేమిరామనస్సు అంగీకరించలేదు " వాజాతకము ఇంకోరకంగా వున్నప్పుడు అలాంటిఅవకాశముల నంగీకరింప బుద్నీ పాడమదుగదా వాస్తవరి గా ఆనాడు వా సలహా సహకారములతో సినీఫీల్డులో చేరివుంకు. యీ పాటికి నా జాతకమే గొప్పగామారి పుండేది. విధివిధానము అనురుంణాము గాని అ ఫీల్డులో ఆందరూ బాగుపడినారా మవ కథ ఎలావుండేదో ఎల్నా చెప్పగలము విమయితేనేమి చేతులారా ఆ ఆవకాశములను మాము రెండు సార్హు జారవిడచుకున్నాననుట యధార్హము

చూ (గామములో నుండిన కాలములోనె గద్వాల దగ్శర వల్సూరులో తులాభారములో కృష్ణుడుగా సావితిలో యముడుగా మహబూబ్‌నగర్‌ జిల్లా కొల్హాపురములో సావితిలో యముడుగా పొల్గొనడము జరిగి అచ్చట చాలా మంచిపేరు (వతిషృలు వచ్చినవి మా (గ్రామములో తులసీజలంధర నాటకము శిక్షణ నిచ్చియుంటిని ఆ సందర్భములో జలంధరునకు ఒక పెవ్ప లావుపాటి గద తయారు చేసివుంటిని ఆ గదను తీసుకొని కొల్లాపురములో యముని ప్మాతకు వెళ్ళినప్పుడు ఐస్సుదిగగానే ఆ గవను అ పాత్రకు తగిన నన్నుచూచి చాలామంది (పజలు దుముడు వచ్చినాడు అంటూ ధియేటరు వరకు. నా వెంటనే గుంపులు గుంపులుగా వచ్చుచుండ ఆ అనందము

16

చెప్పనలవిగాదు అప్పటికే నా పేరు ఆ పాంతములో బాగా (పచారములొ మండినది

నేను దర్శకుడుగా మా (గ్రామములో శిక్షణ నొనగిన ముఖ్యమైన నాటకములు అవకుశ కృష్ణలీల ప్రహ్హాద తులసీజలంధర గయోపా- క్యానము మొవల్సెన పౌరాణిక నాటకములు అవసర సందర్భములలో కొన్ని షాాతలు కూడా వెవాడిని అవకుశలో చాకలివాని పాత ధరించినాను ఏ నాటకములోన్సెనా వి పాత ఆవసరమని తోచినదానిని ధరించేవాడిని

మా (గామము ప్రాధమిక పారశాలలోగాని కరణము పరీక్షకు డోన్‌ దగ్గర ఉడుములపొడు గాముములో మా పెదనాన్న కుమారుని దగ్గరగాని చడుపుకునేటప్పడు నీవు చాలా మొద్చువని వంటల వారి వెంట నీళ్ళు మోనుకొని 1బతకవలసిందేనని తిక్కేవారు వాన్నవముగా నాకు జ్నాపకశక్తి దొలాతక్కువ

అన్నివిధముల ఆఅనుకూలఅచతిద్మెన భార్య కాపురమునకు రావడము ఉభయులము మనసార కోరిచేసుకున్న వివాహము ఉద్యోగమునకు కావలసిన వరీకలు పానుకావడము ఉద్యోగ్యపవేశము ఇవన్నియు ఒకే నంవత్పరమమోా జరిగినది, ఆది జీవితములో మరపురాని ఘట్టము 1941వ నంవత్సరంలో ఇంటిలో విడు మాసములలో విడు పాభాలు పోవడము భార్యకు త్మీవమ్హైన అనారోగ్యం ఏర్పడడం కర్నూలుకు వెల్లడమ. తటస్పించినది ఆ వెళ్ళడము చివరకు కర్నూలులోనే వుంచవఖిసినీ వరిస్కితు లేర్పడినవి 1911 నుండి 1946 వరకు (గామమునకు వస్తూపోతూ 1915వ "పంవతృ్సరములో కర్నూలులో న్పిరపడడం జరిగినది

ఆఅడిమా (గౌమములో వున్నంతచదకు నా నాటక కళానుభవము ఇక్కడ నుండి నా జీవితములో అన్నిరంగాలలో నూతనాధ్యాయము ఒక శ్రొత్త మల. పు (ప్రారంభమయినది

పారకులు ముఖ్యముగా నా చరితను గురించినంత పరకు జ్ఞాపక ముంచుకొనవలసినవి రెండంశములు వీటిని ధృష్టిలో వుంచుకొని చదవ్నాడి క) నా చదువు (గామ పాధమిక పాఠశాల ఐ.వతఠగతి 2) ఆర్జ్హికముగా చాలా వెనుకబడిన కుటుంబము ఇది మరచిపోకూడదు

17 ఠర్నూలు జీవితము = కర్నూలులో నేను

కర్నూలులో మా లొదిపల్నె బావగారు ఒక బాడుగ ఇల్ఫు రామారావు గేటులో పిల్లల చదువులకొరకు తీసికొని కాపురముండిరి ఆ ఇంట్ళో చేరడ మైనది. మా బావగారి ఇరువురు తమ్ములు ఒక అన్నగారు కర్నూలులో ఉద్యోగములో నుండుట వేవవేరు శాపురములలో నుండిరి

అ-అద్బ్చరు తమ్ములకు ఒక షరాపు వ్యాపారి (ఎండి బంగారు) కొంత బొకి వుండి వ్యాపారము బాలించుచుండ తమబాకి కించ ఆ అంగడిలోని సామానులు తీసికొని చాము పట్టుబడి పెట్బెదమనియు రె-డొణాల భాగము వెలకు యేఐదిరూపాయల జీశమిత్తుమనియు నన్నా వ్యాపారము చేయుమని ఓ948 చివర్మోనా కవ్పగించడము జఏగినది

మా బంధువుల ఇండ్నలో వి కార్యమయినా బట్ట్టలుగాని సొమ్ములు గాని కొనవలసి వచ్చినపుడు నన్ను పిలుచుకొని పోవుట అలవాటు ముందే వున్నందున ఆ వ్యాపారము బాగా నిర్వహింతునన్ను విశ్వాసముతో నాకవ్చ= గించిరి

నా భార్య జబ్బు మెనిమిద్‌ మౌాసములకు గుణమ్హైనది. తిరిగి మూడు పర్యాయములు వ్వగామము చేరవలెనని వెళ్ళి వెంటనే తిరిగి శావలసి 'వచ్చుటచే ఇకళ్ళ్వవయత్సము మానుకొని కరణీకమునళు ాజీనామా బేసి ఆ వ్యాపారము నంగీకరించి వారింటిలోనే వుంటిని,

నా కుటుంబము కక్నూలులోనే వుండపలని వచ్చుటచే మా బాసగారు చదువుకునే పిల్లలను మా కడవదలి కాపురము వారి (గామానికి మార్చుకొని వస్తూపోతూ. సహకరిస్తూ వుండేవారు. ఇడీ కర్నూలులో నా క్రొత్త ఖీవితమునకు నాంది

ఈ వ్యాపారము నాకప్పగించుటకు ముందు ఓక విషయము తెలుప వలసియున్నడి. విమన 1947 చివర 1918 మద్యన డోన్‌ దగ్గర ఉడుముల పాడులోమా పెదనాన్న కునూరుడు వారికడ నా కరచీకమునకు కావలసిన చదువు నేర్చుకొని వంటిని ఆఅ (గామములో కొందరు యువకులు వారి

18

బంధువులలో అతర _గామములలో నుండిన కొందరు యువకులు వాతో నాట కములు నేర్చుకొనవలెనని మా ఆన్నగారితో చెప్పినన్ను పిలిపించినారు మా అన్నగారి మాట ,పకారము ఆ _గామమునకు వెళ్ళినాను. అందరు కలసి అవకుశ గయోపాఖ్యానము రెండు నాటకములు శిక్షణ అవ్వాలని గట్టి పట్కదల చూపించినాము మా అన్నగారు సహితము ఖచ్చితముగా నేర్చా- లని అబ్బాపించుటతో అంగీకరించి3ని.

ఇదు _(గామములకు నంబంధించిన వారు ఆగామమువారు కలసి నేక్చుకౌనుటకు విర్చాటయినది లవకుశలో సీకగయోపాళ్యానములో చ్వితలేఖ (గయుని భార్య) సుభ్యద స్త్రి పృాతలకు తగిన వ్యక్తి ఏవ్వరు చిక్కలేదు నాటకములు మ్మాతము శిక్షణ జరుగుచున్నది అప్పుడ. కవ్నూలులొ కూడా ఈ పృాతలకు అనుకూలమ్హైనవారము లేము ఆత్మకూరులో సుబ్బ- రత్నమ్మాగారను ఒక అక్కూయికి ఆ పాత్రలు బాగా ఆఅలవాటున్నది మెరెవ్వరికి లేవనితెలను నేను ఇంకొఠవ్యక్తి ఆత్మికూరు వెళ్ళి ఆ ఆమ్మాయిని కలిసినాము అమ్మాయంకొ సుమారు 25 నంవత్సరములు వయనస్సుండ వచ్చును మాటాడి విర్చాటు చేసుకున్నాము వారమురోజులు ముందుగా రావలెనన్నాను ఎందుకండీ నాకు బాగావచ్చు ౩ రోజూలు ముందు వస్తా నన్నది అలాకాదు పక్కన నటులకు అలవాటు శావాలన్నాను సరేనని ఒప్పుకున్నది ఆ (ప్రకారమే వచ్చినది ఆప్పటికే నాలుగు మానముల చిహార్సలయినది (ప్రదర్శన తేదీలు నిగ ృయించినాము అనుకున్నట్టు వారము రోజులు ముందుగా వచ్చింది రీిహార్భలులో ఆమెను పిలిచాను నహనటుఅతో కలసి చేయమన్నాను కాని నాకుబాగా అలవాకే వూరకే మాటలు పద్యాలు మా్యతము చెబుతానన్నది ఆమెలో కొంత ఆహంభావ మున్నట్నర్భమయినది సరే నీ ఇప్పమనాన్ను. శ్రీరామ లక్ష్మణ పాత భఛారులకు శక్షణ ఇవ్వడము చూచి వెంటనే నాకు చెప్పమన్మది నీకు వచు ఏ కదా చెప్పడమెందుకు మీరే చెయ్యండన్నామ కళ్ళనిండా నీళ్ళుపెట్టు కొని వచ్చి రెండు పోదములు పట్టుకున్నది నేనింతవరకు ఏన్నెన్నో నాట- ములలో యీ పృాతలు థరించినాను ఎక్కడా యీ విధమైన శిక్షలు ఇంతవరకు చూడలేదు పల్గెలలో నాటకములు నాకలవాకేు అలానే ఉంటుం ఛనుకున్నాను కాని యీవిధముగా శక్షణనిచ్చె వారిని ఇంతవరకుచూడలేదు మీ దగ్గర నేను నేర్చుకోవఖసివది చాలావున్నది ఘీరు తండడిలాంటివారు

19 మీ కూతురుగా భావించి నా తప్పుమన్నించి నాకు వారితోపాటు శిక్షణ నిచ్చె డనన్న శాళ్ళపావములు వదలెవిను ఆని చాలావశ్చాత్తావ హృవయముతో వేడుకున్నది అమ్మాయి నేర్చుకోవాలనే ఆభిలాష వున్నవారికి నేర్చడమే నా లక్యము, కళారాధకులకు అహంకారము గర్వము వనికిరావు వ విద్యలు జీవితాంతము నేర్చుకున్నా అంకా నేర్చుకోవసిలనది మిగిలే రండును నికంంతవము మనము విద్యాకృులమే నేకు సర్వజ్బ్ఞడరు అన్న నాడు మూకుడు అని చెప్పినాను నాకు జ్నానోవయమయమినదనిచెవ్చి అందరితో పాటు _శద్చాభక్నలతో రిహార్సలులో వాల్గొన్నది పదునైదు రోజులు శిక్షణు పొందినది చాలా నంతోషపడినది (పదర్శనములయిపోలఎ.నవి నాటకములు చాలా బాగున్నవని ఆ చుట్టు (వక్కల (గామములవారు కొనియాడినారు ఇంచుమించు ఒకనెల రోజుఐ వరకు సుబ్బరత్షమ్మ అక్కడే వుండినది. వెళ్ళి ఆక్కడ నుండి నేను తిరిగి కర్నూలు చేరినాను అ నాటకములు చూచిన యల్‌ బండ పెండేకల్డు (గామమువారు ఘట్టి పట్టు బట్టి వాల్శ (గామమునకు పిలుచుకొని వెళ్ళినారు యల్‌ బండలో శ్రీ కృష్ణరాయభారము పెండేకల్లులో హరిశ్చంద్ర నాటకములు మొదలు "పెట్టడము జరిగినది పదిరోజులు చూచినాను ఉచ్చారణ లోప ములు పసరిదిద్పలేక పోయితిని భాషాజ్బానము తక్కువ వుండుటచే చాలా (పయాసనిపించి నా చేతకాదని మాన్నకొని కర్వూలు చేరినాను. నా శక్షతా పద్దతి వేము నేను కళోకు ప్రాధాన్యత విచ్చెదకు.. ఏదో

నరదాకు నేర్చమన్న నావల్హకాదు ముఖ్యముగా నా పవ్యపఠన విధానము వేరు. బా పద్దతేవేరు అ వివరములు ముండు చెబతాను నాకు నచ్చని వి పని చేయను నాకు అన్నివిధములా తృప్తి అనిపించి నప్పుడే నేనే దాని శ్ఞైనా పూనుకొంబాను లేనిచో నొవల్లకాదని ఖచ్చితముగా చెప్పెదను డబఒ్బుకు ఎన్నఢూ (ప్రలోభవడలేదు అర్హికముగా చాలా వెనుకబడిన కుటుంబమయమిునను కళను వెలకమ్ముట నాకిష్టములేదు ఏ ఊరిలోన్సైనా నాటకము నేర్చిన్తా నాటకములలో వేషము వేసినా తృిప్తిగా డబ్బులు ఇమ్బటకు ఎందరో సిద్వపడినా ఆ (పలోభమునకు ఎన్నడూ తావివ్వలేదు పేరు వతిష్పలు మ్మాతము ఆంతకంతకు జాస్తి ఆగుచున్నవి కర్పూలు పన్చణములో సహితము ననె $33వారు చావానుంది. వుండేవారు అందరూ

20

చాలో గౌరవముగా చూచేవాకు నేను గొప్ప కళారాధకుడనని వారి అభి పాయము అంతొ ఆ భగవంతునిదయ ఇక్కడ ముండి నా జీవితము మరి యొక [కొత్తమలుపు తరిగినది

పుల్లగుమ్మిలో వుండిన నామిన్సలు కరవీకమునకు రాజీనామా చేని ఆక్కడ వుండిన నాస్కిరాస్తి ఆరు ఎకరముల భూమి ముగ్గురు భాగములలో నుండిన ఇలు అమ్మి మా అక్కగారి వివాహ నందర్భములో పెద్దలు చేసిన యముణములు పరిష్కరించి 1916వ నళివత్సరము నుండి కర్నూలు వట్ళణు ములోనే స్పిరనివానం వర్చడడము జరిగినది

ఆ తదనంతరము జీవిత సమస్యలను చాలా ఎదుర్కొనుట జరిగినది వాటిని వడలివే*) నాటక కళకు నంభందించిన అంశములను మాటతమే వాయుచున్నాను

జూతర్న్నూలు పట్టణములో నా బీవితము

నేను కర్నూలుపట్టణము చేరునప్పటికి కర్నూలులో జాతీకు కళలత్ను అందునము లలిత కళలకు నంబంధించిన్యే నంఘములేదు చాలా బాధ కలిగినది కళా పపూర్మడు శ్రీ రాఘవాచొర్యులా జన్మించిన రాయలసీమలో అందులో రాయలసీమ తుందడలి పెద్ద పట్టణమైన కద్నూలులో వినంపషు ము లేకపోవడము వృునస్సుమ త్మీవముగా కంచివేసినది

శాని ఆర్బికముగా చొాలావెనుకబడిన కుటుంబములోని వాడను- విద్యా విషమయములలోగాని గొవృచదువులుగాని ఉద్యోగముగాని లేవు -అట్బి వరిస్పృతిలో నేను ఏమి చెయ్యగలను కొందరు సరిచయమున్నా స్వానికుడను గను మనస్సు చాలా తపశకు గురి ఆమనది.

కొందరు వరిచయస్కులుండిరని ఇఅడివేరకే నుడివియుంటినిగదా వారీతో కలని అందుకు కౌారణముళ విచారింతిని ఇది 1918 చివరలో జరి గిన విషయముణ్న వామచిప్పిన పమాధానమమన

అప్పుికి పధి ఫంవత్ళిరముల (క్రితము కర్నూలులో శ్రీరామా. విలాన

21

వభఅనే నాటకనంఘము (వము వ్యాపాంవేత్తరయ్మెన ఇల్లూరుసుబ్బన్న్నశ్రేషి గారి అధ్యక్షతన వుండెడిది ఆ సంఘమునకు ముఖ్యులుగా (ప్రముఖ పలుటీ బడిగల వ్యవహార వేత్త ఆల్లమరాజు రెడ్డి శేషయ్య మునిసిపల్‌ చ్చెర్మెన్‌ జూటూరు రామయ్య,శేష్మి మాజీచ్చేర్మన్‌ ముస్నంలలోను హిందువులలోను మంచిపలుకుబడిగల ఆబ్బుల్‌నలాంభాన్‌ సాలెసుబ్బన్నయనే బట్టలవ్యాపారి మొదల్టెన పెద్దల సహకారమున నాటకకళారావకులు లాయరు జికె శ్రీగి రావు బివిబి.యల్‌ గారు లాయకు వి నారాయణమూర్తి బివివియల్‌ గారు ఆనాడు, కర్నూలులో వుండిన (వముఖ ఆర్మోణిష్ము గని రామచం[దయన్ల్‌ గారు వారి శిష్యులు. అమనిగంటి గోపాలరావు గారు వ్హ్‌రాపురం రామయ్య గారు టీచరు శ్రీనివానరావు గారు వకీలు వెంకటరామయ్య గారు మొదళ్సెన వారంతా అందులో నటులుగా నుండేవారనియు అ కాలములో స్తీ పాాఠతలు పురుషులే ధరించేవారని వారసొంతముగా ఫరదాలు (కర్చన్ను) కొన్నారని అవి ఇటీపల వరకు పుండినవని ఇప్పుడు ఎక్కడ వుండినది తెలియదని అన్నారు కొందరు పెన్సలు గతించినారు, చాలామంది వున్నారనివారి వివరముళన్ని తెలిపినారు. 1948 జూన్‌ నెల నుండి వట్టణములో నుండి న కళారాధకులు కళాభిమాను ఖు కళాపోషరలకు కలువలెననుకున్నాను.

కర్నూలు పేటలో చిన్న మార్కెట్టువీధిలో వీచా శేషాచార్యులవారను ఒక మధ్య వయిస్కుడు వుండేవారు మరియెకరు వాయులీన విద్వాంసుడు మద్నికెర రానుప్పనాయుడు అతని తమ్ములు ఇరువురు పెద్ద హనుమంత రాయుడు వీణ ఆర్మోనియము విద్వాంసుడు చిన్నతమ్య్ముడు వాయులీన విద్వాంసుడు చిన్నహనుమంకరావు ఓకే వృ విక్రయకాలలో గుమాస్తాగా పనిచేయుచున్న వపన్మసాలె యల్సయ్యగారిని ముందుకలిసి వారితో ఒక నమౌవేశము జరిపి అఆ నమావేశములో జక సె వమావేశము జరిపి ఒక నంఘముమను వర్పాటుచేయవలెనని తీర్మానించి ఊక కరసష్మతము నేనే తయారు చేస అచ్చువేయించి పట్టణము నందలి కళాకారులను అభిమానులను పోషకులను చాలా మందిని అబముదు మాసములు తిరిగి తిరిగి అందరిని నమావేశమునకు వచ్చుటకు ఒప్పించుకొని అనుకున్న (ప్రకారము 1949వ సంవత్సరము మార్చి 9వ తేవి పట్టణములో విశాల న్మృల్లముగ కృష్ణస్వామి వ్యతము పట్టణము నంవలి శ్రజొళ్యవిలో మంకెన ర టో నృతములో (ప్రధమ వమావశము సాయంక్కాలున్ము గాలుగున్నర గంటలకుటి్‌ '

22

జఒరిపితిమి (“రూలు మండల లలితకళా వరిషత్తు ఆవిర్భావము)

ఆంతకు ముందు పట్టణములో వి సమావేశిములు జరిగినను అనర్శ_ ఇముగా ఉపన్యసించు ఉస్మానియా కాలేజీ లెశ్చరరు శ్రీ గాలి నారాయణ రావు యంవెబి*డి గారిని ఆ సభకు ఆధ్యఎనిగా అహ్వానించితిమి నిజముగా అది పట్టణమునకే ఒక సుదినము నాకు అదృష్టమని చెప్పక తప్పడు అహ్వానించిన పెద్దలంతా వచ్చియుండిరి ఆందులో ముఖ్యముగా చెప్పుకోదలచినవారు శ్రీ గాలి నారాయణరావు గార వీరు కొంతకాలమునకు వైస్‌ విన్సిపాలుగా ఉస్మానియా కాలేజిలో పనిచేసినారు వారు ఆ కాలేజి తెలుగు ఆద్యాపకుడు యండి వెంకటసుబ్బయ్య యంవిబిలడి గారు యన్‌ ఎ కృష్మమూర్తి సంపష్టృతములో యం ఏ మునిసిపల్‌ హైస్కూలులో ఉపాధ్యాయులు న్యువసిద్ద్ధ తెలుగు పండితులు వై రాఘవాచార్యులుగారు రామబ్రహ్మముగారు కోల్చు హ్ళౌస్కూలు తెలుగు పండితులు డి వెంకట నరసంహశర్మగారు లాయరు శ్రీ బి నారాయణమూర్తిగారు అడ్వకేటు శ్రీ జికె శేషగిరిరావు అర్వకేటు క్రీ యన్‌ ఎ వెంకటరంగం ఆయ్యంగారు ఆడ్వకేటు శ్రి ఉప్పలూరు విశ్వేశ్వతయ్య చంస్కృత వ్యాకరణ (గంధ రచయిత చాలొ మంది ఉద్యోగులు పుసులూరు కరణం స్వామిరావు గారు ఆర్మోనిస్ను ఆమనగంటి గోపాల్‌రావు గారు వారి ఫెష్యుడు వీరయ్యాచారి గారు ర్దైరాపురం రామయ్య గారు మొదల్సెన కళాకారులు ఇంచుమించు రెండు వందల మందిదాకా చాలాముఖ్యల్తై న హేమాహేమీలు కలిసినారూ * అటు వంటినమావేశము కర్నూలు చరితలోనే అది మొదటివనే నా అభిపాయము

ఆ సమావళములా నేను సుదిర్హమైైన ఉపర్యానమిచ్చితిని ఒక విధముగా అందరకు ఉత్సావోము ఉత్తెజము కలిగించు రీతి జ ఈశళామ శల్ని నాలో [వవేసించి మాబ్బాడినవనే చెప్పక తప్పదు కళల అభివృర్నికి ఈ పట్టణములో ఒక సంపుము అవసరమని అందరు ఆంగీకలరింప చేయు నబ్బు నా ఉపన్యాసము సాగినది మనన్సులో నిండి నిబఒడీకృతమ్మైన ఆవేదన అకాంక పట్టుదల ఆందరిని ఉక్తేజితులను చేసనివషి.....నా ఉప సన్యాసము నాకే ఆగ గ్భర్యము కలగించినది ఇదంతా ఆ కళాముతల్ని యభీష్పృ మ గాని అన్యమిగాదు ఆ నభనలంకరించిన పెదలు కళారాధకులు కళావోషకులు కళాళిమానుల హృదయములలో కూడా ఇఆయావేదన

23 వస్ఫుటముగా ఇ వవచ్చినది పిల్మికి గంట క కేవారెవరను సామ్యము వననరించి ఎవరు యీ వనికి ముందుకు వత్తురని ఎదురు చూచుచున్నట్టు వారి భావములు భాషణములు .వ్యక్తీకరించినవి ఆది నాయదృ్శష్టృము వల్గ నేనే ముందుకు రావడము జరిగినది ఆంవరూ రాతో వీకీభవించింి. అది బాలా నంతోసింవదగిన విషయము ఇక ఆధ్యక్ష ప్పానములో నడి శ్రీ ఘాలి నారాయకారావు గారి ఉపన్యానము చెప్పవలసిన పనిలేదు వార అద్భుత మలిలో ఆనర్శళముగా నా ఆభ్మిపాయమును దృడతరము చేసిశారు మాట్టాడిన వక్తలంవరు ఖచ్చితమ. గా ఒక పంఘ మవపరమనే అభ్నిపాయమును బలపరచి ఉవన్న సించినారు*? విమయితే నేమి చివరకు అందరూ వికగీవముగా నా తీర్మాణ మును బలపరచి కిళ్నూలు మండల లలిత కళా వివత్‌ అనుపేరతో గాలి నారాయణరావు గారు అధ్యకుడుగా లాయరుి నారాయణమూర్తి గారు ఉపాధ్యవతుగా పదున్తెదు మందితో తాఠ్హాలిక కార్యనిర్వాహక వర్శమును ఎన్నుకొని వారము దినముల లోవల నబంధశలు రచించి రిజివ్బరు చేయించు టశు ఒక ఉపనంటుమును ఎన్కుకొనుట జరిగినది (వధాన కార్యదర్శిగా నన్నే వికగీవముగా ఎన్నుకొర్నారు ఉపశంఘములో అధ్యక& ఉపాధ్యక్ష శార్యదర్శి శార్యవర్ల -షళ్ళు లగా నుండి లాయరు శ్రగిరిరాపు వెంకటరలగం ఆయ్యంగొఠు తెలుగు -లెక్బరరు యండి వెంకటసుబ్బయ్యుగాతిని, వై. రాలయనాచామ్యులు శెలుగు పండితుడు ఎన్నుకొనుట్న జపిగినది.. వరునగా ట్రుతిరజు ఉవపంఘము సమావేశము జరిపి వారము డినములలో నిబంధనలు రూపొందించి రిజిస్త్యరు చేబించి అదే మార్చి నెంశివతేది కర్నూలు శౌత, పేటలో నుండే టొస్‌ వోలులో అధికార శార్వకమ్హైన కార్యనర్నము. నెన్నుకొనుటకు సర్వసభ్య వమావేశము నేర్పాటు చేయడము జరిగినది ఆ సమావేశమునకు కూడా అందరూ బాగా కఠిసిము డిఏ అఆ ఉక్సాహమునకు నా మనస్సు ఉప్పాంగి పోయినది నిఇంధనలు రూపొఎదించుటలో చాఎవధకు నా అభి పామిము -తో వభ్యులు వికీభవించినారు వా ఆశ“ము శర్నూూలు వట్ట౯ణుమును ఒక

24

కళా కేర్యదముగా లీర్చిదిద్నవలెనను తపన రాయల కాలం నుండి కళలకు కేందమ్నె అప్పదిగ్సజములతో నలరారినీమ శ్రీ బళ్ళారి రాఘవాచార్యుల వంటి కళాాసపూర్శని కన్నసీమ యీ సీమలో కర్నూలు కేంద స్తానమున నున్నది అందువల కర్నూలును కళా కేర్యదముగా చేయవలయునని నా మనప్పులో ఛాలా పట్టుదల వుండినది కడప జిల్లాలోని నరన్వతీ పుత్ర పుట్టపర్తి నారాయణచార్యులు శివభారత రచముత గడియారం శషశా స్త్రి ॥ వామ మొదల్సెశ్సీ కవి పండితులెందరో వున్నారు. చిత్తూరు అనంతపురం జీల్సాలలో కొన్ని నంస్థృలు రాయల కళా పరిషత్తుల వంటి సంఘములు వి షని బేయుచున్నవి కాని కర్నూలులోనే వ సంఘములేవన్న విచార ఆవేదన నన్ను దినదినము వేధించుచువుండినది విదో సాధించపలననే తపనమా (ఈము మెండుగా నుండినది మా బావగారు ఇచ్చిన షరాపు చృాపొరము చూనుకుంటూ కుటుంబములో తీవ్రమైన కష్టనష్టాల నెదుర్శానుచూ కూడా కళల అభివృడ్పికి త్మీపముగా కృషి చెయ్యువలననే ఆదుర్నానన్నీ పనికి పురికొల్పినది అనుకున్న (ప్రకారము రిజిష్పరు కాబడిన ఒక పెద్ద నంఘము ఏర్పడినది అధికారపూర్వక నూతన కార్యవర్శమును ఎన్ను కునే [ప్రధమ సమావేశమది

ముఖ్యముగా నిబంధనలలో నర్వతో ముఖముగా లలితకళ లస్నం- టికి ప్రాధాన్యత కల్పించడమయినఏ యీ సంఘమునకు 1) సాహిత్యము శ) సంగీతము 38) నాటళము క) చ్చితశిల్సి కళలకు నాలుగు ఉపనంఘ ములు [పతి ఉపనంఘమునకు ఐదుగురు తత్సంిబంధష్టాన కళాకారులు నభ్యులుగా అందులో ఒకరు తన్వీనియరుగా (సమావేశకర్త) వుంటూ వంఘ విబంధనలకు లోబడి న్వతం తముగా వమావేశములు లెక్టలు శార్య,కమా ముల నిర్మయము, నిర్వహశచాధి కారములు కలిగియుండును (పతి నెల మొవటి ఆదివారములో (పజలను ఆకర్షించి. వారిలో కళాభిమానమును చెత" న్యమును కల్మించుటకు ఒక నెల సాహిత్యము ఒక నెల సంగీతకచేర ఓక నెల నాటిక ఏ విధమైన టికెట్టు లేకుండా కార్య,కమములు ఒక నిర్శీత (పదేశములో జకువుటకు నంఘ ఉద్చేశములలో రూపొందించబడి (పతి వార్షికోత్సవములో దేశములో పేరు (పతిష్పలార్షి ఉంచిన సాహిత్య నంగీత విద్వాంసులను ఆహ్వానించి మూడురోజులు ఉదయము సాహెత్యోపన్యానము సాయంకాలము, సంగీక +చేరి రాత్రికి ఒక నాటకముయీ పకారముగా

25్‌ మూడురోజులు. (పతివత్సరము జరపఫవలెననియు పండిత నన్మానములు జరుపవలెనని తీర్మావించి ఆ [వకారమే నిర్వహింపబడుచుండినవి (శార్యనిర్వాహక వర్శ ఎన్నిళల వివరము)

949 సంవత్సరం మార్శి 31వ తేది అధికారపూర్వక కార్యనిర్వాహక వర్షమును సర్వనభ్య సమావేశము విక్యగీవముగా ఎన్ముకొనబడిన నభుగ్గలు అధ్యపడు శ్రీ గాలి నారాయణరావు ఎంవి బిలడి

ఉస్మానియా కాలేజి ఆభ్యాపకులు తర్వాత వీరు వ్పైస్‌ (విన్సుపొల్‌గా పనిచేసి రిళ్ళైర్ను ఆయినారు ఉపాధ్యమడు శ్రీ వి నారాయణమూర్తి బివిబియలి ఆడ్వకేటు (వధాన శార్యదర్శి శ్రీపిజి సత్యనారాయణరావు నేను) చ అప క టు క... నహాయకార్యదర్శి శ్రీపి 'యల్హయ్య (ప్యాపిలి) కోశాధ్యకాడు శ్రీకె స్వామిరావు (పుసులూడు కరణము) ఎకార్యపర్శ సభ్యులు తీ యన్‌ ఎ వంకటరఎగం అయ్యంగారు బిఎయల్‌ యల్‌బి ఆవ్వకేటు శ్రీ యం ఆర్‌ డీక్షితుల్నూ బివివియల్‌ (స్నీడరు) తీయండి వెంకటసుబ్బయ్య యం వీ బిణడి (ఉస్మానియా కాలేజి తెలుగు అధ్యాపకులు) శ్రీడివి సుబ్బాశ్వా తెలుగు పండితులు హైస్కూలు శ్రీ జికె శ్రీగిరరావు బివి బియల్‌ (ప్లీడరు) శ్రీ పిజి రామమూర్తి వివ బిఇడి (హైస్కూలు టిచరు) శ్సీయన్‌ సి రాజగోపాలచార్యులు శ్రీ వి వీరయ్యాచారి శ్రీ వ్నై రాఘవాదార్యులు తెలుగు పండితులు సహ్టెస్కూలు శ్రీమతి యస్‌ వెంకటనుబ్బమ్మ

26 ఉపస౦ఖములు కన్వీనర్‌ శ్రీయం డి వెంకటసుబ్బయ్య ఉస్మానియా కాలేజీ తెలుగు అధ్యాపకులు నభ్యులు + శ్రీ డబ్బు విశ్వేశ్వరయ్య యంవి బీయల్‌ బిఇడి శ్రీడివి సుబ్బాళాస్త్రి తెలుగు పండితులు హైస్కూలు సంగీఆము కన్వీనర్‌ శ్రీ యన్‌ ఏ వెంకటరంగం. ఆయ్యంగారు బి ఏ ఎల్‌ఎల్‌బి ఆడ్వకేటు సభ్యులు శ్రీ బ్లైరాపురం రామయ్య సంగీత విద్వాన్‌ శ్రీపి జి రామమూర్తి ఓవి నాటకము కన్వీనర్‌ ీకె స్వామిరావు కరణము సభ్యులు శ్రీబివి సుబ్బారావు బిఏ కలెక్టర్‌ ఆఫస్‌ శ్రీ బివి సుబ్బారావు బిఏ? త్రీ వీరయ్యచారి. చ్నిత శిల్చకళలు : కన్వినర్‌ శ్రీపి యల్హయ్యు నభ్యులు శ్రీజి శివరామళాప్త శ కె రామశేషు ళ్శ నాటకకళ దర్శకులు దర్శకుడు శ్రీ పిజి సత్యనారాయణ (నేను) సహాయ దర్శకుడు. శ్రీ రామశేషు కలెక్టర్‌ అఫీనా రంవేక్షణ శ్రీబి నారాయణమూర్తి బివి బి ఎల్‌

27 నంగీత దర్శకుడు; శ్రీ వి. వీరయ్య చారి శ్రీ ఎ గోపాలరావు (నంగీత పర్యవేక్షళుడు) 19$1-58కు నర్వనభ్య సమావేశములో స్పై కార్యనిర్వాహక వర్శమునే తిరిగి ఎన్నుకోవడమెనది. అన్ని ఉపనంఘములకు అదే విధముగా జరిగినవి, 1932-53కు సర్వ సభ్య సమావేశములో సై. విధముగానే శార్య నిర్వాహక వర్శమును ఉపసంఘములను ఎన్నుకోబడినది కే933=219545ు శ్రీ వ. నారాయణమూర్తి బివ,బి ఎల్‌ ఆధ్యమడు శ్రీ డబ్బూూ. విశ్వేశ్వరయ్య, ఎమ్‌ ఎ,బి ఎల్‌.,దబిఅడి, ఉపాధ్యక్షుడు తక్కిన కార్యనిర్వాహక వర్శము ఉపసంభుములు అంతకుముందు సంవత్స రము ఎన్నుకోబడిన సభ్యులనే ఎన్ను ృకోబడినది 2].3.19ఏ 4-55 కు స్పై వంవత్సరము నభ్యులనే అన్నె ఉపనసంఘమిు లకు కార్య వర్శమునకు ఎన్నుకోబడెను. 10.4.1955-56కు శ్రీ డబ్బూ విశ్వెశ్వరయ్య, ఎమ్‌.ఎ. బిఇడి విఎల్‌ ఆ ధ్య మడు శ్రీ ఎస్‌, శంకరయ్య, ఎమ్‌ వి, ఉపాధ్యమడు శ్రీ ఎమ్‌.డి. వెంకటసుబ్బయ్య, ఎమ్‌ ఎ బిఇడి, శార్యదర్శి శ్రీ డాక్చరు బాలసుబ్బయ్య,. ఎమ్‌ బవీ,బి ఎస్‌ ఎమ్‌ డి, కోళాధికారి శ్రీ కె. స్వామి రావు సహాయ కార్యదర్శి తక్కిన కార్యవర్న ము మామూలే సాహిత్యము ః శ్రీ బి వెంకోబరావు ఎమ్‌ ఎ,టబిలడి సమావేశకర ఉస్మానియా కాలేజి ఆధ్యాపకులు నభ్యులు , శ్రీ శ్రీరూములుగెట్టి, బిఎ,బి ఎల్‌ త్రీ ఎ నాగభూషణరావు ఎమ్‌ ఎబిటి బి అడి: (డిలఒ)

28 సంగీళఈము శ్రీ కె హిండురంగాచారి పిడిల్‌ విద్వాన్‌ కన్వీనర్‌ సభ్యులు :ః శ్రీపి హనుముతరావు వీణావిద్వాన్‌ శ్రీబి రమణయ్య తక్కినవి మామూలే 29.4-1956-1957కు శ్రీ డబ్బూరి విశ్వేశ్వరయ్య గారే అధ్యకులు శ్రీఎమ్‌డి వెంకటనుబ్బయ్య గారు ఉపాధ్యక్షులు శ్రీపి జి సత్యనారాయణ రావు కార్యదర్శి తక్కినవన్ని గత సంవత్సరము జాబితా 2-1-)957 - 588 శ్రీ బి నారాయణమూర్తి బిఎ బిఎల్‌, అధ్యవమడు శ్రీఎమ్‌డి వెంకటసుబ్బయ్య గారే ఉపాధ్యక్షులు శ్రీ నటశేఖర పి జి సత్యనారాయణ రావు కార్యదర్శి కనన న య వ క యక శ్రీ బి వీరయ్యచారి సహాయకార్యదర్శి త్రీ శ్రీరాములనట్సి, బిఎ బిఎల్‌ , కోశాధికారి తక్కిన కార్యపర్శ ము ఉపసంఘాలు మామూలే 19 10-1958 - 598 శ్రీ జికె శ్రీ గిరిరావు, బిఎ బి ఎల్‌ అధ్యకుడు ఉపావ్యకుడు కార్యదర్శి మామూలే ఊ. రంగస్వామిశెట్టి మ్మాతము కోశాదికారి తక్కినవి మామూలు సంగిత ఉవసంఘమున మ్మాతము శ్రీ కె. చంద్రమౌళి కన్వీనియర్‌ కర్నూలు శారద సంగీత కళాశాల విన్సిపల్‌ మిశతావి మామూలే కార్యనిర్వాహణ వరము ఉపశంథఘముల్యు అప్పడవ్వుడు కొన్ని మార్చులు బరుగుచుండేడివి,

9355-56, 1956-57, కు మాత్రము, నేకు శార్యదర్శి పవవి నుండి బుద్ది పూర్వకముగా వ్పైదొలగినాను త్మ్‌వమ్మెన ఆర్జిక అబ్బందు లేర్చడుటవల్న శ్రీయండి వెంకటసుబ్బయ్య గారిని ఒప్పించి కార్యదర్శి గా నేను (ప్రతిపొదించి సభ్యులకు నా పరిసితిచెప్పి ఒప్పించినాను, కార్య

29 (శ్రమములకు సరిగా వోజరు కాటేక పోవచ్చును కీమించమని ఆవ కారము దేపనాకుం

క95ఠ-57 నంవత్సరములకు శ్రీ వెంకటసుబ్బమయ్యు గారు కార్యదర్శి పదవి నిర్వహించి తవనంతరం నిర్వహించలేనని తిరగి బలవంతంగా నాకే కట్ట బెట్బిరి.

1957లో నాకు" బొత్తిగా పరిషర్‌ కార్య్మకమములలో పాల్గొనుట కసాధ్యమైనది. చాలా క్నిన్స పరిస్పితులలో నుంటిని. నేను నరిగా పాల్గొన లేక పోవుటచే పరిషత్తు శార్య(కమములు వచ్తిగా నిలచి పోయి నవి దానితో పరిషత్‌ లేకుండా పోయినది

నేశు సాపించి ఉజ్వలమైన భవిష్యత్తు కల్పించి నాలుగైదు జిల్హ్లా లలో మంచి పేఠు (పతిష్పృలార్నించి తిరిగి నా చేతుల మీదుగానే పరిషత్తు నిలిచిపోవలసి వచ్చినందుకు ఎంత విచారించినానో ఆ భగవంతునికే తెలును. మొదటి నా పూహలు పటాపంచల్లెనవి.

అ సంఘమును స్మాపించుటకు ఎంత ఆనన్మ పడినామో ఆ స్హైవాని కెరుక కర్నూలును ఒక కళా కేం్యదముగా తీర్చి దిదవలయునన్న పట్టు దలనే ధాన లక్యముఖొ పెట్టుకొని అహర్చిశలు దానిక్షై పాటుబడినాను, ముందే అఆర్నీక పరిస్పితి నరిగాలేని కుటుఠబము నానిర్శక్ష్యము వల్స చాలా దెబ్బతిన్నది. ఇక సొధ్యము శాలేదు. విధి బలీయము కళామ తల్సికి నాగివ అప్పము లేదనుకున్నాను అప్పటికే శక్తికి మింపిన పని చేసినాను. బలవంతముగా బంధువ్పిల ఒత్తిడి వల్ల విర్చడిన వ్యాపారమును పరిగా నిర్వర్తింపలేక గుమాస్తా కుటింబీకుల వల్ల మోనపఢడి చాలా అప్పులకు గురిమ్లై గత్యంతరము లేని పరిస్తితులలో అమిత దుఃఖముతో చేతులారా పరిషత్తును పోగొట్టినాము విద్యాధికులు, ఉద్యోగులు, లాయర్హు ఎందరో పెళ్పలు నూటా ఇమవదిచ్కైదు మంది సభ్యులలో ఒక్కరూ. ముందుకు రాలేదు నిర్వహించుటకు ఇంతపెద్ద నంన్మను నిర్వహించుటకు చేతగాదని స్పస్టముగా చెప్పిరి. ఆది మా కసఫాధ్యఘము ఎలా నిర్వహించే వాడవో అది నీకే సంభనము మౌతోకాదనిరి విధి బలీయమ్ణై నవుడు ఎవ్వరేమి చెయ్యగలరు అని అందరూ సమాధానము చెప్పుట జరిగి చివరకు సంఘము నిలిచిపోయి

30 నది. అందులో నాటక విభాగము వారు మ్యాతము. వేరే పేుతో కొన్ని నాటకములు శ్రీ పైలక్షేత చేవదాయ ధర్మదాయ అధిపతి ప్పెడ్‌ లశ్మయ్య గారి సహశారము వల్స వారు వ్రాసిన మల్సమ్మ మార్కల్డడేయ నాటక ములు నాల్సు, ఐదు సంవతృరములు (ప్రవర్శనలిచ్చి ఆ సంఘము కూడా చివరకు నిలిచిపోయినది మా పరిషత్‌ స్వాపించిన తర్వాత అభ్యుదయ కళా వరిషత్‌ ఒకటి స్నాపించినారు ఆందలీ నభ్యులు ఇన్సూరెన్స్‌ కంపెని? పోన్చల్‌ డిపార్చుమెంటులోని వారే ఎక్కువ మంది వీరు కమ్యూనిష్టు సిద్దాంతాల కనుగుణ్యముగా సాంఘిక నాటకములు మాతము వేశేవారు* శాని మా కృషి కర్నూలు పట్టములొ (ఈమానుగతముగా యువకులలో ఉత్సాహము రేకేత్తించినది. ఆది నాకు ఒక తృప్పికల్సించినది, పరిషత్తు కార్యకమములు

కర్నూలు మండల లలిత కళా పరిషత్తు యొక్క 31-3-1919 కార్యకమముల నమ్మగ్ర సమాచారము 1958 వరకు (రిజిష్పర్ను) లలితకళా పరిషత్తు ముఖ్య ఉద్నేశ్యములు లలితకళలో భాగమ్మెన సంగీతము సాహిత్యము, నాటకము చ్మితలేఖఇనము శిల్పము మొదల్సెన వాటిని పునరుద్దరించుట వాటిలో (వముఖులకు వుస్తక ములమ రచించుటకు (గంధములను వెలువరించుటకు గాను (పోత్సాహ మును కల్పించుట పురాతనమైన (గ్రంధములను ముుదించబడని వాటిని ముదింపించుట,. అట్స్బివారికి తగిన పారతోషిశములను బహుమతులను యుచ్చుట అయా రంగములలో (పపిద్చుల్సెన వారిచే ఉపన్యాసములు మిప్పించుట, పన్మానించుట, సంగీత శికణాలయము నాటక శికణాలన ములు నిర్మించుట, నడుపుట మొదల్సెనవి

సంఘముయొక్క కార్యథలాపములు మము నిర్వహించిక కార్య (శమముల వివరములు -

చ్చితకళా (ప్రదర్శనము = 19-10-1932 వ తేదీన లలిత కళా పరిషత్తు వార్షికొత్సవముల నిర్వహణ నంచర్భముగా శ్రీ జి శివరామళాప్త (వ్రముఖ చిత్రకారుని చ్మితములు (పవర్శింవబడెను

మ! లి చె స్ద లే శ్ర న 1 7 బ్‌ శే చ్చే మే? న్‌ స 2 నవాని క్త | న ళి శ డై తే శైలే మకీ ళ్‌... నే త్రీ స్ట్‌ ఫీ లీచి ని 1 త్తి మాల స రస్లే . రల ఖు ౭శ్లి వ్‌ ల్తై రత్త చితి గ గే రసల గీ గ్‌ వ గ్‌ ఎర్లీ బలీ రం పైన చ్‌ శీ న శశ చై ఓ హం సైగిన్టీ ర ఇ భయ న స్ట్‌ ఫిజి న ఇవ్తళ్తేనో ఇబ స ఇచ్చి? సె వ. క్‌! శ న స వ పశ క వ్ర సళితి కి + వ శ్ర న సస ఓ ల శి శ్రీ న్‌ సప డా స్ట్‌ సత్తీ వ జై జ్ర మ స్ట్‌ వం టం తట న గ ఈ వెళ్త శనేవ ళన 2 ౯ త స. ౫ టే న శ్‌ ఉత్తాన అ కి కళ లకి కే గ శశ శశీ ల్‌ గ ఉత శ్రే ల శశ్తైత % క సల నైనశితేత గ |] ణీ కశ శి స. లే తిన చ నం ఎల్లి ల్లళ్సీ చి న. స కిన క న ౫ శ రడి సలి క ల న స శతి శో కర్త శిక్తేలోశే ర్‌ జన 1 ౧ గే ్క ఒకి కకక కలకి కవ శీ కకతకరద్దప £రై [ శశ కర్తష్షడ్ష లనే వ్‌ జ

32 హ్‌ ఇ గ్‌ నస్‌ ను జ జ్‌ మ్‌ ॥. శ క గ! జ ర ఓ శ శ 7 . 2 (॥ ర గా గ్లిర్ల్రు ఖ్‌ శే న్‌ ఖ్సి స్టో నీ ళం బి తే షన చస గస త్ల జ శే క్రలే (సి శీ లి ట్లే ఇ 5 ఫైళ్లో య గ [1 క జ శిలేల్లై 1 సస శత స శల ఛై నే న న్‌ 7 శి భా నిక ౭శ్లే బస్‌ శే + గ సం పం నళ శశి చాస్లని ల ్య ఖు సై స్ట డి చిట్ట స పై? రజీ గి . శీ కక స | ఉలి ల్లీ గట్లు స్టే న్‌ గో జి ర్తి జ లి సీమల వ్‌ చై నలిన వ రట సని శే ఇ జ్‌ గి వలే రిభ్రకిళే తేని స్గి న్న! కతిళతెవై జ యళ ళన 22 కై నొ స న ॥ ౭ స శక్‌ కం వ... / హే లపై న ర నే లీ 1 ణే విచ్‌ భషళ్త్‌ ఫ్‌ ట్ర ఫే వన ని క్రిత ౩ శ్రి స్య. ల టం హా = | జిల్ల జ [1 | న్‌ శ్‌ 8 బై స న. మ క్జైల హే శ్రి కే పన ( న్‌ క వం న నోస్‌ నలై టం వలి కెల్ల హల హ్‌ ర నం వ శ్రీ సాపు సం వ సీల్‌ స లీర్తుశ్ల దిశి 40 ష్‌ శి క్స్‌ స్ట్‌ స్టర్టే నాట్‌ ఫలే ఫిలిం ఏ ల | ఎక శే. చే క శశి న వ న క వస కప ప్లై పలికి కదైటె కై వేప స న్లస్తి నై నేరిసే లపై క డీ చల పై వై క్‌ పస్లక్తడీ కేక్లిం వి ఇస అవ టోస్ట్‌ ప్రా మె వ మ ల కాళి

33

ఖీ 1

కసి

సేం]

న్‌ గ

౮ ణి స్‌

0 గ త్తి గ్‌

ం! | ర్మ

భలం సు ణ్‌ ట్ర్‌ స్తితి స్మ గీ 4 హ్‌ కళ ప్రాషజాచి పశ తే శో 94 శే స ఆ? గడి ఇళ్ల ఆ ల మ చే త |న్ల ల భ్‌ | సళ లట ం లేల కి 023 తే ర న... క. 2 గ ల గ రితి గ న శిళి ల్లి ల. నీ ౭ క్ష స స క భం ప కేతం ల జజ నేన్‌ నం... క్ర చ్చ ల్‌ ఖే శ్ర న్న ళ్‌ శ్రి చ ఆ] 2 కము థు ఉన్చా ఈము న్‌ స సే 8వ చైల్లే శి వ్ల వశ సస తట లి లి చ్‌ నమ. గట “ ల్సి 1 క్ష /. స స. ఉష * నో స్ట్‌ న క త్తి ర స్‌ సై శ్రా సై బీ టలు 3 గ్ర రేశ్తీ 9 శ వీ ఇద క్రైజ శిఖ పంచి పశ శి | చ ౧! గె శా ఉం మ గ ంర సల! | చంక వస్‌ జహా కేం బొటకే న జ్జ రిల లే లలో తే?! లు ఇ తత్తే ఇ (ల గ చరి ఫళశడి క తది సనక ప. నిచట | ఫట ఏ9 ష్టం క అస ల్స్‌? కళ ళు ఈ న వ్లోశి 11 శీడెజ లజ జిక ర్రీట అల్‌

34 పీ ళా గ 2 ణి సక శే శీ శై బలి. గే శ్రి చై బిళత్లి 1]. న శ్రే 3 ఖ సో ఇ శ జే గిచ్చే స పా ఉఅశ్రిశ్తం ,(ఖ సశ చ ఇచే స లక లి లీ గ ఎ సో (గ + తా తరు కన్య గ భే చ్చి న క [౯ న] ఇ 4౧౪౮ఫిచే జ శక్తా శశి 4 7 ౨గే జో కం. ౧ గ్‌ సై ట్ట చచి టన్టీ ఏం ఛై స్ట వైశ్లిల సి శి శిల సఖా ల్‌ ఉచేపోరే రం టి ల త. క్త క టం! ళీ £౪6ీ ల లి ళం 1 స్లీగ్‌ హ్‌ లె ౩ బప్టెళ్ళి రై ప ల స క కే న్‌ న్యా చో యాజి మ క 1 ఈ సచిటిశ్చి వడి క్‌ శీ త్త 1 ర్‌ యె ళల గి బి ఆలి స స్‌ ళ్శ “శ ళా ?! ళ్‌ త్ల్‌శ్తే న్‌ లే క శిచుత్లి ఉం కే లైల హ్‌ వ క! ళా ౮ కో చ. తేసి క హూ 1 చెట్లే కస జి శశైళడి ౧ శశి, తే ట్ల త్తి అ ఉత్త లి రా ౨ స్స్‌ న శి టన... చైేత్తేశ్రిట్టు ళీ శ ఎక పై గత్తె వచసా కీ చి శిత ళన కశి న ప ర్త గ ళీ ట్‌ న ఫటగ య గప శకి రే చేడి చాక నై వీ రె రశ్రి తట ప గ కణ దగ్‌ అ శశ యం ౩ చే కిల “లా ఓరి శ్ర లైపివి కెల్ల కె క స ఎ స ఇ ర్తి నళ శ “కర ణి రా రా అ “= అవ కా సల్‌ వ్‌ ల! లా ల 2

3క్‌ సి వ. గలే శ్రీ చ్దె సన్స్‌ ఆ ; ్‌ క్త న త్రీ ౧ ఇ 'ణే య న త్రి క్తి ల్‌! అశ ల్లు ఛ్రిప్రి ద $ 64 రె ో ట్‌ వ అఫహేధ ౪ న్లీ శీ ఓరి న ల్లీ ల న ఫైకి? కళళ శచకీస + స క. శిళ్తే శ్రచ్చీ లతల 8 ఫి. | సబల సరిత ఇం రవేతటి శశ పచీ శరత శంభ ఇ చీరకి కిన అలరీతీంచ చలా (1 ర స శీ శో ంస్టణ ల యం చె క్ష్‌ అత్తే సీ భ్‌ అస్త లచ గస ష్ట్ర వల్ల శ్రిప2ఎలై నీ ప్లగ్రిళం స్త్గె లీ న వ స స స గ య చి సం ం గీ క ఫ్‌ సే సై న] ఉసి హగా 2 శస తా 2 అజ్తిళా షట త్తం ళల చ్రిశి ప గా రఠకోజ్నీ తరి కళ్లె ల్ల రత్తి గిడళ్ల చె ఫ్టేళ్ల అ సిశీ నం చేస స క య శ శచాంచిలం శి న న రం. 7 ణే మ్‌ త్‌ ౮! వం శశ శింతం!్‌ అద్ధశేఖలా స్‌ళి అ 1 ర్‌ క్‌ ల్‌ ల న. 2౯ ౬ ౬౬ ౬ ౯చేఖట వ వ స ౧ ఆ జ్త ళ్తి యి ఇల్లై శ విట్తదిఉంిాల్టిక ఉత ఇ ౭౨ టె ఆగ“ ల” లక్షో యై ఆ థ్‌ ల్గ్‌ ఇ శ ఇ న ల ఇ స్‌ చి చి న ఇతః తా అ అన ర గ ఒరి ఆ నః జః నః ట్‌ | = లా

36 శి ఇ జి ష ॥ జై న! ల్‌ న; సలు (; టర శ వే? చె స ౧ శిట్ట ల్లోక్లో శ] ర ఆ రి త్‌ న న స్‌ స్తా వ్‌ వ ్‌ 4ళ్లీ పై ళ్‌ ఇెకై క్త జ్జ న, శశి ఫీ సైక్టి వినే ర్త డి శ శి స్‌ జత్తె [లి ఖై క క నేగి ఛ్‌ లొ ద్ర క్‌ న నై అర్లో శ ప్రస కి చ శ | ర్‌ న్‌ గ కర వీ క్హోకి గ స్‌ వ్దాగ్సీ ళా. ద: చేస్‌ 1 నీళ్లి డ్డ ఖే. (౧ ర్త) న ళ్ద్‌కటే ₹ జ తెగ ల్లు వీచి నాచే శ్ర గ్‌ 2శ్రి ల జి క్షం. 6 తి ఆ శై(ం ప అతి (అ వ ల్‌ ళ్‌ కష స్వ ప్‌ హర న అం శిశచషి అల్లి గ్గ నల్‌ న్‌ ఫ్ర ట్‌. స్టే స లల్లీ లర్‌ శ్‌ హా ఇ శీర శ్‌ శకి న్లశిట ల్లో గ్గ ఉప్‌ ళ టే [ఛే చీ ర్త త్తి శతం న స. ఓ * న గ న? గో య క ల లిసా లైల ల్లి చి వేలు జ నే డ్రి గోచి వీ గాగ ల్సి లే బీ క్తుతచో ఇట క్రి లగి జెలి స గ హ్‌ శ్రీ స గ అ ఉపా: ్ల్‌ ణి ఈ లై గో ఠి ఎలి మ నో నయ 3 రె స్టైల క షూ శ సగ. స శశీ శ్రీ గే పే. ళల లం స స | 0 తీ జి వ ళల నే ్ధ లి ఎటాళిన్టీ లి క్‌ షై జ... టి క్ష బ్‌ న్‌ షూ ఏకే న ఎక్‌ రిం ర ్త క్యాఖే ళ్‌ ఇ; టే ల న శత జం. _ 8[గణ శి లు చేరడం కీల ల్‌ ఆ ఈ ళో న గ్గ గ్‌ ళీ జ సా. గే స క చిడేశ్రీ ప్ర లే స్త ళ్త గోలి *ే కెస్తస బైర్రైశి రత దిగ రే స్ట ఏ6 భచిక్తా? 6 ట్య సలి ఈ ఛశి౧౨9 ఈ హే అత్తకి (1 గి వ్‌ చి న. క ప యళ డీ ఇజ ఇ|(? నై శే ఇ 6 రా 65 త కొ లశ మవ చ ప జ... ఆఅ కౌ ఖఖ ణః కా య య న ల వ ఫం శ్‌ ప శ | ణళెట్‌ే గస శి[ జ కా వ్‌ ఐం వ న్‌్‌ ఠా గ్‌ న్‌; 69 టి

శ 9 ణి శి . స. క్‌ న్య శ | స్టే తీర్‌ 1... వ్‌ ఠి ౩ ల్లో గోర్ల గాన శా [ ద్‌టీ చద కన బై 63 జ శ్‌ స్స్‌ గి స్ట చాప్‌ స స్సు 4 శీ ఇళ్లలో ద న... ద జ ఇం నీ నం. . చ్‌ న. గ్గ నేం ని స ళ్‌ గ్‌ కీరో సరికే . వే శోక ఎచీ సం కిచ ళై గ్‌. గ్తి శ్రావళీ కలశే వక్త గే ఖా ళు "నో న. . ల సేంళే శ్‌ లే వచ గా స్ట్‌ 2 న టి జ్ర ర్‌ స్ట ంం 1 శః గె ర ౫ ఉక న ఉరసి ్న క శే సక రచ లలి క కం డన సంచ పి? తి శశి పన్‌ థ్‌ ప న. రి రడ ప. న స పటన క్సేలనే ం. య. - క ౨ ల 9! భజ చచ్చే. కస్ట లేక స శే4 క చడీ లర వా క 7. అసక్తి ఖ్‌ క్ష గ న ౮ అ సై ఏ . | న న లే త్ర స్ట అ కం క శీ ప శేణి శ్రీ స ౯... క ణి న. స కైలేనో . యం జ 1 లఏ చక తతో బె ళీ క వ ( గ రిం శ్ర అలీ క్ష చెతి శక్తీ ళు శ: లి శన లీ? హ్‌ ర్‌ నిచ్చ కల " ళం పన్‌ సట శశి గ న... శ శ్‌ ్రైశ ల శ్రి చనే జా ఇత్‌ 4 సర్‌ స్ట్‌ సై సస |... స బగ్‌ కైశిక తలే ర గజ శీ శే 4 క్రి ప ఎక ళణ్శిట ఎత ఎ తలకే సేనల” క్‌ ర ఓ 1న అఎశణ్‌ లీ న్‌ స క య అం క నిస న ్‌్‌ చి టి ॥ స్ట్‌స్ట ఉక్క కా న (॥

• న్‌ క్ష లలి టీ త్తే చ్‌ భ్‌ ఆ గి ల ఖ్‌ టి

36 క్షు +) ఇళ టంచో చై ట్లో న! న స్ట థి ల వ ఇ క న. డో యక యి న న. త్తే శై మై త్త భి సిం లే] ఖం కేక 0 క్‌ / వ వ న్‌. జ్జ నగి రః కంల గక లి 9 ఏ సై శ టిళత హా! అనై స్‌ 2 ఒఆంక్తింగ్య చర స పె గిజ శె 2లో లే తల్లే 4 గ్‌ స మ్‌ శే శర కన్‌ ల. స్‌ న న న శనై ల్‌ అ ఇ + ఏవే ప్త కితిట న సలీం (భి క. ఇచ సే అల శ సత ల లు సప నస వి సీల్‌ స్ట శశీ శ్రీ న. ళల్తేత్త పే శైవ శ్‌ త అటి ", స శి తస! శ. వశే /? ౨౩౪4 శీ సళ నక 1 ఉబు మే ల్ల శ ర్త వొట్టి ర్ట శాఖని ళ్ళ న స. నన చ ఇ శే స్‌ రిల రైక స్త్‌ కలన గల విజి | 3 శ్‌ ఇ్చగ్‌ కట చై స న ణే ట్‌ = ణి చత కబలి గి కస్త పై కం. న. '19ట్రి కస్త స్ణంై వ లి ళ్‌ త్తి _ పలట్తేణల్ల పై శ శీ 2 . పనే త్త స వ స శ. 2 3 గ శ ఇ ౫ క్ష క శ్ర ్ర న | గ ని కేళీ . సలి కోలే 80322 హా అటి నిస్తే (] న గ గ్‌ ని హి థి నం! ర్క నల్‌ న సని వ గి స్ట్‌ | తాం క 29 వ వ సక్షీళ్తీ స ఆచి పంపే ల వల్లన చ క వ సరి స గ్‌ బీ వ్గి్డే న క ౧ లగు వా వై జ్షళ్లే వ్దేచ్లే కరక ల్లా ఆః ౬వ ర న్‌ ఇ ఆఅ 8 క 5 వడ్ల వేస్టే కై గ ణ్‌ (౩ వే ఇక్‌ ద్వా కు స్‌ కైక మై స వేపై రై న ఇ నిపి 2292 విణ ఛి అల న్‌ శా ట్ర

39 ల ఈ ఖ్‌ ళ్జె 6 - స్త్‌ యట గ్‌ నె గై ల్సి స్టా ట్టి వ్‌ ణ్‌ శీ ఉం ఇ 4 ॥| న న్‌ ళి ి పి! ఇం ఆగి ణాచ్హో రచ ఛి వా జి ల! హరీ 2కి చ రస తశ పీ 6 కం. పీ 3డీ చత కొళర్తికి ప షి 2న పాం, పేరళి? ౨ ఇ శే తళ | సీ ఛి య జం ణ్‌ డి ర్‌ ఫ్‌ ఖ్‌ శశ ణండ నో ణఖ క ర! ఛే వ ౨ అలి తి ఇం ళక్‌ ఆ తి ఆరే ర ఓ వో ల. శి ! నం! ఖ్జి తొ శె ల్లీ ౭ (గో (ో ది న్‌. జతి ల కశ . ! ప్‌ లు శ్రి భఖ 1. బ్లైద్దాక్లి + ఇం (ల ప స్‌ ఛై శ్‌ ణి డం న స. ఇ శకి శశి శచీ చి లలి క గ శ |. ళ్లు స్‌ న పార టై సక: నే వ్‌ పం 5 జీ 2 శిత్లనవై క శతం * ల్లాప్ట్య కి (| 1 గె న రో త్త క్ష గ కి లే సే ఈతి క్ష శై ఎ అఇ ఇ ఈ టే ౧ గచశ్రి9 త్తి తగ జి 2 శ 2 సత్తి శీ నూ చ ఇ ఎ శంశిల లి ట్స గ 1 శ తో వ్‌ శశ్‌ ఈ కేళి ం న్‌ శ ౩న 4 10చి 2,4 శె రం రా గ ర్‌ 7! శీ స గిశం గిగిష్‌ బళ్లాపు స్తీ కే ర్‌ చ చచ పం స అల్‌ లీషి శి చి శపైనీ వీ స న న త్‌ే స సత్త అరక ఎసులి కి దరిశ కణం ఈ 63ణప్తళ అతి తర చేత ం ో అల్లే ఇ అజే శు *ల లీ స్ప శా అ శత్రు తి జ్ర ళా న అ ఆం ఆ ల, ర్భా ౮ కఈ ణి న చి ₹€ చి కలీ లొ 9 క్‌ ఇ ల అ *= హి ళు శ న్నా రా ౫ ళతి క! న! చ్‌ష ఛి శి పాం అః కక

“ తం క! గ ఛల్‌ కా స్‌ ళ్‌ శ శ్రీ వ . .. వె 9062 శ్రీ శ్‌ ర్‌ు ల్‌ ఇమ గ లీ గీ ౭ | క రైళ్ల క రా? సతి సలి 1. న్‌్‌ నస శ్రైచే శీ న్‌ క్షే ప్రశెగ్గ శ సేచ్చిరి చే స చ్‌ గ. ఓఏ ళన ణి = లి చ్చి శ్‌ళ్లే శ తశ్రర్తడ్ల 2 న త్‌ న త రాళి్త శి క్ట 1 శ గ్‌ న! వరే శ వ వైజ్‌ నె వెళ్లే . సం శో స్త . " శ ప ర్‌ం గ్‌ పం ర్‌ క్త - కక కీ ల్లి వ్‌ శ్‌ వ ॥ డిన్‌ లై ప జం సకస సప గక త్‌ే కం లల గ కం! న! స్త్‌ కిల న్‌ ్ట్‌ స క్టీన స్‌ తి మి విక స్ట్‌ గో జ శి ళ్‌ చ్జీళి నే ల క్‌ ఆంగ్లే శి 2] వం సళ ర ణి నికి ణి ళళీ ౭ ఆశే గీ ఖ్రశీ శై సే జ. జీ తర వ్య వై వ్‌ తళ గ జై 1 స్త్‌ వ ర్‌ - ల. ద్‌ మ కం. ణక గన్‌ టన్‌ 3 చలీ వస్‌ నంలో ప... వ [22 శ్తచెల శే శ 3చి క్‌ న రన ణ్‌ గచళ్త ఉక సై శ్రీ నై చస్టేన్ల సస ణ్తె క! వ స పై కనే టం శ్ర కండని జే నచ వే జ్జ వ్‌ ర్త జు సీ చే రే ఏక లు న్‌ యం వేళద్దద గర ప. 2కప్‌ళ్లే చిహైచి చచ వేర్‌ ఉత ప₹ళన్టోంని 1 ప ఇవి వినవ్‌ కక మ క్‌ ఇ 7 వ్‌

శ ఈ విధముగా ఎన్నో జరిగినవి గంధవిన్నరణ భీతిచే వదలడమైనది పరిషత్‌ సంగీత పారశాలను స్వాపించుటకుగాకు ఒక సంక్షిప్తపధక మును తయారుచేసియుంటిమి ముద్రించి _పచురించుటకు కావసిన ఆర్హిక స్తోమతలేక పచురించలేదు. పరిషత్‌కు కావలసిన నిధులు సమకూర్చు కొనుటకుగాను (పయతృములు చేయబడుచున్నవి అంతనరకు (పజల నుంచి [పభుత్వమునుంచి విరాళములు పొందియుంటిమి. ఆందుకు వారికి కృతజ్నతలు తెలుపుచున్నాము. మా పరిషత్తు ఉత్సవములలోను అతర సందర్భములలోను జరువబడిన కార్యకమములను ఆంధర్యావ్ట తొలిరాజధాని కర్నూలు కానడమువల్స ఇక్కడ ఉండబడిన మంతులు అకర పెద్దలు నభాధ్యకులుగాను (_పారంభకులుగాను, ముఖ్య అతిధులు గాను పాల్గొన్న వారి వివరము శ్రీ తెన్నేటి విశ్వనాథము గారు (ఆక్పకమంత్రి) శ్రీ కడప కోటిరెడ్డి గారు (రెవనూ్యూమంతత్రి) వీకిధర్మవత్ని శ్రీమతి రామసుబ్బమ్మ గొరు కూడా, శ్రీ పెద్పిరెడి తిమ్మారెడ్డ్ని గారు శీ కల్నూరు చందమౌళి గారు తీ కళా ఎంకటరావు గారు శ్రీ డి సంజీవయ్య గారు శ్రీ ఎన్‌ సంజీపరెడ్ని గారు (ముఖ్యమంతి) ఇతర పెద్దలు ! శ్రీ జిల్లా జద్ని గారు శ్రీ ఛీఫ్‌ స్మెకటరి ఓ. పుల్లారెడ్ని గారు శ్రీ పూతలపట్టు శ్రీరాములు గౌరు వీరు బహుమతులు కూడా నిచ్చి యుండిరి. మరియు శాసన సభ్యులు సెక్రటరీలు సూపరింకొండెంట్ను త్రీ కల్లూరు సుబ్బారావు గారు శ్రీ పెండేకంటి వెంకటసుబ్బయ్య గారు మొఎల్సెన పెద్ద లెండరో మా కార్య కమముల తిలకించి తమహర్షాతిరె కము వెల్లడి బరచి ఎంతో (సోంసించియుండిరి "రాజధాని కర్నూలుకు వచ్చినప్పుడు కర్పూలులో కళల అభివృద్నికి మా లలిత కళా పరిషత్తు ఓక్క! గొప్ప సంన్ప మరే నంన్నలు లేవు రాజధాని వచ్చిన తర్వాత అభ్యుదయ కళా పరిషత్తు ఆవిర్భవించినది. మా పరిషత్తు కార్యకమములు క్షీశాత్మకముగా విమర్శలకు గురికాని రితిలో నుండ.ట వల్ల అందరూ చాలా ఆనందపడి హర్షించే వారు నేను గొప్పలు చెప్పడములేదు యదార్హ సత్యము ఉమ్మడి ర్యాష్పమం..న మడరా

42

సులో ౬ండి నిరంతరము ఎన్నో కళా కార్భకమములు తిలకించినవారగుట కర్నూలులో అన్ని విధములా నచ్చిన నమర్శవంతమ్హైన మా పరిషత్తు వారి నందరిని ఎంతో అకర్షించినది మరియు అన్ని కళలకు కేయ్యదమగట. వాకికి చాలా సంతోషము కలిగించినది

స్పెన వివరించిన రీ౭ మా అలిత కళాపరిషత్తుకు సంబంధించిన నా శార్యదర్శి పదవిలో ఏర్వహించిన కార్య,కమములు ఆ రికాస్త భద పరచబడియున్నది 1919 సం।;రములో మృదాసు నుండి మిక్కిలినేని వారు అంధ ర్యాష్టములో నాటక కళ అభివృద్దికి జరిగిన కృషిలో వీవీ జిల్లాలలో ఏవి సంఘములు వ్యక్తులు చేసిన చేయుచున్న కృషిని సేకరించి బ్రంధన్మము చేసియున్నారు అందులో మా పరిషత్తు వివరము నేను చేసిన కృషి సహితము వాయబడియున్నది

ఈ పరిషత్తు కార్య కమముల గురించి ఇచ్చట కొన్ని వివరింద వలసియున్నది.

1950లో మొట్టమొదట (పదర్శనములు ఆం(ధజ్యోతి రేవతియను రెండు నాటకములు (పదర్శింపబడినవి (పతి నర్వనభ్య నమావేశములోను నన్నే ప్రధాన కార్యవర్శిగా. నాటక ఉపసంఘమునకు దర్శకునిగా ఏకగీవ ముగా ఎన్నుకొను చుండిరి (నాటకకళ)

వాస్తవముగా అప్పటికి ఈ జిల్లాలో నక్నుమించివారు నాటక రంగమున లేరను కొద్చిపాటి గర్వముండివది అందరూ నన్ను గొప్ప వాడనుట అందుకు కారణము కావచ్చు మొదట ఊఉపాధ్యవి డుగాను తదనంతరము కొంతకాలము అధ్యక్షులు గాను ఉండిన శ్రీ ఏ. నారాయణమూర్తి బివి,ట ఎల్‌ , గారు అప్పటికే దాదాపు 70 సంవ తరముల వృద్దులు వీరు శ్రీ బళ్ళారి రాఘతాచాక్క్యులతో పాటు వారి సరనన కొన్ని నొాటకములలో కొన్ని పాత్రలు ధరించియుండిన అనుభవశాలి చాలా ఉత్సాహవంతుడు ఒకరోజురిహార్బలుకువచ్చి నేను నటీనటులకు శికయినిచు ఏ చుండ మధ్యలో వారు కొన్ని సవరణలు చేయవలెనని చెప్పి చూపించినారు.

అప్పుడు అనుకున్నాను వాకు తెలియని ఆంశములెన్నో వున్నవని

న్న!

వెంటనే వారిని వర్యవేక్షకుడుగా నుండవలసివదిగా ఒప్పించుకున్నాను అంగీకరించి అంత వయస్సులో కూడా అందరికన్నా అర్హగంట ముందుగానే తిన్నగా బెత్తము పట్టుకొని నడచుకుంటూ వచ్చికూర్చునేవారు

రిహార్సలు రూము పేట చిన్న మార్కెట్టు దగ్గర శ్రీ సిడ్చేశ్వర స్వామి దేవాలయము సందులో ఉన్న పెద్ద ఇల్ను వసతులు బ్రాగా ఉండినది నారాయణమూర్తి గారి ఇల్లు పేట మేరియాలో పాత పోస్చాఫీను దగ్గర ఉన్నది అంతదూరము నడచే వచ్చే వారు పెద్దవాడు కేవలము వయస్సు లోనే గాదు అన్ని విషయములలోను గొప్పవాడు తనన్యాయవాద వృత్తిలో కూడా కేనులో న్యాయము గెలువగలను అని అనిపించితేనే కేసు తిసు కునే వాడు లేనిచో ఎంత డబ్బు ఇచ్చెదమన్నను ముట్చీవాడు గాదు.

క్రమశిక్షణలో ముందు వారిని చెప్పి మరెవరినైనా చెప్పవలసియు న్నది వారి పర్యవేక్షణలో నేను నాటకకళను గురించి బాలా తెలుసు కున్నాను నా కన్నా విశేషానుభవము కలవాడ్డెనా నన్ను చాలా గొరవముగా చూచే వారు అదే వారిలోనున్న గొప్పవనము. +అంత వృద్నుడయ్యును ఛృ్మతపతి శివాజీ నాటకములో నా పప్రార్శన మన్నించి కౌరంగజేబుగా చాలా అద్భుతముగా నటించినాడు శివాజీ నాటకము వేసిన (ప్రతిచోట జొరంగజేబు ప్మాత వారే ధరించేవారు

శని వారు గాని నేను గాని ఏ పాత్రలు ధరించినా (వకన నటించే పాతధారులకు 'పాంటింగు చెప్పేవారికి చాలా అబ్బంది కలిగేది మాక జ్ఞాపకశక్తి తక్కువ వోటికి నేర్చుకోలేము సప్పెగా స్వతంగులము అనుభవమును పురష్కరించుకొని కొన్ని సందర్భములలో బొచిత్యమునకు కథకు భంగము కలుగకుండా చెప్పేవారము ఆది మాయంతటి ఆనుభవము న్న తప్ప ఇతరులకు తాము ఎక్కడ అందుకోవాలో తెలియక తికమక పడే వారు ఇక నా సిద్దాంతములు వేరు నేశు కూడా (&8మశికలణకు అధిక ప్రాధా న్వత నిచ్చేవాడిని నాటకమును ఎను కునేటవ్వుడు అది (పదర వ యోగ్యమైె హృదయముల కదలించు వన్నివేశములు సంభాషణములు నటకులకు బాగా పని కల్పింపగలిగే వాటకములనే ఎన్నుకునే వాడిని ఎంత జటిల మైన ద్దైనానలే ఒక్కటి రెండు నాటకములు చక గ్రని శిక్షణ పాొందినచాలు ఇక

వు!

ఎన్ని నాటకములన్సైనా నులభముగా వేయవచ్చుననే భావము కలిగించే నాటకములనే ఎన్నుకొనే వాడిని.

ఇక ప్పాతధారుల ఎన్నిక విషయములో, వ్యక్తులను బట్టి, వ్యక్నల సంపదలు, అధికారములు వగ్గెరా బట్టి గాత ఎంతటివార్డెనా నరే వి పాతకు ఎవకు సరిపోగలరో చూచి నిర్ణయించి పాతలను ఇచ్చే వాడిని అది పెద్దది గాని చిన్నదిగాని భొవింపరామ తీసికొని తీరవలెను అష్మము లేనిచో వదలుకొని (పక్కకు తొాలగవలసి వచ్చును, చివరకు నంపుముకు వదలి వెళ్ళినా సరే లెక పెళ్ళే వాడిని కాను

చాలా మటుకు నాటక విభాగములో ఉద్యోగులే ఎక్కువ మంది వుండే వారు మామూలు గుమాస్తా నుండి డిప్యూటి తహశీల్పారు వరకు వుండేవారు, కొందరి ఉపాధ్యాయులుండేవారు అందరూ నాకన్నా గొప్ప విద్వాంనులే అయిననూ నా మాటకెవ్వరూ అడ్డు చెప్పేవారు శాదు అట్టని నేను ఆతి నిరంకుశంగా (పవర్షించే వాడినికాను అన్యోన్యముగా పరస్పర నహకార స్నెహ భావముతో వారిని ఒప్పించి పాతల విచ్చేవాడిని,

స్తే ప్మాతలకు స్తలే వుండేవారు మా పరిషత్తులో ఐదు మందిస్త్రీ పాత దారిణులు వుండెవారు. నేను వర్శకుడుగా నుండుట అంతా గొప్ప గొప్ప విద్యావంతులు, ఉద్యోగులు, న్యాయవాదులు లెక్చరర్శు ఉపాధ్యా యులు నుండినరు గొప్ప సంన్మ్యగా గుర్తించుటచే వారంతొ సంఘములో చేరీ నాటకములలో ప్యాతలు ధరించుటకు తగిన శికణ లభించుననియు అంళా గౌరవనీయులు కలగియున్న నంఘము కావగెరవముగా నుండ గలదని భావించి చే3శారు

ముఖ్యముగా నేమ [కమశిక్షణతో ఫాటు కొంత నియమ బచ్చమ్సైన జీవితము సాగించేవాడిని అందుచే ఆందరు నన్ను ”రవించేవారు

మధ్యాహ్నము (ప్రత్యేకముగా స్తీ పాాతధాములకు పవ్యములు పాటలు శక్షణనిచ్చే వాడిని సంగీత వర్శకుడు (ఆర్మోనిస్సు) కూడా వాతోపాటే వుండే వడు రాత్రి ఆందరిళో పాటు కలసి రిహార్సలు చేయవలెను

నా శికపా విధానము వేరు ముందుగా కీధా భాగము అందులో ప్యాతల యొక్క విశేషములు ఆ పాతల భావముల వెల్ళడించు విధానము

ఉర్‌

పాఠశాలలో భోదించునట్టు పృాతల స్వభావమును వారికి అర్హమయే్యే విధ ముగా భోదింటే వాడిని రిహార్సలులో నహితము మద్యేమద్యే వారికి వివరించి ఆవసరమును బట్టి చేసి చూపించేవాడిని అంతేగాదు నటీనటకులను కూడా ఇది బాగున్నదా విమ్మైనా మార్పు చేయవలెనాయని నఅహా తీనుకొక్చ చూచే వాడిని నేను అందది కన్నా తెలిఫన వాడనను భావము కలుగకూడ దనే నా అభిపాయము

ఒకొక్కసారి నేను చెప్పునది అలాకాదు అని మా పర్యవేకకులలో నటినటులలో ఎవర్డెనా చెబితె వారు చెప్పినది సరియ్మె నదని తోచినపుడు ఆ విధముగా సవరించుకొనే వాడిని ఈ విధముగా అనోన్య సహకార భావముతో మెలిగే వాడిని.

వతి నాటకములో నేను ముఖ్యప్నాతను చెయ్యవలననే ఖావము నా శెన్నడూ లేదు సభ్యులలో విపాత ఏవ్వరికి వరిపోవునో ఆ పాతి వారికిచ్చే వాడిని వి పృాతక్షైనా నరిపాయ్యేవారతు ఎవ్వరు లేశపవ్ప్వుడుగాని, ఎక్కడిక్సె నా (పదర్శనలకు ఒప్పుకొని వెళ్ళేటప్పుడు అనివార్య కారణముల వల్స ఆప్పుడు గాని ఆ పాతత్రిలు నేను ధరించేవాడిని

కొన్ని నాటకములలో కథానాయకుడుగా విధిశృతముగా పద్యములు ఎక్కువగా నున్నపుడు తప్పని సరిగా అందరి ఆభ్నిపాంయాను సారము నేను ఆ పాత్రను ధరించేవాడు

సాధారణముగా పద్య షరన విధానమునకు నంభందించినంతవరకు ఆత్యంత ప్రాధాన్యత నివ్చేవాడిని మేము నాటకములు రిహార్సల్సు చేయు శాలములో అంధ ర్మాష్ట తొలిరాజధాని కర్నూలుకు వచ్చినపుడు పె డబ్మ్యు ఉపార్టుమెంటులో ఆంధ గంధర్వ జొన్న విత్తుల శేషగిరిరావు బావమరది కృష్ణమూర్తి రావు అను వ్యక్తి రోజూ రిహార్సల్సుకు వచ్చేవాడు అతను రాగము పొడినపుడు వారి బావ జొన్నవిత్తుల శేషగింరావు జ్నావకమునకు వచ్చే వాడు

ఒక రోజు నాతో సత్యనారాయణరావు గారూ పవ్యము సెట్టు చేసుకో వలెనన్నా మీ దగ్గర చేసుకోవాలి మరెక్కడా అలా వుండదు అన్నాడు అందుకు నేను గర్వపడలేదు నవ్వుకున్నాను సార్‌ రాగము నేర్చుకోవలెళన్నా

48

మీ దగ్గర నేర్చుకోవాలి అన్నాను ఆంతేగాదు సినీ రంగములో నటకుడుగా అప్పట్సో బాగా నటించే అమర్‌నాథ్‌ మాదవ పెద్దినత్యం మొడదల్దెన వారు సిని రంగములో వారికి అవకాశములు తగ్గడము తులాభారము చింతామణు లాంటి స్టేజీ నాటకములు మా జిల్లా ఆత్మకూరు ఆ [పాంతములో నాటక (పదర్శనము లిచ్చేవారు వారు ఒక పర్యాయము వేరే శ్రీనివాసా నాట్య సమా జము వారికి రాఖీ సంయుక్త నాటకము నేను శిక్షణ నిచ్చేటప్పుడు అక్కడికి వచ్చి అందులోని ముఖ్యనటుడు వారికి స్నేహితుడు కావడము వల నాలుగు రోజులు ఆ రిహార్సల్సు రూములోనే వుండిరి ఆప్పుడు ఒకరోజు ఆమర్‌నాథ్‌ గారన్నారు పార్‌ సత్యనారాయణరావు గాటూ కొంతకాలము మీ దగ్గర శిక్షణ పొందవలెనని వుండినది ఏమి చేసేది మా జాతకములు సరిగా లేవు ఆ అపకాశము మాకు లేనందుకు చాలా విచారించుచున్నాను అన్నాడు నాకు ఆశ్చర్యము కలిగినది వీమండి మీరు తక్తువ వారుగాదే ఇటు నౌాటక రంగములోను ఆటు సినిమా రంగములోక విశేషానుభవము కలవారు గదా అన్నాను లేదండి విధిలేని పరిస్పితులు మావి ఆటు సినీ రంగ ములోను, ఇటు నాటకరంగములోమ సాధంపవలశనంత సౌధింపలేక పోతున్నాము. మీ పద్దతి మీ పవ్యపరవ విధానము మీకు శిక్షణనిచ్చే విధానము చూచిన తర్వాత కొంతకాలం మీ దగ్శరే వుండాలవివించుచున్నది యదార్హముగా చెబుతున్నాను ఆశి చాలా తృప్తి వెల్లడిబర నాడు

ఇట్బి ఉదాహరణములు ఎన్నోవున్నవి గద్వాలలో ఛృతపతి ;వాజి నాటక (ప్రదర్శనకు వీదోస్కూూలు నహాయార్శమనుకుంటాను. ఏర్పాటు చేయడము జరిగినది. నాటక మధ్యభాగములో ఒ9 ను ఆఎిపోయి తెర పడినపుడు అమవురు పెద్దలు స్పృజీ లోవలికి వచ్చి *_కటరీ గారు దర్శ కుడు ఎవరండీ అని అడిగారు నట్న చూపి నా ఎగ్గిరకు మావారు పిలుచుకొని వచ్చిరారు అఆ వచ్చివారిలో ఒకరు ఇంకొంరిని పిచమయము చేయుచు? వీరు లాయిరు నాగప్ప గారు మంచి పేరు గల పెద్దమనిషి మీకు అవకాశమిచ్చిన కొంచెము మాట లాడడలచ.కొన్నాడు ఆం అడిగిశాయ

మౌ నటవర్శము నంవలి ముఖ్యులిడ్ధరు నన్ను (ప్రక్కకు పిలిచి వద్దు అవకాశమివ్వద్ద-డి ఏమ్మెనా చెడు విమనృబువేము నేమోయం అన్నారు నేశుచెప్ఫినాను విమర్శకులే మనకు కావలంళది ముఖన్నుతి

టీ

పరులు కూడదు నిర్మాణాత్మకమైన సరిచ్టైన విమర్శ అమిన తప్పక స్తీక రించితీరవలెను అదే నాఖ్యయము, మహాత్మా గాంధి తిన హరిజన పృతికను (బిటీమ వారు బ్యాన్‌ చేసనప్పుడు బిటీషు వారు తమ మితుడిని పోగొట్టు కున్నారన్నాడు నీవు ఇందుడవు చందుడవు అని పాగశేవామ శత్రువులు తమళతప్పులు చేప్పేవారే మికులు అన్నాడట గాన "పమాదో ధీమతామపి అను ఆర్యోక్తిననునరించి ధీిమంతులు కూడా ఒకోసారి పమాదాలకు గురియ గుదురు తప్పులు చేయట మానవ సహజము గాన నిరభ్యీింతరముగా వారిక చూట్టాడేందుకు అవకాశమిస్తున్నానని ఆ (పకారమే మాట్టాడమన్నాను అయితే చాలాసేపు కూడదు నాటకము వరుస _పకారము సీను *నుకు మధ్య ఆలన్యముండరాదు. మీరు పెద్దలు వచ్చి అడిగినప్పుడు కాదనలేను గాన అయిదు నిముషాలు మృాతము మీకు అవకాశమిస్తున్నాను అని అన్నాను నా పద్దతి నాటక [పదడర్న్శన విషయంలో కూడా ఆంత ఖచ్చితమైన వదతి వుండేది,

అ (పకారమే వారు అనగొ నాగవ్చ గారు పవికప్ణె నిలుచుండి ఉప న్యసించుచూ అన్న మాటలవి ఇది గద్వాల సంస్శానము (ప్రతి సంపత్సంము ఇచ్చట మహారాజావారు మూడు రోజులు ఉత్సవము నిర్వహింతురు అ ఉత్సవములో వతి విబా పండితులకు, కవులకు గాయకులకు, నటకులు మొదల్సెన కళాకారులకు సన్మానములు చేయుచుండుట ఆందరిరిగినదే అంధ దేశములో పేకుమోసిన ఎందరో రఈంగన్నల కళాకారులు ఇచ్చట సన్మానములు పొందినవారే తమ (ప్రదర్శన లిచ్చినేవారే ళాని నిజమైన కళ అంకే విమిటో ఈ నాడు కొన్ని నంవతృరముల తర్వాత చూస్తున్నాము అని అందుకనుగుణ్యముగా కొన్ని విషయములు చెబుతూ మాట ఇచ్చిన టయమునకు నరిగా తమ ఉపన్యాసము ముగించినారు

అప్పడు మొదట అవకాశ మివ్వవద్దు అనిచెప్పిన మా నటులు ఎగిరి గంతేసినారు. ఆప్పుడు నేనన్నాను చూశారా ఎప్పుడ్డెనా ఎవర్తెనా వచ్చి మౌట్టాడేందుకు అవకాశ మిమ్మనప్పుడు భయపడరాదు వెనకంజ వేయ రాదు విమయినా చెప్పినా పరవాలేదు మంచి విమర్శలబయితే స్వీకరిస్తాము కుపిమర్శలలు.తే తగిన సమాధానము వెంటనే చెఒతాము గాన ఎప్పుడూ అలా జ౦కవద్దు ఆని సలహా ఇచ్చినాను.

ఉరి

నా శికణలో ఆతి ముఖ్యమైన నాటకము ఖిల్నీ రాజ్య పతనము యూ నాటకము రక్తి కట్టుట బహుకపష్టము నాటకము దుఃఖాంతము అంచు మించు. ముఖ్య ప్మాతలన్నీ హతమ్హై పోవును హిందూ రాజులలో కథా నాయకుడు నాయిక అంశఃశ్నతువు (విలన్‌) మహమ్మదీయులలో ఇలాగే కథానాయకుడు నాముక విలన్‌ ఇది ఒక గొప్ప పయోగము.

ఆల్హ్లా ఉద్పీన్‌ ఖల్హీ కాలము నాటి చర్మిత దాలా అద్భుతమ్హైన నాటకము మంచి తెలివి తేటలు విద్యివంతులు, అనుభవనియుల్సెన నటీ నట వర్శము కూడా రక్తి కట్టించుట చాలా కష్ట తరమ్హైన నాటకము నటినటకుల శక్తి సామరక్య్యములను పరీడించగల నాటకము

అల్హా ఉద్పీన్‌ ఒళ హిందూ రాజును ఓడించి ఆతని భార్యను చెర బట్టి భార్యగా చేసుకొనవలెనని (పయత్నిస్తాడు ఆమె అనుకూలముగా నటిస్తూ (వతమను మిషతో ఆతనిని కొంతకాలము ముట్టకుండా ఆపుచేసి ఆ వియమ వ్యవధిలోనే అతని వంశమునంతా నాశనమయే్యేటట్టు చేయును అదీ కథ

ఈ ఖల్నీ రాజ్య పతనము చాలా (పశంసలందుకొన్నది కడప జిల్సా ర్షైల్వే కొండాపురంలో వివేకానంద కృజ్చు సహాయమునకు మా పుషత్‌ నాటకమును అందున ఖల్మీ రాజ్యపతనమునే వారెన్నుకున్నారు మాకురాను పోను ఒక ర్లైల్వే శంపార్చుమెంటు పూర్తిగా యేర్చాటు చేసినారు. మా నాటక సభ్యులు చాలామంది ఇంచు మించు ముస్పది మందికి తక్కువ వుండరు. వీరంతా ఎక్నడికి వెళ్ళిరా వుండితీరవలెను. ఇడ్నరు ఆర్మోని స్ఫులు ఇద్భరు ఫిడిలిస్టులు ఇద్బరు వీచఛా విద్వాంసులు ఒక కిలారునిస్ను ఒక పూటు ఒక దిల్‌ రబ ఒక తబలా ఒక డోలకు ఇది మావాద్య సమ్మెళనము ఇక (ప్రక నాటకములోను నలుగురు ఆడవాళ్లకు తక్కువ వుండరు వాళ్ళ వెంట ఒకొక్కరు ఒకొక్కరిని సహాయమునకు పిలుచుకొని వశ్చురు ఇక్కడి మా విభాగము స్బేషనులో రైలు పెళ్సైలొ కూర్చోగానే వాయిజ్యకముల వారందమ తమతను వాయిజ్యములు (పారంభింతురు. (ప్రతి . స్పేషనులోను ర్షైలు చిచినంత సేపు చాలా మంది పక్క పెళ్ళెల నుండి (వయాణకులు స్నృపనులో వుండేవారు గుంపులుగా నిలుచుకొని చితముగా,

49 ఆనందముగా వింటూ మాన్చరుగారు విజిలస్తే, పచ్చ జండా చూపితే బింబిర వెళ్ళి వారివారి పెళ్ళెలలో కూర్చొనేవారు ఆది ఒక విచితానుభూతి గమ్యము చేరు వరకు అలా జరుగుళుండేది. ఆ ఉత్సాహము, ఆ అనందము ఇళ్ళ దని చెప్పట కష్టము కొంచావురంలో నాటకమును చూచిన తర్వాత మరు నటి రోజు పగలంతా వుండేతీరాలని విందు విర్చాటుచేస బహిరంగ సభ జరిపిరి. విశేషముగా కొనియాడి వెండికప్పు సన్మాన షృ్రతము బహాంరించి రాతి స్ప్రేషనుకు అ సంయమము పడ్డలంతా వచ్చి వీడ్యెలివ్చిాాల ఆది ఒక అనుభూతి ఈ ఏషయము ఎందుకు చెప్పవలసి వచ్చినడన అభ్యుదయ కళా పంషణ్‌ వారు ఓక పంాయము ఆం(ధనాటక కభాపరిషత్తు వారి వార్తిక నాటక పోటిలు గుడివాడలో జరుగుచుండ అందులో పాల్గొనుటకు నిశ్చ యుంచి దరకాస్తు వేయడము జరిగినది వారికి తమ నాటకములో నాయిక ప్యాతధారి ఒక అమ్మాయి శావలసివచ్చినది మా పరిషత్తులో వా శిక్షణలో మంచి పేరు తెచ్చుకున్న శకుంతల అను అమ్మాయిని అడిగినారట ఆమె యమా పరిషత్తు కార్యదర్శి దర్శకుడ్డెన సత్యనారాయణకావు గారిని అఆడుగమని వారు అంగీకరించిన వత్తునని చెప్పినదట అందుకు వారు మీ పరిషళ్తులో చాలా మంది పెద్దలు, దర్శకుడు, కాం[గెస్‌ సిద్దాంతాలు గలవారు మేము కమూంునిష్టు సిద్దాంతము ఉన్నవారము అందువల్ల చారంగీకరింతురో లేదోయని సందేహము వెలిబుచ్చినారట అందుకు ఆమె నాకు తెలసినంత వరకు వారు విశాల భావనముగలవారు ఆ భేధములుండవనే నాయభిపాయము అయినా అడిగి చూడండి ఇని చెప్పినదట ఆ కుంతల రిహార్సలుకు వచ్చినప్పుడు ఈ విషయము నాకు చెప్పి నది నేను చెప్పినాను వారి సిద్దాంతము లేవియ్మైనా ఆ సంఘము వారంతా వ్యక్తి గతముగా నాకు పరిచితులే నమ్మ ఎప్పుడూ చాలా గౌరవ భావముతో చూచుచుందురు వారి అభ్యుదయ కళాపరిషత్తు వార్షిశోత్సవములలో పోటీలు పెట్టినప్పుడు. నన్ను న్యాయాధిపతిగా పిలుచుచుండిరి గదా నేను వేళ్ళ వాడినేగదా మరి సందేహమెందుకు కళకు నంబందించినంతవరకు నాకు విలాటి భేధభావము ఉండదు వి పార్షిలో ఉండినా వీ సంపుములో నుండిన

50

కళారొాధకులంతా ఒక్కటి ఆది నా సిద్దాంతము వారు వచ్చి ఆడి3వు ఆగత్యము ఆంగీకరింతునని నుడివినాను

మరుసటిరోజు ఆఅ నాటక సంఘ అధ్యక్షుడు ల్తెఫ్‌ అక్సూరెన్సు ఫీల్డు ఇన్‌స్పెళ్టరు పసావరావుగారు అదే ఆఫీసులో ఆదే ఉద్యోగములో నుండిన పంఘ దర్శకుడు కోదండ రామయ్యగారు అరువురువచ్చి నాకు పోటీ నాటకముల విసరమంతా చెప్పి శకుంతలను కథానాయిక పా(తకు పంపవల సినదిగా కోరుచున్నాము అనుభవమున్న వ్యక్తి ఆందులో మీ శిక్షణలో తయా రైన వ్యక్తి గాన ఎట్టరునా ఆమెను పంపవలెను గుడివాడలో పోటీలు అని ఆడిగినారు వెంటనే చాలా సంతోషము తప్పక పఏిలుచుకొనిపాండి మీకేమి సందేహమువద్ను కళకు ఆందరము ఒకక అనిచెప్పి అమెకు వెళ్ళమసి చెప్పినాను

కొన్ని రోజు౬కు రిహాచ్చలు పూర్తి చేసుకొని తి.గిశా కడకు వారిద్భరు వచ్చి రిహార్సలు పూర్తి అయినది ఒక్కోసారి జ్ఞార్తి రిహారృలు మీ సమక్ష ములోచేసి ఏమయినా లోపములుండిన చెప్పవలెనని నిర్ణయించుకొని ఈదినం విర్చాటు చేసుకున్నాము. గాన మీరు తప్పక రావలెనని కోరినాణ. సరేనని అ రోజు రివోర్సలుకు వెళ్ళినాను పూర్తి రిహార్సలు జకగినషి అంతా అయిన తర్వాత వారు విమెనా లోపాల.౦డిశ తెలుపండి -వరించుకుంటాము అన్నారు అ దుకు నేనన్నాను

అయ్యా అందరూ విద్యావంతులు ఆనుభవబజ్బులు మీ కన్నా నాకు ఎక్కువ తెలి.ఎదు నేనేమి చెప్పేది అని అహ్నాను అందకు వాక మీ ఆనుభ వము ముందు మేము పొటవారమనుకుందుమని భావించిశారే మో దయచేగి చెప్పమని మరిమరి కోరినారు అపుడు దర్శకునకు రేపు వచ్చి కలువండి నాకు తెలిసినవి చెఒ.కాను అవి మంచిదన్న తోచిన వవరంంచుకుందురు గాం ఆన్నాను కాని ఆంవరూ ఇప్పుడే చెప్పవలెనని ఒడ్సిడి చేసినారు

సాధారణముగా ఇతరులు చెబుతే ఆమివ్పతను వెళ్ళబుచ్చిదర ఇంపికరు మాకు చెప్పడమమి అనే భావము సహజముగా కొంఎరికుండును అలాంటప్త్పడు దర్శక్కనక్కువవ్వట మంచిది వారే నవరించుకోగలరకు అన్నాను

51 ఆ విధముగా అనుకునే వారమలంుతే మిమ్ములనాహాన్వింతుమా ఆఫందేహము వద్దు చెప్పమన్నారు. నరే శొన్ని సవరించుకోవలసిన ఆంకములను చెప్పి నాను వారు అంగికరించినారు

పరిశీలకులు (స్కూటని) వచ్చినప్పుడు నాటకము (ప్రదర్శించినారు ఆనాడు అహ్వానించినారు వెళ్ళినాను నేను చెప్పినవన్నీ నవరించు కొన్నారు నాటకము చాలా బాగున్నది అందకూ కలసి అడిగినారు బాగున్నది కాని ఒక్క విషయము మనవి చేస్తున్నాను ఆక్కడ బహుమతి తెచ్చుకోవాలనే దృష్మతో మా్యతము వెల్లవచ్చు చాలాచోట్ట్ళ పాంతీయాభిమానులుండుట నహజము నిర్మయములు యోగ్యతను బట్టి వుండవు అట్టి వరిస్పితులలో బహుమతి రాలేదను జాధ కలుగును గాన ఆ భావము మంచిదిళాదు కేవలము కర్ప్నూలు జిల్లాలో ఉత్తమ కళారాధకులున్నారని ఆచ్చట (పజలు అనుకొనే విధముగా మీ కళా నె పుణ్యమును పదర్శించిరండి అన్నాను దానికి వారు చాలా సంతోషపడినారు వెళ్ళినారు పవర్శన ఇచ్చినారు (పేక్ష కులు ఆనందాను భూతిని కరతాళ ధ్వనుల ద్వారా వెళ్ళడించినారు బహు మతి మాత్రము వేరే వారికి పోయినది. కాని వ్యక్తి గతంగా ఆంధ రాప్ప మొత్తం పై ఉత్తమ స్త్రీ ప్మాతథారిణి నూ పరిషత్తు మెంబరు శకుంతలకు పీల్డు బహూకరించినాయి అది ఒక గర్వకాణము అమె కర్నూలుకు వస్తూనే వచ్చి కాళ్ళకు నమస్కరించినడి'

ఆ పోటి నాటకములకు ఖల్చీ రాజ్య పతనము రచఖ,త గారు వచ్చి కర్నూలు నుండి పోటిలో పాల్గొన్న వారతో నా ఖల్నీ రాజ్య పతనము ఇక్కడ నేనే దర్శకుడిగా నబుడిగా నుండి 2 3 వర్యాయములు (పదర్శిం చినా రక్తి కట్టలేదు (పేకకులు హర్తించలేదు కోనిమీ కర్నూలులో లలిత కళా పిషత్‌ వారు చాలా అద్భుతముగా (పదర్శించి (పజూ మాదము పొంది నారని విన్నాను ఈతూరి పారు ఆ నాటకమును వదర్శించవిన యెడల నాకు లెటరు (వాసిన తప్పక వచ్చిచూచి ఆనందపడి వోరినభినందించవలెనని ఆను కున్నాను ఆ సంఘము దర్శకుడు చాలా అనుభవజ్బడు అని తెలిసినది తప్పక వారికి తలవండి అని చాలా చెప్పినట్లు వారంతా కర్పూలుకు వచ్చిన తర్వాత నాకు చాలా (ప్రత్యేకముగా వచ్చి ఆ విషయము తెల్పిసాట్‌ోకఖ నాకు చాలా గర్వకారణము. గొప్ప అనుభూతి తోలిగ్గివడో అది తిళొటుకే ఇల్సీ రాజు పతనమును గురించి ఆంత వివర్మ్లీగ గా వాయవలసి వచ్చివిది*

652

కళలు కళలు అరువది నాల్ను మానవ జాతి ఎప్పుడు నృష్టింపబడినదో అప్పుడే ఈ కళలు కూడా నృష్మింపబడినవి అందుకే వీటిని జాతీయ కళలని పిలువబడుచున్నవి

సృష్టి ప్రళయము. వరకు కొనసాగక తప్పదు అది సవ్యమైన మార్శములో నడచిననే తప్ప సృష్టికి (ప్రమాదం సంభవింపగలడు అందు వల్ల నిరంతర (ప్రచారము ద్వారా జాతిని జాశృతమొనరించు (ప్రభావము కల్తినవి కళలు ఏటి యొక్క (ప్రభావము? కర్తవ్యము ఆవశ్యకత జాతి స్పై ఎక్కువ (పయోజనం కల్సిన శక్తివంతమైనవి కళలు అనందం కొరకని కళలు కళల కొరకని కళలు (పజల కొరకని ఒకొక్కరు ఒకొక్క విధముగా తమ భావములను వెల్లడించెదరు ఇవన్నియు కళ లలో ఇమిడి యున్నకు వాటి ప్రధాన లక్ష్యము మ్మాతము అదికాదు జాతిని సరియైన మార్గములో నడిపించి నృష్టికి తోడ్చడుకే వీటి పధాన లక్ష్యము ఇది పతి కళాకారుడు గుర్తించవలసిన ఆంశము

మహనీయులు, మత రాజకీయ సాంఘిక వవక్షలు సాధువులు నన్యాసులు పండితులు నిరంతరము ధర్మ భక్తి న్యాయ సత్య మొద లైన సిద్దాంతములను గురించి నృష్మి సవ్యమ.గా సాగుటకు ఎట్బు తోడ్పడు చుండిరో అటులే కళారాధకులు కూడా దీనికి తోడ్పడుట తమ విద్యు ధర్మముగా కర్తవ్యంగా గుర్తించి శోద్పిడవలసియున్నది ఇది వేద (పత పాదిత కర్మ సిద్నాంతములో ఒక భాగము భగవద్నితలొ చెప్పినట్ను ఈ కర్మను నిష్కామ్యముగా స్వార్శ్మరహితుల్సె భక్తి (శద్దలతో ఏ కళారాధకుడు తన విద్యుక్త ధర్మము నేరవేర్చునో అట్టివారు ఉత్తమ కళారాధకుడగును మోక్ష ప్రాప్తికి అర్పుడుగాను వుండగలరు కేవలము ఉదర పోషణ కొరకు సరదా తీర్చుకొనుటకు కళలమఘము ఉపయోగించు కొందురో వారు నిజమైన కళారాధకులుగాదని చెప్పవలనే వచ్చును కిళకు అతను న్యాయము చేకూర్చి తన విద్యుక్త ధర్మమును స్కకమముగా చెర వేర్చునపుడు (పవషంచంలో గౌరవ మర్యాదలు ఉదరపోషణకు లోపం కాని అర్జిక సము పార్చనీ తప్పకుండా చేకూరగలదు

కి ఏషయమాశళ్లు గర్జించి నా అధ్యాత్మిక ఆకుభవము అను 4ీర్తికను

53

ఈ పుస్తకం చివరి భాగంలో విపులముగా (వాయజఒడి వున్నదిగాన కళారాశకు లందరు ఈ నగ్న నత్యమును గుర్తించి ఇహపర సాథవకు కృషి చేయుకు రని కోరుచున్నాను “ లలిత కళలు స్పైన ఉదహరించిన 64 జాతీను కళలలో మిక్కిలి లాలిత్యమై (వజల హృదయములలో చ్చైతన్యము కలిగించి ఆలోచనో సరళిని రేకెత్తింపజేసి సరిర్నెన మార్న్వమున పజలను మృందుకు నడిపంప గల శక్తి కలవి ఇవి వరునగా ఐదు కళ్లు సాహత్యము నంగీతము నాటకము. చికలేఖనము. శిల్పము తగక్నిన కళిలు వీటికి జఒంద్యములు

అందులో మొదటిది పౌహిత్యము ః విద్యావంతులకు తప్ప సామా న్యులకు చమవుకొనుటళు గాన్కి చదివి అర్హము చేనుకొనుట తెలసినవారు చదివి వివరముగా తెల్చినవుడే సామాన్యులు (గ్రహింప గల్సుటకు వీలు పడును.

రెంఉవది నంగీతము ఇది రూడా స్పై పాహిత్యం వలనే సంగీతము నందలి గుణుదోషములు తెలుసుకొనుటకు ఆ సంగీత శ్యము తెలిసిన వారు తప్ప తక్కిన వారికి తెలియదు విని ఆనందిలచడము తప్ప అండలి లోతు పాతులు సామాన్యులకు తెలియవు,

వాల్ను ఐదు చితలేఇనము శిల్పము ఇవి కూడా సామాన్యులకు లంవలి గుణుదోషములను గాని భావములను గాని తెలిసికొనుట కప్పము చూచి చాలా బాగున్న దని ఆనందింతురే తప్ప అ చితములో గాని, శిల్పం లోగాని ముఖ భంగిమను గుర్తించి ఖావమునర్హము చేసుకొనుట దుర్పృభము ఆ కళలందు (పవేశమున్నవారు తప్ప

ఇక మూడవది ఆయిన నాటక కళ స్త నాల్ళు కళలకన్న పండిత పామరు అంవరిని రంజింవచేయగల శక్తి కల్తివది పామాన్యులు కూడా చూసి విని ఆర్భము చేనుకొని ఆనందించుకే గాక ఆ నాటకము నందలి కథా భాగమును పాతల యొక్క నటనా కౌశల్యము వలన తెలిసికొని మౌనవుడు తన _పవర్హనను చక్కదిద్చు కొనుటకు తోడ్పడునట్టిది నాటకకళ “కావ్యేబ నాటకం రమ్యం అన్నారు కవి వడికిలు శావ్యములప్పెకి

ర్‌4

తక్కిన శావ్యముల కన్నా రమ్యషమ్టై అశేష (వజానీకమును ఆకర్షింపగల శక్తి ఈ నాటక కళకు మాతమే పున్నది తక్కిన కళలు కూడా దీని కన్న తక్కువనినేను ఆనుటలేమ అన్నియు శక్తినంపన్న మైనవే ఈ లలిత కళల ఐదింటిలో 3వ స్నానం అనగా మద్యలో వున్నది నాటకకళ నటకుడు తక్కిన శాల్సు కళలయందు కొంత వరక్షైనా (ప్రవేశము కల్సిన వాడుగా వుండవ లేను తాను (పదర్శింవబోవు కథయంవలి భావమును తమను ఉచ్చరించు మాటలయంవలి ఆర్భమును పొడబోవు పచ్యములు పాటలయందలి భావము లను అర్భము చేసుకొనుటకు తగిన భాషా జ్ఞానము కల్నియుండవలెకు అందువల సాహిత్య మందు కూడా పుచయుం వుండుట ఆవనరం

అక సంగీకము తకు పాడబోవు పాట పద్యములు రాగము తాళము, శృత్తి తప్పకుండా రమ్యముగా వజలను రం7౦ప చేయునదిగా వుండుటకు తగిన సంగత పరిజ్ఞానము కూడా అవశరము

ఇక నాల్లవది చి్వితలే[నము నటినటులకు చ్చిపలేఖన పరిజ్ఞానము కూడా కొంత తెలిసియుండంట ఆవసరము ఎందుకన తాను ధరించబోవు పాృాతను ఎట్టాండవలెనో ముందుగా మనస్సులో హృదయములో చితించు కొనవలెను ఆంచువల్బ చితకళ కూడా తెలును కొనుట అవనరము

ఇక ఐవవది శిల్పము తన హృవయంలో చ్మితించ.కొన్న ఆకృతి ప్రకా రము రంగులతోను వివిధ ఆలంకరణములతోను ఆ ప్మాఠకు అనుగుణ్య ముగా తాను తయారు కావలసియుండును ఈ పాత్ర ధరించినది ననేశా ఆవి అతనికే ఆబ్బురము కలిగినట్టుండవలెను (అనగా మేళప్‌) అందువల్న శిల్పకళను కూడా తెలసుకొనుట అవసరము ఈ నాలు కళల యందు (ప్రవేశము కళ్ళిన నటీనటకలే ఎచ్చటనైనాః ఎవ్పచశ్చెనా రాఖింపగలరు, ఇచి తప్పని సరిగా తెలిసకొనవలెనని నాటక కళారాథకులు టహింవవలెనని కోరుచున్నాను

నటనొ విధానము

• నేటినటుడు ఫి నాటకమును రంగశ్పలము. ప్పె (ప్రవర్శించుచున్నారో

అండలి భక్తి ధర్మము వఛ్యాయము సత్యము నీతి మెదల్సైెన అంశము

5్‌5

లకు అధిక [పాధాస్యత నిచ్చి ఛాచాత్య్యముతో న30పవలవి యుండును

తాను ఫలానా వ్యక్తి అనుభావము అక్కడ. వుండకూడదు. ఏ పాతను ధరించుచుంటిమో ఆ పాతగానే వ్యవహరింపవలసి యుండును నటనా నంవిధానములోను భావ (పళటో పూరితమైన భాషోచ్చారణలోను పాటలు

పద్యముల యందుకు రవపోవణు చాలా అవనరము (పజలను రంజింప చేయుటయే గాక తాను (ప్రవర్శించు నాటకము నంవలి కథాభాగము (పేక కుల హృదయములలో (వవేశింపచేసి వారిని తమతో బాకు ఆయా ఘట్టము లలో తిరుగాడు చున్నట్బే అనిపింప చే రువలయును ఆప్పుడు నటినటులు ఉచ్చంంచు (పతి అకరమును మననము చేసుకొంటూ నిశ_ముగా చూచు చూ వినుచుంచురు (పేక్షకులను ఆ కథా భాగములలో అ పాతల చుట్టూ తిరుగాడునట్ను చేయుకే నటికటుల లక్ష్యమ్మై వుండవలెను (పెక్షకులు 1పదర్శ్గ్శానంతరం ఫలానా వ్యక్తి ఫలాగా పాత బాగుగా చేసి నాడని గాక అంగా పాఠఠధారలను గాక పాత్రల యొక్క గుణగణములను గురించి వొవి అనుభవములను గురించి చర్చించు కొనుచూ వెల్ళినపుడే టక కళకు (పయోజనము సిద్దించును లేనిచో న్మిషయోజనము ఆనగా శ్రీ కృష్ణుని వలెనో సత్యభామ రుక్మిణి వలెనో హరిశ్చందదుడు చందమతి వలెనో గాక (కిష్సునిగా సత్యగా రుక్కింిగా చంటదమతిగా తానే పాత్రను పోషించి అప్పుడే వాటికి విలువ సార్హకత కళయొక్క విశిష్టత తెలియగలదు ఆట్నుగౌక ఫలాగావాడు చక్కగా పాొడాాదనో ఫలానా వారు బాగా నవ్వించీనాడనో

ఫలానా వారు విమి బాగా చెయ్యలేవనో ఈ విధమ.గా వ్యక్తులమ పొగుడుచూ 'య్రేక్షకులు వెల్ళినవుడు కళకు (దోహం చేసినవారమగుదుము. ఇది ముఖ్య ముగా నటీసటులు గమనింపవలసిన విషయము నిత్యజీవితములోను సాధ్య మున్నంతవరకు నటీనటులు నైతిక విలునలను విడనాడకుండా దురలవాటు లక విసగ్పించి ఆవర్శవంతమ్హైన వారిగా నుండవలయును దూమపానను, మవ్యపానము జూదము వ్యవిచారము మెచల్నెన అలవాటు ఉన్నవారు వాఎని విడిచి పెట్టుట (శ్రేయస్కరము అప్పుడే వారు లోకములోను, రంగస్పల ములోను ఏ సమాజమునంద్దె గా గౌరఖింప బడుదురు తమ విధని భక్తి (నవ్వ లకో నిరగహింపగలరు వార నిజమైన కళారాధకులు ఇహపరముల రెండిటికి కళలు ఏంతో (ప్రయోజనము. చేకూర్చగలవు కళాతాధన వల ఎంనరో తరించిన చరితలు కూడా వున్నవి

56 అనికవ్వచనియము అవ్యక్తానంచము ఆద్వితీయము అవిభాజ్యము: అఖండము, అఆచంచలము" అమరమైవది కళ అది అరువది నాలుగు కళ లలో విస్పనను గావచ్చు మొత్తము స్పై కళ అక్కే నాటకకళ కూడా వటి వటులు తమలోను _పేతీకులలోమ వఏికా([గతను సాధింపవలయును. అది ఒక తప్పన్సు ఆ జిీబ్బాస అ దీక్షాదక్షతచే కళామ తల్సి హృదయము శవ లించి కళా రాధకుడు అ తలి ఆన్ముగహమును పాందవలయును. "డే ఆ విక్షాగత అకము సాధంపబడును నటీవటులు న్వతంత్రులః కావలెను పరతంతత కూడమ న్వతంత తను గురించి ముందు పేజీలలో సందర్భమును కొన్ని ఉదాహరణలు ౫ అనుభవములు [వాయుదును ఇప్పుడు పరతం తను గురించి కొంత (వాయు చుచ్తాను పరతంతతలో అనేకాంశములున్నవి ]) శబ్బ [గహణయం (తిములప్పై (మైకు) ఆధారపడుట తన మాటలు పద్యములు పాటలు (యేకకులకు వినివింపచేమోయని బాగా వినిపింఎవలెనని మెక ముందు నిలచి వద్యములు పాటలు పాడుట ఇది పాతధారు తమ లక్ష్యమును విన్మరించుట యగును ఇది కౌచిత్యమునకు భంగకరము ఇది వి విధముగా నుండునన హరిశ్చందుడు మైకు ముందు నిలచి _పేక్షకుల న్హెపు చేయి చూపి 'ళాబోలు (బహ్మ రాకసృమూహంబిది అనుపద్యమునుపాడుచున్న ట్నుండును ఒకోసారి _పేక్షకుల ఆగహమునకు కూడా గురికావచ్చును ఇది కళకు చాలా విరుద్దము 2) నమాజములోన్తె 7 లేదా వ్యక్తిగితముగాన్నైనా ఈ కాలము ఒక అలవాటు ఆర్యోనిష్టుతో నేర్చుకొనుట ఆతను నటుడ్కు చర్శక లకబము కలిగిన వాడిన తప్పులేదు శాని కేవలము ఆర్మోనిష్టు అయినప్పుడు అతను పవ్యములు పాటలు బవ్చింపగలడు కాని సంభాషణ విధానము (అనగా జ్పైలాగ్‌ డెలవరి) హావభావవిలానములు యిదల్సెన వాటియందు పుచయ ముండదు ఎటో నేర్చగలడు పదర్శన అప్పించగలడు అవి సరదొకు వేయు నాటకములు మ్మాతమే శాగలవు నాటకకళి లక్ష్యము మ్మాతముకాదు ఎందుకన ఆర్మోనిష్టుకడ పద్యములు పాటలు నేర్చుకున్నవారు తమ పాత లకు ఎక్కడెనా అ ఆర్మోనిష్టే వాయించవలసియుండును ఆతని హామి దంము నందే నటీనటకులు దృష్టి కేందీకరింపవలసి వచ్చును ఆతని నను

క్‌7

వరించి నటినటులు పాడవలయును అంతే ఎన్ని నాటకములు ఎక్కదిక్కడ వేసినను మొదటి నాటకములొో వి విధముగా పాడునో ఆంజేయుండును వి విధమైన మూర్చు ఉండదు అది కళకు అఆభిపవృద్ని కాజాలదు.

గొప్పగొప్ప వటినటులు జాము (వత్యేకముగామ (పనిద్చుడ్డెన అర్మో నిమ్మ్హనో వాయులీన విద్వాంనుడినో పిలుచుకొనివత్తురు వారికి నటినటులే శిక్రబనిత్తురు వారిననునరించి వాయిచ్యములు వాయించవలెనే గాని వాయి ద్యములఅననునరించి వారుపోలు న్వతం్శత్రుల్హెన నటివటులు తమలక్ష్య సాధ వలో నిమగ్నుల్సె పాఠలలో లీనషమ్టా నటించు చుందురే తప్ప వాయిద్య ములస్నై ఎట్టిపరిన్నితిలోను వృష్టి కేం్టడికరింపరు. అనుభవముననునరించి దిన డినాభివృద్చి చెంది స్వేచ్చగా తాదాత్యముళతో తిమపాత పోషణను కౌచిత్యమును పాటించి ముందుకు పోవలనే గాన ఎక్కడ వేశన గొంగళి అక్కడనే అన్నట్టు మొవటి నాటకములో ఏ విదముగా నుండునో జీ శాంతము అంతే ఉండురీ3 వాయిద్యములస్పై అఫారపడుట అపమర్థతను విక్తూపించుకొన గలదు

ఒక్కొక పర్యాయము తా-కడే ఎవరి ఆహా-నము నను౪ించి వెళ్ళునప్పుడు ఇది వరకు పేరుపొందిన నయికు ఒక రోజుముందుగా గా? ఆరోజు ఉదయము గాని అక్కడికి చేరి వాళ్ళ ఆర్నోనిష్టృను కూర్చోబెట్టు కొని తాము పాడే విధానమును కొన్నిషర్యాయములు వినివించి ఒక రకముగా శతమననువరించి వాయించుటకను గణ్యముగా చూచుకొండురు నేరు చాలా పరార్థయములు చూచినాను "

ఏది ఏమ్నైనా ఊత్తమనటినటులు ఇతరులప్పై ఎన్నడూ ఆధారవడ కూడదు మంచి ఆమభవమున్న అనగా శాను మ్బ షాడునో అట్టు వాయించ గఅ నమర్శత నేర్పు ఉన్న వాయిద్యముల వారిని ఎన్నుకొనుట మంచిది లలిత కళా పరిషత్తులో నేను ఒక్క సౌరి షపితే నంగీత దర్శకుడు మీరయ్యాచారి వద్యమునకు కూడా వ్వరము (వ్రాసుకునేవాడు నేను ఒక వాటళకములో వద్యము చెప్పినట్టు రాగమదేర్నునా ఇంకొకచోట కొంత మార్చు వచ్చుచుండును అప్పటి వాతావరణము అ సన్నివేశమును బటి పాడి నన్ననుసరించి వాయించేవాడు వీరయ్యాచారి ఒకో సారి అంటుండే

58

వాడు నీకు ఆర్మొణి వాయించడము కొంచెము కప్పే రిహార్సలులో నీతో అ మభవముగాన నేను ఎట్లో పోరాడుచున్నానని అనేవాడు

గాన ఎట్టి పరిన్నితిలోను ఉత్తమ నటీనటులు పర తఈంతులుగా నుండరాదు. నాటకమునకేగాదు దేనిక్హైనా పరతం[త్రము పనికిరాదు అందుకే దేశస్వాతం[త్యము కొరకు అంతపోరాటము జరిగినది స్వాతంత్యం కొరకే సంగీత విద్వాంసులు వారి సాంతవాయిద్యములంటూ వుండవు ఎక్కడికి పిలచినా వళ్ళుడురు వారి వారికి వాయించగల శక్తి నంపన్నులనే పిలిపించమని చెప్పి కచేరీలు చేయుదురు

ఎవరో ఒకరు (వతి పద్యమునకు ఒక నిముషము వద్యమమిు.తే మూడు నిముషాలు రాగము పొడినాడని (పతివారు ఆతని కన్నా ఇంకా కొంచెము ఎక్కువ పాడవలె5ని ఆర్మోనిష్టు కడ నేక్చకొని రంగన్ఫలము ప్తె అప్నే పొడుదురు ఇది వాలా శోిచంయిము రంగన్పలము పాట కవేరి వేదిక కాదు పద్యము హృద్యంగమముగాన రసవత్తరము.గా _పేకకల రంజిపజేయునదిగా ఇఖావపోషబుతో నేను అంతికుమునుపుగా చెప్పినట్సు సలక్షణముగా పాడవల యును రాగము ఎంత ఆవనరమో అంఠకే ఉండవలెకు రాగమునకు ఎక్కువ ప్రాధాన్యత రంగస్టలమున కూడదు (వత్యేకముగా ఆభ్యసిఎప వలయునన్న నేర్చుకొనవచ్చును గాని రంగసృలముప్తై మాతము రాగము ఆంత పాడవుండరాదు

నటినటులు ఒంటరిగా రంగస్పలము ప్పెకి వచ్చి సన్నివేంములున్న ప్పుడు. ఇప్పుడు పాడునంత పాడవుగాక మధ్యే మార్నముగా పాడుకొన వచ్చును గాని రంగన్పలములో ఒకరో లేక ముకొందరో ప్యాతధారులున్న ప్పుడు మాత్రము ఎట్టిపరిస్తితిలొను రాగము నిడివిగా ఉండకూడమ ఎందు కన్న ఉదాహరణకు గయోపాఖ్యానములో కృష్ణుడు అర్బునితో పాండవులను గురించి నీచముత్యమన కరాచపాడిదెరంగి అనే పద్యమును హేళనా పూర్వ కముగా పాడుచున్నప్పుడు ఒక్కొక్క పదమునకు ఎదుట ఉన్న అర్సునుని మనోభావాలు అ ముఖ కవళికలలతో కృష్ణుని పద్యమునందలి భావములకు సహింపనేరనిరీతి ఆ పద్యమున కనుగుణ్యముగా నటన చూపుతరి కృష్ణుడు పద్యమంతా ముగించి అయిదు నిముషాలు రాగాలాపన చేయు నప్పుడు అర్జునుని వరిస్ఫితి ఎట్బుండును ఆంత సేపు (మూడ్‌) అంతకు

59

ముందున్న తన మానసిక (పవృత్తి నిలచిపోయి వూరకే (పేక్షకునివలె నిలిఐ పోయి ఆ రాగమంతా అయిపోయిన తర్వాత అవన్నపడి ఉంటాడు బదులు చెప్పు ఓకు తగిన తన మనోభావములను కొనితెచ్చుకున్నట్టు చచ్చిన పౌరువమము తిరిగి బలవంతముగా తెచ్చుకొని “అల్నుడా రమ్మని ఆదశంబున పిల్వవంపు మామను బట్టి చంపగలమే” అను వద్యమును చెప్పుటలో మొదట కృష్ణుడు చెప్పుచున్నప్పుడుండు మానసిక అవేశము ఉండదు కృష్ణుని కన్నా ఇంకోనిముషము రాగము ఆలాపన చేయవలెనను భావము మాత్రము మిగిలి _ ఆ కోరిక తీర్చుకొనును ఇట్టు జొచిత్యిమునకు భంగకరంగా కళ యొక్క (వ్రయోజనమునకు విరుదృముగా నుండగలదు గాన నటినటులు ఈ నగ్న సత్యమును (గ్రహించి కళకు తగిన న్యాయము చేకూర్తురు గాక,

విదో నరదాకు వోదము కోనమో నేర్చుకొని ఆశే వాళ ను కళారాధకులు గాక కళాకారులుగా మాతమే పిలువవలఫయుండును అందుకే అప్పడు విసభలోనైోా ఏ ప్యతికలోన్సెనా కళాకారులనే ఉచ్చ%ించుచుందురు ళళారాధకుడు జీవితాంతము ఆరాధకుడు గానే ఉండును ఆ ఆరాధనా దీకలోనే ఆతవకి అనందము పాతపోషబలో తాదాత్మ్యము చెంది నటిలపవలసియుండును లేనిచో ఒహజత్వము కొల్పొోగలరు. ఉత్తమ కళా రాధకుడు అ కళామతల్నిని మెప్పించుటకు, ఆమె అన్నుగహమును పొందుటకు కృషి చేయునే తిప్ప కేవలము ఉదరపోషణకు ఉబును పోకకు ఎన్నడూ (ప్రాదాన్యకనివ్యరు అ విధముగా (పవర్తించినవుడు ఆ తలి దయతో కిర్తికి కిరి గౌరవమునకు గౌరవము తగువిధమ్నైవ నక్కారము ద్వారా అర్హిక లన్మి అవే లభింవగలవు అదే నిష్కామ ఖర్మలో నుండే మహత్తరమైన శక్తి అందుకే కళలు కూడా కర్మ సిద్దాంతములో ఒక ఇఖాగమే అనిముందే చెప్పినాను అవి నిష్కామ్యముగా భక్తి (శద్చలతో మిళితవ్వె నప్పుడు ఇహసుఇములు వరసుఖములు సిద్దిందును

రంగస్థల పద్యపఠన విధానము వేను వసర్వప్ఞాడనుగామ, నోకు తెలిసినంతవరకు మాతమె వాయుచు

న్నాను, ఇందులో అవనరమవి తోచిన దానిని హింఏ౨ స్వీశరింపవలెను లేనిచో వదలి వేయవచ్చును.

60

పవ్య వరన విధానము నాలుగు విధమ.లని నాయభిపాయము

1. రాగయుక్తము. 2) ఆర్హయుక్తము 3) భావయుక్తము 4) అక్షర యుక్తము
2. రాగయుక్త మనగా కేవలం రాశకమునకు మ్మాతమే (పాధాన్యత నొసగుట పద్యమునందలి సాహిత్యముగాని ఒత్తులు కొమ్ములు దీర్షములు, పాళ్ళులు వగ్గెరాలు రాగపవాహములో గొట్టుకొని పోవుచుండును అక్షర ములు చాలా పేలవముగా కొన్ని నందర్భములలో అర్హరహితముగా కూడా నుండును పద్యము ఒక నిముషమైన రాగము ఛాలుగు నిముషషులు పాడుట దీనిని గురించి ఇది వరకే నుడివియ న్నాను ఓ) అర్భయుక్త మనగా పద్యములకు నాలుగు లేక ఎనిమిది పాడము లుండును ఒక్కొక్క పాదములో ఒక విషయము ఎక్కడికి ముగిమునే ఎక్కడ ఆపిన అర్భము సరిపోవునా అక్కడికి నిలిపి చెప్పట ఇందులో చీర్త సమాసములు కూడా నుండగిలవు ఉదాహరణకు ఆకటా ఒక్కని పంచదా శియయి అట్టల్హాడు ఇల్బాలి పాట్టకున్సె కుందుదునా సువర్శమయడాలా కేళెగింబాశి పొట్టకునయి రేసి తపించు కొడుకుజాడన్‌గాంచి ద.ఃథింతునా ఇక యీ నీచపు గాటికాపరిని నాక్తె నేను ₹కింతునా

ఈ విధముగా పవ్యపాదములలో గీతలు గీసనచొట ఆపి చెవ్వుట చుక్కలు పెట్టినచోట నిలిపి నిలపనట్టు చెప్పుట ఆర్హయుక్షమని చెప్ప బడును, వీరు రాగమునకు ఎక్కువ (ప్రాధాన్యత నివ్వకుండా తగినంత రాగము మ్మాతము చెప స్టుచుందురు

3. భావయుక్త మనగా భావపోమణు స్పై నుడివిన ఆర్భము (ప్రకారము చెబుతూ ఆ ఆర్హములో వీ భావమున్నదో ఆ భావానుగుణ్యముగా చెప్పట ఉదాహరణకు జెండాప్పె కపిరాజు అనే వద్యము చెప్పినట్సు చల్తనివ్హై శమంబుడువజాలిన తామరపాకు లీవనల్‌! మెల్దగగాంచు వీచుడునో అనే పద్యము ఒకేరీతి ుండకుండా దీని యందలి భావమునకు ఆనుగుణ్య ముగా ఆరోహణ అవరోహణ (కమములో ఆనందముగా జనరంజకముగా నుండునట్కుచెష్పుట ఈవిధానమును పూర్వము స్నానం నరశింహరావుతుంగల చలపతి, ఈలపాటి రఘురామయ్య మొన్నటివరకు బురా సుబహ్మణశాస్ట్రి

61

గారి లాంటి వారును? సినిమారంగిములో ముందు ఘంటశాల వారు ఈభావ ఎవూరిత పవ్య పరనము చేయుచుండిరి ఘంటసాల వారి జంధ్యాల పాపయ్య ఇాస్త్రిగొరి కరుణశ్రీలో పుష్పవిలాపము సినిమాలలో కుంతి ముదల్టెన రికార్డు లలోను వరూధిని (పవరాఖ్యుని సీనులోను మరికొన్ని పౌరాణిక సినిమాలలో అక్కడక్కడ మనము వినియిన్నాము ఆది భావప్రకటన రెండు మూడు విధానములళో చెప్పువారిలోకూడా అక్కడక్కడ కొద్చిగా అకరలోవములు ఉచ్చారణలోకనిపించుముండును అదిభావానందములో గమనింపనీయక దొర్హిపోవుచుండ.ను ఇది విమర్శించుట కాదు దయచేసి ఎవ్వరిని ఉడ్చేశించి వ్రాయలేదనిమనవి చేయు చున్నాను

4. అతరయుక్తము అక్షరం బ్రహ్మసంయుతం అకీరము పర (బ్రహ్మ స్వరూపము జపమునగాని వతములందు అష్టోత్తర శతనామ సహస నామముల గాని ఇతర వూవావిధానములగాని మం,తములగాని ఆకశరము లను (పస్ఫుటముగా ఉన్నది ఉన్నట్టు న్మకమముగా ఉచ్చరించినప్పుణే వాటి యొక్క సక్ఫలితములు పాందగలము లేనిచో దుష్ఫలితములు తప్చవు అందువల్ల ఏ కళలోన్స్హైనాసరే (పతి అక్షరము పరి పూర్మ్శత సిద్పించ వలయునన్న అకరము యొక అంగములు కొమ్ములు పొల్సులు, దీర్షములు, వత్తులు న్నకమముగా నుచ్చరింపవలయును వి లోపము వున్నా అ ఆకరమునకు పరిపూర్శత సిద్పింపదు, శరీరమునందలి (ప్రతి అంగము ఉండవలసిన రీతిలో సృ్తకమముగా నుండిననే ఆ శరీరము అందముగా నుండును ఏ అంగములోపమ్హైనా అందవిహీనముగా నుండ గలదు అట్టులే చ్మితలేఖనమున గాని శిల్చము నందుగాని అందలిబొమ్మలు గాని (పతిమలు గాని సర్వాంగ నుందరముగానున్నవ్వుడే వాటిపయోజనము లేనిదే నివృయోజనము

గాన పద్యమునందు గాని పాటలయందు గాని మాటల యందు గాని (ప్రతి అక్షరము (పస్ఫుటముగా స్మకమముగా అక్షరమునకు వరిపుష్మిని చేకూర్చినప్పుడే ఆది సరియైన కళయనిషించుకొనును

రంగస్తృల పద్య పరనవిధానములో ఈ నాల్నవ భాగము అత్యంత (ప్రధానమైనది, రెంవదిర్మున ఆర్భయుక్తృము మూడవదియ్నెన భావయు

62 గ్తము పోషించునప్పుడు చాలా వరకు అందులో ఆక్షరయుక్ష్తము కూడా కొంతవరకు ఉండును అంతేగాని ఆన్ని అక్షరములు పూర్తిగా సృకమముగా నుండవు అది (వత్యేకముగా కృషి చేసిననే తప్ప సాధ్యముకాదు చాలా మంది. పేషు (పతిపష్పలార్నించిన నటినటులనెందరినో చూచినాను నూటికి తొంబది పాళ్ళు రాగయుక్తము అయిదు పాళ్ళు ఆర్హయుక్తము నాలుగు పాళ్ళు భావయుక్తముండును విదో ఒక్కపాలు అక్షరయుక్తముగా నుండ గలదు బళ్ళారి రాఘనాచారి పేరుమాళ్ళ చౌదరి డివి సుబ్బారావు ఈ ముగ్భురిలో అక్షరయుక్తము చాలా వరకు పోషించుట చూచినాను కాని ఇతరులను విమర్శించుట కాదు ఎవ్వరూ దయచేసి అ విధ ముగా భావింపరాదని మనవి కృషితోనాస్ని దుర్భిక్షం ఆనునట్టు సాధనమున పనులు సమకూరునన్నట్ను తదెక దృషితో కృషినల్నిన మానవునకు సాధింప లేనిదంటూ విమిలేదు అకరములయందు పత్యేక దృష్మని కేందీకరింపక పోవుటవల్నె కొన్ని పరిపుష్టిని కొల్పోవుట జరుగుచుండునంతేగాని బుద్ని పూర్వకముగా విప్వరూ ఆ విధముగా చేయరు ఆంతేగాని అన్యధాభావింప కుందురు గాకయని మనవి మన్నింపకోరుచున్నాను సమాజము | వ్యక్తి ఎంత పతిభావంతుడ్డెనా నమాజము కన్నా గొప్పవాడు మ్మాతముగాడు ఈనాడు అనాడు అంతో ఇంతో పేరు పొందిన నటీనటు లంతా కొంతళ౪లము ఏదో ఒక సమాజములో శిక్షణ పాందే గోప్పవారయి- నారు రానురాను సమాజమును వదలి వంటరిగా నిరంతర కృషి ద్వారా అంతులేని కీర్మి గడించినారు. బళ్ళారి రాఘవాచార్యులు స్నానం నరసింహ రావు గారు సహితము సమాజము ద్వారా శిక్షణ పొంది తదనంతరము (వత్యేక రూములలో చుట్టు అద్బాలమర్చి నిరంతరము వాటి మధ్య తమ పాతలనభినయంచుచు లోపాలోపములను నవరించుకుంటూ వచ్చేవారు (పతివ్యక్తి ఆ విధముగా చేసిననాడు ఉత్తమ కళారాధకులు కాగలరు అప్పుడే కళకు న్యాయము చేకూర్చిన వారమగుదుము గాన ముందు కళ యందు అఖినివేశము? అభిరుచి ఆభిమానము

63 గలవారి నందరను ఒకచోట సమావేశము జరిపి ఒక సమాజమును సాపించి తగు నిబంధనలు రూపొందించి రిజిష్పరు చేయించి కార్యనిర్వాహక వర్మ్శము తోపాటు తమలో విశేషాశముభవము గలిగిన ఒకరిని దర్శగుడుగాను వృద్భ క్రళారాధకులలో, మంచిపేరు అనుభవము కల్సిన వ్యక్తిని పర్యవేక్షకుడు గాను ఎన్నుకొని ఎవ్వరికి ఇబ్బంది కలిగించని (ప్రదేశములో ఒక కార్యా- అయము కట్టించిగాని అద్బెకుగాని తీసుకోని, శక్షణుకు వుకమింపవలయును అది సరియైన పద్దతి దీనివల్హ అనేక సుగుణములున్నవి, అందరూ ఒక కుటుంబమువలె ఐక్యతగాన.౦దురు ఐకమత్యమేర్చడును అందరూ ఒక్క దర్శకుని కడ శిక్షణ పొందుటవల్స ఒకరినోకరు అర్హము చేసుకొని సహకార భావముతో రంగనలమున (ప్రదర్శన అందరూ హరించే విధముగా నుండును. సపంఘబలమే బలము నలబయిమునకు ఫరదాలు (కర్చన్సు) ఆలంకారసామ్మాగి తగిన ఉడువులు మొదల్సెన విస్వయముగా సంపాదించుట ఉచితము బిట్‌సీన్సు కూడా తయారు చేయించుకొన్న చాలా చక్కగానుండగలదు మరియు నమాజము తరుపున పౌరాణిక చార్మిత్యక నాటకములు (ప్రదర్శింపదలచు కున్నవారు ఆయానాటకముల పృాతల వేషధారణ నిర్మయమునకు ఆందుకు సంబంధించిన చితపటములు లభ్యమైనంతవరకు తెప్పించి శార్యాలయం ములో గోడలకు (వేలాడ చేయవలయును వాటిననుసరించి తగు అలంకారాలు ఆఅప్పశస్త్రములు తలపాగాలు మొదల్సెన ఉడువులు అలంకరణ సామౌణి తయాను చేయించుకొనవలెను రెండు మూడు పెద్ధ అవ్పములుంచుకొనుట మంచిది* ఇది వ్యక్తులకు సాధ్యము గాదు సమాజము వల్సనే సాధ్యము సభ్యులవల్న సమాజమునకు సమాజము వల్ళ్స సభ్యులకు గౌరవ మేర్చడును వ్యక్తిగతముగా ఇతరులు పిలిచినప్పుడు కిరాయికి వెళ్ళినప్పుడు అ నాటకము నందలి ఇతర పాత్రధారులకు వీ98ి పొంతన కుదరడము కస్పము సాధారణుముగా కికాయి నటళులను కొందరు దళారీలు వ్యాపార పద్దతిలో ఒక్కొక్క చోటు నుండి ఒక్కొక్కరిని ఆ రోజు కరాయికి మాట్టాడుకొని అచ్చటచ్చట నాటకములు వేయించుట చూచుచున్నాము ఒక్కోసారి ఒక్కొక్కరు రెండు మూడు పాత్రలు కూడా వేయుచుందురు

64 ము ఖ్యమ్మైన వ్యక్తిని ఒకరిని పిలుచుకొని తగిన వారిని సాదూన్యు లకు తక్కువ శట్టకు పిలుచుకొని వచ్చుచుందురు ఇది దళారీల వ్యాపారము ఆ నాటకము ఎంత ఘోరముగా నుండునో చెప్పడమునకు వీలుండదు ఆ ముఖ్యమైన వ్యక్తి 'పేరుప్పై డబ్బులురాగలవని వారి భావన నాటకములో పేరు కూడా ఆ వ్యక్షికి మాత్రమే దక్కుచుండును ఒక్క పర్యాయము వసూాలయిన డబ్బులు రహన్యంగా కాజేసి చాలా తక్కువ వచ్చినదని కాళ్ళావేళ్ళాపడి పార్టీలకు మొతము ఇచ్చి పంపుచుండుటకూడ జరుగును అటువంటి నంఘటనలలో మేముకొంత సహకరించి నటీనటులను వారి వారి స్వస్తలములకు పంపుట కూడా జరిగినది ఇండువల్తనే నాటక- ములకు గౌరవములేకుండా పోయినది అవన్నివిశదముగా (వ్రాయవలెనన్న చాలా (గంధము. పట్టును గాన ఎప్పటిక్షెన సొంత సమాజము వుండుట సమాజ సభ్యులందరూ ఒకే దర్శకత్వమున సుశక్షితుల్సె (ప్రదర్శనలిచ్చుట ఎంతయినా అవసరము అప్పుడే నాటక కళ పునరుజ్శీవింప జేయగలము రిహార ఎలు (శిటణ) రిహార్సలు ఏ సమయము నుండి ఎంతవరకు (పతిరోజు చేయ వలెనని నిర్శయింతురో ఆ సమయమునకు నటినటులందరు తప్పక అనగా గత్యంతరములేని పరిస్తి తులుండిన తప్ప నిత్యము తప్పక భాజరుకావలెను, శిక నొసగు నాటకము నంవలి నటీనటులేగాక తక్కిన నటినటులు అనగా వేరే నాటకములకు ఎన్ను కొనబడేవాడు అందరు తప్పక హజరు శావలయును రిచోర్స్భలు పూర్తియగు వరకు వివ్వరూ బయటకు అనవసరముగా వెళ్ళకూడదు కార్యాలయములో ధూమపొనము వగ్గెరాలు కూడదు మధ్య పానములవాటుగల వారిని వి నాటకమునకు ప్నాతధారులుగా తీసుకొనరాదు దర్శకునకు ఎదురు చెప్పరాదు కాని ఉచితమైన నలవాలిచ్చుటలో తప్పు లేదు ఏ సందర్భములోను నిర్శక్ష్యముకూడదు తమకందులో పాత వున్నను లేకున్నను దాగా ఇతర పా(తలకు ఇచ్చే శిక్షణ విధానమును (శద్వగా చూచుట వినుట వుండవలెను అ విధముగా నుండిన అందరి ప్యాతలు తమకు తెరియుటేగాకి తమప్కాత పోషలు చాలో సులభతరమ్మె

65 అవనరమ “నప్పుడు వీపాతన్సైనా వేయుటకు సిద్యృముగా నుండ'లరు గాన రిహార్సలులో అందరూ నిళ్ళబ్బముగా అంచరికిచ్చు శకణును చూచు చుండవలెను ఆది చాలా ముఖ్యము వీవిపొత్రకు ఎవరు సకిపోదురో దర్శకుడు వర్యవేషడు నిర్శ యింత. రు బదులు చెప్పకుండా అందరూ వినవలెను యీ విషయములో బేధభావములుండ కూడదు వేషధారణలో నహితము ప్యాతోలచితముగా దర్శకుని అభిప్రాయానుసారము ధరింపవలయునే గాని తమకు నచ్చిన వాటిని కోరరాదు స్త్రీ పాత్రలను స్ట్రీలే ధరించుచుందురు. గానపమా జములొ ఆందరు ఓక కుటుంబటీకులవలె సోదర సోదరీమణుల భావముతో మెలగ వలయును, లేనిచో సమాజము నిలువలేదు మొత్తముప్నె చాలా (ఈమ శిక్షణతో నీతినియమములతో భక్తి శవ్చలతో మెలగవలయును దర్శకుడు గాలి పర్యవేకకుడుగాని నటినటులుగాని ఒకరిప్పై ఒకరు ఆధికారము చెలా యించవలెనను భావము కలుగకుండా పరస్బర నహకారభావముతో నుండ వలయును అప్పుడే వమాజము శాశ్వతముగా విలువగలదు అది పహింప ప్రార్భన నాఅనుభవములు

నొ అనుభవములలో కొన్ని ఉదాహరణములు ఇస్తుగ్నాను గత శ్రాలములో గొప్పనటినటులనుపించుకొన్న వారిలో కూడా కొన్ని చిలివితనవు చేష్టలుండేవి అది ఒక అలవాటు అంతే గాని నహజముగా వార చాలా మంచివారు స్మానం నరసింహరావు తన (పక్కవ నటించు పాతతధారిణి ఒకో సారి ఆతని నత్తువ ఎంతవరకో చూడవలెనను భావముండేది తర్చూరు తిరుణాలలో స్తానం గారి సత్యభామ శ్రీ వెంకట రామానుజాచార్యుల వారి కృష్ణుడుగా తులాభారము నాటకము (పదర్శించిారు అ నాటకము నేకు చూచినాను

పుట్టిన దినమని రుక్మిణి అహ్వానించినపుడు కొంత వాదోపవాదము జరుగును రుక్మిణి ఇంటికి వెళ్ళి వచ్చిన తరువాత కృష్ణుడు సత్యను కలువగా చాలా చేసి కోపము జూపును అప్పడు ఇకనీ గీచిన గీటు

66 దొటనని ఎన్నోసార్ను అన పద్యము చదివి కోపముతో ఒక మూల (స్టైజీలో) వెళ్ళి ఆనునయ వాక్యములచే _బతిమలాడి నత్య తన ఈర్ష్యనంతా వళ్ళ బోనుకొనుట జరుగుచుండును కాని ఆనాడు స్పానం గారు కృష్ణుడు ఎంత [బతిమాలినా ఉలుకక పలుకక ఆలానే నిలబడినాడు. అట్సి సందర్భ ములోళృష్ణుడు ఏమి చెయ్యవలెను తనపద్కము చెప్పి అలానే నిలుచుక్రొన్న శాటకము ఎట్టు సాగగలదు పంచాంగం వెంక టరామానుజుచార్యుల వార గొప్ప ఆనుభవశాలి స్వతంతుడు గాన ఒక తడూషాచేసెను కొంత సేపు (బ్రతిమలాడి సత్యాపలుకవా ఆంటూ రెండు చంకలలో గిలిగిలి పెట్టినాడు ఆంతే ఒక ఐమ నిముషాలు రంగనస్తలమంతొ స్పానాన్ని తిరిగేటట్టు చేసి నారు దానితో మల్నీ యధా ఉవకారముగా నాటకము సాగినది మరి యొకతూరి+ కాల్యబుగ్గలో విషాదసారంగధర నాటకము దవాలయి ధర్మకర్తలు వేయించి లు విర్చాటు చేసుకొన్న సారంగధరుడు వేసే ప్మాతధారి ఏ కారణము చేతనోరాలేదు కాని కద్నాలులో మాపరి షత్తు నంగీత పర్యవేకకుడు మంచి ఆర్మోనిష్టు ఆంతకు ముందు అప్పుడ ప్పుడు అ ప్యాతధరించుటచే ఆ ఆనుభవమును బప్బి అతనిని ఆరోజు ఆ పృాత ధరించుటకు విర్చాటు చేసివాకు గోపాలరావుగారు కూడా ధర్మకర్తకు చాలా నన్నిహితుడు ప్రతి సంవత్సరము మవోశివర్యాత్రికి ఉత్సవము మూడు రోజులు నొటకములు వేయింతురు ఆ రోజు నేను వెళ్ళినాను గోపాలరావు గారు సారంగధరుని పాత వేసినాడు ఆ స్తానం నరసింహా రావుగారు చ్మితాంగ వేషము అద్వితీయము ఏ గలు కూడా అలా నటించలేరు ఆ వేషధారిణి కూడా ఇతరులకు తెలియదు మంచి రూపము ఓక సీనులో చ్చితాంగి తన విరహవేవనకు వెళ్ళిజఒుచ్చుచుండ గోపాలరావన్న రావు గారూ సారంగథరుని పృాతలో స్కానం పక్కన నిలుచుండి వారి వ్తైపే దృష్మినంతా కీందీకరించి ఆ రూపము ఆ మాటల తీరు ఆ వటూా సంవిధానము చూచుచూ స్వానమువలె నిర్వీణ్యుడయి అట్బే నిలుచుండి పోయినాడు చ్నితాంగి మాటలు అముషోయి.నవి వెంటనే సారంగధరుడు బప్పవలెను కాని చలనం లేను (వక్కనుండి అనగా స్పైడు.,నుండి పాంటింగు ఎంతో భుట్టిగా చెప్పినా దగ్గరున్న (పేకకులకు వినివించు చున్నది. గాని సారంగధరునకు మ్మాతము చలనములేదు అప్పుడు న్భానం నరపంహరావుగారు ఆయా ఈ మొమ్బ సారంగధరునితో మొత్తు

67

కొందు” అని చెయ్యి ఒట్టి ఘట్టిగా లాగి కాను అప్పుడు తెప్ప్రల్సి (పాంటరు వైపు చూచి తన మాట నందుకున్నాడు మరి అట్టి పరిస్తితిలో సర్వస్వ తం్యతుడు గాన స్నానం వాము సర్కకొని వచ్చిరి గాన పరతంతుద్దెనచి సారంగధరుని వలనేగదా రసాభాసమయ్మేది

మరియొక ఉవాహరణ మేము కొన్ని చారితక నాటకములు (పవ ర్శించవలెనని నిర్ణయించి మొదట ఛ్యతపతి శివాజీ నాటకమును ఎన్నుకు న్నాము చారితక గాటకములలోని పాతల కనుగుణ్యమైన (ఉస్సులు శావలసియున్నది. వాటిని తయారుచేయు వ్యక్తి (పొద్దుటూరులో చమికీ నారాయణరావు అనునతడు వున్నాడని తెలిసి పిలివించాము అతను కోస్తా జిల్లాల వాడ్డెనా పపోద్చుటూరులో చాలాకాలముగా వుంటున్నాడని తెలిసి పిలిపించిాాము ఆ (డస్సులకు కావసిన గుడ్డలు వగ్నెరా అన్నీ తెప్పించి నాము, ఆతనిని నెలజీతముప్పై ఏర్పాటు చేసుకున్నాము మనిషి చాలా మంచివాడు అతను హాస్యనటకుడు తులాఖభారములో నళిని చింతామణలొ చ్మిత మొదల్సెన స్త్రీ పాతలు ధరించేవాడు మాకు బాగా అలవాటయి మా సంఘములో ఒక సభ్యునివలె కలిసి మెలసి వుండేవాడు.

మేము అప్పటికి అంధబ్యోతి రేవతి అను నాటకములు వేసివుంటిమి మా పరిషత్‌ కార్య,కమములు పషృతికలలో చూచి రాయలుమకు (ప్రాంతీయ పంఘము రాయల కళా పరిషత్తను సంన్న వుండినది, అ సంఘ కార్యదర్శి దూర్భాక్ష కృవ్శయ్యు గారను ఒక ఉపాధ్యాయుడు ఆనంతపురం జీల్హా హిందూపురంలో వుండేవాడు వారునాకు ఉత్తరము (వాసి కడపలో ఎక్‌ ఎన్‌ రామ్వామి గారను ఒక అడ్వకేటు మంచికవి నటకుడు వున్నాడు అతను రాయల కళాపరిషత్‌ కార్యవర్గ సభ్యుడు అతను పెనుకొండ చుర్మము అను ఒక చిన్న పద్యశావ్యమును (వాసి”డు అది మిక్కిలి పశస్తమయినది ఎక్కడ వారి సభ విర్పాటు చేసినా ఆ పద్యములు చదమవుమనేవారు. వారిని పిలిపించి మా పరిషత్‌ తరపున ఒక నన్మానము చేయమని వాసినాడు, శ్రీ కృష్ణయ్య గారు చాలా నిరాడంబరుడు వరిచయములేదు కాని చాలా ఉత్తరములు (వ్రాయుచుండేవారు ఉత్తరముల పరిచయం కలదు వారు చెప్పింట్ను ఠామస్వామి గారిని పిలిపించి నన్యానము చేంనాము ఆ విషమం తదనంతరము (వాయుదును

68

ముందు శ్రీ కృష్నయ్య గారిని గురించి కొద్దిగా చెప్పవలసియున్నది

నేను ఒక పర్యాయము చాందూపురం దగ్గర విదురాశ్యర్శమళు క్షేత ములో నాగ (ప్రతిష్పృ చేయనెంచి వారికి ఉత్తరము వాసియుంబిని అన్ని ఏర్చాట్టు నేను చేయుదును మీరు జ్రారకేరండని అన్ని విర్పాట్టు చేయుకే గాక మైసూరు వగ్శర మంచి శిల్పాచార్యునితో విగహము తయారు చేయించి ఆతనిని కర్ణాటకకు చెందిన మలోకవి కెరికర భీమారావు గారిని కర్నూలు వరిషడ్‌ కార్యదర్శిగారు వచ్చుచ్రూూరన వారిని ఆవ్వోనింప ఆ కవిగారునా స్పై కొన్ని పద్యములు (వ్రాసి ప్రతిష్ట రోజున నన్ను సత్భరించినారు మూడు రోజులు మా కుటుంబము తాలూకు ఎవ్వరిని కష్ట పెట్టక అన్ని పనులు కృ్షయంి గారు వారి కుబుంబ సభ్యులే చేసి కార్య్యకమము విజయవంత మొనర్చిరి తనను నేసు గుక్తింతునో లేదోయని ఒక లెటరులో తనకు ఒక కన్ను లేదని దానిని బట్సి గుర్తుపట్టవచ్చునని స్పెషనుకు పాలు కాఫి తీసికొని వస్తానని ఆ పకారమే చేసిన మహామహుడు విశాల హృదయుడు నిగర్వి నిసార్శ?[వా పూయణుడు

మొదట వారు వాసినట్టు కడపనుండి శ్రీఎన్‌ ఎన్‌ రామస్వామిగారిని పిలపించి నన్మానించినపుడు ఆ సందర్భములో వారు శ్రీ కృష్ముతులాభారము నాటకము వర్చాటు చేయమని ఆంద-లో తాను నారద ప్మాత ధరింళునని ఘట్సిగా శోరుటచే 1950 చివర భాగములో కర్పూలు పట్టణమునకు నమీ పములో వెనకయ్య పల్నె ఉతృవములో ఏర్పాటు చేసతిమి

ఇక్కడ కూడా ఒక విశేషము తలాభారమునకు సత్యభామ పాత్రకు ఎవరిని విలిపించవలెనని ఆలోచించినపుడు (డస్సులు తియారుచేయు చమికి నారాయణ ఒక సలహా ఇచ్చినాడు కృష్ణుడు మీకు వచ్చుగదా మీరు కృష్ణుడుగా వేయండి నేను నలిని వేస్తాను. రామ స్వామి గారు నారదుడు ఇక వసంతకునిగా శ్రీ కరణం స్వామిరావు గారు రుక్మిబుగా శ్రీమతి వెంకట సుబ్బమ్మ గారు నరిపోవుదురు సత్యకు రాయలసీమ స్దానం నరసింహరావు అను పేరు సంపాదించిన కడవ జిల్లా కొండపేట కమాలు గారిని ఆహ్వా నించండి కడప రామస్వామిగారు వస్తున్నారని (వాసిన తప్పక వచ్చును చాలా గొప్ప నటుడు చూస్తే మీకీ తెలియగలదు వేషము టన మంచి గ్యాతము చక్కగా పద్యములు పాటలు చాళా బాగుగా వుండును, నేమ

69 కూడా ఇక్కడనే వున్నానని వాయండి తప్పకుండా వచ్చును అ _పకారమే కమాలు గారికి లెటరు [వాసినాము అందుకు వారంగీకారము లభించినది ఇక తేది నిర్ణయము చేసితిమి నేను కృష్ణుడుగా (బ్రహ్మగుండములో వల్సూరులో ఒక్క సారి మాతము వేసియుంటిని అంతే చాలా క్షాలమ్హెనది సత్య నారదుడు తప్ప తక్కిన వారిక రిహార్చల్సు ఇచ్చినాను, కొండపేట కమాలు గారు నాటకమునకు ముందురోజు వస్తానన్నారు,

అతను రాళకముందు చమికీ వారాయణరావు గారు నాతో స్వామి కమాలు (వ్రక్కన కృష్ణుడుగా నటించడము కష్టము (వక్కన నటులను తన కన్నా తక్కువ వారనిపించవలెనని కొని సి ఇబ్బందులు స్పేజీ స్పె కలిగించును, నేను చాలా చోట్ట చూచినాను మీరు జాగ్రత్తగా వుండవలెనన్నాడు, నాకు కొంత జంకు కలిగినది. ఎందుకనో చాలా కాలము (శిందట క సృష్సుడుగా వేసినాను అను జంకు కలిగినది. ఆతను వచి నాడు మనిషి కొంచెం పొట్టిగా అందుకు తగ్గ మందముతో బాగానే వునా +)డు చాలా మంచివాడుగా అతని మాటలు వింటే అర్హమగును నాతో చెప్పిన చమికి నారాయణ నా ఎదుటనే కమాలుగారితో కమాల్‌ గారూ, నత్యశారాయణరావు గారు గొప్ప నటుడు దర్శకుడు అ్మోనిన్ము వారి (వన నటించడము కొంత కవ్చము అనగా ఏమయ్యా కమాల్‌ రాకముందు నాతో ఆలాచెప్పి ఆతనిం్ర ఈ విధముగా చెప్పడమేమిటి అవగా నేకు కమాల్‌ గాతో నాకు ఆనుభవము ఈశక్కువ గాన దయ చేసి వాకు మీరు మనసారా నహకరింకవలెను ఆశ్చాను తప్పకుండా మీ కేమీ సంచేహము వద్చు అ చెవ్చిశాడు ఆ దిశమే కడప నుండి ఎస్‌ ఎన్‌ రామస్వామిగాం వచి ఎనౌాుు అందవము కలసి వెనకయ్య వళ్ళెకు వెల్ళినాము కర్నూలు ఆర్మోనిష్ము వేకీ ఆతని వెంట వచ్చినాడు, ఇక మా ఆర్నె,ప్పా చాలా పెద్దవి వాటకము మొవబి సీనులో నత్యభామతో కలిసి వన విహారములో ఆతు వా చేయి పట్బుకొని అబు;టు వన సౌంద ర్యోమును చూపించుచు నా చేబు తన వెంట మెందుకు సాగనికుండా అసి సట్టు నొక్కుతూ వుండుట గమనించి అ భగవంతు? అన్నుగహము వల్ల ఆఅ కళామ తల్సి దయ వల్గ్ల చుకుకుగా ఆ ఏనులో అన్ని వినముళా నటింఏ నాను, అసీఎ అయిపో లోవఐకు వెళ్ళి ము అఎతా ఖుర్చిగా కౌగలించు కున్నాకు వీకు తెలియచన్నారు ఇంక వరకు అలాటి తృమ్మనితో నేను ఎక్కడా (వన్య కలో పావానలేదు అమృతము శారాయణూనవు చెప్పినది

“0 ఆకరాలానిజము వమరియొకపారి ఓగియార కౌగిలించుకొని హృదయానంవము తీర్చుకుంటానని మల్శీ పున్చిగా కౌగలించుకున్నాడు ఎను మనిషిని మంచి రూపము యవ్వన దశ ఎత్తు ఎత్తుక దగ్గ లావు ఆఅ భగవంతుడు నాకు (వసాడించిన వరము కృష్నపాత నిజముగా నా కఒ్బురము గొల్పునట్బు వుండేది" కమాల్‌ గారి వేషము స్తెతము చాలా అంవముగాను మంచి గృాశతము మ్మెమరపి-చే గానము నిజముగా నాకూ ఆకనిని ఒకసారి ఘట్టిగా క్రాకలించుకోవాలని మనసులో వుండినశది ఇఅకవురము ఆ అనుభవమును నెర వెర్చుకున్నాము ఆంత నటుని (వక్కన నటించడము నాకు గర్వ ళారణము గానే వుండినది నేనుస్తాశం నరసింహరావు గారిని రెండు పార్టు సత్యభామగా చూచిశాను వాస్తవముగా వాయలసీమ స్నానము పిక కనూలుకు సార్శకమైనదన్న అతిశయోక్తి కాదు ఆ నాటక మయిన తర్వాత కమాల్‌ గాకకినా వక్కన నటించడము తనకు గర్వకారలుమని చాలా శ్ళాఘంచి వెళ్ళిాడు ఇది ఒక గొప్ప అవుభూతి ఎస్‌ ఎన్‌ రామస్వామిగారి అన్నగారు ఆనంతపురం జిల్లాలోని ఉరవ కొండలో డిప్యూటి తహశీల్బారుగా వనిచేయుచుండెను వారికి ఈ నాటకాను భవము లేదు. కానితన తమ్ముడంకే అమిత "గౌరవము ఎస్‌ ఎన్‌ రామ స్వామి గారు నా కృష్ణ పృాతను తిలకించి వారు ముగ్కడ్డెనాడు వెంటనే తమ్మన్న గారికి చెప్పి ఉరవకొండలో ఒక నాటకము విర్పాటు చేయమని కోరుట వారు హరిజన హాస్టలు సహాయమున కని తులాభారము నాటకము వీర్షాటు చేసి మాకాహ్వానము షంపుట జ)ఏగినది మూ పరిషత్తు నిబంధవల (ప్రకారము వాయివ్యములకు రుక్మిణి ప్యాతధారిణికి డబ్బు మిగతా వారి కంశా ఖర్చులు ఏర్పాటు చేసుకున్నాము. నేను కృష్ణుడు ఎస్‌ ఎన్‌. రామ స్వామి నారదుడు కొండపేెట కమాలే నత్య వసంతరుడు మాతతము కడప గుండాచారి నళిని మామూలే చమికీ నారాయణరావు గారు రుక్మిణీ శ్రీమతి వెంకటసుబ్బమ్మ ఆయితే ఆందులో నృత్యము మా పరిషత్‌ సభ్యులు శ్రీ ఏ జి. రామమూర్తి: బావ బిఇడి స్టైస్కూలు టీచరు కుమారి వళ్ళీ యమ్మ శివతాండవ నృత్యము శిక్షణ అఇచ్చుచుంటిమి, వారితో కూడా అందరము వెళ్ళినాము గుఎతకల్ను మీదుగా ఉరవకొండ చేరినాము

7 అప్పుబని కంపంండి నావస్వామి గుండాచారి కొండపట కమాలు వచ్చి నాద మాకంతా వత్యేక విడది విర్ఫాటు చెసనారు. ఇంచుమించు పది పండెండు వేలు వసూలు చేసినాను " ఉరవకొండలో ఓక నాటకహాలు వున్నది అ ధిచేటరు చాలా పెవ్నది బహుానాశు తెల్టినంతవరకు నేకు చూనినంత వరకు అంత పెద్ద ధియెటరు లేను శాని వి సమయమునకేమి ఒరుగునో తెలియదుగిదా నాకు ఆదినము మధ్యాహ్నం నుండి వాంతులు, బేదులు సనుమాట 30, 40 సార్భు అయినవి ఆందరూ కృష్ణునికి కలరా తగిలిందను (పచారము జరిగినది విలిపించిన వాలు వెంటనే డొక్ట్రరును పిలిపించి చూపించినారు. వారు మందులు అచ్చి నారు ర్యాతి 6 గంకలకు వాంతి టేదులు నిలిచి పోయినవి కాని చాలా నీరనము లేవలేని స్పిలిలో వున్నాను అప్పుడు డిప్యూటి తహాశ్‌ల్హారు గారు వచ్చి విచారించి ౮8 నాటకము జరిగే మార్గము చూడండి చాలా మొత్తము వసూలు వేసాము ఇన్చటికే హాలంతా జనంతో నిండిపోయినది ఆఅ౨ జీపుతీసికొని వచ్చినానని చెప్పినారు. అందరిని అనగా నటినటులను అర్కెస్పావారిని అజీపులో ఎక్కించుకొని థియేటరుకు మూడు వాలుగు తడ వలు తిరిగి వచ్చి చివరకు నన్ను జీవులోనికి ఇద్నరు పట్కకొని పిలుచుకొని వెళ్ళినారు. థియేటకు చేరినాుు అందరూ మేకస్‌ చేసుకొంటున్నారు ఎ ఎన్‌ రామస్వామి కొండపేట కమాలు మేమున్నాము ఎట్లో నర్చుకొని ఆయిందనిపింతుము మీరు ఊరకే మేకప్‌ చేసుకొని వచి ఎ నిలబడండిచాలు అని ధ్దైర్యము చెప్పినారు. మరి ఆ నమయములో ఆంతకన్న గత్యంతరము లేదు జనము విపరీతముగా వచ్చినారు హాలు కిటకిటలాడి పోతున్నది విధి లేక చిన్నగా లేచి కూర్చొని నా సిద్దాంతము (ప్రకారము ఆ కళామ తల్నిని నా ఆరాద్య ద్దైవమును శ్రీ కృష్ణ పరమాత్మను ఇప్పు దేవతలందంని ప్రార్భించి భారము వారిస్పై వేసి మేకప్‌ పూర్తి బేసుకున్నాను సరిగా ఆ పమయమునకు గుత్తినుండి మంచి రంగసృృల నటుడు శ్రీ కృష్ణుని పాత ధారిష్టైన చౌడనగొడు అనే నొకపరిచితమెన వ్యక్తి చక్కగా లోపలకు వచ్చి నమస్కరించినాడు అయినను అతని పేరు ఆంతకుముందే వినివునా ను ఆతము కూడా మీపేరు చాలావిన్నాను మీరు వచ్చినారని తెలిసి చూడవలెనని వచ్చినాను అనిఅన్నాడు కొంచెము ముందు వచ్చివుంకు కృష్ణునిపా ఈ నీతో వేయించివుండేవాడిని ఈదినము సరే మొదటి సీనుకు వెళ్ళి ఎట్బోచేసి వస్తాను

72 మీరు న్యూతము సిద్దముగా వుండండి ఆవసరమ్మెతే మకప్‌ చేసుకొని మిగతా నాటకము పూర్తి చేయవలెను అని చెప్పినాను ఆందుకువారు కొంచెము సంకోచము పడినారు కొండపేట కమాల్‌ ప్రక్కన కృష్ణుడుగా చేయగల శక్తి నాకు లేదు ఆయినాయీ మీ వరిస్నితిని బట్టి తప్పకుండా అవసర మైతే సిన్పముగా వున్నానని మాట ఇచ్చినాడు దానితో కొంతర్బెర్యము చిక్కబట్టుకొని మొదటి సీనులో (ప్రవేశించి

నాను సత్యభామతో ఒకసారి హాలంతా కలియచూచినాను అంతమంది (ఫేకీకులను వి నాటకములోను చూచి ఎగను. ఆ జనమును చూచి చూచినంతనే ఎక్కడ లేని ఉత్సాహము ఐలముః కళామతల్ని దయతో కలగినది నాటకమంతా అద్భుతముగా నడచినది. వన్సుమోర్సు వచ్చినాచెప్పలేదు అక్కడికి చేయడమే గొప్పపంగతి అందువల్ల దయచేసి ఎవ్వరూ వన్బుమోర్శు అనవద్భని నమస్కారము చేసిశాను దానితో సర్శు మణిగినది

ఇక్కడొక విశేషముసరిగా నాటకము ఆర్భమయ్యే సరికి నా ఆర్మోనిస్పు పరిషత్‌ నంగీత దర్శకునకు బేదులు కడుపునొప్పితో ఎప్పడో లేచి రూముకు వెళ్ళినాడట శానినాకు తెలియదు కొండపేట కమాలు అఆన్మోనిన్సు వాయించు చున్నాడు నాకు చక్కగా అనుకరించుచున్నాడు నాటకము (పేకకుల మన్ననలు పొందినది. విపరీతమైన కరతాల ధ్వనుల మద్య నాటకము పూర్తలయి.నది తర్వాత మెకప్‌ తీసివేయగాన్నే ఎందరో వచ్చి తమ (ప్రశంసల నందించి వెళ్ళినారుు కమాల్‌ గారు కూడా ఏమి స్వామీ మీరు సామా న్యులుగారు ఎక్కడ నుంచి వచ్చిందా బలము అన్నారు ఆహ్వాన సంఘము వారి ఆనందమున కంతులేదు చాలా గౌరవముతో సొగనంపినారు ఎస్‌ ఎన్‌ రామస్వామి గారు చాలా భయమైైనది నాటకము ఏవిధంగా సాగుతుందో ఏమో వమి మాట వచ్చునో ఏమో అని మీకు కృతజ్నతాభివందవనములతో సాగనంపినాలం చొడనగొడు కమూల్‌గారి వక్క్కన మీగవిధముగా చేయం చురో చూద్చామని వచ్చినాను ఛాలా సంతోషము కల్సినదని చాలా కొని యాౌడివాడు కమాల్‌ గారు తిరగి ఒక సారి కౌగలించుకొని ఎన్నడూ మిమ్ము లశు మరువలేను మీరెప్పుడు ఏలిపించినా రెశ్ళలు 6ట్ళుకొని వ్రాలుతాను అని చెప్పి శెలవు తీసుకొన్నాడు, మేము నంతోషముతో కర్నూలు చేరినాము

73

దీనిలో నటకుడు స్వతంతుడు శ్రావలెనన్న దానికి నిదర్శనము శా ఆర్మోనిస్పు లేడని నాకు తెలియకనే చక్కగా న ప్కాతను నిర్వహించినాను, కళ ఒక తపస్సు నాకఖారాధన దీక్షకు అ కళామతల్సి అన్నుగహించినది, చాలా ఆశక్తతో బాధపడి నాతో (ప్రతిభావంతునిగా నిర్వహింపచేసినది విప్వాతలు నేకు ధరింతునో ఆ పాత్ర ఆధిదేవతను మనసారా న్మరించుట నా అచారము ఆ విధముగానే కీకృష్ళపరమాత్మను మన సారా (ప్రార్టించినాను నేను సాధారణ మానవుడకు నీవు భగవంతుగవు నీపాతనభినముంచుటకు నేనెంతవాడిని నిప్మాత నీవు పోషించు కోవలె;ంతే అని హృదయ పూర్వక ముగా (పార్మించినాను ఇదినా సిద్దాంతములలో నొకటి

ఇటువంటివెనో) నా రంగప్పృలానుభవములు అనుభూతులు వున్నాయి ఇప్పటికే చాలా (గంధమయబునది ఇక వాటిని విరమించుచున్నాను

శాని ఒక విచితము నేశుు 1936 నుండి 1955 వరకు రంగన్మల శళారాధకుడుగా దర్శకుడుగా ఆర్మోనిష్యుగా వ్యవహరించడము జరిగినది+ ఆతర్వాత నేను నాటకములోను, ఏ పృాతను అభినబయించలేడు. పొతలు ధరించు శక్తి వుండినను ఆనేక కారణములవల్న సాద్యముకాలేదు. అక- స్మాళ్తుగా పత్తికొండ తాలూకా రాఘవ కళా సమితి (రిజిష్టరు) వారు ఒక ఉత్తరము (వ్రాసినారు 1957 జనవరి 26వ తేది నాకు సన్మానము చేయు టకు నిర్శయించినట్టు మీరు అంగీకారము తెలుపవలెనని (వ్రాసినారు అది మక అముభూతి అంగీకారము తెల్పినాను మా పరిషత్‌ ఛత్రపతి శివాజి శాటకమును పత్తికొండవారు ఒక

నంన్మ సహాయార్చము అప్వానించి వుండిరి వెళ్ళి (ప్రదర్శించినాము అదే మొదటి పరిచయము వారితో మళ్ళీ ఒకతూరి బళ్ళారి రాఘవాచార్యుల వారి చితపటావిష్కరణకు బళ్ళారి సుండి రాఘవకళా మందిరము అధ్యమిడు హనుమంతరావు గారిని సభాద్యక్షుడుగాను నన్ను ముఖ్యఅతిధిగా ఆహ్వానించి యుండిరి ఆ (గామములో శ్రీవనం శంకరశర్మ గారను వ్యక్తి వుండేవారు వారు రాజకీయ నాయకుడు కాం[గ౨ వ్యక్తి స్వాతంశ్య ఉద్యమములో జ్లైలుకు వెళ్ళివచ్చినాడు కవి నటకుడు హరదాను హితవాది అనువార ష్మతిక నడిపేవారు స్వంకళ _పెస్‌ వుండినది మొదట ఐం దావతియను

74

'పేర నుండిన దానిని హితవాది షృతికగా మార్చినారు వారి ఆధ్యక్షకన సన్మానమని (వాసినారు అ దినము మదాసులో ముద్చుబిడ్న సినిమాలో శాట్యకారగా వుండినది రచయితి+ఆపరాధపరిఫధక నవలలు (వ్రాసూ వుండేది ఆమెకు కూడా స్మ్మానము ఏర్పాటు చేసినారు ఆరోజు వారి నాట సంఘము గాటకము ఒకటి ఏర్పాటుచేసి అందుళో దానిని అమె ఆద్వర్యమున ఏబ్పాటు చేసుకొన్నారు ఆనాడు విశేష జన సమూహము మద్య ఆమెకు నాకు సన్మానము జరిగినది నాకు నటశేఖర బిరుదుతో సన్మాన వత్రము నిచ్చి భునముగా సన్మానించినాడు అదినా షొుదటి బహిరంగ సన్మానము 1910 సం లో మా (గామములో అవకుగన నాఓకీములో చాకలి వాని పాత్రకు బంగారు పతకము ఐజహూకరించి యుండిరి ఆ తర్వాత ఇదే ఘననన్మానము అప్పటితో నా రంగస్పృల (వదర్శనలు నిలిచిపోయినవి అఆ తదుపరి మళ్ళీ ఎన్నడు రంగస్పలములో పాల్గొనలేము

962లో శ్రీనివాసా నాటకకళా పగిషక్తు అనుపేరుతో ఒక సంస్త శి సాయిబాబా దేవస్కానము దగ్నెర వుండబడిన _ప్రముఖవ్యక్తి టి ఎస్‌. మణి (సుబమణ్యము) అనువ్యక్తి స్పాపించి నన్ను దర్శకునిగా ఒక నాటకము శిక్షఖు ఇవ్వవలసినదిగా బలవంతము చేయుటచే. ఆతను అంతకుముందు నేను వ్రాసిన సత్యా(గహమను నాటశములో ముఖ్యపా(తవు నా కోరిక మెరకు ధరించి ఆందులో పాల్గొన్నాడు ఆ పరిచయముతో ఆ సంఘమునకు దర్శకుడ.గా రాబీనంయుక్న (ఈనాడు! ఆను నాటకమును శిక్షలు అచ్చి నాను, అందులో ఆతను పృద్వీరాజు గాశు మూమ్మదు ఫోరిగా మార్కా పురంపోస్టు మాస్చరు నరసింహారావు గాయ హైదరాబాదు అకౌంకెంటు ఆఫీసులో పనిచేయు ఎల్‌ (పసావరావు గామ వీరిరువురూ ఈ నాటకమప్పుడు కర్నూలులోనే పనిచేయుచుండిరి తర్హాత మార్చబడిశారు స్తీ పాాతకు అనంతపురంనుండి పిలిపించినాడ శ్రీనివాసా ఆర్కె స్పా అనే మంచి పేరు ఆర్కె స్టా నేపడ్యగాయకుడుగా. శ్రీ కృష్ణ ఇతనికి నాశడనే మొదట వీక్షణ తర్వాత ఘంటసాల పాటలు కచేరీగా స్వంత ఆర్కెస్ట్రా విర్పాటు చేనుకొని తర్వాత 1990 నుండి హరిశ్చం(దవాటకములోొ హరిశ్చంద్రుడుగా రంగన్నలానికి మారాడు ఆ శ్రీనివాసా నాట్యమండలి నాటకము అద్భుత ముగా (ప్రదర్శింపబడి ఎల్బిరిచేత కొనియాడ బడినది నన్ను ఘనముగా సత్కరించినారు. నాకు జరిగిన సన్మానముల పట్టిక చివరి పేజీలో వాసి

75

నాను ముఖ్యముగా 1966 ఆగప్ప నాలుగవ తేది 1981 నాటక కళా నమితి ఏ క్యాంవు కర్నూలు వారిది 1982 లొద్మపల్సె అల్లా బక్షు తన నాటక నమాజము శిల్వర్‌ జూబిలీ కార్యక్రమములో శ్రీమతి జమున గారిచే చేవన పానము 1983 అంధ్యప్రదేళ్‌ నాటక అకాడమి తరపున కర్నూలు జిల్లా కలెక్టరు గారి అధ్యక్షతన అకాడమీ అద్యక్షులు శ్రీమతి జనముగారు జరిపిన సన్మానము చెప్పుకోతగినది శ్రీపిసపాటి నరసింహమూర్తి శ్రీ భూళిపాల గౌరు శ్రీ కృష్ణం రాజు గారు వీరందరి నమకంలో జరిగిన ఆకాడమీ నన్మా నము అది చివరలో వున్నది

ఇది ఒక విచితమ్హైన అనుభూతియిని చెప్పకతప్పదు నిజమ్హెనకళా రాధకులను ఆ కళామతల్ని ఎన్నడూ విన్మరించరాదు అన్న నానుడికి నివ రృనము ఆంధప్రదేశ్‌ అకాడమి తరపున శ్రీమతి జమున గారు ఆద్యవిరా లిగా తీసుకొన్న చర్యలలో ముఖ్యమైనది (_పతిజిల్లాలో ఒక నంన్న అకా డమీకి అనుబందముగా వుండునట్ను ఆయా జిల్లా కలెళ్ళర్శ అవ్యక్షతన విర్షాటు చేసినది కర్నూలులో తెలుగు విజ్ఞాన సమితియను పేరు అది వరకే కలెక్టరు గారి అద్యకతన వుండిన నంఘమును అదే పేరుతో అకాడ మికి ఆనుబంధసంగ్థృగా 1982లో వచ్చి మాౌర్చించినది అఆ నందర్భములోనే ఆల్హాదిక్తు తన సంభఘణ తరవున ఆమె చేత నాకు న్ఫ్మూనము జరిపించినొడు. 1982లో జమునగారు వచ్చినపుడే 1983లో పొరాణుక నాటకోత్సవాలు నమిష్నిగా జరుపుటకు ఏర్పాటుచేసి వెల్తినది ఆ ఉత్సవ నిర్వహళకు ఒక కమిటిన్‌ జిల్లా విద్యాశాఖాధికారి అంకా కొందరు అనధికారులతో ఒక కమిటీని ఏర్పాటు చేసినారు ఆ కమిటికి నన్ను ఒక సభ్యునిగా తీసుట న్నట్టు తెలిసినది సమావేశమునకు ఆహ్వానము పంవినారు అందులో పట్టణమునందలి రవీంద్ర ఆర్జు అనునంభఘు అద్యకుడు రామకృష్ణ అను వ్యక్తి తాత్సాలిక కార్యదర్శిగా ఏర్పాటుచేసినారు. తిరిగి రెండవ సమావేశానికి పేరు తొలగించినారు ఎందుకోఎవరు కారణము తెలియదు ఆహ్వానము విచారించినాను నాలేదు నన్ను తొలగించినట్ళు తెలిశినది తాత్కాలికకార్య దర్శి రామకృష్ణ ఆఅవ్యశ్షీత మండిన రవీందఅర్చు వారు కూడావారి వార్షికోత్స సందర్భమున కర్నూలు ఆర్‌ డి ఒ కనుమూరి వెంకటశివయ్య గారి అఆద్యకతన వారిచేనాకు సన్మాశముజరిపి యుండిరి అది డెలిసి కూడా ఇాత్కాలిక కార్య దర్శిపెరు తొలగించుట గమనింపకుండా ఎలా వుండగలడ. అల్హాఒక్షు కూడా

76

వూర్వపుళభ్యుదయ కళాపరిషత్తు కార్యదర్శకుడు ఆయిన కొదఎడరామయ్య గారు ఒక సభ్యుడు అందరు తెలిసినవారు వుండి గూడ చ” షు తొలగించుట నాకు ఆశ్చర్యము కలిగించినది కాని 1983లో జరిపిన నాటకోత్సవములకు మాతము అహ్వానషతిక పంపినారు అందులో 38 రోవులు రా ౭8 నాటకములు పగలు చాటక కళను గుకంచి జిల్లా పరిషఠ్‌ వోలులో చర్చా కార్యక్రమము యీ కార్య్యకమము ఉదయము సాయంతము రేండుపూటలా ౩ రోజులు వర్చాటు చేసి.ట్టున్నది అ నాటకములు రెండు రోజులు ఆచంటగారి నంన్ప నాటక్కపదర్శనలు ఏర్పాటు చేసియున్నారు. కాని కర్నూలు వారి కేమీలేదు పోనీ చర్చా కార్యకమములలో కూడా కర్నూలు వారి ఎవ్వరి పేరు లేమ. జిల్హ్లాలెవెల్హో గని (గామము (నంద్యాల తాలూకా) కలుగోట్ట సుందరరావు వారు అన్నివిషయములు తెలిసన వ్యక్తి మంచి పండితుడు పిసపాటి నరసింహమూర్తికి ధూళ్‌పాల వారికి మంచి మితుడు అందువల్ల వారు ఆయనకు చినరి రోజులు అవకాశమిచ్చినారు నరసింహమూర్తిగారు ధూళిపాల మొదల్సెన స్కుపసిద్ధ కాళాకారులు చాలామంది మూడు రోజుల శార్థకమములో పాల్గొన్నారు మదాను నుండి కూడా వచ్చినారు అవ్వా నము పంపినందుకు (_పక్షకుడిగా నేను 3 రోజులు చర్చా కార్యక్రమములు చూచినాను ఆఖరు రోజు రాతి నాటకమునకు ముందు ఆం(ధ(ప్రదేశలోని వృద్ద కళాకారులకు జిల్హాకొకరి వంతున అకాడమి తరుపున సన్మాన కార్య (శమము కూడా వున్నది అందులో కూడా నా పేరులేదు ఆసలు తర్నూలు జిల్బాలో ఎవరి నురలేదు, ఇదే చాలా విచితము కర్నూలు కళా కారులలో ఐకమత్యము తక్కువ అసూయజాస్తి అందుకే కర్నూలులో నాటకోత్సవాలు

నాటకకళా చర్చలు మూడురోజులు నిర్వహించేది నిర్ణయించేది కర్నూలు

కమిటి వారే ఐవుండికూడా కర్నూలు వారికి విస్తానము లేదు ఇదే విచితము కానీకళామ తల్సి నిజమైన తన ఆరాధకులకు జరిగే అన్వాయిమును ఉపే కింపదు గదొ చివరిరొజు సాయంకాలము చర్చాకార్యకమములకు (పేక్షకు

డుగా మామూలుగా వెళ్ళి కూర్చున్నాను నా (వక్కనే ఆవాటి చర్చా కార$ీ (క్రమములో పాల్గొన వలసిన గని నముందరరావు గారు నా పనే యున్నారు. వారు నన్ను చూచి ఆప్యాయముగా పలుకరించికారు.. భందు త్వము కూడా వున్నది. అనేక పర్యాయములు కలిసేవారము ఒక పర్యా యము కర్నూలులో వారు రామాయణ భారతము ౩ రోజులు చేప్పినారు-

77

నేకు చదివితేనే చెప్పేది అనికార్యకర్తలకు చెప్పినాడు వారు నన్ను అహ్వానించినారు నేరు చదువుట వారు ఆర్హము చెప్పట జరిగినది అంతే గాదునా కన్నా చాలా పెవ్చదాడు నన్ను ఒరే అని పిలిచెడివారు పద్యము వింపే నీనోటనే వికాలనేవారు తలవని తలంపుగా ఆరోజు నా పక్కనే కూర్చొని వుండినాడు నేను కూర్చోనగానే విమిరా నీ ఉపన్యానము అందులో లేదు చర్చా శారర్మకమములో నివు పాల్గొనుట లేదా నికు సన్మానము లేదొఆని అడిగిశాడు లేదని చెప్పినాను. ఎందుకన్నాడు తెలియదన్నాను అంతే వారినివేదిక స్పెకి ఆహ్వానించినారు వెళ్ళినాడు తన ఉపన్యాసములో మొట్ట మొదటనే నాటకకళకు తనజీచితమంతా ధారపోసి నటశేఖర బిరుదు వహించిన నిస్వార్మ సేవాపరాయణుడు పుల్బగుమ్మి నత్యనారాయణరావు లేకుండా ఈ కార్య్యకమములు జరుపుట సిగ్గుచేటని గంభీరముగా ఆవేశ ముతో మట్టాడినాడు వెంటనే ఆకాడమీ శార్యదర్శి కృష్ణంరాజు గారు సుందరరావుగారి ఉపన్యాసమ్హెతూ నే వారిని లోపలికి పిలుచుకొని ఏమి దూటలాడినారో ఏమో తెలియదు రాత్రికి నాటకమునకు మీరు రావాలి మీకు నన్నానమున్నది అన్నారు నాకు చాలా ఆశ్చర్యము కల్సినది సుందరరావు గారు వచ్చి ఒరే రాత్రికి నికు సన్మానము తప్పకళా అకాడమీ వారికి నీసంగతి తెలియదట ఎవ్వరూ. నీ పేరు చెప్ప లేదట చాలా విచార పడినారు జమున గారు కూడా చాలా బాధ పడినది అనిచెప్పినాడు రాతి నాటకమునకు వెళ్ళిాను మొదటనేనా పేరును వేదికసప్పై నుండి పిలిచి నారు జిల్లా కలెక్టరు గారం అనాటి అధ్యజులు పరిచయ వాక్యములు ధూళిపాల గారు పెద్పలంవరి సమకంలో శ్రీమతి జమున గారు ఘనముగా సత్భరించినారు నా కళా 'ఫేవకు గుర్తింపు షృతమ.: కాలువలతో అవార్డు (వధానము చేసినారు. అది ఒక ఆద్భుతమైెన అనుభూతి. ఎన్నడూ అనుకోని నంఘటన నా విషయము నా పేరు కర్నూలు కళాకారులు అ కమిటిలోనున్న పెద్వలే చెప్పనందున కమిటిలోనుండిన నాపేరు తొలగించు టకు తోడ్పడినది. అ కళాను తల్ళి తలవని తలంపుగా సుందరరావు గారి 'వక్కన చేరి ఘన సన్మానము జరిపించినది అది ఆకళామ తల్నికి జరిగిన సన్మానముగా నేశు భావించినాను

ఒకోసారి అనుకోని సంఘట:వలేన్నో అమగుచుండును 1966వ నంవత్సరము జూలయిశనేలలో ఒకరోజు విధ్యాశాఖ డిప్యూటి ఇన్‌ స్పెక్టరు

78 వెంకటయ్య గారు ఇంటికివచ్చి మీరు జిల్లా విద్యాశాఖాధికారిని ఒక పర్యా యము కలువవలెను హ్నైదొబాదు నుండి విద్యాశాఖా మాత్యులు యం ఆర్‌ అప్పారావు గారి నుండి మీకు సన్మానము చేయవలసినదిగా ఉత్తర్వు చేసినారు. గొన మీకు ఎప్పుడు ఆనుకూలముండు న విద్యాశాఖాధి శారితో కలిసి నిర్శయి.౦చుకోండి అనిచెప్పి విద్యాశాఖాధికాగి సంతకంతో ర్మెపు చేయబడిన ఆర్నర్సు కాఫి అవ్చి వెల్సినాడు ఇప్పుడు జిల్లా విద్యాశాఖాధి శారిగా హబీబుల్హా గౌరుండిరి ఆవార్హ నాళు చాలా ఆశ్చర్యము కలిగించి నది యం ఆర్‌ అప్పారావుగారితో నాకు కొంత పరిచయముండినది 1949 "సెప్ప్రంబరు ౪వ తేది ఉమ్మడి మాను రాష్ట్రము నుండి వభుక్వము తరుపున నాటక కళాభివృద్చికి ఏమి చెయ్యవలేను అను అంశముస్పై విచా రించి నివేదికను పమర్చించుటకు ఒకనంఘమును ఎర్పాటు చేసియుండిర్ని అ సంఘములో అప్పారావుగారు సభ్యులు అన్ని జిల్లాలవారిగా జరుపుతూ కర్నూలుకు కూదా వచ్చినారు అప్పుడు మా పరిషత్తు ఒక్కటి చాలా బాగొ పనిచేయిచున్నది జిల్మా కలెక్టరు గారు మా పరిషత్‌కు ఆహ్వానము పంపినారు. ఈ సంఘము వారిని మునిసిఫల్‌ గ్వెహౌస్‌లో కలువమని కలిసినాము శ్రీ స్తానం నరసింహరావు గారు కూడా ఆ సంఘము వారిని ఆహ్వానించి మా పరిషత్తు తర్ప్చున అల్పావబోర ఏందునిచ్చి ఫోటో కూడా తీయించుకున్నాము అప్పుడు అప్పారావు గామ మొదట పరిచయము అటు తర్వాత రెండు పర్యాయములు వారిని కలువడము జరిగినది. వారు విద్యా శాఖా మాత్యులుగా 1966వ సంవత్సరములో వున్నారు వారు ఒక స్కీము ఎర్పాటు చేసి యుండిరి. ప్రతి జిల్లాలో నెలకు ఒక ఉత్తమ కళారాధకునకు సన్మానము జరుపవలెనని హైద్రాబాదులో ఎనిమిది మందిడ్హె రక ర్శతో ఓక కమిటి ఏర్భాటుచేసి (పతి జిల్లా విద్యాశాఖ సమాచారశాఖ వారిలో జిల్హాం (పతిభావంతుల్సెన కళాకారుల 'పేర్గు తెప్పించుకొని (పతినెలలో వి నెలలో ఎవరికి సన్మానము జరుపవలెనో నిర్శయించి ఆయా జిల్హ్లాల విద్యాశాఖాధ శారులకు ఉత్తర్వు చేయుదురు ఆందులో యం ఆర్‌. అప్పారావు గారి సలతకముండును ఇదెపద్దతి ఈ నెలకు మిమ్ములను సన్మానింప వలెనని మాకు ఉత్తర్వు వచ్చినది మీకు ఎప్పడు అనుకూలముండునో

29

తెల్పిన అమ్పుడ విర్చాట్ళు చేయుచుమని విద్యాశాధిఖాకారి తెల్పినాడు ఇలా జరుగుతుందని నేను వినాడూ వూహించలేదు

నరకే ఆగస్బు నాలుగవ తారీ[ నిర్శయి.చినాము ఇందులో ఒక విశేషము వమన హైదరాబాదు నుండి ఒకొక్కరిని నన్మానిచచుటకు అధి శారికి నూటాపదునారు నగదు జన్వవలెను ఒక శాలువ ఒక పూలదండకు మాత్రము ఖర్చుపెట్ట వలెనని వారి ఉత్తర్వు ఇక కార్య కమ నిర్వహణకు డబ్బులు లేవు విద్యాశాఖాధికారే జరుపవలెను అందుకు అ అధికారి గారు విదో ఒక హైస్కూలు హెడ్మాన్సరు గారికి ఆ బాద్యత నప్పగించుట ఆ స్కూలు వారు సన్మాన కార్యకమము నిర్వహించుట అనగా కరష్మతములు, లాంఛనశముగా ఒక వందవేఎంచుట నభాద్యక్తుడు అద్బ్చరు ఉవపన్యాన కులకు వారికి పూలదండలు తాంబూలము అవి స్కూలు వారు బరింప వలెను కొందరు సన్మానితులు ఆ కార్యక్రమము చొలా ఘనముగా జరువు కొనవలెనని తమ చేతి నుంచి కొంత ఖర్చుపెట్టి ఐదారుగురుని ఉపన్యాశకుల నావ్వోనించి దండిగా కరప్య్తతములు అచ్చువేయించి వారి పంచుట వారిక పూలదండలు తెప్పించికొనుట మెదల్సెనవి చేయుటకూడా జరుగుచుండెడిది ఇవన్నినాకు తర్వాత తెలిసినవి ఒకరిద్దరు వచ్చి ఏమి చేస్తే మాకు నన్మాన ము జరుగుతుంది ఎవరిని ఆడగాలిఅని నన్నడగినారు నాకు తెలియదు ఆఫీ నరుగారినే విచారించమని చెప్పినాను నేను ఆఫీసరుగారిని వివరమడిగినాను

నాకు సన్మాసము వి న్తూలులో జకుపవలెనని అడిగినారు. నేను గవర్నమెంటు బాలికల హైస్కూలులో ఏర్పాటు చేయమన్నాను, అందుకు శారణమున్నది

ఆ స్కూలులో స్కూలు పార్షికోత్సవమునకు రెండు మాసముల ముందుగా నన్ను ఆహ్వానించి ఒక తెలుగు వాటకముఒక హిందీ నాటిక నేర్పాలని నేనే నాటకము నిర్శయించి దానిని ఒక ఘంటకు సరిపోయేటట్టు సవరించి నటీనటులను నేనే నిర్ణయించి రెండు మాసములు వారికి శిక్షలు నిచ్చి మిగతా కార్యక్రమము అనగా నృత్యములు వగ్గెర్హా వాటి కన్నిటికి నేనే ఆర్మోనిస్తుగా వుంటూ వార్తికోత్సవము ఘనముగా జరిగేటట్లు చూడవ వలసియుండెను మొదటి సలనత్సరము చాలా బాగుందన్నారు స్లెగా నేను

80

నిచతుమబడ్బమ్హెన జీవితము సాగించుటవచే వారికి నాయండు విశ్వాసంతో [పతి సంవత్సరము ఆ కార్యక మము నిర్వహంచవలెనని ఉపాధ్యాయినులు (పధానోపాథధ్యాయి.ని ఘట్టిగా పట్టుబట్టి పిలిచేవారు ఈ విధముగా పది సంవతృరములు (ప్రతి సంవత్సరము ఒక నాటకము వంతున లవకుశ కాళి దాసు రామకృష్ణ పరమహంస స్వామి వివేకానంద భక్నమీరాభాయి కృష్ణలిల మొదల్తెన నాటకములను నేర్పెంచి స్కూలుకు మంచిపేరు తెప్పించినాను ఈవిధమునా ఆ స్కూలుకు 'సివచేసాను వీలాంటి (వతిఫలము అశించలేదు. అప్పుడు అనగా 1966లో నారాయణాచార్యుల గారి భార్య శ్రీమతి నారాయణమ్మ అవ్వుడు (పధానోపాధ్యాయినిగా వుండెను నాయందు అమితమైన గౌరవము చూపేవారు. అందువల ఆ స్కూలులో

శా సన్మాన కార్య కమము విర్చాటు చేయమన్నాను ఆద్యకునిగా: ఉపన్యాసకులుగా ఎవరిని పిలువాలని అడిగినారు కొందరి పేక్ళు సూచించినాను అన్నీ నేను చెప్పినక్ష్కే చేసారు ఆ స్కూలు వారంద రికి నాయందు _పత్యేళాఖిమానమున్నందున చాలా ఘనముగా కార్య్యకమము విజయవంతముగా నిర్వహించిాాడ అనాటి శార్యకమమును ముందు (వ్రాయబడిన కార్యక్రమముల పట్టికలో వున్నది ఆది ఒక అనుభూతి

బాలానందము

నాకు చిన్న పిల్లలన్న చాలా ఇప్పము మా (గ్రామములో నున్నప్పుడు బడి పిల్లలనంతా చేర్చి శ్రీ కృష్మలీల నేర్చినానని ముందే (వాసియుంటిని

నాకు యాబ్నె సంవత్సరములు వచ్చువరకు ఊరిలోనున్నాః బంధు పుల వూర్చకు వెళ్ళినా పిల్చ్పలంతా కథలు చెప్పమని చుట్టూ మూగేవారు. వారితో పాటు పెద్దలు కూడా వచ్చేవారు వారికి కథలు చెప్పేవాడిని అనే కసార్చు ఏబుక్కులో లేని కథలు అప్పడికప్పుడు కల్పించుకొని చెప్పేవాడిని చాలా అనందముగా వినేవారు

కర్నూలుకు రాజదాని వచ్చినపుడు ఎన్‌ ఎస గుప్త ఆడిటరుగారుండిరి, వారకి కళలన్న అభిమానము. మంతత్రిగారైన శ్రీ సంజీవయ్య సలహా సహ శారముతో గుస్తగారు బాలానంద సంఘమను ఒక సంస్నను స్నాపించి

"61

దారు నంవత్సరములు ఎన్నో కార్య కమములనిర్వహింది మాంచి పెరు తెచ్చినారు అప్పుడు కర్నూలులో నాట్యాచార్యులు (వస్తుతము బాలభవన్‌లో వనిచేయువ్యక్తి ఒకరు కూచివూడి భాగవతుల వంశన్ముడు ఒక ఆయ్యవారు, గోవిందుఅను ఈ ముగ్గురు పిల్లలకు నాట్యము నేర్చేవారు వారి సహాయ ముతో గుప్తగారు"బాగా నిర్వహించేవారు

ఎందువల్బనో అదినిలిచిపోయినది బహుశా రాజధాని హైదరాబాదుకు పోవుటవల్హ నంజీవయ్యుగారు ఆక్కడ చేరుట వల్గ-తగిన * నహకారము లేక నిలిచివోయిన్తది అని అపషకొ నెడివాటు.

అటు తర్వాత కర్నూలులో (ప్రసిద్ధ లాయరు వి చవేణుగోపాలర్జావు గారి సతీమణి సీతాదేవి మహిళాకళాశాల లెక్చరరు కోకా జానకి (ఈ మెకమ ముగా మెడికల్‌ కాలేజి లెశ్చరరుగా వెళ్ళి ఆక్కడ రిశ్చెర్చు ఆయినారు) లాయకు నుందరరామయ్య గారు, డాక్టరు సుబ్బారాయుడు గారు ఉమా శంకరు.అంకాకొండవు ఉత్సాహపకులు వాకడకువచ్చి తిరిగీ బాలానందనంఘ మును పునకుద్దరించవలెనని అందుకు నాసహకారమవసరమని కోరినారు సరే స్రమావేశము గున్హగారింటిలోనే ఏర్పాటు చేయమన్నాళు, గుప్తగారు అ ఫృటికే చాలా పెద్దవారు. చేతకాకున్నా ఉత్సాహముతో ఆంగీకరించినారు (వధము ప్రమావేశము ఏర్పాటు ఆబినది

ఆ సమావేశములో గుప్తగారినే ఆద్యకునిగా ఎన్నుకొని కోకాబానకి గారు ఉపాద్యనురాలిగా, సీణాద్దేవి (పధాన కార్యదర్శిగా, సుందరరామయ్య గారు సవోయ కార్యదర్శిగా ఈ విధముగా ఒక కార్యవర్నమును ఎన్నుకొనా దానికి నిబంధనలు నేనే తయాం.చేసి రిజిష్పరు చేయించినాము. నన్ను పర్యవేక్షకునిగా ఎన్నుకున్నారు

నేను సాధారణముగా లనగా ఒక్క లలితకళా పిషత్తులో తప్ప తక్కిన ఏవి సంఘములలో ఎవ్వరెంత (పాధయపడినా బాధ్యతగల పదవి తీసుకొనుట నాకిష్పములేమ వదవికాదు షనికావాలెననునదే వా సిద్దాంతము అందువళ్స సలలోదరుగానో పర్యవేక్షకుడ.గనో [వాయించుకొనేవాడను ఉద అటులే బాలానంద నంఘమున కూడా పర్యచేకకుడూగా వాసుకో

82

మని చెప్పి ఆ విధముగా సమావేశములో ఎన్నుకొమ్మనిచెప్పి అ విధముగా నమావేశములో ఎస్నుకునేటట్టు చేయుచుందును

కానివి పవవిలోనున్నా లేకపోయినా నేను పాల్గొనే పతి సుఘము లోను ఎక్కువ భారమునాదే అఆ సమాజమును ఆన్ని విధముఠా (పగతి పథంలో నడిపే బాధ్యత చివరకు నాప్పెననే ఆధారవడేది

అటులే ఉమాశంకర్‌ కార్యవర్న సభ్యుడుగా నాట్యాచార్యుడుగా ఎన్నికచేయించి పిల్లలకు నాట్య శిక్షణంతా అతనిప్పై పెట్టి పతి నెల ఒక శార్యక్రమము నాటికలు నాట్యము పాటలు ఈ విధముగా జరుపుతూ (వజలలో మంవిపేరు అ సంఘమునకు రావడమేగాక దినదిన పవర్శమాన మగుచుండ బి శ్వాంపులో ఒకటి నరశింగరావు పేటలో ఒకటి కొత్తపేటలో ఒకటి పేటలో ఒకటి నాలుగు బాంచీలు ఏర్పాటు చేసినాము

కేంద నంఘము కోట న్మెహూ మెమోరియల్‌ మునిసిపల్‌ హైస్కూ లులో మువిసిపాలిటివారితో ఉత్తర్వు తీసుకొని నిర్వహించుచుంటిమి ఒక్కో వారము ఒక్కో (బాంచికి వెళ్ళి నేను కార్యదర్శి నాట్యాచార్యుడు జానకిగారు అక్కడి శిక్షభావిధానమును నిర్వహణను పరిశీలించి తగుసలహా లొసణగి వచ్చేవారము ఒక్కో నెల ఒక్కో (బ్రాంచిలో కార్య్మకమములు విర్చాటుచేన్ల ఈక్కిన (బాంచీలు అందులో పాల్గొ నునట్సు చే సేవారము

వార్షికోత్సవము (ప్రతి సంవత్సరము జిల్లా పరిషత్తు హాలులో జరిపే వారము జిల్లా పరిషత్తు వారుకూడా వూరకే హాలు ఇచ్చేవారు ఆ వార్డికోత్స వములో అన్ని (బాంచిలు పాల్గొనుటే గాక పోటీలు కూడా నిర్యహించి ఐబహుమతులిచ్చేవారము పతి వార్షిశోత్సవమునకు శ్రీ కలెక్టరు గారు మునిసి పల్‌ చ్చెర్మెన్‌గారు జిల్సా పరిషత్తు ఆధ్యకులు ఇట్టు ఒక నంవత్సరము ఒక్కొక్కరు మా ఆహ్వానముమేరకు వచ్చి జిగ్రిపించేవారు చాలా మంచి పేరు వచ్చేది

అంతేగాక మునిసిపాలిటి చ్చైర్మస్‌గారితో మూట్టాడి పీపుల్సుఫార్కులో ఒక రిలే స్టేషను నెలకొల్చి వట్టణములో ఆని వీధుల కూడలిలో సొండు

83

బాక్సులు పెచ్చ పాం/గలక్టివి ఏర్పాటు చే? వతి ఆదివారము బా౮ానంద సంఘ కార్యకమములు (ప్రసారము చేయఎనట్ను విర్చాట్ళు చేఎయుంచితిమి

పట్టణ మంతామా కార్య కమములు బాగా వ్యావించినవ,

హైదరాబాదు ఆలిండియా రేడియా కేర్యవములో (ప్రసారము చేయు అన్నయ్య అక్సయ్య్య అము పేరుతో బాలానంద కార్య్యకమములు ఆందరికీ తెలిసినదే వారు మానంఘము విషయము తెలిసి కర్నూలుకు వచ్చి మా బాలానంద సంఘకార్య_కమములు చూచి అనందించిరి. ఒక వార్షికోత్సవ మునకు వారిని పిలిపించినాము మరియోొకతూరి శ్రీశైలమునకు వారి సంఘ పిల్లలతో వచ్చినపుడు కర్నూలులో నిలచి మౌ నంఘము, వారి సంఘము ఉభయ నంఘముల అధ్వర్యమున పిల్లల కార్య్మకమములు చాలా బాగా జరిగినవి వారు చాలా సంతోషపడి ఏ జిల్లాలోను ఇంత ేచ్చగా బాలానంద సంఘముల నిర్వహించినవారు లేరు మా సంఘములో మీ నంభఘమును అను బంధ సంఘముగా చేర్చుకుందుమని చెప్పి చాలా తృప్తితో వెళ్ళినారు

(వతి నంపతృరము న్యకమముగా ఎన్హికలు నిర్వహించేవారము అధ్యమడు గుప్తగారి తర్వాత డాక్టరు న్చుబారావు గారు వారి తర్వాత చింతా రామ శాస్త్రీగారు అద్యకునిణా ఎన్నుకొనబడిరి తక్కిన వారు యధావిధిగా మండిరి.

బి క్యాంవులో ఆందరూ ఉద్యోగుల భార్యలు చాలా శద్చగా పని చేయుచు చాలా బాగుగా కార్య,కమములు నిర్వహించేవారు.

అనేక కారణాలవల్ల ఆరేడు సంవత్సరముల తర్వాత ఆ సంఘము కాలగర్భములో కలసిపోయినది

ఈవిధముగా పిల్లలకు, పెద్దలకు కళల యందు అసక్తిని కలిగించి మంచి శిక్షణు నిచ్చి ఐబహుముఖముగా నా జీవితములో కృషి చేశాను

మిగతా న్మాన కార్యకమముల గురించి తేదీలవారిగా (పత్యేశకముగా 1వాసొాను, వాటి దగరనే కొంఠ విశదీకరించినాను.

వ! సాహిత్యము

సాహిత్యములో నేను ఎక్కువ కృషి సలువలేదు అందుకు కారణ ము నేను మొదటనే వివరించాను _ప్రాధమిక-విద్యతో ఆగిపోయిన నా చదువుకు తగిన భాషాజ్నానము లేక పోవుటచే ఏ ఇతర (గంధములు గాని వ్యాకరళుము గాని ఛందస్సుగాని చదువుటకు చదివి అర్హము చేనుకొను టకు. సాద్యం-శాలేదు.

కాని నాకు నవలలన్న చాలా ఇష్పముండేది నేశు మాగామములో న్లున్నప్పడ్డు నెలకొక్కసార్దెన్నా కరర్నాలుకు వచ్చి వెళ్ళేవాడిని చేరే పనేమి లేదు జీతము వస్తూనే కర్నూలుకు వచ్చి సినిమాలు అన్నీ చూసుకొని వీమైనా వాఓకములున్న వాటిని చూచి ఐదార్శు నవలలు తీసకొని తిరిగి ఉద చేరేవాడిని

ప్పుడు శ్రీ కొవ్వలి లక్ష్మీనరసింహరావు గారు అంఫన చందశేఖర్‌ రావు గారి నపలలు విశేషముగా [పచురింపబడేవి ఒక్కొక్క నవల నాలుగు న్నర ఆవాలు మ్యాతమ రూషాయకు .గాలురు నవలలు వచ్చేవి ఈ విధ ముగా ఇంచుమించు కొవ్వలివారి నవలలు జంపన వారి నవలలు చదివి వుందునను కొలబాను ఆఅవేగాక శరణ్‌ నవలలు చారితక నవలలు దాదాపు మూడు కలుగు వందల నవలలు చదివినాను మరియు రాజమండి మథిర సుబ్బన్న దీక్షిత కవిగారి కాశిమజలీ కథలు పం(డెండు భాగములు ఛృదివినాను, అవి చాలా వరకు ్రాంధిక భాషలో చుండును. '" ఆవి చదివే టప్పుడు ఇంట్లో భోజనమునకు పిలిచినా పలికేందుకు కూడా మనన్సంగీక'* రించేదికాదు అంత రసవత్తరముగా నుండును అవేకాక ఇంకా అనేక పుస్తకములు నాటకములు చదిపశాను మా అంట్సో ఒక చిన్న [గంథ్యా లయమువలె అనేక పుస్తకములు ఒక (ప్రత్యేక చెక్క అల్మారాలో వుంచే వాడివి ఈ_ఫీధముగా చదివి. చదివి కొంత భామా జ్ఞానము అలవడి అప్పు డప్పుడు భారత భాగవళు. ధానూయణములు అర్పము చేసుకొనంత వరకు చదివే వాడిని మొదటి నుండి ఆద్యాత్మిక చింతనగలవాడనగుటచే కొన్ని వేదాంత (గంథములు కూడా చదివే వాడిని వీటి పరిచయము వల్స నేను ₹క్‌బ ఇచ్చే వాడిని అవిచాళ్లా టోగా వుండేవి

85

శికీణ అచ్చిన నాటకములకు పాటలు నేనే వాని శిక్షణ ఇచ్చే వాడిని అవి చాలా బాగా వుండేవి.

ఒక శివర్శాతి వర్వదినమున నా శిష్యవర్నము, కొందరు పెద్దలు నీకు నాటకాను భవము బాగున్నది వూరకే మాట చెప్పినా ఎంతో రసవత్తరమిుగా నుండును, గానవిదో ఒక హరికధవలె చెబ్బమని చాలా వత్తడి చేయట ముతో భక్త (వహ్మ్హాద కథ నాకు వచ్చిన కొన్ని వద్యములు, కొన్ని పాటలతో ఎట్బో చెప్పినాను. అందరూ చాలా బాపన్నదన్నారు దానితో హొంకథలు వాయవలెనను అభ్మిపాయము కలిగినది, సులక్షన సారమకు ఒక ఛుదన్సు వుస్తకమును కొన్నాను ఇతరులు (వాసిన కథలు వాకు నరిపోవు అవి నేర్చుకొనుటకు, ఆర్మము చేసుకొనుటకు వాకు కివ్పము అందువల్ల నేనే వాసుకొన్న నాకు సులభముగా వుండునని భావించి గయోపాశ్యూనము మొదట తీసుకొన్నాను

శ్రీ చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహముగారి గయో పాఖ్యానము లేక (ప్రచండ యాచవమమ వాటకము విశేషముగా ఎచ్చట చూచిా (పవర్శింహుడేవి ఆ వాటకము బుక్కు నాతావున వుండినది అందులోని వవద్యాలు నాకు అల వాటుళో నుండినవే. అ పద్యములను తీనుకొని పాటలు. తోహరలు- వచనము వాకు తోచినట్టు వ్రాసిహరి కథగా రూపాందించినాను. ఆది చాలా పెద్దదయి రెండు రోజులు కథగా తయారమునది. దీనిని బాగా చదివి నేర్చుకున్నాను. మా (గ్రామములో కమసాలి మల్న బ్రహ్మము అనే వ్యక్తి వాకు స్నేహితుడు తబలా వాయించగలడు ఎవరు హరి దానులు వచ్చినా వి నాటకము జరిగినా అతనే తబలా వాయించేవారు. మా (గామము రెడ్డి గారికి మరికొందరికి గురువు అయిన, కరూ లు కశరెడ్డి జిమ్నాస్బిక్కు రామిరెడ్నిగారుండేవారు వారి మరభానంతరము వా కూతురు ఆ పీరమువకు అధిపతి, (పతి సంవత్సరము రామిరెడ్డి గారి వర్పంతి మా (గౌమము పాలిమేరలో నుండిన బుగ్శరామ లింగేశ్వర స్వామి క్ష్మేతములొ ; రెండు రోజులు జరిపేవారు. మల్ళి (బహ్మము వారికి ఎక్కువ ఇష్ముడు ఆతను నేను హరికథ బాగుగా చెబుతానని వారికి చెప్పాడట మా (గామము మువ్ల వబుగారు నన్ను పిలిపించి ఈతూరి బుగ్గలో మీరు రెండురోజులు కథ చెప్పవలెనవి మట్టిగా కోరింరు. వాకు అలవాటు లేమ ఒకటి రెండు వరం

85 దిశములలో తమాషాగా నాటకములోని పద్యాలు పాటలు చెవ్చివుంటిని అంతేగాని నాకు హరికగ తెలియదన్నాను కాని విఫలేదు కు ఇష మొచ్చినరీతిలో చెప్పమన్నారు తప్పని పరస్మితి ఏర్పడినది. ఎందుకన నేను నేష్చిన నాటకములు (పతి సంవత్సరము ఆ బుగృతిర్హాలలో అన్ని ఖర్చులు భరించి వేరి.౦చేవాడు అందువల్ల మాట మీరలిక ఒప్పుకుచ్నూను నేను తయారుచేసిన గయోపాఖ్యోశమునే రెండు రోజులు చెప్పినాను చాలా బాగున్నదిన్నారు _దానితో నేను హరికథలు బాగా చెప్పుదమునన్న (వచారము జరిగినది

మా (గామమునకు విడు మైళ్ళ దూరములో మీదిచేముల అను [(గామము న్నది ఆ (గామములో దిండుకుర్తి వారనే వైశ్యులు వరశపారం పర్యముగా ఆషాడ శుద్ద వీశాదశి (గపధమేకాదశిి పతి పంవత్సరము తమ ఇంటి కడ (వతముచేసి రాతికి హరికథ చెప్పించడము ఆదారము 1917 సంవత్స రములో మీదివేముల రంగస్వామియను వ్యక్తి ఆ యింటికి పెద్చవాడుగా నుండి నా విషయం ఎవరి ద్వారానే వినినా దగ్గరకు వచ్చి ఈను ఊరిలో హరికథ చెప్పవలెనని ఘట్ళిగా కూర్చున్నాడు ఎంత తప్పించుకుందామన్న సాద్యము కాలేదు చివరకు అంగీకరించక ఉప్పలేదు వాయిద్యములు ఆ ఊరిలోనే వాయ.౦చేవారు వున్నారని అన్నాడు నరే ఏకాదశికి బండి పంపి నాడు వెళ్ళాను అ రాతి గయోపాఖ్యానము ఇంచుమించు నాలుగు ఘంటల కాలములో ఎట్లో పూర్తి చేసినాను చాలాబాగున్నదనిపాగ డడమేగొక వచ్చే సంవత్సరము కూడా మీరే కావాలని మాట ఇచ్చే వరకు వడలననివట్టు వాడు నరేనని ఒప్పుకొని వూరు చేరినాను కాని నేను అప్పటికి (వాసినది గియోపాజ్యానము మాత్రమే అంతవరకు (వ్రాసినవి నేర్చుకొనుట నాకిష్టము లేదు మరేద్దెనా (క్రొత్త కథ [వాయనలెను

ఒక పర్యాయము కర్నూలుకు వెళ్ళినాను అక్కడ మౌ బందువుల ఇంటిలో ఠకుచేలో పాఖ్యానమను పథ్యకావ్యము చూచితిని కవి ఘట్టు (ప్రభువు వారు కర్నూలు జిల్లా వాడేయని తదనంతరము తెలిసినది కపి. వికాలము వాడో తెలియదు ఆ పుస్తకములు సాధారణముగా దొంకవు పురాతనమైనది ఇప్పుడు అచ్చులో లేవు ఆ పద్యకావ్యమును తెచ్చుకొన్నాను ఆది ఒక ఇపబంధ కావ్యము చాలా జటిలముగా నున్నను కొన్ని పద్యములు నాకు

87

అర్హమయ్యేవి వున్నవి ఆ కథకు హరికథగా [వాయవలెనని నిర్ణయించు కొన్నాను

అకథ శ్రీమదాంధమహాభాగవతములో చాలా కొద్పిగా వున్నది కువేలో పాఖ్యానము చదివినాను అందులోనివి నాలుగు పద్యములు భుట్టు (ప్రభువు కుచేలోపాఖ్యానము చందు కొన్ని పద్యములు తీకుకొని కొన్ని సందర్భము లలో అవనరమన్న చోట నేను కొన్ని పద్యములు (వాసి తోహరలు పొటలు మాటలు అంతా నేనే వ్రాసి దానిని హరికథగా రూపొందించితిని భాగవతము నందలి కథకు ఘట్టుపప్రభువు వారి కశావ్యములోని కథకు మామూలుగా జాలాజీదాసుగారు (వ్రాసిన హరికథకు మరి ఒక రిచ్సరు (వాసిన హరికధలకు చాలా సందర్భములలో ఎంతో భిన్న అంశములున్నవి “కు అర్భమైనంత వరకు కొచిత్యమునకు భంగము లేకుండా ఎంత్తైనా కల్పన చేయుటకు కవి కధికార ముండును. కథకు పరిపుష్టి కల్నించుటకు అవి రసాత్మకముగా నుండుటకు (పతి (గంధములోను కవులు పనో కల్పనలు చేసియున్నారు. శాల్బనిక జగతులో ఎన్నో రచనలు వెలువడుచున్నవి ఇట్టి సందర్భములలో నేను కుచేలోపాఖ్యానమును (వాసితిని

మీదివేముల శెట్టి గార మరసటి నంవత్సరము రొండు మాసములు ముందుగా నేను డోన్‌ దగర ఉడుములపాడులో వాటకముల శిక్షణనొనగు చుండ అక్కడికి వచ్చి రానన్న వినకుండా ఘట్టి వట్టుదల పట్ట సాగినాడు ఆ (గామ పెద్దలు మా ఊరిలో ఉన్నారు మాకు కథ చెప్పవలయును మీ ఊరికి ఎటులొత్సురని ఆక్షేపణ తెల్పిరి కాని మాటఇచ్చేవరకు వూరికి వెళ్ళనని కూర్చున్నాడు. అ (గామ పెద్దలకు ఎట్టో చెప్పి ఒప్పించి ఆతనికి మాట ఇచ్చి ఆ (పకారమే ఆషాడశుద ఏకాదశికి వెళ్ళి కథ చెప్పినాను కుచేలోపాఖ్యానమే మొదటిసారి చాలా అద్భుతముగా వున్నదనుటయే గాక ఆ శెట్బిగారు మన జీఏతాలున్నంతవరకు _పతె సంవత్స రము మీరే చెప్పవలెను. నాకు వాగ్జానము చేయవలెనని పట్టుపట్టినాడు అబ్బు మాట ఇవ్వలేను వీలును బట్టి వచ్చెదనని చెప్పి తిరిగి ఉడుముల పాడుకు వెళ్ళిాంను దానితో కొన్ని హరికథలు (వాయవలెనన్న అభిప్రాయ మేరృడినది కాని కొన్ని అనివార్య కారణములవల్న కర్లూలు చేరవలస వచ్చింది కర్నూలులో లలిత కళాపుషక్తు స్పాపించడము దానికి పధాన

88

కార్యదర్శిగా నాటక విభాగమునకు డర్శకుడ.గా నుండుటవల్ల హరికథలు మాని పరిషత్‌ అభివృద్పికి పాటుబడ.టలో నిమగ్నుడన్సె యుండి మళ్ళీ ఆ శెట్తిగారు వచ్చి ఎంత బతిమాలినా వెళ్ళలేదు వీలుకాదు మానుకున్నానని చెప్పి వంపెాను

శాని అవకాశము లభించినపుడు కథలు (వాయవలెనన్న అభిపాయి ముండినది. ఆ (పకారమే కర్నూలు చేరిన తర్వాత రుక్మిణీ కళ్యాబిము, దిక్షయజ్ఞ్ఞము పార్వతీ పరిణయము శ్రీ షిరిడిసాయిబాబా, శ్రీ శరణం అయ్యప్ప చరితలు మొదలగు హరికథలు (వ్రాయడమయినది పరిషత్‌ కాలములో కుదరలేదు, 1957కు పరిషతలో నేను పనిచేయుట వదలుకున్న ళర్వాత (శమముగా (వాసినాను

ఈ కథలు [వాయుటకు ఇంకొక (పబలమ్హైన కారణమున్నది అదే నాతుగట్టి 'పొత్సాహము పట్టుదల శలిగించినవి ఆ (పేరణకు కారణము వివరించుట ఇందులో చాలా అవసరమనే (వ్రాయుచున్నాను _పెరణో కశాదముఆది నా జీవితములో గొప్ప అనుభూతి ఆనందము కలిగించినది, దానిని ఈ [కింద [వాయుచున్నాను

వెల్చుర్తి మా ([గామమువకు ఫి్‌వ్సా కేయదమని అది వరకే నుడివి యున్నాను రెవిన్యూ ఇన్‌స్పెక్టరు గారు విలిపించినప్పుడంతయు వెళ్ళే వాడిని వెళ్ళినపుడు ఒక్కోసారి ఒకట్కి రెండు రోజులు అక్కడే వుండవలసి వచ్చేది ఆప్పుడు ఆ (గ్రామములో అన్నదానము సుబ్బరామయ్యగారు వాసు దేవయ్య గారని ఇద్దరు సహోదరులుండేవారు వారచాలా గొప్పవారు లేదన క౦డా ఇంటికి వచ్చిన ఆతిధులకు భోజనము పెట్టేవారు. ఆందుకే వారికి ఆన్నదొానము వారని పేరు వచ్చినది శానివారి ఇంటి పేరు పాణ్థమువారు కోపలకుంట్స తాలూకా రెడ్నివారి ఉయ్యాలవాడ వారి పూర్వపు ఊరు నీరి పెద్దలు వెల్పుర్చిలో సిరపడి గొప్ప భూస్వాములుగా అన్నదానము వారుగా 'పరు (వతిష్ప లార్మించినారు

వారింటికి భోజనమునకు ఒక పరిచిత కరణము వంట వెళ్ళుట తట స్మించినది దానితో వారిపరిచయ భాగ్యమ్ము కలిగినది ఇంతే కాదు

89

ఉడుములపాడులో మా అన్నగారింటి పురోహితులని తెలిసినది దానితో తిన్నగా పరిచయము పె£గినది. అన్నదానం సుబ్బరామయ్యగారు దివంగ తుల్తె నారు. వానుదేవయ్యగారు మూత్రము వుండిరి సుబ్బరామయ్య గారికి అద్వరుపుతులు, ఒకపుతిక వారిలో పెద్దవాడు పాణ్యం లక్మ్మనరనయ్య వీరిని (గామములో గుండయ్య అని పిలుచుట వాడుక రామమైనది గుండయ్య గారల్లంటే ఫలాాచోట అని చెప్పుదురు

వారిది పండిత వంశము గ.ండయ్యగారు కవి చక్కని గాత్రము ఒక తూరి కురు క్షేతములో దుర్యోధనుని ప్యాత ధరించినవాడు పద్యపరనము చాలా బాుుండును శవభారతము రచయిత శ్రీ గడియారం వెంకటశేషళాస్త్రీ గారు వెల్ళుర్తిలో ఆ (గ్రంధమును పురాణముగా చెప్పినను గుండయ్య గారు చదివితే వారు అర్భం చెప్పేవారు నేను విన్నా ను అంతే గాదు గుండయ్యుగారు న్వతహాగా పొరాచికుడు పురాణము చెప్పగలడు వారు (వాసన (౧ంధాలలో (వభాత రేఖలు ఖండ కావ్యము చాలా _(వచారమునకు వచ్చినది

మరియు వారి బ్న్బాతులు రెడ్నివారి ఉయ్యాలవాడలో నున్న పాణ్యం నర్సరామయ్యగారు వీరు అద్పరు కలసి అష్బావధానములు,: గర్భ శతావ ధానము నిర్వహించేవారు. వారి కుటుంబాలన్నీ పాండిత్య (ప్రకర్షనలకు ఆలవాలమెనవి,

గుండయ్యాగారు నా పేరు ముందే వినియుండుట వలననేను వారింటికి వెల్డుట తరచు జరుగుచుండుట వలన నాకు వారికి ఆత్యంత విశ్వాస మేర్చడి మంచి స్పేహతులముగా మెలిగేవారము. ఈ విషయమంతా చెప్పటకు తగిన కారణమున్నది అది ఈ [కింద వివరించుచున్నాను

గుండయ్యగారి చెల్లెలు వివాహ నందర్భమున నాకు శుభలేఖ ఒక లెటరు పంపినారు. ఈప్పకరావలెనని నరే వివాహమునకు వెళ్ళినాను వారి బంధువులు చాలా మంది కలిసినారు అందరూ పండితులే అందులో ప్రారాణికుడు చిదంబర కాస్త్రీగారి చెరుకుచెర్న అవధానిగారు వారి జ్ఞాతులు కవులు అవధానులు వేదవేదాంగ పండితులు వేదాంతులు వున్నారు. జారి

90 కంతా గుండన్యుగారు నన్ను పరిచయం చేసినారు నిజముగా అదినా అద్భుష్టృమని చెవ్చ* తప్పదు వివాహము రోదూ బోజనానంతరము అందరి సమకంలో గుండయ్యుగారు లేచి ఈదినము సాయల్శతము ఆయిదు ఘంటల నుండి నా మితుడు శ్రి పుల్హ్ణగుమ్మి నత్యనారాయయణరావుగొరు హరికవ చెప్పు దురు ఎవ్వరు ఎక్కడికి వెళ్ళక ఐంటి దగ్శరే వుండి వారికగనువిని కార్య. శమము విజరువంత మొనరింతురని అన్నాడు అందరూ చాలా సంతోష మన్నారు. నా గుండెలు ఘుబేలు మన్నవి చాలా బాధ కలిగినది వెంటనే గుండయ్యగారితో ఇది చాలా దుర్మార్శ్మము ఎంతో విశ్వాసము కల్సిన మీరు నాప్పైె ఎందుకింతపగ వఏిమి చేసినాను అని ఘట్టిగా మందలించివాను ఎందుకన్నాడు ఇంతట వండిత.ల సమక్షములో చదువురాని సన్యాసిని ఖాషాజ్నానము అేనివాడిని ఏదొ పల్నెటూరులో ఎవరో అడిగితే గయోపాఖ్యాన మొక కే చెప్పినాను అంత మాతముతో ఈ పండితుల మచ్యన నన్ను కథ చెప్ప మనడము నేను కథకుడనుగాను గదాయన మరేమి ఫరవాలేదు నాలుగు పద్యాలు నీనోట విన్నచాలు అందరూ. ముగ్చులౌతారు ఎవ్వరూ. పరాయి వాల్సులేమ. వీరందరిలో నీకు అదివరకే ప౦చితులు చాలామందీ వున్నాడు నాప్పై అభిమానముతో ఖచ్చితముగా నీవు చెప్పితీరాలని కాసించినాడు మా యిద్బరి స్నేహమట్సిది. సరే తప్పలేదు సాయంతము ఐదు ఘంటలకు ఒక ఆర్మోనిస్ట్పును పిలిపించినాడు తబలావారు అ వూరిలో లేరు పెళ్ళికి వచ్చిన భజంలీలలో డోలు వాి.ంచేవాడిని డోలు తీసుకొని గమ్మన్నాడు వచ్చినాడు ఇవి వాయిద్యములు వారి ఇంటిలోని హాలు చాలా పెద్దది దాని నిండా కూర్చున్నారు ఒకరిని మించిన పండితులొకరున్నారు. భయమేసి నది లేవినిలుచున్నాను. నేను కథ చెప్పనపుడు మామూలు పంచ, జుబ్బా ధరించే వాడిని భుజము స్పై ఓక నెల్ళా అంతే వేరే వేషమంటూ విమి వేసె వాడినిగాను అట్టనే నిభుచ్ల్నూను అందరికర తాళముల మద్య పూలదండ గుండయ్యగారే చేసినారు వారి ఏపిన తండి వాసుదేవయ్య గారు వచ్చి ముళ్ళాలు ఘంటలో ముగించవలెను వధూవరుల వూరేగింపు కార్య (కమమున్నది. ఆది ముగిసి భోజగాలకు ,పొద్పవుతుంది అని అన్నారు చాలా సంతోషము అరగంటకు ముగించమగ్నా ముగింతునన్నాను కాని గయోపాఖ్యానము సొవధానముగా చెప్పవలెనన్న కనీనము నాలుగు ఘంట

91

ల్పైనా పడుతుంది ఆంత సెప్పు పండిఈల మద్య నిల్చొని చెవ్చవలెశన్న అసావ్యము అభాసుపాలు కాక తప్పదనుకున్నాను వాసుదేవయ్య గారు చాలా మలు చేభారని లోలోన నంతోషపడినాను

శాని కథ [ప్రారంభించుటకు ఆ సధినుద్చేశించి విమ సంభోదించ వలెనో బోధపడలేదు భయము గొంతులో తడి ఆరుచున్నది మామూలు నభలలో ధైర్యముగా నిలచేవాడిని నరే ప్రార్శ్మన ఆయిందనిపించి వాను, నభనుద్చేశించి ఒక చక్కని ఊహ భగవంకళుడు పుట్టించినాడు ఎ సంటోధనభథేకుండా ఇట్టు ప్రారంభించితిని మహారథులు ఆర్హరతుల్నెన మహాపర్శాకమ వంతులు ఏర కిడ్గములు అ్పములు ధరించి రణభూమికి బయలుదేర ఒక పిరికివాడు ఇడ ధారిర్నె తాను యుద్దభూమికి వత్తునం ఎంత విరోచితముగా నుండునో, అప్సరసాంగనల మద్య మానవ పణ్యాంగన నృశ్యాభివయము (ప్రారంభించిన ఎంత శృంగార ముండునో దిగ్హాంతుల్తె న ఇందరి పండితుల మవ్య 'పాధమిక వివ్యతో భాషాజ్బానదుంతగాలేని నేను కథ చెప్పటకు నిలిచుట అంత హాస్యాసృదడముగా వుండునని చెప్పనక్కర లేదు ఎదో కొంత నాటకానుభవము తప్పనాకు హరికథానుభవము లేదునా కొచ్చినవల్హా ఒక గయోపాఖ్యానము మాత్రమే ఎందుకో నామికుడు గుండయ్యగారు నన్ను పరాభవించుటకు కక్షబూని ఈ కార్యక్రమమునకు ఉపష్మకమించినాడు సరే మీరందరూ ఒక్కసారి క్షమించినామని చెప్పిన ప్రారంభింతునని అందుకు నిదర్శనముగా ఒక్కసారి మీరంతా గోవందా యన్న చాలు క్షమించినట్ళుగా భావింతునని శ్రీ మృుదమా రమణ గోవిందా యని గట్టిగా అన్నాను అందరూ ఒక్కసారిగా గోవిందాయని గట్టిగా అన్నారు దానితో ఒక విధమైన ఉత్సాహము కల్సినది అందులో ఉయ్యాలవాడ బ్పెరవశాస్త్ర దాసుగారు ఇక్కొడొాక అవధానిగారు అనలేదు వారు క్షమించినట్టు లేదని అన్నాడు అబ్బేలేదండి చిన్నగా అన్నానంతే మరేమి అనుకోకండి అని అవధావి గారన్నారు

నేను వెంటనే అన్నాను అయ్యా నేనొక పేకముక్కను మీరంతా పేశాటకు కూర్చున్నారు మీ కవసరమైన పేక ముక్క తీసుకొంకు త్వరగా సెట్టవుతుంది, లేదా చేతికొచ్చిన దానినంతా ఆముకొన స తప్పులు మీకే ఎక్కువ్వు మిగులును ప్రకకు దాఫివల్ల నవ్పముగాని లాభముకాని వుండదు

92

మీరు క్షమించి"? క్రమించక పోయినా శాకివ్పములేదు కమించినా లాభ ముండదు ఏలన నేనంత కన్నా ఉృత్కుష్పృ స్పితికి వత్తునని భావించ టము లేదు అని అన్నాను ఆలా ఎప్పటికీ అమకోవద్చు (పారంఖించండి అన్నారు (పారంభించినాను కథచాలా బాగానడుస్తున్నదని భావించడానికి నిశబ్బముగా కూర్చున్న సబేనాకు ఊత నిచ్చినిది ముక్కాలు గంట అయింది. వాసుదేవయ్యగారు ఇక చాలించండి టయమయి పోయింద న్నారు ఒక్క పెట్టున సభలో నుండి వారి బంధు వర్నమంతా ఎంత పొడ్ద నా నరే లేచేది లేదు కధ దాలాబాగున్నది దాసుగారు ఆ పొద్ద్చండి కానివ్వండి ఆన్నారు వాసుదేవయ్యగారు ఊరకుగ్నారు నరే ఒకటిన్నర ఘంటలకు కథ ముగించాను అనంతరము చిడంబరకాస్త్రీగారు నాతావునకు వచ్చి నిలబడి నభకులనుద్నేశించి దానుగారూ నాకేమీ తెలియదు కథలు రావు భాషా జ్నానములేదు ఒక్క &వనే వచ్చేది అన్నారు. వాస్తవము చెప్పవలెనన్న ఈనాడు ఈకథ వింటూన్నంత సేవు చాలా అద్భుత మని పించింది శ్రీ కృష్ణార్హున సంవాదములో చాసుగారు అందరిని మ్నెమరపించి అ ఘట్టమునకు తిసుకొని వళ్ళినారు ఇంకా పూర్తిటయము చెప్పివుం1ే చాలా బాగుండేది. ఇంతి రసాత్మకముగా కథచెప్పేవారు ఏమి తెలియదంకే నమ్మశక్యముళదు అది వీరి గొప్పదనమును చాటించుచున్నది ఒక వేళ వారు చెప్పినట్టు ఇది తప్పవేశే కథలు రావన్నది నిజమేమ్మైన ఇక మీదట మరికొన్ని కధలు దయచేసి నేర్చుకొని లోకమునకాదర్శ [పప్రాయముగా నిలుకురని కోరుతున్నాను ఇట్సివారు చెప్పినపుడే కథలకు [పయొజనము చేకూరగలదు గాన నా విజ్నప్నిని మన్నించెవరని కోరుకొంటూ ఆ కళ లోని భాగములను కొన్నిటిని విష్పలీకరించువమూ చాలా కొనియాడినారు. సభికుల కరతాళ ధ్వనులు మిన్నుముట్సినవి

అ స్ఫూర్తి నాకు మరీకొన్ని కధలు వ్రాయవలెనను ఒక పట్టుదలను కలిగించినది ఆది ఒక విచితానుభూతి యని చెప్పక తప్పదు ఆ పట్టు దలే కుచేలోపాఖ్యానము వ్రాయుటకు కారణమ్మెనది నేను మా (గ్రామములో నున్నపుడు ఆంత వరకే నా కృషి జరిగినధి కర్నూలు సట్టణము చేరిన తర్వాత అలితకళా పరిషత్నను స్వాపించుట పరిషత్‌ ఉపసంఘము సాహిత్య విభాగమునకు శ్రీ ఎమిడి వెంకటసుబ్బయ్య ఎమ్‌ ఏవి బి అడి ఉస్మానియా కాలేజి తెలుగు లెక్చరర్‌ గారు మా పరివషడికు చాలా గొప్ప

93

"సేవ చేసినారు. (వతినెల మొదటి వారములో ఒక సాహిత్య సమ్మేళనము స్మానికకవి వండితులచే జరిపినారు చర్చనీయాంశమును (వాతిపూర్వకంగా తెచ్చి పరిషత్తు కివ్వవలెను సమావేశములో చదివి వినిపించవలెను శాక తాళీయముగా ఎవర్షెనా కవి పండితులు ఇతర (ప్రాంతముల నుండి వచ్చిన వారిని ఆహ్వాని౦చెడి వారు

నేను _పధాన కార్యదర్శినగుటచే (పతి నమావేశమునకు వెళ్ళేవాడిని అనేకులు కవి పండితుల ఉపన్యాసములు చర్చలు వినుటచే ఎన్నో విష యములు తెలునుకొనుట జరిగినది

అంతేగాదు వతి వార్షికోత్సవము మూడు రోజులు జరిపేవారము ఆ ఉత్సవములో ఉవయము పూట సాహిత్య సమ్మేళనము ఆ మూడు రోజులు ఆఅంధలోనున్న గొప్పకవి పండితుల నాహ్వానించి వారిని నతృరించుట జఖారుగుచుండెడిది శ్రీ చివాకర్ళ వెంకటావధాని శివభారత రచయిత శ్రీ గడియారం వెంకటశేషశాస్త్ర శ్రీ గోపీనాదు మొదల్డెన వారి నాహ్వానించుట జరుగుచుండెడిది అ కార్యకమములో చివర వందన సమర్పణ కార్య దర్శిగానా బాధ్యత అలాంటి పెద్దల ఉపన్యాసములు వినుట వారి పరిచయ భాగ్యము అవన్నీ నాలో వివో భావములు (ప్రారంభమై వాటిని లోకమునకు వెల్లడి పరచవలెననే తపన అంతకంశకు ఎక్కువగు చుండుటచే ఏదో ఏమో [వాయవలెనని కాని ఆల్పభాషా పండితునను ఎట్టు వ్రాయవలెను అని ఈ విధముగా అనుకొనుచూ ఒక రోజు మనస్సులో ఓక ఊహ తట్బినది, అనాటి పరిస్టితులలో మహిళా నంపుములు పురుషాధిక్యతను ఖండించుచూ సమాన హక్కులు కావలెనని అనేక సమావేశములలో ఉద్దాటించుచుండ వాటికి తగిన సమాధానముగా ఒకటి ఏద్దెనా వాయవలెనన త్మీవఆలో చనతో ఒక కథను కల్చించుకున్నాను దానిని పతిభక్తియను నామముతో అనగా (కుశలవ కుచ్చల చరిత్ర) స్త్రీల కధా పాటగాను వ్రాసాను అది పాటగా దివ్య కావ్యము గాను పద్య రూపముగాను [వాయడమెనది

మేము కర్నూలులో రామారావు గేటులో నున్నపుడు మా ఇంటి (పక్కనే డి వెంకటనర్ప్వయ్య గారను కోల్సు మెమోంయిల్‌ హైస్కూలు తెలుగు పండితుడుండేవారు అన్ని విషమములు బాగా తెలిసిన పండి

94

ఈడు. వారికిచూపి తవ్వు లేమయినా పుండిన నవరింపుడని శో వారు పరిశీలించి బాగున్నదని ఆవ్నిపాయము (వాసి ఇచ్చినారు. మరియు దండివల్సి సుబ్బాశాస్తిగారను ఒక ఉపాధ్యాయుడు రాజకీయవేత్త మంచి కవి వారికి చూపి వారి అభ్హిపాయము [వాఎబుంచినాను తలవని తలంపుగా పౌరాణికుడు చిదంబరశాప్తుగొరు కర్నూలుకు రాగా వారికి మాప వారి తమ అభ్మిప్రాయము [వాని ఇచ్చినారు తిరిగి నేను షహప్‌ బజారు చేరిన తర్వాత రంగాపురము గుండా సుబ్బయ్యగారను ఒక పెద్ద మనిషి ఆఅ బజారులో శాపురముండేవారు వారికి చెప్పగా ఆపుస్తకము వెయ్యి (పతులు అచ్చు చేయించినారు ఆ పుస్తకములు 1939వ సంవత్సరము జనవరి 19వ తేది మించిన్‌ బజారు అమ్మవారి శాలలో శ మచ్చులపల్ని ను_బమణ్యిశాస్త్రీ గారిచే ఆవిమృ్మరణ మహూత్సవము జరిపినాను ఉపన్యానకులు శ్రీ దిండి వెంకట నరసింహశర్మగారు యండి వెంకటసుబ్బయ్య ఎమ్‌ వి బిఇడి, గారు నంస్టృత విద్వాస్‌ శ్రీ ఎ వ్రనివాశ శర్మగారు పాణ్యం లక్మినరనయ్యగాకు వెల్ళుర్తి శ్రీ కవి వరసయ్యగారు, హైమ్కాలు టీచరు వీరంతా ఈపన్యా నకులుగా పాల్గొన్నారు ఈ కార్య కమములు లలితకళా పరిషత్తు ద్వారా ఏర్పాటు చేసినాను చాలా విజయ వంతముగా జరిగినవి

చాల్మాపతులు అమ్ముడు హాయినవి ఎక్కడెశ్నడ వివాహములు అనగా భందులవి గాని ఇతరులవిగాని ఆహ్వానములందిన వాటికల్హా వెళ్ళి వధువుకు చదివింపులుగా ఆపుస్తకము లిచ్చేవాడిని ఈవిధముగా చివరకు అన్ని అమి.పోయి. రెండు ఒుక్కులు మాత్రము జ్న్బావకంగా మిగిల్చుకు్నాను నాకభలొ ముఖ్య సారాంశము అవివాహితయగు. ఒకకన్యక తలి దండ్రులకు చెప్పక విరాగిచ్మె ఆడవిలోముక్తి కొరకు వంటి కాలిప్తై తపమాచరించుట: అతపళ్ళక్తి వైకుంఠ పీరమునే అల్హాడించుట ఆధాటికి లక్ష్మీదేవి ఏమిటిది యని వివ్శువునడుగుట ఆయనఆతపళ్ళాలి వృత్తాంతము చెప్పుట, ఇంతకాలము సడ యేలయని లక్ష్మీదేవి నిలదీయుట విష్ణువు లక్ష్మీదేవితో ఆ అమ్మాయి ముందు ప్రత్యక్షమయి స్వీకి జపత పాదుల వల్ల ముక్తి కలుగదని విధి కృత ముగా మంచి భర్తను వివాహమాడి వతి (ఎతొ ధర్మమును చక్కగా నిర్వ రించి మంచి నంతానము గని వారికి వివాహాదులు నిర్వర్త్హించి సంసారభా రము వారికవ్చగించి వాన ప్యమున కెళ్ళి తదనంతరము వైకుంఠమునకు రమ్మని ఆంతర్జానమగట

రిక్‌ ఈవమయము చదువునున్న మహళల విమర్శలకు సరిళశావలసివచ్చన అకుమానము కలి*నది. దాని; మరియొక మలువుతివ్చి పతిభక్తి లేక నృష్పి రహన్యము అను పరుతో నుకూరు వచహారు వువల నుటువులతో వున్నకము పూర్తి చేసితిని లఅక్కిదేవి అగ్రహముతో విమ్మవుతో వాదించుట వారి వంవావములో నేటిమిస్పితులలొ ఆనాటి మహిళా లొక భావములు దృష్ట యందుంచుకొని వాటికి తగిన నమాధానములళతో ఈకథ ముగించయి వది. ముగించు వేళకు నారాయల అజ్బమరకు వివాహమాడి వతివతా ధర్మము విర్వర్తించి నంతానమునకు సకలధర్మములు భోడించి చివరకు భర్హతోకూడా న్నైకుంతము చేరుట ఇది ఇతివృత్తము నామటుకు నాగువాలా జా గసన్నవనిపించినది అది అచ్చలు.న చఉతాలించన తర్వాత కొన్ని టకములు, వ్యాశాలు [వాచయడము జరిగినది. వరావు సంఘము వారు వత్యేకముగా రామనామ నంకీర్తన వాయించి వెయ్యి (వతులు అచ్చు వేయించి శ్రీ భద్నాది రాముని “సన్నిధికి పిలుచుకొని వెళ్ళిరి అకడ వారి పాదములకడ అంకితము చేసింాను అ మిక్కులు అయిషోబమి తిరిగి నాలుగు వర్యాయములు అచ్చయినవి. ఆటు తర్వాత వరావు నంఘము వారే శ్రీ శివపంచాక్షరి మంత్ర (ప్రభావము వాయించి అచ్చు వేయించిని. అవ అయిపోయి మూడు సొర్ళు వాటిని ముదించుట జరిగినది. నాదగర పార్వతి వపరిణయమసకు ఒక నాటకముండినది దానిని చదివినాను మరి యొకచోట పార్వతి కళ్యాణుమను పేర ఒళ నాటకము లభించినది దానిని చదివినాను రెండు మూడు చోట్ల హరికథ కూడా విన్నాను దానిని బట్బి పార్వతి సపిణుయమును పేర ఒక నాటకము వాయవలె సని అనుకొని లభించిన నాటకములలోను హరికథలలోను కొంత బేధము లుండుటచే వాటినన్ని దృష్టిలో నుంచుకొని శాలానుగుణ్యముగా నుండవలె నని ఒక వినూత్న సవృతిలో ఐచంళముల గాటకము రెండు రెండున్న ర! ఘంటల కాలము పక్షేటట్ను (వాసితిని నావటకు నాకు చాలా బాగుగా అని

9

పించినది గవర్నమెంటు /రల్సు హ్చ్బస్తూలో మడమ్‌కు ఉపాద్యా యిణిలకు ఏవఏంచిచెప్పితి? బాగున్నది ఈతూరి ఇదే చెప్పమని అన్నారు దానిని ఆస్కూలు వార్షికోత్సవమునకు తగినట్టు ఒకటిన్నర ఘంటల కాలము నకు సరిపోవునట్టు నంక్షష్తముచేసి శిక్షణ ఇచ్చి (పదర్శింపజేసితిని వాటక ము (బవ్మోండమైన ఆదరణ పొందినది టిచర్చు (వధానోపాధ్యాలుని (వజలు చాలా కొనియాడిగారు. ఆ నంవత్సరం నందికొట్కూరు స్కూలు (పధానోపా ధ్య్యమిని వవ్చివుండిరట నాకు తెలియదు. ఆమె ఆ బుక్కు తశకెలార్తైనా ఇప్పించమని తాను నందికొటూరులో వేయిక్తునని చెప్పిన దట మేడంగారునన్ను పిలిపించి అడిగిశారు ఇవ్వనన్నాను. ఒకే బుక్కు వున్నది ఆదిపోయిన తిరిగి అట్ను వాయడము సాద్యముగాదని ఇవ్వలేదు. ఆ నాటకమును తిరిగి రెండుసార్హు కొన్ని నవరణలలో (వాసి ఇక ఎలాటి మార్చులు చేర్పులు ఆవవనగము లేకుండా వాసి యుంచినాను

శ్రీనివాసా నాట్యమండలి వారికి దర్శకుడుగా రాబిసంయుక్న నాట కము కణ ఇచ్చునపుడు సిఏనటి లక్మరాజ్యము తమ్ముడు కర్నూలుజిల్హా నందికొట్కూరు తాలూకా మండ్నెము (గామము పురుషోత్తము మంచి ఆర్మో నిస్ను కొన్ని సినిమాలకు అసి సెంటు సంగీత దర్శకుడుగా పనిచేసినాడు. అమ్మ నాన్న అరవ సినిమాను తలుగులో స్వంతము డబ్బింగు చేసి దానిలో చాలా నవ్చపోయినాడు తరచుగా కర్నూలుకు వచ్చేవాడు దూ నాటకములో పృద్విరాజుగా నటించిన నా శష్యుడు నుబ్రమణ్యుం ఇంటికి వచ్చేవాడు సినీ నటుడు ఆమరనాధు మాధవపెద్ది సత్యం వారు కొంత కాలను నాటక ములు మా జిల్లాలో పదర్శించినారు. వారికిని శ్రీమతి జమున ఆ౪ంచన వారి శ్రీకృష్ణ తులాభారమునకును అర్మోనిస్పుగా దర్శకుడుగా పనిచేసిన వాడు ఆతను పార్వతి పాణయము నేను వాసిన దానిని ఎవరివల్సనో విని ఒక ఈూరి మదాసు నుండి కొలంబియా రికార్డు కంపెని మేనేజలును పిలుచు కొని వచ్చినాడు వారు శ్రీషైాలమునకు శ్రీ మల్చికార్డున సుప్రభాతము రికార్డు చేయుటక వచ్చియుండి స్ముబమణ్యం ఇంట్నో దిగినారు. నేకు వేరే పని పె. వెళ్ళివుంటిని పురషోత్తము నాకు బాగా పరిచయము ఆ మదాను కంపెని మేనేజరుకు నన్ను పరిచయము చేసినా పార్వతీ పరిణయమును గురించి వారితో గొప్పగా చెప్పినాడు. వినిని మేము రికార్డు చేసెదము శ్రీస్తైలం ఎళ్ళి వచ్చేలోవల పవమూడు నిముషములకు నరిపోయేటట్టు

97

సంకిప్తము చేసి రెండు (గామ్‌ ఫోన్‌ రికార్డులకు సరిపోయేటట్ను తయారు జేయండి అని చెప్పినాడు. (అనాడు వీడియో కాసెట్టు లేవు) ఆ వకారమే (వాసిపెట్టి వుంటిని, శ్రీశ్హైలం నుండి వచ్చి చాలా బాగున్నవని తీసుకు వెళ్ళినారు. వెళ్నేటప్పుడు రిహార్సల్సుకు మీకు లెటము (వాయుదుము మీము మదరాసు కావలెననిచెప్పి వెళ్ళిరి కాని ఎంతి కాలానికి లెటస రాలేదు అప్పుడు మదరానుకు మేనేజరు గారికి లెటలు వాసినాను ఆ బుక్కు పురుషోత్తము తనకివ్వలేదని సినిమాకు చాలాబాగున్నది మేము సినిమా తియుదుము రికార్చు చేసిన సినినూకు వ్యాల్యు వుండదుఅని అతనే తీఎకొని వెళ్ళినాడని బదులు (వాసినాడు మరి కొన్ని రోజులకు పురుషోత్తము పూర్తి నాటకము పంపడి సినిమా తీద్చామను కొంటబున్నాను అందుకే ఆ సంక్షిప్త నాటకము లికార్శ వారికివ్వలేదని (వ్రాసినాడు ఇక నాకు చాలా బాధ కలిగినది కాని నేను పూర్తి చాటకము పంపలేదు అది కూడా వాపసు రాదని అర్భమయినది. సంక్షిప్తం చేసిన వానిని వాపా పంపండి అని వాసి నాశము కానిపంపలేదు

దీవి భావమేమన అదిఆటు రికార్డింగు వారికి ఐటు సినిమా తీయుటకు తగిన నాటకమని అర్భమగుచున్నది ఆందుకు ఇది (వాయవలసి వచ్చినది, ఆందుకే నందికొటూరు మేజంకు ఇవ్వలేదు

ఇక మరికొన్ని నాటకములు హఏకథలు (వాసినాను పార్వతి పరణ యము చ7టకము వాధారముగా చేనుకొని దానికే తోహరలు మాత్రమే వాపి హ౨కగగా కుడా రూపాొండించినాను

నేశు వ్రాసిన పుస్తకముల పేర్చు అందులో అచ్చయినవి శావలానని ఈ పుస్తకము చివర పేజీలలో వివరముగా (వాసనాను ఇంచు మించు ముప్పది పుస్తకముల వరకు (వాయడమైనది

నేను వ్రాసిన నాటకములలో సత్నొాగహమను నాటకము కూడా నట రాజు నృత్యకళా నికేతనమ. వారు నా శిక్షణలోవి నేర్చుకొని ఎమ్‌పి శ్రీ మద్దూరు నుబ్బారెడ్డి గారి అద్యక్షతన జిల్బాపరిషత్‌ హాలులో (పదర్శింప బడినది. అ సందర్శములో నృత్యకళా నికేతవఫము వారు నాకు సన్మాన

98

పత్రము నొపంగి నత్కరించినారు నేను వ్రాసిన నాటకములలో (చదర్శింప బడినవి దీనితో రెండు మూతమే మరికొన్ని నాటకములు నాటికలు, వ్యాన ములు భజన పాటలు జాతీయ జానపద గీతములు ఈత్వాలు వాసినాను

ఇవిగాక పట్టణమునకు వచ్చే నూతన మంతులు ఇతర పెద్దలు వచ్చినపుడు ఆయా సంఘములవారు సన్మాన పష్ర్తతములు స్వాగత షృతములు పంచరతృములు నవరత్నములు పద్యములు నాతో [వాయించుకొనేవారు వాటన్నిటి అచ్చు (పతులు వారి రిళార్డులొ నున్నవి

ఒక పర్యాయము రుక్మిణీ కళ్ళాబము హ3కథ (వాయవలెనకు నంక ల్పిము జనించినది పద్యములు భాగవతము నుండి తీసుకొనుటకు నిర్గ యించినాను ఎందుకనగా అంతకన్నా (వాశే శక్తి నాకు లేదుకదా దానిని బట్టి భాగవతము నందలి అవసరమైనన్సి పద్యములు తీసికొని తోహరులు పాటలు? మాటలు నేనే (వాసి హరికథగా రూపాందించితిని వదడయినా శంథములలో పద్యములుండిన నేను వాటిని తీసుకొనెదను యీ విష యము మొదటనే మనవిచేసినాను నేను వ్రాసిన పార్వతి పరిజయమను నాటకము నుండి హరికథగా అవేపాటలు పద్యములు తీసికొని తోహరలు వచనము (వాని తయారు చేసినాను

ఈ పార్వతి పరిణయము [వాయు సంవర్శ్భమునకు ముండు కథగా దక్ష యజ్నమను హరికథ (వ్రాసినాను అటులనే షిరడిసాయిబాబా చరిత్ర= స్వామి అయ్యప్ప చరితలు కూడా హరికథలుగా (వాసినాను ఈ నాలుగు పూర్తిగా అనగా పద్యములతో కూడా అంతా నేనే (వాసినాను వాటికి సంభందించిన పుస్తకములు తెప్పించుకొని పరిశీలించగా అవి వ్లైవిద్యముతో కూడియుండ సమన్వయముచేసి కౌచితికి భంగమురాని విధముగా [వాసినాను

కుచేల గయొపాఖ్యానము రుక్మిణి కళ్యాణము కొందరు (వానుకొని ఒకరిద్భరు నాతావున శిక్షలు పొంది చెప్పెకొనుచున్నారు. మంచిపేరు కూడా వచ్చినది

ళీ

ఇవి ఒకటి మ్మాతము వాసి ఈ సాహితీ [పశరణము ముగింతురు

99

నేను నందవరీక _బాహ్మణుడసు మాకుల దేవత నందవరం చౌడేశ్వరిదేఏ చరిత మొదటిభాగమను పుస్తృ్రశమున్నువాసి నందవరంలో వుండిన చౌడేశ్వరి దేవికి ఆంకిత మిచ్చితిని ఆది వెయ్యి (వతుల (పకారము రెండుసార్హు అచ్చయి బహుళ (పచారమునకువచ్చి చాలా _పశంనలందు కొన్నది ఇళ్ళే అమ్మవారి చరిత్రబ.ఖ్ఞ కథ భజనపాటలు వ్రాసినాను

కొన్ని వతపున్తకములు (వాసినాను ఇళ్ళు ముప్పయి పుస్తకములు వరకూ (వ్రాయగా అందులో ఆరు మాతతము ఆచ్చయినవి తక్కినవి అచ్చు శావలసియున్నవి

శాని (వతి పుస్నకములోను ఈ నా రచలను సాహిత్య దృష్పితో చూడ రూడదని సవినయముగా (ానుకొచ్నాను నాకున్న సాహిత్య ప౦ంజ్నానము నాకుతెలుసు గాన ఇతరులు నేనొక కవినని ఆనుకూడదనే నా అభ్మిపా యము ఇదీసాహిత్య అనుభవము చాలా సాహిత్య నభలలో పాల్గొను చుండేవాడిని? జాను మద్చిహనుమచ్చాస్త గారికి కర్నూలు మాంటెస్సోరి హైస్కూలులో చేయు నన్మానములో పాల్గొన్నాను ఒక సన్మాన పృతము రూడా సమర్చించినాను. నారచనలన్నీ వత్యేశముగా భదపరచి వుంచి నాను అందులో వివ్తెవా పనికి వచ్చేవి వుండిన భావితరాలవారు అచ్చు వేయించుకొందురు లేదా శాలగర్భములో కలసిపోవును అది కాలమునకే వదలి వేయుచున్నాను కాల చకమనే శతకమును కుడా వ్రాసినాను ఆది ఈ కాలము తంముల వారందరికి గుముపాఠము చెప్పునదిగా వుండును ఈ విధంగా ఏవేవో ఇప్ప మొచ్చినట్టు వచ్చీరాని కవితలు [వ్రాసినాను గ” సాహి త్యాను భవమును ఇంతటిలో ముగించు చున్నాను

సంగీతము అనుభపము

నేను వశాస్తీయముగా ఎన్నడూ ఎక్కడా ఎవ్వరికడా వంగీతము నేర్చుకొనలేదు మొదట (వాసినట్సు ఒక్క ఆర్మోనిస్పుకడ సావ్మితి నాటకము నేర్చుకొన్నాను, అందులో పావ్మితిగా నాకుండిన పద్మములకు పాటలకు వేరువేరు రాగములతో అతను శిక్షలు ఇచ్చినాడు ఆది నాటకీయ"సంగీతము అనగా లలిత సంగీతము అనగా లలిత నంగీఠతము బాపతు

100

నాటకకళకు సంభందించిన దానిలోనే నేను హార్మోనియము పదున్సైదు రోజులలలో నేను పాడుకుంటు వాయి.ంచేందుకు వచ్చిందని తదుపరి (కమాను గతముగా గొప్ప ఆర్మోనిస్సుగొ పేరు వచ్చినదని ఇది వరకే (వాసినాను అంతే

మా లలితకళా పరిషత్‌ ఉపసంఘము వారు (పతినెలా ఒకటవ తేది అప్పుడప్పుడు వచ్చే వారితోను వార్షిక కార్మకమములో ఏర్చాటుచేయు సంగీత కార్యకమములోను కార్యదర్శిగా పాల్గొనే వాడిని త్యాగరాజ గాన నభలలొ శిక్షకుడిగా పాల్గొనేవాడిని పరిషత్‌ వార్షికోత్సవములలో టెంగు భూరు మ్మదాసు ఆంధలో కొందరిని స్కుపసిద్చుల్నెన నంగీత కళాక్రారు లతో కచేరీలు జరుపుతుండేవారము

అనగ ననగ రాగ మళిశయలుచునుండు అన్నట్టు హరికథలు

అప్పడప్పుడు చెప్పట హరికఫలకు హనర్మోనియం వాయించుట ఇతరులు (ప్రదర్శించే నాటకములను విరివిగా సినిమాలు చూచుట ఈ తరముగా అలవాటయి నేను పాడచుండు పాటలు పద్యములు జనారంజకముల్సె పుండుట వలన నేనొక నంగీత విద్వాంసుడననే భావము చాలా మందికి కలుగచుండెడివ్‌ నాకు రాదన్నా ఎవ్వరూ నమ్మేవారు కాదు స్వరము లేకుండా త్యాగరాజ సంకీర్త నలు భజనలలో పాడుచుండే వాడిని

చాలా భజన పాటలు తత్వాలు జాతీయ గీతములు మొవల్చెనవి (వాసినాను పంచరత్నాలు నవరతాలు పద్యములు వాసి అనేక సభలలో పాడుచుండేవాడిని ముందే చెప్పీయుంటిని నారచనలలో నా పవ్యపరన విధానములో &క (_పత్యేకత వుండునని జన్మ నంస్కారము కళామ తల్ని దయ: భగవంతుని ఆశీర్వావము వాకుపెద్ద పేరు 'పతిష్టలు తెచ్చిపెట్టినవి

పట్టణము నందలి వారుగాని ఇతర [పాంతముల నుండి వచ్చిన వారుగొని సంగీత విద్వాంసులంతా నన్ను నంగీతం బాగా తెలిసిన వాడననే భావించేవారు. _ నన్ను పరిచయం చేసేవారు కూడా అలాగే చెప్పేవారు

ఇది నాసంగీతానుభవేము ఇంళకన్నా ఏమి ఎకువ లేము

10 చి త శేఖనము

నటకునకు సాహిత్య సంగీత చ్యిత శిల్ప కళలలో కొంతవరక్షైనా (పవేశముండవలెనని అదివరకే తెలిపినాను సాహిత్యసంగీత అమభవములు తెలిసినాను ఇక చిత్రిలేఖనము చిన్నప్పటి నుండి ఏవో బొమ్మలు గీయుట కొంచెము అలవాటుండేది మా (గామములో వున్నపుడు నేను నేర్చిన నాటకములకు బిట్టు సీనులు (చిన్న చిన్న పరదాలు) (వాసే వాడిని ఒక లక్ష్మీదేవి పరదా (వ్రాసియుంటిని దర్భాక పీకు ఆడవి సీకు అఏ (వాసే వాడిని

ఆ విధముగా ఈ కళలలో కొంత పవేశ ముండినది కాని కాస్తీయ ముగా మాతము కాదు అదేనా వితలేఖాను భవము

వ్ధి ల్బ ము

శిల్పములో కూడా కొద్ది అనుభవముండినది మట్టి శో ఏవో బొమ్మలు చేయుట పిండి బలపపురాతితో విష్పుశ్వరుడు, ఈశ్వరుడు పాణి వట్బ్టముతో నహా తయారు చేసేవాడిని,

ఒక పర్యాయము మా ఊరిలో వున్నప్పుడు మట్చితో ఒక (బాహ్మఃణు విగ్రహము పెద్పటాజ్న పెద్దబొడ్న ఉండునట్టు ఒక ఆడుగు ఎళ్తు విగ హము తయారు చేసినాను అవి ఒకరకమయిన బొమ్మలు ఆవి నీడకే ఆర వలెను ఆరిన తర్వాత పనికిరాని కాగితపు ముశ్శలు నిండుగా బంకతో వరునగా మూడు నాలుగు వరుపలు అంటించవలెను అవి ఆరిన తర్వాత నిలువుగా మద్యకు చాకుతో కోయవలెను అట్టు కోసిన రెందొప్పలు మిగు లును వాటిని -రిగా చేర్చి తిరిగి రెండు వరుసలు కాగితము ముక్కలు ఆంటింది ప్పెన తెల్లరళంగువేసి ఆస్పై రంగుకు వేయవలెను అవి తేలికగా నుండి [కిందవపడినను పగిలిపోక అందముగా వుండును అవి చెయ్యవలెనని అ [బాహ్మణు) విగ్రహముచేని నిడకుకూముల్మోజరబెబ్బి గొప్‌ వరొనా్యూ తర్వాత. దానిని "ఆంతటా అరినదో లేద్యాడఆంతశివి చూచుమోూచాని బొడ్డులో (వేలు పెట్సినాను అంతే కళ్లు వ్రైప్పున శామెతగా అందులో

102 ఒక తేలు పుండికుట్టినది చాలా బాధపడినాను దానితో యీ వని మనకు అచ్చి రాలేవని మా కతల్సిగారు ఆ వ్మిగహమును నేను ఇంటి కడలేనప్పుడు ఎక్కడో పారవేసినది ఇది వాశిల్బ కళాను భవము కాగితముతో బొమ్మలు కత్తిరించి చేయుచుంటిని కాని ఏదియు శాస్త్రీయము కాదు ఇదినా శిబ్బ కళాను భవము నేను పాల్లొన్న ముఖ్యమైన సమావేశములు

అనేక సభలలో తాక్కాలిక అధ్యక్షుని గాను ముఖ్య అకిథి గాను ఉపర్యాసకుడు గాను అనేక సంస్పలు నిర్వహించే సాంన్కృతిక పోటీలకు శ్యాయాదిపతి గొను విశేషముగా పాల్గొన్నాను ఇందులో ముఖ్యమైనవి మా(తము విపులముగా వాసి మరికొన్ని సంకిప్తముగా (వాయుదును

శ్రీ కనుమలూరి వెంకట శివయగ్షి గారు దూ కర్నూలుకు డిప్యూటి కలెక్టరుగా వచ్చివుండిరి 1970 డిశంబరు నెల 20వ తేది కర్నూలు రవీంద్ర అర్భు వారు వార్షికోత్సవమునకు వారిని అవ్యకులుగా ఆహ్వానించి వారి చేత నాకు నన్మానము చేయించినారు నేను వారి [కింద కర్నూూళలు (గ్రామ కరణముగా పనిచేయుచుంటిని ఆ శభలో నా ఉపన్యాసము కూడా జరిగినదీ ఆది ఓక అనుఖాతి

అ పంకటశివయ్యు గారు మంచి సాహితీవేత్త వారు భువన విజయము (వాసి చాలాచోట్ట (వ్రదర్శన లిచ్చిశారు. ఆందులో వారు శ్రీ కృష్ణ దేస రాయల పాత ధరించేవారు

సాధారణముగా నేను హైస్కూల్సల్హోనూ, ఇతర సంస్తలలోను వారి ఆహ్వానము మేరకు పాల్గొని ఉపన్యసించితిని గాని ఎవుయూ కాలేజీ లలో ఉపన్యాసమివ్వలేదు వరుసగా మూడు సంవత్సరములు ఉస్మానియా ఆాలేజిలో సాంస్కృతిక కార్యకమముల పోటిలకు న్యాయ నిర్హేతగా ఆహ్వా సింపబడొపాలొన్నానుం ఈ నందర్శములలో (ప్రతి నంవత్సరము షేరు “(వతిష్పలార్నంచిన కవిపండికుల నొకరివి అహ్వానించి ఉపన్యాసము జరి పంచేవారు. వారి ఉసన్నాసములు విన్నాను.

103

శాలేజి విద్యార్సుల మనస్తత్వము ఆదోరకమెనది ఎంతటి పండితు లుగాని వారికినచ్చే విధముగా ఉపన్యాసము లేనపుడు పది నిమువములయిన తర్వాత లయ బద్దముగా కరతాళ ధ్వనులు ఉపన్యాసము చాలించే పరకు చేయుచుందురు ఆది ఖాగా చూచినాను అందువల్స కాలేజీలలో ఈపన్య సించుట చాలాకిప్పము అని నేనెన్నడూ వాటిక్సై (ప్రయత్నించే వాడిని గాను నన్ను న్యాయాధికారిగా ఆహ్వానించినపుడు కూడా చూచి మార్కులువేసి ఆద్యాపకులకిచ్చి వచ్చే వాడినే గాని వారు మాబ్బాడమన్నా మాట్టాడేవాడిని గాను విదో సాకు జెప్పివచ్చేవాడిని

శాని ఒకపర్యాయము బి ఇడి కాలేజీలో అధ్యాపకుల. గా పనిజేయు మన్నయ్యగారు మంచి పాహిత్యవేత్త నాకు వరిచయిము వారునూ కర్నూలు ఆంధ (గంధాలయములో ఎల్లయ్య గారు వీళంవురు మంచి ఇపాధాన్యత పాందియుండి (గంధాలయ వార్షికోత్సవములకు వపపగా మూడు సంవత్సర ములు సాంస్కృతిక కార్య కమముల పోటీలకు నార్థ్రాన నిర్నేతగా న్న ఆహ్వనించేవామ*

ఆ పరిచయమునుబట్సి లలితకళా పంషత్తు ద్వారా నాకేర్చడిన పేరు (వతిషృలను బట్టి ఒకరోజు మవ్చయ్యగారు మి ఇడి? కళాశాలలో 1970వ సంవత్సరము సెప్పెంబరు 6న తేదిన మీరు ముఖ్య అ౭ిధిగా మా కాలేజీలో పొల్గొనవలసినదిగా (విన్నిపాల్‌ గారు కొరినారు గాన తప్పక రావలెనని నాటక కళను సరించి ఉపన్యసించ వలెనని ఘట్సిగా కోరినారు నాకు చాలా భయమ్మెనది మామూలు డిగీ కళాశాలల్యోనే విధ్యార్టుల రభవ చూచిన వాడని ఇక ఈ కళాశాలలో ఆంవరూ అధ్యాఎక శిక్షణ పొందినారు అధిక విధ్యాపంతులు తెలుగు పండితులుగా కూడా శికణులో పాందినవారుందురు అటు వంటి కళాశాలలో ఉపన్యసించుట యన్న ఎలా పాధ్యమని భయపడి వద్సన్నాను కాని ఆతను వినలేదు నరే విధిలేక ఆ దేవుడేవ్చూడని ఒప్పు కున్నాను అనుకొన్న (ప్రకారము ఆ తేదీకి కాలేజికి వెళ్ళినాను గౌరపముగా ఆహ్వా నించారు వై (వ్రన్సివాలు త్రీ 4 ఆ సభకు అధ్యక్షత వహించి నారు వవ్రిన్సిపాలుగారు విదొఅర్వంటుపస్తో స్పై గ్రామాంతరము వెళ్ళినారు

104

ఎవోలలంతా ఆధ్యాపక విద్యార్థులతో నిండిపోయినది వారందరిని చూచేసరికి "గుండె ముబేలన్నది

సరే ఆ భగవంతునిస్ప్తైె భారమువేసి ఉపన్యానము ప్రారంఖించినాను ఆరగంట టయమునాకు ఇచ్చినారు ఆ కళామతల్శి కరుణా విశిషృము వల్గ ఉప్శ్యాసము అనర్శ* ముగా సాగినది మధ్య మధ్య పద్య లక్షణములు సోదొహరణముగా పాడుతూ చెప్పుచుంటిని ఆరగంటవరకు ఎవరూ ఏిమాత ము గలాటాలేక నిశ్శబ్బముగా విన్నారు. అరగంట అవుతూనే కూర్చున్నాను కాని(ఇక్షీక స్టానముల నుండి ఇంకక చెవ్చవలేనని గోల బయలు దేరినది సభాధ్యక్షురాలు లేచిదయిచేస ఇంకనూ వది నిముషములు చెప్పవలసి నదిగా కోరినారు సరేలేచి వారి కోరిక మేరకు చెప్పినాను కరతళా ధ్వనులు హాలంతా (మోగి పోయినవి లేచి వన్తూవుండగా అందరూ తమ ఒుక్కులలో నా పంతకములు గుంపులు గుంపులుగా చేరి తీశఘుకున్నారు. జీవితములో ఇది ఒక మధ.రాను భూతి

నంద్యాల తాలూకా బండి ఆత్మకూరులో శ్రీ రామవదందరావు గారను మంచి నటుడుచ్నాడు వారు ఆ (గామములో కొందరు వ్యక్తులను కలువు కొని ఒక సంఘముగా ఏర్చడి జిల్లా లెవెల్లో నాటక నాటిక విక పాతాభి నయముల పోటీలు నిర్వహింపదలచి నాదగ్గరకు వచ్చితమ అభిమతముచెవ్చి అవి నిర్య్వహింపవలసిన విధానమును కరప్తతములు (వాయుట మొదల్తెన అన్ని అంశములు చర్చించి నన్ను ఒక న్యాయ నిర్నేతగా వచ్చి తీరవలెనని వట్టు వట్టినారు ఆ కార్యకమములు మూడురోజులు మూడురోజులు ఒకే న్యాయ నిర్శేతలు ముగ్గరు అందులో నేనొకడిని శ్రీ “ని సుందరరావు గారు ఒకరు మరియొక్షరు నంద్యాలవారు వారి 'పకువిదో జ్ఞాపకము లేదు మేము ముగ్గురము మూడు రోజులు బండి అత్మకూరులో వుండవలెను మూడు రాశులు సాధ్యము కాదు నాకు చేత కాదన్నాను (వతిరోజు రాత్రి ఆరు గంటల నుండి ఒంటి గంటకే ముగింతు మనియు తప్పక మీరు వచ్చేతీర వలెశనియు. ఘట్సిగా కూర్చున్నారు. విధిలేక ఒప్పుకున్నాను 1976వ నేంవత్సరము మే నెల 12, 13 14 తేదీల కార్యక్రమములకు వెళ్ళినాను తీరా అక్కడికి వెళ్ళేసరికి జాలా నాటికలు నాటకములు 114 విశాపాతొభి నయములు పోటిలలో వున్నవి (పతిదినము. కొతి ఆరు గంటలకు (ప్రారంభ

105

ము తెల్లవార ఆరుగంటలకు ఫమౌప్తము మూడురోజులు తెల్లవార్డు న్నిద మేల్పోన వలెశన్న చేతకాదన్నాను వారు ముచములు పరుపులు స్పేజీ ముందు భాగములో ఒశ పక్కకు వేయించి వీలునుబట్టి పడుకొని చూడండి అన్నారు వచ్చిన తర్వాత తప్పదు గనిసుంవరరావు గారు నాకన్నా చాలా “పెద్దవారు వారే వీమిరా ఇది అన్నాడు ఖర్మ వించేస్తాము తప్పదు అన్నాను సరే అలానే ఉన్నాము పగలు పడుకుంబామనక్హూ చాలానముందీ కళాకారులు వచ్చుదుందురు విమో మాటలు అబ్బు మూడు రోజులు గడిచిన న్యాయ నిర్హేతలము ముగ్గురము కలసి నిర్శయించినాము నాటకములలో మొదటి రెండు ఐబహుమానములు నాటికలలొ ఒకటి రెండు బహుమానములు విక పాృాతాభినయిములలో మొదటి రెండు బహుమాన ములు నిర్శయించినాము అనంతపురం నుండి కూడా రెండు ాటకములు రెండు నాటికలు వచ్చినవి ఆందరి సమ్మతితో వారకి అవకాశ మిచ్చిగాము. అప్పుడు ఒకవ్యక్తి నాకడకువచ్చి విక పాృ్శాతాభినయములలో ఒక వ్యక్తి చాలా పలుకుబడి గలవాడని అసాధ్యుడని అతనికి ప్రధమ బహుమతి ఇవ్వ కున్న చాలా గలాటాలు జకుగునని అన్నాడు నాలుగవ రోజు ఉదయము బహుమతి (ప్రధానము ఆ సచూవేశమునకు నేనే ఆధ్యమడుగా వుండి నాచే తనే బహుమతి పదానము జరుగవలెనని ఆండరి నిర్ణయము శాదనలేక పోయివాను ఏమితోచలేదు. ఎవ్వరిక్లైతె ఇవ్వకున్న లే?పోని గందరగోళములు జరుగునని అందరు అంటున్నారో ఆ వ్యక్తికి న్యాయంగా (పప్రధమ బహుమతి రాలేదు ద్వితీయబహుమతి వచ్చినది

ఏమి చెయ్యువలినో తోచ లేదు సభ (పారంభమయినది అధ్యక్ష స్పానముళలో ఉన్నాను బహుమతులు (ప్రకటించకుండా ముందు ఉపన్యా నము (ప్రారంభించి కళ ఆంకే వీమి? కళ పాధాశ్యత విమి బహునుతులు (ప్రధానమా మన కళొకౌశలాన్ని లోకమునకు వెల్లడి పరచడమే (పథాన లక్ష్యము జీవిశాంతం నేర్చుకున్నా ఇంకా తెలుసుకోవలసినది చాలా మిగిలి వుండును నేను సర్వజ్ఞ్ఞడను నాకు సాటి ఎవరు లేరు ఆని ఎవరసుకొనెదరో వారు పరమ అజ్నానులుఅని చెప్పవలసి వుండునుఅని సుదీర్పముగా ఉపన్య సించి బహుమతులు (పకటించడము ఆ (ప్రకారమే (ప్రదానము చేయడము జరిగినది ఎవ్వరూ ఏమి బదులు పలుకక తీసుకున్నారు ఏలాటి గందర గోళాలులేవు కొందరు నాకడకువచ్చి మేము కర్నూలుకు వచ్చినప్పుడంతయు

106

మీ వగ్గరకు వచ్చెదము డూకుకొన్ని మెలకువలు చెప్పవలెనని చాలా మర్యాదగా మాటాడి రారు తప్పకుండా రమ్మని చెప్పి అందిరితో శలవు తీసు కొని వచ్చినాను వారు ఒక దుశ్శాలువతో సత్కరించి నారు ఇది కూడ ఒక ఆనుభూతియని చెప్పక తప్పధు విదో గందరగోళములు జరుగునని మీరు వూరు దాటిపోలేరని భయము చెప్పిన వారంతా నిర్దాంత పోయి స్వామీ చూటలలోనే తగిన సమాధానము చెప్పి (గామ గౌరవమును కాపాడిాారని ఎంతోపాగడినాయిమరి ఇది కూడా ఆనుభూతిగా ఎందుకు భావించరాదు

1970 నంవత్సరము అగమ్బ 13 నుండి 15 తేది వరకు కేంద (పభుత్వ సమాచార శాఖ వారు నిర్వహించిన తవి సమ్మేళనములో వారి ఆహ్వానము మేరకు నేనొక కవిగా పాల్గొన్నాను జుతీయ గీతములు పద్య ములు (వ్రాసుకొని వెళ్ళి వుంటిని ఢిల్లీ నుండి నలన్నై రూపాయలు కూడా అందరితోపాటు నాకు పంసినారు 1952లో కోవెలకుంట్ట కర్నూలు జిల్లాలో అది ఒక తాలూకా అ కోవెలకుంట్టలో కేవి సుబ్బారావు గారు రెవిన్యు ఇస్‌స్పెక్టరుగా నుండి వారు నటకుడు రచఎమిత వారు అప్పుడప్పుడు కర్నూలుకు వచ్చుచుండే వాడు వచ్చినప్పుడు మా )ఏషత్నుకు వచ్చేవాడు ఆవిధముగా పరిచయమయిన అతను కొవెలకుంట్న్టలో తెలుగు కళాసమితి స్పాపించుటకు అన్ని విర్చాట్ళు చేసుకొని ఆనాటి సభాధ్యక్షునిగా నన్నాహ్వా నించినాడుు. వెళ్ళి ఆ సంన్వను ప్రారంభించి ఉవన్యసించినాను శాలువతో సశ్నారముచేసినారు ఆక్తడ మామేనత్త గారండేవాకు వారింటిలో భోజనము తెలుగు కళాసమితికి ఆధ్యక్షునిగా కో ఏలకుంట్సలో అడ్వకేటు రామనాధశాస్త్రీ గారు ఎన్నుకోబడిశారు వారు శ్రీశైలం దేవస్తానము ధర్యకర్తగా నుండెవారు మంచివారు వారు నేను కర్ప్చూలుకు (ప్రయాణమై వచ్చేటప్పుడు మీను వి కళాశాల పూర్తి చేసినారు ఖని అడిగిాారు తడుముకోకుండా చెప్పినాను మౌ (గొమము ఎలిమెంటరీ కళాశాలని వారు నమ్మలేను వాస్తమండీ నా చదువు ఎలిమెంటరీ ఎడ్యుకేషన్‌తో పూర్తయింది మరెక్కడా చదువలేదు అవకాశములేక పోయినది అన్నాను మరి ఇంత అనర్హాళముగా ఉపన్యసించి తిరే మీ ఉపన్యాసము విన్న తర్వాత ఎట్బ్టునమ్మేది అన్నారు యదార్శమంతే నండి ఆనినవ్వుకున్నాను* ఇది ఒక అనుభూతే ఆటు తర్వాత 1960 జనవరి 26వ తేది రిపచ్నిక్‌ జే సందర్భములో కోడుమూరు హైస్కూలు. హెడ్‌ మాన్సరు శ్రీ పుల్చయ్య గౌరు వారు నటకులు హైనూ్కూలులో రివబ్నిక్‌

107

దినోత్సవము జరుపుటకు నిర్శయించి ఆ దినము శన్ను ముఖ్య అతిధిగా ఆహ్వానించినారు వెళ్ళి స్వాతం త్యము జాతీయ కళలు గురించి ఉపన్య సించినాను వారు శాలువతో సత్కరించి చాలా గౌరవించినారు

1988 మే 11వ తేది శ్రీ గురురాఘవేంద నాట్యమండలి వార వార్ష కోత్సవములో ముఖ్య అతిథిగా పాల్గొన్నాను. 1960 ఫిబ్రవరి శవ తేది పత్తికొండ హితవాది శసంపాదకులు వనం శంకర శర్మ గారి షష్టిపూర్తి మహోక్సవములో ఉపన్యాసకుడుగా పాల్గొన్నాను నా పవ్యములు వారి హితవాది పత్రికలో పచురించినారు

నహకారము జాతీయ కళలు అనేఆంశముస్తె ఒక వ్యానమును కర్నూలు హనుమాన్‌ కోఆపరేఎవ్‌ సాస్పైటీవారి సిల్వమజూట్నీ కారర్మకమ ములో (పకటించిన సావనీరులో నాహ్వానము మ్యుదింపబడినది ఆ సభలో నా ఉపనా్యాశము జరిగినది

కెత57 అప్పైబరు 6వ తేది హిందూపురం రాయల కళా పరిషత్తు కార్యదర్శి శ్రీ దుర్భాశ కృష్ణయ్యగారి షష్టిపూర్తి సావనీరులో నా పద్యములు వున్నవి పాల్గొన్నాను

ఈ విధముగా ఎన్నో నభలలో పాల్గానడము జరిగినది అవన్ని (వాయుట ఎందుకని విరమించుకున్నాను. కొన్ని జ్ఞాపకము కూడా లేవు

సన్మానములలో కొని ఆ ముఖ్యమైనవి లోపల పేజీలలో [వవ్రాయడ మైనది తక్కిన వాటిని మవియు వాటిని కూడా లాంఛశముగా (వాయు చున్నాను ఈ (కించ వాటి౨ వరుసగా వామయుచున్నాను చ్విత చర్యల మని భావింపకూడదు నాకుజరిగిన సన్యానములు నేను పొళొన్న సభలు-రచనలు 1940 సంశలో --- మా స్వ గాముములో లవకుశ నాటకములో చాకలినాని

ప్మాతకు బంగారు పతకముచే సన్మానము

108

1937 జనవరి 26 తేది -- రిపప్నిర్‌డే పత్తికొండ రాఘవ కళాశమితి వారు నఓ శేఖర బిరుదు సన్మాన ప్ర్తతము శాలువతో ఘనముగా సన్మానము జరిపినారు

1966 ఆగు క తేది -- విద్యాశాభామూత్యులు ఎమ్‌ ఆర్‌ అప్పారావు గారి ఆదేశానుసారము జిల్లా విద్యాశాఖాధికారి హబీబు గారు కర్నూలు గవర్నమెంటు గరల్పు ప్టైస్కూలులో 116 - రూపాయలు కాలువతో ఘనంగా నన్మానము చేసినారు

1967 ఆగష్టు 15 తేది -- స్వాతంత్య దినోత్సవమున నేకు వ్రాసిన నత్యాగహ నాటకమును నటరాజ నృత్యకళా నికేతన్‌వారు (వదర్శించి సన్మానపృతము శాలువతో సన్మానించినారు

1968 ఆగు 15 తేది -- స్వాతం త్య దినోత్సవము సందర్భమున కర్నూలువట్టణ కాం(/స్‌ నంఘమువారు స్యానష్టృతము పంచరళతా ములు శాలువాతో సత్కరించిరి వంచరత్న్మములు పుల్లపంతుల వెంకటరామశర్మ గారు వాని చదివినారు

952 సంలో -- కోవెలకుంట్ల తెలు*ఏు కళాసమితి వారు పారంభో త్సవ నందచర్భమున అధ్యమనిగా ఆహ్వానించి శాలువతో సత్చరించినారు. క19$9 నంలో -- పత్తికొండ రాఘవ కళాసమితి వారు శీ బగ్మారి రాఘవ చితాపటా విష్కరణకు ముఇఖ్యఅ౩ధిగా ఆహ్వానించినారు ఇలువతో సత్కరించినారు

$962 జనవరి 26 తేది -- భారత రిపబ్బీక్‌డే నందర్భమున కర్నూలు శాలువాతో నతృరించినారు.

1970 డిశంబరు 20 తేది = కర్నూలు రవింద ఆర్బు వారు వార్తికో

లె

తన సందర్భమున ఆర్‌ డిజ క, ఎంకటశిషయి. గారితో సన్మాన పషృతము శాలువాతో సన్యానించినారు

109 19381సఎం లో -- కర్తూలు లలితకళా సమితి వారు మద్దూరు నుబ్భా రెడ్మి గారి అధ్యక్షతన వార్షికోత్సవ సందర్భములో పంవరత్నాలు సన్మాన ప్యతము శాలువాతో నన్మానించియున్నారు, వారి సఫావనీసలో నా చరిత కృప్తముగా (వ్రాసినారు 1981 డిశంబరు 9 తేది _ లొద్బిపల్లె అల్హాబక్సు ఆంధనాటక శఫఎమ సిల్వర్‌జుబ్నీ్‌ ఉత్సవములో అకాడమీ అధ్యక్షురాలు శ్రీచుతి జమునా రమణా రావు గారితో కాలువ సన్మానము చేసిశాయి. 1983 మార్చి 14 తేది -- ఆంధ పదక్‌ శాటక అకాడమి అధ్యకురాలు శతీమతి జమునా రమణారావు అకాడమీ తరపున కర్నూలు జిల్లా కలెక్టరు గారి అధ్యక్షతన గుర్తింపుకార్డు శాలువాతో ఘనముగా స్యానము జరిపినారు ఫోటో కూడా వున్నది 987 సంలో;-- కర్నూలు పాకశాా నిపుబుల సంఘము వారు ఎస్‌ రామలింగళయ్య గారి అధ్యక్షతన శాలువాతో సన్మానము చేసిారు 1987సంలో -- శ్రీకోట అంజనేయస్వామి దేవస్తానము వారు ఆధ్యా త్మిక సంబంధమ్వెన నమావేశమునకు నన్ను అధ్యమినిగా సిల్వర్‌ జూట్సీ శాలేజి లెక్సరరు శ్రీ వెంక కేశ్వరాచార్యులు వారిని ఉపన్యాపకులుగా అహ్యానించి వున్నాడు అవ్వానించి ఆధ్యాత్మకోత్సవ సంవర్భమున శాలువాతో సన్మానించినారు 19988 ఫిబవరి 20 తేది -- శ్రీఎ్‌ రామలింగయ్య ఇెత్తిగారి మష్ప్టిపూర్తి సందర్భములో శాలువతో సన్మానించిశారు సావనీరులో నా పంచరత్నాలు (వచురించినారు 1989 సం॥లో -- వినాయకోత్తవ సందర్భంలో శ్రీమతి విశ్వనాథం సరప్పుతీ చందమౌళి భా“వతారణి 400/- రూపాయలు శ₹ాలువతో లక్ష్మీ నరసింహా స్వామి కళ్యాణ మంటపములో నన్మానించినాము 1991 జుల్జె 7 తేది -- శ్రీ శాయి భక్త సమాజము వారు గురు పొర్టిమ మహోత్సవ -ంథర్భములో ముఖ్య అతిఫగా ఆవ్వానించి శాలువకో శ్రి లక్ష్మీ

110

సరసింహస్వామి కళ్యాణ మంటపములో నన్నానించినారు 1095 మార్చి 15 తేది -- కర్నూలు శ్రీ అక్ష్మీ నరసింహస్వామి కళ్యాణ మంటప పంఘమువారు కలెక్టరు గారి అధ్యక్షతన సామూహిక వివాహములు చేయు సందర్భమున 2116/ రూపాయలు కాలువతో ఘనముగా నన్మా నించిాారు 1905 వృపిల్‌ 10 తేది -- కర్నూలు వట్టణ కొర్మగేన్‌ మాజీఅధ్యకుడు మాజీ ఎమ్‌ ఎల్‌ సి మాజీ మునిసిపల్‌ ఇర్మెన్‌ గారు 78వ జన్మ డినోత్సవ సందర్భమున కాలువతో సన్మానించినారు

బ్నప్తి పున్నంతవరకు వ్రాసినాను శరీరదార్శ్యమున్నంత వరకు అనేక నభలలో వివిధరీతులలో పాల్గొన్నాను అంతకన్నా మరేమి (వాెది దీంతో నా కళానుభవములను ముగింపు చేయుచున్నాను

ఇందుకు సంబంధించినఫోటోలు ఆల్బము నన్మానప్తములు, నేను పాల్గొన్న సభల కరప్యతములు నా ఉపన్యాఫములు వివిధ పంఘముల కోరిక మేరకు వాయబడిన వన్నావప్యతములు సాహిత్య పషృతములు, పంచ రత్నములు, నవరత్నములు వివాహ సందర్భములలో వధూవరుల నాశీర్వ దించి వాసిన పంచరత్న నవరత్న వేన్యములు అచ్చయినవి అన్ని పకులు వరుసగా చేర్చి భదపరచడమ్మెనది.

నారచనలు అ స్పయినవి అచ్చు శ్రావలపిన వ్రాత కులు అై స్పై పేపర్శతో నహా ఒకే పెళ్ళిలో భ్యదపరచడమెనది

వినాటిక్టైనా ఎవర్తెనా వాటిని పరిశీలింపడలచిన అభ్యంతగము లేదు వారిక్కావలసిన రికార్డులు చూడవచ్చును

(వభుత్వము వారు నాకు పతి సంవత్సరము వృదవృ కళా శకారులకిచ్చే అక్హృక సహాయమునకు నంబంధించిన రికార్డు కాపీలు ఇందులోనే భద పరచడమె నది.

11

ఆటివఐ కేంద ప్రభుత్వము వారికి కూడా నా రికార్డు కాపీలు యావత్తు వారి (పపశట3ఫ మేరకు పంపడమైనది ఇది వా నాటక కళాచరీత వ్రాసినాను అంతే

పెద్ద చదువులు లేకపోయినా ఆస్తి పాస్తులు లేకున్నా పెద్ద ఉద్యో గము లేకున్నా నలుగురిలో నేత పండితునిగా ఉత్తమ కళారాధకుడుగా నటుడుగా, దర్శకుడుగా హరిదాసుగా ఆధ్యాళ్మికముగా వేదాంతిగా బబు ముఖ (వవ్నాశాలిగా గౌరవము నంపాదించి ఒక వ్యక్షిగా మను చుండుట పదే పదే చెప్పినట్టు ఒన్మ నసంస్తారము* కళామళల్ని వయ భగవంతుని అముగ్రహము ఆంతే నాచరితంతా మేడిపండు వోలె శ్హాము తెలియని శా స్త్రివీలె యజ్నము తెలియని యాజుల వోలె పాండిత్యము లేని పండితుని వోలె నా జీవత చ_కములో కళావిభాగము విలసిల్నినది ఈ కళా విభాగము ఇంళటికో సమాప్తము చేయుచున్నాను

సాంఫిత సేవ

నాంఘిక సేవ ఇదిచాలా విసృృతపమ్మానది. నంఘము అనగా కొందరు బే5 విర్పాటు చేనుకున్నది సంఘమన భావన పరిమితము (వజలంతా ఒకే సంఘమే జంళతుసంఘము) పక్షీసంఘము మానవ నంఘము ఈవిధముగా లేక సముదాయము అని అనవచ్చును ఎట్టన్నను ఒకకే ఇది విశ్చతము

వజలంతా ఒక సంఘమున్నప్పుడు సంఘ సేవ విషిటి [వజలు (పజలరు ఇతర జీవ రాసులకు చేయు సేవ అనగా వజలలో దారిద్యము తోనుదీర్హ రోగములతో పీడింపబడు వారు దిక్కు లేని అనాధలు ఆంగవికలు లు మానసిక వికలాంగులు వృద్దులు సాంఘకముణా ఆర్జికముగా వెనుక బడిన తరగతుల వారు మొవల్తెన వారికి సేవ వేయుట డీనికి జాతి మతకుల విపకత కూడదు అందుకు సంక్షేమ సంస్పలు స్వచ్చంద నంన్పలు శరణాల యములు (ప్రభుత్యేత్త్వరమెనవి ఎన్నో నేడు దేశ వ్యాప్తము గావని చేయు చున్నవి

4112

ముతో నిమిత్తము లేకుండా (వత్యేకముగా సేవ చేయుచు న్నారు మరి కొందరు *ేవ చేయు నంన్పలకు తోడ్పడుతుగ్నారు.

రెడ్‌ క్రాసు సాస్పెటి ప్రపంచ వ్యాప్తముగా వరి చేయుచున్నది

సామాన్య కుటుంబకుడు తాకు ఒంటరిగా ఏవిమి చేయలేదు చేేకము టకు సోధ్యముకాదు చేసినా ఆది చాలా స్వల్పముగా పంమితమ్హై యుండు ను అటి వలు కూడా అవసరమే అనేక విధములుగా సేవలు జకుగుచు నేయున్నవి నేను నా జీవితములో ఉడుతా భక్తి నా చేతన్హెనంత వరకు చేసిాాననే చెప్పుటకు కొన్ని నందర్భములతో శక్తికి మించికూడా చేసికాననే నాయభిప్రాయము చేసి చెప్పకూడదు. కాని చర్మిత వ్రాయునప్పుడు. చెప్పక లప్పదు

సేవా విధానము రెండు విధములు (వత్యక్షముగా షనోకము నాజీవి తము చాలా వరకు సేవా విధానముతోనే గడచినదనే నాయఖిపాయము ముఖ్యముగా నేను మాస్వగామములో పద సంవత్సరములు కర్నూలు పట్టణములో ఇరువది మూడు సంవత్తరములు వెరళి ముప్పదిమూడు సంవక్సిరములు కరణముగా పనిచేసిాాకు ఈ ఉద్యోగ ధర్మము నిర్వ ర్తించు మనుచు తద్వారా పేద (ప్రజలకు ఎంతో పేవచేసిత౨

చాలా మంది పేవ (పజలకు అండ్భ వీట్చాలు ఇప్పించుటలో నొపాత నేను నృకమముగా నిర్వర్తించిశాను ఎవరు తావునకు వచ్చినా నా చేతన నంత నా పరిదిలో చేయతగినంత చరకు ఎవ్వరిని పీడించక సహకరించి నాకు

కర్నూలు పట్టణములో గుడిశ నివానులు అధికము అవన్ని (వభుత్వ నృలములలొనే వుడును అందువల్స వాటి౨ (వ్రజినంవత్సరము (వాఇ నాటక పన్ను వేయించి పట్టాలకు దంఖాన్తులు పెట్టు కొనవలసినదిగా ోతృహించెవాడిని ఆ గుడిశల సంబూలకు కొంనరు నాయకులుండేవారు

వారు ఎపరికడ ఎంతీ వసూలు చేయుదురో ఆది వారికే ఎకడక నా దగ్శరకు అఆ నాయకులు కొంత మందిని వెంటి బెట్టుకొని వచ్చేవారు నేను తాంబూలము పోగాకు విశేషముగా నమిలే వాడిని ఆది వారికి బాగా తెలును

113

అందుచేత నాదగ్శరకు వచ్చేటప్పుడు దండిగా ఆకులు వక్కలు. పాగాకు పొట్టములు తీనుకు వచ్చేవారు అదే నా కిచ్చె ముడుపనట్టు నేను నవ్వు కొనేవాడకు

గుడశలన్ని ఈనికీ చేసి కొలతలువేసి రికార్డు చేయుటకు కాగితములు మొదలగు వాటిని వారే తెచ్చి ఇచ్చేవారు రికార్నలు తయార చేయుటకు ఇద్బరిని తాత్కాలిక భృతి ఇచ్చేవారు పిలుచుకొని వచ్చేవారు అన్ని స్మక మముగా తయారుచేసి ఆఫీసుకు పంపేవాడిని మిగతా పనులన్నీ వారే చూచు కొనేవారు నా ఒకడితో అన్ని రికార్డులు చేయుట సాధ్యము గాదని వారే అన్ని విర్చాట్ళు బేసేవారు

ఆఫసర్ను తనికీ చేసేటప్పుడు విధిళృతముగా వెంట వుండి తగిన నమాధానమిచు ఎచు విమ్మైతేనేమి నా అధికార పరిధిలో ఎంత వరకు నేను చెద్యూలో అంళ వరకుచేసి సుమారు రెండువేల పట్టాలు నా టయములో ఇవ్వడమైనది. ఆందుకు అనుకూలముగా నా పరిది నాపని నేను చేంవాడిని ఇది ఉదాహరణకు పేరొ ఇంటున్నాను

బీదవారే కాదు ఎవరు వి పనికి నాకడకు వచ్చినా న్యాయముగా నేను చేయవలసినిది చేసేవాడిని వారు నంతోషముగా విమయిశా ఇచ్చిన పుచ్చు కునేవాడిని లేదా వెళ్ళివస్తామని నమస్కారము చేసిన మంచిదని చెప్పిపంపి వాడిని ఈవిధముగా నా జీవిశనుంతా సేవా విధానములోనే గడుపుట వల్మ అంత పెద్ద పట్టణమునకు కరణముగా నున్నను వీమి వంపొదించ లేక పోమితిని మొదటి మండి ఆఅర్హిక అబ్బందులకు గురిచ్ను ఎలా తతర పాగించుచుంటినో చివరకు అడే జీవితము కొనసాగినది. ఇది ఒక నా విధానమనే నాభావన

మి9ియొక ఉదాహరణ మాకు ఒక పర్యాయం జక తహశీల్హారు వారు నా సమక్షములో (వక్కనున్న కర చాలను చూచి కర్నూలు 'పెచ్ప పట్టణము అన్ని రాజకీయ పార్టిలు అన్ని ఆఫ ములు వున్నవి. ఇట్టి చోట ఇరవ్నై సంవత్సరములు వనిచేవనన ఈ కరణము గారి స్పై ఒక్క పిటిషన్‌ గాని పనిషమెంట్లు గాని జరిమానాలు గాాలేవు మీసె ఎన్ని పిటిషను

1164

వస్తూన్చాయో తెలుసా వీరిని ఆడర్శంగా పెట్టుకొని పనిచేయిండని అన్నారు దీనిని బట్టి నాఉద్యోగ నిర్వహణ ఎట్టిదో వూహించు కొందురు గాక ఆంతే గాదు ఒళతూరి ఆ ఆఫీసరుగారే వమయ్య అన్ని విండ్డు ఇంత పెద పట్ట ణము కరణముగా నుండి ఒక్క బఇల్లయినా సంపాదించలేదే ఇంకొక ర్లైనచో నాలుగ్సెదు బిల్నింగుల్తె సంపాదించి యుండేవారు అన్నాడు దీనిని బట్టియ్మెనా నా ఉద్యోగ నిర్వహణ ఎట్టిదో గమనింపవచ్చును. బట్టి ఉదాహ రణలెన్నయినా అవ్వవచ్చును ఈ రెండు చాలనే నాయభ్మిపాయము

ఆటు కళా రాధకుడుగా దర్శకుడుగా ఎందరికో శిక్షణనివ్చి ప్రవర్శ నలలో పాల్గొని కళా దీప్పితో ([వజల హృదయాలను (ప్రభావితముచేసి అటు కళకు అటు (ప్రజా హృదయాలలోకమ్హైన ఆలోచనలను రేకిత్తించుటకు నిజ కళా (ప్రదర్శన ద్వారా చేతన్హైనంత నంఘసేవ చేసినాను

మా (గ్రామములో పారశాల విద్యార్హులకు శిక్షణనిచ్చి విద్యార్డ్హులకు కళాభిరుచిని (ప్రదర్శన ద్వారా (ప్రభావితము చేసితిని. కర్నూలులో (ప్రభుత్వ బాలికోన్నత పారళాలలో పది సంవత్సరములు బాలికలకు కళల యందు అభినివేశము కలిగించి వారి చేత వార్షికోత్సవములలో చక్కని (వదర్శన లిప్పంచి ఎందరో (ప్రజలను నంతోషాంబుధిలో ముంచితిని. బాలనంద సంఘము ద్వారా ఐదేండ్శు పర్య్మవేక్షకుడుగా ఆనేక మంది బాలలకు శిక్షణ నొసిగి వారిచెత సాంన్క్సృతిక (ప్రవర్శనలిప్పించి బాలలకు "సేవ చేసితిని ఇదంత సేవా భావము ఆనే నా భవన

1978వ సంవత్సరములో నీందవరిక (బాహ్మణ సంఘమును నెల కొల్పుటకు ఖృీవమ్హైన కృషిచేసి సఫలుడన్నైనాను ఆ సంఘము నేడు రెండు దివ్య భవనములను నిర్మించి వందలాది నందవరీకులకు నందవరంలో ఉత్సవ కాలములో అరుదెంచిన వారికి ఆశయము ఉచిత భోజన నదు పాయములు కల్పించినది దాని అభివృద్నికి ఏంతో కృషి చేయుచున్నది బీదవారికి స్కాలర్‌ షిప్పలు సౌమూహిళ వివాహాలు వగ్గెరాలు అమలు బరచు చున్నప్‌

ఇట్కే కర్నూలులొ శ్రి లక్మి నరసింహ స్వామి కళ్ళాణ మంటప వనంఘమును నెలకొల్చి వాటికి నిబంధ“లు రూపొందించి రిజిష్టరు చేయించి

115

కాటికి నలహాదాముగా మాతమే వుండి వాటి అభివృద్నికి తగిన పెద్దలను ఏదవులకు ఎన్నుకొమనట్టు చేసితిని ఆ నంకృలు ఈనాడు అద్భుతముగా ఎంతో ఎందరికో ఉపయోగవపడుచున్నృవి కాని వాటిలో ఏపదివిని ఆశించలేదు సలహాదారుగా మాతమె వుంటున్నాను కళ్యాణ మంటప సంఘము వారు దివ్యభవనమును నిర్మించి యున్నారు ఇందులో భార్మిక సమావేశములు, సామూహిక వివాహాలు జరుగుటకు తోడ్పడుచున్నది

కర్నూలులో పద్మసాలె సంఘము వున్నది వారికిదేవుడు మార్కండేయ స్వామి ఒక దేవాలయముకు పేటకుమ్మరి వీధిలోవున్నది ఆలయములో ఆ నంఘ సమావేశములు జరుగుచుండును ఆఅ నంఘళార్యదర్శి ప్యాపలి యల్నయ్య గారు నాకు చాలా ముఖ్య స్నేహితుడు మా పరిషత్తులో నహాయ కార్యదర్శిగా నుండే వారు రాజకీయములో ఇరువరము కలిసే పని చేసేవారము ఆతని అహ్వానము మేరకు ఆ పద్మసాతె వంఘములో ఒక్క స్వాత౦_తోత్సవ నందర్భములోను వారి వార్షికోత్సవ ములొోను రెండు పర్యాయములు ముఖ్య ఆతిథిగా పాల్గొని ఉషన్వసించి వారి సంఘ వృద్నికి నలహాలిచ్చినాను కర్నూలులో బీడీ సిగరేట్ల వ్యాపా రుల సంఘమువారు సంఘముమ రిజిష్పడు చేయించుకొనుటకు నాకడకువచి ్ట నిబంధనలు [వాయించుకొని వారి సంఘనసమావేశమువ శాహ్వానింపగా వెళ్ళి నిబంధనలు ఆయిటము వారిగా చర్చకు పెట్టి పాసచేయించి రిఖివ్చరు చేయించి తగుపలహాలిచ్చినాను

ఇంకా కొన్ని నంఘముల స్వావనకు, రిజిన్సరు చేసుకొనుటకు శోడ్చడివాను

ఈ విధముగా చేసిన నాజీవిత దశలొ (ప్రజలకు చేసినేవ వివరించుట కెలా వీలగును ఇదంతా సేవాభావమనే నానమ్మకము నమ్మినవారు నమ్మ వచ్చును లే?వారు వదలుకొనవచ్చును ఆభ్యంతరములేదు

అటు లలితకళా పరిషత్తు ద్వారా ఇతర కళా సంసల ద్వారా కళల ద్యారా పజలను ప్రభావితము చేయుటకు ఇతర నరంన్తల ద్వారా ఉద్యోగ

116

రీత్యా బహుముఖముగా యధాశక్తి నా చేతన్హైనంథ వరకు అంతకు మించి కూడా సేవచేసినానే భావము, తృప్తి నాళ కలిగినది,

అలాంటివి ఇంకా ఎన్నోవున్నవి ఇంత వరకు చాలను కొందును

రాజకీయ అనుధవము

రాజకీయాలతో నేనంత (ప్రమేయము కల్పించు కోలేదు అందుకు శారణము మొదటి నుండి నేను అక్కడక్కడ (వాసెనట్సు ఆర్హిక దుస్ఫితి కుటుంబ భారము నాసప్పెబడుట (శ్రొత్తగా _గామ కరణముగా ఉద్యోగములో చేరుట ఇవి ముఖ్యము మరియు నాటక కళలో కొంత కృషి ప్రారంభించుట రోజు రోజుకు పేరు ప్రతిష్టలు పెరుగు చుండుట కూడా ఒక కారణమే అది యుగాక మా (గామ ముననభుగారు కాంర్టగెస్‌ వారు ఏమి చెప్పిన ఆ (పకారము (గామమంతా నడచుకొని తీంవలెను మా ఫర్కా కేం్చదము వెల్చుర్తి వెల్ళుర్తిరెడ్ని గారు చాలా ప్రముఖులు ఆ ఫిర్కాలోనే వారి మాటచాలా విలువనిచ్చేవారు వారు కాంగెస్‌ నాటికి నేటికి మా ఫిక్కా కార్యగెన్‌కు పెట్టినకోట లద్బగిరి విజయ భాన్కరరెడ్ని గారి తండి కాలము నుండి మా (గామమునకు పెద్ప్చ మనుష్యులు అనగా మా (గ్రామములో పెద్దలకు వివైనా తగాదాలోచ్చిన వారు వచ్చి పరిష్టరించేవారు అందువల్స వారి మాటకు ఆ పాంతములో చాలా విలువవారు నాటి నుండి నేటి వరకు కాంగెస్సే అన్ని కారణములవల్న నేను చేయవలసినది కూడా విమిలేదు నేను నా ఇరువది ఏట నుండి వర్కా కేందమునకు తాలూకా కేం్యదము డోన్‌కు జిల్హా కేర్యదము కర్నూలుకు వెళ్ళినసప్ప్తుడంతయు రెండు మూడు రకాల ష్మతికలు కౌనిచదిచే వాడిని తిరిగివచ్చేటప్పడు ఆరోజువి కొని తెచ్చేవాడిని కర్నూలుకు నెలకు జక్క సారయినా వెళ్ళివచ్చే వాడిని అందు వల షృత్రికలలోని వార్తలు చదువు చుండుటచే మవోత్మాగాంధి సిద్దాంత ములు స్వాత్మంత్య సమర పోరాట విధానములు నన్నుచాలా (పభావితుని చేసేవి అందువల్ల నేన్ముకమంగా ఖద్చరునే ధరించే అలవాటు చేసుకున్నాను వివూరికి వెళ్ళినా ఖవ్చరు పంచలాల్చి వాన్సుటోపితో వెళ్ళేవాడిని ఆఫీసు పనులకు పోయినప్పుడు టోపీ వాసుకోటు ;, లేకుండా ఖద్చరు శాలువా

117

వేనుకొని ెల్ఫేవాడిని ఇది నా రాటకీయ జీవితములోని (ప్రధమ భఖాగము 1942లో క్విట్టిండియా ఉవ్యమ భావమువల్మ 1946 నం లో బిటీషు పార్గ్శ మెంటులో భారత దేశమునకు స్వాతంత్య మిచ్చుటకు నిర్మయమెనది, 1947 అగష్టు 15తేది స్వాతం్యత్యము మనకప్పగించి వామ న్మిష్టమించు టకు నిర్మయమ్హైనది ఆ సందర్భములో భారతదేశంలో ఒక (వభుత్వ మంటూ వఏర్చడవలసి యున్నది ఆ _పభుత్వమునటి దేశపాలన అప్ప గింకురు అందువల్ల 196 నం లో పార్శమెంటు ఎన్నికలు జరిగినవి ఆ ఎన్నికలలో (బిటీసువారి (పోచ్చలముతో వారి విజంట్కు నంస్పానంాల ఆధి పతులు జస్టిష్‌పార్చీ ఘట్టి పోటిపెట్టి కాం.గ్రఏను రాకుండా చేయుటకు కుటపన్ని అన్నిస్తానములకు పోటి పెట్టియున్నారు

అ పరిస్నితులో నేను రంగ (వవేశముచేసి యధోచితముగా నాకు వీలయినంత వరకు కాం గెస్‌ తరుపున (వచారము చేయవలెనని అభ్మిపా యము దృఢముగా ఏర్చడినది కాని మాఫిర్కాలో [పచారము అవనరంలేదు లేదా అన్నిగామములు ఒక్క ఓటుకూడా (పక్కకుపోదు అందువల్న డోన్‌ ఫిర్యా(గామముకు వెళ ఛవలెనని బుద్ది పుట్టినది

ముందు మా (గ్రామములో కాంగెస్‌ నంఘమును కొందరు యునకు లతో విర్చాటుచేసినాను కొన్ని సమావేశములుజరిపి తీర్మానములు చేయించి నాప ఆనాటి ఆ తీర్మాణుముల పుస్తకము అలాగీ ఉన్నది. 1946 జనవరి నెల 25వతేది ఒక నోటు బుక్కులో వాలుగ్జెదు. పేజీల వాస్యము (వాసినాను డోన్‌ ఫిర్కా (గామములకు బయలుదే౦నాను ఒక్కడినే

కాలూకో కేరదములో జమాబందుల కాలములోను ఇతర నందర్భ ములలోను అందరు (గ్రామాధికారులు కలిసే వారు అందరూ బాగా పరి యము అందరికి నాయందు ఒక (ప్రత్యెక గౌరవము నేకు గొప్ప కళారాధ కుడనని ఆర్మోనిస్పునని అందరి భావము చాలా గౌరవంగా చూచేవారు వారు వారితో పాటు (వభుత్వ ఉద్యోగులు పాటలు వద్యాలు పాడించుకొనే వారు అందువల్ల (పభుత్వ రంగములోను నాకు మంచి పేరు ఉన్నది అంతే గాదు వ్యక్తిగతముగా కూడా నావవర్వన అందరికి నచ్చేది ఎవ్వరూ ఏ లోపము నాయందు చూపే అవకాశములేని విధముగా జీవితము తీర్చి దిద్బుకొని వనడచుచుంటిని అందువల్ల అందరికి అభిమానము,

118 అనాడు (గామముల పరిస్టితివేరు (గామ క కలులేవు ఎక్కడ్జెనా ఉండిన బహుకొద్పి అవి కూడా పరిష్కరించు క్రానేవారు (గౌమాధిశారులు అనగా రెడ్నికరణము వదిచెప్పినా (గామమంతా అ్యప్రకారము నడచుకొనేవారు పాలు పెరుగు మజ్బిగ కూరగాయలు కొనేవారుళాడు అమ్మేవారు కాదు ఒకరి కొకయ ఆడిగిన వెంటనే ఇచ్చుకొనుచు చాలా ఐకమత్యముతో దేవుడు ఇత్యాది విషయములు తెలిస (ప్రవర్తించే వారు అందుకే ఆనాడు (గ్రామ సీమలు స్వర్శ శమలుగా వెలిసియుండేవి (ప్రశాంతమైన జీవితము పంస్పర సహళశారము పెద్దలయడ “రవము ఉండేది వర్ణములు కూడా సకాలము నకు వచ్చేవి పాలములు నన్యశ్యామలమ్హై హుటలు బాగాపండేవి అ వలె సీమలు చూచిన ఎంతో ఆనందము కలిగేది దానిని బట్టి పట్టణ వాసము నెవ్వరు ఆశించే వారుకాదు పట్టణ వాసమన్న భయపడేవారు. ఆనాటి ధరలుకూడా చాలా తక్కువ మాఠు పదమూడు రూపాయల జీతము నెల ఖర్చులు పోను రెండు మూడు రుపాయలు మిగిలేవి ఇది గమనించిన చాలు వివరములనవసరము. ఈనాడు (గామ సీమలు స్వర్గ సిమలుగా గాక నరళసీమల్సె నవి (గామ పంచాయితీలు ఏ ముహూర్తమున-' (పారంభమైెనవే ఆనాటి నుండి ఎన్నికలలో పాల్గొని ఓడిపోయిన వారు గెలిచిన వారు కక్ష సాధింపులకు పాల్పడి పతి _(గామము రెండు మూడు మురాలుగామారి [కమ [1కమముగా తిట్టుకోవడము కొట్టుకో వడము చివరకు చంపు కోవడము వరకు తయార్హె పెద్ద పెద్ప ర్తెతులు మురానాయకులు గ్రామములలో నుండుటకు వెరచి పట్టణాలు చేరగడము తమ తమ కక్ష సాధింపులకు తమ నేరాలు కప్పిపుచ్చు కొనుటకు ఖద్బరు మునుగు ధరించి రాజకీయాలలో (ప్రవేశించి వర్శ్యపతినిధులు గాను ఆపై అలకలు ఖర్చుపెట్సి వదవులు సంపాదించి [గామములనేగాక రాజకీయములను తుదకు దేశమునే (భష్టుపట్సించి కలుషితము చేయుచున్నారు ఈ పరిస్పితులలో (గుడ్నిలో మెల్ల అన్నట్టు కొన్ని ఉపయోగకరలయి ల్హైన పనులు జరిగినవి ఎండకాలమునకు మ్మాతము పనికివచ్చు రోడ్సు (పతి (గ్రామమునకు ఆఫీసు భవనములు లేని పోస్టాఫీసులు టిచర్చు బొత్తిగా లేన టియు ఉన్నా తగినంత మంది లేనట్సి పాఠశాలలు ఈ విధముగా కొన్ని పనులు జరిగిన (పతి (గొమములోను ముందు మంచినీటి కొరత లేకుండా

119

చేయుదమని ఈనాటి వరకు పతి ఎన్నికలలోను చెబుతానే వున్నారు వాస్తవముగా స్వరాజ్య మొచ్చిననాటి నుండి ఈ దినము వరకు అభివృద్ని పనులకు కేంద్రము ఇతర దేశములనుండి కేటాయించిన కోట్లాది (ద్రవ్యము, నక్రమముగా వినియోగమయివుండిన వాస్తవముగా మహాత్మాగాంధి ఆశించిన రామరాజ్య మేర్చడి (పపంచమునందే అచర్శమ్మై అగదోశమ్హై యు౦డేడిది లాల్‌బాహద్దూర్‌ శాస్త్రీ గారున్నంత వరకు దేశ స్వాతంత్య పోరాటములో తను నర్వవ్వము ధార పోసిన పెద్దలు అధికారములో నుండిరి అంతపరకు బాగొపుండినది ఆ ఈర్వాత (శ్రమముగా ఒక్కరొక్కరే ఆ పెద్దలు గతించుట స్వార్భ పరుల్తెననాటి ఈ _ప్రబుదులు రాజకీయములలో ఉపవేశించుటతో ఈనాడు ఈ గతిబట్టినది

(గ్రామములలో (ప్రయాణ సౌకర్యములు మెరుగు కావడముతో పాలు ళూరగాయలు మొదలుకొని సమస్తము పట్టణములకు ఉదారస్వభావము లతో పెద్దచిన్న పాపపుణ్యము చేశటతో డబ్బులిచ్చినా మజ్నిగ నీళ్ళుకూడా దొరకనిపరిస్తితి ఏర్పడినది డబ్బులిచ్చిన పట్టణములలో నమస్త వదార్శ ములు వస్తువులు లభించగలవు ఈనాడు పల్చెలలో మంచివారు జీవించుట చాలా కష్ట మయినది. ఎవరితో మాట లాడిన విమి (ప్రమాదమో తెలియని పరిస్పితు లేర్చడినవి వీిమయిన నేమి ఈనాడు గౌమముల పరిస్తితి చాలా దుర్భరమే అనాడు పట్టణ వానము మంచిగాదన్న వారు ఈనాడు పట్టణాలి మేలని కళూలీలతోసహా వట్టణాలు చేరుటళతో వట్టణములు పెరిగి నాయకుల (ప్రవేశము వల్న్ల వట్టతాలలో విపరీత ముగా దౌర్వన్యము దోపిడీలు మానభంగాలు ఖూనీలు జాస్తయి పట్ట ణాలు చాలా భయానకముగా తయారగు చున్నవి రద్చీ జాస్తియగుటతో బయటకు వెళ్ళినవారు అల్బు చేరువరకు అనుమానముగా తయార్హెనవి ధరలు గగనతలానికి పెరిగినవి. అడిగే మానవుడేలేడు అవినీతి లంచగొండి తనము [కింది నుండి స్పై వరకు విచ్చలవిడిగా స్వైర విచోరము చేయు చున్నవి వీ (పభుత్వ మేర్షడినా వరిష్కరించుటకు సాధ్యముగాని ఒక భయంకరమైన అనిశ్చిత స్పితి విర్పడినది వరిష్టారము కాలమునకు వదలి వేయుటకన్నా చేయినదేమి లేమ. దీనిని గురించి ఇంతటితో నిలిపి వేయుచున్నాను ఈ విషయాలు అనాటి నాచర్వితకు సంబంధించినవి కాక పోయినా అకిక్సుప్తముగాన్నైన స్పై విషయములు (వాయక తప్పలేదు ఇక

120

ఆనాటి నా విషయమును (ప్రారంభించుచున్నాను

25-1-1916 వ్యానము (వాసుకొని ఆనోటు బుక్కు తీసుకొని డోన్‌ పిర్కా మొదలగు పల్నెలకు నేశక్కడనే బయలు దేరిశాను నేను చెప్పినా చెప్పకున్నా (పజల హృదయములలో గాఢముగా ముదలేసుకున్న కార్మగెస్‌ అభిమానము _పత్నిగామము ఒక్క ఓటు కూడా (పక్కకు పోకుండా పచ్చ పెట్బలో'పడేటివే అయినా బలీయమ్హెనా జస్పిన సారి నంస్తానాధీసుల 'ప్రోద్భృలము స్పైనా ఇంకా ధాజ్యముమన కప్పగించ లేదు కార్చు మౌంటు బాటన్‌ గవర్చరు జనరలుగా వున్నాడు అట్టి పరిస్నితిలొ పరిస్పితులు ఏ విధముగా మారునో యన్నశంక అందువల్ల యధోచితముగా మనకుతోచిన పని మనము చెయ్యవలెననే భావముతో బయలు దెరినాను

ఉడుత తను రాల్చిన అసుకతో లంకకు వారధి కట్టము పూర్తవు శుందనీ భావముతోగాక ఆ భగవత్స్వరూపుడ్జ్డెన శ్రీరామచం్నదుని కార్యము నకు తనధర్మము కాను నిర్వర్తింపవలెనను భావముతో ఎట్టు పనిచేసినదో నేనును అశ్ళేచేయుటకు న్మికమించినాను ఉద్యోగములోనుండ బహిరంగ ముగాప్రచారము నల్చుట చట్టవిరుద్వమేనని తెలిసివ ఉద్యోగము ఊడగలదు ఐనను భయపడక ఒక్కడనే బయలుదేరి ఈ ,(క్రిండ నుదహుంచిన (గ్రామములకు వెళ్ళి (గామాధికారులతోను ఇతర పెద్దలతోను అందరము వచ్చ పెట్బలోనే ఓట్సు వేయబుదువుని ఒప్ఫించుకొని అనోటు బుక్కులో సంతకములు చేయించినాను ఆ రికార్గలన్నియు భదముూూా ఉన్నవి నుమారు ఆ నలుబది (గామఘులు తిరిగిశాను నేను తిరిగిన (గామముల పేర్లు 1-3-1946 నుండి 9-3-1916 వరకు వెళ్ళిన (గ్రామముల పేక

1. ఉడుములపాడు 21) అవులచిడ్ని
2. జగదుర్హి 22) కర్నూలు అలూకా క్రి. సూదాపల్నె 23) లొద్బిపల్మె శ) పుల్బగుమ్మి 24) ట్లైరాపురం
3. గోరులపాడు 25) అంజబండ న గోవర్శనగిరి 26) దానరిరెడ్డి
4. నర్చరాజపురం 27) పిక్కలోవిపల్సె శ్రి పెద్పమల్కాపురం , 2వ) కొట్బాల

121 9 కొచ్చెర్వు 29) రామళ్ళకోట 10) చింతలపసేట తళ) యాపర్శపాడు 11) చిట్యాల తి!) వెంకటాపురం 12) కొయిలకొండ 82) ఆబ్బిరెడ్నివల్నె 138) చెర్వులకొత్తూరు 33) బొంతిరాళ్ళ 14) అముకుదాడు 34) మల్ళెంపల్నె కక) వుట్పూరు 85) గుమ్మకొండ 16) కర్షకుంట 86) కలుగొట్ట 17) మాదాపురం 87) ఆగవేలి 18) శామగానికుంట్ట 38) [కిష్టాపురం 19 సోమాపురం 389 బహ్మగుండం 20) తిన్మూపురం 40) ఉయ్యాలవాడ 41) కన్నపుకుంట

2-10-1946వ తేదీన కర్నూలు తాలూకా లొద్బిపల్మె (గ్రామంలో గాంధీ జయంతి సందర్భముగా వారి ఆహ్వానం మేరకు వెళ్ళి వూరేగింపు పెద్ద బహిరంగసభలో పాల్గొని గాంధీజీ గారిని గురించి ఇాంగెస్‌ను గురించి విపులముగా ఉపన్యాసం ఇవ్వడమైనది (గామ పెద్దలతో చర్చించడ మ్నెనది

సందర్చాను సారముగా కొందరు గామాధికారులు (గౌమపెద్వలు కలిసినపుడు వారితో అన్ని వివరములు నూటలొడి పుప్తకములో కొన్ని నంతకములు చేయించుట కూడా జరగినది 1941 నుండి 46 వరకు కశర్నూలులోనే ఎక్తువ వుండడం మా (గామములో ఇతర గగామములకు పిక్కా హెడ్‌క్వార్చర్శకు తాలూకా డోన్‌కు పోతూవుండం ఉద్యోగంలో వుండటం జరుగుతూ వచ్చినది 1947 చివర్గో ఉద్యోగమునకు రాజీనామా ఇచ్చి కర్నూలోనే స్పిరపడడం జరిగినది

కర్నూలులో కోటయేరియా పాతమునిసివల్‌ ఆఫీసు దగగ రామరావు గేటులో 1955 సంవత్సరము వరకు ఉన్నాము రామరావు గేటు న్వంతదారు ఒక ముసలవ్వగారు ఆమె దగ్గర వుండి బాడుగలు వనూలు చేస్తూవుంటే

122 జమ్మన్నగారు వారే, సృహితుడు శిప్పారావుగారు మరియు హనుమంతరావుగారు ఓనరు ఇంటిమిద్చేప్టె ఉండేవారి వీరంతా కమ్యూనిష్టు పార్టీకి చెందినవారు వీరితోపాటు ఒకపతికా విలేఖరి కృష్ణమూర్తి గారు కాంర్మగేస్‌ వ్యక్తి వారితొ పాటే అఆ మిడ్చ్పెప్పె ఉండేవారు వీరందరితో నాకు బాగా పరిచయిము తీ5క సమయములలో వాంతో త్మీవమ్హైన చర్చలు జరమగుతూ వుండేవి అయినా అంతా స్పెహితులకు 19146 జనవరిలో హనుమాస్‌ కోఆపరేటివు స్పోర్డులో వర్చర్శ నమ్మాను కమ్యూనిష్టు పార్టీ వారు విర్పాటు చేసినట్టు తెలిసినది ఆశ్బోరు మూ గేటుకు చాలా దగ్గర అందులో నాకు తెలిసిన వారు శొాందరుండిరి అప్పటికే నాకు కర్పూలులో చాలా మంది పరచయము అభిమానులు విర్చడియుండిరి కాం్యగేస్‌ వర్కరుగానన్ను పట్టణ కాంగే3 సంఘమువారు కూడా గౌరవముతో చూచుచుండేవారు అప్పుడు స్పోర్సు వర్కర్శతోను హనుమంతురావుగారితోను మాట్టాడి

ఆ సమ్మెను విరమింపజేసినాను అది బహిరంగ రహస్యము ఇంకా నేను (ప్రభుత్వ ఉద్యోగినే గాన బహిరంగంగా ఏమి చేయక రహస్యముగా చేస్తూ వచ్చినాను మా (గ్రామమునకు చుట్టు ముట్టు పల్నెలలో కమ్యూ నిస్ఫులు ఎన్నికల సందర్భమును పురష్కరించుకొని (వచారమునకు షృకమించినట్సు తెలిసి నేను ఆయా (గామములకువెళ్ళి ఆ పార్చీ వారి (పచారమును సభలను అగికట్టగలిగినాను నాకు అ (గామముల వారంతా బాగా షిచితులు ప్పైగా నాకు అంతకు ముందే ఒక విధవ్వెన గౌరవము పేరు ఉండుటవల్సను మహాత్ముని నాయకత్వములో హేమా హేమీలు స్వాతం,త్య పోరాటములో పాల్గొని క్విట్టిండియా ఉద్యమము ఫలవంతమ్మె (బిటీషు వారు మన దేశమునకు న్వతంత మిచ్చుటకు లండన్‌ పార్శమెంటులో నిర్ణయించుట తెలిసన (వజల హృవయములలో కాంెవప్పై అమితమైన భక్తివిశ్వానము అభిమానము ముండుఓవలన నా _వచారము ఫలవంతమె కాంగేస్‌ పెద్పమెజార్చీతో గెలుపొందినది చుట్టుముట్టు (గామములో అతర పార్టీల వారికెవ్వరికి స్కానము లెకుండొ పోయినది. ఈనాటికి మాపల్సెలలొ వారికి స్వానమేలేదు ఈవిధముగా సమయానుకూలమ.గా నేను కర్నూలులో స్పిరనివాస మేర్చరుచుకునే వరకు నా శక్తివంతనలేకుండా ర్భషి చేసినాను రిళార్డులు ఉన్నవి ఎన్నికలలో అఖండ కాంగగెస్‌ విజయము సాధించినది నా కృషి ఫలించి నందుకు నాకుదాలా సంతోషమయినది ఎన్నికల (పచార

123 పందర్భిములో శ్రీనివ్హి వెంకటసుబ్బయ్య గారితో బాగాపరిచయ మేర్చడము వారు నన్నుచాలా ఆప్యాయంగా చూచుచుండుట జరిగినది కర్నూలులో తరచు కలుసు కుంటుండేవారము ఇది మా (గామము నేను పూర్తిగా విడచి కర్నూలులో స్టిరపడుట వరకు నేను పాల్గొన్న రాజకీయములు కర్నూలులో

కర్నూలు పట్టణములో స్మిరనివాసమేర్చడిన తర్వాత ఒకవైపు నూతన సంసారము ఇంటిలో అగారోగ్యములు జీవనాధార మేర్చరచుకొనుట కళాసేవ ఈ శార్గకమములలో రాజకీయముకూడా నాముననులో చోటు చేసుకున్నది పట్టణములో జరు రాజకీయ నంబంధమైన కార్య కమములలొ పాల్గొ నుట ప్వానిక నాయకులతో పరిచయమేర్చరచుకొనుట 1930 సంవత్సరము వరకు ఇంతకు మించి వీమి ముందుకు పోలేక పోయినాను

లలతకళా పరిషత్తు స్తాపనాంతరము పట్టణములో చాలా మందితో పరిచయ భాగ్యము (శమ్మకిమముగా నేను చెప్పుకోదగిన వ్యక్తులలో ఒకనిగా పరిగణింప బడుతూ రావడము (ప్రభుత్వము వారి నిర్వహిందే కొన్ని కార్య (ఈమములలో సాంసృతిక కార్యక మములు ఏర్పాటు చేయు విషయములో తఈహశ$ీల్‌ దారు మొదలు కలెక్టరుగారి వరకు ఇంటికి వచ్చినన్ను కోరడము నేను మాపరిషత్తు తరుపున కార్యక్రమములు ఏర్పాటుచేసి నిర్వహించడము జరుగుచుండెడిది

1917 ఆగష్టు 15 తేది స్వాతం_త్యోత్సవము అతి వైభవముగా జరిగినది తిరిగి పార్శమెంటు ఎన్నికలు జరిగినప్పుడు శ్రీ జవహర్‌లాల్‌ న్నెటూగారు డోన్‌లో ఉపన్యాసింతురని నివర్తి వెంకట సుబ్బయ్య గారు వేదికనలంకరణ కారస్ట్మకమము నాకప్పగించినాడు అప్పుడు లలితికళాపరి పమత్తుకార్యడర్శిగా ఉన్నాను మాపరిషత్తు సభ్యుల నిరువుర తీసుకొని డోవ్‌కు వెళ్ళి మూడు రోజులుండి వేదకనలంకారము చేసినాము చాలా ఎత్తుప్తె నుండినది న్నెహూ గారి ఉషన్యాస సమహమమున వేదికప్పె నెహూ గారితో పాటువేను నివర్తి వెంకటనుబ్బయ్య ముగ్గురమే ఉంటిమి అడు న్నెహూ గారి (పక్కన వేదికప్పె నిలుచుండు భాగ్యము కలిగినది అ కార్య

124

(కమము విజయవంతముగా జరిగినందుకు పొర్శమెంటు నభ్యుడు శ్రీనివర్షి ఎంకటనుబ్బయ్యగారు చాలా నసంతోషపడిరి దానితో వారికి నాకు మరీసన్నిహిత త్వమేర్చడినది అటుతర్వాత (పత్యేశాంధ ర్మాష్ట ఉద్యమము (ప్రారంభమై (కమ _కమముగా పెరుగుతూ చివరకు కీ శేశ పొట్టి శ్రీరాములు గారి ఆమరణ నిరాహారదీక్ష వారు కీర్తి శేషులు శావడడము ఉద్యమము తీవ రూపముదాల్చి ఆంధదేశమంతా అ బాలగోపాలము ఉద్యమములో దూక డము అనేక దౌర్పన్య సంఘటనలు (పభుక్వాస్తులు ధ్వంనము కావడము (ప్రయాణ సౌకర్యములన్నియు ఎక్కడికక్కడ నిలిపివేమడము జరిగినది కైలక్ర2ై సంవత్సరము డిశంబరు నెల 19వ తేది భారత (పధాన మంతి శ్రీ జవహార్‌లాల్‌ న్మెహూగారు (పత్యేకాయధర్మాష్పమునకు అంగీకరించుట జరిగినది ఉద్యమము నిలచిపోయిన పొట్టిశ్రీరాములు అత్మబలిదానమునకు విచారించుచున్న ఆంధుల మనేభావాలు స్వర్శాష్ప సాధశ సఫలీక్కత ష్రునందుకు ఉప్పాంగిపోయి.నవి

1958 మార్చి ఇరువై అయిదవ తేది భారత (ప్రభుత్వము ప్రత్యే శాం ర్మాప్పమునకు ఏక్కగివముగా అంగీకారము అధికార పూర్వకముగా తెల్పినది అంతవరకు తమి నాడులో కలసివుండివ ఆం(ధరావ్ఫమును చెన్న వట్టణము నుండి కర్నూలు రాజధానిగా ఏర్పాటు చేయుటకు ఈనిర్హయము జరిగినది ఈ నిర్భ్మయము వయలీుమ వాసులకు ఆందులో కర్నూలుజిల్హా వరి ఆసందమునకు కరలేదు కావి కోస్తా ఆంధ జిల్లాల వారికి ఇది సుత రాము ఇపష్పములేదు వాంతోపాటు శమ్యూనిష్ను పార్టీ శానననభ్యులు కూడా రా=ధాని గుంటూరు బెజవాడల మధ్య వర్చాటు చె.మ్యువలెనని త్మీవ (ప్రయ తృములు జరిగినవి శాని ఆపయతృము నెరపరలేదు శ్రీ అంధధకేసరి టంగు టూరు (పకాశపంతులు గారు ముఖ్యమంతిగా శ్రీ నిలంనంజీవరెడ్డిగారు ఉప ముఖ్యమంతతిగా ఇవత్యేకాంథ రాష్ట్రము రాజధాని కర్నూూలునే స్పిరపరచి యౌవత్తు రికార్డులను తరలించుటకు తీవమ్హైన నన్నాహములు పారంభ మ్సెనవి

బుధవారపెట యేరియాలో (ప్రస్తుత జనరల్‌ అస్పిటలు సమీపమున కెసి కెనాల్‌ ఒడ్నున (ప్రస్తుత మెడికల్‌ కాలేజి ఉమున్నుహాన్పలు భవనము రాజభవనముఅనగా “వర్షరుగానుండ.టకు శ్రస్తుత సెషనుకోర్టు ఆసెంబ్నీ

125 మందిరము చుట్టు భవనములో సెకటరియేట్‌ తీకార్డులు (ప్రస్తుత బిసి. శ్యాఎవుల నృలములలో తాత్కాలికముగా గుడారములు వేసి ఉద్యోగుల నివాసములుగాను మం్యతులకు భవనములు నిర్ణయించుట అన్ని త్వరత గతిని విర్పాటమునవి (వ్రస్తుత వభుత్వ జూనియర్‌ కళాశాల శాసన నభ్యుల నిలయముగాను వర్పాటబునవి

కానన .భ్యుల సందడి ఆ విర్పాట్టకు చూచుటకు జిల్లా నలు మూలల నుండి వచ్చే (పజలతోను, కోస్తాంధ జిల్లాల ([పముఖులనేక మంది రాజధాని నెట్టయినా తరలించుకొని వెళ్ళవలెన నే అధికసంఖ్యలో కర్నూలుకు రావడము కర్నూలు పట్టణము ఈ సందడితో కక్రిక్కిరిసి పోయినది ఎట్ట కేలకు 1953వ నంపత్సరము అక్సోబరు 1వ తేది (వత్యేకాంధ రాష్టృమును భారతపధాని శ్రీ జవహార్‌లాల్‌ న్మహూగారిచేత పారంభోతృవము జరిపించు ఓకు విర్నాట్టు చురుకుగా సాగుచున్నవి*

ఆ నందర్భములో శ్రీ జిల్హాకలెక్సరు గారు మా ఇంటికి తహఃిల్‌ చార్చ వారితోపాటు వచ్చినారు కోట (ప్రాంత మునిసిపల్‌ అఫీసు ఎదురుగా నుండిన రామారావు గేటులో ఒక మూలనుండిన ఇంటిలో మేము శాపురము ఆఅక్కడికివచ్చి రాష్ట్రఅవతరణోత్సవమునకు వేదిక ఆలంకరణు సాంస్కృతిక కార్యక్రమములు మీరు మీ పరిషత్తుతరపున ఏర్పాటు చేయవలెనని కోరి వారు సంతోషముగా అంగీకరించినాను ఆకారము కోల్పుమెమోరియల్‌ హ్నైస్కూలు భవనము వెనుక ఉత్తరదిశ హైనూూలు భవనము నానుకొని ఒక్ష పెద్ద అరుగు శాశ్వతముగా నుండునట్న్సు కట్టుట దానిపై వేదిక అలంకరణ ముండు మై దానమంతా పేమ్యానాలతో ప్రతినిధులు ఉన్నళాధి శారులు నాయకులు (వజలు విలేఖదజలు ఆందరూ కూర్చొనుట కనుకూల ముగా అన్ని విర్పాట్టు జరిగినవి నాకు జతగా కొందరు మాపరిషత్తువారు కలసి అన్ని అలంకరణలు చక్కిగా చేయుట జరిగినది కలెక్టరు గారు మంతులు తృప్తి పడినారు శ్రీ వ్యెహూ గారు ర్యాతికి సరిగా నిర్శయించిన టయమునకు హెౌన్కూలు భవనమునకు ముందు భాోములో వచ్చి శారు నిల.పుదురు అన్నారు ఆ దినము వరణ దేవుడు హర్షాతిరేకమున పుష్పవృష్టి కురిపించుచున్నట్ను చిన్నగా వాన చికుకులు పడుచున్నవి,

126

నెెహూగొరి కారు వస్తూనే ఒక ఛి తీసుకొని మీక అచ్చట నుండి వారిని లోపలికి అనగా వేదికసప్పెకి పిలుచుకొని రావలెనని శలెక్బిరుగారు నాకు చెప్పియుండికి ఆ (ప్రకారమే సిద్చముగా నున్నాను సరిగ్శా వారు వచ్చే సమయమునకు పోలీసు బలము ఉన్నతోద్యోగులు మంతలు కలెక్ట్రరుగారు వారివారి నిర్హయ (పకారములు వారెవమ ఎచ్చట నుండవలమయఎనొ ఆ పకా రమున్నారు

అనుకున్న టయమునకు సరిగాకారు వచ్చి ఆగినది నేశఘుఛతి స్టెకి ఎత్తి కారు దగ్గరే నిల్చున్నాను అందులో నుండి తెల్లని దుస్తులతో నిగనిగలాడే ఎ్యరటి తెలుపుగల పసిమి చాయగల ముఖముతో న్మెహూ గారు డిగీదిగగానే ఒకవ్సైపున భయము మరియొక వైపు ఆద్వితీయానం౦ందముతో ఛెతి పట్టుకొని వారికి చినుకులు పడకుండా వారం నాసుకొనే వారి వెంట స్కూలు హాలులోదాటి వేదిక వరకు వెళ్ళాను నిజముగా అఆ దినము నాకు చాలా సుక్కుతమ్హైన అదృ్భృష్పృ దినముగా భావించినాను దేశ స్వాతం[త్యమునకు తమ సర్వస్వము ధారపోసిన ఒక మహానియమూర్త్య ఫక్కన నిలిచి వారివెంట అ కొంతదూరమ్సెనా వౌరిప్పె చినుకు పడకుండా చతముతో నడచి వెళ్ళిన భాగ్యము నాకు కల్నినది నాయానందమునకు యేరయేలేదు. వారి ఉపన్నాసానంతరము తిరిగి వారిని కారువరకు అదే పద్చతిలోవిడిచి వచ్చినాను అ దివము సాంస్కృతిక కార్యక మములు చాలా బాగా జరిగినవి ఆవి అయి పోయ్యే వరకు వేదికప్పైనే ఉన్నాను పముఖ సినీనటులు యన్‌టి రామారావు మొదల్తెన వారు కూడా వచ్చినారు దాలా అనందముగా జరిగినవి కలెక్సరు.గారు మంతులు నన్ను చాలా అభిశందించినారు ర్మాష్టా వతరణోత్సవము దిగ్విజయముగా జరిగినది దానికో నేను ఎందరికో పరిచయ మ్తైనాను నేను ఖవ్చరు పంచళాల్చి వాన్‌కోబు టోపి పెట్టుకొని ఉండట నేను ఒకవిధముగా ఎరటిఛాయ ఎత్తు లావు సమానముగా చూపరులకు నొక విధముగా నాకర్షించునట్నుండుటచే నన్నందరూ కర్నూలు నెహూగారని పిల వడము ప్యారంభించిరి ఆసంఘమున ఆ అనుభూతి మరపురానిది ఉన్న స తాధి కశారులలో మం్యకతులలో (ప్రజా (ప్రతినిధులలో చాలా పరిచయ భాగ్యము కలిగినది, బది నాలలిత కళాపరిషత్తు, అభివృద్నికి ఎంతో దోహదము

127

కలిగింప గలచదను విశ్వా;ము ముఖ్యముగా నాకు మరపురాని దినముగా ర్యాష్ట్రావతరఎ బోత్సవము ముగిసినది

అప్పఎ౨నుండి కాం గెసలో నాకు ఒక కార్యకర్తగా గుర్తింపు గలిగినది ట్టణ శాంగెన్‌లో అధ్యఖుడ.గా కాసుల చిన్న తిమ్మయ్య శెట్టి గారు ఉండిరి వారిని గురిలచి కొంత చెప్పవలసి యున్నది వారు మండీ మర్చంటు అనగా దళారి వ్యాసారస్తుడు గొప్ప స్పితి మంతుడు కాకున్నా త్యాగి భోళాశంకరుడు ఎవరు వివయినా ఆశించి ఆతని కడకు వచ్చిబాగా పాగిడితే చాలు తవ్పక చెయ్యండి అని అందుకయ్యే ఖర్చుకు గాను వారు చెప్పినంత ఇచ్చేవారు ఆలోచన తక్కువ ఆవేశము ఎక్కువ దేనిక్టైనా ధ్దెర్యముగా ముందు నిలచేవాడు చదువు భాషాజ్నానము తక్కువైనా వేదికలప్పె తన భాషననునరించి ధ్హైర్యముగా మాటలాడేవాడు (పేకకులు నవ్వుకుంటూ వినుచుందురు పురాణ కధలనుండి ఉపమానాలు అవి సరిగా ఉండిలేకున్నా తీసుకొని వాడుచుండును

నస్వరాజ్యము రావడముతో కాం్టగె” సంస్త విమిచేసిరా ఆ స్పితిలో ఎవ్వరూ ఏిమి అడ్డు చెప్పేవారుకారు ఇటు _పజలుగాని ఆటు డిపార్చమెంటు వారుగాని ఎవ్వరూ వివిధమైన వతిబంధకము కలిగించే వారుగారు. ఆ వాకావరణమును కొందరు యువకుల (పోత్సాహముతో పెద్ద సాహస శార్యమును చేసిన ఘనత కాసుల చిన్నతిమ్మయ్య గారికి దక్కుతుంది*

శానుల చిన్నతిమ్మయ్య గారు అనేక కార్య కమముల నిర్వహణలో నాకడకు వచ్చేవాడు నేను కొన్ని సలహాలిచ్చేవాడిని శాని పతి వ్యక్తి యొక్క మాటలు పాగడ్డలువిని వారి ఇష్పానుసారము (ప్రవర్తించ వద్చు ఆది మంచిదిగాదు మనలను పాగడేవారు మన మిత్రులుగాయ మన తప్పులు చెప్పేవారు మన మిత్రులు ఆని అనేక ఉపమానములు గాంధీగారి హరిజన పత్రికను (బిటిషువారు అపిన వివయమును అప్పుడు గాంధిగారన్స విషయ మును అన్నీచెప్పే వాడిని అతనిని సరిచ్చాన మార్గములో నడవవలెననే వాతా పృతయము చాలా మంచివాడు ఆసూయకుడు ఆతనిని స్వార్శపరుల వీతికి చిక్కకుండా అప్పుడప్పుడు అడ్బ్డుపడుడూ విచ్చినాను

1954లో కర్నూలు రాజధానిని గుంటూరుకు తీసుకొని ఎళ్ళవలెనని

128

తీవృపయత్పములు జరగడము (ప్రారంభమయినది శాసన పభలో ఆందుకు తగిన శాసనమును కొస్తా జిల్లాల వారు కమ్యూనిమ్బు పార్షీ వారు పతిపా దించుట తెలిసినది రాయలోమ శాసన నభ్యులు ఆవగా కమ్యూనిష్టు వార్చీ వారు తప్పమిగతొ వారు ఆందుకు తీవ ఆభ్యంతరము చెప్పట కూడా జరిగినది శ్రీ నీలనంజీవరెడిగారు వారికిచాలా సన్నిహితుడు కళా వెంకట్రావు (వరు అపర చాణిక్క్యుడుఅను (ప్రసిద్ని గలవారు మరి కొందరు కోస్తాజిల్హాల శాసన సభ్యులతోను ఇతర పెద్చలతోను కమ్యూనిష్టు శాసన సభ్యులతోను దీర్చ చర్చలు జరుపుతున్నాను ఆ (పయత్నము వద్దని ఎందుకన తెలంగా ణాను కలుప్పకొని విశాలాంధ ఏర్పాటు చెయ్యవలెనని అట్టు చేసిన హైదరాబాదు భాగ్యనగరము) ముఖ్య పట్టణముగా అన్ని అర్హతలు కలిగి యున్నదని అక్కడికి వెళ్ళుటకు కర్నూలు దగ్శరమార్శమని గాన రాజధాని కర్నూలులోనే ఉండుట మంచిదని అనేక విధములనచ్చ చెప్పచూూరు కోస్తావారు కమ్యూనిష్టులు వినుటలేవని తెలిసినది శాసననభా సమావేశ ములు జరుగుచున్నవి వారములోపల ఈ విషయము చర్చకువచ్చే సూచనలున్నాయి రాయఫారాలు కుదురుట లేదు ఆ నందర్భములో నాకు చాలా బాధకలిగినది కానీ నేనేమి చేయగల వాడనని మిన్న కుండుట మంచి లక్ష్షీణముకాదని ఉడతా భక్తిగా చేతన్తై నంతాచేసి రాజధాని కర్నూలు నుండి పోకుండా నిలుపవలెననే ఆకుంరిత దీక్షకలిగినది ఆంతేనా యోగ్యతను అర్హతనుకూడా పొటింపక ఉన్నాడుగదా హనుమంళుడు ఇఛానుల తిమ్మయ్య గారుషా*డితేగాని హనువ[తుడ. తన బలముతాశు తెలును కొలేడను రీతిన నుసరించి తిమ్మయ్య గారి అంగడికి వెళ్ళిాాము హరి అంగడి పూలబజారులో చిన్నమ్మ వారిశాల నానుకొనియున్నది నాకు చాలొ మ్మిళుడు కాం కార్యకర్త ప్యావలి ఎఅల్హమ్యు గారిని పిలుచుకొని వెళ్ళినాను తిమ్మయ్యా గారు ఆంగడిలోనే ఉండిరి ఇంకొకరు పవ్మనాభయ్య ట్టి గారను మిత్రుడు ఖవ్చరు స్ప్పోరులో పనిచేయు వ్యక్తి అక్కడే ఉంజమ అచి నాకు చాలా శుభ శనూచకము యల్హయ్యగారు పద్మనాభయ్యు గారు నాకుచాలా మి్వితులు రోజు కలిెవారము అనెక విషయములు చ్చుంబే వారము అందరమూ తలిసినాము చాలా సంతోషమబునది

ముఖ్యముగా కాసుల చన్న తిమ్మమ్య మండి మర గంటు కావడము వల్బ స్పెగా పట్టణ శాంగైస్‌ అఛ్యమడు ఇతను చెప్పినచో వ్యాపారు లెల్టరు

129

ఆంగళ్ళు మూముదుస ఆటు యలయ్య గుమాస్తాల నంఘ * కార్యదర్శి ఆతను చెప్పిన బట్టల వ్యాపారుల అంగ ళృన్నియు మూయుదురు దానికి తోడు ఆ బజారులోనే ఉస్తేపల్సి గిడ్సయ్య గారనే కాం్యగిస్‌ వ్యక్తి షరాపు వ్యాపారన్తుడు ఆతనిని పిలిపించినాము ఆతను కూడా ఉద్యమములో చేరుట కంగీకరించినాడు గాన నా ఉద్యమము చక్నగా సాగగలవను ధైర్యము కలిగినది. అందరము కూర్చొవి రాజధాని విషయము జరుగుతున్న పరిస్పితులు అన్ని కూలంకషముగా వివరించిశాను ఎట్టి పస్పితిలోన్తైనా సరే రాజధాని ఇచ్చట నుండి "తిసుకొని పోనివ్వరాదు ఏమైనా సరే తీవమ్హైన ఉద్యమము లేవదీయ “వలసినదేయని అందరూ ఎక్కగీవముగా నిర్ణయింవడము జరిగినది శ్రీ నీలంనంజీవరెడ్డిగారు రాయలసీవు కానన నభ్యులు కళావెంటావుగార చేయి కృషికి మన ఉన్యమము బలమిప్వ గెలదు లేనిచో కొస్తా అల్భధులు మీ కర్నూలు ప్రజలలో ఏలాంటి సృందన లేదు మీరెందు కింత _శద్చ తీఏకుంటున్నారని అన్నప్పుడు మన నాయకు అకు కూడా బాధాకరముగా నుండును న్యాయముగా వారే ఇందుకు తగు విర్చాటు చేయవలసి యుండినది ఎందుకో తామే ఒంటరిగా పోరాడు తున్నాను విది వమ్తైనా మనము ఖచ్చితముగా ఉవ్యమము [(పారంటి తీరవలసినదేయని ధృఢ నిర్మయము చేనశాము.

నన్ను కీరవ్యతము (వాయమ్మ్నారు నొలుగు పేజీల కరషతము అన్ని విషయములు విశదవరిచి _పజలలలో మంచి నృందన ఏర్చడి ఉద్యమము నకు ఘట్సిగా తోడ్పడుట కనుకూలముగా నుండునట్ళు (వ్రాసితిని వెంటనే తిమ్మయ్య గారు మూడు వేల్యపకుళు అచ్చు వేముంచిరి కార్య్థకమము నిర్శయించుకున్నాము మా శావ్యాలయము పెవ్పబజణారులో షెద్ద ద్వారము కలిగియున్న ఇసిఇల కృష్ణస్వామి శెట్టి వ్యతమును చిర్పాటు చేనుకు న్నాము.” (వతిరోజు ఓక ప్రాంతములో బహిరంగనభలు జరుపవలెననియు రాయలసీమలోని ముఖ్యమైన రాజకీయ నాయకులము ఉపన్యాసములకు పిలువవలెనని. అనుకొని మొదటి సదమావేశము మా శ్రార్యాలయము వందే విర్పాటు చేసినాము అది పెద్ద న్మృతము లోపల దేవాలయము ఈశ్వరుడు శికృష్ణుడు మొదల్సెన దేవతా వ్యిగహములున్నవి. వివాహములు కూడా ఆ నత్రములో జరుగుచుండును.-

130

తిమ్మయ్య గారు తప్పెట వానిని పిలిపించి పట్టణములో దండోరా వేమించి నాకు ఏలున్నంత వరకు కరషతములు కూడా పంచినాడు. శాసన నభ్యులకు మంశులకు నంజీవరెడ్ని గారికి అందరికి కచిపష్మతములు పంవ డము జరిగిఫది ఆ శోజు బహిరంగసభకు చొలా మంది _పజలు శాసన సభ్యులు వచ్చినారు 'పెండేకంటి వెంకటసుబ్బయ్యగారు రాయలసీమకే శరి కల్టూరు సుబ్బారావు గారు? నివర్తి వెంకటసుబ్బయ్యగారు చాలా మంది పెద్దలు వచ్చినాము తిమ్మయ్య గారి అధ్యక్ష్రతననే సమావేశము (పారంభించి మొదటి నాఉఊపన్యాసమును దీర్హ ముగా అన్ని విషయములు విశదీకరించి ఈ ఉవ్యమ (పారంభమునకు కారణముల వివరించి అందరూ సహకరింప కోరినాను. కరతాళధ్వనులు మిన్ను ముట్సినవి తదనంతరము పెద్దలంతా ఉపశ్యాసించిరి అందరూ ఈ ఉద్యమములో చేరి జయ్మపద మొనరించు టకు హృదయ పూర్వకముగా కృషి చేయువామని నభలో వాగ్జానమొన శించిరి

రెండవ రోజు సమావేశము కల్సూరు సుబ్బారావు అఆవ్యక్షతన శ్రీరామ భొట్ట వారి దేవాలయము వెనుక మైదానములో వేదిక నేర్పాటుచేసి జరిపి నాము ఖర్చులన్ని తిమ్మయ్య గారే భరింవేనదు కల్నూరు సుబ్బారావు గారు ఆనంతపురంవార చాలా పెద్దవాడు అజానుభావుడు ఎత్తుకు తగ్గలావు వున్నాడు వారు రాయలోమకే గాక ఆంధధ్రకేగాక జొూతియ నాయకులలో ళూడా ఒకరు పెండేకంటి నుబ్బన్యుగారి నీంగళి దామోవరము సంజీవయ్య గారి నంగతి అందరకు తెలుసు నివర్తి వెంకటసుబ్బయ్య గారు కూడా గారి సంగతి అందరకు తెలిసినవాడే హేమా హేమీలు రంగములో (పవే శంచిరి ఆరోజు బహిరంగనభ చాలాబాగా జరిగినది అ సభకు వచ్చిన వారంతా ఏకగీవముగా ఈ ద్యమములో చేరుదామని హామినిచ్చిరి మూడవ నభ కోటయేటియాలో ఈగాటి పాత బస్టాండు దగ్గర కొండారెడ్డి బుుజు ముందు మైదానములో వేదికస్టై జరిగింది (బహ్మాండమ్మెన బహిరంగ సభ అది దానికి పెండేకంటి వెంకట సుబ్బయ్యిగారి అధ్యక్షతన ఏర్పాటు చేసినాము చాలానుంది సాయకులు వచ్చినారు నీలంపంజీవరెడ్డి గారు కూడా వచ్చినారు. మామూలు (పళారము మొవట నా ఉపన్యాసము అందరిని పరిచయము చేయిట ఆనాటి సభలో చాలా మంది మాట్టాడినారు చాయల*మ శాసన సభ్యులు కూడా కొందరు మాట్బాడినారు.. అప్పటికి

131

మూడవ రోజు శాశన సభలో తీర్మానము జరుగవలసియున్నది ఆందువల్ల ఆఅ వేదికప్పె కాసుల చిన్నతిమ్ముయ్య గారు రీవటి నుండి మూడు రోజులు అంగళ్ళు హోటళ్ళు అన్ని మూసి గుమాస్తాలతో సహా అందరూ ఊద్యమ ములో పాల్గొన వలయును అసెంట్సీలో చర్చ జరుగుచున్నది ఎప్పటి కప్పుడు వార్తలు మేము వినివచ్చి మీకు చెవచుందుము విట్టి పరిస్పితిలొను రాజధాని ఇక్కడ నుండి వెళ్ళడానికి వీలులేదు ప్రాణాలు పోయిననరే ఎదిరించి తీరుతాము అని గంభీరముగా చెప్పినారు. నంజీవరెడ్ని గారు ఉద్యమము (పశాంతముగా జరుగునట్టు చూడవలెను విమాతము దౌర్వ న్యమునకు పూనుకోరాదు లేనిచో మా (ప్రయత్త సము చెడిపోవునని తోలిపినార్కు సలేనని అంగీకరించినాము మరసటి రోజు మా శార్యాలయము నుండి నిరావోరదీకీ [పారంభింపబడునని తెలివినాము

మరుసటి రోజు మూకార్యాలయమునకు చాలా మంది వచ్చినారు నిరా హారదీకకు పట్టణము నందలి పెద్దలు షరాపు నంఘ అధ్యనులు పేలాల కొండయ్యుగారు (ప్రముఖ వ్యాపారవెత్త కాశిరెడ్ని వెంకటరెడ్నిగారు సెండేకంటి వంకట మబ్బయ్య గారు ఉస్తేపల్సి గిడ్డయ్య గాకు ఇంకొక కార్యకర్తకు ఎూలదండలు వేసి ఊరేగింపుగా అసెంబ్సీ హాలు దగ్గరకు వెళ్ళి ఆక్క కూర్చొవలయునని నిర్ణయించి ఊరేగింపుతో పూలబజారు వరకు వచే టట వుటికి శ్రీ నిలంసంజీవరెడ్నిగారు వద్దని ఆవనరములేదని మేము చెవ్వువరకు ఇటు వంటి (ప్రయత్నము వద్దు అవసరమని తోచిన మేము చెప్పెదము అప్పుడు అందరము కలసి ఏమి చేయవలెనో నిర్ణయింప వచ్చునన తగిన వ్యక్తితో చెప్పి పంపినారు వెటనే వెనుదిరిగి కార్యాలయముచేరి అందరూ రేపు ఉవయము మునసపుకోర్డు కెదుకుగానున్న (ప్రస్తుత లాల్‌ బహుద్దూర్‌ శాస్త్రి నగర్‌ స్పలమునకు రావలెనని తెలువడమెనది ఆ (పళారమే ఉద యము ఎనిమిది గంటలికంతా అశేషజనము ఆ స్పలము చేరినారు. హరిజన వాయకుడు ఎస్‌ నాగవ్న అనగో పర్నారు నాగప్పగోరు మాతో కలిసినాడు అంచు మించు అతను జూతీయి నాయకుల కోవకు చెందినవాడే రాయల సీమలో అతనే హరిజన నాయకులలో చెప్పుకోతగిన వ్యక్తి ఒక ఎన్నికలో బాిప్ప్రడు ఓ లక్ష్మణస్వామి జస్పిస్‌ పార్టీ తరుపున నిలిచినప్పుడు శకాంగగెస్‌ అభ్య్య్టగా పోటీలో నిలవి గెలుపాందచినవాడు నాగప్ప అతను కలిసినాడు అ

9౩2

రోజు జనము చాలా విపరీతముగా వచ్చినారు - శాసన సభ్యులు ఆసెంబ్నీ8 వచ్చేదారి కావడమువల్న కొండారెడ్ని బురుజు దగ్గర నుండి సాయిబాబా సినిమా హాలు వరకు విపరీతముగా జనము నిలివవాయు వ్యతి రేకుల్తెన శానన సభ్యులనేమైైనా చేతురేమోయను భమయముచే పోలీసు సూపకిండెంటు నర్కిలిని స్పెక్టర్ము న్‌ ఐన్‌ బ్బక్బ ర్ను పోలీసు వారిని కొండారెడ్డి ఒంరుజు నుండిసాయిబాబా ధియేటరువరకు రోడ్డుకు ఈవతలిప్తెపు వరునగా చేశులు పట్టుకొని రోడ్డు పైకి ఏవ్వరిని రానివ్వ కుండా నిలిచిశారు అప్పుడు మాప రిండెంటు గారితోను సర్కిలిని స్పక్సరు గారితోను నేను చెప్పినాను దయచేసి మీవారెవ్వరూ త్వరపడి లారీఛార్మీ వగ్నెరాల పనికిపూనుకో వద్బని మావారి నందరిని ఏలాటి దౌర్వన్యాలకు దిగకుండా మేము చూచుకందుమని హామీ నిచ్చినాను చాలొ సంతోషమునేశు మావారికంతా చెప్పెదనని వారు అట్బులే పోలీసు వారి 60తా చెప్పినాడు.

నేను మా కమిటి వారి కంతా చెప్పి ఆ షోడువునా ఆక్కడక్కడ ఒకొొక్కరిని నిలిపి తొందరపడి ఏమి చెయ్యవడ్యని చెప్పుకుంటూ జాగ తగా కనిపెట్టి చూచుచుండమని వియోగించి మేము నాలుగ్లై దుగురము తిరుగుతూ జాగ్రత్తగా గమనిమ్హా వచ్చినాము ఎ నాగప్పను అసెంబ్నీ హాలు దగ్గరఉండి అక్కడ జరిగే చర్చలు ఎప్పటికప్పుడు వచ్చి చెప్పునట్టు విర్చాట్ళు చేసినాము ఆ (పళారమె జరుగుచుండినది శాసన నభ్యులంతా ఆసెంబ్సీ చేరినారు జనము కేకలు వేసనారు ఎంత చెబుతూ తిరిగినా అ ఉ్నదెకము ఆ పరిస్నితి ఆవిధముగా ఉండినది, ఎవరి మట్టుకు వారు వతివ్యక్తి తీవమ్లైన ఉదేశముతో ఊగిస లాడుతున్నారు. చారికి నచ్చ చెప్పడము మాకే చాలా కష్టముగా నుండినది మాళు మాట ఇచ్చిన (ప్రకారము పోలీసువారు ఏమితొందర పడకుండా మాకు పూర్తిగా సహకరించి నారు మధ్యాహ్నము ఒంటి గంటకు అందరిని భోజనము బేీఫి రమ్మని చెప్పి నేను భోజనమునకు వచ్చినాను జనము భోజనమునకు వెళ్ళేవారు వెళుతూ వుంకేు భుజించి వచ్చేవారు వచ్చుందిగా యధా (ప్రకారము జన మంతా ఉన్నప్నే కనబడుచుండిడిది

నేను భోజనము చేస్తు ఉన్నాను ఒక కార్యకర్త వేగముగావచ్చి సార్‌ శాసన సభ్యులు భోజనమునకు వెళ్ళుచుండ కొండారెర్ని బురుజు దగ్శర

133

కమ్మూనిష్పు శాసన సభ్యుల సప్లై మనవాండ్భు చేయి చేనుకొన్నార్న పోలీను వారు ఎట్లో నర్నిపంపినారు ఆక్కడ చాలా గందర గోళముగా నున్నది ఎవ్వరూ మా మాట వినే పరిస్పితిలో లేు మీరు త్వరగా శావాలి అన్నాడు వెంటనే చేయి కడుగుకొని బిర ఓరా బయలు దేరి నాను. మా రామరావు గేటుకు నమీవపములో మహిళా మండలికి తూర్చు దిశన కమ్యూనిష్టు నాయకుడు చండడ్రా పుల్ఫారెడ్డి తండి నాగిరెడ్డి గారు కళ్చెల డిపో "పెట్టుకున్నారు అది వారి సొంత స్పలము కసట్బలు దండిగా పున్నవి (వంటచెరుకులు) అచ్చట ఏదో గలాటా జరుగుతున్నట్టు దండిగా జనం సుమి కూడినారు నేను వెళ్ళేరస్తా ఆదిఆక్కడిక వెళ్ళి చూచినాను

కర్నూలులో పోలీసు వారికి వమాచారం మందించే వ్యక్తి మద్నికెర శివలింగమ్మ అను ఆమె వున్నది అమె చాలా అసాధ్యురాలు కామాలు పులు పాపులు, లేకుండా ఎడ తెగకుందా మాటలాడు మనిషి అమెను చూచిన చాలా మంది నాయకులకు ఓక విధముగా భయమే అందరిలో తిరుగుతూ వులటుంది పాల వ్యాపారము అమెది వ్యాపారము చెల్లెలువారి తాలూకు మనుషులు చూచు చుంటారు ఈమె మాత్రము రాజకీయాలు అందరితో వ్యవహారాలు జరుపుతూ పుండడమేపని వాకుబాగా తెలుసు అమె చిన్నచిన్న పిల్లలను ఒక గుంపుగాచేర్చి తాను నాయకత్వము వహించి కక్సెల డిపొప్పె వుశకొల్చి దానికి నిప్పుపెక్ళు (వయతళత్నములో నుండినది చూచినాను వెంటనే అమెను ఇవతలకు లాగి బాగా ఛీవాట్ళు పెట్టినాను అక్కడ జరుగుతున్న దేమిటి ఇక్కడ నీవు చేసేపని ఏమిటి అందరిని పిలుచుకొని అక్కడికి రమ్మని భఘట్టిగా చెప్పగా నాకు తెలియకుండానే పిల్లలంతా అక్కడ గుమి కూడినారు.ు. నేను వారి నరస్తూ నే వున్నాను అని ఏదోచెప్పి మొత్తముప్పె పిల్లల నందరిని పంపి ఆమెను పిలుచు కొనివెళ్ళినాను, వ

ఆప్పుడు బన్‌స్టాండు ఇప్పుడు పాతఠబస్‌స్నాండు దగ్గర అజంతా హోటలు జమ్మన్న తిప్పారెడ్ని అనువారు నడుపుతున్నారు. వారిరువురు కర్నూలులో పముఖ కమ్యూనిమ్మ నాయకులు చండా పుల్లారెడ్డి వగ్తెరా కొందరు కానన సభ్యులు అ హోటలులో ఉన్నారని ఎవరో పుకారు పుట్టించి వారు దానితో జనమంతా హోటలులో దూరడానికి ప్రయత్నము చేయు చున్నారు హోటలు *టును ధ్వంసం చేసినారు వెటనే పోలీసు వారు

134

వచ్చిజనావ్ని తోయుచున్నారు ఇస్‌స్పెక్టర్ను ఆంవరూ ఉన్నారు తీవ గందర గోళ మేర్చడినది సరిగా ఆ సమయానికి అకడ చేఏవాను పరిస్తితి అర్భ మయినది. ఒక అన్‌ స్పెక్చరిగొరు నన్ను డండించినారు మీలేమో ఆంవరిని (ప్రశాంతముగా నుండేటట్న్టా చూతుమని చెప్పి తప్పించుకొని వెళ్ళినారు అక్కడేమో ఈవిధముగా కం,టోలు లేకుండా జనమంతా తోసుకొని వస్తు న్నారు అంక మా పనిమేము చేసుకుంటా మన్నార. వెంటనే అక్కడికి మాకమిటి మెంబరు వచ్చిశారు అందరము కలసి జనాన్ని ఘట్టిగా నుఇణో లించి మీరీవిధముగా “ప్రవర్తించిన ఉద్యమము ఫలవంతము గాదు. అసెంబ్బిలో పోరాడే మన నాయకులకు చాలొ ఇబ్బంది కలుగును వారి వాదమునకు బలము తగ్గిపోవును ఈ సాయంత్రము లోపల ఏవో ఒకటి తేలిపోగలదు అంత వరకు ఓపిక పట్టమని అందరిని తిరిగి మైదానము వద్దకు రమ్మని నాగప్పగామ ఎప్పటి కప్పుడు సమాచారము. తెల్పగలరు రండని అందరిని పిలుచుకొని మైదానము చేరాము ఆసెంట్సిలో చర్చలు చాలా ఘాటుగా జరుగుచున్నవి నీలం సంజీవరెడ్డి గారు సర్వ శక్తులు కేంద్రీకరించి కృషి చేయంిచున్నాడు అని నాగప్పగారు వచ్చి చెప్పినాడు సూ కమిటీ వారికంజా జా_గత్తగా చూడమనిచెప్పి నేకు అసెంబ్ని హాలుకు

వెళ్ళినాను ఇక్కడ ఒకవిషయము చెవృవలసియున్నడి. గత ర్యాతి ఒంటి ఘంట వరకు సంజీవరెడ్డి గారు కళా వెంకట్రావుగారు అతర నాయకులు చాలా (యత్నము చేసినారు రాజీకి హైకోర్టును కావలసిన గుంటూరులో ఎర్పాటు చేద్దాము మేము- అంగీకరింతుము రాజధాని మాత్రము కర్నూలులొనే వుండని అని చివరి మాటగా చెప్పారు శాని వారము అంగీకరింప లేదని తెలిసివది అప్పుడు అపగచాణ్యుకుడు కళావెంకటావు నంజీవరెడ్ని గారితో మాటలాడి ఒకకొత్త వ్యూహాన్ని పన్నినాడని అది రాజధాని గుంటూరుకుగాని కర్నూలుకు గాని లేకుండా విశాఖపట్టణానికి మార్చుటకు తీర్మానము 'సెట్టుదమని నిర్శయి.౦చి ఆ (ప్రకారమే శానన సభలో తీర్మానము పెట్టినారు. దానితో ఏజెన్సి ప్రాంతాలకు బెందిన శానన సభ్యులు విశాఖపట్నం శ్రీకాకుళము మొదల్తెన నియోజక వక్శూలకు చెందిన శాసన సభ్యులు కోస్తాం(థ శానననభ్యులలో నుండి చీలిపోయి రాయలఏను కానననభ్యులతో కలసి అందరూ విశాఖపట్టణము రాజధావికి ఓటు చేయుటకు నిర్శయము

135 తీసుకున్నట్టు రహస్యవార్హ మాకు తెలిసినది వారిని చీల్చుటకే ఈ ప్రయా తము జరిగినదని విన్నాము అది మొదట కొస్తాంధులకు తెలియదు తీరా ఆసెంబ్నీకి వెళ్ళి; తర్వాత కమ్యూనిష్టు శానననభ్యులు హైకోర్టు స్మెకటరి యేట్‌ మొదల్సెన అన్నిఆపీసులు గుంటూరులో ఏర్పాటు చేయవలెనని తీర్మా నము పెట్టినారు ఆ తీర్మానము పాసయినది దాని కెవ్వరూ అడ్ను చెప్ప లేదు వెంటనే రాజాని విశాఖపట్టణములో ఏర్పాటు చేయవలెనని అంతకు ముందే మాట్టాడుకున్న (వకారము కళావెంకటరావు గారూ తీర్మానము పెట్టడము చీలిపోయిన ఏజెన్స్‌ (ప్రాంత శానన సభ్యులు రాయలోమ కాసన సభ్యులు అనుకూలంగా ఓటు చేయుటతో ఆది పాసయినది రాజధాని ఒకచోట ఆఫీసులు వేరొకచోట రెండు తీర్మానములు పాసు కావడముతో ఇవి పరస్పర విరద్పముగా మున్నం౦దున ఈ రెండు. తీర్మానాలు రద్బు చేయిడమైైనది కర్నూూలే రాజధానిగా స్పిరపడినవని స్ఫీకరుగారు తెలుపుట హాలంతా గందరగోళము అనుకూలుర ఆనందాలు [పతికూలురుతమ తెలివితక్కువ తీర్మానమునకు ఒకరీనొకరు ఆరచుకుంటూ అంతా బయటకువచ్చే సమయానికి నేను హాలులో (ప్రవేశించివా ఫు, అప్పుడునాకు ఎదురుగా ముండు వావిలాల గోపాలకృష్నయ్య తరిమెల: నాగిరెడ్డి వగ్నెరాలు ఎదురయి అంకేమి స్వామీ మీరేగెలిచారు మేమోడి పోయినాము అనివారు కూడా నవ్వుకుంటూనే అన్నారు అన్యాయమెప్పటికి విజయిము నాధించదండీ అని నేనంటుండగానే నా“ప్ప అక్కడికి వచ్చనాడు ముందు ఈ విషయము మనవారికంతా చెప్పమని పంపినారు జనసుంతా కోలహాలముగా నాగప్పను పెకీ ఎత్తి పట్టుకోవడము కేకలు పెడ బొబ్బలు ఆ ఆనందము వర్శవాతీతము. నేను అప్పుడు నాయకుల వెంట ఆక్కడికి చేరగానే జనమంణా నాయ కుల చుట్టుచేరి పూలదండలు వేసి కొండారెడ్ని బురుజుదగ్గర వేడిక వరకు వచ్చి అచ్చట బహిరంగ నభనాయకుల ఉపన్యాసాలు పటల కరకాళ ధ్వనులుమిన్ను ముట్టినవి ఉవ్యమము ఏలాటి ఒడిదుడుకులు లేక సఫల మమిునది. సంతోషముగా ఇల్ను చేరుకున్నాము ఇది ఒక విచ్చిత సంఘటన చీమలు పెట్టిన పుట్టలు షొముల

136

శిరున్నైన అన్నట్టు నేను విర్పాట్ళు చేసిన కమిటి కాసుల చిన్న తిమ్మయ్య గారి ఖర్చుతో (ప్రారంభమయిన ఉద్యమములు చివరకు నాయకులంతా కలవడము ఆ నాయకులంతా ఆ ఉద్యమము బాగా నడిపినారని లెక్కకు రావడము జరిగినది

విది వీమరుతేనేమి సాధింపదలచినది నెరవేరిశది అంజే చాలు ముఖ్యముగా దీనికి ప్రధానకారకుడు కాసుల తిమ్మయ్య నేను (పేరేపకుడను. మాత్రమే ఎమైనా విజయమునాది అనకుండా అందరిది అని నర్చుకొని సంతోషపడినాను

అప్పటి నుండి నేనొక ముఖ్య కార్యకర్తగా పట్టణ శారగెస్‌ సంఘ ములో నభ్యునిగా చేర్చుకున్నా ఏరు పతి కారక మమునకు అహ్వానమూ వబ్చేది హాజరయ్యేవాడిని ఆస్పటి నుండి కానుల చిన్నతిమ్నాయ్య గారూ వట్టణ కాం[5్‌ అధ్యక్షునిగా ఉన్నంత కాలము (పతి కార్భృత మము నాతో అలోచించే నిర్శయించేవాడు నేకు లేకుండా ఏపని చేయుటలేదు నాటి నుండి తిరిగి లలిత కళాపరిషత్తు కార్థకమములలో నిమగ్నుడన్సై శార్య (కమములు నిర్వహంచుచుంటిం మాకారర్థకమములకు శ్రీప్రకాశంపంతులు గారు తప్ప ఆందరు మంఠులు ఒక్కొక్క కార్మకమమునకు ఒక్కొక్కరి వంళున ఆనాటి ఆధ్యకులుగనో ముఖ్య ఆకిథులుగానో పాల్గొన్నారు ఒక్క పర్యాయము సంజీవయ్యగారు నన్నుపిలిచి మాఖాపన సభ్యులతో ఒకసాంస్కృ తిక పంఘమును ఏర్పాటు చేయుదుము మీ నాటకము శిక్షణ ఇవ్వవలెనని కోరిశారు ఆంగీకరించింాను ఆదే విధముగా సంజీవయ్య అధ్యక్షునిగా నంఘ మేర్చడినది పూజ నేను చేసినాను సంజీవరెడ్డి గారు ప్రారంభము చేసినాము నాతోపాటు అభుద్యయ కళాషరిషత్తు దర్శకుడు కోదండవామయ్యను కూడా ఫిలిచినారు నాటకము నేక్చట (ఫ్రదర్శించుట జరిగినది

శ్రీ

న! అక్పోబరు నుండి 1954 నవంబరు వంకు శీ టంగుటూరు ప్రకాశము పంళులు గారు ముఖ్యమం్మతిగా నుండిరి 19354 నవంబరు నుండి 1935 మార్చి వరకు ర్మాస్టపతి పాలన 1935 దూర్చి నుండి 1956 అక్పొబరు వరకు బెజవాడ గోపాల్‌రెడ్డి గారు ముఖ్యమంతతిగా నున్నారు* 1956లోనే తెలంగాదా నాయకులతో నం వేదించులు జరిగి చివరకు రాజ

137 ధాని హైద్రాబాదులో నెలకొల్పుటకు నిర్శమింపబడినవ. ఆ నందర్భ ములో ముఖ్యమంత్రి ఎన్నికలు జకగవలపి యున్నది, 1956 నవంబరు నుండి 1960 వరకు లం నంజీవరెడ్మి గారు ముఖ్యమంతిగా నున్నారు అఆ ముఖ్యమంత్రి ఎన్నికలలో నంజీవరెడ్నిగారికి బెఐవాడ గొపాలరెడ్ని గాం6ి పోటి కర్నూలులోనే జరిగినది అప్పుడు వార తమతమ అకుకూల శాసన సభ్యులతో రెండు శిబిరముల నేర్పాటు చేసిారు. గోపాలరెడ్డి గారు (వస్తుత నౌరంగు టాకీను ఉండే నృలములొ ఆది బనగానిపలె నవాబు గారితోట బంగ్హా ఉండినది అందులో వారిశివిరము ఏర్పాటు చేసుకున్నాకు నీలం సంజీవరెడ్ని గారు శ్రీ కశిరెడ్ని వెంకటరెడ్డి తోటలో బంగ్భాలో తశ ఆసుకూలురగు శా ననసభ్యులతో శిబిరము నేర్చాటు చేనుకున్నారు మూడు రోజులు శిబిరములు నిర్వహింముడినవి నేను కర్నూలు పట్టణ వమరాపు నంఘములో వభ్యుడను కొండారెడ్ని బురుజు దగ్గర నూతనముగా విర్మింపబడిన షరావ్యు అంగళ్ళలో వాకు 28 నంబరు ఇల్ము అంగడి వచ్చినది కాపురము అక్కడే అప్పు మా సంఘము వారంతా కాంగెస్‌ ఆఖీనూనులే అఆ సంఘమువారు ఈ ఎన్నికలలో శ్రీ నీలంసంజీవ రెడ్డిగారికి సహకరించవలెనని నిర్శయి.ంచిరి ప్పెగా శివిరము నిర్వహించుచున్నది కాశిరెడ్ని వెంకటరెడ్మి గారు షరాపు నంఘ ఉపాధ్య కుడు అందువల్ల సంఘసభ్యులందరూ మూడురోజులు అ శివిరములొో వుండి వారందరికి కావలసిన సహకారము చేయిచు నుండవలెనని ఆంచరిన్సి అక్కడికి పిలుచుకొని వళ్ళినారు నేశు ఎటూ ముందే శాంగగెస్‌ కార్య కర్తనుగాన పట్టణ కాం[గెన సంఘము వారంతా సంజీవరెడ్ని గారికే సహక రించుటకు నిర్శయి ౦చుకొని ఆ మూడు రోజులు అక్కడే వున్నాము ఇంకొ శబిరము వారు నువారిని జా గత్తగా కనిపెట్టి యుండడము ఇక్కడివారిని అక్కడకు వెళ్ళకుండా చూడడము వారికి కావలసిన సౌకర్యాలు వమతూర్చుతూ ఉండడము మొదల్సె నవి కార్యకర్తలవిధి అటు ఈసంఘము తరుపున ఆటు షరాపు సంఘము తరపున నేను పాల్గొన్నాను శాని అక్కడ నా కారస్థకమము వేరయినది దామోదరం నంజీవయ్య గారు నా భుజముస్పైె చేయి వేసుకొని నీవు అర్మణి వాబించు నేను పద్యములు

136

పాడెదనని ఆర్మణి తెప్పించి (వత్యేకముగా ఒకచోట కూర్చున్నాము శాసన సభ్యులలో కొందరు నాటకాను భవమున్నవారు ఉన్నారు వారు వచ్చి కూర్చున్నారు. నేను ఆర్మణి వాయిస్తున్నాను ఒక్కొక్కరే పాడుతున్నారు సంజీవయ్య గాము చక్కగా పాడగలరు అంత వరకు నేను ఎన్నడు విని యుండలేదు అప్పుడు చూచినాను చాలాబాగా పాడగలడు ఆ మూడు రోజులు అప్పుడప్పుడు మా పని అదే

మూడు రోజులు ముగినినది చివరి రోజు సాయంకాలము ఓటింగు జరుగును అందరూ కార్గలో వ్యాన్నలో బయలుదేరి వెళ్ళిరి మేము మాత్రము ఆక్కడే వున్నాము పంజీవరెడ్డి గారు గెలుతురని తెలుసు చాలా మంది తెలంగాణా కానన సభ్యులు మా శిబిరము లోనేవున్నారు ఆ తోట ముందు భాగము కొంత మ్మెదానమున్నది తోట నానుకొని వేదికను సిద్దము చేయ డముజరిగినది పూలదండలు బోలెడు తెప్పించి పెట్టినారు మా సంఘము వారు ఓటింగు అయిపోయినది ఆనుకున్నట్టు సంజీవరెడ్నిగారు పార్చీ నాయ కుడుగా ఎన్నుకో బడినాడు వాము వచ్చే వేళకు మేళతాళాలతో ఎదుర్కొని వాలదండబు వేసి వేదికప్తైకి పిలుచుకొని రావడము మామూలుగా నాదే (ప్రార్భ్శన ముందుగా నేను ప్రార్శనవేస వెంటనే రెండుపద్యాలు రాయ్మప్రోలూరు సుబ్బారావుగారు రచించిన ఆంధోద్యమము నాటివి _పజాసందోహమునకందరికి వినపడురీతి ఉదేశము ఉద్వేగముతో గంభీరన్వరముతో రెండు పద్యములు పాడిశాను ఒన నందొవము నుండి కరతాళ ధ్వనులు మిన్ను ముట్టినవి ఎందుక్సైనా మంచిది అ పవ్యెనుళి [కింవ వాయుచున్నాను

1. ఆశల్‌ కౌతుక పూర్శ చంద్రికలు వాయన్‌, దుర్ని నాచ్చాద నూ
2. శాశమున్విడి బోవ నూతన కళోత్కర్షాపృమ్లై మ్మాతుపూజా 3) భోభల్‌దియి వామ ఈ శుభ దినోత్సాహమ్ము 4) వీక్షించి! నీ ఆనర్వావములిమ్ము పుతునకు అంబా ఆంధధదేవీ మణీ
3. దీకజా కంకణమున్‌ ధరించి జవరయితీ దొశ్యవిచ్చేదరా 1) సేకల్‌ బొంపిరి పోవ ముజ్బగము కంపింపంగలే లెమ్ము 2) ని దక్షత్వంబున కడు లేదుః చరితార్ప్హత్వంబు నీకబ్బు క్సెవ పకుల్‌ గూసిన నేమిలెక్క కడి మిన్‌ పాలింపుమా సోదరా

139

ఆరాడు అద్బితీనయష్పైన ఆనందొత్సాహములతో జండు చేరినాము రాజధాని భాగ్యనగరమునకు వెళ్ళినది ఆది ఆందరకు నమ్మతవ్నెనదే శాన చానికి _పతిఘటన ఏమిలేదు అటు తర్వాత కాసుల చిన్నతిమ్మయ్య గారు అనారోగ్య కారణఖములవల్స్ల పట్టణ కాంైస్‌ అధ్యక్ష పదవి నుండి విరమించిరి ఆస్వానములో శ్రీ పాలాది రామయ్య గారు అధ్యక్షులుగా ఎన్నుకోబడి3.

పాలాది రామయ్య గారు చాలా మంవివాడు నిధానస్తుడు విదయినా ఆలోచించి తనకు వచ్చిననే పనిచేయువాడు. ఇతరుల మాటలకు ఉబ్బి ఆనవసరముగా ఖర్చు పెట్ట వాడు గాదు కాని అవసర సందర్భములలో ఖర్చుకు వెకుదీసేవాడు కాదు జాతీయ పండుగ దినోత్సవములలోను ఎవర్తెన మంతులు వచ్చినప్పుడు ముందు అల్పాహార విందు నిచ్చేవాడు, తిమ్మయ్య తర్వాత రామయ్యగారు కూడా వి కార్యకమము చేయవలెనన్నా వారము రోజులు ముందుగా మా యింటికి వచ్చేవాడు ఇద్వరము కూర్చొని కార్యక్రమము నిర్ణయించేవారము

ఎవర్డెనా నూతన మంతులు మొదటి పర్యాయము కర్నూలుకు వచ్చినప్పుడు సన్మాన పృతమోః స్వాగత ష్నృతమో ఆలోచించి నిర్ణయించే వారము కొందరికి పంచరత్నాలు నవరత్నాలు పద్యముబు వాసేవాడిని పద్యములు నేనేచదువవలెను ఇంకొకరు చదువుటకు అంగీశ3ంచడు స్వాగత పతములు సన్మాన పషృతములు ఆయన చదువవలెను ఈ రీతిగా అవి నేనే తయారుచేసి ఇవ్చేవాడిని వాటిని అచ్చు వేయించేవాడు

బహిరంగ సభ విర్చాటుటేసే యడల మేము ఇవ్చరము నిలిచి అన్ని విర్పాట్ళు చేయించేవారము ప్రార్చన నేనే చెప్పవలెను. ఈవిధముగా అరువది ఎనిమిది వత్సరములు కలిసి పనిచేసినాము ఇద్చరము సమ వయస్క్కులము ఇప్పుడు నాకు అతనికి ఎనుబది ఏండ్కు వయస్సు అంతేగాదు స్వాతంత్యో త్సవ సందర్భములలో నేను చెప్పిన వారికి కవికో గాయకునకో శటునకో ఎవరో ఒ౬ కళారాధకునికి వన్మాశము జఏపేటట్సు విర్పాటువేసి వుంటిని నాకు వారు సన్మానము చేసినారు. ఈ సశ్మానముల కారర్మకమము నాలు గేళ్ళు మాత్రమే జరిగినవి

140

నేను మం్యకులకు వ్రాసిన పంచరత్నాలు నవరత్నాలు కాపీలు భృదముగా వున్నవి రాకురాను కాంగెక నంక్పలో కలుషిశమేర్పడి స్వార్మ సరకులు ఎక్కువ కావడముతో నేనువాటిలో పాల్గొనడము తగ్గించితిని (పార్శ నకు ఆడపిల్హలను ఏర్పాటు చేయుచుంటిని కాని కార్య్మకమము మ్యాతము మామూలు గానే ఇవ్భరము కలి చేయవలెను ఆది మాతము రామయ్య గారు అధ్యవిడుగా నుండిన ఇరువది ఎనిమిదేండ్డు అట్టులే జరిగినది.

అందరు మంతులు తెలిసినా ఎన్నడూ నా సొంత విషయములో గాని ఇతరుల విషయములోగాని ఎవ్వరిని ఆశ్రయించి ఎరుగను కొన్ని పర్యాయ ములు పరిషత్తు విషయముతప్ప రామయ్యగారు మునిసిపల్‌ ఛెర్మెన్‌ గాను యంయల్‌ సి గాను అర్యవ్వైశ్య సంఘాధ్యహడు గాను ఇంకా ఆచేక సలఘములకు అధ్యక్షులుగా నుండేవారు కర్నూలులో వి కారస్థకమము ఎవ్వరు చేసినా రామయ్యి గారు ఉపన్యాసకుడు గానో సభాధ్యహడు గానో ముఖ్య అతిథిగానో పాల్గొనేవారు. చాలా ఉత్తముడు పట్టణములో మంచి పేక తెచ్చుకున్నాడు రామయ్య గారు నాయందు చాలా ఆప్యాయత గౌరవము కలిగియుండేవారు వారి ఇంటిలో వ శుభకార్యమైనా నేను పంచ రత్నాలో నవరత్నాలో [వాసుకొని వెళ్ళాలి వారు నన్ను నూతన ఖడ్డ్చరు వ్యములతో సత్కరించేవారు. మాయింటిలో కూడా వి శుభకార్యమున క్హైవా తవ్చక వచ్చేవారు ఈ విధముగా పరవ్పర స్నేహభావము మా ఇగవుఏ మధ్య పెంపాందినది.

నేను 1960లో కర్నూలు కరణము.గా ఉద్యోగములో చేరూకు లలిత కళాపరిషత్తులో నా శిష్యుడు కర్నూలు రెవిన్యూ ఇన్‌ స్పెళ్ళరుగా నుండి నాకుటుంబ పరిస్తితుల గమ?౦చి బలవంళముగా చాకాపని అప్చించి నాడు అందువల్ల అంతకు ముందువలె కాం గె? శార్య్యకమములళలో చురు కుగా పాలొనడమునకు వీలులేదు గవర్నమెంటు ఉద్యోగములో మండి రాజకీయములలో పాల్గొన కూడదు కదా కాని రామయ్య గారు వదలలేదు యధా (ప్రకారము కార్యక్రమములు మామూలు పద్దతి ప్రకారమే జరుపు చుంటిని నమావేశములకు ఆవో-నములు యధావిధిగా వచ్చేవి ఆయినా మును పటివోలె కాక కొంత జొగ్రత్త పడేవాడిని ఏమయినా వేదిక లెక్కడము జరుగుతూనే వుండేది 1972 సంవత్తరముతో ఆంధధృ్యపదేళ్‌ (వ్రభుత్వములో

141

శ్రీపి వి. నరసింహారావు గారు ముఖ్యమంత్రి పదవిలో నున్నవుడు అనేక శారణముల వల్మ్బ కోవెలకుంట్ట శ్రీటవి నుబ్బారెడ్ని గారు తన మంతి వదవికి రాజీనామా చేసి అంధను (పత్యేక ర్మావృముగా తలంగానా నుండి విడి పోవలయునను ఉద్యమము (ప్రారంభింవగా ఆది దిన దినమునకు తీవ రూవము దాల్చ్బుట కడవలో విషాద నంఘటనలు జరుగుట దానికో అంళా కొందరు మంత్రి పదవులు వదలి ఉద్యమములో చేరుట అ ఉద్యమకారులు కర్నూలులో రెండు పర్యాదుములు బహిరంగ నమావేశములు జరిపినప్పుడు నేను ఉద్యమములో ట్రవేశించి వి+వి. నుబ్బారెడ్ని గారితో పాటు వేదికస్తై త్మీవముగా ఉపన్యసించివాను. అప్పుడు మా (గామోద్యోగుల సమ్మె కూడా జరుగుచుండెను అందువల్న్మ నిర స్యయంగా ఆకార్యకమములో పాల్గొన్నా ను ఆ తదనంతరము మంతి వర్శ్మము వపడిపోవుట ర్నాష్ట్రపతిపాలన ఏిర్చడుట అందరెరిగినదే ఈవిధముగా నేను అవకాశమున్నంత వరకు యధాశ్తిగా రాజకీయములలో పాల్గొని చివరకు నంన్న పరిస్తితులు బట్టి పూర్తిణా వదలు కున్నాను రానురాను కాం(గెస నంశ్పి సిద్దాంతములకు దూరము కావడమువల్న తరచుగా కార్యకమములకు వెళ్ళుట తగ్శించినాను పాలాది రామయ్యగారు అధ్యక్ష పదవిఅశారోగ్య కారణమువల్గ వదలుకున్నారు. ఆనాటి నుండి ఏ కార్య కమములకు వెళ్ళుట లేము కారినాలో గాంఫ సిద్దాంతములు మా,తము పోలేదమయధావిధిగా ఖద్చరుధారణు (ప్రవర్తన నియి మాలు వీలున్నంత వరకు అమలు పరచుమునే యున్నాను ఇంతటితో ఛా

రాజకీయముల విషయము ఏరమించు చున్నాను

ఇక ఆవ్యాత్మిక తత్వములో నొ అనుభవములు

చిన్నతనము నుండి ద్హైవభక్సి పాపభీతి సహజముగా ఉండేవి నేకు మెనరుతీరి ఉద్యోగము అవగా గొౌమకరిచీశము మాతం డిగారి వల్ల పారం పర్యంగా సం్మకమించినది ఈవివరము మొదటి అధ్యాయములో విశదముగా వాసియున్నాను ఆంతవరకు మామూలు కౌమారదశలో నెట్టుందురో అక్కే గడిచివది. నే ఉద్యోగమునకు వచ్చిన తర్వాత మొట్ట మొదట సావితి వేషముతో రంగ స్పృల (ప్రవేశము గలిగిన పిదప నాటకములో అన్ని

42

పౌరాణకములే నేర్చించుటలోను నొ నాటకములకు పాటలన్నియు నేనే రచించుచు [క్రమంగా హరికధలు _వాయుట చెప్పుటలోను కొంత ఆధ్యాత్మిక విషయములు తెలుసు కొనవలసన అవనరము విర్చడుటవల్సను ఆందుకు సంబంధించిన కొన్ని పుస్తకములు చదవుట వల్లను కొంత జిజ్నాన నాలోబయలుచేరినది

మౌ (గ్రామమునకు మైలున్నర చూరంలోనున్న కలుగొట్ట యను గౌమవాస్తవ్యుడు నల్హాన్‌ చృకవర్హుల అనంతా చార్యులవారు మా (గామము (పాధమిక పారశాల ఉపాధ్యాయులుగా వచ్చి ఒక బాడుగ అల్సు తీసుకొని ఉండెను వావ పరమభక్త శిఖాముణులు కల్న కపటములేని వ్యక్తి ఎంతటి వారిన్తైనా ఎదుటనే వారి తప్పులను చెప్పి దండించేవాడు చారంక1ు చాలా మందికి భక్తి కొందరికి భయము కూడా వుండేది ఇతర వ్యాసంగ ములు లేవు తనస్కూలు పని అంట్తో పూజలు (ప్రతిరోజు ర్యాతి ఒక ఘంట భజన చేయుచుండేవారు

మంచిగ్మాతము చక్కగా పాఠగలడు నంగీతము నేర్చుకున్నారో లేదో తెలియదు గాని త్యాగరాజ కీర్షనలు ఇతర పాటలు తామకొన్ని రచించి ఆ పాటలు భజనలో చక్కగా గానం చేపేవారు. వారికడ తబలా ఉండినది బాగా వాయి.౦చేవారు. భజనలో తబలా వామ ంచుకొంటూ ఆర్భంి శృతి మ్మా్‌తము పెట్టుకొని భఒన చేసేవారు

నేను (ప్రతిరోజు వాంంటికి భజనకు వెళ్ళేవాడిం నేను నాటకములు నేర్చి పాతలు వేసి కొన్ని పాటలు పాడట అలవాటు అందునను ఆర్మశీ కూడా వాయించేవాడిని గాన (పతిరోజోవారి భజనలో అర్మణి నేనే వాయిస్తూ వుండేవాడిని అప్పుడప్పుడు పాడుచుంణశేవాడిని

ఆ ఆచార్యుల వారికి నాయందు ఒక పత్యే శాభిమాన మేర్చడివది వారి సహచర్యము నన్ను చాలా (పవావితున్ని చేసిశది వారు ఎక్కడ హు౨కథధలు ఒప్పుకున్నా ఆర్మోంిష్పుగా నేనే వెళ్ళాలి నన్నువదలే వాడుకాదు మౌ ఇద్బ్చరికి అంత ఆన్యేన్యత నిర్చడినది (ఈమంగా వారి దినచర్యలు వారి భక్తితత్సరత వారి (కను $క్షఐు ఇవన్నిచూచి నాలో కొంత మార్పు శ్రమంగా చోటు చేసుకున్నది

143 మా (గామములోనే గాదు చుట్టు పట్ట (గామాల వారు కూడా వారం చాలాభక్తి గొరవము చూపించేవారు వాలో ఆవ్యాత్మిక చింతన చోటు చేసుకొనుటకు మూడు కారణము లున్నవి ఒకటి దారద్యము చాలా వరకు ఇది ఉన్నచోట భగవంతుని యందు భక్తి సహజంగా నుండగలదు ఇక రెండవది (గామ పెరిస్ఫి తులు నేను కరణము గధా మా (గాను ముననబు ఆ చుట్టు ముట్టు (గ్రామాలలో చాలా పలుకుబడి గలిగినవారు. (వభుత్వములో గూడ వారికి పలుకుబడి కలిగి వర్వాథీ శారములు చెలాయించు చుండేవారు, వారికి ఎదురు నిలచేవారు గాని ఎదురు మాట్టాడేవారు గాని లేరు అట్టి పరిస్తితిలో (గామ సంబంధమైన వి వ్యవహారములలో శల దూర్చశ ఉద్యోగరీత్యా ఆవసర మైెనంత్‌ వరకూ ఎంత వరకు మాటాడాలో అంత వరకే జా(గత్తగా మాట్లాడి వచ్చేవాడిని ఆ (గ్రామములో నేను గౌరవంగా ఉకకవలెనన్న ఎవ్వరితోను నన్నుగాని నా ఈటుంబమును గురించి జాని (వేలెత్తి వి పార బాటును వి తిప్పును చూపించుటకు వీలులేని రీతిగా జీవితమును తీర్చి దిద్నుకోవాలను భావము ఇవి నన్ను ఎక్కువ ఆధ్యాత్మికా చింతనా పరునిగా మార్చుటకు తోడ్చడినవి శ్రీ మాన్‌ ఆనంతాచాశ్యులవారు తన శ్వగామమ్హెన కలుగొట్టకు ఉపా ధ్యాయుడుగా ఐధిలీఅబయి మూ (_గామములో ఇలు ఖాలీ చేసి వళ్ళిపోయిరి అది నాతోపాటు ఆందరికి బాధాకరముగా నుండెను వారవయస్సులో వి మంత పెద్ద వావగాదు ముప్పది ఐదేండ్భుండును వారు వెళ్ళిన తర్వాత భజన కార్య్యకమము నిలుప కూడదని భావించి తి; మూ ఇల్నుచాలా పెద్దది తల వాకిలికి ఒక వైపు ఆరుగు షుమారు నలుబది వఐది మంపి కూర్చొను నంతటి రెండవ వ్లైపు ఆరుగు సుమారు వది పమన్నెదు మంది కూర్చొన వచ్చును రెండు అమలకు మధ్య నడువ దాంలో పద మంచి కూర్చొన వచ్చుకు అంతపెవ్సవి ఫెద్స అరుగుప్పె గొడకు ఒక హడువున్నది ఆందులో శ్రి *ీతా రామ లక్ష్మణ ఆంజనేయ పటము పెట్టి (ప్రతిదినము రాతి భజవానంతరము భజన విర్పాటువేసితిని నాకత ఆర్మణి తబలా యుండెడిది ర్మాతి (ప్రండెండు

144 గంటల వరకు భజన అరుకు పొరుగువారు నా తొవున నాట౩ములు నేర్చు కొనువారు వచ్చుచుండి3 నాటకము శిక్షణ ఉన్న రోజులలో నాలుగు పాటలు పాడి హారశిచ్చే వాడిని తక్కిన రోజులలో మామూబుగా పండెంకు గంటల వరకు భజన చేసెవాడిని అయిన తర్వాత కూడా ఒంటి గంటవరకు కబుర్శు చెప్పుకుంటూ కూర్చొనేవారము, పడుకునే టప్పటికి రాతి రెండు గంటలయ్యేది నాటే శికణ ఉండినా అంతే టయమయేది ఈవిధముగా భజన చేయడంలో రోజు రోజుకు భక్తులు ఎక్కువ ఆగుచుండ అందులో కొందరిని ఒక గుంపుగావేసి (గామ చివరనున్న శివా అయములో రోజు వామ భజన చేసేటట్టు ఏర్చాటు చేసితిని నేను (గామ కర ణము గాన కొందరు వర్తకులకు ఒకొక్కరు ఒక నెలవంతున భజనకు దీపారాధనకు నూనె వూదిబత్తులు, బెల్లము, కుంకుమను (పతి సోమవారము 'అంకాయ ఇఅచ్చేటట్సు వీర్చాటు చేసితిని మా యింటికడ మామూలే (ప్రతి సోమవారము మేము శివాలయమునకు వెళ్ళేటట్ను (వతి శని వారము వారు మా ఇంటికి వచ్చేటట్ను ఏిర్చాటు చేసియుంటిని. నేను ఆ గ్రామములో నున్నంత కాలము అక్కే జఏగినది నేను కర్నూలు చేరిన తర్వాత కూడా మా వూరి శివాలయములో నేటికిని అనగా యేఎది వత్సర ములుగా భజన జరుఒచున్నది మరియు ఆషాడశుద్చ వికాదళి పధచెకాదశి ఆ రోజూ ఉదయిము నుండి అఖండ భజన సాయంకాలము శ్రీ సత్యనారాయణ స్వామి వ్రతము రాతి శ్రీ అనంతాచార్యుల వారితో హరికథ మధ్యలో భక్తులందరికి పానక పన్నేరము పంచుట జరపుచుంటిని. ద్వావశి నాడు పారల ఉదయము ఏడుగంటలకే భోజనములు కలుగోట్ట రామళ్ళకోట (బాహ్మణులు ఐదారు మంది వచ్చేవారు వారి కంతా భోజనములు ఈవిధముగా జరుపుచుండే వాా౫ను అంతేగాదు నాకుఆర్హ మయ్యే కొన్ని అధ్యాళ్మిక (గంధాలు ఆర్భము శాని కాకపోని భాగవతము భారతము రామాయణము లభించిన వాటినంతా చదువు చుండేవాడిని శ్రీ ఆదిశంకరాచార్యులవారు రచించిన, నర్వవేదాంత సిర్దాంతసార నం్టగహము శ్రీ స్వామి వివేకానంద సెట్టు అనగా వివేకానంద

145

చరిత విజయము? కర్మిః ఇక్తి జ్ఞానయోగములు (పబోధరత్పాళరము ఇవి చదువుటయే గొక మ్మాగామమందలి వృద్దులు పాలము పనులు చేయుటకు చేతగాని ర్హైతులు మరి కొందరు నత్కాలకేవముల యందలి ఆనక్షి గల వారు (వతి దినము పాయం్శతము నాలుగు గంటల కంతా వచ్చి మా ఆరుగుప్పె కూర్చొనేవారు నేను (పతిరోజు ర్యాతి రెండు గంటల వరకు నిద కజుల్గొనుట వల్ల మధ్యాహ్నము భోజనము చేసివడురొనే వాడిని వారంతా వచ్చి కూర్చుంటూనే గాభార్య నన్ను లేపుచుండును. (ప్రతిరోజు కర్మ భక్తి జ్హాన యోగములు అయిపోవువరకు రోజు సౌయుంకాలము ఒక గంట చదివి చెప్పేవాడిని ఇందులో ఒక విశేషము

నాకు పొఠశాలలో నాలుగ్హె దు తరగతుల శకఓణ విచ్చిన ఉపాధ్యా యుడు రిస్పెర్దయి ఉండివారు (ప్రతిరోజు 'శక్చగా వచ్చేవారు వారు భారత భాగవత రామాయణాది (గ్రంధములను చదివి చెప్పేవారు... వేదాంతి ఓక గురువు కడ ఉపదేశమును కూడా పొందినవాడు పాఠశాలలో నన్ను చాలా మొద్చునని వాకు చదువు రాదని ఎడమ మోచేతప్పె క్యరతో కొట్టిన దెబ్బ ఇప్పటికి నల్లగా మచ్చగా మచ్చుకు నిలిచినది అట్టివారు కూడా రోజు వచ్చి తడ్చగా వినేవాడు అప్పుడప్పుడూ అనేవాడు వారాయణరావు ఎంత వాడవైతి వయ్యా నిన్ను ఏమి రాదని దండింవన నేనే వేడు నీకడ అనేక విషయ ములు థెలుసుకొన వలసివచ్చివది చాలా నంతోషమవే వారు. ఇది గూడా వా అవ్యాత్మికా తశ్చా-వికి ఆది కూడా ఒక అకఘభవము.,

ఆఅవదూతల దర వము

కోడుమూరు ;ర్హాలో చేరిన అద్బగిరి_గామములోరామదామ గొరమ మహాభక్తుడు బాలా కాలము కింద పమాధియగుటవారికి _పతపంవత్సరము మూడు రోజులు తీకణాల చేయుచుందురు అగౌమమువకు చెందిన వ్యక్తి వారిపెరు రామదాపి వమాది చెందిన రామదాసు మరల జన్మించినాడని (వతితిం తం వెంటుకలు గడ్పము మీంమువరిగి పుండును వమసు) వలుబది. సంవత్నరములలోపే ఉండగలదు. కాపామ గుడ్పలంటూ వుండవు ఎవర్సెనా వంచ కట్ది్కై అలాగే ఉంచుకుంటాడు ఎవరైనా

146

అంగి తొడిగితే ఆలానే ఉంచుకుంటాడు సాధారణముగా పేదవారు నివసించే వీధులలో ఎక్కువగా తిరుగు చుండును మా వూరికి అప్పుడప్పుడు వచ్చు. చుండును వచ్చినప్పుడు మాయింటికి రెండు పర్యాయముల్సెనా వచే వాడు వారు వచ్చినప్పుడు ఏన్నైనా పండుగలు వచ్చిన గాని లేదా వూరకేగాని భోజనమునకు రమ్మని పిలిస్తే సరేనంటూ వెంట వస్తూవస్తూ ఎప్పుడో ఏ సందులోనికో ఎళ్ళి వుంటాడు వచ్చు చునా డని నమ్మిఇంటి చ*రకు వెళ్ళి వెనక్కు చూచిన ఉండదు మాటలు అఆశవారు మాట్లాడినిట్లూ మాట్టాడు చుండును ఎవరు ఏమడిగినా చెప్పేది లేదు తనలో తానే విమో అనుకుంటూ వుంటాడు బకోనారి భోజనము చేస్తానని కూర్చుంటాడు అంతా వడించిన తర్వాత చెంగున ఎగిరి చక్పగా వెళ్ళిపోతాడు ఒకోసారి భోజనంచేస్తాడు

ఒక రోజు ఉవయిమే మాయింటికి వచ్చినాడు నన్ను న్నిదలేపి నొడు ఇంకా ఇద్దరు ఆయన వెంట వచ్చినారు ఉన్నట్టుండి కెవ్వున కేకవేసి ఆయ్యా అమ్మో ఇద్పరు ముగురు చంపి బావిలో వేఎరి గదాని ఏమేమో తిట్టుకుంటూ కూర్చున్నాడు ఒక గంటసేపు ఉండిన తర్వాత మా (గ్రామము వర్తకుల అమ్మాయిని మీదిచేముల కిచ్చివుండిం. ఆమెను చంపి బావిలో వేసినారని తెలిసి తల్ని దధ్యడులు ఏడ్చుకుంటూ వెళ్ళినారని తెలిసినది రామదాసు గారి మాటలు అప్పుడు అర్హవ్వెనవి ఒక రోజు మా యింటికి వచ్చి నియిల్కు చూద్దాము సవా అని చక్కగా లోవలికి వచ్చి దొడ్డిలో నుండి పశువుల బంటిలో అడుగు పెట్టి అయో అయ్యో ఐంరె పొడి చిందయా నా చెంపంచాొ వగిలి రక్తం అబ్బా చెంప వేలాడుతుందే అంటూ వెంటనే బిరాబిఠరా పరుగెత్తి వెళ్ళిపోయి.నాడు మూడవ రోజే మా నాయినమ్మ తొంబది ఏండ్శ వయస్సు బరె పాడచి కుడి భాగము చెంపంతా (వేలాడుచు రక్తము విశేషముగా కారినది వెంటనే కర్నూలుకు తీసుకుని వెళ్ళి చికిత్స చేబము.ంచినాము రెండు నెలలకు బాకయినది

ఒక పర్యాయము శా పెద్ద కుమారుడు అనగా ఇప్పుడున్న పెద్దవాడు పుట్టిన నాలుగవరోజు వాడు స్వర్శస్తుడయి.నాడు అప్పటికి నాలుగు సంవత్సర ములు ఆ అబ్బాయి ఒక మహాపురుషుడు ఆ అబ్బాయి రెండు సంవత్సరముల వయస్సులో నేను వూరిలో లేనప్పుడు ఒక తేలు కుట్టి ఏడుస్తూ వుండగా

క కీ

మా తల్ని రామదాసు పూరిలోనే వున్నాడుఆని ఆ అబ్బాయిని ఎత్తుకొని వెళ్ళి నవట రామదిసు గారు చూచి నేను నికొగక్నె వస్తావరి చూస్తున్నాను* రమ్మని చేతులతో ఎత్తి దాని జోలికి ఎందుకు ఎళ్ళావని ఒక్క ఊపు ఊపి మా తల్మిగారి చేతులలో వేఫనాడట అంతే అబ్బాయి నవ్వుతూ. ఎడువు మానుకున్నాడట నేశు వూరునుండి వన్తూనేనాకు వాభార్య మాతల్లి కలిపినారు

ఈ విధముగా ఒక విచ్యితమైన పద్బతిలో ఎవ్వరికి అంతు చిక్కని రితిలో ఆందరితో కలిసి వుండినను ఎవ్వరికి అంతు చిక్కక వుండేవాడు నేను కర్చూలు చేరేవరకు అప్పుడప్పుడు వారిని చూన్స్తునే వున్నాను బుద్ని పుట్టినషుడంతా మాయింటికి వస్తూనే వున్నాడు శాని ఆంత మాతంతో మన మాట వింబాడని ఎవ్వరూ నమ్మని రీతిలో వ్యవహారిన్తూ వుండేవాడు. ఇది అవదూతలలో ఒకరీతి కాబోలని అనుకున్నాను తదనంతరం కొంత కాలానికి సమాధియె రారని తెలిసినది

ర30డవ అవదూత

ఒకతూరీ మా వూరిలో ఉవయను చెంబుతో నీరు తీసుకొని బహిర్చే శము పెళ్ళుచుంటిని వూరి చివర ఒళ వ్యక్తి వూరి లోపలకం వస్తూ నాకె దురు పడినాడు + ఆజానుబాహువు ఆరడుగుల ఎత్తు వుండును ఎత్తుకు ఈగిన లావు పున్నాడు నల్బగా వంటిప్నై గుడ్డలు లేవు ఒక కౌపీనము మా్యతమున్నది (గోచి బట్ట) అతని ముఖంలోవిదో తేజస్సు గోచరించును, నన్పు చూచి చిన్న చిమనవ్వు చిందించినాడు. నేను అట్బ నవ్వి వారికి తెలుగు భాషవచ్చి వుండవని భావించి వచ్చిరానిఉర్సులో ఎక్కడ నుండి వస్తున్నారు ( కాన్సి అయా మహరాజ్‌ ) అన్నాను వెంటనే కుడిచెయ్యి. స్పెకి ఎత్తి వెనక్కు చూపి తెరిగి ముందుకు చూపి నిలువ కుండా నన్ను దాటి వెళ్నినాడు అనగా దాని అర్హము వెనుక నుంచి వస్తున్నాను ముందుకు షోళున్నానని భావమని అర్హము. చేసుకున్నాను సాధారణంగా మహనీయుల వచనాలు అర్భము చేసుకొనుట చాలా కప్పము అంతే నేను బహిర్చేశము ముగించుకొని ఇంటికి వచ్చాను సరిగ్మా అదే నమయానికి ఆవ్యక్తి మా ఇంటి ముందు నిలచి నన్ను చూచి అప్పటి వలెనే

148

చిరునవ్వు నవ్విరాడు నేను నివ్వెర పోయినాను

అ సమయములో వారికి విమయినా ఆలోరము ఇళత్తుమన్న ఉవయం పూటగాని వంటకాదు ర్మాతి చేసిన జొన్న రొక్ళె ఉండినది. ఉర్చూలోనే రోటీ ఖాతాహ్హై క్యా మహరాజ్‌ ఆర్నాను తెమ్మని స్పెగా చేసినాడు తెచ్చి ఇచ్చినాను తీసుకోని ఏమి బదులు పలుకకుండా వెళ్ళి పోయినాడు మరి ఎవ్వరింటి తిడ ఆగలేమ ఆవీఫీ చివర వరకు చూచినాను ఆతర్వాత మరల కనుపించలేదు ఇది ఒక అవదూత అలక్షణమ?ి భావించినాను వారు ఎవ్వరికి అంతు చికే వారు కారనినొకు తెలును

మూడవ అవదూత ఇక మాపూరిలోనే ఉన్నప్పుడు మూడవ ఆవదూతను చూచు భాగ్య

ము కల్సినది మావూరి పొలిమేరలో మాగామమువకు మెలున్నర దూర ములో శ్రీ ఒుగ్గరామలింగీశ్వర స్వామి దేవాలయములున్నవి- పర్వతముల మధ్య చాలా ఆనందంగా నుండును ఇదివరకే వివవముగా (వాసోాను

అ బంగరామలింగేశ్వర క్షేతములో (పవహించు కాల్వనీరు ఆచ్చటికి వ్కెలు దూరములో నుండు భూములకు పారుచుండును అచ్చట తమల పాకు తోటలు కూరగాయల తోటలు చూవూరివారు చుట్టు (పక్కల వూర్చ వారు సాగచే.యి చుందురు మారు.౦టి దొడ్తివాకిలి వైపు వడ్నె వెంకటన్న అనువ్యక్తి వుండేవాడు ఆతనికి ఆ శోటలలో ఒక తోట కౌలుకుచేయుచుండే వాడు ఒక రోజు అతనువచ్చి స్వామి మన బు*లొ ఎవరోఒక్ర స్వామి వచ్చి వున్నాడు ఎంతఅన్నము పెట్టినా తింటాడు, ఎన్నాళ్ళు 'పెట్టకున్నా ఆడు గడు ఎవ్వరితోను మాట్లాడడు తనకు తానే ఏవేవో అనుకుంటూ వుంబాడు అవి చాలా చిన్నగా వుంటాయి సరిగా వినిపించవు ఎవర్సైనా గుడ్డలు కట్టిస్తే అంగి తొడిగిస్తే వూరికే పుంబాడు ఎవరైనా వాటిని విడుచుకొనిపోతే ఏమి అనడు రోజు ముగ్గురము నల.ఫ$ంము ఆయనకు _పత్యేకముగా అన్నము కట్టుకొని పోతాము ఒక్క మెతకుకూడా మిగల్బడు ఎవరో చాలా మహా నీయుడున్నట్నళ్ళాడని చెప్పినాడు ఒకరేజు ఎ్మరటి ఎండకు ఒకబండస్టై అశ్కే కూర్చున్నాడట ఎందుకు స్వామి కాలును గదా (పక్కకు రమ్మని

149

పిలిచినా వలికేది లేదు చిన్నగా నవ్వుతాడు అన్నాడు వారిని చూడాలని బుద్ది పుట్టింది నాకు మొదటి నుండి భక్తులను వజ్నానులను చూడాలని చాలా ఉత్సాహము

మరునటి రోవే నేను నాతోపాబు ముద్ద్హరు అందరము అన్నము పవ్వు చట్బి ఒకొక్కకు ఒక్కొక్క మూట కట్టుకొని వైళ్ళినాము

సాధారణముగా ఆ (పకృతి శౌందర్యమైైన నృలమునకు అప్పుడ వ్వడు ఏన్హైనా పదార్హాలు చేసుకొని ఎళ్ళుతుంటాము అది ఒక వవిత్రమ్టైన సము, ఎత్తుప్పె ఆ కత దేవాలయములు మూడు స్మ్యతములు గలవు వృల మహాత్యము (వ్రాసినాను ఆందులో ఒకన్మతములో కూర్చొని యున్నాడు అవ్యక్తి తెల్లటి ఎరుపు అంక ఎత్తు గాదు పొట్టి గాదు కొంత మందంగా వుండును, మూతిప్పై మీసములు నెత్తిప్పె వెంటుకల. లేవు మేము వెళ్ళి తాము నమస్కారము చేసి కూర్చున్నాము నావ్హైపుచూచి చిరుశవ్వునవ్వినాడు సుకొని పోయిన అన్నము మూట వారి ముందుంచినాము చేతికి ఏదివస్తే *వి తింటాడు కలిపేదిలేదు ఒక్క మెతుకు మిగుల్బలేదు ముగ్నురము కీసుకొని వెళ్ళినది పూర్తిగా తిన్నాడు ఏమి అడిగినా విమి చెప్పేదిలేదు సన్నగా వినవడి వినపడని రీతిలో ఏదో అనుకుంటూ వుంటాడు మళ్ళీ ఒక రోజు వెళ్ళి ఒక ఖద్నరు శాలువ కప్పినాను మళ్ళీ మూడవ రోజు వెళితే ఆ ఇాలువలేదు అడిగితే ఏమి జవాబు ఉండదు ఒక రోజు వర్షము విపరీత ముగాకురిసినది మరుసటి రోజు వడ్నె వెంకటన్న వచ్చి బుగ్శలయ్య లేడు స్వామీ ఎక్కడో వెళ్ళినాడు అని చెప్పెను మళ్ళీ మమనటి రోజు వెంకటన్న తోటకు వెళుతూ తోట సమీపములో రెండు కొండల పాయ మధ్య కూర్చోని ఏదో బట్ట చేతికి తగిలితే గుంజినాడట రాలేదట చుట్టు కొంతమన్ను తీశా ఉట అ స్వామి తత అగువించిందట అంతా తవ్వి ఆ స్వామిని బయటకు తీపి కూర్చో జెబ్బినాడట ఎందుకు తీసినావని చిన్నగా అన్నాడట ఆ కొండల మధ్యకూర్చొని వుండగా వర్తమువచ్చి వాగు ఆయనస్నైె పాం మట్టి చెత్తలో కూరుకు పోరయినాడట వెంకటన్న ఆక్కడ చెట్టు నుడి నాలుగు కట్టలు తెచ్చి నాలుగు పక్కల గుంజలవలె పాతి ప్పెన చెట్ట ఆకుల కొమ్మలతో పందిరివలె వేసి అన్నము పెట్టివాడట ఆ రాతికి వచ్చి” చెప్పినాడు మరు దినమే నెను మా (గ్రామ మువసజ ఇంళా ఇవ్వరస్కూ ట్రోటొదూచి వాంక

150

అహారము. సెట్టినాము ఈవిధముగా కొన్ని రోజులుండి ఎచ్చటికో వెళ్ళీ పోయినాడు

ఈ విధముగా ముగ్గురు ఆవదూతలను చూచే భాగ్యము నాకు చిన్న తనముననే ఆనగా యవ్వన దశలో కలిగినది అది నా అదృష్పము పతి అపదూత నన్ను చూచి చికనవ్వు నవ్వితే నా వెంట వున్నవారికి ఆశ్చర్యము అదేమి నిన్ను చూచినట్ను మమ్ముల చూడరే అనేవారు

ఈ విషయాలన్ని తలచుకున్నప్పుడు నాలో ఏదో ఒక విచ్చితమైన శక్తి ఉన్నట్టు ఆది ఆధ్యాత్మిక శక్తేయని అనుకునే వాడిని అట్సి మహనీయుల వెంటనే గుర్తించేవాడిని కాని పారిని విమి నిర్భంధించే వాడినిగాను ఆది నాకు తెలుసు ఆ మహనియులు ఒ౩6కి చిక్కేవారు కాదని అట్టి వారిని నిరోధించుట తగదనే నాభావన చాలు నాజన్మ ధన్యత గాంచిందనే అనుకునే వాడిని

కర్నూలు తాలూకా వల్కూరు (గ్రామములో ఖాజాహుశేన్‌ దానను ఒక మహాభక్తుడు నమాధి ఆయినాడు ఆతని కుమారులు ఇర్వురు ఆ పీరా నికి అధిపతులుగా నుండేవారు వారికి చాలా (గామాలలో శిష్యులుండే వారు మా (గ్రామములో నహితము శిష్యులున్నారు ఆప్పుడప్పుడు ఇద్బరన్న దమ్నులు ఒక్కొసారి ఒక్కరే వచ్చి ఒక నెల వరకు ఉండేవారుః వారుండుటకు వారి శిష్యులు ఆంతా కలసి ఒక దర్నా కట్టించినారు థూరి వెలుపల వూంకి అనుకొని వున్నది ఆ దర్శాలో వారివిడిది వారు బాలా తత్వాలు [వ్రాసినారు సోరకాయ వికనాదము వాయిస్తూ తత్వాలు పాడేవారు ఒకచేత ఆ బుజ్జప్టై (వేళ్ళ వుంగరములతో తాళము వాముంచే వారు చాలా ఆనంవంగా వుంటుంది మంచితత్వాలు మంచి అర్భముతో కూడివవి"” ఘటము గండికోటన్నా ఇలలో ఏకోటా లేవన్నా " ఆనే తత్వముకూడా వారు (వాసినదే వారికి భంగు (తాగే అలవాటున్నది ఒక శిష్యుడు ఎప్పుడూ వారి వెంట వుంటాడు ఆది తయారు చేసి ఇస్తుంటాడు ఇంకొ విశేషము వారు మధ్య పాశము శూద్చా చేయుచుందురు. ఎంతనే తాగని. ఏ మాత్రము మత్తు గలిేేద్‌గాదూ ఎవరు వచ్చిసా మామూఖిగా _ఎశాంతముగా మర్యాదగా విన యంగా మాట్మాడేవారు వారికి జాతి మత కుల వివక్షత లేదు కుంకుమ

1561 కూడా మొనటికి నామముగా ఒకొసారి పెడుతుంటారు. ఒకోసారి విభూతి పెడు తుంటారు, రామనామము శవనామము గోవింద శబ్బము ఎక్కువగా వాడు చుందుకు ఎవరు తమను చూడ వచ్చినా గోవింద గోవింద రాండి నాయ నాయని పిలిచేవారు కూర్చొమని తమ దగ్గర కూర్చో పెట్టుకునేవారు మహమ్మదీయిల్సెనా అందరిని నమానంగా భావించేవారు ఇది వారి కడ మన్న గొప్పతనము ఎవరిక్తైనా భూత (పత పిశాచాలు పట్టినా విడిపిస్తారు యంత్రములు వేయుచుందురు బొషధములు కూడా ఇచ్చు చుందురు అదివారిపద్పతి

నేను (ప్రతిరోజూ ఉదయము చెంబుతో నీళ్ళు తీసుకొని బహిర్చేళానికి అటువైపే వళ్ళేవాడిని ఆ కార్యము ముగించుకొని అ దర్శాకువచ్చి అక్కడ కాళ్ళు కడుగుకొని లోపలికి _పవేశించు చుండ అంకదూరము నుండే గోవింద గోవింద రాండి నాయనా వస్తిరా దయచేయండి అని మర్యాదగా డగ్శర వరుపుస్తె ళూర్చోమేవారు ప్రతిరోజు కనీసము ఒక గంట సేపబుగా వారి దగ్శర ఉండేవాడిని ఆనేక అధ్యాత్మిక విషయములు చర్చించేవారము వారు తత్వములు పాడేవారు నేశు కొన్ని తత్వములు వ్రాసియుంటిని అవి పాడ మనేవారు వినిపించేవాడిని చాలా ఆనందించేవారు,

ఈ విధముగా _పతి పంవత్సరము వచ్చి ఒళ నెల వుండి వెళ్ళవారు వారున్నన్ని రోజులు నేను వెళ్ళేవాడిని ఈవిధముగా అధ్యాత్మిక తత్వవేత్త లను కలుసుకొనుటలో వారి వాక్యములు వినుటలో వాకంతో అనంవము ఉత్తేజము కలిగించేది ముఖ్యముగా (ప్రతివారు నన్ను అమితంగా గౌర వించేవారు నాలో ఏదోశక్తి ఉందని భావించేవారు కొందరు అడిగేవారు కూడా ఇంకొక ఆంశముతో మా (గామము విషయము ముగించి కర్నూలు చేరుట పారంభిచెచను

వెల్ళుగ్ని ఫిర్కా కేర్ళదము జోన్‌ తాటాకా కేల్వవము కమ్మాలు $న్నా శేంద్రము వెచి కరణము గాన ఈ కేరదములక్కు వళో వలెను చూ గ్రామ " మువకు ఐమమెళ్ళ దూరంలో నున్న ఉలి వంద కొండకు వెళ్ళి ర్తైలులో ఐస్సుకో వెళ్ళవలెను అప్పుడు మాహ్హరికి బనున్షలులేవు ఇవ, ఫ్లు వున్నవి,

152

ఐదు మైళ్ళ దూరము కొంత దూరము పాలములు మరి కొంత దూరము ఆడవి మరికొంత దూరము కొండలు కనుమలు, ఇది దారి ఉలి వెందకొండలో తరుచు వన్తూ పోతూ వుండడమువల్బ అక్కడ స్నేహితులు పరిచయస్తులు డండిగా ఎర్చడియుండిరి అందులో బలిజ శంకరప్ప చాలా మంచి స్నేహితుడు వారికి బట్టల అంగడి ఉండేది (గ్రామ రెడ్మి కరణము కూడా బాగా వరియస్సులే

ఒక పర్యాయము ముడుమాల శంకరరెడ్డిగారు జిల్హా బోర్డు అధ్య కుల.గా ఎన్నిక్తైెన సందర్చమున ఆ (గ్రామస్తులు వారికి సన్మానము ఏర్పాటు చేసి మాకు కూడా ఆహ్వానము పంపియుండిరి అందువల అకార్య (శ్రమములో పాల్గొని అచ్చట నుండి కర్నూలుక. వెళ్ళి రావాలని నలుగు రము బయలు దేరి వెళ్ళినాము ఉలివెంవకొండలో ముఖ్య వీధిలోనేనా మ్మితుడు శంకరప్ప అంగడి ఆక్కడికి వెళ్ళినాము శంకరప్ప భోజనమునకు ఇంటికి వెళ్ళినాడని తెలసి అంగడి లోపలికి వెళ్ళిాాము

అక్కడ ఒక వింత సంఘటన జరిగినది (పక్క (గ్రామము నాయ కల్ను అ (గ్రామకరణము నాకు బాగా తెలిఎననాడు మా ఫిర్మా వెళ్ళుర్తి కరణమునకు సమీప బంధువు అక్కడ కలసేవాడు నేను కర్నూలుకు వెళ్ళినవ్వడు అప్పుడప్పుడు ఆక్కడ కలిసేవాడు డోన్‌లో కలిసేవాడు కలిసిన చోటల్లా హోటలుకు పిలుచుకొని వెళ్ళి బలవంతగా ఫలహారము కాఫి ఇప్పించేవాడు ఎంత వలదన్నా చాలా బలవంతగా నిర్భంధంగా తినే వరకు వదలేవాడు కాదు

ఆరయి.తే ఆతనికి దురలవాట్ళు జొన్హి మత్తు పానియాల శేవనము వ్యభిచారము మాంసభక్షీణు కూడా వుండేదని విహ్నాను అప్పుడప్పుడు [గామ ములో ఏమో గొడవలు సృష్టించి ఛీవాట్ళు సందర్భాను సారంగా దెబ్బలు తినేవాడని కూడా విశ్నాను, కాని నన్ను మృాశతము చాలా మర్యాదగా చూచేవాడు, +ఆకకు మేమ్ము శంకరయ్య ఆంగడి లోవలకు వళ్గిరప్వుడు ఆక్కడ నిలు చొని వుండి డం బ్నూగా తాగినాడేనూ వేను గమనించకుండా పరిచయమును బట్టి అతని భుజుముస్పె చెయి వేసి ఎష్టాడు వస్తివి బావున్నావా అని పలుక

153 రించినాను ఆంతలో వూహించని రీ8 కుడివేతితో నాఎడమ చెంప ఫెళ్ళునుని కొట్సినాడు వీమి అర్భముకా లేదు అఆట్బచెంపప్పైె చెబ్యు పెట్టుకొని నిల బడినాను అచ్చట ఒక గొప్ప ఆర్మంిష్టు తురుమెళ్ళ కంపెనీలో నెలసరి జీతంలో ఆర్మణష్సుగా వుండేవాడు నాకుబాగా పరిచయము అతను ఇంకొకరు మాఇద్సరి మధ్య నిలచి స్వామీ పోనివ్వండి దయచేసి మళ్ళీ మీరతనిని ఏమి అనవద్నండి అని చేతులు జాపి నిలుచున్నారు. నేను ఎత్తు ఎత్తుకు తగిన లావుచాలా భారీగా ఉండేవాడిని సావ్మితి నాటకములో యముడు వేసేవాడిని కొట్టిన వాడు చాలా బలహీనమైన మనిషి నన్నగా కొంచెము పొట్టిగా వుండును. నేను నిజముగా తిరిగి కొట్టిన ఒక్క (వేటుకే ఎగిరి (కిందపడే వాడు కావి నేనేమనలేదు ఆతను అంగడి దిగి చక్కగా వెళ్ళినాడు. ఇంతలో నామ్మిళుడు శంకరయ్య నలుగురు మనుషులతో కస్బెలు పట్టుకొని రావడము నావ్హైపుచూచి నిన్నేవడొ కౌట్టినాడట వాశివడు ఎక్కడు న్నాడు ఈపాలిమేరలోనే వానిని పాతి పెడుదుము నేను చిరునవ్వు నవ్వి వదు వానిని మీరేమీ అనవచ్చు ఆతను నాకు గురువు అట్టి స్పితిలో నాలాంటి వాడిని ఎన్నశూ పలుకరించ వద్దని గుణ పాఠం చెప్పినాడు నా జీవితములో అటువంటి వానిని పలుకరింపను అది నాకు ఒక హెచ్చరిక అందువల్ళ నాకు ఉపకారము చేసినాడు ఆతనికి నమ స్కరిస్తున్నాను దయచేసి మీరు వెనక్కు వెళ్ళమన్నాను గో ఇది మౌ 8వ మానము మా వూరికివచ్చి నీవు దేబ్బతిన్నావన్న అది మాళీమానము మేము నలుగురిలో తలెత్తుకొని తిరుగుట సిగ్గు చేటగుమగాన వానిని వదలమని ఘట్టిగా అన్నాడు ఆప్పుడునాప్టె మీకు నిజంగా అభిమానమే ఉండిన కట్టెలు పారవేశి వెళ్ళండి లేనిచో మీఇష్పృమన్నాను దానితో అంత శాంతము పనికి రాదు ఆనుకుంటూ కక్క్రెలు ప్రారవేశ తనతో వచ్చిన వారిని వెనక్కు వంపినాడు ఈ ఓర్చు ఈ సహనము తగిన ఆలోచన ఇవన్ని నా అధ్యాత్మికాను భవము యొక్క (పభావమనే నానమ్మకము దీనిని బట్టి ఎవ్వరైనా (గహింప గలరు అతన్ని నేను తిరిగి కొట్టడమునళ్ళి అతని6 వచ్చే అవమాన మేమి లేదు ఆది వరకే ఆడవారితో సహ దెబ్బలు తిన్నవాడే కొడికే నాకొచ్చి గౌరవ

154 ముమిలేదు ఆక్బి వారిని పలుకరించుట మంచిది గాదు ఒక నీతిని (గహంచిశాను

తిరిగి నేను బజారులో వెళ్ళేటప్పుడు ఎదురు పడినాడు వడివడిగా వచ్చి నారెండు చేతులు పట్టుకొని మై కములో మెమ్ము కొట్టినానట నాది తప్పయి.౦ది నన్ను క్షమించినానంకే విడుతును ఇవి చేతులుకావు కాళ్ళనుకో మ్మని బతిమి లాడినాడు నేను నవ్వి నీవు నాకు ఒక గుణపాఠము నేర్పిన గురువువు నీళు నమస్కరిస్తున్నాను మళేం ఫరవాలేదని నమన్నరించి వెళ్ళినాను ఇది ” సిద్దాంతము జీవితమంతా ఇదే విధానములో నడచినవీ. ఈదినమే గాదు నా యెనుబది ఏండ్న జీవితములో నాకు శత్రువేలేడు నేసె వ్వరిం ద్వేషింపలేదు నన్నెవ్వరూ. ద్వేషింపలేదు ఇది యచార్శము ఇదేనా జీవిత లత్యము భగవంతుడు అదే విధంగా కాపాడుతూ వచ్చినాడు

మౌ (గామములో స్పిర నివాసముంఉిన కాలము ముప్పది సంవత్సర ములు అందులో నేను ఉద్యొగమునకం వచ్చువరకు మైనరునే అంత వరకు * నొ చరితలేదు నా పందొమ్మివవ ఏట ఉద్యోగములో చేంనాను ఆక్కడ నుండే నా చర్మిత పారంభము 1931వ నంవత్సరములో ఉద్యోగములో చేరినాను అంతవరకు పారశాల చదువు తవనంతరము కరి౭కమునకు ఆవ ' సరమ్హైన పరీక్షలకు చదువుట పర్వే వీటితోనే కాలము గడచినది 1941వ సంవత్సరములో కర్నూలుకు వెల్హవలసిన పరిస్శితి ఏర్పడినది పది సంవత్స రములనా మా (గ్రామ కాపురములో జంగిన నాచరిత యందలి ఆధ్యాత్మిక అనుభవములు ముఖ్యమైనవి మాత్రమె వ్రాయడమ్టైనది ఎన్నో మరెన్నా వున్నవి ఆయినా ఇది చాలనే దీనితో ముగింపు చేయుచున్నాను.

1912 నుండి కర్నూలుకు వన్నూ పోతూ. చివరకు పట్టణమున క018వ సంవత్సరము కర్నూలులో స్పిరపడము జరిగినది ఈ విషయములు మొదిటి భాగంలో వివరంగా వున్నవి ఆ విడు సంవత్సరముల మధ్య శాలములో అప్పుడప్పుడు వూరికి వెళ్ళివచ్చుట డోస్‌ తాలూకా ఉడుముల పాడు [గాముములో నాలుగు నెలలు నాటకములు రెండు నేర్చుట జరిగినది. ఆ నాలుగరలు.దు నెలలలో ఒక విశేషము ఆ భగవంతుడు వావల్స జేయించి

155

నేను ఎక్కడికి వెళ్ళినా ముఖ్యముగా భజనలు హరికథలు దేవా లయములు వీటి యందే ఎక్కువధ్యాస ఆఅ గౌమములో ఒకేఒక దేవాల యము బస్సురోడ్ను నానుకొని యున్నది ఆ దేవాలయము ఎన్నడో ఏ పెద్ప్చల కాలంలోనో చెక్క దెంతెలు దూలములు నృంబములతో కట్టియున్నారు, నేను అవ్లరిలో చేరునవ్చటికి శధిలావన్సలో నుండి వి శకణములోన్సైనా వడిపాయ్యేటట్టు వుండినది. (గామస్తులు వివ్వరూ అ విషయమై శద్ద తీసుకోలేదు. రెండు మాసములు గడచిన తర్వాత ఒక రోజు (గామపెద్పల అనంతా దేవాలయమునకు ఎదురగా రొడ్డు కావలనున్న (గామరచ్చ బండ కడకు పిలిపెంచినాను వా రిహార్చలు రూము కూడా అచ్చటనే యుండిశది ఆందరూ వచ్చినారు

అందులో వినేషమేమన నూ పెదనాగ్న కుమారుడు ఆ _గామకరణము వారి కఎనే నేను కంణము. పరిక్ష చదువుకున్నది ఆయన ప్రచండుడు ఎవ్వరూ బములు చెప్పే సాహశ]వుండడు నాశుు భయమే ముయుకరు ఆఅ (గామ రెడ్డిగారు పెద్ద భూస్వాములు అయినా మా అన్నమాట ఎదురు చెప్పరు, ఆ రెడ్నిగారీ చిన్నాయశ సక్కిలిని స్పెక్టరుగా నుండి రిప్తెర్మయి ఛొమములోనే వున్నాడు వారిని పిలిపించినాను అందరూ వచ్చిన తర్వాత అ దేవాలయమును గురించి అన్నివిషయములు వివరించినాను నాకుదేవుడు ఆర్భిక సంపదనివ్వలేదు గాని వాక్సంపద నిచ్చినాడు దానితో ఎటువంటి వారిన్హైనా మెప్పించి ఓప్పించగల న్చు నాస౦యిగాడు ఆ పవ్బతినే చెప్ప- వలసిన విధానమంతా చెప్పి వారిని మెప్పించి శాశ్వతంగా నుండునట్టు రాతి మూలములు రాతి సృృంబములు స్పైన పెద్ద రాతిబండల కప్పశి ఆంతా రాతి తొనే భదంగా పునరి ఇర్మాణము చేయిచుంటకు ఒప్పించినొను. అక్కడికి నమీపములోనే భోగవోలనే (గామమున్నది ఆ (గామము దగ్నర తెల్లరాయి గనులు అగ్నీ అక్కడే చిక్కును కట్టడమునకు లావుతెల్లరాళ్ళు లభించును

అప్పడే దేవాలయ పునర్నిర్మాణ సంఘమను పేర ఒక సంఘమును వర్పాటుచేసి అందుకు రామిరెడ్డి గారు అధ్యటలు మా అన్నగారు కార్యదర్శి అ (గామము పెద్ద వ్యాపారస్తుడు రామ సుబ్బయ్యను కోళాధికారిగా పదు న్హైదు మందిని కార్యవర్న సభ్యులను అన్ని జాతుల వారితో ఏర్మాటు చేసి నాను. అప్పటి కప్పుడే ఆరువేల రూపాయల విరాళములు కాగితముపె వేసినారు ఇద్సరు వర్తకులతో రెండు గర్భగుళ్ళు కట్టించుటకు వస్పించి

156

నాను ఆఅ దేవాలయుము 1953ఎ సంవత్సరమునకు పూర్తయినది ఈనాడు బస్సులో డోన్‌ మార్నములో వెళ్ళేవారు (పతివారు చూడవచ్చును మరి కొన్ని శత్రాబ్బముల వరకు ఆ దేవాలయము శాశ్వతముగా నుండ గలడు

శు నందర్శములో ఒక విషయము మనవి చేయుచున్నాను దేవా లయ పునర్నిర్మాణమునకు పురాతన అలయమును పూర్తిగా పడగొట్టి సమీవ (గామమ్హెన బోగవోలు (గామము నుండి తెల్స రాతివి దూలములు న్నంబా ములు ప్పెైన పరచే బండలు కట్టుటకు రాళ్ళు నేను ఆ వూరిలో వున్నప్పుడే తెచ్చి యుండిరి నాటక పదర్శనముల అనంతరం నేను తిరిగి కర్నూలు చేరితిని కాని అ దేవాలయము నాల్సు ఐదు అడుగుల ఎళ్తు గోడలు కట్టిన తర్వాత పని నిలివి పోయినది గర్భ కూల్లలో వున్న దేవుళ్ళప్పై రెండు తడకలు షోటిలు పెట్టి నిలిపి యున్నారు దేవుళ్ళు వానకు నానుచు ఎండకు ఎండుచు వుండడము ఆ (గొమస్తులు ఎవర్తెనా కర్తూలుకు వచ్చు నపుడు వున్నది వున్నట్టు వుండనీకుండా పడగొట్టడము తిరిగి పూర్తి చేయకుండా అదంతా మీరు చేసిన పని ఆవినన్ను దండిస్తు వచ్చినారు రెండు మూడు పర్యాయములు (గాము పెద్ప్చలకు ఉత్తరాలు వాసిాను ఒక సంవత్సరం కొమమనియు మరియొక నంవత్సరం 8€రా వచ్చిందనియు అందువల్ల పని నిలిచి పోయిందని త్వరలో పూ చేయఎదుమని ఐదులు (వాసి వుండిరి? చివరకు 195?లో నేను సంఘ ఆధ్యక్షునికి కార్యదర్శికి వచ్చే నెల 1వ తేది లోపల పనిపారంభింవనిచో నేను మీవూరి రచ్చ కట్టప్పై నిరాహార దీక్షకు కూర్చునుటకు నిర్మ్శయించుకొన్నాను అని వాసితిని వెంటనే వారు అప్పటికప్పుడు విరాళములు వసూలు బేసి 1953 సంవత్సరమునకు పూర్తి గావించిరి. ఈవిధముగా ఆ దేవాలయమ పునర్నిర్మాణము పూర్తి ఆగుటకు కృషి చేయడము జరిగినది అది నేను చేఎుంచిన మొదటి ధర్మ కార్యము ఆది వాకు చాలా తృప్తి నివ్వడమేగాక పట్టదలతో పూనుకొనిన ధనము లేకయే ఎంతటి ఇార్యమ్హైన సాధించ వచ్చును అను దృథి నమ్మకము నాలో విర్చడినది

నొల్లవ అవదూత నేను ఉడుముల పాడు (గ్రామములో -నాటకములు నేర్చు సంవర్భ

157

మ.న ఒక రోజు డోన్‌కు వెల్లవలసి వచ్చినది అక్కడికి డోన్‌ రెండున్నర మెళ్ళే వుండుట వల్ల స్టెకిలుస్పె వెళ్ళివచ్చే వాడను ఆరోజు స్పెకలు వేసుకొని పోవుచుండగా డోన్‌లో రోడ్నుకు ఆనుకొనివున్న శ్రీందకు ఒంగిన ఒక చెట్టు కొమ్మను వట్టుకొని ఒక వ్యక్తి నిలుచుకొని వుండెను, ఆతను ఆంత పొడగరి కాదు పూర్తి పొట్టియు కాదు నడుము నుండి మోకాళ్ళ వరకు గుడ్డను కట్టుకొని యుండెను నేను అతనిని అంత పరిశీలనా దృష్పృతో చూడలేదు. స్టెకిలుప్లైె వెల్సుచూ చూఛాయగా చూచినాను ఎవరో పిచ్చివాడ్డె వుండవచ్చని భావించి నాపని డోన్‌లో ముగించుకొని తిరిగి పుడుములపాొడు చేరితిని

మటనటి రోజు మధ్యాహ్నం నేము మా అన్నగారు బోజనము చేయు చుంటిమిి మౌ 'పెన్పమ్మగారు వడ్డించి బయటికి వెల్ళిచూచి వచ్చి ఎవరో ఒక తిక్కవాడు మన సోపా మెటబ్ళక్కి సోపాలో మూలకున్న చాప చుట్టను పర్చుకొని పక్కన కూటిలో వున్న పంచాంగమును పట్టుకొని డూర్చున్నాడని "నారు భనుము వేస్తుందని త్వరగా భోజనం చేసివాడిని తరమండి అని చెప్పిశది మేము భోజనం ముగించుకొని వేళులు కిడ.గొానుటకు బయటకు వచ్చితిమి అతడు కూర్చున్న సోఫా కూడా మా అన్నగారిదే ఇంటికి సోఫాకు మద్యన రస్హా వున్నది సోఫాకు ఒక (పక్కన నందువున్నది ఆ సందుకు ఎదురుగా నూ అంటి,నానుకొని ఒక వేప చెట్టు అరుగు వున్నది లోపలికి వెళ్ళి మా అన్నశో ఇతను నాకు డోన్‌లో కన్చించాడని చెప్పితిని ఇతను పిచ్చివాడు కాదు ఇతనిలో ఏదో పత్యేకత వున్నదని ళూడా చెప్పినాను బయటకు వచ్చి సోఫాలోకి వెళ్ళినాను నన్ను చూచి వెనుకటి అవ దూతల వలె చిన్నని చిరునవ్వు నవ్వినాడు మా అన్న గారు వారికి తెలుగు భాష వచ్చునా? రాదో అని ఉర్పులో భోజనము చేస్తారా అని అడిగి వారు సరేనని తల వూపినాడు లోపలికి వెళ్ళి ఒక జొన్న రొళ్బె తెచ్చిచ్చి నాడు ఇచ్చి ఇరువురము ఇంట్నోకి తిరిగి వెళ్ళి తాంబూలం వేసుకొని తిరిగి వెంటనే బయటికి వచ్చినాము కాని అకడ లేడు (పక్కన అరుసుప్పె కోతి రొక్టై తింటూ వుండెను. మా అప్నేగారు అతనికిచ్చిన రొట్టెను కోతి గుంజుకొన్ని తింటూందనే అభ్మిపాయముతో ఒక చిన్నరాయి తీసుకొని దానిని కొట్టపోగా సోఫా (ప్రక్క సందులో నుండి మార్‌ నక్కొ, మార్‌ నక్కో అని శబ్బము వినిపించింది. వాన్త్నవముగా మేము అతనికి గాని ఆతను మాకు

156

గాని కన్చించడు ఆశ్చర్యము వేసినది ఎట్లో ఆతనికి సంగతి తెలింినది అతను సామాన్యవ్వైన వ్యక్తి శాదు అనే ఒక అఆభ్మిపాయము విర్చడి నేను చక్కగా రోడ్డుకు అవతలి వ్లైపు వున్న రిహార్సల్‌ రూముకు వెళ్ళినాను పగలు కూడ కొంత మంది నటులకు పద్యములు శిక్షణ అచ్చే వాడిని యదా (ప్రకారము లెగ్‌ ఆర్మోనియం తెరచి $క్షణ (ప్రారంభించినాను.

ఆంకలో మా ఇంటి దగ్గర వుండి; ఆతను చక్కగా రిహార్సలు రూముకు వచ్చి వాకిటిలో నిలబడీ హిందీలో ఒక పాట పాడివాడు, _నాకు హిందీ బాగ రాకున్ననూ హిందీ సినిమాలు ఎక్కువగా చూచి నందువల్మ్బ భావమును (గ్రహింపగలను అతను పాడిన పాటలోని ఆర్హము మానవులు తాము చేసిన పాపమును భగవంతునిప్పె రుద్దెదరు ఆంతా భగవంతుడే చేయించు చున్నాడని అనుకొందురు కాని ఆందులో భగవంతునికి ఏ మాత్రము నంబంధము లేదు ఎవరి కర్మ వారే అనుభవించ వలసిందే అనే భావము దానితో అతనొక మహనీయుడని స్పిర పరచుకొన్నాను చాలా, చక్కగా (శ్రావ్యముగా పాడి వెంటనే వెళ్ళి రచ్చ బండప్పె కూర్చున్నాడు. నేను ఒక చిన్న నోటు బుక్కు ఒక పెన్ను తీసుకొని వారు కూర్చొన్న చోటుకు వెళ్ళి ఆ పుస్తకములో ఆ పాటను వాసి ఇమ్మని నాకు వచ్చి రాని" ఉర్పులో అడిగినాను. తిసుకొని రెండు ల్హైెన్ను వాసి చేతికి వాపసు ఇచ్చి నాడు, ఆది చూచి అబ్బుర పడినాను అందులో స్వచ్చమైన తెలుగులో లోకమంతా లోభులా కానరే నిరుపేదల అని మ్మాతము వాసినాడు. మీకు తెలుగు కూడా వచ్చునా అని అడిగినాను వచ్చు నన్నాడు. రూములో పాడిన పాటను తెలుగు ఆక్షరములో [వాసిఇమ్మని మరలా బుక్కు కలము వారి చేతికిచ్చినాను. మరలా దానిప్పె నాలుగు ల్సెన్లు వాసి ఇక చాలు పటు అని నాచేతికిచ్చి చక్కగా లేచి వెళ్ళినాడు కాని ఆయన (వాసినది హిందీ భాషనో సరస్కృతమో అర్హము కాలేదు సృకము వలె అన్పించినది సరేవారి ఇవ్పము ఇందులో ఏమున్నదో పండితులతో చూపించు. కొనవలెనని ఖావించి కళ్ళ కద్చుకొని తిరిగి రూముకు వచ్చినాను సాయంకాలం శాఫిక్తై ఇంటికి వెళ్ళిళను ఆక్కడ మా అన్నగారితో జరిగిన విషయమాలన్నీ చెప్పి వారొక మహానియిలని చెప్పాను కాఫి శాగిన అనంతరం మా అన్నగారు మరియు. అద్మరు పెద్ప మనుష్యులు నాతోపాటు రూముకు బయలు దేరి

159

వచ్చుచుండ రోడ్డుకు ఇటువైపె వూర వాకిలిలో ఒక చినిగి పోయిన గోనె సంచిని తలకు చుట్టుకోని కూర్చున్నాడు నేరు వాకి చూవి వారితో మీరు ఇంతకు ముందు పొడిన పాటను వినవలెనని ఈ పెద్దలు వచ్చినారు గాన రూముకు రమ్మని పిలిచినాను సరేనని మావెంట బయలు దేరిశారు

వచ్చుచున్నాడనే అభ్మిపాయముతో రోడ్డు దొటి మేము రూము చేరినాము, శాని అతను రాలేదు రోడు స్పెననే నిల్ఫ్చున్నాడు. మా అన్నగారు పెద్దలు రమ్మని పిలిచినారు కాని రాలేదు నేన్ను పిలువగానే చిరునవ్వుతో వచ్చి ఆరవము? కన్నడము? ఇంగ్శీఘ. హిందీ, మొదల్సెన ఆరు? ఏడు భామలలో ఒక్షాక్క భాషలో 'ఓక్కొక్క పద్యమును చెప్పి చక్కగా రోడ్డు ప్పెకి వెల్ళి తిరిగి చూడకుండా ఎట్ళో వెళ్ళి పోయినాడు మళ్ళి ఆతము కనపడలేదు ఒక రిద్నరు వేరేవారు వచ్చి వగలంతా వూర్చలో తిరుగు తుంటాడు రాత్రికి ఆడవి ప్టైవు వెల్శాితుంటాడని మేము రెండు మూడు సార్గు చూచామని అన్నాడ

మా అన్నగారు. పెర్పలు ఎందుకూ విడివి ఎడితిరి నివు చెవితే వింటాడు వుండమని చె్చెకూడదా మనిషి చాలా చిన్న వాడు పిచ్చి వాడుగా ఆగు పస్తాడు కాని ఇన్ని భాషలలో చెబుతున్నాడన ఎంతటి వాడో అర్హమగు చున్నది అట్టి వారిని విడువ దగునా అని అచ్చారు ఆందుకు నేను వాడ అపదూతలు ఒకరి దెప్పు చేతులకు లోన్హైనవారు కారు అట్టివారి నడ్మ గించడం వారికి తీరని _దోహం చేసినవార మవుతము మనము శర్వనం/ వరిత్యాగముచేసి'వారతో పాటు అరణ్యాలలోనికి వెళ్ళిన నిటిలోనికి వెళ్ళినా ఎండలకు కూర్చున్నా వెళ్ళ గలిగితే తప్ప వా౨ని ఆపడమునకు గాని వారితో విద్దెశా (ప్రయోజనము పాందుట గాని సాధ్యంకాదు గాన యదేచ్చగా విడువ

వలెను వారికి ఏ ఆటంకమును కల్సించరాదు వారి దర్శన భాగ్యమే

మనకు పుణ్యము అదృష్టము కూడా అని చెప్పాను తిరగి కర్నూలుకు వచ్చిన తర్వాత ఆ పున్నకమును సంస్కృత పండితులకు చూపినాను ఆది సంప్కృతమని వారు దానిని చవీవి మూడు పదములకు అర్భము చెప్పిరి కాని నాల్వవ పదమునకు. అర్భము చెప్పలేక పోయిశారు. అ పుస్తకము ఇప్పటికిని నా తావున వున్నది నేను కర్నూలులో స్పిరపడిన 10 సంవత్స రముల తర్వాత షరాజు బజారులో నుండిన కాలములో జండు మించు

అవదూత లక్షణములు కల మరొకరిని చూడడము జరిగింది. ఆమె స్త్రీ

వయన్సు అరువది నం॥లు స్పైబడి వుండును రవిక లేదే గము చీర

160

రోడ్డుప్త్పె ఈడ్చుకొంటూ వచ్చే పద్పతిలో కట్టుకొని వుండును ఆమె భాష అరువమో, మళయాలమో తీలియదు తనలోనే తాను మాట్టాడు కొనుచూ వెళ్ళు చుండును తనకు బుద్ని పుట్టిన ఓక అంగడి దగ్గర నిలుచుండును అమెను కొంత కాలముగా చూచిన వారగుట వల్స పది ప్తె సలో పావలానో ఇత్నురు ఆది పుచ్చుకొని పోపుచుండును మరల తనకు ఇప్ప పడినచోట నిలుచును ఆ వీధికి వచ్చినప్పుడంతయూ మా ఇంటి ముందు తప్పకుండా నిలచి నన్ను చూచిన చిరునవ్వు నవ్వును నేను నాశక్తి కొలదీ ఆమె కిత్తును ఈవిధముగా కొన్ని చోటుల వచ్చిన డబ్బును పప్పులు భొరుగులు కొని ఒక రోడ్డు పక్కన చెరగు పర్చుకొని అందులో పోసుకొని కూర్చొని వుండును వాటిన మేకలు కుక్కలు తాను తికు చుండును ఇది ఆమె పడ్చతి ఎవ్వరి తోను మాట్టాడదు ఎవ్వరు ఆమెను ఏమీ అనరు చివరకు ఆమె న్వర్గస్తు రాల్సెనది కొందరు భక్తులు అమెను మేళ తాళములతో వూరేగించి వగరేశ్వర స్వామి ఆలయము ద్నౌర తుంగ భదొనదీ తీరములో సమాధి చేసి బృందావనము కట్టియున్నారు పతి సంవత్సరాది పండగ నైవేద్యముగా పెంకాయ కర్ఫూరము ఇప్పటికీ నేను పంపుచున్నాను " నా పూర్వఒన్మ సుకృత వల్గ ఈ ఆవదూతలే గాశ ఎందరో సాధువులు నత్చురుషులు వేదాంతులను నందర్శించడము వారి కడ ఆనేక అద్యాత్మిక విషయములు చగ్చంచడం జరుప చుండెడిది అందులో ఇరువురి విషయిములు మాతం తెలిపి ఈ మహనీయుల నంద ర్శన విషయములను విరమిందు చున్నాను

ఒళ పర్యాయము కడపజిల్లా _పాద్చుటూరు తాలూకాకాన గూడూరులో మా దిగ్గరి బంధువుల వివాహమునకు వరుని తరపున వెళ్ళుట తటస్నించి నది అచ్చట ఒక మహసీయుడు తటన్న ఫడినాడు వారు కోవెలకుంట్ల తాలూకా వారనియు గొప్ప భూస్వామి అనియు భార్య మరచా నంతరము వ్లైరాగ్యము కలిగి భారత దేగసము నందలి ఆఅ్మశమములన్నియు తిరిగి ఎచ్చటను శాంతి లభింపక చివరకు శ్రీరమణ మహర్షి ఆశ్రమమున శాంతి లభించుటచే వారి శుశూషవచేసి వారి వల్ల ఉపదేశమును పొందిన వారని తెల్సినది. వారి ఆహారము రెండు బెళ్ళవు వుండలు పెరుగు అంతే మరేమీ భుజించెడి వారు కాదు మోకాళ్ళ వరళు గుడ్డ కట్టుకొని

161

యుందును భుజముస్పె ఒళతుండు గుడ్డ వుండును అ _పాంతములో వారిని గ్రవముగా మహనీయునిగా గకౌగవించుట పూజించుట జరుగు చుండునని తిలి-నది. వారితో నేనక్కడ వుండిన ఒక్క రోజులోనే మంచి పరిచయి భాగ్యము కలిగినది చుట్టు ముట్టు (ప్రదేశముల నుండి వివాహ మునకు వచ్చిన పండితులు వారు అధ్యాత్మిక విషయములు చర్చించుచుండ అందులో పాల్గొనే భాష్యము నాకు కల్సినది

నాకు కలిగిన ఒక సందేహముకు వారి ముందు వుంచిశాను సరి ర్వొన సమాధానము లభింపలేదు ఆ విషయములను స్వయముగా తెలిసి కొనిగాని తిరిగి రానని అ (ప్రాంతము వదలి వెళ్ళినట్టు సంవత్సరం తవనంత రం తెలిననది మరి వారి దర్శనము అభింపలేద్భు

ఇక రెండవది కోవెలకుంట్ల తాలూకా ఉయ్యాలవాడ (గ్రామస్తులు గొప్ప వేవాంతి కవి. వృదుడు పాణ్యం లక్ష్మీనరసయ్య గారు అను ఒక మహావ్యక్తి విరాగియ్మె సన్యా శాశనుం స్వీకరించి శాక వెళ్ళి ఈన వారందరి బలవంతముస్పె తిరిగి వచ్చిన మహావ్యక్తి డోన్‌ దగ్శర ఉడుములపాడులో మా అన్నగారి కుమారుని ఉపనయన సందర్భములో కలవడము తటస్నించి నది. అ ఇంటి పురోహితులు వెల్పుర్తి అన్నదానమువారు వారు వారు జ్నాతులు అగుట వలన ఆ సమయమునకు వెళ్ళుర్ని వచ్చి యుండుటచే ఉడుములపాడుకు పిలుచుకొవి వచ్చి "యుండిరి వురోహితుడ్దెన లక్ష్మీ నర్పయ్యగారు నాకు బాలా మంచి స్నేహితుడు వీరి వివరము రెండవ అధ్యాయములో [వ్రాయబడి వున్నది ఆ లక్ష్మీనర్సయ్య గారి వల్ల మా ఇరువురికి పరిచయము కలిగినది దానితో భక్తి సిద్దాంతము (శేన్నమా కర్మ సిద్దాంతము (శ్రస్టమా అను విషయముస్పె నుదీర్చ మైన చర్చలు జరిగిన అనంతరం భక్తిసిద్డాంతము [ శేష్పమను నా అభిప్రాయంతో చివరకు వారు విక్రీభవించి"ా సిద్దాంతము కూడా అదే బనమూ మీరెంత వరకు వాదింత్రురో అని పరీకించుటకు కర్మ సిద్దాంతమును గురించి నేను మాట్టాడితినని వారు రచించిన కోదండరాను శతకము అను పున్తకమును నాకిచ్చిరి అందులో భక్తిసిద్దాంత మే (శ్రేస్పమని నృష్పముగావాసియు న్నారు ఇందులో మొదటి దశలో ఈ ప్రపంచమునకు ఆచరనీయమెన కర్తవ్యమవ కర్మసిబ్చాంతమొక్క శే అని మడి తిరిగి భక్తిసిద్దాంతము (శేష్టమనుటలో

162 ఆర్హమమి ఆని కొంవరు అనవచ్చును కాని సవవలము ముముషూవులకు మౌాతమే భ్తిసిద్దాంతము భక్తిలేనిదే ముక్తిలేదు అందరు భక్తులైన సృష్ట్పిలేదు అందువల్ల కేవలము మోక్షము కోరువారికి మా(తమే ఆవశ్యము అవసరము భక్తి కాన భక్తి (శ్రేష్టమని చెప్పవలసి వచ్చినది ఈ విషయమై చివరి పేజీలలో నేను వ్రాసిన పుస్తకముల సమీక్షలో వివర ముగా వాయిఎడి వున్నది ఇదిగమ9ింప కోరేవ ఈ విధముగా ఎందరినో దర్శించడం జ'ఏగినది నేను సాధించిన కార్య కమములు

నేను ఎక్కత వుృర్చా నాకు భజన ముఖ్యము కర్నూలులో 1949వ సంవత్సరంలో లలిత కళాపరిషత్‌ను స్మాపించినపుడు (పరిషత్‌ విపరములు రెండవ ఆధ్యాయములో వున్నవి పేట చిన్న మార్చెట్‌ వీధిలో శ్రీ సిద్బే శ్వర స్వామి దేవాలయం ఒకటివున్నది. ఆ దేవాలయ గర్భాలయం పశ్చిమ ద్వారం కల్సియున్నది జనమే జయ (ప్రతిష్ట ఆందులో పుండబడిన ఈశ్వరలింగము నర్మవబాన్‌ ఆ దేవాలయము ఆనుకొని సన్న సందు లోపల పది ఇండ్బువున్నవి. అ ఇండ్శన్నియు ఒక (శేస్టిగారివి బాడుగలకు ఇచ్చి, యున్నారు, అందులో ఒక పెద్ద ఇలు ఖాళిగా వుండుట వల్ల వరిమత్‌ కార్యాలయానికి తీసికొన్నాము. నాటక ;క్షణ రిహార్సల్సు జరుగుతుండె డివి అందులోనే సతి శనివారం బబన ఏర్చాటు చేసితిని స్త్రకమంగా జరుగుతుండెడిది

పేట రామాలయము ముఖ్య ఏధిలో వున్నది. అఆ దేవాలయము పూజారులు నూళిగ నారాయణా చార్యులను మధ్వ (బాహ్మడు, ఆయన విశ్వహిందూ పరిషత్‌ శ్రార్యదర్శి మునిసిపల్‌ హైస్కూలు అసిస్బెంటు హెడ్మాస్పరుగా పనిచేసి హెడ్మాస్టరయి రిస్పెర్డైె నాడు

ఆ దేవాలయములో ఒకప్రక్క మీనాక్ష సుందరేశ్వరస్వామి ఆలయం వుస్నడి ఆ అలయ ధర్మకర్త దిండుకుర్తి చిన్నరంగస్వామి అను ఊదు బత్తీల వ్యాపారి పుండెడివాడు అతను నాకు చాలా స్నెహితుడు ఆ దేవా లయ అభివృద్నికి నా నహాయము కావలెనని తనతోపాటు నా పేరును కూడా

163 ళఈరషత్రమున వేసేవారు. పతి వత్సరము శరన్నవ రాతులకు 9 రోటులు హరికథలః వర్పాటు చేసినాము అఆ దేవాలయము పూజారి సుబ్బరామయ్య గామ మంచి ఆన్మోనిస్సు కథలక. వారే హార్మోనియం వాయించేవారు ఆ తొమ్మిది రోహలలో ఒకటి రెండు రోజులు దేవాలయ అభివృద్నికి దాతలు నహకరించ వలసిందిగా నా ఉపన్యాశం వుండెడిది ఆ విధముగా చేసి అ దేవాయలం ముందు వరండా ధ్వజ స్తంభ మనకు ఆరుగు ధ్వజ 'ప్రతిష్ప అలయ శిఖర్యప్రతిష్ట, ఈశ్వరునకు వెండి వాగా భరణము చేయించడం జరిగింది అంతకు మించి అచ్చట చేయ దగింది ఏమీ లేదు. అ రంగయ్యశెట్టిగారు దేవాదాయా ధర్యాదాయ శాఖా వారితో నా విషయములన్నియూ చెప్పి నాకు తెలియకుండానే మా పరిషత్‌ శ్రార్యాలయము దెగ్నరవున్న సిద్బేశ్వరస్వామి ధేవాలయమునకు నన్ను ధర్మ కర్తగా ఉత్తర్వు తీసికొనివచ్చి నాకు ఇచ్చిగాడు, ఆదేవాలయము విశాలము చేయుటకు స్పలము లేదు కాని ఆ దేవాలయమునకు కర్నూలు తాలూకా పంచలింగాల (గామములో 77 ఎకర ములు ఆరుతడి భూమి వున్నదని తెలిసినది. నేను కర్నూలు కరబణుముగా వుండినప్పుడు శ్రాలూకాఫీనులో పంచలింగాల (గామకరణం గారు తరచూ కలిసేవారు డోస్‌ తాలూకా (గామోద్యోగస్తులు నాయందు ఎట్టి ఆదరాభిమాన ములు కనబర్చ్బేవారో కర్నూలు తాలూకా (గామోద్యోగస్తులు జిల్లా గామో ద్యోగుల నంఘమువారు గౌరవంగా ఆదరంగా చూచేవారు ఒకరోజు పంచలింగాల (గామకరణంగారితో ఆదేవస్తానమునకు వుండ బడిన భూముల విషయములో విచారించినాను అనాము భూములను పట్బాగా మార్చు చేయుటకు (ప్రభుత్వము వారు ఉత్తర్వు ఇచ్చినపుడు ఈ దేవస్తానము భూములను కూడా శీ సిద్నేశ్వరస్వామి పేర (పత్యేక కుళము (క్రింద పట్టాగా మార్చినట్టు తెల్పినారు వెంటనే నేను ఆభూముల పర్వే నంఐర్నుః వ్నోర్శము శిస్తూ వబ్బా నంబరు వేయించుకొన్నాను. వాటి విషయమై కోర్టులో దావా దాఖలు చేసినాను, [పస్తుతము ఆ భూములు కనీనము 30 లక్షల రులు విలువ చేయగలవు కాని నాకన్న ముందు ధర్మకర్తగా వున్నవ్యక్తి న్వలాభా పేశపరుడ్డె వాటినన్నిటిని ఆగ్యా కాంతం

164 వేఎయున్నారు.. ఆ భూములు చాలా ముఖ్యమైన వారి సా-ధీనములో వున్నవి. విడిపించుట చాలా కస్పృతరమైన పని విరాళములతో సిద్చేశ్వర స్వామికి నాగాభరణము అభిషేక పా(త్ర చేంం౦చిాను అక్కడ ఒక విచితము ఆ ఢధేవాలయ పూజారి ఎెల జీతం తీంకొనుటలేదు ఆతనిది గారే రయు.పురం కర్పూలులోనే స్పిర నివానం ఆతని ఆప్త విషయమై కోర్టులో వ్యవవారర జరకుగుతున్నవ్వుడు కఇఒక వృద్ప బాహ్మణుడు ఈ సిద్చేశ్వర స్వామిక పూజచేసిన విజయము కల్వునని చెవ్చ డంతో రోజూ పూజ చేయుచుండెడి వాడు కోర్టులో విజయము కల్తి అస్తి దక్కినది దానితో దేవునియందు భక్తి కలిగి శాశ్వతమ.గో పూజ వేయిదు నని (మొక్కుళకొని ఇప్పటికి చేయుచునా ఎడు. వారి పేరు పద్మనాభయ్య దేవస్తానము భూముళ విషయము పరిష్కారమ్మెనచో చుట్టూ వుండవిడిన ఇండ్భుకొని విశాలము చేయవలెనని అభిప్రాయ ముండిడిది భూములు ఎవరెవరి స్వాధీన మందు వున్నవో వావతో రాజీ ప్రయత్నములు కూదా చేసితిని కొంత అనుకూలత కన్చించినది. ఇంతలో ఒక పలుకుబడి కల్సిన వ్యక్తి అ దేవస్పానమునకు తనకు అనుకూలుర్దెన ముగ్గుర ధర్మకర్తలు దేవ చాయ ధర్మదాయ శాఖాధికారులతో చర్చించి ఉత్తర్వు వేయించినారు. అ ఉత్తర్వుతో నాచార్న్‌ వారికి ఆప్పగించి నా ధర్మకర్తుత్వము ఒదులుకొన్నాను లలిత కళొౌపరిషత్‌ నిలచిపోయిన తర్వాత నేను షరాపు బజారులో ఫుంటిని, అక్కడ (పతి శనివారము ఒక ఆంగడిలో భజన యేర్చాటు చేసితిని, నేను ఆక్కడ వున్నంత కాలము జరిగినది. విధి వశమున అ బజారు విడచి శోటఏరియా తుంగాభ దా నదికి వెళ్ళు గోపాల దిడ్ని దగ్గెర చేరితివి. దిడ్నికి కుడివ్లై పు మధ్వ బజారు ఎడమ వైపు నేను చేరితిని దిడ్నిలో నుండి నదికి వెళ్ళు దారంలో ఎడను వ్లైపున మంత్రాలయ శ్రీ రాఘవేందశ్వామి వారి మకమునకు సంబందించివ శ్రీ లక్మినరసింహ స్వామి దేవాలయము ఒకటి వున్నది అ దేవాలయము ముందుననే నదికి పోవుదారి ఒకరిద్వరు పోదగిన సన్నని దారి వక్కల తోటవారు నృలమంతా ఆకమించుకొని ముళ్ళ చెట్టు వేసి వున్నందున ఆదారి కూడా ముళ్ళ తీగలు కుచ్చుకొను (ప్రమాడమున్నది అ దేవాలయము (క్రమ [క్రమముగా నృకమముగా చూచు కొనువారు లేక ముండ్న శెట్టు మొలచి వ్యఖిచారు

165

లకు జూదరులకు నిలయమై అచ్చట దేవాలయము వున్నదా ఆను సందే హము కల్సురీతి వుండినది. నేను ఒక రోజు అ దేవాల మమునకు వెళ్ళితిని, మా ఇలవేల్పు దేవుడు మద్చిలేటి లక్ష్మినరసింహ స్వామి ఇక్కడ ఉన్నది కూడా లక్ష్మీనరసింహ స్వామియే అది 1966వ నంవత్సరం ఆ నుంతాలయ మఠమునకు సంబధించిన మధ్వ (బాహ్మలు పేట రామాలయములో వుండిన మాళిగ రామాచార్యుల యాజమాన్యంలో నేను ఆ దేవాలయమునకు వెళ్ళి నప్పుడు ఒక సమావేశం జకగుచుండినది,

వారు అ దేవాలయమును అభివృద్ని చేయుటకు ఒక (పాళి6 తయారుచేసి ఒక ఉపనంఘమును వఏిర్పాటుచేసి పట్టణము నందలి ధనిక వర్గము క4 విరాళములు వసూలువేసి పని (ప్రారంభింపవలెనని ఆలోచించు చుండిరి. అందులో డాక్చరు నిరిఖి సత్యనారాయలు రావుగారు దేవాలయ మునకు పూర్తిగా కరెంటు వేయుటకు వాగ్బానముచేసి పని పూర్తిచేసినారు ము;:సిపఫాలిటి వారితో ఒక నీటి కొళాయిని కూడా వేయించినా. ఇంక మిగతా పని విషయములో దేవాలయమునకు ఉత్తర దిశన దూదేకుల వారి పట్నా పాలమువున్నది ఆ పాలమునకు దేవాలయమునకు మద్యన గోడ చిన్నదిగా దేవాలయ భూభాగములోనే కట్టబడి యున్నది. దానిని తీసి దేవాలయము స్ఫలము ల్లైనుకు సరిగా కట్టించవలెనని ఆ సంఘము వారు (పయత్నంచడంతో ఆవాలము వారు త్మీవముగా అకేపంచి అక్కడ ఏమైనా చేసిన తీవమ్హైన పరిగామములు విర్చడునని బెదిరించుటతో భయపడి ఊర కన నిలిచిపోయినారు.

ఆనుధ్వ _బాహ్మణ సంఘములో నిరిఖి రామరావుగారను ఒక పెద్ద మనిషి నాకు బాగా శోలిసిన వాడు వారు 76 సంవత్సరము వయస్సు వారు శాంగెస్‌ వర్కరు పొట్టిగా బక్సగా నుండి తంగుడిగి పొడుగాటి జుబ్బా ఖన్చరు టోపి ఒక విత్తము ఉండును వారు కర్నూలులో బాలా కాలను బెంచి మెజి ప్పటుగా వని చేసినవాు. వి ఆఫీసరు దగ్శరక్తెనా ధారా ళముగా వెళ్ళి మాటాడు చుండును వారు నాకు చాలా వపరిచమస్స్తుడు నేను కాంగై3 వర్కరునే (ప్రతి మిటింగులో కలుస్తుంటాము

అంతే గాదు నేను కర్నూలు కరఇము గాను అటు లలితకళా పరి వత్తులో కార్యదర్శిగా పేరు (పతిష్కలు నంపొదించిన వాతు గాన్ను వట్టలు

166

కాంగెస (వసిడెంటు పాలాది రామయ్య గారికి ఆత్యంత ఆహ్హ్నడనుగా నుండి ఆనేక కార్య కమములు నిర్వర్తించు వాడుగాను ఉండి.టచే నన్ను రామా రావుగారు చాలా గౌరవముగా చూచెడివారు ఆరోజు మధ్వ సంఘ నమావేశ ములోని ఆంశములను వారి అవస్తను చూచిన తర్వాత ఎటూ మాకు ఇల వేలుపు దేవుడగుటచే రామారావుగారిని మీటింగు ఆయిన తర్వాత నిలుపుకొని ఈసంఘముతో ఈపనులు కావు నీవు నాకు తోడువుండు చాలు అన్నిపనులు చేద్దాము నేను చెబుతాను నామాట ప్రకారము వు నడచుకొన స) చాలన్నాను వెంటనే సరేనని వారు అఆ సంఘము వారితో మేము చేయుదుము మీతో కాదు మీరు ఏమి జోక్యము చేసుకోవలదని నిష్కర్పగా చెప్పినాడు తదనలతరము నాప కర్నూలులో ఒక ముఖ్య శిష్యు డుండెను. ఆతని పేరుటికెయస్‌ మణి అవగా స్ముబమణ్యము శ్రీ సాయిబాబా కుడి దగ్గర కాపురము సొంత ఇల్బ్జుసాయిబాబా సినిమావోలు కన క్యాంటిన్‌ అతనిదే

ఆతనికి రెండు వర్యాయములు వేరే నంకృలలో నాటకములు శేర్చి నప్పుడు ఆతను ఒక పాత్రధారిగా నుండి బాగా పరిచయమై వుండెను లలిత కళాపరిషత్తు నిలచి పోయిన తర్వాత అతను శ్రీనివాన నాటకకళా పకిషత్తను 'పకుతో ఒక సంభమును విర్చాటువేసి నన్ను దర్శకునిగా ఎన్నుకొని రాచీ స్వృయుక్త నాటకములో ఫృథ్వీరాజు ప్మాతను అతను నిర్వహించుచుండెను ఆరు మాసములు రిహార్సలు జరిగినది దానితో నాకు పూర్తి విష్యుడుగొ విమైచెపితే ఆది వేసేవాడుగా నన్ను అమితవ్చెన గౌరవముగా చూచుకొనే వాతు నన్ను అప్పాయనియిు నాభార్వము అమ్నియనియు నిర్ణయించుకొని అదే విధముగా నంచబోధించెడు వాడు

అంతేగాదు మేము రామారావు చేటులో నుండు కాలములో నాఫుల చవితికి పాలు పోయుటకు వుట్టకు వెళ్ళితే అతను చిన్నవిల్ల వాడుగ నుండి అక్పడికి వచ్చేవాడు కొబ్బెర బెల్లము మాలపిండి ఇచ్చేవారమ ఇలా చిన్నతనము నుండి పరిచయమై నవాడు

అతను పెద్దవాడ్డె వ్యాయామము కుస్తీలు మంచి సెల్వానుగా తయారయ్యెను, చాలా మంది ప్పెల్వానులు ఆతని వెంట నుందురు. తమ మాటకు అడ్డు లేకుండా అన్నిటికి సిద్దపడి [పజలలో అతనంపే చాలు

167 భయపడి పాయ్యే వాుు మహబూబ్‌నగర్‌ జిల్లా వరకు పోలీస్‌ డిపార్చు మెంటు వారు కూడా కేనుల విషయములో అతిని వహకారము స్వీకరించే వాకు మాట చెప్పిన తర్వాత అది ఎంతటి పసిద్మైనా ఛ్యాయముగా చేఇత్రీరే మనిషి ఆతనికి ఆ రోజులలో ఆడలేదు అట్టి వ్యక్తి ఎచ్మోనాకు శిమ్యుడై న తర్వాత వూర్తిగా మార్చివేసినాను అప్పటి నుండి పెద్ద మనిషిగా ఏ పంచాయితీనయినా న్యాయముగా వరిషటా రించే స్మితికి రావడము జరిగినది. అందరితోను మా అవ్పగారు నాకు గురువు నన్నాక మనిషిగా మార్చినవాడు అని చెప్పు కొనుచుండేవాడు ఆతనిని పిలుచు కొనివచ్చి శ్రీ లక్మినరసింహస్వామి దేవాలయమునకు ఉత్తర దిశ పాలము వారికి గల తక రరు వివరంగా చెప్పి దానిని పరిష్కారము చేయమన్నాను, అతనిని చూడగానే ఆ పాలము స్వంతదారులు భయపడి పోయినారు దేవా లయ హద్చు వరకు గోడ కట్టు కొండి కావి మా పాలము న్పెపు వాకిళ్ళు కిటికీలు పెట్టకుండా ఖరారు (వాసుకుందామని రాజీకి వచ్చిరి ఆ వకారము 1వాయించికిమి వెంటనే ఆగోశకు నుృుబమణ్యుము గారే తన న్వంత ఖర్చుతో నిలబడి కట్టించిరి దానితో ఇషవువికి హద్దు సమన్య పరిష్కారమ్మెనది అక నాకు చాలా మ్మిశుడు పాలాది రామయ్య గౌరికి కూడా శ లక్ష్మీ వర్రసింహస్వామే ఇల వేల్చు కావడము వల్గ వారు మండీ మర్చెంటు కాన డమువల్స వారి బావమరది దిండుకుర్తి రంగస్వామి ఇమవురు భాగస్వాము లగుటవల్స వారిరువురి పేరా వంటశాల కట్టించమని అడిగి3ని వెంటనే వారు వంటభాల కట్టించి9 వంటశాల నామకొని భోజనశాల నిర్మించిన బాగుండునని తలచి శేశు ధామారావుగారు సల్కాపురం రామచం'దా రెడ్డిగారు (ఆఅ వీధిలోనే వుండి) ముగ్గురము కలసి బస్సులు లారీల వోనరు తంగడంచు వెంకట స్వామిన్సి విలుచుకొనివవ్చి వారికి వివరములన్నియు చెప్పి మాకు విరాళము మాకవ నరము లేము గొండాలనుమీరె విర్పాటుచేసి మీరే వారి కూలీలివూండి మేము నిలబడి కట్టించెవము రాయి వున్నది అని నచ్చచెప్పి వాతో చబోజనకాల అనగా నృతమువలె వంటకాల నానుకొని కట్టించిరాము దొనికానుకొని కొంత నృలముండినవి కర్నూలులో కొలతలు తూనికల కంటాళ్టరు శెచ్చిగారు

168

హిందూపురం స్హైపువారు వారికి నరసింహస్వామే ఇలవేలుపు అని తెలసి రామారావుగారు వెళ్ళి పిలుచుకొని వచ్చిరి ఆలయమంతా చూపి హారతిప్పించి ఒక కార్యాలయము కట్టించండి రెండ. వైపులా గోడలున్నవి. అని అన్ని వివరముగా చెప్పగొవారు కార్యాలయము కట్టించిరి

ఇళ నందికొటూ_రు తాలూకా యల్హాల నారాయణ శెట్టి గౌరు లారీ ఓశరుండేవారు వారిని పిలుచుకొని వచ్చి దేవాలయమునకు తూర్చు దిశ బచులున్నది ఆజయలు నాొనుకొనే తుంగభదానది ఆబయలుకు దేవాలయ ప్రాకార గోడ అశ్వర్శ నారాయణ అరుగు కట్టించేటట్బు ఒప్పించి చేయించి నాము ఆదినరకే పెద్చరావిచెట్టువుండెడిది దాన్మిపక్కన ఒకభక్తుని ఇంటిలో వుండిన చిన్న వేప చెట్టును తెప్పించి నాటించివాము (థితికింది వెంటనే ఆ చెట్లకు వివాహము ఆ ఆరుగుప్పైన నాగ్యపతిష్క నారాయలణశెట్టిగారే భరించి నారు. అక మిగిలినది నదికి వెళ్ళేదారి వెడల్పు చేయుట అది ఒక క్నిప్ప సున్య తోటలవారు ఆక్రమించుకున్న భూమి వదలాలి

నరిగా అప్పుడే మునిసిపాలిటీ వారు కింగు మార్చెట్టు నుండి దిడ్ని వరకు రోడు చేయించుచుండిరి నేను కరణుమును జిల్లా కలెక్టరు గారితో మాటాడేది కప్పము అందువల రామారావుగాని కలెక్టరును మునిసిపల్‌ కిమీమనరును హెల్హావిసరు గారిని పిలుచుకొని రమ్మని పంపిశాను అంధరంిని పిలుచుకొనివచ్చి దిడ్ని వరకు వసే రోడ్డును నది వరకు వేయించి :దికి మెట్టు కట్టించే ఏర్పాటు చేయుమని లామారావు గారితో చెప్పించినాను వెంటనే కలెక్టరు గార స్పృలములేదే తోటలవారి సము పూ భూమి కాబోలునేమో యని కలెక్చరు నవ్పడిగిరి నేను వెంటనే కాదండి గవర్న మెంటు భూమే ఆ_శమించుకున్నారని ఆన్ప్చాను వెంటనే ము౨సిపల్‌ కమీష నర్‌కు చెప్పి ఆచి3సి వేయించి నది వరకు రోడ్డు మెబ్బు వేయించమశ్చాడు కమిషనర్‌ గారు వర్పర్నను పెట్టి బాగా వెడల్పుగా నుండునట్టు తోటను (తవ్వించి నది వరకు రోడ్డు దశ మెట్టు కట్టించిరి దానితో ఆ దేవాలయము నకు ఓక ప్రత్యేక కళ ఏర్పడినది

శి జ

(వళి సంవత్సరము మాఘ మాసములో కొన్ని వీధులవారు మాఘ

స్నానములకు నదికి అదారిననే వత్తురు కఠ్చాఖలో తుంగభద్ర నికు అక్క

109 డనే చాలా సమీపములో న౦డున అందువల్ల అక్కడికి వచ్చి స్నానములు చేసి దేవాలయమునకు వచ్చి పూజలు నలిపి వెళ్ళేవారు ఒక శివలింగము (పకన నున్నందున దానిని ఆదేవాలయము ఆను కొనే లోపల _పతిష్పృ చేయించినాము (వజా కర్షణకు కార్తీకమానము బల రోజులు రోజు ఒకరు చొప్పున స్వామికి ఆకు పూజలు రామారావు గారు వట్టణము నండలి వర్తకులలో కొందరితో ఏర్పాటు చేసిరి శరన్నవ రాత ములలో తొమ్మిది రోజులు స్పానిక పెద్పలచే రోజు ఒకప అధ్యకుడు ఒకరు ఉ పచ్వానకుల నేర్చాటుచేసి జరిపినాను ముఖ్యముగా నాకు ఎచ్చటకి వెళ్ళినా భజన కార్య కమము ఉండ వలెను షరాపు బబారు వదలిన తవ్వాత మరల ఎక్కడ ఏర్పాటు చేయ వలెననే అభ్మిపాయ మేర్చడినది దానికి రీ లక్మనరసింహ స్వామి దేవాల యము లభించినది అచ్చట భకృపచ్నాద భజనమండలి అనుషేరా ఒక భజన వంఘమును విర్పాటుచేసి (వతి శనివారము రాత్రి పదిగంటల నుండి రెండు గంటలసేపు భజన ఏర్పాటు చేసితిని అర్మణి తబలా కొన్నాము భజన సంధు మునకు సభ్యులు బాగా మంది చేరినారు అంతేగాక ఆషాఢ శద్చ ఏకావశి మహాశివర్శాతి గరామ నవమి నర శింహ జయంతి మొదలగు పర్వదినాలలో తెల్లవార్శ భజనకు నూ ఉడిపి హోటల్‌ గోవిందరావు కల్కూూరు గారు కీనరిబాత్‌ పసావము చేబించి వపుంపుచుండేవారు నారెండవ కుమారుడు తబలా మూడవ కుమారుడు హార్మణి వాయించు చుండిరి నేను వీలునుబట్ని రెండు వాయి.ంచేవాడిని (పతి సంవత్స రము వార్తికోత్సవము ఘశంగా పాట కజి పిల్లల భరత నాట్య్టములు విర్చాటు చేయుచుంటిని [కమంగా భక్తులు దెవాలయుూనికి జాగా వచు బ చుండిరి శ్రీ రాఘవేంద్రస్వామి ఆరాధన మధ్వనవమికి భోజనాలు ఏర్పాటు చేయిచుంటిమి మధ్వ (బాహ్మణులంతా భొజనానికి వచ్చేవారు మొత్తము స్పెన 1966 సంవత్సరము నుండి 1977 సంవత్సరము వరకు బాగా జరిగినది ఆటు తర్వాత శ్రీ రామారావుగారు దివంగశుల్తె నారు మేము వెరే వీధికి మారుట మంత్రాలయ స్వాములవారు వేరి మేనేజమను ఏర్పాటు చేయుటతో

170 ఊంతా తారు మారయినది నా కుమారులలో రెండవవాడు శ్రీ షిరిడీసాయి బాబా భక్షడ.గా మారి బెంగుళూరు చెరు ట మూడవవాడు కూడా అచే భక్తి తత్వముతో వ్యవహరించు చుండుట చేతను భజన నంఘమువారు కొందరు ఉద్యోగులు ట్రాన్స్‌ఫర్‌ అగుట మరి కొందరు వేరే వీధులలో చేరుటతో భజన శార్యకకమము తగ్గి పోయినది నా పెద్దకుమారుడు పిజి పుల్హ్లమ రాజు ఒక్కడు ఇప్పటికి (పతి శనివారము చేయుచున్నాడు నేను వృచ్చుడనగుటచే పోలేక నిలచి పోయినాను (ప్రస్తుతము కొత్త మేనేజరు గారిని వేశనాలు వారు బాగా వృద్ని చేయుచున్నారు నరశింహస్వామి గుడిలో భజన బాగా జరుగు కాలములో నా కుమారులు రెండవవాడు మూడవవాడు వట్టణము నందలి హరిజన వాడలో శ్రీ చెన్నకేశవస్వామి దేవాలయము పునరుద్ధరించు టలో ఆ వీధివారికి చాలా సహకరించి అక్కడ నిత్య భజన ఏర్పాటు చేసి నారు వారు శరన్నవ ర్యాతులు బాగా జరుపుచున్నారు ఆ చెన్న కేశవస్వామి దేవాలయ ఆవరణను వేను కరణముగా ఉన్నందున నబ్‌డివిజిన్‌ చేసి దేవా లయ పారంబోకుగా మార్చింవినాను మరియు కర్నూలు పట్టణములో బంగారు పేట దగ్గర ఒక హరిజన ఆయ్యన్న అనువ్యక్తి భక్తులకిడ విరాళములు వసూలుచేసి శ్రీ ఆంజనేయ స్వామి ఆలయము రామాలయము ఈశ్వరాలయము కట్టించు సండర్భ ములో అస్బలము గవర్నమెంటు దయినందయన నేను ఆ స్యలము ఆ దేవా లయ పారంబోకగా లెక్సలలో మార్నించి ఆతనికి చాలా నహకరించినాను ఇప్పటికి అదేవాలయములు మంచి అభివృద్ని దశలో నున్నవి ఈవిధముగా అనేక ధర్మ కార్యములకు యధోచితముగా నా పరిధిలో సహకరించినాను. ఇదంతా నా ఆధ్యాత్మిక చింతగా వభాపమే తప్ప తదన్యము కాదు వీట న్నిటి న్నా గొప్పది మఠియొకటున్నది అది నాజీవితములో మరపురాని ఓక సుకృత ఘట్టము అంతటి అదృపష్పము లభించునని వూహించని అవకాశము లభించునని వూహించని ఆవకాశము అలబించినది అది ఏమన జి త్త నేను షరాపు బజారులో వున్నప్పుడు ఆ వివరము మొదటి ఆధ్యాయ ములో విపులంగా వున్నది ఆకాలబిలో ఆ బజారులో చిలుకూరు పాపయ్య ఇట్టి అను ఒక వ్యాపారవేత్త బాగావున్నవారు నాకు పరిచయము కలిగి యుండెను, శర్నూలుకు పదియేడు మైళ్ళు దూరములో సుంకేసుల కొత్త

171 కొట (గామములో తుంగభ్మదా నదీ తీరములో శ్రీరాఘవేంద్రస్వామి మరనిర్మో జము జరుగుచుండినది ఆచం త ఆ౩ంపెవ్ష దయినను క్న్పుప్తముగా వ్రారయిబ చున్నాను నెల్లూరు జిల్హాలో ఒక _గామములో ఒక స్మార్భ (బావహ్యాణ కుటుంబముండేవారు వారు పెద్ద భూస్వాములు భారా భర్త వారికి ఒక కుమారుడు జన్మించినంతనే ఆతని తల్ని న్వర్శస్తు ఛాలయినది తండి అల్లారు ముద్దుగా పెంచి ఎనిమిదవ విట ఉపనయనము గావించి బడికి వంపక ఇంటిలో తానే చదువు భక్తుల కథలు అనగా నూర్కుండేయులు ధువుడు మొదలగు పురాణ గాధలు చెప్పుచుండిను. అఆ అబ్బాయి వది యేడవయేట తండి న్వర్శస్తుడుగుటచే విల్హవాడు విరాగిన్మె తపన్సు చెయా లని కాంకతో ఆస్తిని వూరును విడచి బమలుదేరి మధ్యాహ్న మునక. ఒక (గామమునకు చేరి ఆ గామములో ఒక (జూహ్మఐ యింటిలో బోజనము చేయుట ఆఅ ఇంటి యజమాని అ అబ్బాయి వివరములన్నియు తెలుసుకొని ఆతని తండి తనకు పరిచిశుడు కావడమువల్మ్ల ఈ వయస్సులో తపస్సు చేయుట నీకు సాధ్యముకాదు ఇంటికి వెళ్ళమని చాలా వరకు చెప్పాడు. కాని ఆతను వినలేదుసరే మంత్రాలయము వెళ్ళు నీ కోరిక సిర్పించును కర్నూలు జిల్లాలో వున్నది అని చెప్పినాడట ఆస్తులు దాయా దులు ఆకమించుకున్నారూ. అపిల్లవాని చేతిలో ఒక్క ప్పెసా కూడా లేదు తాను భుజించిన యజమాని చెప్పిన మార్గము ననుసరించి మంత్రాలయము (వయాణమై బయలు దేరనాడట మార్గ మధ్యములో ఒక వృద్న (_బాహ్మ ఖణుడు కలసి వివరమడిగి సరే నేను మంత్రాలయము వస్తున్నాను కఠి వెళ్ళుదము రమ్మని పలికి ఇరువురు బయలుదేరి కొన్ని రోజోలకు మం(తాల యమునకు సమీప (గ్రామమునకు వచ్చి వూబము ఇయట ఆఅరుగుప్నె కొంత విశాంతి తీసుకున్నారట అగాష _పజలు పాలు పళ్ళు అచ్చినారట విశాంతి అనంతరము బయలు దేరుచుండ అవృదర్ష (బాహ్మణుడు కనబడక పోవుటచే ఆ రాఘవేం[దుడే తనకు తోడుగా వచ్చి ఇచ్చటకు చేస్చినట్ళు భావించి ఆ అబ్బాయి ఒక్కడే బయలుచేరి మంతాలయముచేరి ఆలయములో వ్రచేశంచి స్వామిని సాష్టాంగపడి ఆ ఆలయము ముందు భాగములో ఉండశము ఉద యమేలేచి తుంగభ్యదా నదిలో స్నానముచేసి సమీపములో వున్న ఠతులశివన ములోతులశీ దళములు పూజకు కావలసినన్ని తెచ్చిదేవాలయ పూజావకి ఇచ్చే

172

వాడట అందువల్ల ఆతనికి తులు దొనవి పేరు వచ్చినది స్వంత పేకుు పూరు ఎవ్వరికి తెలిపేవాడు కాదు అందువల్ల అందరూ తులసీ దాసనే నామము స్పిరము చేసినారు నేటికి వారి పేరు ఆదే తులోదాసు గారికి ఒక రోజు శ్రీరాఘవేంగద స్వామి వారు స్వప్నములో సాకొాత్చరించి నీవు రాఘవేంద కోటి [వాయమని చెప్పిన డట తనతావున కాగితములకు కలమునకు డబ్బులు లేవు కదా ఎట్టు వాయవలెన? ఉదయము తుంగభదా నది ఒడ్డున కూరు చుండి ఆలోచించు చుండ ఆ మంతాలయములో ఒక వృద్భ (_బాహ్మ ఖుడు శలుబది రోజులు దీక్షతో శ్రీరాఘవేందకోటి (వాసినాడట వారు నదికి వచ్చి తులీదాసును చూచి విచారించి అన్ని తెలుసుకొని నీవు రాఘవేశ్వవ కోటి వాయుము నీ కోరిక నెరవేరునవి ఆన్బాడట రాతి స్వామి వారు కూడా స్వప్పములో అదే శలవిచ్చినారు నాకడ ఏమిలేదు ఎట్టు (వాయ గలనని ఆ (బాహ్మణుడు రాయచూరి వర్తకుల న్యత్రమున్నది ఆ పృతములో ఒక గది నీకు ఇచ్చు నట్టు ఏర్పాటు చేయుదును కాగితములు వగ్గెరాలు నేను విర్చాటు చేయుదును వ్రాయమని తెలిపినాడట చాలా నంతోషపడి రాయచూరు వారి స్తతములో ఒక గదిలో చేరి ఆ (బాహ్మఖుడు కావలసిన శాగితములు కలము ఇంకు వగ్గెరాలు వంపు చుండెడి వాడట

తులసీదాసుగారు. (ప్రతి రోజో ఉదయమే లేచి తుంగభ్యధా నదిలో స్నాశమాడి తులు వనములో యధ్యాపళారము తులసి తెచ్చి పూవారికిచ్చి గదికి వెళ్ళి శ్రీ రాఘవేం్యద కోటి (వాసుకుంటూ కూర్చొని మధ్యాహ్నము పర్యడెండు ఘంటలవుతూనే మంశాలయములో ఐదారు బావ్మోణుల అండ్బకు భిషకువెళ్ళి వారు పెస్టేన అన్నము సాథధకము తీసుకొని తుంగ ధా తీరములో ఒక రాతిని శుభముగా కడిగి అందుస్పై తెచ్చిన ఆహార పదార్భములు పెట్టుకొని భుజించి తిరిగి గదికి వెళ్ళి వాస్తూ కూర్చూనే వాడట ఒక్క పూటనే భోజనము రాత్రికి ఏమిలేదు ఇది నిత్యశృత్యము

ఆ మంత్రాలయ య్యాత్రక్కు వచ్చిన వాము రాయచూరు వర్తకులు విదో (బాహ్మణుడు గదాయని విదయినా దక్షం పండు ఇవ్వబోగా వివి పుచ్చు కొనేవాడు గావట ఈ ప్రకారముగా ఆ య్మౌాతకు వచ్చిన వారంత తులు వాఘుగారిని గొప్ప భక్తుడని పతి వారు వారిని వర్శించుకొని వెళ్ళే వారట

ఈవిధముగా శ్రీరాఘవేందద్రకోటి ఖూర్తిచేసి శ్రీస్వామి వారి పాద సన్నిది

173

సమర్చించినాడట ఆర్మా౭ న్వప్పములొ వచ్చి కుంభ దా నదీ తీరములో ఒకచోట నీవల్ల ఒక బృందావనము నిర్మాబము కావలసియున్నది వెళ్ళు అని శలవివ్వ నాకడ ఏమియులేదే నేనెట్టు బృందాననము నిర్మింపగలనన రాయ చూరు వెళ్ళుమని శల విచ్చినాడట

ఉదయమే లేచి తనకు సహకరించిన (బాహ్మయిని ఇంటికి వెళ్ళి విష యము వివరింప స్వామి యాజ్ఞ ఆయినప్పుడు వెళ్ళవలెను తప్పక శెర వేరునని చెప్ప తిరిగి తర గదికి రాగా ఆక్కడ ఎవరో తాంబూలము ఒక అర్హరూపాయి పెట్టి వెళ్ళినాడట అది తీసుకొని మంకాలయం రోడ్డు అనే ర్తెల్వే స్నేషన్‌కు వెళ్ళి అచ్చట ర్హెలు ఎక్కవలసి యుండును ఇ స్నేషన్‌ మంతాలయమునకు ఆరు ఏడుమెళ్ళు దూరములో వుండునట నడచి వెళ్ళు చుండ రోజు అక్కడికి వెళ్ళే బస్సులలో ఒ1టి అఆఫమయా౨కి వెళుతూ తులసీదాను గారిని చూచి నిలిపి బలవంతముగా ఎక్కించుకొని స్టేషను చేర్చినారట

ఆకాలములో ర్టైల్వే టికెట్టు అక్కడ నుండి ఆమ అళాలు వుండిన దట రాయచూరుకు ఆ అర్హ చూపామిలో ఆరణాలు రాయచూరు టికెట్టు తిసుకొని తక్కిన రెండణాలవి అరటి పండ్భు తీసుకొని తా నొకటి తిని మిగిలి నవి వికకులకు ఇచ్చి ర్లైలెక్కి రాయచూరు చేరి ముఖ్యమైన వర్తకుల అంటికి వెళ్ళుట వారు ఆశ్చర్యముతో గౌరవించి వివరము తెలుసుకొని వెంటనే వర్తక నంఘము వారిని పిలిపించి స్వామి మాటచెప్పగా వారంతొ స్వామివారు తుంగభదా తీరములో శసలము ఎక్కడయినా నిర్ణయించుకొని రండి మా శళ్నా్యాను సారముగా కట్టడానికి నహకరింతుమని తెల్చి కొంత మొత్తము ఇర్చులకని ఇచ్చినారట ఆది తీసుకొని తుంగభ్నదా నదీ తీర (గౌమములవెంట బయలుదేవట ఆయా ఇొమాలవామ మంతాలయములో వారిని చూచియుండుటవల్ళ ఈక గౌరవించి ఆయా (గామములందలి మధ్వ (బాహ్మఖులు స్వామి చేత ఇండ్లలో దేవతార్చన చేయించి తమకు తోచినంత తాంబూలనులో పెళ్టీ ఇచ్చుట వాటినన్నిటిని కొంత మొత్తము అయిన వెంటనే బ్యాంకులో వేయుచు తి5గి శొన్ని రోజులకు కరూ [లుకు 17 మైళ్ళ దూరములో నుండిన సుంకేసుల కొత్త కోట ఆకు [గామమునకు చేరినాడట.

174 వ ఆ (గొమకరణము భీమసేన రావుగారు మం్యతొాలయము వెళ్ళినప్పు డంతయు స్వామివారిని చూచియుండు కతన సాధరముగా ఆహ్వానించి గౌం వించినాడు మరసటి రోజు నంవత్సరాది పండుగయిన స్వామివారు కొత్తకోట చేరినారు సుంకేసుల చాలా దగ్గర ఆరెండు (గామముల మధ్య తుంగభ దా తీరంలో రంగనాథస్వామి ఆలయమున్నది సుంకేసుల [గామము పూర్వము అక్కడ ఉండినదట ఒకరోజు (గామ పెద్ద ర్హైతు అంటిలో పశువులశాలలో న్నిద లేచునప్పటికి ఒక వ్మిగహము కనిపించినదట దానితో ఆ రైతు (గామ (పజలనంతా రావించి ఆ వివరము తెల్పగా అందులో ఒకరు ఈ విగ్రహము రంగనాథస్వామి నందికొట్కూరు తాలూకోలో తర్హూరు అను ([గామములో ఇళ్ళే ఒకరయితు ఇంటిలో కనబడ.టచేత ఆ రయితు ఆ యిల్ఫును దేవాల యముగా మార్చినాడు (పతి సంవత్సరము (బహ్మాండముగా నెల రోజులు ఉత్సవము జరుగును అని దెప్పగా ఆ _గామస్తులంకా ఆ (గామము విడివ (ప్రస్తుతమున్న చోట నుంకేసుల కట్టుకున్నారు అరంగనాథస్వామి ఉండే ఇంటిని పడగొట్టి దేవాలయముగా కట్టించిశరు అయింటి తల వాకిలి అనగా ముఖ ద్వారము ఆ గోడ మ్మాతము ఇప్పటికి అట్బ యున్నది ఆ గోడ వాకిలి పడగొట్ట వలెనని (పయత్నించి నపవ్వ్పుడంతయు పెద్ద నల్బ నాగు బాము శరీరముప్పై వెంటుకలు మొలచియున్న పాము వచ్చునట అందు వల్ల ఆ గోడ ఆ తలుపు మ్మాతము అప్పటికి ఆకే యున్నది ఈ వివరము లన్నియు అచ్చటి పెద్దలు చెప్పు చుండురు అ రంగనాథస్వామి ఆలయము కడ చుట్టుముట్టు (గామాల వారు వివాహములు జరుపుకొనుచుందురు. తుంగభ(దావదిని ఆనుకొని ఉండును వతి నంవత్సరము సంవత్సరాది పండుగకు అ చుట్టు వల్గెలు ఎద్చులన లంకరించి బండ్సు కట్టుకొని ఆ దేవాలయము దగ్గరకు వచ్చి స్వామిని అర్చించి వెళ్ళుచుందురు ఇప్పటికి ఆ విధముగా జరుగుచున్నది తులసీదాసు గారు నరిగా సంవత్సరాది పుడుగకు కొత్తకోటకు రావ డముతో పండుగరోజు అందరూ భోజనానంతరము వేడుకగా యధావిధి ఐబండ్కు కట్టుకొని బయలుదేరు చుండ ఆ (గ్రామము కరణముగారు తులసీ దాసుగారిని కూడా రమ్మని బలవంతముగా పిలుచుకొని వచ్చినాడట అందు వల్ల వారితో కలసి దాసుగారు సహితము వెళ్ళినాడు సుంకేసులకు కొత్త

175 కోటకుమధ్య బస్‌ రోడ్ళుకు రెండు ఫర్నాంగుల దూరములో తుంగభ్యదా నది ఉన్నది దాని ఒడ్నున ఆలయము అన్ని (గామాలవారు బండ్కు కట్టుకొని రావడమువల్న అక్కడ రద్నీ జాస్తిగా నుండుటచే తులసీదాసుగారు ఆడేవా లయమునకు ఇంచుమించు వంద గజముల దూరములో (ప్రస్తుతము రాఘ వేందస్వామి ఆలయముండు చోటకువచ్చి అచ్చట శెల్హా పరచుకొని పడు కొనియుండ ఆస్పలములొ బృందావన నిర్మాణము కావలయునని శ్రీ రాఘ వేందస్వామి వెప్పినట్టు ఉలికిపడి లేచి కరణముగారిని రెడ్డి గారిని మరి కొందర పెద్దలను పిలిపించి ఇచటనే బృందావన నిర్మాణము జర.గవలెనని స్వామి అజ్బగాన ఈస్తలము ఎవ౦ది ఒక ఎకరాఖామి ఇరీదుకు ఇప్పించండి అని అడుగుటతో పెద్దలు ఆ సమయానికి అక్కడకు అందరితో పాటు వచ్చిన భూమి సొంతదారు మాదిగ లక్ష్మన్న అనువ్యక్షిని పిలిచి ఒక ఎకరా భూమి ఖరీదుకు ఇవ్వమని ఇక్కడ దేవాలయము కట్టించెవరని తెలుపగా నాకు మా పెద్దలు నంపాదించి అచ్చినచి ఈస్పలము ఆలిదు ఎకరాలు మాత్రమే ఉన్నది ఆందులో ఎకరము ఐచ్చిననాకు అబ్బంది ఇవ్వనన్నాడట దాని విలువ అనాడు రెండు వందలు మాత్రమ ఎకరం కాని స్వామి వండెండు వందలు అత్తునని చెప్పినా కొందరు ర్హైతులు మా పొలములో ఒక ఎకరా తీసుకొని దీనిని వారికి ఇవ్వమని అడిగినా అతను ఆంగీకరిపలేదు అప్పుడు ఆస్వామి ఆన్హృలము ఇచ్చే వరకు ఇచ్చట నుండి రాను నిరావోర దీక్ష అని ఎందరు (బతిమాలినా వినక ఆక్కడే కూర్చుండినాడు ఆ రాత్రికి అపారిము సొంతదారుకు న్నిదిరాక వివేవో కనబడటము ధభధయ)డి వూరిలో నుండి తులీదాసుగారు కూర్చున తన స్పలమునకు పరుగెత్తుతూ వచ్చి స్వామీ నాది తప్పయినది ఒక ఎకరా న్పలము వఏిలాటి _పతి*లము లేకుండా ఉచితముగా ఇచ్చుచున్నాను రిజిష్ట్రేషన్‌ ఖర్చులు కూడా నేనే భరింతుసు అని తెల్పి మమనటి రోజుతానే బండి కట్టించి తులసీదాసు గారిని కరణము రెడ్డి గారిని పిలుచుకొని వెళ్ళి వారి సమక్షములోనే యావత్తు ఖర్చులు తానే భరించి ఒక ఎకరా భూమిని రిజిష్టరు చేయించి స్వాధినము చేసినాడు శ్రీ తులసీదాసుగారు ఇంజనీయర్‌గారిని వర్వేయరుగారినిగాని ప్టాను విషయమై విచారించక ఏపద్వతిలో ఎంత కొలతలో గర్భాలయము కట్టించ వలెనో త్రీ రాఘవేం[ద స్వామే అజ్న ఇవ్వాలి అని ఆ నృలములోనే అబ్బ్బ ఇచ్చే

1706

వరకు లేవవని కూర్చున్నాడు కరణముగారు రోజు మధ్యాహ్నము ఒకగ్గాను: పాలు మూ(తము తెచ్చి అచ్చేవాడట అంతే ఒక రోజు కరణముగారు పాలు తెచ్చునప్పటికి ఒక పెద్దనర్చము స్వామిస్నై పారాడుచు తిరుగు చుండినదట స్వామి కదలుటలేదు కరలణుముగారు చూచి భయపడి దూరముగా చేతులు జోడించుకొని కూర్చుండ కొద్పిసేవటికి ఆ సర్పముస్వామి శరీరము నుండి దిగివెళ్ళి పోయినదట అప్పుడు కరణముగారు అ పాలు ఇచ్చి జఏగిన విష యము వివరించినొాడట విమో ఆదినాకు తెలియదని అన్నాడట ఆవిధముగా నలుబది రోజులు కూర్చున్నాడు ఆరోజు ర్మాతి క్రీ రాఘవేషద స్వామి గర్భాలయము కట్టవలసిన నృలము గాలుగు వైపులా గరె గీచినాడట ఉవయము స్వామి ఆది చూచి కరణముగారిని రెడ్డిగారిని పిలిపించి నంగతి వివరించి ఈ స్పృలములో బృందావనం నిర్మించవలెను కూలినే నిళ్తునని దెల్బివారు ఆ విధముగానే ళూలీలను పిలిపించి (తవ్వించుచుండ నాలుగు గజములలోతు (తవ్వునప్పటిక నాలుగువైపులా నాలుగు హోమకుండములు అందులో కొంత బూడిద నాలుగు మట్టి పృాతలు నాలుగు చెక్క గరిటెలు శానవచ్చినవట ఆప్పుడు వాటినిపరిశీలించి మంటత్రాలయములో విచారించగా పూర్వము (పహ్మ్హదులవారు రయుజ్బము చేసన స్పలమని ఇది వరకు ఒకటి రెండుచోట్ల అదేవిధముగా జరిగినదని నుడివిశారట (ప్రహ్హాదులవారే శ్రీ కృష్ణ దేవరాయల కాలములోవారికి గుఠువుగా వ్యాఫరాయిని పేరుగా జన్మించి తీ కృష్ణదేవరాయులకు ఒక మృతుగ్ట్థండమును తప్పించి యున్నాడని ఆందువల్ళ వారిని గురు దేవునిగా స్వీకరించినాడని చన్మత చెప్పచున్నడి [వస్తుతము వ్యాస రాయరు పీరము కర్నాటకలో చం్చదికా గురు కులమను పేరుతో నిర్మింపబడి నడచుచున్నది (క్రమముగా పీరాధివతులు ఒకరి తదనం తరము ఒకరు ఉంటున్నారు

ఆ వ్యానరాయుడే మంత్రాలయ రాంువేందస్వామిగా అవతరించి నాడని వారి గంధములలో లిభింపబడియువ్నది ఆండువల్స శ్రీ రాఘవేం్టద స్వామి వారి బృందావనము ఆఅలయములన్నియు చాలా వరకు తుంగభ దా తీరము నందేవుంటున్నవి ఈ కొత్తకోట బృందావనము కూడా తుంగభ దా నదీ తీరము వందే నిర్శయింపబడినది _

1/7 శీ (పప్వోదులవారే వ్యానరాయరుగా రాఘవేంద్ర స్వామిగా అవత రించుట వల్ల (వహ్మాదులవారు యజ్బములు చేసిన చోటుల యందే చాలా అలయములు నిర్మింపబడినవవి (ప్రతీతి కొత్తకోట సాలములో నిర్మింపబడే శ్రీ రాఘవేం్గదస్వామి బృందావన గర్భాలయము నాలుగు పుశాదులలొో ఆ యజ్నమునకు సంబంధించినవి కనబడుటతో ఆ చుట్టు పక్క (గామ వాసులు విశేషముగా వచ్చిచూచి పోవుట కూలీలు కూడ కూలీ ఆశింపక పశచేయుచుండ.ట జరిగినది ఆ హోమకుండములప్టె బండలతో మూసి పుంచినారు అమట్సి ప్యాతలు చెక్క గరిఓలు ఇప్పటికి వ్తాటిని భద్రముగా దాచి వుంచినారు వీమయితే. నేమి వివరకు అ గర్వ్పాలయము వక్తి అలినది మంతాలయములో నలె ఆ బృందావన గర్భాలయమున కెదురుగా రామా లాయము౦ండవలెనని శ్రీరాఘవేం్యదస్వామి బృందావని గర్భాలమున ఇెదుర.గా నుమారు యాన్సై అడగుల దూరములో శ్రీ రామాలయ నిర్మాణమునకు పునాదులు (కవ్వుట (_పారంభించినతరి శ్రీ తులసీదాసుగారు అంతకు ముందు కూడ పెట్టిన డబ్బు ఆయి పోవుటతో తిరిగి సంచారము వెళ్ళి విరాళములు సేకరించుటకు నిర్శయించు కొని తాను సంచారమునకు వెళ్ళి ఉబ్బు పంపితే అచ్చట నమ్మకముగా పని చేయించువారు కావాలెగదా అందువల్ల కర్నూలులో షరావు బజారులో చిలు కూరు పొపయ్య శెట్టి గారు అప్పుడప్పుడు మం్యకతాలయము వచ్చినవ్వుడు పరిచయ ముండు టచే కర్నూలుకు వచ్చి పావయ్యగారిని కలని నేను నంవా రము వెళ్ళి వతినలకు అలముదు ఆరు వందల రూపాయలు మీ పెరాపంపు తాను మీమ అప్పుడపుడు వెళ్ళి అచ్చట జఏగే పని చూచి వారికి కూలీలిచ్చి వని బాగా చేబ.ంచవలెను అని కోరటతో పాపయ్యగారు ఆందుకు అంగీ కరించి ఆదే వివముగా అవ్వడవ్వుడు వెళ్ళి వని చూచి చేయించుచు అతనికి ఆ శార్యకమములో తాను పొలు పంచుకొని బాగా కట్టించవలెనని అభిపాయమేర్పడి అస్వడు అనగా 1958 సంవత్సరము షదాప్‌ సంఘంలో నేనిక మెంబరుగా వుండుటవల్డ నాకు ఇరవై ఎనిమిదవ నంబఎ చల్భు అంగడి వచ్చినందమన అందులో నుండి నందున పాపయ్య వాళ్ళకు బాగా పరిచయమై యంటిని నన్ను పిలిచి కొత్తకోట రాఘవేంవస్వామి

178 ఆలయము విషయము తులసీదాసు గారి విషయము అంతవరకు జరిగిన విషయములన్ని వివరముగా దెల్పి నన్ను ఒక రోజు పిలుచుకొని వెళ్ళినాడు చెవులు సరిగా వినుడవు చిలుకూరు పాపయ్య శెట్టిగారికి రాఘవేచ్యదస్వామి గర్భాలయము అయిపోయినది రామాలయము కూడా ఇంచు మించు ముగిసినది, రామాలయమునకు విగ్రహాలు తేవాలి రెండు ఆలయాలు కలిపి ఒక వాలు మాదిరి కట్టించాలి నాకు మీరు తప్పని సరిగా సహకరించ వలెను నాకు చెవులు సరిగా వినపడవు అంతేగాదు సవివర్తెనా దాకలతో విరాళములు వసూలు చేయుటకు వారికి నచ్చ చెప్పుటకు నాకు చేశతగాదు నీవు మాట్టాడడములో అఖండ (ప్రబ్బ్నావంతుడవు అని చాలా _పాధయ పడినాడు కాని నాకు సంసారము జరగశము చాలా కష్టృము అది వరకే నుడి యున్నాను అర్హికముగా చాలా వెనుక బడిన కుటుంబమవి మొదటనే వివరముగా (తాసి యున్నాను. అయినా ద్లైవకార్యము మంచిపని జన్మ సంస్కారమున్నగాని ఇలాంటి ఆవకాశములురావు మరియు తులుదాసు గారి విషయము వివరముగా వినినందున ఇదికూడా శ్రీ రాఘవేందస్వామి (థేరేపణ కావచ్చునని భావించి ఒవ్వు కాను. అప్పటి నుండి నేను పావయ్యగారితో కొత్తకోట రాఘవేంద్ర స్వామి ఆలయమునకు వెళ్ళడము శ్రీతులుదాసుగారు పాపయ్య నేను మహబూబ్‌ నగర్‌ జడ్చర్శ వగ్గెరా సంచారము వెళ్ళి కొంత మొత్తము విరాళములు 'సీకరించి”ము ముఖ్యముగా జరిగిన రెండు గర్బాలయములు ఫోటోలు తీయించి బ్బాకులు తయారుచేసి చేయవలసిన పనులను గురించి పది పదున్తెదు రోజులకు ఓకవర్యాయము నేనే కరప్యతములు రాసి ఇవ్వడము పాపయ్యి అచ్చు వేయింవడము అవి తీసుకొని వెళ్ళడము జరుగుచుండేది మరియి శ్రీరాఘవేర్యదస్వామి మహికూ (ప్రచారక బృందము ఆకు పేరుతో ఐదుమంది ఆ బృందములో చిలుకూరు పాపయ్య నేను రిశ్వార్ను టిచర్‌ బాల రంగరాజు కొత్తకోట ఇంకొకరు కరణము ఐదుమంది పెక్కు అ పత్రాలలో _పచురించేవారము,

1/9

నేను అంతకు ముందు లలితకళా పిమత్తు స్పాపించి ఆరు నంవత్స రాలు త్మీవకృషి చేసి వట్టణము నందలి అప్సు రకముల కళారాధకులు చాలామంది పరిచయేగాక నాయందు అమితమైన వాత్సల్యము గౌరవము చూపుచుండేడి వారు అందువల్న వతి సంవత్సరము నాలుగు రోజుల ఆరాధన సందర్భమున రోజు రెండు హరికథలు సాయంకాలము పాట కచేరి రాత్రి పిల్లల భరత నాట్యములు విడివిడిగా సాంప్కృతిళ కార్యక్రమములు జరుప్పట (ప్రారంఖించితిని కారకమములు విశేషముగా అకర్షవీయముగా నుండుట వలన ఒక సంవత్సరమున కన్నా మరియొక నంవత్సరము (ప్రజలు విశేషముగా వచ్చు చుండి9 అప్పుడు వెండి బంగొరములు చాలా తక్తువ లేటు (పతి నంత్సరము వెండి గ్లాసులు తెచ్చెవారము [పతి కార్య శమమునకు ముందు వరిచయము చివర వారికి వెండి గ్లానులు బకూక రించి వారిని గురించి వారు నంతోషించునట్ను ఉపన్యాసము వందన నమ ర్పణ నేనే చెప్పేవారిని మధ్య మధ్య ఆ రాభవేం్చవస్వామి మహిమను తులీదాసు గారి విషయమును ఈపన్యానము ద్వారా (పజలలో చాలా చ్చైతన్యము కలిగించు చుండేవాడిని

మధ్య మధ్య నేను పాపయ్యగారి నోటుఒ.క్కు తీసుకొని ఆ సమా వేశాలకు వచ్చిన ధనిక వర్శము కడకు వెళ్ళి నచ్చచెప్పి ఎక్కువ మొత్త ములను విరాళములు వేబయుంచుచు కొన్ని మ్మిగహములు ఒక్కొక్కరే తెప్పించులాగున ఒప్పించుచూ ఈ విధముగా చేయుచుంటిమి [పతీ నేంవత్సరము అయిదు ఆరువేల రూపాయల వరకు అ కార్యకమములలో వవ్చేది

(పతి నీంపత్సరము భజంతీ వారిని కర్నూలు మండి పిలుచ.కొన వచ్చేవారము వారికి జిషప్హా పతి సంవత్సరము వచ్చేటట్టు ఖర్చులు వెండి గ్లాసులు లాంఛన కంభావన అచ్చేవాడిని శౌధారణముగా నా మాటకు వికళారాధకుడు ఆడ్డుచెప్పేవారు కారు రమ్మంకే వవ్చేవారు విమిచ్చినా బదులు మాట్టాడక పాల్గొనేవారు నాకు ఒక అబభొచన కలిగినది వ రాఖు వేంద స్వామి శ్రీ సీతారామస్వామి గర్భగుడులేమో అయినాయి కాని ఇంకా స్పలం దండిగా వున్నది (మతస్తులకు దర్శనీనయుముగా ఆం(ధలోనే తలమానికముగా ఆళి పుళ్యక్షేతముగా దీనిని చెయ్వీవలెనని

180

ఒడ్పిపుట్టి పావయ్యుతోను ళులసీదాను గారితోను చెప్పినాను పాపయ్య సరే ఆన్నాడు స్వామి మాత్రము వఏమెమి చెయ్యదలచు. కున్నావో అవన్ని చెయ్యండి నాకే ఆకేషబలేదు నేను మాత్రము మూమూలుగా సంచారము వెళ్ళి వెలకు ఎప్పటివలె “ఐదొరు వందల రూపాయలు పంపుచుందును అంతే అస్పైె మీ బష్ట మన్నాడు

పాపమ్యుకు బంధువు ఒకరు మదానులో స్పిరపడి జేమ్చు ఆంప కంపెని విజయా కెమికల్సు అనే కంపె*లు పెట్టి యుండ్‌ను. వారు కళ్నూూలుకు వచ్చినప్పుడు కొత్తకోటకు పిలుచుకొని వెళ్ళి అంతా చూపి రామాలయము రాఘవేం[దస్వామి ఆలయము కలిపి ఒకహాలు మాదిరి చెయ్యవలెను మీనహాయము కావలెనని చెప్పినాము మృది సుకు రమ్మన్నాడు నేను చిలుకూరు పాపయ్య మాత్రము మదాసుకు వెళ్ళి వారము రోజులు న్నాము అ షావుకారుకు రెండు కాళ్ళు వున్నవి మాకు ఒకకారు అప్పగించి చూడవలసిన (_పదేశాలన్ని చూపించాడు ఎవరెవరినో కొద్నిమందిని ధనికులను మాతోపాటువచ్చి కలసి మా కరప్యతము లిచ్చి వారితో మాటాడి ఆరుపెద్ద ఇనుపగరుండాలు కొత్తకోట చేరేబ్బు ఏర్పాటు చేసిశారు అదిపూర్తి అయినది ఓకశివాలయం గాయ(తీఆలయము శ్రీ సత్యనారాయణస్వామి ఆలయము నవ్మగహాలు ఆంజనేయస్వామి ఆలయము అన్న పూర్మ్హా విగ్రహము భోజన శాలలో విర్పాటు చేసెటట్టు నిర్మయంచుక్రొని నేను పాపయ్య నంద్యాలకు వెళ్ళి. శ్రీ పసుపుల సుబ్బారాయుడు నాగభూషణం శెట్టిగారితో. చెరి ఒక గర్భాలయము ఇరు భరించునట్ను చేసి మరి కొన్నివిరా౪ములు తిసుకొని వచ్చినాము. ఆనుకొన్న (ప్రకారము ఎదురెదురుగా ఒకో వైపు మూడు ఆలయాల వంతున అరు గర్భాలయాలు శయారు చిఎయ.ంచినాము

ముఖ్మముగా మధ్వలు అనగా చ్వయిత సిద్దాంతము గలవారికి అ్కడ (ప్రాధాన్యత తులసవాసుగారు ద్వయిత మతంలో చేరినారు మంతా లయములో వున్నప్పుడే ఆందువల్హ్ల అరాధనకు షుమారు మూడు నాలుగు వందల మంది మధ్వ,బాహ్మణులు వచే వారు రెండు అన్నసతాలు నడిపే వారము ప్తె ఆలయములలో చలువరాయి వ్మిగహములు కాశీలో తయారు చేయించి తేవలెనని నిర్ణయించు కొన్నాము అందుకుగాను చిరుకూరు పాపయ్య శెట్టిగారు విగహములి వ్యవహారము నాకు తెలియదు నీవు తప్పగ నావెంట కాశికి రావలెనవి గట్టిగా కోరివాడు

181

జీవితములో ఐది ఒక అపూర్వసంఘటన కాని నాకు కుటుంబ ఆర్జిక వరిస్పితుల ననుపరించి నేను మాట ఇవ్వలేక పోయినాను పొవయ్యగారు ఆవిషయమును ఆర్హము చేసుకొని కుటుంబ ఖర్చులకు నేను తిరిగి ఇచ్చు వరకు అవనరమెనంత మొత్తమును మా ఇంటిలో అచ్చి నిర్భందముగా వచ్చి తీరవలెనని పట్టు పట్టినారు ఇది శ్రీరాఘవేందస్వామికి తనకు నేను చేయుసేపను (గ్రహించి నాకు ఈ అపూర్వ అవకాశమును వారే కల్పించి నాడీని మనస్సులో ఆనేక నమస్కారములు చేసుకొని పాపయ్యగారితో పాటు 1959 చివరలో కాశికి బయలుదేరి వెళ్ళినాను హైదరాబాదు, ఖాజీపేట నాగపూర్‌ మీదుగా రెండు రోజులకు ఇటార్సి జంక్షనులో దిగినాము అచ్చటి నుండి ఉషంగాబాదుకు బస్సులో వెళ్ళి నర్మదానదిని దర్శించినాము విశాల మైన (ప్రదేశములలో సిమెంటుచేసి నదికి మెట్టు నిర్మించి యునా నరు ఎళ్తుస్పైన పెద్ద దేవాలయము వున్నది ఆక్కడ చాలా అహ్హాదకరముగా వుండును చూడవలసిన [పదేశము

అచ్చటి నుండి తిరిగి ఇటార్సి సాయంశాలమునకు చేరుకొని అలహా బాము ర్హైలు ఎక్కినాము మార్తశిర మాసములో బయలు దేరుటవల్స ఆచ్చట విపరీతమ్పైన చలి దట్టముగా పాగమంచు స్పేషను కూడా కనబడని పరిస్తితులలో తెల్లవారు జామున అలహాబాదులొ దిగిశాము అచ్చట ఒక విశేషము విమన

అలహాబాదు ఇశాశి గయ ఈమూడు వట్టణములలో యా(త్రీకులకు కొందరు పండా (బాహ్మణులు అనేవారు కంటాక్చు పద్దతిప్పై చూడవలసిన ఉపదేశములు చూపుట పూజలు చేయించుట, పితృ కర్మలు చేయించుట జరుగుచుండును. ఈసండా (బ్రాహ్మణిలలో ఐదు ఆకు గుంపుల వారు వుందురు, ఒకొక్క గుంపుకు సంబందించిన పండాకు తక్కిన రెండు చోట్ట అనుబంధం వుండును. వీరి దగ్శర కొందరు కమీషన్‌ చిజంట్ళు అన్ని ఖాషలు తెల్సిన వారు వుందురు. వారు అటాన్సి జింకను లోనే పయాణీకులతో వారికి సంబంధించిన పండా జాహ్మణుల వివరములు చెప్పి పిలుచుకొని పొవుచుందురు.. మాకును అక్కే తెలుగు భాష తెల్పిన (బ్రాహ్మ ముడు తటన్పృ పడినారు. -చిలుకూరు ప్రాపయక్టై ేష్మిగారు. కుటుంబ సమేతంగా ఉత్తర యాత చేసినపుడు కాశిలో కర్నూలు అయ్యా వారి

182 బంధువు గజానన జోషిగారని వుండేవారు. పిరికి పాపయ్యగారికి బాగా పరి చయముండెడిది అందువల్ల ముందే కాశికి మేముఫలానారోజు వచ్చుచున్నా మని ఉత్తరం [వ్రాయడంవల్న జోషిగారు తెలుగు తెలిసిన (జాహ్మబిున్ని ఇటార్సి థెగ్గరకు పంపియున్నాడు. అలహాబాదు లోను, గయలోను జోషి గారికి ముఖ్యముగా కావాల్సిన పండా [బాహ్మణులు వున్నారు. అందువల్ల ఇబటార్సికిపంపిన (బాహ్మణుడు మమ్ములను ఆలహాబాదులో

జోషిగారికి కావలసిన పండా (బాహ్మణుని ఇంటికి పిలుచుకొని పోయినాడు,

ఆ పండా (బ్రాహ్మణుడు మాతో వచ్చిన తలుగు భాష తెలిసిన (బ్రాహ్మణుని పంపిశాడు, మేము గంగానది స్నానముచేయుటకు వెళ్ళినాము అచ్చట ముందు యమునా నదిలో వడవ నెక్కి శుద్ద గంగా నదికి వెళ్ళాలి కొంత దూరము యమునలో వెళితే గంగానది వచ్చును అచ్చట థెండు కలిశి ఒకే నదిగా (వవహంచుచు తిరిగి చెరి యొక దారి వెళ్ళును

యమునా నది నీరు పాచి రంగులో కనుపించును గంగానది నిరు | తెల్లగా కనుపించును రెండు కలిసిన చోట కూడా దేని రంగు దానికి విశదముగా కానవచ్చును అవి రెండు కలిసిన చోట సరస్వతీ నది లోపల (పవహించునని పురాబాధారము ఆ నది మనకుకనబడదు ఆంతర్‌ (ప్రవాహము ఆందుకే దానికి త్రివేబీయను పేను

అలహాబాదన్నా _వయాగ అన్నా, (తివేబియన్నా ఒకకటే యమునా నది నుండి గంగొనదిలో (పవేశించి కొంతదూరము వెళితే అచ్చట రొమ్ముల వరకు మోాతమ లోతుగల [వ్రదేశముళిడున్ను ఆ(పదేశము అక్కడి బెస్త వారికిమాతము తెలియును వారిని గంగ పుతులని పిలుతురు అచ్చట వారు మూడు వడవలు చుట్టువుంచి మధ్యలో రిటిలోనిలుచుందురు యాతి కులు అచ్చట దిగగానే గంగా వుతులు మూడు చెయబుల నీరు నెక్తిపె పోయుదురు హరికి కొద్చి డబ్బు ఇవ్వాలి ఆది అచ్చటి ఆచారము న్‌

కాశి గంగ అని మనము అనుకుంటాము చెంబులలో తెచ్చి పూజించి రామేశ్వరములో కొంత కలిపి మనము కొంత తీర్పము తీసుకొంటాము-ఆ గంగ నీరు పండెండు నంవత్సరములు చెడకుండా ఉండగలదు జ్రాని

183

ఆ తిర్పము కాశీలో కాదు ఆలలోబాదులోనే శుద్ద గంగలో తిసుకోవాలి యమునానది ఒడ్డున రకరకాల స్పెజు రాగి చెంబులు అమ్ముతారు మనకు కావలసిన స్పెజు తీనుకొని శుద్దగంగలో నీరు తీసుకొని తిరిగి వచ్చెటప్పుడు వాటికి మూత అతుకు వేయుదురు దానినే మనము కాశగంగయని అందుము,

య్మ్యాతికులు కొందరు అ గంగలో స్పాన మాచరించిన తదువరి ప్హిఠు దేవతలకు పితరులకు తిల తర్చణము పడవనలోనే విడుతురు (బాహ్మ ణుడు వెంట వుంటాడుగదా మనము యమునా వనదీలో పడన అక్కులీవుడె మనతో ఫాకే కుర ఖర్మ చేసేవాడు (నాయీ (బాహ్మణుడు అనగా మంగలి) వడవతో ఎక్కి పోతూ వుంటే కౌరము చేయును. శుద్ద గంగలో స్నావా నంతరము తిరిగి వచ్చునప్పుడు తర్చబములు చేయింతురు ఇవన్నీ వుడవ లోనే జరుగును. ఎవర్డెనా విండ ఉపదానము చేయవలెనన్న పండా (బాహ్మడు తన ఇంటిలో ఏర్పాటు చేయును. కొందరు అవిధముగా చేయు దురు కాలో కూడా అంతేకాని అక్కడ పడవలో గాదు గంగ ఒడ్డునననే గయలో మాత్రము పశు అర్మలు చేయువారు ఫల్ళుబీ నది విష్ణు పొద తీరము ఆకయ వట వృక్షము ఈ మూడు చోటుల ఖచ్చితముగా పిండ (ప్రదానము చేయుదురు, ఇక ఆలవోాబాదులో మూడునదులు అనగా గంగా యమున, పరనంతి కలిశే చోటుకు తివేణ సంగమము అని పిలుతురు ఇది వరకే తెలిపినాను. ముత్త యిదువలు ఆ న్యలములో శమ వెంటుకలు కొనలు మ్మాతము కత్తిరించి ఆ (లివేణ సంగమము కడ వేయుదురు ఆది ఒక సాంపదాయము

మేము గలగాసా ఒనముచేసి చెంబులలో గంగను తీమకొని వండాబాహ్మ యముని ఇంటికివచ్చి హోటలులో భుజించి ఆ అయ్యను పిలుచుకొని టాంగా బాడుగకు తిసుకొని దేశము కోసము సర్వము త్యాగము చేసిన మహాప్పరుషుడు శ్రజవహార్‌లాలు న్నెహూగారి భవనము వాం భార్య కమలా న్నెహూ గాం అప్ప్మ్యత్రిచూచి యమునానదికి ఒకకిలోమీటరు దూరము లోపల ఇంచుమించు యేలబఐది అడుగుల పొడవు, ముప్పది అడుగుల వెడల్చుగల పెద్దగుంత చుట్టూ రాతికట్టడము కట్ళ్చినదానిలో $ అంజ నేయస్వామి విగ్రహము ఆంత పొడవు అంత వెడ ల్పు ఆ పంతనిండా వండుకొనియున్న వగ్రహామున్నది+చూచి నాము అంజనేయస్వామి లంకా దహనానంతరము తిరిగినస్తూ అక్కడ విశ మించింాడని చాలాజావమతోనునా డని అందువల్ల య్మాశీకులందరు మని

184

షికి ఒకబిందె వంతున యమునా నది నీళ్ళు తెచ్చి స్వామి పొడువునా పోయుచుందురు. ఆది అచ్చటి చరిత సాంపదాయము

అచ్చటనుండి జరువది ఆడుగులదూరములో అయిదారు మెట్టు ఎక్కని స్టైన ఓక పెద్పతోట ఆతోట సుమారు ఇరువది ఎకరముల వరకు ఉండును వివిధ వృక్షములు అందులో వున్నవి ఆ తోటలో కొంత దూరము వెళ్ళిన తర్వాత లోపలకి దిసుటకు కొన్ని మెట్టు వున్నవి ఆందులోనికి మెట్టు దిగి బళ్ళితే స్పైన ఎంత తోట వున్నదో లోపల అంత మె దానమున్నది ఆందులో షపోడశమహారాజుల, షడ్చ,(కవర్హుల సప్త బుషుల పాండవుల ఆలయములు చిన్నచిన్నవి వున్నవి ఆందులో వ్మిగవాలు ఒకో ఆలయము దగ్శర ఒక్కొక్క విపుడు వుండి ఆ వ్మిగహము పేరు వివరము చెప్పుచుండును వారికి మన శళ్హాాను సారము దక్షణ చేత బెబ్చి పోతూ వుండవలెను ఒక్క చోట మ్యాతము ఒక్క విచ్వితము ఒక మృరిచెట్టు (వట వృక్షము) మొదలు కొంత వరకు ఆప్పెన రెండు శాఖలు ప్తెభూమి వరకు ఉండును పచ్చగా నుండును రెమ్మలుగాని ఆకులు గొని ఉండవు సరిగా అ నృలమునకు ప్పైకివచ్చి చూచిన విమి వుండదు కాని స్కాంద పురాబాంతర్త్వత కథ ననునరించి ఒక కొమ్మ అలఎాబాదు కోటలో ఉన దని రెండవ కొమ్మ గయలో వున్నదని ఆ వృక్షముపేరు ఆక్షయ వట వృక్షమని చెప్పుదురు

అవన్నియు చూచి తిరిగి సాయంతము ర్హెలు ఎక్కి ర్యాతికి కాశీ

పట్టణము చేరితిమి తొమ్మిది రోజులు కాశీ నగరములో వున్నాము శ్రీ విశ్వ నాధుని ఆలయమునకు సమీపములోనే మేము విగ్రహములు చేయించు అంగడివున్నది మనము పోటోలు ,ఐచ్చి, ఆవిధముగా చేయమన్న అట్బి చేయుదురు. ఉన్న తొమ్మిది రోజులలో స్కాంద పురాణము నందలి శ్లోక (వశారము. ఛూడవలసిన (ప్రదేశముఅన్నియు రోజు ఒకటి రెండు వంతున అన్ని చూచినాము శ్రీ విశ్వశాధునకు నమంత పూర్వకముగా అభిపకము పూజ చేసినాము ఆరువదినాలుగు మాటులున్నవి ఒక్కమాటలో చెప్పవలె నంటే కాళీ పట్టణమంతా ఈశ్వరమయము ఆక్కడ ముందు గుడి కట్టి వాజ్ళు కట్టవభెనట్న గుడి అనగ్గా చిన్న గూడ. మొదలుకొని (పతి యింటికి కనీసము ఒక గజ మెత్తయినా గుడివలె కట్టివుంబారు అందులో ఒక చ్‌న్న లింగమును (గతిప్ప్పంచి యుందురు

185

ఇక (పతి ఘాటులోను పెద్ద దేవాలయము వుండును అందులో చిన్న లింగములు మొదలు అతిపెద్ద లింగముల వరకు వుండును వచ్చిన యిీ్యత్రీకులలో కొందరు వాళ్ళ పేరా ఒక లింగమును (ప్రతిష్పించెదరట పతి ఖభూటులోను మెట్టు వెడల్పుగా పెద్వగా వుండును ఆ మెట్టకు అరు వ్లెపులా మెట్టు మెట్టుకు లింగము చుండును. కాశీ పట్టణ మంతా ఈశ్వరమయము చూడవలెనేగాని అ ఈశ్వర మహిమ చెప్ప నలవిగాదు,

కాశి పట్టణము చాలా పెన్స నగరము అంత పేద్చ పట్టణమునకు ఒకేఒక ముఖ్య వీధి వెడల్పుగా వుండును మిగతా ఘాటులకుగాని ఆలయ ములకుగాని వెళ్ళుటకును అవన్ని సన్న నందులే [పతి నందు రెండు మూడు మైళ్ళు వుండును ఐదు ఆరు అడుగులు వెడల్పు మ్యాతము కలిగి యుండును. పతి సందులోను ఇరువైపుల మూడు నాలు ఏ అంతస్తుల భవనములు [కింది భాగమంతా వ్యాపారము స్పై అంతస్తులు కాపురము తల స్పకెత్తి చూచిన సప్పెన ఇపసన్సై పుల మిద్పెలకు మధ్య రెండు అడుగుల సందు మాతము కనబడును అనగా మధ్యాహ్నము పండెండు గంటలు వంటి గంట సమయములో సూర్యరళ్శి [60ద భూమిసప్పె బడును మిగతా సమయములో సూర్యరశ్మి యుండదమ _ (పతి ఇంటిలోను పగలు రాతి ల్లెట్టు ఫ్యాన్ను వుండవలసిందే

ఆ సందులలో ఆ ల్హెట్ట మధ్య అనేక (ప్రాంతముల నుండి వచ్చిన యాత్రీకుల రద్బీతో స్తీ పురుష వివక్షత లేకుండా ఒకరి నొకరు తోసుకొని వెళ్ళునట్నుండును ఎవరి పని వారిదే ఒకరితో ఒకరికి సంబంధము వుండదు విదో వేరే లోకములో వున్నట్టు చెప్పలే?) ఆనందమేదో కలుగుచుండును అది ఒక విచ్శితచ్హైన అనుభూతి అనిర్వచనీయానందము

నారద ఇఖూటులొ కర్నూలు ఇందకంటి సుబ్బయ్యగారి బంధువు గజానన జోషిగారి ఐలు మూడుతప్తుల భవనములో మాకు సె అంతస్తులో ఒక రూము ఇచ్చినాడు చాలా మంచివాడు పెద్దమనిషి అరువది సంవత్సర ములకు ప్పెబడి వయశఘ్సు గలవాడు చాలాబాగా విచారించేవారు మన అంధ భోజనము అక్కడ మాక లభ్యమంనది.

మేము మార్షశర మాసములో వెళ్ళినాము ఛివరితమైన ఛలి నాకు మంచే ఛలి అక్కడ ఛలిలో ధరించడము చాలా కపష్పృమనిపించినది.

186 అంత ఛలి వుండునని భావింపలేదు పాపయ్య కూడా చెప్ప లేను అయినా పంచ బనియను స్పెటరు జుబ్బా జుబ్బాప్పెన వాసుకోటు, మష్లరు ఎప్పుడు విడువకుండా వేసుకుంటూ పుంటిని ర్హెలులో తలుపులన్ని మూయడమె దేనిని ముట్టు కున్నా మంచుగడ్నను ముట్టుకున్నటే

జోషీగారు మాకు చెరి ఒక దూదిపరువుః కప్పు కొనుటకు పలుచని దూదిపరుపు ఇచ్చింశారు అ వలుచని దూదిపరువు ఒక శాల్వ ఒళ రగ్ను మూడు కలుపుకొని కప్పుకున్న అరగంటకు గాని కొంచెము వెచ్చదనము కలిగి నిదురుపట్టును ధాత్రి మాత్రము కనీనము రెండుసార్ను మూత్ర వినర్వన చేసే అలవాటు ఆవిధముగా వచ్చినప్పుడు లేవ వలెనన్న ఎంత మ్మాతము సాధ్యము కాదు శాని ఎంత సేపు బిగబట్ట గలము తెగించి వడివడిగా కప్పు కున్నవి తీసి వడివడిగా వణుకుతూ పోయివచ్చి తిరిగి కప్పుకొని పడుకుం పే మరల ఆరగంటకు నిద వచ్చేది.

“ఉదయము పాపయ్యగారు ఏడు లేక ఎనిమిది గంటలకు లేచి ముఖం కడుక్కుని టి తాగి నన్ను తొమ్మిది గంటలకు బలవంతముగా లేపేవాడు అపుడు కప్పకున్నవి కొంచెము తొలగించి చూచిన మనవ్హైవు ఉదయము ఐదున్నర ఆరుగంటల శ్రాలములో నెట్టుండ.నో వాతావరణ మట్టుండును చాలాకప్పముస్నె లేచిన వేడివేడి నీరిత్హులు ముఖం కడిగి తిరిగి సుపు దగ్గ రకు వచ్చినప్పటికి ఒక కుంపటిలో అగ్ని పోగలు చిమ్మే వేడి టీ అక్కడ వుండేది నిప్పు శగకాచు కుంటూ ఆటి (శాగి నాకు అప్పుడు తాంబూలము పొగాకు వివరీతముగా చేసుకునే ఆలవాటుండెడిది ఆది వేసుకొని ఒక కొండి చెంబు రెండు శల్బాలు తీనుకొని పూర్తి డ్రస్సుతోనే గంగానదికి స్నానానికి పలళ్ళేవాఠరము అచ్చటి వారు తెల్లవార నాలుగు గంటలకే లేవ ప్నానము చేసి బట్టలు ఆరవేసుకునే వారు వారిని చూచినవ్వుకు అనిపించేది ఇక్కడే పుట్టి పెరిగిన వారుగాన అలవాటని

వతి శోటులోను చాలా మెట్టు మధ్య మధ్య విశాలమైన నృలము బండలు పరచబడివుండును ఆ విశాలమైన స్పలములలో చాలామంది తాటి యాకుల ఛృతములు నిలుపుకొని దాని క్రిందకూర్చొని రకరకముల నూనెలు అద్బములు దువ్వెనలు కుంకఈవు చాదుచుక్క కాటుకలు పెట్టుకొనియు6 చురు యాత్రీకులు కొందరు కొందరు ఒకచోట వారికడ గుడ్డలు తమ

187 సామానులుపెట్సి ఒక్క శెల్హామా(తము కట్కకొని కోండిచెంబులు తీసుకొని స్నానమునకు నదికడకు వబికుతూవెళ్ళి అ నదినిచూచి భయపడుతూ అక్ష ధ్హెర్యముచేసి దిగిననీటిలో ఆ ఛలి ఉండదు ఎంతసేపు చేసినా హాయిగా నుండును ఇప్పమున్నంత సేపువేసి వెంటనే స్పై కివచ్చేసరికి తిరిగి ఛలి చాలా విపరీఠతముగానుండును అశక్ళువణుక.తూ మనము బట్టలు విడిచిన ఛత్రము వ్యక్తి కడకు వచ్చి వెంటనే పూర్తి (డన్పు మామూలుగా వేసుకొని ఎవరికి కావలసిన వారు ఉపయోగించుకొని అతనికి సాలుగవాలు లీదా ఎనిమిదనాలు ఇచ్చి కొండి బెంబునీరు తీనుకొని తిరిగి నది వైపుకు ఒక వరున లింగాలకు నీళ్ళు పోనుకుంటూ నది కడకు వెళ్ళేసరికి ఆనీళ్ళు ఆయి పోవును తిరిగి తీసుకొని రెండవ న్దెపు లింగాలకు పోసుకుంటూ స్పెకి వచ్చే సరికి నీళ్ళు అయిపోవును తిరిగి నదికి వెళ్ళి నిరు చెంబునిండా తీసుకొని ఘాటు స్పైకి వచ్చిన అమన్నైపుల 'పెవ్ప దేవాలయాలు (పతి దేవాలయములో కొన్ని వందల లింగాలు స్తైజు వారిగా నుండును చేతన్తైనన్ని వాటికి కొంచెము కొంచెము పోసుకుంటూ అయ్య గారింటి దారిలో ఉండబడిన దేవాలయఘులలో కొన్ని పోసుకుంటూ దారిలో ఒక మదాసీ హోటల్‌ ఉండేది అక్కడ ఇడ్భి సాంబారు చట్ని దోసెలు అవి లభించును మరెక్కడా లభింపపు ఆక్కడ బడి తిని ఆక్కడే మార్కెట్టు కూరగాయలు తీసుకొని అయ్య గారింటికి వచ్చెటప్పటికి పర్యతెండు గంటలు దాపేది మేము అయ్య గారింటికి వచ్చేసరికి వంట అయివుండేది వెంటనే భోజనము మనకు విస్తరాకుకుమధ్య ఒకచిన్న కంపటి నిప్పులతోపెట్టి ఆకులో అప్పుడు చేసిన పొగలు పాగలువచ్చే అన్నము వడ్నించేవారు ఆంత వేడి వున్నా కాలేది శాదు తిని తాంబూలము వేసుకొవి పూర్తి (డస్సుతో నే మిగిలిన కొండీచెంబు రటిని తీసుకొని శ్రీ విశ్వనాధుని దర్శనమునకు బయలు దేరేవారము ఆ దేవా లయము ప్రక్కనే మా విగ్రహాల తయారీ అంగడని అది వరకీ చెప్పి యుంటిమిగదాం వారద ఘాటు నందు నుండి ముఖ్య వీధికి రావాలి ఆక్కడే రిజాలు ఇతర వాహనాలు ఉండును నందులలో అవి తిరుగు లాడవు వీలు కూడా శాదు రోడ్డు స్పెకి వచ్చి జ్నానవాపికి రిగా ఆ కాలములో చాలా సరసము అర్బరికి మూడళాలు ఇచ్చేవారము మైెలున్నర దాదాపు వుండును ఆ

188 బ్నానవాషి కడ దిగి తిరిగి విశ్వ కాధుని ఆలయమునకు సందులొ నె దాదాపు రండు మైళ్ళు వెళ్ళాలి శాని నడుస్తూ జోతూ వుంకే ఎంత సేపు వెళ్ళినా విమి అలనట అనిపించదు ముందే చెప్పి వుంటిని ఆదోలోకంలో వెళ్ళుతున్నట్టుండును ఆవిధముగా నూ విగ్రహాల అంగడికి వెళ్ళి ఆక్సడ పెట్టవలసినవి పెట్టి కొండి చెంబు మాత్రము తీసుకొని విశ్వనాధుని ఆలయమునకు వెళ్ళెివారము ఆ సమనలోనే విశాలాక్షీ, శరి మహాదేవుడు, దండి వినాయకుడు, అన్నపూర్ణ మొదల్దెన ముఖ్య ఆఅలయములున్నవి అవన్ని చూచి ఆయా దేవతలకు నమస్కరించి శ్రీ విశ్వశాథుని గడికి చేరే వారము ఆక్కడ ఒక ఆచారము దేవాలయము కడ వరునగా పూల అంగళ్ళి వుండును యాత్రీకులు ఏిదొఒక అంగడి దగ్గర చెప్పులు విడిచి రెండబాలు పూలు తిసుకొని పూర్తి (డస్సుతోనే ఆలయములో (ప్రవేశించుట జరుగును ఆలయము కొంత చిన్నదే అంకా కేతముసకు వచ్చే యాతీకులకు నిలువ డానికి చోటు వుండదు విశ్వూధుడు ఒక అర్హ అడుగులోతు చుట్టు మూడ డుగుల వడల్బు కలిగి సిమెంటు చేయబడిన గుంతలో మధ్య నాలుగయిదు అంగుళముల ఎత్తు లింగాకారము ఉండును అ లింగమే విశ్వనాధుడు యాత్రికులు చక్కగా అక్కడికి వచ్చి చుట్టు నిలుచు కొని భం భం శంకర్‌ అంటూ కొండి చెంబులలోని నీరుపోసి ఆ పూలు వేసి చక్కగా వెళ్ళి పోవుచుందురు ఎప్పుడు ఎడతెగక అదేవిధముగా సుండును. మేము రోజు అంతే పని చేముచు6టిమ్మి మశ పండా బ్రాహ్మణునకు చెప్పిన మన భాష తెలిసిన బాహ్మణుని మన వంట పంపును ఆతను పూజారులతో మాట్లాడి అభిషేకమునకు కావలసిన వస్తువులు రెండు వించెల నీష గంధము కుంకుమ కలకండ కెంకఠళాయలు కర్ప్చూరము ఊది ఐత్తులు తాంబూలము అని తెచ్చి పెట్టుదురు వేంట నున్న (బాహ్మాడు మంత్రములు చెప్పచుండ మనము మడుగు పంచ కట్టు కొని కూర్చుండి అభిషేకము చేయుచుందుము యాత్రీకులు స్పై నుండి నీను పూలు వేయుచునే వుందురు మనము గంధము పూయు చుందుము స్పె కుండి యాతికులు నీరు *“పోయుచునే యుందురు. ప్రత్యేకముగా

189 ఎవ్వరు లేనప్పుడు చేయఒదమన్న పాధ్యముగామ ఉదయము నుండి రాతి పదిగంటల వరకు అక్కే యుండును అ-దువల్ల ఎవరి పని వారిదే మేము ఒక రోజు అక్సే అభిషేకము చేసినాము కాకి ఆరు 8లో మీటర్శ దూరములో సారనాథ్‌ అను జౌొచ్చారామము చూడవలసినది అక్కడకు వెళ్ళిచూచిశాము ఆదారిలోనే దుర్తాలయము శాలబ్బైరవాలయము మకియు హిందీ రానూయలకత్త శ్రీతులసీదాసుగారి సంకటము చాసిచారికి పసన్ను స్దైన సంకట విమోచన ఆంజనేదుసమి ఆలయములున్నవి అన్ని చూచి అందరిని దర్శించుకున్నాము శాశీలో వుండబడిన తొమ్మిది రోజులలో ఒకరోజు గయకు వెళ్ళినాము గయలో కాశీగజానన జోషీగా౨కి కావలసిన పండా (బాహ్మణుడు కా+6 వచ్చి వుండెను వారితోపాటు జోషీగారు మమ్మల్ని పంపినారు రాతి భోజనానంతరము రైలుకు బయలు దేరి నెళ్ళినాము నాలుగు గంటల (ప్రయాణము రాతి ఒకటిన్నర “ంటలకు చేరినాము కాని అక్కడ ఒక విశేషము ఛలి శాలంలో విదో ఒక రకమెనఛలి ఒక్కసారి ఉవ్వెత్తున వచ్చి పోవునట అ విధముగా వచ్చినప్పుడు చాలా మందికి వక్షవాయువు వచ్చునట మేము అక్కడకు వెళ్ళిన రోజే ఆగాలి వచ్చి వెళ్ళినవట మా వెలంటనున్న గయ పండా ఖార్యకు పక్షవాతము వచ్చినదట ఏదో అకుపాగ చేసారట ఆ వానన ఆ మాట విన్న తర్వాత న్నిద పట్టలేదు కొంత భయము కలిగినది ఎట్లో తెల్లవారు జామున కొంత నిద పట్టినది ఉదయమేలేచి ఆ ఛలిలోనే పూర్తి (డ్రస్సు సతో పండాకు చెప్పి మా తల్సి దళ్యడులకు తక్కిన వితరులకు పిండ _పధాన (శాద్భము చెయ్యవలెనని తెల్పినాము సరే ఒక అంధ బ్రాహ్మణుని విర్చాటుచేసి మా వెంట తాను కూడా వచ్చినాడు అచ్చట ఫల్గాణీనది ఆను ఒక విశాలమైన వెడల్పు గల్నిన నది ఉన్నది కాని నీకు ఉండదు అంథర5్‌ (_ఎవాహమట స్పెన మాత్రము రెండు చోట్ల సన్న కాల్వలు ఉండును అందులో అర్హ ఆడుగు నీరు (ప్రవహించు చుండును, ఆనది నానుకొని విశాలమైన ఆమగున్నది ఆ నదిలో ఆ పిల్ల ఇాల్వలలోనే స్నానముచేసి బట్టలు ఆర వేసుకొని అ అరుగు దగ్గరకు రావలెను (బాహ్మబుడు పిండ (పదానానికి కావలసిన మూడు మట్టి పాత్రలు పిడికలు బియ్యము నూలు దర్భ వగ్గెరాలు తెచ్చును అమట్సి పాతలలో బియ్శము

190

పోసి పిడకలంటించి వాటిస్పై పెట్టి అన్నముచేసి ఒక్కొక్క మట్టి పాత్రలో ముప్పది రెండు ముడ్డలు బేసి పెట్టుకొనవలెను ఒక పాతలోని ముద్చలు ఆఅ ఆరుగుప్పేననే చేయవలసిన పితరులకు తిథి పిండ (ప్రధానము చేయింతురు అచ్చట మడుగుకు ఏలాటి ఇబ్బంది కలుగదు ఇక మిగిలిన రెండు మట్టి ప్మొతలు వాటిలోనున్న ముద్చలతో నహా తిసుకొని అక్పడికి రెండు కిలో మీటర్న దూరములోనున్న విష్ముపాద తీర్చమను చోటికి వెళ్ళవలెను అచ్చట ఒక పెద్ద హాలు ఆ హాలుకు ఒక వెపు గోండు “గజము వెతల్చున గోడ పొడవున అరుగు వుండును ఆ అరుగుప్తె శ్రీ మహావిష్మువు వ్మిగహమున్నది ఆ వ్శిగహమునకు ఎదురుగా (కంది చుట్టు నాలుగడుగుల కొలతలు గల ఒక గుంత ఆ గుంతలో లోవలికే ఒక పెద్ద గుండు ఆళారములో బండ దానిపై రెండు పెద్ద పావములుండును అవ విష్ముపాదములని అందుకే దానికి వష్సు పాద తీర్మమవియు పేరు

యాత్రికులు విశెషముగా వచ్చి రెండవ మట్టి పాతలోని ముప్పది ౩ండు పిండములను (ముద్వలు) పురోహితుడు మంత్రము చెప్పుచుండ చీశిపాయిన పెచ్పల గ్మోతము. పేరు మనము చెవ్వుచు ఒక్కొక్క ముద్చనే ఒకసారి అ పాదములప్పై వేయవలెను ఆ రెండవ మట్టి పాత యందలి ముప్పది రెండు విండములు అచ్చట అముపోవును కొని అచ్చట మడుగు ఆచారము పనికిరాదు అసంఖ్యాకముగా య్యాతీకులు వచ్చి చుట్టు కూర్చో నుటకు వీలుగాక నిలుచొని ఆయ్యగారు మంతములు చెప్పుచుండ ఆ పాద ములసప్పైె ఆ పిండములు వేయిచుందురు ఉవమము నుండి రాతి పది గంటల వరకు వమా[తము ఆగకుండ జరుగ చుండును (పత్యేకముగా చేవలె నన్న పిలుండదడట పది గంటలవుతూనే ఆవోలు తలపులు వే? ఆముద్చలన్ని లింగాకారముగా చె పూజచేసి హారతిచ్చి దానిని తీముకొని వెళ్ళి నదిలో వేయుదురట అందువల్ల మా పురోహితుడు గారు ఆ నిలుచున్న యాత్రీకుల కాళ్ళ మధ్య దూరి మీరు ఎవరెవరికి పిండ _వదానము చెయ్యాలో వారి గోత్రము పేరు చెప్పి ఒక్కొకటి పయండి నేను ఇచ్చటనే ఉండి మంత్రము చెప్పుచుందు అని చెప్పగా ఆ పధముగానే చేసినాము ఆంతకన్నా గళత్యంతరము లేదు. ఇక మూడవ మట్టి పాతను అందులోనున్న పిండ ములతో నవో తీసుకొని అక్కడకు వాలుగు కిలోమీటర్హ దూరములో నున్న అక్షయ వట వృకము కడకు వెళ్ళాలి అక టాంగాను వారే విర్పాటు చేయు

191 దురు ఆ టాంగావారే వాడ. ఏకులస్తుడో మనకు తెలియదు పండా బాహ్మడు మనభాష తెలిసిన _బాహ్మణుడు ఇద్నరు ఆ బాంగాలో మశవెంటనే వత్తురు

ఆందరు ఆశీయ వట వృక్షము చేరిశాము అది వరకు ఆలహావాదులో చెట్టు మొదలు వా్యత్రముండుననియు ఒక కొమ్మ గయలో నుండుననియు చెప్పి యుంటిని గదా అచ్చటి ఈ వట వృక్షమునకు మొదలుండదు అచ్చట ఊడలు దిగిఅవే మొదళ్ళుగా అగు వడుచుండును మమారు రెడు మూడు వేలమంది అ న్సురి చెట్టు (కింద కూర్చొన వచ్చును అచ్చట మడుగుకు ఇబ్బంది లేదు యాాతీకులను వారి వెంటవచ్చిన భాష (బాహ్మణుడు వరుసగా కూర్చొ బెట్బి కొను మంతము చదువుచుండ వారు వాంవారి పెద్పలపేర గోతము చెప్పి పిండములు (శింద పెట్టు చుండవలెనుు మేము అటులే చేసినాము ఆ తదనంతరము అచ్చటి వ్నిపుడు మీరు మీకిష్పమయిన ఒక పండు ఒక కాయ, ఒక ఆకు కూర విడిచి -పెట్టపలెనని చెప్పుదురు మనము ఆ పేర్చు చెప్పిన వారు మంత్రము చదివి అవి విడిచినట్ను మనతో అనిపింకురు అట్టు విడిచిన పండు కాయ: కూర ఎప్పుడు తినకూడదు ఆక్పడికి వెళ్ళి వచ్చిన వారంతా కాశలో విడిచి పెట్టినామని అంటూ వుంటారు కాని అవి విడివేది గీయనేలో అక్కే ఆ మృరిచెట్టు (క్రింద చివరి తిథి చేఘుదుము గాన మృరి యాకులో భుజించరు

కాశీలో విడివిరా వుందురు అవి అచ్చటి విశేషాలు సుము అక్కే చేసిాాము*

ఇక గరుకు ఎడు కలా మిటర్న దూరములో బుద గయ అని వున్నది. సాయంకాలము బుద్ద గయకు వెళ్ళి అచ్చట బుద్దుడు టోది వృక్షము కింద విరాగియైన దానిని అచ్చటి బౌద్దారామములు స్కూవములు లామాలు అనగా బౌడద్బ మతస్తులలో పూజారులవలెను సన్యాసులవలెను నుండెడివారు బౌడ్ప టితవులు యుందురు వారి నందరిని దర్శించుకొని తిరిగ

రాత్రికి కాశీ నగరము చేరుకున్నాము కశాశనగరమ లో ఒక విచితము అది ఈ అంశమునకు నీంచింధము లేకున్నను యాతకు వెళ్ళువారికి నాయీ రచనలవళ్ళ చాలొ వరకు తెలును తుందురని ([వాయుచుగ్నాను అది వరకీ చాలా (వ్రాసియున్నాను అచ్చట వ్యాపారము విచితము పెవ్ప బజాగలో మనకు వ్యాపార ఆంగడ లు ఏమి

192

కానరావు అన్ని సందులలోనే వుండును పగలంతా ఒక బట్టల వ్యాపా రములు తప్ప అన్న వ్యాపారములు యధావిధగా జరుగుచుండును బట్టల వ్యాపారులు మ్యాతిము ఉదయము నుండి సాయంకాలము నాలుగు గంటల వకకు యా(తీకులుండు సృతములకు ఘాటులకు ఆలయము కడ తిరుగుతూ య్యాతీకులకు తమ చిర నామగల కొర్జులనిచ్చి తమ అంగడికి రమ్మని వినయ ముగా చెప్పుచు తిరుగు చుందురు సాయంతం అఆముదు గంటలకు ఆంగళ్ళు తెరుతురుయ్యాతీకులు తమకు బుడ్డి పుట్టిన అంగడికి పోవుదురు. వచ్చిన వారిని చాలా నుర్యావగా ఆహ్వానింతుర ఏశేషమే మన అంగడిలో ఆల్మారాలు గాని బట్టలుగాని ఏమి వుండవు ఖాళి అంగళ్ళు దూది వరపులు పరచి చుట్టూ గుండు దిండు వేశి యుందురు మనము వెళ్ళి కూర్చొనగానేటి తాంబూలము వగ్గెరాలు తెప్పించి మర్యాదలు చేయుదురు మనకు ఆ అంగళ్ళు చూచి ఏమి అర్పముగాదు నరిగ్గా అయిదు గంటలకు నేత పని వారు తొము నేసిన వివిధ రకముల్తెన గుడ్డలు తక్కువ రేటు మొదలు కొన్ని వేల రూపాయలు ఇరీదు చేయునవి అట్టల పెక్ళైలలో పెట్టుకొని (వతి ఆంగడికి కొంవరు వత్తురు వస్తూనే వారు తెచ్చిన గుడ్డలను షున ముందుంచి ఇందులో మీకు ఏదికావాలో శోరుకొమ్మదురు మనకు కావలసి నవి (పక్క తీసిపెట్టిన అ వ్యాపారస్తులు నేత పని వారితో బేవము మొదలు పెట్టి చివరకు వివొ ఒక ధరకు వనిర్శ్మయింతురు ఆ ధర మన (ప్రాంతము కన్నా చాలా తక్కువగానే వుండును

ఆవఏధముగా కొని మనము డబ్బు అచ్చునపుడు రూపాయకు ఒక అ.శా మనము కమీషన్‌ అవ్వాలి నేత వాతో కూడా రూపాయకు ఒక అణా వంతున కమీమన్‌ వట్బుకొని బట్టలు ఇస్తాక్క అనగా (పతి రూపాయకు రెండ వాలు కమీషన్‌ ఈవిధముగా తమవగ్గర వీ సరుకు లేక పోయినా సాయం తము ఆయిమయ గంటల నుండి రోత్రి తొమ్మిది గంటల వరకు ఆ వ్యాపా రము జరుగును ఆంతలోవలే ఆ కమీపన్‌తో కొన్ని వేల రూపాయలు సంపా దింతురు ఇది వారి లాభసాటి వ్యాపారము మనము వద్వన్న వాటిని వ్యాపా ఈలుకొని లోపల రూములో పెట్టుకొని ఇతర రాష్టముల బట్టల వ్యాపారు లకు తగిన లాభము చూచుకొని పగలు పూట అమ్ముదురు. ఇది అచ్చటి వింత వ్యాపారము రోజు కొన్ని లక్షల వ్యాపారము ఆ నాలుగు గంటల కాల ములో జరుగును. ఇక ఇతర విషయములు ఏిరమించు చున్నాను మేము చేయమని చెప్పిన శ్రీరాములు, సీత లక్మబిడు, ఆంజనేయుడు? ధ్యాన

193

మ్నుదలో నున్న ఈశ్నమడ., పార్వతి విషఘ్పృశ్వరుడు ఇవి చలువరాతవితో తయారయినవి ఇక ఈశ్వర లింగములు రెండు స్టెజబులు కొన్నాము అ లింగములు చేసేనవి కావు నర్మదా బాన్‌ అనేవి నర్మదా నదిలో కొట్టుకొని వఘ్హా వుండునట వాటి వులితో కాని సుత్తెతోగాని కొట్టిచే నరు పాలిష్‌ మాత్రము చేయుదురు అవి కావి రంగులో వుండును వాటికి కొన్ని గెరెలు చార్మలు వుండును వాటిని పరిశీలించి తీసుకోవలెను ఆవి చాలా శక్తి వంత మైన లింగములు అవి రెండు అన్ని తీఘుకొని తింగి అన్మపూస్ణ గాయత్రి నత్గనారాయణ స్వామి వ్శిగహములకు ఆర్నరిచ్చి అడ్వాన్సు ఇచ్చి ప్వె వాటిని స్పేషన్‌లో సీలు వేయించి ఏచుయినా ఖన్నమ్నెన రైల్వే వారే భరించే ఖండీమనుప్రెన పార్సల్‌ చేయించి మేముర్హెలు ఎక్కినాము మా ర్ప్హిలులోనే కొన్ని గూడ్సు భోగీలు తగిలించి వాటిలో ఆ వ్నిగహము పెట్టినారు హై(దొ బాదుకు వచ్చే వరకు బాగానే వున్నాయి కర్నూలు స్పేషన్‌లో దిగి చూడగా శ్రీరాముల విగ్రహము చేయి విరిగి పోయినది పార్సలు సీబు భ్రవంగా వున్నందున నప్ప్రపరిహారము రైల్వే వారు భరించుట శిష్ట పడలేదు అవ్వుడు తిరిగి శ్రీరాను విగ్రవబోము కూడా చేసి పెట్టమని లెటరు (వ్రాసికాము అక్హిన విగహములన్నియు బాగున్నపి వాటిని తీనుకొని కొత్త కోట రాఘవేళ్యన స్వామి కే తమునకు చేర్చినాము

ఒక ముఖి విషయము నేను కాశీకి వెళ్ళుటకు మూడు మాకములు ముందే చూతల్నిగారు వ్వర్శస్తులయి వుండిరి ఏదయినా పుణ్య తక్పములో తలుప వలెనవి కొంత చికాభస్మము ఒక ఉబ్బిలో పెట్టి (వత్యేక న్పలములో వుంచి ఉంటిని ద్దెవయత్మముగా కాశ (పయాణము వచ్చినది ఈ సందర్భ మును పురస్కరించుకొని ఆడబ్బి తీసుకొనివెల్ళి నర్మద తివేబి గంగ గయ ఫల్సుఖీ నదులలో కలిపివాను ఆది స్పైవికము మా తండ్రిగారు ఒక పర్యాయము మా పినతం(డి బలవంతముప్పె కా$ీకి వెళ్ళిండట మా తల్ని గారు ప్రాధేయపడిగా విలుచుళొని పోలేఎట కారణము అఆర్బృికదుస్పితితో కాని ఆమె కోరిక అలానే నిలిచిపోయి ఈవిధముగా నెరవేవనదనే నేను భావించు చున్నాను ఇది ఆమెకు నాకు అదృవ్య మే ఏమైతేనేమి ఈ యాత్ర నాజన్య సా,ల్యత గాంచినది

మేము కాశీలో చుంకొన్ని వ్మిగహములు చేయమని కొంత డబ్బు ఇచ్చివచ్చి వుంటి మిగదా అవి తయార్జ్హె నవని స్తే61 నుండి 3ఇశ నుండి

194

లెఓర్ను వచ్చుచున్నవి. (వ్రాత పనంతా నాచే గాన నచ్చుచున్నామని పాపయ్య. చెప్పిన [పకారము (వాయుచూ నుంటిమి మరీ తీవ వత్తిడిగా వారు వుత్తరము (వారి మీరు త్వరగా రానిచో వేరే వారికి విగ్ర మిత్తుమని ఇక విధిలేక పాపయ్యగాకు పయాణము చేయక తప్పలేదు. తులసీదాను గారితో మాటాడి 1963లో _ప్రయాఖమునకు వనిర్శయించిరి పావయ్య శెట్టి గారు తిరిగి నీవు నావెంట తప్పక రావాలి ఆ వ్నిగిహముల కఖనాకు తలియదు ఎట్టి పరిస్పితిలోను నివు కాదనరాదు వచ్చితీరాలని ఖచ్చితముగా చెప్పిరి

నిజమ.గా జీవితములో పూహించని ఈ అవకాశములు వి జన్మ మబుణానుబంధమో ఏజన్మ నంస్తారమో ఆ రాఘవేందుడు నాస్టె పరిపూర్శ కటాొక్షముంచి రెండు పర్యాయములు శాశి యాతకు అవకాశ ములు కల్పించినాడు నిజముగా నేకు ధన్వజీవినే ఇంటిలో పూటకు గడువని వరిస్పితి 1960లో కర్నూలు కరణముగా చేరిశాను వివంములు మొదటి భాగములో (వ్రాయబడి యుస్నవి. కాని కొత్తగా పెద్ద పట్టణమునకు వచ్చిన ఉద్యోగము ఇంటిలో పరిస్నితి రెండు నాకు వ్రతిబంధకములే విమయిన సరేయని పయాఖణవ్మె బయలుదేంనాము

ఈతూరి మొదటివలె ఛక్కగా కాశికి మరియొక మార్నమున మరి కొన్ని క్షేతములుచూడవలెనని ఆభిలాష కలిగినది మొదటి పర్యాయము పెదునెనిమిది రోజుల్సె నవి ఈతూరి కూడా అన్ని రోజులు కావచ్చుననియు మహాశివర్శాతి సరిగా మేము (సయా౭ మగునప్పటికి వదుంణనిమిది రోజు లుండినది అనగా 1963 నంవత్సరము మార్చి *4 తేది మహాశివరాత్రి అ రోజుకు కాశీ విశ్వనాధుని సన్నిధిలో నుండవలెనని సంకల్పము అందువల్ల మార్చి శ6వ తేది బయలు దేరినాము.

చక్కగా హె దాబాదు నుండి మాడు అక్కడికి శ్రీషిరిడీశాయిబాబా కేత్రము చాలా దగ్గర బస్సులో షిరిడీకి వెళ్ళి వారిని దర్శించి సివించి అ సాయంత్రము బన్సులో నాసిక్‌కు చేరిళిమి ఆచ్చట పంచవటి, శూర్భణక భంగవడినచోటు సీతాదేవిని రావణుడు అసహరించిశచోటు వూరానుకునే పెద్ప నిరులేని నది ఆనదిలో సీతాదేవి చీరలు ఆరవేశిన గుర్తులు శ్రీరామలక్మణులు నడచినబండల ప్తె పొదములగుర్హులు అవస్నిచూచిర్మాతి ఒకన్యత్రములో బస చేసి మరుసటిరోజు ఉదయమే అచ్చటికి త్రియంబక కేతము దగర బస్సులో

195

అక్కడికి చేరితిమి గోదావరి నది పుట్టినచోటు ఐమ కొండల ప్పైను౦డి కొచ్చి కొద్పిగా నీరు వచ్చి ఒక కోనేరులో పడును ఆ కోనేరు నుండి కడప కర్నూలు కాలువపలి (కెసి కెాాల్‌ ) ఒక వాగువలె నీరు నాసిక్‌కు చేరును అచ్చట ఒక పెద్ద కట్ట గటి నీరును నిలిపినారు ఆక్కడి నుండే నదివలె _పవహంచును భదాచలము దగ్గ్శడ అంత పెద్ద నదిగా పవ హించుచు ఉభయ గోదావ౨ జిల్లాల మీదుగా వెళ్ళి సముదములో చేరును ఇది గొదావరి వివయము (తియంబకములోళోనేరులో సా నము చేసి (తియంబ కేశ్వర చేవాలయము బేరితిమి అప్పుడు అకడ ఒక ఆచా రము అమలులో నుండినది గర్భాలయము లోపలకు (బాహ్మణులకు తప్ప అతరులను వానివ్వరు నేను (బాహ్మణుడకు జందువల్న నన్ను లోపలకు రానిచ్చినారు (త్రియంబకేశ్వరుడు మూడు ముఖముకు అనగా ఈశ్వర లింగము మూడు ఉండలవలెకుండును నాలుగయిడు అంగుళముల ఎక్కు వుండును ఒకగువ్పి బహ్మా ఇంకొక గుబ్బ విష్ణువు మూడివ గుబ్బ ఈశ్వరుడు అగుబ్య ప్పై భాగమున నీటి చమ్మ (తడి) వుండును కాని నీళ్ళు కారవు వట్చి బట్టతో 'తుడిచిన మరలా లింగము ప్లై నీరు చెన్మ కనబడును ఇది ఆ (తియంబ కేశ్వరుని విశేషము

భారతదేశము నండలి ద్వాదన జోితిర్ణింగములలో అది ఒకటి ముక సార భక్తితో నమంత వౌర్వకముగా ఆభిపషేళకము చేసినాను అక్కడే మధ్యాహ్న భోజనముగావించి తిరిగి నాసిర్‌కు వచ్చి సాయంత్రము అగస్త్యా (శమమును చూచుకొని రాతి భోజనముచేసి ర్హైలుఎక్కి తెల్లవారు నప్పటికి బొంబాయి. చేరినాము కర్నూలు జిల్మ్లా డోన్‌ తాలూకా ఆమడగుంట్న (గ్రామము నందలి కమసాలి (విశ్వబాహ్మణ) సుబ్బరాయుడు ఆకు వ్యక్తి ఓక చాకలి యిరువ్పరు బోయె వాండ్డను కా పట్టణము చూపింతునం పిలుచుకొని వచ్చి హైదిరాబాదు దగ్గర కలిసినారు పాపయ్య ఇట్టి గారికి ఆ సుబ్బరాయుడు వ్యాపార రీత్యా పరిచయ ముండుట వలన వారు నలు గురు మేము ఎన్నడు కాశ చూడలేదు, మీరు కలిసినారు ఇక మీరు ఎక్కడ వెడితే ఆక్కడకు వచ్చెనమని మాతో పాట వున్నారు. అందరము ఆకు మందిమి బొంబాయిలో ఒకి అంధా హోటలులో దిగినాము పాపయ్య గోరు అఇపాంతము రెండు మూడు వర్వాయములు చూచినందువల్ల అతనికి పరిచయాలున్నవి ఉదయమే స్పానమచేసి ఫలాహారము కాఫి ముగించు

196 కొని రెండు టాక్సీలు మాట్టాడుకొని ఆ హోటలు వారు ఒక వ్యక్తి అనగా “డర్‌ను మా వెంట పంపగా ఆతను బొంబాయిలో చూడవలసిన వదేశ ములు అన్ని చూపించినాడు మధ్యాహ్నము వంటి గంటకు హోటలుక వచ్చి భోజనము బేసి తిరిగి వూరిలో చూడవలసిన [పదేశములు చూచి రొ భుజించి మళ్ళీ రయిలుకు బయలు దేరినాము

తెల్లవారు నప్పటికి మధురలో దిగి ఒక పండా _బాహ్మణుని ఇంఎ౨6 వఎళ్ళినాము మా సామానులవ్ని అపండా చూపిశ రూములో పెట్టి శ్రీళ్ళష్ముని ఆలయమునకు వెళ్ళాలని బయలుదేరి హోటలో కాఫీ పలాహారము తీను కొని టాంగా మాట్నాడుకొని పోతూ దాలో కంసుడు పాలించిన నాటి భవ నాలు శిధిలమై మొండి గోడలు మిగిలిమున్నవి ఆక డే రక్షక భటుల క్రావలియిన్నది అవి చూచి దేవాలయము. సమీవములొనే యమునా శది వున్నది అ నీబిని గురించి ఇంతకుముందే వానియున్నాను మెట్టు వున్న చోట దిగి శాళ్ళు వేతులు కడ.గు కొందామన్న ఆ మెట్టు ఆనుకొని చిన్న స్టెజూ మెట్టదలుకొని అతి పెద్ద స్పైెదా తాంబేలుల గుంపు వుండను స్నెన కొన్ని చిన్న చిన్న అంగళ్ళలో ఎటో ధాన్యము చేయించినవి బటానిల లాగా వుండును ఒక అణు ఇచ్చిన ఒక పొట్టము ఇత్సురు వాటిని తీసుకొని నీటిలో దూరము పతనట్టు వేయగా అన్ని వాటికొరకు వెళ్ళును వెంటనే మట్టు దిగి శాళ్ళు ముఖము చేతులు ఒఖభముగా కడు“ుకోన శ్రీశ్చృష్ణాలయము చేరునప్పటికి ఆలయ తలుపులు మూసి యుంచినారు బయట నుండే నమ స్కారము చేనుకొని తరిగి పండా ఇంటికి వచ్చి అచ్చటి నుండివచ్చి ఒక టాంగాను మాట్టాడుకొని అ మధురకు ఫమీవేములో అనగా ఐదారు కిలో మీటర్భ దూరములో ఖృందావనమున్నది+* ఆక్కడిక బయలు దేవనాము బర్మా చేవాలయము ధర్మశాల వున్నది చాలా బాగున్నవి పెద్ద దేవాలయము శ్రీకృష్ణుని వ్మిగహమున్నది చూడవలసిన ఆలయము ఆ ఉక్తర హిందూ స్టానములో (వతి పెవ్చ పట్టణములలోను బిర్హా ఆలయాలు ధర్మ శాలలు

ఉన్నవి ధర్మశాలలు యాత్రికులు దిగుటకు అన్ని వనతులు-డుకు మేము ఆవి చూచుకొని బృందావనమునకు ఎక్సాయి అచ్చట దేవాలయములు చాలా వున్నవి పెడ్డపెద్మ ఆలయములు అచ్చటి సార్మవ దాయ్మప్రకారము నిర్మింపబడినవి అవన్ని దర్శించుకొని చేవతల సెవించినాము అచ్చట నాలుగ్చెదు గోశాలలున్నవి ఒక్కోగొశాలలో చాలా గోవులుండును

19/7

వాటి సంరక్షణకు కొందరు సేట్కు ధనిళ వర్షము నిర్వహింతురు గోపులతో పాటు అనాథలు దిక్కులేని స్తీలు ప్రతి గోశాలలో చాలా మంధి వుందుకన వారంత తెల్ల చీర తెల్ల రవికలతో నుందురు వారు నిరంతరము భజన చేయుచుండుకు వారి సవి కొందరు భోజనమునకు వెడితే మరి కొందరు భజన చేయుచుందురు భోజనమునకు వెళ్ళిన వారు వన్నూనే భజన చేయుచుండు వారు వెళ్ళుదురు చేసి వప్చిన వారు భజనకు కూర్చుందుకు అది పద్పతి పెద్దహాలులు ఆ హాలులో వరుస [వకారము కూర్చొని భజన చేయుచుందురు ఆనందము అనుభూతి కలుగును (పతి గోశాలు వోలులో ఓక పెద్ద హుండీ వుండును వెళ్ళిన యాత్రికులు వారి వారి శక్త్యానుసారము అందులో డబ్బులు వేయుదురు శ్రీమంఈలు ఎక్కువ మొత్తములు వేయు దురు. అ డబ్బులు ఖద్బలకు వినిమోగింళతుకు తక్కువ పడిన నిర్వాహ కులు పెట్టుకుందురు అది బృందావనము నందలి విశేషము

మేము బృందొవనము నుండి రాతి ఆరు గంటల కంతా తిరిగి మథురా నగరము చేరి ఫలహారము మాతము తీసుకొని స్పేపన్‌కు వెళ్ళి ఆ(గాకు వెళ్ళి ర్పెలు ఎక్కినాము. పగలంతా పట్టణములు క్షేత్రములు చూడడము ర్యాతిల్ను ర్హెలు (పయాణము కావడము వల్ల మధురలో శ్రీకృష్ణ దేవాలయము మాత్రము చూచితిమి గాని కృష్ణుని చూడలేదు విర్హా దేవాలయములో బృందావన దేవాలయములలో మూతము దర్శించ డము పూజలు ఛ్రేయించడము జరిగినవి

మా ఉద్దేశ్య మంతా 24వ తేది మహాశివరాతికి కాశి చేరవలెనని త్రీవిశ్వనాధునిప్పె గంగాజలము అభిపేకించవలెననే దృష్టితో [పయాణములు త్వరత్వరగా ముఖ్యమైనవి మా్యతమ్ము చూచుచూ పోవుచుంటిమి రాత్రి ర్హైలు ఎక్సినవారము తెల్లవార నాలుగు గంటల కంతా అగా పట్టణము చెరి మహారాజ హోటల్‌ మంచిదని విని అక్కడ ఒక రూము తీసుకొని సామానులు పెట్టి ఒక గంటపడుకొని లేచి ముఖాలు కడుకొని స్నానాలు చేసి శాఫ్‌ ఫలహారాలు తిసుకొని హోటల్‌ మేనేజరు నడిగి ఆ వట్ట ణములో ముఖ్యమైన స్మలాలు చూపగల్తిన ఒక గ్హైడరును విర్పాటు చేసుకొని ఆరు మందిమి ఉండుటవలన రెండు బాంగాలు మౌట్టాడుకొని బయల. దెరినాము

ముందు చక్కగా సుప్రసద్దమ్రైన తాట మహలుకు వెళ్ళినాము అద్భు

198 తము ఆ నిర్మాణము ఒక విచిత్రమైన నిర్మాణము ఆ తాజ్‌ మహల్‌ ముంద భాగము ఒక్కొకటి యాబ్సె అడుగుల పొడవు నలుబది యేబది ఆడుగుల పొడవు ఇంచుమించు అదే కొలతలు గల బొజులు ఒక్క అడుగు లోతు న్యూతము చుట్టూ కట్టబడి రెండు జజులకు నీరు నింపబడి వుండును ఒకటి తర్వాత ఒకటి అసుకొని ఆ ఆాజుమహల్‌ ఒక బొజు చివర వచ్చి నిలచి చూచిన అందులో పూర్తిగా కనబడును. రెండవ దాని చివర నిలచి చూచిన రెండు కొజులలో రెండు (శాజూమబవోలులు కనబడును అదిచూవి అక్కడికి వమీపములో లాల్‌ ఖిల్లా పున్నది (అనగా ఎరకోట) డిల్టీలోను ఆగాలోను ఒకే రీతిలో ఆ నిర్మాణములు జరిగినవి ఆ ఖిల్లాలో ఆనాటి షాజలోన్‌ చక్రవర్తి వారి కుటుంబీకులకు సంబధించిన భవనములు విజోర (పదేశములు స్నానాల బొజు భాగాలు ఆతి విశాలమ్మ్హై యుండును విడువకుండా (పతిది చూడవలెనన్న రెండు మూడు రోజులు పట్టగలదు ఆ గైడరు ప్రతిది విశదముగా ఆనాటి చరిత్ర కళ్ళకు కట్టినట్టు చెప్పచుండ మైమరచి వింటూ చూస్తూ అట్‌ ఎంత సమయష్ణైానదో కూడా (గ్రహించక తిరుగుతూ వుంబాము ఒక హాలుగోడకు ఒక చిన్న రంధమువలె నున్నది ఆరంధము నుండి చూచిన తాజుమహాలు పూర్తిగా కనబడును ఆ చక వర్తి తనభార్యప్పెన ఎంతటి _పేమయో వర్శింప నలవి కానరీతిలో ఆ చరిత గమనమును అఆ నిర్మాణములే చెప్పుచుండును మేము ఉదయిము తొమ్మది గంటలకు ఆ కోటలో వ్రవేశిచిస్పె జ్ఞన అక్కడక్కడ చూస్తూ ఆ గ్హెడర్‌ చెప్పినవి వింటూ బయటికి మధ్యా హ్నృము ఒంటి గంటకు చేరుకున్నాము చాలా కొద్నిగానే చూచిశా చాలా భాగము కోటలో తిరిగినాము ఒంటి గంటకు తిరిగి బాంగాలో హోటల్‌చే౨ భోజనముచేసి మళ్ళీ రెండు టాంగాలు తీషకొని ఆైడరును పిలుచుకొని దయాల్‌ బాగుకు బళ్ళినాము దయీల్‌బాగు పేరు వినని వారండరని నా యభ్మిపాయము ఇంచు మించు అన్ని ముఖ్య పట్టణములలోను దేశమంతటా దయాల్‌ బాగు షావులు (అంగళ్ళు వ్యాపార కేందాలు) ఉన్నవి మానవులు వినియోగించు కొను సమస్తమెన పదార్శములు వస్తువాహనములు అన్ని అక్కడ తయార్డె చేశమంతటా వ్మికయింపబడును తయారుకాని వస్తువంటూ వుండదు

199 ఆది ఒక పెద్సనగిరమువలె ఆ(గాలో అంతర భాగముగా పట్టణము నకు నాలుగ్గెదు కిలోమీటర్శ దూరములో నుండును ఎవ్వరినయినా లోప పలకు వెళ్ళిచూడ నిత్హురు ఏలాటి ఆకేపణ వుండదు, అది ఒక (ప్రత్యేక చిన్న పట్టణము వలెనుండును అన్ని పరిశ్రమలు ఉన్నవి అది ఒక నుహా పురుషుడ్డెన శ్రీ రాథధాస్వామిగారు స్నాపించిన సత్సంగమునకు చెందినది రాధాస్వామి పీరమందున్నది వారి తర్వాత ఆ పీరమునక్రు అర్హుల్నెన వారిని నిర్మయింతురు వాక ఆ వ్యవప్ప నంతా చూచుకొందురు నిజమైన సోష లిజము మొతము ఆక్కడ ఉన్నదనితోచును ఉపన్యాసములు మాటలుకావు శ్‌యా రూపకముగా జరుగుచుండును జీవన బృతిలేని కుటుంబములు గాని వ్యక్తులు గా? బకుకు అరు పుకు అచ్చటకి వళ్ళిన ఎవ్వరికిని లేదనకుండా వారువారు వీ పనులు చేయుట కర్పులో వారివారికి ఆపని చూపింకురు (పతి వారికి అన్ని వసతులు విర్చాటు చేయుదురు నివానమునకు వాకి తగిన ఇల్సు కట్టుటకు బట్టలు తినుటకు తిండి అనగా వారు స్వయముగా చేసుకొనుటకు తగిన పదొార్హములు చదుపులు అన్న్యతులు రక్షణ ఒకకేమిటి పతిది ఏర్పాటు చేయుదురు పిల్లల వివాహములు జరుగును ఎవ్వరు తమచేతి నుండి ఒక్క నయాప్పైన కూడా ఫెట్టనక్కరలేదు ఆన్ని ఆ సంస్తానమువారే ఏర్పాటు చేయిదురు ఎన్ని తరముల్తె నా ఉండవచ్చును అప్ప్యము లేనినాడు అకడ విడచి వచ్చేటప్పుడు అక్కడి వస్తువులు ఏమి తీసుకొని రాకూడదు తాము _అచ్చటికి వచ్చినప్పుడు ఎన్మావచ్చినారో తరిగి అక్కే వెళ్ళవలసిందేగాని విమి తీసుకొని వెళ్ళరాదు వారి వారికి చూపించిన పనులు వారు (శద్చగా చేస్తూ వుండవలెను ఎవరికి తగిన పని వారికి ఆప్పగింతురు చేసినన్నాళ్ళు విలోటు లేకుండా తక వచ్చును ఎవ్వరికి విలాటి (వతిఫలము లేదు అందరూ సమానమ జాతి, మత కుల వివకతలీదు ఎచ్చు తగ్గులు లేదు ఎలాంటి అధికార ములో వున్నా జీవించుటకు మాతమే ఆతనికి హక్కు వుండును ఆందు వల్ల ఆండరూ సమానమే ఇంతకన్నా సోలిజ మేముండును ఎవ్వరికి వలోటు లేదు కస్టృము చెయ్యాలి తృప్తిగా బతకాలి అంతే అంక్‌క వినేషము నత్సంగము అనునది ఒక ఆధ్యాత్మిక సంన్న్మ శ్రీ

200

రాధాస్వామి గారి సిద్దాంతము సగుఖోపానన లేదు సామూహిక (పార్యన ద్వారా నిర్బుణోపాసన వారిది ఉదయము రాత్రి రెండుపూటల (పొర్వన లుండును వ్విగహారాధనలేదు పీఠాధిపతుల ఫోటోలు మ్మాతము ఉండును

మొదట అ నంసృ వ్యవస్కాపకులు శ్రీరాథాస్వామివారి తదనంతరము మరియొకరు ఈవిధముగా పీఠాధిపతులు యేర్చడుదురు పతృంగమునకు ఒక భవనమును, ,పార్షనా మందిరమును తాజ్‌ మహాల్‌ కన్నా ఘనముగా నిర్మింపవలెనని అంతా చలువరాయితోనే నిర్మించుటకు నిర్హయించి శిల్చుల రావించి ప్రారంభించిాారు. చలువరాళ్ళు స్ప జువారిగా ఎన్నో తెప్పించినారు మేము వెళ్టునప్పటికి ఏబది సంవత్సరముల్సె నదట _పారంభించి. కింది భాగము పూర్తి అబి స్పెభాగము చుట్టు గోడలయి నృంభములు నిలిపి యుండిరి ఆ స్తంభములకు దదాక్ష తీగ దానికి పళ్ళ గుత్తులు ఒకే రా౭ిలోనే ఆత్యడ్భుతముగా మలచి యుండిరి ఆఅ శిల్చ సన్లైెపుణ్యాము వర్శనాతీతము ఒకటి తయారుచేసిన తర్వాత స్వామివారు వచ్చి చూచి అది నచ్చనిచో ఎంత ఖర్చయినా దానిని వదలివేశి వేరే (ప్రారంభింతురట అప్పటికే ఎన్నో కోట్స రూపాయలు ఖర్చ్భయినవనియు ఇంకా యేబది వత్సరములకు గొని ప్వూగాదని అచ్చటివారు అన్నారు ఆహటికి ఈనాటికి జూతీయ కళలలో భారతీయ శిల్పము ఆనన్య సామాన్యమె సాటిలేనిదని చెప్పుటలో అతి శయోక్షి లేదు

పాయంకాల మంతా దయాల్‌బాగ్‌నే చూచి రాతి ఏడు గంటల కంతా హోటలు చేరుకొని ఉపాహారవమః తీసుకొని తిరిగి ర్హెలు స్పేషను చేరి నేరుగా డిల్లీకి బయల.డేరినాము *. తెల్లవారు సరికి డిల్హీనగరం చేరి అచ్చటి మగరాజా హోటలు ఉండినది మాకు ఇగాలోనే ఆ హోటలు వారు చెప్పయుండిరి అ (పకారమే డిల్లీలో ఆ హోటలులో రూము తీనుకొని కొంచెము నిధపోయి తరగిలి౨ కాలకృత్యములు స్నానము ఎలాహారము తిని రెండు టాక్సీలు తినుశొని ఒక గ్లైడరును పిలుచుకొని హోటల్‌ వారే ఆ ఎర్బాట్టన్ని చేమిగా బయలుదేరి పాత డిల్సీ ఒకానెక నాటి చం దవంశ రాజులు పాలించిన హస్తినాపురము పాండవుల గృహ ములు కుతుబ్‌మినారు విమాన్నాశయము, పార్శమెంటు భవనము మొద ల్నెస చూడవలసిన (పదేశములు చూచి మధ్యాహృ్మము ఒంటి గంటకు

201

హోటల్‌ చేరి భోజనముచేసి తిరిగి రెండు టాక్సీలు గ్లెడుతో (పపంచ (వదర్శనశాలకు వెళ్ళినాము సరిగా మేము డిల్మీ చేసునప్పటికే అచ్చట (పదర్శనశాల (ఎగ్పిబిషన్‌) జరుగుచుండెడిది. (పపంచవ్యవసాయ (వవర్శన శాల అన్ని రాష్ట్రాల నుంచి విదేశాల నుండి (పదర్శనశాలలు వచ్చినవి అవి చాలా అద్భుతముగా నున్నవి మనఆం_ధ (పదర్శనశాలకు తిరుమల తిరుపతి దేవస్తానము (వహరీ గోడ గాలి గోపురము (విమానము) నిజముగా దేవ వ్యానమే అనునట్ను తీర్చి దిద్నినారు.

ఒక్కొక్క [పదర్శనకాలనే ఒక్కొ రోజు చూచినను ఎూర్తిగాదు మన దేశ అన్ని ర్మావ్బ్చాలవి విదేశాలలో అమెరికా (పదర్శనకాల చుట్టు నీరు సము(దము వాలే మధ్య వగరమువలె వుండును లాంచీలో వెళ్లాలి లోవల రాకెట్టు ఉప్యగహముల నమూరాలు అతర వవశమ కీందాలు ఒక పెద నగరములో తిరిగి నట్కుండును ఊరకే చూస్తూ ఎక్కడ ఆగకుండ నడుస్తూ తిరిగితే మధ్యాహ్నము రెండు ఘంటలకు భోపల (ప్రవేశించిన చారము రాత్రి తొమ్మిది గంటలకు బయటకొచ్చి హోటలు చేరతిమి అరోజు మార్చి ఇరువది రెంవవ తేది అదవది నాలుగో తేదే మహాశివర్శాతి శివరా 8కి శాశీలో మండవపలెనను సంకల్పము లేనిచో హరిద్వార్‌: హృసికేశ్‌ అఆయాధ్య మీదుగా కాశీకి వెళ్లాలని అనుకున్న వారము ఆవి దూనుకొని మరుదినము ఇరవ్హై మూడవ తేది తెల్లవారు జామున ర్హైలెక్కి కాన్పూరు ఆలిఘర్‌ ల్హెనులో రాతి పది గంటలా ముప్పది నిముషములకు కాశీ పట్టణము చేరి “హోటలులో ఫలహారము చేసి చక్కగా నారద ఘాటులో శ్రీ గజానన జోషి గారింటికి వెళ్ళితిమి వారికి మామూలుగా ముందే తెలిపియుంటిమి గాన మాకు ఒక గది ప్తె అంతస్తులో ఏర్పాటు చేసియ0డిర.

మేము మాఘమాసము అనగా మార్చి నెలలో వెళ్ళి యుంటిమి అప్పుడు ఛలిగాని త్మివమ్హైన ఎంశలుగాని లేకి సమశతోవ్నస్పితి గలిగి హాయిగా ఆవందముగా నుండినది ఏడు రోజులు కాశీలో వున్నాము విగ్రహ మ్ములన్నియఎ ఒక్క శ్రీ సత్యనారాయణ స్వామి విగ్రహము తవృు అన్ని ఆయినవి. ఆవిడు రోజులు శ్రీ విశ్వనాధుని దర్శించి అభిషేకము చేసి పూజించినాము తయార్తెన విగహములు ఈతూరి (ట్రంకు పెళ్టై కొని అందులో భదముగా పెట్టుకొని మా వెంటనే లగేజి వెళ్ళించి తిసుకొని

202

కర్నూలు చేరినాము వచ్చేటప్పుడు చక్కగా మన్నాడు హై దాబాడు కర్నూలు ఆంతే ఈతూరి వ్యిగహములు ఏమి భిన్నము గాకుండా బాగ యున్నవి, ఇక సత్యశారాయణస్వామి విగ్రహమునకు తిరిగి నన్ను పామ్మ నిరి కాని నేను వెళ్ళలేదు నాకు కరణీకముండుటవల్న శలవు చిక్తదు చిలుకూరు చిన్న వీరన్న శెట్టిగారిని పంపితిమి హరు తెచ్చిరి

నాకు రెండుసార్హు వి విధమైన ఖర్చులేక చాలా పట్టణములు పుణ్య వేతములు పుణ్య శీర్చములు మాచి సేవించే అవకాశము నా పూర్వ పుణ్య పరిపాకము వల్ల అఆ శ్రీ రాఘవేంద్ర స్వామి దయవల్న లభించినది అంతే చాలు బా జన్మ చరితార్చమైైనది లేనిచో దరి.దావన్ట పెద్ద పదవి లేమ చదువు తక్కువ ఇలాంటి నాకు ఈ అదృష్టము లభించివవన్న పూర్వ జన్మ పుణ్య పరిపొకము గాక మరేముండును నాయంతటి అవృష్టృ జాతకుడు లేడనే నానమ్మకము గర్భాలయములన్నియు తయారైనవి వ్శిగహములు వచ్చినవి అనృపూర్శ వ్నిగహ (ప్రతిస్కాపనకు వంట భోజనహాలు షుమారు రె.డు వందల "మంది భోజనము చేయుటకు వీలటునంత భవనము తయా ర్టైనది మరో పెద్ద భవనము తయారైనది నదికి సిమెంటు మెట్టు కర్నూలు షెరాప్‌ వ్యాపారస్తుడు కళిరెడ్డి వెంకటరెడ్ని గారిచే ఖర్చు పెట్టించి కట్టించి నాము తుంగభ్యదానది నాసుకొని ఒక పెద్ప అమగుస్నె అశ్వర్శ నారాయణ స్వామి వృక్షములు వాటి వివాహముతో పాటు నాగ _పతిషృ చేయించడము జ”గి పోయినది. ఈశార్యము మ్యాతము శ్రీతులసీదాను గారే నిర్వహించి నారు ముఖ్యముగా శ్రీ రాషఘువేళ్ళవస్వామి బృందావనము అ బృందా వఏమునకు గర్భాలయము ఎదుట రామాలయ గర్భాలయము శ్రీ తులసీ దాఘగారు పాపయ్యగారు తయారు చేయించియుండిరి అ బృందావన 'పతిష్ఫ హతము జరుగలేదు త్రి తులసీదాసుగొారుు మంతాలయములో ఒక చిన్న బృందావనము ఎక్కడికి బడితే అక్కడికి తీసుకొని వెళ్ళుటకు వీలయినది బరువు లేనిది తీసుకొని అందులో మంత్రాలయ రాఘవేం[ద స్వామి బృందావనము నందలి మృత్తికను (మట్టి) మడుగుతో తలస పెట్టుకొ? తుంగభ్యదా వదీ తీరము వెంట కాలి నడకలో తెచ్చి అక్కడ కట్టించిన బృందావశములో సుంచినాడు ఆప్పటి నుండి మంతాలయము వోలే అన్ని పూజలు ఆరాధనలు యధావిదిశా జరుగుచుండెనే గాని వతి షృాపన జరుగలేదు

203 ఎక్కదన్నైనా శ్రీ రానువేంద్ర స్వామి బృందావన ప్రతిష్కాపన జరుగ వలెశన్న మంత్రాలయ బృంచావనములోని మృత్తికనే _ఎతిష్ట చేయుదురు అక్కడ కార్యము జరగలేదు నిర్మాణములు పూర్తయి విగ్రహము తెచ్చి (వతిష్యను గురించి తులసీవానుగారు గాని చిలుకూరు పాపద్యు నెట్టి గాయి గాం ఆ ష్మస్తావన తేలేదు అన్ని వుండి రెండు సంవత్సరములు కాలగర్భ ములో కలసిపోయిన్రవి 1967వ సంవత్సరములో ఒక రోజు తులసీదాసు గారు కర్నూలుకు వచ్చినప్పుడు పాపయ్య గారింటిలో కూర్చొని నేనే (సతి పను గురించి అడిగినాను. అది సాధ్యము గాదు గర్భాలయాలు అన్ని కట్టించునట్ను చేసి అన్ని విగహములు తెచ్చినావు అన్నిటికి క€ిపి (_పతిష్య శావలెనన్నా ఎంత డబ్బు కానలె మనతో అయ్యే పనేశా అని ఇద్చరూ ఈమ అఫహాయతను వృక్క పరచిరి కొత్తకోట కరణము భీమసేశరావు గాను ఈూడా వచ్చివుండి౨ వోరు అదేమాట అవడము నాకు చాలాతీ వమలునా బాధ కలిగినది నరేనేను చెప్పినట్కు మీరు వింటే తప్పక జరిపించదము మరిమీ ఆఖ్మపాయమేమియని అడిగినాను సరేనన్నారు నేను చిలుకూరు పాపయ్య ఎట్టిని భీమ సేనరావు గారిని పిలుచుకొని (తులసీదానుగారు ఎక్కడికి రాడు) కొత్తకోట వేయిగోపాంరెడ్ని గారు కర్పూలులోశే వుండిరి అ చుట్టు పట్ట (గామాలలో గొప్ప పలుకుబడి గల వ్యక్తి కొంతకాలము మన ముఖ్యమంత్రిగా మండిన త్రీ విజయభాస్కర రెడ్ని గారికి న్వయాశ బావమరది వారి వగ్గరకు “వెళ్ళినాము తులనీదాకు గారు ఎన్నడూ ఎవ్వరి దగ్గరకు వెళ్ళేవాడు కాక పోవ జడము వల్ల ఎణం.గోపాలరెడ్ని గారు అ దెవాలయము విషయములో వి విధ మైన జోక్యము తీసుకొనక తటస్పృముగా నుండేవాడు నిజముగా అతను దానిని వ్యతిరకించ లేదు వ్యతిరేకించిన కొంత ఇబ్బందే వుండేది ఆది ఆ రాఘవేంద్రున్ని మహిమ వెళ్ళినాము గౌరవముగా ఆహ్వానించిరాడు వేను అంతకు ముందే తెలుసు నేను కాం7సు కార్యకర్తగా నుండినప్పుడు తరుచు కాం(గెస్‌ కార్యాలయములో కలుసుకుంటూ వుండేవారము ప్తెగా అనేక రంగాలలో నేను నలుగురిలో గౌరవముగా నుండిన వ్యకి గా కూడా తెలుసు స్నెగా కర్నూలు కరణముగా 1960లో చార్ని తీనుకొని ౫ చేయు

204

చున్నాను ఇక భీమరావు గారు వారి న్వంత (గౌామకరణము చిలుకూరు పాపయ్యగారు కూడా పరిచయము

నన్ను వివరముగా చెప్పమని పాపయ్య గారు కోరిరి రెడ్మి గారితో నిర్మాణములు వి్విగహములు అంత వరకు జరిగిన అన్ని విషయములు తెచ్చుట అన్ని వివరముగా చెప్పి అవన్ని (పతిషృ కావలసియున్నది మీ అధ్యక్షతన శ్రీ కొత్తకొట రాఘవేంద స్వామి బృందావన (పతిష్మా నిర్వ హఖ సంఘమును ఏర్పాటు చేసి _ప్రతివ్చ జరుపవలెనని నిర్మయించిాాము అందుకు మీరంగికరింపవలె మీ వూరి పాలములో వున్నది ఆది ఒక దివ్య క్షేతము కాగలదు (తిమకస్తులకు అరాధ్య దైవములున్నారు తప్పక మీరు అంగీకరించ వలెనని గట్టీగా చెప్పవలసిన రీ8లో చెప్పినాను అందుకు వారు ఆది నావల్న కాదు నేను ఎవ్వరిని విమిఅడిగే వ్యక్తిని గాను మీకు తెలుసు గదా నన్నెందుకు ఇందులో చేర్చుతారు దయచేసి నన్ను వదలండి అ౨ అన్నాడు అందుకు నేను మీరు విమి చేయవద్దు ఎవరిని ఏమి అడుగ వదు పట్టణము నందలి పెద్దలతో ఒక నమావేశము ఏర్పాటు చేయు దుము మీరు ఆ పమావేశమునకు తప్పక హాజరు కావలెనని గట్టిగా కోరుటచే అందుకు ఆంగీకరించినాడు వెంటనే ఒక మంచిరోజు చూచి కర్నూలు కోట చేరియాలో తుంగభ్యదా దీ తీరములో మంగతాలయ శ్రీ రాఘవేంద్ర స్వామి మరాను బంధమయిన శ్రీ లక్ష్మీనరసింహ స్వామి దేవాలయములో సమావేశము ఏర్పాటు చేస పెద్దలంవరి పేక్సుతో ఒక ఆవ్వోనాన పృతము వాని చిలుకూరు పాపయ్య్థిచ్చి నాను ప్రాపయ్యగారు కొందరి కడకు స్వయ ముగా వెళ్ళి మవకొందరికి గుమాస్తాల ద్వారా పంపి కోడుమూరు నుండి మంికోన్ని గామాల ధనిక వర్శానికి వాం పంపినాడు

అనుకున్న (పశారము మొడటి నమావే-మునకు జాగా కలిసిశాంి వేణుగోపాల రెడ్ని గారు ఆనాటి పంచాయితీ సమితి పసిడెంటు రఘురామి రెడ్ని (ప్రముఖ వ్యాపార వేత్తలు రాజకీయ నాయకులు ఎః రామలింగయ్య వట్టిగారు మాజీ మునిసివల్‌ ఛ్చైర్యెన్‌ పట్టణ కార్యగెన ప్రవడెంటు పాలాది రామయ్యగాశు (ప్రస్తుత మునిసిపల్‌ చ్చెర్మన్‌ క నాగిరెడ్నిగారు ఎమ్‌ ఎలసి రయిరామిరెడ్నిగారు చిలుకూరు పాపయ్యత్రారి అన్ని దమ్ములు మరికొందరు

205 కోడుమూరు వల్కూరినుండి కొందరు వ్యాపారులు అందరూ వచ్చినారు తులనీదాసుగారు ఫీమాన రావుగారు వచ్చినారు శ్రీ వేయిగోపాల రెడ్డి గారిని ఆనాటి నభాధ్యమనిగా అంవరిలో కోరుట శాదనలేక వారు అంగీకరించుట కార్థ్శకమమును గురించి నేను అ క్షేత చరితను తులసీదాను గారి చరితను అంత వరకు జరిగిన పనులను అంధలో ఒక అగ క్షేతము కాగలదని ఆ రావఘవేంద స్వామి ఏఏ వాక్కుల నిచ్చెనో అవన్నీ చెప్పితిని ప్రస్తుతము (పతివ్య శావలసియున్నది దానికి మీరందరు హృదయ పూర్వకంగా సహకరించవలెనని కోరినాను దానికి ఆందరు కూడా ఏక(గ్రీవముగా తప్పక కార్యము నెరవేర్చ వలసినదే ఆని అంగీకారము తల్పుట ఆకడే పై. పేరుతో ఒక సంఘము అధ్య మడుగా వేణుగోపాల రెడ్నిగారు ఉపాధ్యకుడుగా చ్చెర్మస్‌ గాగిరెడ్ని గారు పాలాది రామయ్యగారు కార్యదర్శి యస్‌ రామలింగయ్య ఎమ్‌ ఎల్‌ సి రఘు రామి శడ్ని ఈవిధముగా ఒక పెద్ద సంఘమును విర్చాటు చేసినాము కార్య కమ విధానమును తేదీలను యాజ్నీ*విభాగమును మంత్రాలయము వెళ్ళి అక్కడి. పీరాధి వతులను విచారించి తెలునుకొని గమ్మని అవేశించిరి పాపయ్య కీతులంవాసు గారు అన్ని విర్చాట్ళు పేసికొని వచ్చిరి తర్వాత వత్రికలు అచ్చు వేయించుట వెంటనే వారు వచ్చిన తర్వాత మరియొక నమావేశము ఆదే నరశింహస్వామి దేవాలయమునందే విర్చాటు చేయమ? నన్ను చిలుకూర్చు వీరన్నగారిని ఆచేసించిం నాటికి సభ చాలించిరి అప్పుడు తులుదానుగారు భీమసెశనరావు గారు చిలుకూరు పాపయ్య గారు ఈ అలోచన మాక తట్ట లేదు అద్భుత మైన పని చేసిగావు ఇక ద్హైర్యముగా (ఎకిష్కాపన జరువగలము అప్పుడు మాక బలము చేతూరినది ఆని చాలా పాడారు నీంతొష పడినారు వెంటనే శ్రీ తులసీదాసుగారు చిలుకూరు పొపయ్యు నట్టి గారు మంతా అయము వెళ్ళి. క్రీ పిరాధిపతిగారికి అస్ని విషయములు విపరముగా తెల్పి తాము సహకరింప వలసినదిగా కోరినారు స్వాముల వారు చాలా ఎంతోషపడి చాలా వ్యిగహాలున్నాయి షుమారు నలస్హై మంది బుత్వికులు కావాలి సరే అవన్ని నేను చూచుకుంటాను రెండు వేల రూపాయాలు మాత్రమివ్వండి చాలుయాశ్మీకవిభాగమంతా మేము నిర్వహిస్తాము తక్కిన విషయాలు

206

మీమ చూచుకొమ్మని చాలా ఉదార హృదయముతో శలవిచ్చినారు చాలా సంతోషపడి అక్కడనే మంచి మూబూర్తము కూడా నిర్ణయించుకొని 1969వ సంవత్సరము విల్‌ శెల 19వ తేది నుండి 21తేది వరకు శార్య (“మము నిర్శయి౦చుకొని ఆ వివరమును మాతోనే వాయించుకొని. వచ్చినారు తీసుకొని ఆ _పకారము పషృతికలు ఆచ్చు చేయించి వెంటనే తిరిగి శ్రీ లక్ష్మ నరసింహస్వామి ఆలయములోనే రెండవ సమావేశము జరిపినాోము అందరూ వచ్చినారు విరాళముల వసూలుకు ఎవరెవరు వివ్లైపుకు వెళ్ళ్లవలసింది కొన్ని చోట్లకు ముఖ్యమో నవారంతా వెళ్లుటకు నిర్ణయముల తేదీలతోపహా ఏర్పాట్ళు చేసి కొార్యరంగములో _పవశించడము జరిగినది షృత్రికలు విరాళాలు కొరకు వెళ్ళే వారికి కావలసినన్ని పంచిపెట్టడము జరిగినది ఆ దినము మొదలుకొని ఎవరికి నిర్శేశించివ వారికడకు వారు వారు బయలుదేరి వెళ్ళరు

అనుకున్న దానికన్నా సులభముగా అ రోజులలో ఇంచు మించు యాన్నైె వేలరూపాయలకు ప్పెగా డబ్బు పమాలయినది కొందరు బియ్యము కొందరు బేవలు చింతపండు, బెల్లము నూ నెడబ్బాలు ఎవరికి తోచినవి వారు దాతలు తెచ్చి ఇచ్చినోరు వర్శనాతితము శ్రీరాఘవేం్యద స్వామి కృప 19.4-1969వ తేది నుండి 24.4 1969 తేది వరకు బహ్మాండముగా (పతి ష్యాపన జరిగినది అ మకున్నట్ను మంతాలయ స్వాములవారు వలుబఐబదిముంది బుత్విక్కులతో వచ్చి యాజ్నీకవిభాగమంతా చక్కగా నిర్వహంచి శ్‌రాఘ వేర్యవస్వామి శ్రిసీతారామ లక్ష్మణ ఆంజనేయస్వామి, శ్రీ ధ్యానమ్ముదలో నున్న ఈశ్వయిడు నర్మదాలింగము విఘ్నేశ్వరుడు పార్వతి నంది గాయ్యతి దేవి సత్యనారాయణస్వామి వవ్యగహములు ఆంజనేయ స్వామి అన్నపూర్ణ మొదల్సెన అందరిదేవతా మూర్తుల _పతివ అఖండముగా ఆనందముగా జరిగినది

చుట్టు (పక్క (గ్రామాల వారు విరాలిచ్చిన దాతలు గర్భాలయాలు కట్టించిన వారు విగహములు కొనిచ్చిన వారు తదితర ఆహ్వానితులు ఎందరో అసంఖ్యాకమ. గా _పజలు వచ్చినాడు అన్ని తరగతుల వారికి అన్న సృత ములు ఏర్చాట్ళు చేసి భోజనములు ఫలబోరములు కాపీలు అన్ని ఉచిత ముగా ఎవ్వరికి లేవనకుండా పెట్టడను జరిగినద్చి 'పజల్ను వేనోళ్ళ కొవి యాడినారు. శరీరము ప్పలకించినది ఆ ఆనందానుభూతి వర్శనాతీతము

207 నా జన్మతరించినది ఆచుట్టు ముట్టు ప్రాంతములో ఎక్కడా ఐట్సా జరుగ లేదని ఇంవరు దేవతలు ఇక్కడే వెలయునట్టు చేసినారని చాలా కొనియాడి నాళము ఇవ్చటికి ఆపవిత్ర క్షేత్రము ఎల్లరకుదర్శ నీయముగా నున్నది పతి వత్సరము ఎందరో వివాహాది శుభకార్యములు చేనుకొనుచున్నారు ఇదంతా అ స్ప్వవకృప నేనెంత నాయోగ్యతెంత ఆ రాఘవేందుశి అను్యగహము వారి సంళల్పము నాపూర్వపుణ్య పరిపాకము నాలో నుండిన ఆధ్యాత్మిక చింతనా (పభావము నావల్ల నెను నిమిత్త మ్మాతుడుగా ఈ వనులు చేయించిన అ భగవంతునకు అ రాఘవేంద స్వామికి హృదయ పూర్వశ కృతబ్బతా సాష్టాంగ నమస్కారములు చేసుకొనుచున్నాను, నేను ధన్యజీవిగా భావించుచున్నాను నేను నిర్వహించిన వాటిలో ఇది చాలా ఘన కార్యము నిజముగా (త్రికరణఖశద్ది గా గర్వముగా చెప్పుకొనుచున్నాను ఇదంతా ఆ రాఘవేందస్వామి సంకల్పము తప్ప మరేమి కాదు నేను అల్బుడన్లు విమిలేని వాడిని ఆంతా వారికృపే నా ఈకార్యములన్నిటకి హృదయ పూర్వ “కముగా తోడ్పడిన వారందరికి నాహృదయ పూర్వక కృతజ్ఞతలు తెలుపు కొనుచున్నాను ఇంతటితో నేను నిర్వహిందిన ముఖ్యమైన శార్యములు ముగిశనవి ఇక చిన్నచిన్నవి రెండు మూడు కార్యములు తెల్పి ముగింతును, 1955 నుండి 1965 నీఇవత్సరము వరకు కర్నూలులో (ప్రస్తుతమున్న షరాపు ఐహరులో కాపురముంటిని వివరముభు మొదటి ఆధ్యాయములో విపులముగా వ్రాయబడినది 28వ నంబరు ఇల నాకు వచ్చినది ఆ సంఘ సభ్యు డకుగా ఒక చిన్నవ్యాపాం౨గా అ. ఇంటిలొ కాపురముండట తటస్సించినది 1937వ నంవతృరములో ఆ నంఘాధ్యకుడు సంఘ సభ్యులందరిచే శ్రీరామ కోటి వాయించి భి దొాచలముడకు వెళ్ళి గ్రిరామచందునకు ఆందరము వెళ్ళి సమర్చంపవలెనని నిర్శయించి ఒక్కులు తెప్పించి అందరి ఇండ్శకు పంచిరి. అవీఎ) ఒక వ్పెపు 18 మరియొక వ్వెపు 18 ఇండ్కు అంగళ్ళు మొత్తము ముప్పది యారున్నవి అధ్యముఖ వాయ నన్ను పిలిచి శ్రీరాములప్పైె ఒకపాట _వాయండి రోజు తెల్లవారు బౌామున నాలుగు గంటలకు లేచి మీరు

208

చెబుతూపుంకే పిల్లలంతా పాడుతూ మీ వెంట వీధిలో రెండు పర్యాయ ములు తిరుగునట్ను వఏర్చాటు చేయుదును ఆండరూ న్మిదలేచి స్నానాలు ముగించుకొని వాయుటకు ఉప్మ్కకమింతురు అనిచెప్పగా ఆందుకంగీకరించి శ్రీరామనామ సంకీర్తనమళకు పేరుతో నూటా ఎనిమిది నుడుపులతో ఒక పోట (వ్రాసితిని వానిని రోజు తెల్లవారుజామున నేను చదుపుతూ చెప్పిన నావెంట దాదాపు పదిపదున్తెదు మంది పిల్లలు పాడుతూ తిరిేేవారు అ పాటపూర్తి యగు వరకు వీధంతి తిరిగి చాలించేది దానితో అందరూ లేచి కాల కృత్యాలు తీర్చుకొని స్నానాలుచేసి రామకోటి (వాయుచుండిరి నేను రాసిన రామశామ నంకీర్హనమును నాపాటను వారు వెయ్యి (పతులు అచ్చు వేయించికి, రామకోటి పూర్తి అయిన వెంటనే పురోహితుల రావించి అన్ని బుక్తులు మేళ తాళాలతో ఒక చోట చేర్చి మూడు రోజులు పూజలు హోమము గావించి ఒక బస్సు నేముగా భ్యదాచలమునకు విర్పాటు చేసి బప్సుమంది పయాణమెరి అప్పుడు ఆధ్యక్షులవారు నా పరిస్పితిని తెలుసు కున్న వారగుటచే నీవు ఏలాటి ఖర్చులు పెట్టనక్కరలేము సంఘము తకు పుశ రమ్మని నన్ను బలవంతము చేసిరి ఆది నా అదృప్పముగా భావించి ఆ బస్సులో భ దొచలమునకు వెళ్ళి మూడు రోజులుండి ఆ శ్రీరామ చందుని పాద పద్మముల శన్నిధికి సమంత పూర్వకముగా అంకితము జేసి ఆ క్షేత మునకు వచ్చిన భక్తులకు ఒక్కొక్కరికి ఒక్కౌక్క పుస్తకము నిచ్చినాను. బెజవాడ గుంటూరు అ ప్రాంతము వారు వచ్చివుండిర వారికి ఇచ్చినాకు మూడవ రోజు తిరిగి కర్పూలు చేరినాము

తిరిగి మరియొకతూరి కుటుంబముతో కూడ ఒక పర్యాయిము వెళ్ళి మూడు రోజులుండి శ్రీ సీతా రామస్వామిని మశసార సేవించి రావడిము జరిగినది నా పెద్ద కుమారుడు ఎలెక్ట్రికల్‌ డిపాన్చుమెంటులో ఉద్యోగి ఆందువల్స వారు అప్పుడప్పుడు యాతలకు నల్సురికి రానుపోను చార్జీలకు డబ్బులిత్తురు ఆఆవకాశమును ఈవిధముగా ఉపయోగించడమైనది నా రెండవ కుమారుడు మంచి మిమి(క్రీ యాక్చరుగా పేరు సంపాదించిన వాడు భృదాచలము ఎళుతూనే జొయి.౦టు కలెక్టరు గారిని కలసి ఒక మిమికకి (ప్రోగాము ఏర్పాటు చేయమని కోరగా ఆ దిసమే కాలేజీ డేకు వారిని ఆహ్వానించినారట అచ్చట వది నిముషములు అవకాశ మిప్పింతును రమ్మని తన జీపులోనే తొడ్డాని వెళ్ళి (ప్రోగాము అప్పించినాడు కాని పది

209 నిముపములన్న వారు నలనవ్హై అయిదు నిముషాలు అయినడట వారు చాలా నంతోషపడి తన జీపులో వానిని ఎక్కించుకొని సృతములో మేను దిగిన రూముకు వచ్చి అందరిని పరిచయము చేసుకొని స్తతము అధికారులకు దేవాలయ అధికారులకు మాళు విళాటి లొటు రానివ్వకుండా చూడమని అవసరమైతే తనకు చెప్పమని వెళ్ళినాడు దానితో అ మూడు రోజులు మాకు అమితమైన గౌరవము నిరభ్యంతరముగా ఎప్పుడు బడితే అప్పుడు ప్వామి దర్శనము చాలా బాగా జఏగినది ఈ విశేష ముండుట వల్హనే అదంతా (వ్రాయవలసి వచ్చినది మామూలుగా వెళ్ళి వచ్చిన అది వాయ పనిలేదు దీనిప్పై పారకులే ఊహించుకుందురు గాక వివిషయము గాని మానవుడు తాననుకున్నవి ఒక్కొసారి అనుకున్నట్టు జరగవు దేనికైనా అ యోగము (ప్రొప్తము ఉండిననే తప్ప (పయోజన ముండదు అర్హికముగా చాలా వెనుశబడి యబండియు చేతిలో ఒక్క స్పెసా కూడా లేకనే హిందూ మతము వారికది పవిత్రమైన కాశీ యాత దానితో మరికొన్ని కేశాలు పట్టణము దర్శించడము జరిగినది ద్వాదశ జ్యోతిక్సింగాలలో కా! ియంబకములో రెండు జ్యోతి ర్శింగాల కభిషేకము చేసే భాగ్యము కలిగినది శాని కర్నూలుకు నమీపములో నుండిన శ్రీస్పైల కేతాలన్ని దర్శించే భాగ్యము కలుగలేదని మనస్సుకు కొంత బాధ ఉండినది నేను కరణముగా క్రీస్షైల దేవస్పానము వారి కార్యాలయమునకు నస్మృలమును అఇప్పించుటలో నేను చేయగలిగిన సపహాయమంతా చేసి ఆ స్పలము వాకకి ఇప్పించి నందుకు చొలాసౌర్భ కుటుంబముతో సహా రమ్మని బలవంతము వేశినా పోలేక పోయిాము*, వారి బస్సులలో విలాటి ఖర్చు లేకుండా రమ్మని చాలా చెప్పినా కాలేదు కాని కర్నూలులో భింబర్సా ప్‌ కామర్చు వారు ఒక వార్తికోత్సవము తిస్పైలములో జరుపుకొనవలెనవి నగ్మ యించి నంఘాధ్యకుని ఎన్నికలు అక్కడే జరిపి ఆ అధ్వ్యమనికి నన్మావనము ర్రీశ్హైలములో జరుపవలెనని నిర్మ్శయించి శా తొవుకువచ్చి స్యూన ప్తతము పంచరత్నాలు పద్యాలు [వాయడమేగాక వద్యములు వారే మా వెంట శ్రీశెలము వచ్చి ఆక్కడ చదువవలెనన్ని పట్టు బట్సిరి అ శ్రీశైలేశుని అను (గ్రహమువారికి సంకల్పము పుట్టడము నన్నడగడము అందుకు అంగీకరించ

210

డము ఆపకారమ వాసిఇవ్వగా వాటినిఅచ్చు చేయించడము రెండు బస్సు లలో శ్రీశైలము వెళ్ళి మూడవ జ్యాతిర్హింగప్తాన ఆ (భమరాంబా మలి ఇఖార్చునస్వామిని సేవించి రావడము జరిగివది

ఉత్తరదేశ య్యాతలు చేసినవారు దక్షణ యాత చెయ్యవలెనని కాశీ తీర్చము రామేశ్వరములో ఈశ్వరుని కఖిషేశకము చేసి మిగిలినవి నము దములో చల్చవలెనని సాంప్రదాయము కాని శాకాశక్తి ఈశ్వరుడు కల్చింపలేదు అయినను కాశకి పిలుచుకొని వెళ్ళిన చిలుకూరు పాపయ్య శెట్టి గారే రామేశ్వర యా_తకు వెళుతూ రమ్మన్నారు నాకు కుదరలేదు ఒక స్నేహితుడు యాత్రీకులకు [పతి సంవత్సరము స్పెషల్‌ బప్సు వసే వాడు ఆతనుకూడా మీ దంపతు లిచ్బ్చరూ పూరికే ఏలాటి ఖర్చులు లేకుండా రమ్మని రెండు పర్యాయములు చెప్పినను అనుకూలము లేక పోయినది అందుకీ (ప్రాప్తము లేనిచోట ఏది పాధ్యముకాదని కాశీ తీర్శ్వము మాత్రము వారి వెంట పంపినాను

ఇవన్నియు నా ఆధ్యాత్మి తానుభవములలోని ముఖ్యమైన ఆంశ ములు ఈ విషయములన్నియు షరి;లించి నప్పుడు సామాన్య మానవుడ న్పైన నాకసాధ్యములగు నీశార్యము సుసాధ్యములగుటకు కారణము అనేక జన్మముల సంహ్కెరమువల్ల లభించిన ఆధ్యాత్మికచింతక ఫలితముగా ద్లైవాన్యుగహము కిలిగి అవకాశములు అభించి జన్మ చరితార్హత చేకూరినదే తప్ప తద్యము శాడు విదలునా ఒక మంచి కార్యము చేయునప్పుడు నాకు శక్తి లేదు నాకడ ధనములేవను సాకు చెప్పుట చాలా పొరబాటు వా జీవితమే ఇందుకు నమాధానము చెప్పగలదని ఆశించుచున్నాను

ఎంతటి చార్జెనా గత జన్మలలో చేసిన పొపలమ భరింపక తప్పదు శాని ఈజన్మలో అవి అనుభవించుచూ మరల చెడు మార్గమున బోక సరి యైన మార్గము అనగా నీ ఆంతరాత్మ మంచిదని చెప్పిన మార్శమునను సరించుచు. ఖారము భగవంతునిప్పె వేశి ముందుకు నడచిన భగవంతుడు మన నీడవలె వెన్నంటి సర్వదా తోడ్పడు చుండ.ననుట నేను తెలుసుకున్న సత్యము ఆదే నా జీవితచరిత్ర, అచదర్శము కాదని ఎవ్వరూ చెప్పలేకు

గాన ఈ నగ్న సత్యమును _గహించి దేనికి తాను కర్తకాడని అన్నిటికి

211

భగవంతుడే కర్తయని తెలుసుకొని ఆ భగవంతునిస్పై భారమువేశి నరి రన మంచి మార్గములో నడచుకొన వలెనని నా అనుభవమును విట్టి ఎల్బరకు మనని చేయుచున్నాను ఇదే ఎల్బరకూ నా విజ్నవ్తి

ఆంకటితో నా ఆధ్యాత్మికాను భవములను ముగించు చున్నాను అన్నిటికి చాలవరకు రికార్డులున్నవి ఇందులో విది అతిశయోక్తి గాని లేనిది ఉన్నట్టు (వాయుట గా అబఐన్నములు గాని లేవు ఇంళా చాలా వదలి నాను ముక్యమ్మైనవి మాత్రమే వ్రానినాను మన్నింప [ప్రార్ష్మన

నారచనలలోని కౌన్ని ముఖ్యాంనముల వ్రాయుట సమంజసమనితోచి హాయుచున్నాను

ముఖ్యముగా ఎన్ని చదివినను ఎన్ని విన్నను ఎన్ని చూచి నను చివ “కు ధక్తిలేనిదే ముక్తి లేదనుట నిర్వివాదాంశము ఈ విశాల విశ్వమునకు "పార్వ జీవముగా ఆచరణీయమైనది ఖర్మసిద్దాంతము ఇందులో తరించి నవారు కూడా నిష్కామళర్మతో సత్హర్యల నాచరించుచు భక్తి తత్వ ముతో ఉన్నారు పురాఖములలో అంబరీషుడు జనకుడు లాంటివారు ఈ యుగములో త్యాగరాజు అన్నమయ్యు పోతన పురందరదాము, తుకారం మొదల్సెన వారెందరో వున్నారు గృహస్హాశమములోగాని సన్యాశ్నాశములో గాని నిశ్చలమ్మె సనైర్మలమ్హై (తికరజశుడ్పిగా విక్శాగతగా భగవంతుని ఆరా “ధించిన భక్తులు అన్ని ఆశమములలోను ముక్తులగుదురు కాని అట్టివారు విశ్శముస్త్పై విచారించి చూచిన బహుకొద్మి మంది మాతమే వ్నారు ఆ భక్తితత్తము అందరకు అంత మలభసాధ్యముగాదు భగవంతుడు చేసిన ఈ సృష్టి ప్రళయము వరకు సాగవలసినదే కాని ఆది సవ్యముగా సా/వలసి యున్నది లేనిచో ఆరాచకమ్హై ప్రళయమున్నెపు దారి కీమగలదు అందు వల్న అనృప్పి సవ్యముగా గశావబయువన్న ఎందరో (ప్రవక్తలు మహం యులు సాధువులు సత్నురుటులు పండితులు నన్యాసులు వివిధ రీతుల బహిరంగ నభల ద్వారా (గ్రంథ రచనల ద్వారా ఉపదేశముల ద్వారా నిశంతరము _పచారము సాగుచునే యుండవలయును తప్పదు అందులో ఖభాగమే కళలుకూడా ఆ కళలలో హరి కథ ఒక భాగము

212

హరికథ అరగా హరి పాపముల హరించునది. ఎవరు భగవంతునిప్పె భక్తి శ్రీమన్నారాయణనుని మనము హఏ అని వాడుచుందుము కృష్ణ శతక ములో ఒక పద్యమున్నది హరియను రెండకరములు “హరియించును పాత కముల అుబుజనాభా? హరి నీనామ మహాత్యము హరిహరి పాగడంగ వశమే హరి శ్రీకృష్ణా యని పోతనగారు తన భాగవతములో ఏకథల యందు పుణ్యశ్ళోరుడు హరి చెప్పబడునో యవని జనాభా ఆ కథలు పుణ్య కథలని యాకర్షింతురు పెద్పలతి హర్షమునన్‌ అని తెలిపి యున్నాడు అట్టి హరిని గురించి హరి యన్ముగహము పొందుటను గురించి హరిని జేరుభక్తి మార్ష మును గురించి లోకమునకు వెల్హడి వేయుకే హరికథల యొక లక్ష్యము భ'*, మార్శములో తరించిన వారి చరితలను ఉదాహరణలుగా తీసుకొని వారి ధర్మనిరతి న్యాయ పవ్చతి నీతి నిమమములు మొవల్తిన యంశముల ద్వారా లోకమునకు బోధ చేయుపే హరికథలు చెప్పువారి లక్ష్యమ్మె యుండవలెను

శాని అట్బివారు నేడు కనబడరు కేవలము భుక్తి కొరకు వృత్తిగా వవలంభించి తాము నేర, బకున్నంత చదువు వంస్కారము బాగా వున్నవారు మరికొంత మెరుగుగా చెప్పుట సహజ మైనది. కొంత వరళక్షైనా సరిచ్చైన మార్వములో తాను తన జీవితమును తీర్చి దిద్బుకొని కేవలము భుక్తికే (పాధాన్యత వొసగి కథలు చెప్పిన వాస్తవముగా భుక్తి ముక్తి తప్పక లఖింప భక్సికి గలదు ఈవిషయమువే _లాపేక్షా లేకుండా కర్మ చేయుమని భగవద్నీత బోధించుచున్నది ఆ విషయమునే కథకులు అందరకు చెప్పుచుందురు అందులో కొంత వరక్తెనా తాము పౌటించిన చాలా (పమోజనము చేకూర గలదు అందుకు ఉదాహరణ ఎందరో అ ధ్యాత్మికోపన్యానములు ఒక్కొక చోట వదున్నైదు దినములు మొవలు ఇరువది దినములు లేవా ఒక నెల వవకు చెప్పచుందురు వారు ఇంతయని ఇరారు చేసుకొనరు జీతములీదు కానివారి రచనల వి([కయము ద్వారా చివర రోజున వారివారి శక్త్యాను సార ముశా సమర్చించిన మొత్తములు కలిపి ఏబది ఆరుబది వేల రూపాయలు తీఏుకొని వెళ్ళుదురు కథకులు కూడా కేవలము ధశమే (వధానాంశముగా ఖాఎంపక తన విధ్యుక్త ధర్మమును జూుము కగల ద్వారా _పజా బాహుళ్ళ మును (ప్రభావితము చేయుచు పోవుచుండిన కొరకయే భుక్తికి లోటు లేకుండా సమకూరగలదనే నా ధృడనమ్మకము ఈ కాలములో కథలు వినే

213 వారే లేరండీ యని చాలా మంది ఆంటూ వుండడము వినుచున్నాము ఆది 'చాలా పొరబాడు తన దగ్గర సామర్శ ఫ్రమున్నప్పుడు ఇప్పుడే గాదు మరెప్పటి కైనా గారవింపబడును అట్టి వారు చాలా మంది తీకక లేక చాలా ఆహ్వావ ములు వదలుకొనుట నాకు తెలును కాని వారిశక్సి సామర్శ్యములతో పాటు భక్తిని కూడా ఆచరణలో పెట్టుకొనిన తప్పళ లోకమున గౌరవింవ ఐడుకు గాత పూజింపబడుదురు కళలకు కథలకు న్యాయము చేకూర్చిన వార్డె ఇహపరములకు భుక్తిక్కి ముక్తికి సాధకుల్సె భగవంతుని నృష్పికి తోడ్పడిన వార్సె భగవంతుని కృపకు పృాతులగుదురు నా హరికథలలో భక్తికి అధిక తర (ప్రాధాన్యత నొనగినాళు ఒకొక్క కథను అన్నిటిలో బాగా అనుభవమున్న కథకులు ఒక్కొక కథను రెండు లేదా మూడు రోజులు రోజు మూడు గంటలు చప్పవచ్చును ఒక్క రోజు ముగింపవచ్చును నందర్శాను సారముగా కథపాడిగించుకొనుటకు కావలసిన ఆంగముల కథా భాగములో అమిడ్చినాను నేకు చెప్పిన కాలములో. వేషమునకు నృత్యమునకు [ప్రాధాన్యత నివ్వలేదు మామూలు పంచ అంగి నల్లతోనే కాళ్ళకు గజ్బలు కట్టలేదు వేషము పేయవలెనన్న విశేషమేమి లేదు చాట్యము కూడా కొద్ది గొప్పో వచ్చును కాస్తీయ సంగీతమెబ్బు తెలియదు కాని పవ్యములు పాటలు శతోహవంలు జనరంజకముగా నుండునట్ను పాడశల శక్తి ఆ భగవంతుడు , ఇచ్చి వున్నాడు పాండిత్యము లేదని ముందే అక్కడక్కడ విశదీకరించి యున్నాను అయినను నా కధలు బాగా రక్తి కక్షేవి ఆందరూ ఆహ్మాదకర ముగా నిశ్శబ్బముగా విని ఆనందించి చివర శ్చాఘించే వారు కథ భాగముల లోని కొన్ని నందేహములు చివర అడిగే వారు తెలిసినంత వరకు వాంకి తృప్తికరముగా చెప్పేవాడిని దీనినిబట్టి నేను తెలునుకొన్న అభ్మిపాయమే మవగా కథా భాగముకు వారి హృదయములకు హత్తుకొను శతి చెప్పగలిగిన పామర్శ్శ్యము కలుగ వలెను మిగతా హంగులు లేకున్నా (వజలను (ప్రభావితము చేయగలము అందుకు మన (ప్రవర్తన మనము ఏవి లోకమునకు చెప్పచున్నామో వాటి యందు మనకు విశ్వానము- సాధ్యమున్నంత వరకు ఆచరణలో పెట్టిన ప్పుడు ఆ కళాను తలి ఆ భగవంతుడు తమ లీలలను తామే చెప్పుకొని

214 జనుల రంజబింపజేసి కథకులకు గౌరవ మర్యాదలవేంద చేయుదురనుట " నిర్వివాదాంశము. అట్బులని వేషము నృత్యము కాష్తాయ నంగితము సారస్వత పొండి త్యము ఉండకూడదని నేను చెప్పుట లేదు అవన్నియి. ఉండుట కథకు నక్రు చాలా అవసరము కాని వాటిని ఎంత వరకు ఉపయోగించు కొనవల యునో అంతవరకే ఉపయోగించుట మంచిది కచేరీలో పొడినట్టు స్వరము ఆకేరగళము, వగ్జెరాలతోను ఎప్పుడు బడితే అవ్వుడు నాట్యముతోను అంకు లేని జోకులు పిట్ట కథలతోను కాలము వృధా కానివ్వక చెప్పవలసిన భక్తిని నీతిని ధర్మమును నా్థయమును నతస్గమును మొవలగు విషయ ములను కథా భాగమున చక్కగా మానవాళి కందించుట విద్యుక్న ధర్మ ముగా ఆది కళలయొక్క పరమావధిగా ఐహిక ఆమూస్మిక (ప్రయోజన కరముగా నుండవలయునని నా భావన ఇందులో ఏిమ్తైన పారబాటులున్న మన్నొంతురని కోరుచున్నాను (ప్రతివ్యక్తి తన ధర్మమును విన్మరించిననాడు ఆతనెంతటి వాడె ఎ నిరర్శక జాతకుడనే నా భావన నేశు తయారు చేసన హుకధలు ఏడు మంచి కవులు (వ్రాసిన పునష్తకముల యందలి వద్య- ములు నేనర్శము చేఎకోగలవి కొ ర్నిపద్యములు స్వీకరించి పాటల తోహరలు మాటలు (వాసి హరికఢగా రూపాందించుట నా అభిమతము అ విధముగానే గయోపాట్యానము కుచేలోపాఖ్యానము, రుక్కి చీ కళ్యాణం ఈమూడు స్పై పవ్యతి ప్రకారమే వ్రానినాను మొదటి గయోపాఖ్యానము శ్రీ చిలకమర్తి లక్ష్మినరశింహరావు గారి (వచండ యావవము లేక గయోపాఖ్యానము నాటకము నుండి అవసర మ్హాన పద్యములు తిసుకొని తక్కినదంకా నేను వూర్తిచేసి వాసినాను చాలా మంచి పేను తెచ్చి కొన్నది ఈ కథ అనాడు ఈనాడు మం వ నాటిక్టైనా ఆంధ్రలో ఈనాటకమునకు దాలా పాశాస్త్యమున్నది ఆందులోని పద్యాలు నర్వసాధారముగా చాలా మంది [పజలకు తెలుసు సులభముగా అర్హము బీశుకోగలరు కొని సి వద్యములలోని భావములు కొందరికి తెలియని నిఘూడా "ర్శములతో నున్నవి వాటిని కథలో వివరించి చెప్పినప్పుడు చాలా అశ్చర, జనకముగా నుండి బాగా శక్తి కట్టుచున్నది అటి రెండు రోజుల కథ ఇందులో చాలా విషయములు మానవజాతికి మార్గదర్శకముల్సె వున్నవి

215

ముఖ్యముగా ఈ కథ భారత భాగవతములలో ఇంత వివరముగా లీదు ఎక్కడో ఒక్క చోట గయుని పేరు మాతము వచ్చుచున్నది గయుడు షోడశ మహా రాజులలో నొకడు రాటకము నందలి కథా భాగమంతయు కల్పనయే ఇదే విధముగా మాయా సుభద్ర, కృష్మ గారడి మూడున్నర వృజము మొదల్సెన అ నేక కథలు కల్చన ఏ వాస్తవముగాచు ఈ కాల్పనిక జగర్హులో ,కీల్చన లేకుండా వి కవి ఏరచఎమిుత తమను రచనలు చేయలేదు కాని భవబూతిగారు [వాసిన శంస్టృత ఉత్తర రామచరిత నాటకమును శ్రీబలిజేపల్సి లక్ష్మి కాంత కవిగారు ఒక్కరే ఉన్నదున్నట్ను ఆకరమునకు ఆకరము వి విధమైన కల్చనలేకుండా అ $ఘవదించి [వాసారు, అ నాటకము అద్భుతము వర్శనాతీతము వారి హరిశ్చం(దనే స్కుపశిదృమై నాటికి నేటికి (పవర్శం :బడ.చున్నది అంతకన్నా చాలా బాుండును నాటకము పేరు ఉత్తర రామవము ఆనాఓకము చదువుతున్నప్పుడు శరీరము పులకరించి పోవును ఆడి చదివిన వారిన ఆర్భమగును వివరింప బాలను అది తప్ప ఇంచుమించు న్వక పోక కల్పన, తన మనో భావములు లేకుండా ఎవ్వరూ విరచనా చేయలేదు చాలా మటుకు మహాకు భావుశ్తైన పోతనగారు సహితము వ్యాస భగవానుని సంస్కృత భాగవతమునకు అనువావమంి చెప్పటకు ఏలు లేనివిధముగా భాగవతముశు (వాసియఎంండ.ట జ/ ద్వితమే ఆది ఆనువావమని చెవుటకు వీలు ఉండదు ఒక ఉదొహరణు పూర్తి అనువాదమేచమెనచో అల న్లైకుంఠ పురంలో నగ౦ంలో నా మూల సౌథంబు అం వాని మిగిలిన పాదము పూక్తిచేయుటకు తోచక బయటకు ఆలోచన నిమిత్తము వెళ్ళుట శ్రీరామచం దుడు పోతన రూపముతోవచ్చి ఆ పాదము పూర్తి చేయుట జరిగి యుండెడిది గాదు. చాలమంది పెద్దలు నహితము భాగవతము పూర్తి అనువావ (గంధము కాదనే ఆనేక సభలలో నుడుపుట ష్యత్రికలలోను పచు రించుట అందరకు తెలుసు ఎన్నో వర్షనలు ఎన్నో భావములు అండులో వారు రచించియుఎడి౨ పోతవఫగామ మొవటనే వాసుకున్నారు పలికెడిది భాగవతమట పలికించెడి వాడురాము భదుండట అని ఆంకగాదు భగ వతము తెలిపిపలుకుట కష్ప్రంబు శూలిక్తైనః తమ్మిచూలిక్తెనా యనికూడా (వ్రాసివారు యుశయుగములు నిత్య నూతనముగా పారాయణ (గంధమ్నె శాశ్వతత్వమును చేకూర్చుకున్నది భాగవతము, (పతి కథలొోను భక్తికి పరాకాష్ట అట్బే భక్త పాలనతు పరాకాష్ట కలిగియున్నది భక్తి తత్వము యొక (వతీక భాగవతము. నేను రెండవది కుచేలోపాఖ్యాసము చిన్న

216

కథ కదా దా;ని వానువలెనను కున్నాను భాగవతములో ఉన్న దన్నారు భాగవతము చూచిశాను అందులో చాలా కొద్నిగా వున్నది హరికథకు బాలినన్ని పద్యములు లేవు మామూళకుగా బాలాజీ దాసుగారు రచించిన హరికగ విశ్హాను ఆందులో కొంత విశదముగా నుంజినది కాని దానినే నేళూ వాయవలెవరి ధ్రుఢ నిర్మయమువకు రాగలిగితిని

ఒక వర్యాయము కర్నూలుకు వెళ్ళినప్పుడి. రోడ్డు కిమున్తై పుల అక్క డక్కడ పాత పుస్తకము అమ్మువారు కూర్చొనియుందురు వారి కడ సరస ముగా చిక్కును నేశఘు ఒకరి కడ వఏిమేమి బుక్కులున్నవో యని చూచు చుండ కుచేలోపాఖ్యానమను పేరుతో ఒక బుక్కు ఉండినది తీసుకొని చూచితిని ఘటబ్క్బ (వ్రభువు గారు రచించిన వద్య శావ్యమది ఆది ఒక (ప్రబంధము అప్పుడు అచ్చులో లేవు చాలా గొన్బ కావ్యము ఈనాడు అట్సి పున్నకములకు బట్టిన దురతిని జూచి చాలా బాధ కలిగినది వివేవో చెత్త బుక్కులు భ్యధముగా దాచుకొను చుందుక ఇంతటి మహత్తర కావ్య మును ఏ దౌర్బ్చాస్యలమ్ముకొనిరో తెలియదు వెంటనే బేరముచేసి ఒుక్తు క్ర్నాను ఇంటికి తెచ్చుకున్నాను ఆ మూలాగహముగా చదివినాను చాలొ వరకు జటిలముల్సె నము నేనర్హము చేసుకోగల పద్యములు చాలా వున్నవి అ పుస్తకము రచించిన వాడ కర్నూలు జిల్లా వారేనని తవనంతరము తెలిసి నది నా8కవకు కావలసిన ఆధారములు లభించినవి కావ్యము చాలా బాగున్నవి కథా భాగము చాలా సెవ్పగా నున్నది భాగవతము బాలాకీ దాసు గాయి రచించిన కుచేలకు ఈ బుక్కుకు చాలా వ్యశ్యాసమున్నది. కొచిత్యమునకు భంగము కరుగకుంశే ఎంతయమిన కల్చశ జే ముటలో తప్పులేదను భావము ధృడ పడినవి, 1

భాగవతములో కుచేలుడు నేరుగా శ్రకృష్ణుని దర్శించినట్టున్నది హరికథలలో ద్వార పాలకులు అడ్నగించి ఎంత [పాధేయపడినను విడువక అడ్నగించుట ఆందులో కుకడు ఏదో పోనిలే మనకెందుకు అని కుచేలుని ద్వారము కడ నిలిపి లోపలికి వెళ్ళి శ్రీకృష్ణునితో చెప్పగా వారిని వెంటనే (వ్రవేశపెట్టమని తానెదురేగి పిలుచుకొని వచ్చి సకల మర్యాదలు చేసినట్ను వున్నది కాని ఘట్టు [_పభువుగారి (వ్రపంధములో మవియొక విధముగా నున్నది. సాక్షొళ్తు శ్రీ కృష్ణ పరమాత్మ కశనున్న ద్వారపాలురకు

217

అట్టి. దొషము వాపాదించుట కౌచిత్యము ఇాదని కాబోలు శ్రీకృష్ణుని సందర్శ నార్హమై వచ్చిన నానా దేశరాజులు తీకృష్ణు ని ద్వారము ముందు బయలు ప్రదేశములో కొద్నిపాటి రక్షక భటవర్నముతో వచ్చి గుడారములు వేసుకొని తమరాక శ్రీకృష్మున కెరిగించి వారి పిలుపు వచ్చు వరకువేవ యుండుట కుచేలుడు (వ్రవేశించుట అ రాజులు రశశభటులు ఆడ్నగించుట శ్రీకృష్ణుడు" నా చిన్ననాటి స్నేహితుడని ఎన్ని చెప్పినను నవ్వి హాన్యము చేసి నీ వెక్కడ ఆ కృష్ణుడెక్కడ హస్తమశ కాంతము పెద్ద పెద్ద రాజులే వచ్చి దర్శనము కొరకు కొన్ని రోజుల నుండి అక్కడ వేచియుండ అఇవ్వుడు వచ్చి స్నేహితుడని చెప్పిలోపలికి వెళ్ళ చూచుచుంటివేమో ఆదంతా సాగదు వెళ్ళుమని అడ్నగించుట చాలా సేపు వారి సంవాదము చాలా బొచిత్యముగా రనవత్తరముగా నుండును చివరకు ఒళ పెన్పమనిషి మీ కెందకు ఆయన యిష్ప్రము విడువండని చెప్పట కడకు విడుచుట అప్ప కృష్ణ నందర్శనము ఉన్నది ఇది చాలా సముంజసముగా నున్నది

'ప్పె మూడు రకముల అభ్నిపాయము తెలుసుకొని నేను ఇంకా కొంత కల్పన జేసి కతల హృదయముల (దవించురీతి జొచితికి భంగము కలుగని రీతి కొంత శల్చన సాహసముతో చేసినాను నా ఉద్బేశ్యము పోతన గారి భాగవతములో [పతి కథలో భక్తికి పరాళావ్చలు ఎట్నో భక్త పాలనకు పరా శాష్పయున్నది ఆది నిరూపించుటకీ నేకు సాహసించినాను

శరీరములో బలములేదు వట్టి యముకల గూడు ఆహారము నీరు శశోవలో చెట్టుల (కింద పండి రాలిన ఫల భకణతో ఎంతో దూరము నుండి శాలి నడకన ద్వారక చేరిాడు ద్వారకను ద్వార పాలురను చూచినప్పుడు కుచేలుని ఆనందమునకు మేమలేదు శ్రీకృష్ణుని దర్శింతును గదాయని అనందము.తో తోవలోని బడలికలన్ని దూరమై ద్వార (ప్రాంగణమున ముందుకు నేగుచులడును

సాధారణముగా ఎపర్హెనా వపనిర్మొ చా సాధింప నెంచి ప్రారంభించి అది సఫలమౌనని భావించినప్పుడు అళతను పడిన కబ్బనప్పృముల గురించి అలోచింపడు అనందముతో అన్ని మరచి పోవుట సహజము కాని ఆపని విఫలమగునని తోచినప్పుడు ఒక్క పఠ్యాయము ఆ కష్ట నప్పముల్నయు

218 ఎనగొని ఒక్కొక్క పర్యాయము గుండె నిలచి పాణఖములు వదలుట కూడా తటస్పించిన సంగతులు ఎన్నో వినియున్నాము అట్బ్టులే కుచేలుడు కూడా శ్రీకృష్ణుని సందర్శనము లభించున? విశ్యాసము కలుగుటచే తన ఐడలిక అన్నియు మిచి అమిళోత్తాహముతో ముందుకు" నడచు చుండ రక్షక భటులు చాలా వరకు అడ్సగించుటచే వావితో ఎంతో వాదించి చివ రకు సాధ్యముగాక ఒక్క పర్యాయము తన బడలిక లన్నియు పెనగ ్రిష్టాయని గట్టిగా కేక వేసి మూర్చవడును ఆ కేక ఆంతఃపురములో హంనతూలికా తల్బముప్తై అస్పృ భార్యలతో అష్పాగోష్టి మాటలతో ఆనందమయుడ్హై యున్న శ్రీకృష్ముడులికివడి డిగ్గున లేచి వడివడిగా అనేక కక్యాంతరములు దాటి కుచేలుడులడు (ప్రదేశమునకు వచ్చుచుండ అష్ట భార్యలకు విమిమర్శముగాక వారు వెంట రాగా దాస దాసీ జనములు (పతిద్వారము నందుండిన ద్వార పాలురు ఎవ్వరికి విమి అర్భముగాక భయముతో వెంటరాగా మొవటి ద్వారము కడ నుండిన ద్వార పాలురు భయముతో ముందుండిన జనమును దారి తీయుడని ఇరువైపుల ముందుకు నడచుచు దారి సులభతరము చేయిట దర్శింప వచ్చిన రాజులు (ప్రజలు కొందరికి శ్రీకృష్ణుని దర్శనము లభించినదని మొక్కు. కొనుటకు మరికొందరు ఏమి జకిగినదో ఎందుకీవిధముగా కృష్ణుడు ఎవ్వరి వైపు చూడక అందోళన ఉట్టి పడుముఖ భంగిమ మాచి భయపడు చుండుట శ్రీకృష్ణుడు తిన్నగా కువేలుడు పడియుండు సృృలమునకు చేరు కొని మిత్రమా యని కుచేలుని చేతులథో నెత్తుకొని భుజముప్పె తల పెట్టుకొని నందిటపట్టుకొని వెళ్ళుట అందేరాశ్చర్య చకితుల్లె చూచుచుండ కచేలుని అంతఃపురములో హంస తూలికా తల్పముస్పైె పమండబెన్ని క్రైత్యోపా చారములు నల్చుచుండుట జ బయట గుడారములు వేనుకున్న రాజులు ఎవరీ (బాహ్మణుడు ఎందుకు వడిపోయినాడు ఏమి జరిగినదని విచారింప కొందరు రకీకభటు లతనిని నిరోధించుట మొచల్నెన వివరములు చెప్పుట అఆ రాజులు ఆ రక్షక -భటులను బంధించి శ్రీళృమ్మునకు తమప్పై కోవము వచ్చినదని భయపడి గుడారములు తీనుకొని వారు తమ దేశములకు పోవుట అంతః పురములో కుచేలునికి మిత్రమా నేను నీ స్నేహిత కృష్ణుడ ఇది ద్వారక ఏరు నొ

219

అప్ప భార్యలు కళ్ళు తెరచి చూడుమని పన్నిరు ఆతని ముఖముస్తె చల్ని వివిధ "ఇ త్యోవచారములచే నా అపరాధము మన్నింపుమని వేడుకొనుచుండ కుచేలుడు కొంత వడికి కన్నులు మూనుకొనియే అయ్య నన్ను లోపలికి వదలుడు కృష్ణుడు నా స్నేహితుడు మీకు పుఖ్యముండును అని పలవ రించుచుండ అప్రయత్నంగా శ్రీకృష్ణునితో సహా ఆక్కడ ఉన్న వారికంఠయు కన్నుల నుండి వీరు గారచుండ కొంత వడికి కన్నులు తిన్నగా తెరచి అంకటా కలయ జూచి ఇది కలయా నిజమా ఎక్కడున్నాను చచ్చి వ్లైకుంఠము చేరినానా ఆడవారి మాట విని ఆశాశ్వతమైైన ఐశ్వర్యమునకు వచ్చిన నాకు వైకుంఠ (ప్రవేశమెట్సు లధించును యని తిరిగి కన్నులు మూసుకొనుచు తెరచుకొనుచు (కమాను గతముగా నంగతి (గహించి అమితానందాను భూతిలో శ్రీకృష్ముడు వేయు కుశల (వ్రశ్శీలకు బదులు పలు కలేక తదేక దీక్షతో రెప్పలార్చ్పకుండ అందరిని కలియ జూచుచు నుండి శ్రీ కృష్ణుడు (గహించి తిన్నగాలేపి కనునన్నలతో భార్యలందించు అంిధి సత్కా రము కలియు వస్తువులందించు చుండ ఆతిథీ మర్యాదలు జేశి పన్నీట జలకమాడించి దుకుల వస్త్రముల ధరింపజేసి భక్యభోజ్యాది శాళఖాహారముల భుజింపజేసి శయన మందిరమున విశమింప జేయును

ఇది నా కథలోని ముఖ్యాంశము ఈ దృశ్యము చక్కగా చెవ్వు జారుండిన పాషాణ హృదయముల సహితము (ద్రవింప జేయగల ఘట్టము ళొందరు శ్రీళృష్ణుఢ కుచేలుని తన భుజము స్పై మోనుకొని పోవుటయేమి వి (గంధములో నున్నది యని ఆకేవింపవచ్చును హరికథలలో మాయా సుభ్మద, కృష్ణ గారడి, మూడున్నర వ(జము మొదల్సెన కథలెన్నో ఉన్నవి ఆవి ఏ [గంధము నందు ఉండఎడినవి కాదు ఎందరో రచయితలు ఎన్నో పుస్తళములు [వాసినారు భారత భాగవత రామాయణములలో నుండి కొన్ని భాగములు తీసుకొని శ్రావ్యములు రచించు అందులో ఎన్నో కల్చనలు ఉంటూ వున్నవి కొన్ని కథలు పూర్తి కల్పనలే వాటికి పురణముల 'పెక్పు పులుము చుండుట ఎల్ల రెఏగినది ఆందులో అదీ ఒక భాగము

ఇక కృష్ణుడు కుచేలును మోసుకొని పోవుట విడ్నూరము కాచాయని కొందరు నన్ను (పశ్నించినారు వారికి నేను ఎన్నో పురాణముల నుండి యదార్శ విషయాలను ఉదాహరణగా చూపించినాను శ్రీమనా రాయ

220

ఖుడు పాల పముద మధనమప్వుడు మంధర గిరి పర్వతమును తెమ్మని దేవదానవుల కాజ్బనిడిన సందర్భములో దేవదానవులు మోయలేక కొందరు దాని [కిందబడి [ప్రాణములు గోల్పోయి మిగిలిన వారు చేతగాక దానిని వద లుట శ్రీమన్నారాయణుడు గరుడునిప్పె వచ్చి ఒక్క చేత ఎత్తి గరుడుని రెక్కప్పె సెట్టుకొనిలేచి సమ్ముదము కడనిడుట ఆది సముద్రములో మునిగి పోవుచుండ దేవతల మొరనాలకించి కూర్మ ఈూపుడ్డె తంతటి పర్వతమును మధనము పూర్తియగు వరకు మోయ లేదా వరవహావతారములో హిరణ్యా ముని వధానంతరము భూదేవిని తన కొరక్తె బుజ్బగింప లేదా (హ్హాదు? కొండప్పె నుండి పడవేయ తాను [కింద నిలచిపట్టుకొన లేదా కృష్ణావతార ములో గోవుల గోపకుల రక్షణకు గోవర్శనగిర్‌ పర్వతమును చిటికెన (వేలు పై. ఎంతకాలమో మోయలేదా ఇటువంటి దృష్పాంతరము లెన్నియా యున్నవి భక్తపరాథినుడు శ్రీకుచేలోపరి చేలాలచల మైన వీడకుండా గజరాజు రక్షణకు పరుగెత్తినాడు గదామరి భార్య కుచములస్నె నున్న చీరను తాను విడువకుండా పట్బుకొని పోవుచుండ భార్య నలుగురిలో ఎలా ఆయన వెంట పరుగెత్త్స గలదు గాన భకృపాలనకు పరాకాష్టయననిదియే భక్తికి పరాకాష్ట గిజేందుని మొర రావేఈశ్వరా క్రావవే వరదాయని విక్నాగతతో _పాణముల్‌ రాపుల్‌ దప్పెను నివు రాకున్న మరణసు శరణ్యమని ధ్యానించుట భక్తికి వరాకావ్ట లక్ష్మీదేవి కుచెములస్టైె నున్న చీర చెమగును విడువక బయలు దేరివచ్చుట భశ్నపాలనకు వరాకాసృ దానిని దృష్చిలో నుంచుకొనియె నే ౧ విధముగా (వాసినాను బొచితి భంగములేదు ఆంగికరించినా సరే నొ యాఖి (ప్రాయము నేను వ్రాసినాను మన్నింతురుగాక అట్బులే రుక్మిణీదేవి పార్యక్‌ దేవి విషయములో నహితము జరిగినది భక్తి లే'దే ముక్తిలేవను భావమే ఈ కధల యందలి రచముతల భావము నా భావము

సాధారణముగా కవులు తమ కథా వన్తువుకు ఆవసర పాతలనే ఎన్నుకొనుట జరుగును మరికొన్ని ప్యాతలు ఆ కథలో నున్నను వాటికి ప్రాధాన్యత నివ్వరు పోతనంతటి వారే రుక్మిణీ దేవి జన్మ వృత్తాంతము గాని ఆమె తల్సిపేరుగానీ లేదు మరే (గంధమునను లేదు. హరిదాసులు; కూడా చెప్పటలేచు కాని రుక్మణీదేవి సాక్షాత్తు లక్షిదేవియే యని మా్య(తమునుడువు చుందుడు అందుక (ప్రామాణ్యము తెలుపుట లేదు రాజు దంపతులకు. వరుసగా ఐమమంది మగ పిల్లలు ఆరవది స్త్రీ సంతాన

221 మం వారి పే మాత్రము కనబరచి చివర జన్మించిన రుక్మిణి చిన్న నాటి బేష్పలు ఆటలు వగ్గెరాల గురించి చాలా టయము నుపయోగిఎతురు చిన్నతనములో ఆందరూ చేసే చేప్పలే యవి వాటికి ప్రాధాన్యత నిచ్చేకన్నా కథా భాగమునకు _ప్రాధాన్నత నిచ్చుట సమంజసమని నా య భిపాయము అట్టని పెద్పల దిక్కరించుట వారిరచన నాకేపించుట నాయభిమతము గాదు అట్టి పారబాటు *ఆభ్మిపాయము గాకెన్నడు లేదు వారియందు నాకు అమిత మ్తెన పూజ్య భావమున్నది నేను వాసిన రుక్మిణి కళ్యాణములో రుక్మిణి జన్మ కారణమును కల్పించినాను కొచితికి భంగము లేదు ఈ కాలములో స్రీలు గర్భవతుల్సె న వెంటనే వ్పైద్యులచేత పరీక్ష చేయించి ఆడపిల్లయం తెలిసన గర్భ _సావము చేయించు నట్టి వారికి గుణపారము చెప్పటక్తె ఆ ఘట్టమును కల్పించి నాను కథకు ఆముగుణ్యముగా నుండును ఎట్టన రుక్మిణీదేవి తలి దండు లకు వరుసగా ముందు ఐదు మంది పవుతులు జన్మించుటతో ఆడ సంతా "వము ఒక్కళ్ళైనా లేకపోమయెనే యను భావము నర్వ సాధారణముగా ప్పీలలో కలుగు చుండును వరనగా అడపిల్నలు పుట్టిన ఒక్క మగ సంతాన మెన కలుగాలని అనుకొనుట అక్కు వరుసగా నుగ నసంఠానిక్తెనా ఒక్క ఆడ పిల్హ్లయలయునా కావాలని కోరుచుందురు ఇదీ సహజము వురుపుల యొక్క త్మీపమయిన ఒర్హిడి వల్బనే గత్యంతరము లేశ ఆడవారు గర్భ (సావములసి చేయించు కొనుచున్న ఒరే గాని వారి హృదయ పూర్వక ముగా మౌతము కాడని చెప్పవచ్చుకు అందుకు కారలుములు (పస్తుత పరిస్తితిలే అ విషయము అక్కడవనరము లేదని వదులు చున్నాను రుక్మిణి తలి దండులు జ్యోతిష్యుల రావించి అందరూ పురుష పంకానమే కల్సినది కాని ఒక్క ర్త సంతానములేదు అఆ ఆదృషస్పృము మాకు న్నదా అన్నిదానముల కన్నా కన్యాదానము (శేష్పమని గదా పెద్దలు నుడు వుదురు గాన అ కన్యాదాన ఫలము మాకన్నదా యని యడుగుట అందుకు జ్యోతిష్యులు అన్ని పరిశీలించి లెక్కలు వేశి ఒక్క కన్య జన్మించే యోగము మీకున్నది అమె నర్యోశ్కుష్ముళాలు గొన మీరు మీ కులదేవత దుర్తాదేవి (వతముచేయుడగని ఆఅ (వత విధానమును దెల్చ్బుట భక్తి శద్భలతో ఆ (వతము నాచరించుట దుర్శా దేవి సంతుష్పియై ఆలోచించి విసువు

222

కృష్ణుడ.గా జన్న్మించికాడు నాయంశర్మున లక్ష్మీ ఒక్కతే వ్చెకుంరములో విరహతప్త్పరయ్నె యున్నది ఈమె గర్భములో జన్మించునట్టు చేసి ఆమెను కృష్ణునికి కట్టజెట్టుడునని మనసులో నెంచి అశీర్వదించుట స్త్రి శిశువు ఒన్మించుట రుక్మిబియను నామమిడుట చివరకు అ దుర్గాలయము కడనే శ్రీకృష్టుడు ఆమెని పర్మిగహించుట జరుగును ది నా కల్ప్చితకము అంతేగాదు సాక్షాత్తు అక్షీదేవియ్డైనా మరెవర్హెను మానవ జన్మ ఎత్తిన తర్వాత భక్తిలేనిదే భగవంతుని సాకాత్హరము లభించుట చుర్శభము.

సాక్షాత్తు లక్ష్మిదేని యెన్‌ రుక్మిణి తన తండి కడకు వచ్చే ఆతిధ జనముల చేత శ్రీకృమనిచేత శ్రీకృష్ముని గుణ గణములు రూపనంపదను పర్మాకమమును వింటూ [క్రమముగా తన మనస్సు శ్రీకృష్నుని వైపు మళ్ళించి వివాహమాడిన కృష్ణునే వివాహమాడ వలయును లేనిచో కన్యకనే ఉండి పోవలెనను ఒక సిర నిర్షయమునకు రావడము అన్నర్నొన రుక్మి శిశు పాలున కివ్వవలెనని నిర్శయించి ముహూర్తము నిర్శయించడము రుక్మిణి అందుకు దుఃఖించి అగ్ని ద్యాతనుడనే విపు౨ి రావించి ఎట్టయినొ శ్రీకృష్ణుని తెమ్మని ఉత్తరము వాసి ఆ వృిపువఏ పువడము ఇక్కడొక విషయము ఎంతటి భక్తుడ్డైనా గురువు నహాయము లేశిచే భగవత్‌ సాకొత్కారము పొందలేరు అనుమాక్తి ఇందువల్గ్ల వ్యక్త పరచడమే పోతనగారి యభిపొ యమనే నాభావవ అఆ వ్విిపుడు ఆగ్భిద్యోతనుడు నర్వపాపముల హరించునది అని అట్టి పవిత్రమూర్తని శ్రీకృష్ణుని కడకు రాయభారము పంపినది అతను మహాభక్తుడు ఈరూపకముగాన్నెనా శ్రీకృష్ణుని నందర్శన భాగ్యము తనతు కలుగునని ఉత్సాహముతో బయళుచేరి ద్వారక చేరి శ్రీకృష్ణుని నందర్శించి వారిచే నకలోపచారముల బొంది తన ఆగమన వృత్తాంతము దెల్చి ఉత్తరమిచ్చుట అందులో రుక్కింి (వాసిన విషయము పద్యముల రూపమున నున్నది ' ప్రాణిశ ని మంజు భావన వినలేని కర్ష్మ రంధమ్ముల కలిమి యేల్‌ అశువ్నైన పద్యమున్నది ఈ వచ్యమునకు దీటుగా (ప్రహ్నా దుడు తంగడితో కంవాకునకు గాని కాయంబు కాయమే పవన కుంభిత ఛర్మచస్త్రిగౌక యని చెప్పి సీసపద్యమునందలి భావము ఒకకేమియని చెప్పక తప్పదు

ఇంతకూ రుక్మిణి కూడా కృష్ముని గుణగణములను రూప సంప

223

దను వర్శాకమమును బొగడి అట్టి మహాపురుషుని వీయింతి కోరదంటూ తిరిగీ ఆధ్యాత్మిక వైపు మళ్ళి అనేక విధములుగా మనవిచేసి నీవు రాకున్న నాకు మరణమే శరణ్యమని [వాయుట ఇది భక్తికి పరాకాష్ట ఆంతేగాదు వ్నిపుడు వెళ్ళెనోలేదో ఎమనెనో వచ్చునో రాడో యని కొవ్వముడువక అహారము తినక చెలులతో నూటలాడక వీ. తంకుల మీటక సర్వము త్యజించి ఏకా(గతతో [తికరలు శుదిగా శ్రీకృష్ణునియందే మనస్సు నిల్ప్చుట ఇది ఇంచుమించు. గజేంద్రుని జ్నప్తికి దెన్చెను అందుచేతనే కృష్ణుని కడ వృిపుడు కూడా స్వామి ఆమె నీకు నీవు అమెకు తగుదువు తప్పక మీ వివాహము జరుగును ఇది మా గురువుల యాన అని చెప్పుటతో గురువుల యొక్క శక్తి ఎంతటిదో తెలియగలదు భగవంతుని కూడో కాళింపగల శక్తి వారి కున్నదని తలియ వచ్చుచున్నది గదా శ్రీకృష్ణుడు కూడా జొనునా 6ంతకు ముందే తెలుసును నేను విరహవేదికలో నున్నాను తప్పక వత్తు నని ఎవ్వ౨కి చెప్పక గజేంద్రుని రకించునప్పటి వలె విపునితోడు మాని జకధము నెక్టి మూడు నాలుగు రోజులు వయాణ ముండిన దూరమును ఒక రాతికే దాటి కుండిన నగరము చేషట ఈవిషయము తెలిసిన బల రాముడు స్తైన్యముతో వెళ్ళుట జరిగినది ఇది భక్త పాలనకు వరాకాష్ట విఫుడువచ్చి కృష్ణుడు వచ్చినాడని చెప్పు వరకు రుక్ష్మిణితనలో తాను లేదు శరీర మద్యాంతము కృష్ణుని చింతనే ఇది భక్తికి భక్తపాలనకు పరాకాప్పృ ఈవివరమును విపులముగా కథలో నిమిడ్చి యున్నాను

అట్టులే పార్వతి సహితము నారదుని యదేశము కొరకు సమాధి నివ్పలో నుండిన శవునకు ఉపచారము సల్బుచుండినను కన్నెత్తి చూడ లేదు. స్త్రీల యందు విరక్తి భావము తనమాట వినక వెళ్ళి భస్మమైన నితిన్‌ డృష్టృలో నుంచుకొని విరక్తుడ్డై సమాధి నిష్పలో తవస్సుకు కూర్చొ నగా తారకాసుర నంవోర వెపముశన దెవకలచే (పేరేపింపబడిన మన్మధుని బాణములకు చలించి విషయము తెలునుకొని మన్మధుని భస్మముజేసి పార్వతి వెపు చూడకుండానే అచ్చట నుండి వెళ్ళిపోవుట దానితో పార్వతి ఇంటికి పోక చెలికత్తెలతో మాటలాడక అన్నము నిదలు మాని ఘోరమైన తప న్పుళు కూర్చొనుట అది ఏకాగతతో భగవంతునికి అన్యమొల్సక తపించిననే తప్ప పరాశక్తియ్యెన పార్వతినిసహతము ఈశ్వరుడు పర్మిగహింపలేదు

224

అంతటా విక్నాగతతో సమాధినిష్పతో తప మాచరించుచున్న పార్వతి మనస్సును పరీకించుట కాయన ఎకమకలసాని రూపమున వెళ్ళుట లభించిన బుక్కులలో యున్నవి కొన్ని బుక్కులలో వటువుగా వృిపుడుగా వెళ్ళినట్టు న్నది. నేను ఇక్కడ కొచితికి భంగము కలిగింపక ఒక కల్పన చేసినాను పజల ఆదరణబాగా అభింపగలద నే నానమ్మకము వమన హిమాలయ పర్వ తములో నారదుడు ఎప్పటికవ్వుడు ఈశ్వరుని గమనించుచు తిరుగు చుండ ఈశ్వరుడు మన్మధ బాలముతో చలించి పార్వతి మనస్తత్వము (గహింవి స్త్రీ రూపము దాల్పుట నారదుని కంటబడుట ఈశ్వరుని కొంత ఆటపట్టించు టకు స్త్రీ రూపమునున్న శంకరుని అడ్నగించుట అక్కడ వారి సంభాషణ చాలా ఆకర్షణీయముగా నుండును ఇది ఒక కోత్త విషయము చివరకు ఎరుకలసానిగా వెళ్ళమని నారదుడు తెల్పుట వెళ్ళి పార్వతి మనన్నత్వ మును తెలుసుకొని భార్యగా స్వీకరించుటకు అంగీకరించుట జరిగినది గాన అది పరశక్తియ్మెన పార్వతి సహితము నిర్మలమై నిశ్చలమ్మై (త్రికరణ శుద్దిగా అన్ని వదాలి ఏళ్ళాగతతో తపస్సు వేసిన తర్వాతనే ఈశ్వరుడు ఆమెను పళ్సిగా స్వీకరించినాడు

ఇందులో కూడా భక్తి వరాకావ్చ పార్వతి తపన భత్తపాలనకు పరా కావ ఈశ్వరుని స్త్రీ రూపము తానంతటి వాడు ఈరూపము ధరింపవలె నన్న అర్భమేమి ఇది నాకథల అన్నిటిలోను కథకు భక్తికి ఎక్కువ (ప్రాధా న్యత నొసంగతిని హాన్ఫ్మము అందులోనే ఇమిడి యిండును శ్రీ షిరిడీసాయి బాబా శ్రీ అయ్యుప్ప స్వామి కథలు అందుకు సంబంధించిన (ంధములు తెప్పించు కొనిచూచి పరన్బర విరుడ్డ భావములు కల్సిన వాటిని నమన్వ యము చేసి వ్రాసాను ఇక నాటకములలో ఒకటి రెండు నాటకముల యంశముళలు (వాసి విరమింతును, సత్యాగహము స్వాతంత్ర్య సమర నందర్భములో మహనీయ మూర్తి మహాత్మగాంధీ (ప్రారంభించిన సశ్యో (గ్రహవిజయము నా దృష్టిలో [నుంచుకొని చీటికి మాటికి ఆర్భములేని విష యములను హడా ఆ పదమును ఉపయోగించుచు లేనిపోని చిక్కులు కలిగించుటయే గాక అ నామమునే అపవితమొనర్చుచున్న నేటి సత్యా (గహాలకు గుణపారము చెప్పుకు ఇందులోని లక్ష్యము

225

అట్బులే నిజమ్హైన కళారాధకులక సరిచ్మెన గుర్పింపు లేశ కళ యనయేమో తెలినని నకిలీ కలాకారుల విజుంభణకు సంబంధించినవి కళేచ్చరణ నిజమైన పేమ (పతి*లమును కోరవని తెల్చుటయే (మవిజయమకశు నాటక మండలి ఉద్చేశము అట్టు నాకు తోచినట్టు కొన్ని పుస్తకములు భజనకీర్తనలు తత్వములు, వ్యాసములు వివేవే వ్రాసినాను అందులో కొన్ని అచ్చయబునవి అంళా అచ్చు శావలసినవి చాలా ఉన్నవి నా రచన లకు కవితా దృష్మితో చూడవలదని నామననులోని భావములు లోకము నకు వెల్లడి బరచుటే నా లక్యమశి వవేపదే (వావనాను గాన దయచేసి ఎవ్వరూ తప్పులను (వేలెత్తి చూపక (గ్రహింప గలిగిన అదర్శములు వివైనా వుండిన వాటిని మృాశ్రము స్వీకరింతురని మశవి చేయుచున్నాను

ఇక ఒక్క విషయము (వాసి విరమించ చున్నాకు 1993 మార్చి 25వ తేది కర్నూలు ఆలిండియా రెడియో చేం్గదము వారు కేంద్రములో నాకే ముఖాముఖి చర్చలు జరిపినారు 40 నిముషములు జరిగినది వారు చేంన రికార్న ఒక క్యాసట్టులో తిసి చాశు ఇచ్చినారు నాటక కళను గురించే ఎక్కువ చర్చ జరిగినది 1993 మే నెల 13తేది ర్మాతి 9 నిముషములు మ్యాతము రిలే చేసిశారు. తిరిగి 1993 ఆగస్పు నెల 21 తేది 30 నిము పములు రిలేవేసినారు

నాచరితకు సంబంధించిన ఆధారములు (రకార్చు) వీలున్నంత వరకు భ(దపరచినాను ఎవ్వశ్తె నా చూచు కొనవచ్చును నేను (వాసిన (పతి పుష్ప కము ఆయా దేవతలకే అంకితము చేసనాను మరెవ్వరికి అంకిత మివ్వలేదు

ఈ పున్త్నకము మూ ఇలవేలుపు శ్రీ మదులేటి లక్ష్మీనరసింహ స్వామి వారి పాదపద్మములకు అంకితము చేయుచున్నాను

భగవంతుడు చేపిన ఈ నృష్మ్టి వళయము వరకు కొనసాగి తీరవలసి నదే ఆదిసవ్యమ్తైన మార్వములో నుండుట ఆవసరము. అందుకు కళా కాధకులు, మేధావులు విబ్నాన వేత్తలు పండితులు మొదల్సెన వారెల్లరు ఈశగ్న సత్యమును గుర్తించి లోక కళ్యాణమునకు హృదయ పూర్వక

226 ముగా తోచ్చడుదురు గాశ యని (ప్రార్థించుచున్నాను అప్పుడే లోకము శాంతి సౌభాగ్య నమ్హెక్యతతో విలసిల్ల గలదు ఆందుకు కృషి చేచళుపే పతి మానవుని ధర్మము జాతి మత కులఏవివకత లేకుండా (పచివాకు తమ ధర్మ మును తాము నిర్వర్నించుకే కర్తవ్యమని మనవి చేయుచున్నాను ఎందరో మవోశుభావులు అందరికి రా హృదయ పూర్వక వందనములు నర్వేజనా స్పుభినోభవంతు అపతోమా నదిమయా తమసోమా జ్యోతిర్శ మయా, మృత్యోర్మా అనృుతంగ మయా కం శాంతి శాంతిః శ్శాంతిః నమాప్తము

227 గురు నిర్వచనము భా గుర్ముర్చహ్మ గురుర్విష్టు గురుర్దేవో మహేశ్వరః చురుస్పాశాత్‌ వపరబహ్మః తస్మైశ్రీ గురువేన్సమః ॥

ప్తె శోకము ననునరించి పరువు బహ్మ విష్ణుః మహేశ్వమలతో నమౌనమెగాక సాక్షాత్తు పర(బహ్మ న్వరూపుడు అని తెలియుచున్నది తి మూర్తులేగాక, (త్రిమూర్హ్యాళ్ళకంట్లై న పరమాత్మతక్వ మొకటున్నదని ఆర్భమ గుచున్నది. అ పరబహ్మమే మూడు రూపములతో నృష్యి స్పితి లయ ముల నడుపుచున్నాడను భావము

ఆంతటి మహోన్నత స్పితి మనభారతీయ సంన్నృృతిలో గుమువునకు కల్చింపబడినది. గురువులు ఒకరు (ప్రాపంచికముగాను రెండవ వారు పారమార్శికమునకు వుంమరు, (ప్రాపంచక మనగా ఆకర జ్ఞానము నుండి సకల విద్యా పారంగతునిగా చేసి నమస్త ఉద్నంధముల సహితము చదివి అర్హముచేముకొన గల విద్యావంతుని చేయువారు. ఇక పారమార్శికమనగా ఎంతచదివినను, ఎన్ని చచివినకు ఎంత అర్హము చేసుకున్నను ఆచరణలో పెట్టలేశ తన గమ్యమును తెలునసుకొనలేక ఆజ్బానాంధశారములో అల్సా డుతూ వుండిన వానికి బ్ఞాన జ్యోతిని ప్రపొదించి వరియ్మైన మార్గమున నడిపించుఛు. చేరవలసిన గమ్మము కోర్చువారు వీరిరువురు గురువులే

(తిమూర్నృలు చేసిన ఈసృష్టి స్పితి లయములలో తెలివి గలగి నంచరించుటకు తగిన విద్యను బోధించు వారు (త్రిమూర్తులతో సమాన మనియు సృష్టి, స్మృతి అయముల నుండి విముక్తి గలిగించి ముక్తి మార్గము బోధించి వీ గమ్యమునకు ఖేర్చువారు పర్యబహ్మ సమానుడన ట దీని భావమని వాయఖ్మిపాయము పరమాత్మలో నుండి ఆత్మ రూపుడుగా ఈ సృష్టి, న్చితి లయములలో ఆందలి 'పలోభములకు గురద్సై [క్రమ చెంది అందువల్ల అభించు అనుభవము౯కు ఫలితమ్హైన జన్మఅ నెత్తుచు ఆఫలితము అనుభవించుచు, ఆలసిపోయి ఆత్మరూపుడు తిరిగి తన స్వ స్టానమ్హాన తన గమ్యమైన అ పరమాత్మలో చేరుటకు (యత్నము చేయు ఈరి సహకరించి గన్యుము చేర్చువాడే ముఖ్యమైన గురువు ఆతనే పర

228

గురువు లే8నే ఏ విద్యను నేద్చకొనుట గాని ముక్తి పొందుట గాని సాధ్యము శాదని వేవములు మొదలుకొని సమస్త (గంధములు, మహ రృలు మొదలుకొని భగవత్‌ స్వరూపుడ్డెన కృష్ణుడు భగవద్నీత ద్వారా ఇతర (గ్రంధముల ద్వారా తెలిపియుండ.ట జందరకు తెలిసినదే

అట్టి గురువులలో? జగద్సురువు పరబహ్మ స్వరూపుడు శ్రీశ్రీశ్రీ షిరిడీ సాయిబాబా ఒకరని నిర్భ వందముగొ చెప్పవచ్చును జన్మ వృత్తాంతము గాని? కులగోతములు గాని ఎవ్వరికి తెలు క తెలుసుకొనుటకు వీలులేని పరిస్పితిలో వదునారేండ్శ [పాయమువలె ఒక ఫకీరు వేవమున షిరిడీలో దర్శనమొఫగి ఆనేశ మహిమలు జూపి ఎందరో జీవితాంతము తన నాశ యించినను, మామూలు గురువులవలె ఉపదేశము లివ్వక వీ సభలలోను ఉపశన్యసింపక భౌతిక శరీరము వదలు వరకు ఆ [గామములోనే వశించి నేడు విశ్వ వ్యాష్తమ్మె అందరిచేత పూజింప బడుచు నేటికి భక్తుల కోర్టెలు తీర్చుచున్నాడు ఎచ్చట జూచివను వారి దేవాలయములు నిర్మింపబడుచున్నవి ఆ క్ముగామము ఈగాడు ఒక గొప్పయాతాన్నల మయినది. వారు జగద్నుకవులు సాక్షాత్తు వర్చబహ్మ న్వరూపులే

ఆ మహాను భావుడే వా గురుదేవుడని ఇంత వరకు నేను ఎవ్వరికి చెవ్చకొనలేదు చెప్పవలసిన అవనరము ఆవశ్యకత కలుగలేదు నా హృదయముననే వారి రూవము (ప్రతిష్కింపజేనుకొని జవించుచు అర్చించు చుంటిని ఒక తరి ఒక విచ్చితమ్నైన నఠిఘటన బరిగినది ఆది (వాయు చుంటిని ఈనాడు నా చవ్మిత (వ్రాఘుకొన్నట వల్ల విధి కృతముగా వెండి బరచు చుంటిని

కర్నూలులో శ్ర సాయిబాబా ఆలయ నిర్మాణము వరకు వారు నాకు తెలియదు షిరిడీకి వెళ్ళివచ్చిన పారిక్రీ తప్పచాలా మందికి కూడా తల యను. నేను వీలున్నప్పడంతయు వారి ఆలయమునకు వెళ్ళే వాడిని వాని దర్శించినప్పడంతయు విదో అనుభూతి కలుగు చుండెడిది దేవాల యములో నిత్యము భజన జకుగుచుండట, భజనలో కొంత సేపు కూర్చో నుట అలవాటు

అంతకు ముందే నొకు రంగస్నలములో మంచిపేరు ('పతిస్పృలుండుట

229

చక్కగా పాడగలనని ఆందడదూ అనుకొనుట నేను ఒక ఆగ్మణిస్పునని తెలి యుటచే ఆభజనకు వెళ్ళి కూర్చోనగానే ఆర్మంఎస్ను ఆర్మణి నా ముందుకు తోసి దయచేసి వాయించమని కోరుట రెండు పాటలు పాశఠమని రెండు పదస్శా ములు చెప్పమని భజనకు వచ్చిన వారిలో చాలా మంది కోరట మామూలు పడద్బతిగా నుండినది.

కాని నాలో కొంత అబ్నానము ఆపోహ ఆవివేకము చోబు చేనుకొన ఈవిధముగా పది మందిలో బహిరంగ (వదేశములలో పొడిన తేలిక భావము కలునని రంగన్ఫలములో గౌరవము తగ్గు నేమోయని ఆర్హములేని భావ ముతో ఎవరెంత (బతిమలాడినా పోశలేదు ఇది శర్వమనుకున్నా ఏమను కున్నా ఫరవాలేదు యదార్చ సత్యమును వెల్లడించుచుంటిని

అంతే ఆది మొదలు వ రంగనస్మృలములోను నటించే ఆపకాశమ లేక పోయినది. నేను స్పాపించిన పరిషత్తు నిలచిపోయినది ఎందుకో వమా ఆర్హము కాలేదు బాబా గుడికి మాతము మామూలుగా వెళ్లుచునే యుంటిని ఒక రోజు బాబాకు ఎదురుగా కూర్చొని చూస్తూ త్మీవముగా ఆలోచించుటతో అర్భమయిునది. నేశు చేసిన తప్పేమో నాకు బాగా విదిత మైనది అంతే దాలా బాధ కలిగినది చాలా వశ్చాత్తాపము కలిగినది బాబాతో నా తప్పు చెప్పకొని క్షమాపణ వేడుకున్నాను

ఆ శభ ముహూములొోని వారిని హృవయ పూర్వకముగా నా గురు దేవునిగా నిర్థయి౦చుకొని వారితో మొరీసెట్టుకొని ఆనాటి నుండి నేటివరకు నా గురుచవున్నిగా హృవయ పీరమున పదిలముగా నిలుపుకొని “*వించు చున్నాను అప్పటి నుండి భజనలో పాలొని ఆర్మణి అప్పుడ వుడు వాయించుచు పొడుచుంటిని

కానిాటక (పదర్శనలలో నేపీ పొల్ళొగట ఆగినను ఆ *రుదేవుని అన్నుగహమువల్న అనేక నభలలో పాలొనడము సన్మానములు జరుగడము ఎన్నో ఘనకార్యములు చేసి ఈవాడు నలుగురిలో నేక వ్యక్తిగా పరిగణింప బడుచుంటిని దీనిని బట్టివారు వన్ను మన్నించి అప గహించిశారని నా విశ్వానముం

230

1016వీ సంవత్సరము నా జననము 1918వ సంవత్సరం బాబా గారి భౌతిక శరీర విసర్వనము జరిగినది భవిష్యత్తులో నేను వారిని గురు దేవునిగా స్వీకరింతుననే కాబోలు చిన్న తనమునుండే ఆధ్యాత్మిక చింతన = నాలో (ప్రారంభింపచేసి చాలా మంది మహనీయుల నంవర్శన భాగ్యము కాశి గయః (ప్రయాగ (త్రియంబకము నాసిక్‌ శ్రీశైలము మొదలగు పుణ్యకేతముల సందర్శన గంగ యమున, నర్మద గోదావరి, క లప్మవేణి మొదలగు పుణ్యతీర్శ శేవనము లభింపజేసిచన్ను పునీతునిజేసి యుండినది ఆయుగ పురుషుడు సర్వజ్నడ్డెన అ బాబాయేనని (గగహించి యున్నాను. నేను బాటసారిని గమ్యమునకు మార్గము జూపింప గోరినాను. వారు ఆను (గహించి నరిర్నెన మార్నముననే చేదోడు వాదోడుగా నుండి నడిపించు చున్నాడు 'పమాదో ధిమతామపి” యన్న నానుడి (ప్రకారము ధీమంతు అకు గూడా కొన్ని సందర్భములలో పొరబాట్టు చేయుట జరుగు చుండును అచ్చి స్పితిలో సామాన్య మాౌనవుడన్సైన నేను తెలిసో తెలియకో కొన్ని తప్పులు చేసి యుండవచ్చును. నేటికి చేయుచుండవచ్చును వాటినన్ని టిని మన్నించి ఈజన్మకు లేదా వచ్చే జన్మకు మరియూ ఎన్ని జన్మలక్తైనా శీశ్రీశ్రీ షిరిడి సాయిబాబా గారే నా గురుదేవునిగా నుండి నన్ను గమ్యము జేర్చు వలెనని నిరంతరము వారి చరణములకు సాస్పాంగ నమస్కార

మొనరించి (ప్రార్థించు చున్నాను

టు గ్‌ న ౯ బ్‌ స గ గ . భ్‌ . / నిటి కిల సు జ శ ఖా శ లో ళీ పా కభావి ద ఫు! జ స

2] [పా రన అ నవరత్తమాల

తే గి9॥ సద్దురుండవు నీనని నంత తంబు నమ్మియుంటిని మదిలోన నమ్మినట్సి నన్ను విడువక (బోవుము నన్ను తింతు సకల జనమత ఓ సిర్మి సాయిబాబా॥ జనన మరణ (పవాహషు జలధిలోన తేలుచును, మున్సుచును దరి తెరవు గనక పోవచుండె తరంగాల, పోకడరసి వాదు జీవిత నౌక యీ నాటి వరడు అతి భయంకరమైన భ వార్శవంబు దాట వలెనన్న తరమౌనె ధరణలోన నాణ్యమ్హెనట్టి ఎంతటి నావకేని నావికుడు లేక మున దే నావజలధిః దారిక్టీచెలిశియునావను దరికి జేర్చు తగినీ నావికుడీవని దలచినాను భారమిక్ర మీటి ఓదివ్య భవ్యచరిత సకల జనినతక్త ఓ షష? సారయి.బాబక్ల,. కరములను మోడ్చి వేడితి శరణమనుచు శరణు వేడినన్నింక కరుణుతోడ దరికి జేర్చుము సరియగు, దారి జూపి నకల జననుత ఓపిర్ని సాయిబాబ?

ప్ర32 (4) ల౦త కంతకు చింతల నంత మౌచు దిక్కు దెలియని బాధల జిక్కు కొంటి దీన బాంధవ నాకింక దిక్కు నీవె సకల బననుత కు మి సాయిబాబ (7) ఎంతకాలము ఈ విధి చింతలకును జిక్కి నీప్పై మననును మిక్కుట ము॥ నిలువ జాలక పడు బాధ నీవు గనవె నకల జననుత ఓ షిర్ని సాయిబాబః (8) ఎందరెళదరొ దీనుల, నేలినావు . నన్ను నేలుట భారమా నశ్ను తాంగ నిడువనీ పాదములనమ్న విడువకయ్య నకల జననుళ ఓ షిర్ని సాయిభాబ (9 కందమాల్పుఠ మందుండి గనుము స్వామి సతర్థనారాయఖుండను సాధు హృదయ (తోవ జూపియు నన్నిక (టోవుమయ్య నకల జననుత ఓ షిర్పి సౌయిబాబ। బాబా పాద వద్మముళికర్పించి. శీ ప్రార్శ్మనా పద్యములు (ప్రత్యేక ముగా అచ్చు వేయించినానీ కావలసినీ వారు మా చిరునామాకు వ్రాసి గాని మా వన్హకు వచ్చిగాని షొందవచ్చును, చడచ్యారు సాయిబాబా పావరేణువు పి, జి. సత్యనారాయణరావు గ్‌ భా ఇంటి నెం, 57/63 రంగారెడ్నిగేట్‌ కోట, కర్నూలు ౨ ఫ్‌18 లి01.