Telugu Idii Charitra - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

| 1 1 5 ) (్ర)

(| | | యున్నా న | ఖ్‌ టి స్తా | | వళై న. న ఖల అరి ఆ య. న న్‌ టీ ఫో ణబాజ కవి మల్లెమాల

1 స్టశ్ర గ మనసుపడి మక్కువతో సేకరించిన లన /. ప. ఆక ఆ . శ న్న ఈ ఎస్తకౌన్ని సాహిత్యాభిమానుల కోసం. స కీ టి విజ్తాన కేంద్రానికి .. లం .. ఆనం కా దంతో బహూకరిస్తున్నాం, . . ; - మలైమాల కుటుంబం | 7 ఆ ” ల ల కా " నె, స్య వీ | క యస | స్త పర పంటు. 7 / ం టంట గే సస, అ? ' ॥ న సా. , | | | స టయ యం లూ. శస. (లా సం. టం స్త్ర రం ప | పనా. స్ట న కో

ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్తి దుర్గా పబ్లికేషన్స్‌, హైదరాబాద్‌

త్స ంాగ్ను (౬ భా ఖా గీ ఈయ యాం ల్‌ గ గే 0౧ యమం గ శిజంగ0ం000 కొగగాం 484 64 కొం? క ల ం/ ల , (౯ న ఎ అ 4ఉం[0! వాదా కడ//0%2 2 తీరగ! 2005 వొంం0/4 54/07 : వలు! 2005 000/6 21000 లిజలి[టతలడ లీ : లాడ ౪011020003, వ్యరం80286. 7 000౯ల వ టీ టర8, 1-8-726/38, ఉం౧21200284% 126304, 51111252 ఉం౭గగ6౧6, 12104062, కఢల4026 -500 044. వ౧౦0గ౧6:040 - 27632824, ఈఅగ&॥1: 621౮౯42005 €661000211.0 776 ౧౧7464 ౧/౧ వ 22261 ౧౧16౧, స్వరల2026 7ల4 నా/464 ౧2 వ ఈ హా జ 6౮|11026420210 10/46౯8026 వెగంల' 150/5, $15

ఎందుకీ చరిత్ర? కౌరవులకూ పాందవ్వలకూ మధ్య కురుక్షేత మవోసం[గ్రామం జరగబోతున్నది. యుద్ధ వివరాలను తెలుసుకుని ఎప్పటికప్పుడు ధృతరాట్ట్రడికి రిపోర్టు చేయటానికి మనిషి కావలని వచ్చాడు. అటూ ఇటూ పోరాదుతున్నది తన ఆత్మబంధువలే. అయినా ధృతర్యామ్హుడు ఎవరు గెలిచినా తనకొకటే అనుకునే రకంకాదు. దాయాదులపైన తన కొడుకులే గెలవాలని మనసారా కోరుకునోవాడు. పైగా గుడ్డివాడు. అలాంటి వాదికీ కబుర్లు చెవ్చడం ఏమి కష్టం? తన కుమారుల పక్షం అద్భుతంగా వీరవివోరం చేసేస్తున్నదంటో ముసలిరాజు నంతోషవదతాదు. కాబట్టి అతదికి ఇంవుగా ఉందే రీతిలో న్వవక్ష (ప్రతాపాన్ని ఎక్కువ చేని వైరిపక్ష విజయాలను తక్కువ చేని చెబికే సరిపోదూ?

ఈ కాలవు సర్మారీ జర్నలిన్దులనో, బతక నేర్చిన అన్హాన చర్యిత్రకారులనో ఎవరిని అడిగినా జౌను. అంతే కదా* అనో అంటారు. కాని భారత ఇతివోసాన్ని రచించిన వేదవ్యాసుడు అలా అనుకోలేదు. ధృతరాత్హుడికి యుద్దాన్ని రిపోర్టు చేసే డ్యూటీకి ఆయన వరికోరి సంజయుజిని నెలక్టుచేని, ఆ పని అతదు చక్కగా నిర్వర్తించటంకోసం శందు తెటంగులవారి దివారాణ వ్రనర్తనంబులు గనునట్లును, రవాస్వ (ప్రకార భాషణంబులు వినునట్లును, మనోవ్ఫత్తంబు లెబుంగునట్లును వరంబిచ్చి యతి ఖీ గమనంబు నొనంగి... ననుగ్రపొంచెను”- టి

ఆ వక్షంవారు, ఈ వక్షంవారు వగలు రాత్రి ఎలా (్రవర్తించారో, వమి రవాన్యాలు మాట్లాడుకున్నారో ఎవరి మననులో ఏముందో తెలునుకుని తలచినంతనే ఎక్కడికైనా వెళ్ళగలిగేట్టు - విషయ నేకరణనో చరిత్ర రచననో చేసేవారికి వరాలివ్వటానికి ఈ కాలంలో ఏ వ్వ్యానుడూ లేదు. అంతటి దివ్వ శక్తులతో నిర్దుష్టంగా వాస్తవ ఘటనలను చరిత కెళ్టించటం మానవసాధ్యం కాకపోవచ్చు. కాని ఉన్న శక్తిని, ఉన్నపాటి బుద్ధినయినా నక్రమంగా వినియోగించి, కళ్లెదుట కనిపించే యథార్జ్థాన్ని గుర్తించి, విదేశీగంతలను అవతలపారేని జాతిచరిత్రను జాతీయద్భన్టితో అవలోకించగలగటమైనా మన చరిత్రకారులకు చేతవుతున్నదా?

ఏ జాతి చరిత్రను ఆ జాతి మాత్రమే చక్సగా రాయగలదు. తన గద్ద గురించి, దాని వ్యవస్థల గురించి, వివిద ఘటనలకు ఎంతెంత (ప్రాముఖ్యం ఇవ్వదగునన్న దొని గురించి, తన మవోపురుషుల గురించి ఆ జాతికే బాగా తెలుస్తుంది అంటాడు

క60/057 07౫ ౮26 వండు? ౧౬౮4౦౧ (గ్రంధంలో 60/414/77 577%. వరాయివారు ఎంతటి బుద్ధిశాల్లురైనా, ఎంత పొకైషులైనా తమది కాని దేశపు చరిత్రకు వరివూర్హ న్యాయం ఎవ్పటికీ చెయ్యలేరు. ఆ పరాయివారు వగవాళ్లు కూడా అయితే...? దౌర్హన్యంగా, దుర్మార్గంగా తాము ఆగ్రమించిన దేశాన్ని చీకట్లోసల ఉంచి, నైతికంగా దిగజార్చి, మానసికంగా తమకు బానిసలను చేసుకునే దుర్చుద్ధితోనే.. తమ దురాక్రమణ దురంతాన్ని సమర్థించుకుని, జుతీయ (వతిఘటనలకు తారువూని తిమ్మనిబమ్మిచేసే కుత్సితంతోనే సదరు చరిత్ర రచనను సాగించి ఉంటే,..? అలాంటి చరిత్ర (గ్రంథాలు ఎంత అవ్చావ(క్రంగా తయారవుతాయో వేరే చెప్పాలా? ఎన్ని యుగాల వెనక్తో వెళ్లకృర్లేదు. ఆధునిక కాలంలోనే మొన్న మొన్న అమెరికా ఖండాన్ని ఆక్రమించిన యూరోపీయన్లు అకుడి రెడ్‌ ఇండియన్‌ ఆదివాసులను ఎంత (క్రూరంగా వేటాడి ఒక జాతికి జాతినే ఊచకోతకోని, దాని నంస్కుతిని నామరూపాలు లేకుండా ఎలా నిర్మూలించారో లోకానికి తెలిసిందే. కనీసం పాతికేళ్ల కిందటి వరకూ అమెరికన్‌ వీల్లలకు బోధించిన అమెరికా చరిత ఏమిటి? మంచి మనసు కీస్టీయన్లు యూరపు నుంచి సముద్రాలు దాటివచ్చి, ఆ గడ్డమీద ప్రశాంతంగా స్టీరపడి, దానిని బాగుచేసి నాగరిక దేశంగా అభివృద్ధి చేస్తూ తమ మానాన తాము ఐతుకుతూంటే... ఆటవికులు అనాగరికులు అయిన రెడ్‌ ఇందియన్లు పరమ కిరాతకంగా వారిపై దాడికి దిగారనే కదా? ఆ్రికా ఖందం గురించి తెల్లదొరలు రాని పెట్టిన చరిత్రా ఈ బాపలతుదే. ఐరోపా ఫుణ్యాత్ములు అనేక కష్టాలుపడి అడుగుపెట్టి, దయతలిచి నాగరికత నేర్చేంతవరకూ నల్లజాతివారు నీతీజాతిలేక జంతువుల్లా బతికారనే దొరలు చెబుతారు. ఐవాు ఫురా తనమైన సంస్కృతి ఒకటి అంతకుముందు ఆక్కడ వర్ధిల్లిందనీ, నికృష్ణ రాజ్వకాంక్షతో జాతి హత్యాకాండకు ఒడిగట్టి ఆ సంపన్న సంస్కృతినీ అమానుషంగా తామే కాలరాచి వేశామనీ వారు నసేమిరా ఒవ్పుకోరు. ఆసీయాలోనూ అదే కథ అదే దురాక్రమణ, ఇంచుమించు అండే కిరాతకంగా జాతీయ సంస్క్రుతి వురాతన వ్యవస్థల నిర్మూలన! అదే దుర్చుద్ధితో జాతీయ చరిత్రల వక్రీకరణ! అనేక ఆనీయా, ఆ్రీకా దేశాల్లో జరిగినట్టే ఈ దురాగతాలన్నీ కొంచెం హెచ్చు తస్గలతో భారతదేశంలోనూ జరిగాయి. పొళ్చాత్వ దేశాల్లోని లిబరల్‌ లెప్టిస్టు మేధావులు అమెరిక్కొ అభ్రికా ఖందాల నేటివ్‌ జాతులకు, సంన్ముతులకు జరిగిన దారుణ అన్యాయాన్ని చక్ళుగా గుర్తించారు. ఆయా చారి(త్రిక తప్పిదాలను నరిచేయటానికి ఆయా జాతులు వదుతున్న తవనకు సంఘీభావం తెలిపారు. చిత్రమేమిటంటే మనదేశంలో మాత్రం లిఐరల్స్‌ లెఫ్టిస్ట్‌ నెక్షులర్‌ ఎట్సెట్రా భుజకీర్తులు తగిలించుకున్న మవోమేధావులు మూ(త్రం ఇవ్ఫటికీ వలసపాలకుల కళ్లతోనే దేశచరిత్రను చూస్తున్నారు. విన్సన్న చెప్పిది వేదం అన్నట్టు దౌరలు రాసిందే చరిత్ర దొరలు నేర్పిందే నాగరికత అని వారిలో చాలా మంది నేటికీ మూర్గంగా నమ్ముతున్నారు. దాస్యశ్ళంఖలాలు తెంచుకున్న ఆఫ్రో ఆనీయన్‌ దేశాలు వలనపాలకులు వక్రీకరించిన చరిత్రను జాతీయ దృక్సుధంతో తిరగరాసుకున్నాయి. ఇండియాలో మా(తం అటువంటి అవనరమేలేనట్టు, తొల్లవాదు తెచ్చి రుద్ధిందే తిరుగులేని నత్య(పప్రమాణమైనట్టు మెకాలే మానసవు(తులు నేటికీ [1 సా ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి,ఆెర్‌.శాస్తి

నమ్ముతున్నారు.

చైనాలో క్రీస్తువూర్వం ౩వ శతాళినాటి చక్రవర్తి సమాధి బయటవడితే కమ్యూనిస్పులు నవో చైనీయులందరూ దానిగురించి గర్వంగా చెప్పుకున్నారు. ఇండియాలో (ప్రాచీన నరస్వతి నది ఆనవాళ్లు, ఆ నదీ తీరాన విలసిల్లిన మవో సంస్మృతి అవశేషాలు ఎన్ని ఐయటవడ్డా మన దేశవాళ్‌ మేధావులు ఆముదం తాగినట్టే మొవాం పెదతారు. మాక్స్‌ముల్లర్‌లాంటి మాయావులు నృష్టీంచిన 'ఆర్వుల దందయాగత? అబద్ధవాదం ఏనాడో తుత్తునియలు అయింది. బయటి నుంచెక్టుడో ఆర్వులు వచ్చారని చెప్పే కాలానికి అనేక వేల సంవత్సరాల వూర్వమే ఈ దేశంలో వేదనాగరికత దివ్యంగా వర్ధిల్లిందనదానికి ద్వారకలాంటి చోట్ల వ్రబల చృవ్చాంతాలు సముద్రగర్భంలో బయల్పద్దాక కూడా అర్ధంవర్ధంలేని ఆర్భదందయా(త్ర నీద్దాంతాన్ని వదిలిపెట్టి, జతి ప్రాబీన చరిత్రను నిందుగర్వంతో తిరగరాసే పనికి శాస్రీయ దృష్టి గలవారమని చెప్పుకునే కువానా మేధావులకు నేటికీ చేతులు, రావటంలేదు. వేదాలు అపొరుషేయమని నమ్మే ననాతన వాదుల ఛాందనత్వం కంటే - వారిని ఈనడించే మేధావల్లో శతాబ్దాల కింద తెల్లవాళ్లు బనాయించిన కల్ల చరిత్రను అక్షరమ్ముక్కు మార్ధనవసరంలేదనే చాదస్తం చాలా రెట్లు ఎక్కువ

తప్పుడు చరిత్రను భారతదేశం మీద తెల్లవాళ్లు రుద్దటానికి ఐలమైన కారణాలే ఉన్నాయి. మీది ప్రపంచానికి నాగరికత నేర్చిన అతి ప్రాచీన జాతి మీ చరిత్ర మీ నంస్మృతి, మీ వ్యవస్థ చాలా గొప్పవి - అని దురాక్రమణదారులే ఒప్పుకుంటే ఆక్రమిత దేశవాసులు బిత్తం వ్రభూ” అని కాళ్లదగ్గర వడిఉంటారా? అంతటి గొప్పు దేశాన్ని కాళ్లకింద తొక్ఫేసీన వారిపై ఆగ్రహించి, కోల్పోయిన స్వాతం్ర్యాన్ని తిరిగి పొందేందుకు తెగువచూవి తిరగబదరా? మీది దిక్కూమొక్కూలేని సంకరజాతి, బయటి నుంచి వచ్చిన బలవంతులకు దాసోహమనటమే తప్పు మీకు మొదటి నుంచీ పౌరుషంలేదు; దాడీ చేయవచ్చిన జూతుల కలగూరగంపే తప్పు మీది ఒక జాతే కాదు: మేము వచ్చి జ్ఞానభిక్ష పెట్టేదాకా మీరు అజ్ఞ్జానాంధకారంలో, (బ్రాన్మాణీకపు వీడనలో, వరస్పృరం కలవాంచు కుంటూ అనాగరికంగా మిడుకుతున్నారు అని నూరిపోస్తూ పోతేనో...? ఆక్రమిత జాతి కొన్నాళ్లకు అదే నిజమని నమ్మి, ఆత్మగౌరవం, ఆత్భవిశ్వాసం వూర్తిగా కోల్పోయి బానిన మనస్తత్వాన్ని సంతరించుకుని కట్టుబానిసలా దొరల కాళ్ల దగ్గర వడిదంటుంది కదా? ఇక్సడ ఎప్పుడూ బలవంతుటిదే రాజ్వమనీ, ఆది నుంబీ జరిగినవన్నీ దురాక్రమణ లేననీ జనాన్ని నమ్మిస్తే తాజాగా తొము చేనిన దురాక్రమణ కూడా అదే చారిత్రక క్రమంలో అనివార్వంగా జరిగింది లెమ్మని ఎంచక్సా నమర్థించుకోవచ్చు గదా? మధ్యయుగంలో ఈ దేశాన్ని ఆక్రమించిన మున్లింల నుంచి ఆధునికకాలంలో తాము రాజదందాన్ని అందుకున్నామని వెలితే అధికారఫు మార్పిడి నవ్వంగా జరిగినట్టు అభిప్రాయం కలిగించి తమ అడ్డగోలు కబ్బాకు కృత్రిమ (క్రమబద్ధతను సంతరించు కొనవచ్చు గదా?

ఇదిగో - ఇలాంటి అవసరాలు అనేకం ఉన్నాయి కాబట్టే ఇస్లామిక్‌ దందయా(తలకు ఈ దేశంలో ఎన్నడూ లేని ప్రజానమ్మతిని ఆదినుంచీ ఉన్నట్టుగా చూపించి, మున్లీం పాలకులను మనోసొమ్రాజ్య నిర్మాతలుగా కీర్తించి, జాతి జీవనంపై ఇస్లామిక్‌ సంసృతి ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్ర ఎందుకీ చరిత్ర? శ 11.1

(ప్రభావాన్ని అతిగా ఉ(శ్రేక్షించి తెల్లవారు శాయశక్తులా జాతిని (బైయిన్‌వాష్‌ చేశారు. అభిల భారతదేశానికి మొగల్‌ పాదుషాయే నర్వం నవోధికారంగల వక వాక్కుదారు అయినట్టూ, అతది నుంచే సార్బఖౌయాధికారం తమకు చట్టబద్ధంగా సండ్రమించినట్టూ (టమగాలవటానికి బబిటిషవారు చాలా ప్రయానవడ్డారు. ఆ పాదుషా (షా ఆలయం అధికార పరిధి అతడు చివనీంచే భవనానికి మాతమే వరిమితమైంది. దబ్బెక్టద దాచిందీ చెప్పనందుకు ఆ్య1మించి తన నౌకరొకదు తనను నేలమీదపదేసి గుండెలమీద కూచుని రెందుకళ్లూ వీకేస్తున్నా అద్దుకునే దిక్కులేక వలవల ఏద్చిన నిర్భాగ్యుడతడు. అంతకు ముందు ఇంగ్లీమవారు తనను ఇంచుమించుగా ఐందీనిచేస్తే ఎలాగో తప్పించుకుని మరాఠాలను శరణువేడి వారి అండపై ఆధారపడి వారిచ్చే పోషణ ఖర్చులతో బతుకు వెళ్లదీస్తున్న నిన్సవోయుదతడు. అతడి పేరిట వాస్తవాధికారం చలాయిస్తున్నది మరారాలు, శతాబ్దానికి సైగా దేశ రాజకీయగతిని శానిస్తున్న మరాఠా సామ్రాజ్యానికి అనలు అస్తిత్వమే లేనట్టు, అంతఃకలవోలత్తో, అసమర్ధ పాలనతో నానాగత్తరగా ఉన్న అనేకానీక దేశీయ రాజ్యాల్లో మవోర్యాస్తులది కూదా ఒక్షలైనట్టూ... అద్భుత పరాక్రమంతోన్నే, అద్వితీయ (ప్రజ్ఞాపాటవాలతోనే ఆ రాజ్వాలన్నిటినీ - అదీ వాటి కోరికమీదే - దయాధ్ధ దృష్టితో తాము వళం చేనుకున్నట్టూ లెల్లవారు కల్లబొల్లి (ప్రచారం చేనుకున్నారు. కన్నఫు దొంగలకు, బందిపోట్లకు వమా(త్రం తీనీపోని తమ నేరాలు, దురాగతాలు లోకానికి తెలియకుందా కప్పివుచ్చుకోవటానికి ఈ అభూతకల్చనలు వారికి అవనరమై ఉండొచ్చు. ఎటువంటి మోసాలు, ఎలాంటి నమ్మక (దోవోలు, ఎంతటి ఘోరాలు చేసి భారతదేశాన్ని దురాక్రమణ చేసిందీ బయటపదితే న్వదేశంలో తమ (ప్రజలే తమ మొగాన పేడనీళ్లు కొడతారన్న భయంతోటే కంపెనీ మాయావులు ఈ అనత్య (ప్రచారాలకు ఒడిగట్టి ఉండొచ్చు. వాస్తవాలన్నీ పూర్తిగా తేట వదకనో... అందరినీ తెలివిగా వంచించి తౌల్లవారు చేసింది ఎంత దారుణమో అర్ధమయ్యేనరికే దేశం వరాధీనమై విదేశీయుల ఉక్కుపాదం కింద నలిగి స్వేచ్చా స్వాతంత్రాలు వొరించుకు పోయినందువల్లో... విదేశీ పాలకులల్లిన అబద్ధాల చరి(ఆతను చెత్తకుండీలో పారవేసేందుకు సావకాళం లేకన్నో.. పరాయి పాలనకింద ఉన్నంతకాలమూ ఖారతీయులు నిన్సవోయంగా ఉండిపోయారంటో అర్ధం చేసుకోవచ్చు. కాని దాన్యవు సంకెళ్లు తెగి సర్వసత్తాక సార్వభౌమాధికారం తిరిగీ తమ చేతికి వచ్చిన తరవాత కూదా విదేళీ పాలకులు ఐనాయించిన జాతి వ్యతిరేక చరిగ్రో నేటికీ పరమ (వ్రమాణికంగా చలామణీ అవుతున్నదంటే మన విజ్ఞతను, మన వివేకాన్ని ఏమనాలి? తన గతమే తనకు నరిగా తెలియని జాతికి వర్తమానమూ అర్ధంకాదు. ఆగతమూ అయోమయవు తంతే. భిటిష్‌ పాలనకు వ్యతిరేకంగా జాతీయ పోరాటం నజిచినంతకాలమూ జాతికి జరిగిన అన్వాయాలకు, అపచారాలకు దేశభక్తుల గుండెలు మండాయి. తమ దృక్ళోణం నుంచి విదేశీ పాలకులు రాని పెట్టిన చరితను జాతీయ దృక్ళోణం నుంచి తిరగరాయవలసిన అవనరాన్ని జాతీయ నాయకులు వదేవదే నొక్ళి చెప్పేవాడు. అదే ప్రకారం వరదాన్యవు వీడ తొల్షిగీ తొలగగానే న్వతంత్రజాతి జాగునేయక చర్విత దిద్దుబాటుకు ఉనక్రమించవలనింది. | సీ ఇల చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్తి

కాని - ఆశ్చర్వం! అధికారం చేతికందగానే జాతీయ నాయకత్వాన్ని నమ్మశక్యంకాని 'అలనత్వం ఆవపొంబింది. పొలకస్టానాల్లో కూచోగానో మన నేతలకు పాలకుల మనస్తత్వం ఒంటబట్టింది. గుమాస్తాలను తయారుచేసేందుకు తెల్లవారు తెచ్చిపెట్టిన నిద్యావిధానాన్నీ మౌలికంగా సంస్కరించి తీరుతామన్న వాగ్దానం గాలికి పోయినట్టే... దేశాన్ని అణచేందుకు విదేశీయులు చేసిన చట్టాలను సత్వరం మార్చి న్వతం(త జాతి అవసరాలకు తగ్గట్టు శాననాలను ఆధునీకరిన్తామన్న వోమీ గంగలో కలిని 19వ శతాబ్దపు వీనల్‌కోడ్డూ, (ప్రొనిజర్‌ కోద్లూ, సాక్ష్యవు చట్టాలూ 22వ శతాబ్దంలో కూడదా దర్హాగా అమలవుతున్నట్టే.. జాతీయ చరిత తిరగరాత ఆశయమూ స్వాతం(్ర్వం వచ్చి అర్హశతాబ్దం దాటాక కూడా ఆకాళశకునుమంగానే మిగిలింది.

జాతీయ వీరులను దారిదొంగలుగా, బిల్లర తిరుగుబాటుదారులుగా చి(ించి, జూతి శ్యతువులనేమో మవానీయ మవోవురుషులుగా కీర్తించి... గర్వించదగ్గ జాతీయ వారసత్వాన్ని నీగ్గుపడవలసిన చీకటికూపంగా చిత్రించి... విదేశీ రాబందుల పౌనౌలను జాతికి వుజ్యఫలాలుగా చూపెట్టి... జాతీయతను కుళ్లబాటిచే తప్పుడు రాతల్తే తవ్పుడు భావాలే మన గతం గురించి మనకున్న అభిప్రాయాలను నేటికీ నిరాఘాటఓందొ టప్రభావితం చేస్తున్నాయి. బూటకపు (వచారాల నుంచి బయటవడి యథార్థమేమిటో తేటవదాలన్న తవాతహ శతాబ్దాలు గటిచిపోయిన తరవాత కూడా తీరని కోరికగానే మిగిలింది.

యుద్దాలు, రాజ్యవిస్తరణలు తగదని బ్రిటిష్‌ పార్లమెంటే చేసిన చట్టాలను తుంగలో తొక్కి (బిటిష (ప్రజల కళ్లుగప్పి (బ్రిటిషు పాలకవర్థం ఈస్టిండియా కంపెనీ ద్వారా ఏవ పాపాలు చేయించి, దేశీయ రాజులను నిలువునా వంచించి భారతదేశాన్ని దళలవారీగా ఎలా ఆక్రమించగలిగిందన్న వాస్తవాలు (ప్రామాణిక చరిత్ర (గంథాల కెక్ళకుందా నేటికీ మరుగున వదే ఉన్నాయి. అర్హసత్వాలు, అనత్యాలే తిరుగులేని చారిత్రక నత్యాలుగా బోరవిరుచుకుని తిరుగుతున్నాయి. ఎందుకని? సరిదిద్దడానికి నరైన ఆధారాలు దొరకకనా? డాక్క్పుమెంటరీ రుజువులు, సాక్షాలు మిగలకనా? కాదు. నిర్దిష్టమైన చారిత్రిక నిదర్భనాలు లేకేమి? కావలనినన్ని. ఆ కాలంలో ఈస్టిండియా కంపెనీ అధికారులు రానీపెట్టిన రికార్డులలో, వారి పరస్పర ఉత్తర (గ్రత్యుత్తరాలల్తో అప్పటి దేశీయ రాజుల ఆన్టానాలలో అననరమైన దానికంటే వెయ్యింతలు ఎకువ అధారాలే దొరుకుతాయి. ఎటొబ్బీ వాటిని కీగంటచూన్మి అవసరానికి ఉపయోగించుకునే ఓవిక, తీరిక కోరికలే కర్షసన్వానులమైన మనకు కొరవద్దాయి.

దేశానికి స్వాతంత్ర్యం రావడానికి చాలా వళ్లవూర్వం విఖ్యాత మరాఠా చరిత్రకారుడు జిఎన్‌.నక్టేశాయ్‌ ఇలా అన్నాదు:

71272 47౭ ౧౭౭ ౧౯౭౧౫౧౧౫ ౧౧౬౧ 640౪767 20704677 710/6 ౨0౧//2724 ౧7702484 గ0౧0 22004220 (040౮ 7౧/07/07౮9 6౧౫7౬ 7౫- ఉ0764/2770టా 224 20౧ 20 004/4 ర౭/017222 (42 ౮౭౮౧౮| 22౭ ౭62౧072 /402 /02/208 లా 4 రింగ4 ౪౦౧6౬౫ ౧8 10౮8 9౧42246404. గ్ర లాం లలర20% గ006౧ ౧ 6౧౧౧౧౫౭౬౬౫ 2౧౯ బ40టంండు ఈ0/ 10000 ంజరంసా ఉట గంగి ర౯18 గంగ

ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రి ఎందుకీచరిత్ర? శ 7

7606౮ ౧౫|| బజిగ ఉ607%రూ 274 ౮౮(౧/౭7౭౫౧ 0౯ 0077౭0౧ *264/ 0276

౯0747౦6౮ 77 గ42/౧౧౧2 కంబాల ౧౫౬ ౦0౮ల 0%78468్రలా 26౮౭ ౧/౮7౭౭47

౧/౭6/6౭64... ౦600ల బాగబ్రింగ0/ ౫౧4 420 2౮ గాంగ్తు 7౧౪౯ (278

౪% ౧0౭ 5౭6౫ ఒ౫20072 రల్టంగం. . ౭ ౧౭౭౧ 2 ౪౭౧) గారు?

ఒ₹౭గూం76౧7౧లా 77 ౧౦7౮6౧౫ గాడడ 12077 07౮ ౧౦౦40/84 శగాగంగ?

౧౦౫4౭౧7౮౫౮. 8037 స 7 22627 ౧// 7సాడం/ ౭౭7౫౮ వజడడ౭/భ/ (0 ౧2౪7౬౭

2౭2647/24/7072 రసా ౦0067౧ 0 6 6/7 |4౧0/ 146 ౫౦౫ వజ్యారింం/

000 బంగ 020౭61 44202 ౧౦౧ రంల? దబం౭/777౭4గ౧072 0౫47 0౫౫

౭007డూ 224707? ౮6 260607 ౦7౫౯ ర౪6౪7 వండ 1724686

౨౫౬ 00౫4౭7౫ ౭౧77 12707027 ౭0778 77/0 4/0 గం ల౫46706౯7 ౯0౯00022 ర4గాలాట్‌ ఆశ2004 తహంగ్సి 6.5 5్‌16ట3 ౧౮4 226-27/

(ఉత్తరభారతదేశమంతటా అనేక ముఖ్య పట్టణాల్లో సంస్థల్లోనూ, కొన్ని కుటుంబాల దర్ధరా కుప్పల కొద్దీ పర్షియన్‌ పటత్రాలు చెల్లాచెదురుగా పడిఉన్నాయి. మనోరాద్టలో వలె కార్చక్తర్తలు కలిసికట్టుగా వెదికిలే ఇంకా ఎన్నో బయటపదతాయి.

/ ఈ పత్రాలను క్రమవద్ధతిన వింగడించి (ప్రచురిస్తే ఉత్తరాది జాతులు, వాటి కార్యకలాపాల గురించి వినూత్న జీవితకథను ఆవివ్ణరించగలవు. ఇంగ్రీషు, మరాఠీ తదితర భాషల్లో చరిత్రవేత్తల ద్వారా ఇప్పటికే తెలియవచ్చిన దానిని నవరించటమో, అదనంగా జోడించటమో వీటివల్ల వీలవుతుంది... జాగ్రత్తగా వరిళోధిస్తే మనకు ఇంతకుముందు తెలియని అనేక కొత్త విషయాలు ఎరుకపడతాయి... మనం అంగీకరిస్తున్న చరిత ఖండితంగా తెగనాడిన ఎందరో [ప్రముఖులు ఈ వళత్రాల్లో మనకు కానవస్తారు. దేశస్వాతంత్ర్యాన్ని కాపాదటంలో వీరంతా వాఠాత్తుగా శక్తిహినులు ఎలా అయ్యారు? విజ్ఞత, వివేకం యావత్తూ అకస్మికంగా ఈ దేశం నుంచి నిమ్రమించి పాశ్చాత్యుల మొగానే తిస్టవేశాయా? మన సొంత రికార్డుల నుంచ్చి భారతీయ దృక్ళోణం నుంచి ఆయా వ్వక్తుల చరిత్రలను పరీక్ష చేయదం జరగలేదని శంకించవద్దా? మొత్తం సాక్ష్యాధారాలన్నీ వరిశీలించకుండానే వారిపై తీర్చు చెప్పి దోషులుగా ముద్ర వేయటం భావ్యమా?)

జీవితకాలమంతా మరారా చరిత్ర పరిశోధనకు వెచ్చించి, వశ్రీకరణల నవరణకు ఇంకా ఎంతో జరగవలని ఉన్నదని వరితపించిన సర్దేశాయి ఈ మాటలని 72 వళ్లు గడిచాయి. దేశానికి స్వతం[తం వచ్చాక ఈ బృవహాత్‌ కార్యనిర్వవాణ ఇంకా త్వరితమై జాతీయచరిత జాతిచేతుల్లో యధార్ధదూపం సంతరించుకానగలదని ఆయన తరం పెట్టుకున్న ఆశలు ఈడేరాయో, వమ్మయ్యాయో మన అంతరాత్మలకు తెలుసు. అబద్ధపు రాతల్హ కల్లబొల్లి బొంకుల ఆధారంగా శ్వేతజాతి అవాంకారానికి తెలియని తనాన్ని జోడించి వక్షపాతాన్ని రంగరించి తెల్లదొరలు కిందటి శతాబ్ధం మొదట్లో రాసిపెట్టిన ఆక్స్‌ఫర్డ్‌ పొస్టరీ, కేంటిద్ది పొస్టరీ ఆఫ్‌ ఇండియాలనే సుమారుగా అటూ ఇటూ మార్చి అరకొర సవరింవులుచేని తిరగమోతలు వేసి, అదే మూసలో వుంఖానువుంఖంగా ఉత్పత్తి చేసినవే ఆధునిక భారతీయ చరి[త (గ్రంథాల కింద చలామణీ అవుతున్నాయి. ఖారతచరిత్ర పరిశోధనకు దాబుసరి కౌన్సిళ్లు, పేరుగాప్పు నంస్థలు ఎన్ని - ఎన్ని

• సౌ ఇధీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రి

దశాబ్దాలుగా పనిచేస్తున్నా, దేశంలో వందల నంఖ్యలో వుట్టుకొచ్చిన యూనివర్ణిటీలు ఇవ్పటికి కొన్ని వందల కోట్లు పాస్టర్‌ దిపార్టుమెంట్ల మీద ఖర్చు పెట్టి... పనికి మాలిన రినెర్చిలెన్నో చేయించి కొన్ని వేలమందికి విహెచ్‌డిలిచ్చి లోకం మీదికి వదిలినా... ఈ మధ్యకాలంలో ఎన్ని ప్రభుత్వాలు మారినా, చరిత్ర తిరగరాతలపేర పాఠ్య(గంభాల నవరణలమీద ఎన్ని వ్యర్థ వివాదాలు రేకెత్తినా, ఎన్ని వివలయత్నాలు జరిగినా అసలు వని మాత్రం మిగిలే ఉంది.

ఇస్లామిక్‌ ప్రభువుల, (భిటిష్‌ పాలకుల పాపాలను మన మవాోళ్ళులు పెద్ద మననుతో క్షమించి... పాత నంగతులు మరచిపోయి అంతా కలిసి అన్నదమ్ముల్లా ఈ కొలవు అవనరాలను ఆలోచించటమే కర్తవ్యమని ఉదాత్తంగా చేసిన ఉద్భోధను ఐతకనేర్చిన మనం మరొకలా అర్ధం చేసుకున్నాం. పాతచరితలను జయ(్రదంగా పాతిపెట్టి అదే మన ఆధునికతకు, అభ్యుదయ శీలానికి గురుతుగా భుజాలు ఎగరేస్తున్నాం. విదేశీయుల కళ్లతో దేశచరితను చూస్తూ... గర్వపడవలసిన దానికి నీగ్గువడుతూ... నీగ్గుపదవలనీన దానికి గర్వపడుతూ... రాజకీయ బానినత్వం వదిలినా మాననీక బానినత్వాన్ని నిష్టగా నిలువుకుంటూ... మన జాతీయ మూలాలను మనచేతులతోనే నరుక్కుంటూ... అభినవగిరీశాల్లా అనమర్ధ జీవయా(త సాగిన్తున్నాం.

తలచుకుంటే [న్రవంచాన్నే జయించగల భారత జాతికి శతాబ్దాల వర్వంతం బానిసత్వ దుర్గతి ఎందుకు పట్టింది? వరాక్రమం ఉండీ విదేశీ దురాశ్రమణదారుల చేతుల్లో ఎందువల్ల ఘోర వరాజయాల్క, పరాభవాల పాలయింది? దేశభక్తి జాతీయ ఖావం కలవనుకునే (ప్రతి భారతీయుడూ సావధానంగా ఆలోచించి, నమాధానం కనుగొన వలనీన (ప్రశ్నలివి. విదేశీయులు మనల్ని వంచించి, నమ్మక (దోవోలు చేన, అనేక నేరాలకు, ఘోరాలకు పాల్ఫడి దేశాన్ని ఆ(క్రమింబిన నంగతి యథార్ధమే. కొని వారు తెగబడి అన్ని దుర్మార్గాలను సాగిస్తున్న నమయంలో మన తెలివితేటలు వమయ్యాయి? ముంచుకొస్తున్న [గ్రమాదాన్ని గుర్తించి సకాలంలో ఎందుకు అద్దుకోలేకపోయాము? దేశ భదత, (ప్రాదేశిక సమతల విషయంలో అలనత్వం ఎంత అనర్థకరమో వందల నంవత్సరాల చరిత్రలో వదే వదే రుజువైన్మా గతానుభనాల నుంచి గుణపొరాలు ఎందుకు నేర్వలేకపోతున్నాం?

మొగల్‌ సామ్రాజ్యం జౌరంగజేబు మరణానంతరం కువ్చుకూలి నామమా(తా వళిస్టమైనది లగాయతు బ్రిటిష్‌ ఈస్టిండియా కంపెనీవారు దశల వారీగా దేశాన్ని వాస్తగతం చేసుకునే లోఫు నూరేళ్లకు పైగా గడిచాయి కదా? ఇస్లామిక్‌ పెత్తనంలో తరతరాలుగా యమయాతనలకు గురి అయిన జాతీయ శక్తులు విఖ్బంభించి, పరస్సర నవాకారంతో స్థిరమైన జాతీయ (ప్రభుత్వాన్ని వర్పరచి, ఇంకెన్నడూ దేశం విదేశీయుల బారిన వదకుందా గట్టి కట్టుదిట్టాలు చేయడానికి అదే అదనుకదా? అందివచ్చిన అవకాశాన్ని మనం వ ఎలహీనతలవల్ల జారవిదుచుకున్నాం? అఖిల ఖారత స్థాయిలో మవోసామాజ్యాన్ని ఏర్పరచిన మరాఠాలు శౌర్య. పరాక్రమాలు ఉండీ... శివాజీ స్వరాజ్యాన్ని దేశమంతటికీ విస్తరించి సమాఖ్య తరహాలో దేశాన్ని స్వతం(త్రంగా వల గల సామర్థ్యం కలిగీ - మొగలాయిల తాబేదారుల స్టాయికే తమను తాము ఎందుకు వరిమితం చేనుకున్నారు? విశాల రాజ్యాలనైతే అవలీలగా జయించిన్నా తమ ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రి ఎందుకీ చరిత్ర? శ 1/11

సామ్రాజ్యానికి క్రమబద్ధత్మ నుస్టిరత వర్చురచలేక్క గెలుచుకున్న (ప్రాంతాల (ప్రజల సువ్చొద్భావాన్నీ చూరగొనలేక మరారాలు చివరికి అఖభాసుపాలయ్యారెందుకుని? గజనీ మవామ్మదు వలె ఇంగ్రీవమవారు రాత్రికి రాత్రి మిడతల దందడులా దేశం మీద వీరుచుకుపడలేదు గదా? వారి స్వభావాన్ని, వ్యవవోర శైలిని, వారి బలాలను, బలహీనతలను నింపాదిగా గమనించదానికి కొన్నీ వందల నంవత్సరాల వ్యవధి ఉన్నప్పటికీ వారి బెడదను సరిగా అంచనా వేయలేక... నమ్మిన వారిని ముంచుతారని తెలినీ మళ్లీ మళ్లీ వారినే నమ్మి... నికృష్ట స్వార్ధంకోసం, (ప్రత్వర్థులను సాధించటం కోసం వారితోనే చేతులు కలిపి... జాతీయళశక్తులను చేతులారా దెబ్బతీసి... చివరికి నెత్తికి చేతులు తెచ్చుకున్న మన మారాజుల స్వయంకృృతాపరాధాలకు ఒకరిని నిందించి (పయోజనమేమిటి? శక్తి సామర్భాలు ఉండి కూడా దీక్ష దక్షత లేకు... దేశ ప్రయోజనాల విషయంలో రాజీవడకూడదన్న జాతీయ దృష్టి జాతీయ నమైక్కత కొరవడి... మరాఠాలుగాని, మర్గొకరు గాని ఎన్నెన్ని స్వర్ణావకాశాలు జూరవిదుచుకున్నారు? మనకు వరాక్రమం ఉంది. దాని వెనకే వలాయన మనస్తత్వమూ ఉంది ఆవలించకుందానే అవళలివాది పేగులు లెక్టుపెట్టగల కుళ్యాగ్రబుద్ధి ఉంది. దాని వెంటే నమృదగని వారిని నమ్మి అమాయకంగా మోనపోయే అతిమంచితనమూ ఉంది. వట్టుబడిజే లోకాలను విండిచేయగలం. కాని వట్టువట్టం. అంతా కలిస్తే అద్భుతాలను నొధించగలం. కాని కలవం. నాధించం. ఆదినుంచీ అనైక్పత మనకు శాపం, అతి తెలివి మన అవలక్షణం. ఈ దృష్టితో మన చరిత్రను అధ్యయనం చేస్తే మనకు మనమే కొత్త రీతిలో అర్ధమవుతాం. ఈ కాలంలో మనం చూస్తున్న దౌర్పల్వాలు, ఇప్పుడు మనల్ని కుంగదీస్తున్న జాతీయ బలపానతలు చరిత్ర వధంలో చిరకాలంగా ఉన్నవేననీ, చేసిన తప్పులే మళ్లీ చేస్తున్నామన్సీ వేసిన తప్పటదుగులే మళ్లీ మళ్లీ వేస్తున్నామనీ అర్ధం చేనుకుని ఆశ్చర్యపోతాం. అనలు లోపం బోధపదితే దాన్ని సరిచేసుకోవటం తేలిక తనను తాను తెలుసుకుని భారత జాతి విడికిలి బిగించగలిగితే చిరకాలంగా మన మెదళ్లను మొద్దుబరచిన భావదాస్యపు తుప్పు వదిలినట్టే. సిసలైన జాతీయత చిగురించి అనలైన స్వాతంత్ర్యం సిద్ధించి, వలసపాలన నుంచి విముక్తమైన స్వతంత్ర జాతులకు తలమానికంగా ప్రపంచంలో మనజాతి నిందుగర్వంతో తల ఎత్తుకు తిరిగినట్టే అటువంటి మంచిరోజు ఎప్పటికైనా వచ్చి తీరుతుందన్న నమ్మికే ఈ (గ్రంథ రచనకు (పేరబ, ఆదికాలం నుంచి మొదలుపెట్టి మొగల్‌ స్యామూజ్య వతనం దాకా భారతచరి(తలో చోటుచేనుకున్న దారుణ వ(్రీకరణలను వివాంగవీక్షణం చేసిన “ఏది చంితొకు పారకలోకం నుంచి ఊహించని ఆదరణ లభించింది. అంతకుముందు కాళ్ళీరకథ'లాగే ఆ (గ్రంథం కూడా అచ్చయిన కౌద్దినెలలకే వేల కాపీలు అమ్ముడయి, తెలుగునాట చిన్నపాటి సంచలనం సృష్టించింది. అంతటితో ముగించకుందా ఈ రచనా వ్యాసంగాన్ని కొనసాగించి బ్రిటిష్‌ కాలవు చరిత్రను కూడా చర్చించమని పారకమిత్రులు: వ్యక్తిగత స్నేవాతులు ఛాలా మంది కోరారు. చరిత్ర అధ్యయనానికి కావలసిన తీరుబడి, వనరులు, శిక్షణ లేకపోయినా... దినవతిక సంపాదకుడిగా రోజువారి బాధ్యతలను నిర్వర్తిన్తూనే ఈ పనిని కొనసాగించటం కొంచెం కష్టమైనా... మిత్రుల తోడ్డాటువల్ల, సవాచరుల 2 పా ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి. ఆర్‌.శాస్తి

సవాకారంవల్ల, పెద్దల దీవెనవల్ల, అన్నిటికీ మించి దేవుడి దయవల్ల మొత్తానికి సాఫీగానే సాగింది. ఎవ్పుడో చదువుకున్నది, ఎక్పుడో నేర్పింది ఇవ్పుదు కాగితం మీద పెట్టటం కాకుందా... ఏ (గ్రంధాలు చదవాలో తెలునుకునేందుకు వ్రయళ్నిన్తూ, ఆ (గ్రంధాలను నంపాదించటానికి ఐవము(పప్రయత్నాలు చేస్తూ, దొరికినవి దొరికినట్టు చదువుతూ, చదివిన దానిని అర్ధం చేసుకుని ఆయా అంశాల ఆధారంగా ఒక దారం దారికించుకుని, విరుద్దాంశాలను నమన్వయం పరిచేందుకు వ్రయత్నిస్తూ... రాసింది రాసినట్టుగా ఏ వారానికావారం ఆంధ్రభూమి అదివారం అనుబంధంలో (వ్రచురిన్తూ.. ఒక భాగాన్ని ముగించాక తరువాయి భాగం విషయ సేకరణకు ఉపష్య(కమిస్తూ పోవడంవల్ల నా వరకు ఇది కంటిన్యుయన్‌ ఎడ్యుకేషన్‌ ఇంతకుముందు తెలియని అనేక విషయాలను ఈ వనివల్ల తెలునుకోగలిగానని నాకు తృప్తి పైన పేర్ళొన్న పరిమితులన్నిటి ప్రభావమూ ఇందులోని అంశాల సమగ్రత, నిర్దుష్టతల మీద సహజంగానే ఉంటుంది. ఇది నాకున్న కొద్ది బుద్ధితో జాతిచరి[బ్రను అర్థం చేనుకుని, అర్ధమైందనుకున్నది నావంటి సామాన్యులతో మామూలు జనం భాషలో వంచుకునే చిరుయత్నమే తప్పు ఇదొక చరిత్ర పరిశోధన (గంథమన్న (భమ నాకులేదు. చర్విత లోళు తెలినీన పెద్దల పరిశీలనలో ఇది ఎంతవరకు నిలుస్తుందో తెలియదు. చరిత్ర అనేది విద్యార్థులకు, వొస్టరీ మాస్టర్తకు, పొస్టరీ డిపార్టమెంట్లకు, నబ్జెక్ట్‌ ఎక్స్‌వర్టులకు పరిమితమైన ఎకదమిక్‌ విషయంకాదు. సమకాలిక స్థితిగతులను అర్ధంచేసుకుని రకరకాల వైకల్యాలకు, వ్రైఫల్వాలకు కారణాలను కనుగొని, ప్రస్తుత దౌర్బల్వాలను దాటి భావికి బాటవేయాలంటే వూర్వచరిత్ర కొంతయినా తెలియాలి. మూలాల అవగావాన లేకపోతే వర్తమాన నమన్య ఏదీ అంతుబట్టదు. జనసామాన్నానికి చారిత్రక నృవాను కలిగించటంలో పండితనకాందుల (ప్రామాణిక (గంధాలతోబాటు ఇటువంటి రచనల అవసరమూ ఎంతో కొంత ఉందనుకుంటాను. బౌరంగజేబు మరణానంతరం మరారా రాజ్వ(ప్రాభవంతో మొదలుపెట్టి మరారా సామ్రాజ్యవతనంతో దేశం (భిటిషు వారికి పూర్తిగా వశమయ్యేదాకా నూరేళ్ల పైచిలుకు దేశచరిత్రను ఇందులో నింవోవలోకనం చేశాను. వెల్లస్లీ మొదలు పెట్టిన పనిని దల్‌వౌసే పూర్తిచేసిన విధాన్ని... ఇండియాలో ఆంగ్ల సామ్రాజ్య స్థావనలో ఆ దరిమిలా జరిగిన దగాలు, దౌర్ధన్వాలు జాతి జనులకు ఒళ్లు మంటించి 1857 ్రధమ న్వాళంత్య సంగ్రామానికి దొరితీనిన వైనాన్ని... 2857 నుంచి నుభాష్‌చంద్రబోసు వరకూ నడిచిన అసలైన స్వాతంత్ర్య నంగ్రామాలను... మనం జాతీయోద్యమమనుకునే దానిలోని దౌర్స ల్వాలు, పెదధోరణులు, దుత్త్రభావాలు కదకు దేశాన్నే ముక్టులు చేసిన తీరును కూడా మునుముందు చర్చించాలని ఉంది. అదీ ఎంతవరకు సాధ్యవదుతుందో తెలియదు. మొదటినుంబీ నా రచనలను అభిమానించి, ఉత్సావావరున్తున్న పొరక మవోశయులకు ధన్యవాదాలు. ఈ (గ్రంథ రచనలో ముఖ్యంగా అరుదైన వుస్తకాలు సంపాదించదంలో వుస్తక ప్రచురణలో తోడ్పడ్డ మిత్రులందరికీ కృతజ్ఞుదిని. హైదరాబాద్‌ ఎం.వి.ఆర్‌ శాస్త్రీ 20 వదీల్‌ 2005

రచయిత గురించి...

పుట్టింది: 22 ఏప్రిల్‌ 1952, కృష్ణాజిల్లా జగ్గయ్యపేటలో,

1975లో 'ఆంధ్రజ్యోతి' మొఫిసిల్‌ విలేకరిగా జర్నలిస్ట జీవితం ప్రారంభించి స్వయంకృషితో అట్టడుగు స్థాయి నుంచి ఎదిగారు.

1978 నుంచి 1990 వరకూ “ఈనాడులో అసిసెంట్‌ ఎడిటర్‌ స్థాయి వరకు వివిధ హోదాల్లో పనిచేసి 'ఆంధ్రప్రభ దినప'(వ్రికకు డిప్యూ ఎడిటరుగా వెళ్లారు.

అక్కడ నాలుగేళ్ళు ఉన్నాక 1994 డిసెంబరు నుంచి “ఆంధ్రభూమి” దినపత్రిక సంపాదకులుగా పనిచేస్తున్నారు.

పదమూడేళ్ళుగా “ఉన్నమాట, పదేళ్ళుగా “వీక్‌పాయింట్‌ శీర్షికలను నిర్వహిస్తున్నారు. మూడు దశాబ్దాల పత్రికా వ్యాసంగంలో వందలాది సంపాదకీయాలు, ప్రత్యేక వ్యాసాలు రాశారు.

వెలువడిన పుస్తకాలు: మన చదువులు, కాళ్ళీర్‌ కథ, ఉన్నమాట, ఏది చరిత్ర?

ఇదీ వరస

ఎందుకీ చరిత్ర? |

1. _జాతీయతకు తొలిపొద్దు క్షే

2. సాహో! సాహు 6

3. బాలాజీ అడుగుజాడ శం 4& బాజీరావు 18

4. నేలకరిచిన నిజాం ల౭ం

5. ఛత్రసాల్‌ ఛత్రం లం

6. _ గజేంద్రమోక్షం తిక

7. ఎంత తేడా?! శ0 9, మస్తానీ 46

8. ఆహా! మన మంచితనం!!! 52

9. వారసుదొచ్చాడు ర్‌8ి

10. మామ్మ తీసిన గొయ్యి 64

11. వగలాడి ముగలానీ 70

12. అటకెక్కిన ఆశ 77

13. పానిపట్టు పరాజయం 8కే

14. లంపటం తెచ్చిన సంకటం 90

15. ఓడిన వారే వీరులు రి

16. _ మేము పెద్దమనుషులం కాము 108

17. కుంఫిణీయుల కుతంత్రం 109

18. విజయానికి దొంగదారి 115

19. మహాద్రోహుల మాయాబజార్‌ 122 22, ప్తాసీ లాలూచీ 128 23, కొండచిలువ కౌగిలి 134 ట్కు బొమ్మలాట ]త్త్స0

20. పేనుకు పెత్తనం 146 26, పడిలేచిన మరాఠాలు 152

21. మధ్యాహ్నం హత్య 158 28, మరాఠా శని 164

22. చేజారిన అవకాశం 170 80, దొ గల దో ప్పిడ్ర్‌ 176

23. దొరగారి దాదాగిరి 182

24. తెల్లోళ్ల న్యాయం 188 తికి హైదరాలీ 194 రెడ టిప్పుసుల్తాన్‌ మతోన్నాదా? 199

25. మరాఠాల పులిస్వారీ 205 శ6. రుచిమరిగిన పులి 211 88 భలే సాలెగూడు 222 తికి. మిత్రుడికి బెబ్బే! 228

26. అయోధ్యకాండ న్‌్‌ త్త పేష్వాకు పాగ 251 శీశ పడగనీడలో పీష్వా 257 ఉర్‌, సూర్యచంద్రులు సాక్షిగా... 268 46... కుట్ట మీద కుట్ర 269 47 విభజించి ఓడించు 275 శీర అస్తమయ దృశ్యం 281 49, ఏమిటి గొప్ప? 287 50, ఎందుకు పతనం? 298 పనికొచ్చిన పుస్తకాలు 299

ఎం.వి ఆర్‌ శాస్త్ర ఇదీ చరిత్ర శ ౫11

ఇదీ చరిత్ర

జాతీయతకు తొ లిపొద్దు ఆధునిక భారతీయతకు ఆద్యులెవరు? మనజాతికి మూల వురుషులెవరు? అఖిల ఖారత దృష్టితో ఆలోచించదం, జాతీయతాఖావం మనకీ ముందు నుంబీ ఉన్నాయా? లేక - ఇంగ్రీమువారు నేర్చారా?

_ అధునిక భారత జాతీయత అనేది యుగయుగాలుగా, అనేక శతాబ్దాలుగా మన వూర్వులు, మన వీరులు విదేశీ ఆక్రమణదారులపై సాగించిన మవాత్తర పోరాటాల ఫలితమా? లేక - భిటిష్‌ పాలకుల (ప్రసాదమా? మనదంతా ఒకటే జుతి అన్న ఆల్మీయభానం కలిగించినందుకు మనం నమస్కరించవబనింది విజాతీయులకా? మన వూర్వీకులకా?

ఇంకో దేశం వారు కనుక ఈ ప్రశ్నలను వింటే ఫక్కున నవ్వుతారు! ఈ విషయంలో అసలు దౌటెందుకుండాలి? మీ జాతిని మీరు కాక- వేరే జాతి వాడెవడో వేరే దేశం నుంచి వచ్చి నిర్మిస్తాడా - అని ఎకసెక్కమాడతారు. నిజమే! మూలాలకు సంబంధించిన. ఇటు వంటి ప్రాధమిక అంశాలపై అస్పష్టతకు అసలు ఆస్మారమే ఉండకూడదు. దౌర్భాగ్యమేమిటంటే

• ఈ ప్రాధమిక విషయాలపైనే దేశంలో ఈనాటికీ ఏకాభిప్రాయం లేదు.

• కిర్ర్‌ ఇల అమం6ం6ే 23 106412 2 211 బర! ౪6 ఇలు అం. 1 ₹25 2 600810006121018 01 కైక 502063, 70000 గెశ2001006205 లం ఆయుం్ర 1ం ఘూంజట 0£ 0064) 26 ఆశరమక్ర మ20 13 ౪01 సై ఓ 42 జ 0000 ఢేయయాం6 షం 208131 గల. మీ! 106 సజ్లురి[లం 204 6200635 00106412 ఢేంలుర9 10011 ఈ0ళేజుకే... 11- త12 ౪0414 లల 1276 బరూ!ం8 021 101 ొ9జం6. 0412 725 9ల/6 2 20196 008060 20411 306 ౦806 బు6ీల 00? ౧||. న

411 ౪0314 ఉంబ్రిలంా246 1140 2 062 2264ల". (0104 019100 ఉ॥ం4 ౫ గసిం ౧౯ల47సం2? 69౯౯ ₹ 444/4 ౧.9] (యనం అక్కడికి వెళ్ళేంతవరకు ఇందియా ఇందడియాగాలేదు. అది పరస్పరం పోట్లాదుకునే రాజ్యాల నముదాయం. అకుడ మవామ్మదీయులు పొందువుల గొంతులు కోస్తూందేవారు. ఇండియాలో ఉందదగిననన్నీ బ్రిటిష్‌ పాలన నుంచి నంతరించుకున్నవే... ఇండియా సంతోషం, గొప్పతనం యావత్తూ ఇంగ్లండు మీద ఆధారపడినవే... ఇంగ్లండు లేకపోతే ఇందియాకు ఉనికే ఉందేది కాదు. మన వరిపొలనలోకీ వచ్చేంతవరకూ అది ఏనాడూ సమైక్వ దేశం కాదు. దాని మానాన చాన్ని వదిలేస్తే ఇండియా తీవ్ర గందరగోళంలో చిందరవందర అవుతుంది. చరిశ్రాత్మకమైన వెల్నీ కమిషన్‌ ముందు అప్పటి బ్రిటిష్‌ కమాందర్‌-ఇన్‌-చీఫ్‌ లార్డ్‌ వౌల్స్‌లీ పలికిన వలుకులివి. కుట్రలు, కూహకాలతో చాపకింద నీరులా వ్యాపించి, ఇండియాను అప్పనంగా ఆక్రమించి, దాదాపు ఒకటిన్నర దశాబ్దాలు ఎదురులేకుండా ఏలిన ఆంగ్లేయుల దృష్టిలో ఇండియా అనేది ఒక అనాగరిక, మూర్ధపు జాతి. అరాజకంలో, అంఈకలహాల్లో చిన్నాభిన్నమైన దేశం. అద్భష్టవశాళ్తూ తాము అదుగుపెట్టాకే, తమ దయవల్లే అది విద్యాబుద్ధులు నేర్చి క్రమబద్ధ ప్రభుత్వానికి నోచుకున్నదని (బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్య వాదులందరిలోనూ ఉన్న మిడిసిపాటుకు వాల్స్‌లీ దొరగారి 'సత్యవాక్కు మచ్చుతునక! ప్రపంచంలో తమ సామ్రాజ్య ప్రభ దుర్నిరీక్ష్యంగా వెలుగుతున్న కాలంలో తమకు బానిస దేశమనుకునే భారతదేశం గురించి తెల్లవారికి చులకన భానం ఉండటంలో అశ్చర్యంలేదు. చిత్రమేమిటంటే తేల్లవాడు మాటముల్లే సర్దుకుపోయి అర్ధశతాబ్దం గడచిన తరవాత కూడా మన చరిత్ర (గ్రంథాల్లో ఇలాంటి తప్పుడు అభిప్రాయమే ఇంకా రాజ్యమేలుతున్న, మధ్యయుగంలో భారత రాజ్యాలు అంతఃకలహాల్లో మునిగి, చేవ చచ్చి ఇస్తామిక్‌ దండయాత్రల ధాటికి కుష్పకూలిపోయాయనీ... , లే ఏడు శతాబ్దాలకు పైగా సాగిన ఇస్లామిక్‌ ఏలుబడికి దేశంలో సరైన (ప్రతిఘటన అనేది లమాద... అడపాదడపా తలెత్తిన తిరుగుబాట్లన్నీ దోపిడీగాళ్ళు, దౌర్దన్యకారులు పొందారనీ.. , వాటిని కూడా ముస్లిం ధర్మ (ప్రభువులు సమర్థంగా అణచి ప్రజల మిన్న, విసి ద్రిహ్మణీకం పీడాకారానికీ, కుల వ్యవస్థ దుర్ణయాలకూ, అ(గ్రవర్ధాల అఘాయిత్యాలకూ గి వేసిన బడుగుజనం ఇస్లాంను మనస్ఫూర్తిగా స్వాగతించి శరణు జొచ్చారసీ... ర ల (యుగంలో వి ॥ , సాంస్కృతిక వైభవాలన్నీ ఇస్లామిక్‌ సంపర్క స్య మనో లసిల్లిన కళలు, శిల్పాలు, సాంస్కృతిక వైభవాలన్నీ మపకీ (గ్రంథాల నిండా కొల్లలుగా కల్లలాడినట్టే - మెకాలే మానస పుత్రులైన మన స్వామిని స్‌వులు ఆధునిక భారత చరిత్రనూ హద్దూ పద్దూ లేని అబద్ధాల అల్లికతో, మొగలాయి స్వామిభక్తితో అత్యద్భుతంగా (భష్టు పట్టించారు. వారి దృష్టిలో ఒలింపిక్‌ జో ఆంగ్లేయలకూ నడుమ దేశంలో ఉన్నదంతా శూన్యం. లేదంటే అరాజకం. శతి చేతులు మారినట్టగా భారతదేశపు అధికారం మహమ్మదీయ ప్రభువుల 2 ఫౌఇలీచరిత్ర _ ఎం.వి.ఆర్‌శాస్త్ర

నుంచి ఇంగ్లీషు దొరలకు సంక్రమించిందంటారే తప్ప మధ్యలో వేరెవరి ఆధిక్యాన్నీ వారు గుర్తించరు. మొగల్‌ సామ్రాజ్యం బలహీనపడిన దరిమిలా ఎక్కడికక్కడ తల ఎగరేసిన స్వదేశీ ప్రభువులు పరస్పరం కాట్లాడుకోగా పిట్టలపోరు పిల్లి తీర్చిన చందంగా ఆంగ్లేయులు లాభపడ్డారనీ... మన రాజుల మధ్య వీరోధాలను తెలివిగా వాడుకుని తలవని తలంపుగా క్రమేణా దేశాన్ని వశపరచుకున్నారనీ వారంటారు. క్లయివ్‌ పరాక్రమం వల్ల, వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌ చాకచక్యం వల్ల, వెల్లస్లీ దల్‌హౌసిల బుద్ధిబలం వల్ల తెల్లవారికి దశ తిరిగిందన్న అభిప్రాయాన్నే వారు కలిగిన్తారు తప్ప ఎన్ని నేరాలు చేసి, ఎన్ని ఘఫోరాలకు పాల్పడి, ఎన్నెన్ని మోసాలకు, నమ్మకద్రోహాలకు ఒడిగట్టీ ఎంత అడ్డగోలుగా ఆంగ్లేయులు దేశాన్ని ఆక్రమించిందీ మన చరిత్రకారులు వివరంగా చెప్పరు. ఆంగ్లేయులు దగాలు చేసి, దొంగ దెబ్బలు తీసి దేశాన్ని లాగేసుకున్నారని ఆగ్రహించే వారిలో కూడా చాలా మంది ఆధునిక పద్ధతుల్లో పరిపోలన అనేది ఇండియాలో ఇంగ్లీషు వారి హయాంలోనే మొదలైందని, అంతకు ముందంతా కాలం చెల్లిన పురాతన ఫ్యూడల్‌ తరహాలోనే ప్రభుత్వ వ్యవవారాలు నడీచేవని గట్టిగా నమ్ముతారు. పెద్ద చదువులు చదివి, బోలెడు డిగ్రీలు తగిలించుకుని, చరిత్ర గురించి పరులకు పారాలు చెప్పే మహాజ్ఞానులు కొందరిని కదిలించండి. ఇంగ్లీషు వాళ్లు రావడానికి ముందు ఇండియాలో జాతీయ భావం ఎక్కడుంది, నాన్సెన్స్‌! అని కొట్టిపారేస్తారు.

దురదృష్టమేమిటంటే- వంక పెట్టలేని దేశభక్తితో జాతీయోద్యమంలో ముందుండి బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్యవాదంపై పోరాడిన కొంత మంది జాతీయ నాయకులకు కూడా - ఆంగ్లేయుల ఆక్రమణకు ముందు భారతదేశ స్థితిగతుల గురించి కొన్ని అపోహలున్నాయి.

ఉదాహరణకు - జవహర్తాల్‌ నెహ్రా! సుప్రసిద్ధమైన తన డిస్కవరీ ఆఫ్‌ ఇండియా (గ్రంధంలో ఆయన వెలిబుచ్చిన నిశ్చితాభిప్రాయాలను చూడండి:

150609 ౧16 121 412 00000 2 0167 10 107680 0000061 0602056 0 ళం స24య్టు2ల” 0% ఏలా 0౪౧ [609]6 04 0602056 ళం కంటం 1000600ల0066 & 1120ల 06 జరేళ200హైళ్రై 500121 0164ల... ళం 1061805, 02 2 కంప 20మ్సు మంందం06 2 2 920% పంగ 50%616 0 లై! జం6 2ంటం9, ము2ం26 00 ₹/040 ౪25 0202000038 ఆ1ల1ల6 206 ఆంటి ఖ02016 10 26200 భంయింల?ట 10 యఖ 182 ౦0[౧6160%0.

[246 లిహాం09గా 4/2 - తటాా౭కిమా!2! 000. 20/)

(తన సొంత (వజల చేతకానితనం వల్లనే... (బ్రిటిమ వారు ఉన్నతమైన, ముందుకు పోతున్న సామాజిక వ్యవస్థకు (ప్రాతినిధ్యం వపొంచేవారు కాబట్టే భారతదేశం విదేశీయులకు వశమైంది... భారతీయులకు ఎంత నమర్రత ఉన్నా వారి ఆలోచన, వారి ఆచరణ ఇరుకైన చ్రూనికి వరిమితమయ్యాయి. బయట వమి జరుగుతోందో వారికి తెలియదు. మారుతున్న వరిస్టీతులకు తగ్గట్టుగా వ్యవవారించదం వారికి చేళకాలేదు.) అదే [గ్రంధంలో నెహ్రూ ఇంకా ఇలా అన్నారు:

మొగల్‌ సామ్రాజ్య బిచ్చిత్తి దరిమిలా ఇండియాలో పరిస్థితి అనిల్చితంగా,

ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రి జొతీయతకు తొలిపొద్దు 4 3

అన్తవ్యస్తంగా ఉందేది... రాజ్యాధివత్యానికి సావానీకులు, కొత్త పోటీదారులు రంగంలోకి దిగారు. వీరందరిలో (బిటిష్‌ వారికి - (బిటిష్‌ వారికి మాత్రమ విజయానికి కావలనిన లక్షణాలు ఎన్నో ఉన్నాయి. విదేళీ వ్యతిరేకత నిన్సందేవాంగా ఉండింది. కాని సాధారణంగా, విసృత స్థాయిలో జాతీయ భావం అనేది వృగ్యం

• ఓక్స మరాఠాలకు మాత్రమే జాతీయ నెంటిమెంటు కౌంత ఉందేది, కాని అదికూడా నంకుచితమైంది. పరిమితమైనది. గజి 277) . మొగల్‌ సామ్రాజ్య పతనానంతరం దేశం సాహసికుల పాలైందనీ... ఆధిపత్యానికి పోటీపడ్డ సాహసికుల్లోకెల్లా ఒక్క ఇంగ్లీషు వారికే యోగ్యతలన్నీ ఉన్నాయనీ... అప్పట్లో జాతీయ భావమనేది మృగ్యమనీ నవభారత నిర్మాత నెహ్రూ అంతటి వాడే తేల్చి చెప్పాక ఆధునిక మేధావులకూ అదే వేదవాక్యమైంది. బ్రిటిష్‌ పరిపాలన వల్ల దేశానికి మేలు జరగలేదని కాదు. బ్రిటిష్‌ వారికి పూర్వం భారతదేశం శాంతి, సుస్థిరతలతో భూలోక స్వర్గంలా విరాజిల్లిందనీ ఎవరూ అనలేరు. కానీ, సమస్యలు, లోటుపొట్లు సవాలక్ష ఉన్నప్పటికీ అప్పటి దేశం మరీ దిక్మూమొక్కూ లేని అరాజక స్థితిలో ఏమీ లేదు. | 1707లో జెరంగజేబు మరణానంతరం మొగల్‌ సా(మ్రాజ్యం విచ్చిన్నమైన మాట నిజమే. నూటపదేళ్ల తరవాత ఆంగ్లేయుల వశమైన మాటా యధార్థమే. కాని ఆ విచ్చిన్నానికి ఈ జైవసానికీ నడుమ దేశంలో శాజకీయ శూన్యమేదీ ఆవరించలేదు. బెరంగజేబు జీవిత కాలంలోనే ముమ్మరమైన జాతీయ ప్రతిఘటన అనంతర కాలంలో ఇంకా ప్రచండ రూపం దాల్చింది. ఇస్లామిక్‌ సర్వం సహాధికారం సమసి ఎక్కడికక్కడ హిందూ రాజ్యాలు వెలిశాయి. భెంగాల్‌నూ, మద్రాసు తీరాన్నీ మినహాయిస్తే దేశమంతటా పొందూ రాజుల పతాకాలే 'రెపరెపలాడాయి. ఈ దేశీయ రాజ్యాలకు తలమానికమైనది 'మరారా మండలి.” ఛత్రపతి శివాజీ నేతృత్వంలో _ బెరంగజేబును ఎదిరించి మహరాష్ట్ర పశ్చిమ భాగంలో అజేయంగా నిలిచిన మరారా శక్తి కాలక్రమంలో సెంట్రల్‌ దక్కనును, కర్దాటకను గెలుచుకుని దక్షిణాదిన కన్యాకుమారి నుంచి ఉత్తరాన హిమాలయాల దాకా... బంగాళాఖాతం నుంచి అరేబియన్‌ సముద్రం వరకూ గుజరాత్‌ మొదలు మధ్య భారతమంతా బహుముఖంగా విస్తరించింది. శివాజీ ఆకాంక్షించిన పొందూ పద పాదుషాహీ” (హిందూ సామ్రాజ్య స్థాపన)ను సాకారం చేయడానికి (హూ గారన్నట్టు సంకుచితంగా, పరిమితంగా కాక) విశాల్‌ దృక్పధంతో విస్తృత స్థాయిన ఫెడరల్‌ సమాఖ్య పంథాలో ముందుకు సాగింది. హైదరాబాదు, మైసూరు వంటి కొన్ని సంస్థానాలు మిగిలినా అవి కూడా మరారా మండలి ప్రాబల్యానికి తల వంచాయి. పేరుకు మొగలాయీల రాజ్యమైనా దేశమంతటా మరారాలదే నిర్ణాయక శక్తి. నూరేళ్ళకు పైగా దేశ రాజకీయ గతిని శాసించి సుస్థిర పాలనను వారు అందించగలిగారు. సాహసికులు, దోపిడీదొంగలు, నీతిమాలిన అవకాశవాదులు అని తెలిసీ తెలియని చరిత్రకారులు ఎంతగా ఈసడించినా మరారాల దిగ్విజయం: వెనుక బలీయమైన సామాజిక పునాది, విశిష్ట ధార్మిక ప్రవృత్తి నిరూపమాన సంఘటిత శక్తి ఉన్నాయి. ఆధునిక కాలంలో మనం అనుసరిస్తున్న పరిపాలనా విధానానికి బ్రిటిష్‌ వారు ఆద్యులని చాలామంది పొరబడతారు. నిజానికి శివాజీ మహారాజ్‌ నెలకొల్పిన '“అష్టప్రధాన్‌” విధానమే... ఆయన 4 ఖీ ఇవీ చరిత్ర ఎం.వి,ఆర్‌,శాస్తే

రూపొందించి అమలు పరచిన రెవిన్యూ వ్యవస్థే అసలు మాతృక. దానినే కొద్ది మార్పులతో తెల్లదొరలు కొట్టేశారు. మన మేధావులు పలువురు ముద్ర వేసినట్టుగా మరారాలు కేవలం ధన సంపాదన కోసం సైనిక వృత్తి చేపట్టిన సాహసికులూ, దోపిడీగాళ్లే అయితే మొగల్‌ సామ్రాజ్యం ప్రపంచంలోకెల్లా బలిష్టశక్తిగా మధ్యందిన మార్తాండుని వలె దుర్షిరీక్ష్యంగా వెలిగిపోయిన కాలంలో బెరంగజేబు అంతటి (్రతిద్వందితో రెండు తరాల పాటు హోరాహోరీగా పోరాడి ముప్పతిప్పలు పెట్టగలిగే వారు కాదు. సంక్షోభాలెన్ని ఎదురైనా, సంఘర్షణల్లో ఎటు వంటి హేమాహేమీలు నేలకొరిగినా పోరాట పటిమ చెదర కుండా (ప్రత్యామ్నాయ నాయకత్వానికి లోటులేకుండా వందేళ్లు దేశాన్ని నడిపించగలిగేవారూ కాదు. బెంగాల్క్‌ హైదరాబాద్‌, కర్టాటకల్లో మొగలు సుబేదారులు స్థాపించుకున్న రాజ్యాల్లా మరారా సామ్రాజ్యం ఏ ఒక వ్యక్తి మీదో, కొద్దిమంది అదృష్టం మీదో ఆధారపడినది కాదు. మహదేవ్‌ గోవింద రణడే మాటల్లో చెప్పాలంటే - “రం 6 0 "422012 07% 725 6006 10 116 850 0610- 11089 ౦౯46 700658 0% 92గ0% గజఢ08... 0 ౪/25 శం కో లవ విలగగులు! 0ల్‌ళం 1006 *గలురై0ం6 1౧ 104012 జటా 116 ఢ15250025 రేం- గం6 0207618218 [40921080 10025100... 1 ఓ శం 600” 0£ 16 కరు24ం1 0౯ 2 కం 064120 స26002%ర్సు 2008 10 626 0180 20076 €ం ఛంబ0ి166 ₹20603 01 సశ 4101006622 00009100." (గబా 2 26 శ20406442 ౧0720 గడ 0౦ 21266 ౧. 4] (యరారా శక్తి ప్రాదుర్భావం జాతి నిర్మాణ ప్రకియకు (ప్రారంభం... విదేళీ ముసల్మాన్‌ దందయా(త్రల వినాళకాలం తరవాత ఇండియాలో ఈ దిశగా సాగిన మొట్టమొదటి ప్రయోగం ఇది. మహమ్మదీయ గందరగోళపు కల్లోలం నుంచి శిర సెత్తి నిజమైన భారతీయ జాతీయత రూపుదాల్చిన చారిత్రక ఘట్టమిది.) మొగలులకు, అంగ్లేయులకు మధ్య మరో అధికార కేంద్రాన్ని మన "సెక్యులరొ చరిత్ర కారులు చూడనిచ్చగించకున్నా, తాము అధికారం ఎవరి నుంచి గుంజుకున్నదీ తెల్ల వారికి తెలుసు. కాబట్టే మరారా చరిత్రకు సంబంధించి ప్రామాణిక గ్రంధమైన తన ర్య్యం[00 0% 116 3412425" తాలి సంపుటి తొలి వాక్యంలోనే 3206 6221 0౪5 మరారాలను *౦ హ౫ం41146 1666069501 19. 002థ్టుం5్‌ (మనకు ముందు విజేతలు) అని అభివర్ణించాడు. రాళ్లూ రప్పల దక్కన్‌లో అన్నివిధాలా వెనకబడిన మరారాలు నూరేళ్లు చల్లగా వర్ధిల్లిన మహాసామ్రాజ్యాన్ని ఎలా నిర్మించారు, ఏ పద్ధతిన నడిపారు, ఏ కారణాలవల్ల ఏ పరిస్థితుల్లో ఇంగ్లీషు వారి చేతిలో ఓడిపోయారు అన్నది రసవత్తర గాధ. ఆధునిక భారత జాతీయతకు “'మరారా సమాఖ్య తొలి పొద్దు. ఎంవి.ఆల్‌, శాస్త్రే జాతీయతకు తొలిపొద్దు శే వ్‌

ఆలోక్‌ ఆ సాహో! సాహు పదగొట్టలేనవ్చుడు' చెడగొట్టమని సామెతు మొగలాయీలూ అదే చేద్దామను కున్నారు. వకృలో ఐల్లెంలా తయారైన మరాఠా శ్తక్తిని మట్టుపెట్టటానికీ వారు దీర్హకాలం శతవిధ్దాల ప్రయత్నించారు. చుంచెలుకల్లాంటి మరాఠాలను అలవోకగా అణచేన్‌ వెంటనే తిరిగి వచ్చేద్దామనుకుని దక్షిణావథానికి వెళ్ళిన జౌరంగజేబు చక్రవర్తి రెందు దశాబ్దాలకు పైగా అక్కదే కూరుకుపోయి ఎంత భీకరంగా పోరాడినా, చివరికి తానే అలసిసౌలసి, అన్ని విధాల చితికి ఘఫోర పరాజయం పాలయ్యాదు. పరాభవ భారంతో అక్షృద్తే కన్ను మూశాదు. ప ఎన్ని కోటలు పట్టుకున్నా చిక్కినట్టే చిక్కి పాదరసంలా జారిపోయి అంతలోనే బలం సంజశుని మెరుపుదాడులు చేస్తూ తనను ముప్పతిప్పలు పెడుతున్న మరాఠాల ఆయువుపట్టు ఢ్య్తందో రైలియక కళవళపడి... అహ్మద్‌నగర్‌లో తన కోటలో తాను కూచున్నా ఏ వేళ ' ఉదాజీ పవార్‌ వచ్చి పడతాడో, ఎటునుంచి నేమాజీ సిందియా దాడి చేస్తాడో, ఏవైపుగా "'మనమనగా తరుముకు వస్తాడో అని భీతిల్లి అంతటి బెరంగజేబే చేతులెత్తేసినప్పుడు మర 2? ఎంరీనారమ్లు అనుకున్నారు మొగల్‌ సర్దారుల్యు బెరంగబేబు మరణానంతరం లొంగదీయదడమే స్‌ తం పడుతున్న మరాఠాలను యుద్ధంలో జయించలేనప్పుడు లౌక్యంతో కుమారుడ ఎ దో సుబేదారు జల్ఫికర్‌ అలీఖాన్‌ కొత్తగా గద్దెనెక్కిన బెరంగజేబు వహదూర్‌షాకు హితవు చెప్పాడు. అందుకోసం మన చెరలోని సాహుని వదిలిపెట్టమని సలహా ఇచ్చాడు: దాం రోను ఛత్రపథి శివాజీ మనవడు. శంభాజీ కుమారుడు. 1689లో (సాహూగా మా బు నిర్బంధించి ఢిల్లీ తీసుకుపోయాడు. 'శివాజీ' అనే అసలుపేరును ర్చి చిన్నప్పటి నుంచే నల్లమందును అలవాటు చేసి, మొగలు సంప్రదాయ

పద్ధతుల్లో పెంచి ఆ కు(ర్రవాడిని సగం తురకను చేశాడు. ఆరేళ్ల లేత వయసు నుంచి తమ నీడలో ఆర్భకంగా పెరిగి ప్రస్తుతం యుక్రవయస్సుడైన సాహుని మరారాల మధ్యకు వదిలితే శివాజీ పెద్దకుమారుడికి పెద్దకుమారుడిగా వారసత్వపు సహజ హక్కుతో రాజ్యాధికారం సంపాదించి, తమకు అనుకూలంగా మెలగగలదని మొగలుల ఆలోచన.

రాజ్యాధికారానికి సాహుకున్న హక్కును మరారాలెవరూ కాదనలేరు. తన అన్న శంభాజీ అనంతరం సింహాసనం అతడి కుమారుడికే దక్కాలని శంభాజీ తమ్ముడు రాజారాంకూ తెలుసు. అందుకే మొగల్‌ చెరలో అన్నగారి హత్యానంతరం ఛత్రపతి ఆయిన రాజారాం, తాను అన్న కుమారుడికి ప్రతినిధిగానే, ఆ కుమారుడు తిరిగి వచ్చేంతవరకూ తాత్కాలిక ఏర్పాటుగానే రాజ్యం చేస్తానని ప్రకటించాడు. ఇటీవలే ఆయన కూడా గతించాడు. నాలుగేళ్ళ పసివాడైన కుమారుడికి పట్టంగట్టి రాజారాం భార్య తారాబాయి ఏడేళ్లుగా మొగలుల గుండెలవిసేలా సర్వసమర్ధంగా చక్రం తిప్పుతున్నది. (ప్రజల్లో ఆమెకు ఎంత ఆదరణ, సైన్యాధికారులపై ఎంత పట్టు ఉన్నప్పటికీ ఆసలు వారసుడొచ్చాక ఆమె గద్దె దిగిపోవలసిందే. పోకుంటే, సంప్రదాయ ప్రియులైన మరారా ప్రజలు సహించరు. అపరచండి లాంటి తారాబాయి రంగంలో నుంచి ని(ప్మమిస్తే మొగలు సామ్రాజ్యానికి సగం తలనెప్పులు తప్పుతాయి. ఆమె స్థానంలో నల్లమందు భాయి, మేదకుడు, అర్భకుడు, జెరంగజేబు మానసపుత్రుడు అయిన సాహు కూచుంటే చక్రవర్తికి నిశ్చింత! ఒకవేళ ఆలా జరగక, కనీసం ఒక బలమైన వర్గాన్ని సాహు తిప్పుకుని అంతర్యుద్ధం తేగలిగినా మరారా వీడ విరగడ అవుతుంది. ఇదీ మొగలాయీల ఎత్తుగడ!,

పధకం వరకూ అద్భుతం. కానీ ఏం లాభం? ఆచరణలో అనూవ్యాంగా బెడిసికొట్టింది. మొగలులు వేసి ఎత్తు చివరికి మొగలుల నెత్తికే చేతులు తెచ్చింది. వారు ఊహించినట్టే మరాఠాల్లో అంతర్యుద్ధం వచ్చింది. కానీ - దాని పర్యవసానంగా మరారా శక్తి అణగారి పోకపోగా మరింత 'ప్రచండంగా విజృంభించింది. అంతదాకా దకృనుకు మాత్రం పరిమితమైన మరారా ప్రాబల్యం తమవాడని మొగలులనుకున్న సాహు హయాంలోనే అఖిల భారత న్థాయికి ఉవ్వెత్తున ఎగిసింది.

ఇది ఎలా జరిగిందన్నది పసందైన కథ.

సాము తిరిగి వస్తున్నాడని తెలియగానే మవారా[ష్టమంతటా (బ్రవ్మోండమైన అనందోత్సాహాలేమీ వెల్లివిరియలేదు. ఊహించని ఈ పరిణామానికి ఎలా స్పందించాలో మరారా (ప్రముఖులు చప్పున తేల్చుకోలేక పోయారు. కొత్త హక్కుదారు వచ్చీరాగానే రాజదండం అతడి చేతిలో పెట్టి తాను నెత్తిన చెంగు వేసుకుపోవడానికి వీరనారి తారాబాయి ఇచ్చగించలేదు. అసలు సాహూ ఎప్పుడో చచ్చిపోయాదని, ఇప్పుడు వస్తున్నవాడు నకిలీ అనీ, మరాఠాల మధ్య చిచ్చు పెట్టటానికి మొగలులే ఈ కపట నాటకం అడిస్తున్నారనీ ఆమె ప్రచారం చేయించింది. కాని - ఆ ఎత్తు పెద్దగా పనిచేయలేదు. ఈ మధ్య కాలంలో మొగలుల నిర్బంధంలో సాహుని చూసి వచ్చినవారు అతణ్ని చూడగానే గుర్తుపట్టారు. పర్ఫోజ్‌ భోంస్లే అనే పెద్దాయన సాహును గౌరవించి విధేయత (ప్రకటించగానే మిగతా ('ప్రముఖులూ ఒకరొకరుగా అతడివైపు మొగ్గారు. సాధారణ ప్రజలూ శివాజీ వంశాంకురాల్లో అ[గ్రజుడిగా అతడి హక్కును మనస్ఫూర్తిగా బలపరిచారు. ఎం. వి,ఆర్‌,శాస్తి సౌాహోసాము శ 7

కాని = తారాబాయిది అంత కేలికగా ఓటమిని అంగీకరించే తత్వం కాదు. వచ్చినవాడు నకిలీ వారసుడన్న పన్నాగం పొరకపోవడంతో ఆమె కొత్త వాదం లేవదీసింది. తనకు వారసుడయ్యే యోగ్యత శంభాజీకి లేదని చెప్పి అవసాన దశలో శివాజీయే అతడిని ఖైదు చేశాడనీ... ఆయన ఇష్టానికి వ్యతిరేకంగా తన భర్త రాజారాం, తాను కలిసి కష్టపడి ప్రస్తుత మరారా సామ్రాజ్యాన్ని పునర్నిర్మించామనీ... కాబట్టి ఆ శంభాజీ కొడుకుకు తమ సింహాసనం మీద ఏ మాత్రం హక్కులేదని ఆమె ఖండితంగా చెప్పింది. తనకు, తన కుమారుడికి విధేయులుగా ఉంటామని మరారా ముఖ్యుల చేత పాలు, అన్నం మీద (ప్రమాణాలు చేయించింది. సతారాకు వస్తున్న సాహును మధ్యలోనే అడ్డగించటానికి సేనాధిపతి ధనాజీ యాదవ్‌ను పెద్ద సైన్యంతో తరలించింది కూడా. దిలాలను బేరీజు వేస్తే తారాబాయి భారీ సేన ముందు సాహు బలగం ఎందుకూ చాలదు. యుద్ధం చేస్తే ఓటమి ఖాయం. కాని - అనుకోనిది జరిగింది. భీమా నదీ తీరాన ఖేడ్‌లో భారీఎత్తున మోహరించి ఉన్న ధనాజీ సమీపానికి ఎవరినీ వెంట తీసుకోకుండా సాహు ఒక్కడే ఏనుగు మీద వెళ్లి న్యాయ ప్రకారం మీ రాజును నేను; నాకు విధేయులుగా ఉండటం మీ విధి అన్నాడు. అతడి రాజసొన్ని చూడగానే వారూ వీరూ అనుకుంటున్నట్టు ఆగంతకుడు నకిలీ కాదని సేనాపతికి అర్ధమైంది. సాహుయే అసలు రాజు అని తన అంతరాత్మ చెబుతున్నా... వస్తున్నది నకిల్‌ వేషగాడని రాజమాత తారాబాయి గట్టిగొ అంటున్నందున అవునేమోనన్న సందేహం ధనాజీలో ఉండేది. నేరుగా సావముయే ఎదుటపడటంత్రో అనుమానం తొలగి రాజభక్తి ఉప్పాంగింది. తనతో తలపడటానికి వచ్చిన సేనాపఠే తనకు విధేయత తెలపడంతో సాహుకు తారాబాయి సేన దాదాపు మొత్తం వశమైంద్ప సేనాపతి ధనాజీ ద్రోహానికి భగ్గున మండిన తారాబాయి సతారా కోటను రక్షించే బాధ్యతను “ప్రతినిధి పరశురామ్‌ పంత్‌కు అప్పగించి కుమారుడిని తీసుకుని పన్దాలొకు విది. దారిలో చిన్న పెద్ద కోటలను స్వాధీనపరచుకుని సాహు ససైన్యంగా సతారానైతే సస్టీడిందాడు. తలుపులు తెరిచి కోటను అతడికి ఒప్పగించదానికి పరశురామ్‌ పంత్‌ ఎం్షైపారు. దౌర్ధప్యంగా కోటను ఆక్రమించడానికి సాహుకు మనసొప్పలేదు. తారాబాయి పినతల్లి లీ భార్య కదా! అప్పటికే 'పెట్టలు' ఎగిరిపోయిన సంగతి అతికి లెలియర సు విడిసి ఏమి చదు దని అనుకున్నాడు. బలప్రయోగం ఇష్టంలేక కోట వయ దండ అనుఖీక్ష్యందో 7లో పాలుపోక కాలహరణం చేస్తున్న దశలో ఒక మరారా పెద్ద ముత్త దున డికి కర్తవ్యబోధ చేసింది. ఓ రోజు సాహు వేటకు వెళ్ళి దారితప్పి రాత్రివేళ ఓ పల్లెక్సు చ్రగ్గా, 91 జం ఇసక జు 286 12% 0కటాలే 1 [0 580001 5008 [1] ఈం. 200, ఇరు 2 040609 20006416 1256 1001: 2 మ046- సై మొర రతన స్వ 0513, 18002006 006 &౪65€5 16461- 1 00535౧రక, "0 జాం ౦లుజగ్య 1166 ఘు 50202. 1051626 0£ 10108 116 0216091646 16 ₹25065 115 రంల, ఛ్వాగుం్ర 10 42100 €ం 2. 11 16206 ఇషు 0 ఘం064 04210082 116 1౦6 21 10 త్‌ ఫీ ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌,తొస్తి

6రేక్రం 01 3౦౪౯ 01240, ఇ166 1 15 0001, 12156 1 గంగ. ₹16 6616 ఇసల6 15 5011 100 10610 ఇట" [6077ల ఆబాగా౭ తహిలాల్వు ౯౬6 శ070424 కగాబ్తాగాయ 110214 ఉవి2క23013 - 12/2/2. 36] ఆ ఊరి వొటిల్‌ భార్య అతడికి వేడివేడిగా అన్నం వడ్డించింది. రోజంతా వేటాడి మంచి ఆకలి మీద ఉన్న సావు ఆత్రంగా తినబోయి నోరు కాల్పుకున్నాడు. అతడెవరో తెలియని పెద్దావిడ నువ్వూ సావు రాజులాగే చేన్తున్నావ. అతడు చుట్టూ ఉన్న రాజ్యాన్ని స్వాధీనం చేసుకోకుండా రాజధానిని వట్టుకోవాలని (ప్రయత్నిస్తున్నాడు. అలాగే నువ్వూ కొంచెం చల్లగా ఉందే అంచు నుంచీ మొదలెట్టి తినకుందా మధ్యన మవాోవేడిగా ఉన్న అన్నాన్ని తినాలనుకుని నాలుక కాల్చు కుంటున్నావు" అంది. సాహుకు తన తప్పేమిటో తెలిసింది. మర్నాడే రంగంలోని దూకి, కొద్ది బలగాన్ని కోట ముట్టడికి ఉంచి మిగతా సేనతో చుట్టు పట్ల ఊళ్లను ఆక్రమించి, అన్ని వైపుల నుంచీ దిగ్బంధం చేసి సతారా కోటను చుట్టుముట్టాడు. లోనివారు లొంగిపోలేదు. ఇక ఊరుకుంటే లాభం లేదనుకుని కోట లోపల దళవాయి షేక్‌ మీరా భార్యబిడ్డలను వారి ఊరి నుంచి లాక్కొచ్చి ఫిరంగులకు వేలాడదీయించాడు. లొంగిపోక పోయారో మీ వాళ్లను ముక్కలు చేస్తానని బెదిరించాడు. షేక్‌ మీరా వణికిపోయి దారికొచ్చాడు. కోట తలుపులు తెరుచుకున్నాయి. సాహు విజయోత్సాహంతో లోనికి అడుగుపెట్టి 1708 జనవరిలో రాజలాంఛనాలతో సింహాసనమెక్కాడు. అధికార వర్గంలో పెద్దగా మార్పులు చేయకుండా తనకు విధేయత ప్రకటించిన ముఖ్యులను దాదాపుగా అవే పదవులలో కొనసొగనిచ్చి అందరి మన్నన పొందాడు. అధికారం మార్పిడి సాఫీగా జరిగిందని, శివాజీ సంప్రదాయం అవిచ్చిన్నంగా కొనసాగిందని సామాన్య జనం కూడా సంతోషించి సావో! సాము అన్నారు. తారాబాయి డీలాపడి కొద్ది మంది ముఖ్య అనుచరులతో పన్హాలా కోటలో తలదాచుకుంది. ఆమె పని అయిపోయిందని అందరిలాగే సాహు కూడా అనుకున్నాడు. అదే అతడి కొంప ముంచింది.

తారాబాయి పట్టుదల, పరాక్రమం తెలిసిన వారెవరూ ఆమె ప్రతికూల పరిస్థితులకు బేజారై సన్యాసం పుచ్చేసుకుంటుందని నమ్మరు. శత్రుశేషాన్ని విడిచి పెట్టకూడదన్న వివేకంతో జాగుచేయక తొలి ఊపులోనే సాహు ఆమెను వెంటాడి, కోరలు పూర్తిగా పీకేసి ఉండాల్సింది. కాని - మొగలు సంస్కృతిని జీర్చించుకొని ఆది నుంచీ భోగలాలసతకు అలవాటు, పద్ద సాహు విలువైన కాలాన్ని వృధా చేశాడు. ఈలోపు తారాబాయి కాలుచెయ్యి కూడదీసుకుని మరారా ప్రముఖుల్లో అనైక్యత తెచ్చి వీలయినంత మందిని తనవైపు తిప్పుకోవడానికి పథకాలు పన్నింది. ముఖ్యంగా పశ్చిమ కనుమల ప్రాంతంలోని చాలా మంది 'సేనానులపై వ్యక్తిగతంగా తొరాబాయికి గట్టి పట్టు ఉన్నది. రామచంద్ర అమాత్యుడి సాయంతో ఆమె హ్‌ కూడగట్టసాగింది. సాహు ఎట్టకేలకు, పన్హాలా పైకి దండెత్తినా అతడు కోటను పట్టుకు తారాబాయి రంగ్షాకు పలాయనమైంది. సకాలంలో ముట్టడించి ఉంటే ఆ కోటను కూడా సాహు స్వాధీనపరచుకోగలిగేవాడే. అనవసరపు కాలయాపన వల్ల దీర్హకాలం ముట్టడించినా, ఎం.వి,ఆర్‌,శాస్త్ర సొవోసాహముశ 9

ప్రయోజనం లేక... ఈ లోపు వర్షాలు ముంచుకు రావడంతో వట్టి చేతులతో తిరిగి వచ్చాడు. ఆ వైఫల్యాన్ని మరచిపోవడానికి కొత్తగా ఇద్దరు కన్యలను పెళ్లి చేసుకుని సాహు వానాకాలాన్ని సుఖంగా వెళ్ళదీస్తుంటే తారాబాయి మెరపులా కదిలి, తెలివిగా పావులు కదిపి కొల్హాపూర్‌ సమీపంలోని పన్దాలా కోటను తిరిగి చేజిక్కించుకుని అక్కడి నుంచే పోటీ రాజ్యాన్ని నడిపింది.

“సాహు సవ్యంగా ఉండి అప్రమత్తతతో వ్యవహరిస్తే ఎలా ఉందేదో. రాజులోనే అలసత్వం పొడసూపటంతో కిందివారిలో కొత్త ఊహలు పుట్టి క్రమేణా తల ఎగురవేయసాగారు. మరారా అస్తిత్వం నిలుపుకొనడానికి మొగలు చక్రవర్తితో పోరాడిన కాలంనాటి దృథధదీక్ష మొగలు సాషమ్రాజ్యమే విచ్చిన్నమైన తరువాత వారిలో (క్రమేణా సడలింది. తమకు రాజుగా ఉన్న సాహుయే మొగలు చక్రవర్తికి ఆస్తదైనప్పుడు అదే పక్షంలో తాము మాత్రం ఎకాఎకి చేరిపోతే తప్పేమిటన్న అభిప్రాయం కాందరికి కలిగింది. కేవలం దక్కనుకు పరిమితమైన సాహు కంటే విశాల సామ్రాజ్యాన్ని ఏలే చక్రవర్తి వల్ల తమకు ఎక్కువ మేలు కలుగుతుందని వారికి ఆశ పుట్టింది. శివాజీ నెలకొల్పిన వ్యవస్థలో ఎంతటి అధికారులయినా నగదుగానో, వస్తు రూపంలోనో జీతం తీసుకోవలసిందే తప్ప ఎవరికీ ఎలాంటి జాగీర్లు ఉండవు. అదే మొగలు సామ్రాజ్యంలోనైతే చిన్న సర్దార్లకు కూడా జాగీర్లు ఇస్తారు. ఇదిగో - ఇలాంటి ఆశలన్నీ కలగలిసి మరాఠా ముఖ్యులు పలువురి మీద తారాబాయి తంత్రం అమోఘంగా పనిచేసింది. నేమాజీ సిందియా వంటి వీరులు మొగలుల కొలువులో కుదిరిపోగా, కన్హోజీ ఆంగ్రే బోటివారు స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుని సాహుపై కత్తి ఎత్తారు. జథర్‌ ఇబ్బందులు ఎలా ఉన్నా మొగలు చక్రవర్తి దగ్గర తన పలుకుబడి వరకూ కూ దని మొదట్లో సాహుకు గొప్ప నమ్మకం ఉండేది. గద్దెనెక్కాక రెండో ఏడే ఆ (భ్రమ శ ర ప్రలగింది. 1709లో తమ్ముడు కాంబక్స్‌ తిరుగుబాటును అణచడానికి దక్షిణాదికి సర్తారథలో చక్రవర్తి బహదూర్‌షా తనకు తోడ్పడవలసిందిగా ఆ ప్రాంతంలోని మిగతా మీడ శ్రాడేి సాహుకూ ఆదేశం పంపాడు. అప్పటిదాకా - దక్కనులో అన్ని వసూళ్ల నోటిమ.' సర్దేశ్‌ముఖిని వసూలు చేసుకోనిస్తామని, మీ 'స్వరాజ్‌'ను గుర్తిస్తామని ఫర్మానా అంప తప్ప దానిని (్రువీకరిస్తూ సాహుకు పాదుషా నుంచి ఎలాంటి సుసాయాన దు. దక్కనులో విడిది చేసిన సమయంలో చక్రవర్తికి ఆ సంగతి గుర్తు సి కొలాహూర గా పొందగలనని సాహు అనుకున్నాడు. కానీ అతడు వెళ్ళేసరికి మూ నుంచి తారాబాయి పనుపున వచ్చిన దూతలు పాదుషా వాకిలిలో ఉన్నారు. చాలా క అసలు హక్కుదారు తమ ్రభువేనని, సాహు అడుగుతున్న దానికంటే మరారాల శ్‌ 'ప్రతి ఫలానికే తమ సేనలు చక్రవర్తికి లభించగలవనీ వారు బేరాలు పెట్టారు. బహదూరషలే సలు పెట్టి తమాషా చూడాలన్న తమ పన్నాగం దివ్యంగా ఫలించినట్టు తగవును మీలో వోరి ఇంకేం? శాల్చాపూర్‌ పార్టీని ఆశల పల్లకీలోనే ఉంచి... మీ ఎటూ తేల్చకుందా పీ నే ఫర్మానా సంగతి ఆలోచిస్తానని 'సతారా పాన్ట కి చెప్పి స్లాపించుకోవ క చక్కాపోయాడు. అధికారమనేది సొంత బలంతో కష్టపడి

లి లసిందే తప్ప ఒకరి దయాదాక్షిణ్యాలతో సంపాదించుకోగలిగేది కాదన్న కరోర సత్యం సాహుకు తెలిసి వచ్చింది. 10 ఫ ఇబీ చరిత్ర ఎం.వి. ఆర్‌.శాస్త్రి

పాదుషా దగ్గర కూడా సాహుకు గొప్ప పలుకుబడి లేదని తేలిపోవడంతో మరాఠా ముఖ్యుల్లో కొంతమంది తోకజాడించి బాహటంగా తిరుగుబాట్లకు ఉప(క్రమించారు. ఇంచుమించుగా ఇదే సమయంలో సాహు అధికారానికి మూలస్తంభమైన పర్బోజీ భోంస్లే కన్నుమూశాడు. సేనాపతి ధనజీ యాదవ్‌ మరణంతో అప్పటికే కుడిభుజం విరిగినట్టు అయిన నాహుకు సమస్యలు, సవాళ్లు కూడబలుక్కున్నట్టు నలువైపులా చుట్టుముట్టాయి. సొంత సేనాపజే అతడిపై కుట్రకు పాల్పడ్డాడు. తిరుగుబాట్టు వెన్నుపోట్లూ, కుట్రలూ కూహకాల వదంతులతో మరారా రాజ్యం అట్టుడికిపోయింది. సింహాసనమెక్కి రెండేళ్ళు తిరక్కుండా సాహు అధికారం ఊగిసలాదసాగింది.

అద్భష్టవశాన అధికారం అందుకోవడం వేరు. శక్తి సామర్భాలతో దానిని నిలబెట్టుకోవడం వేరు. అదృష్టం కలిసి వచ్చి, ప్రజాభిప్రాయం సహకరించిన సాహు “ఛత్రపతి” కాగలిగినా ఆ బృహత్‌ బాధ్యతను భుజస్మంధాలపై మోయడానికి కావలసిన ప్రతిభా పాటవాలు అతడికి లోపించాయి. మనిషి మంచివాడే, సత్సురుషుదే, కాని - పరాక్రమానికి మారుపేరైన మరారా రాజ్యంలో దిగ్గజాల్లాంటి యోధులను అదుపులో పెట్టి ముందుకు నడిపించటానికి మంచితనం ఒక్కటే చాలదు. బుద్ధిబలం, భుజబలం, కరోర క్రమశిక్షణ, లోకజ్ఞానం, చాకచక్యం పదుగుది విశ్వాసం చూరగొని పదుగురిని కలుపుకుపోయే లక్షణం, దూరదృష్టి వ్యవహార దక్షత లాంటి సుగుణాలు ఎన్నో కావాలి. అవి సాహులో లోపించాయి. కాబట్టి తొలుత వచ్చిన స్వర్ణావకాశాలు చేజారి, లుకలుకలు హెచ్చి మరారా సీమ నాధుడు లేని రాజ్యమైంది.

సంక్షోభం నుంచి గట్టెక్కాలంటే గట్టి నాయకత్వం అవసరమని అర్థమైనా అది ఎవరి వల్ల ఎలా లభిస్తుందో తెలియని అనిశ్చిత స్థితిలో -వినాశపుటంచు నుంచి రాజ్యాన్ని కొపాడే రక్షకుడు దొరికాడు. దిక్కుతోచక ఉక్కిరిబిక్కిరి అయిన సాహును ఒడ్డున పదేసి - మరారా చరిత్రలో ఉజ్వలమైన కొత్త అధ్యాయానికి శ్రీకారం చుట్టాడు. యం, వి,ఆర్‌.శాస్త్ర సామోసొవము శ 1]

బాలాజీ అడుగుజాడ

రష్టాలెవ్చుడూ కలిసే వస్తాయి. సేనావతి తిరుగుబాటుతో, విశ్వాసపాాతుల నమ్మకదోవోలతోో తెరపిలేని తారాభాయి సతాయింవులతో అసలే తల వగిలిపోతున్న సావు రాజుకు గోరుచుట్టుపై రోకటి పోటులా ఇంకో పెద్ద బెదద,

నౌకాదళాధిపతి కన్హోజీ ఆంగ్రే తిరగబద్దాదు. తిరగబదటమే కాదు. తనను తొను కొంకణ్‌కు స్వతంత్ర ప్రభువుగా (ప్రకటించుకున్నాడు. అంతేకాదు. సాము రాజో వనుపున తనక్షు బుద్ధి చెప్పేందుకు సేనతో వచ్చిన 'పీష్వా' (సధానమంతి)ను చిత్తుగొ ఓడించి ఖైదులో పెట్టాదు. పెట్టటమేకాదు. సావూ మీదే కత్తులు నూరి వకంగా రౌజధానిపైకే దందెత్తనున్నాడు..

కన్గోజీ సామాన్యుడు కాదు. అసాధ్యుడు! శివాజీ హయాంలో సుప్రసిద్ధుడైన నావికుడు తుకోజీ ఆంగ్రే కుమారుడతడు. శివాజీ కుమారుడు శంభాజీ ఏలుబడిలో నౌకా దళాధికారి సయ్యాడు. అనంతరం తారాబాయి అతడికి 'సర్టేల్‌ పదవినిచ్చి నౌకాదళానికి అధిపతిని చేసింది. గోవా నుంచి ముంబాయి వరకూ మొత్తం సముద్ర తీరానికి కన్హోజీ ఎదురు లేని 'పెత్తందారు. పశ్చిమ తీరంలో కొద్దికొద్దిగా కాలుమోపుతున్న పోర్చుగీసు వారికీ, ఇంగ్లీషు వారికీ అతడి సాయుధ నౌకల పేరు చేదితే వొణుకు. అతడి అనుమతి లేకుందా, అతడికి సుంకం కట్టకుండా ఏ నౌకా అంగుళం ముందుకు కదలలేదు. సము(ద్ర జలాలపై ఆధిపత్యమే గాక తీరం వెంబడి బలమైన కోటలు కట్టుకుని కన్దోజీ శత్రువులకు సింహస్వప్నంగా ఉన్నాడు. అంతవరకూ తారాబాయికి విధేయుడుగా ఉన్నవాడు కాస్తా రాజ కుటుంబంలో వారసత్వ యుద్యాన్ని అనరా చేసుకుని స్వాతంత్రం ప్రకటించుకున్నాడు. ఇప్పుడు సావానే కబళించడానికి రాహువులా ఉరికి వస్తానంటున్నాడు.

వేగుల వారు తెచ్చిన ఈ కబురు వినగానే సాహు రాజుకు చెమటలు పట్టాయి.

సేనాపతి చంద్రసేన్‌ యాదవ్‌ తిరుగుబాటు చేసి తారాబాయి పక్షంలో చేరిపోయిన దరిమిలా

సాహు సైనిక పాటవం సన్నగిల్లింది. బాలాజీ విశ్వనాథ్‌ను పురమాయించి తగు మాత్రం సేనను సమీకరింపజేసినా ప్రస్తుతం అందుబాటులో లేదు. ఖాందేశ్‌కో మరో చోటికో తరలించిన సేనలను ఉన్నపళాన వెనక్కి పిలిపించడం కుదరదు. రాజుగారి సొంత అంగ రక్షక దళం మినహా రాజధాని సతారాలో సైన్యమే లేదు. ఇదే సమయంలో కన్హోజీ దండెత్తి వస్తే ఎలా కాచుకోవాలి? గండం నుంచి ఎలా బయటపడాలి?

దిక్కుతోచని సాహు తన 'అష్టప్రధానులిను కొలువుదీర్చి ఇప్పుడేం చేద్దాం? అని అడిగాడు. అందరూ మొగాలు చూసుకొని మిన్నకుండిపోయారు. “ప్రతినిధి గిరీ వెలిగిస్తున్న పెద్ద మనిషిని ఏమయ్యా? అంటే 'సైన్యం నా మాట వినదు. నేను చేయగలిగింది లేదు* అన్నాడు.

. ఎవరికి వారు తెల్లమొగం వేసి నీళ్లు నములుతున్న దశలో బాలాజీ విశ్వనాథ్‌ లేచి (ప్రభువుల

వారు ఆజ్ఞాపిస్తే ఏమి చేయడానికైనా నేను సిద్ధం అన్నాడు. రాజుకు మహా సంతోషం వేసి అక్కడికక్కడే (1713 నవంబర్‌ 16న) బాలాజీని పీష్వా పదవిలో యథావిధిగా నియమించి, పరిపాలన మొత్తాన్నీ అతడి చేతిలో పెట్టాడు. “నాకు తెలుసు. నువ్వు సర్వసమర్భుడివి. వెంటనే బలగాలతో వెళ్ళి కన్లోజీ భరతం పట్టు అన్నాడు. గొప్ప పదవి వచ్చింది కదా అని బాలాజీ విశ్వనాధ్‌ ఉబ్బితబ్బిబ్బు కాలేదు. రాజుగారు దందెత్తమన్నాడు కదా అని మెహర్భానీ కోసం సేనలను పోగేసి దందయాత్ర హడావుడి చేయ్యలేదు. “అయ్యా, ముందు తమరితోనే కాస్త మాట్లాడవలసి వున్నదండి" అని (ప్రభువుకు మనవి చేశాడు. ఏకాంతంలో కలిసి విలక్షణమైన ప్రతిపాదన ఒకటి చేశాడు.

అదేమిటో చెప్పే ముందు పూర్వరంగాన్ని కొంచెం వివరించాలి.

మొగల్‌ సామ్రాజ్యంలో సర్దార్లకు, సేనానులకు, ఇతర ప్రముఖులకు జీతాలుందవు. స్థాయినిబట్టి దర్చారులో స్థానాన్ని బట్టి తలకో జాగీరు ఉంటుంది. ఎవరి జాగీరులో వారు మకుటం లేని మారాజుల్లా వెలిగిపోతూ శిస్తులు, సుంకాలు వసూలు చేసుకుంటూ అలొ వచ్చే ఆదాయంలో కొంత వెచ్చించి తమకు నిర్దేశించిన సంఖ్యలో సేనను సమీకరించి పోషిస్తారు. చక్రవర్తికి ఎప్పుడు అవసరమైతే అప్పుడు ఆ సైన్యాన్ని రాజసేవకు వినియోగించాలి. మొగలుల కాలంలో అనర్థాలకు ఈ ఏర్పాటే సగం కారణం. చక్రవర్తి సర్వసమర్భుదైనంత వరకూ, జాగీర్జార్లు భయభక్తులతో మెలిగినంత వరకూ అంతా బాగానే నడుస్తుంది. సార్వభౌముడు అసమర్భడైనప్పుడు,తొలి తరంలో ఉన్న రాజభక్తి అణకువ క్రమేణా అడుగంటి, తరువాయి వారసులు తల ఎగరేసినప్పుడు అసలు సమస్య మొదలవుతుంది. గట్టి కోటల రక్షణను, చేతిలోని సైనిక బలాన్ని చూనుకొని జాగీర్జార్లు తిరగబడి స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్నా స్థానిక ప్రజలను పిశాచాల్లా పీడించినా పైవాడు చేయగలిగింది ఏమీ ఉండదు. ఈ రకమైన విశ్చంఖలత్వం చివరికి సామ్రాజ్య విచ్చిత్తికే దారి తీస్తుంది. ఈ సంగతి చక్కగా (గ్రహించే శివాజీ తన రాజ్యమంతటా సైన్యాధికారులకు, సివిల్‌ అధికారులకు , జాగీర్లిచ్చే పద్దతిని రద్దు చేసి పీష్వా నుంచి సాధారణ సిపాయి వరకూ ప్రతి ఒక్కరికీ కేంద్ర ఖజానా నుంచే క్రమ ప్రకారం జీతం చెల్లించే ఏర్పాటు చేశాడు. పీష్వా ప్రధానమంత్రిగా ఎనిమిది మంది మంత్రుల సాయంతో, వారిలో వారికి స్పష్టమైన బాధ్యతల విభజనతో పరిపాలన యావత్తూ రాజు అధీనంలో క్రమబద్ధంగా నడిచేలా “అష్టప్రధాన్‌' విధానాన్ని ప్రవేశ పెట్టాడు... మరారా యోధులందరూ ఐకమత్యంతో దేశభక్తితో శంభాజీ, రాజారాంల

సారథ్యంలో మొగలులతో శాయశక్తులా పోరాదినంత వరకూ ఈ వ్యవస్థ సవ్యంగా పనిచేసింది. తారాబాయికి, సాహుకు మధ్య వారసత్వ యుద్ధం మొదలయ్యాక... ఉమ్మడి. శత్రువైన మొగల్‌ సామ్రాజ్యం ఛిన్నాభిన్నమై నామమాత్రావశిష్టుయ్యాక మరారా స్కంధావారంలో కట్టు సడలింది. ఎవరికి వారికే సొంత ప్రాబల్యాన్ని వీలయిన మేరకు పెంచుకోవాలన్న కాంక్ష పెరిగింది. రాజకీయ అనిశ్చితిని, రాజకుటుంబంలో అనైక్యతను ఆసరా చేసుకుని ఎక్కడికక్కడ పెత్తందారులు మోరసొచి రాజకీయ చదరంగంలో తెలివిగా పావులు కదుపుతూ బలిసిషోయారు. పేరుకు సాహు రాజు అయినా సతారా పొలిమేరలు దాటిజే అతడి అధికారం చెల్లుతుందని నమ్మకంగా చెప్పలేని స్థితి. శివాజీ వంటి మహా ప్రభువు, పరాక్రమశాలి గద్దెమీద ఉన్నప్పుడు ఇలాంటి సవాళ్తేవీ ఒక లెక్కలోనివి కావు. గట్టి పట్టు పడితే అతికష్టం మీదయినా అదుపులోనికి తేవచ్చు. సాహు శివాజీకి మనవడే; గుణవంతుడే. కాని - తాత క్షాత్రం, తాత పరాక్రమం అతడికి లేవు. అతడిని తప్పిస్తే ఛాజ్యాన్ని ఏకచ్చత్రంగా ఏలగలిగిన సమర్థ వారసుడు సిద్ధంగా ఉన్నాడన్న ఆశాలేదు, ఈ స్థితిలో పాత పద్ధతినే పట్టుకు వేలాడకుండా పరిస్థితితో రాజీపడి ఒడుపుగా అందరినీ కలుపుకొని పోయి విశాల ధ్యేయాన్ని సొధించడమే మేలు. బలంగా పాతుకుపోయిన స్థానిక పెత్తందార్లను లొంగదీయడం చేతకానప్పుడు ఎవరి పరిధిలో వారి పెత్తనాన్ని అంగీకరించి జాతీయత ప్రాతిపదికన అందరినీ నమీకరించి రాజు సర్వంసహాధిపత్యానికి స్తూలంగా లోబడేట్లు చేయడమే దారి. బాలాజీ విశ్వనాధ్‌ సాహుకు అదే చెప్పాడు, నచ్చచెప్పి 1 ఖ్‌ చేత సరే అనిపించుకోగానే సృచెప్పి ఒప్పించాడు. నూతన విధానానికి రాజు

కొత్త పీ క్షణం జాగుచేయకుండా రంగంలోకి దిగాడు. నా శక్షబ సమస్య కన్హోజీ ఆంగ్రే. సైనిక శక్తితో అతడిని గెలవడం కల్ల. అందుకని శౌర్యంతో ధించలేని పనిని బూలాజీ దౌత్యంతో సాధించదలిచాడు. కన్దోజీ ఆంగ్రే అతడికి కొత్తకాదు. వాల్యమిత్రుడే. అతడిదీ కొంకణే. ఆ చనువుతోనే కొద్ది బలగంతో కన్లోజీ దగ్గరికి వెళ్ళి ముఖాముఖి మాట్లాడాడు. “ఏమయ్యా ఏమిటి నువ్వు చేస్తున్న పని? మీ తండ్రి తుకోజీ జి దేశభక్తుడు! ఆయన మీద శివాజీకి ఎంత అభిమానం ఉండేది? అదంతా మరచిపోయి వంటి వంశాంకురం మీదే కత్తి ఎత్తి కూలదోయబూనడం స్వామి (ద్రోహం కాదా? నీ వ్రతాల నూగలే ఇల్లా ఎవరికి వారేగా తల ఎగరేయడం వల్ల మరాఠా విశాల జరుగుట ల' శేవాజీ కాంక్షించిన హిందూ పదపాదుషాహి లక్ష్య సాధనకు ఎంత నష్టం చూపిన న్నద్రో గమనించావా? నీ చుట్టూతా శత్రువులున్నారు. సముద్ర జలాల మీద మించి ప్రరాపాన్నినల మీద ఇందరు విరోధులపై ప్రదర్శించి నెగ్గుకు రాగలవా? సమయం క్షమాధి త ముందే తెలివి తెచ్చుకో. నువ్వ చెరబట్టిన పీష్వాను విడిచిపెట్టి మహారాజు చేస్తే క్ష వేడి అయన అనుగ్రహం పొంది నీ వంశం తరించేలా పులిలా బతుకు. ఆలస్యం కూద మళ్ళీ రాదు” అని నానా విధాల బోధించి దారికి తెచ్చాడు. కన్దోజికి అంగీకరి ౨రిమితులు బాగా తెలుసు. దీర్ధంగా ఆలోచించి మిత్రుడు బాలాజీ ప్రతిపాదనకు ళం 0చాడు. సౌకాదళంపై తన ఆధిపత్యాన్ని, 'సర్‌ఖేలొ పదవినీ, కొంకణ్‌పై అధికారాన్ని 'రంచి, కొనసాగించే షరతుపై సాహు మహారాజుకు సంపూర్ణ విధేయత (ప్రకటించాడు. రక్తం బొట్టు చిందకుండా తారాబాయి పక్షంలోని అతి ముఖ్యుడిని తమవైపు తిప్పుకోగల 14 స ఇత చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్తా

గడంతో సాహు శిబిరంలో ఆనందోత్సాహాలు ఉప్పాంగాయి. అంగ్రేను బుజ్జగించే సందర్భంలో పీష్వా బాలాజీ ఆవిష్కరించిన కొత్త ఏర్పాటుకు మిగతా మరాఠా సర్దార్లూ సంతోషించారు. సాహుకు విధేయులైతే స్వస్థలం పై పెత్తనాన్ని వదులుకుని జీతం రాళ్ల మీద బతకాల్సి వస్తుందన్న భయం పోవడంతో మిగతా వారూ ఆంగ్రే మాదిరిగా రాజుకు విధేయత తెలిపి సమాఖ్య సరళిలో ఏకోన్ముఖమయ్యేందుకు ఒకరిని చూసి ఒకరు ముందుకొచ్చారు. అలా పుట్టింది చరిత్ర (ప్రసిద్ధి కెక్కిన మరాఠా మహామందడత్‌. (0002862000. మరారాల్లో హేమాహేమీల్లాంటి వీరులున్నా వారిలో వారికి ఈర్న్షా్యాసూయల వల్ల, అపోహల వల్ల జాతి జీవితంలో తమదంటూ బలమైన ముద్ర వేయలేకపోయారు. మొగలుల పన్నాగం ఫలించి, మరారా శక్తి అంతఃకలహాలతో చితికి ఛిద్రమవుతోందన్న తరుణంలో బాలాజీ విశ్వనాథ్‌ జాతీయ ప్రయోజనాల దూరదృష్టితో వ్యవహరించి, శివాజీ స్ఫూర్తితో ఉమ్మడి శత్రువుకు వ్యతిరేకంగా సహకార ప్రాతిపదికన కూడగట్టిన ఈ సమాఖ్య జాతీయ శక్తులకు కొత్త ఊపిరి పోసింది. లోపాలు, బలహీనతలు ఎన్ని ఉన్నప్పటికీ బలమైన జాతీయ శక్తిగా మరారా ప్రాభవాన్ని యావద్దేశం గుర్తించేట్టు చేసి వందేళ్లకు పైగా దేశ రాజకీయ గతిని అది శాసించింది. మహాదేవ్‌ గోవింద రణదే అన్నట్టు - 0212002 ౧౦౧6610 0? శం 1ల6 06466 9986, 7/23 ఈ16 8626 ౦౧౦0౧౦10 0 ఆఅ కంళ2[ంల మడ... 1 6020164 46 1220025 10 00003ల ఆషృజడ6 1219౬ 0060001206, ౦౧౩% ఆ౦%62ఇబు, సలుడ6 ఖర 226 4ంఇ01 10 6 గ00క్ర20%2642. 1010664 601 10 008001 211 16 562463 10 గఇ్టంల02 206 46 ౮౦౪౫ 2 లట జగడే 5626 206 అగం02€ అ౧ప600: 11ల6 200601౯609 25 1 5010664. శం సలాంంటు 0 416 2600. 16 ఆంగ 0200664 లు 10 016 02010 01 6 సఢేట5 00 016 9166... ఇ4 011552 01 116 9225ఓ.. ౨౪౭1 161068 శం (0 రగా6 16 వెంగుక్రైలాం షం 32556002 206 10 ౪286 11/0 ఇజం 01 ౦021 1అయుం ౪0 ఈం 021%. 10 ల౦౭౦1664 116 220025 10 3206 116 ౦౧౨108 తేల! 28 వ20్తు20 206 28202 10 56 ౩0 ఉల ౧16 2 0ల; బు 076 గంగలు 011604. [ఇహం ల 6 34072404 బ01040 గిన. 2202646, 0.23] (తరువాత నూరేళ్లపాటు దేళం మొత్తంలో ఘటనలను మరారా నమాళఖ్యే నియంతించింది - గుజరాత్‌ మాళవ బుందేల్‌ఖండ్‌ ఒరిస్సా, గోంద్వాన్నా నేమాద్‌లను.... తుంగభ్యద దాకా కర్దాటకను ఈ నమాఖ్య మూలంగా మరాఠాలు జయించారు. దానివల్లే రాజన్టాన్‌లోని అన్ని రాజ్యాలను, ఢిల్లీ దర్భారును కూడా వారే కంట్రోలు చేని, జాతీయ ((వ్రయోజనాలకు తగినట్టు చ(కవర్తులను గద్దెనెక్సించగలిగారు. దింపనూ గలిగారు. ఒకవైపున సీంధునదీ తీరం వరకూ, తూర్పున ఒరిస్సా దాకా వారు వెళ్లగలిగారు. బాస్సేన్‌ నుంచి పోర్పుగీను వారిని తరిమేయగలిగారు. ఇంగ్లీషు వారితో సమాన ఫాయాలో రెందు యుద్దాలు చేశారు. పానిపట్‌లో ఘోర పరాజయాన్ని కూడా తట్టుకుని ఢిల్లీలోనూ, ఉత్తర భారతంలోనూ తమ ఏలుబజిని న్థాపించగలిగారు.. ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్తి బాలాజీఅడుగుజాడ శ 15

పరస్పరం పీకలు కోసుకునే అధ్గోగతి నుంచి జాతి జీవనాన్ని శాసించే ఉచ్చస్థితికి మరాఠాలు చేరిన అధ్భుత పరిణామానికి బాలాజీ నిరంతర వ్యూహాత్మక పరిశ్రమ, నిరుపమాన కార్యదక్షతలు పునాది. తన రాజు బలమేమిటో, బలహీనత ఏమిటో అతడికి బాగా తెలుసు. మారిన పరిస్థితుల్లో ప్రయోజనకారి కాని అష్ట ప్రధాన్‌ వ్యవస్థను పక్కన పెట్టి, తాను నిర్మించిన ప్రత్యామ్నాయ వ్యవస్థలో దేశభక్తి, రాజభక్తి సంప్రదాయ అనురక్తి, ఉమ్మడి వారసత్వ స్ఫూర్తి లోపిస్తే ఇసుకతో పేనిన తాడు బాపతే అవుతుందని ఆయన ఎరుగును. అందుకే సమాఖ్యలో కలిసిన యోధులు ఎవరి ప్రాంతంలో వారు ఆధిపత్యం చలాయిస్తూనే ఉమ్మడిన సాహురాజు సార్వభౌమత్వాన్ని అంగీకరించేట్టూ... ఉత్తర్వులు, రాతకోతలు అన్నీ ఆ రాజు పేరు మీదే జరిగేటట్టూ... పతి ఒప్పందానికీ, (ప్రతి దండయాత్రకూ ఆయన అనుమతి తీసుకునేట్టూ, నాణేలను కూడా ఆయన పేరునే ముద్రించేటట్టూ పీష్వా బాలాజీ అంగీకరింపజేశాడు. గొప్ప సర్టార్ల్గందరినీ సాహు పక్షాన కూడగట్టి, దమాజీ ధారాట్‌లాంటి బందిపోట్ల దాష్టీకాన్ని బల (ప్రయోగంతో అణచివేసి, రాజ్యంలో శాంతి, స్టిరత్వాలను గణనీయంగా మెరుగువరిచాక బాలాజీ జాతీయ స్థాయిలో ఆధిపత్యం దిశగా దృష్టి సారించాడు. స్ట అప్పటికి సాహుచి ఇంకా మొగలు సామ్రాజ్యంలో పాళెగాడి 'ప్రతిపత్తే. దానిని మార్చి, ఒకప్పుడు శివాజీ ఆధిపత్యం వహించిన 'స్వరాజ్య' మండల మంతటి మీదా అతడికి సర్వంసహాధిపత్యం సమకూర్చాలని బాలాజీ పీష్వా ఉవ్విళ్ళూరాడు. కాలం కూడా కలిసివచ్చింది. బెరంగజేబు మరణానంతరం కీలుబొమ్మలాటలో భాగంగా అనాటికి ఢిల్లీ రంగం మీద ఫగ్రుఖ్‌సియర్‌ చశ్రవర్తిత్వం వెలిగిస్తున్నాడు. వాస్తవాధికారం యావత్తూ సయ్యద్‌ సోదరుల చేతుల్లో ఉండేది. ఆ సోదరుల ఉడుంపట్టు నుంచి బయటపడాలన్న ప్రయత్నంలో వారిలో చిన్నవాడు హుసేన్‌ అలీఖాన్‌ను దక్కనుకు సుబేదారుగా పంపాడు. తనకు ముందు ఆ పదవిలో ఉన్న నిజాం-ఉల్‌-ముల్క్‌ లాగే హుసేనలీఖాన్‌ కూడా మరారాల పట్ల కరకుతనం చూపి కాళ్ల కింద నలిపెయ్యాలని శాయశక్తులా పోరాడాడు. అది అతడివల్ల కాలేదు. మైధారా వీరుడు ఖందేరావు దాభాదే అతణ్జి ముప్పతిప్పలు పెట్టి మూడు చెరువుల నీళ్లు సు సీ ఆ సంగతి తెలిసి చక్రవర్తి మహా సంతోషపపడి, తనకు పక్కలో బల్లెం లాంటి ను విడవకుండా పీడించమని సాహు రాజును పురికొల్పాదు. అటు ఖండేరావు స్టార పోటుకూ, ఇటు చక్రవర్తి వెన్నుపోటుకూ మధ్య నలిగిన హుసేన్‌ అలీ వేరే దారి లేక మంతా రాజీకొచ్చాడు. ఆ ఆవకాశాన్ని సద్వినియోగం చేసుకుని బాలాజీ పీష్వా మంతనాల ల్‌ ంగాన్ని సమర్థంగా నడిపి సాహుకు అనుకూలంగా ఒదంబడిక కుదిర్చాడు. పూర్వం ధీనవ రాజ్యంలో భాగమైన ్రాంతాలన్నిటినీ కోటలతో సవా సాహుకు తిరిగి నో నవరిచేట్టు - అందుకు ప్రతిఫలంగా సాలుకు పది లక్షల రూపాయల కప్పం సాహు వసూల దక్కనులోని ఆరు రాష్ట్రాల నుంచీ చౌధ్‌, సర్జేశముఖి సుంకాలను సాహు లు చేసుకునేట్టు - 16 వేల అశ్వసేనను చక్రవర్తి సేవ నిమిత్తం సాహు సొంత ఖర్చుతో పోషించేట్టూ - సుంకాలు వసూలు చేసుకునే ప్రాంతాలన్నిటా అసాంఘిక శక్తులను అణచి శాంతిని కాపాడే బాధ్యతను మరారాలే స్వీకరించేట్టూ ఉభయపక్షాలకు అంగీకారం పొసగింది. " 16 స ఇలీ చరిత్ర ఎం.వి. ఆర్‌.శాస్త్రి

ఒప్పంద పత్రం మీద సుబేదారు సంతకం చేసి, దానిని (ధ్రువీకరిస్తూ ఫర్మానా జారీ చేయవలసిందిగా చక్రవర్తిని కోరాడు. ఫర్రుభ్‌సియర్‌ వీల్లేదన్నాడు. దక్కన్‌లోని బెరంగాబాద్‌, బేరార్‌, ఖాందేశ్స్‌ బీదర్‌, గోల్కొండ, బీజాపూర్‌ రాజ్యాలు ఆరింటిలోనూ (ప్రజల నుంచి రక్షణ సుంకంగా *“చౌథ్‌' వసూలు చేసుకునేందుకు మరాఠాలను అనుమతించడమంటే మొత్తం దక్కనుపై మొగలుల సార్వభౌమిక హక్కును వదలుకోవడమే అవుతుందనీ, తనను , నానావిధాల వేధిస్తున్న సయ్యద్‌ సోదరులే దానివల్ల బాగుపడతారనీ భావించి - ఆరు నూరయినా ఫర్మానా ఇచ్చేది లేదన్నాడు. సయ్యద్‌ సోదరులను ఇంకా ఉపేక్షిస్తే లాభం లేదని తలచి వారిని అడ్డు తొలగించుకునేందుకు ఏకంగా యుద్దానికే సిద్ధమయ్యాడు.

ఆ సంగతి తెలిసి వెంటనే ఢిల్లీకి రమ్మని అబ్బుల్లాఖాన్‌ దక్కన్‌లోని తమ్ముడిని పిలిచాడు. అదిగో -ఆ సందర్భంలో హుస్సేనలీఖాన్‌ కోరిన మీదట అతడికి సాయంగా 50 వేల సేనను వెంటపెట్టుకుని బాలాజీ పీష్వా ఢిల్లీకి తరలి వెళ్ళాడు. హోరాహోరీగా వీధి పోరాటాలు జరిగాయి. చివరికి పలాయనం చిత్తగించిన ఫర్రుఖ్‌ సియర్‌ను సయ్యద్‌ సోదరులు వెంటాడి పట్టుకుని, కళ్లు పొడిచి ఖైదు చేశారు. కొంతకాలానికి ప్రాణమూ తీశారు. పరిస్థితులు కుదుట పదేంతవరకూ బాలాజీ పీష్వా సైన్యంతో ఢిల్లీలోనే ఉన్నాడు. కొత్త చక్రవర్తిగా సయ్యద్‌ సోదరులు పట్టంగట్టిన మహమ్మద్‌షా నుంచి మొత్తం దక్కన్‌పై మరారాలకు చాధ్‌ వసూలు హక్కు సహా ఒప్పందంలోని అన్ని అంశాలను 'ధ్రువీకరిస్తూ అధికార ఫర్మానా పొందాడు. అప్పటిదాకా మొగలుల నిర్బంధంలో ఉన్న సాహు తల్లిని ఇతర బంధువులను వెంటబెట్టుకుని 1719 మేలో బాలాజీ విశ్వనాధ్‌ స్వరాజ్యానికి తిరిగి వచ్చాడు. సాహు కృతజ్ఞతా భావంతో అతడికి అఖంద స్వాగతమిచ్చి అక్కున చేర్చుకున్నాడు.

ఢిల్లీలో రాచకార్యాన్ని జయప్రదంగా పూర్తి చేసుకుని తిరిగివచ్చి సంవత్సరం తిరక్కుండా బాలాజీ విశ్వనాధ్‌ జబ్బుపడి 1720 ఏప్రిల్‌ 1న ప్రశాంతంగా కన్నుమూశాడు.

ఛత్రపతి శివాజీ తరవాత మరారా రాజ్యాన్ని పునః ప్రతిష్టించిన కీర్తి నిస్సందేహంగా బాలాజీ విశ్వనాధ్‌దే. ఛత్రపతుల (ప్రాభవం సన్నగిల్లిన దరిమిలా శతాబ్దానికి పైగా జాతి రాజకీయ గతిని (ప్రభావితం చేసిన వీష్వాల ఉజ్వల శకానికి ఆవిష్కర్హా ఆయనే. విశేషమేమిటంటే గొప్ప ఖ్యాతి గడించిన ఇంతటి మహానుభావుడు భావితరాలకు మాత్రం “మరాఠా. రాజ్య ద్వితీయ వ్యవస్థాపకుడిగా కంటే బాజీరావు తండ్రిగానే ఎక్కువ పరిచితుడు. ఎం. వి,ఆర్‌,.శాస్త్ర బాలాబీఅడుగుజాద శ 17

బాజీరావు

(అనుకూల పరిస్థితిలో అవ(క్ర పరాక్రమంతో విజృంభించి చరిత్రలో చిరస్థాయిగా నిలిచే స్వర్దావకాశాన్ని కాలం' ఇద్దరికి ఇచ్చింది. ఒక ఐద్ధకవు మవోరాజు దాన్ని వదిలేసుకున్నాడు. నెత్తురు మందే ఒక నవ యువకుడు దానిన్‌ సద్వినియోగం చేసుకుని అద్భుత శౌర్య ప్రత్రాపాలత్రో మవాోర్యాష్తాన్నేకాక మొత్తం భారత జాతిని వులకీింప చేశాదు, స మరారా రాజ్యాన్ని ఉక్కిరిబిక్కిరి చేసిన బహుముఖ సమస్యలు పీష్వా బాలాజీ విశ్వనాధ్‌ ఆమా అని చాలా వరకు కొలిక్కివచ్చాయి. తిరుగుబాట్లు అణగి ముఖ్య సర్దార్లు దాదాపు అందరూ సావ్లా రాజరికానికి తలవంచి ఉమ్మడి (వ్రయోజనాల నంరక్షణకు సృదయపూర్వకంగా సమాయత్తమయ్యారు. మహారాష్ట్రపై సర్వ హక్కులు కల మహారాజుగా సాహు అధికారాన్ని మెగల్సు చక్రవర్తి ఆధికారికంగా గుర్తించాడు. సతారాకు, కొల్పాహూర్‌ నడుమ వారసత్వ స్బర్థ మూలంగా. అసలు హక్కుదారు ఎవరన్న విషయంలో నెలకొన్న స దీనితో తొలగింది. శివాజీ స్తాపించిన 'స్వరాజ్‌” ప్రాంత్తాలపై సాహుకు సర్వం కరం దఖలుతోపాటు దక్కనులోని ఆరు రాష్ట్రాల నుంచీ చౌధ్‌, 'సర్దేశముఖిొల భాపేణా కప్పం వసూలు చేసుకునే హక్కునూ మొగలు పాదుషా నుంచి ముక్కుపిండి రొబిట్టడంతో వింధ్యకు దక్షిణాన మహారాహల ప్రాభవం గణనీయంగా పెరిగింది.

గాదా అన్నవాడిక్ర ఇంతకంటే కావలసింది లేదు. చిక్కులు చక్కబడి అడ్డంకులు చాలా వరకు తొలిగ్గాక్ర పరిపాలకుడికి కలేజా వుండాలేగానీ ఏమైనా సాధించవచ్చు. అప్పటికి సాహురాజుకు ముదిమి మీదపడ్డదీ లేదు. అతడి వయసు కేవలం 38. ఛత్రపతి శివాజీ వ్ర ఎనాస్త్‌ పనిచేసినా... వట్టిరాజు కాదు - గట్టి ప్రభువు అనిపించుకోవాలన్న ఆలోచన ఎ కోశాన కలిగినా ప్రభుత్యర్థే పగ్గాలను చేతులకి తీసుకుని, దిగ్విజయాలను సాధించి తాతకు తగ్గ మనవడు అనిపించుకోగలిగేవాడు. మొదటి నుంచి మొగలుల విశ్చంఖల వాతావరణంలో రికామిగా బతకడానికి అలవాటుపడ్డ సాహుకు రాజ్య భారాన్ని నెత్తినెత్తుకుని

రెక్కలు ముక్కలు చేసుకునే ఓపిక, కోరిక రెండూ లేవు పైగా అప్పుల బాధ ఒకటి. అతడి రాజ్యాధికారాన్ని నిలబెట్టటానికి సైన్యాన్ని సమకూర్చడంకోసం బాలాజీ విశ్వనాధ్‌ భారీగా అప్పులు చేశాడు. అవన్నీ ఎలా తీర్చాలో, అప్పుల వాళ్ల ఒత్తిళ్లకు ఏమి సమాధానం చెప్పాలో సాహుకు తెలియదు. కనుక పీష్వా పదవిని బాలాజీ కుమారుడికే అప్పగిస్తే ఆ పాట్లేవో అతడే పడతాదులెమ్మని సాహు అనుకున్నాడు. అందుకే - అంత చిన్ననాడికి పెద్ద బాధ్యత ఇవ్వడం తగదని, చిన్న చిన్న పనులు అప్పగించి అతడి సత్తా ఏమిటో ముందుగా గమనించడం మంచిదని బాలాజీ వ్యతిరేకులైన ఉన్నతాధికారులు వారించినా వినకుండా.... విఫలుదైతే అనక తొలగిద్దాములెమ్మని చెప్పి... గతించిన బాలాజీ పట్ల కృతజ్ఞతా సూచకంగా ఆయన పెద్ద కుమారుడు బాజీరావుకు హుటాహుటిన ప్రధానమంత్రిత్వం కట్టబెట్టాడు.

నాటికి బాజీరావు వయస్సు కేవలం 22. చక్కని చుక్క కాశీబాయిని పెళ్లాడి నిండా నలఖై రోజులు కాలేదు. 38 ఏళ్ల సాహుకే రాచకార్యాల కంటే రాస కార్యాల మీద మక్కువ అయినప్పుడు 22 ఏళ్ల కొత్త పెళ్లికొడుకుకు ఆ యావ ఇంకా ఎక్కున వుండాలి. పైగా చెట్టంత తండ్రిని కోల్పోయి ఇంకా ఇరవై రోజులు అవలేదు. పుట్టెడు దుఃఖంలోని తల్లిని ఓదార్చడానికి, ఇంటి వ్యవహారాలు చూసుకోవడానికి సమయం చాలడంలేదు. అంతలోనే పీష్వా న్థానంలో కూచుని పాలనా చక్రాన్ని తిప్పాల్సివస్తే సామాన్యులు ఎవరైనా బెంబేలు పడతారు. కాని - బాజీరావు తాణకలేదు. దైవం ఇచ్చిన అవకాశాన్ని హుందాగా స్వీకరించి శివాజీ తరవాత అంతటి మహావీరుడిగా, హైందవ ధర్మదీక్షాబద్ధుడిగా అద్భుత విజయాలతో చరితార్థడయ్యాడు.

బాజీరావు వయసు చిన్నదైనా తండ్రి ఇచ్చిన తర్భీదు గొప్పది. బాలాజీ కుమారులిద్దరినీ చిన్నతనం నుంచే కరోర (క్రమశిక్షణలో పెంచి మహాయోధులుగా తీర్చిదిద్దాడు. అజానుబాహువు, దృఢకాయుదు అయిన బాజీరావుకు ఏకబిగిన ఏడొందల మైళ్లు గుర్రపు స్వారీ చేసినా అలుపు వచ్చేది కాదు. చిన్నతనం నుంచీ తండ్రితో కలిసి రణరంగంలోనే అతడు ఎక్కువగా గడిపాడు. సేనాపతి చంద్రసేన్‌ యాదవ్‌ కత్తిగట్టి రాహువులా వెంటాడినప్పుడూ, బందిపోటు నాయకుడు దమాజీ థౌరాట్‌ మోసం చేసి ఖైదులో పెట్టి నప్పుడూ బాజీరావు తండ్రి పక్కనే వుండి పరాజయాల నుంచి విలువైన పారాలు నేర్చుకున్నాడు. పీష్వాగా తండ్రి పనితీరును (శ్రద్ధగా గమనించి, మంత్రాంగాల్లో, రాజకీయ వ్యవహారాల్లో మెళకువలను, రాజనీతి ధర్మసూక్ష్మాలను ఆకళింపు చేసుకున్నాడు. సయ్యద్‌ హుసేనలీకి సాయంగా చక్రవర్తి మీదికి సైన్యంతో దండెత్తి వెళ్ళినప్పుడూ తండ్రి వెంట వుండి ఢిల్లీ దర్బారును దగ్గరినుంచి అధ్యయనం చేసి, జయపూర్‌ మహారాజా జయసింగు వంటి వారితో పరిచయం పెంచుకుని బాజారావు రాజకీయంగా రాటుతేలాడు.

ఊహ తెలిసినది మొదలుకుని యుద్ధ శిబిరాలలోనే, పోరాటాలతోనే ఎక్కువగా కాలం చెల్లిపోవడంవల్ల బాజీరావు తండ్రిలా మంచి విద్వాంసుడు కాలేకపోయాడు. తల్లి పెంపకం ధర్మమా అని అతడి వ్యక్తిత్వ వికాసానికి ఆ లోపం అడ్డురాలేదు... శివాజీని జీజీబాయి తీర్చిదిద్దినట్టే బాజీరావుకు తల్లి రాధాబాయి పసితనం నుంచి చదువులలోని సారాన్ని దేశభక్తిని నూరిపోసి హిందూ ధర్మదీక్షాబద్దుడిని చేసింది. ఏఠావతా 1720 ఏప్రిల్‌ 17న పీష్వా అయ్యేనాటికి వయసు ఇరవై రెండే అయినా బాజీరావుకు మరాఠాల ముందున్న సవాళ్లమీద, సావకాశాలమీద.. వారి బలం గురించి, శత్రువుల బలహీనతల గురించి... ఎం.ని.ఆర్‌.శాస్త్రి బాజీరావు శ 19

జాతీయ శక్తుల పునరేకీరణ తక్షణావశ్యకత గురించి స్పష్టమైన అవగాహన వుంది. ఆ స్పష్టతవల్లే పరిపాలన పగ్గాలను అందుకున్న కొద్ది కాలానికే నిండు సభలో నిలబడి - అప్పటిదాకా దర్బారు ప్రముఖుల్లో ఎవరికీ ఊహకైనా అందని వినూత్న వ్యూవాన్ని సభాసదులు' నిశ్చేష్టులై వింటూండగా మహారాజు ముందు ప్రతిపాదించాడు. అప్పటికి మొగలు సామ్రాజ్యం ఛిన్నాభిన్నమైంది. ఏడాదిలో మూడు తోలుబొమ్మలు కూలి నాలుగోది తెరముందుకొచ్చింది. కింగ్‌ మేకర్లనుకున్న సయ్యద్‌ సోదరులు కుక్కచావు చచ్చారు. రోహిల్లాలు, రాజపుత్రులు, జాట్లు తల ఎగరేసి స్వతంత్ర రాజ్యాలు స్టాపించుకోవడంతో కేంద్రాధికారం కుప్పకూలింది. దేశ రాజకీయ స్థితి ఈ గతులకు స్థూలంగా సింహవలోకన చేశాక -

“వట్టిపోయిన దక్కను ఎల్లలను దాటి నేరుగా మొగలు సామ్రాజ్యపు గుందెలమీదికే మరాఠా గుర్రాలను నడిపించవలసిన సమయం వచ్చింది. మొగలుల పని అయిపోయింది. మనకు బలం వుంది. మన మొట్టమొదటి కర్తవ్యం మధ్య భారతదేశాన్ని జయించడం” అన్నాడు బాజీరావు.

ఫింటున్న “ప్రతినిథి శ్రీపతిరావు కస్సున లేచాడు. అతడికి మొదటినుంచీ బాలాజీ అంటే పడదు. బాలాజీ కొంకజ్‌ (బ్రాహ్మణుడు కనక కొంకణుల అధిపత్యానికి వ్యతిరేకంగా దక్మనుకు చెందిన “దేశస్థ బ్రాహ్మణ” వర్గాన్ని కూడగట్టిచాలా కాలంగా రాజకీయం చేస్తున్నాడు. బాలాజీ మరణానంతరం పీష్వా పదవిని ఆశించిన ఎందరో సీనియర్లను పక్కన పెట్టి 22 వెళ్ల కుర్రకుంకకు కీలక బాధ్యత నిచ్చినందుకు అసలే అతడు లోలోన మండుతున్నాడు. ఏకంగా పోయి ఉత్తరాదిమీద పడదామని ఇప్పుడు బాజీ అనేసరికి చిగెత్తి మహారాజు దగ్గర తనకున్న చనువుకొద్దీ చడామడా నిప్పులు చెరిగాడు.

“మహారాజా! ఇతడు చెప్పేది వినకండి. ఇది దుందుడుకు పిల్ల చేష్ట ఇతడి పథకం మనల్ని నాశనం చేస్తుంది. అసలే మహారాష్ట్రం ఆర్థికంగా చితికి వుంది. దక్కను సుబేదారు నిజాం ఉల్‌ముల్మ్‌ సైన్యం మన గుమ్మం ముందే - దెబ్బతీయడానికి అదనుకోసం కాచుకుని ఉన్నదని మరచిపోకండి. కొంకణ్‌లో చాలా పట్నాలు ఇంకా సిద్దీల చేతుల్లోనే వున్నాయి. మన రాజ్యాన్ని పదిలపరచుకుని, కాస్త కాలూ చెయ్యి కూడదీసుకున్నాక దండయాత్ర సంగతి ఆలోచించవచ్చు. అప్పుడైనా మనకు చుట్టు పట్ల దక్షిణాది భూమండలంమీదే మనం దృష్టి సారించడం సబబు. దక్షిణాన శివాజీ జయించిన ప్రాంతాలను, బిజాపూర్‌ భూభాగాలను, జింజీకోటను మొగలులు వశం చేసుకున్నారు. వాటిని తిరిగి ఇెలుచుకుందాం. తంజావూర్‌లోని మనవారి రాజ్యంతో సమన్వయం చేసుకుని (క్రమేణా దక్షిణాన విస్తరిద్దాం. అంతే గానీ - ఇప్పుడు మనం వున్నస్థితిలో మన పెరటిలో పొంచి వున్న నిజాం ఉల్‌ముల్న్‌ ముప్పును విస్మరించి రాజ్య భద్రతను పట్టించుకోకుండా బలహీనంగా వదిలేసి ఢిల్లీ మీదికి దండెత్తికే మొదటికే మోసం వస్తుంది. ఈ ఆత్మహత్యా సదృశమైన పిచ్చి ఆలోచనలు మాని

• మనకున్న దానిని సుస్థిరం చేసుకోవడం మంచిది అని శ్రీపతిరావు వాదన.

“అతడంటున్నదీ నిజమేకదా అని 'సభాసదులు పలువురు తల పంకిస్తూండగా బాజీ రాన లేవి చక్కని వాగ్ధాటితో స్ఫుటంగా ఉద్వేగభరితంగా 'ప్రతివాదాన్ని తుత్తునియలు

శాదు,.

“మన ఆర్థిక స్థితి బాగవ్వాలంటే హిందుస్తాన్‌లోని సంపన్న రాజ్యాలను కైవసం

చేసుకోవడమే దగ్గరి 'దారి. బీడువారిన దక్కన్‌ మైదానాలకోసం మన రక్తాన్ని ధారపోసి 20 సి ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి,ఆర్‌,.శాస్తీ

(ప్రయోజనం లేదు. ప్రభూ! మీ తాతగారైన శివాజీ మహారాజ్‌ను గుర్తుచేసుకోండి. ఆయనకూ వనరులు చాలీ చాలనివే. ఆయననూ సమస్యలు చుట్టముట్టాయి. అయినా - ఇవాళ ప్రతినిధి శ్రీపతిరావులా ఆయన ఆలోచించలేదు. ప్రపంచంలోకెల్లా బలిష్టమైన సామ్ర్యాజ్యంతో దైర్యంగా తలపడ్డాడు. మన ప్రతినిధిగారు మనకు చెబుతున్నట్టుగా వ్యవహరించి బీజూపూర్‌నో, గాల్మొండనో వశపరచుకోవాలనకుండా నేరుగా కర్దాటక కుంభస్థలం మీదే దెబ్బ కొట్టాడు. శత్రువు మహా బలశాలి అయిన ఆ కాలంలోనే ఆయన అంత ప్రతాపాన్ని ప్రదర్శిస్తే ఇప్పుడు మనమెందుకు వెనకాడాలి? ఎవకీ మొగలులు? బలహీనులు; సోమరిపోతులు; బుద్ధిహీనులు! చ(్రవర్తి నల్లమందు మత్తులో జోగుతూ ఉంవుడుగత్తెల వరికిజణీలను దాటి ఆలోచించలేకపోతున్నాడు. పవిత్ర భరతవర్నం నుంచి మ్లేచ్చులను హిమాలయాల అవలికి గెంటివేయాల్సిన సమయం ఆసన్నమైంది. హిందుస్థానం ముక్కలు ముక్కలుగా విడివడిన ప్రస్తుత అనిశ్చితినే మనకు అనుకూలంగా మార్చుకుని కృష్ణ నుంచి సింధునదివరకూ భగవాధ్వజాన్ని ఎగురవేయాలి” అని వినేవారికి ఉత్సాహం ఉస్పొంగేలా బాజీరావు భాషించాడు. గౌాగల ౦026108 520 *210%1 21 006 6200161 ఘం 10౪ 66111082 ౦6 021 021206, 6 గం? 0162 +0106, 116 0016, ఛేర ₹2రు?65, 116 తేజం 10రిలగంట5 ర్యాలి 2000004 జరంం600, 20440076 21 ఈం 1216 111010/ 0€ 610608... 00640664 20 సటరం16 తంం గీర 116 61056 02 10%” ౧జం600, చేలమమునోల కంకి 01 వ! 115 కంగు 8226 206 5216 : “ర్రగ్టాం, 966 280 భాయి ఖర 16 02బుంటు ఇ011 ఓ10001ల0- 561765. 13660 041 10 11) 0030361 206 1 3120 0120 10 మ! యుల 08 శం ౪2115 02 శీగంలలో. (4 కసం 9024 ర ౧4 20214 & 2.39. విష29 ప, 9/4 6 ౯ (5 (కాజ నభామందిరం లోకన్లును దాదాపుగా తాకే నిలువెత్తు విగ్రహం... సృష్టంగా ఖంగున మోగే గౌతు... ధైర్యం, పౌరుషం ఉట్టివదే ముఖ కవళికలు... దర్భంత్నో ఆకట్టుకునే నల్లటి కళ్లు. అన్నిటికీ మించి అనర్హళ వాగ్దాటి ఎదురులేని (ప్రభావం చూపాయి. గంభీర ప్రసంగాన్ని ముగిస్తూ మెరిసే దృష్టిని సావువై నిలివి పీష్వా ఇలా అన్నాడు. కొట్టండి! చెట్టు మొదలునే కొట్టివేయంది. కొమ్మలు వాటికవే రాలిపోతాయి. నా నలవోను మన్నించంటి. మరారా పతాకాన్ని నేను (సింధునది తీరాన) అటక్‌ మీదే వ్రతిష్టిస్తాను. ౫ బాజీరావు చేసిన ఉత్తేజకరమైన మార్గదర్శనరతో సంశయాలన్నీ సమసి సాహు రాజు ఉత్సాహంగా అరిచాడు “నాకు తెలుసు! నువ్వు కైలాస శిఖరం మీదే జండా ఎగరేయగలవిని. అభ్యంతరాలను తోసిరాజని ప్రభువు ఇచ్చిన వూర్ణానుమతితో బాజీరావు జాగు సేయకుండా రంగంలోకి దిగాడు. తన మేధాశక్తినంతా రంగరించి వ్యూహాలు పన్నాడు. మెరుపు వేగంతో సేనలలను నడిపించి, అద్భుత పరాక్రమంతో పోరాడాడు. సమయాన్ని ఎం.వి.ఆర్‌,శాస్త్రి బాజీరావు శ 2]

బట్టి పట్టు, విడుపులతో తెలివిగా వ్యవహరించి - రాజుకిచ్చిన మాట నిలబెట్టుకున్నాడు. మరాఠా సామ్రాజ్యానికి 75 ఏళ్ళ కింద శివాజీ వేసిన పునాదులపై విజయ సౌధం నిర్మించాడు. మొగలుల అధఃపతనంతో నెలకొన్న రాజకీయ శూన్యాన్ని గొప్పగా పూరించి మరారాలను ఉపఖండంలోనే బలీయ రాజకీయ శక్తిగా రూపొందించాడు. అతడు పీష్వాగా ఉన్న ఇరవై ఏళ్ళలో మరారాలు అఖిల భారతంలో జైత్రయాత్ర సాగించి దిగ్విజయాలెన్నిటినో వరసగా సాధించారు.

(ప్రతినిధి శ్రీపతిర్తావు ద్వారా సాహు రాజును బుట్టలో వేసి, తన అవసరానికి మరాఠా సైనిక శక్తిని వాడుకుని, కన్‌ సుబేదారు నిజాం-ఉల్‌-ముల్క్‌ అక్కర తీరాక బేబ్బే అని కొల్పాపూర్‌లోని శంభాజీని చేరదీశాడు. దాయాదుల మధ్య అంతర్యుద్ధం తెచ్చి సతారాను నిజాం శతవిధాల సతాయించిన కాలంలో బాజీరావు కనుక లేకపోతే సాహు పని ఖాళీ అయ్యేదే! మొదట పాల్‌ఖేడ్‌లోనూ, తరువాత భోపాల్‌లోనూ నిజాంను (హైదరాబాద్‌ నిజాం సంస్థానానికి ఇతడే మూలపురుషుడు) బాజీరావు భీకర యుద్దాల్లో చిత్తుగా ఓడించాడు. సిద్దీలు, పోర్చుగీసువారు ఆక్రమించిన మరారా ప్రాంతాలను తిరిగి గెలుచుకున్నాడు. దక్షిణాదిన తన కత్తికి ఎదురులేకుండా చేసుకోవడంతోబాటు రాజపుత్రుల సాయంతో మాళవ రాజ్యాన్ని సునాయాసంగా జయించాడు. గుజరాత్‌ను కైవసం చేసుకుని దండయాత్ర చేసి మొగలు సామ్రాజ్య మహావృక్షాన్ని కూకటివేళ్ళతో పెకలించివేశాడు. తమ్ముడు చిమ్నాజీ అప్పా, మెరికల్లాంటి అనుచరులు ఉదయ్‌ పవార్‌, మల్దర్‌రావు హోల్కర్‌, రణోజీ సింధియాలు వీర విధేయతతో వెన్నంటి నిలిచి బాజీరావు దిగ్విజయంలో అద్భుతంగా తోద్చడ్దారు. వాయువేగంతో పరిగెత్తే జవనాశ్వాల బలం బాజీరావు విజయానికి కీలకం. యాఖభై అరవై వేల మరారా గురాలు భారీ సామాన్ల లంపటాలేవీ లేకుండా తేలిగ్గా గాలితో పందెంవేస్తూ.... వొటీరాన్ట నేతృత్వంలో తూటాల్లా అగ్గిబరాటాల్లా దూసుకుపోతోంటే జాతి జనుల హృదయాలు

ర్వంతో పాంగేవి. శత్రువుల గుండెలదిరేవి. ఈ అశ్వశక్తి ధాటికి తాళలేక నిజాం-ఉల్‌-ముల్మ్‌ అంతటి గండరగండడే తోకముడిచి లెంపలేసుకున్నాదు. గాభిమేమిటంటే బాజీరావు రణతంధ్రాన్నీ పోరాట పటిమనూ అతడి సమకాలికులే _ ఎదునిక యుగంలో కొమ్మలు 8౦నే యుద్ధ నిపుణులూ మెచ్చుకున్నారు. ఉదాహరణకు వప నో యుద్ధకాలంలో హిట్లర్‌ సైనిక శక్తిని ధ్వంసం చేయడంలో కీలక పాత్ర ఉద్ధంధంలో ల్ట్‌ మార్షల్‌ మాంట్‌ గొమెరి 1968లో రాసిన [0౧ 2౯ గ2ర్ల౭గ ము (ప్రాచీన కాలంనుంచి ఆధునిక యుగం వరకూ ప్రపంచంలో జరిగిన అతి ఖ్జమైన యుద్ధాల్లో ఒకటిగా బాజీరావు పాల్‌ఖీద్‌ సంగ్రామాన్ని పేర్కొన్నాడు. ల ఆము82001727-28 1 ౪య కెజి 10 1 0068౭౦౧6121164 చోవ వక 15 & 1256001606 0 50216810 [09110 (ఒక చోటినుంచి ఒక డ్‌ దంల శృకంగా కదిలే యుద్ధకళకు 1727-28లో నిజాం-ఉల్‌-ముల్ఫ్బ్‌ను 'బాజీరావ నిపుణుడు సొర్టోద్‌ పోరు ఉత్తమ ఉదాహరణ) అని మాంట్‌గొమరీ అంతటి ఆధునిక యుద్ధ మవయు దుకు ప్రస్తుతించాడు? వేల సంవత్సరాల చరిత్రలో ప్రపంచంలో ఎన్నో వేల ద్ధాలు జరగగా, అత్యద్భుతంగా సేనలను నడిపించి చరిత్రాత్మక విజయాలను సాధించిన మహావీరులు వందల సంఖ్యలో ఉండగా వారిలో ముఖ్యంగా బాజీరావునే గుర్తుచేసుకోవలసిన (ప్రత్యేకత ఏమిటి? 22 ఫీ ఇవీ చరిత్ర ఎం.వి, ఆర్‌శాస్త్ర

నేలకరిచిన నిజాం “మవోమవాో మొగలులనే | 'లులనే మట్టి కరివీంచాను. ముస్టీ మరారాలు నాకో లెక్కా అనుకున్నాడు నిజాం-చఉలొ-ముల్బ్‌. అతడు వట్టి అవాంకారి కాదు. రణ తం(్రాల్లో ఆరితేరి మవోనైన్వాలను ఓదించి ఉద్దంద విందాలెందరినో పిండి చేసిన అనుభవశాలి. నిజాం-ఉల్‌-ముల్క్‌ దక్కను సుబేదారు. అలాగని మొగల్‌ చక్రవర్తికి తాబేదారు కాదు. తన దారికి అద్దు తగిలితే పాదుషానైనా అతడు లెక్క చేయడు. 18వ శతాబ్దిం మొదటి పాదంలో మొగలు రాజ్యంలో అతడి కత్తికి ఎదురులేదు. 1720లో అతడు మాళవ గవర్నరుగా ఉన్నప్పుడు ఢిల్లీలో చక్రం తిప్పుతున్న సయ్యద్‌ సోదరులు కక్షగట్టి వెనక్కి పిలిపిస్తే నిజాం తిరగబడి పెద్ద సైన్యంతో వెళ్లి దక్కనును ఆక్రమించాడు. తన మీదికి దండెత్తిన ఢిల్లీ సైన్యాన్ని చిత్తుగా ఓడించి, సయ్యద్‌ల ముక్కున గుద్ది దక్కను సుబేదారుగా తనను గుర్తించే ఫర్మానా రాబట్టాడు. మూడేళ్ల తరవాత ఢిల్లీ దర్బారుకు వజీరు హోదాలో వెళ్ళి చక్రవర్తితో సరిపడక దక్కనుకు నిజాం తిరిగి వచ్చాడు. అక్కడ తనను భారీ సేనతో ఎదిరించిన సుబేదారు ముట్రేజ్‌ఖాన్‌ తల నరికి వెండి పళ్ళెంలో పెట్టి మొహమ్మద్‌ షా చక్రవర్తికి కానుకగా పంపించాడు. దాంతో వేరే దారి లేక మహమ్మద్‌ షా తోక ముడిచి మళ్లీ నిజాంనే దక్కన్‌ సుబేదారుగా నియమిస్తూ ఫర్మానా ఇచ్చాడు. అది మొదలుకుని పేరుకు సుబేదారు అయినా నిజాం-ఉల్‌-ముల్క్‌ సర్వస్వతంత్రంగానే దక్కనును ఏలుతున్నాడు. దక్షిణాదిన స్వతం[త్ర రాజ్యస్థాపనకు సన్నాహాలు చేస్తున్నాడు. అప్పుడు దక్కనులో మరారాల (ప్రభ ఉజ్వలంగా వెలిగి పోతున్నది. తన రాజ్యకాంక్ష నెరవేరాలంటే ఏనాటికైనా వారితో ఘర్షణ తప్పదని నిజాంకు తెలుసు. అందుకే మొదటి నుంచీ తెలివిగా పథకం వేశాడు. కాలూ చెయ్యీ కూడదీసుకుని తాను కుదుటపడేవరకూ మరాఠాలతో మంచిగానే ఉన్నాడు. 1728లో ము(్రేజ్‌ఖాన్‌ను జయించేందుకు ప్‌మ్వా బాజీరావు సైనిక సహాయాన్ని తీసుకున్నాడు. (తమకు ప్రధాన శత్రువైన ముబ్రేజ్‌ఖాన్‌ పీడ విరగడ చేసుకోవటానికి బాజీరావు తమకు పాత విరోధి అయిన నిజాంకు వ్యూహాత్మకంగా

సహకరించాడు). తనపైకి చ(క్రవర్తి ఉసిగొలిపిన శత్రువులందరి అడ్డు తొలగించుకొని దక్కనులో కాలు నిలదొక్కుకున్నాక మరాఠాల పనిబట్టేందుకు నిజాం ఆయత్తమయ్యాడు.

దానికి చాలా ఒడుపుగా వ్యూహం పన్నాడు. ముందుగా - మరారాల దాడికి తేలికగా లోనయ్యే జెరంగాబాదు నుంచి దూరంగా, సైనిక రక్షణ దృష్ట్యా పటిష్టమైన హైదరాబాదుకు తన రాజధానిని మార్చాడు. తరవాత - సాహు పక్షంలోని పెద్ద సర్దార్లు, గొప్ప సేనానులు కొందరిని జాగీర్లతో, ఇతర (ప్రలోభాలతో బుట్టలో వేసుకున్నాడు. ఈ పన్నాగంలో భాగంగానే ప్రతినిధి శ్రీపతిరావును మంచి చేసుకున్నాడు. 'మరీ నా రాజధాని నుంచి కూడా మీరు “చాథ్‌ వసూలు చేయడం నాకు నామర్దా కదా? మంచి జాగీరు ఇస్తాను. దాన్ని తీసుకుని హైదరాబాదును చౌధ్‌ నుంచి మినహాయించండి” అని శ్రీపతిరావు ద్వారా సాహుకు బేరం పెట్టాడు. బాజీరావు అంటే గుడ్డి ద్వేషంతో రగులుతున్న శ్రీపతిరావు నిజాం ప్రతిపాదనను అంగీకరించమని సాహు రాజుకు నచ్చచెప్పి ఒప్పించాడు.

తొలుత హైదరాబాదుకు మాత్రం మినహాయింపు పొందిన నిజాం... దక్క్మనులోని మొత్తం ఆరు సుబాల్లోనూ చౌథ్‌ కట్టేది లేదని కొన్నాళ్లకు అడ్డం తిరిగాడు. ఇదేమి పనయ్యా అని శ్రీపతిరావు మొత్తుకుంటే ఏకంగా సాహు అధికారానికే ఎసరు పెట్టాడు. మొగలు చడ్రవర్తి ఏనాడో అంగీకరించిన సాహు ప్రభుత్వపు హక్కును తిరగదోడి, కొల్దాప్రూర్‌లోని దాయాది శంభాజీని ఎగదోసి అతడి చేశా చాధ్‌ అడిగించాడు. 'మీ ఇద్దరిలో అసలు హక్కుదారుథెవరో ముం తేలాలి, నా దగ్గరికి మీ మనుషులను పంపి ఎవరి వాదన వారు వినిపించండి. అన్నీ విన్నాక ఎవరిది న్యాయమో నేను నిర్ణయిస్తొనని స్తాహుకు కబురు పంపాడు.

శ్రీపతిరావుకు ఇందులోని మర్మం అర్థం కాలేదు. 'సరే! అలాగే చేద్దాం. నిజాం దగ్గరికి ఎవరినైనా పంపి మన హక్కేకుటో తెలియజెబుదామని రాజుకు అతడు సలహా ఇచ్చాడు.

బాజీరావుకు చిగ్రెత్తింది. అమాయకంగా నిజాం వలలో పడకండి. అతడి మోసాన్ని (గహించండి అని అతడు రాజును వారించాడు. తమను దెబ్బ తీసేందుకు కొంతకాలంగా పథకం (ప్రకారం నిజాం వేస్తున్న ప్రతి అడుగునూ గుర్తు చేశాడు. మనం జాగ్రత్త పడి వెంటనే యుద్ధంలో అతడ్జి నాశనం చేయపోతే అతడే మనల్ని నాశనం చేసి తీరుతాడు ' అని హెచ్చరించాడు. సాహు సరేనన్నాడు.

ఆ సంగతి తెలిసి నిజాం వికటంగా నవ్వాడు. మారారాల్లో అంతర్యుద్ధం తెచ్చి, పెద్ద పైన్యంతో శంభాజీని తనవెవు తివూకున్నందున మరాఠాలను సునాయానంగా సలిపేయ్యగలనని అతడు మిడిసిపదాడు. తన అంచనాలన్నిటినీ తలకిందులు చేయగల శక్తి బాజీరావుకు ఉన్న సంగతి అతడు (గ్రహించలేదు.

మొగల్‌ చక్రవర్తి సైన్యాన్ని ముమ్మారు చిత్తు చేసిన మహాయోధుడిగా ఆ కాలంలో నిజాంకు పెద్ద పేరు. అతడి శతఘ్ని దళాన్ని తలచుకుంటేనే శత్రువులకు హడలు. ఉభయ పక్షాలూ మామూలు సాంప్రదాయిక 'పదతిలో యుద్ధం చేసినంతవరకూ నిజాంను ఎవరూ జయించలేరు. కానీ మరాఠాలది మామూలు పద్ధతి కాదు. శత్రువుతో బాహాబాహి తలపడి, ఎట్టిపరిస్థితిలోనూ విరోధ్ధిక్రి వెన్నుచూపకుండా చివరి వీరుడు నేలకొరిగేవరకూ పోరాడి వీర మరణానికి అర్రులు సాచే రాజపుత్రుల వంటివారు కారు మరాఠాలు. వారితో యుద్ధం నీడలతో యుద్ధం వంటిది. మెరుపు దాడి వారి (ప్రత్యేకత. వారి రణతంత్రాన్ని పోల్చుకోవడం కంటే పాదరసాన్ని పట్టుకోవటం తేలిక.

24 ఫా ఇబ్‌చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌,శ్నొస్తే

అసలు - సేనల మోహరింపు, కదనానికి కదలికలలోనే నిజాం తీరుకూ, మరారాలకు విపరీత వ్యత్యాసం ఉంది. ముందు అ(గ్రదళం. దాని వెనక కుడి, ఎదమల చతురంగ బలాలు కాపు కాస్తుండగా మధ్యలో ప్రధాన సైన్యంతో నిజాం! ఆ వెనుక రిజర్వు దళం; ఇతర మందీ మార్చలం. గుమాస్తాలు, పరిచారకులు, వంటవారు, సామాన్లు మోసేవారు, సామాన్లు సరఫరా చేసే కాంట్రాక్టర్లు, దుకాణాల వారు, వార్తాహరులు, గూఢచారులు, నాట్యగత్తెలు, ఫకీర్లు...! యుద్ధం చేసే సైనికుల కంటే నావాబాపతుల జనం సంఖ్య ఎక్కువ! నడిచే ఊరు లాంటి ఈ భారీ పరివారం నెమ్మదిగా తప్ప కదలలేదు. అన్నట్టు, దీనికి తోడు శతఘ్నులు! ఎదుట పడిన వార్‌ని తునాతునకలు చేయగలవు. ఎంతటి కోటలనైనా కూల్చగలవు. కాని అవి వేగంగా పరిగెత్తలేవు. ఎందుకంటే శతఘ్నులను లాగేవి ఎడ్లు. వాటి వేగం వాటిది! మైదాన ప్రాంతాల్లో ఏమోగాని కొండలు, గుట్టలు, లోయల వెంబడి ఎగుడుదిగుళ్ల దారిలో ఇంత భారీ లంపటంతో శత్రువును వెంటాడాలంటే తలప్రాణం తోకకు రావలసిందే!

ఇక ఆవలివైపు మరారాలకు ఈ బాదరబందీ ఏదీ లేదు. వారి దగ్గర శతఘ్నులు కాదు

• నాటు తుపాకులు కూడా లేవు. డాలు, కత్తి బల్లెం వారి (పధానాయుధాలు. గుర్రం వారి వాహనం. కొండలు, కోనలు చిరపరిచితాలు కనుక కళ్లు మూసుకుని దూసుకుపోగలరు. ఎక్కడ ఏది దొరికితే ఆది తినడమే! నిద్రవస్తే ఎక్కడ పడితే అక్కడ పడుకోవటమే తప్ప వంట, గింట, బస ఏర్పాట్లకు సామాన్లను, మనుషులను వారు మోసుకుపోరు. శత్రు రాజ్యంలో ఊళ్లు దోచుకునేటప్పుడూ దింగారం, వెండి నగలు, నగదే తప్ప సరుకులు, సామాన్లు సంగ్రహించరు. ఎక్సెస్‌ లగేజి సమస్య ఉండదు. కాబట్టి మెరపు వేగంతో వారు కదలగలరు. అధాటున శత్రువుపై దాడి చేసి కన్ను మూసి తెరిచేంతలో మాయమవగలరు.

మహారాష్టలో వానాకాలం ఎవరూ యుద్దాలు చేయరు. దూర దేశాలకు యుద్ధం నిమిత్తం వెళ్ళిన సైనికులు కూడా వర్షరుతువు కల్లా స్వస్థలానికి తిరిగి వచ్చి ఇంటి దగ్గర వ్యవసాయం చేసుకుని దక్కనులో మళ్లీ సీజనులో సైనిక దుస్తులు ధరించడం రివాజు. అ ఏడు వర్షాకాలం గడిచేంత వరకూ ఆగి 1727 నవంబరు మధ్యలో సాహు రాజ్యంపై శంబాజీ సైన్యంతో కలిసి దందెత్తాలని నిజాం నిశ్చయించాడు. అ సంగతి వేగుల ద్వారా బాజీరావుకు తెలిసింది. తమను ముట్టడించడానికి ముందే శత్రువుపై ఎదురుదాడి చేయదలిచి, కుండపోతగా వర్నాలు కురుస్తుండగానే ఆరేడు వేల అశ్వదళంతో ఆగస్టు చివరిలోనే చిచ్చరపిడుగులా బయలుదేరాడు.

ఆ తరువాత జరిగింది ప్రపంచ యుద్ధ నిపుణులనే ఆశ్చర్యపరచిన చరిత్రాత్మక సంగ్రామం!

కొద్దిపాటి ఆశ్విక దళంతో బాజీరావు ఎక్కడా ఎక్కువకాలం ఆగకుండా అడ్డుతగిలిన వారిని సంహరించుకుంటూ దూసుకువెళ్లి నిజాం పాత రాజధాని బెరంగాబాద్‌ మీద పడ్డాడు. దానినీ, పక్కనే ఉన్న జాల్నా జిల్లానూ యథేచ్చగా కొల్లగొట్టాడు. కబురు తెలిసిన నిజాం ఉలిక్కిపడి జెరంగాబాద్‌ రక్షణకు ముటాహుటిన సైన్యాన్నీ తరలించాడు. అది అడంగు చేరేలోపే బాజీరావు మాహర్‌ పట్టణానికి, అక్కడి నుంచి జాఫరాబాద్‌కు తరలి నిరాఘాటంగా 'నగానట్రా దోచుకున్నాడు. నిజాం సేన తనను చేరుకొనేలోపే గజిబిజిగా కదిలి ఉత్తర బేరార్‌ను కొల్లగొట్టాడు. అక్కడి నుంచి 'హఠాత్తుగా ఉత్తరం వైపు తిరిగి హడగావ్‌ మీద పడి పశ్చిమానికి చక్కరుకొట్టి ఖాందేళ్‌లో తేలాడు. రోజుకు ముఫ్ఫై నలఖై మైళ్ళ చొప్పున ప్రయాణిస్తూ బాజీరావు తన రాజ్యంలో ఊరు తరవాత ఊరును కొల్లగొడుతూంటే నిజాంకు ఎం.వి,ఆర్‌.శాస్త్ర నేంకరిచిననిజాం శ 25

దిక్కుతోచలేదు. సేనలను ఎటువైపు పరిగెత్తించినా, బాజీరావు దండును అందుకోవడం సాధ్యపడలేదు. ఎక్కడా నిలకడగా సంకుల సమరం సాగించకుండా, ఇట్టే పోరాడి అట్టే మాయమయ్యే మరారాలను ఎంత భారి అశ్వదళం, బండ్లకొద్దీ ఎన్ని శతఘ్నులు ఉండీ, నిజాం పట్టకోలేకపోయాడు. వెనకా ముందూ, కుడీ, ఎడమా దాడుల వరసతో నిజాంకు చెమటలు పట్టించిన మీదట బుర్దాన్‌పూర్‌ను దోచుకొని, దగ్ధం చేయబోతున్నట్టు భ్రమగొాలిపి, కొద్ది బలగంతో ఆ నగరం దిశగా బాజీరావు కదిలాడు. ఎలాగైనా అతడిని అడ్డుకోవాలని తన నలఖై వేల సైన్యంతో చస్తూ పడుతూ పరుగెత్తి బుర్హాన్‌పూర్‌, చేరితే అక్కడ బాజీరావు అయిపు లేడు. “ఎక్కడ ఆ సైకాన్‌? గాలిలో కలిశాడా, నరకానికి పోయాడా?” అని నిజాం- ఉల్‌-ముల్క్‌ చిందులు తొక్కుతుండగా బాజీరావు రెండు పెద్ద నదులు తపతి, నర్మ్శదలను దాటి ఎవరూ ఊహించని రీతిలో గుజరాత్‌కు మరలాడు. ఇక ఇలాగైతే లాభం లేదని, పీష్వా సొంత స్థావరాన్నే ముట్టడించి బుద్ధి చెప్పాలనుకుని నిజాం భారీ సైన్యంతో పుణె మీద విరుచుకుపడ్డాడు. ఆ సమయానికి అక్కడి సేనలు చాలా వరకు బాజీరావుకు సాయంగా వెళ్ళాయి. ఏమి చేయాలో తోచక సాహు రాజు పురందర్‌ కోటలో తలదాచుకుని, బాజీరావును తక్షణం తిరిగి రమ్మంటూ ఆర్తనాదాలు చేశాడు. నిజాం వికటాట్టహాసంతో పుణెలో ప్రవేశించి, శంభాజీని రాజుగా ప్రకటించాడు. ఓ రాజపుత్ర కన్యనిచ్చి అతడికి పెళ్ళి కూడా చేశాడు. నా ద్రైదేరావుకు ఈ సంగతి తెలిసింది. అయినా బెంబేలు పడి పూణెకు పరుగున పోలేదు. చెర టను నువ్వు పట్టుకుంటే నీ కోటను నేను పట్టుకుంటానని ఆగ్నేయం దిక్కుకు మరలి ంగాబాడ్‌ను కొల్లగొట్టాడు, ఆయువు పట్టు మీద దెబ్బ తగలడంతో నిజాం కంగారుపడి ఫణి నుంచి ఆఘమేఘాల మీద బెరంగాబాద్‌కు ససైన్యంగా పరుగుపెట్టాడు. నెలల తరబడి న గైకకోనల వెంబడి వందల మైళ్లు పిచ్చెత్తేలా పరుగులు తీయించిన మీదట బెరంగాబాద్‌కు మైళ్ళ దూరంలోని పాల్ధేడ్‌ వద్ద బాజీరావు అతడి కోసం కాచుకుని ఉన్నాడు. సరైన స్థలం, సమయం ఎంచుకునీ శత్రువుతో ముఖాముఖి తలపడ్డాడు. నిజ: అశ్వబలం, శతఘ్నిదళం, ఇతర మందీమార్చలం మొత్తం 40 వేల బలగంతో సగం స్ట దావరి దాటవలసి వచ్చింది. అంతా ఒకేసారి కట్టకట్టుకుని దాటటం కుదరదు. పంపాష రోనికాం ముందుగా నది దాటి, మిగతా వారి కోసం ని వెనక్కి అ అదను భక్తం” న్యం ఈ ఒడ్డున, శతఘ్సులు ఆ ఒద్దున ఉండి వలసి ల్సింల పారం ఆగ వేచి ఉన్నబాజీరావు తన అశ్వదళంతో నిజాం మీదికి ఉరి . పథకం తరిమి ఆగి మెరుపు దాడులు చేసి మాయమవుతూ శుసేనను నీళ్లు పుట్టని (ప్రాంతానికి అ రగిలి కనైరలో ఇరికించాడు. నీళ్లు సామాన్లు మోసుకొచ్చే గాడిదలను, బండ్లను తనే గలి దప్పులతో నిజాం సేన అలమటించేట్టు చేసి ఎటూ తప్పించుకోలేకుందడా చేసు లక చుట్టముట్టాడు. అప్పటికి ఏకబిగిన 700 మైళ్లకు పైగా గుర్రపు స్వారీ ఉతమ ్మానలో అలుపూ సాలుపూ లేదు. నాటికి అతడి వయసు 28 కాగా నిజాం మళ్లినపార్త్‌ *పకవారు. చంద్రసేన్‌ యాదవ్‌, ఆవాజ్‌ఖాన్‌ లాంటి నిజాం సర్దార్లూ వయసు సాగించటం (రాలకు దాణాలేక, తమకూ అన్నం నీళ్లులేక నకనకలాడుతూ పోరు చటం చేతకాక వారు చేతులెత్తేసి కాళ్ళ బేరానికి వచ్చారు. దక్కనులోని ఆరు సుబాల్లో ఛౌథ్‌, సర్దేశ్‌ముఖిలను బకాయిలతో సహా చెల్లించి, మరారా (ప్రభువుగా సాహు ఆధిపత్యాన్ని 26 ఫా ఇదీ చరిత్ర ఎం.వలి.ఆర్‌.శ్యాస్త్రి

అంగీకరించే షరతులపై 1728 మార్చిలో సంధి కుదిరింది. అప్పటికి బాజీరావు సుడిగాలి దండయాత్రను (ప్రారంభించి ఏడు నెలలు, పాల్టేడ్‌ దిగ్విజయంతో బాజీరావు సత్తా ఏమిటో అందరికీ తెలిసి వచ్చింది. శ్రీపతిరావుల వంటి వారి దుర్చోధలకు చెవి ఒగ్గడం మాని, సాహు కూడా అప్పటి నుంచీ పీష్వా చెప్పినట్టే నదచుకోసాగాడు.

పాళ్టేడ్‌ పరాభవంతో నిజాం-ఉల్‌-ముల్క్‌ కధ అయిపోలేదు. తొమ్మిదేళ్ల తరువాత మళ్లీ అతడు తగుదునంటూ బాజీరావు జోలికొచ్చాడు. మళ్లీ ఫోర పరాజయం పాలయ్యాడు.

అది ఇంకో రసవత్తర గాధ.

మాళవ, గుజరాళ్‌ స్థానాలకు నయానో భయానో మరారా ్రాబల్యాన్ని విస్తరించి, పోర్చుగీసు వారిని మట్టి కరపించిన మీదట బాజీరావు 1737లో ఢిల్లీ మీదికి దండెత్తాడు. రాజధానిని అతలాకుతలం చేసి చక్రవర్తి మహమ్మద్‌ షాను గడగడ లాడించాడు. మంత్రులు, 'సినాపతులు, సర్దార్లు లెక్కకు మిక్కిలిగా ఉండి కూడా బాజీరావు ధాటిని ఒక్కరూ అద్దుకోలేక పోవటంతో మొహమ్మద్‌షాను పిరికితనం ఆవహించింది. బాజీరావు మళ్లీ దాడి చేస్తే తిండి దండుగ సేనానులెవరూ అడ్డుకోలేరు కనుక తన గతి ఏమిటా అని బెంటేలుపడిన భయవిహ్వల స్థితిలో నిజాం-ఉల్‌-ముల్క్‌ ఒక్కడే రక్షకుడిగా కనపడ్డాడు. గతంలో అతడు తన మీదే తిరగబడిన సంగతి కూడా మరిచిపోయి వెంటనే వచ్చి మరారాల బారి నుంచి సామ్రాజ్యాన్ని కాపాడమని పాదుషా దేబిరించాడు. పాల్టేడ్‌ దెబ్బతో దిమ్మతిరిగి మళ్లీ మరారాల తెరువు పోకుండా తలవాల్చుకుని ఉన్న నిజాంకు తోక లేచింది. ఢిల్లీలో మేళతాళాలతో ఘన స్వాగతం ఇచ్చి, నెమలి సింహాసనం దిగి వచ్చి పాదుషా అతడిని అక్కున చేర్చుకున్నాడు. వెలలేని కానుకలతో, అత్యున్నతమైన “అసఫ్‌జా' బిరుదుతో సత్కరించి “నా సైన్యాన్ని నా సర్వస్వాన్నీ' నీ చేతుల్లో పెడుతున్నాను. మాళవ, గుఖరాత్‌ల నుంచి మరారాలను తరిమేసి ఆ రాజ్యాలను నువ్వే తీసుకో అన్నాడు. నిజాంకు ఆశపుట్టీ సరేనన్నాడు. వానలు వెనకబట్టగానే తుపాకులు, ఫిరంగులు తీసుకుని అట్టహాసంగా 70 వేల సేనతో మాళవ మీదికి దండెత్తాడు. ఇక మరారాల పని ఖాలీ అని అందరూ అనుకున్నారు.

ఆ సమయానికి పోర్చుగీసు వారితో పోరులో బాజీరావు తలమునకలుగా ఉన్నాడు. కబురు అందగానే 80 వేల సేనను పోగేసి హుటాహుటిన నర్మద దాటి ఉత్తరాదికి తరలాడు. 1787 డిసెంబరులో రెండు సేనలూ భోపాల్‌ వద్ద తారసపడ్డాయి. వెనక సరస్సు, ముందు, పక్కల సైనిక రక్షణతో దుర్భేద్యమైన భోపాల్‌ కోటను ఆక్రమించి, చుట్టూతా సైన్యాన్ని పెట్టుకుని బాజీరావు రాక కోసం నిజాం వేచి ఉన్నాడు. ఎటూ సందు లేకుండా మరారాలకు దిగ్బంధం చేశాననే నిజాం అనుకున్నాడు. అతి జాగ్రత్తగా తాను పన్నిన వ్యూహమే తన మెడకు పాశమవుతుందని అతడు ఊహించలేకపోయాదు.

బాజీరావు సేనలతో నలువైపులా చుట్టుముట్టి బయటి నుంచి గడ్డిపరక కూడా కోట లోపలికి పోకుండా అద్దగించాడు. ఆహారపు నిల్వలు అయిపోవడంతో కొన్నాళ్లకు హాహాకారాలు మిన్నుముట్టాయి. వెంటనే సైన్యంతో వచ్చి ఆదుకోమని హైదరాబాద్‌లోని తన కుమారుడు నాసర్‌ జంగ్‌కు నిజాం కబురు పంపాడు. అతడు ఉన్నపళాన బయలుదేరాడు. అ సంగతి బాజీరావు ముందుగానే ఊహించాడు. తమ్ముడు చిమ్నాజీ ఖప్పాను తపతి తీరాన కాపలా పెట్టి అతడిని అడ్డగించాడు. బయటపడేందుకు అన్ని యత్నాలూ భగ్నమవడంతో నిజాం విధిలేక రాజీకి దిగివచ్చాడు. మాళవ మీద సర్వాధికారాలను మరాఠాలకు దఖలు పరిచి, ఎం.వి,ఆర్‌,శాస్త్ర నలకరిచిననిజాం ఇ 27

ఆ(గ్రా సమీపంలోని చంబల్‌ నది నుంచి నర్మద వరకూ విశాల ప్రాంతాన్ని వారికి అప్పగించి, 50 లక్షల రూపాయల పరివారాన్ని చెల్లించేందుకు చక్రవర్తి తరఫున 1738 జనవరి 7న ఒడంబడి, నిజాం బతుకు జీవుడా అని బయటపడ్డాడు.

దక్క్మనులో తమకు పక్కలో బల్లెం లాంటి నిజాం రెండుమార్లు తన చేతికి చిక్కినా, అతణ్ని నాశనంచేసి శాశ్వతంగా అడ్డు తొలగించుకునేందుకు అవకాశం వచ్చినా రెండు సార్లూ బాజీరావు అతణ్ని ఎందుకు విడిచిపెట్టాడన్నది చరిత్రలోని మిస్టరీల్లో ఒకటి. బహుశా మొగలు సింహాసనం పట్ల సాహుకు గల చిభళ్రమైన గౌరవభావం ఇందుకు కారణమై ఉండవచ్చు. లేదా - చంపదగిన శత్రువు చేత చిక్కిన (ప్రతిసారి భారత చరిత్రలో ఆది నుంచీ హిందూ ప్రభువులను కమ్మిన జీవకారుణ్యమే -బాజీరావునూ అవహించి ఉండవచ్చు. ఏమైకేనేమి కుటిలాత్ముడైన శత్రువును అవకాశం వచ్చినప్పుడు నిర్మూలించకుందడా చూపిన భెదార్యం మూలంగా దక్షిణాదిన మరారాలకు నిజాం రాజ్యం శాశ్వతమైన బెడద అయింది. కాలక్రమంలో మరాఠాలపై బ్రిటిష్‌ వారు తుపాకులు ఎక్కుపెట్టేందుకు ఆ ముస్లిం రాజ్యమే వాటంగా ఉపయోగపడింది. నిజాం పట్ల చూపిన ఉపేక్ష కాలసర్పమై కడకు మరాఠా మహాశక్తినే కాటు వేసింది!

మరారాల చారిత్రక తప్పిదాల్లో ఇదొకటి!.... 28 సొ ఇబీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌శాస్త్రీ

ఛత్రసాల్‌ ఛత్రం

భత్రసాల్‌ను మళ్ళీ విధి వెక్ళిరించింది.

చిన్నతనం నుంచీ అతడికి అన్నీ కష్టాలే. బుందేల్‌ఖండ్‌లో మొగల్‌ సొమ్రాజ్యంపై తిరగబడ్డ అతడి తంధదిని, తల్లిని ఒక నమ్మకద్రోవా సాయంతో బెరంగజేబు మనుషులు చంపేశారు. అప్పుదు ఛతసాల్‌కి వన్నెందేళ్లు, నానా అవస్థలు పడి పెద్దయ్యాక తన తండ్రి మీద అభిమానం గల రాజా జయనింగును ఆ(శ్రయించాడు. అముదాయన దక్తునులో మొగలు సుఖేదారుగా మరారాలతో యుద్దాలు చేస్తున్నాడు. ఛభ్యతసాల్‌ను, అతది అన్నను మొగల్‌ సైన్యంలో చేర్చుకున్నాడు. వరాక్రమంతో పాదుషాను మెన్పించమన్నాదు. దేవగథ్‌ యుద్ధంలో ఛతసాల్‌ మరాఠాలపై వీర విహోరం చేసి ఒళ్ళంతా గాయాలైనా లెక్టు చేయక పోరాదీ మొగలులకు గొప్పు విజయం సాధించి పెట్టాదు. ఆ విజయానికి అంతా మురినిపోయారే గానీ దానికి కారకుదైన ఛత్రసాల్‌ను ఎవరూ పట్టించుకోలేదు. యుద్ధంలో పాల్గొన్న ముసల్మానులందరికీ పాదుషా నుంచి గొవ్స బఐవుమానాలు అందాయి. ఛ్యతసాల్‌కు కనీసం ఒక మంచి మాటయినా దక్ళులేదు.

ఛత్రసాల్‌కు దుఃఖం వచ్చింది. తన మీద తనకే అసవ్యాం వేసింది. సుక్షత్రియ కుటుంబంలో పుట్టి, ముసల్నాన్స పంచన చేరి వారి గుర్తింపు కోసం అంగలార్చడమేమిటని అనుకున్నాదు. తం'డ్రిలాగే తానూ ధర్మదీక్షతో మొగలులపై పోరాడాలని నిశ్చయించాడు. చేతిలో ధనంగాని, బలగం లేని నిస్సహాయ స్థితిలో వందల మైళ్ల దూరంలోని స్వస్థలానికి తిరిగి వెళ్ళి పోరాటం నడపటం తనకు శక్తికి మించిన పనిగా అతడికి తోచింది. అందుకని మొగలులకు వ్యతిరేకంగా యుద్ధం సాగిస్తున్న పొందూ (ప్రభువులెనరి పక్షంలోనైనా చేరిపోవడమే ఉత్తమమని భావించాడు. అలా తాను ఆశ్రయించి, సేవించడానికి అన్ని విధాల యోగ్యుడిగా ఒకే ఒక్క హిందూ వీరుడు అతడికి కనిపించాడు :

శివాజీ!

మొగలు మహాసా(మ్రాజ్యాన్ని నిర్భయంగా ఎదిరించి, బెరంగజేబును గడగడలాడిస్తున్న శివాజీయే తనకు శరణ్యమన్న ఆలోచన కలగగానే ఛత్రసాల్‌ ఆయనను వెదుక్కుంటూ కొద్ది పరివారంతో బయలుదేరాడు. అప్పట్లో దక్కను నుంచి మరారా రాజ్యంలో అడుగుపెట్టటం మహాకష్టం. రహదారుల మీద గట్టి నిఘా ఉంది. అనుమతి లేకుండా శేత్రురాజ్యం నుంచి తమవైపు ఎవరు అడుగుపెట్టినా, తమ నుంచి అటుకేసి పోతున్నా గస్త్రీదళాలు అటకాయించి (హ్రాజాలు తీసేవి. దీనికి తోడు దట్టమైన కీకారణ్యాలు. వాటి నిండా క్రూరమృగాలు. కాలు పెట్టరాని కొండలు, లోయలు. వాటి మధ్యే కాలే కడుపులతో, ఎండే గొంకులతో వందల మైళ్లు పళ్లలిగువన ప్రయాణించి ఛత్రసాల్‌ పరివారం ఎట్టకేలకు మహారాష్ట్ర చేరుకుంది.

అప్పుడు శివాజీ సింహగఢ్‌ కోటలో విడిది చేసి ఉన్నాడు. అతి కష్టం మీద ఛత్రసాల్‌ ఆయన దర్శనానికి అనుమతి సంపాదించాడు. చుట్టూ కొండచరియల సహజ రక్షణతో... కొండలను కలుపుతూ దుర్భేద్యంగా నిర్మించిన ఉక్కులాంటి గోడలతో ఆరు (బ్రహ్మాండ (ప్రాకారాలతో ఆకాశమంత ఎత్తున ఉన్న సింహగఢ్‌ కోట వైభవాన్ని చూడటానికి అతడి రెండు కళ్ళూ చాలలేదు. అతి ప్రయాసతో పైకి చేరుకున్న ఛత్రసాల్‌కు శివాజీని చూడగానే బడలిక అంతా పోయింది. ఉత్సాహం ఉప్పాంగింది.

శివాజీ లేచి ఛత్రసాల్‌ను సాదరంగా అహ్వానించి తన పక్కన కూచోబెట్టుకున్నాడు. సగౌరవంగా అతిథి మర్యాదలు, కుశల ప్రశ్నలు అయ్యాక ఛత్రసాల్‌ తన పరిస్థితి విన్నవించి అసలు విషయాన్సిక్రి వచ్చాడు,

“మహారాజ్‌ ఇవాళ హిందూ దేశానికి ఏకైక ఆశాజ్యోతి తమరే. మీ పరాక్రమంతో, మీ ధర్మదీక్షతో జాతి మొత్తానికి తమరు అదర్శంగా నిలిచారు. అందుకే ఇంత దూరం మిమ్మల్ని వెతుక్కుంటూ వచ్చాను. మీ సేవలో తరించి, మీ పక్శన నిలబడి పోరాడటం కన్నా ప్రపంచంలో నేను కోరదగింది మరొకటి లేదు” అని ఉద్వేగంతో అత్మసమర్పణం కావించుకున్నాడు.

శివాజీ దీర్చంగా ఆలోచించి, కొంత సేపటికి ఛత్రసాల్‌ భుజం మీద అప్యాయంగా చెయ్యి వేసి (పేమాభిమానాలతో కర్తవ్య బోధ చేశాడు.

0 01276 మల6! ౦0గ640ల జడే 920606 90 10ల! 765౪006 మరే 690 2%6 1౬41 రేంం[0ం” 16 ఘైుటంకోం 200/1! 312” ₹06 గేద ఇంకే గేం 5 206 251 1ం00020 రంంల1011 206! 26 ఇలా రల కుల గుంం జ 10161609. 0£ 20208 30౪, 1 ఇ/11 తంరా201 కలు ఇగలుగం జురే 0+0% శం 1203, 0” 2006 00-00౯|26౦౧...

, ఎఅటళురు ల 40 ౦౯ 2676 1216) 1౯౧” ఖు జయ్యిగ అం! 116

ా2రీలగ, 8250 6 50౯6, జం6ే1యుకంర్పగు ₹/111 0101606909. . ...

1%010గ015 304 ఇ ₹ల౦053ం655 30౬1 00400 206 యగం:1021136

౦ రూం. 2 న రాగం ౪6 2620య 416 లలు 1ం ఈణం ౦%

(ఏం 6666 1 06 కల 1 13 సేలటం6 లల్టుండలుం 10 ౧౦౧౫ల౫౦6

క05 60065 12 001 094 శేంగషంలం..." [4 బని (424 లెంగ4ం/ూ ౧20 ₹[ వింళైంంక, ౧౯. ౮2-౮౩] 30 సీ ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌,శాస్తీ

(మ్య్రమా! నీ శత్రువులను జయించి లొంగటీయి. నీ రాజ్యాన్ని నువ్వ

గెలుచుకో, చక్రవర్తి నైన్వాన్ని నాశనం చేయి. తురకలను, మొగలులను వధించు!

ఆ మోనవు జుతిని ఎమ్సుడూ నమ్మకు! వారు నీ జోలికి వస్తే నేను వారి దృష్టి

మరలించి, వారి పథకాలను భగ్నం చేసి నీకు నవాకరిస్తాను... నీ మాతృభూమికి

మరలు, సైన్వం తయారు చేయి. దురాశక్రమదారులను గెంటెయ్యి. కత్తి పట్టు.

కన్హయ్య (కృష్ణుడు) నిన్న కాపాదతాడు... గెలిచావా, నీ రాజ్వాన్ని తిరిగి పొందుతావ.

నీ పేరు చిరస్థాయిగా నిలుస్తుంది. అలాగాక ఇక్కడ ఉంది శత్రువుతో పోరాదిలే

దానివల్ల వచ్చే క్తీర్తి నాదవుతుంది. కాబట్టి నీ రాజ్యంలోనే యుద్ధం సాగించడం

మంచిది” -

అని ధీరోదాత్తంగా కర్తవ్యం బోధించి శివాజీ తన ఒరలోని కత్తిని ఛత్రసాల్‌ చేతికిచ్చి విజయీభవ అని దీవించి పంపాడు. అంతదాకా ఆవహించిన నిరాశా నిస్బృహల చీకట్లు తొలగి బుందేల్‌ వీరుడి మనసంతా మహాపురుషుడిచ్చిన ఉత్తేజపు కాంతిపుంజాలకో వెలిగి పోయింది. వట్టి సలహాతో సరిపెట్టక - ఎప్పుడు కష్టం వచ్చినా సాయపడతానని శివాజీ అంతటివాడు ఇచ్చిన భరోసాతో ఛత్రసాల్‌కు వెయ్యి ఏనుగుల బలం వచ్చింది. దైవం మీద నమ్మకంతో, అచంచల ఆత్మవిశ్వాసంతో మాతృభూమి విముక్తికి కంకణం కట్టుకుని అతడు బుందేల్‌ఖండ్‌కు బయలుచేరాడు. అది 1670 సంవత్సరం. అప్పుడు ఛత్రసాల్‌ వయసు 21. అతడు ఇంకా అరవై ఏళ్లు బతికాడు. అరవై ఏళ్ళూ శివాజీ ఇచ్చిన కత్తిని దించకుండా, పట్టిన దీక్ష సడలకుండా హేమాహేమీల్లాంటి శత్రువులతో పోధాడుతూనే ఉన్నాడు. ఎన్స్హో మహా యుద్దాలు చేశాడు. మహా విజయాలను సాధించాడు.

శివాజీని కలిసిన నాటికి ఛత్రసాల్‌ చేతిలో ఉన్న బలగం అంతా కలిపి ఐదుగురు ఆళ్వికులు; పాతిక మంది పదాతి దళం. మహా శక్తివంతమైన మొగల్‌ సామ్రాజ్యాన్ని ఢీకొనటానికీ ఆ ఐలం ఎందుకూ కొరగాదు. నైనిక, ఆర్థిక వనరులు సమృద్ధిగా ఉన్నవారిని కలుపుకుని ఉమ్మడిగా పోరాడితే తప్ప (ప్రయోజనం ఉండదు. అదే ఉద్దేశంతో ఛత్రసాల్‌ అప్పుడు దక్కనులో మొగలుల కొలువు చేస్తూ మరారాలపై పోరాడుతున్న బుందేల్‌ ప్రముఖుడు రాజా శుభకరణ్‌ దగ్గరికి వెళ్ళి సహాయం కోరాడు, ఆ రాజా గారికి నవ్వొచ్చింది. 'కొండలాంటి జెరంగజేబుతో తలపడి బుందేల్‌ఖండ్‌లో తిరుగుబాటు తేవాలన్న ఆలోచన పిచ్చివాడి కల, మనం మనం కావాలసినవారం కాబట్టి పాదుషాను ఒప్పించి మంచి మున్సవబీ ఇప్పిస్తాను. తృప్తిపడు అన్నాడు. ఛత్రసాల్‌ అక్కల్రేదన్నాడు. పరాయివాడు కలిసి రాకపోయినా, కనీసం తోడబుట్టిన అన్న సహాయం చేయకపోతాడా అనుకుని నర్మద దాటి తన సీమకు పోయి ఒక మోస్తరు ప్రాబల్యంగల సోదరుడు రతన్‌ షా దగ్గరికి ఛత్రసాల్‌ వెళ్లాడు. అక్కడా చుక్కెదురైంది. 18 రోజులు ఎన్ని విధాల నచ్చచెప్పినా లాభం లేకపోయింది. “అంత గొప్ప ఐలం గల చక్రవర్తిని నువ్వు ఎలా ఎదుర్కొనగలవురా? నీదగ్గర సైన్యం ఏది? వనరులు ఏవి? నీకు ఎవరు సాయపడతారు? అని అన్న చులకనగా మాట్టాదాడు. 'దేవుడే ఉన్నాడు. వాడే సాయపడతాదు లెమ్మని చెప్పి ఛత్రసాల్‌ వట్టి చేతులతో వెనక్కి వచ్చాడు.

చేతిలో ధనం సైన్యం లేదు; రాజ్యం లేదు; తనకంటూ బలమైన ఒక్క స్థావరమూ లేదు. ఇవేవీ లేకుండా, ఒక్కరూ నవాయపడకుండా (ప్రపంచంలోకెల్లా తిరుగులేని మహా ఎం.వి.అర్‌,శాస్త్ర ఛత్రసాల్‌ఛత్రం శ 31

సా(మ్రాజ్యంతో ఎలా పోరాడాలా అని మధనపడుతున్న సమయంలో ఛత్రసాల్‌కి కాలం అనుకూలించింది. సింహాసనానికి పోటీదారులందరినీ వేటువేసి, గద్దె మీద స్థిమితపడ్డాక బెరంగజేబులో మత పైత్యం ్రకోపించింది. కాఫిర్ల మతాన్ని కాలరాచేసి హిందుస్తాన్‌ మొత్తాన్నీ బలవంతంగానైనా ఇస్లామీకరించాలన్న పట్టుదల పెరిగింది. మేం1యుం1ట 206 10” 012005 ౦€ఈ6 ఘ04ం03 ౧2]1166 ఉంళగ, ఖుతే ఉల సణుు ౧౮౫౦166 26 6లం14108 116 920%11681065 రేలంర046- గం 02 ల [లేరే 2లం6ే 26 రేం 101 ఖం ఫంలగ2! ౧2౫6218 264 00960 1906064 0 14266 1020, 5020008, 00262 ₹6 01%” 0% 0010%2 శం ఘుకం03 720006 ఇం 1063 0 1401200 502068 శల కలరు కుళు8 0ల, 046108 గజనీ 01 శల 10701626... సజ 9 ₹ం 1016026008 05 936 ల, ఖక్‌రం[10? 1000200066 10 46 ఇంకోక బుర 926 | ఓ24 లంం:6 0000006 అత్పాంత[లం€ 10 340- సకలం శేంం6 యం, ఖుఢే 10 రేంయం కణ ఈల? 1యు1ల5 310౪14 06 శేజటింాజ్తే జం6 05626 041600 ఈల? 51105... 14 06109 ౦00710౪5, చం ళల థం శఅుై1ల 10 10024 అడంంిర్తు ఉల! ము ఇంల!6ే కళగులిం 2% (4 సాంగు ౧౮4 500౫464046 020. ₹మివింళైం0, 2౮4] (పాందువుల దేవాలయాలను, వవి(త్ర స్థలాలను కూబ్చివేయసాగారు. తాము పవిత్రంగా అవురూపంగా పరిగణించే వాటన్నిటినీ అవచారవూర్వకంగా నాశనం చేయటాన్ని చూసి పొందువుల వృాదయాలు చలించాయి. (అవ్జుడు గ్వాలియర్‌ గవర్నరుగా ఉన్న) ఫిదాయి ఖాన్‌కు పాదుషా నుంచి ఫర్మానా వచ్చింది. ఏమంటే

• ముందేల్‌ఖండ్‌లోని ఓర్చా నగరంలో హిందువులు విగ్రవోలను పూజిస్తూ, శంఖాలు ఊదుతూ, గంటలు మోగిస్తూ, నుదుట తిలకం ధరిస్తున్నారని తెలియవచ్చిందనీ; అలాంటి దురాచారాలను సహించటంవళ్లే ప్రపంచంలో విశ్వాసరాపిత్యం ఉందనీ... కాబట్టి అటువంటి దువ్చాచారాలను అవళ్ళం అణచివేయాలన్సీ వారి దేవాలయాలను ధ్వంసం చేని నాటి శిథిలాల మీద మనీదులు కట్టించాలనీ... ఎందుకంటే - ఆలయాలు మాయమైతే వారి మతమూ అంతరించిపోతుందనీనూ). రాజాజ్ఞకాగానే ఫిదాయిఖాన్‌ విజృంభించి గుళ్ళూగోపురాలు కూల్చేసి, పవిత్ర దేవతా విగ్రహాలను ముక్కలు చేసి కాళ్ల కింద వేసి తొక్కించసాగాడు. నుదుట బొట్టు పెట్టుకుందుకూ, మెడలో జంద్యెం వేసుకుందుకూ, ఇంట్లో పూజలు చేసేందుకు కూడా వీల్లేకుండా ముసల్మాన్లు అమానుషంగా సతాయించడంతో సాధారణంగా ఒకరి జోలికి పోని హిందువుల్లో సైతం ధర్మాగ్రహం ్రజ్బరిల్లింది. తిరగబడితే తప్ప తమ మతానికి మనుగడ ఉండదని తేలిపోయాక సమర్ధుడైన నాయకుడి కోసం అన్వేషణ మొదలైంది. గతంలో రాజూ చంపత్‌రాయ్‌ మొగలులపై ఏంత (ప్రతాపం చూపిందీ గుర్తుకు తెచ్చుకుని ఆయనే ఇప్పుడు ఉంటే ముసల్మాన్లు ఇంతగా పేట్రేగగలిగేవారా అని సామాన్య జనం చర్చించుకోసాగారు. సరిగ్గా అదే సమయంలో సాక్షాత్తూ చంపత్‌రాయ్‌ కుమారుడైన ఛత్రసాలే ఆపద్బాంధవుడిలా వచ్చి వారికి నాయకత్వం వపొస్తానన్నాడు. (ప్రజల ఆనందానికి అవధుల్లేక పోయాయి. కొద్ది నెలల కిందట ఛ(త్రసాల్‌ ౨32 సా ఇలీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌శాస్త్రి

స్వయంగా వెళ్ళి బతిమిలాడినా తోడ్పడటానికి అంగీకరించని రాజా శుభ కరణ్‌లో కూడా తాజా దాష్టీకాల దరిమిలా మతావేశం రగిలింది. ప్రత్యేకంగా దూతను పంపి ఛత్రసాల్‌ను తన దగ్గరికి పిలిపించుకుని “ధర్మాన్ని రక్షించడానికి నడుం బిగించి పోరాదు.నీ వెంట నేనుంటాను. సకల సహాయాలు చేస్తాను. నీ పరాశ్రమాన్ని చూపి ప్రతి బుందేలా గర్వ పడాలి” అని భుజం తట్టి చేయగలిగిన సాయమల్లా చేశాడు. అక్కడి నుంచి బెరంగాబాదులో బుందేల్‌ వీరుడు రాజా వీర్‌ బలదేవ్‌ దగ్గరికి పోతే నెత్తిన పెట్టుకుని పూజించి, ఇక నుంచీ నీ వెంటే నేనూ” అని బాస చేసి పెద్ద బలగంతో ఛత్రసాల్‌ వెంట బుందేల్‌ ఖండ్‌కు తరలాడు. జెరంగజేబు మతద్వేషం బారి నుంచి హిందూ ధర్మాన్ని రక్షించగల వీరుడి కోసమే అతడూ ఇంతకాలమూ ఎదురుచూస్తున్నాడు.

గణనీయమైన బలం సమకూర్చుకుని ఛత్రసాల్‌ తిరిగివచ్చేసరికే బుందేల్‌ఖండ్‌ వీరావేశంతో ఊగిపోతున్నది. చక్రవర్తి ఆజ్ఞ ప్రకారం ఓర్చ్బాలో సుప్రసిద్ధ దేవాలయాలను కూల్చివేయటానికి 18వేల సైన్యంతో వచ్చిన ఫిదాయిఖాన్‌ను రాజా ధర్మాంగద్‌ అనే బుందేల్‌ వీరుడు చిత్తుగా ఓడించి అప్పటికే తరిమికొట్టి ఉన్నాడు. ఈ (ప్రతిఘటనకు మండిపడి హిందువుల మీద బెరంగజేబు ఎలాంటి ్రతికారం తీర్చుకుంటాడో... ఎంత ఖారీ సైన్యాన్ని తమ మీదికి ప్రయోగిస్తాడో... ఆ బెడదను ఎలా తట్టుకోవాలోనని జనం కలవరపడుతూండగా ఛత్రసాల్‌ రంగంలోకి దూకాడు. తొలుత ఛత్రసాల్‌ సైన్యం వందల సంఖ్యలో ఉన్నా అనతికాలంలో అది అన్తూహ్యంగా పెరిగింది. చంపత్‌రాయ్‌ చేతి కింద పోరాడి, ఆయన మరణానంతరం పనిలేకుండా ఉన్న వేలాది బుందేలాలు తమ (ప్రభువు కుమారుడు కత్తిపట్టి నిలిచాడని తెలియగానే పరుగున వచ్చి అతడి శ్రేణుల్లో కలిశారు. అంతకు ముందు వరకూ మొగలుల కొలువులో దీర్హాలం పాదుషాను సేవించిన ప్రముఖులు పలువురు కూడా మతానికి వచ్చిన ముప్పును గుర్తించి తమంతట తాము ఛత్రసాల్‌ ఛత్రం కింద నిలిచిపోరాడారు. అంతా కలిసి ప్రజల మద్దతుతో ఛత్రసాల్‌ను బుందేల్‌ఖండ్‌ మహారాజుగా ప్రకటించారు.

ఈ రకంగా బలం పుంజుకుని, ధర్మరక్షణకు రాజా ఛత్రసాల్‌ ప్రారంభించిన సమైక్య పోరాటం అర్ధశకాబ్టి పాటు అప్రతిహతంగా సాగింది. వోషింఖాన్‌, సయ్యద్‌ బహాదూర్‌, సయ్యద్‌ లతీఫ్‌, అన్వర్‌ ఖాన్‌, ఆనందరాయ్‌ లాంటి కొమ్ములు తిరిగిన మొగల్‌ సర్దారు ఛత్రసాల్‌ చేతిలో చిత్తుగా ఓడారు. పట్టువదలని బెరంగజేబు రెట్టించిన పంతంతో దండయాత్ర తరవాత దండయాత్రను చేయిస్తూనే వచ్చాడు. |

ఒకసారి మొగలు కొలువులో వున్న కేశవ్‌రాయ్‌ బుందేలా అనే గండరగండడు పాదుషా పనుపున దండెత్తి వచ్చి “ఎక్కడ ఆ ఛత్రసాల్‌” దమ్ముంటే నా ముందుకు రమ్మను, క్షత్రియ జన్మ ఎత్తితే నా దగ్గర ప్రతాపం చూపించమను' అని రంకెలు వేశాడు. ఛత్రసాల్‌ గుర్రం మీద అతడి ముందుకు ధైర్యంగా వెళ్ళి 'నేనే ఛత్రసాల్‌ని. నాతో యుద్ధం కత్తితోనా, బల్లెంతోనా, బాణాలతోనా అన్నది నువ్వే ఎంచుకో అన్నాడు. ప్రత్యర్థి అన్ని ఆయుధాలూ ప్రయోగించాడు. ఏ ఆయుధంతోనూ గెలవలేకపోయాడు. ఇరువైపులా సైన్యం నివ్వెరపోయి చూస్తుండగా జరిగిన ద్వంద్వ యుద్ధంలో ఛత్రసాల్‌ అతడిని పరలోకానికి పంపాడు.

ఇంకోసారి ఛత్రసాల్‌ ఒక కన్యను వివాహమాడుతుండగా మొగలు "సేన చుట్టుముట్టింది. ఎం.వి.ఆర్‌,.శాస్త్రి ఛశత్రసాల్‌ఛత్రం శ 33

ఛతశ్రసాల్‌ తొణకకుండా వధువుతో కలిసి అగ్ని చుట్టూ ఏడు ప్రదక్షిణాలూ పూర్తి చేసి, పసుపు బట్టలతో అటు నుంచి అటే గుగ్రమెక్కి శత్రువులపైకి ఉరికాడు. అనేక అద్భుత విజయాలతో అతడి పరాక్రమం (ప్రఖ్యాతి చెందాక గతంలో చిన్నచూపు చూసిన అన్న రతన్‌షా వంటి వారు కూడా వెదుక్కుంటూ వచ్చి అతడి శిబిరంలో కలిశారు. బలవంతులైన 70 మంది బుందేలీ సర్జార్లు వెన్నంటి ఉండగా గొప్ప సేనతో, శత్రు భీకరమైన ఆశ్విక, ఫిరంగి దళాలతో శత్రువులు తేరిపార చూడలేనంత దుర్నిరీక్ష్యంగా బుందేల్‌ఖండ్‌లో అనేక దశాబ్దాలు ఛత్రసాల్‌ ప్రభ వెలిగింది. అతడిపైకి బెరంగజేబు చేయించిన దండయాత్రలన్నీ విఫలమయ్యాయి. ఈ లోపు దక్కను ఊబిలో కూరుకుపోయి నిరంతర యుద్ధాల్లో మరారాల సవాలును తట్టుకునేందుకే ఎక్కడి నమయమూ చాలకపోవడంతో జెరంగజేబు ఒక దశలో పరిస్థితితో రాజీపడి ఛత్రసాల్‌ తెరువు పోవడం మానుకున్నాడు. ఛత్రసాల్‌ క్రమేణా కాలు నిలదొక్కుకుని, భీషణ సం(గ్రామాల్లో కాళింజర్‌ వంటి గొప్ప కోటలను వశపరచుకుని ఉత్తరాన యమున నుంచి పశ్చిమాన రాజపుత్ర స్థానం వరకూ దక్షిణాన నర్మద దాకా తన ఆధిపత్యాన్ని విస్తరించుకున్నాడు. కవి గాయకులను, కళలను పోషించి దీర్హకాలం శాంతి సుస్థిరతలతో రాజ్యమేలాడు. 1707లో బెరంగజేబు మరణానంతరం గద్దెనెక్కిన అతడి కుమారుడు బవోదూర్‌ షా ఛక్రసాల్‌తో, ఆయన పుత్రులతో సఖ్యంగా ఉన్నాడు. కానీ మొగలులతో బాధలు శాశ్వతంగా తప్పాయన్న సంతోషం ఎన్నో ఏళ్లు నిలవలేదు. ఎన్నో యుద్దాల్లో ధక్కామొక్షీలు తిన్న అంతటి మహావీరుదే చరమదశలో మొసలి వాత పడిన గజేంద్రుడిలా శత్రువు గుప్పిట్లో చిక్కాడు. గజేంద్రుడిని విష్ణుమూర్తి రక్షించినట్టు అతడిని ఒక మహావీరుడు ఆదుకున్నాడు. 34 సా ఇదీ ఛరిత్ర ఎం.వి. ఆర్‌.శాస్త్రే

గజేంద్రమోక్షం జో గత్‌ (గవా గజేంద్రాకి సోగత్‌భాయి హె ఆజ్‌ బాజీ జుత్‌ బుందేలాన్‌కి రఖో బాజి లాజ్‌ = మరాఠి అంచె పరాక్రమ్‌ 4606011 6జంగరు2 83 ౧0౧6 10 083 20౪7 ౧6 0646143 100021 15 00108 1051 5276 111 0 కెబ్బ920 [4 తహింగ ఉ౮6 46402044 ౭00/9 000214 & 2291 20 వ్‌ "4 మొసలి బారిని వదిన గజేంద్రుది గతి నాకు వట్టింది. బుందేలాల మర్యాద మంట గలుస్తోంది. బాజీ! వెంటనే వచ్చి రక్షించు. బుందేల్‌ఖండ్‌ ప్రభువు రాజా ఛత్రసాల్‌ 1729 ఫిబ్రవరిలో పీష్వా బాజారావుకు ఆర్తనాదంగా పద్య రూపంలో పంపిన సందేశమిది. అప్పుడు బాజీరావు బుందేల్‌ఖండ్‌కు దగ్గరలోనే మాళవలో మొగలుల అధిపత్యం అంతమొందించి మరారా బావుటాను ప్రతిష్టించే పనిలో నిమగ్నుడై ఉన్నాడు. ఛత్రసాల్‌ చిక్కుల్లో పడ్డట్టు అతడు సంవత్సరంగా వింటున్నాడు. మొగలులతో పోరాడుతున్న సాటి హిందూ రాజ్యానికి సాయపదాలనే అనుకుంటున్నాడు. కాని దక్కనులో నిజాం-ఉల్‌-ముల్క్‌తో వోరాహోరీ పోరులో తానే తలమునకలుగా ఉన్నందున... పాళ్టేడ్‌లో నిజాంను గెలిచిన వెనువెంటనే ఖాందేశ్‌ మాళవల మీద దృష్టి నిలపవలసి వచ్చినందున ఏమీ చేయలేక పోయాడు. తక్షణ సమస్యల నుంచి తేరుకున్నాక నేరుగా ఛత్రసాల్‌ నుంచే శావే రక్షక అని పిలుపు రావడంతో బాజీరావు క్షణం జాగు సేయక పెద్ద సైన్యంతో అటు నుంచి అటే హుటాహుటిన కదిలాడు. పౌరుషానికి, పరాశ్రమానికి పెట్టింది పేరయిన రాజా ఛత్రసాల్‌ది అంతే తేలికగా ఓటమిని అంగీకరించి, సహాయం కోసం అక్రోశించే తత్వం కాదు. అర్ధశతాబ్దీకి పైగా

ఎన్నో యుద్ధముల ఆరియు తేరి, ఎన్నో అద్భుత విజయాలను సాధించిన ఆ వృద్ధ మూర్తికి మరీ రెండు మూడేళ్ళుగా చెడ్డకాలం దాపురించింది. ఫర్రుఖ్‌ సియర్‌ విషాదాంతం తరవాత మొహమ్మద్‌ షా చక్రవర్తి అయినప్పటి నుంచీ ఛత్రసాల్‌కు మొగలులతో వరసగా తలనెప్పులు వస్తూనే ఉన్నాయి. సయ్యద్‌ సోదరులకు ఎదురు తిరిగి పాదుషా పక్షాన చేరినందుకు ప్రతిఫలంగా రొహిల్లా సర్దారు ముహమ్మద్‌ ఖాన్‌ బంగషును 1720 చివరిలో అలహాబాదుకు గవర్నరుగా పంపారు. అ కాలంలో మొగలు సామ్రాజ్యంలో అతడిని మించిన సేనో నాయకుడు లేడు. అనేక యుద్దాల్లో గొప్ప ప్రతాపం చూపి 'సంగ్రామ సింహం” అని బిరుదు పొందాడతదు. బుందేల్‌ఖండ్‌లో అత్యధిక (ప్రాంతం కొత్తగా అతడికి అప్పగించిన రాష్టం కిందికే వస్తుంది. భూమి శిస్తు వసూలు చేసుకుందుకు ముహమ్మద్‌ ఖాన్‌కు మొగలు పాదుషా దఖలు పరచిన పరగణాలూ బుందేల్‌ ఖండ్‌లోనే ఉన్నాయి. దాంతో అక్కడ ఛత్రసాల్‌ ఆధిపత్యాన్ని అంతం చేయదాన్ని ప్రథమ కర్తవ్యంగా అతడు భావించాడు. ఛత్రసాల్‌ పీచమణచి రమ్మని దిలేర్‌ఖాన్‌ అనే సర్జారును పెద్ద సైన్యంతో పంపితే ఛత్రసాల్‌ వాడిని యుద్ధంలో చంపాడు. మొగలు సామ్రాజ్యంపై తిరగబడిన ఇతర రాజ్యాల వారికి ఛత్రసాల్‌ సహాయపడుతూండటంతో అసలే గుర్రుగా ఉన్న పాదుషా దీనితో ఇంకా మండిపడి ఏది ఏమైనా. ఛత్రసాల్‌ను అణచివేయమని ముహమ్మద్‌ ఖాన్‌ను ఆదేశించాడు. అతడు ఎన్ని కుతంత్రాలు పన్నినా, ఎన్ని పోరాటాలు చేసినా ఐదేళ్ళదాకా ఛత్రసాల్‌ తలవెంట్రుకను కూడా చెదరగొట్టలేకపోయాడు.

ఆ తరవాత బుందేలుల అద్భష్టం వక్రించింది. 1727 ఆరంభంలో ముహమ్మదీఖాన్‌ తన జాతీయులైన రొహిల్లాలతో భారీ సైన్యాన్ని సమీకరించి ఛత్రసాల్‌ మీద భీకర యుద్ధం 'పకటించాడు. క్ట

సి బుకుం6ే సజు టైంకి 0022 +2ుక్ర ౪౧ 20 జయి/

1 అష బుడి 10నం 204 గ016 1020 2 కం6గంరే యేలుకీడుట,

[0066668 10 ళ6 92071066 ౦ 1202026 10 801 2820056 [212

న. మిలా అలషందు 2064 2 2ంషం09, భం *0గ 0౮1ట్రతరు

సం 16 1091663 ఇ 1260. 0120021 ఖింథ 101 ?ల%ై్రైం 10 116

వప్నుకేజం 0౯24ల బథ కట002 ఖురే 06 ౪1016 10010007 02006

10 ళం 1055653101 01 46 మణ.

(4-04 లగబంటాల 4ల ౨104 & 20%5082, 76 2. 46] (మవామ్మద్‌ బంగష్‌ ఘజన్‌ఫర్‌జంగ్‌ 60 వేల ఆశ్వదళంతో, నూరుకుపైగా వనుగులతో - ఛత్రసాల్‌తో యుద్లానికి అలవోబాట్‌ వెళ్ళాడు. ఎన్నో వయాసలు పడి అనేక సైనిక చర్యల అనంతరం ఛత్రసాల్‌ నివసించే జత్‌గఢ్‌ కోటను అతడు పట్టుకున్నాడు, ఛత్రసాల్‌ పారిపోయి జార్నా, సూరా జమీందార్ల ఆశయం పొందాడు.

ఆ (పొంతమంతా ఖాన్‌కు వశమైంది).

1727 జనవరి నుంచి 1728 డిసెంబరు వరకూ పూర్తిగా రెండేళ్లు సాగిన ముట్టిడి పర్యవసానంగా జైత్‌పూర్‌ కోట శత్రువుల స్వాధీనమయింది. 80 ఏళ్ల వయసులోనూ ఎంతో పరాశక్రమం చూపి ఎన్ని విధాల పోరాడినా ప్రయోజనం లేకపోయి ఛతసాల్‌ సకుటుంబంగా 36 ఫొ ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్తీ

ముహమ్మద్‌ భాన్‌కు లొంగిపోయాడు వారిని ఖైదీలుగా పట్టుకొచ్చి దర్బారులో నిలబెట్టేందుకు పాదుషా అనుమతి కోరుతూ ముహమ్మద్‌ ఖాన్‌ జాబు పంపాడు. దానికి జవాబు కోసం ఎదురుచూస్తూ యుద్ధం గెలిచానన్న ధీమాతో అతడు జైత్‌పూర్‌ కోటలో ఆదమరిచి ఉండగా తక్షణం వచ్చి రక్షించమంటూ బాజీరావుకు ఛత్రసాల్‌ రహస్య సందేశం పంపాడు. కబురు అందగానే బాజీరావు 25 వేల అశ్వదళంతో రివ్వున కదిలాడు. తాను వస్తున్నట్టు ముందే బుందేలీ రాజపుత్ర జమీందారులకు వర్తమానం పంపాడు. తమ తమ బలగాలతో వారూ వచ్చి దారిలో కలిశారు. చెర నుంచి ఎలాగో బయటపడి ఛత్రసాల్‌, ఆయన కుమారుడు కూడా వారిని చేరుకున్నాడు. అంతా కలిసి లక్ష సైన్యంతో జైత్‌పూర్‌ వైపు దూసుకెళ్లారు. ఇక్కడ ఇదంతా జరుగుతుంటే కోట లోపల ముహమ్మద్‌ ఖాన్‌ మాత్రం కాళ్లు బారజాపి చిదానందంగా సుఖిస్తున్నాడు. దీర్హకాల యుద్ధం ఎట్టకేలకు అయిపోయిందన్న నిశ్చింతతో ఆఫ్లాన్‌ సైనికులు చాలా మందిని సెలవు మీద ఇళ్లకు పంపాడు. నిండా నాలుగు వేల సైన్యం కూడా ఆ సమయంలో అతగాడి దగ్గర లేదు. మాళవ వైపు నుంచి మరారాలు దాడి చేయవచ్చని పుకార్లయితే వినిపిస్తున్నాయి గానీ అతడికి నమ్మబుద్ధి కాలేదు. తన చేతిలో చిత్తుగా ఓడిన బుందేలీలు ఇంతలోనే మరారాలతో చెయ్యి కలిపేంత దుస్సాహసానికి తెగిన్తారని అతడు ఊహించలేదు. ఆ తరవాత ఏమైందో 27/2 [4067 44 శ్రిగ2టూ గ్రంధంలో ఇర్విన్‌ మాటల్లో వినండి. గం గిల తం2గర25 ఆలం ఇమ ఈం ఖత అలఏ/ 9165 0 66 62000 0ం*ం!6 మ జయిుుడ4 రగ ౧0౬114 06 60002668 10 961676 2 ఖంగా ఇం0[020. గరు 2626 తియయ! 6 6 1077 2266 2 [15 జయ్యు? 10 16 1085206 గలు... 16 7264ల *ట6 06ల శం 0114 ౧౦206 0 941 20, 116 ౨టా2... ఖురే 25 6 ఇరే/20066 1115 [0106 ౪016001006 0 16 గుం! అ06 2200106213 1 1 [264 3$7/01160 10 96౪600” 1ంట9206 ౫లు... ... 62644210 16 స420202వ 010566 ౯0216 106 62000. 116 00[౫౦%656 21210 60 ౧౫౦౦0” ౧౦౦౩ 2 కంట, 01 [0 [ం0419 ఈం సె జు2రేజం5 5803515106 02 116 కలగ ౦ ౧200615, 1౦1565 2564 00౪/5... ... [09 01096 08 1001 ౧00005, 016 8201500 1614 0౪౬ ఇంగేఆల 16 1058 1కు - ట6028 6024616013... గెశ్‌జ్యు? 1160 6166 0₹5620/2600) గు” ఢేలుంగండే) 211 276 49 ళల 2౧0౧5 ౪/66 &110౪/68 10 255 00 [246 42627 2౯/త్రిత6ట్‌ - 106, ౧. 298-3౩9] (యరారాలు మీద వదుతున్నట్టు మువామ్మద్‌ ఖాన్‌కు నమ్మకం కుదిరేనరికే వారు అతడి శిబిరానికి ఇరవై రెండు మైళ్ళ దూరంలోకి వచ్చేశారు. అతి కష్టం మీద అతదు తొమ్మిది వేల సైనికులను కూడగట్టగలిగాడు. దాడిచేస్తున్న వారికి ముఖ్య నాయకుడు బాజీరావు వీష్పా... వచ్చేదారిలో జమీందార్లు కలియడంతో అతడి ఐలం 70 వేలకు పెరిగింది... క్రమేణా మరారాలు ఖాన్‌ శిబిరాన్ని చుట్టుముట్టి, బయటి నుంచి నరఫరాలన్నిటిని అద్ధగించారు. మామూలు తిండి గింజలకే సేరు ఇరవై రూపాయల ధర వలికింది... రెందు నెలలపాటు మవామ్మదీయులుటైనిక ఎం,వి.ఆర్‌,శాస్త్రి గజేంద్రమోక్షం 4 37

గుర్రాలు, ఒంటెలు ఆవల మాంసాల మీదే ఐతికారు. ఎందరో ఆకలి చావుచచ్చారు. చాలా మంది చేతులెత్తేశారు. ఆయుధాలు వదిలేసిన వారిని మరారాలు బయటికి పోనిచ్చారు, శత్రువుల చక్రబంధంలో చిక్కి తిండికి మొగం వాచిన దురవస్థలో ముహమ్మద్‌ ఖాన్‌ తక్షణం సైన్యాన్ని పంపి రక్షించమని పాదుషాకు మొరపెట్టుకున్నాడు. దర్బారులో విరోధులు అప్పటికే అతడి మీద చాడీలు చెప్పి పాదుషా మనసు విరిచారు. అదిగో ఇదిగో అని కాలయాపన చేయడమే తప్ప ఖాన్‌కు సాయంగా ఢిల్లీ నుంచి దండు ఏదీ వెడలనే లేదు. ముహమ్మద్‌ ఖాన్‌ భార్య, కుమారుడు సింవిసనం ముందు మోకరిల్లి దీనంగా ప్రార్థించినా ప్రయోజనం లేకపోయింది. ముహమ్మద్‌ఖాన్‌ కుమారుడు కాయిమ్‌ఖాన్‌ దాంతో భగ్గుమని సాటి రోహిల్లాలను రెచ్చగొట్టి 30 వేల అఫ్లాన్‌ సేనను సమీకరించి తండ్రికి సాయంగా యమున దాటి బయలుదేరాడు. కానీ మఠారాలు అప్రమత్తంగా ఉండి జైత్‌పూర్‌ దాకా వెళ్ళకుండానే అతడి సేనను నిలువరించి చిత్తుగా ఓడించారు. ఇక ఎటు నుంచీ సహాయం అందే ఆశ లేక్ష తిండీ నీళ్లూ లేకుండా లోపల బతికే వీలూ లేక “సంగ్రామ సింహం ముహమ్మద్‌ భాన్‌ తోకముడిచి రాజీ కొచ్చాడు. మళ్లీ జన్మలో బుందేల్‌ఖండ్‌లో అడుగుపెట్టనని ఒట్టు పెట్టుకుని, జైత్‌పూర్‌ కోటను ఛత్రసాల్‌కి తిరిగి ఒప్పగించి, మిగిలిన అనుచరులతో కాలికి బుద్ధి చెప్పాడు. ఈ ఫట్టాన్నే తారిఖ్‌-ఇ-సిందీలో పర్షియన్‌ చరిత్రకారుడు ర్యుస్తం అలీ ఇలా ఉల్లేఖించాడు. "0 మలం! 1006166 ల[8లుం6 116 821 20 గెశ2జర2క2 వజస2 6000606 జ జయ్యి” 01,00,000 10156 24 ౧౦౧౫6 10 25354 [22 0020021 జు [26 0అ్రంతి స 0జయిు26 ఖు క2గబ్రజ9% 11 శబ. ౧౦ కసం 0% 6602684106 0౯06 0006 126 జరా66... ఖురే ౩౦ 01౫) 0[7ఉుల్యు 66 20పూ 0౯0౪66 అగంంలుజే. ౯001 24000 శం ము 16 0091 236 రేంయ0108 021 హ06 26 4210” 0002566. [00-404 44 901064 లఅెంళంంక 0/4 1200. +5] (బాజీరావు మరారా లక్ష గుర్రాల సైన్యాన్ని సేకరించి రాజా ఛత్రసాల్‌కు సొయంగా వెళ్ళి జిత్‌గభ్‌లో మవావ్మద్‌ ఖాన్‌ బంగషును ముట్టడించాదని చక్రవర్తికి వేగు అందింది. సామాజ్యానికి అంత్యకాలం ఆనన్నమైంది... ఆ సెన్యాన్ని తిరుగకొట్టటానిక్రి వేసిన ఏ పధకమూ వని చేయలేదు. ఆ సమయం నుంచి నేటి దాకా మరారా తెగ ప్రాభవం, ఆధిపత్వం రోజు రోజుకూ పెరగసాగాయి. పౌరులు జయధ్వానాలు చేస్తుండగా, మరారా ఫిరంగులు మోగుతూండగా, సకల రాజలాంఛనాలతో రాజా ఛత్రసాల్‌ సగర్వంగా మళ్లీ తన రాజధానిలో అడుగు పెట్టాడు. వానాకాలం రాక ముందే స్వస్థలం చేరుకోవాలి కనుక మరారాలు కొద్ది రోజులకే తిరుగు ముఖం పట్టారు. పిలవగానే దిగ్గున వచ్చి తన మర్యాదను కాపాడి, శత్రు వశమైన రాజ్యాన్ని తనకు తిరిగి సాధించి పెట్టిన బాజీరావు మేలు ఛత్రసాల్‌ మరవలేదు. వట్టి మెరమెచ్చులతో సరిపెట్టకుండా బాజీరావును సొంత కుమారుడిలా సంభావించాడు. అంతే కాదు. తన మరణానంతరం కన్న కుమారులతో సమానంగా తన రాజ్యాన్ని పంచి ఇచ్చాడు. ఎల్లకాలం తెలి స ఇదీ చరిత్ర ఎం.లి,ఆర్‌. శాస్త్రి

బాజీరావును సొంత సోదరుడిగానే భావించాలని, ఎప్పుడు అవసరమైనా సైన్యంతో వెళ్ళి అతడికి సాయపడాలనీ, అదే విధంగా తన కుమారులకు ఎప్పుడు ఆపద వచ్చినా తనను అదుకున్నట్టే వారినీ బాజీరావు ఆదుకోవాలనీ తన మరణ శాసనంలో రాశాడు.

కులం వేరైనా, ప్రాంతం వేరైనా సాటి హిందూ వీరుడి మీద ఒక హిందూ రాజు ఇంతటి (పేమాభిమానాలు కురిపించడం అపూర్వం. హిందూ రాజుల మధ్య సాధారణంగా సఖ్యత ఉండేది కాదనీ ఒకరి మీద ఒకరు కక్షలూ కార్పణ్యాలతో రగిలి, బయటి శత్రువును బాగుచేసి ఉభయులూ (భ్రమ్టలవుతూ వచ్చారనీ... అధిక్షేవించేవారు శివాజీ - ఛత్రసాల్‌-బాజీరావుల నడుమ పరిమళించిన ఉదాత్త ఆత్మీయానుబంధాన్ని గమనిస్తే మేలు.

సమయానికి బాజీరావు వచ్చి ఆదుకోవటంతో చిక్కులు తొలిగిన రాజు ఛత్రసాల్‌ ఏణ్బర్ధం తరవాత 82వ ఏట పండు వయసులో తృప్తిగా, ప్రశాంతంగా కన్నుమూశాడు. గొప్ప యోధునిగా, సమర్ధ పాలకుడిగా, పాండిత్యం బెదార్యం, సచ్చీలం కలగలిసిన ఛర్మప్రభువుగా, చీలికలు పేలికలయిన బుందేలా జాతిని సంఘటితపరచి సుమారు అర్ధశతాబ్దం ఏకచ్చత్రంగా ఏలి మొగలు సామ్రాజ్యం గుండెల్లో నిద్రించి, దాని అంతిమ పతనానికి అనల్బకృషి చేసిన జాతీయ వీరుడిగా ఛత్రసాల్‌ పేరు జాతి జనుల మదిలో కలకాలం నిలిచి ఉంటుంది.

బుందేల్‌ఖంద్‌కు వెళ్ళినందుకు బాజీరావుకు గొప్ప కానుకే దక్కింది. వలలేని బహుమనాలు, రాజ్యంలో వాటాతో బాటు చక్కని చుక్క మస్తానీని కూడా ఛత్రసాల్‌ అతడి చేతిలో పెట్టాడు.

అది ఒక అపురూప (పేమ కధకు నాంది. ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రె గదేంద్రమోక్షం శ 39

ఎంత తేడా?!

గ ఉ0హ0% 00726 లఇ౯|౭ (04 ౨౧౯7౯ ౮6 బ్రాంగ464 గణన... 2౧4 తొలా౭ ల74౬న్సాగ0/ 2 శ్రంశలాం! 2420౬ 07 22726 గండగా 22 2/4నా- డాం ఈ2జస్రాగ్‌/27 ల 4౯ 306౮ 0072770064 0 సా ౨220 0/06 శాలల ల గ002 1|0 30076 ౨022 2520470642 (0 0/6 4014764 000224 226 6 274 62/7 ల 7426 607/6 6౨/౯ 6/౮7 106 లఅజ6౭డేగార్రిగ్‌ భ646

[2000కి గాంలా శర మ006& 90౪502. 724 777 లా ౮4) నాదిర్షా కోట నుంచి వచ్చి బంగారు మసీదులో కూర్చుని జనం ఊచకోతకు ఉత్తర్వు ఇచ్చాడు. తొమ్మిది గంటలపాటు కనపడిన వారినెల్లా విచ్చల విదిగా నరికేశారు. అలా చంపబడిన వాం సంఖ్య లక్ష ఉంటుంది. ఢిల్లీ ప్రజలు వదీన నష్టాలు, కష్టాలు మవో భయానకమైననవి, ఎం సీేం 01006163, 4౦ 42526401 204 116 ఏ ౦౯80011165 ₹ల6 19016. "0౯2 1009 1000 116 900660 [ల౫౭1166 5ళాంాగా

ఇగలీ ౦0౦౩ల... ౬6 శంళగు ₹25 16600664 10 &ఇ516ఏ... ౪౧66 7/66

ఇంరం196 10 1౯౮ 110300 సంణ 10 1004010200... 5001552605 0

19 00౫21 ఇజి6ీలంళే కం సంంు6 (0 1౦౪50 జ16 కొంగ 50666 10

వటం 10 126 11౪4110056 0౯1106 006%) 30 0146 ₹16 5800 10 06

0౦౧౬901166 9 అం గతం! 204 00 గంం6 ఇ2ంం016228 10 115

02035,

[22బటడ 96 ల 103, ౨064 వింంం2, 72/76 ౧.89-90] రక్తపాతం, విద్వంసం, కుటుంబాల నాశనం మవో దారుణంగా జరిగాయి. చాలా తాలం వీధులలో శవాల గుట్టలు పడి ఉన్నాయి. ఢిల్లీ నగరం కాలి బూడిద్రైంది.

ఫురజనుల నుంచి చెరవిదువు కట్నం వసూలు చేసేందుకు గుమాస్తాలను పెట్టారు...

ఆస్తీపాస్తులను లెక్కుచేసి న్తోమతును బట్టి చెల్లింవు మొత్తాన్ని నిర్ణయించేందుకు

కొత్వాలు మనుషులు వీధి వీధీ తిరిగారు.

1739 మార్చిలో ఢిల్లీని ఆక్రమించిన పర్షియన్‌ రాజు నాదిర్నా సామాన్య జనంపై నిష్కారణంగా సాగించిన పైశాచిక ఘాతుకాల గురించి ఆయా దురంతాలు కళ్ళారా చూసిన, స్వయంగా తెలిసిన పర్షియన్‌ చరిత్రకారులు రాసి పెట్టిన రికార్డులివి.

నాదిర్నా మహమ్మదీయుడు. ఢిల్లి పాదుషా కూడా మహమ్మదీయుడు. ఇదీ ముస్లిం రాజ్యమే కనుక ఇక్కడి జన బాహుళ్యంపై నాదిర్నాకు మతద్వేషమో, మరో కక్షో ఉండేందుకు ఆస్కారం లేదు. మొహమ్మద్‌ షా పాదుషా అతడికి పూర్తిగా పాదాక్రాంతమయ్యాడు. మొగలు సైన్యం చేష్టలుడిగి అతడికి లొంగిపోయింది. ఎటునుంచీ ఎలాంటి ప్రతిఘటన లేదు. అయినా - తానూ ఒక దేశానికి రాజు అయి ఉండీ - పిచ్చెత్తినట్టు, కైమూర్‌ పిశాచం ఆవపొంచినట్టు నిస్సహాయ జనాన్ని ఒక రోజంతా ఊచకోత కోయించి, లక్ష మందిని బలిగొని, మిగతా జనాభాను అమానుషంగా పీడించి అంతులేని అఘాయిత్యాలకు నాదిర్నా పాల్పడ్డాడు.

దీనికి రెండు సంవత్సరాల కిందట అదే ఢిల్లీపై అదే మొహమ్మద్‌ షా హయాంలో ఇంకోదాడి జరిగింది. దాడి చేసినవాడు పీష్వా బాజీరావు. పొందువు. కాబట్టి మతపరమైన మొహమాటం పాదుషాతో అతడికి ఉండాల్సిన పని లేదు. పైగా అతడు రెచ్చిపోయేందుకు కావలసినన్ని కారణాలున్నాయి. అతడికి బుద్ధి చెప్పి రమ్మని పొదుషా పెద్ద సైన్యాన్ని ఉసిగొలిపాడు. అతడికి శృంగభంగం చేసేశామని మొగలు సర్డూర్లు ఒళ్లు మండేలా ప్రగల్భాలు పలుకుతున్నారు. బాజీరావును కాళ్ల కింద తొక్కేశానని పాదుషాయే మిడిసి పడుతున్నాడు. ఇందుకు మరారా వీరుడు ఎంతయినా ఆగ్రహించవచ్చు. తలచుకుంటే పాదుషాను, అతడికి రాజధానినీ, అందులోని జనాన్నీ ఏమైనా చేయగలిగేవాడు.

మరది బాజీరావు ఏమి చేశాడు?

జ

ఢిల్లీ పైకి దండెత్తి మొగల్‌ సామ్రాజ్య కుంభస్థలాన్ని కొట్టాలని బాజీరావు ఎప్పుటినుంచో అనుకుంటున్నాడు. 1736 నాటికి గానీ అతడికందుకు వెసులుబాటు దొరకలేదు. అప్పటికి అతడి విరోధులు, ప్రత్యర్థులు అందరూ నేలకరిచారు. పక్కలో బల్లెంలాంటి శంభాజీ - సాహు ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించాడు. సేనాపతి త్రింబకరావు ధామాడే పదవీ(భ్రష్టుడయ్యాడు. ఉత్తరాదిన మీ జైత్రయాత్రకు అడ్డు రానంటూ నిజాం-ఉల్‌-ముల్క్‌ రాజీకి వచ్చాడు. గుజరాత్‌లో మరారా అధికారానికి అడ్డంకులు తొలిగాయి. పశ్చిమ తీరంలో శత్రువులు ఓడిపోయారు. బాజీరావు ముఖ్య సహచరులు మలర్‌ రావు హోల్కర్‌, రణోజీ సింధియా, ఉదయజీ పవార్‌లు అద్భుత పరాక్రమంతో అనేక యుద్ధాలు చేసి, మాళవను హస్తగతం చేసుకున్నారు. సవాయ్‌ జయసింహితో పాత స్నేహం పుణ్యమా అని రాజపుత్ర వీరులతోనూ మరారాలకు తలనెప్పులు పోయి మైత్రీబంధం వెల్లివిరిసింది. బుందేల్‌ఖండ్‌ అయితే బాజీరావును ఏకంగా దత్తత చేసుకుంది. రాజా ఛత్రసాల్‌ కోరినట్టే ఆయన కుమారులూ ఎం.వి.ఆర్‌శాస్త్రి ఎంతతేడా? శ 41

బాజీని తోడబుట్లీన వాడి కంటే మిన్నగా భావించి వెన్నంటి నిలిచారు. చిక్కులన్నీ చక్కబడటంతో ఉత్తర దిగ్విజయానికి ఇక ఏ అడ్డంకీ లేదు. నర్మద నుంచి యమున వరకు గల విశాల భూభాగాన్ని మరారా పెత్తనం కిందికి తెచ్చేందుకు జాగ్రత్తగా వ్యూహ రచన చేసి సన్నాహాలన్నీ పూర్తయ్యాక సాహురాజు అనుమతి పొంది పుణేలో బయలుదేరి 1787 జనవరిలో బాజీరావు మాళవ రాజ్యం ప్రవేశించాడు. అంతకు ముందే రణోజీసింధియా, మల్తాగ్రావు హోల్కర్‌లను అక్కడికి పంపి యుద్దానికి సైన్యాన్ని సాధన సామాగ్రిని సిద్ధం చేయించాడు. అటు నుంచి నర్మద దాటి భోపాల్‌ను ముట్టడించాడు. దాన్ని రక్షించుకోవటానికి మొగల్‌ సర్దార్లు కిందు మీదవుతూండగానే ఇస్టాంనగర్‌ను, అటు నుంచి భిల్సాను వశపరచుకుని ఢిల్లి దందయాత్రకు తయారవమని రణోజీకి చెప్పి కొంత సైన్యంతో తాను బుందేల్‌ఖండ్‌ వెళ్లాడు. ఈలోపు మొగల్‌ పాదుషా చేతులు ముడుచుకుని కూచోలేదు. మరారాలు తన వాకిలిపైకి 'విరుచుకు పడనున్నారని వెరచి వారిని నిలువరించటానికి సర్వశక్తులూ ఒడ్డాడు. అఫ్గనిస్తాన్‌ నుంచి కూడా సైన్యాన్ని వెనక్కి తెప్పించి హేమాహేమీల్లాంటి సర్దార్ల్గందరినీ సమీకరించి సాదత్‌ఖాన్‌ నేతృత్వంలో రెండు లక్షల సైన్యంతో పరుగెత్తించి ఢిల్లీకి రాకముందే మరారాలను అడ్డగించి మట్టపెట్టమని పురమాయించాడు. వారు దిక్కులదిరేలా ఫెళఫెళార్భాటంతో వెళ్ళి, యమున దాటిన రణోజీ సేనను ఆగ్రాకు ఆవలే అడ్డగించి చిత్తుగా ఓడించారు. ఆ గెలుపులో సాదత్‌ఖాన్‌ కళ్లు నెత్తివ్సీది కెక్ళాయి. 'మరారాల మాడు పగలగొట్టాము. రెండువేల మందిని చంపేశాము. బాజీరావు పని అయిపోయింది. త్వరలో యమున దాటి వెళ్ళి చంబల్‌ ఆవలి దాకా మరాఠాలను తరిమిగొడతాము” అని పాదుషాకు కబురు పంపాడు. పాదుషా పరమానంద భరితుడై వారందరికీ ముత్యాల దండలు, గొప్ప బహుమానాలు పంపించాడు. బాజీరావు మారువేషంలో గాడిదనెక్కి పారిపోతుంటే వారూ వీరూ చూశారనీ పుకార్లు పుట్టాయి. ఇదంతా బుందేల్‌ఖండ్‌లో విడిది చేసిన 'బాజీరావుకు తెలిసింది. అతడికి ఒళ్లు మండింది. సరే! బాజీరావు తదాభా ఏమిటో మీ అందరికీ రుచి చూపిస్తాలే అనుకున్నాడు. ముందుగా ఆగ్రా వెళ్ళి సాదత్‌ఖాన్‌ సైన్యాన్ని గెలవడమా, లేక నేరుగా రాజధానికి వెళ్ళి, ఢిల్లీ నగరాన్ని తగలబెట్టి పాదుషా కళ్లు పచ్చబదేట్టు చేయడమా-అని ఆలోచిస్తే రెండోదే మంచిదని అతడికి తోచింది. శతఘ్నులు, ఫిరంగుల వంటి భారీ సామాగ్రిని జైత్‌పూర్‌లో ఛత్రసాల్‌ కుమారుడి దగ్గర వదిలేసి మెరికల్లాంటి అశ్వదళంతో మెరుపు వేగంతో వెంటనే కదిలాడు. ముహమ్మద్‌ ఖాన్‌ బంగషు, ఖాన్‌ దౌరాన్‌, వజీర్లతో కలిసి సాదత్‌ఖాన్‌ విందు వినోదాలలో తాగి తందనాలాడుతూండగా వారికి అల్లంత దూరంలో వేరే దారిన బాజీరావు ఢిల్లీ దిశగా దూసుకుపోయాడు. 1737 మార్చి 28 నాటికి ఢిల్లీ పొలిమేరల్లో హరాత్తుగా (ప్రత్యక్షమయ్యాడు. అప్పుడు చక్రవర్తి చేతిలో పెద్దగా సైన్యం లేదు. పిలిస్తే పలికేందుకు ఏ సర్జారూ అందుబాటులో లేదు. పాదుషాకి చెమటలు పట్టాయి. రెండు వైపులా లక్షప్రైగా సైన్యాన్ని మోహరించినా అందరి కళ్లూ కప్పి ఈ సైతాన్లు రాజధాని ఎలా చేరారో అర్ధంకాక అతడు తెల్లబోయాడు. ఏమి చేయాలో తోచదు. సలహా చెప్పేవారు లేరు. తనకా కైపులూ వలపులే తప్ప యుద్ధాలు, పోరాటాలు చేతకావు. వచ్చినవాడు ఎక్కడ అగ్గి పెడతాదో తనను, తన సింహాసనాన్ని ఏమి చేస్తాడో, అసలు బతకనిస్తాడో లేదో తెలియదు. ఇలా భయవిహ్వల స్థితిలో కర్తవ్యం పాలుపోక గజగజలాడి మొగల్‌ చక్రవర్తి గడప ముందు నిలిచిన మరాఠా 42 ఫా ఇనీ చరిత్ర ఎం,వి.ఆర్‌.శాస్తి

వీరుడి చేతికి గువ్వపిట్టలా చిక్కాడు సంధి కుదరకపోతే ప్రాణాలతో సపరివారంగా బయటపడటానికి యమున ఒద్దున రాజమందిరం కింద పడవలను కూడా సిద్ధం చేయించాడు. తరవాత ఏమి జరిగిందో, బాజీరావు ఏమి చేశాడో, ఎందుకు చేశాడో తెలుసుకుందుకు చరిత్రకారులను అడగకృల్లేదు. యుద్ధరంగం నుంచి తమ్ముడు చిమ్మాజీకి పంపిన లేఖలో స్వయంగా బాజీరావే అన్నీ వివరించాడు. ఆ జాబులోని భాగాలు మచ్చుకు కొన్ని; "౨౩6 2000861090” 4601666 10 280% 2941151 0011 ఖు 36 112 6 10 16 6201621, 0108 (0 116 0%06 01 16 200ల01 116 అంం61006 0 16 గెశ్‌20025.. ...26 01101066 011 02009 621 కముంి0జురే! (2 540010 ౦0౯0ల ...6 ౪2006610 0000 116 12112] 10 25%లు, 04601 560014 [ంళ8ైంఓ ౪6 327 10 క్రిం౦06 2 ఢేజటం)గు8 15 9210 ౦” జతే గర 6 1006621 కం16 20 లమ... ము 206 0 006286 016210 616 [౫624 0 0011600... [40760761 16 గటం!... రేంక664 10 ౧66 6406 గట ౪5 ... ౪6 9006 ఇ04 1 7601 . ౪/6 20 2011082 0010 16 211 1200020 0౪5 [656006 02 టం ల0' 8 [06/10 లుగు 13 6206. (శు ౪6 90764 0%..." (4 గహింది ఇగి(00444 బం02/6 = క200210 & 9214901, 0. 226-27] (అలా మేము ఢిల్లీపై దండెత్తి రాజధానికి నిప్పు పెట్టీ తద్వారా మరాఠాల అస్తిత్వాన్ని చక్రవర్తి గుర్తించేలా చేద్దామని నిర్ణయించాం... ఢిల్లీ శివారులోని కుష్‌ఐంది వద్ద విదిదికి దేరాలు వేశాం... రాజధానిని బూడిద చెయ్యాలనే అనుకున్నాము గానీ మళ్లీ ఆలోచిస్తే ఈ గొప్పు నగరాన్ని ధృ్వంసంచేని ఢిల్లీలో సామాజ్య సింవాసనాన్ని నాళనం చేయడం మంచిది కాదనిపించింది... అఘాయిత్యవు వని రాజకీయవు దారాన్ని తెంవుతుంది. పైగా పాదుషా మాతో నంధి కుదుర్చుకోదలిచాడు... అతికి వంవీన జవాబులో “(నగరానికి దగ్ధరలో మేము ఉంటో శాంతికి భంగం కలగవచ్చు కనుక జిల్‌ చెరువు వద్దకు తరలుతున్నామని చెప్పాం. అలాగే అక్కడకి వెళ్లాం...) కోపావేశంలో మొగల్‌ రాజధానిని దగ్ధం చేయాలని అనుకున్నా వాస్తవంగా అందుకు అవకాశం వచ్చేసరికి అటువంటి అకృత్యానికి బాజీరావుకు చేతులు రాలేదు. మరాఠా సైన్యం వెళ్ళేసరికి విడిది దగ్గరలో రామనవమి ఉత్సవాలు కోలాహలంగా జరుగుతున్నాయి. తాను హిందువు కనుక పాందూ జనావాస (ప్రాంతాలకు హాని చేయరాదన్న భావంతోటే బాజీ తనను తాను నిగ్రహించుకున్నాడనుకోలేము. కొన్ని శతాబ్దాల కిందట అదే ఢిల్లీలో తైమూర్‌ ముస్లిం నివాస ప్రాంతాలను మాత్రం వదిలేసి మిగతా నగరమంతటా ఊచకోతల, దహనాల ఘోరకలిని సాగించినందుకు చారిత్రక ప్రతీకారంగా తాను ఆ నగరంలోని ముస్లిం (ప్రాంతాలను తగలబెట్టాలన్న దుష్టాలోచన కూడా అతడికి కలగలేదు. ఇంత గొప్ప నగరాన్ని ధ్వంసం చేయడం అపచారమనే అతడి వివేకం ప్రబోధించింది. ఆగడం చేయదలచుకుంటే బాజీరావుకు కారణాలు కావలసినన్ని. దానికి కొద్ది రోజుల కిందటే ఆగ్రా సమీపాన మొగల్‌ సర్జార్లు బాజీ సేనలో వందల మందిని చంపి వెయ్యి ఎం,వి.ఆర్‌.శాస్తి ఎంతతేదా? శ్ష 43

మంది సైనికులను బందీలుగా పట్టుకున్నారు. రాజధానిని ముట్టడించాక రాజీకి సుముఖమైనట్టుగా బాజీరావుకు అభిప్రాయం కలిగించినా అతడిని చూసి మొగల్‌ పాదుషా గజగజ వణికి కాళ్ల బేరానికేమీ రాలేదు. మరారాల దాడిని తిప్పికొట్టటానికి తాను పన్నగలిగిన పన్నాగాలు కడదాకా పన్నుతూనే ఉన్నాడు. తనకు ఇప్టుడైన అమీర్‌ఖాన్‌ అనేవాడికి చిన్నచితకా సేనలను తోడిచ్చి, పన్నెండు వేల సైన్యాన్ని సమకూర్చి ఫిరంగుల దళంతో సహా బాజీ దండు మీదికి ఉసిగొలిపాడు. పెద్ద ఎత్తున సైన్యాన్ని తీసుకురమ్మని సవాయి జయసింహ్‌కు కబురు మీద కబురు పంపాడు. ఆదమరచి మరారాల కదలికలను గమనించలేకపోయిన సాదత్‌ఖాన్‌ వగైరాలను హుటాహుటిన రాజధానికి వచ్చి మరారాల భరతం పట్టమన్నాడు. అన్ని యత్నాలు, అన్ని తంత్రాలు విఫలమయ్యాకే గతి లేక రాజీకి వచ్చాడు. బాజీరావు తలచుకుంటే నిరాఘాటంగా రాజధాని నగరంలో (ప్రవేశించి మొగలు పాదుషాను కూలదోసి మరారా పతాకాన్ని సగర్వంగా ఎర్రకోటపై ప్రతిష్టించగలిగేవాడు. గుర్రం మీద కొద్ది నిమిషాల్లో రాజప్రాసాదానికి చేరగలిగినంత దూరంలోనే అతడున్నాడ్రు, అనేక దశాబ్దాలుగా మరారాల తడాఖా ఎరిగిన మొగలు దర్చారు వారందరూ ఎప్పుడు ఏమి జరుగుతుందో, తమ గతి ఏమవుతుందోనని గుండెలు గుప్పిట్లో 'పెట్టక్సృన్స హడలిపోయారు. కావి-అశ్చర్యం! బాజీరావు తన పరాక్రమాన్ని ప్రదర్శించి, మాళవపై మరారా ఆధిపత్యాన్ని పాదుషా గుర్తించేట్టు చేసుకోవడంతోనే సంతృప్తిపద్దాడు. వచ్చినంత వేగంగా ఢిల్లీ ్వద్య రాజపుత్ర స్థానానికి తరలాడు. యావద్భారతం దాదాపుగా మరారాల ఆధిపత్యంలోకి ఎల్రాణ్క వచ్చినందున, చచ్చిన పాములాంటి మొగలు పొదుషాను ఇంకా కుళ్ళబొడవటం క్రంద సాహురాజుకు గల మొగలు పక్షప్రాతాన్ని మన్నించి నామమాత్రపు చక్రవర్తిత్య్వా కొనసాగించడమే విజ్ఞత అని అనుకున్నాడా? కోరలు పీకేసిన పాదుషా నుంచి ఆ సమయ అదనంగా రాబట్టవలసింది ఏమీ లేదని భావించాడా? లేక - దిగ్భ్రమ నుంచి తెప్పరిల్లి సాదత్‌ఖాన్‌ భారీ సైన్యంతో తన పైకి పరుగున వస్తున్న తరుజాన దూరదేశంలో కొద్దిపాటి సైన్యంతో ఎక్కువసేపు నిలవడం మంచిదికాదని తలిచాడా... అన్నది శేషప్రశ్చ ఏమైతేనేం

• తన సత్తా ఏమిటో శత్రువుల గుండెలవిసేలా ప్రదర్శించి, అనర్థకపు అవేశకావేశాలక్షూ అమానుష ప్రతీకార కాంక్షలకూ లోనవకుండా హుందాగా వ్యవహరించి బాజీరావు జాతి ప్రతిష్ట పెంచాడు. బాబర్‌ నాటి నుంచి మొహమ్మద్‌ షా దాకా మొగలు పాదుషాల మీద భారత ప్రజలకు (ప్రేమాభిమానాలు ఎన్నడూ లేవు. ముఖ్యంగా బెరంగజేబు మతద్వేషంతో సాగించిన దేవాలయ విధ్వంసాలు, ఇతర అకృత్యాల మూలంగా హిందువుల మనసు విరిగింది. మొగలు పరిపాలన పట్ల సామాన్య హిందువులందరికీ ఉన్న ఏహ్యత బభాజీరావుకూ (కొంచెం ఎక్కువ పాళ్ళలోనే) ఉంది. కాబట్టే శివాజీ స్ఫూర్తితో నర్మద'దాటి హిందుస్తాన్‌ మొత్తాన్నీ జయించబూనినప్పుడు 'హిందూ పదపాదుషాహి” (హిందూ సామ్రాజ్య) స్థాపనను తన ధ్యేయంగా ప్రకటించాడు. రాజపుత్ర వీరుల ఐచ్చిక సహకారం పొంది వారి రాజ్యాలపై మరారా ఆధిపత్యాన్ని సంతోషంగా అంగీకరించేట్టు చేయటం కోసం వెళ్ళినప్పుడు ఉదయపూర్‌ మవారాణా నమస్మరించి తన సరసన ఆసనం చూపినా బాజీరావు వినయంగా దిగువన కూచుని 44 సా ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి,ఆర్‌.శాస్త్ర

స్వహస్తాలతో రాణాకు చామరం వీచాడు. అదే రాజపుత్ర స్థానంలోని జైపూర్‌కు వెళ్ళినప్పుడు రాజా జయసింహ్‌ సరసన దర్జాగా కూచుని హుక్కాపౌగ ముఖం మీదే వదిలాడు. ఈ తేడా ఎందుకని జయసింవ్‌ అడిగితే - “ఉదయ్‌పూర్‌ రాణా మొగలు చక్రవర్తి ముందు ఎన్నడూ తలవంచలేదు. తనకు ప్రభువుగా అంగీకరించలేదు. మరి మీరు? మొగలు దర్బారులో సేవకులు. వట్టి మున్సబ్‌దారులు' అన్నాడు నిర్మాహమాటంగా.

చెప్పొచ్చిందేమంటే మొగలు సింహాసనం పట్ల అంతటి తూపష్టీభావం, హిందుత్వం పట్ల గొప్ప మమకారం గల బాజీరావు విదేశీయుదైన నాదిర్షా నుంచి దేశానికి ముష్పు వచ్చినప్పుడు తనకు పట్టనట్టు ఊరుకోలేదు. మత భేదాలను, ఇతర స్పర్థలను పక్కన బెట్టి దేశం మొత్తం ఏకం కావలసిన సమయంగా దాన్ని గుర్తించాడు. “ఇవాళ హిందుస్తాన్‌కు ఒకడే శత్రువు. హిందువులు, ముసల్నాన్లు, దక్కను శక్తి యావత్తూ కలిసి అతడితో పోరాడాలి” అని ఎలుగెత్తి చాటాడు. 'పర్షియన్‌ ప్రభువు దండెత్తి వచ్చాడు. మొహ్మమద్‌ షాకు సాయంగా హోల్కర్‌, సింధియా, పవార్లను సైన్యంతో పంపుతున్నాను. నేనూ ఉత్తరానికి బయలుదేరుతున్నాను” అని తన సేనాని పిలాజీకి రాసిన జాబులో అన్నాడు. (4 44027 24 బ్రైల్‌*ట్స్‌ ౧. ౮౩ర్స

ఉదయ్‌పూర్‌ రాణా నేతృత్వంలో రాజపుత్రులను, బుందేలాలను కూడగట్టి నాదిర్నాపై సమైక్య ప్రతిఘటన తెచ్చేందుకు బాజీరావు సకల సన్నావిలు చేశాడు. నాదిర్నా దక్షిణం వైపు వస్తే నామరూపాలు లేకుండా చేయడానికి అన్న కట్టుదిట్టాలూ జరిపాడు. కాని - నాదిర్నా దక్షిణానికి మరలనూ లేదు. బాజీరావు సేన తనను అందుకునేదాకా ఆగనూ లేదు. చిక్కిన కాడికి మూట కట్టుకుని, కొల్లగొట్టిన సంపదతో వచ్చినంత వేగంగా తన దేశానికి వెళ్ళిపోయాడు.

అనుకున్న ప్రకారం నాదిర్నాను బాజీరావు సారధ్యంలో జాతీయ శక్తులు సకాలంలో అద్దుకుని ఉంటే చరిత్ర గతి ఎలా ఉండేదో! ఎం.వి.ఆర్‌,శాస్త్రి ఎంతతేదా? శే 45

మస్తానీ

ఇదో (ప్రేమకథ.

(్రవంచంలోని గొప్పు (పేమ పురాణాలలో దేనికీ తీనిపోదు.

దీనిని మవాత్తర వ్రణయగాథగా మలచదానికి అందమైన అబద్దాలు ఆదనక్షర్లేదు. అల్లిబిల్లి కల్లలను అల్లనకృర్లేదు. జీవిత వాస్తవాన్ని ఉన్నదున్నట్టుగా అంగీకరించి అక్షరబద్ధం చేస్తే చాలు. ఇబ్బందికరమైన యథార్థ్జాలను మరుగువరచకుందా, దాటవేయకుందా నిజాయితీగా చరిత్రకు న్యాయం చేస్తే చాలు.

దురదృష్టవశాత్తూ ఆ నిజాయితీయే చాలా మంది చరిభ్రకారులలో లోపించింది. అందుకే - చరిత్ర ప్రఖ్యాతి పొందిన ఒక మహా పురుషుడితో జీవితం పంచుకుని, నీడలా వెన్నంటి నిలిచి, 'పేరణనిచ్చి అనన్య ప్రభావం చూపిన ప్రణయిని ప్రామాణిక (మనుకునే) చరిత్ర గ్రంధాల్లో అజ్ఞాతంగా, అనామకంగా, మహా అయితే ఒక పాదపీఠికగా లేక ప్రాముఖ్యం లేని పేరాగ్రాఫుగా మిగిలిపోయింది.

ఆమె పేరు మస్తానీ,

శివాజీ తరవాత అంతటి మహావీరుడిగా మరారా చరిత్రలో పేరెన్నికగన్న పీష్వా బాజీరావు మెచ్చిన నెచ్చెలి.

బాజీరావు శూరుదే కాదు. సుందరుడు కూడా. ఆజానుబాహుడు. స్ఫురద్రూపి. చక్కని ముఖ కవళిక. పచ్చని మేనిఛాయ. “అందరూ గొప్పగా చెప్పుకునే ఆ అందగాడిని చూడాలని . ఉంది. ఈసారి అతడు మన దర్భారుకు వచ్చినప్పుడు పరదాల చాటు నుంచి మమ్మల్ని చూడనివ్వండి” అని నిజాం-ఉల్‌-ముల్మ్‌ను అంతఃపుర కాంతలు కోరారట. అంళటి మోహనాంగుడే మస్తానీకి వశుడై ఆమెను విడిచి బతకలేనంతగా వెర్రెత్తి పోయాడంటే ఆమె అందం చందం ఎటువంటివో ఊహించవచ్చు.

మస్తానీని చేపట్టేనాటికి బాజీరావు వయస్సు 31. నాటి నుంచి అతడు అకాలమృత్యువు

పాలయ్యేంతవరకూ పదకొండేళ్లపాటు.. | [న్‌ | నీడలా వెంట ఉండి కష్టాలో సుఖాల్లో (ఫస. మస్తానీ - బాజీరావుకు దేవుడిచ్చిన |. |. వరమే ఒక శాపం! అతడిని చుట్టుముట్టి, . మ న... . చివరి దశలో మనశ్శాంతి లేకుండా ట్ట న. చేసిన అనేక సమస్యలకు అదే అది (క్‌ యై. మూలం! మ.

బాజీరావు పొందువు. మస్తానీ ముస్లిం. అక్కడ వచ్చింది చిక్కు టన య

ముస్లిం పేరు పెట్టుకున్నామస్తానీకి (|. మ మహమ్మదీయ మతం మీద మక్కువ లేదు. తల్లి మహమ్మదీయురాలు అయినా ఆవా తం(డి పొందువు. అదీ - | నం. ఆషామాషీ మనిషి కాదు. హైందవ మస్తానీ ధర్మవీరుడు, బుందేల్‌ ఖండ్‌ (ప్రభువు (110314, క2గ30హ రాసిన 4 60౫4౧౭42 బాస అయిన రాజా ఛత్రసాల్‌ ! తహింగి? ల/గీళ2౧2414 020౮4 (గ్రంథం నుంచి]

మస్తానీ నిజాం-ఉల్‌-ముల్క్‌ కూతురనీ, మరాఠాలతో సఖ్యత కోరి ఆమెను బాజీరావుకు కానుకగా ఇచ్చాడని కొందరంటారు. ఆమె మొగల్‌ సేనాని మహాజత్‌ ఖాన్‌ ఉంపుడుగత్తె అనీ, యుద్ధంలో మరాఠాలకు చిక్కి ఆత్మహత్య చేసుకోబోగా బాజీరావు తమ్ముడు చిమ్మాజీ ఆమెను ఆదరించి అన్నగారికి బహూకరించాదనీ మరి కొందరంటారు. ఈ కథలు నమ్మదగినవి కావు. ఆమె ఛత్రసాల్‌కు మహమ్మదీయ మతస్థురాలైన ఉంపుడుగత్తె వల్ల కలిగిన సంతానమనీ, 1729లో తాను మొగలాయీ మొసలి బారిన గజేంద్రుడిలా చిక్కినప్పుడు పిలవగానే వచ్చి ఆదుకుని తన రాజ్యం తనకు ఇప్పించినందుకు కృతజ్ఞతగా మూడో వంతు రాజ్యంతో బాటు ప్రియపుత్రిక మస్తానీని బాజీరావు చేతుల్లో పెట్టాడని రావు బహదూర్‌ పరాస్నిస్‌ పరిశోధించి కనుగొన్నదే వాస్తవానికి దగ్గరగా ఉందని విజ్ఞులందరూ అంగీకరించారు.

పుట్టుక గురించి భిన్నాభిప్రాయలున్నా మస్తానీ బహుముఖ ప్రత్యేకతల విషయంలో ఎవరికీ సందేహం లేదు. ఆమె ఆతిలోక సుందరి. మధుర గాయని. మైమరపించే నర్తకి. పుణె రాజప్రాసాదంలో బాజీరావు సన్నిహిత బంధుమి[త్రులను ఆహ్వానించి ఏటా జరిపే గణపతి వేడుకల్లో మస్తానీ ఆటపాటలే ప్రధానాకర్షణ.

అందెగత్తెలు ఎందరో ఉంటారు. గంధర్వ కాంతల్లా పాడి, అప్పరసల్లా నాట్యం చేసి మహావీరులను పాదాక్రాంతం చేసుకోగలిగిన భామినులు చరిత్రలో కొల్లలు. మస్తానీ ప్రత్యేకత ఏమిటంటే ప్రీ సహజమైన లాలిత్యం, కళా కౌశలాలతో బాటు శౌర్య పరాక్రమాలకూ ఆమె పెట్టిందిపేరు. గజ్జెకట్టి నాట్యం చేసినంత అలవోకగా ఆమె కత్తిపట్టి యుద్ధం చేయగలదు. వీణను (శ్రుతి చేసినంత తేలికగా వందల మైళ్లు అలుపు లేకుండా గుగ్రాన్నీ స్వారీ చేయగలదు. ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్తే మస్తానీశ్త 47

ఈ కళ కూడా ఉంది కాబట్టి యుద్ధ సమయంలోనూ ప్రియుడిని వదిలి ఉండాల్సిన బాధ లేదు. రికాబు మీద కాలు కాలు తగిలేంత దగ్గరగా గుర్రం మీద ఆమె బాజీరావును ప్రతి యుద్ధంలోనూ అనుసరించేది. కత్తితో బల్లెంతో శత్రు సంహారం సాగించేది. గుడారాల్లో కలిసే ఉండేది. కష్టాలన్నీ పంచుకునేది. ఇంతటి ఇష్టసఖి చెంతనుండగా బాజీరావుకు సహజంగానే రణం కూడా (ప్రణయం లాగే మనోహరంగా గడిచేది. రాజధాని ఢిల్లీ మీదికి దండెత్తి అనేక వారాలపాటు అనేక (మలకోర్చి సం([గ్రామం సాగించి తిరిగి వస్తూండగా ఒక మజిలీ వద్ద వారు ఒక మొగల్‌ సేనాని కంటపడ్డారు. అప్పుడు బాజీరావు, అతడి ప్రియురాలు జీనుకు పరిచే బట్ట కింద వేసుకుని పక్కపక్కన కులాసాగా కూచుని కూనిరాగాలు తీస్తున్నారట. ఏకబిగిన నలభై మైళ్లు స్వారీ చేసిన బడలిక ఏదీ లేకుండా పిక్నిక్‌కు వచ్చిన (పేమ పక్షుల్లా వారు కిలకిలలాడుతున్నారట. “న[6 ₹25 ముంట201 (2 4800108 81) 901664 10 116408 8146 క20రస08 ఈ6 500164 204 టు 5%6 జ౪ళ్వం 2000%00401664 92120 10 [15 0250 ఫజలం 206 ₹066 54యి9 10 ఈదు ₹1థ 110." (గుర్రపు స్వారీలో, బల్లెం, కత్తి యుద్ధాల్లో అ నర్తకి బహు నేర్చరి. ప్రతి యుద్దానికీ గుగ్రమెక్కి బాజీరావు వెంట వెళ్ళేది) అని 727౪4- ఓగి[టంాలా44 రశ4%2లో పర్షియన్‌ చరిత్రకారుడు పేర్కొన్నాడు. ఇలా అన్ని విధాలా, అన్నివేళలా సహధర్మచారిణిలా తనను వెన్నంటి ఉండి సమరంలోనూ సరసంలోనూ సమాన ప్రజ్ఞను చూపిన మస్తాన్‌ని విడిచి బాజీరావు క్షణం ఉండలేకపోయేవాదు. ఒకసారి రాజదర్శనానికి సతారా వెళ్ళినప్పుడు రాచమర్యాదను అతిక్రమించి మస్తానీని కూడా అతడు వెంటబెట్టుకుపోగా సాహు మహారాజు మందలించాడట. రాజసన్నిధిలోనే అలా ఉంటే సొంత ఇంట్లో సంగతి చెప్పనే అక్కర్తేదు. పుణెలో తాను నిర్మించిన శనివార్‌ పాలెస్‌లో (శనివారం శంకుస్తాపన జరిగింది కనుక ఆ పేరు) మస్తానీ కోసం (ప్రత్యేకంగా ఒక వాటా కట్టించి భారీ సమయంలో ఎక్కువ భాగం ఆమెతోనే గడిపేవాడు. ఆ తమకంలో ధర్మపత్ని కాశీబాయిని, కన్నబిడ్డలను కొంచెం నిర్లక్ష్యమే చేశాడు. _ సహజంగానే అది కుటుంబానికి కంటగింపయింది. తురక పీల్లను తెచ్చి ఇంట్లో పెట్టాడని అసలే మంట. ఆపై భార్యాబిర్లను పట్టించుకోవటం లేదన్న దుగ్ధ. బాజీరావు భార్య కాశీబాయి తేమ ఇల్లాలు. అమెకైతే మస్తానీ మీద ఈర్ష్యగానీ, ద్వేషంగానీ లేవు. తనను నిరాదరించినా భర్తను పల్లెళ్తు మాట అనేది కాదు. ఆమెకున్న విశాల హృదయం కుటుంబంలో మిగతా వారికి లేవు. బాజీరావు తల్లి రాధాబాయి, తమ్ముడు చిమ్మాజీ, కుమారుడు బాలాజీలు మస్తానీ పేరు చెబితే మండిపడేవారు. అమెను వదిలి పెట్టమని తల్లి అనేక విధాల చెప్పింది. బాజీరావు వినలేదు. పోన్సుప్రోన్సు పంతాలు పెరిగాయి. ఒకసారి బాజీరావు ఊళ్లో లేని సమయంలో అతడి తమ్ముడు, కుమారుడు మస్తానీని దౌర్జన్యంగా వేరే ఇంటికి లాక్కెళ్లి గదిలో పెట్టి బంధించారు. తనను విడిచిపెట్టనంత వరకూ అన్నం ముట్టేది లేదని మస్తానీ భీష్మించింది. ఆ బెదిరింపు పనిచేయలేదు. ఇక లాభం లేదని ఆమె పరిసరాలను, కాపలాదారుల ఆనుపానులను, ముఖ్యంగా అశ్వశాల ఉనికిని జాగ్రత్తగా గమనించి, పధకం వేసి, ఒక రాత్రి కాపలా వారి కళ్లుగప్పి తప్పించుకుని గుగ్రమెక్కి రివ్వున ప్రాణనాథుడు ఉన్నచోటికి పోయింది. సంగతి తెలిసి బాజీరావు చాలా బాధపడ్డాడు. 48 సా ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి,ఆర్‌.శాస్త్రే

ఇంటివారే ఇలా చేస్తే, బయటివారి విషయంలో అడగాలా?! ముఖ్యంగా ఛాందస (బ్రాహ్మణీకం బాజీరావుపై కత్తిగట్టింది. శోత్రియ (బ్రాహ్మణ కుటుంబంలో పుట్టినా బాజీరావు జీవితమంతా రణరంగాల్లో, సైనిక గుడారాల్లోనే గడిచింది. నిరంతర సైనిక జీవనం వల్ల అతడి ఆహారపు అలవాట్లూ మారాయి. చాలా మంది సైనికుల్లాగే అతడు. మద్య మాంసాలకు అలవాటు పడ్డాడు. అది అతడి వ్యక్తిగత విషయం. అతడున్న పరిస్థితుల్లో మామూలు మవారాష్ట్ర బ్రాహ్మణుడిలా అంటూసాంటూ పాటిస్తూ (శోత్రియంగా బతకడం కుదరని పని. ఆ సంగతి గుర్తించి పీష్వాలో తమకు అభ్యంతరకరమైన అలవాట్లను కుల పెద్దలు పెద్ద మనసుతో ఉపేక్షిస్తే సరిపోయేది.

కానీ అలాంటి జెదార్యం ఛాందస (బ్రాహ్మణ్యానికి ఏనాడూ లేవు. శివాజీ అంతటి మహా పురుషుడినే జన్మతః క్షత్రియుడు కాదు కనుక పట్టాభిషేకానికి అర్హత లేదు పాన్మని బిర్రబిగిసిన మూర్ధ వర్గమది. వారి ధాటికి తాళలేక శివాజీ అంతటి వాదే దేశాలు గాలించి గాగాభట్‌ అనే పండితుడిని కాశీనుంచి పట్టుకుని వచ్చి తనది క్షత్రియ వంశమేనని 'పకటింపజేసుకుని అతడి చేతులతోనే ఛత్రపతిగా పట్టాభిషేకం చేయించుకోవలసి వచ్చింది.

ఛత్రపతి శివాజీనే లెక్కచేయని వారు పీష్వా 'బాజీరావుకు భయపడతారా? మద్య మాంసాలు ముట్టి కులభ్రష్టుడైనాడని మొదలే రగిలిపోతున్నవారు ఏకంగా తురక బూబునే ఇంటికి తెచ్చి కాపురం పెట్టటంతో అగ్గిమీద గుగ్గిలమైనారు. బాజీరావు అధికార (ప్రాభవానికి వెరచి కులం నుంచి వెలివేయలేక, దెబ్బతీసేందుకు సమయం కోసం వేచి ఉన్నారు.

మస్తానీకీ అందచందాలే కాదు; తెలివితేటలూ ఉన్నాయి. తండ్రి తనను బాజీరావు చేతిలో పెట్టగానే ఆమె అతడికి వశమై పోలేదు. వీష్వా తనను ఎంత మోహొంచి ' మరులుగొన్నా... తనను భార్యలా చూసి తనకు పుట్లే కొడుకుకు ఆస్తిలో తగిన వాటా ఇస్తానని మాట తీసుకున్నాక గానీ ఆమె దగ్గరవలేదు. ఆ (వ్రకారమే బాజీరావు ఆమెను సౌంత లోగిలిలో కాపురం ఉంచాడు. కొంతకాలానికి అమె పండంటి కొడుకుని కన్నది. బాజీరావు ఆ కుమారుడికి శాస్రోక్రంగా నామకరణం చేసి హిందువుగా పెంచదలిచాడు.

(బ్రాహ్మణ్యం ససేమిరా వీల్లేదంది. హిందూ ధర్మంలో మతం మార్పిడి కుదరదంది. తురకదానికి పుట్టినవాడు, తురకే తప్ప హిందువు కావడానికి ఒప్పుకునేది లేదంది. ఈ విషయంలో కులం అంతా ఒక్కకట్టుపై నిలిచి, పొరోహిత్యానికి ఏ (బ్రాహ్మడూ అంగీకరించక పోవడంతో బాజీరావు గత్యంతరం లేక ఆ కుమారుడికి 'షంషేర్‌ బహాదూరో అని పేరు పెట్టి ముసల్మానుగానే పెంచాడు.

(ఆ పుత్రుడు బాజీరావు ఒద్దికలో పేరుకు తగ్గట్టు మహాయోధుడిగా ఏదిగాడు. ధైర్య సాహసాలతో తుదిశ్వాస దాకా పోరాడి 27వ ఏట పానిపట్టు యుద్ధభూమిలో నేలకొరిగాడు. మస్తానీకిచ్చిన మాట (ప్రకారం అతడికి బాజీరావు పంచి ఇచ్చిన బుందేల్‌ఖండ్‌ జాగీరును అతడి కుమారుడు అలీబహదూర్‌ విసృతపరచి బండా సంస్థానాన్ని స్థాపించాడు. అతడి వారసుడైన బండా నవాబు 1857 స్వాతంత్ర్య సమరంలో రూస్సీరాజి లక్ష్మీబాయికి బాసటగా నిలిచి బ్రిటిష్‌ వారితో పోరాడాడు.)

శివాజీ ఆదర్శంగా హిందూధర్మ ప్రతిష్టాపనకు అంకితమై అవక్ర విక్రమంతో సంఘర్షించిన హైందవ ధర్మవీరుడు బాజీరావుకే తన కన్నకుమారుడిని హిందువుగా పెంచుకునే అవకాశం లేకపోవడం హిందూ సమాజానికి సిగ్గుచేటు. ఇలాంటి సిగ్గుచేటు నిర్వాకాలు... క్షమించరాని, ఎం.వి,ఆర్‌.శాస్త్రి మస్తానీశ్ష 49

ఆత్మహత్యా సదృశమైన అపరాధాలు చాదస్తపు బ్రాహ్మణీకం వల్ల ఇంకా చాలా జరిగాయి. ఆ చారిత్రక తప్పిదాలే హిందూ సమాజంలో అనైక్యతకు, వెర్రితలలకు ముఖ్య కారణ మయ్యాయి. ముస్లిం మస్తానీకి జన్మించిన కుమారుడికి హైందవ మత సంస్కారాన్ని చేయడానికి నిరాకరించడంతోటే సనాతన బ్రాహ్మణ వర్గం ఆగలేదు. కాశీబాయి వల్ల బాజీరావుకు జన్మించిన రఘునాథరావు ఉపనయనానికీ వారు అడ్డం తిరిగారు. కులభ్రష్టుదైన బాజీరావు కనుక హాజరైతే పౌరోహిత్యం చేసేదే లేదు పొమ్మన్నారు. అరివీర భయంకరుడైన అంతటి మహాయోధుడు కూడా సంప్రదాయపు పట్టుకు నిస్సహాయుడయ్యాడు. మస్తానీతో అతడి సంపర్మం ఇంటా బయటా పెద్ద వివాదమైంది. మస్తానీని విడిచిపెట్టమని బాజీరావును తల్లి కూడా గట్టి వత్తిడి చేసింది. అంతా ఆక్షేపించేవారే అందరూ తనకు కావలసినవారే. ఎవరినీ సమాధానపరచలేక, ఎవరి నోరూ మూయించలేక అలాగని [ప్రాణ సమానురాలైన మస్తానీనీ వదులుకోలేక బాజీరావు మహాక్షోభ పడ్డాడు. ఏమి జరిగిందో సరిగ్గా తెలియదు. మస్తానీని బాజీరావు నుంచి వేరుచేసి శనివారవాడలోని గదిలో దాదాపుగా బంధించడంలో అతడి తల్లి, తమ్ముడు, కొడుకు కృతకృత్యులయ్యారు. బలప్రయోగం చేయాలని తలచినా గృహచ్చిద్రానికి వెరచి బాజీరావు ఆ (ప్రయత్నం విరమించుకున్నాడు. ఎన్నో యుద్ధాల్లో నిరుపమాన ధైర్యసాహసాలను చూపి ఎంతటి సవాలునైనా అవలీలగా ఎదుర్భొన్న వీరుడికి వ్యక్తిగత విషయం దగ్గరికి వచ్చేసరికి పరాక్రమం సన్నగిల్లి చివరి దశలో చిత్రమైన పలాయన మనస్తత్వం అవహించింది. తనను నమ్ముకున్న మస్తానీని రాబందుల్లాంటి బంధువుల బారిన వదిలేసి ఇంట్లో దొరకని మనశ్శాంతిని యుద్ధరంగంలో వెదుక్కుంటూ వెళ్ళాడు. సంధి షరతుల్లో భాగంగా నిజాం-ఉల్‌-ముల్క్‌ తనకు ఇవ్వగానికి గతంలో ఒడంబడి ఆ దరిమిలా ఎగగొట్టిన జాగీరును స్వాధీన పరచుకోవడానికి 1739 డిసెంబరులో పూనా నుంచి పెద్ద సైన్యంతో దండెత్తి వెళ్ళాడు. నలభై వేల సైన్యంతో తనను ఎదుర్కొన్న నిజాం కుమారుడు నాసర్‌జంగ్‌తో గోదావరి తీరాన రెండు నెలలు హోరాహోరిగా పోరాడి ఓడించాడు. తనకు రావలసిన జాగీరును రాబట్టుకుని ఘన విజయం సాధించాక కూడా ఇంటికి పోవడానికి మనసొప్పక కొత్త జాగీరు తనిఖీ నెషంత్రో ఇండోర్‌ వైపు వెళ్లాడు. ఈలోపు పూనాలోని మూర్తాగ్రేసరుల మురా మస్తానీని ఏకంగా ఖూనీయే చేసి అద్భుతొలిగించుక్రోవాలని ఆలోచిలీబింది. కానీ మహారాజుకు అత్యంత ఆప్తుడైన వీష్వా ప్రీయసతిపై ఆటు వంటి అఘాయిత్యాన్ని రాజుకు తెలియకుండా చేసేందుకు ధైర్యం చాలక దురాలోచనకు అనుమతి కోరారు. పీష్వాను కష్టపెట్టే అలాంటి పిచ్చి పని ఏదీ చేయరాదని సాహు రాజు శాసించాడు. అక్కడితో ఆ కుతంత్రం ఆగింది. మస్తానీ వియోగాన్ని భరించలేక 'ప్రవాసంలోని బాజీరావు లోలోన కుమిలిపోసాగాడు. అన్నగారి చిత్తక్షోభను స్వయంగా గమనించిన చిమ్మాజీ తాను పుణెకి తిరిగి రాగానే “ఆమెను అతడి దగ్గరికి పంపించక తప్పదూ అని బాజీ కొడుకు బాలాజీకి 1740 మార్చి 7న జాబు పంపారు. కాని విధి మరోలా తలచింది. పుణె వారికి దయ కలిగి మస్తానీని భర్త దగ్గరికి చేర్చక ముందే బాజీరావును మృత్యువు ఈ లోకం నుంచే ఎత్తుకు పోయింది. నర్మద ఒడ్డున రావేర్‌ సమీపాన విపరీత మద్యపానం, వల్లో దుర్భర చిత్తక్షోభ వల్లో బాజీరావు జీవితంలో 50 ఫొ ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రీ

మొదటిసారిగా జబ్బుపడ్డాడు. మూడురోజులు జ్వరంతో బాధపడి, సృహకోల్పోయి 1740 ఏప్రిల్‌ 28న ఆ మహావీరుడు 42 ఏళ్ల పిన్నవయసులో కన్ను మూశాడు. మరణించే సమయానికి భార్య కాశీబాయి, కుమారుడు జనార్దన్‌ అతడి పక్కన ఉన్నారు. మస్తానీకి ఆ భాగ్యం కూడా దక్షలేదు. బతికి ఉండగా బలవంతాన విదదీసిన వారు బాజీరావు మరణించాక మస్తానీని చివరి చూపుకు అనుమతించారు. రాధాబాయి, చిమ్మాజీ, బాలాజీల వెంట జీవచ్చవంలా స్మశానానికి నడిచివెళ్ళిన మస్తానీ ఏమి తలచిందో ఏమి చేయనున్నదో ఎవరూ ఊహించలేదు. చితికి నిప్పు అంటించగానే అందరూ నిశ్చేష్టులై చూస్తుండగా మస్తానీ చిరునవ్వు నవ్వుతూ మంటల్తోకి దూకి [పాణనాధుడితో కలిసి అగ్నికి ఆహుతి అయింది. ఏంయైం72006 ఓం 16౯1076 1 9 ౪056, సశ250201 025504 1021- 165313 100381 6.200603 (6 2660 10 ఏ 6 లక రం! తసంగా? ల 444004 కంటైాగాం కటరం216 &ఉ 92025015, ?6/ 2.266] (ఈ లోకంలో వ్రియుడి నుంచి వేరుచేయబడిన మస్తానీ పై లోకంలో అతటిని స్వాగతించేందుకు నిర్ణయంగా మంటల్లో ప్రవేశించింది.) మస్తానీ విషాదం గురించి కిన్‌లైడ్‌, పారాస్పిస్‌లు చెప్పిన ఈ వివరంతో సుప్రసిద్ధ చరిత్రకారుడు జి.ఎస్‌. సర్దేశాయి విభేదించారు. ఆయన అభిప్రాయం (ప్రకారం - త&ీ5 5000 29 16 16౪/5 ౦0£ కెఇ! ౬20'9 గం26 1620006 425201 ౩16 6166 11 ఖం 021206 ౦౯90012, ₹16016౯ 0” 5410146 0౯ 0€91001%9 స ళం 10 58న 61 6624 00క్వు” 725 ౯60107౪664 10 క202ీ 2 ౪111286 20041 20 1165 6254 0£ పిం002... ౪166 ఖు ఇలయ ఏ045 10౧0 అర 25565 09 ౦౯16 5600 ౦0౯1ల 1076 ఖుకే ఓం? 62810 అగ 37 ౦0౦0౧౫౦౧ ౧౦01500814 516 ౪/23 100/1 &5 106 05 0120 ఇంకు20 ౦౯ ల 906. [౧/69 హోంగి దకిట౭గ40465, ౮.5. వ24య20 ౧0/4 2 ౯.052 1] (బాజీరావు మరణ వార్త తెలియగానే వూనా పాలెన్‌లో మస్తానీ మరణించింది. ఆత్ఫవాత్య చేసుకుందా, షాక్‌ వల్ల (పాణం పోయిందా అన్నది చెప్పడం కష్టం, ఆమె భౌతికకాయాన్ని ఫూనాకు 20 మైళ్ల దూరంలో పాబాల్‌ గ్రామానికి తరలించారు. అక్కుడి సాదాసీదా నమాధి వచ్చేపోయే వారికి ఆమె (ప్రేమను, విషాదాంతాన్ని ఈనాటికీ గుర్తు చేస్తుంది. ఆ కాలంలో ఆమెను మించిన సౌందర్వవతి లేదని అందరూ అంగీకరించారు. సహగమనం చేస్తేనేమి? భర్త మృతిని తట్టుకోలేక గుండె ఆగి మరణిస్తేనేమి? భర్తలేని లోకంలో మస్తానీ క్షణమైనా నిలవదలచలేదు. ఆ మగమహారాజు చివరి దశలో తన ఖర్మకు తనను వదిలేసినా తాను మాత్రం ప్రాణాలన్నీ నాథుడి మీదే పెట్టుకుని బతికింది. సమకాలీన సమాజపు అల్బత్వాన్నిి మూర్ధత్వాన్ని అపహస్తిఐచి జాలిలేని ప్రపంచం నుంచి నవ్వుతూ నిష్మమించింది - పాపం, మస్తాీర్డర్తమ్య్య గ్రందాలయ స్యా ఎం,వి.ఆర్‌.శాస్తి “శణోము జి మస్తానీ 4 351 న కుం లో 4

ఆహా! మన మంచితనం॥! ని స 0(డ్రి తాతలు నాకు విశ్వాసప్యాతులై ఎన్నో ఘనకార్యాలను సాధించారు... మొగల్‌ సామ్రాజ్యాన్ని సంరక్షిస్తూనే మొత్రం మాందుస్తాన్‌ను జయించాలని బాజీరావు ఆకాంక్షించాడు. నువ్వు ఆతద్‌ కుమారుడివి, నీ తంది కోరికను సాధించు. నీ ఆళ్వీకులను అటక్‌ గోదల ఆవలి దాకా నడిపించు? కొత్త పీష్వాగా నియమిస్తూ బాలాజీరావుతో 2740 జూన్‌ 25న మరారా రాజు సాహు అన్న-మూటలివి. తండ్రి బాజీరావు చిన్నవయనులో వారాత్తుగా కన్నుమూన్‌ ఇంతా రెందు నెలలు కాలేదు. అవ్పటికి బాలాజీరావుకు 29వ ఏదు కూదా నిందలేదు. ఇరవై ఏళ్ల కింద 20 నంవత్సరాల బాజీరావును తండి స్థానంలో వీప్వాగా కూచోబెట్టినందుకే చాలా మంది ఆశ్చర్యపోయారు. ఇప్పుదు అతది కుమారుడికి వద్ధెనిమిదిన్నర సంవత్సరాల లేతవయసులో విశాల రాజ్యానికి ప్రధానమం(తిత్వం అప్పగిన్తుంటే దర్భారులో ప్రతి ఒక్కరూ ముక్కున వేలేసుకున్నారు. పీష్వా పదవి ఆనువంశికంగా తండ్రి తరవాత కుమారుడికి దక్కి తీరాలన్న నియమం లేదు. రాజు తలచుకుంటే ఎవరికైనా దానిని కట్టబెట్టగలడు. మీసాలు కూడా సరిగా రాని బాలాజీనే ఆ కీలక బాధ్యతకు ఎంఛుకోవదానికి అనేక కారణాలున్నాయి. బాలాజీ చిన్న తనం నుంచి సాహుకు బాగా తెలుసు. ఆ కుర్రాడంటే అతడికి చాలా (యేమ. తండ్రి చేతికింద నలిగి, పినతండ్రి ఒద్దికలో పెరిగి రణరంగంలోనూ పాలనా రంగంలోనూ రాటుతేలి ఆ బాలుడు ఎంతగా ఈడుకు మించిన పరిణతి చెందింది రాజుకు తెలుసు. అందుకే రఘూజీభోస్లే వంటి యోధుడు, భాబూజీ జోషీలాంటి మోతుబరి పోటీ పడ్డా వారిని కాదని, (ప్రధాన మంత్రిత్వాన్ని ఒడుపుగా నడపటానికి ఈ పిల్లవాడే యోగ్యుడని నిశ్చయించాడు. మునుపు బాజీరావు విషయంలోలాగే అతడి కుమారుడి యోగ్యత గురించీ సాహు చేసిన నిర్ణయం సరైనదని కాలం రుజువు చేసింది.

“నానా సాహెబొగా (్రఖ్యాతుదైన బాలాజీరావు మరారా రాజ్యానికి పీష్పాగా 1740 నుంచి 1761 దాకా 21 ఏళ్లు పని చేశాడు. తండ్రిలాగే అతడూ 40 ఏళ్ల వయసులోనే ఆకస్మిక అనారోగ్యంతో మరణించాడు. తాత వలె గొప్ప రాజకీయ తంటత్రజ్ఞుడు కాకున్నా తం[డివలె మహావీరుడు కాకపోయినా బాలాజీకి బృహత్తర రాజ్యభారాన్ని సవ్యంగా నిభాయించడానికి కావలసిన ఓర్చు, నేర్పు... వినయం, వివేకం పుష్కలంగా ఉన్నాయి. తండ్రి నోరు కరకు.ఇతడి మాట మృదువు. తండ్రిని చ్తూస్తే ఎవరికైనా భయమో భక్తో ఏదో ఒకటి కలిగేది అనుచరులూ సహచరులే తప్ప స్నేహితులు పెద్దగా ఉండేవారు కాదు; దగ్గరి వారు కూడా చనువు చూపలేకపోయేవారు. కుమారుడి తత్వం ఇందుకు భిన్నం. బాలాజీ శత్రువుతో సైతం సౌమ్యంగా మాట్లాడగలదు. ఉత్తర, దక్షిణ (ధ్రువాల వంటి ప్రత్యర్థులను కూడా చాకచక్యంతో కలుపుకు వెళ్ళగలడు. పంతానికి పోకుండా సమయాన్ని బట్టి పట్టు, విడుపు ప్రదర్శించి రాజకార్యాన్ని రాజ్యక్షేమాన్ని చకృబెట్టగలడు.

ఈ గుణగణాలతో తాను పీష్వాగా ఉన్న 21 ఏళ్ల కాలంలో బాలాజీ అనేక విజయాలను సాధించాడు. అతడి హయాంలో మరారా ప్రాభవం దేశం నలుదిశలా విస్తరించి తారాస్థ్రాయిని అందుకుంది. తండ్రిలాగే అతడూ యుద్ధంలో గెలిచో, రాజ్యాన్ని కలుపుకునో, చౌధ్‌, సర్దేశ్‌ముఖులను వసూలు చేసో యావద్భారతాన్నీ మరారా ప్రభావం, ప్రాబల్యాల కిందికి తేవాలని శాయశక్తులా పరి(శ్రమించాడు. గుజరాత్‌, మాళవ, బుందేల్‌ఖండ్‌, బేరార్‌, తదితర ప్రాంతాల్లో తండ్రి బాజీరావు పరాక్రమంతో, పోరాడి సాధించిన విజయాలను, హక్కులను బాలాజీ స్థిరపరచి క్రమబద్దీకరించాడు. మొగలు రాజప్రముఖుడైన సవాయ్‌ జయసింవొను మంచితనంతో మెప్పించి, తన తండ్రికి ఒడంబడిన ప్రకారం మాళవపై సుబేదారీ హక్కులను మొగలు చక్రవర్తి నుంచి సునాయాసంగా సాధించిన తీరు బాలాజీ దౌత్య (ప్రతిభకు మచ్చుతునక. ॥

బాజీరావు ప్రపంచమంతా ఏకమై తనపైకి దండెత్తినా ధైర్యంగా పోరాడగలిగిన మహావీరుదే. అంతటి పరాక్రమశాలి కూడా అప్పులవాళ్ల పేరు చెబికే హడలిపోయేవాడు. బతికినంత కాలమూ అతడికి అప్పుల బాధ. ఎన్ని యుద్దాలు చేసి, ఎన్ని రాజ్యాలు కొల్లగొట్టి, చౌధ్‌లు ఎన్ని లక్షలు వసూలు చేసినా ఎక్కడి సొమ్మూ రాజ్య ఖర్చులకూ, దర్బారు వ్యయానికీ, సైనికుల జీతాలకూ చాలేది కాదు. ఎంత సొమ్ము రాబట్టినా వ్యక్తిగత పూచీ మీద తెచ్చిన అప్పుల భారం అంతకంతటికీ పెరిగేదే తప్ప తగ్దేదికాదు. అప్పుల వాళ్ళ ఒత్తిళ్లకు తట్టుకోలేక బాజీరావు సతమతమయ్యేవాడు. “హిందూస్తాన్‌ మీద దిగ్విజయంగా దండయాత్ర చేసి వచ్చాను. నికర లాభం ఏమీ లేదు. సైన్యం ఎన్ని కష్టాలు పడ్డా రుణదాతల నరకం నాకు తప్పడంలేదు. షావుకార్లను, -సిలేదార్లను తృప్తిపరచదానికి నేను నుదుటి చర్మం చిట్లేలా వారీ కాళ్ల మీద పడుతున్నాను" అని 1786లో తన గురువు బ్రహ్మేంద్రస్వామికి రాసిన లేఖనుబట్టి బాజీరావు ఎంతటి ఆర్థిక క్షోభ అనుభవించాడో అర్ధం చేసుకోవచ్చు.

బాలాజీరావు పీష్వా అయ్యేనాటికి తండ్రి నుంచి సంక్రమించిన అప్పు 14 లక్షల రూపాయలు. కుర్రవాడన్న అలుసుతో అతడి మీద అప్పుల వారి దొష్టీకమూ దారుణంగా ఉందేది. రాజ్యపాలనకు నిరంతరం పెరిగే అవసరాలు తీర్చడానికి ఎన్ని యుద్దాలు చేసినా సరిపోయేవి కాదు. ఈ స్థితిలో ఎలా చేశాడో, ఏమి చేశాడో తెలియదు గాని అస్తవ్యస్త ఎం.వి.ఆర్‌శాస్తే ఆహా! మన మంచితనం! శ్ష 53

ఆర్థికస్టితిని బాలాజీ సక్రమ నిర్వహణతో, గట్టి అజమాయిషీతో చక్కబరిచి లోటును కాస్తా మిగులుకు తేల్చాడు. దారిదోపిళ్లు చేయించో, దేశాన్ని దోచుకునో, దుర్మార్గాలు చేసో సొమ్ములు రాబట్టాడని అతడి మీద బద్ధ విరోధులు కూడా నింద వేయలేదు. పీష్వా మీ కంటే బాగా సిరిసంపదలతో వెలిగిపోతున్నాడని గిట్టనివారు ఒక దశలో తన మీద రాజుకు చాడీలు చెప్పేంతటి ఆర్థిక పుష్టిని రాజ్యానికి సంతరించి పెట్టటం బాలాజీ వ్యవహార దక్షతకు దృష్టాంతం.

“వాధ్‌ బకాయిల వసూళ్ల కోసం, హక్కుల కోసం, రాజ్యవిస్తరణ కోసం ఎంతగా తంటాలు పడ్డా బాలాజీకి గాని, అతడి తండ్రి, తాతలకుగాని పెత్తనమే పరమావధి కాదు. తాము సేవిస్తున్న రాజుకు, జన్మస్థలమైన మహారాష్ట్రకు నిశ్చల నిబద్ధత చూసప్తతూనే హిందూ మతం పట్ట హిందూ సమాజ విశాల ప్రయోజనాల పట్ల, హైందవ ధర్మపునరుద్ధరణ పట్ల వారు భక్తి, విశ్వాసాలను కనపరిచి, వాటికోసం తమకున్న పరిమితుల్లో చేయగలిగందంత్రా చేశారు. పర్షియన్‌, బ్రిటిష్‌ చరిత్రకారుల రాతల మీద ఆధారపడిన కొన్ని చగ్రిజ్ర (గ్రంధాలో మరారాలను దోపిడీదారులుగా, డబ్బుల కోసం పెత్తనం కోసం ఇతర ప్రాంతాలను పీడించిన దుందగీళ్లుగా, కుళఠంత్రాలు నడిపిన కిరాయి మూకలుగా చిత్రించడం కనిపిస్తుంది. సమకవ్హాలిక్ర మరారా చారిత్రక పత్రాలను, సాంప్రదాయక మరారా చరిత్రలను పరిశీలిస్టే హైందవ ధర్మవీరులుగా మరారాలు పోషించిన భూమిక తక్షువేమీ కాదని తేటతెలమవుత్రుంద్ర

ఉదాహరణకు బాలాజీరావుకు స్ఫూర్తి, మార్గదర్శి అయిన పినతండ్రి చిమ్మాజ్‌ అప్పా న? 40 జూన్‌ 2న మొగలు దర్బారులో ముఖ్యుడు మహాదేవ్‌ భట్‌ హింగ్నీకు రాసిన లేఖలోన్సి క అంశాలను చూడండి. *. ..|06 కెయమిగ2'5 370008 500 1202 225 0౪ 25521066 520006 0500౧51021 0 2206 1! 29 [026 10 62గా7 (0 ౧0%0164 ౯ 16 20603004 0082200000 ... €ం 0250 0 *ఇసింగ ఇ గ. నః రంబ 0 07 17464 ఉఓలటం? 0212 సగము బం గ ( ఏజమాణి)... ౯6 605 064 2 8౯౧౬౫6 204 16% 4ం ౧౯00101 [అండక్రం (0 13 50%, (04) 220) ౪10 0% 62066 044 గ న్‌ 6050161 00080006 య2|0664 048 ము ₹2. 16 "8604 ౧08 07218100, 0౯206 206 92000405 016 520166 ౧12063 06 మరు 0ళే8రరుం్రైం [106 9002160... 5 8621 2201101 ౫2810 16- 50016 ₹16 [2901 ససంమయక౪28 వం 0౯ కెలు263 (0 1 016 తోం” జర 8102016... . .523201 125 287666 60 204211 100అగ21 520265 05... ... 116 60112006 006 08 కం 24 కై 206 116 055100 0౯962803. 04 [0456 1200655 ౪౦1 వజ! క611 041 92 0/ 00-0౧౦ 165 113 2200 25 ౪6|| 23 0115." [౯ హాంగ ౧46 ]2474466 6వ. వ్‌2రయం2ఏ !0/ 7 5.200007] (స్వర్హస్థుదైన వీష్వా కుమారుజైన నానా ఇన్దుడు అదే బొధ్యతను చేవట్లాదు, అతదు నేను అసంపూర్ణ కార్యక్రమాన్ని వూర్తి చేయదలిచాము. దానికి ప్రాతిపద్‌కను మా వితృదేవుడు (వధమ వీష్వా బాలాబీ విశ్వనాథ్‌ నిర్ధేళించి వున్నారు... ఆయన 54 సా ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి,ఆర్‌.శాస్త్ర

గొవ్లు పేరు గడించి, తన అనర్ర వారసత్వాన్ని తన కుమారుడు (బాజీరావుకి

వదిలిపెట్టారు. మత వపునరుత్చానాన్ని, దేవ (బావ్మాణుల, వారణానీ వంటి వవిత్ర

క్షేటాల అభ్యుత్ధానాన్ని సాధించదమనే ఉదాత్త కార్యక్రమాన్ని ఆయన విశ్వానంతో

నిర్వర్తించాడు... కాళీ విశ్వేశ్చరాలయానికి వూర్వ వైభవాన్ని వునరుద్ధరించాలని

ఆయనకి గొప్పు కోరిక ఉందేది... ... (ప్రయాగలో యాత్రికులపై వన్న రద్దుకు,

వారణానీ పై వాక్కులు వదులుకోవటానికి చ(కవర్తి నుంచి ఉత్తర్వులు

నంపాదించటానికి నవాయి జయనింవా గారు అంగీకరించారు. ఆయన

వృాదయవూర్వక నవాకారంలోనే ఆయన (ప్రయోజనం, మా ప్రయోజనం ఇమిది

ఉన్నదని మీరు కూడా ఆయనకు నచ్చచెప్పాలి)

ఇంత ధర్మనిరతి గల పీష్వాలు మరారా రాజ్యానికి చోదకశక్తి అయినప్పుడు, దేశంలో అనాడు మరారా కత్తికి ఎదురులేనప్పుడు, హిందూ ధర్మ పునరుద్ధరణ సంకల్పం నిరాఘాటంగా నెరవేరి ఉండాల్సింది. యావద్దేశాన్ని ఏకచ్చత్రంగా ఏలిన మొగల్‌ సామ్రాజ్యం చితికి ఛిద్రమై నామమాత్రావశిష్టమైన దశలో, ప్రచండ సైనిక శక్తితో దేశమంతటా విస్తరించిన మరారాలు తలచుకుని ఉంటే పాచి పీనుగు వంటి మొగలాయీ అవశేషాన్ని పాతిపెట్టి అఖండ హిందూ మహాసా(మ్రాజ్యాన్ని అవలీలగా స్థాపించగలిగేవారు. దూరదృష్టితో శివాజీ ప్రవేశపెట్టిన అష్టప్రధాన్‌ పద్ధతిలోనో, దానిని మార్చి బాలాజీ విశ్వనాధ్‌ రూపొందించిన రాష్ట్ర కూటసమాఖ్య సరళిలోనో అఖిల భారతంలో హిందూ పతాకను సగర్వంగా ఎగురవేయగలిగే వారు. అనేక శతాబ్దాలు తురుష్క రాకాసుల చేతిలో యమ యాతనలు పడి, దారుణ దురాగతాలకు లోనై స్వదేశంలో స్వధర్శానికి దిక్కులేకుండా పోయినందుకు తరాల తరబడి కుమిలి కునారిల్లిన కోట్లాది హిందూ (ప్రజానీకం మళ్ళీ దేశంలో సగర్వంగా తలెత్తుకు తిరిగేట్టు చేయగలిగేవారు. అదే కాలంలో చాపకింద నీరులా వ్యాపించి, కుట్రలూ కుహకాలతో, నీచాతి నీచమైన పన్నాగాలతో మొత్తం దేశాన్ని కబళించనున్న తెల్లవారి ఆగడాలను అరికట్టి బహుశా చరిత్ర గతినే మార్చి ఉండేవారు. మరికొన్ని శతాబ్దాల బానిసత్వవు బాధను భరతమాతకు తప్పించగలిగేవారు.

తలచుకుని ఉంటే ఇవన్నీ చేయగలిగేవారే, కాని తలచుకోలేదు. ఎందుకంటే చరిత్రలో అరుదైన స్వర్దావకాశం చేతికందిన సానుకూల సమయంలో మరారాల ఆలోచనలను వారి ప్రభువు అ దిశగా సాగనివ్వలేదు. చిన్నతనం నుంచీ మొగలుల పంచన పెరిగి మొగలాయీ సంస్కృతిని జీర్ణించుకుని, మొగలు సింహాసనం పట్ల ఆరాధనా భావం పెంచుకున్న సాహుకు మొగలుల చెరవీడి స్వరాజ్యం హస్తగతమైన తరవాత కూడా పాతవాసనలు పోలేదు. మొగలాయీ మమకారం చావలేదు. ముసల్మాన్‌ సర్జార్లే తిరగబడి ఏ[ప్రాంతానికా ప్రాంతంలో సొంత ప్రభుత్వాలు నడుపుతూ మొగలు చక్రవర్తి ఆధిపత్యాన్ని గుర్తించడం మానేసినా, పాదుషా (ప్రాభవం ఢిల్లీ దర్భారుకూ అంతఃపురం నాలుగు గోడలకూ పరిమితమైనా, సవాయి జయసింహ్‌ లాంటి మొగలాయీల వీర విధేయులు సైతం స్వమతాభిమానంతో మరారాల ప్రాబల్యానికి మనస్ఫూర్తిగా సహకరించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నా మొగలు సింహాసనాన్ని చేజిక్కించుకోవాలన్న కోరిక సాహు మారాజుకు కలగనే లేదు.

మహార్యాష్ట్ర ఎల్లలు దాటి మరారా శక్తి దశదిశలా విజ్బంభించడం సాహుకు ఇష్టమే. ఎం,వి.ఆర్‌,శ్నాస్త్రి ఆహా మనమంబితనం!/ శ 55

హిందుస్తాన్‌ అంతటినీ చెప్పు చేతుల్లో తెచ్చుకోవాలనీ ఉబలాటమే. కాని ఇదంతా మొగలు పాదుషా అధికారాన్ని గౌరవిస్తూనే, మొగలుల పనుపునే, వారి ఆధికారిక ప్రతినిధి హోదాలోనే జరగాలని అతడి కోరిక. బాజీరావు అసమాన పరాక్రమంతో భీకర యుద్దాలు చేసి అనేక రాష్ట్రాల్లో మొగలు సుబేదారులను జయించినా, సాహు అవశ్యం సంధికి తొందరపడి, తేలికపాటి షరతులు పెట్టి, వాటిని సాధించడంలో తృప్తి పడింది ఈ కారణంచేతే. ఉదాహరణకు - తన జీవితంలో చివరి యుద్దాన్ని గెలిచి మొగల్‌ సర్దారు నిజాం ఉల్‌ముల్క్‌ కుమారుడు నాసిర్‌ జంగ్‌ను చిత్తుగా ఓడించిన తర్వాత 1740 ఫిబ్రవరి 9న బాజీరావు తన కుమారుడు బాలాజ్‌కి రాసిన లేఖలో ఇలా అన్నాడు. | జంత గం+౪యిలున మ 2 09110110 ౭610216 106 సలం 80241 ౦0౧%0164ల్వే? గంటు” ము 0280659 7411 ఏంంుంర14064/ 0646 211 113 1% (09010 ౧0 52000. 1౯106 రంజు 801 650004 10 ౧ ౦281, 1 క5%211 01056 15 2క%ఘ 09 ౧680626085 000” జం 26౪201286043 ఫంంల." [గలం తహోంగ్త 22౭2 22042044 ౮-5. 52246020 70/4 ౮. 267] (ఈ క్షణాన నేను మొగలులను వూర్తిగా నిర్మూలించగలను. నాకు అందగా వరిగెత్తుకు వెళ్ళమని తన నేనానులందరికీ మనోరాజు ఉత్తర్వు చేస్తే చాలు. ఆయన నా అభ్యర్థనకు స్పందించపోతే కేవలం లాభసాటి శాంతిని మూత వబేరమాడుకుని ఈ ఘట్టాన్ని ముగిస్తాను.) మొగలు పాలనలోని రాష్ట్రాన్ని జయించినపుడు మరారా సామ్రాజ్యంలో దాన్ని కలిపేసుకుని సార్వభౌమాధికారం చెలాయించడానికి ఏ అడ్డూ లేకున్నా ఆ రాష్ట్రానికి సుబేదారుగానో, గవర్నరుగానో తమను నియమిస్తూ పాదుషా నుంచి ఫర్మానాను పొందడానికి సాహ రాజు వెంపర్లాదేవాడు. లేదా -ఆ రాష్ట్రంలో సర్మారు రెవెన్యూలో నాలుగో వంతును “చౌథొ కింద తాము వసూలు చేసుకునే హక్కును మంజూరు చేయించుకునేందుకు పైరవీ నడిపి శ్రమపడేవాడు. ప్రభువుకు గల ఈ బానిస మనస్తత్వం వల్లే - తన తండ్రి బాజీరావు భజధిలంతో జయించిన మాళవకు సుబీదారీ సనద్‌' ఉత్తర్వును పాదుషా నుంచి పొందడానికి పీష్వా బాలాజీరావు తన దౌత్య ప్రజ్ఞనంతా వినియోగించవలసి వచ్చింది. అలాగే - పరమ పావన వారణాసి క్షేత్రానికి ముసల్మాను చెర తప్పించి పూర్వ ప్రాభవం చేకూర్చాలని హిందూ పుణ్యక్షేత్రాలలో హిందువులకు నిర్నిబంధ స్వేచ్చ కల్పించాలని బాజీరావుకు, (పైన ఉటంకించిన జాబునుబట్టి) అతడి సోదరుడు చిమ్మాజీకి, అతడి ఒద్దికలో ఎదిగిన బాలాజీ పీష్వాకు ఎంతగా కోరక ఉన్నా ఆయా తీర్థ స్థలాలకు స్వశక్తితో విమోచన కలిగించగలిగిన సత్తా ఉండి కూదా... నామమాథ్రావశిష్టమైన మొగలు సింహాసనం నుంచి ఫర్మానాల కోసం అంగలార్చవలసి వచ్చింది సాహు రాజు దౌర్భల్యపు పుణ్యమే! 42 ఏళ్ల ఏలుబడిలో సాహు అనుసరించిన మెతక విధానమే మరారాల బలహీనతకు ముఖ్యహేతువు. బాజీరావు గాని అతడి వారసుడు బాలాజీగాని గట్టిగా ఒక పట్టుపడితే ఈ మౌలిక వైరుధ్యాన్ని సరిచేయగలిగేవారే. సొంత పరాక్రమంతో తాము సాధించిన విజయాలను తమ రాజుకున్న మొగలు భక్తి సెంటిమెంటు కోసం నీరుగార్చుకుని, నిర్జీవ యేతం లాంటి 56 కొ ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రి

మొగలు సార్వభౌమత్వానికి తామెందుకు తాబేదార్లు కావాలన్న ఆలోచన వారికి కలిగితే చరిత్రలో ఎందరో వీరుల్లా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుని సొంత సామ్రాజ్యం స్థాపించగలిగేవారే. వంశ పారంపర్యంగా రాజ్యాన్ని ఏలగలిగేవారే. కాని వారిలో రాజభక్తి అటువంటి స్వార్థచింతనను కలలో కూడా దగ్గరికి రానివ్వలేదు. రాజ్యం కోసం కన్నతండ్రిని బంధించి, తోబుట్టువులను హతమార్చిన మొగలాయీ దుష్ట చరిత్రతో పోల్చితే పీష్వాల స్వామిభక్తి పరాయణత గొప్పతనం విశదమవుతుంది. ఈ వ్యక్తిగత సుగుణం దీర్ధకాలిక ప్రయోజనాలకు మంచిదా కాదా అన్నది వేరే సంగతి.

ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రే ఆహా మన మంచితనం! శ 57

వారసుడొచ్చాడు లు దొత్తన్వీకారం తప్పదనే అనుకున్నాడు మవోరాజు సామా,

తన తరవాత - పరిస్థితి ఏమిటన్న (నశ్చను అతదు చాలా కాలంగా దాటవేస్తూ వచ్చాదు. సాచివేత ఇంకే మాత్రం కుదరదనే దశ వచ్చింది. శ్రీవతిరావు వంటి ప్రాణమిళుదు, ప్రాణం కంటో మిన్నగా తాను (పేమించిన రాణి నగుణాబాయి మరణించదంతో సావుడు జీవితం మీద విర్తక్తి పుట్టింది. మిగిలిపోయిన ముఖ్యకార్యాలు చకృబెట్టి జీవయాత్రను (ప్రశాంతంగా చాలించదానికి సిద్ధంకాక తప్పుదనిపించింది. ముందుగా తేల్చాల్సింది వారసత్వ వ్యవహారం. నలుగురు ధర్మ్శపత్స్నులున్నా ఒక్కరి వల్లా సాహుకు పుత్రసంతానం కలగలేదు. ఒక్కసగుణాబాయికి మాత్రం కాడుకు పుట్టాడు. కాని మూడో ఏటే మరణించాడు. డెబ్బయ్యో పడికి దగ్గర పడిన స్థితిలో కొత్తగా కొడుకు ఫుడతాడన్న ఆశలేదు. జెరస్తుడు లేనప్పుడు దత్త స్వీకారం మినహా గత్యంతరం లేదు. సుక్షతియ రాజపుత్ర వంశం నుంచి ఎవరినైనా దత్తత తీసుకుందామని (ప్రయత్నాలు చేశాడు. కాని ఫలించలేదు. తన వంశంలో రక్త సంబంధీకుల్లోనూ యోగ్యుడు కనపడలేదు. కొల్పాపూర్‌లో దాయాది శంభాజీని ఉత్తరాధికారిగా ప్రకటించాలని పీష్వా బాలాజీరావు సహా చాలా మందికి మనసులో ఉంది. కానీ సాహుకు అతడంటే మొదటి నుంచీ గిట్టదు. పైగా శంభాజీ వయసు కూడా 50కి దగ్గర పడింది. అతడికీ పిల్లలు లేరు. కనుక అతడి

చేతిలో రాజ్యం పెట్టినా వంశం నిలుస్తుందన్న ఆశలేదు. ఇక మిగిలింది ఒకటే దారి: చుట్టాలలో నుంచి మంచి పిల్లవాదెవరినైనా దత్తు తీసుకోవడం. సాహుకు బంధువు, ముఖ్య సర్దారులలో ఒకడు అయిన రఘాజీ భోస్లే తన కొడుకు ముధోజిని దత్తు ఇవ్వడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాడు. రఘూజీ భార్య, రాణి సగుణాబాయి అక్కా చెల్లెళ్ల పిల్లలు. ఆ కుర్రాడిని షెంచుకోవాలని సగుణాబాయి చాలా (ప్రయత్నాలు చేసింది. అది జరిగితే సవతి (ప్రాముఖ్యం పెరిగిపోతుందన్న దుగ్ధతో సాహు పెద్దభార్య సక్వరబాయి దానిని పడనివ్వలేదు. సగుణాబాయి మరణంతో ఆ భయం పోయింది.

రఘూజీతో లోపాయకారీ అంగీకారానికి వచ్చి ఆ కు(రవాడినే దత్తత తీసుకోవాలని సక్వరబాయే పట్టుబట్టింది. ఆమె మహా గయ్యాళి. ఇంటి పోరు పదలేకా... బాలాజీ పీష్వా లాంటి ఆప్పలూ అదే మంచిదని సలహా ఇవ్వడంవల్లా... ముధోజీ భోస్తేను దత్తు తీసుకోవాలని సాహు నిశ్చయించాడు. ఒకరోజు ఆంతరంగిక కార్యదర్శి గోవిందరావు చిట్నిస్‌ను పిలిచి దత్త స్వీకారానికి ఏర్పాట్లు చేయమని వురమాయించాడు అప్పుడే జరిగింది అనుకోని సంఘటన.

అతడు అలా వెళ్లాడో లేదో భటుడు వచ్చి కొల్హాప్రూర్‌ నుంచి రాజి తారాబాయమ్మగారి దూత దర్శనానికి వేచి ఉన్నట్టు చెప్పాడు. తారాబాయి ఎవరో తెలుసు కదా? సాహు పినతండ్రి రాజారాం భార్య. భర్త మరణానంతరం బాలుడైన కుమారుడు శివాజీ పేరు మీద చాలా ఏళ్లు - సాహు మొగలు చెర నుంచి తిరిగి వచ్చే వరకూ - ఆమే సతారాలో కడు సమర్ధంగా రాజ్యం చేసింది. సాహముకు రాజ్యం ఇవ్వకుండా హోరావోరీ పోరాడి విఫలమై కొల్హాపూర్‌ కోటకు చేరి పోటీ రాజ్యం నడిపింది. ఆమె కుమారుడు శివాజీ అకాల మరణం చెందగానే పీష్వా బాలాజీ విశ్వనాథ్‌ సాయంతో రాజారాం రెండో భార్య తిరగబడి తారాబాయిని బంధించి తన కుమారుడు శంభాజీని సింహాసనం మీద కూచోబెట్టింది. ఆ తరువాత 30 ఏళ్లుగా నిర్బంధంలో చచ్చిన పాములా పడి ఉన్న తారాబాయి నాటికి నేడు తన దగ్గరికి దూతను పంపటమేమిటి అని సాహు ఆశ్చర్యపోయాడు.

వెంటనే దూతను పిలిపించాడు. అతడు వినిపించిన సందేశాన్ని వింటే సాహుకు మతిపోయింది.

“ఛత్రపతి శివాజీకి నేరుగా వారసుదైనవాడు ఉండగా నీకు ఉత్తరాధికారిగా బయటి వాడిని ఎందుకు దత్తత తీసుకోవాలి? అని తారాబాయి కబురు.

సాహురాజు అదిరిపడి “ఏమిటి నువ్వనేది? నాకు కొడుకు లేడు. శంభాజీకి కొడుకు లేడు. తారాబాయి కుమారుడు శివాజీకి కొడుకు పుట్టాడు గానీ పురిటిలోనే పోయాడు. ఇక మా వంశానికి వారసుడెక్కడ”? అన్నాడు.

“మీరు ఇలా అంటారని రాణిగారు చెప్పారు. మీ ప్రశ్నకు జవాబు వారి మాటల్లోనే మీకు వినిపిస్తాను అని దూత మొదలు పెట్టాడు.

“నాకుమారుడు శివాజీ మరణించేనాటికి అతడి భార్య భవానీబాయి గర్భవతి. మూళ్నెల్లకు ఆమె మగబిడ్డను కన్నది. నా సవతి రాజస్పాయి ఎక్కడ చంపిస్తుందోనన్న భయంతో ఆ వంశాంకురాన్ని నమ్మకస్తులకు ఒప్పగించి రహస్యంగా పెంచుదామని నా కోడలికి ఉపాయం చెప్పాను. ఆ ప్రకారమే పుట్టగానే బిడ్డకు నల్లమందు తినిపించి మగతకమ్మించి, అర్ధరాత్రి నేను, కోడలు పెద్దగా ఏడవసాగాం. పరుగున వచ్చిన కాపలా వారికి బిడ్డ మరణించాడని చెప్పాం. తరవాత రాజపుత్ర దంపతులకు పసివాడిని రహస్యంగా ఒప్పగించాను. శంబాజీ అనుమతితో బయటికి వెళ్ళి చచ్చిన కోడిని కట్టిన మూటను బిడ్డ శవంలా అందరినీ నమ్మించి భూమిలో పాతిపెట్టాను.

'నా ఆజ్ఞ ప్రకారం రాజపుత్ర దంపతులు బావడే (గ్రామంలో భగనంతరావు రామచంద్ర దగ్గరికి బిడ్డను తీసుకుపోయారు. ఐదేళ్లపాటు అతడే వారికి పోషణ ఖర్చులు ఇచ్చాడు. అంతలో బిడ్డ బతికే ఉన్నడని కొల్దాప్తూర్‌లో పుకారు పుట్టింది. రాజస్ఫాయి మనుషుల్ని పంపి ఊరూరా గాలించసాగింది. పట్టుబడకుండా పసి రాకుమారుడిని ఆ దంపతులు ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రి వారనుదొచ్చాడు శ 59

కొంకణ్‌కు తరలించారు. కొన్నాళ్లకు పెంపుడు తల్లి మరణించడంతో ఆమె భర్త పిల్లవాడిని పన్‌గావ్‌కు తెచ్చి దర్యాబాయి నింబాల్కగ్‌ రక్షణలో ఉంచాడు. దర్యాబాయి దగ్గరలోని తుల్ట్చాపూర్‌లో పాటలు పాడి బతికే గంధోళి వాళ్ల ఇంట్లో రాజకుమారుడిని దాచింది. (భర్తపేరును భార్య పలకగూడదు కనుక) నా భర్త రాజారామ్‌ పేరులో పదాలను మార్చి రామ్‌రాజా అని ఆ బిద్దకు పేరు పెట్టాను. ఆ రామరాజు ఇప్పటికీ తుల్దాపూర్‌ సమీపంలోనే దర్యాబాయి రక్షణలో ఉన్నాడు. వాడే నీకు అసలైన వారసుడు”.

తారాబాయి చెప్పి పంపిన ఈ విచిత్రకథను విన్న రాజు తన చెవులను తానే నమ్మలేక పోయాడు. వెంటనే తారాబాయి వద్దకు పోయి “ఇదంతా నిజమేనా? రుజువేమిటి?” అనీ అడిగి రమ్మని గోవిందరావు చిట్నిస్‌ను హుటాముటిన పంపాడు. చిట్నిన్‌ కొల్తాప్రూర్‌లోని తారాబాయిని కలిసి ఆమె వాజక్టులాన్ని కాగితం మీద రికార్డు చేశాడు. అదంతా సవ సదానిక నిదర్శనమేమిటమ్మా అంటే - పోయి భగవంతరావును అడగమని తారాబాయి

(ఏది.

ఈ సంగతి తెలియగానే సాహురాజు భగవంతరావును ఉన్నపళాన తన సన్నిధికి రప్పించి గుచ్చిగుచ్చి ప్రశ్నించాడు. రాజమాత చెప్పింది నిజమే; ఆ బిడ్డను నేను చూశాను; నా ఖర్చుతో ఐదేళ్లు పోషించాను "అని భగవంతరావు చెప్పాడు. అయినా రాజుకి నమ్మకం చిక్కలేదు. కృష్ణానదిలో నిలబడి పవిత్ర జలాల మీద ప్రమాణం చేసి ఇదే మాట చెబుతావా అన్నాడు. అతడు అలాగే ప్రమాణం చేశాడు.

కు నమ్మకం కుదిరింది. వంశంలోనే వారసుడున్నప్తుడు బయటివాడి దత్తత ప్‌ లేదు. రామరాజాను పిలిపించి యువరాజుగా ప్రకటించడమే ఒక జరగవలసింది. తెలిస సాహుకు ధైర్యం చాలలేదు. ఎందుకంటే ఈ లోపే రామరాజు అజాపజా భోస్టప దడి సక్వరబాయి నానాయాగీ మొదలెట్టింది. రాజు వద్దన్నా సరే ముధోజీ అదే దత్తు తీసుకుంటానని హడావుడి చేసింది. రామరాజు కధ పచ్చిదగా అంది. నిక్క బాయి బనాయింపు... పెత్తనం కోసం పీష్వా బాలాజీరావు పన్నిన కుట రహస్త టుకు పెద్ద (ప్రయత్నం చేసింది. తారాబాయి పొడగిట్టని కాల్హాపూర్‌ రాజు శంభాజీకి పటన హైయబారం పంపి, బలగాలతో వచ్చి పీష్వా కుట్రను భగ్నం చేయమంది. (ఆమె జాగ్రత్ర్ర చంకొజీ సేనాలతో సతారా పైకి దందు వెడలాదు కూడా. కానీ -. పరిస్థితిని దింప్యా[నునిగూ వచ్చిన పీష్వా మెరపులా కదిలి దాడిని తిప్పకొట్టేందుకు భారీ సైన్యాన్ని

కుకులు ల్‌ లోక ముడిచి మధ్య దారి నుంచే వెనుదిరిగిపోయాదు).

పట్టుబట్టి చరూహకాలు (ప్రబలి సర్వత్రా అనిశ్చితి అమోమయం ఆవరించిన ఈ స్థితిలో అతడు సాక్షి రాజును తీసుకొచ్చి దత్తత చేసుకునే తెగువ సాహుకు లేకపోయింది. స్వతహాగా చెయ తందపదు! సజ్జనుడే తప్ప కుట్రలూ, ప్రతికుట్రలూ, రాజకీయ టక్కుటమారాల్లో ఎవరికెనా కాదు. తనకు హాని తలపెట్టిన వారికి కూడా మేలుచేసే తత్వం అతడిది. ఇవ్వాల్సిన సస్టమే తప్ప లాక్కోవడం అతడికి నచ్చదు. నిండు సభలో తన రాజరికానికి వనహరంచి వ “దా మర్యాదను అతిక్రమించిన వారితో కూడా మృదువుగా థ్‌ , వారి తప్పు వారికి తెలిసి వచ్చేట్టు చేసే సౌామ్యుడతదు.

ఈ సందర్భంలో మచ్చుకు ఒక ముచ్చట. ఇంద్రోజీ అనేవాడు మొగలు కొలువులో 60 $ ఇవీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌శాస్త్రే

పెద్ద సర్దారు. ఒక సారి సెలవు మీద మహారాష్రలో స్వగ్రామానికి వచ్చాడు. వచ్చినవాడు ఊరుకోకుండా సతారాలో రాజదర్భారుకు వెళ్ళాదు. మర్యాదగా రాజదర్శనం చేసుకుని వెళితే సరిపోయేది. కాని - తలబిరుసుగా రాజు ముందు తన పటాటోపం అతిగా ప్రదర్శించబోయాడు, వెండి నాడాలు తొడిగిన గుర్రమెక్కి ఒంటినిండా ధగధగలాదే ఆభరణాలను దిగవేసుకుని మేళతాళాలతో దర్భ్చారుకు వెళ్ళాడు. రాజుకు వినపడేలా బాజాభజంత్రీలను మోగించడం ఎంత గొప్పవాడికైనా మర్యాద కాదు. ఆ సంగతి తెలిసే ఈ మొగలాయీ సర్దారు ఫెళఫెళార్భాటంతో రాజసన్నిధికి పోయాడు. రాజపురుషులకు ఒళ్లు మండింది. అనుమతిస్తే ఆకతాయికి గట్టి శాస్తి చేస్తామని లేచారు. రాజు వద్దని వారించి, తనదైన రీతిలో ఆ సవాలును ఎదుర్శొన్నాడు.

ఎలాగంటే - బదడాయిబాబు సభలో అడుగుపెట్టేలోగా సాహు తన తలపాగా తీసి తన వేటకుక్కకు తగిలించి ఉన్నతాసనంలో కూచోబెట్టాడు. తన ఒంటిమీది ఆభరణాలన్నిటిని కుక్కకే తగిలించాడు. అది చూసి దర్బారులో మిగతా వారూ తలపాగాలు, ఒంటి మీది నగలు తీసేశారు. ధమధమధ్వానాలతో ఇంద్రోజీ రాగానే రాజు ఆదరంగా ఉచితాసనం చూపాడు. పట్టరాని దర్చంతో కూచున్న ఇంద్రోజీ గర్వంగా చుట్టూ చూసి తెల్లబోయాడు. మొత్తం సభలో ఒళ్ళంతా నగలు దిగవేసుకుని ఉన్నది అతడు, కుక్క మాత్రమే! అప్పుడు అతడి అవస్థ ఊహించవలసిందే!

అన్నట్టు - అ కుక్క ప్రత్యేకంగా ఆ రోజు లొలుకొచ్చినది కాదు. అది రోజూ సభలో అదే ఉన్నతాసనం మీద కూచుంటుంది! దానిపేరు ఖాండ్యా. ఎప్పుడో వేటకెళ్ళిన సాహును పులి చంపబోతూంటే ఈ కుక్క దాని మీదికి లంఘించి ప్రాణం తీసి ప్రభువు ప్రాణం కాపాడిందట. ఆ కృతజ్ఞతతో సాహు దానికి ఒక జాగీరు రాసిచ్చి, పల్లకి, గట్రా లాంఛనాలు కల్పించి మిగతా జాగీర్జారుల్లాగే దానికీ రాజసభలో గౌరవస్థానం కల్పించాడు! మేలు చేసిన కుక్కకు ఏకంగా జాగీరు ఇచ్చిన మారాజు ప్రపంచ చరిత్రలో బహుశా సాహు ఒక్కడేనేమో!

నిండుసభలో తనను తూష్టీకరించబోయిన అహంకారినే క్షమించి, మెత్తటి చెప్పుతో సుతారంగా స్పృశించి వదిలేసిన ప్రభువు అసలే జీవితేచ్చ నశించి తీవ్ర అనారోగ్యం పాలైన అవసాన దశలో గయ్యాళి ఇల్లాలు సొగిస్తున్న కూహకాలను కరాఖండిగా ఎదుర్శొనగలడా? తెగబడి ఎవరినీ ఎదిరించలేకపోయినా జరగలవసిన దానికి సాహు ఏర్పాట్లు బాగానే చేశాడు. వెంటనే సైనిక బలగంతో వచ్చి రాజ్యాన్ని కాపాడమంటూ వీష్వా బాలాజీరావుకు హుటాహుటిన కబురు పంపాడు. కొద్దికాలం కిందట సక్వరబాయి దుర్చోధకు తలొగ్గి పీష్టాను పదవి నుంచి తొలగించినా రెండు నెలలకే తన తప్పుడు (గ్రహించి అతడి అధికారాన్ని అతడికి సాహు తిరిగి అప్పగించాడు. కొన్ని విషయాల్లో పీష్వా చొరవను హరించినా... (దోహులని తేలినవారిని ఉపేక్షించి, మిత్రపక్షప్రాతం చూపి అసంకల్పితంగా పీష్వాను అనేక ఇబ్బందులకు గురిచేసినా వ్యక్తిగతంగా బాలాజీ అంటే రాజుకు మవో ఆపేక్ష. అతడి శక్తి సామర్థ్యాల మీద, రాజభక్తి మీద ఎనలేని గురి. అంతఃపురంలో కొట్లాడుకుంటున్న రాణుల నవతి పోర్లను పరిష్కరించడానికి కూడా అతడి మీదే ఆధారపడేవాడు. అరాజకం, అంతర్యుద్ధాల బారి నుంచి రాజ్యాన్ని రక్షించగలిగినవాడు అతడొక్కడేనన్న నమ్మకంతోటే బాలాజీని లిఖితపూర్వకంగా ఇలా ఆజ్ఞాపించాడు. ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రి వారసుడొచ్చాడు శ 61

గం 3బిఖ నజథయిజు నెబుత 1 13 ఓలుం0? 0౯4ల౦6 క26 702 508164 ౧౦౧౫2౧6. 16 ౪1016 1010ట. 79 29 11 బర 10 252164 20 ౪/6 91211 ౧01 600765 116 క0*ళంయిులం 0 ళం అంటాం ౧456 06 062౧166 0౧. 5010260016 ౦0£0౪1 162676 15 6000040 16 ర్వ0250- 946 0008 ౧0 0౧6 షాంగు కంస20లు ₹6 26 10164 అల్వాగలటం 60 0110015. 16 *॥11 1611 ౦౪ 0౯ ఇగ9లు... 11 0000112600 ఇగల 0 765లా/6 041 1౧84000. 06౮0906106 2 90 ఫలం0 ఇగలు 00 ౦506. 906 ౧౧౫6ల జక ఇగంం. [007274 ల౨బాంం తహిాంగి ౧46 ౧44646624 కంగ0గాం 00108 ఈ వ న స. (బాలాజీ ప్రధాన్‌ పండిట్‌కు, నీవే మా మొత్తం నైనిక బలగాలను నువే నియంత్రించాలని ఇందు మూలంగా ఆజ్ఞావించడమైనది. మేము జబ్బువద్ద్డాము. కోలుకునే ఆశలేదు. రాజ్యపాలన కొనసాగించవలెను. కాని కొల్హాపూర్‌ నుంచి ఎవరినీ తీసుకురావద్దు. మేము చిట్నిన్‌కు అంతా చెప్పాము. మా అభిమత మేమిటో అతడు నీకు చెబుతాదు... అతటిని నంధ్రదించి మా రాజ్యాన్ని నిలువు. మా వారసులెవరూ నీ అధికారంలో జోక్టం చేసుకోరు. వివేకంతో తెలివిగా వ్యవవారించగలవు. వేరెవ్వరినీ దగ్గరికి రానివ్వకుండా గయ్యాళి భార్య నీడలా అంటిపెట్టకుని ఉన్న స్థితిలో ఇంతకు మించి, సాహు ఏమీ చేయలేకపోయాడు. మరారా సర్దార్లు కొందరిని కూడగట్టిన సక్వరబాయి లేవదీయదలిచిన తిరుగుబాటును అప్రమత్తంగా " ఉండి అణచివెయ్యమని, రామరాజాను ప్రవాసం నుంచి తీసుకొచ్చి పట్టం గట్టమని పీష్వాకు చిట్సిస్‌ చేత కబురు కూదా చేశాడు. మరణశయ్య చెంతకు అతడిని రప్పించి 'భోస్లే వంశాన్ని కాపాడు. నేనిచ్చిన జాగీర్లన్సు మాన్యాలను కొనప్రాగించు' అని కోరం, నీ వంశపారంపర్యంగా పీష్వా పదవిని ర్రసుభనించమంటూ బాలాజీరావు చేతికి రాజఫ్రతం అందించి, దీవించి పంపాడు. తరువాత కొ బయటికి పంపి ఒళ్లంతా విభూతి రాచుకుని, జపమాలతో శివధ్యానం చేస్తూ న్ని గంటలు మృత్యుముఖంలో ఉండి 1749 డిసెంబర్‌ 15 రాత్రి సాహు తన 67 ఏట (ప్రశాంతంగా కన్నుమూశాడు. పీష్వా వెంటనే మెరపు వేగంతో కదిలాడు. సతారా లోపలా వెలుపలా ఉంచిన 35వేల సైన్యాన్ని రంగంలోకి దించాడు. వేకువజామునే సేనలు వెళ్ళి ప్రధాన కుట్రదారు అయిన “ప్రతినిధొ జర్జీవన్‌ను, సక్యరాబాయికి నమ్మీనబంటు అయిన యమాజీ శివదేవ్‌ను బంధించి, సుదూరపు కోటలకు తరలించారు. రాజధానిలో ్రతివీథినా, ప్రతి కూడలిలో కోట అంతటా పీష్వా సేనలు మోహరించాయి. మధ్యాహ్నం మంత్రి మండలిని సమావేశ పరచి గతించిన మహారాజు తనకిచ్చిన అధికార పత్రాలను బాలాజీ చూపించాడు. రాజు అభిమతం ప్రకారం రామరాజుకు రాజ్యం అప్పగించడం మినహా మరోదారి లేదని అందరూ అంగీకరించారు. మరి - అసలు కుట్రదారు అయిన మహారాణిని ఏమి చేయాలి? దామరాజు పెత్తనాన్ని ఆమె ససేమిరా అంగీకరించదు. ప్రశాంతంగా పని చేయనివ్వదు. పితలాటకం పెడుతూనే 62 సా ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రి

ఉంటుంది. చెరలో పెడదామా అంటే మహారాణిని బంధించారన్న అప్రతిష్ట మరి ఏమి చేయాలా అని అలోచిస్తే మంత్రి మండలికి ఒకటే దారి కనిపించింది. ఆ కాలంలో భర్ర మరణిస్తే భార్య సహగమనం చేయడం పరిపాటి. ధర్మపత్నులందరూ, ఆఖరికి ఉంపుడుగత్తెలు కూడా ఇష్టపూర్వకంగా చితి ఎక్కి అగ్నికీలలకు ఆహుతి అయ్యేవారు. సక్వరబాయి కూడా భర్తతో అగ్నిప్రవేశం చేస్తానని వేరే ఉద్దేశంతో ప్రకటిస్తూ వచ్చింది. కాబట్టి అన్న మాట ప్రకారం ఆమె చేత సహగమనం చేయించడమే మేలని మంత్రిమండలి నిర్ణయించింది. కొల్పాపూర్‌ నుంచి చేరుకున్న తారాబాయి కూడా అదే సలహా ఇచ్చింది. రాజప్రముఖుల ఏకగ్రీవ నిర్ణయం ప్రకారం “సతి”గా వినుతికెక్కి కుటుంబానికి మంచి పేరు తెమ్మని సక్వరబాయికి సొంత సోదరుడు నచ్చచెప్పాడు. ఆట కట్టిందని గ్రహించి, పరిస్థితితో రాజీపడి ఆమె కూడా, హుందాగా, స్వచ్చందంగా సాంప్రదాయక రీతిలో సహగమనం చేసింది.

కొత్త రాజును తోడ్మొని రావటానికి అంతకు ముందే రాజపరివారం గుర్రాల మీద వేగంగా తుల్టాపూర్‌కు వెళ్ళింది.

అంతటితో అయిపోలేదు. అసలు కధ అప్పుడే మొదలైంది. ఎం,వి,ఆర్‌.శాన్తే వారసుదొచ్చాడు శ 63

మామ్మతీసిన గొయ్యి

_కొల్బనిక కథల్లో వీరులు, క్రూరులు విడిగా ఉంటారు. ఆయా పాతల నదవది, గుణగణాలను బట్టి జాతికి వీరు మేలు చేనినవారు, వీరు కీదు చేసినవారు అని సులభంగా వింగదించవచ్చు. చరిత అలా కాదు. జీవితంలో ఉన్నంత వైవిధ్యం, వైరుధ్యం చారిత్రక వ్యక్తుల్లోనూ ఉంటాయి. గొవ్చు ఘనకార్వాలను సాధించిన వారే ఒక్కోసారి శెలిన్రబ్రైలియృక్రో గొవ్చు తప్పులను చేయవచ్చు. ఒక దశలో విశాల దృష్టితో బాధ్యతాయుతంగా వ్యవవారించి నిశ్చల నిబద్ధతతో జాతి క్షేమాన్ని నంరక్షించిన వారే ఇంక్రో ద్ర్యాజ్హో నంకుచిత స్వార్ధంతో అధికార దాహాంలో విశ్చంఖలంగా ఐదిజెగించి పజాహితానికి తానే ప్రధాన నమన్యగా దావురించవచ్చు.

శివాజీ కుమారుడు శంభాజీ చిత్రవధ అనంతరం రాజారామ్‌ ఛత్రపతి అయిన తరవాత ధర్మపత్నిగా అత్రడి వెనక ఉండీ, భర్త మరణించాక కుమారుడి పేరు మీద రాజ్యం చేసీ బారాబాయి మొగల్‌ మహాసామ్రాజ్యంపై సాగించిన పోరాటం మరారా చరిత్రలో ఒక కడ 'పకరణం. జెరంగజేబు అంశటి సర్వశక్తి సంపన్నుడైన సషమ్రాట్టునే గడగడలాడించి, ఈల్‌. కిని ఒక్క తాటిపై సమర్థంగా నడిపించిన ఈ వీరనాదే చరమదశలో కుటిల

జకీర్స కుతంత్రాలకు పాల్పడి అదే మరాఠాల ప్రయోజనాలను దుష్టశక్తిలా పీడించింది. అమీ మరణానంతరం తారాబాయి సవతిని వేధిస్తే, కొన్నేళ్ళకు విధి వక్రించి సవతే గడిషాక్ష . .* ంజుకుని సతాయించింది. సవతి కొడుకు చెరలో మూడు దశాబ్దాలు సాహు తారాబాయికి మంచి రోజులు మళ్ళీ వచ్చాయి. తాను ఆచూకీ తెలిపిన మనవడికి ఆమెకు ప్రక్షరాధికారిగా రాజ్యాభిషేకం చేయడానికి మరారా పెద్దలు అంగీకరించడంతో తన ప్రాముఖ్య ది సాకు మకాం మార్చింది. మనవడు రాజయ్యాడు. పెద్ద దిక్కుగా గౌరవిస 0ది. పీష్వా మొదలుకుని రాజ పరివారమంతా ఆదరాభిమానాల

నన్నారు. తనకూ 76 ప్రళ్లు వచ్చాయి. వెనకా ముందూ ఎవరూ లేరు. పెద్దరికానికి

తగ్గట్టు అందరితో మంచిగా కన మానాన తాను బతికి ఉంటే బావుండేది.

కాని ఆమె తారాబాయి. ముఫ్పైఏళ్ల తరవాత నిర్నిబంధ స్వేచ్చ, స్వాతంత్రం మళ్లీ రాగానే ఆమెలో అధికార కాంక్ష ప్రజ్వరిల్లింది. పెత్తనం కోసం ఆరాటం లావయింది. అదే ఆమెనూ, తన్మూలంగా మరారా రాజ్యాన్నీ అనేక సంవత్సరాలు అతలాకుతలం చేసింది.

రామరాజు తన దయవల్ల గద్దెనెక్కినవాడు. పైగా రాజ్యతం[త్రం ఆనుపానులు తెలియని అమాయకుడు. కనుక ఆజన్మాంతం తనకు కృతజ్ఞ్డుడై కీలుబొమ్మలా పడివుండి తాను ఆడించినట్టల్లా ఆడతాడని, అతడిని గుప్పిట్లో పెట్టుకుని తాను చక్రం తిప్పవచ్చునని తారాబాయి ఆశించింది. ఆ పన్నాగంతోటే కుర్రరాజును అక్కున చేర్చుకుని నా మనవడు, శివాజీ వంశానికి వారసుడు అంటూ అందరికీ పరిచయం చేసింది. ఎనలేని (ప్రేమాభిమానాలు కురిపించింది. రఘూజీ భోస్లే వంటి సర్జారులకు నమ్మకం కుదరక అతదే నిజంగా మీ మనవడు అయితే అతడితో కలిసి భోజనం చెయ్యండి అంటే తారాబాయి క్షణం ఆలోచించకుండా దామరాజుతో కంచం పొత్తు కలిపింది. ఆమె మాట మీద విశ్వాసంతో కులీనులైన మరారా కుటంబాల వారు రామరాజుకు ముగ్గురు కన్యలనిచ్చి పెళ్ళి కూడా చేశారు.

నాయనమ్మగారు అనుకున్నట్టే కుర్రరాజుకు రాజ్యం చేసే యోగ్యత, దక్షత లేవు. 27 ఏళ్ళు అనామకంగా ఏబ్రాసిలా బతికిన వాడికి హరాత్తుగా పట్టంగట్టి కిరీటం పెట్టినంత మాత్రాన రాజలక్షణాలు రావు. ఆకస్మిక అదృష్టానికి దిమ్మెరపోయి పడుచు భార్యలతో నిరంతరం సుఖభోగాలలోనే అతడు మునిగి తేలాడు. కాని దానివల్ల తారాబాయికి ఆశించిన అవకాశం చిక్కలేదు. రాజుకూ ఆమెకూ నడుమ పీష్వా ఉన్నాడు. తారాబాయి ఆవలించకుండానే అతడామె పేగులు లెక్కపెట్టగలడు. తొమ్మిదేళ్ళపాటు సాహురాజు అదుపాజ్ఞలకు లోబడి, అతడి చుట్టూ చేరినవారి దుర్చోధలకు, దుర్మార్ధాలకు దుష్ఫలితాలు తాను అనుభవిస్తూ, వ్యవహార స్వేచ్చకు నోచుకోక బాలాజీరావు పీష్వా చాలా అవస్థలు పడ్డాడు. కొత్త రాజు కొలువులోనూ అవే బాధలు పడటానికి అతదు సిద్ధంగా లేదు.

బాలాజీ పీష్వా తలచుకుని ఉంటే సాహు మరణించిన వెనువెంటనే రాజ్యాన్ని చేజిక్కించుకోగలిగేవాదే. అప్పుడు సైన్యమంతా అతడి అధీనంలోనే ఉంది. మరారా ముఖ్యలెవరూ అతడికి ఎదురు నిలవగలిగేవారు కాదు. అతడంటే గిట్టని రఘూజీ భోస్తే వంటి సర్దార్లు కొందరు ఆ సమయానికి లేకపోలేదు. వారు చాలా దూరంలో ఉన్నారు. తన కత్తికి తరుగులేదని తెలిసి కూడా బాలాజీలోని రాజభక్తి అతడిని హద్దు మీరనీయలేదు. రాజు కనుమూయగానే ఆయన అభిమతం ప్రకారం రామరాజును సగౌరవంగా రప్పించి, ఏనుగెక్కించి తాను వెనుక నిలబడి వింజామర వీస్తూ సభామందిరానికి తీసుకువెళ్ళి (1750 జనవరి 4న) పట్టాభిషేకం చేశాడు. కొత్తరాజు సమర్భుడు, వ్యవహారదక్షుడు అయి ఉంటే ఎలా ఉండేదో. కాని రాజ్యమేలే కళ రామరాజులో ఏ కోశానా లేదు. ఆ సంగతి పీష్వా మొదటే (గ్రహించాడు. తారాబాయి తత్వం కూడా తెలిసినవాడు కనుక రాజును ఆమె కీలుబొమ్మగా మార్చుకోవడానికి అవకాశమివ్వకుండా తానే ముందు కదిలాడు. కీలెరిగి వాత పెట్టాడు.

అధికారం కోసం తారాబాయితో పీష్వా పోటీ పడవలసింది ఏమీ లేదు. అతడికి అధికారాన్ని దివంగత ప్రభువే ఇచ్చాడు. సైన్యం మీద పెత్తనాన్ని పాలనాధికొరాలను వంశపారపర్యంగా పీష్వాకు దఖలు పరుస్తూ మరణించే ముందు సాహు ఇచ్చిన అజ్ఞాపత్రం ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్తి మామ్మ తీసిన గొయ్యి శ 35

బాలాజీ చేతుల్లో ఉంది. ముఖ్యులందరినీ సమావేశ పరచి దానిని చూపించి తనపై రాజు మోపిన బాధ్యతను నిస్సంకోచంగా నిర్వర్తించదలిచానని చెప్పాడు. వారు సరేనన్నారు. రామరాజు సైతం తన పరిమితుల నెరిగి, పీష్వాను నమ్మి పరిపాలనను అతడి మీద వదిలేశాడు. ఇది తారాబాయికి కంటగింపైంది. పీష్వా తనకు గౌరవ మర్యాదల లోపం చేయకపోయినా, రాజ్య వ్యవహారాలలో తనను తప్పక సంప్రదిస్తానని రాజుకు వామీ ఇచ్చినా “ఇవన్నీ పై మెరమెచ్చులేననీ, తన పెత్తనానికి లోబడే ఉద్దేశం పీష్వాకు ఎంత మాథ్రం లేదనీ ఆమెకు తెలుసు.అందుకే పీష్వాపై చాడీలు చెప్పి, నిన్ను తోలుబొమ్మలా ఆడిస్తున్నాడని రామరాజును రెచ్చగొట్టజూసింది. ఆ పాచిక పారలేదు. సాలుకు 65 లక్షల రూపాయల -. వరుమానంతో, ముగ్గురు భార్యలతో సుఖంగా ఉన్న ప్రాణాన్ని నాయనమ్మ కోసం రాజు కష్టపెట్టకోదలచలేదు. ఇక అతడివల్ల లాభం లేదని గ్రహించి తారాబాయి వేరే దారి పట్టింది. తారాబాయి భర్త రాజారామ్‌ చితాభస్మం సింహగథ్‌ కోటలో ఉంది. అతడి స్మారకార్థం అక్కడ ఒక మందిరం కూడా కట్టారు. స్వామి సేవ చేసుకుంటూ శేష జీవితాన్ని అక్కడే గదుపుతానని చెప్పి రామరాజు పట్టాభిషేకమైన మూజణ్నెల్లకు తారాబాయి సింవాగఢ్‌కు వెళ్ళింది. దుర్భేద్యమైన ఆ దుర్గం పంత్‌ సచివ్‌ చిమ్మాజీ అధీనంలో ఉంది. ఆ కోటలో పీరం పెట్టాక వైరాగ్యం ముసుగును తారాబాయి తీసి అవతల పారేసింది. పీష్వా పైకి సేనలను నడిపి, అతడి ఉక్కుపిడికిలి నుంచి కుర్రరాజును విడిపించమంటూ పంత్‌ సచివ్‌ను ప్రేరేపించింది. తిరుగుబాటుకు సన్నాహాలు మొదలయ్యాయి. ఎంత గోప్యంగా కథ నడిపినా పీష్వా వాసన పట్టాడు.

అ సమయానికి బాలాజీ పీష్వా పుణెలో కుమారుడు విశ్వాసరావుకూ, పినతండ్రి కొడుకు సదాశివరావుకూ పెళ్లిళ్ల హడావుడిలో ఉన్నాడు. ఆహ్వానించినా ఆ వివాహాలకు తారాబాయి హజరు కాలేదు, శుభకార్యాలు కాగానే తారాబాయినీ, పంత్‌ సచివ్‌నూ రాక తప్పదని సుతిమెత్తగా చెప్పి పుణె పిలిపించాడు. పెద్దరాణికి సకల లాంఛనాలతో సగౌరవంగా రాచమర్యాదలు చేసి, ఆమె తైనాతీ అయిన పంత్‌ సచివ్‌ను నిర్బంధించి ఖైదులో పెట్టాదు. తారా నుంచి రాజును సవినయంగా పుణె రప్పించి, జరిగిందంతా వివరించి సింహగథఢ్‌ కోటను పంక్‌ సచివ్‌ నుంచి ఊడగాటి పంపించాడు. అట కట్టిందన్న ఆక్రోశంతో తారాబాయి రగిలిపోతూ సతారాకు తిరిగి వచ్చి సమయం కోసం కాచుకు కూర్చున్నది.

చిక్కులన్నీ చక్కబడ్డాయని అందరూ అనుకుంటూండగానే తారాబాయి పంజా విసిరింది. అనునయంగా చెబికే రాజు తన మాట వినడం లేదు కనుక దౌర్జన్యంగా అతడిని నిర్బంధించి, అతడి పేరు మీద మరారా సర్హార్లను కూడగట్సి పీష్వా పేడ విరగడ చేసుకోవడమే

" తరణోపాయమని ఆమెకు తోచింది పధకం ప్రకారం పావులు కదిపింది.

మొదట తీర్థయాత్ర నెపంతో తారాబాయి సతారాకు సమీపంలోని కోటకు వెళ్ళింది. వెళ్ళే ముందే అక్కడి దళవాయి షేకమీరాకు కబురు పంపి ఆయుధాలను, బలగాలను, ఇతర సంభారాలను సమీకరించింది. రాజసపు దర్భంతోనూ, భూరి బహుమానాలతోనూ కోటలోని సిబ్బందిని, సేనలను తన వైపుకు తిప్పుకుంది. సంగోలా, మంగళవీడె కోటలను

వశపరచుకొని అప్పుడే దిగ్విజయంగా తిరిగివచ్చిన రామరాజూను ఒక్కసారి వచ్చి తనను చూసి పొమ్మని ఆప్యాయంగా ఆహ్వానించింది. అసలే విజయోత్సాహంతో ఉన్న రాజు ఏ 66 సొ ఇవీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌, శాస్త్రి

మాత్రం అనుమానించకుండా నాయనమ్మను చూడవెళ్లాడు. మామూలు కుశల ప్రశ్చలయ్యాక తారాబాయి అతడిని పక్కకు తీసుకువెళ్ళి - వెంటనే ప్రతినిధినీ, దక్కను వర్గం సద్దార్లనూ పిలిపించు. పీష్వాను ఇప్పుడే ఇక్కడే బర్హరఫ్‌ చేసెయ్‌ అని వత్తిడి చేసింది

రాజుకు తల తిరిగిపోయింది. మామ్మ నయాన భయాన ఎంతగా నచ్చచెప్పినా పీష్వాను వేటు వేయడానికి అతడికి ధైర్యం చాలలేదు. అవ్వకు ఆగ్రహం వచ్చింది. కానీ తమాయించుకుంది. ఎందుకంటే రాజు ఒంటరి కాడు. బాపూజీ ఖండేరావు నేతృత్వంలో పెద్ద అంగరక్షక దళం అతడి వెంట ఉంది. ఇక చేసేది లేక రే! నీ ఇష్టం అంది తారాబాయి. రాజు క్షేమంగా తిరిగి వచ్చాడు.

మర్నాడు నవంబరు 24. ఆ రోజు మార్గశిర శుళ్లషష్టి దాన్నే చండషష్టి అంటారు. మల్లాసురుడిపై ఖండోబా విజయానికి గుర్తుగా అ రోజు విందు చేసుకోవడం రివాజు. ఆ

. విందుకు ఎవరైనా ఆహ్వానిస్తే దాన్ని కులదైవమైన ఖండోబా పిలుపుగా పరిగణిస్తారు కనుక ఎవరూ కాదనరు. ఉదయమే తారాబాయి సేవకులను పంపి మనవడిని విందుకు ఆహ్వానించింది. మామ్మ డ్రేమ ఒలకబోయడం బాగానే ఉంది. కాని కిందటి రోజు కోటలో ఆమె కొరకొర చూపును, ఆమె మనుషుల అనుమానాస్పద వైఖరిని ఖండేరావు మరచిపోలేదు. ఇందులో ఏదో మోసం ఉంది; దయచేసి వెళ్ళకండి అని రాజును వారించాడు.

ఇలాంటి పరిస్థితిని తారాబాయి ముందుగానే ఊహించి, దూతలకు తగిన తర్చీదు ఇచ్చి పంపింది. రాజు ఊగిసలాట చూపీ వారు బోలెడు దిగ్భాంతితో 'మహారాజా! మీరు అంతటి పుణ్వాత్మురాలినే అనుమానిస్తున్నారా? చంపే మనిషే అయితే పురిటి పొత్తిళ్లలోనే చంపగలిగేది కదా? మిమ్మల్ని బతికించాలని అంత (ప్రయాస వదేదా? మిమ్మల్ని కూలదోయాలన్న దురుద్దేశమే ఆమెకు ఉంటే పదినెలల కింద ఆమె మిమ్మల్ని గద్దెనందుకు ఎక్కిస్తుంది?” అని గొప్పగా నమ్మబలికారు.

ఇదంతా నాటకమని ఖండేరావు పోల్పుకున్నాదు. కాని రాజు మోసపోయాదు. వారు చెప్పింది నిజమే కదా, పాపం ముసలి మామ్మను అనవసరంగా అనుమానించటమెందుకు అనుకున్నాడు. తాను ఫరవాలేదన్నా అనుచరులు సమాధానపడేట్టు లేరు. వారికి ప్రతిదీ అతిగా ఊపాంచుకుని భయపడటం అలవాటైంది. తానే తెగించి వెళ్ళి మీవన్నీ అకారణభయాలని వీళ్లకి రుజువు చేయాలి అనుకున్నాడు రాజు. దూతలు వెళ్ళిన కాసేపటికే అంగరక్షకులను ఏమార్చి ఒక్కడే గు(ర్రమెక్కి మామ్మ చెంతకు పోయాడు.

అక్కడ అతడు అనుకున్నట్లే అయింది. కోటలో సాదర స్వాగతం లభించింది. నాయనమ్మతో కబుర్లాడి కులాసాగా విందారగించి సెలవు తీసుకున్నాడు. తిరిగి వెళ్ళాక జరిగింది చెబితే మనవాళ్ల మొహాలు ఎలా ఉంటాయో చూడాలి అని లోలోన నవ్వుకుంటూ కోట గుమ్మం దగ్గరికి చేరేసరికి తలుపులు మూసి ఉన్నాయి. అడ్డంగా సాయుధ భటులు నిలబడి ఉన్నారు. తమరు బయటికి వెళ్ళటానికి రాణిగారి ఆజ్ఞలేదన్నారు.

ఆ సమయంలో ప్రభువు కన్నెర్రచేసి గర్జిస్తే బహుశా బయటపడగలిగేవాడే. సాక్షాత్తూ ఛత్రపతి ఆజ్ఞను ధిక్కరించే ధైర్యం సామాన్య భటులకు ఉండదు. కాని అర్భకపు రాజు అధికార దర్బం ప్రదిర్శించాల్సింది పోయి పిల్లిలా తోకముడిచి, మళ్ళీ లోపలికి వెళ్లాడు. ఈ సారి అక్కడ ముద్దులాడటానికి నాయనమ్మ లేదు. ఎటు చూసినా విచ్చు కత్తులతో సైనికులు కనిపించారు. రాగానే రాజును పట్టి నిరాయుధుణ్ని చేసి, చీకటి కొట్లో బంధించారు. ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్తే మామ్మతీనిన గొయ్యి శ 67

ఆపదను ఊహించి రాజబలగం పరుగున వచ్చింది. కాని కోట తలుపులు బిడాయించి ఉన్నాయి. భారీ ఎత్తున ఫిరంగులతో కోటను ముట్టడిస్తే తప్ప లోనికి ప్రవేశం దొరకదు.

విషయం తెలిసి బాలాజీ పీష్వా విస్తుపోయాడు. అప్పుదతడికి చేతులు భాళీగా లేవు. కర్ణాటకలో నిజాము కుమారుడు నాసిర్‌జంగ్‌ విసిరిన సవాలును తట్టుకోవటానికి సేనలను తరలించి శక్రియుక్తులన్నీ కేంద్రీకరించి పోరాడుతున్నాడు. ఇదే సమయాన స్వరాజ్యంలో రెండో సంగ్రామాన్ని మొదలెట్టడానికి అతడు సిద్ధంగా లేడు. పైగా రాచవారిపై తిరగబడితే బావుండదన్న రాజభక్తి. అదీగాక రాజును బంధించినంత మాత్రాన రాజ్యమంతా తారాబాయి స్వాధీనమై పోతుందన్న భయం లేదు. ఎదురు తిరిగిన “ప్రతినిధి నుంచి సంగోలా కోటను వశపరచుకున్న సందర్భంలో కొద్దివారాల కిందే రామరాజా మం(ిమండలిలో ఇబ్బందికరమైన వారిని ఏరివేస్తూ మార్పుచేర్పులు చేసి పీష్వాకు సమస్త పాలనాధికారాలు దఖలు పరిచాడు. అంతకంటే ముందే పరిపాలన కేంద్రాన్ని సతారా నుంచి పుజెకి రాజానుమతితో తరలించి ఉన్నాడు. ప్రభుత్వం తన పట్టులో దృఢంగా ఉంది. కనుక పీష్వా కలవరపడలేదు.

“96 లప 2 16లుహైర్రై శ ము్రై 2 01050 ౧౩౦౧6 ఇ0రే 00॥600 116 26మ1562601 సేలంం1€ 16 ౪1016 సలషం2002 [ష్ట 53౬ 3 6806 1 ౨౪0110. 107 3 14 0551016 101 136౯ [11200053 10 వలైంంగం6 గంగ ఏల 50002 0ల|౦1 0౫ 110 101 ౧0110021 ౦౧౪౫౫౦15 208002 076 2 ౪4646 ఖా షం: 0011 10 షెజుల0 2౯) 1619 901 1000531016 10౯ 16 20106 10 9ఈఆ1 లా 60 ౧6 రుల ౦00౧%06- మం 04౯1 16% హంగ మయ 2 6540 0025006, [0006006608 ఏ2 జం ళం ౫౩౯౭9263 5లాా286 ౦౪80 ౦6 బ్రంగ0/2ష003. యు 6౦౪౯౦6 51905 7106 ౪/11 200621 1106 2 1000111010 2క్ర2154 96 మడకలో,

[౯౩ గహోంగా లలల శ47402469 ౮.5. వ్‌షనడిలు2ప ౧00 00 7. 2244]

ఆమె ఇలాగే మవోరాజును బంధించి తానే పరిపాలన సాగిన్తూ పోతే మొత్తం

మరాఠ్రా రాజ్యం అ(్రతిస్ట పాలవుతుంది. ఢిల్లీ నుంచి రామేశ్వరం వరకూ రాజకీయ

తార్యకలాపాలను తన కోటలో కూచుని వర్వవేక్షించడం రాణిగారికి ఎలా సాధ్యం?

వెంటనే అమెను పట్టి బంధించటం నాకు అసాధ్యమేమీ కాదు. కాని మనం మూడు

తరాల్సుగా ఛత్రపత్రి సేవకులమన్న సంగతి గుర్తుంచుకుని అలాంటి తీవ చర్చకు

నేను తెగించటంలేద్దు, అణచివేతకు నేను ఏ అడుగు వేసినా అది యజమానిపై

తిరుగుబాటుగానే కనవదుతుంది - అని ఆప్పుడు పురందరేకు పంపిన జాబు ఆ

సమయంలో పీష్ష్వ మనజ్ధితిని సూచిస్తుంది.

బాలాజీ పీష్వా ఒకందుకు నిగ్రహం చూపితే తారాబాయి దానిని బలహీనతగా పరిగణించి మొదట్లో మహా రెచ్చిపోయింది. నమ్మకస్థులను పిలిపించి, పీష్వాపైకి సేనలతో దండెత్తమని పురికొల్పి, అవిధేయులనుకున్నవారి తలలు నరికించి ఎంత చెలరేగినా రాజ్యం మీద పట్టు సాధించలేకపోయింది. పీష్ట్వాను దెబ్బతీసేందుకు నిజాంతోనూ. పోర్చుగీసువారితోనూ చేతులు కలిపేందుకూ ఆ మహాతల్లి వెనకాడలేదు. ఎన్ని కుతంత్రాలు పన్నినా పగ్గాలు తన చేతికి 68 ఫా ఇదీ చరిత్ర ఎం.లి,ఆర్‌.శ్నాస్త్రి

చిక్కలేదన్న ఆశ్రోశంలో చెరలోని రామరాజును దుర్భాషలాడి, సరిగా తిండి కూడా పెట్టకుందా తారాబాయి సతాయించఛింది. అసలు వీడు నా మనవడే కాదు. వట్టి గంధోళిగాడు అని ఒక దశలో పదుగురి ముందూ తూలనాడింది.

తారాబాయి మాటను నమ్మి, శివాజీ వంశీకుడన్న విశ్వాసంతో రామరాజుకు పిల్లనిచ్చి సంబంధాలు కలుపుకున్న మరారా కులీనులు దీంతో తెల్లబోయి ముసలిరాణీపై మండిపడ్డారు. క్రమంగా అందరికీ దూరమై, పీష్వాను ఏవిధంగానూ సాధించలేక చివరికి తారాబాయే తిక్కకుదిరి దారికొచ్చింది. 1752 సెప్టెంబరు 14న జెజూరిలో దేవుడి ముందు ప్రమాణం చేసి తారాబాయి పీష్వాతో సంధి కుదుర్చుకుంది. రామరాజు నిజంగా మనవడు కాదని, తక్కువజాతి వాడిని తెచ్చి తానే నాటకమాదానని ఆ సందర్భంలో ఆమె బహిరంగంగా ఒప్పుకుంది.

అది మొదలుకుని మహారాష్ట్రలో పీష్వాలదే రాజ్యమైంది. అంతదాకా నామమాత్రపు రాజరికంలో అనధికారంగా సాగుతూ వచ్చిన ఏర్పాటు ఆ దరిమిలా అధికార (ప్రతిపత్తిని సంతరించుకుంది. కొత్తగా వచ్చే పీష్వాకి అధికారలాంఛనాలు అందచేయటం, పీష్వాల అదుపులో, వారిచ్చే భృతితో సతారాలో కాలం వెళ్లడీయడం మినహా ఆ దరిమిలా ఛత్రసతులకు పనిలేకుండా పోయింది.

తారాబాయి తరవాత తొమ్మిదేళ్లు బతికింది. రామరాజును మాత్రం ఆమె తన జీవితకాలంలో చెర నుంచి వదిలిపెట్టలేదు. అతడే నకిలీ అని తేలడంతో పీష్వా కూడా వదలమని పట్టుబట్టలేదు.

మొత్తానికి ముసలి రాణి అధికార దాహంతో తీరి కూర్చుని తెచ్చిన సంక్షోభం పుణ్యమా అని విలువైన రెండేళ్ల సమయం వృధా అయింది. రాజకుటుంబంలో గొడవలను అలుసుగా తీసుకుని బందిపోట్లు, అరాజక శక్తులు రాజ్యంలో విజృంభించాయి. అత్యంత కీలకమైన ఉత్తరాది రంగంపై దృష్టి సారించి తక్షణావసరమైన చర్యలు తీసుకోవడానికి, సైనిక వ్యవస్థను పటిష్టం చేసుకోవడానికి బాలాజీ పీష్వాకు సావకాశం లేకుండా పోయింది.

ఇటువంటి అనేక లొసుగుల, లుకలుకల, వైఫల్యాల పర్యవసానమే పానిపట్టు పరాభవం. ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రీ మూవృలీసినగొయ్యి శ 6

వగలాడి ముగలానీ

“భారతీయ సర్హార్ల ద్రోవాం వల్ల నేను నాశనమయ్యాను. నాకు తెలిసి కోట్లు విలువచేసే వస్తువులు, నగదు వూర్వవు వజ్డీరైన మా మామగారి భవంతిలో పాతిపెట్టి ఉన్నాయి. ఇవిగాక పైకప్పులో బంగారం, వెండీ రాశులు ఉన్నాయి. మీరు ఈసారి వాందుస్తాన్‌పై దందెత్తి వస్తే నకల సంవదలతో భారత సామాజ్వం మీకు శజైననమవుతుంది?

[౧౮ గస/ంగు లగటయా20%4ూ ౮.5. వ్‌2గరట2ఏ ౧9/2 ౧. 387]

అఫ్గాన్‌ ప్రభువు అహ్మద్‌షా అబ్బాలీకి 1756లో ఢిల్లీ నుంచి ముగలానీ బేగం పంపిన రహస్య వర్తమానం ఇది. పదహారేళ్ళ కిందట నాదిర్నా సాగించిన భయానక ఘాతుకాలను పోలిన దారుణ దురాగతాల ఘోరకలికి అది నాంది.

ముగలాన్సీ న్లీక్రి మాలిన వగలాడి. ఆమె కొంతకాలం మొగలు వజీరుగా పనిచేసి గతించిన కమరుద్దీన్‌ కోడలు. పంజాబ్‌లో మొగలాయీ సుబేదారు ముయిన్‌ ఉల్‌ ముల్క్‌ అనే మీరి మన్ను భార్య, పేరుకు మొగలుల రాజ్యమైన పంజాబ్‌ కొన్నేళ్ల కిందటే అఫ్లాన్‌షా అబ్బాలీ ఆధిపత్యంలోకి వెళ్ళింది. 1758 నవంబరులో అనుమానాస్పద పరిస్థితుల్లో మీర్‌ మన్ను మరణించాడు. ఈ సానంలో సమర్హుడైన వ్యక్తిని నియమించకుండా మీర్‌ మన్ను మైనర్‌ కుమారుడిని సుబేదారుగా (ప్రకటించి ముగలానీకి పెత్తనం అప్పగించారు. కొంతకాలానికి బ్ర కుమారుడూ విష ప్రయోగం వల్ల మరణించాడు. ముగలానీ విశ్చంఖలంగా - బరితెగించి (ప్రభుత్వాన్ని సానివాడగా మార్చి రాజకీయ వర్గాల్లో భ్రష్టు పట్టింది. ఆమె , ఆమె ప్రియులు, వారికి నమ్మకస్థులైన కొజ్జాలు విచ్చలవిడిగా షేట్రేగి రాజ్యాధికారాన్ని నవ్వులపాలు చేయడాన్ని సహించలేక పంజాబీ సర్జార్లు తిరగబడ్డారు. ఆమె భర్తకు సన్నిపొతుడైన సర్దారాకడు ఆమెను బంధించి అధికారం గుంజుకున్నాడు. అతడిని వెళ్ళగొట్టమని ముగలానీ తన మేనమామను వేడుకుంటే అతగాడు అఫ్లాన్త సాయంతో తిరుగు బాటుదారు నయితే గెంటేశాడు. కాని ముగలానీ ఆశించినట్లు అధికారం ఆమెకు అప్పగించకుండా తానే చేజిక్కించుకుని మేనకోడలికి మొండిచెయ్యి చూపాడు.

ఆ పళాన ముగలానీ ఢిల్లీ పాదుషాకు వజీరుగా చక్రం తిప్పుతున్న గాజీయుద్దీన్‌ అనే ఇమాద్‌ ఉల్‌ ముల్మొను ఎలాగో పట్టింది. తన కుమార్తెను అతడికిచ్చి పెళ్ళిచేసి, బంధుత్వం కలుపుకుని అతడి సాయంతో పంజాబ్‌ను మళ్ళీ తన గుప్పిట్లో తెచ్చుకోవాలని పథకమైతే బాగానే వేసింది కాని అవతలివాడు కుట్రలు, కూహకాల్లో ఆమెను మించినవాడు. నక్క కంటే, ఊసరవెల్లి కంటే గొప్పవాడైన నిజాం ఉల్‌ ముల్మ్‌కు అతడు మనవడు; అచ్చమైన వారసుడు. తనను నమ్మి చేరదీసిన అహ్మద్‌షా పాదుషాను దొంగదెబ్బతో జయప్రదంగా కూల్చేసి, కళ్లు పొడిచి బంధించి, రెండవ ఆలంగీర్‌ పేరిట అప్పటికే అతడు ఒక అనామకుడిని గద్దెమీద నిలిపాడు. పచ్చటి పంజాబ్‌ను ఎలాగైనా వశపరచుకోవడానికి అతడు దారులు వెదుకుతున్నాడు. ముగలానీ ఒకందుకు పిల్లనిస్తానంటే అతడు ఇంకొకందుకు సరేనన్నాడు. పెళ్లి నెపంతో పెద్ద సైన్యంతో లాహోర్‌ వెళ్ళి, ఎదుర్మోలు సన్నాహాల్లో ఉన్న ముగలానీని చెరపట్టి, ఆమె సంపదను కొల్లగొట్టి ఆమెనూ కూతురినీ ఢిల్లీ తీసుకువెళ్ళి ఖైదు చేశాడు.

• తిరుగుబాటుదారుని తొలగించి తన మనిషిని పంజాబ్‌ గవర్నరుగా నియమించాడు.

ఇలా గొప్ప సాహసంతో పంజాబ్‌ను అవ్లాన్‌ సుల్తాన్‌ పట్టు నుంచి అవలీలగా జయించానని గాజీయుద్దీన్‌ మురిసిపోయాడు. కాని అసలు తిప్పలు అప్పుడే మొదలయ్యాయి. ఘనత వహించిన మొగల్‌ సామ్రాజ్యం చితికి ఛిద్రమై నామమాత్రావశిష్టంగా నిలిచిన రోజులవి. తెరపిలేని తిరుగు బాట్లతో, వరస దండయాత్రలతో ఖజానా ఖాకీ అయి, కనీసొవసరాలకు తెరువులేక రాజకుటుంబీకులే నానా అగచాట్లు పడుతున్నారు. చక్రవర్తికి, తనకు చేసిన సైనిక సాయానికి (ప్రతిఫలంగా మరారాలకు ఒదంబడిన సొమ్ము కింద ఎక్కడెక్కడి సంపదను ఊడ్చి ఇచ్చేసరికే వజీరులకు తలప్రాణం తోకకొచ్చింది. దీనికి ఉపరి

• చిరకాలంగా జీతాల్లేని సైనికుల ఒత్తిడి. వజీరుగారి హవేలీ మీదే అతడి తుపాకుల బలగం దాడిచేసి, అద్దొచ్చిన వారినల్లా చితకబాది, కంటికి ఆనిన వస్తువులన్నీ జీతం దికాయిల కింద ఎత్తుకునిపోయారు. వీరిని చూసి చక్రవర్తిగారి సొంత తుపాకీదండు జీతం బకాయి ఇస్తారా చస్తారా అని హరం వేసుకుకూర్చుని కోటలోకి ఆహార పదార్ధాలేవీ పోకుండా, అడ్డుకుని అతికష్టంమీద వారం రోజులు వేతనాలు రాబట్టగలిగింది. ఆకలిగొన్న సైనికులు వజీరు వంటశాలమీదే పడి అందిన పదార్థాన్నల్లా ఎత్తుకెళ్ళారు.

సైనికులు ఆకలితో మాడారంటే అర్ధం ఏలినవారు సుష్టుగా మృష్టాన్నాలు ఆరగించారని కాదు. అడుక్కునే వాళ్లకి పంచి పెట్టటానికి ఒక పర్వదినాన పులుసు, అన్నం వండించి ఆనవాయితీ ప్రకారం ఒక పిసరు రుచి చూడమని ఆలంగీర్‌ పాదుషా వారి దగ్గరికి తీసుకుపోతే ఇందులో కాస్త మాకు కూడా లోపలికి పంపించండి. అంతఃపురంలో అన్నం వండి రెండురోజులైంది' అన్నాడట. అదీ మహాప్రభువుల పరిస్థితి. ఆకలి బాధకు తట్టుకోలేక అంతఃపురంలో రాజకుమార్తెలు, ఘరానా స్త్రీలు ఓరోజు పెద్ద సంఖ్యలో కేకలు వేస్తూ బయటికి వెళ్ళబోతే పరువు పోతుందన్న భయంతో కోట తలుపులు మూయించారట.

ఇదిగో - దేశాన్నేలే చక్రవర్తే తిండికి మొగంవాచి... రాజాంతఃపురంలోనే ఆకలి కేకలు మిన్నుముట్టిన ఈ దౌర్భాగ్యస్థితిలోనే - రాజధానిలో వెండి, బంగారం రాశులుగా పడి ఉన్నాయనీ, తమరు వెంటనే దండెత్తి వస్తే సకల సంపదలు వశమవుతాయనీ ముగలానీ బేగం విదేశీ రాజుకు రహస్య వర్తమానం పంపింది. నిర్బంధంలో ఉన్నందున ఆమె ఒకర్తే అయితే అంత (గంథం నడపలేకపోయేదే. వృద్ధ రాజమాత మాలికా జామానీ, అంతః ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్ర తగలాడిముగలానీ శ 71

పురంలోని ఇతర ఆడంగులూ ఆమెకు సాయపడ్డారు. నిత్యావసరాలైన మాంసానికీ మదిరకూ నల్లమందుకూ కటకటలాడవలసిన తమ దారుణ దురవస్థకు వజీరు గాజీయుద్దీనే కారణమనీ.. తమకు చిల్లిగవ్వ విదల్బకుండా ఎక్కడి సొమ్మునూ అతడే కాజేస్తున్నాడనీ వారికి అక్కసు. మరాఠాలు అండగా ఉన్నంతవరకూ అతదిని ఎవరూ ఏమి చేయజాలరు. కనుక మరాఠాల కంటే బలవంతుడైన వాడిని ఆశ్రయిస్తే తప్ప లాభం లేదన్న దురాలోచనతో వారు ముగలానీతో రహస్య మంత్రాంగం నడిపారు. దానివల్ల తన దరిద్రం ఏకాస్తయినా తీరి, పూర్వపు పాదుషాల్లా మదిర, మగువల మధ్య తందనాలాడగలిగితే చాలునన్న ఆశతో పాదుషా కూడా అందుకు తల ఊచాడు. ఇందరు సహకరించారు కాబట్టే అప్టాన్‌షా అబ్బాలీతో పూర్వ పరిచయాన్ని పురస్కరించుకుని ముగలానీ దండయాత్ర చేయమని పరికాల్పుతూ సందేశం పంపింది. అహ్మద్‌షా అబ్బాలీకి షొందూదేశం కొత్త కాదు. కడచిన తొమ్మిదేళ్లలో అతడు మూడు సార్లు ఈ దేశంపైకి దండెత్తి వచ్చాడు. మొదటిసారి మొగలు సేన చేతిలో ఓడిపోయాడు. అసంతుష్టులైన సర్దార్లు పిలవనంపగా పిట్టలపోరు పిల్లి తీర్చినట్టు రెండుసార్లు పంజాబ్‌ పైకి దండెత్తి తన కీలుబొమ్మలను ప్రతిష్టించి, పాదుషాల బలహీనతను ఆసరా చేసుకుని పంజాబ్‌ జిల్లాలు కొన్నిటిని హక్కు భుక్తం చేసుకుని మరలాడు. నాటి నుంచీ ఢిల్లీ మీద అతడికి కన్ను ఉన్నా గతంలో జరిగిన పరాభవం దృష్ప్వా అందుకు సాహసించలేక పోయాడు. మొగలులకు రక్షణగా మరాఠాల ప్రచండ సైనిక శక్తి వెన్నంటి ఉన్నదన్న వెరపు అతడికి జౌబ్హ మరాఠాల 'ప్రాబల్యపు సెగలు అప్పటికే ఇంచుమించుగా సరిహద్దుల దాకా పాకాయి. మొగలు పాదుషా అశక్తతను అలుసుగా తీసుకుని తట్టా, ముల్తాన్‌, పంజాబ్‌లను అబ్బాలీ ఆక్రమిస్తే... ఆ ప్రాంతం నుంచి “చౌథ్‌ వసూలు హక్కును పాదుషా నుంచి పొంది వాటిని తిరిగి స్వాధీనపరచుకోవడానికి మరాఠాలు ఉద్యుక్తమయ్యారు. వారి వత్తాసు చూసుకునే వజీరు గొజీయుద్దీన్‌ 1764లో పంజాబ్‌ పైకి దండెత్తి అక్కడ అబ్బాలీ పెత్తనాన్ని తుంగలో తొక్కాడు. ఈ ధిక్కారంతో భగభగలాడుతున్న అఫ్లాన్‌ (ప్రభువుకు మరాఠాల రక్షణలో ఉన్నదనుకుంటున్న ఢిల్లీ అంతఃపురం నుంచే, నజీబుద్దాలా వంటి మహమ్మదీయ ముఖ్య సర్ధార్గ నుంచే తమ దేశం మీదికి దయచేసి దండెత్తి రమ్మంటూ అయాచిత ఆహ్వానం అందటంతో నెత్తిన షాల్పు పోసినట్టయింది. తనది పవిత్ర మతయుద్ధంగా చిత్రించి నికృష్ట స్వార్థానికి మతం ముసుగు వేసుకోవడానికి వీలు కలిగింది. అందునా కోట్ల విలువైన సంపద వశమవుతుందనేసరికి అతడికి మరీ ఆశ పుట్టింది. పైగా ఆ సమయానికి మరాఠా పెద్దలు దక్మనులో తమ గొడవల్లో తాము మునిగి ఉన్నందున మొగల్‌ పాదుషా తరపున మరాఠాలు తనపై తక్షణం విరుచుకు పడతారన్న భయం అబ్బాలీకి లేకపోయింది. ఇలా అన్ని విధాల కాలం అనుకూలించడంతో 80 వేల సైన్యంతో సుడిగాలిలా సింధు దాటి, పంజాబ్‌ను అక్రమించి 17567 జనవరికల్లా ఎలాంటి (ప్రతిఘటన లేకుండా ఢిల్లీకి దూసుకువెళ్ళాడు. అబ్దాలీ రాహువులా వస్తున్నాడని తెలియగానే అసలే నానా అగచాట్లు పడుతున్న ధిల్లీ ప్రజల గుండెల్లో రాయి పడింది. ఉన్న కొద్ది సైనికులు కట్టు తప్పి జీతాల బకాయిల కోసం దొమ్మీలకు, ఘరానా సర్టార్ల ఇళ్ల లూటీలకు పాల్పడుతున్న స్థితిలో బయటి శత్రువు బారి 72 ఫా ఇదీ చరిత్ర ఎం,వి,ఆరొశాస్త్రే

నుంచి తమకు రక్షణ ఉంటుందన్న ఆశ జనానికి లేకపోయింది. బతికుంటే బలుసాకు తినవచ్చన్నట్టు - అవకాశమున్న సంపన్నులు బండ్లు కట్టుకుని మధురకో, ఆ(గ్రాకో పారిపోసాగారు. రహదారులన్నీ ఇలా వలసపోయే బండ్లతో కిక్కిరిసాయి. గోరుచుట్టుపై రోకటి పోటులా దారిపొడవునా పొరులు అబ్బాలీ రాకాసి మూక చేతిలో యమ యాతనలు పడ్డారు. సర్వనాశనమయ్యారు.

పెనుతుఫానులా ఫెళఫెళార్భాటంతో ముందుకు వస్తున్న అహ్మద్‌ షా అబ్దాలీని ఎలా అద్దుకోవాలో వజీరు గాజీయుద్దీన్‌కు తోచలేదు. చేతిలో సైన్యం లేదు. ఆ కాలాన ఉత్తరాదిన గొప్ప సర్జారుగా వెలుగుతున్న రోహిల్లా నాయకుడు నజీబ్‌ఖాన్‌ నుంచి సైనిక సహాయం కోరబోతే - అతడు అప్పటికే అఫ్లాన్ల పక్షాన చేరిపోయాడు. మరాఠా సర్దారు అంఠొజీ మంకేశ్వర్‌ను గ్వాలియర్‌ నుంచి హుటాహుటిన ఢిల్లీకి పిలిపించినా, నగర రక్షణకు అతడు శాయశక్తులా పోరాడుతున్నా అతడి 5వేల సేన అపష్టాన్‌ మహీ సైన్యం ముందు నిలవడం కల్ల, ఈ పరిస్థితుల్లో ఏమి చేయాలో దిక్కుతోచక చివరికి తాను నిర్బంధించిన ముగలానీ కాళ్లే వజీరు పట్టుకున్నాడు. ఎలాగైనా అబ్బ్టాలీకి చెప్పి వెనక్కి మరలేట్టు చేయమని ప్రాధేయపడ్డాడు.

తలలు మార్చే ముగలానీకి అంతకంటే కావలసింది ఏముంది? సరే, నేను చూసుకుంటాలే అని భరోసా ఇచ్చి ఎంచక్కా నమ్మకద్రోహం చేసింది. వజీరు పక్షాన మాట్లాడుతున్నటే నటించి అబ్బాలీతో మంత్రాంగం నెరపి అతడికి కావలసిన సమాచారమంతా చేరవేసింది. కోటలో ఎవరున్నారో, ఎవరి బలం ఏమిటో, ఎవరి దగ్గర ఎంతెంత సంపద ఉందో, ఎక్కడ వెదికితే ఏమి లభిస్తుందో పూసగుచ్చినట్టు వెల్లడించింది. నగరంలోని అధికారుల, బ్యాంకర్ల ఆనుపొనులను, సంపద వివరాలను తనకు తెలిసినంతవరకూ విశదీకరించింది.

అబ్బాలీ ఢిల్లీ సమీపానికి రాగానే గాజీయుద్దీన్‌ పోయి అతడి కాళ్ల మీద పడ్డాడు. నిన్ను వజీరుగా కొనసాగించాలంటే రెండు కోట్లు చెల్లించమన్నాడు అబ్బాలీ. అతదేమో నా దగ్గర లక్ష కూడా లేదన్నాడు. దాంతో అతణ్ని తీసి పడేసి, రెండు కోట్లు ఇస్తానన్న అతడి మామ ఇంతజామ్‌ను వజీరుగా నియమించి 1757 జనవరి 28న ఢిల్లీ కోటలో అబ్దాలీ ప్రవేశించాడు. అలంగీర్‌ పాదుషా బతికుండగానే, అతడిని తొలగించకుండానే తనను తాను హిందుస్తాన్‌ పాదుషాగా ప్రకటించుకుని, మసీదు ఖుత్సా కూడా తన పేర చదివించుకున్నాడు.

ఢిల్లీని జయించినా గద్దెనెక్కి ఇక్కడ రాజ్యమేలాలన్న కాంక్ష అట్బాలీకి లేదు. పుట్టెడు గొడవలతో నానా గత్తరగా ఉన్న ఢిల్లీ సింహాసనం మీద అతడికి మోజు లేదు. స్వదేశంలోనే అతడికి కావలసినన్ని చికాకులున్నాయి. ఏమరుపాటు ఏమాత్రం చూపినా శత్రువులు దెబ్బతీసే ప్రమాదం ఉంది. కాబట్టి అందినకాడికి సంపద మూటగట్టుకుని, వేసవి ముదరక ముందే వేగిరంగా వెనుదిరిగి పోవాలనే ఎంతసేపూ అబ్బాలీ ధ్యాస. పనిలో పనిగా హిందూ కాఫిర్లను వీలైనంత మందిని నరికి పారేసి అల్లాను సంతృప్తిపరచాలన్న మతావేశమూ అతడికి ఉంది. అందుకే జూగు చేయకుండా తాను వచ్చిన పనిని కానిచ్చాడు - మహా (క్రూరంగా, నాదిర్నా సైతం గోరీలో ఉలిక్సిపడేంత భయానకంగా!

*షెగ056 0600163 102563 1 లం ౪66 44820 10 96 16రల ంఇ9లగ6ు... సిటజుు? ౧60 276 06౪ 101166, 9ఖ్యు' ౪700ల) 8276 0621 213066; 3676121 0001ఏగం4 501646; ౦4లు యంాగులకే ం00వల/65

ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రే వగలాడి ముగలానీ ఇ 7

10 2౪014 619000౪5... ఆల [ముర 126 ౦₹ 21650000 1920165 25 10066 041 2664 100౧ 40 30106 గిశం3!1ల౫ 112700. ₹౪ల0 0056 0110 లస? 25 36016క్రీ 27ల%/ 1020561016460 ౪25 56/66 ఇమే 2 యలు 0166౯10 డేపం036 115 *౪ం2101. 71050 ౪1౦ [651516జే అకంండే 101016 12360103... సిసం(6 66ణ115 006 58001166 10 ఈం వజ 0 ముం! కెంైజు" (౧౭78 హింగ్తు ఉత6 గ007404ా 6.5. కషాతిల2ప !2/ 04 ౧. 38౨] (ఢిల్లీలో చాలావరకూ ఇళ్లను దాచిపెట్టిన సంపదల కోసం తవ్వి పోశారు... ఎందరో పురుషులను చంపేశారు ఎందరో స్త్రీలు అత్వాచారాలకు గురయ్యారు. పలువురు ఆత్మహత్యలు చేసుకున్నారు. మానం కాపాదుకోవడానికి చాలా మంది నదిలో దూకి చనిపోయారు. అందంగా ఉన్న ప్రతి పొందూ స్త్రీని వేటాడి ఏదో ఒకో ముస్లిం లోగిలికి లాక్కుపోయారు... నగరంలో (ప్రతి ఇంటినీ వెదికారు. మీ నంవద వివరాలు చెప్పమని (ప్రతి గృవాస్థుకూ ఆర్ధరు జారీ చేశారు ఎదిరించిన వారు భయానకమైన కష్టాలు వద్దారు... షాకు సూక్ష్మమైన వివరాలను ముగలానీ బేగం అందించింది.) ఇల్లిల్లూ వెదికి స్త్రీలను చెరిచి, హిందువులను నరికి, ప్రతి ఇంటినీ, ప్రతి గృహస్థునో కొల్లగొట్టి అబ్దాలీ సాగించిన ఘాతుకాలకు లెక్కా పత్రం లేదు. వొందూ పద పాదుషొనొ గ్రంధంలో వి,డి. సావర్కార్‌ రాసిన దాని ప్రకారం ఢిల్లీలో కొద్ది గంటల్లోనే 18 వేల మంది హిందువులను ఊచకోత కోశారు. అమ్లాన్ల బాధలు భరించలేక ఢిల్లీ వాసులు కాంపొ గోడూ వదిలేసి వేల సంఖ్యలో పారిపోయారనీ, దోచుకున్న సంపదను, వెలలేని వస్తువులను ఏనుగుల మీదా ఒంటెలమీదా గుర్రాల మీదా వేసి పదివేల సేన కాపలాతో అబ్దాలీ తన్త కుమారుడిని కాబూల్‌కు పంపించాడనీ జి.ఎస్‌, సద్డేశాయ్‌ తన (ప్రామాణిక చరిత్ర గ్రంథం అన్నాదు, సాధారణ పౌరులనే ఇంతగా చెండుకు తిన్న ధన విశాచులు రాచవారి లోగికను వదులుతాయా? మ్షుగల్రానీ బేగం అందించిన ఉప్పుతో ఢిల్లీ దర్బారులో ప్రతి ప్రముఖుడి ఇంటినీ శోధించారు. డబ్బు, నగలు ఎక్కడ దాచారో చెప్పమని ఘరానా కుటుంబాల స్త్రీలను, పురుషులను చితకబాది చిత్రహింసలు పెట్టారు. ఆఖరికి రాజప్రాసాదంలోని అంతః పుర స్రీలనూ బట్టలు ఊడదీసి వేదికారు. నిధుల కోసం కొంపలు కూల్చడంతోబొటు సదురుగా కనిపించిన మహిళనల్లా అఫ్లాన్లు పాడుచేశారు.. ముగలానీ బేగం ఎన్నిక చేసిన (ప్రకారం మరీ అందమైన అమ్మాయిలను అబ్దాలీ, అతడి కుమారుడు ఉంచేసుకోగా ఇతరులను తక్కినవారు పంచుకున్నారు, స్ట ఇలా నెలరోజుల పాటు ఢిల్లీ నగరాన్ని అతలాకుతలం చేసి, అక్కడి అభాగ్య పౌరులను పీల్చి పిప్పిచేసిన మీదట అబ్బాలీ పాపిష్టి కన్ను హిందువుల పవిత్ర క్షేత్రాలైన మథుర, బృందావనాల మీద పడింది. తాను రావడానికి ముందే ఢిల్లీ ధనికులు బండ్ల కొద్దీ సంపదతో మధుర వైపు పారిపోయారని ముగలానీ చెప్పగా వారిని మాత్రం ఎందుకు వదలాలనుకుని అతడు తన రాకాసి మూకను (ప్రయోగించాడు. చెప్పరాని ఘోరాలకు ఒడిగట్టాడు. ఆ వైనాలను జి.ఎస్‌. సర్టేశాయ్‌ ఇలా 'వివరిచాడు. 74 సీ ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి. ఆర్‌.శొస్తి

406211 502% / ॥ 2064 01౮ ౧12063 వసనం నో ఖః! (21 0200679 4207 10 10115 29 ౧ న 6 10645. 14 5 30౪1 ౩20766

• వే 25 ఏ0 026 2ర6 1౧2166 1౦405 0౯01611 56107061 10169" 0౧00115008 క26 16 ౪0314 ౧2)” భయు మొ. 510 6౫౦1 [026 గళం 011 2% 9257 ంట0 €0 16 లర” 100- యం₹5 5౪0765. వ్‌ం౪0721 104565 ఇలిం 0200 రం 14015 12 416 $00165 ౪6౯6 0101060 10 16665 206 2000166 0640ల 6౬.. 716 తీీై్రైజ05 5061171064 10 01004 5012” 10 12246 10646 82160 106 2140రలండే ఏరు2. కగగరే2ా20 206 00101 జఖు6 [1164 116 [0263 10211 ౪16 ౦౦గు569 .. ఆఅ! కంబ5కజండే ంఢం5 ఇలం 086400 42020 ఛు. 210౧6 061౧82 1650015016 1 5127108 రం [005206 52112815 206 ౧1182029. (౧/౮౮ [సగంగా ౧౯౮42 84474049 6.5. 226620 ౧0/ 2 7. 3౨20-౨౮] (మధుర, ఇతర వట్నాలు వొందువులకు వవి(త న్లలాలు. అక్కడో మవామ్మదీయేతరులలో ఎంతమందిని వీలయితీ అంతమందిని చంవి, నరికిన తలలను గుట్టలుగా పేర్చుటం మీ వవిత్ర క్షర్తవ్యంధ అని అబ్దాలీ షా తన మనుషులకు స్పష్టంగా ఆజ్ఞాపించాడు. వారు తెగవేసిన (నతి తలకూ ఐదు రూపాయల చొవ్లున చెల్లిస్తానని అతదు మాట ఇచ్చాడు. శతువు భీకర కరవాలానికి మథుర కేలికగా బలి అయింది. ఎన్నో ఇళ్లు దరమయ్యాయి. ఆలయాల్లో దేవతా విగ్రవోలను ముక్కలు చేసి కాళ్లతో తొక్కారు... వొందువులు సంతోషంగా జరువుకానే వోలీని అనుకరిస్తూ వారి నెత్తుటితో వోలీ ఆదార్తు, మథుర, బృందావనం, గోకులాలను కొల్లగొట్టారు. వీధులన్నిటినీ శవాలతో నింపారు... వేలాది పొందువులను నరికేశారు. అజ్తలీ ముఖ్య సర్దారు జవోన్‌ఖ్రాన్‌ ఒక్టుడే మూడు వేల మంది బైరాగులను, యాథికులను నరికి చంపాదు, - ప్రత్యక్ష సాక్షుల, సమకాలిక చరిత్రకారుల కధనాల ఆధారంగా జిఎస్‌ సర్దేశాయి ఇచ్చిన ఇటువంటి వివరాలను బట్టి ఆ సమయంలో మతమౌధ్యపు నరపిశాచి పదఘట్టనల తీవ్రతను అర్ధం చేసుకోవచ్చు. ఈ దారుణ దురాగతాలను అభాగ్య మానవులు అడ్డుకోలేక పోయినా అఫ్లాన్త పాపం ఊరికే పోలేదు. 1757 మార్చిలో మథుర, గోకుల, బృందావనాలలో నెత్తుటి హోళీ ఆడి వారం తిరక్కుండా శవాల గుట్టల కారణంగా అంటువ్యాధులు ప్రబలాయి. భయంకరమైన ప్లేగుతో అబ్బలీ సైనికులు రోజూ వందల సంఖ్యలో పిట్టల్లా రాలొరు. వేసవి ఎండలు మండి యమునానది ఎండిపోయింది. తాగేందుకు నీరు దొరకక, కాలుష్వోనికిః అంటువ్యాధులకు తాళలేక అబ్దాలీ షా ఢిల్లీ గద్దెను అలంగీర్‌ పాదుషాకు తిరిగి అప్పగించి, గాజీయుద్దీన్‌నే వజీరుగా కొనసాగనిచ్చి 12 కోట్ల రూపాయల విలువైన సంపదను అందిన కాడికి మోసుకుని ఏప్రిల్‌ 1న పడుతూ లేస్తూ స్వదేశానికి మరలిపోయాడు. మరి - ఇన్ని కుతంత్రాలు పన్ని ఇన్ని కుత్సితాలు సాగించి, దేశంలో ఇంతటి చిచ్చుపెట్టి ఆఘ్లాన్‌ రాజుకు ఇంత ఘనమైన సేవ చేసిన ముగలానీ ఏమి బావుకుంది? అన్నిటికీ ప్రతిఫలంగా ఆమెకు ఏమి దక్కింది? అక్కర తీరగానే అబ్దాలీ ఆమెను పురుగులా తీసి అవతల పారేశాడు. ఇస్తానన్న జూగీరూ ఇవ్వలేదు. ఆమె సౌజన్యంతో దోచుకున్న సంపదలో ఎం.వి,ఆర్‌.శస్తే వగలాడి ముగలానీ 4 75

వాటానూ ఇవ్వలేదు. దర్బారులో ఏ పదవీ చూపలేదు. నా సంగతి ఏమిటని అడుగుతూ తన వెంట పడ్డా ఆమెను కనికరించలేదు. ఆఖరికి పంజాబ్‌లోనూ తన కుమారుడు తైమూర్‌ షాను పోతూ పోళూ గవర్నరుగా పెట్టి వెళ్ళాదేతప్ప ముగలానీకి పూచిక పుల్లపాటి ప్రాముఖ్యం ఇవ్వలేదు.

ఈ ఆశాభంగాన్ని ముగలానీ తట్టుకోలేకపోయింది. పిచ్చిదానిలా ఆడక్రోశించింది. అబ్దాలీ వజీరు షావలీ గుడారానికి పోయి గొడవ చేస్తే ఆమెను కర్రలతో మెత్తగా తన్ని తగలేశారు. చేతిలో చిల్లిగవ్వ లేకుండా పోవడంతో తాను ఒకప్పుడు మహారాణి భోగం వాలకబోసిన లాహోర్‌లోనే వీధుల్లో బిచ్చమెత్తి హీనంగా ఐతికి ముగలానీ కుక్క చావు చచ్చింది.

76 సా ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌,శాస్త్ర

ఎంత చక్కని కబురు? ఎన్నాళ్లకెన్నాళ్లకు?!

ఎన్నో శతాబ్దాలుగా భారతీయ వీరులెవరూ సావానించని కార్వాన్ని మరాఠా చిచ్చరపిదుగులు అవలీలగా సాధించారు. 22వ శతాబ్దాంతాన ఘోరీ చేతిలో వృద్వీరాజ్‌ నివొతుదైన తరవాత తొలిసారిగా వొందుస్తాన్‌కు ఉత్తరపు కొనన వామాలయ పర్వత సానువులలో అటక్‌ మీద పొందూ వతాకం రెపరెపలాడింది. వేదాలను కన్న నింధునది వనిత్ర జలాల్లో మరారా విజయాశ్వాలు ఓలలాదాయి.

ఆ శుభవార్త విని ప్రతి భారతీయుడు గర్వపడ్డాడు. దేశమంతటా ఆనందోత్సాహాలు వెల్లి వెరిశాయి. రాజధాని ఢిల్లీలోనూ, మధుర, బృందావనాల వంటి పావన పుణ్యక్షేతాలలోనూ ఆష్టాన్‌రాజు అహ్మద్‌షా అబ్బాలీ మత ద్వేషంతో పేట్రేగి, కొద్ది నెలల కిందట పైశాచికంగా సాగించిన పాందూ జన సంవాోరానికి, దేవాలయాల విధ్వంసాలకు, ఘోరమైన దైవాపచారాలకు గుండెలవిసేలా తల్లడిల్లిన హిందూ (ప్రజానీకానికి ఈ అపురూప విజయ ఘోషతో ప్రాణం లేచి వచ్చింది.

అవును మరి, పీష్వా సోదరుడు రఘునాధరావు, అతని వీర సేన సాధించిన ఘనత సామాన్యమైనదా? మరారా మహాసైన్యాన్ని కళ్లచూసేసరికి శత్రువులు హడలి (ప్రాణభయంతో పరుగులు పెట్టారు. ఢిల్లీలో తన ప్రతినిధిగా అపాన్‌ ప్రభువు నిలిపివెళ్లిన నజీబ్‌ఖాన్‌ చేతులెజేసి సైన్యంతో సహా లొంగిపోయాడు. మొగల్‌ సింహాసనం మళ్లీ మరారాల చెప్పుచేతల్లోకి వచ్చింది. అబ్దాలీ తిరిగి వెళ్లిన దారినే వెంబడిస్తూ అతడు జయించిన ప్రాంతాలను తిరిగి స్వాధీనపరచుకుంటూ వెళ్లిన రఘునాథరావు సేనకు సర్‌హింద్‌లో అబ్బాలీ సేనాని అబ్బుస్‌ సమద్‌ఖాన్‌ పదివేల సేనతో పాదాక్రాంతుడయ్యాడు. అక్కడి నుంచి లావోర్‌ దిశగా జైత్రయాత్ర సాగించగా మరారాల ఎదుటపడేందుకు ధైర్యం చాలక... అబ్బాలీ పనుపున రాజ ప్రతినిధిగా ఉన్న అతడి కుమారుడు త్రైమూర్‌షా, అబ్దాలీ ముఖ్య సేనాపతి జహాన్‌ఖాన్‌లు వీలైనంత సంపదను వెంటేసుకుని లావోర్‌ వదిలి పారిపోయారు. మరారా దండు వారిని

తరుముకుంటూ వెళితే చీనాబ్‌ నది దగ్గర సామాన్స సరంజామాను వదిలేసి ఆ ఇరువురూ కట్టుబట్టలతో తమ దేశానికి పలాయనమయ్యారు. ఆ విధంగా మొత్తం పంజాబ్‌ను అబ్దాలీ పట్టు నుంచి తిరిగి స్వాధీనపరచుకున్నాక పరాక్రమానికి పరాకాష్టగా 1758 జులైలో అటక్‌ కోటపై జయకేతనాన్ని మరారా వీరులు ఎగరేశారు. 38 ఏళ్ల కింద బాజీరావు పీష్వాకు సాహురాజు నిర్దేశించిన లక్ష్యాన్ని బాజీరావు కుమారుడు గొప్పగా సాధించాడు.

“411 బం అ!16లంంకం8 ౪14 ఈం ౧౧౦౪4 ౧లగంగ౧2106 0₹[22ముు యడం 26 03 అ2ంరేం 12008 62య06 6 ఉకులంం మంగ- ల 02 జు6 0264166 లూ 1010563 స) 106 10643".

[౧౯౪ తహోందు వగిజంగ446 ౪.ఏ్‌ వ్‌షయింండఏ 10/ [7 0. 404]

జి.ఎస్‌. సర్దేశాయి మాటల్లో చెప్పాలంటే - భారతదేశపు చివరి పొలిమేరను చేరి, సింధు నదిలో తమ గుర్రాలను జలకాలాడించిన రఘునాధరావు, అతడి సేనల ఘనకార్యానికి అఖిల మహారాషష్టం ఆశ్చర్యచకితమైంది.

నిజానికి ఆ సమయంలో మరారా ప్రతాపం అటక్‌ చేరడంతోటే ఆగదలచలేదు. అబ్దాలీ రాజ్యంలోకి చొచ్చుకువెళ్లి, అతడికి నిలవ నీడ లేకుండా చేసి, కాబూల్‌, కాందహార్‌లను తిరిగి భారత సామ్రాజ్యంలో కలిపివేయాలని రఘునాధరావు ఆకాంక్షించాడు. 1758 మే ఉన తన సోదరుడు నానాసాహెబ్‌ బాలాజీ పీష్వాకు అతడు రాసిన లేఖను పరికిస్తే ఆనాడు మరారాల పౌరుషం ఎంత (ప్రచండంగా ఉన్నదీ అవగతమవుతుంది.

“౧౧6 1006 053120 ౧210049 జరరే ఎ టుణు20 ౪686 ౯06166 జర ఉట +లు యబయుం, ౪18 21 లహ 0610080085, 1211 1 041 పేజురేం. 0%? 2 17 60114 60053 తరంంం 2176. 206 5120 0౯20. 326 శీలం శం6210” జ06 125 లప౦921/ ౮1600 10 06 ౧1655108 06 10 262006 కగు! 01 10 క2ం6ే2ఏ2౯ 206 000560 జం ₹సేల త026ేజ స? 13 ల5 అంతే 26 ౪0014 [00080196 తీ[0001ఓ 23 ₹16 షేంయల 0౯011 అగం6. 946] 40 061007 ఇసి? ౪6 510౪4164 ౧01- మం 00364176 10 ఉ[ంయి. 00 1/0 ౧90౧00ట 05 కష031 జర కంర 001088 10 01 06456! 16 ఆ౦ 91006 116 రేషన 0 సీరంజు (0 తీమూజం2200. ఇరు రులు 9000164 ₹6 12064 లం 07౬ 10 6 10?జర్టైైలి”

(44044444 40నీ ౪వ. వ2ళయాటి2గ ౯.97]

(సుల్తాన్‌ కైమూర్‌ జనోన్‌ఖాన్‌ల సేనలను ఓదించాం. వారి సామానులతో సవో మొత్తం అఫ్లాన్‌ శిబిరం మన చేతికి చికింది. కొద్ది మంది మాత్రమే అటక్‌ దాకా తిరిగి వెళ్ళగలిగారు. అబ్బాలీని ఓడించిన ఇరాన్‌షా కాందహార్‌ పైకి కదలమని కోరుతూ నాకు స్వయంగా జాబు రాశాడు. అబ్బాలీని కలిసి అణచివేశాక మన సామ్రాజ్యానికి నరివాద్దుగా అటక్‌ను గుర్తించగలనని అతడి (ప్రతిపాదన. కాని మనం అటక్‌కే ఎందుకు పరిమితం కావాలి? కాబూల్స్‌ కాందవోర్‌ ర్యావ్రాలు రెందూ అక్సృర్స్‌ బెరంగజేబుల కాలం నుంబీ పొందుస్థానీ సామాజ్యానికి చెంది వున్నాయి. వాటిని విదేశీయులకు మనం ఎందుకు ఒవ్చగించాలి?]

78 స ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రీ

కొద్ది నెలల కిందట భారతదేశంపైకి నిరాఘాటంగా దండెత్తి వచ్చి, పాదుషాను, ప్రభుత్వాన్ని గడగడలాడించి, అంతఃపుర ్రీలను బట్టలు వాలిచి నగలు లాక్కొనగలిగిన అఫ్లాన్‌ (ప్రభువును సొంత కోటలోనే అణచి కాలరాచి వేయగలనని మరాఠా పీష్వా సోదరుడు విశ్వసించడం మనకు విడ్డూరంగానే ఉంటుంది. కాని 1758 నాటి అంతర్జాతీయ రాజకీయ స్థితిగతులను దృష్టిలో ఉంచుకుంటె రఘునాధరావుది వట్టి ప్రగల్బంగా కౌట్టివేయలేము. అనుకోని అవకాశం అయాచితంగా రావడంతో హిందుస్థాన్‌ మీదికి దండయాత్ర చేసినా ఇక్కడ సింహాసనం మీద కూచోవాలన్న కోరికగాని, ఈ దేశాన్ని తన సామ్రాజ్యంలో కలిపేసుకుని ఏలాలన్న ఆలోచనగానీ అబ్బాలీకి లేదు. అతడిది బందిపోటు మనస్తత్వం. అందినంత సంపద దండుకుపోవాలనే అతడి ధ్యాస. గతంలో మొగలు సేన చేతిలో తన పరాజయాన్ని అతడు మరచిపోలేదు. మరారాల సైనిక శక్తి సంగతి అతడికి బాగా తెలుసు. కోట్లు కొల్లగొట్టి హుటాహుటిన భారతదేశం నుంచి తిరిగి వచ్చాక స్వస్థలంలో అబ్బాలీకి కష్టాలు ఎక్కువయ్యాయి. అఫ్లానిస్థాన్‌లో తాను ఆక్రమించిన రాజ్యాన్ని నిలుపుకోవటమే అతడికి కష్టంగా ఉంది. పశ్చిమం నుంచి పర్షియన్ను అతడి అంతు చూడటానికి కమ్ముకొస్తున్నారు. సొంత సోదరుడి కుమారుడే అబ్బాలీపై కల్తి గట్టి అతడిని కూలదోయటానికి సాయపడమంటూ పుణె వెళ్లి పీష్వాను ఆశ్రయించాడు. ఇక ఆ కాలంలో ఆసియాలో గొప్ప సైనికులుగా పేరెన్నికగన్న సిక్కులు ముగ్గురు మవిీనేతల నాయకత్వంలో సంఘటితమై, తమ పవిత్ర స్వర్హదేవాలయాన్ని మలినపరిచిన అబ్బాలీపై రాజీలేని పోరాటం సాగిస్తున్నారు. వారు మరారాలకు చేరువయ్యారు.

ఇలాంటి అనుకూల పరిస్థితుల్లో - కటక్‌ నుంచి అటక్‌ దాకా, రామేశ్వరం నుంచి ముల్తాన్‌ వరకూ తమ కత్తికి ఎదురులేక ఉపఖండంలో '్రబల సైనిక శక్తిగా ఎదిగిన మరారాలు గాంధార రాజ్యాన్ని తిరిగి జయించి అఖండ భారతంలో విజయ కేతనాన్ని సగర్వంగా ఎగరవేయాలని సంకల్పించడంలో అవాస్తవికత లేదు; అత్యాశాలేదు. సాధించిన సైనిక విజయాలను సుస్థిరపరచుకొని, చిక్కిన ఆధిక్యం చేజారిపోకుండా ఎక్కడికక్కడ గట్టి కట్టదిట్టాలు చేసి... నయవంచనలకు, మెరమెచ్చులకు మోసపోకుండా, తెలివిగా దృఢంగా నిలబడి... దూరదృష్టితో పటిష్ట వ్యూహంతో సన్నాహాలన్నీ చేసుకుని సమర్థంగా ముందుకు కదిలి ఉంటే అనుకున్న లక్ష్యం కష్టంగానైనా సిద్ధించేది. చరిత్ర గతి మరో విధంగా ఉండేది. సుమారు రెండు శతాబ్దాల విదేశీ దాస్యం దేశానికి తప్పేది.

దురదృష్టవశాత్తు ఆ వ్యవహార దక్షత మరారా నాయకత్వానికి సరైన అదనులో లోపించింది. పరాక్రమానికి తగిన మంత్రాంగం మరారాలకు మృగ్యమైంది. ఒడుపుగొ పావులు కదిపి, అన్ని వైపుల నుంచి ఆత్మరక్షణ చేసుకుంటూ ప్రత్యర్థిని చుట్టుముట్టి కదలనీయకుండా కట్టివేయాల్సిందిపోయి. - తెలివితక్కువగా తప్పటడుగులు వేసి, అతిశయించిన ఆత్మవిశ్వాసంతో సర్వానర్థాన్ని కోరికొని తెచ్చుకుని, మరారాలు స్వర్దావకాశాన్ని జారవిడుచుకున్నారు. బుర్రలేని పనులతో తాము నాశనమై విశాల జాతి పొతానికీ తీరని నష్టం కలిగించారు.

అటక్‌ నుంచి బంగాళాఖాతం వరకూ మహావిశాలమైన మైదాన ప్రాంతం. అనేక నదీనదాలు మినహా సహజసిద్ధ అడ్డంకులు అక్కడ ఏమీ ఉండవు. ఆ నదులు కూడా ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రి అటకెక్సిన ఆశ శ 70

ఎండాకాలం ఎండి పోతాయి. సింధులోయకు ఆవలి నుంచి వచ్చే దురాక్రమణదారు ఎవరైనా అటక్‌ను దాటగలిగితే, లాహోర్‌లో ఎదురులేకపోతే మొత్తం ఉత్తర భారతాన్ని తేలికగా కబళించగలడు. అలగ్జాండర్‌ నుంచి అబ్దాలీ వరకూ లెక్కలేనన్ని దండయాత్రల్లో రుజువైన చారిత్రక సత్యమిది. మునివాకిలి దగ్గరే శత్రువును నిరోధించే దిక్కులోపించిన దుష్ఫలితాన్ని అనేక శతాబ్దాల పర్యంతం అనుభవించిన మీదట ఎట్టకేలకు అటక్‌ మీద తిరిగి భారతీయలకు పట్టు చిక్కింది. ఈ ఘన విజయపు ప్రాముఖ్యాన్ని అది వమ్మయితే దేశ రక్షణకు కలిగే తీవ్రానర్థాన్ని గుర్తించి రఘునాధరావు తగుజాగ్రత్తపడవలసింది. కాందహార్‌, కాబూల్‌లను కైవసం చేసుకోలేకపోయినా, కనీసం గెలుచుకున్న ప్రాంతాలను సురక్షిత పరచేంతవరకైనా రంగంలో నిలిచి గట్టి ఏర్పాట్లను చేయవలసింది. దురదృష్టవశాత్తూ - అందుకు కావలసిన నేర్పు, ఓర్పు రఘునాథరావుకు, అతడిని పరివేస్టించిన సర్ధార్లకు లేకపోయాయి. ఫలితంగా అటక్‌ విజయం అఆర్నెల్లకే అణగారిపోయింది. దేశం మళ్లీ అబ్దాలీ వశమైంది. అది ఎలా జరిగిందన్నది పెద్ద కథ. రఘునాధరావుకు క్షాత్రం ఉన్నా ఆత్రం ఎక్కువ. 3756 అక్టోబరులో పుణె నుంచి అబ్బాలీపైకి దండు వెడలినది మొదలకుని పంజాబ్‌ దిగ్విజయం వరకూ తన ధాటికి ఎవరూ తాళలేక అన్నీ విజయాలే సిద్ధించడంతో... ప్రధాన శత్రువు అబ్దాలీ సర్వతా సమస్యలతో సతమతమవుతూ కనిపించడంతో తన జైత్రయాత్ర అప్రతిహతంగా సాగితీరుతుందని అతడికి ఆతి విశ్వాసం కలిగింది. స్వయంగా తాను కత్తెత్తి నిలబడితేగానీ పని జరగదన్న భయంలేదనీ.. మిగిలిపోయిన కొద్దిపాటి కార్యాన్నీ తన ప్రతినిధులు కళ్లు మూసుకుని సాధించగలరనీ అతడు భావించాడు. తన వంతు పని పూర్తయిందని అనుకోగానే అతడికి ఇంటి మీద గాలి మళ్లింది. ఆ ఊపులోనే ఇందాక ఉటంకించిన లేఖలో ౯07 (16 1006 06108. ] 1025 125101 2ఉ10 6 లంం20. సళ్ళే” కం0ట5501 ౪111 566 41 ౪656 ట165176 ఢేల- 51205 0అు 1 24ింట1 ౯083117 2రయుంటట2టం2 19 0064066 10 ౪16 00710ట 0 ల! షక 062128 (వ్రన్తుతానికి నేను త్వరగా దక్ళునుకు మరలితీరాలి. ఈ విస్సృ్రతమైన వథకాలన్నీ ఫలించి, కాబూల్‌ జాందవోర్‌ రాష్ట్రాల్లో మన పరిపాలన మామూలు పద్దతిలో నడిచేట్టు నా తర్రవాతవారు చూడగలరు) అని వీష్వా అన్నయ్యకు రాశాడు. జవాబు కోసం కూడా ఆగకుండా తరవాత కొద్ది రోజులకే పుణెకి ప్రయాణమయ్యాడు. వాస్తవానికి అటక్ట్‌ కోటన్సు పట్టుకునేంతవరకూ కూడా రఘునాధరావు రంగంలో లేదు. నెల రోజుల్సు లాహోర్‌లో మక్షాం చేశాక 1758 మేలో అతడు వెనక్కిపోగా ఆ తరువాత రెండు నెలలకు త్రుక్షోత్త హోల్మర్‌, సాబాజీ సింధియాలు పంజాబ్‌ను పూర్తిగా జయించి అటక్‌ కోటమీద భగవాధ్వజాన్ని ఎగరేశారు. సింధునది వరకూ పన్నులు వసూలు చేసి మరారా తరహా పరిపాలననూ ప్రవేశపెట్టారు. కాని అ ముచ్చట నిండా ఆరు నెలలు కూడా నిలవలేదు. బి రాజ్యాన్ని రక్షించటానికి ముఖ్య నాయకుడే కత్తి పట్టుకుని ఎల్లవేళలా కాపలా కాయనవసరంలేదు. ఛత్రపతి శివాజీ ఎన్నో సైనిక విజయాలను తాను కదలకుందా అనుచరులను పురమాయించే సాధించగలిగాడు. మరారా స్మంధావారంలో గండర గండలైన మహాయోధులెందరో ఉన్నందున తన పరోక్షంలో ఏమవుతుందోనన్న బెంగ రఘునాధరావుకూ 80 ఫొ ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రి

ఉండనకృర్లేదు. నమ్మకస్టులైన సమర్భులను తన ప్రతినిధులుగా నియమించి, కథ అడ్డం తిరక్కుందా గట్టి ఏర్పాట్లు చేసి వెళ్లి ఉంటే రఘునాథరావు రంగం నుంచి నిష్కమించినా ప్రమాదం ఉందేది కాదు. కాని - సరిగ్గా ఆ ప్రతినిధుల ఎంపికలోనే రఘునాథరావు బోల్తాపడ్డాడు.

అహ్మద్‌షా అబ్దాలీ పనుపున పదివేల సేనతో సర్‌పొంద్‌లో కాపలా ఉన్న పరాన్‌ సేనాని అబ్బుస్‌ సమద్‌ఖాన్‌ మరారాల సైనికశక్తి ధాటికి నిలవలేక సైన్యంతో సహా లొంగిపోయాడు. రఘునాథరావు అతడిని చెరలో పెట్టాడు. కొన్నాళ్లకు అతదు మాయమాటలు చెప్పి, తాను గత్యంతరంలేకే అబ్బాలీని సేవించినట్టు నమ్మించి,రఘునాధరావును తెలివిగా బుట్టలో వేశాడు. తన మీద విశ్వాసం ఉంచి బాధ్యత అప్పగిస్తే గతంలో అబ్బాలీని సేవించిన దానికంటే ఎక్కువగా అతివిధేయతతో తమ కొలువు చేయగలవాడనని ఆర్థించాడు. ఆ నటనకు రఘునాధరావు మోసపొయాడు. అదే సమయాన పుణెలో బాలాజీ పీష్వా కూడా తన" శరణుజొచ్చిన అబ్దాలీ దాయాది అబ్బుర్‌ రహమాన్‌ ప్రార్ధనలకు పొంగి, 'ప్రగల్ఫ్భాలను నమ్మి శత్రువుకు శత్రువు మికుడన్న రాజనీతి ప్రకారం ఇతడిని అబ్బాలీపై రణతండత్రంలో ఉపయోగించకోవలసిందంటూ రఘునాధరావు దగ్గరికి పంపించాడు. ఇంకేం? అబ్బాలీ పొడగిట్టని అబుస్‌సమద్‌, అబ్బుర్‌ రహమాన్‌లు తన షక్షాన ఉండగా రక్షణ గురించి చింతలేదని రఘునాధరావుభ్రమపడ్డాడు. పెషావర్‌లో ఉండి అబ్బాలీ కదలికలను అప్రమత్తంగా కనిపెట్టి, కాబూల్‌ కాందహార్‌లను వశపరచుకోవలసిందని ఆ ఇద్దరినీ ఆదేశించి, విజయోత్సాహంతో ఈలవేస్తూ ఇంటిదారి పట్టాడు. దేశానికి వాయువ్య ముఖద్వారంలో కొత్తగా జయించిన కీలక రాజ్యాన్ని ఇద్దరు ముస్లిం ఏజంట్ల చేతిలో పెట్టే ముందు వారిని కనిపెట్టి ఉండి అవసరమైతే గట్టి ప్రతిచర్యలు తీసుకోవటానికి సమర్థులు, అనుభవజ్ఞులు అయిన మరారా సర్టార్షను తగిన సైన్యంతో సిద్ధంగా ఉంచాడా అంటే అదీ లేదు. తుకోజీహోల్మ్కర్‌, సాబాజీ సింధియా వంటి దిగువస్థాయి దండ నాయకులను కొద్దిపాటి సైన్యంతో అట్టేపెట్టి పంజాబ్‌ను జాగ్రత్తగా చూసుకోండని చెప్పి తన దారిన తాను పోయాడు. అప్పట్లో డీలాపడిన అబ్దాలీ కోలుకునే సూచన లేదు కనుక పూనా నుంచి పెద్ల సేనతో బయలుదేరిన దత్తాజీ సింధియా వచ్చేలోపు మామూలు కాపలాకు ఆ బలగం సరిపోతుంది లెమ్మని రఘునాథరావు తలిచాడు. చివరికి ఆ అలసత్వమే మరారాల కొంపముంచింది.

నెమ్మది కావలసిన సమయంలో ఆత్రపడినట్టే... ఆత్రపడాల్సిన అదనులో నెమ్మదిగా కదలడం కూడా రఘునాధరావు ప్రత్యేకత! అతడే కనుక జాగు చేయకుండా కదనానికి కదిలి ఉంటే అంతకు ముందు సంవత్సరం ఢిల్లీ, మధురలపై ఘోర కిరాతకాలను అబ్దాలీ నిరాఘంటంగా సాగించగలిగే వాడే కాదు. ముగలానీ బేగం, నజీబ్‌ఖాన్‌ల ఆవ్వానం మీద హిందుస్థాన్‌ మీదికి అబ్దాలీ దండెత్తనున్నట్టు బాలాజీ పీష్వాకు 1756 అక్టోబర్‌లోనే తెలిసింది. బయటి శత్రువుల బారినుంచి సామ్రాజ్యాన్ని రక్షించేందుకు మొగలు పొదుషాకు ఒడంబడిన (ప్రకారం వెంటనే మల్తార్‌రావు హోల్కర్‌ తోడుగా రఘునాధరావును పెద్ద సైన్యంతో పీష్వా పంపాడు. అంటే - కాబూల్‌ నుంచి అబ్దాలీ, పూనా నుంచి రఘునాథరావు ఇంచుమించుగా ఒకే సమయంలో బయలు వెడలారు. ఆ రెండు నగరాలకూ ఢిల్లీ దాదాపుగా ఒకే దూరంలో ఉన్నందున ఇరు సేనలూ ఇంచుమించుగా ఒకే సమయంలో ఢిల్లీకి చేరుకుని ఉండాలి.

అబ్బాలీ కదిలినంత వేగంగా రఘునాధరావు కూడా కదిలి ఉంటే రాజధానిలో దారుణ జనసంహారాన్ని నివారించగలిగేవాడు. కానీ - జరిగిందేమిటో సర్దేశాయి మాటల్లో వినండి: కచ2200020మా10 1ల| ౨౦0౧2 1 ౦౦0096? 1756 206 3920౪164 1276 ఇంప 00111 1 ముం 10 1106 4౦6211 జర ౦౦౧0061 11% 10 ౧౪0. ౨6 1107188 810ళగేం.. 6 620166 సర016 సలు శంరే211 ౧24 5ల4 0౪1 02163 28212030 సశ2టం!2. 28000220 216 సెశ్‌2 220 0౮- 060164 1ట0561/63 1 లుంరుు3 04663 గంగ 6 గెళ్టంం 1606009 0౦00620008 ఈ 21 ఇ ఖత 020108 ఉం హై త”... [గల కహాంపంంలగి[27464%4 .5.52జారీల81, [0/ ౮. ౯0-39౮] (2756 అక్టోబరులో ఫూనా వదిలిన రఘునాథరావు ఢిల్లీకి సకాలంలో చేరుకుని అబ్బులీని ఎదిరించి వెనక్సి మరలేట్టు చేయవలనింది. కాని నెమ్మదిగా కదులుతూ అతడు - అబ్దాలీ మదుర పైకి దళాలను వంవే సమయానికి ఇండోర్‌ చేరుకున్నాడు. అకుడ అతదు, మల్హర్‌రావు రాజువుతుల నుంచి బలవంతంగా కప్పం వనూలు చేయడంలో పొద్దువుచ్చి మే నాటికి ఆగ్రా చేరుకున్నారు, పెళ్ళినడకలు నడుస్తూ వీరు గమ్యం చేరేసరికి జరగాల్సిన నాశనం జరిగేపోయింది. దోచినదంతా దండుకుని అబ్దాలీ అప్పటికి స్వదేశం తిరిగి వెళ్లటం కూడా అయింది. పోనీ

• ఆ తరువాత తెలివిగా, దృఢంగా వ్యవహరించి మళ్లీ శత్రువుల బెడదలేకుండా గట్టి ఏర్పాటు చేసిందీ లేదు. భాకీ సైన్యంతో మరారాలు రాగానే ఢిన్లీలో తన మనిషిగా అబ్దాలీ నిలిపివెళ్లిన గుంటనక్క నజీబ్‌ఖాన్‌ కాళ్ల బేరానికి వచ్చాడు. అతడికి నిలువెల్లా విషం. ఆ కాలంలో భారతదేశపు పరాన్లకు అతడే నాయకుడు. మొగలులన్నా హిందువులన్నా అతడికి మంట, దండెత్తి రమ్మని అబ్బాలీని ఆహ్వానించిందీ, వచ్చాక దగ్గరుండి అనుపానులన్నీ చెప్పి మథుర బృందావనాల్లో హిందువులపై అమానుష ఘాతుకాలను జరిపించిందీ అతడే. అబ్బాలీకిి, మరాఠాలకు ఏ విధమైన సంధి కుదరకుండా సైంధవుడిలా అద్జుపడిందీ అతడే. అటువంటి వాడు తమ చేతికి చిక్ళాక మరారాలు నరికివేసినా పాపం కాదు. చంపకపోయినా కనీసం ఖైదుచేసి మళ్లీ పేట్రేగకుండా అడ్డుకుని ఉండాలికదా? కాని - చిత్రంగా అతడి మీద మల్పర్‌రావు హోల్కర్‌కు వల్లమాలిన (ప్రేమ పుట్టకొచ్చింది. “నీ కొడుకు లాంటివాడిని, నన్ను వదిలేస్తే మా ఊరికి పోయి బుద్ధిగా బతుకుతాను. మీకు ఆజన్మాంతం విధేయుడినై ఉంటాను' అని నజీబ్‌ఖాన్‌రస్సా వేయగానే, అతడి మాయమాటలకో, అతడు పెట్టిన లంచానికో మల్పర్‌రావు కరిగిపోయాడు. అతడు వదిలేయమనగానే రఘునాధరావు బుర్ర లేకుండా నజీబ్‌ను నమ్మి వదిలేశాడు. మరారా ముఖ్య సర్టార్ల్గందరూ వద్దు వద్దని వారిస్తున్నా ఆ విషసర్పాన్ని తోకమాత్రం తొక్కి విడిచిపెట్టాడు. పాదుషాకు మళ్లీ గద్దెనప్పగించి, నజీబ్‌ను తొలగించి తిరిగి గాజీయుద్దీన్‌కు పెత్తనం ఇవ్వడంతో చిక్కులన్నీ చక్కబడ్డాయని భ్రమించి, అటునుంచి ఆదరాబాదరా పంజాబ్‌కు సుడిగాలిలా వెళ్లి, సింధూజలాల్లో గుర్రాలను నీళ్లు తాగించి, సుడిగాలిలాగే రఘునాథరావు వెనక్కి మరలాడు. పుణె నుంచి పంజాబ్‌ను నియంత్రించటం కుదిరే పనికాదు. కనుక, కొన్నాళ్లు ఢిల్లీలో ఉండి, నజీబ్‌ఖాన్‌ కదలికలను గమనించి, రాజ్యరక్షణకు గట్టి కట్టడులన్నీ 82 సా ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రి

చేవలసిందని మరాఠా ముఖ్యలు కొందరు ఎంతగా చెప్పినా అవకతవక ఏద్పాట్లను ఎక్కడిదక్కడ వదిలేసి రఘునాథరావు ఇంటికెళ్లాడు. తాను నిర్వహించ లేకపోయిన మహా కార్యభారాన్ని తన కింది వాడైన దత్తాజీ సింధియా భుజాల మీద మోపి, 'నజీబ్‌ఖాన్‌ను నమ్మకు. బోనులో పెట్ట. పంజాబ్‌ను కాపాడు - కాబూల్‌ను జయించు అని ఆజ్ఞాపించి, చేతులు చులిపేసుకున్నాదు.

అ(గ్రనాయకుడిలో క్షమించరాని ఈ నిర్లక్ష్యంవల్లే - అటక్‌లో మొలకెత్తిన ఆశ మూణ్జూక్షకే అటకెక్కింది. అదే చివకిక్తి పానిపట్టు ఘోరకలికి దారితీసింది.

ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రి అటకెక్కిన ఆశ శ్వ 63

పానిపట్టు పరాజయం

యుద్దాలు మనకి కొత్త కాదు. భారత చదిత్ర నిందా ఉన్నవే అవి.

యుద్ధం అన్నాక సంవోదం తప్పుదు. కాని 1761 సంవత్సరం మొదట్లో ముప్రింలు _ మరాఠాల మధ్య పానివట్టు యుద్ధంలో జరిగింది మామూలు సంవోరం కాదు చరిత్రకారుల అంచనాలు వేరువేరుగా ఉన్నా ఆ భయానక యుద్ధంలో నివాత్రుతైన వారి సంఖ్య కనీసం ఐక్షకుపైనే. రక్తం ఏరులై పారిన అటువంటి బీకర్ర ర్య్యాదై అధునిక భారత చరిత్రలో మరొకటిలేదు. ద్ధం

ప్రాచీన, మధ్యయుగాల్లో ఇంతకంటే భయంకరమైన రక్తసిక యుద్ధ ప్రకరజాల్వు ఎ ఉన్నమాట నిజం. పానిపట్టు వరకే చూసినా... మొత్తం భారత ఉపఖండంలోని ) ఎన్నో వర్ణం యావత్తూ సర్వనాశనమై, అనంతరకాలంలో దేశ దుర్గతికి ముఖ్య హేత్రువెన ము భారత సంగ్రామ కురుక్షేత్రం అక్కడికి చాలా దగ్గరే. 1526లో ఇబ్రహీంలోడీ - బాబర్‌ల నడుమ మహాప్రచండంగా చెలరేగి, మొగలాయీ సామ్రాజ్య స్థాపనకు దారి తీసిన పానిప మొదటి యుద్ధంలోనూ విశేష ప్రాణ నష్టం జరిగింది. 1556లో అక్బర్‌ - హేమ్హాల షే జరిగిన రెండవ పానిపట్టు యుద్ధంలోనూ గుట్టలు పడిన పీనుగుల పోగులకు అెక్ష లేదు

(ప్రాణనష్టం అంతకంటే ఎక్కువగా జరిగిన యుద్దాలు ఇంకా అనేకం ఉండవచు నేమె. కాన్మి భారత చరిత్రలో మిగతా యుద్దాలన్నీ ఒక ఎత్తు... 1761 నాటి మూడవ పానిపట్టు

ఆధి కో,

యడం రకు నై చెప్పాలంటే ఇటువంటి యుద్దాన్ని బహుశా (ప్రపంచ చరిత్రలోనే

యుద్ధాల్లో సాధారణంగా ఏమి జరుగుతుంది? శత్రువు పైకి సైన్యంతో దండెత్తి వెళ్ళిన వారు తమకు అన్నివిధాలా అనువైన స్థలాన్నీ సమయాన్నీ యుద్దానికి ఎంచుకుంటారు. తమ బలాన్నీ, బలవీనతనూ గుర్తెరిగి వాటికి తగినట్టుగా యుధ్ధ వ్యూవాం రూపొందించుకుంటారు. అన్ని రకాలుగా తమకు అనుకూలమైన పరిస్థితి ఆసన్నమవగానే మెరపులా కదిలి అనుకూలత ఉండగానే అనుకున్నది సాధించబూనుతారు. ఒక వేళ

ఊహించని ఉపద్రవమేదో ముంచుకొచ్చి పధకం పల్టీ కొడితే - యుద్ధ ప్రయత్నం విరమించి, సేనలను సాధ్యమైనంత త్వరగా ఉపసంహరించి, సురక్షితంగా బయటపడటం ఎలాగన్న దాని మీద దృష్టి కేంద్రీకరిస్తారు. తప్పకపోతే అవమానకరమైన షరతులకు సైతం ఒడంబడి, సంకటం నుంచి బయటపడ్డాక మళ్లీ బలాలు సమీకరించుకుని దెబ్బకు దెబ్బ తీసే విషయం ఆలోచిస్తారు.

1761లో మరారాలు చేసింది ఇందుకు పూర్తిగా విరుద్ధం! యుద్ధంలో ఏవేవి చెయ్యాలో అవేవీ మరారాలు చేయలేదు. ఏవేవి చేయకూడదో అవన్నీ చేశారు. శత్రువు చిక్కుల్లో ఉన్నంతకాలమూ దాడి చేయకుండా కాలయాపన చేసి, పరిస్థితి తలకిందులై తాము చిక్కుల్లో పడ్డాక అనువుగాని చోట, అనువుగాని వేళ్ళ అనువుగాని రీతిలో భీషణ సంగ్రామానికి దిగారు.

యుద్ధంలో జయాపజయాలు ఎప్పుడూ దైవాధీనమే. కాని ఎవరైనా గెలవాలనే పోరాడుతారు. గెలిచి తీరుతామన్నప్పుడే ఎవరైనా యుద్ధం మొదలెడతారు. కాని పానిపట్టులో గెలిచే ఆశ లేదని, మరణం తధ్యమని తెలిసే మరారాలు మహా యుద్ధం ప్రారంభించారు. వీర మరణం కోసమే రణంలోకి దూకారు!

మవో బలవంతుడైన పావీష్టీ శ్యతువు తమను చుట్టు ముట్టాక, యుద్దాన్ని నివారించేందుకూ, క్షేమంగా, పరువుగా బయటపడేందుకూ దారి లేనప్పుడు - చస్తామని తెలిసీ వెర్రి తెగింపుతో యుద్ధం చేసి నేల కొరిగిన రాజపుత్రుల వంటి వీరుల గాథలు మనకు తెలుసు. ఖిల్టీ, అక్బర్‌ వంటి సైతానులు కోటను ముట్టడించి, సరఫరాలను అడ్డగించి లోపలి వారిని ఆకలి దప్పులతో మాడ్చినప్పుడు గత్యంతరం లేక - దుర్గ రక్షకులు కోట తలుపులు తెరుచుకుని శతుసైన్యం మీదికి ఉరికి, వీలైనంత మందిని చంపి తాము హతమైన ఉదంతాలు చిత్తోడ్‌ వంటి చోట్ల అనేకం జరిగాయి. కాని - విశాల మైదాన (ప్రాంతంలో యుద్ధంకోసం తాము విడిది చేసిన చోటే లక్షల జనం ఆకలిదప్పులతో అలమటించి, ఆ బాధకు తాళలేక అన్నవిధాల ప్రతికూల పరిస్థితుల్లో ఎటుచూసినా ప్రతిబంధకాలతో మహా సమరానికి ముందుకురకటం ఒక్క పానిపట్టులోనే సంభవించింది.

ఇంకా అశ్చర్యకరమైన విషయం ఏమిటంటే - అంతటి విధి వైపరీత్వంలో, కొలే కడుపులతోనే మరారా వీరులు మహాద్భుతంగా పోరాడారు. ఆఅ సమయంలో వారికి శత్రుపక్షంలో ఉండి, యుద్దాన్ని ప్రత్యక్షంగా తిలకించిన కాళీరాజా పండిట్‌ ఉల్లేభించిన ఈ కింది వాక్యాలు మరారా సేనలను నడిపించిన సదాశివరావు భావ, విశ్వాసరావుల అసమాన _శౌర్య ప్రతాపాలకు మచ్చుతునక,

1 ఓం 000006 0 116 126 ఘం 8సం౪ ₹40 91525 కంగు... యజంతే 10 6015100 0౯10 6064 26 06 వ4జ021023 020100 క0080 2 106 0460 ఖంళ5జు6ీ 1056 కరాలు 035206 కలవరు సె910000065 26 006 10892096 ంయుల5... |. పళం6ి 006 6106 ఇస2అ 1 22 2క్రంరు/ 02286 204 4021 2601020198 115 ౫౦0 101 యయ 010. "031 060207 1 1౦కి ము? శల" 3214 16 కటల రం ౪0౪ 1/7" 04010 016 168్ర2ా6ేం6 115 0663 01 లఅం౦1= (26013. 5001082 6 16 3216, “566 10 ౫” 500 పషళుజ ల 0ఏ0ం120ు

ఎం,వి,ఆర్‌.శాస్త్రి పొనిపట్టువపరాజయం శ 85

ఖఢే1ల! 10. 12631416 4063 006 50001 ౧6 1006612161. 1 245౬ విలగం". (42 40004420 4/64 457 కొ4ంర/౭ ర(ల4గస్టాడలీ లీ? ౧౫1 212 48411 ౧03 5.6. 27110808, 0 ఏర-౩7] (యుద్ధ శ్రేణి నదిమధ్యలో భావ, విశ్వాసరావులు అబ్దాలీ ముఖ్య వజీరు బలగం మీదికి సేనలను ఉరికించారు. వదివేల గుర్రాలను, వదువేల వర్షియన్‌ తుపాకి దళాన్ని, వెయ్యి ఒంటెలను ఛేదించుకుని మరాఠాలు చొచ్చుకు వెళ్ళారు... పెద్ద వజీరు సైనికులు అతడిని వదిలేసి పాదిపోనాగారు. ఆయన ఆగగహాంతో, ఆక్రోశంతో ఎక్తుడికి పారిపోతున్నారు మీరు? ఇక్సుడికి మన దేశం చాలా దూరం” అని కేకలేస్తున్నా ఎవరూ లక్ష్యపెట్టలేదు. వజీరు నన్ను చూడగానే మూ అబ్బాయి మజా జిల్‌ దౌలా దగ్గరికి వెంటనే వెళ్లు. అతడు కనక వెంటనే నాకు సాయవదకపోతే నేను నాళశనమవుతానని చెపు” అన్నాదు. అబ్దాలీ వంటి మహాయోధుడి సారథ్యంలో రణరంగాన ఒక పార్చృంలో మోహరించిన పదివేల గుర్రాల, ఏడువేల తుపాకుల, వెయ్యి ఒంటెల రక్షణ శ్రేణిని ఛేదించుకుని వెళ్ళి వీరవిహారంతో శక్రుసేనను కకావికలం చేయగలిగారంటే మరారాల సైనిక బలం, పరాక్రమం ఎంత గొప్పవై ఉండాలి? “దేశం కాని దేశంలో ఎక్కడికి పారిపోగలరురా మీరు” అని పెద్ద వజీరే నెత్తి కొట్టుకోవలసిన పరిస్థితి తెచ్చిపెట్టగలిగి కూడా సదాశివరావు సేన ఘోరంగా ఓడి ఊచకోతకు గురయింది? నాటికి ఎన్నో భీకర యుద్ధాల్లో వరసగా ఘన విజయంసాగిస్తూ వచ్చిన మరారా శక్తికి పానిపట్లులో ఘోర పరాజయం సం్రాప్తించడానికి కారణభూతమైన పరిస్థితులేమిటి? అకలి చావు కంటే యుద్ధంలో చావు మేలనుకునే దయనీయ సంకటానికి మహావీరుల మహా సైన్యాన్ని నెట్టటంలో ఎవరి బాధ్యత ఎంత? __ స్వదేశీ, విదేశీ చరిత్రకారులు పలువురు తప్పంతా సేనా నాయకత్వం వహించిన నదాశివరావుదేనని, అతడు దూరాలోచన లేకుండా దుడుకుగా వ్యవహరించి, మేరలేని అహంభావంతో ముఖ్య సర్దార్గను అవమానించి, వారి పొతవులను వినకుండా తప్పుడు నిర్ణయాలు వరసగా చేయటరి వల్లే పానిపట్లులో అలా జరిగిందని తేల్చారు. సదాశివరావు వంకలేని సేనాని ఏమీకాదు. అతడి లోపాలు అతడికున్నాయి. కాని వాటిని మాత్రం చూపి పానిపట్ట పరాభవం మొత్తానికీ అతడొక్కడినే పాపాల ఖభైరవుడని చిత్రించటం అన్యాయం. కర్చుడి చావ్రక్షులాగే పానిపట్లు పరాజయానికి అనేక కారణాలున్నాయి. వాటిలో చాలా భాగం సేనాపత్రి అదుపులోలేనివి. లేదా అతడితోబాటు పీష్వాకూ, ఇతర మరారా పెద్దలకు (ప్రమేయం ఉన్నవి. ఒక్కమాటలో చెప్పాలంటే పానిపట్టులో తటస్థించింది మరారా నాయకత్వ సమష్టి వైఫల్యం. ల ళ్‌ క సేనా నాయకుడి ఎంపిక దగ్గరనుంచి యుద్ధవ్యూహం వరకూ చరిత్రకారులు తప్పుపట్టిన గో క నిర్ణయాలన్నీ మరాఠా అ(గ్రనాయకులు కలిసి చేశారు. దక్కనులో సదాశివరావు సేనలు దిగ్విజయంగా జైత్రయాదత్ర సాగించి, నిజాం కంచుకోటను పగులగొట్టి, కర్ణాటకలో ఘన విజయాలు. సాధించి, మరారా కత్తికి ఎదురు లేదని మురిసి పోతున్న సమయంలో వ్వా బాలాజీరావుకు ఉత్తరాది నుంచి వరసగా దుర్వార్తలు వచ్చాయి. రఘునాథరావు ఇటు ఇంటికి మరలిరాగానే అటు ఆఫ్గాన్‌రాజు అబ్దాలీ కాలూ చెయ్యీ కూడదీసుకుని, 86 ఫొ ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి,ఆర్‌.శాస్త్రే

కుటిల తంత్రం నడిపీ అటక్‌ను మళ్ళీ వశపరచుకున్నాడు. లాహోర్‌ను తిరిగి లాక్కున్నాడు. పెషావర్‌లో రఘునాధరావు కాపలాకు పెట్టి వచ్చిన అబ్బుస్‌ సమద్‌ఖాన్‌ నమ్మక ద్రోహం చేసి మళ్లీ అబ్దాలీకి దాసోహమన్నాడు. పంజాబ్‌ రక్షణకు సాబాజీ సింధియా ఎంత వీరోచితంగా పోరాడినా అబ్దాలీ మహాసైన్యం ధాటికి నిలవలేకపోయాడు. పంజాబ్‌ చేజారిపోవడమే పెద్ద దెబ్బ అనుకుంటే దానికి మించిన నష్టం నజీబ్‌ఖాన్‌ నమ్మకద్రోహం మూలంగా ఢిల్లీ వద్ద మరారా బొబ్బిలి దత్తాజీ సింధియా ఘోర పరాజయంపాలై యుద్ధంలో నేలకొరగడం! ఈ అపజయాల పరంపరతో కల కరిగింది. ఉత్తర భారతం మళ్లీ అబ్బాలీ బారిన పడి కధ మొదటికి వచ్చింది. సమర్భుడైన సేనాపతిని పెద్ద సైన్యంతో తక్షణం ఉత్తరాదికి పంపిస్తే తప్ప అబ్బాలీ బెడదను తట్టుకొనజాలమని పీష్వాకు ఆర్తనాదాల వర్తమానాలందాయి. మహావీరుడు దత్తాజీ వధకు ప్రతీకారం చేసి తీరాలని మరారా సర్జార్లందరూ ముక్తకంఠంతో అన్నారు.

అదిగో ఆ పూర్వరంగంలో ఉత్తరాదికి ఎవరిని పంపాలి, కొత్త సవాళ్లను ఎలా ఎదుర్నోవాలి అన్నది తేల్చడానికి బాలాజీ పీష్వా ముఖ్యులందరినీ 1760 మార్చిలో పాతదూర్‌లో సమావేశపరిచాడు. వారంరోజులపాటు పాత తప్పులను, తప్పటడుగులను రేయింఐబవళ్లూ చర్చించి, ప్రస్తుత పరిస్థితిని సింహావలోకన చేసిన అనంతరం పెద్దలందరూ కలిసి సదాశివరావు భావు నేతృత్వంలో ఉత్తరాదికి దండయాత్ర చేయాలని నిశ్చయించారు. అంతకు కాన్ని నెలల కిందటే ఉత్తరాదికి తరలి, అటక్‌ మీదా జండా పాతి వచ్చిన పీష్వా తమ్ముడు రఘునాధరావునే మళ్లీ ఎందుకు పంపలేదు? అతడి ఆర్భాటంవల్ల చేతి చమురు వదిలి, సైన్యానికి 88 లక్షల రూపాయలు జీతం బకాయి పడటమే తప్ప లాభం సున్న అని తేలినందుచేత! ఉత్తర హిందూనస్థానంలో హోల్కర్‌, సింధియాల వంటి మరాఠా ముఖ్య సర్దార్ల విరోధాలను, వైరుధ్యాలను అదుపుచేసి సమన్వయ పరచటం రఘునాధరావు వల్ల కాలేదని స్పష్టమైనందువల్ల! అతడి దండగమారి దండయాశత నిర్వాకాన్ని సదాశివరావు ఎత్తి పొడవటం చేతే అతడు అలిగి మళ్లీ సేనా నాయకత్వానికి కోరినా ఒప్పుకోలేదని అతడి మనస్తాపాన్ని అర్థం చేసుకోకుండా అంతటి కార్యశూరుడిని వదిలేసుకుని, ప్రగల్భాల సదాశివరావును నెత్తికెత్తుకోవటం తప్పయిందని కొందరు చరిత్రకారులు అంటారు. కాని పూర్వపు దండయాత్రలో రఘునాధరావు అనాలోచిత నిర్ణయాలను, అసమర్థ నిర్వాహకాన్నీః అదే సమయంలో దక్కను రంగాన సదాశివరావు అద్భుత విజయాలను గమనిస్తే మరాఠా పెద్దల నిర్ణయం సరైందేనని విస్పష్టం. జి,ఎస్‌.సర్దేశాయి అన్నట్టు ఏ62ం2020 ౪125 0001653 116 [4465 1ఆ4ల 421110 1422422 220010 1260 05365564 (ఆ సమయాన మరారా జాతికి ఉన్నవారిలో నిస్సందేహంగా సదాశివరావే కడు సమర్థుడైన నాయకుడు).

సేనాపతి ఎంపిక తరవాత తేల్చుకోవలసింది యుద్ధం చేసే పద్ధతి, సైనిక వ్యూహాల గురించి. అంతదాకా మరారాలు ముఖ్యంగా అనుసరిస్తూ వచ్చింది సాంప్రదాయక గెరిల్లా యుద్ధ పద్ధతి. (ప్రతిచెట్టూ పుట్టా రాయీ రప్పా తమకు క్షణ్నంగా తెలిసిన కొండకోనల్లో తమ ప్రజల మధ్య శత్రువును తిప్పలు పెట్టి, జవనాశ్వాలతో వెంటాడి, మెరపు దాడులు చేయటానికి శివాజీ కాలంనుంచీ ఆ పద్గతి మరారాలకు ఉపకరించింది. కాని సింధు నది నుంచి బంగాళాఖాతం వరకూ సహజమైన ఏ కనుమలూ, కోనలూ లేని ఉత్తర భారత మైదాన ప్రాంతాల్లో వారికి పరిచయం లేని కొత్త చోట్ల, శత్రుత్వం చూపే ప్రజల మధ్య ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్తి పొనిపట్టు పరాజయం క్ష 87

అబ్బాలివంటి కాకలు తీరిన మహాయోధుడి భారీ సైన్యంతో తల పడటానికి గెరిల్లా పద్ధతి అక్కరకు రాదు. బిజాపూర్‌, మొగలాయి కిరాయి సేనల పీచమణచడానికైతే బాగా పనికి వచ్చిన గుర్రాలబలం అనేక యుద్ధాల్లో ధక్క్మామొక్కీలు తిని రాటుతేలిన అఫ్థాన్త అళ్వశక్తి ముందు ఎంతవరకు చాలుతుందన్నది ప్రశ్న పైగా అబ్బాలీకి శతఘ్ని దళం పెద్ద అండ. దానిని తట్టుకోవటానికి మామూలు గెరిల్లా తరహా బలగం సరిపోదు. ఆ సంగతి అంతకుముందు సంవత్సరం మల్పగ్‌రావు హోల్కర్‌, దత్తాజీ సింధియాలను అబ్దాలీ చిత్తుగా ఓడించగలగడాన్ని బట్టే స్పష్టమైంది. కనుక తమకూ దీటైన శతఘ్ని బలం, సుశిక్షతమైన పదాతి దళం ఉంటే గానీ అబ్బాలీతో తలపడలేమని తీవ్ర తద్దనభర్దనల అనంతరం మరాఠా పెద్దలు నిశ్చయానికి వచ్చారు.

ఆ అదనపు హంగులకోసం ఎక్కడో వెదుక్కోవలసిన పని లేదు. కొద్దివారాల కిందట ఉద్దీర్‌లో సరిగ్గా ఆ విధంగానే ఇబ్రహీంఖాన్‌ గార్జి శతఘ్నల సాయంతో సదాశివరావు నిజాంపై ఘన విజయం సాధించి ఉన్నాడు. అప్పట్లో దక్కనులో ప్రతి ఒక్కరూ బెరా అని అబ్బురపడుతున్న (ఫెంచి సేనాని బుస్సీ దగ్గర తర్చీదు అయిన ఇబ్రహీంఖాన్‌ను తన వద్దకు తెచ్చుకోవటంతో సదాశివరావు అదృష్టం పండింది. దేశానికి కొత్తగా తెలిసిన యూరోపియన్‌ పద్ధతిలో శతఘ్ముల రక్షణ కవచంతో పోరాడటానికి (క్రమశిక్షణ గల పదాతి దళాన్ని సమకూర్చుకోవడమూ దక్కన్‌ దిగ్విజయంలో సదాశివరావుకు లాభించింది. ఈ అంశాలన్నీ అలోచించి, మంచి చెడలు సాకల్యంగా చర్చించాకే శివాజీ కాలపు పాత పద్ధతిని విడనాడి ఆధునిక య్రూరోపీయన్‌ ఫక్కీలో అబ్బాలీ సవాలును ఎదుర్కోవాలని మరారా నాయకత్వం కీలక్ర విధాన నిర్ణయం చేసింది.

అప్పుడున్న పరిస్థితిల్లో అదే సబబు. అయితే ఆధునిక రీతిని అనుసరించాలనుకున్నప్పుడు ఆ ఆధునికత పోరాటంలోని ప్రతి పార్వ్వానికీ ప్రసరించాలి. మారిన పద్ధతికి తగ్గట్టు రణతంద్రాన్ని రూపొందించుకోవాలి. వివిధ బలాలను దానికి అనుగుణంగా మోహరించాలి. దానికి సరిపోయేజ్టే యుద్ధ క్షేత్రాన్ని జాగ్రత్తగా ఎంచుకోవాలి. సైన్యం కదలికలకు... సమయానికి తగ్గట్టు ఎత్తుగడలను చప్పున మార్చుకోవడానికి ఇబ్బంది లేకుండా పాత అలవాట్లన్సు విడిచిపెట్టి అనవసరపు బాదర బందీని తొలగించుకోవాలి. కొత్త టెక్నికును ఆకళింపు చేసుకుని ప్రతి అడుగూ దానికి అనుగుణంగా వేయాలి. అసలైన ఈ విషయంలోనే మరారాల్సు పొరబడి అడుసులో కాలేశారు. సర్వానర్ధం కొని తెచ్చుకున్నారు.

యుద్ధంలో గెలవటానికి కావలసింది ప్రతాపం... పటాటోపం కాదు. శివాజీ అయినా

ఠి ల (శ్ర

బాజీరావు అయినా వ ఆడంబరం లేకుండానే సాదాసీదాగా సైనికులతో కలిసి, గుర్రాల మీద రోజూ మైళ్లకు మైళ్లు స్వారీ చేసి, చెట్లకింద నిద్రపోయి, వది దొరికితే అది తిని వక దీక్షగా పోరు సలిపారు. కనజే మహాఘనత వహించిన జెరంగజేబు చక్రవర్తి కొమ్ములు తరిగిన నిజాం ఉల్‌ ముల్క్‌ వంటివారు సైతం చతురంగ బలాలలతో ఎంత అట్టహాసం చేసినా మరాఠాల ధాటికి నిలవ లేకపోయారు. ఏనుగులనూ, ఒంటెలనూ, డాసదాసీ పరివారాన్ని, నాట్యగత్తెలను, వంటవాళ్లను వెంటేసుకుని పోవడం వల్లే మొగలాయీలు

ఎంత శక్తి ఉండీ మెరపు తీగల్లాంటి మరాఠా అశ్వికుల చేతిలో చిత్తయ్యారు. చిత్రమేమిటంటే చరిత్ర చెప్పే ఈ ప్రాధమిక పాఠాన్ని కాలక్రమంలో మరాఠాలే మరిచిపోయారు. అధికారం, రాజకీయ (ప్రాబల్యం పెరిగేకొద్దీ వారిలోనూ రకరకాల 88 పొ ఇభీ చరిత్ర ఎం.వి. ఆర్‌,శాస్త్రి

అవలక్షణాలు చోటుచేసుకున్నాయి. మొగలులను చూసి వీరికీ ఆడంబరం మీద మక్కువ ఎక్కువైంది. దాంతో వారు చేసిన తప్పులే వీరూ చేయసాగారు. ఒక మోస్తరు శత్రువులతో పరిమిత యుద్దాలు చేసి గెలిచినంతవరకూ, వృథా వటాటోవం వల్ల పెద్దగా నష్టంలేకపోయింది. దురదృష్టవశాత్తూ ఆ పటాటోపమే పానిపట్టులో మరారాల కొంప ముంచింది. పాతదూరులో మేధోమధన సమావేశానంతరం సదాశివరావు భావు నేతృత్వంలో అబ్దాలీపై కదనానికి కదిలిన మరారా సైన్యపు వైభవాన్ని సుప్రసిద్ధ చరిత్రకారుడు (గ్రాంట్‌దఫ్‌ ఇలా వర్ణించాడు వి ౧౧0 0041000006 0 15 2రుు” ౪25 ౦76 50100614 10 2906 జుంం జ) 20 స4202642 0100 120 6 1001 416 కల6. 16 10%/ జు॥ 5020103 109, 1066 ౪౧60 916 ఖు6 01026 01003, ౪/66 50- మంజగ66 0 1226 811664 ౦౧౧౫ుఅ౧, ౦౦౧501000౪3 26 2 8621 థః 1ముం6 .. 290 0001066 0₹ 06100020, ₹883 6 211 036 200001- 13000000 0 20 1061802 ఖం... 5600006 10 06 00110064 కంగు ఆంగ (౫105. 61041 080164 ౪/23 116 4655 0416 ౦ఈఈంలు, జుకే 2]] 5001004 10 ౪16 1 00%56 204 బ్రం[్రం౦ళ5 601200... 1 725 హయ- 1260005016. 2801801006 స4020013 ఓ ఛం 2లు01 0 48105 (గహాంరి విల 007004 ౮2మలా 6206౨28, 704 2. 00] (మునువు యుద్దానికి కదలిన మరారా సేనలన్నిటికంటే ఎక్కువగా ఈ నైన్యం సామగ్రి కళ్లకు మిరుమిట్లు గౌల్పుతుంది... చాలా ఎత్తయిన, విశాలమైన దేరాలు, వాటికి పట్టుకుచ్చుల లైనింగులు, నగిషీలు చెక్కిన వ(స్తాలంకరణలు ఎంత దూరానికైనా కొట్టొచ్చినట్టు కనివిస్తాయి... భారతీయ నైన్వానికీ వాంగులనుకునే ఏనుగుల మందలు, జండాలు, వగైరాలను అన్నివైవులనుంబీ సేకరించినట్టుంది... నైన్వాధికారులు బంగారు పూతగల యూనిఫారం ధరించారు. దాంబిక ప్రదర్శనల్లో వారు పోటీలు పద్దారు... స్మామాజ్యం ప్రభ మవోజ్వలంగా వెలిగిపోయిన కాలంలో మొగలుల తీరుకు ఇది అనుకరణ). డేరాలకు జరీ కుచ్చులు, సైనిక దుస్తులకు బంగారు నగిష్‌ీల వంటి విలాసాలకోటే ఆగితే చెప్పుకోవలసిన పనే లేదు. జిగేలు మనిపించే ఈ దాబుదర్చాలకంటే వెయ్యింతలు అనర్ధహేతువైన బాదరబందీ - మరారా మందీ మార్చలంలో ఉంది. చివరికి అదే వినాశానికి దారితీసింది. ఎం.వి.ఆర్‌శొస్త్రి పానివట్టు పరాజయం శ్ష 69

లంపటం తెచిన సంకటం క్‌. యుద్ధంలో జరిగేది వీర వివోరమే. కాని-యుద్దానికి వెళ్లటమంటే వివోర యా(త చేయటం కాదు. కదనానికి కావలనీనవి సైనికులూ, ఆయుధాలూ, వావానాలే తప్పు ననివాళ్లూ వంటవాళ్లూ (వ్రియురాళ్లూ కాదు. కుటుంఐ వరివార సమేతంగా తరలి వెళ్లటానికి - యుద్ధం అనేది పెళ్లికాదు; విళ్నికు కాదు. ఈ కామెన్‌సెన్సు పాయింటే 218వ శతాద్ది ద్వితీయార్ధంలో మరారా నాయకులకు అర్థం కాలేద్తు, అర్ధమయ్యేసరికి దారుణమైన అనర్ధం జరిగిపోయింది. మరారా పౌరుషానికి మూల పురుషుడైన శివాజీ క్రమశిక్షణలో మహానిక్కచ్చి. యుద్ధం ఖర్చును యుద్ధం నుంచే రాబట్టాలన్నది ఆయన నీతి. వానాకాలం ఎవరి ఊళ్లో వారు వ్యవసాయమో మరొకటో చేసుకునీ పిల్లా పాపలతో ఇంటి పట్టున ఉన్న సాధారణ జనులే వర్షాలు వెనకబట్టాక సైనిక దుస్తులు ధరించి గుర్రమెక్కి ఛత్రపతి వెంట యుద్దానికి కదిలేవారు. ఒకటో రెండో జతల దుస్తులు, పరిమితంగా తినుబండారాలు మాత్రమే చిన్న సంచిలో వెంట త్రీస్తుక్సన్సి వెళ్లేవారు. దండయాటత్రలో గెలిచిన ఊళ్లను కొల్లగొట్టి, నగలు, నగదు, తేలికగా తీసుకుపోగలిగిన విలువైన వస్తువులు మాత్రమే దోచుకుని మరోచోటికి కదీలేవారు. దోచినదంతా నాయకుడికి సమర్పించి, కుటుంబ ఖర్చులకు సమృద్ధిగా సరిపోయేంతలా ఆయన ఇచ్చినది తీసుకుని, మళ్లీ వానాకాలం నాటికి సంతోషంగా స్వస్థలాలకు చేరుకునేవారు. ఎంతటి దుర్గమ ్రాంతాల్లోనైనా రివ్వున దూసుకుపోయే తేలిక పాటి గుర్రాల మీద, అతి తక్కువ సరంజామాతో, మెరపుదాడులు చేసే - మరారా వీరులు ఎన్నో మవిీ విజయాలను సాధించగలిగారు. శివాజీ పెట్టిన ఒరవడి బాజీరావు కాలం వరకూ దివ్యంగా కొనసాగింది. అఆ తరవాత మొగలాయి అవలక్షణాలు కొన్ని మరారాలనూ ఆవహించాయి. పెద్ద సైన్యంతో ఘన విజయాలను వరసగా సాధించడంతో తమ శక్తి అజేయమన్న ధీమా వారికి కలిగింది. సంవత్సరంలో హెచ్చు కాలం దండయాత్రల్లోనే గడిపేటప్పుడు, ఆ కాలమంతా అయిన

వాళ్లకు దూరంగా, కట్టుబట్టలతో చెట్ల కింద ఎందుకు కష్టాలు పడాలి అన్న తలంపు వచ్చి సుఖాల మీదికి గాలి మళ్లింది. భార్యలు కూడా వెంబడి ఉంటే సైనికులు ఇంకా హుషారుగా పోరాడగలరన్న అభిప్రాయంతో మొదట అర్జాంగులకు అనుమతి అభించింది. తల్లుల వెంట బిడ్డలు సరేసరి. మామూలు సైనికుడి భార్యయితే తన వంట, తనపని తాను చేసుకోగలదు. పెద్ద సేనానుల, గొప్ప సర్దార్ల దొరసానుల విషయంలో అలా కుదరదు. వారు కదిలారంటే వారి హోదాకు తగ్గట్టు అన్నీ అమర్చి పెట్టడానికి సేవకులు, వంటవాళ్లు తప్పనిసరి. గొప్పింటివాళ్ల అవసరాలకు కావలసివచ్చే సరుకులను అమ్మటానికి వ్యాపారులూ వోజరులో ఉండాలి. ఆయా సరుకుల సరంజామాలను మోయటానికి గాడిదలూ, పనివాళ్ళ్లూ కావాలి. ఇలా (గ్రంధం పెరిగి పెరిగి చివరికి యుద్ధంలో పోరాడే సైన్యం కంటే వెంట వెళ్లే అమాంబాపతుల జనం సంఖ్య మూడింతలు దాటింది. అది రకరకాల అనవసరపు చిక్కులకు కారణమైంది. /

1761 పానిపట్టు యుద్ధంలో మరారాల పక్షాన ఉన్నది 45వేల అశ్వబలం; 15 వేల పదాతి దళం. అంటే పోరాడేవారు వెరశి 60 వేలు. కాగా వెంట వెళ్లిన భార్యలు, బిడ్డలు, వ్యాపారులు, సేవకులు, గుమాస్తాలు వగైరాల సంఖ్య దీనికి దాదాపు మూడురెట్లు!

... 2రంం82! శం గ226002 2350001286 2 కిజుష్లుణ [02000606 20046 2 1203 ౦0£80619, 6౪4116 ౧౫౦ కషారేం 0౯ 9టం ౪616 01-00%1- 011280, 0618 టం౦021 8లగ72013, 01అగపు, 5000100066 జ06 00161 0-ఢ465000€ ౧౦౦౫16.

(పానిపట్టులో మరాఠాల నంఖ్య సుమారు 2 లక్షలు అయినా, ఇందులో మూజింట రెందు వంతుల మంది పరిచారకులు, గుమాస్తాలు, దుకొణదారులు, ఇతరులూనూ,

[గాల తోటోంగ్సి ఉగ22720240, 6.5. కంతి, 104 000 */ 7]

నిజమే, ఇలా కుటుంబ పరివార సమేతంగా యుద్ధాలకు వెళ్లటం మరారాలలోటే మొదలుకాలేదు. అంతకుముందు కృష్ణదేవరాయల కాలం నుంచీ ఇలా తిరునాళ్ల వలె జైత్రయాత్రలకు తరలి వెళ్లే ఆనవాయితీ ఉన్నట్టు చరిత్ర చెబుతుంది. కాని కృష్ణరాయల నాటి యుద్దాలు వేరు; పరిస్థితులు వేరు. అంగళ్లలో రతనాలు రాసుల పోసి అమ్మిన సిరిపంపదల కాలంలో ఎన్ని లక్షల మందిని ఎన్ని సంవత్సరాలైనా ఏ లోటూ లేకుండా పోషించి శత్రువుల బారినుంచి సంరక్షించి క్షేమంగా వెనక్కి తీసుకురాగలిగిన శక్తిసామర్థ్యాలు ప్రభువులకు ఉండేవి. సమయం, స్థలం జాగ్రత్తగా ఎంచుకుని సాగించే జైత్రయాత్రల్లోనే తప్ప సుల్తాన్గతో ఆకస్మిక యుద్ధాలకు నారీ జనాన్ని నటవిట కవి గాయక గణాన్ని కృష్ణదేవరాయలు కూదా వెంట పెట్టకుపోలేదు.

1760 నాటి మరారాలకు అలాంటి ఆర్థిక పుష్టీలేదు. వారు సాగించింది సాధారణ జైత్రయా(త్రా కాదు. అంతకు కొద్దినెలల ముందే రఘునాధరావు ఉత్తరాది దండయాత్ర నుంచి ఉత్త చేతులతో, సైన్యానికి మోపెడు వేతనాల బకాయిలతో తిరిగి వచ్చాడని, ఆర్థిక సమస్యల్లో మునిగి ప్రభుత్వాన్ని ఏ విధంగానూ ఆదుకోలేకపోయాడనీ పీష్వా మొదలుకుని మామూలు మున్నీ వరకూ అందరూ విసుక్కుంటున్నారు. అంతలోనే సుడిగాలిలా విరచుకుపడ్డ ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్తి లంసటం తెబ్దిననంకటం శ 9]

అఫ్లాన్‌షా అబ్బాలీని నిలువరించటానికి మళ్లీ దండెత్తవలసి వచ్చింది. సైనికుల జీతాలే సరిగా చెల్లించలేని పరిస్థితుల్లో ప్రీలనూ, సేవకులనూ కూడా తోడ్ఫొని వెళ్ళాలంటే ఇంకా బోలెడు ఖర్చు. పైగా పోయేది - చుట్టూ విరోధులే ఎక్కువగా ఉందే ఉత్తర హిందుస్తానానికి! అననుకూబ (ప్రదేశాల్లో ఇంత మందికి తిండి, నీరు బస సమకూర్చేసరికి తల ప్రాణం తోకకొస్తుంది. పైగా మత ద్వేషంతో రగిలే విదేశీ ముసల్మాన్ల రాకాసి మూకతో తలపడేటప్పుడు ఈ నిరాయుధ నాకి జనానికి రక్షణ కల్పించటం చాలా పెద్ద సమస్య, ఇవన్నీ మరాఠా పెద్దలకు తెలియక కాదు. కానీ - దక్షిణాదిన అద్భుత నైనిక విజయాలను అప్పుడే సాధించిన ఉత్సాహంలో... యావద్భారతాన తమ కత్తికి ఎదురు లేదన్న ధీమాతో... మహాపరాడక్రమశాలురైన మహానీరులెందరో తమ పక్షాన బారులుతీరి ఉన్నారన్న భరోసాతో... శత్రు దుర్చేద్యమైన ఇదబ్రహీంఖాన్‌ భారీ శతఘ్ని దళం రక్షా కవచంగా ఉన్నంతవరకూ ఏ పరాన్‌ సేనా తమను ఏమీ చేయజాలదన్న అతి విశ్వాసంతో... సేనకూ పరివారానికీ నిత్యావసరాలన్నిటినీ యుద్ధాల్లో కొల్లగొట్టే అపార ధనం నుంచి అవలీలగా వెళ్లదీయగలమన్న ఆశాభావంతో వారు తమ తాహతును అతిగా ఊపొంచుకున్నారు. ముందు గతిని కానలేకపోయారు. సరే 1 భార్యబిడ్డలను, సేవక గణాన్ని వెంట తీసుకుపోతే పోయారు. దేశాంతరంలో భీకర సంగ్రామానికి ఉపక్రమించబోయే ముందు ఈ జనాభా అంతటినీ సురక్షిత స్థలంలో వదిలివెళ్లటం మేలు కదా? దేశం కాని దేశంలో అటువంటి ఆదరువు దొరకకపోతే వేరే సంగతి. తమకు మి్రుడైన ఒక ప్రభువు తన రాజ్యంలో ఈ జనమంతటికీ ఆశయం ఇచ్చి లోటు లేకుండా జాగ్రత్తగా చూసుకుంటానని చెప్పినప్పుడైనా సావకాశాన్ని దొరకపుచ్చుకోవాలి మ మరారాలు అ పనీ చేయలేదు. 1760 మార్చి 14న పాతదూరు నుంచి బయలుదేరిన సదాశివరావు భావు సైన్యం జూలై మధ్యలో గ్వాలియర్‌, ఆగ్రాల మీదుగా మధురకు చేరింది. అక్కడి జాట్‌ ప్రభువు సూరజ్‌ మల్‌ అబ్బాలీకి బద్ద విరోధి. మదారాలకు మిత్రుడు. అబ్బాలీపై పోరులో పదివేల సేనతో సాయపడతానని హామీ ఇవ్వడంతో బాటు మీ స్త్రీలను, పోరుకు అవసరంలేని ఇతర జనాన్ని నా దగ్గర ఉంచి వెళ్లండి; జాగ్రత్తగా కాపాడతానని ఆయన స్వ స్ట గా మ్రైందుకొద్చాదు. పొనిపట్టు యుద్దానికి (ప్రత్యక్షసాక్షి అయిన కాశీరాజా గ్‌ 5000 25 96 జబ్బు? 06౯416 "2002625 జుర9020ఫ066 $0 ఈం, వం2 సక! 06 13 160006 10 116 910ఇ0 ఇమరే 3216"... ... 16 వౌజరులే[ల 0% ళం యేల్‌ జం6 30141600, 106 1800 ౧21 01 0288280 206 6 లం బలా? ౪11 06 8౦ హంరంయములుటు (0 6200108 01 టం 1మడేం*డు ఆసయ్‌ 904 26 10% ఓ 0జురే... [ఇ పజకంం% 11 [03వ553101 0% 016 0£₹16 1206 0003 11 90 0000 అలి 01 (౦౫6అ౦౯ 90110000 1 ఇయ 904 129 10686 ₹06 02828286 206 శం[0గఅగు జడే 1 ౪|| 010 303 40 211 9” 1010ల...” (4౫ 4ంంం: 46 400 5464606 ౧/4గస్టం4 క్ర (191 ష2 వ6 0 9 క. 6. 27101306, 00. 6 7] 92 ఫొ ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి. ఆర్‌.శాస్త్రి

(మరాఠా సైన్యం ఆగ్రా చేరగానే సదాశివరావు భావుకు (ప్రణామాలర్చించి

నూరజీమల్‌ అన్నాడు. ... *జ్రండ్ర నాయకుల, సైనికుల కుటుంబాలు, విపరీతంగా

ఉన్న నమాన్లు, భార్‌ శ్రత్వ్న్నులు మీరివ్చుడు చేయబోయే యుద్గానికి పెద్ద

(ప్రతిబంధకాలు... మాదేశంలో దీగ్‌లోనో, కుంభేర్‌లోనో, భరత్‌ఫూర్‌లోనో విశాలమైన

కోటను మీకు అప్పగిస్తాను. దానిలో మీ సామాన్లను, అనుచరులను విడిచి

చేయించవచ్చు. నా నకల బలగాలతో నేను మీ వెంట వస్తాను...)

మల్దర్‌రావు, సింధియాల వంటి మరాఠా ముఖ్యులూ సూరజ్‌మల్‌ సలహాను బలపరచారు. ఆదినుంబీ మరాఠాలకు గుర్రమే మూల బలం. వడిగా పరిగెత్తి మెరుపు దాడులతో శత్రువును వేధించి వేటాడే సావకాశం భారీ శతఘ్నులు, భారీ పరివారం వెంట ఉంటే కుదరదు. పెద్ద శతఘ్నిని రంగంలో అమర్చుకోవటానికే చాలా సమయం పడుతుంది. ఒకసారి అమర్చాక వేరేచోటికి వేగంగా తీసుకుపోవటం సాధ్యపడదు. అశ్వబలంలో మరాఠాలకు సరిఉజ్జీ అయిన అఫ్లాన్లతో పోరాటానికి జవనాశ్వాలే తప్ప భారీ శతఘ్నులు పనికిరావని మల్తర్‌రావు మొదటినుంచీ మొత్తుకుంటున్నాడు. అయితే పాత పద్ధతులను పాటించి ఉత్తరాదిన కొద్దికాలం కిందటి యుద్దాల్లో మల్దన్‌రావు ఊదడబాడిచిందీ ఏమీలేదు. పైగా సూరజ్‌మల్‌ను నమ్మి మొత్తం పరివారాన్ని సామాన్లను అతడికి అప్పగిస్తే ఏమవుతుందోనన్న భయమూ భావుసాహెబ్‌కు ఉంది. తనకు పరిచయం లేని కొత్త ప్రాంతాల్లో ఎంతవరకు సురక్షితమో తెలియని చోట స్వజనాన్ని విడిది చేయించేకన్నా వెంటనే ఉంచుకుని శతఘ్నుల రక్షణలో కాపాడటం మంచిదని అతడికి తోచింది.

దానికి తగ్గట్టే తొలి దశలో అన్నీ భావుసాహెబ్‌కు అనుకూలంగానే జరిగాయి. యమునకు ఆవలి ఒడ్డున అబ్బాలీ సైన్యం ఉంది. వరద ఉద్ధృతి కారణంగా నది దాటి అతడి మీదికి ఎకా ఎకి లంఘించటం వీలుకాకపోవటంతో మరాఠా సేన దారిమరలి ఢిల్లీ మీదికి వెళ్లింది. ముఖ్యంగా ఇటబ్రహీంఖాన్‌ ఫిరంగుల దాడివల్లే ఢిన్లీకోట మరాఠాల వశమైంది. అప్పటికే దోపిడిల పరంపరతో సర్వస్వం నష్టపోయి ఉన్న. ఢిల్లీ రాజప్రాసాదంలో సభా మందిరానికి గల వెండి లోకప్పును కూల్చి కరగిస్తే 17 లక్షల రూపాయలు భావుసాహెబ్‌కు గిట్టుబాటయింది. దాంతో ఆర్థిక ఇక్కట్లు తగ్గాయి. అటునుంచి 78 మైళ్ల దూరంలో యమున ఒడ్డున గల కుంజపురా మీదికి దండెత్తెనప్పుడూ మళ్లీ ఇబ్రహీంఖాన్‌ ఫిరంగుల వల్లే అబ్బాలీ సేన చేతిలోని కోట సదాశివరావుకు వశమైంది. కోట రక్షణకు అబ్దాలీ నిలిపి ఉంచిన పదివేల పఠాన్‌ సేనను మరాఠాలు ఊచకోత కోశారు. తన సైన్యానికి అవసరమైనప్పుడు వాడుకోవటానికి ఆ కోటలో అబ్దాలీ నిలువ చేయించి ఉంచిన ధన, వస్తు, ధాన్య సంపద మరాఠాల చేతికి చిక్కింది. దాంతో కరువు తీరి, అందరి ముఖాలూ కళకళలాడాయి. యుద్ధం ముగించి అబ్బాలీని ఓడించి ఇంటికి వెళ్లేంతవరకూ తమ అవసరాలకు ఏలోటూ ఉండదనే అంతా అనుకున్నారు. తన స్థావరాన్ని కొల్లగొట్టి, వేల సంఖ్యలో తన సైనికులను మరాఠాలు నరికేస్తున్నా ఏమీ చేయలేక ఆవలి ఒడ్డున పళ్లుకొరుకుతూ ఉండి పోయిన అబ్బాలీషా ఆ క్షణాన వంటింటి కుందేలుగానే మరాఠాల కంటికి కనపడ్డాడు. ఎక్కడవీలైతే అక్కడ నది దాటి అతడిపైకి లంఘించి శృంగభంగం చేయటమే తరువాయి!

ఇలా మరాఠాలకు ఆత్మవిశ్వాసం అతిశయించిన సమయంలోనే వారి అదృష్టం వక్రించింది. భయంకరమైన కష్టకాలం మొదలైంది. ఎం.లి.ఆర్‌.శాస్త్రి లంపటం తెబ్బిననంకటం శ 9

ఢిల్లీ నుంచి మొదలుపెట్టి యమునా నది కుడి ఒడ్డు పొడవునా నది దాటటానికి పాటిరేవు కోసం గాలిస్తూ పోయినా 786 మైళ్లదూరంలోని కుంజపురా వరకూ మరారాలకు ఎక్కడా వీలూ చాలూ కనిపించనే లేమ. తమకు వీలు దొరకలేదు కనుక ఒడ్డు నుంచి అబ్బాలీ కూడా తమవైపు రాజాలడని వారు అనుకున్నారు. ఆ నమ్మకంతోటే - వెనుకనుంచి శత్రువు తరుముకొస్తాడన్న భయం లేకుండా ఎంతసేపూ ఎదురుదాడి మీదే ధ్యాసతో నదిని దాటటానికి పాటిరేవును గాలిస్తూ ఎగువకు కదిలారు. ఆలోగా వారు ఊహించనిది జరిగింది. కుంజపురా కూలడంతో అబ్దాలీ అగ్గిరాముదయ్యాడు. “ఈ మరారా కాఫిర్ల ధిక్కారాన్ని చూస్తూ ఊరుకోపడానికి వీల్లేదు. (పాణం పోయినాసకే వారి అంతు చూడాల్సిందే” అని సైనికులను (రేపించి కాలనాగులా కదిలాడు. యమున ఎడమ జఒడద్దున తాను విడిది చేసిన స్థలం నుంచి వెదుక్కుంటూ పోతే ఢిల్లీకి ఉత్తరాన 20 మైళ్ల దూరంలోని భాగ్‌పట్‌ వద్ద పాటిరేవు అతడికి కనిపించింది. వరద ఉధృతంగా ఉన్నందువల్ల అక్కడ నదిని దాటటం ఎంత సాహసికైనా థైర్యం చాలని పని. మధ్య ఆసియాలో ప్రమాదకరమైన నదీ నదాలను దాటటంలో ఆరితేరిన అబ్బాలీకి పగతో రగులుతున్న ఆ సమయంలో వెర్రి తెగింపు వచ్చింది. గుర్రం కట్టువిప్పి నదిలోకి దూకించి అతి కష్టంమీద ఆవలి ఒడ్డుకు చేరాడు. అతణ్ని చూసి సైనికులూ సాహసించారు. పలువురు ప్రవాహంలో కొట్టుకుపోయారు. కాని అత్యధిక సంఖ్యాకులు క్షేమంగా ఆవలికి చేరారు. మూడురోజుల్లో మొత్తం సైన్యాన్ని అబ్దాలీ అవతలి ఒద్దుకు చేర్చగలిగాడు. అక్కడి నుంచి మరారాలను మహావేగంగా వెంబడించాడు. ఇది ఊహించని పరిణామమే. అయినా భావు సాహెబ్‌ తొట్రు పడలేదు. పైగా - కనకు నది దాటే శ్రమ తగ్గించి శత్రువే తన చెంతకు వచ్చి చేతికి చిక్కుతున్నందుకు సంతోషించాడు. రెట్టించిన ఉత్సాహంతో వెనక్కి మరలి, తనకు అన్నివిధాల అనువైన పానిపట్టు వద్ద దండు విడిశాడు. 1760 అక్టోబరు చివరిలో ఇరు సేనలూ కనుచూపుమేరలో తారసపడ్డాయి. కొత్తచోట కుదుటపడేలోపే శత్రువుపై విరుచుకుపడాలని భావు సాహెబ్‌ మొదట అనుకున్నాడు... నింపాదిగా ఆలోచిస్తే అది కుదిరే పని కాదని తేలింది. మరారాల వైనిక ఐలాలకి లోటు లేదు. పోరాట పటిమకూ కొదవలేదు. కాని భావు వెంట ఉన్నది సైన్యం ఒక్కటే కాదు. స్రీలు, పిల్లలు కూడా పెద్దసంఖ్యలో ఉన్నారు. శత్రుసేనపై భాహాబాహ్‌ీ తలపడితే వారికి భదత ఉండదు. జి.ఎస్‌.సర్దేశాయి మాటల్లో చెప్పాలంటే.

9224 54%060ీ ఇ19 అంయయణనిలం6 ఇల 2 1280 [ఎ00ట ౦£౧౦1౧- 60౧1022205 206 50006 12416; (606 207 కం0066 2 622 00 1101 00096038 15 కళం01165 ఇర 90060108 ౧201606401. 18 3020 1264 0007 10 క2062 1106 ౪4కు 1 86 ఇంజ]4 సడ06 6259107 10916 813 ₹2/ 40020 16 అలు? అరం.

[౧౭౯ తోహోంగ్తా ౯844460 6.5. వటిట ౧0/4 8 426]

(పోరాటం చేయలేని వారు, (ప్రీలు భావ సాహెబీకు పెద్ద లంవటం. అతది సరఫరాలను స్వావో చేస్తూ రక్షణను కోరుతూ వారు అతడికి గుదిబండ అయ్యారు. వెంట ఉన్నది పోరాకు దళాలు మాత్రమే అయితే అతడు తేలికగా శ్యత్రు (శేణులలోకి చొచ్చుకు వెళ్లగలిగేవాడు

94 ఫా ఇధీ చరిత్ర ఎం.వి,ఆర్‌.శాస్త్రి

ఈ పరిస్థితుల్లో సహజంగానే భావు ధ్యాస శత్రువుపై దాడినుంచి ఆత్మరక్షణవైపు మళ్లింది. ఇబ్రహీంఖాన్‌ సలవోమేరకు 6 మైళ్ల వెడల్పు, 2 మైళ్ల పొడవున గుడారాలు, గుడెసెలతో శిబిరం నిర్మించి, చుట్టూ 6 గజాల లోతున పెద్ద కందకాలు తవ్వి, అన్నివైపులా భారీ శతఘ్నులను అమర్చి దుర్భేద్యంగా చేశాడు. అది చూసి అబ్దాలీ కూడా అక్కడ మూడు మైళ్ల దూరంలో అలాగే పక్కా శిబిరం నిర్మించుకుని, కందకాలు తవ్వి, కూల్చిన చెట్లతో బాటలను అడ్డగించి కూర్చున్నాడు. ఇలా ఇరుపక్షాలూ 'అఫెన్సు” మాని “డిఫెన్సు'లో పడ్డాయి. స్వస్థలాలకు మరలిపోలేకుండా ఒకరిదారిని ఒకరు దిగ్బంధం చేసి, అవతలివారు ఎప్పుడు డీలాపడతారా అని ఇవతలివారు గిరిగీసుకుని కాచుకు కూచోవడంళో చిత్రమైన ప్రతిష్టంభన ఏర్పడింది.

ఈ పరిస్థితుల్లో ముందుగా ఎవరు ఎవరిని ఆకలి దప్పులతో మాడ్చివేయగలిగితే వారికి విజయం లభిస్తుంది. నిత్యావసర సరుకుల నిల్వలు చూస్తే అఫ్లాన్స పరిస్థితి దారుణం; మరాఠాలది సంతృప్రికరం. కుంజపురలో కొల్లగొట్టిన వాటితో కలిపి మరాఠా శిబిరం సర్వసమృద్ధితో వెలిగిపోతున్నది. అటువైపు అబ్బాలీ దగ్గరున్న కొద్దిపాటి నిల్వలతో 40 వేల ఆశ్వికులు, 40 వేల కాల్బలానికి ఎన్నో రోజులు వెళ్లవు, వారికి ఒకవైపు పరవళ్లు తొక్కే యమున, ఒకవైపు మరారా సైన్యం, ఇంకోవైపు మరారాలకే ప్రాబల్యంగల దోవాబ్‌ ప్రాంతం. అటునుంచి ఏ సరఫరాలూ వారికి చేరకుండా అడ్డుకోగల సత్తా ఆ (ప్రాంతంలో మరారాల ప్రతినిధి గోవింద బల్లాల్‌ బుందేలాకు ఉంది. ఢిల్లీలోనూ మరారాలదే పెత్తనం కనుక అటునుంచీ అఫ్లాన్లకు సహాయం అందే ఆస్కారం లేదు. అబ్దాలీ సీన ముందుకు వస్తే మరారా శతఘ్నులు ముక్కలు చేస్తాయి. ఉన్నచోటే ఉంటే మరికొద్దిరోజుల్లో ఆకలి చావులు తప్పవు. ఇలా వారికి ముందు నుయ్యి -వెనక గొయ్యి” అని మరారాలు మహా సంతోషంగా ఉన్నారు. వారు అనుకున్నట్టే కొన్నాళ్లకు అబ్దాలీ శిబిరంలో హాహాకారాలు చెలరేగాయి. మరాఠా గుర్రాల ప్రతాపానికి అన్ని దారులూ మూసుకుపోవటంతో అఫ్లాను తన పని ఖాలీ అనుకుని బేజారయ్యారు.

అన్ని విధాల అనుకూలమైన ఆ సమయంలో 1760 నవంబరు మొదట్లోనే మరారాలు శత్రు సేనపై యుద్దానికి దిగి ఉంటే సునాయాసంగా గెలిచేవారు. కాని, దురదృష్టం! బాబర్‌ విషయంలో సంగారాణా ఖాణ్వా యుద్ధంలో చేసిన తప్పునే పానిపట్టులో సదాశివరావు చేశాడు. తన ఆధిక్యాన్ని శత్రువు దౌర్చల్యాన్ని అతిగా అంచనా వేసి, విలువైన సమయాన్ని వృధా చేశాడు. శత్రువు ఇంకా డీలా అయ్యాక కదులుదామని రెండు నెలలు అతడు వట్టిగా కూర్చోవడంతో పరిస్థితి తారుమారైంది. కూచుని తింటే కొండలైనా కరుగుతాయి. మరారా శిబిరంలో నిల్వలు క్రమేణా హరించుకుపోయి ఆకలి కేకలు ఎక్కువయ్యాయి. పానిపట్టు పరిసరాల్లోని సరుకులు, నిల్వలు అన్నీ అప్పటికే మరారాలకు కైంకర్యం అయిపోయాయి. చుట్టూ శత్రు ప్రాంతాలే అవటంతో ఎటునుంచీ సాయం అందే ఆశలేదు. ఈ లోపు గోవింద పంత్‌ బుందేలాను, అతని ఆశ్విక దళాన్ని అఫాన్లు నిర్మూలించడంతో వారికి దిగ్భంధం తప్పి మరారాలకు దిగ్బంధం మొదలైంది.

9010 150 0౪లుకలు 1760 10 144029 1761102800 జతే 2 1210 900009 16 సెశజణరు29 యజంక అరలంంం6 1 ఘం 2000 జ96ీ 1036 ఇశేజరాం! యేఖుంం థల” 20 ఈక 1264 0 2ంయీలగలక్రి

ఎం.వి.ఆర్‌శాస్త్రే లంపటం తెబ్దిననంకటం శ్ష 95

వట00633, 660” ఢే2/ 26 9:64 ౧0జ009 1161? ౧౦౩1601 ౪06.

06 8౯26421” 1036162... 56జూ/2600 2641 6626 1000166 26

001016 అలససంధ్వుగం అం. తుమురు215 ఉం6ే 11 1206్రం గ2090అ5 జంక

౧౦౫౩6౦6౦54; 060106 10500[031045 04108 2౧64 0164, 1ఆ64-

అం బుర ఇలు 21 ఇం్రంే 9284 52160 9216 1 ౪25 ౧౦ ౪56 జగం

ఖు 1008ల కుజ ళల ౪0016 1201ల 6416 కైంంళం8 ౪14 016 అలు?

ఘ20 06ర౩% ఘుంయ9 ణా26ం0 1 16 02%.

(గలం హంగ? ర|227420449 ౮.5. వ21టిఆ2, (2/4 ౯ 429 శం7ో

(2760 నవంబర్‌ ₹ నుంచి 2961 జనవరి 14 వరకూ వూర్తిగా రెందున్నర నెలలు మరాఠాలు తమ శిభిరంలో కందకాల మధ్య కూచుని ఉండి, తొలుత ఉన్న విజయావకాళాన్ని కోల్పోయారు. ఒక్కోరోజు గడిచేకొద్దీ వారి స్థితి దిగజారింది. (క్రమంగా వారికి గుండె చెదిరింది... ... అకలిబాధు చావ కళ్లముందు కదలాదాయి. జంతువులు పెద్ద నంఖ్యలో చావదంతో దుర్థంధం దుర్భరమైంది. చిన్నలూ పెద్దలూ, నాయకులూ, సిపాయిలూ అందరూ ఇంకేమాత్రం వేచి ఉండి ప్రయోజనం లేదని, శిబిరంలో ఆకలి చావు చచ్చేకంటో శ్యతువుతో పోరాడుళూ చావడం మేలని ఖావు సాహెబ్‌ను ఒత్తిడి చేశారు.

భావు సాహెబ్‌ యుద్ధాన్నే కోరుకుంటున్నాడు. శత్రువు తన మీదికి దాడిచేస్తే బాగుండునని అతడు వెయ్యి దేవుళ్లకు మొక్కుకుంటున్నాడు. ఎలాంటి దాడినైనా తన శతమఘ్నులు తుత్తునియలు చేయగలవని అతడికి తెలుసు అ సంగతి అబ్బాలీకీ తెలుసు. అందుకే ఎవరు ఎంతగా ఉసికొల్పినా రెబ్చిసోకుండా నిమ్మకు నీరెత్తినట్టు ఉండి మరారాల రక్షణ వ్యవస్థ దానికదే కుప్పకూలే సమయంకోసం వేచి ఉన్నాడు. మధ్యలో ఎవరో తనకు వేరే సలవో చెప్పబోతే 'నేను సైనికుడిని. యుద్ధం ఎలా చేయాలో, ఎప్పుడు చేయాలో నాకు వదిలేయండి. రాజకీయ తంత్రాలు మీరు చూస్తేకోండి' అని చెప్పాడు.

చివరికి అబ్బాలీ పథకమే ఫలించింది. కందకాలను, శతఘ్నుల రక్షణ కవచాన్ని వదలి 1791 జనవరి 14న మరాఠా సేనాలే చావుకు తెగించి ఖాళీ కడుపులతో ఆసఫ్తాన్త మీద భీకరంగా దౌడి చేశాయి. స్ట

అదే వినాశానిక్రి రహదారి.

96 సా ఇబీ చరిత్ర ఎం.వి,ఆర్‌శాస్త్రి

ఓడిన వారే వీరులు

అర లక్ష సైనికులు... వారి భార్వాబిద్దలు, సేవక వరివారం... మొత్తం కలివ్‌ కనీసం రెందు మూదు లక్షల జనం. ఇట్లు విడిచి తొమ్మిది నెలలు దాటింది. దేశం కాని దేశంలో శ్యతువుల నడుమ చిక్కుణడి మూదో నెల నదుస్తోంది. సంకుల సమరం సాగించి విరోధులకు తము (ప్రతావం చవిచూవీంచాలనే అందరికీ ఉంది. కానీ ఎందుకనో నాయకులు యుద్దానికి ఆనతివ్వకుందా చేతులు కట్టేసి కూచోబెట్టారు. ఈలోపు వెంట తెచ్చుకున్న సరుకులు అయిపోయాయి. తిందికే మొగం వాచే దురవస్థ వచ్చింది. ఎముకలు కొరికే చలికి తాళలేక వందల నంఖ్యలో వళువులు చచ్చిపోతున్నాయి. దుర్వానన భరించలేకుండా ఉంది. వెనుకటి ఉత్సానొం పోయి క్రమణా నిరాశ నిన్సువాలు ఆవరించాయి. ఆకలి బాధను, శత్రువుల బెదదను తట్టుకుని (ప్రాణాలతో ఐతికి బయటపడే ఆశలేదు.

ఈ పరిస్థితుల్లో సాధారణంగా ఏమి జరుగుతుంది? హాహాకారాలు చెలరేగుతాయి. సైన్యంలో కట్టుతప్పుతుంది. తిరుగుబాట్లు లేస్తాయి. ప్రాణం మీద తీపితో ఎవరికివారు పారిపోయేందుకు ప్రయత్నిస్తారు. అది వీలుకాకపోతే నాయకత్వాన్ని ధిక్కరించి వెళ్లి శత్రువులకు లొంగిపోతారు. తమ నాయకులపై ఎంతటి కక్ష ఉన్నా తమను మాత్రం కనికరించి ప్రాణభిక్ష పెట్టమని ప్రార్థిస్తారు.

కాని 1761 జనవరిలో పానిపట్టులో చుట్టుముట్టబడిన మరఠారా శిబిరంలో ఇలాంటి బలహీనతలేవీ పొడసూప లేదు. చావుకు చేరువైన భయానక సంకటంలోనూ బాధలను, భయాలను లోపలే దాచుకుని మరారా శ్రేణులు నిశ్చలంగా నిలిచాయి. ప్రపంచ చరిత్రలోనే ఇది అరుదైన ఘట్టం.

ఓటమి, వినాశనం తప్పదని అర్థమయ్యాక కూడా సదాశివరావు భావు తన దిగులును బియటపడనీయకుండా అందరికీ ధైర్యం చెబుతూ నిబ్బరంగా ఉన్నాడు. యుద్దాన్ని జన నాశాన్ని నివారించాలని అతడు కడదాకా ప్రయత్నించాడు. ఆకలి చావుకంటే యుద్ధంలో

మరణం మేలని అందరూ కలిసి నిశ్చయించుకున్నాక... మిగిలిన కొద్ది పదార్థాలనూ వాదేసి, జీవితంలో బహుశా అదే ఆఖరి పండుగ అనుకుని సంక్రాంతి భోజనాలు చేసి, అత్మార్పణానికి గురుతుగా సైనికులు కాషాయపు పట్టీలు కట్టాక... తెల్లవారగానే యుద్దానికి సకల సన్నాహాలు చేశాక కూడా భావు సాహెబ్‌ జనవరి 13 రాత్రి ఆఫ్గన్‌ శిబిరంలోని తన మనిషి కాశీరాజూ పండిట్‌కు చివరి కబురు పంపాడు. “చివరి అంచుదాకా నీళ్లొచ్చాయి. ఇంకో బొట్టు కూడా భరించే పరిస్థితిలేదు. సర్దుబాటుకు చేయగలిగింది ఏమైనా ఉంటే తక్షణం చేసి నాకు తెలియపరుచూ అని ఆ జాబులో రాశాడు. అటునుంచి ఎలాంటి స్పందనా లేదు. అనుకున్న (ప్రకారం యుద్ధం మొదలైంది.

ఈ చరిత్రాత్మక సంగ్రామం ఎలా సాగింది, ఎవరు ఎలా మోహరించారు, ఏ వ్యూహం ఎలా పరిణమించింది అన్న వివరాలు ఇక్కడ అకృర్లేదు. వేకువ జామునే రణరంగానికి కదిలి సాయంత్రం & గంటలదాకా మరారా సైనికులు వీరవిహారం చేస్తూనే ఉన్నారు. ఆకలితో, అలసటతో వారికి సత్తువ తగ్గే సమయానికి రిజర్వులో ఉంచిన పదివేల అశ్వ దళాన్ని అబ్బాలీషా వ్యూహాత్మకంగా రంగంలోకి దింపి ఉండకపోతే... శత్రు సేనలు కకావికలైన సమయంలో తుపాకి గుండుకు విశ్వాసరావు నేల కొరగకపోతే... అది చూసి ఉద్విగ్నుడై భావు సాహెబ్‌ ఏనుగు నుంచి గుర్రానికి మారి ఉండకపోతే యుద్ధంలో మరారాలే గెలిచేవారేమో. తీవ్ర ప్రతికూల పరిస్థితుల్లో చివరికి ఓడిపోయినా మరారాల శౌర్యం చరిత్రలో చిరన్మెయిగా నిలిచిపోయింది. వారి అద్భుత పరాక్రమాన్ని వారి శత్రువైన అహ్మద్‌షా అబ్బాలీయే ఇలా ్రస్తుతించాడు :

"06 అలు? 100 613608215066 కఅు5ం1౪765 206 089126 50

ఇల 261 ఇ25 ఫలంగ6ే 16 0629201” 0£ 016౯ ౯2065.. 11056

రంగే 010063%666463 610106 411 9005 1 గైంంముకై 206 ఉం18

త10గ013 ేంంర. 564600 16 016626 0 ౪100007 96820 10 9107

2 ఇగకంక 67 ం 16 016... గు? 10 మి? ంష3ం2064 అంంగలు న మ? 02116 6౧౮)” 0602016 25 27255 001016 ౦0౬౯ 16- 6 (మ న! న రలఅగగ జట!!లర్సు 19002003 206 ౧09౫”

గ” 007 అ.

(గ57 తహాంగి తగిలం4టడూ ౮.5. 5226621. 72/4 2 7.444]

(మా శత్రువులు కూదా ఇతర జాతులకు అసాధ్యమైనంత గొప్పుగా పోరాడారు... దద్విల పరాశక్రమాన్ని ట్రదర్శించటంలో వారు ఎక్టుడా వెనకబడలేదు. వారాత్తుగా దేవుడి దయవల్ల మాకు విజయవవనం వీచసాగింది... నలభైవేల శత్రు సైనికులు

మా కత్తులకు గడ్డిపరకల్లా ఎర అయ్యారు... శత్రువుల శతఘ్నులను, వనుగులను,

ఆస్తులను నా మనుషులు వశపరచుకున్నారు..)

యుద్ధంలో శక్రు సైన్యాన్ని సంహరించటం సహజమే. ఓడిన వారి ఆయుధాలను, వాహనాలను, ఆస్తులను గెలిచినవారు స్వాధీనపరచుకోవటమూ తప్పుకాదు. అయితే అబ్దాలీ (ప్రతాపం అక్కడితో ఆగలేదు. నిరాయుధులు, నిస్సహాయులు అయిన అమాయక (ప్రజలనూ అతడు పరమ కిరాతకంగా ఊచకోత కోయించాడు. మామూలుగా యుద్ధం ముగియగానే

గెలిచిన సేన ఓడిన వారి శిబిరం మీద పడి దారికిందల్లా దోచుకుంటుంది. ప్రాణ భయంతో 98 సా ఇబ్‌ చరిత్ర లఎంవి,ఆర్‌.శాస్త్రి

పారిపోతున్న వారిని ఉపేక్షించి అందిన కాడికి ధన, వస్తు ఆయుధ సంపదను కొల్ల గొట్టటంలో నిమగ్నమవుతుంది. పొనిపట్టులో అలా జరగలేదు. అబ్దాలీ ఉక్కు క్రమశిక్షణతో సైనికులను కట్టడిచేసి, దోచుకోవటం మీద కాక మరారా జనాన్ని హతమార్చడం మీదే దృష్టి కేంద్రీకరించాడు. పారిపోతున్న సైనికులను, సైన్యం వెంట వచ్చిన ప్రీలను, పిల్లలను, ఇతర సామాన్య జనాన్ని వెంటాడి, వేటాడాడు. ఎక్కడెక్కడి వారినీ వెదికి పట్టుకుని, నరికి పోగులు పెట్టించాడు. భయానక జన సంహారానికి ప్రత్యక్షసాక్షి అయిన కాశీ రాజా పండిట్‌ నాటి ఘాతుకాన్ని కళ్లకు కట్టేలా వివరించాడు.

096౪౪” జంగం 0% 06౦9169, అ% *ంగల% జురే 011614 కం ౪016 5216 60 06 [16 140666 ఉంటం2గ6 90819 ఓ 46 క జూ౭ర8 ంజాంం 0% ఇంగ 16 8624650 026 ౪ల౦ 101164 0 1261 ఫగ501- లు... 116 ౪౧04009 0౧50061... ౪676 036 0% చలు ఇురఆం 2 6014 910064, 6 ౧౪౧౫165 3జ్పిగం9ి స ఇమ టి 16% కలం 0921 002000 1617 ౧౧౦06౧, 5131613 206 ౪/౪ రేట106ే 181 ఇీఅులాలా భల 900616 ర1లం26 16 ౪౧061అలాంు కం ౪0816 101 2 ౪7 0 ఖఅం 0% 11618 2ం00406 1121 ళల? 2150 ౪7/1] ౧055ట55 2 మలం 2 మరి 5181 0 ౮04 10 415 ౧2౧067 ౦052865 ౪/66 రట(0)/64 ఇి6ే ౯7- ఆ౧౫/ 1610 1264 10269 1166 0601010 16 6005 01"

(౭4/4 6524044 6 గ44 644 మంకు 6, 22911300. ౯7. + గ4/]

(ఫురువులు, స్రీలు, వీల్లలు అన్ని రకాలవారూ కలిసీ మరారా శిబిరాలలో ఐదు లక్షల మంది ఉన్నారు. వారిని అత్యధిక సంఖ్యలో చంపేశారు. లేదా ఖైదీలుగా పట్టుకున్నారు. ఖైదీల్లో కూడా అత్యధిక సంఖ్వాకులను నిలువునా నరికేశారు. అలా నరికేస్తూ అఫ్లొన్లు ఏమన్నారంటే - వారు దేశం వదిలి వచ్చేమ్టుడు వారి తల్లులు, అక్కచెల్లెళ్లు భార్యలు చిన్న కోరిక కోరారట. అవిశ్వాసులను ఓడించినప్పుడు వారిలో కొందరిని తమ పేరు చెప్పి చంవి, ఆ వుణ్యంలో తమకూ కాస్త భాగం ఇమ్మన్నారట!

ఈ (వ్రకారంగా వేల మందిని చంపేని ప్రతి డేరా గుమ్మం ముందూ నరికిన

తలలను గుట్టగా పోశారు..)

దీన్నిబట్టే తెలుస్తుంది కదా ఆ సమయాన మసల్మాన్లను పట్టింది మతద్వేష సైశాచికళ్వమే తప్ప మామూలు సైనికాగ్రహం కాదని?! కాశీరాజా పండిట్‌ అఫ్లొన్ల పక్షాన ఉన్నప్పటికీ ఎంతయినా పొందువే కనుక అతడి ప్రత్యక్ష కథనాన్ని నమ్మలేమని అనడానికి వీలులేదు. ఎందుకంటే పానిపట్టు యుద్దానికి సాక్షి కాశీరాజ్‌ ఒక్కడే కాదు. మనకు తెలిసినంతలో ఇంకో మహమ్మదీయ చరిత్రకారుడు కూడా ఉన్నాడు. పేరు మహమ్మద్‌ జాఫర్‌ షామ్‌లు. 'స్వయంగా చూసింది చూసినట్టు చెబుతున్నాను. దీనికంటే భిన్నంగా ఎవరు ఏది చెప్పినా నమ్మవద్దు” అని హెచ్చరించి అతడు పానిపట్టు దృశ్యాన్ని తన గటముం0ట2ిం క్లారా! గ్రంధంలో ఇలా వర్ణించాడు:

0601002672 జయ్యుం ౦0౦0515608 0066 1203 2064 మమ్‌ సంళ- 926 027210” 206 మషంర్వా 010” 50,000 50013 9800666664 11 16- గణు08 10 106 6౦౦29... ఇషటం ఈం ల౫006ల [2006 6 జమ

ఎం.వి,ఆర్‌శాస్త్ర వీడినవారేవీరులు క్ష 99

ం€పలయకం, అకులు షం గకలం4 0౯౦8౦ 016 0256, 008% ఈం 5౪0769 0 ₹6 0%” 20101. 6 6౯ ₹1000గ065 7261065 045066 116 కు211/05 25 11 25... 915” 1003. [2444700244 ౮౮/27 వశిం/ 404. ౨01044 ం%300, ౧0/ ౧04 లా లం] (మూడున్నర లక్షల మంది గల ఆ భారీ సైన్సంలో 50 వేల మంది మాత్రమే దక్షిణ్‌కు తిరిగి వెళ్ళగలిగారు. మిగిలిన వారు యుద్ధ రంగంలోనో, రహదారిమీదో 'వవిత్ర యుద్ధ యోధుల కత్తులకు నాశనమయ్యారు. విజేతలైన యోధులు పారిపోయేవారిని అరవైకోనుల దూరం వరకూ తరుముతూ పోయారు) పానిపట్టులో మరారా సైనిక శిబిరం చుట్టూ 25 గజాల వెడల్పు 6 గజాల లోళుతో ఆరు మైళ్ల పొడవున తవ్విన భారీ కందకమంతా అష్లాను నరికేసిన వారి శవాలతో నిండి పోయిందనీ, 76 వేల మంది మరారాలు ఈ మహా నరమేధంలో బలిఅయ్యారనీ ఎస్‌,జి.సర్దేశాయి తన చరిత్ర (గ్రంధంలో అంచనా వేశాడు. 12వ శతాబ్దాంతంలో మహమ్మద్‌ ఘోరీ హిందూ దేశం మీదికి దండెత్తినప్పుడు 150 రాజ్యాల ప్రభువులు పృథ్వీరాజ్‌కు అండగా కదనానికి కదిలారని పర్షియన్‌ చరిత్రకారులు .._ వైఠం పేర్ళొన్నారు. కాలం గడిచేకొద్దీ జాతీయ సంఘీభావం పెంపొంది బయటి శత్రువును ఎదుర్కోవడంలో ఐకమత్యం ఇతోధికంగా పెరగాల్సిందిపోయి క్షీణించింది. ఆరు శతాబ్దాల తరవాత అదే ఆఫ్లానిస్తాన్‌ నుంచి తొలుత నాదిర్నా ఆనక అబ్దాలీ రాక్షసంగా విరుచుకుపడి దేశాన్ని అతలా కుతలం కావించి అమాయక జనాన్ని అనేక పర్యాయాలు ఊచకోత కోసినా దేశంలో సమైక్య (ప్రతిఘటన అనేది లేకపోయింది. విదేశీ శత్రువును తరిమి వేసే బృహత్‌ యత్నంలో పాలుపంచుకోవలసిందిగా కోరుతూ 1760 మార్చిలో చతురంగ బలాలతో వైరి వర్గాల గుండెలదిరేలా దండు వెడలడానికి ముందే ఉత్తరాదిన వివిధ రాజపుత్ర రాజ్యాలకు, ఇతర హిందూ (ప్రభువులకు పీష్వా నుంచి సందేశాలు వెళ్లాయి. ఢిల్లీ, మధుర, బృందావనాల్లో ఇంతకుమందు దందయా(త్రలో అబ్బాలీ పొందువులపై సాగించిన పాతకాలు, ఊచకోతలు గుర్తుండి కూడా జోధ్‌పూర్‌ రాధోడ్లు కానీ, జైపూర్‌ కచ్చవాహలు కానీ, బుందీ చౌహాన్లు కాని, మేవాడ్‌ సిసోదియాలు కాని మరారాల విన్నపాన్ని మన్నించలేదు. అంతకుముందు రెండు దశాబ్దాలుగా వారి నడుమ జ్ఞాతివైరాలలో మరారాలు తడవకాకరి కొమ్ముగాసి చివరికి అందరికీ కంటు అయిన మాట నిజం. కాని మొత్తం దేశానికి ఉపద్రవం ముంచుకొచ్చినప్పుడు ఇటువంటి చిల్లర స్పర్థలను మనసులో పెట్టుకుని ఐక్యపోరాటానికి కలిసి రాకపోవడం క్షంతవ్యం కాదు. మొత్తం భారత జాతికి, హిందూ ధర్మానికి ప్రబల శత్రువు అని ఏనాడో రుజువైన అవ్లానీ అబ్బాలీపై ఉమ్మడి పోరుకు భరత్‌పూర్‌ జాట్‌ ప్రభువు సూరజ్‌మల్‌ మినహా ఎవరూ 'ముండుకు రాలేదు. తొలుత సంసిద్ధమైన ఆ సూరజ్‌ మల్‌ కూడా ఢిల్లీని తిరిగి స్వాధీనపరచుకున్న దరిమిలా మరారాలతో పొరపొచ్చాలొచ్చి చెప్పాపెట్టకుండా ఇంటి దారి పట్టాడు. పానిపట్టు యుద్ధ భూమీ నుంచి అష్టకష్టాలు పడుతూ ప్రాణాలు అరచేత పెట్టుకుని పారిపోయి వచ్చిన మరారాలనయితే ఆయన ఆశ్రయమిచ్చి దేవుడిలా ఆదుకున్నాడు. కాని - అసలైన యుద్దానికి సంబంధించినంతవరకూ రాజ పుత్రులలాగే జాట్ల తోడ్చాటూ సున్న సమ ఉజ్జీలైన మరాఠా, 100 ఫీ ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త

పఠాన్ల యుద్ధంలో ఎవరు గెలుస్తారో చూశాక ఎవరితో తమ వైఖరి ఏమిటో తేల్చుకోవచ్చునన్న అవకాశవాదం ఒకప్పుడు శౌర్యపరాక్రమాలకు మారుపేరైన రాజపుత్రులను ఆవపాంచడం దురదృష్టం. ధర్మానికీ, అధర్మానికీ.. జాతీయతకూ విదేశీ బెడదకూ నడుమ పానిపట్టు కురుక్షేత్రంలో జరిగిన భీషణ సంగ్రామంలో భారతీయుల పక్షాన మరారాలు మాత్రమే ఒంటరిగా పోరాడిన పరిస్థితికీ .. అనేక శతాబ్దాల కింద గజనీ, ఘోరీలపై మొత్తం రాజలోకం అండదండలతో అనందపాలుడు, పృథ్వీరాజ్‌లు పోరాడిన స్థితిగతులకూ ఎంత తేడా?!.

హిందూ రాజుల మధ్య ఉన్నటువంటి స్పర్ధలు, కక్షలు మహమ్మదీయ సర్జార్ల నడుమా ఉన్నాయి. ఆ కాలంలో భారతీయ పరాన్న నాయకుడైన రోహిల్లా నజీబ్‌ఖాన్‌కూ అయోధ్య సుబేదారు సుజా ఉద్దాలాకూ క్షణం పడదు. నజీబ్‌ సున్నీ సుజాది షియా తెగ. నజీబ్‌ఖాన్‌ మల్దర్‌రావును బుట్టలో వేసి మరారాలకు నమ్మకద్రోహం చేసిన వంచకుడు. సుజా ఉద్దౌలా మొదటినుంచీ మరారాలకు మిత్రుడు. వజీరుగా ఉన్నప్పుడు అతని తండ్రి సప్టర్‌ జంగ్‌కూ మరారాలు అండగా ఉన్నారు. సస్టర్‌ జంగు గతంలో మొగలుపాదుషా పక్షాన మరాఠా

_ సాయంతో అబ్బాలీతో యుద్ధం చేశాడు. మరాఠాలతో ఇన్ని మొహమాటాలు, నజీబ్‌,

అజ్జాలీలతో ఎన్నో వైరాలు ఉన్న సుజా ఉద్దాలా న్యాయంగా అయితే పానిపట్టు యుద్ధంలో మరారాల పక్షానే పోరాడవలసింది. చిరకాల మైత్రిని గుర్తుచేసి భావసాహెబ్‌ అతడి సహాయాన్ని అపేక్షించాడు కూడా. సుజా కనుక మరారాలతో కలిస్తే మనకు చాలా కష్టం కనుక ఎలాంటి షరతుకైనా ఒప్పుకుని ఎలాగైనా అతదిని మనవైపు తిప్పమని చెప్పి అబ్బాలీషా నజీబ్‌ఖాన్‌ను రాయబారిగా పంపాడు. నజీబ్‌ అంటే ఎంతటి అపనమ్మకం ఉన్నా అతగాడు మళం మంత్రం ప్రయోగించి, “ఎన్ని గొడవలున్నా మనం మనం ముసల్మాన్లం, భావు సాహెబ్‌కు ముసల్మాన్లంటే ద్వేషం. అతడిది పైచేయి అయితే మమ్మల్నే కాదు - నిన్నూ నాశనం చేయకుండా వదలడు కాబట్టి ఇస్లాం కోసం మాలో కలు. నువ్వు ఎలా చెబితే అలా నడుచుకుంటాం” అనే సరికి సుజాఉర్దాలా మిత్రధర్మాన్ని మరచి, అబ్దాలీతో చేతులు కలిపాడు, అది మరారాలకు ఊహించని దెబ్బ. వ్యక్తిగత కక్షలు కార్పణ్యాలకంటే మత ప్రయోజనాలు ప్రధానమని తలచి ముసల్మాన్‌ సర్జార్లు కనపరచిన ఐకమత్యం ఆపత్మాలాన అటువైపు హైందవ పక్షంలో లోపించటం దురదృష్టం.

పానిపట్టు జాతీయ ఉపద్రవం. ఆధునిక భారత చరిత్రలో ఇంతటి భయానక యుద్ధం మరొకటి లేదు. ఇందులో నేలకొరిగిన వీరుల జాబితా రాస్తూపోతే చేంతాడంత అవుతుంది. మల్దన్‌ీరావు హోల్కర్‌, మహాద్‌జీ సింధియా మినవో మరారా మహాయోధులందరూ వీరమరణం పొందారు. చేతికందిన కొడుకు విశ్వాసరావు, కుడి భుజంలాంటి సోదరుడు సదాశివరావు భావు ఇద్దరూ ఇక లేరని తెలియగానే బాలాజీరావు పీష్వాకు గుండె షగిలినట్టయింది.

• కలలో కూడా ఊహించని ఘోర కలికి తట్టుకోలేక ఆర్నెల్లు తిరక్కుండా ఆయన ప్రాణాలు

వదిలాడు. మృతుల సంఖ్య లక్షల్లో ఉండటంతో మహారాష్ట్రలోని ప్రతి కుటుంబమూ కనీసం ఒక ఆత్మబంధువును కోల్పోయి విలపించింది. ఎన్నో యుద్దాల్లో ఆరితేరిన సైన్యం మొత్తం నాశనమయ్యాక రాజ్యం మళ్లీ కోలుకోవటం సాధారణంగా ఆసాధ్యం. పానిపట్టులో ఘోర పరాజయంతో మరారాల కధ ముగిసిందనే అందరూ అనుకున్నారు.

ఆశ్చర్యకరమైన విషయేమిటంటే ఇంత దారుణ దుర్గతికి లోనై కూడా మరారా శక్తి నేలకు కొట్టిన బంతిలా లేచింది. పగవాడికి కూడా రాకూడని కష్టాన్ని పళ్ల బిగువున ఎం.లి.ఆర్‌.శాస్త్రీ వడిన వారేనీరులు శ 101

తట్టుకుని, సర్వనాశనం నుంచి క్రమేణా తేరుకుని చెదరని ఆత్మస్థైర్యంతో మళ్లీ బలం పుంజుకుంది. అతిరధ మహారధులు అసువులు బాసినా, ఆ యుద్ధం నుంచి దైవికంగా ప్రాణాలలో బయటపడ్డ నానా ఫద్నవిన్‌, మహాద్‌జీ సింధియాలు నాయకత్వపు శూన్యాన్ని సమర్థంగా పూరించారు. బేసెన్‌ ఒప్పందంలో 1803 యుద్ధంలో బ్రిటిష్‌ అధిపత్యం సుప్రతిష్టితమయ్యేదాకా నలభై ఏళ్లపాటు మరారా ప్రాభవం ధగధగలాడింది. వ్యూహాత్మకంగా తప్పులుచేసినా, రణరంగంలో దారుణంగా ఓడిపోయినా భావు సాహెబ్‌ను మరారా ప్రజలు తప్పుపట్టలేదు. గుండెలవిసే కరోర పరీక్షా సమయంలోనూ మొక్కవోని ధైర్యంతో చెక్కు చెదరక నిలిచి జాతి పౌరుషాన్ని పరువును నిలబెట్టిన పానిపట్టు అమర వీరులు తమ జాతిజనులకు కొత్తస్ఫూర్తినిచ్చారు. మేజర్‌ ౨72109 901] అన్నట్లు.

“16 02416 0 9జ౫021 ౪20 2 అంగ ఖు6ే 2 8100” 105 16 స బాలజు. ల 811 16 02096 05 [16412 0? ఈం సరం... తీరే ఉంటై! 1ం శటబారు2ం ఇల౦ ౧లక2006 16 ₹1610గ0౪43 తీ*2ఏడ05 కళంక జే ౧లలా 221) 1000660664 11 ళం 28210 0% 106412".

(పానిపట్టు యుద్ధం మరారాలకే ఉజ్వల విజయం. "భారతదేశం భారతీయులకే” అన్న ఆశయం కోసమ్‌ వారు పోరాదారు... మరారాలను ఓడించినప్పుటికీ అఫ్లాన్లు నిష్రమించారు. భారతదేశ వ్వృవవోరాల్లో మళ్లీ ఎప్పుడూ వారు జోక్యం చేనుకోలేదు): బెను! పానిపట్టు జాతీయ పరాగక్రమానికిి పోరాట పటిమకు చరిత్రలో చిరస్థాయిగా

నిలచే కొండ గుర్తు. దానిలో గెలిచికూడా అబ్దాలీ బావుకున్నది ఏమీలేదు. కాని - దురదృష్టవశాత్తూ “పానిపట్టుకు నాలుగేళ్లపూర్వం దేశంలో ఇంకో యుద్ధం జరిగింది. పానిపట్టతో పోల్చితే దాని న్యెయి, రక్తపాతపు తీవ్రత చాలా తక్కువే. ఆ కాలంలో చాలా మంది దాన్ని పెద్దగా పట్టించుకోనే లేదు. కాని ప్లాసీలో జరిగిన ఆ పరిమిత యుద్ధం పర్యవసానాలు మాత్రం మహా దారుణం. అందులో గెలిచిన విదేశీయులు - అబ్దాలీ వలె కాక చాలా బావుకున్నారు. చివరికి దేశాన్నే దారుణంగా కబళించారు.

102 ఫొ ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌ శాస్త్రే

మేము పెద్దమనుషులం కాము

పరమ గురుదు చెవ్పినవాదు పెద్దమనిషి కాదురా

పెద్దమనుషులంటేనే బుద్ధులన్ని వేరురా

_ అన్న నీనిమా పాట చాలామందికి గుర్తుందే ఉంటుంది. తెలివి తక్కువనాళ్లని అందరూ అనుకునే పరమానందయ్య శిష్యులు" కూదా ఫలానా వాడు పెద్దమనిషీ అవునోకాదో లక్షణాలను బట్టి తమదైన ఫక్కీలో పోబ్బుకోగలిగారు. చాలా తెలివిగల వాళ్లమని అనుకునే మనం మాత్రం అద్దమైన తప్పుదు పనులు చేసిన లొల్లదొరలు పెద్దమనుషులని 250 వళ్లు తరవాత కూదా ఖావిస్తూనే ఉన్నాం

అది మనతప్పుకాదు. చాలా గొప్పవాళ్లనీ, మహామేధావులనీ, తెల్లవారితో భీకరంగా సోరాడి స్వాతంత్ర్యాన్ని సాధించి నవ భారతాన్ని నిర్మించిన మహానీయులనీ మనం భక్తితో కొలిచే మహానుభావులు మనకు కలిగించిన అభిప్రాయమిది.

ఉదాహరణకు జవహర్హాల్‌ నెహ్రూను తీసుకోండి. ట్రిటిష్‌ వారు భారతదేశాన్ని ఎలా ఆక్రమించగలిగారన్న విషయంలో “డిస్కవరీ ఆఫ్‌ ఇండియా" (గ్రంథంలో ఆయన చెప్పింది:

“అనుకోకుండా పరిస్థితులు వరసగా కలిని రావటం వల్ల, తటాలున ఆవకాళాలు అందటం వల్ల (బ్రిటిష్‌వారు ఇండియాను స్వాధీనపరచుకోగలిగారు. కొద్దిపాటి ప్రయత్నంతోనే గొప్పు సామ్రాజ్యాన్ని వారు గెలవగలిగారు. అవ్బటి వరిస్థితుల్లో అది అనివార్యం. అద్బ్భష్టం ఉంటేనే చాలదు. దాని నుంచి లాభపడే సామర్హ్వం కూదా ఉందాలి... మొగల్‌ సామ్రాజ్య విచ్శిత్తితో కేంద్రాధికారం భన్హమైంది. అవ్హుడు పెత్తనం కోసం పోటీవద్ద సాహానీకుల్లో బ్రిటీషు వారికి మాత్రమే గెలవటానికి కావలనిన లక్షణాలున్నాయి. మరారాలు, మిగతా భారతీయ శక్తులూ బొత్సాపాకులు, సావానికులు కాగా దేశంలోని ఆంగ్లేయలేమో వక్కా ప్రవీణులు, (ిటిష్‌ నాయకుల్లో సావానవంతులు చాలా మంది ఉన్నా తమతమ రంగాల్లో వారు అనునరించిన విధానం దుస్సావానీకమైనది కాడు... (బిటిష్‌ సామ్రాజ్యంలో మరే కాలంలోనూ లేనంతగా నక్షత మందలం లాంటి తేజోవంతుల నమూవాం ఈస్టిండియా కంపెనీ కొలువులో ఉందేదని ఎద్వర్డ్‌ ధాంవ్లున్‌ రాశాడు...

“ఆంగ్లేయుల గూఢచారి వ్యవస్థ వకద్దందీగా ఉండేది. తమ (వ్రత్వర్జుల దర్భార్గలో వమి జరుగుతూంద్యో నైనిక బలమెంతో వారికి ఎవ్చుటికప్పుడు వూర్తిగా తెలిసేవి. వారి ప్రత్యర్థులేమో ఆంగ్లేయులు ఏమి చేస్తున్నారో ఏమి చేయబోతున్నారో తెలియని అజ్ఞానంలో ఉందేవారు. (బిటిష్‌ వారి వంచమాంగ దళం నిరంతరంగా వనిచేసేది. సంక్షోభ సమయాల్లో యుద్ధం మధ్యలో శ్యతువక్షం నుంచి వారివైవు ఫిరాయింవులు జరిగేవి. దాంతో వలితంలో గౌవ్చ మార్చు వచ్చేది. వాన్తవంగా పోరాటం మొదలుకాకముందే ఆంగ్రేయలు చాలావరకూ యుద్దాలు ఈ (వకారంగా గెలిచేవారు. ప్లానీలో అదే జరిగింది. నీక్ళు యుద్ధాల వరకూ అదే ఫునరావ్ఫతమైంది... ”

“బటిష్‌ వారికి భారతీయులకంటే ఉన్నతమైన రాజకీయ, సైనిక వ్యవస్థ ఉండేది. అది సునంఘటితంగా ఉందేది, చాలా సమర్ధులైన నాయకులుందేవారు. చక్ళని సమాచార సేకరణ వ్యవస్థ ఉండేది. భారతీయ (ప్రభువల్లోని అనైక్యతను, నృర్ణలను వారు తమ (నయోజనానికి పూర్తిగా వినియోగించుకున్నారు... తాత్మాలికంగా ఓటమి పాలైనా వారు చప్టున తేరుకుని శత్రువులపై లంఘించగలిగేవారు. భారతీయ శక్తులకేమో ఓటమి అంటే కోలుకోలేని ఉపషద్రవమే. ”

“ఆంగ్రేయలు ఉన్నతమైన (ప్రగతిశీల సాంఘిక వ్యవస్థకు (ప్రతినిధులు కాబట్టే... తనవారి లోటుపాట్లవల్లే -భారతదేశం విదేశీయులకు వశమైంది. ఈ రెందు వక్షాల మధ్య తేదా కొట్టొచ్చినట్టు కనివిస్తుంది. భారతీయులకు సమర్ధత ఎంత ఉన్నా వారి ఆలోచనలు చేతలు సంకుచిత వర్తులంలో సాగేవి బఖయట వమి జరుగుతున్నదో వారికి డౌలిసేది కాదు వూరిన వరిసుతులకు తగట్టు నదుచుకోవటం వారికి చేతనయ్యేది కాదు. వీరికంటో ఆంగ్లేయులకు ప్రపంచ జ్ఞానం చాలా ఎక్కువ. తమ దేశంలోన్తూ (ఫొన్సు అమెరికాల్లోనూ వచ్చిన పెనుమార్చులతో వారిలో పెద్ద కుదువు వచ్చింది... భారీయంత్రాల పారిశ్రామిక నాగరికతకు వైతాళికులు కాబట్టే ఆంగ్రేయులు ఇండియాని ఉయించిి వ్రవంచంలో అజేయ శక్తిగా నిలిచారు.”

(జిస్మవర్‌ ఆఫ్‌ ఇందియా, పేజీలు 276,277,279, 260, 281, 312] నెహ్రా పండిశుడు వెలిబుచ్చిన ఈ వెల లేని అభిప్రాయాన్ని వింటే తెల్లవాళ్లు చాలా గొప్పవాళ్ళు బహుదొడ్డ మనుషులు అన్న భావన ఎవరికైనా కలుగుతుంది. రాజకీయంగా, పైనిక పరంగా మనకంటే వారు ఉన్నతులు, మనకంటే విజ్ఞానవంచులు కాబట్టే... మనకు లేని విశాల హృదయం, ప్రపంచ జ్ఞానం వారికి సమృద్ధిగా ఉన్నాయి కాబట్టే... మనకు లేని విశాల అభ్యుదయ భావాలను, ప్రగతిశీల సామాజిక వ్యవస్థను వారు పుణికి పుచ్చుకున్నారు కాబట్టే మనదేశాన్ని వీరోచితంగా జయించి మనను ఉద్ధరించారన్న భక్తిభావం మొలకెళ్తుతుంది. ఐకమత్యంతో, దీక్షాదక్షతలతో లేజోమూర్తులుగా వెలుగొందిన సీమ దొరల సమర్థ నాయక శ్రేణి ముందు నిలవలేక... సంకుచితపు ఆలోచనలతో, అనైక్యతతో, అజ్ఞానంతో వెలావెలాపోయి వినాశనం పాలైన మన (ప్రారబ్ధాన్ని తలచుకుంటే అంతులేని అత్మన్యూనతా భావం కలుగుతుంది, ఆంగ్లేయులు అభ్యుదయ వైతాళికులుగానూ, ఆ కాలపు మన పూర్వీకులు అభివృద్ధి నిరోధకులైన అప్రయోజకులుగానూ మనో నేత్రానికి పాదడగట్టటంతో మనలను శతాబ్దాల పర్యంతం అణగదొక్కిన విదేశీయుల సంస్కృతి, విలువల పట్ల ఆరాధనాభావం మనకు తెలియకుందానే రేకెత్తుతుంది. 104 స ఇబీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్తె

చిత్రమేమిటంటే - దేశాన్ని తమ శక్తియుక్తులతో ఆక్రమించిన విదేశీయులు వారివరకూ దొడ్డమనుషులేనని మనమూ, మన ఆరాధ్య నాయకులూ ఎంతగా విశ్వసిస్తున్నా తాము పెద్ద్దునుషులమన్న (భమ ఆ విదేశీయులకే లేదు! తాము జెంటిల్మన్లు కామనీ పెద్దమనుషులెవరినీ తమలో చేరనిచ్చేది లేదని ఈ దేశంలో అడుగుపెట్టటానికి ముందే వారు విస్పష్టంగా చెప్పుకున్నారు.

తెల్లవాళ్లు హిందూ దేశాన్ని శతాబ్దాల పర్యంతం దోచుకున్న కథ దోపిడితోనే మొదలైంది. పోర్చుగల్‌ నుంచి హిందున్థాన్‌కు సము(ద్ర మార్గాన్ని వాస్కోడిగామా కనిపెట్టిన దరిమిలా పోర్చుగీసువారు క్రీ.శ. 1500 లోనే కాలికట్‌లో గిడ్దంగిని స్థాపించి వ్యాపారం చేస్తూ బోలెడు లాభాలు ఆర్జించసాగారు. అది చూసి బ్రిటిష్‌వారికి కన్నుకట్టింది. ఆ దారి ఏదో తామూ కనుక్కొని, లాభపడాలని అర్థ శతాబ్దానికి పైగా తంటాలు పడినా వారికి ఆనుపానులు చిక్కలేదు. చివరికి 1578లో ఇండియా నుంచి లిస్పన్‌కు తిరిగి వెళుతున్న పోర్చుగీసు ఓడను సర్‌ఫ్రాన్సిన్‌ (దేక్‌ అనే ఇంగ్లీషు దొరగారు పట్టుకుని దోచుకున్నాడు. దోచుకున్న వస్తువులలో అతడికో పటం దొరికింది. కేఫ్‌ ఆఫ్‌ గుడ్‌ హోప్‌ నుంచి ఇండియాకు పోవటానికి రూటుమాపు అందులో ఉంది. రహస్యం బయటపడింది.

ఆ పళాన - అదృష్టాన్ని వెతుక్కుంటూ, దేశాలు తిరుగుతూ, సముద్రపు దొంగతనాలు చేస్తూ సాహసకృత్యాలతో పొట్టపోసుకుంటూ గడిపే కొంతమంది ఆంగ్లేయులు పోగై తూర్పు దేశాలతో వర్తకానికి ఒక కంపెనీ పెట్టుకున్నారు. ఆ విధంగా వ్యాపారం చేసుకోవటానికి ఎలిజబెత్‌ రాణిగారి నుంచి క్రీ.శ. 1600లో అనుమతి పట్టాకూడా తీసుకున్నారు.

ఆ దేశ దిమ్మరుల, సాహసికుల సంఘమే “ఈస్టిండియా కంపెనీ తాము ఎలాంటి వారైనదీ, ఎలాంటి పనులు చేయబోతున్నదీ 'కుంఫిణీ” వారికి మొదటి నుంచీ బాగా తెలుసు. ఇండియాకు బయలుదేరిన మొట్టమొదటి సముద్రయాత్రలో ప్రభువులకు అభిమానపాక్రుడైన ఒకానొక పెద్దమనిషిని కూడా తీసుకుపొమ్మని నాటి బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం కోరగా కంపెనీ డైరెక్టర్లు అర్జంటుగా సమావేశమై -

16501764 “10610 అంగం10” ఖు” తఅలీలు2జ0 మ 01406 0£ ౦120౯

296 10రులోంరే" "9126 66” 91816 06 210964 10 90% 16 25

అయ3 ఇగలి 260 0% [అ 0% యై౭1ట్సు 166 16 58001400 0 ₹6

ఈగ010)00600 01 క్రలుగలరుం 3కి 41ఓలు 10164 900 0 శం కయల21116, రం 60౧/6 2 86206 ౧000ల 01 26ళలురులు 10 ఇమ

త శల? ౧౦౧06005".

పెద్దమనిష్‌ ఎవరినీ ఏ బాధ్వతకూ వినియోగించరాదనీ... మూ రకం మనుషులతోనే మమ్ముల్ని వనిచేనుకోనిన్వంది; లేకపోతో జంటిల్భౌన్నను నియమించినందుకు అనుమానం వబ్చి చాలామంది సావానికులు తమ పెట్టుబటి డబ్బును తీసుకుని లేచిపోగలరు అని (ప్రభువులకు మనవి చేయాలనీ తీర్మానించారు. [4274న (౭ [07 0/2 కా 02 60౮౮౮ 104 4౯ 420]

ఈ అభ్యంతరానికీ కారణం ఉంది. పెద్ద మనుషులుంటే తమ ఆటలు, ఆగడాలు సాగవని దిమ్మరీడుల సంఘానికి భయం. ౭0౭ 2౯4౭ ర౮౯హాం౫ 200027 2 24/2 (గ్రంధంలో గశష్యం? 3.9. 8284 అన్నట్టు “ఈస్టిండియా కంపెనీవారు (ప్రొచ్చఖందాల్లో ఎం,వి.ఆర్‌.శాస్త్రి మేము పిద్ధమనుషులం కాను శ 10

కైస్తవేతర జాతుల యెడ కావించిన అత్యాచారాలకు అకృత్యాలకు మూల కారణమేమిటో ఈ కంపెనీలో చేరిన మెంబర్ల పుట్టుపూర్వోత్తరాలను బట్టే బోధపడగలదు. కంపెనీ మొదలు పెట్టింది మొదలుకుని ఆఖరు రోజువరకూ ఇందులో చేరుతూ వచ్చినవారు అల్బబుద్భులైన సాహసికులు తప్ప పెద్దమనిషి అని చెప్పదగ్గవాడు ఒక్కడూ లేదు. సాహసికులు ఎలాంటి నీతినీ నియమాన్నీ పాటించరు”.

ఇక్కడ కొంతమందికి సందేహం కలగవచ్చు. ఈస్టిండియా కంపెనీ ఏర్పాటయ్యాక రెండు శతాబ్దాల తరవాత గానీ భాతరదేశం దానికి పూర్తిగా వశమవలేదు కదా? తొలి నాళ్లలో దేశదిమ్మరులూ సాహసికులూ మాత్రమే ఆ కంపెనీలో ఉన్నా... పెద్ద మనుషులు తమకు పనికిరారని మొదట్లో మొరాయించినా... కాలక్రమంలో కంపెనీ పెద్దమనిషి లక్షణాలను సంతరించుకుని ఉండవచ్చు కదా? నెహ్రూ పండితుడు, ఇతరులు అన్నట్టు ప్రతిభ సామర్థ్యం, అభ్యుదయ లక్షణాలతోనే ఆంగ్లేయులు దేశాన్ని కడకు జయించి ఉండవచ్చు కదా?

సందేహం సబబే! కాని - అలాంటి అనుమానం ఆంగ్షేయులకే లేదు! తెలివి తేటలతోనో, శౌర్య పరాక్రమాలతోనో, బుజుమార్గంలో తాము ఇండియాను గెలుచుకున్నామన్న (భ్రమ 'బిటిష్‌ మేధావులకే లేదు. భారతీయులు చేతకాని తనం వల్లే, అజ్ఞానంవల్తే పోరాట పటిమ లేనందువల్లే తమ చేతిలో ఓడిపోయారని వారు ఏనాడూ అనుకోలేదు. వ్యాపారంకోసమో, కొల్లగొట్టే ఉద్దేశంతోనో ఇండియాకు వచ్చింది ఆంగ్లేయులు మాత్రమే కాదు. వారికంటే ముందే పోర్చుగీసువారు దేశంలో పీరం పెట్టారు. (ఫ్రెంచి వారు, డచ్చివారు, డెన్మార్ఫ్‌వారూ రంగంలో ఉన్నారు. ఇంగ్లీషు వారికున్నపాటి 'ప్రపంచ జ్ఞానం), “అభ్యుదయ దృక్పథం), రాజకీయ, సైనిక బెన్నత్యం', 'కార్యసామర్థ్యం' వారికీ (బహుశా కొంచెం ఎక్కువ పాళ్లలోనే) ఉన్నాయి. (ఫెంచి వారైతే ఇండియాను జయించటానికి ఆంగ్రేయులకంటే చాలా ముందే బృహత్‌ పధకం వేశారు. రాజనీతిజ్ఞతలో, 'సైనిక పరాక్రమంలో, వ్యవహార దక్షతలో బ్రిటిష్‌ క్షయివ్‌ను తలదన్నిన దూప్లే అంతటి మహారథుడే (ఫెంచి తండ్రాన్ని నడిపించాడు. అయినా

• అటు వంటి ప్రత్యర్థుల ప్రతాపమంతా నిష్ఫలమై, మిగతా విదేశీశక్తులన్నీ కాకావికలై అంతిమంగా బ్రిటిష్‌ వారిదే పై చేయి ఎలా అయింది? కన్యాకుమారి నుంచి హిమాలయాల వరకూ అఖండ భారత భూమండలం సునాయాసంగా, అయాచితంగా, ఆంగ్లేయుల హస్తోతమైందంటే... వేల సంవత్సరాల భారత చరిత్రలో వరసగా సాగిన విదేశీ దండయాత్రలు వేటిలాగూ కాక _ కత్తి ఎత్తకుందానే, భీకర యుద్ధమే సాగించకుండానే చాపకింద నీరులా వ్యాపించి, విశాల సామ్రాజ్యాన్ని తెల్లవారు కబళించగలిగారంటే... ప్రపంచ చరిత్రలోనే అరుదైన ఈ విజయానికి ఆంగ్లేయులు అనుసరించిన వంధా ఎలాంటిది? ఎంత న్యాయబద్ధమైనది? శ్వేతజాతికి ఎటువంటి గర్వకారణమైనది?

ఈ సంగతులను చరిత్రపత్రాలను ముందేసుకుని ఇప్పుడు మనం పరిశోధించవలసిన పనిలేదు. ఇండియాలో ఇంగ్లీషువారిది ఎటువంటి విజయమో, సభ్యత, సంస్కారం, మానవత్వం గలవారు దాని గురించి ఏమనుకోవాలో-19వ శతాబ్దంలో, ఈస్టిండియా కంపెనీ ఈ దేశాన్ని పరిపాలిస్తున్న కాలంలోనే పలువురు ఆంగ్లేయ మేధావులు కుండ బద్దలు కొట్టినట్టు చెప్పారు. మచ్చుకు కొన్ని :

1056 సా ఇటీ చరిత్ర ఎం,వి,ఆర్‌.శాస్త్రి

"ఇండియాను జయించటానికి చేసిన వ్రతి పోరాటంలోనూ మనం మన సొంత శ్తక్తి సామర్భాల వట్ల గాక భారత (వజల న్వభావంలో గల దౌర్భల్యంవల్లనే గెలిచాము... భారత జనాధాలో కనీసం ఇరవైలో ఒక భాగం ప్రజలు మన అంతటి కుశ్రు బుద్ధిగలవార్రై మనంతటి మెళకువ చూపితే చాలు. మనం ఎంతవేగంగా పెకి వచ్చామో అంత వేగంగా వెనక్కిసోతాం. మనం ఇక్కడ కాలు పెట్టినప్పుడు ఉన్నంతటి అనామక స్థితికి మళ్లీ దవుడు తీస్తాం” అని 18921 మే “తం18010 3౦౪౧121" లో 01౧41045 అనే పేరుతో ఒక బ్రిటిష్‌ అధికారి రాశాడు.

*)91106 10౯ 1612” (ఇండియాకు న్యాయం) అనే బహిరంగ లేఖలో బ్రిటిష్‌ మేధావి దాక్టర్‌ రాంగ్రేవ్‌ ఇలా అన్నాడు.

0100101653 10 116 9251 [276 0060ల *ఇగళం౪1 18 అ౦4563...

10% కట06ల66 25 ౪6 216 09 50 గ|౦ర8ై1005 ఢ152006 కంగు 90%,

౪6 126 10 0164 8౧16865 10 2౪ల౫26 ౪౦0 ఏల 20 00154 0

4408ల 10 2006604] గంగ [లగ 886 06100864 10 006 502006, 7/6

10 200116... ఇం 61035566 16 5625 10 12606 ౪46 లగ 7/6 ౪68

104 2064 [0504201 16061౪66 6 పలు ౪6 ఇల౭ బ్రంయగలకే 10

04114 2010గ63 ఇం01 లా ౦023ట్వు 00% 2125 00 %ల ₹6 మలురే ల

ఇంకు 206 1508201506 - జం శలుంా010 76 0080686166 ల ౪6

0016461664 11)౪51 29 116 52012643 ౦0604166 14లపం౦ 206 టు...

ఇమ శం 52010 0610160” 206 2100056 016 5806 యు జు”

[002040 కహాంగి ఉగాశలా 503000 22100100 ౮-4)

(ఇండియాను మనం జయించటానికి ఏ సాకూ చెప్పటానికి వీల్లేదు. ఏమంటే . మనకు ఇండియా (ఆరువేల మైళ్ల) దూరంలో ఉంది. ఆ దేశానికీ మనకూ పొత వైరాలు వవీ లేవు. ఆ దేశంవల్ల మనకేదో అపాయం వస్తుందన్న శంకకూ అస్వారం లేదు. భూగోళంలో అది ఒక వైవున ఉన్నది. మనం ఇంకోవైపన ఉన్నాము. వ్యాపారం చేయటానికి మనం సముద్రాలు దాటి అక్కడికి వెళ్లాం. ఇండియా మనల్ని ఆదరించి, ఆతిథ్యమిచ్చింది. అయ్యో, పాపం! ఆ దేశపు గుట్టు మనకు జెలినింది. ఇండియా దుర్చలమైనదని, అనంభటితంగా ఉన్నదని మనం కనిపెట్టాం కాబట్టి దాన్ని జయించాం, స్పెయిన్‌ దేశస్థులు మెక్సికో పెరూలను ఎంత టోవాంతో ఎంత అమానుషంగా జయించారో అంతే (ోవాంతో, అంతే అమానువంగా మనమూ ఇండియాను జయించాం,! ఇక 246 క్రిత 2 04027 - రృదంగ? ౯ రజతం! శ4ట4టోాలంగ - (గ్రంథంలో

సుప్రసిద్ధ చరిత్రకారుడు విలియం పోవిట్‌ ఏమన్నాడో ఆలకించండి :

6 కుండం 9 ఇమం 16 2256101642 0090జ్రూ 085 0556556గే 15లలం[ మరేంక(29, 15 116 1091 101008 26 0002 2 02% 00591007 06 601061౦6... అలా 1146 728 006 95100 [010 సెక 2ం0127011120... ౧06 0016, ౧౫6, 123800” జరీ ౪ఇ964లుటుం9ై టు

ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రి మేము పిద్రమనుషులం కాముశ 107

జంటలు 113 116 95090 09 ౪1101 ఏం బ్రం+లయిులు! ౦౯16 ఉక అ 3121109 0 మేరయే2 25 0ంలు ౧650864 కంగు శం 2565 ౦ శల! *690601076 వుంట.

(ఈస్టిండియా కంవెనీవారు పొందూస్టాన్‌ను వళవరచుకున్న తీరుకంటే అత్వంత హేయమైనది; క్రైస్తవ ధర్బానికి పూర్తిగా విరుద్ధమైనది మరొకటిలేదు... మాకియవెల్లి కుతంత్రాలను మించిన కుత్సితంతో... అంతకంటే (క్రూరంగా దురవాంకార భరితంగ్నా నిరయగా తడిగుడ్డతో గొంతు కోసిన చందంగా భరతఖండంలోని నానా ప్రాంతాల రాజులను కూల్చి వారి వారి రాజ్వాలను కంపెనీ చేజిక్షించు కున్నది. పచ్చిమోసాలతో, నమ్మకద్రోహాలతో అధర్మంగా, అన్యాయంగా, అమానుషంగా

భారతదేశంలో ఆంగ్లరాజ్యన్థాపన జరిగింది. ఆంగ్లేయమేధావులు, చరిత్రకారులు ఆ కాలంలోనే నిష్కర్షగా చెప్పినా... దారుణ దుర్దయానికి లోనైన మనం మాత్రం తెల్లదొరలే మనను చీకటి కూపం నుంచి ఉద్ధరించి, విద్యాబుద్ధులు, నాగరికత నేర్పిన పుణ్యాత్ములని నేటికీ అనుకుంటున్నామంటే - మన బానిస మనస్తత్వాన్ని ఏమనాలి?! 108 స ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌,శొస్త్రి

కుంఫినీయల కుతంత్రం

బెబితే చిత్రంగా ఉందొచ్చు కాని - ఇది నిజం.

ఈస్టీందియా కంపెనీ వాది ఆదేశాలను కింది అధికారులు తు.చ తప్పకో నిజాయతీగా పాటించి ఉంటే భారతదేశం (బిటిష్‌ వారి పాలబది ఉందేదే కాదు. రవి అస్తమించని భిటొష్‌ మవో సామయాజ్యానికి అంకురార్స్చణ జరిగేదే కాదు.

కంపెనీ పాలక మండలి ఏది వద్దన్నదో ఇండియాలోని కుంపిజీ అధికారులు అదే చేశారు. పైవారు ఎలా మెలగమంటే కిందివారు సరిగ్గా దానికి-వ్యతిరేకంగా నడిచారు. ఏఏ తప్పుడు పనులు చేయవద్దని యజమానులు చెప్పారో అవే తప్పుడు పనులను ఉద్యోగులు చేశారు. అంతులేని ధనదావాంతో అడ్డమైన అవినీతికి పాల్పడి, నీచ స్వార్థ్ధంకోసం అఘాయిత్యాలను, నమ్మక ద్రోహాలను, పచ్చిమోసాలను పాప భీతి లేకుందా సాగించారు. నయవంచనల, నమ్మకద్రోహాల, అమానుష దుష్కుత్యాల మెట్లతోనే మహాసామ్రాజ్యానికి నిచ్చెన వేశారు. ఈ నీచత్వాన్ని కప్పిపుచ్చుకోవటంకోసం తాము నిరపరాధులైనట్టూ, దేశీయ ప్రభువులు నిష్కారణంగా తమపైకి కత్తి ఎత్తి వెంటపడినట్టూ, విధిలేని పరిస్థితుల్లోనే తొము ఫలానా ఫలానా తీవ్ర చర్యలకు పాల్చడవలసి వచ్చినట్టూ కంపెనీ యజమానులకు పచ్చి అబద్ధాల సంజాయిషీలిచ్చుకున్నారు.

ఈ అడ్డగోలు అబద్దాలనే (బ్రిటిష్‌ చరిత్ర కారులు చాలా మంది అక్షర సత్యాలుగా బెదల దాల్చారు. వాస్తవంగా జరిగిందేమిటో వారికి తెలియక కాదు. కంపెనీ అధికారుల పాపాలకు, (ద్రోహాలకు కట్టెదుట కనిపించే సాక్ష్యాధారాలు వారి దృష్టికి ఆనకా కాదు. ఆయా చరిత్రకారులు కలాలు పట్టేనాటికి భారతదేశంలో టిటిష్‌ సామ్రాజ్య నిర్మాణం నడి మధ్యలో ఉండటమో, అప్పుడప్పుడే పూర్తికావస్తూ ఇంటా బయటా అనేక ఆక్షేపణలను ఎదుర్కొంటూండటమో, లేక జాతీయోద్యమం ధాటికి ఆంగ్ల మహాసామ్రాజ్యం పునాదులు కదులుతూండటమో జరిగింది. చిక్కులు చక్కబడని అలాంటి ప్రతికూల పరిస్థితుల్లో గతాన్ని

తరచి, మూలాల్లోకి వెళ్లి తమ సామ్రాజ్యపు పాపిష్టి పుట్టుకను బయటవేయటం తమకు పాడికాదన్న తలంపుతో దేశభక్తిగల తెల్లదొరలు గమ్మునుండి పోయారు. ఇలా తెలిసి కాందరు, తెలియక కొందరు పాశ్చాత్య గ్రంథకర్తలు అసత్యాలను, అర్ధ సత్యాలను ప్రచారంలో పెట్టటంతో ఆంగ్ల మానసపుత్రులైన మన దేశవాళీ మహామేధావులు వాటినే తిరుగులేని చారిత్రక సత్యాలుగా కిమ్మనక నమ్మేశారు. తొలినాళ్ళలో ఈస్టిండియా కంపెనీ అధికారుల లంచగొండితనం గురించి, వారి మవాోపాపాల గురించి ఆ కాలంలోనే ఇంగ్లండులో పెద్ద కలకలం రేగింది. రాబర్ట్‌ క్షయివ్‌ను, వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌ను బోనులో పెట్టి అభిశంసించటానికి బిటిష్‌ పార్లమెంటరీ, మేధావి వర్గాల్లో గట్టి ప్రయత్నాలే జరిగాయి. కానిపనులు ఎన్ని చేసినా మహా సా(మ్రాజ్మాన్ని నిర్మించి జాతికి మహోపకారం' చేశారు కనుక వారి చేతల లోతులకు వెళ్లకపోవటం మంచిదని 'బైటిష్‌ పార్లమెంటు వారు లౌక్యంగా నిర్ణయించటం వేరే సంగతి. సుమారు 200 ఏళ్ల కింద (1806లో) జేక్స్‌ మిల్‌ రాసిన 244 మనంగ? ఓక 74/4 నేటికీ బ్రిటిష్‌ కాలానికి సంబంధించిన ఒక ప్రామాణిక చరిత్ర (గ్రంధం. ఆక్స్‌ఫర్డ్‌ కేంబ్రిడ్జి యూనివర్సిటీలు వెలువరించిన “భారత చరిత్ర సంపుటాలే నేటికీ మన చరిత్ర బోధకులకు, సోకాల్డ్‌ పరిశోధకులకు అవశ్య పరనీయాలు. “ఆక్స్‌ఫర్డ్‌ వొస్తరీ అఫ్‌ ఇందియాలో 'టైటిష్‌ కాలపు సంపుటిని రాసినవాడు విన్సెంట్‌ స్మిత్‌, క్షయివ్‌ మహావీరుడు, చాలా గొప్పవాడు కాబట్టి అతడి పనులను మరీ లోతుగా తరచకుండా ఉండటమే మేలన్నదే ఆయన భావన! 'కేంట్రిడ్డి సొస్టరీ ఆఫ్‌ ఇండియా'లో డాడ్వెల్‌ రాసింది తప్పుల తడక. అతడయినా, శ్వేత జాతి పక్షపాతులైన ఇతర చరిత్రకారులైనా సమాచారానికి ముఖ్యంగా ఆధారపడ్డది క్లయివ్‌కు సమకాలికుడు, మిత్రుడు అయిన గ౮52* 0౧౫౭ రాసిన [గ్రంథం మీద! అతడూ పత్తిత్తు కాదు. క్లయివ్‌లాగే, మిగతా వారిలాగే తప్పుడు పనులు చేసి అందినకాడికి దండుకున్నవాదే. కర్నాటక నవాబు నుంచి పెద్దమొత్తాలను గుంజినట్టు' 1761లో ఈస్టిండియా ఆఫ్‌ కంపెనీ డైరెక్టర్ల కోర్టు చేత మాటపద్డవాడే. ఇక అంతటి నీతిమంతుడు, ఘోరమైన తప్పులను ఒప్పులుగా చిత్రిస్తూ తిమ్మని ఐమ్మీ చేసిన పుస్తకంలో ఉన్నవన్నీ అబద్దాలు; లేదా అసంబద్దాలు. (బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్య స్థాపనకు సంబంధించి నేటివరకూ వచ్చిన అనేకానేక దేశీయ విదేశీయ చరిత్ర గ్రంధాలు దాదాపుగా అన్నీ ఈ అబద్ధాల సాక్ష్యాలవల్ల ప్రభావితమయినవే. 'విష్ణమాయ'ను తలదన్నిన ఈ 'ఆంగ్రమాయ'కు సిరాజుద్దాలా నవాబు (భ్రష్టుపట్టిన తీరు మచ్చుతునక, ప్రత్యేకంగా అతడి గురించే ఎందుకు మాట్లాడుతున్నామంటే - ఇండియాను చడీచప్పుడు లేకుండా తెల్లవాడు కబళించటం బెంగాల్‌లో సిరాజుద్దాలా పతనంతోనే ప్రారంభమైంది కనుక, ఈనాటివరకూ చరిత్ర గ్రంధాలుగా చలామణీ అవుతున్న వాటిని చదివితే ఎవరికైనా కలిగే అభిప్రాయం ఏమిటంటే - సిరాజుద్దౌలా ఆకతాయి; అవివేక్సి దుష్టుడు; భ్రష్టుడు! నిండు గర్భిణుల పొట్టలు చీల్చి... నిండా జనం ఉన్న పడవలను బలవంతంగా గంగలో ముంచి పైశాచికానందం అనుభవించే వాడు. (అని హెనీడాడ్వెల్‌ అన్నాడు) అతడికి ఉన్న కాస్త మతికూడా చెడ తాగుడువల్ల మొద్దుబారి పోయింది (అని రాబర్ట్‌ ఓర్మి దొరగారు చెప్పారు). అతడి కాత అలీ వర్టీఖాన్‌ బెంగాల్‌ సుబేదారుగా ఉన్నంతకాలమూ ఏ సమస్యాలేదు. 110 సొ ఇదీ చరిత్ర ఎ౨ం.వి,ఆర్‌.శాస్త్రి

మొగల్‌ పాదుషా ఆంగేయులకిచ్చిన ప్రత్యేక హక్కులను గౌరవించి, కలకత్తా, కాసింబజార్‌ తదితర స్థావరాల్లో వారి మానాన వారిని బతకనిచ్చిన పెద్దమనిషి ఆయన. కౌడుకులు లేని కారణంగా, ఆయన మరణానంతరం మనవడు వారసుడైనప్పటి నుంచీ గొడవ మొదలైంది. చపలచిత్తుదైన సిరాజుద్దాలా ఆంగ్లేయుల మీద అకారణంగా ద్వేషం పెంచుకున్నాడు. తమకు శత్రువులైన “ఘ్రెంచి వారి దాడి నుంచి ఆత్మరక్షణ చేసుకునేందుకు వారు తమ స్థావరాలను కాస్త కట్టుదిట్టం చేసుకుంటే నవాబుకు కళ్లుకుట్టింది. తక్షణం వాటిని కూల్చేస్తారా చస్తారా అని పంతం పట్టి, చెప్పేది వినిపించుకోకుండా దండెత్తి వెళ్ళి కాసింబజారు గిడ్డంగిపై దుర్మార్గంగా పడి దోచుకున్నాడు. అంతటితో ఆగక ఆంగ్రేయుల జాగీరు అయిన కలకత్తా పై కత్తి ఎత్తి కోటను కొల్లగొట్టాడు. పట్టుమని పది మంది కూడా పట్టని చీకటి కొట్లో 146 మంది బ్రిటిష్‌ బందీలను కుక్కి తెల్లవారేకల్లా 1238 మందిని ఊపిరాడక దుర్మరణం పాలయ్యేట్టు చేశాడు. ఈ దురంతాలు తెలిసి మద్రాసు నుంచి నౌకలో రివ్వున వచ్చిన క్లయిన్‌ పరాక్రమానికి తాళలేక తోక ముడిచి, వారు కోరిన షరతులకల్లా సమ్మతించి సంధి కుదుర్చుకున్నాడు. మీరు నాకు పరమ మిత్రులు; మీ శత్రువులు నాకూ శత్రువులు అని ఇచ్చిన మాట తప్పి ఆంగ్లేయులను దెబ్బతీసేందుకు వారి శత్రువులైన ఫెంచి వారితో లాలూచీ పడ్డాడు. అతడి నేరాలను; ఘోరాలను భరించలేక ఓరిమి నశించి సన్నిపొతులూ, సేనాపతులే ఎదురు తిరిగారు. బ్రిటిష్‌ వారితో మూర్ధంగా తలపడి, ప్లాసీ యుద్ధంలో చిత్తుగా ఓడి సిరాజుద్దాలా పరారయ్యాడు. అతడిపై తిరగబడిన మీర్జాఫర్‌ నవాబయ్యాడు. మారువేషంలో తిరుగుతుంటే తరవాతెప్పుడో సిరాజుగ్దాలా పట్టుబడి శత్రువులు చేతిలో హతమయ్యాడు. క్లుప్తంగా ఇదీ - ఆంగ్ల చరిత్రకారుల కథనం. వివరాలతో విభేదించి, మొత్తం మీద ఆంగ్లేయులదే తప్పని తేచ్చి, సిరాజ్‌ను సమర్థించిన ఆధునిక చరిత్రకారుల్లో కూడా చాలా మంది - ఆ నవాబు అనవసరంగా ఆవేశపడి, ఆంగ్లేయ స్థావరాలపై దూకుడుగా దండెత్తి వినాశనం కొని తెచ్చుకొన్నాడని అభిప్రాయపడ్డారు. గోబెల్స్‌ తాతలకు ముత్తాతలైన తెల్లదొరలు అల్లిన కల్ల చరిత్రల మహిమ అది. ఇది నిరాధార నిందా ప్రచారమని నిరూపించడానికి సాక్ష్యాలకోసం నవాబు పక్షంవారి వాదనలనో, మహమ్మదీయ చరిత్రకారుల రాతలనో, సమకాలిక భారతీయ వర్గాల ఆక్షేపణలనో తరచి చూడవలసిన పనిలేదు. ఆ కాలంలో బ్రిటిష్‌ వారి మధ్య నడిచిన ఉత్తర'ప్రత్యుత్తరాలను, ఈస్టిండియా కంపెనీ రికార్డులను పరిశీలించినా అసలు గుట్ట బట్టబయలవుతుంది. ఉదాహరణకు - నవాబు ఆగ్రహానికి గురి అయిన నిర్మాణాలను ఆంగ్లేయులు ఎందుకు చేపట్టాల్సి వచ్చిందన్న సంగతే తీసుకుందాం. క్లయివ్‌ నేస్తుడైన రాబర్ట్‌ ఒర్మి చెప్పింది: 10106 0082101018 02త4ం61 1756 16466 026 0661 6061764 షం ంరమురు 00000002 116 2651646100)” 24 టు ఇంటు డుం6 ౪/25 11ల1016 204 006అ%09 లు €0 216 కలలియిలు! 8 2 51206 0£ 460006; 060 10 శం 1015 ౪/25 హంరైం551016 ఇ44001 00114038 ళం 105% జలగ ...₹66 50163 అంం10)'66 09 16 12000 11 641యగ... ₹0003ల166 6026 116 608115 ౪/66 035)” 1 ౯215108 5౪003 క్‌ ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రి కుంఫిణీయుల కుతంత్రం శ 111

౧౭60115. 006 21/20 ₹1056 60౪/204106 629319 166 11112 €0 0611676 ఇమ్వుగం2 కు2€21షయిండ 119 210, 27/6 అ౪౯౦ 06641660 1106 ౯90%. (4 తనోంగు ౧౮౭ 0004257 200౮264000 ౧౮4౭ల తాంగసాగ గెం00గ బా శాడంయంగ... కెంపింగ 01016, 10/4 2 ౧. ౮4] (ఫ్రొన్సుతో యుద్ధం అనివార్యం కనుక మీ స్టావరాలకి తగు రక్షణ కల్పించమని 1756 ఏప్రిల్‌లో (పెనిదొన్సీ వారికి ఇంగ్రందు నుంచి ఉత్తర్వులు అందాయి. కోటను మళ్ళీ కొత్తగా కడితే తవు ఇది అయ్యేవని కాదు... ఇంగ్రీమ వారు కోటను వటిన్టీకరించడంలో నిమగ్నమయ్యారని కలకత్తాలో నవాబు నియోగించిన గూఢచారులు అతదికి తలియవపరచారు. తనను భయ పెట్టేది దేన్నయినా విశ్వనించే ఆ పిరికివంద వారుచెప్పిందంతా నిజమని నమ్మాడు. దీని సారాంశం- 1 ఏప్రిల్‌ 1756 వరకూ కోటలు దిట్టపరచుకోవాలన్న ఆలోచనే ఆంగ్లేయులకు రాలేదు. 2. అప్పుడు నిర్మాణాలను సాగించిందైనా (ఫెంచి వారి దాడినుంచి కాచుకోవటానికి మాత్రమే, 3. పిరికి నవాబు బెదిరిపోవలసింది ఇందులో ఏమీ లేదు. ఓ ఆంగ్లేయులు తమ కోటలో తాము ఏమి చేసుకుంటారనేది వారి ఇష్టం. నవాబుకు అనవసరం. అంతేకదా?

నిజానికి - కోటలు పటిష్టపరచుకోవాలన్న ఆలోచన అంతకు రెండేళ్ల కిందటే ఆంగ్లేయులకు కలిగింది. అదీ ఫ్రాన్సు నుంచి ప్రమాదం వల్ల కాదు. దేశ ప్రజల్లో ఆంగ్లేయుల పట్ల పెరుగుతున్న న్యతిరేకళ కారణంగా! కంపెనీ చీఫ్‌ ఇంజనీరు చెప్పిన ప్రకారం ఫలానా కట్టడాలను కట్టుకోండి. కాని దానికి ముందు నవాబు అనుమతిని తప్పక తీసుకోండి - అని లండన్‌ అధికారులు ఇక్కడివారికి విస్పష్టంగా చెప్పారు. ఆ సంగతి 1754 నవంబరు 29న కోర్ట్‌ ఆఫ్‌ డైరెక్టర్లు పంపిన ఈ కింది ఆదేశాన్ని చూస్తే తెలుస్తుంది.

"1/6 0096౧76 00110861 50064 1214 2 0౫౦6౦౬ 10: 56001108 01 వలోటయిలుం కంర జు త2లేం సంగ 116 ౮0౪009 [₹010౦ట్‌... 00 101 0ల్య 0జి జు/ ౧౯08653 స ఖం ₹ంగెం ౪001 ౪0 1276 ౪041 ఏయ[రులుటి 162/6 జరీ 60[లగ౫౦౧౦౦౬... ళల జాం 062810 ఇగటం01 6 8ఈగం9 0009614 0116 6౦టుల” ౮౦౪ణంుగులుట ౪/6 24” అదా పైంి6 తలము 0%%006) 206 అకులు 06 అురుూల్వ/ అలాంజు164 షం మయం లు 01 6 జ ళం సలం” 101 16276 10 10100666... ..."

[2460240404 60076 0/౦౧ 72౯4౧7౩ 2౫ తొంశ్ర్రిం మి 118020, " రగ 2 ల. 20]

(దేశీయ శక్తుల దాదుల నుంచి మన స్థావరాన్ని రక్షించుకోవటానికి కల్నల్‌ స్కాట్‌ పథకం రూపొందించిన సంగతి (గ్రపాంచాము... అక్కడి పాలకుడి అనుమతి, ఆమోదం పొందేంతవరకూ ఏ పనులను మొదలు పెట్టటం కాని కొనసాగించటం కానీ చేయవద్దు. ... దేశీయ (న్రభుత్వ వూర్వామోదం లేకుండా వాటిని మొదలెడితే మనం పెద్ధ మొత్తాలు ఖర్చు పెట్టాక వాటిని పూర్తి చేయకుందా మనల్ని అద్దుకోవచ్చు.

ముందుకు వెళ్ళటానికి వారి దయ మీద మనం ఆధారవదాల్సి రావొచ్చు. 112 సా ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి,ఆర్‌.శాస్త్రీ

నవాబుకు చెప్పి, ముందుగా అనుమతి తీసుకొని కాని అడుగు ముందుకు వేయవద్దని కంపెనీ పాలకవర్గం నిక్కచ్చిగా చెప్పినా, (ెసిడెన్సీ దొరలు ఆ ఆదేశాన్ని అతిక్రమించి కట్టడాలు సాగించారు. తన రాజ్యంలో తనను అడగకుండా విదేశీ వ్యాపారులు కోటలు కట్టి, కందకాలు తవ్వి, యుద్ధ నన్నద్ధం అవుతుంటే ప్రపంచంలో ఏ రాజూ చూస్తూ ఊరుకోడు. అదే బెంగాల్‌లోని చం(ద్రనగర్‌ స్థావరంలో (థెంచివారు కొంతకాలం కింద ఇలాగే కోటలను పటిష్టపరచుకోబోతే నవాబు బలవంతంగా అపించాడు. ఆ సంగతి ఆంగ్లేయులకూ తెలుసు, అయినా - నవాబు అధికారాన్ని, వర్తకులుగా తమ తాహతును వారు గుర్తించలేదు. అక్కడికీ కొత్త నవాబు సిరాజుద్దాలా తొందరపడకుండా సాధ్యమైనంత నిగ్రహం చూపాడు. “వ్యాపారం చేసుకునే మీకు కోటలు, రక్షణలు ఎందుకు? అనుమతి లేకుండా కట్టిన వాటిని తొలగించి, తవ్విన కందకాలు పూడ్చండి” అని అతడు సౌమ్యంగా కబురు పంపాడు. తెల్లదొరలు ఏమి చేశారు? “మీ ముసల్మాన్ల తలకాయలతో నింపి కందకాలు పూద్చేస్తాములే” అని ఒళ్లుమండే జవాబు పంపారు.

అలాగే - సర్మారీ సొమ్ము కాజేసి, నవాబు లెక్క అడిగితే అరకోటి రూపాయల దొంగసొమ్ముతో పరారైన ఒకానొక ఉన్నత రాజోద్యోగి కుమారుడు కృష్ణదాస్‌ అనే వాడి దగ్గర భారీగా లంచం పట్టి బ్రిటిష్‌ వాళ్లు తమ న్థావరంలో ఆశ్రయమిచ్చారు. వాడిని తక్షణం తమకు అప్పగించవలసిందని ఆదేశిస్తూ నవాబు దూతను పంపితే గవర్నర్‌ (డేక్‌ గారు ఆ సందేశాన్ని చింపి దూత మొవిన కొట్టి దారుణంగా అవమానించి పంపాడు.

సుంకం లేకుండా విదేశీ వ్యాపారం చేసుకునేందుకు మొగల్‌ పాదుషా ఇచ్చిన షరతులతో కూడిన రాయితీని ఇంగ్లీషువారు విశ్చంఖలంగా దుర్వినియోగం చేస్తున్నందుకు వారిపై నవాబు అసలే భగభగలాడుతున్నాడు. 'కంపెనీ' పరంగా చేసే వ్యాపారానికి, అదీ విదేశీ ఎగుమతి దిగుమతులకు సంబంధించే ఇవ్వబడిన ఆ వెసులుబాటును తెల్లదొరలు ఎడా పెడా వాడేసుకుని కంపెనీ ఉద్యోగులు చేసుకునే సొంత వర్తకాలకూ, దేశంలోపల దేశస్థులతో జరిపే కయవిక్రయాలకూ పన్ను మినహాయింపు పజ్రాలను పప్పుజెల్లాల్లా అమ్మేసుకోసాగారు. దీనివల్ల సర్కారు ఖజానాకు న్యాయంగా రావాల్సిన ఆదాయానికి అరకోటి రూపాయల గండిపడినట్టు నిరూపించడానికి నవాబు దగ్గర కావలసినన్ని సాక్ష్యాధారాలు పోగయ్యాయి. ఈ తప్పుడు పనులు మానెయ్యమని, ఎగ్గొట్టిన పన్నుకు పరిహారం చెల్లించమని నవాబు ఎన్నివిధాల చెప్పినా కంపెనీ గ్రంధసాంగులు ఖాతరు చెయ్యడం లేదు. పౌరుషం ఉన్న ఏ ప్రభుత్వమూ సహించి ఊరుకోజాలని ధిక్కారమిది. అగ్నికి ఆజ్యం తోడైనట్టు ఇదే సమయంలో రాజద్రోహీ పుత్రుడికి ఆశయం..., కందకాలు, బురుజులను వద్దంటున్నా యుద్ధ ప్రాతిపదికన కట్టేయటం జరగడంతో ఇక లాభం లేదని తలచి సిరాజుద్దాలా నవాబు తెల్ల వర్తకులను హద్దుల్లో పెట్టి బుద్ధి గరపటానికి ప్రత్యక్ష చర్యకు దిగాడు.

అంతవరకూ సిరాజ్‌ మంచితనాన్ని బలహీనతగా భావించి పేట్రేగిన సీమ సాహుకార్లు అతడు అన్నంత పనీ చేయడంతో బెంబేలెత్తారు. కాసింబజారు గిడ్డంగి మీదికి అతదు దండెత్తగానే పెద్ద దొరలందరూ పీరికిపందల్లా నావలెక్కి పారిపోయారు. అప్పటికైనా తిక్క కుదిరి బుద్ధిగా దారికొస్తారేమోనని ఓపిక పట్టినా ప్రయోజనం లేకపోవడంతో కొద్ది వారాలకు మళ్లీ దాడిచేసి కలకత్తా స్థావరాన్నీ నవాబు పట్టుకున్నాడు. దోపిడీ కోసమే అతడు దాడిచేశాడని, నానా అఘాయిత్యాలు చేసి సంపదనంతా కొల్లగొట్టాడని, చీకటి కొట్లో వేసి బందీలను ఎం.వి,ఆర్‌.శాస్తి కుంఫిణీయుల కుతంత్రం శ 113

(క్రూరంగా చంపించాడనీ ఇంగ్లీషు మేధావులు అనంతర కాలంలో కట్టుకధలనైతే బాగా అల్లారు. కాని - నవాబు తమ పట్ల దురుసుగా ్రవర్తించినట్టు, దోపిడీలు సాగించినట్టా కంపెనీ అధికారులు ఏ ఒక్కరూ పేర్కొనలేరు. గువ్వపిట్టల్లా చేతికి చిక్కినవారిని నిలువునా చంపేసినా తనను అడిగేవారు లేకపోయినప్పటికీ... నిరయగా కాలరాచి వేయడానికి కావలసినన్ని కారణాలు తనకు ఉన్నా సిరాజుద్దాలా ఇంగ్లీషు వర్తకులతో చాలా మృదువుగా సౌమ్యంగా వ్యవహరించాడు. ఈ మేలుకు వారు చేసిన ప్రత్యుపకారమేమిటి? 114 పా ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి,ఆర్‌.శాస్త్రీ

విజయానికి దొంగదారి

యుద్దాలు, సంధులు భారతీయులకు కొత్తకావు. వేల సంవత్సరాల చర్వితలో బయటినుంచి వచ్చిన విదేశీయులతోన్తూ దేశంలోని విరోధులతోనూ మన రాజులు లెక్సలేనన్ని యుద్దాలు చేశారు. ధర్భబద్ధంగా పోరాడినా అధర్థ యుద్దానికి దిగినా ఎవరికివారు శతుపక్షంపై భీకర సంగ్రామం సాగించేవారు. సైనికజలం, పరాక్రమం, యుద్ధనైవుణ్యం, అదృష్టం ఎవరి పక్షాన ఉంటే వారిని విజయం వరించేది. తరవాత విజేతల షరతుల మేరకు సంధి కుదిరేది. యుద్ధం గెలిచాక కూడా వగ చల్లారక శత్రు నైన్యాన్ని, చేతికి చిక్కిన అమాయక జనాన్ని ఊచకోత కోనీ, నర రూస రాక్షనుల్లా అఘాయిత్వాలు చేసినవారు కూదా... దూకుడు తగ్గాక కత్తిని దించి సర్దుబాటుకు సుముఖమయ్యేవారు. ఒక సారి సంధి అంటూ కుదిరిన తరవాత మళ్లీ కొత్త పేచీలు, పొరపొచ్చాలు రానంతవరకూ రాజీ షరతులను ఎవరూ అతి[క్రమించేవారు కాదు.

విదేశాలనుంచి తెరలు తెరలుగా వచ్చిన మహమ్మదీయులతో హిందువులు వోరాహోరీ సమరాలు అనేకం చేశారు. ఆ (క్రమంలో అనేక మోసాలకూ, (దోవాలకూ లోనయ్యారు. అయినా... శతు పక్షం దాడినుంచి తమను తాము ఎలా కాచుకోవాలి... తమ కోటలనూ, రాజ్యాన్నీ చతురంగ బలాల సాయంతో ఎలా రక్షించుకోవాలి అన్న ధ్యాసే తప్ప... తమకు వ్యతిరేకంగా తమ సైన్యంలోనే చిచ్చుపెట్టి, సేనాపతులను తనవైపు తిప్పుకుని శత్రువు మాయ చేస్తాదేమోనన్న భయం హిందూ రాజులకు గాని, తురక సుల్తాన్లకు గానీ సాధారణంగా ఉండేది కాదు. ఒకసారి రాజీకి ఒడంబడిన తరవాత అవతలివారు మర్నాటినుంచే దాన్ని తుంగలో తొక్కి నీచానికి పాల్పడగలరన్న సంశయం వారికి సర్వసామాన్యంగా కలిగేది కాదు.

యుక్తాయుక్తాలకూ, నీతి నియమాలకూ సంబంధించి అనేక శతాబ్దాల పాటు అందరూ పాటించిన ఈ కట్టుబాటు తెల్లవాడు కాలు బెట్టాక దిక్కులేకుండా వోయింది. అంతవరకూ

హిందూ ముస్లిం ప్రభువులు తమలోతాము ఎన్ని యుద్దాలు చేసి ఎన్ని వేలూ లక్షల తలలు తెగవేసుకున్నాా విరోధుల కుట్రలూ కూహకాలకు ఎన్ని విధాల లోనైనా ఇటువంటి మాయావులను ఎవరూ ఎన్నడూ చూసి ఉండలేదు. సీమ నుంచి వచ్చినవారు గోమాయువులన్న సంగతి (గ్రహించటానికే చాలా సమయం పట్టింది. వారి తత్వం అర్ధమయ్యేసరికి వరిన్ఫితి చేయిదాటి పోయింది. మొత్త దేశం మవాఖోరంగా నక్కలపాలయింది. సీమ నుంచి దిగబడింది ఆయుధాలు పట్టిన సైనికులు కాదు. సరకుల వర్రకానికి వచ్చిన వ్యాపారులు! తమ ముందు సాగిలపడి, నంగి వినయం చూపి, తమ దయాధర్శ్మంపైనే ఆధారపడి బతుకుతున్నట్టు చెప్పుకునే ఈ బేరగాళ్ల గుంపు తమ వెనకే గోతులు తీసి తమ అధికారానికే గోరి కట్టబోతోందని మన అమాయక (ప్రభువులు పసికట్టలేకపోయారు. శీతాకాలంలో పుట్‌పాత్‌లపై స్వెట్టర్లు అమ్ముకోవటానికి వచ్చే నేపాలీలను చూసి ఈ కాలంలో మనం పాపం అనుకుంటున్నట్టే... తక్కువ ధరకు మంచి సరుకు అమ్ముతున్నారని సంతోషపడుతున్నట్టే ఆ కాలపు మన పాలకులు వేల మైళ్ల దూరం నుంచి ఓడల్లో వచ్చిన తెల్లవర్తకులను చూసి జాలిపడ్డారు. తమ పట్ల వారి అణుకువకు, వారి వర్రకం వల్ల తమ ఖజానాకు కలిగే ఆర్థిక లాభానికి సంతోషించి... అదపాదదపా హద్దుమీరినప్పటికీ వారిని స్వల్ప శిక్షలతో వదిలేసే వారు. పిచ్చుక మీద (బ్రహ్మాస్త్రం వేయడమెందుకని వారి ఆగడాలను ఉపేక్షించేవారు. అదిగో అ ఉపేక్షే బెంగాల్‌లో సిరాజుడ్దాలా నవాబు రాజ్యానికీ, అతడి కంరానికీ ఉరితాడు అయింది. సిరాజ్‌కు అంగ్లేయులంటే మహా చులకన! ప్రపంచమంతా కలిపి చూసినా యూరోపియన్లు పది పన్నెండువేల మందికి మించరనీ, అందరూ కట్టకట్టుకు వచ్చినా తన మహాసేన ముందు నిలవలేరనీ అతదు తరచూ అనేవారు. తెల్లవాళ్లను అదుపులో ఉంచటానికి కావలసిందల్లా ఒక చెప్పుల జత - అని అతడి అభిప్రాయం! ఈ చిన్నచూపు వల్లే - అతడు 1756లో శనను ధిక్కరించిన ఇంగ్లీషువారిని చెంపలు మా(త్రం వాయించి విడిచిపెట్టాడు. కాసింబజారు న్థావరాన్నీీ కలకత్తా కోటనూ అవలీలగా వశపరచుకున్నా అక్కడి ఆంగ్లేయుల ఆస్తిపాస్తులలో పూచికపుల్ల కూడా ముట్టకుండా, ఎవరినీ శిక్షించకుండా వదిలేశాడు. తన సైన్సిక్రుల్స పట్టుకున్న ఇంగ్లీషు అధికారిని పిలిపించి, కట్టువిప్పించి, “నేను ఉన్నంతవరకూ మీ తలవెంట్రుక కూడా చెదరద”ని అడక్కుండానే అభయం ఇచ్చాడు. తన దెబ్బకు హడలి, కోట వదిలి పారిపోయి పుల్తావద్ద తలదాచుకున్న కుంపిణీ పరివారానికి ఆయన సకల సదుపాయాలూ కల్పించాడు. “మా దేశం వెళ్లిపోవటానికి ఓడకోసం వేచి ఉన్నాము దేవరా” అని వారు అనగానే జెను కాబోలనుకున్నాడు. తినడానికి తిండి లేక వారు అల్లాదుతున్నారని ఎవరో చెప్పగానే తక్షణం అంగళ్లు తెరిపించి వారికి కావలసిన సరుకులన్నీ ఇప్పించండి అని ఉత్తర్వు వేశాడు. “వెధవలకు ఇప్పటికి బుద్ధి వచ్చింది. ఇక నుంచీ తమ తాహతుకు తగ్గట్టు మెలగుతారు” అనుకుని, అంతా సవ్యంగా ఉందన్న ధీమాతో కలకత్తా రక్షణ బాధ్యతను తన ఫొజ్‌దారు మాణిక్‌ చంద్‌కు అప్పగించి, రాజధాని ముర్షిదాబాద్‌కు నవాబు చక్కాబోయాడు. అసలు కుట్ర అప్పుడు మొదలైంది. 116 సొ ఇలీ చరిత్ర ఎం.వి. ఆర్‌.శాస్త్రీ

పుల్తా శిబిరంలో కుంపిణీ కాందిశీకులు ఎదురు చూస్తున్నది వారన్నట్టు స్వదేశానికి తీసుకుపోయే ఓడ కోసం కాదు. నవాబు ముందు లెంపలేసుకుని, వాంగి వొంగి దందాలు పెడుళూనే వారు మద్రాసులోని తమ సెయింట్‌ జార్జి కోటకు బలగాల కోసం కబురు పంపారు. కాసింబజారు స్థావరం చేజారిందని మొదటి కబురు రాగానే అక్కడినుంచి కిల్‌ పాట్రిక్‌ అనే ఆయన 250 మంది సిపాయిల్ని తీసుకుని ఓడలో బయలుదేరాడు. అది అడంగు చేరేసరికి... కలకత్తా కోట కూలిందనీ, 20 వేలకు పైగా బలగంతో నవాబుసేన అక్కడ మోహరించి ఉన్నదనీ తెలియవచ్చింది. దాని ముందు తమ శక్తి ఎందుకూ కొరగాదనీ మళ్లీ చెన్నపట్నానికి ఆర్తనాదం వెళ్లింది. ముంచుకొచ్చిన ప్రమాదం తీవ్రతను (గ్రపొంచిన వారై, దక్కనులో చేయదలిచిన సైనిక కుతంత్రాలన్నిటినీ ఆంగ్లేయులు వాయిదా వేసుకుని, సర్వశక్తులనూ సమీకరించి అడ్మిరల్‌ వాట్సన్‌, కర్నల్‌ క్షయివ్‌ల నాయకత్వంలో సైనికబలగాన్ని హుటాహుటిన బెంగాల్‌ తీరానికి తరలించారు.

ఈ విధంగా... కలకత్తా నుంచి తెల్లవారిని గెంటేసిన ఆరు నెలలకు బ్రిటిష్‌ వారి అందుబాటులో ఉన్న సమస్త సైనిక బలగాలూ వంగభూమికి చేరుకున్నాయి. 52 మంది ఆఫీసర్లు, 940 మంది సిపాయిలూ, 160 మంది లస్మర్లు వగైరా... అంతా కలిపి రెండువేల బలమే. అటువైపు మోహరించి ఉన్న 20 వేల పైచిలుకు నవాబు సైన్యం ముందు అది ఎందుకూ చాలదు. ఎదిరించి నవాబును గెలిచే ఆశలేదని తేలిపోయినప్పుడు వాస్తవంతో రాజీపడి, నవాబు సౌమనస్యాన్ని వినియోగించుకుని గౌరవ(వ్రదమైన పరిష్కారం కుదుర్చుకోవటం మినహా గత్యంతరం లేదు. ఆ పరిస్థితుల్లో ఫ్రెంచివారో, డచ్చివారో ఉంటే ఆ పనే చేసేవారేమో.

కాని - మనం మాట్లాడుతున్నది నక్కకు జిత్తుల నేర్చగల ఆంగ్లేయుల గురించి. శౌర్యం వల్ల కాని పనిని మోసం వల్ల సాధించడమే ఉత్తమమని వారు అనుకున్నారు. నవాబు సేనను గెలవన్వుడు నవాబుకు వ్యతిరేకంగా అతడి సేనను లోబరచుకోవడమే మేలని వారికి తోచింది. ఇంకేం? చడీ చప్పుడు కాకుండా 'వలి విసిరారు. నవాబు సేనాని మాణిక్‌చంద్‌ను లంచం ఎరతో బుట్టలో వేశారు. ముందుగా కూడబలుక్కున్న ప్రకారం 'బైటిష్‌ సేన దాడి చేసే సమయానికి నవాబు సైన్యాన్ని సేనాపతి వేరేచోటికి మరలించేవాడు. తుపాకులు పేల్చాల్సిన (శమ దొరలకు ఇవ్వకుండా సకాలంలో ఖాళీచేసి పోయి, బిజ్‌ఐజ్‌, కలకత్తో, హుగ్గీ కోటలను ఒకటితరవాత ఒకటిగా వారికి పళ్లింలో పెట్టి అప్పగించాడు.

అనంతర కాలంలో పలువురు ఆంగ్రచరిత్రకారులు, వారి కబుర్లను నమ్మి మన దేశవాళీ ్రంధకర్తలు అఖివర్జించినట్టు కొద్దిపాటి బలంతోనే ఈస్టిండియా కంపెనీ విజృంభించి బెంగాల్‌ స్థావరాలను తిరిగి స్వాధీనపరచుకో గలిగింది - రాబర్ట్‌ క్షయివ్‌ అద్భుత పరాక్రమం వల్ల కాదు. సుశిక్షితమైన సైనిక పాటవం వల్లా కాదు. నీచమైన ప్రలోభానికి లొంగి, ఏ సైనికుడూ చేయకూడని పని చేసి, స్వామి ద్రోహానికీ, దేశ ద్రోవానికి ఒడిగట్టిన మాణిక్‌చంద్‌ అనే ఆశపోతు సేనాపతి వల్ల!

ఆ సంగతి కంపెనీ వారికి బాగా తెలును. అందుకే దేశద్రోవోనికి ప్రతిఫలంగా మాణిక్‌చంద్‌ కుమారుడికి తమ కంపెనీలో పెద్ద ఉద్యోగం ఇచ్చారు.

“06 &ం+అంణలం (11 1763) 21666 10 అల 01 6

0010021%)/5 ౧2)” 116 501 0౯16 66062564 4టు[ం 0806, 700 7/23 ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రి విజయానికి దొంగదారి శ 117

ఒఇంలయ్‌! 10 లం 2 726065 ౪/25 రట08 ఈ16 16066602 30 6; చంళ2ం 16 168 6 2ా30'5 బంంగం5 2220056 ఈల 0812064 అ మం 0240 01 ౨లరేైం 96826". [ర౭౭య0/బ్బాగంగ ౭ ౯౮౦౪౭౯౫౫౬౫ ౭౦0749 ఉ“4ంటడ ర్వీ) 251 2 “హిం ౧ ర౮౯బాం42 గ0)౪6౭/” ౯ గ/400 0. రత) (ఐజ్‌ బజ్‌ యుద్ధంలో ఇంగ్రీషు వారికి వ్యతిరేకంగా నవాబు సేనలను నడిపించినప్పటికీ గత ౩౦ సంవత్సరాల్లో తమకు వివిధ విధాలుగా ఉపయోగపడిన మాణిక్‌చంద్‌ కుమారుడిని కుంవీణీ కాలువులోకి తీసుకునేందుకు (2763లో) (్రభుత్వం అంగీకరించింది. రెవరెండ్‌ లాంగ్‌ సంపుటీకరించిన బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వ రికార్డులోని ఈ వాక్యమే మాజిక్‌ చంద్‌ ద్రోహానికి రుజువు. ఈ వాక్య నిర్మాణాన్ని బట్టి “గతంలో చేసిన సేవలకు ప్రతిఫలంగానే ఇంగ్లీషువారు ఉపకారం చేసి ఉండొచ్చు గదా అన్న సంశయం అక్కర్లేదు. మాజిక్‌ చంద్‌ చేసిన అసలు ఉపకారమే బజ్‌ బజ్‌ తదితర కోటలను పువ్వుల్లో పెట్టి తెల్లవారికి అప్పగించటం. తరవాత ఉండబోయేవారు రావటానికి ముందే అద్దెకున్నవాడు ఇల్లుఖాళీ చేసి వెళ్లి పోయినట్టు - ఇంగ్లీషు సేన చేరుకోవటానికి పూర్వమే బజ్‌ బజ్‌ కోటను మాజిక్‌ చంద్‌ ఖాళీ చేసి పోయాడు. ఎలాంటి ప్రతిఘటనా లేకుండా అంత పటిష్టమైన కోట అవలీలగా తమ వశమైనందుకు ఆ సమయంలో ఇంగ్లీషు సేనను నడిపించిన కెప్టెన్‌ కూటె ఇలా ఆశ్చర్యపడ్డాడు. 'గగ్నెకేం ! ₹25 01 00206 2 321101 చ20 ౪/25 ఉలుకు 50016 272) 4౦ సంసిగైజల బుక కంశే 115 01 జుడే ౧౧66 ౦౬ 116 01206 7/13 పే, 0% ఇ11య 201211ుర్రిం ం0ంైం, అధలాంతే ఈ6 కంగు ₹గళం1 మొ 0000516012. ౩03 116 1206 ౪/25 +2600 ౪110810 116 15 షీంగ00 (0 ముుంంఠల 75 00064 కం 905 ౪6౧” 56008, *గర 2 ౪/6 రేం 21 ౯0296 (00622౮0441 24044 8 20 80021 24 2000 246 లసగ రండ లొంగక ౧. 20) (నేను నౌకలో,ఉన్న నమయంలో ఒక తాగుబోతు నావికుడు తూలుతూ కోట్‌ గేటు దగ్గరికిపో్చొ, విస్టల్‌ పేల్చి 'ఈ కోటనాది” అని అరిచాడు. అది చూని కెప్టెన్‌ కీంగ్‌ దకాలు ఏ పతిఘటనా లేకుందా కోటలో (వవేళించాయి. ఈ విధంగా ఎవరూ తమకు గౌరవంగా చెప్పుకోజాలని రీతిలో అది స్వాధీనమైంది. కోటు చాలా పటిష్టంగా మాకు క్రనివించింది. దాని చుట్టూ నీటి కందకం ఉంది +. బంక వ్యూహంతో కాక నమ్మకద్రోహం ద్వారా శత్రువును గెలవటం సైనికుదన్నవాడికి సిగ్గుచేటు. ఇలాంటి సిగ్గుచేటు పనులు ఇంగ్లీషువారు ఇంకా ఎన్నో చేశారు. చేశారు కాబట్టే విశాల భారత సామ్రాజ్యాన్ని కరిమింగిన వెలగలా నీచాతినీచంగా కబళించారు. సరే! ఎవరి గుణం వారిది. ఎవరి సంస్కారం వారిది. పౌరుషంతో పోరాడి గెలవలేమని తేలినందున మోసంతో కార్యం సాధించడమే మేలని తెల్లవారు అనుకున్నారు. ఆ ప్రకారమే తాము కోల్పోయిన కోటలను, గిడ్డంగులను తిరిగి వశపరచుకోగలిగారు. వారికి వేరే దుర్భుద్ధి 118 సా ఇదీ చరిత్ర ఎం,వి,ఆర్‌శాస్రే

ఏదీ లేకపోతే ఆ తరవాతయినా స్థానిక నవాబుతో సఖ్యంగా ఉండేందుకు (ప్రయత్నించాలి కదా? తమ వ్యాపారమేదో తాము చేసుకుంటూ, తమ లాభాలేవో తాము గడిస్తూ తమ ప్రాబల్యంలోని ప్రాంతాలపై పెత్తనాన్ని చలాయించుకుంటూ తమ హద్దుల్లో తాము ఉండాలి కదా? ॥

నవాబు దుష్టుడు, దుర్మార్డుడై వారిమీద కత్తి కడితే వేరే సంగతి. తన రాజ్యంలో అంగ్ల వర్తకుల ఉనికిని సహించేది లేదని, వారిని నామరూపాలు లేకుండా నిర్మూలించి తీరతానని అతడు వెంటపడి ఉంటే ఆత్మరక్షణ నిమిత్తం ఆ వర్తకులు ఎదురుదాడికి దిగవలసి వచ్చిందని సరిపెట్టుకోవచ్చు. నిజానికి పగ అనేది ఉంటే గింటే నవాబుకు ఉండాలి. తన రాజ్యంలో ఉండి, తన అధికారాన్నే ధిక్కరించి, తన దూతలను అవమానించి, రాజద్రోహులకు ఆశ్రయమిచ్చి, ఖజానాకు యధేచ్చగా గండి కొట్టిన మహాపరాధాలకు అతడు మండిపడి, కంపెనీవారందరినీ నరికి పోగులు పెట్టినా ఎవరూ అది తప్పు అనగలిగేవారు కాదు. సిరాజుద్దౌలా పెద్ద మనసుతో వారిని క్షమించి, స్థావరాల నుంచి మాత్రమే గెంటేసి ఊరుకున్నాడు. ఆ తరవాత ఆరునెలల పాటు తన* గడ్డమీద వారిని ఉండనిచ్చి, సకల సదుపాయాలూ కల్పించినా వారు పెడబుద్ధిని మానకుండా చెన్నపట్నం నుంచి భారీ సైనిక బలగాలను రప్పించుకున్నందుకు సిరాజుద్దాలా ఆగ్రహోదగ్రుడు అయి ఉండాల్సింది. ఇక తన సేననే లోబరచుకుని, దొంగదారిలో తన నుంచి కోటలను గుంజుకున్నందుకైతే సిరాజుద్దైలా స్థానంలో వేరెవరున్నా బ్రిటిష్‌ వారిపై యుద్ధం ప్రకటించి నిశ్శేషంగా నాశనం చేసి ఉందేవారే.

ఇంత జరిగాక కూడా సిరాజ్‌ సంయమం వీడలేదు. ప్రతీకారేచ్చతో భగభగలాడలేదు. విషయం తెలియగానే పెద్ద సైన్యంతో కలకత్తాకైజే వచ్చాడు. కాని - యుద్దానికి కాక సంధికే అతడు కడదాకా తంటాలు పడ్డాడు. “* మీ వ్యాపారాలు మీరు చేసుకోవటానికి అనుమతిస్తాను; మీ పూర్వ హక్కులన్నీ పునరుద్ధరిస్తాను! ఇంకా ఏమి కావోలన్నా చేస్తాను. మీకు నమ్మకమైన దూతలిద్దరిని నా వద్దకు పంపండి. మాట్లాడుతాను” అని క్షయివ్‌కు అతదు కబురు పంపాడు.

నవాబే అంతటి జెదార్యం చూపాక ఆంగ్లేయులకు సంశయించాల్సిన అవసరమే లేదు. ఆ పరిస్థితుల్లో అతడికి అణిగి ఉందటంకంటీ వారు చేయగలిగిందీ లేదు. అతడి సైనిక శక్తి ముందు వారు నిలబడగలగటం కల్ల. నవాబు సైన్యంతో పోల్చితే తమదీ ఒక సైన్యమే అని చెప్పుకోవటానికే వీల్లేదని ఆంగ్ల సేనానులే అంగీకరించారు. ఇటువంటి సంకటంలో బలవంతుడైన శత్రువుకు తలొగ్గి, అతడి షరతుల మేరకు సంధి కుదుర్చకోవటం కంటే గత్వంతరం లేదు. మీ షరతులకే నేను ఒప్పుకుంటానని అవతలివారే అన్నప్పుడు వెనకాడాల్సిన పని అసలే లేదు.

కాని - ఇవతలివాడు రాబర్ట్‌ క్షయివ్‌! అతడి బుద్ధి ఎప్పుడూ వంకర. ముందు అన్నిటికీ సరే అన్నాడు. కలకత్తాలో నవాబు విడిది చేసిన తోటకు అతడు కోరిన ప్రకారం 1757 జనవరి 4న ఇద్దరు దూతలను పంపాడు. వారు మాట్లాడినట్టే నటించి, ఆనుపానులన్నీ కనిపెట్టారు. సంభాషణను సాగదీసి, రాత్రి పొద్దుపోయాక తమకు కేటాయించిన గుడారంలోకి వెళ్లి దీపాలు ఆర్బేశారు. నిద్రపోతున్నారు కాబోలని అందరూ అనుకుంటుండగా మెల్లగా బయటపడి చీకట్లో కలిసి పొభిమేరల్లో కాచుకుని ఉన్న క్లయివ్‌ దండును కలుసుకున్నారు. ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్ర విజయానికి దొంగదారి శ 119

ఎవరు ఎక్కడ ఉన్నారో, సేనల మోహరింపు ఎలా ఉన్నదో వారి నుంచి తెలుసుకుని క్షయివ్‌ మెరుపులా కదిలాడు. 5వ లేదీ తెల్లవారు జామున దట్టమైన పొగ మంచు మాటున నవాబు శిబిరంపై విరుచుకుపడ్డాడు. రాజీ చర్చలు జరుగుతుండగా శత్రువులు దాడిచేస్తారని సాధారణంగా ఎవరూ ఊహించరు. బాబర్‌కూ సంగరాణాకూ, అక్చర్‌కూ రాణాప్రతాప్‌కూ... బెరంగజేబుకూ శివాజీకీ మధ్య భీషణ యుద్ధాలు ఎన్ని జరిగినా సంభాషణల ఘట్టంలో దొంగదాడికి మహానీచులైన మొగలులు కూడా దిగజారలేదు. “అంగగ్రేజీలను బద్ధవైరులుగా తాను తలచటం లేదు కనక, తనతో రాజీ వారికే లాభం కనక - తాము నిద్రిస్తుండగా వారు మీదపడతారన్న అనుమానం సిరాజ్‌కు సహజంగానే లేకపోయింది. రక్షణ దళాలూ ఆదమరచి నిద్రావస్థలో వున్నాయి. అందువల్ల పొగమంచు అడ్డం చేసుకుని శిబిరం పైపడి, నవాబు ఉన్నట్టుగా తనకు దూతలు ఉప్పందించిన గుడారంలోకి క్షయివ్‌ ఎకాఎకి దూసుకు వెళ్లాడు. నవాబు కనుక అక్కడ వుండి వుంటే అతడి కథ అనాడే ముగిసేది. కాని -అదృ్భష్టవశాళ్తూ క్రితం రాత్రి కుంపిణీ దూతల వాలకాన్ని చూసి అనుమానం తోచిన దివాను ఎందుకైనా మంచిదని పడుకోబోయే ముందు నవాబును వేరే గుడారానికి మార్చాడు. కాబట్టి సిరాజ్‌ బతికిపోయాడు. మెరపుదాడికి దిమ్మెరపోయిన నవాబు బలగాలు త్వరగానే తెప్పరిల్లి శత్రువులతో బాగానే పోరాడాయి. నవాబు పక్షంలో 1300 మంది, ఇంగ్లీషువారివైపు 200 మంది చనిపోయారు. మామూలు (ప్రకారం ఉదయం 8 కల్లా మంచు తెరలు విడిపోయివుంటే తాము నిర్ణయాత్మక విజయం సాధించి వుందేవారమని, అలా జరగని కారణంగా ఏమీ సాధించకుండానే వెనుదిరగవలసి వచ్చిందని స్వయంగా క్ల్షయివే చెప్పాడు. అయినా అతడిని మించిన రాజభక్తి కలిగిన డాడ్వెల్‌ దొరగారు మాత్రం 1757 ఫిబ్రవరి 5 వేకువన జరిగిన ఆ పోరే నవాబు పరాజయంలో నిర్ణయాత్మకమైనదనీ, అప్పుడు క్లయివ్‌ దెబ్బకు జడిసే నవాబు పరారై, రాజీ బేరానికి తొందరపడ్దాడనీ కేంటభిడ్డి వాస్టర్‌ అఫ్‌ ఇందియాలో లోకానికి చాటాదు. నవాబు ఆంగ్లేయులతో రాజీకీ తొందరపడిన మాట నిజమే. కాని అది క్షయివ్‌ ప్రతాపానికి హడలిపోయి కాదు. దానికి బలమైన కారణం వేరే వుంది. అదేమిటో సాక్షాత్తూ క్ల్షయివే 1757 మార్చి 11న మద్రాసులోని జార్జి పిగాట్‌కు పంపిన లేఖలో ఇలా వాక్రుచ్చాడు. “126 292607 2000210006 304 0416 1ఈం1ళం ఇమ101 320 వ20060064 2 ష్ట్ర 006 ఇస10 16 22020 ఇట 06, [6 125 2606166 2606 సజు శం తుస్రైకజుం 26 200008 10%/21645 115 2౯0౦౪11060. 116 149 6ల:1664 16 12 116 3౮0౧8654 16005 10 ౦1 కణు 206 [25 జొం[96 60 ౧27 2 ఓ20 0౯00ల 0౮ ఇ0ఏ6 102 116 మ2శం0206 02 116 01000..." (20307 214 54% 0040284 తొంగప్రాంల- కమం 600211, 0. /6) (ఢిల్లీలో జరిగిన విష్లవం గురించి మీకు ఇంతకుముందే తెలియపరిచాను. ఆ తరువాత నాకు నవాబు జాబు రాశాడు. పమనంటే - అఫవ్లాన్లు తన వరగణాల పైకి దండెత్తి వస్తున్నట్టు అతడికి సమాచార మందిందట. ఈ నవాలును ఎదుర్శోవడానికి తనతో చేతులు కలవవలనిందని అతడు చాలా గట్టిగా కోరాడు. మన బలగాల 120 స ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి, ఆర్‌.శాస్తే

ఖర్చులకింద నెలకు లక్ష రూపాయలు చామ్లున చెల్లించటానికి అతడు నిద్ధపద్దాడు.!

అదీ సంగతి! బెంగాల్‌లో సిరాజ్‌ తెల్లవారితో తలపడుతున్న సమయంలోనే అఫ్హానిస్తాన్‌ నుంచి అహ్మద్‌ షా అబ్బాలీ దందెత్తి వచ్చి మొగలు సింహాసనం ఆక్రమించాడు. తన పేర నాణేలను కూడా ము(ద్రించాడు. పాదుషాకు చెందిన సుబాలు అన్నిటినీ వశపరచుకోవటానికి ఉరకలు వేస్తున్నాడు. దాంతో దేశమంతటా మహా గగ్గోలుగా వుంది. విప్పుడు ఏమి జరుగుతుందో, విదేశీ శత్రువు బారినుంచి తమను ఎలా రక్షించుకోవాలో మొగలు సర్దార్లకు, సుబేదార్లకు బోధపడటంలేదు. ఏకంగా తన గద్దెకిందికే నీళ్లు వస్తున్న ఆపత్సమయంలో సర్వశక్తులూ సమీకరించి, అందరినీ కూడట్టుకుని విదేశీ శత్రువును ఎదుర్కోనడం మేలని సిరాజుద్దాలా భావించాడు. తన ముందు అర్భకులని తాను అనుకున్న తెల్లవారి తప్పిదాలను ఉపేక్షించి, ఎలాగైనా వారిని సంతుష్టిపరచి, వారి సైనిక సహాయాన్ని పొందాలని అతడు నిశ్చయించుకున్నాడు. అందుకే తొందరపడి, తనకు నష్టమని తెలిసినా ఆంగ్లేయులడిగిన హిరణ్యాక్ష వరాలన్నిటికీ ఒప్పుకుని 1757 ఫిబ్రవరి 9న ఇంగ్లీషు వారితో ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నాడు. అది అన్ని విధాల మనకే లాభం; ఇంతటి సావకాశాన్ని వదులుకోవటం అవివేకం అని క్లయివ్‌ అంతటివాదే ఆనందపడ్డాడు.

ఆ ప్రకారంగా - కాలం కలిసివచ్చి ఆంగ్లేయులు ఎగిరి బూర్ల గంపలో పడ్డారు. వారి పెత్తనం, వారి పూర్వ ప్రాభవం వారికి మళ్లీ వచ్చాయి. నవాబు సౌజన్యం మూలంగా కలలో సైతం ఊహించలేని అదృష్టం వారిని పట్టింది.

ఆ తరువాతయినా వారు నవాబుతో సరిగా ఉన్నారా? అతడి బతుకు అతడిని బతక నిచ్చారా? ఎం.వి,ఆర్‌.శాస్త్రె విజయానికి దొంగదారి శ 121

మహాద్రోహుల మాయాబజార్‌

అది తెలివిమీరిన తోదేలు. నవనవలాడుతున్న మేక వాగులో నీరు తాగుతుండగా చూసింది. నోరూరింది. ఆరగించటానికి కారణం కొవాలి కదా? నేను తాగుతున్న నీళ్లను నువ్వు ఎంగిలి చేశావు కనుక నీకు మరణ శిక్ష వేస్తున్నానని (ప్రకటించింది. నేను దిగువన ఉన్నా. నువ్వు వ్రవావోనికి ఎగువన ఉన్నావు. నీ నీరు నేను ఎలా ఎంగిలి చేయగలను” అని అమాయకంగా అదిగింది మేక. “నువ్వు కాకపోతే నీ తాత! ఎన్జుడో నా నీరు మురికి చేసేఉంటాదులే' అని చెప్పీ తోదేలు చవ్వున మేకను చప్పరించేసింది.

సందర్భం వేరు. సన్నివేశం వేరు. కాని 1757 బెంగాలీ నీటి పట్టున ఇంగ్లీషు తోడేలు చేసింది కూడా ఇలాంటి పనే!

ఆ నంవత్సరం వీ(బ్రవరి 9న తనకు అవనరమ్సై ఇంగ్లీమ వారితో నంధి కుదుర్చుకోవటంతో వైరం సమసి, అంతా పరిష్కారమైపోయిందనే సిరాజుద్దాలా నవాబు అనుకున్నాడు. కాని- వారు అలా అనుకోలేదు. అడగ్గానే అన్నిటికీ ఒప్పేసుకున్నందుకు ఆంగ్లేయులు ఆనందపడి, తన మంచితనానికి ముగ్ధలై జీవితాంతం తనకు మి(త్రులుగా ఉండి పోతారని వెర్రి నవాబు ఆశపడాడు. “అడగ్గానే ఒప్పుకునేవాడిని ఈ కొంచెమే అడిగామేమిటి? ఇంకా చాలా అడిగితే అబీ కూడా ఒప్పుకునేవాడు కదా- అని తెల్లదొరలు గింజుకున్నారు. సంధి పత్రం మీద సంతకాల తడి ఆరకుండా మూడో నాటికే కలకత్తా పెద్ద దొరలు అందరినీ కేకేసి అర్జంటు సమావేశం పెట్టారు. ఎందుకు? నవాబును ఒత్తిడి చేసి ఇంకా మరిన్ని లాభాలు పొంటానికి మన బలం సరిపోదా; మనం గట్టిగా పట్టుబడితే నవాబు అదనపు షరతులకు ఒప్పుకోడా... అన్నది చర్చించటానికి.

చివరికి అంతా కలిసి తేల్చిందేమిటంటే... నవాబు మెడలు వంచటానికి మన బలం ఎందుకూ చాలదు. అతి చేస్తే గతి చెడుతుంది. మొదటికే మోసం రాకుండా ఉండాలంటే తెలివిగా పధకం వెయ్యాలి. మనవాడొకణ్ని మన ప్రతినిధిగా నవాబు దర్బారులో ఉంచి,

జాగ్రత్తగా కధ నడపాలి - అని! ఆ ప్రకారమే మిస్టర్‌ వాట్స్‌ అనే మాయావిని స్పెషల్‌ డ్యూటీ మీద ముర్షిదాబాద్‌ పంపారు. అతడి పనల్లా నవాబు నోట మన్నుకొట్టి దశలవారీగా అతడి రాజ్యాన్ని ఆంగ్లేయులు ఆరగించటానికి కుంటిసాకులు వెదికి, మడతపేచీలు పెట్టి, రంగం సిద్ధం చేయడమే.

అప్పటికి సిరాజుద్దాలాకు పట్టుమని పాతికేళ్లు లేవు. పెత్తనం చేతికొచ్చి నిండా సంవత్సరం కాలేదు. చడీ చప్పుడు కాకుండా గుడిని, గుళ్లో లింగాన్ని మింగెయ్యగల తెల్లవారి కపట నాటకాలను పోల్చుకుని తగిన ప్రతిక్రియ చేయగలిగిన సత్తా అతడికి సహజంగానే లేదు. ఢిల్లీని ఆక్రమించిన అబ్బాలీ తన పైన త్వరలోనే చేస్తాడనుకుంటున్న దాడిని ఎదుర్కోవడం ఎలాగన్నదే అతడి ఆదుర్దా అల్లా. ఆ ముష్ప్టునుంచి కాచుకునేందుకే, ఆపదలో ఆదుకుంటారన్న ఆశతోటే ఇంగ్లీషు వారు కోరినదానికల్లా తల ఊచాడు. సంధి షరతులు అమలు గురించి తనకూ, 'కంపెనీ'కి మధ్య సంధానం చేయటానికి వాట్స్‌ను పంపుతామని ఆంగ్లేయులంటే సరే అన్నాడు. తన తరపున సదరు వాట్స్‌తో మాట్లాడి, పనులు సమన్వయం చేటానికి ఏరి కోరి అమీర్‌ చంద్‌ అనే పంజాబీ వ్యాపార గ్రేష్టుడిని ఎన్నికచేశాడు.

అమీర్‌ చంద్‌ తన ఉప్పు తింటూ చాలాకాలం నుంచి తనకు నమ్మకస్టుడిగా ఉన్నాడు కనుక తెల్లవారితో తెలివిగా వ్యవహారాలు చక్కబెట్టి తన ప్రయోజనాలు కాపాడగలడని నవాబు అమాయకంగా తలపోశాడు. అతడికి ఒక సంగతి తెలియదు. అమీర్‌ చంద్‌ను అప్పటికే ఇంగ్లీషువాళ్లు బుట్టలో వేశారు. డబ్బాశపెట్టి, భూరి లాభాల భ్రమలు గొలిపి . అతడిని తమవైపు తిప్పుకొని మూడో కంటికి తెలియకుండా భయంకరమైన మాస్టర్‌ ప్లాన్‌ వేశారు. దర్బారు అనుపానులను, రాజకీయ బలాబలాలను, నవాబు బలహీనతలను అమీర్‌చంద్‌ ఎప్పటికప్పుడు తెల్లవారి చెవిన వేసే వాడు. ఎలా దెబ్బకొడితే నవాబు దారికొస్తాడో చెప్పేవాడు. ద్రోహులను కూడగట్టి, ఒకరి తరవాత ఒకరుగా నవాబు మనుషులను ప్రలోభాలతో లోబరచుకుని, వెనకనుంచి నవాబు కాళ్లు నరికేసేందుకు నీచమైన కుట్ర చేశాడు.

అమీర్‌ చంద్‌ అంతటి నమ్మకద్రోహం చేస్తాడని ఒక్క నవాబేకాదు; బెంగాల్‌లో సంగతి సందర్భాలు తెలిసిన ఏ ఒక్కరూ ఊహించలేదు. ఎందుకంటే - ఆంగ్లేయుల చేతిలో కొద్ది కాలం కిందే అతడు తిన్న చావుదెబ్బ అలాంటిది. "

అమీర్‌ చంద్‌కు 'కంపెసీ' వారితో చాలా ఏళ్లుగా వ్యాపార లావాదేవీలున్నాయి. వారివల్ల అతడు చాలారకాలుగా లాభపడ్డాడు. ఆ కృతజ్ఞతలోటే కుక్కను పోలిన విశ్వాసంతో వారు అడిగిందల్లా చేస్తూ వచ్చాడు. నవాబు ఆగ్రహానికి గురైన కృష్ణదాసుకు కంపెనీవారు అడిగితే అతడే ఆశ్రయమిచ్చాడు. 1756 జూన్‌లో నవాబు కలకత్తా మీదికి దండు వెడలినప్పుడు ఇదే అమీర్‌ చంద్‌ పట్ల ఇంగ్లీషువారు అమానుషంగా వ్యవవారించారు. ఎక్కడ సాయపడతాడోనన్న అనుమానంతో అతడిని ఇంగ్లీషువారు బంధించారు. అతడి దగ్గరి బంధువులనూ ఖైదు చేశారు. అంతటితో ఆగక అతడి ఇంటిమీదికి సైనికులను ఉసికొల్పారు. ఆ ఇంటినిండా స్త్రీలు, మగదిక్కులేదు... అప్పుడు

గౌం 16264 0116 ౧౦౦93, ఇం ౪29 ఇ 42 002 012 08516

861 116 10 116 10356, ఖు4 1 ౦016ల 10 9276 16 ఇంయిలు 0 ఈ6

శయనే” హంగు 16 రం[ం004: 0 0ట4039 లర్దుం564 10 502086, ల- ఎం.లి,ఆర్‌.శాస్త్రి మహాద్రోహముల మాయాబజార్‌ శ 123

064 ం 2ం2రఘులు టు, ఇర 141166, 1 15 5836. భసగం61 0 60 ఛరు 1 0301 బుడి 280 ౪01001, 16 95120066 1100361. [గంలో రణల [00 2 ర ర0]

(ఒమీచందు నౌకర్లలో పెద్ద అయిన జమేదారు వెంటనే ఇంటికి నిప్పంటించాడు.

పరులకంటపడి అవమానం పాలవకుందా కులస్త్రీలను రక్షించటం కోసం అతదే జనానాలోకి దూసుకుపోయి తన చేతితో వదముగ్గురు మపాళలను నరికివేసి, అటుపిమ్మట తనకు తాను పొదుచుకున్నాదు. ) తనపై అంతటి ఘాతుకానికి ఆంగ్లేయులు ఒడిగట్టిన తరువాత అమీర్‌చంద్‌ మళ్లీ జన్మలో వారిని దగ్గరకు రానివ్వడనే అంతా అనుకున్నారు. కానీ అమీర్‌చంద్‌ది కుక్క బుద్ధి! ఆంగ్లేయుల ్రాపకాన్ని తిరిగి పొందటానికే అంగలార్చాడు. వారి విశ్వాసం తిరిగి పొందే మహద్భాగ్యం కోసం ఎంతటి నీచానికైనా ఒడిగట్టాడు. సిరాజుద్దౌలా నవాబుగా ఉన్నంతకాలం తమ ఆటలు సాగవు. కనుక అతడిని పడగొట్టి తమకు కైనాతీ అయినవాడిని గద్దె మీద కూర్చుబెడితే గాని తమ పప్పులు ఉదకవని కంపెనీ వారు (గ్రహించారు. అలా తమకు అనువైన కీలుబొమ్మ ఎవరా అని గాలిస్తే వారి కంటికి మీర్టాఫర్‌ కనబడ్డాడు. మీర్జాఫర్‌ నవాబు కుటుంబంలోని వాడే. పాత నవాబు అలీవర్దీఖాన్‌ సోదరికి అతడు పెనిమిటి. పైగా అతడే సర్వసైనాధిపతి. అంగ్లేయులు అమీర్‌చంద్‌ను ప్రయోగించి... నిన్ను నవాబును చేస్తామని ఆశ పెట్టగానే అతడు రక్కున వలలో పడ్డాడు... అధికారం దక్కుకుందనేసరికి బంధుత్వాన్ని, విధ్యుక్త ధర్మాన్ని, దేశం పట్ల బాధ్యతను తుంగలో తొక్కాడు. ఏమి చేయమన్నా చేస్తాను; దేనికైనా ఒప్పుకుంటాను; మీరు గీచిన గీటు దాటను అని ఒట్టేసి విదేశీయులతో లాలూచీ పడ్డాడు. ఇంకేం? పీటల మీద కూచోడానికి పెళ్లికొడుకు దొరికాడు. ప్రస్తుతం ఏలుతున్నవాడిని కూల్చివేయటమే తరువాయి. ఆ పుణ్యకార్యం అయ్యాక ఎవరికి గిట్టుబాటయ్యేది ఏమిటో ముందే కాగితం మీద రాసుకుందామనుకున్నారు. మీర్దాఫరును నవాబు చేస్తే (ప్రత్యుషకారంగా అతడు ఆంగ్లేయులకు ఎలాంటి లాభాలు ఏవిధంగా చేసేదీ రహస్య ఒప్పందంలో పొందుషరచే ఘట్టంలో అమీర్‌చంద్‌ 'నా సంగతి ఏమిటి” అన్నాడు. కుట్ర మొత్తానికీ సూత్రధారి తొనే కనుక ఆ కష్టానికి ప్రతిఫలంగా 30 లక్షల రాక్కమూ, రేపు కొల్లగొట్టబోయే నవాబు సంపదలో 5 శాతం వాటా అతడు కావాబన్నాడు. క్లయివ్‌ సరేనన్నాడు. ఒప్పందంలో ఆ క్లాజును కూడా చేర్చి మీర్టాఫరు, దొరలు సంతకాలు కూడా చేసేశారు.

ఈ ప్రకారం ఇంగ్లీషు తోడేలు చాలా ఒదుపుగా ఆరగింపుకు రంగం సిద్ధం చేసుకుంది. అమాయకపు మేకకు సాకును చూపించడమే మిగిలింది. అందుకని కంపెనీ దొరలు తీరి కూర్చుని నవాబును ఉత్త పుణ్యానికి సతాయించటం మొదలుపెట్టారు. ఒప్పుకున్న ప్రకారం జాను చేయవలసినవి అన్నీ తు.చ. తప్పక నవాబు చేశాడు. ఆ సంగతి ఇంగ్రీషువారికీ తెలుసు. 1757 మార్చి 30న మద్రాసు సెలక్టు కమిటీకి రాసిన ఉత్తరంలో “6 (0011- ఆరే-ర12412) 25 16864 2056000006 తమగ[యేట 00006 ౧౦40౮" 18రేం 10145 (యనతో కుదుర్చుకున్న ఒప్పందంలోని అన్ని షరతుల్లో అత్వధికభాగం నవాబు నెరవేర్చ్హాదు అన్న క్లయివ్‌ మాటలే ఇందుకు రుజువు.

124 స ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌తొస్త్రే

అయితే ఆంగ్లేయులకు కావలసింది ఒప్పందం అమలుకాదు... నవాబును వేటు వేసేందుకు ఏదో ఒక మిష, దానికోసమే ఫిబ్రవరి 9న ఒప్పందం కుదిరింది మొదలుకుని ఏదో ఒక విషయంలో లేనిపోని రాద్దాంతం చేస్తూ అడ్మిరల్‌ వాట్సన్‌ ఎవరికైనా ఒళ్లు మండించే ఉత్తరాలు నవాబుకు రాయసాగాడు. ఒకదానికి అతడు వివరణ ఇవ్వగానే ఇంకో కొత్త పేచీ! ఒక షరతుపై తాను చేసిందీ, చేయలేకపోయిందీ, కొరవది ఎప్పుడు పూర్తి చేసేదీ తలియపరచగానే ఒప్పందంలో లేని విషయంపై నడమంత్రపు షరతులు ఏకపక్షంగా రుద్దుతూ తక్షణం వాటిని తీర్చమంటూ వేధింపు. ఇదంతా ఎందుకు జరుగుతున్నదీ, తన మెడకు ఉచ్చు (క్రమేణా ఎలా బిగుస్తున్నదీ గ్రహించలేని నవాబు అక్కడికీ శాంతంగా, ఓపికగానే వారి సవాళ్లన్నిటికీ సమాధానమిచ్చి... నాకు సాయంగా తాము పంపుతామని మీరు ఒప్పుకున్న సైన్యాన్ని త్వరగా పంపండి ఖర్చులిచ్చుకుంటాను. అవతల నాకు ప్రమాదం ముంచుకొస్తున్నది - అని అభ్యర్థించాడు.

అదే అతనికి అసలు ప్రమాదమైంది. “పక్కలో బల్లెంలా మా పొరుగునే (ఫెంచి విరోధులు సాంచి ఉండగా మా సేనలను మీ సేవకు ఎలా తరలించగలము? ముందు చంద్రనగర్‌లోని (ఫెంచి స్థావరాన్ని మమ్మల్ని ఆక్రమించనివ్వండి. ఆ తరవాత మీరు ఏమి చెయ్యమంటే అది చేస్తాం. మీ వెంట ఢిల్లీదాకా వస్తాం” అని ఆంగ్లేయులు కొత్త పితలాటకం పెట్టారు.

ఆ మాట ఫిబ్రవరి 9 ఒప్పందం సందర్భంలోనే తెల్లవారు అడిగారు. అందుకు ససేమిరా అంగీకరించనని ఆనాదే నవాబు చెప్పాడు. అతడి దృఢ వైఖరివల్లే ఒప్పందంలో ఆ అంశాన్ని చేర్చడం కుదరలేదు. కాని -సంతకం చేసి నవాబు వెనుదిరగగానే అతడు ఇంకా ముర్షిదాబాద్‌దాకా చేరుకోకముందే ఒప్పందం స్ఫూర్తికి విరుద్ధంగా చంద్రనగర్‌లోని (ఫెంచి న్థావరం మీద దాడికి ఆంగ్లేయులు సన్నాహాలు మొదలెట్టారు. ఈ సంగతి తెలియగానే నవాబు తెల్లవారిని ముక్క చివాట్లు పెడుతూ ఉత్తరం రాశాడు. “మరారాలకూ మాకూ చాలా యుద్దాలు జరిగాయి. ఎన్ని విరోధాలున్నా ఒకసారి సంధి కుదిరాక అందులోని అంశాలను వారు ఎన్నడూ అతిక్రమించలేదు. మరారాలు కాఫిర్లు. ప్రవక్తను నమ్మరు. అయినా వారికి నీతి ఉంది. మీరు ప్రవక్తను, పవిత్ర గ్రంథాన్ని నమ్మేవారు. ఏసుక్రీస్తు మీద ప్రమాణం చేసి ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నారు. అయినా వారం తిరక్కుండా ఒడంబడికకు శూట్లు పొడవసాగారు” అని నిష్యూురం కూడా ఆడాడు.

ఏం లాభం? ఇంగ్లీషువారి నీతి మాలినతనం షరా మామూలే. నవాబు వద్దని వారించినా సరాసులపై పగను వారు మానలేదు. ఆ సమయంలో అంతర్జాతీయంగా ఇంగ్లండు, ప్రాన్సుల మధ్య సైనిక సంఘర్షణలు జరుగుతూండటం ఇందుకు ఒక మిష అసలు కారణం వమిటంటే

• పరాసులతో నవాబు సఖ్యంగా ఉన్నాడు. వారు అన్నివిద్దాల తమకు సమ ఉజ్జేలు. తమ తాకిడిని తట్టుకోవటానికి నవాబు వారిని ఆశ్రయించే ప్రమాదం ఉంది. కనుక - వారి బెడదను ముందే వదిలించుకుంటే నవాబు తమకు వంటింట్లో కుందేలు అవుతాడని ఆంగ్లేయుల ఆలోచన. అందుకే - రెండు యూరోపియన్‌ శిబిరాలూ బెంగాల్‌లో పరస్పరం తటస్థత పాటించాలన్న నవాబు ప్రతిపాదనకు పరాసులు సలేనన్నా ఇంగ్లీషు వారు మోకాలు అద్బారు. బెంగాల్‌ ఆరగింపు క్రమంలో మొదటి కబళంగా (ఫెంచి శిబిరాన్ని గుటుక్కునునిపించ దలిచారు.

ఈ దురుద్దేశాలు, దుష్టయత్నాలు ఏమి తెలియని నవాబు అఫ్లాన్లను ఎదుర్కోవటం ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్తి మహాద్రోహుల మాయాబజార్‌ శ 125

కోసం సాయంగా సైన్యాన్ని పంపమని ఆడగటంతో తెల్లవారి పని మరీ సులువైంది. నవాబు ఒకందుకు రమ్మంటే వారు ఒకందుకు సైన్యాన్ని కదిలించి, సర్మారు అనుమతితోనే సర్సా్‌ పరగణా గుండా వెళ్ళి 1757 మార్చి 14న చంద్రనగర్‌లోని (ఫెంచి స్థావరాన్ని ముట్టడించారు. ఇది ఏ ప్రభువూ సహించి ఊరుకోజాలని దుర్మార్గం. నవాబుకూ పరాసులకూ ఎటువంటి వైరం లేదు. వారి నుంచి అతడికి ఏ సమస్యాలేదు. అతడితో సఖ్యంగా ఉంటూ అకడి ఆజ్ఞలకు లోబడి వారి వ్యాపారాలేవో వారు చేసుకుంటున్నారు. తన ఆశయంలో ఉన్నవారికి దురాక్రమణల నుంచి రక్షణ కల్పించటం పాలకుడిగా నవాబు బాధ్యత. అందుకే - తన అనుమతి లేకుండా, తాను వద్దన్నా ఆగకుండా క్లయివ్‌ దండు చేయనున్న దాడిని సమర్థంగా ఎదుర్శొని, పరాసులకు తగిన రక్షణ కల్పించవలసిందిగా తన స్థానిక ఫొజ్‌దారు నందకుమార్‌ను నవాబు ఆదేశించాడు. ఈ విషయంలో పర్యవసానం ఏమవుతుందో, యుద్ధంలో తెల్లవారిని గెలవగలమో 'లేదో అన్న చింత సిరాజుద్దాలాకు లేదు. ఇంగ్లీషు వారితో పోల్చితే అతడి సైనిక ఐలం ఎన్నోరెట్లు ఎక్కువ. తనబలమూ, (ఫ్రెంచి సైనిక పాటవమూ కలిస్తే ఇంగ్లీమవారి శుక్కురేగకొట్టటం ఖాయం అనుకున్నాడు నవాబు. కాని - చిత్రం! ఊహించని రీతిలో కధ అద్దం తిరిగింది. శౌర్యంతో సాధించలేనిదానిని ఎప్పటిలాగే, ద్రోహం ద్వారా తెల్లవారు అవలీలగా సాధించారు. సేనాపతి మాణిక్‌ చంద్‌ను లోబరచుకొని బజ్‌బజ్స్‌ కలకత్తాలను తిరిగి కొట్టేసినట్టే ఫొజ్‌దార్‌ నందకుమార్‌ను భారీ లంచంతో వలలో వేసుకుని చంద్రనగర్‌లో నవాబు సైనిక శక్తిని నిర్వీర్యం చేశారు. గతంలో మాణిక్‌ చంద్‌ చేసినట్టే ఇక్కడ నందకుమారూ తెల్లదండు వస్తోన్నదనగానే తన సేనను పక్కదారిన రంగం నుంచి తప్పించాడు. అతడిలాగే ఇతడికీ నచ్చచెప్పి, ఆశలు పెట్టి సపమిట్రోహనికి దేశద్రోహానిక్రి పురికొల్సిన పుణ్యం అమీర్‌చంద్‌దే. అతడు కనుక ఆ సి ఉండకపోతే చంద్రనగర్‌ ఆంగ్లేయులకు వశమయ్యేదేకాదు. ఆ విషయాన్ని 1757 ఏప్రిల్‌ 10 సెలక్ట్‌ కమిటీ మీటింగులో ఇలా రాసుకున్నారు. |. 18 916 5లాజ16 0౯116 52346412 ౮౦0029” 3000164 22/20 0 లు 10 21 10019య6ండే 206 ₹62100/ 9266 మల0యజం ౦ ఏరు ల౫యుక, 10/20 కంం21 815 2జ్రలంం/ 124 ₹/6 500- న్‌ మి ఓం 23552006 జర 60-0ల26౦1 01 బిలాజు 25 షం ్టైంచయు 0£ గంం8్వేం 2 006 0£ వ్‌0264జో5 1౦005 1001 ఇగ టా అ ళం 01201206... ఇ06ల శం 00002064 01 గం002 2 ౧౦౩౦ 0003 760 10[ఇ4స4ణ, ఈ ౪0౪16 9276 అలలు మైకా హ[002016 10 ఇటు ళం భం [గనం 66 ఆడ లిం+లా ౫ 0/0/7 ప.0. 92564, 0.54-5౮) (ఈస్టిండియా కంపెనీ సేవకులమైన మనం గొప్పు మననుగల ఆ కలకత్తా నంవన్న న్యాపారి ఓమిచంద్‌కు సర్వదా కృతజ్ఞులమై ఉండాలి. అతని ద్వారానే మనం హాగ్లీ ఫొజ్‌దారయిన నందకుమార్‌ సహాయ సవాకారాలను పొందగలిగాము, మన ముట్టడికి వూర్వం చంద్రనగర్‌లో నవాబు నేన కొంత - నందకుమార్‌ 126 ఫొ ఇవీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్క్‌శాస్త్ర

నాయకత్వంలో మోవారించి ఉండేది. ఆ దందునే కనుక ఉపసంవారించి ఉందకపోజే

మనకు గెలుపు అసంభవమర్య్యోది.].

ఇలా వైరిపక్షం సేనానిని లోబరచుకుని మోసం ద్వారా గెలవటం ఏ రకమైన పరాక్రమమో తెల్లవారికే తెలియాలి!

(ద్రోహం చేసింది నవాబు ఫొజ్‌దారు ఒక్కడే అయితే పరిస్థితి ఎలా ఉండేదో! నవాబు సైన్యం సమయానికి ఆదుకోకపోయినా పరాసులు తమకున్న ఫిరంగి బలంతో, సుశిక్షిత సైనిక పాటవంతో హోరాహోరీగా పోరాడి ఆంగ్లేయుల బారి నుంచి తమ కోటను రక్షించుకోగలిగేవారేమో. కాని - ఇంగ్లీషువారి కబంధహస్తాలు చాలా పొఢవు. నవాబు సేనానిని పట్టినట్టే ఫెంచి శిబిరంలోకీ అవి చొచ్చుకుపోగలిగాయి. అవినీతి మం[్రం అక్కడా పారింది. చంద్రనగర్‌ రక్షణ దళంలో నియుక్తుడైన లెఫినెంట్‌ టెర్రనా అనే (ఫెంచి సైన్యాధికారి కాసుల కక్కుర్తితో నది దాటేందుకు శత్రువుకు తోవ ఇచ్చాడు. ”

చం(ద్రనగర్‌లో ఆంగ్లేయుల దురంతం తెలిసీ సిరాజుద్దౌలాకు కాళ్లు చల్లబడ్డాయి. ఆత్మ రక్షణ కోసం అంగ్రేజీల ప్రాపకానికి తాను ఆశపడితే అంగ్రేజీలవళ్లే తన కొంప మునుగుతోందన్న సంగతి అతడికి అర్దమైంది. “మీరూ వద్దు; మీ సాయం వద్దు మీ సేనను మీరు వెనక్కి తీసేసుకోండి" అని 'కంఫిజీకి కబురు పంపాడు. కాని అప్పటికే పరిస్థితి అతడి చేయి దాటిపోయింది. అంతకు ముందుదాకా అజిగిమణిగి ఉన్నట్టు అతి వినయం అభినయించిన ఇంగ్లీషువారు మోసపు ముసుగు అవతల పారేశారు. మా స్‌మ నుంచి అదనపు బలగాలు తెప్పించి మీ భరతం పడతాం; నీ రాజ్యానికి అగ్గిపెడతాం. గంగలోని నీళ్లన్నీ పోసినా ఆ అగ్గిని చల్లార్చలేవు ఖబడ్దార్‌ అని రంకెలు లంకించుకున్నారు. ఆంగ్లేయుల దురాక్రమణవల్ల నిర్వాసితులైన (ఫెంచివారు నవాబు శరణుజొచ్చగా, తన రాజ్యంలో అన్యాయానికి లోనైన దీనులకు అతడు అభయమివ్వటమే మవాపరాధమైనట్టుగా చితించి తక్షణం వారిని తమకు అప్పగించి తీరాలని గాండ్రించారు.

ఆత్మ గౌరవం ఇంకా పూర్తిగా కోల్పోని నవాబు సహజంగానే అందుకు సమ్మతించలేదు.

ఇంకేం? ఇంగ్లీషు తోడేలుకు కావలసిన సాకు దొరిక్సింది. ఎం,వి.ఆర్‌.శాస్త్రీ మహాద్రోముల మాయాబజార్‌ శ 127

షీ చీ వమ్లాఎలాలూ ఇంత ఘన విజయం సాధింబిన రాబర్ట్‌ క్షయివ్‌కు ఇందీయా వౌన్‌ ఆవరణలో శిలా విగ్రహాం వేశారు. క్ల్షయిన్‌ గౌరవార్ధం, ప్లాసీ యుద్ధ జ్ఞావకార్థంగా ఒక మవోవీళ వతకాన్ని ముద్రించారు. వతకపు బిళ్లకు ఒక వక్క క్లయివ్‌ ఒక చేత్తో (బిటిష్‌ జందా పట్టుకుని, రెందో చేత్తో మీర్దాఫర్‌కు నవాబుగిరీ ప్రసాదిస్తూ నిలబడి ఉంటాదు. దిగువన 'బంగాళాకివ్వబడిన నవాబుగిరీ (2 6౧4% బ్ర౧౫౭౫ /0 క678్ర4బ్లీ అన్న మాటలు. మెదల్‌కు రెందో వైపున - చేతిలో జయ చిన్నాంతో విజయదేవత వనుగుమీద కూచుని ఉంటుంది. దిగువన ప్లాసీ విజయం - క్షయివ్‌ సేనాపతి ౧70/0 రల/4యూభి ౧౫౭ 00/2౪67420 అన్న అక్షరాలు. [జపం ం4 ౧౮౯హాా2గ వం౭67 ౯ (74/4- ౨.0. 3292, 6.971 ప్లాసీలో గెలిచి, భారతదేశంపై బ్రైటన్‌ కబ్బాకు అడ్డరోడ్డు వేసిన ఘనుడు అప్పటి ిటిష్‌ (ప్రభువులు వీరపూజ చేని నీరాజనమివ్వటంతో (ప్రపంచ దృష్టిలో వీరాధివీరుదు అయిపోయాడు. అద్భుత పరాక్రమంవల్లే కీలకమైన ప్లాసీ యుద్ధంలో బెంగాల్‌ నవాబును ఆంగ్లేయులు అవలీలగా ఓడించి, భారతదేశాన్ని వాయిదాల పద్దతిలో వీర భోజ్యంగా వశం చేసుకున్నట్టు ఆంగ్ల మానస పుత్రులైన మన దేశవాళీ చరిత్రకారులు ఇప్పటికీ నమ్మకంగా చెబుతారు, ఇంతకీ చరిత్రాత్మకమైన ప్లాసీ యుద్ధంలో క్లయివ్‌ చూపింది ఎటువంటి పరాక్రమం? సాధించింది ఎటువంటి గెలుపు?) ఇది తెలుసుకోవడానికి వేరే రుజవులూ, సాక్ష్యాలకోసం ప్రయాసపడవలసిన పనిలేదు. వాస్తవంగా జరిగింది ఏమిటని నేరుగా క్లయివ్‌నే అడిగితే సరిపోతుంది! స్వయానా అతడి మాటలను, అతడి రాతలను, అతడిచ్చిన సాక్ష్యాలనుబట్టే అతడు వీరుడు కాడు... నీచుడు అని అమాయకులకు సైతం అర్ధమవుతుంది. అతడు ఉత్త పిరికిపంద... ఉచ్చనీచాలెరుగని నయవంచకుడు; నమ్మకద్రోహి అని తేటతెల్లమవుతుంది.

18వ శతాబ్ద ద్వితీయార్ధం నాటికి (థ్రెంచి వారెంతో ఇంగ్లీషువారూ అంతే. ఉభయులూ వర్తకం చేసుకోటానికి వచ్చి, భారత ప్రభువుల అనుమతితో, వారి అధికారానికి లోబడి బతుకుతున్నవారే. దేశీయ (ప్రభువులెలా మెలగాలో ఎవరితో ఎప్పుడు ఎలా వ్యవహరించాలో నిర్ణయించే తాహతు సరుకులు అమ్మకునేందుకు వచ్చిన విదేశీ వ్యాపారులకు లేదు. ఆ ఇంగితజ్ఞానం లోపించి తెల్లవాళ్లు విర్రవీగారు. తమ వికారపు చేష్టలకు, దుష్టపోకడలకు విసిగి వేసారిన నవాబు సిరాజుద్దాలా ఎందుకైనా మేలని (ఫెంచి వారితో మంచిగా ఉంటే ఆంగ్లేయుల దృష్టిలో అదే మహాపరాధమైంది. నిష్కారణంగా, దుర్మార్గంగా తాము దాడిచేసి వెళ్లగొట్టిన పరాసువారికి నవాబు ఆశ్రయమివ్వటమే ఘోర నేరమైనట్టు వారు చిత్రించారు. ఒడంబడిక (ప్రకారం తమకు పూర్వ సదుపాయాలన్నీ వునరుద్ధరించి, చెల్లిస్తానన్న పరిహారమంతా చెల్లించి నవాబు మాట నిలబెట్టుకున్నాడని తమలో తాము జనాంతికంగా అంగీకరిస్తూనే... సంధి షరతులు ఉల్లంఘించావంటూ నవాబుపై పథకం ప్రకారం యాగీచేశారు. నవాబు దర్బారులో ఇంగ్లీషు నక్షతకుడు వాట్స్‌ చాపకింద నీరులా కుట్ర సాగించి, మీర్దాఫరును బుట్టలో వేసే పుణ్యకార్యాన్ని పూర్తి చేయగానే క్షయివ్‌ దొర కపట నాటకపు పతాక సన్నివేశానికి తెర లేపాడు. నవాబు చేసిన వాగ్జాన భంగాన్నీ తమకు జరిగిన అన్యాయాన్నీ దర్పారులో పెద్దమనుషుల ముందు పెట్టి న్యాయం కోరటంకోసం తమ సన్నిధికి వేంచేస్తున్నానంటూ నవాబుకు మాయ ఉత్తరం పంపి, సైన్యంతో ముర్షిదాబాద్‌కు బయలుదేరాడు.

ఆ ఉత్తరం చూసి, నిజంగా తనకు విన్నపం చేసుకోవటానికి క్షయివ్‌ తన దగ్గరికి వస్తున్నాడని అమాయకపు నవాబు మామూలుగా అయిజే అనుకునే వాడేమో. కాని - పరాసులపై అడ్డగోలు దాడి దరిమిలా అతడికి ఆంగ్లేయుల ఆంతర్యం మీద అనుమానం బలపడింది. దానికి తగ్గట్టు క్షయివ్‌ జాబు అందిన రోజే దర్భారులో వాట్స్‌ తదితర అంగ్ల ప్రతినిధులు వాహ్యాళి నెపంతో కట్టకట్టుకుని పోయి మళ్లీ తిరిగి రాలేదు. వారి పల్గాయనంతో క్షయివ్‌ దుర్మార్గం సిరాజుకు అర్ధమైంది.

కాని - అప్పటికే పరిస్థితి చెయిజారి పోయింది.

అంతకు కొద్ది రోజుల ముందే మీర్జాఫరుకు, నవాబుకు పెద్ద గొడవ అయింది. దివాను మోహన్‌లాల్‌ను మీర్దాఫరు బహిరంగంగా అవమానించినందుకు ఆగ్రహించి అతడిని బంధించి తీసుకురమ్మని నవాబు భటులను పంపాడు. మీర్జాఫరేమో ఆ వచ్చిన వారిని బయటికి గెంటించాడు. దానికి నవాబు తగిన ప్రతి క్రియచేసే లోపే తెల్లవారి బెడద వచ్చి పడింది. దాంతో పాత కలతలకు అది సమయం కాదని ఎంచి, నవాబు ఏ భేషజమూ లేకుండా నేరుగా తానే మీర్దాఫరు ఇంటికి పోయి తనకు బాసటగా నిలుస్తానని ఖొరాన్‌ మీద ప్రమాణం చేయమన్నాడు. అతదు తటపటాయించకుండా ప్రమాణం చేశాడు. ఇంకేం మీర్దాఫరు తనవాడే అని వె[ర్రి నవాబు (భ్రమించి అతడికే సేనా నాయకత్వం అప్పగించి తెల్లవారిపై దాడికి వెంటతీసుకుపోయాడు. మీర్జ్ధాఫరును అతడు క్షమించి, అంతా మరచిపోయినా మీర్జాఫరు ఏదీ మరవలేదు. ముఖ్యంగా తన స్వార్ధాన్ని అప్పటికే సిరాజ్‌ను లేపేసి అతడు నవాబు అయ్యేందుకు కుంఫిణీ వారితో బేరసారాలు, రాతకోతలు అన్నీ పూర్తయ్యాయి. ఇవేవీ తెలియని నవాబు దొంగ చేతికి తాళం చెవులు ఇచ్చినట్టు అసలు కుట్రదారుకే తన రక్షణ బాధ్యత అప్పగించడంతో తెల్లవారి రొట్టె విరిగి నేతిలో పడింది. ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్తి ప్లానీ లాలూచీ శ్ష 129

ముర్షిదాబాద్‌కు 20 మైళ్ల దూరంలోని ప్లాసీవద్ద అప్పటికే నవాబు సేనలు కొంత కాలంగా దందువిడిసి ఉన్నాయి. అదనపు బలగాలతో మీర్జాఫరు అక్కడికి తరలి ఆంగ్లసేనపై పోరు సలపాల్సి ఉంది. ప్లాసీదాకా వెళ్లకుండా మధ్యలోనే కట్వావద్ద మీర్టాఫరు సేన క్లయివ్‌ సేనతో చేరితే, అంతా కలిసి అక్కడి నుంచి ప్లాసీకి దండయా(త చేయాలని కుట్రదారుల పథకం. అదే ప్రకారం క్షయివ్‌ సంకేత స్థలం వద్ద ఎదురు చూస్తుండగా... ఎందువల్లో కాని మీర్జాఫరు పథకం మార్చి నేరుగా ప్లాసీలోనే సమయం చూసీ మీవైపు ఫిరాయిస్తానని చీటీ రాసి పంపాడు. “మహావీరుడు” క్లయివ్‌ గుండెలో రాయి పడింది. తాను నవాబును మోసం చేసినట్ట మీర్టాఫరు తనను మోసం చేస్తాడేమోనని హడలిపోయాడు. అతడి దగ్గర ఉన్నది 650 మంది సీమ సైనికులు) 2100 మంది సిపాయిలు; ఎనిమిది ఫిరంగులు; ఎటునుంచి ఎటుకూడినా మొత్తం బలం అన్ని బాపతులూ కలిపి మూడు వేలు మించదు. ఆ వంక చూప్తే నవాబు బలం 18 వేల గుర్రాలు, 50 వేల కాల్బలం, 40 ఫిరంగులు వెరశి 68వేల పైచిలుకు. యూరోపియన్‌ యుద పద్ధతి ఎంత గొప్పదైనా, తెల్ల తుపాకులు ఎంత ఘనమైనవైనా, క్లయివ్‌ ప్రతాపం గురించ బయటివారు ఎలా భమసినా తన తాహతేమిటో అతడికి తెలుసు. నవాబు 'సైనికశక్తి ముందు తన బలం గడ్జిపరకతో సమానమని అతడు ఎరుగును. అన్న ప్రకారం మీర్షాఫరు రాజద్రోహంచేసి సైన్యంతో సహా తనకు అండగా రాకపోతే కొంప మునుగుతుందని, నవాబుకు లొంగిపోయి చెంపలేసుకోవటం కంటే గత్యంతరం ఉండదని క్లయివ్‌ హడలిపోయాడు. నిన్నే నమ్ముకున్నాను. నన్ను ముంచకు అంటూ ఆ ఆదుర్ధాలోనే 17567 జూన్‌ 22న ప్లాసీకి బయలుదేరుతూ మీర్జాఫరుకు ఇలా జామి రాశాడు; 1 షు డేోటయుంగే 10 కంర్లుం ఆల్యాగుంక్రై 01 008 200040... క్షే 5221 06 0% 1 046 9166 006 గ౪ల 415 అల. 10008 ౪%] 40 08 2౯ ౨12019, 1 ఇం జాం 2002 10 [066 3/04 .. 6 25 53106 ] ౫0౪ ఈం 115 02 ౪111 06 54021 0 11656 0710060... షో 1 )0% ౪0% ౧0000” ఆల ఈ ఈ5 శక మరేం 106 1 మెం ఇం ఇటు గం 220. [5017 22 తత్‌ 0౦౭4౮4 కెలా్ర్రింగ 200 6౦0210. 209] (నీ గురించి నేను సర్వం రిన్ము చేస్తున్నాను... ఈ సాయంత్రానికి నేను నది _ ఆవలి తీరం చేరుతాను, ప్లాసీ వద్ద నీవు వచ్చి కలిసేటట్లయితే నేనే నీకు ఎదురు వసౌను. ఇది చేస్తే నువ్వు ఈ సుబాకు నవాబు అవుతాన... నువ్వు మాట తప్పితే మాతం - క్షమించాలి. నేను నవాబుతో రాజీ చేనుకుంటాను). మోసంతో తప్ప గెలవలేని ఈ పిరికిపందే ఆంగ్లేయుల దృష్టిలో మవావీరుడు! మీర్డాఫరును నమ్ముకుని మనం ప్రాణాల మీదికి తెచ్చుకోవడమెందుకు, వెనక్కి పారిపోదాం అని కంపెనీ సేనానులు చెప్పడంతో మొదట తటపటాయించినా క్షయివ్‌ తోడు దొంగను నమ్మడానికే చివరికి నిశ్చయించాడు. ఎందుకూ చాలని 3 వేల సేనతో ముందుకు సాగి రాత్రి రెండు జాములు దాటాక ప్లాసీ గ్రామం చేరుకున్నాడు. అక్కడ నవాబు సైన్యాలు 50 వేల పదాతులతో 18 వేల గుర్రపు దళాలతో 50 ఫిరంగులతో కందకాల వెనుక సురక్షితంగా 130 సా ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రీ

మోహరించి ఉన్నాయి. జూన్‌ 23 పొద్దుపొడిచేసరికి నవాబు సేనలు కందకాలను విడిచి శత్రుసైన్యంపై పడ్డాయి. శత్రువును కోలుకోలేని దెబ్బతీస్తుండగానే, యుద్ధం నడి మధ్యలో ఉండగా నవాబు పక్షంలోని ద్రోహులు అర్ధంతరంగా పోరు ఆపించి సేనను వెనక్కిలాగారు. మరి కాసేపటికి మీర్దాఫరు తన కిందనున్న గుర్రపు దళాలతో చీలి కుంఫిజీ శిబిరంలో చేరిపోయాడు. దాంతో కధ అడ్డం తిరిగింది. [ద్రోహుల సాయంతో క్లయివ్‌ పులి అయిపోయి, నవాబు మీదికి దండెత్తాడు స్వపక్ష సైనిక ద్రోహం మూలంగా నవాబు సైన్యాలు ధైర్యం చెదిరి, స్థైర్యం కోల్పోయి చిందర వందర అయ్యాయి. అయినవారి వెన్నుపోటు కారణంగా 60వేల సేన చేతిలో ఉండీ ౩వేల తెల్ల చీమల చేతుల్లో సిరాజ్‌ నవాబు దారుణంగా ఓడిపోయాడు. ఆ గెలుపు ఒక గెలుపు కాదు. విద్రోహుల ప్రభావమే తప్ప క్షయివ్‌ ప్రతాపం దానికి కారణం కాదు. అందుకే ప్రపంచ చరిత్రల్లో నిర్ణయాత్మక యుద్ధాలను గ్రంధస్థం చేసిన కర్నల్‌ మాలెసన్‌ ప్లాసీ విజయాన్ని ఇబా తూష్టీకరించాడు. 10725 0010" ఇసిలు (62900 124 6006 [ల ఇ0గం ఇటలి €6- 59091 126 00/00 0 గెలుడ0 గం 6 గంరు ౪160 ౪62301 [16 16+ [0766 1139 200” గంగ 15 00౧ము2గ602 09000, 141 ౧11/6 ౪15 2016 10 26౪2006 ఇంల 106 0012హ0” 0% 0ట్యూ బుఖజల. 1259ల 038% 66015176, ౧20 ౧6761 06 6013916664 & 81 02416 (లింగం కంగు ౮౫44- 061086] 3121ట0%2. 7|| (రాజ దోవామే నర్వం అమర్చి పెట్టిన తర్వాత, విదోవామే నవాణును యుద్ధ రంగం నుంచి తరిమివేసిన తరవాత, విద్రోవహామే నవాబు సేనను వ్యూవోళ్ళకంగా పటిష్టమైన స్లీతి నుంచి తప్పించిన తరవాతనే... కచ్చితంగా నిర్మూలించదిదతానన్న భయం పోయి క్షయివ్‌ యుద్ధరంగంలోకి నడిచి వెళ్ళగలిగాడు. కాబట్టి నిర్హయాత్సకమే అయినా ప్లాసీని గొప్పు యుద్ధంగా వరిగణించలేము.. చరిత్రలో మహా గణనకెక్కిన ప్లాసీ సమరంలో చిజేతలయిన ఆంగ్లేయులు కోల్పోయింది మొత్తం కలిపి నలుగురు యూరోపియన్లను, 16 మంది భారతీయ సిపాయిలను! ఇక నవాబు పక్షాన్ని చూస్తే 500 మంది సైనికులూ, మూడు ఏనుగులూ, ఎన్నో గుర్రాల ప్రాణాలు పోయాయి. వేలూ లక్షల సంఖ్యలో ప్రాణనష్టం జరిగిన పానిపట్టు యుద్ధంతో పోల్చితే ప్లాసీది చిన్నపాటి సైనిక ఘర్షణగానే భావించాలి. తమ చేతికి మట్టి అంటకుండా ఎదిరి పక్షంలో చిచ్చు పెట్టి అధర్మంగా గెలిచారు కాబట్టే తెల్లవారు అతి తక్కువ నష్టంతో బియటపడ్డారు. అనంతరం కాలంలో బ్రిటిష్‌ పార్లమెంటరీ కమిటీ బోనులో నిలబడినప్పుడు ష్లాసీలో అతి స్వల్చ రక్తపాతానికి కారణాలు చెబుతూ లార్డ్‌ క్ల్షయివ్‌ “శ్పిర్రాజుద్దాలాకు తన సేన మీద, సేనకు అతడి మీద నమ్మకం లేకపోయింది. అందుకే సైనికులు తాము చేయాల్సిన పనిని చేయలేదు” అన్నాడు. ఆ విధంగా సేనను చెడగొట్టి స్వామిద్రోహానికి, దేశ ద్రోహానికి పురికొల్పటానికి తాను చేసిందేమిటో మాత్రం అతడు చెప్పలేదు. సేనా నాయకుడే (ద్రోహిగా మారి శత్రుపక్షంలో చేరిపోయాక ఎంత సన ఉండీ (ప్రయోజనమేమిటి? కుటుంబంలోని మనిషి అని తాను నమ్మి కీలక బాధ్యత అప్పగించిన ఎం.వి.ఆర్‌శాస్త్రీ ప్లానీ లాలూబీ శ 131

వాడే పవిత్ర ఖొరాన్‌ మీద చేసిన (ప్రమాణాన్ని కూడా ఉల్లంఘించి విదేశీ కుట్రదారులకో కుమ్మక్క్మవటంతో యుద్ధరంగంలో (ప్రత్యక్షంగా ఉన్న సిరాజుద్దాలాకు కాళ్లకింద నేల కదిలినట్టయింది. దిక్కుతోచని స్థితిలో ఏనుగెక్కి కొద్ది పరివారంతో కాలికి బుద్ధిచెప్పి ఆదే రాత్రి ముర్షిదాబాద్‌కు చేరుకున్నాడు. జరిగిన (ద్రోవీన్ని వివరించి, బంధువులనూ బలగాలను కూడగట్టాలని అతడు శాయశక్తులా ప్రయత్నించాడు.

కాని అప్పటికే అతడి అదృష్టం ఆస్తమించింది. ఆ సంగతి అందరికీ అర్ధమైపోయింది.

ఎవరో ఎందుకు? పిల్లనిచ్చిన సొంత మామే తనకు అండగా ఉండమని సిరాజ్‌ ఎంతగా వేడుకున్నా వినిపించుకోకుండా ఊరువదిలి పారిపోయాడు. బంధుత్వం వల్ల కానిది లంచంవల్లనైనా సముకూడుతుందేమోనన్న ఆశతో సిరాజుద్దౌలా తన ఖజానా తెరిచి సైనికులకు డబ్బును పంచి పెట్టాడు. అలా సంతోషపెట్టటం వల్ల వారంతా తనకు విధేయులై నమ్మకంగా వెన్నంటి ఉంటారని అతడు ఆశపడితే వాళ్లేమో జేబులు నింపుకొని అయిపు లేకుండా పోయారు. మర్చాటి సాయంత్రానికల్లా మీర్దాఫరు, క్లయివ్‌ కలిసి తన మీదకి దండెత్తి వస్తూ రాజధాని పాలిమేరలకు చేరుకున్నారని నవాబుకు వార్త అందింది. ఇక చేసేది లేక ఫకీరు వేషం వేసుకుని ఎవరికీ చెప్పకుండా సిరాజుద్దౌలా పరారయ్యాడు. తెల్లవారికి మోకరిల్లి, క్లయివ్‌ దయవల్ల నవాబుగా గుర్తింపు పొందిన మీర్జాఫర్‌ వస్తూ రాగానే దొరల ఆదేశం మేరకు సైరాబీను వెదికి వేటాడేందుకు మనుషుల్ని ఉరికించాడు. నాలుగైదురోజులు గమ్యం లేకుందా గాడిన మీదట సిరాజ్‌ రాజ్‌మహల్‌ అనే ఊరికి పోయి ఒక ఇంట తలదాచుకుంటే ఇంటివాడు గుర్తుపట్టి స్థానిక ఫొజ్‌దారులకు ఉప్పందించాదు.

౨ ఫౌజ్‌దారు స్వయానా మీర్జాఫర్‌ తమ్ముడు. అతను వెంటనే సిరాజ్‌ను బంధించి ఆఘమేఘాల మీద ముర్షిదాబాద్‌కు తరలించాడు. మీర్జాఫరు అతడిని తన కుమారుడి రక్షణిలో ఉంచగా, ఆ సుపుత్రుడు తండ్రిగారి ఇంగిత మెరిగి రాత్రికి రాశ్రే సిరాజ్‌ను వైర్టలోనే సఫా చేశాడు. ఆ నేరంతో తనకు ప్రమేయం లేదని క్షయివ్‌ బుకాయించకపోలేదు. లేకుం ట్‌ గౌడిదొగా పేరుపడ్డ మీర్జాఫర్‌ దొరగారికి చెప్పకుండా, ఆయన ఆజ్ఞ తలను, మో టి ఘాతుకానికి సొంతంగా పాల్చడటం వట్టిమాట. మరునాడు సీరొజ్‌

*. బుండాన్ని ఏనుగు మీద వేసి వీధులవెంట ఊరేగిస్తుంటే లార్లుగారు చోద్యం

చూశారే తప్ప పల్లెత్తు మాట అనలేదు. కై -

అలా ముగిసింది నమ్మివెడిన సిరాజుదాలా కధ!

అసలు దరదృష్టమేమిటంటే - ఇంత జరుగుతున్నా జనానికి పట్టలేదు. సీమ నుంచి సరుకులు అమ్ముకోవటానికి వొంగి వొంగి దందాలు పెడుతూ వచ్చిన వర్తకులు ళోక జాడించి, కుట్రలూ కూహకాలతో ప్రభువులను పడగొట్టి (ప్రభుత్వాలనే శాసించేందుకు బరితెగించినా... ఎక్కడికక్కడ నమ్మకద్రోహులను వలలో వేసుకుని నిష్కారణంగా తమ నవాబుని వేటు వేసినా బెంగాలీలు కనీసం చిటికెనవేలును కదిలించలేదు. పాపిష్టి పనికి సమర్ధింపుగా క్లయివ్‌ కూడా పార్లమెంటరీ కమిటీ ముందు అదే మాట అన్నాడు.

5 0165100 3816 10 ఆలం సటంరే2 726 ౧174116 686 0 200 1006205 ఖర 500 96005 ౧041 ం ము201206 ₹సం ఇల6 006౬0013 ఇంక 6 60025100, ముం€ 276 20020406 10

50816 101606 శం520ర3. ఈల” 11201 1276 4006 14 ౪11 56ం10 2గ4ే 500గ6:. (టాం ఉం రసం లింగాల ౮ 44 కి.లి.3296, 2. ౨ర|

(200 యూరోపియన్లు, 500 నిపాయిలను వెంటబెట్టుకుని నేను ముర్షిదాబాద్‌ నగరంలో (ప్రవేశించాను. అవ్హుదు మమ్ముల్ని చూడవచ్చిన వురజనులు కొన్ని లక్షలు ఉంటారు. _వారే గనక మన యూరోవీయన్లను చంవదలచుకుంటే కర్రలతో, రాళ్ళతో కొట్టి ఉందేవారు-అని లార్హుగారు చెప్పారు)

క్షయివ్‌ చెప్పినట్టు ముర్షిదాబాద్‌ వాసులే కనుక నిజంగా ఆ పని చేసి ఉంటే దేశ చరిత్ర ఎలా ఉండేదో! శతాబ్దాల బానిసత్వం భరతజాతికి తప్పేదేమో!! ఎం.వి,ఆర్‌,శాస్త్రి ప్లానీ లాలూబీ శ 133

కొండచిలువ కౌగిలి

జంతువు నేబఐడింది. చర్మం వొలిచి ఎవరి వాటా మాంసాన్ని వారు సంచుకోవటమే తరువాయి! నికృష్తపు కుట్రలు చేసి సిరాజ్‌ నవాబును కష్టపడి కూల్చిన (దోహులు' ప్రతిఫలంగా తమకు ముట్టాల్సిన సొత్తును ఎప్పుదెప్పుదు నొల్లుకు పోదామా అని లొట్టలేసుకుంటూ ఎదురు చూశారు.

ఆ శుభ ఘడియ రానే వచ్చింది. ప్లాసీ యుద్ధం (ద్రోహుల సాయంతో గెలిచినా... ఆ పాపిష్టి పనికి ఆగ్రహించి జనం తన భరతం ఎక్కడ పడతారోనన్న భయంతో రాజధాని పొలిమేరల్లో నాలుగు రోజులు తచ్చాడిన క్ల్షయివ్‌... ఫరవాలేదు రావొచ్చని మీర్డాఫరు నుంచి కబురు వచ్చాక 1757 జూన్‌ 29న ముర్షీదాబాదులో అడుగుపెట్టాడు. మరునాడే మవోద్రోహి మీర్దాఫరుకు మూర్చాభిషేకం. దొరగారి ఎదుట గద్దెపై కూచోవటానికి మీర్జాఫరు బిడియపడగా శ్లయివే అతడి రెక్కపుచ్చుకుని తబ్బుమీద కూచోబెట్టి సలాం చేశాడు. ఆ మర్యాదలు యధావిధిగా అయ్యాక తమరిని నవాబు చేసినందుకుగాను మా కట్నాలు మాకిమ్మంటూ మీర్దాఫర్‌ చేతిలో క్షయివ్‌ పెద్ద బిల్లు పెట్టాడు.

అది మహాలావు. అయినా కట్టక తప్పుతుందా? కుంఫిణీ దొరలు తమ సొంతానికిగొను పదమూడు లక్షల రూపాయలు తీసి అక్కడ పెట్టమన్నారు. మీర్జాఫరు కిమ్మనక చెల్లించాడు. అందులో క్లయివ్‌, (ద్రేక్‌గార్లు చెరి మూడు లక్షలు తీసుకున్నారు. మిగిలింది ఇంకో ముగ్గురు పంచుకున్నారు. ఇవిగాక క్లయివ్‌ అదనంగా లక్షా అరవైవేల మొహిరీలు కొత్త నవాబు నుంచి బహుమతిగా స్వీకరించాడు. ఇంత పెద్ద మొత్తాలు ఎందుకు పట్టావయ్యా అని తరవాత పార్లమెంటు వారు అడిగితే “నవాబు ఖజానాలో కోట్లకొద్దీ రత్నరాసులు వది ఉన్నాయి. ఇంత తక్కువ తీసుకున్నానేమిటా అని నాకే ఆశ్చర్యమైంది” అని జవాబు చెప్పాడు!

(పైవేటుగా భూరి సంభావనలను నొక్కేసిన సీమదొరలు కుంఫిణీకీ అన్యాయం చేయలేదు.

కంపెనీకి కోటి రూపాయలు... కలకత్తాలో యూరోపియన్లకు అప్పుడెప్పుడో కలిగిన ఇబ్బందికి పరిహారం కింద 50 లక్షలు... సీమ సైనికులకు సంతోష సూచకంగా 50 లక్షలు దాఖలు

చేసుకోవలసిందని నవాబును కోరారు. ఆ బాపతులన్నీ కలిపి 27 లక్షలు నవరసులయ్యాయి. అవన్నీ చెల్లించటానికి ఖజానాలో ధనం లెక్కించి ఒడంబడిన షరతుల్ని మీర్డాఫరు తక్షణం ఎంతవరకు అమలు జరిపే వీలుందో లేల్చమని ఇద్దరు సేటులను పురమాయించారు. ఖజానా అంతా ఊద్చేసినా తెల్లవారి రాకాసి ఆకలి తీర్చడానికి సరిపోదని తేలడంతో ఆ సేట్లేమో సగం ఇప్పుడు-మిగతా సగం మూదేళ్లలో నవాబు తీర్చేట్టు పరిష్కారం చేశారు.

ఈ డిమాండ్లు - పరిష్కారాలు తన ప్రమేయమే లేకుండా, తన ఉనికినే పట్టించుకోకుందా జరిగిపోతూంటే అసలు సేటు అమీర్‌చందుకు నోట మాట రాలేదు. కుట్ర అంతటికీ అతడే సూట్రధారి. నవాబు ఖజానానుంచి నొల్లుకునే సంపదలో 5శాతం వాటా తనకు చెందాలని, అదిగాక 30 లక్షల రొక్కం తనకివ్వాలని అతడు ముందే పట్టుబట్టి కంపెనీ వారిచేత ఎ(ర్రకాగితం పై కరారునామా కూడా రాయించుకున్నాడు.

అమీర్‌చందు కలకత్తాలో పేరుమోసిన బ్యాంకరు. ఆ కాలంలో ఆర్థిక వ్యవస్థకు బ్యాంకర్లే ఆయువుపట్టు. వారి మాటను ఎంతటి వారూ జవదాటే వారు కాదు. ఈ కుబేరుల మద్దతు లేకుండా ఎంత గొప్ప ప్రభువైనా పెద్ద పెద్ద పనులకు పూనుకునేవాడు కాదు. రాజ్యాంగ చక్రాన్ని తిప్పే పెద్దలంతా వారి సాయాన్ని సదా అపేక్షిస్తూ వారి నుహృద్భావంకోసం వెంపర్లాడేవారు. అంతగా తిరుగు లేని పలుకుబడి ఉన్నది కాబట్టే తన షరతులను కుంఫిణీయులు చచ్చినట్టు తీర్చుతారని అమీర్‌చంద్‌ ధీమాగా ఉన్నాడు. ఆ ఆశతోటే అడ్డమైన పనులు చేసి సిరాజుద్దాలాను నమ్మకద్రోహంతో సాగనంపాక... ఒప్పందం (ప్రకారం తన వాటాకు రావలసిన లప్పను మోసుకుపోవటానికి అతడు తహతహలాడుతున్నాడు.

కాని - తెల్లవారు అతడిని మించిన మాయగాళ్లు. అక్కర తీరాక ఎవరినైనా అవతల పారేయటంలో వారు అసాధారణ (ప్రజ్ఞావంతులు. తమకు కావలసినదంతా అతడితో చేయించుకున్నాక అతడి మొగం కూడా ఎరగనట్టే వారు ప్రవర్తించారు. జేబులోంచి తెల్లకాగితం తీసి మీర్దాఫరుతో తాము కుదుర్చుకున్న ఒప్పందం: అంశాలను నిండు సభలో క్షయివ్‌ చదవసాగినప్పుడే అమీర్‌చందుకు అనుమానం తోచింది. తనకు రావలసిన వాటా ఊసే ఆ షరతుల్లో లేకపోయేసరికి అతడికి కాళ్లు చేతులు చల్లబడ్డాయి. రోషంతో, ఉక్రోషంతో దిగ్గున లేచి “అసలు ఒప్పందం ఇది కాదు. నాకు చూపించింది ఎర్ర కరారు నామౌ' అని అరిచాడు. క్లయివ్‌ తొణక్కుండా బెణక్కుందా 'అవునోయ్‌ ఓమీ చందూ! అయితే ఏమంటావు? ఇది తెల్లకరారునామా అన్నాడు. ॥

అమీర్‌ చందు నిశ్చేష్టడయ్యాడు. సభ ముగిశాక కూడా అతడు అలాగే నోట మాట రాకుండా ఉంటే క్లెయివు అతడి చెంతకుపోయి '“ఓమీచెందూ! ఏమనుకోకు. ఆ ఎగర కాగితం వట్టి ట్రిక్కు నీకు వచ్చేదేమీ లేదు” అన్నాడు. అమీర్‌చంద్‌కు నెత్తిన పిడుగుపడినట్టయింది.

జరిగిందేమిటంటే - తనకు వాటా ఇచ్చి తీరాలని, లేకుంటే కుట్ర సంగతి సిరాజుద్దాలా నవాబు చెవిలో వేస్తానని అమీర్‌చందు పట్టుబట్టేసరికి క్షయివ్‌ మాయ చేశాడు. సేటుకు వాటా ఇచ్చే షరతును చేర్చి ఎర్ర కాగితంపై ఒక కరారు నామా, ఆ ప్రస్తావన లేకుండా కెల్ల కాగితంపై ఇంకో కరారు నామా రాయించి రెండిటిమీదా మీర్టాఫరుతో సంతకాలు చేయించాడు. నమ్మిన మనిషిని మరీ అంత దారుణంగా మోసం చేయడానికి మనసొప్పక అడ్మిరల్‌ వాట్సన్‌ బూటకపు పత్రం మీద సంతకం చేయనని చెప్పాడు. పాపభీతి ఏ కోశానా లేని క్షయివ్‌ అతడి సంతకాన్ని జంకులేకుండా తానే ఫోర్టరీ చేశాడు. అలా అతడు ఎం.లిఆర్‌.శాస్తె కొండచిలువ కౌగిలి శ 135

బనాయించిన పత్రమే అసలైన ఒప్పందమనుకుని అమాయకంగా నమ్మి అమీర్‌చంద్‌ నిలువునా బొందలో పడ్డాడు. అమీర్‌ చంద్‌ చేసిన రాజద్రోవానికి, దేశద్రోహానికి, ధర్మ(ద్రోహానికి ఇటువంటి శాస్తి జరగవలసిందే. సందేహం లేదు. ఆ సంగతి అలా ఉంచితే, ఆంగ్లేయులు చేసిన మోసం వారు గొప్పగా నుడివే నీతులకు, నాగరిక విలువలకు ఎటువంటి శోభాయమానం? ఒమీచంద్‌ ఇంగ్లీషు వారికెంత నవోయము చేయవలెనో అంత నవోయము చేనెను. నిరాజ్‌ ఉద్దాలాను సింవోసనము నుంది కూలదోయు కుట్రలో యింగ్లీమవారు జయమొందుటకు యీ ఒమీచెందే కారకుదు. ఇంగ్లీషువారు చిల్లర దుకాణదారులైత్తే ఒమీచంద్‌ కూడా ఆ తరగతికి చెందినవాడే. ఆ అ(ప్రాచ్చ తం(తజ్జులు చేయమన్న చందాలవు వనులన్నింటిని వీడు నిర్లజ్జగ చేసివైచెను. ఈ చండాలపు పనులన్నింటికి తగిన కూలి - ప్రతిఫలము - తనకిత్తురని యీతదు ఆళించెను. ఒమీచంద్‌ ఆత్మ(దోపా, తన యేలికకు, తన జాతికి (దోహ. కాని వరాయివారలు కిరస్తానీలకు నమ్మినబంటు. వారిని పూర్తిగ నమ్మి, వీడు వారికి సహాయము చేసెను దొంగలలో కూదా నిజాయితీ ఉన్నదందురు. కాని యీ విలాయతీ దొంగలకు - యీ శైవ వాట్సను దొంగల మురాకు - నీతి జాతి లేదు, తమ కింత ఉపకారము చేసిన ఒమీచంద్‌నకు [దోవా మొనర్చుటకు వారు జంకలేదు. ఏ రీతిగ మోనగించిరి? ఇదివరకు (వ్రపంచ్ర చరిత్రలో, యే యుగములోను, యెక్కడ కనివిని యెరుగని నీచాతినీచ మార్గముగ (టోవామొనర్చి8ి... శశ స్వర్గము నుండి దిగివచ్చిన సేనావతియనియు, యిండియాలో ఆంగ్యరాజ్యమును స్థావించిన మవోనుభావుడనియు, యింగ్లీము వారతనిని వూజించుచుందురు. ఇట్టి కిరస్తానీ శ్లైవు విధర్శుదని వెక్సిరింపబదు ఒమీచందుని మోసపుచ్చుటకై ఫోర్టక్‌ చేనెన్సు (బ్రిటిష్‌ మహాయుగము - ప్రథమ సంపుటము అను. మానికొండ సత్యనారాయణ శాస్త్రి 124 ప్ప) ఈయ ్తడిరూ కంపెనీ నౌకర్లమైన మనము ఉదారుడు ధనాధ్యుడు అయిన ఆ కలకత్తా కంపెనీ ర్తకుడు ఒమీచందుకి సర్వదా కృతజ్ఞులమై ఉండాలి అని 1757 ఏప్రిల్‌ 10న వంపి వారి సెలక్టృ కమిటీ ప్రొసిడింగ్సులో గట్టిగా ఒట్టుపెట్టుకున్నవారే రెండు నెలలు మలా “తి తీసి గట్టునపెట్టి, ఫోర్టరీతో అదే ఉపకారి నోట మట్టి కొట్టారంటే ఎమనుకోవాలి? ఇంగ్లండులో అ కాలాన అమల్లో వున్న శిక్షాస్పృతి (ప్రకారం ఫోర్డరీ చేసిన వాడిని ఉరితీయాలి, తన నడతపై స్వదేశంలో దుమారం రేగి, పార్లమెంటరీ బోనులో నిలబడినప్పుడు అడ్మిరల్‌ వాట్సన్‌ సంతకాన్ని తాను ఫోర్టరీ చేయించినట్టు క్షయివ్‌ స్వయంగా ఒప్పుకున్నా చట్టప్రకారం అతడి తల తీయాల్సిందిపోయి గొప్ప బిరుదులిచ్చి, 'వీరతాడు'లు వేని నెతినెకంచుకున్నారంటే ఆంగ్లప్రభువుల నీతిమాలిన అవకాశ వాదాన్ని ఎలా అర్ధం పోనీ! అమీర్‌చంద్‌ అనేవాడు అల్పజీవి; అత్యాశతో గొంతెమ్మ కోర్కెలు కోరాడు కనుక దొరలు అతడిని “తెలివిగా వంచించి, తమ కార్యానికి పావులా వాడుకుని వదిలేశారు; అది వారి రాజనీతి లెమ్మని సరిపెట్టకుందాం. సిరాజుద్దౌలా నవాబు వారిని తూపష్టీకరించాడు

కనుక; వారి స్థావరాలపై దాడిచేసి వారిని వెళ్లగొట్టాడు కనుక; వారి విరోధులైన పరాసులను చేరదీశాడు కనుక; అతడు గద్దెమీద ఉన్నంతవరకూ తమ ఆటలు సాగవు కనుక; నేరుగా అతడితో పోరాడి గెలిచేందుకు తమకు శక్తిచాలదు కనుక... ధర్మమా, అధర్మ్శ్మమా అన్న గుంజాటన లేకుండా (దోములను (ప్రయోగించి అడ్డదారిలో దొరలు అతడి అడ్డు తొలగించుకొనవలసి వచ్చిందనీ సంశయలాభం ఇద్దాం. మరి - వారినే పూర్తిగా నమ్ముకుని, చేయమన్న తప్పుడు పనినల్లా చేసి, వారి కాళ్లకు మొక్కి గద్దెనెక్కి వారి చేతిలో కీలుబొమ్మ కావడానికి ఇష్టపూర్వకంగా సిద్ధపడ్డ మీర్జాఫరుతోనైనా వారు సరిగా ఉన్నారా? అతడి మానాన అతడిని ప్రశాంతంగా బతకనిచ్చారా?

1757 జూన్‌ 29న 500 మంది సైనికులతో ముర్షిదాబాద్‌లో భయం భయంగా ప్రవేశించి మీర్దాఫరుకు స్వహస్తాలతో పట్టం గట్టిన సందర్భంలో క్లయివ్‌ సభాసదులందరికీ తన వైఖరిని వివరించాడు. సిరాజుద్దాలాను ఏ పరిస్థితుల్లో తొలగించవలసి వచ్చిందో చెప్పి, కొత్త నవాబు బహుయోగ్యుడు కనుక ఇకపై తాము ప్రభుత్వ వ్యవహారాల్లో జోక్యం చేసుకోబోమని హామీ ఇచ్చాడు. అతడి మాటల్లోనే చెప్పాలంటే...

1 0819 24ఆ001664 10 ౧౦౧౧౧౦6 కలు, 920 1 ౪25 201 ళం జుం ౦16 2081130 10 ౪48 2క్రిణ0వ 116 ంం+అుులుఓ.. ... న! 2423 ₹16 0166ల 12000 ౪23 2 012276 206 00640228, 416 0000-

ఈ 91204 అధైాంం610 96 6౧414 జర కిజుం అరల సము జడే 004

జగ ౫6 510౪164 0౬ జ్యుగగణున ఏ4ంరం!6 2 006 252115 01 116

607జయిం[ 0061006 2ట౪సం10/ 10 16 311000... జక ₹6 910416

160102 10 ౮2104642 ఖం6 2గలు6ే 501ల్వు/ 10 ం00ల06, ఇముయ ₹25

0౪7 ౦6 5066 206 087 *ఇ1016 జయ 2 636 ౧20.

[గంలం4 0౭404౯ 2044 ౧ యష440004 2 టో]

(వభుత్వంపై యుద్ధం చేయటం ఇంగ్రీషువారి నీతి కాదని నేను వారిని నమ్మించటానికి ప్రయత్నించాను... వ్రస్తుత నవాబు ధైర్యశాలి, మంచివాడు కాబట్టి అతడి కింద (వశాతంగా, సంతోషంగా ఉందగలమని (ప్రజలు ఆశించవచ్చుననీ, మాకు నంబంధించినంతవరకూ (వ్రభుత్వ వ్యవవోరాల్లో ఎలాంటి జోక్యం చేసుకోకుండా నవాబుకే అన్నీ వదిలేస్తామనీ.... కలకత్తాకు తిరిగి వెళ్లీ మా ప్రధాన రంగమైన వ్యాపారం మీదే వూర్తిగా నిమగ్షమవుతామనీ, అదే మా వరిఫ్రర్హ లక్ష్యమనీ నేను ప్రకటించాను.. అన్నట్టుగానే - ఇంగ్లీషువారు వ్యాపారం మీదే పూర్తిగా నిమగ్నమయ్యారు. సరుకుల

క్రయ విక్రయాల మామూలు వ్యాపారం మీద కాదు. కొంపలు కూల్చే, మందిని ముంచే, తలలు మార్చే రాజకీయ వ్యాపారం మీద! తమను నమ్మి, తమ పాలబడిన వాడి మూలగులు పీల్చి, సారమంతా లాగేసి, పూర్తిగా పిప్పి చేశాక చర్మాన్నీ ఎముకలనూ అమ్ముకునే నికృష్ట వ్యాపారం మీద!

దేవుని ముందు, పవిత్ర మత (గ్రంథం మీద ప్రమాణం చేసి 1757 జూన్‌లో ఉభయ పక్షాలు కుదుర్చుకున్న ఒప్పందం ప్రకారం కుంఫిణీ వారికి ఇచ్చిన వరాలన్నిటినీ మీర్‌ జాఫర్‌ఖాన్‌ బహదూరు తీర్చాడు. వారు కోరుకున్న ప్రాంతాలన్నిటిపై వారికి జమీందారీ ఎం.లి,ఆర్‌.శాస్త్రీ కొండచిలువ కౌగిలి శ 137

హక్కులను ఇచ్చి, వారి విరోధులను రాజ్యం నుంచి గెంటేసి, వారి కోటలను వారు పటిస్ట పరచుకోవటానికీ, ఈన కోటలను తాను పటిష్టం చేసుకోకుండా ఉండటానికీ సమ్మతించి, - ఇంకా వారు కోరిన అనేకానేక వ్యాపార రాయితీలనిచ్చి అన్ని విధాల సంతుష్టపరిచాడు. అతడి వల్ల కానిదల్లా కుంఫిణీ వారిని పట్టిన ధన పిశాచానికి తిన్నకొద్దీ ఎక్కువయ్యే దయ్యపు ఆకలిని తీర్చటం. మీర్జాఫరు సైనికుడే తప్ప ఆర్థికవేత్త కాదు. పాలనా నిపుణుడూ కాదు. నవాబు కావాలన్న అబతో ఆంగ్లేయుల పన్నాగాలలో చిక్కుకున్నప్పుడు ఖజానాలో ఎంతుందో అతడికి తెలియదు. తనను గద్దెనెక్కిస్తే కంపెనీకి, దాని అధికారులకు వల్లమాలిన ధనమిస్తానని ధారాళంగా వాగ్జానమైతే చేశాడు. తీరా సింహాసనమెక్కి ఖజానా తెరిచి చూస్తే అతడు అనుకున్నంత ధనం కనిపించలేదు. ధనాగారంలోని సంపదనంతా దోచిపెట్టినా తెల్లవారికి ఇవ్వవలసిన మొత్తాలు చెల్లుకాలేదు. అక్కడికీ కైవుకు, ఇతరులకు చెప్పతరం కాని ముల్లెను కట్టబెట్టాడు. తన సొమ్ము తిన్న కృతజ్ఞతతో వారు తన యెడ కాస్త సానుభూతి చూపి కంపెనీకి తాను ఇవ్వలేకపోయిన బాకీని రద్దు పరచటానికి సిఫారసు చేయకపోతారా అని మీర్జాఫరు అశపడ్డాడు. ఖజానా వట్టి పోయిందనీ, వచ్చే ఆదాయంలో ఖర్చులు పోగా మిగిలేదేమీ కనిపించటం లేదనీ, అతడు ఎంత మొత్తుకున్నా దొరలు ఆలకించలేదు. అంతదాకా విదేశీయులకు నిషిద్ధమైన వస్తువుల వ్యాపారాలను కుంఫిణీవారు అడ్డగోలుగా సాగిస్తున్నందు వల్లే, పన్నుల రూపేణా జమ పడవలసిన ఆదాయం వారి మూలంగా ఆగిపోయినందువల్లే తనకు కష్టాలు వచ్చాయి కనుక కనికరించమని నవాబు ఎంతో ప్రాధేయపడ్డాడు. ప్రయోజనం లేకీపోయిది. నా ప్రజలు చూడండి - ఎంత దీన స్టితిలో తినటానికి కూడు లేక ఆ ఖి అఘోరిస్తున్నారో! నా సైనికులను చూడండి- జీతాలు ముట్టక ఎట్లా అవస్థ పడుతున్నారో అని కాళ్లావేళ్ళ్లాపడినా దొరల గుండెలు కరగలేదు. ఇస్తానన్న డబ్బు ఇన్తావా, చస్తావా అని వారు నవాబు కంరంమీద కూచున్నారు. అప్పటికి నవాబు గోళ్లూడగొట్టి తెల్లవారు వసూలు చేసిందే వారు జన్మలో ఎన్నడూ కళ్లజూదనంత! రాబర్ట్‌ క్లయివ్‌ ఆప్త మిత్రుదైన ఓర్మి రికార్డు చేసిన ప్రకారం - “మీర్జాఫరు నవాబు అయిన వారం రోజుల లోపలే ఈస్టిండియా కంపెనీ వారికి 73 లక్షల రూపాయల వెండి నాణేలు ముట్టాయి. ఈ ఖజానా అంతా 700 పెట్టెల్లో పెట్టి, సీళ్లు వేస, నూరు పడవలలో ఎక్కించి, సిపాయిల పారాతో నడియాకు తీసుకుపోయారు. అక్కడనుంచి కంపెనీ నౌకాదళంలోని పడవలన్నీ వెంట రాగా జండాలు ఎగర వేస్తూ బ్యాండు మేళాలతో ఊరేగిస్తూ సీమకు కొనిపోయారు. ...ఇంగ్రీషు జాతి ఇదివరకెన్నడూ ఇంతటి ధనాన్ని కరకు నాజేల్లో ఒక్కసారిగా బహుమతిగా సంపాదించ లేదు. ఇంగ్లీషు టంకసాల లెక్కప్రకారం అది ఎనిమిది లక్షల నవరసులకు సమానం. తేరగా దొరికిన సంపద చూసేకొద్దీ కుంఫిణీయులకు దురాశ పెరిగింది. మొదటి అర్నెల్లలో బకాయిపడిన మొత్తం కింద బర్జ్వాన్‌, నడియా, హుగ్లీ జిల్లాల రెవెన్యూను కంపెనీ వారికి దఖలు రాసి ఇచ్చినా సొంతంగా క్రైవుకు సాలుసరి 26 వేల పౌండ్లు గిట్టుబాటయ్యే జాగీరును సమర్పించుకున్నా, ప్రభుత్వానికి గంగిగోవులాంటి సురేకారం వ్యాపారంపై మీఠాశీ హక్కును ఆంగ్లేయుల చేతిలో పెట్టినా నవాబు కష్టాలు తీరలేదు. ఆంగ్లేయులకు తృప్తి కలగలేదు. (ప్రభుత్వ వ్యవహారాల్లో జోక్యం చేసుకోబోమన్న వామీని గాలి కొదిలి... సేనలో 138 ఇబీ చరిత్ర ఎం.వి, ఆర్కశొస్త్రే

పరిపాలనలో నవాబు తలపెట్టిన కొద్ది మార్పులకు కూడా వీల్లేదంటూ క్షయివ్‌ మోకాలు అడ్డాడు. కొత్త నవాబు మంచివాడు... అతడి పాలనలో (ప్రజలు (ప్రశాంతంగా బతికెదరుగాక అని పుర్రచేత్తో దీవించిన క్లైవే మీర్జ్డాఫర్‌ నెత్తినెక్కి స్వారీ చేస్తూనే అతడిని కూలగొట్టి సార్వభౌమాధికారాన్ని తామే చేజిక్కించుకోవాలని కుతంత్రాలు చేశాడు. “ఇప్పటి నవాబు ముసలివాడు. ఇతడి కొడుకు క్రూరుడు; పనికిమాలినవాడు; వారు రాజ్యానికి రావటం మనకు క్షేమం కాదు రెండువేల యూరోపియన్‌ సైన్యం ఉంటే చాలు వీరిద్దరిని తోసేసి రాజ్యాన్ని మనమే కాజేయవచ్చు” అని 1759 జనవరి 7న బ్రిటిష్‌ ప్రధాని విలియం పిట్టుకు క్షయివ్‌ రహస్య లేఖ కూడా రాశాడు. అతడి వంటి ధూర్హుడు కాడు కాబట్టి పిట్‌ ఆ సలహాను తోనిపుచ్చాడు అయినా కుంఫిణీవారు కుట్రబుద్ధిని మానలేదు. మీర్టాఫరు అనంతరం గద్దెనెక్కటానికి అతడి కుమారుడు మీరాన్‌కు గల వారసత్వ హక్కును తాము కాదనజాలరు కనుక, అతడంటే తమకు గిట్టదు కనుక తమదైన శైలిలో ముందుగానే అతడి అడ్డు తొలగించుకున్నారు. ఏమైందో తెలియదు. ఓరోజు పొద్దున మీరాన్‌ చచ్చి పడి ఉన్నాడు. పిడుగు పడి పోయాడని తెల్లవారు అన్నారు. జనం నమ్మలేదు. సిరాజుద్దౌాలాను చంపించి విప్లవం పుట్టించటం వల్ల ఆశించిన మేళ్లన్నీ మూడేళ్లలోపలే ఇంగ్లీషువారికి సమకూరిపోయాయి. స్వామి(ద్రోహి మీర్జాఫర్‌ తమకు రాసిన కరారు నామా షరతులన్నిటినీ అక్షరాలా చెల్లించాడు. ఇక ఏ మొగం పెట్టుకుని కొత్త సౌకర్యాలని అతడి నుంచి పిండగలరు? అప్పటికే మీర్దాఫరుకు కూడా ఆంగ్లేయుల ఆలింగనం కొండచిలువ కౌగిలి వంటిదని అనుభవంలో బోధపడింది. అతడికి భ్రమలు తొలగటంతో ఇంకే మాత్రమూ తమకు పనికి రాడని తెల్లవారికి విశదమైంది. అతడి స్థానంలో శెరకెక్కించటానికి కొత్త కీలుబొమ్మ కోసం వెదికితే మీర్దాఫరు అల్లుడు మీర్‌ కాసిం వాటరిగా వారికి దొరికాడు. బేరం కుదిరింది. కొండచిలువ నోరు తెరిచింది. ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్తి కొండబిలువ కౌగిలి శ 139

బొమ్మలాట రంగి ఒంగి సలాములు చేసి నవాబుల గుదారంలో (పావకాన్ని సంపాదించిన ఇంగ్లీషు ఒంటె దేశంలో కాటూనాక (క్రమేణా నవాబులనే మరబొమ్మలను చేసి ఆడించి, కొనగోటితో కూల్చి పారేసే స్థితికి చేరుకుంది. పేరుకు సార్వఖౌముదైన మొగల్‌ పొదుషాకు గాని, పాలిత ప్రజలకు గాని (ప్రమేయం లేకుందా విదేశీ దుకాణాదారుల చిల్లర గుంపు బరితెగించి పాలకుదిగా ఎవరుందాలో, ఎవరు పోవాలో చిత్తం వచ్చినట్టు నిర్ణయించసాగింది.

1757లో సిరాజుద్దాలా నవాబును కూల్చటానికి ఆంగ్లేయులు యుద్దాలు చేసి, ఎత్తులు వేసి, ద్రోహులను ప్రయోగించి చాలా ప్రయాసపడవలసి వచ్చింది. చచ్చీచెడి అతడి స్థానంలో ఒక కీలుబొమ్మను కూచోబెట్టాక ఎప్పుడుపడితే అప్పుడు బొమ్మలను మార్చటం వారికి గడ్జితిన్నంత తేలికైంది.

“నిన్ను నమ్మాను; నన్ను ముంచకు; నా తలపాగా తీసి నీ చేతిలో పెడుతున్నాను; దాని గౌరవం కాపాడు” అని ప్రాధేయపడిన సిరాజుద్దాలాను దగ్గరి బంధువన్న కనికరం కూడా లేకుండా (ద్రోహం చేస్తి తాను విదేశీయులతో ' చేతులు కలపకుండా ఉంటే ఈరోజున తనకీగతి పట్టేది కాదు కదా? విదేశీయుల నుంచి ఇన్ని తాపులు తినవలసి వచ్చేది కాదు కదా- అని మీరాఫరుకు బుద్ధి వచ్చేసరికే పరిస్థితి చెయిదాటి పోయింది. క్లయివ్‌ స్థానంలో కొత్త గవర్నరుగా వచ్చిన వన్సీటార్ట్‌ సేనాపతి కైలాద్‌ను వెంటబెట్టుకుని అప్పటికే (1760 అక్టోబరులో) ముర్షిదాబాద్‌కు బలగాలతో చేరుకున్నాడు. కాసింబజారు ఇంగ్లీషు గిడ్డంగిలో మకాం చేసి నవాబును తన సన్నిధికి పిలిపించాడు. ఇష్టం వచ్చినట్టు బనాయించిన అభియోగాల పత్రాన్ని అతడి మొగాన విసిరేసి నీ పరిపాలన బాగా లేదు. ఏం చేస్తావ్‌?” అని అడిగాడు.

“మా వాళ్లతో మాట్లాడి చెబుతాను. కొంచెం వ్యవధి ఇవ్వండి? అని అర్ధించాడు నవాబు. “అసలు నీ వాళ్లని అనుకుంటున్న వాళ్లే నీకు పగవాళ్లు, సమస్యలన్నీ నీ సలహాదారుల

వల్లే వచ్చాయి. వారు కాదు- నీ దగ్గరి బంధువులలోనే... ఎవరిని సంప్రదిస్తావో ఒక పేరు ఇప్పుడే చెప్పు” అని తెల్లవాడు గొంతుమీద కూచున్నాడు.

విధి లేక నవాబు నలుగురు చుట్టాల పేర్లు చెప్పాడు. అల్లుడు మీర్‌ కాసిం అందులో ఒకడు. అతడే తెల్లవారికి కావలసినవాడు. అప్పటికే అతడితో వారికి లాలూచీలు, బేరాలు జరిగిపోయాయి. ఆ సంగతి నవాబుకు తెలియదు.

“సరే! మీ అల్లుణ్ని ఇక్కడికే పిలుస్తాము. అతడితో మాట్లాడుకో, అందాకా ఇక్కడే ఉందు అని ఆజ్ఞాపించాడు గవర్చరు.

అప్పటికే రా(త్రి పొద్దుపోయింది. గంటల తరబడి వారి పిళశూరీలు వినివిని నవాబుగారికి తల తిరుగుతున్నది. ఆకలి దంచేస్తున్నది. ఇప్పటికి నన్ను వదిలేయండి. నా మహలుకు పోయి విశ్రాంతి తీసుకుంటా అని ఆయన అర్థిస్తే దొర దయతలచి “సరే పో అన్నాడు.

బతుకుజీవుడా అని మీర్జాఫర్‌ బయటపడ్డాడు. తన వరిస్థితి చూసి జాలితోనో, మేలుచేద్దామన్న ఉద్దేశంతోనో గవర్నరు తనను వెనక్కి పంపాడని అతదడనుకున్నాడు. కాని

• కాదు. అతడిటు రాగానే అల్లుడు అటు వెళ్లాడు. మంతనాలన్నీ పూర్తయ్యాక అతడిని వెంటబెట్టుకుని 8 కంపెనీల సైనికులతో కర్నల్‌ క్రైలాడ్‌ అక్టోబరు 19 రాత్రి చీకటిమాటున ముర్షిద్రాబాద్‌ మీదికి దండు వెడతాడు.

అది శరన్నవరా(త్రుల కాలం. మీర్డాఫర్‌ ఆస్థానంలోని ముఖ్యుల్లో చాలామంది హిందువులు, వారందరూ దసరా విందులో సాక్కి ఆదమరిచి నిద్రిస్తున్నవేళ ఆనుపానులు చూసుకుని కుంఫిణీ సైన్యం మెల్లిగా నది దాటి తెల్లవారు జామున 4 గంటలకు రాజభవనాన్ని చుట్టుముట్టింది. ముఖ్య సచివులు ముగ్గురిని బంధించాక, నవాబును నిద్రలేపి సభామందిరానికి రావించి గవర్నరు శ్రీముఖాన్ని చేతిలో పెట్టారు. 'దుష్పుల సలహాలకు చెవి ఒగ్గినంత కాలమూ నీకు నేను చెప్పేది తలకెక్కడు. నీకు మేలు చేసే ఉద్దేశంతోటే కైలాడ్‌ను నీకు సాయంగా సేనతో పంపుతున్నాను. నువ్వు ఏమిచేయాలో అతను చెబుతాడు. వినూ అని దాని సారాంశం.

మీర్జ్టాఫరు కాళ్లుచేతులు ఒణికాయి. నువ్వ మోసుకొచ్చిన సందేశం ఏమిటయ్యా అని కర్నల్‌ దొరను అడిగితే 'ఏముంది? పేరుకు నువ్వే నవాబుగా ఉండు. పెత్తనమంతా నీ అల్లుడికి అప్పజెప్పు. తరవాత సంగతి మేము చూసుకుంటాం అన్నాడు.

నవాబు అరిచాడు. గోల పెట్టాడు. జుట్టు పీక్కున్నాడు. “ఇలా జరుగుతుందని నేను అనుకుంటూనే ఉన్నాను. మీరిలాంటి వాళ్లని మా అబ్బాయి చచ్చేదాకా హెచ్చరిస్తూనే ఉన్నాడు” అని కేకలు వేశాడు. మీ బెదిరింపులకు లొంగేవాణ్ని కానని చిందులు తొక్కాడు. ఇంగ్లీషువాడు మారు మాట్లాడకుండా చోద్యం చూస్తూ కూర్చున్నాడు. రెండు గంటలు అలా ఎగిరెగిరి పడ్డాక తాను చేయగలిగింది ఏమీ లేదని నవాబుకు అర్థమైంది.

మరి ఇప్పుడు ఏం చేయాలి? ఖజానా ఎప్పుడో ఖాళీ అయింది. జీతాల బకాయి కోసం సైనికులు నానా అల్లరిచేస్తూ, తన మహలులోకే చొరబడి తననే బూతులు తిడుతున్నారు. ఈ స్థితిలో ఉత్సవ విగ్రహంలా తాను నవాబు కుర్చీలో కూచుని ప్రయోజనం లేదు. ఇంత ఐతుకూ బతికి అల్లుడి పెత్తనానికి లోబడటం నామర్దా. పైగా ఇంకో భయం. పాత నవాబుకు తాను ద్రోహం చేసినట్టే తనకు అల్లుడు ద్రోహం చేశాడు. చేతికి చిక్కగానే పాత నవాబును తాను ఖూనీ చేయించినట్టు, రేపు తన అల్లుడు తనకూ అదే మర్యాద చేస్తే...?! ఎం.లి.ఆర్‌.శాస్త్రే బొమ్మలాట శ 141

ఇలా అన్నీ ఆలోచించుకున్నాక 'నేను వెళ్లిపోతాను. మీర్‌కాసింనే నవాబుగా ఉంచండి. మీ ఇష్టం వచ్చినట్టు చేసుకోండి” అని నిష్పురంగా పలికి 'వచ్చి రాజముద్రికలు తీసుకుపొమ్మని అల్లుడికి మీర్దాఫరు కబురు పంపాడు. అతడు రాగానే అప్పగింతలు పెట్టి, నెత్తిన గుడ్డ వేసుకుని కలకత్తాకు పోయాడు. బానిస బుద్ధికొద్దీ మళ్లీ ఇంగ్నీషువారి రక్షణలో వారి ఇలాకాలోనే (మళ్లీ తనకు దశ తిరిగేదాకా) కాలం వెళ్లదీశాడు. మీర్‌ మహమ్మద్‌ ఖాసిం అల్లీఖాన్‌ జహదూర్‌ వారే కొత్త నవాబు అని కర్చల్‌ కైలాద్‌ ఎలుగెత్తి చాటాడు. పడగొట్టటం అయ్యాక దొంగలు దొంగలు వాటాలు పంచుకోవటమే తరువాయి. ఈ విషయంలో లోగడ మీర్జాఫరుకున్న సౌలభ్యం ఇప్పుడు మీర్‌కాసింకు లేదు. సిరాజ్‌ హయాంలో ఖజానా ధనరాశులతో నిండి ఉన్నది కనుక అతణ్ని వేటువేశాక మీర్జాఫర్‌ ధనాగారం తెరిచి ఉన్నదంతా దొరలకు దోచిపెట్టాడు. ఈసారి ఆ ఛాన్సులేదు. జాఫర్‌ మామ ఖజానా అయ్యవార్లంగారి నట్టిల్లులా ఉంది. మొత్తం కూడినా నలభై యాభై వేల రూపాయలకు మించి లేదు. దొరల సంభావనలకు అది ఎందుకూ చాలదు. అయితేనేమి? మీర్‌కాసిం మహా ధనికుడు. సొంత బొక్కసంలో అతడికి కావలసినంత సిరి ఉంది. దాని నుంచే ఇయ్యకొన్న కట్నాలన్నీ దొరవార్లకు యథావిధిగా చెల్లించుకున్నాడు. అదీ ఎంతెంత? వన్సీటార్ట్‌ దార ఒక్కడికే ఐదు లక్షల రూపాయలు, కైలాగ్‌కు రెండు లక్షలు. ఇంకో నలుగురు దొరలకు కలిపి పదిలక్షలు. వ్యక్తిగత లంచాలు మొత్తం 17 లక్షలు కాక కుంపిణీ వారికి ఖర్చులకింద 15 లక్షలు. వెరశి 32 లక్షల రూపాయలు చేతినుంచి వదిలించుకుని, ద్రోహుల జాబితాలో మామలాగే తన ఫేరునూ శాశ్వతంగా స్థిరం చేసుకుని మీర్‌ కాసిం నవాబు గద్దెనెక్కాడు. ఆశించిన ప్రకారం లంచాలు భారీగా ముట్టి తన ఐతుకులు బంగారం అయ్యాయి కనుక కుట్రలో భాగం పంచుకున్న దొరలు తమ ఘనతకు సంతసించి ఆనంద పరవశులయ్యారు. అంళరాత్మ అనేది లేదు కనుక; డబ్బే వారికి సర్వస్వం కనుక కుంఫిజీ దొరలకు ఇందులో అనౌచిత్యం ఏమీ కనిపించి ఉండకపోవచ్చు. కానీ - వారు చేసినది మాత్రం ఏ విధంగానూ ఎవరూ సమర్థించలేని దుర్మార్గం; నీచమైన దురాగతం. ప్రసిద్ధ ఆంగ్ల చరిత్రకారుడు హెన్రీ టోరెన్స్‌ మాటల్లో చెప్పాలంటే - గం 0 0౯0115 €20920డ0[ గండు 0 20010836... 16 కంచ? ఇగటీ జయా 51 క095406... 06 ₹25 116 9౪00 266 01004య:1 2107 0116 60%020)0 మండే 1 ల6 00 616 అం౪806 ర” రంంలుంు 10 0020 26 162564 ల 1ంగ౫5 01 8004 21మ 16 ౮౦7ల౧౦౧౦? జ6ీ 6 6౦౬౧౦11 0౯62101642 ౪/66 90 906. చి 06- ఒడి ఏ0, [07 10 310 0£2200,000 10 యి 0208607 216, జంత శం: ళం 635101 0£ళ90 గం జు6 00021003 0+100టా కల” 9014 కుల! 100 0005641008 మేలుకే ఖత 210% [లా7బగాం 277 44 గెడ, 0000015. 0. ౨౯] (ఈ వ్యవవోరపు నీచత్వాన్ని సమర్ధించేవారెవరూ కానరారు... మీరావరు తోటి నంధి ఒవ్పుందం ఇంకా ఆమల్లోనే ఉంది... మీర్దాఫరు కుంఫిజీ వారిని నమ్మి ప్రమాణ పూర్వకంగా తన నెత్తురుతో వారి నేస్తు కట్టాడు. మనిషన్న వాడికి 142 సౌ ఇదీ చరిత్ర " ఎం,వి.ఆర్‌.శాస్త్ర

మాటమీద నిలబదాలన్న ఇంగితజ్ఞానం ఉంటే కలకత్తా గవర్నర్సు కౌన్సిలు,

మీర్దాఫరుతో ఒవ్పుందానిక్‌ కట్టుబటి ఉందాల్సింది. అయినా -, మీర్‌కానిం తమకు

(ప్రైవేటుగా ముట్టవెప్పిన రెందు లక్షల పౌంద్లకూ మూడు నంపన్న జిల్లాలకూ

వారు తమను నమ్ముకున్న మి్యతక్రుదిని అమ్మేశారు,

అనంతర కాలంలోని చరి(త్రకారులే కాదు, ఆ కాలంలో జీవించిన కంపెనీ అధికారుల్లోనూ నీతి న్యాయం పట్ల పట్టింపున్న కొద్ది మందికి ఒప్పందాన్ని ఉల్లంఘించి మీర్జాఫరును నిష్కారణంగా, దుర్మార్గంగా గద్దె నుంచి లాగేసిన తీరు నచ్చలేదు. ఇలాంటి తప్పుడు పనికి సభ్యసమాజం ముందు ఏ సమాధానం చెబుతాము; ఇలాగైతే మనల్ని ఎవరు నమ్ముతారు అంటూ కలకత్తా గవర్నింగ్‌ కౌన్సిల్‌లో కొద్ది మంది మెంబర్లు ధ్వజమెత్తారు. ఇది కుంఫిణీ వర్గాల్లో పెద్ద వివాదం అయింది. కాసులకు కక్కుర్రిపడి గూడుపురాజి పన్ని తాముచేసిన నిర్వాకాన్ని సమర్ధించుకుందుకు పక్షం రోజుల తరవాత హాల్వెల్‌ దొర “నవాబు మార్చిడికి. కారణాలూ అంటూ ఓ డాబుసరి డాక్యుమెంటును బనాయించాడు. అందులో మీర్జాఫరును పాపాలఖైరవుడిగా చిత్రించి అతడు నీచుడు, నిష్కారణంగా మనుషుల ప్రాణాలు తీసిన ధూర్హుడు అని అభియోగం మోపాడు. ఫలానా ఘరానా పెద్దమనుషులు ఎనమండుగురు, వారుగాక ఇంకో డెబ్బైెమంది అమాయకులు నవాబు పిచ్చి ఉత్తర్వుల వల్ల చంపబడ్డారని ఏకరువు పెట్టాడు.

ఆ అభియోగాలు యావత్తూ పచ్చి అబద్ధాలు. ఆ సంగతి ఆరేళ్ల తరవాత కంపెనీ దొరలే ఒప్పుకున్నారు. 1766 సెప్టెంబరు 30న కలకత్తా కౌన్సిల్‌ వారే సీమలోని కంపెనీ డైరెక్టర్లకు ఇలా రాశారు- “పావం! గతించిన మీర్జాఫరు గురించి మనం చెడ్డగా అనుకోకూడదు. అతడిపై హాల్వెల్‌ మోపిన అభియోగాలలో అసలు నిజం ఏమిటో మీకు తెలియజెప్పటం మా బాధ్యత. హాల్వెల్‌ చెప్పినట్టు మీర్దాఫర్‌ భయంకర నరహంతకుడు కాదు. అతదు చంపించాడని చెప్పబడిన వారిలో ఇద్దరు మినహా అందరూ నేటికీ బతికే ఉన్నారు. ఆ ఇద్దరి మరణానికీ అతడి బాధ్యత లేదు?

తరువాతెప్పుడో తాపీగా రికార్డును సరిదిద్దితేనేమి? జరగాల్సిన దారుణం జరిగేపోయింది.

ఇక మీర్‌కాసిం సంగతి. అనేక జీవిత కాలాలకు సరిపోయేంతటి సొంత సంపదన్సు దొరలకు ధారపోసి అతడు బావుకున్నదీ ఏమీలేదు. స్వామి[ద్రోహంలో మామదీ, అతడిదీ ఒకటే బడి అయినా పాలనాదక్షతలో మీర్‌కాసిం చాలా నయం. నవాబగిరీ చేపట్టాక ప్రభుత్వ వ్యయాన్ని అదుపుచేసి, ఆర్థిక వ్యవస్థను బాగుపరచి ప్రభుత్వ పనితనాన్ని పెంపొందించాడు. సైనికుల బకాయిలను తీర్చాడు. కుంఫిణీ వారికి ఇవ్వవలసినవి ఇచ్చేశాడు. ప్రజలు గోడును ఆలకించి, అన్యాయాలను సరిచేయటానికి దృఢవైఖరి అవలంబించాడు.

అదిగో అక్కడే అతడికీ, తెల్లవారికీ గొడవ వచ్చింది. ముఖ్యంగ్లా వాణిజ్య సుంకాల దగ్గర.

ఇంగ్లీషువారు మొదట దేశంలో ప్రవేశించినప్పుడు కంపెనీ సరుకులపై రోడ్లమీద గాని, ఓడలమీద గానీ సుంకం వసూలు చేయకుండా మొగల్‌ పాదుషానుంచి ఫర్మానా పొందారు. కంపెనీవారి గిడ్డంగుల అధికారులు ఇచ్చిన దస్థకు (బీటీ) చూపితే వాటిని కంపెనీ సరుకులుగా భావించి సర్మారువారు వదిలేస్తూ వచ్చారు. ఆ సదుపాయాన్ని దుర్వినియోగం చేసి గిడ్డంగుల ఎం.ని.ఆర్‌.శాస్త్రీ బొమ్మలాట శ 143

అధికారులు తమ కింది నౌకరులకు నామమాత్రంగా జీతాలిచ్చి రహస్యంగా సొంత వ్యాపారం చేసుకునేందుకు చీట్లను ఇచ్చేవారు. దీనివల్ల ప్రభుత్వానికి పన్ను రాబడి నష్టమయ్యేది. అలీవర్టీఖాన్‌, సిరాజ్‌ల హయంలోనే దీని మీద తరచూ గొడవలు అయ్యేవి. నవాబులనే చిత్తానుసారం మార్చేసే స్థితికి వచ్చిన కుంఫిణీ వారికి ఇప్పుడు కళ్లు నెత్తికెక్కాయి. తమ చేతిలో కీలుబామ్మలైన నవాబులు తమనేమి చేస్తారన్న ధీమాతో వారు బరితెగించి సరకుల వర్తకాన్ని పగటి దోపిడీగా మార్చారు. తమ చీటీ చూపిన వారి నరకులనెల్లా కిమ్మనక వదిలెయ్యాలని చౌకీల అధికారులను నిర్బంధించేవారు. మారుమాట్లాడిన ఉద్యోగులను కంపెనీ సిపాయిలు కొట్టి, చీకటికాట్లో వేసి హింసించేవారు. విదేశీ వర్తకానికి మాత్రమే పొందిన పన్ను రాయితీని దేశం లోపల అన్ని బాపతుల వర్తకాలకూ పకపక్షంగా వర్తింపడేసుకున్నారు. ఊరూరా చారబడి, పన్నులెగబెట్టి దౌర్జన్యంగా వ్యాపారాలు సాగించారు. వారేమో సుంకాలు కట్టరు. దేశీయ వ్యాపారులేమో సర్కారుకు అన్ని సుంకాలూ కట్టాలి... కాబట్టి వీరికంటే తక్కువ ధరకు వారు సరుకులను అమ్మగలగటంతో దేశవాళీ వ్యాపారుల నోట్లో మన్ను పడింది. తరవాత ఇంకో అడుగుముందుకేసి పంటలను తమకే అదీ తాము ఇచ్చిన ధరకే అమ్మాలని ఇటు రైతులను... తాము చెప్పిన ధరకు తమ దగ్గరే సరుకుల కొనాలని అటు ప్రజలను కంపెనీ వారు సతాయించేవారు. మాట వినకపోకే సిపాయిలను పిలిపించి గొడ్డును బాదినట్టు బాదించేవారు. దాంతో తెల్లవాళ్లు వస్తున్నారంటేనే జనం హడలిపోయి ఊరు వదిలి పారిపోయేవారు. నవాబు కంపెనీకి కీలుబొమ్మ కావటంలో కంపెనీలో పనిచేసే ప్రతి నెకరూ తానూ నవాబుననే అనుకుని, ఏ సర్కారీ అధికారాన్నీ గుర్తించకుండా చాదాగికి చేసేవాడు. కంపెనీవారు చేస్తున్న అఘాయిత్యాల గురించి ప్రతిరోజు మీర్‌కాసింకు ఫిర్యాదులు వస్తుండేవి. అక్కడికీ అతడు రెండున్నర ఏళ్లపాటు ఓవికపట్టి ఘర్షణ రాకుండా తమాయించుకున్నాడు. ఊరుకున్నకొద్దీ వారు పేట్రేగుతుండటంతో అతడికి ఓరిమి నశించింది. అప్పుడైనా అతదు చేసింది - జరుగుతున్న తప్పిదాలను (ప్రెసిడెన్సీ అధికారుల ముందు పెట్టి, మీవారిని కాస్త అదుపుచేయమని అర్థించటమే. దానికే తెల్లవారు మండిపడి, తనను గద్దె నెక్కించారన్న కృతజ్ఞతయినా లేకుండా తమమీదే తవ్పులెన్నుతున్నాడని పళ్లుకొరికారు. అతడి దగ్గర తాను భారీ లంచం పట్టిన సంగతి మరచిపోని గవర్నరు వాన్సీటార్టు అతడు చెప్పేదానిలో న్యాయం ఉందని నమ్మి ఉప్పు వర్తకం మీద నామమాత్రపు సుంకం కట్టటానికి ఒప్పందం కుదుర్చుకుంటే ఆ నిర్ణయాధికారం గవర్నరుకెక్కడిదని మిగతా దొరలు మోకాలు అద్దారు. ఇక వారి పోరు పడలేక... తగువంతా సుంకాల దగ్గరే వస్తున్నది కాబట్టీ మొత్తం సుంకాలనే ఎత్తేస్తే ఏ గొడవా. ఉండదని నవాబు అనుకున్నాడు. ఇకపై ఎవరూ సుంకాలు కట్టనవసరం లేదని అతడు ఉత్తర్వు చేసేయగా అదెలా కుదురుతుందని ఆంగ్లేయులు అడ్డం తిరిగారు. సుంకాలు లేకపోతే దేశీయ సరుకులూ చౌక అవుతాయి; అప్పుదు మా తెరువు చూసేవారు ఉండరు. కనుక - మమ్మల్ని మాత్రమే మినహాయించి దేశీయ వర్తకులందరి మీదా సుంకం వేసి తీరాల్సిందేనని పట్టుబట్టారు. ఇది అడ్డగోలు కోర్కె దానికి మీర్‌కాసిం సమ్మతించలేదు. దాంతో సంఘర్షణ తప్పలేదు. వరసగా అనేక యుద్ధాలు జరిగాయి. మీర్‌కాసిం తెల్లవారి గుండెలదరగొట్టి పెద్దసేనలో వీరోచితంగా పోరాడినా చివరికి పరాజయం తప్పలేదు. విధి వక్రించడంతో చేసిది లేక 144 ఫా ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌శాస్త్ర

అయోధ్యలో వజీరు సుజా ఉల్‌ దౌలా దగ్గర ఆశ్రయం పొంది, దీర్హకాలం అనామకంగా బతికి అక్కదే మీర్‌కాసీం దరిద్రుడుగా మరణించాడు.

తాము నిలబెట్టిన నవాబు తమ దగ్గర కుక్కలా పడి ఉండి చెయ్యమన్నదల్లా చేసే రకం కాదని జేలిపోవడంతో కుంఫిణీవారు కొత్త 'ఐక్రా” కావాలనుకున్నారు. అట్లే కష్టపడి వెదకాల్సిన అవసరం లేకుండా వారికి కళ్ల ఎదుటే రడీమేడ్‌గా మీర్జాఫర్‌ కనిపించాడు.

ఇంకేం? మూడేళ్ల కింద తాము కూలదోసిన వాడితోనే సిగ్గులేకుండా దొరలు మళ్లీ బేరాలు సౌగించారు. కలకత్తాలో పలకరించే దిక్కులేకుండా పడిఉన్న మీర్జాఫరుకు అంతకంటే కావలసింది ఏముంది? అడ్డమైన ప్రతి షరతుకూ సరేనన్నాడు. అచ్చంగా ఇచ్చెయ్యమని దొరలు అడిగిన జిల్లాలనల్లా వారికి రాసి ఇచ్చాడు. మీర్‌కాసిం చేసిన సంస్కరణలన్నీ కొట్టిపారేస్తాన్నాడు. ఉపరి 30 లక్షల కట్నాన్ని షరా మామూలుగా దొరలకు అర్పించుకుందుకు సిద్ధపడ్డాడు.

ఆ ప్రకారంగా మూడేళ్లు తిరక్కుండా 1768 జులైలో మీర్జాఫరు మళ్లీ బంగాళా నవాబు కానటంతో కథ మొదటికి వచ్చింది. కాదు - మునుపటికంటే దారుణమైన మలుపు తిరిగింది. ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్తి బొమ్మలాట శ 145

పేనుకు పెత్తనం వాటి

“దావిట్‌ కథ అద్ధం తిరిగిందే” అని సీమ దొరలు బోలెడు చిరాకుపద్దారు. వారు ఈస్టిండియా కంపెనీని పెట్టిందే అందరూ ఘనంగా చెవ్సుకునే ఇండియా నీరిపంపదలను సాధ్యమైనంత దందుకుని ఇబ్బదిముబ్బుడిగా వ్యాపార లాభాలు గడించాలని, మొదట్లో అంతా సవ్యంగానే సాగినట్టు కనివించింది. పోర్చుగీసు, (ఫెంచి, దచ్చి పోటీదార్లతో కయ్యాలు, యుద్దాలు వచ్చినా వ్యాపారం స్థిరపడి, లాభాలు బాగానే వచ్చాయి. నెంగాల్‌లో క్షయివ్‌ ఒదుపుగా నడివీన రాజకీయ తం[తం వుణ్యమా అని సిరాజుద్దౌలా నవాబు పోయాక కుంవిణీ గల్లా పెట్టెలు గలగలలాదాయి.. లక్షలూ, కోట్లలో ధనరాశుల రాబడికి కంపెబీవారు రుల మరిగాక ఏమైందో గానీ (క్రమేణా అయినేజు తగ్గిపోయింది,

కీలుబొమ్మ నవాబుల్ని మార్చేసిన సందర్భాల్లో పట్టిన భారీ సంభావనల్ని కంపెనీ అధికారులే ఎక్కువగా నాక్షేసేవారు. మొత్తం తామే కాడేస్తే గొడవవుతుందన్న వెరపుతో కంపెనీకి వారు పెద్ద మొత్తం జమకట్టించినా అందులో చాలా వరకూ సేనల జీతభత్యాలకు, ఇతర ఖర్చులకే చైల్లిస్రోర్సేది. కంపెనీ డైరెక్టర్లు వద్దని వారించినా కంపెనీ ఉద్యోగులు తెగబడి (ప్రైవేటు వర్తకాలను సాగించేవారు. కంపెనీ సరుకులకు మాత్రమే వర్తించాల్సిన సుంకం రాయితీలను విచ్చలవిడిగా సొంతానికి వాడేసుకుని జేబులు నింపుకునేవారు. దేశీయ వర్తకులను, స్థానిక రైతులను, పేద ప్రజలను పిశాచాల్లా పీడించి, పొంసించి ప్రతికంపెనీ ఉద్యోగ్‌ నవాబుదర్దా వెలిగించేవాడు. కొన్నేళ్లు ఇండియాలో కొలువుచేసి సీమకు తిరిగొచ్చే ప్రతివాడూ మాయలేనన్ని డబ్బు మూటలను, వెండి, బంగారం నింపిన పెట్టెలను ఓడలో వేసుకుని వస్తున్నాడు. కుంపిణీ డైరెక్టర్లకు మాత్రం వట్టి కాగితాల రికార్డులు కొదవ లేకుండా అందుతున్నాయి. కృతఘ్నులైన ముసల్మాన్లపైనా, నికృష్ణులైన (ఫైంచి వారిపైనా కుంపిణీ సేనలు సాధించిన మహత్తర విజయపరంపరలను చక్కగా వర్ణించిన లేఖలకైతే మితిలేదు. వట్టి మాటలే గానీ డబ్బు మాత్రం కుంపిణీకి ఒక దమ్మిడీ కూడా ఎక్కువ

రావటంలేదు. కట్టుదిట్టాలు లేని ఈ రకమైన దోవిడీవల్ల తమకింది ఉద్యోగులు బాగుపడుతున్నారే తప్ప కుంపిణీకి లాభమూ లేదు; వాటాదారులకు కడుపు నిండా ఇవ్వటానికి డివెడెండ్లూ లేవు. ఈ పరిస్థితుల్లో ఏమిచేయాలి? ఇండియాలో దోపిడీని తమకు లాభకరంగా " ఎలా మార్చాలి? ఇది ఈస్టిండియా కంపెనీ దొరలను వేధించిన ప్రశ్న కర్తవ్యమేమిటా అని ఆలోచిస్తే ఆ సమయంలో వారి దృష్టి లార్డ్‌ క్షయివ్‌ మీద పడింది. మీర్దావరును తెర మీదికి ఎక్కించిన మీదట అడ్డగోలుగా సంపాదించిందంతా మూటకట్టుకుని క్షయివ్‌ అప్పటికి ఐదేళ్ల కిందట ఇంగ్లాండు చేరాడు. బర్‌క్లీ బజారులో పెద్ద భవంతి కొని, నౌకర్లను చాకర్లను పెట్టుకుని, లార్డ్‌గిరీ పొంది దర్జా ఒలకబోస్తున్నాడు. పార్లమెంటులో అతని చేతికింద పన్నెండు ఓట్లు ఉన్నందున రాజకీయ హేమాహేమీలు అతడి ప్రాపకం కోసం అంగలారుస్తున్నారు. వాస్తవం ఏమైనా అప్పటి ఇంగ్లీషు ప్రజల, ప్రభువంశీకుల దృష్టిలో అతడొక మవాోవీరుడు. గొప్ప సామ్రాజ్య నిర్మాత. అతణ్ని కనుక మళ్లీ ఇండియాకు పంపిస్తే వ్యవహారాలను చక్కబెట్టి తమ లాభాలు తమకు సమకూర్చి పెట్టగలడని కుంపిణీ వారు ఆలోచించారు. ఇంకేం? ఆసియా ఖండంలోని బ్రిటిష్‌ సేనలకన్నింటికీ సర్వసేనాధిపతిగా చక్రవర్తి చేత అభిషిక్తుదై క్షయివ్‌ దొర 1765 మేలో మళ్లీ కలకత్తాలో అడుగుపెట్టాడు. సెకండ్‌రవుండులో చేయవలసిందేమిటో లార్డ్‌ క్షయివ్‌కు ఒకరు చెప్పక్కర్లేదు. ఈ విషయంలో అతడికి చాలా స్పష్టమైన, ఆ కాలంలో సీమలో ఎవరికీ లేనంత అవగాహన ఉంది. ఇండియాకు బయలుదేరకముందే ఈస్టిండియా కంపెనీ డైరెక్టరు మీస్టర్‌ రౌస్‌కు రాసిన జాబులో దొరగారు ఇలా అన్నాడు : 0 200 26120 2000766 26 926 లగగం2! ట|ం6 టిం! 1 సడా6 10819 1ం[650లు, ఇస110ఏ 1ఈ[64ల3 ఓ 60065320” 102 ఇం 10 రేంటలాణుమం ఇంటల ౪6 9121] 16 16 ఇ1016 (60 08961765; 202 1 13 906 80 600016 10 92 గౌం-రు2గ0% 46 ఇగం16 స4ంలై! 200010 1 2 041 0070686. 2006 ౧ల౫ [20/205 ఇటం0 *6 91804 ౨00001 ఇ0౪016 06 021065 0% 041 0౦౪/6? 1/6 1056 060016 27203 005617ట్‌, 18 11 010611 ౧2౧౧ల [7702 4/4 ₹కెక్‌ ₹00000039, 7. 4] (నేను చిరకాలంగా ఎదురు చూస్తున్న కీలక స్థితికి చివరికి ఇప్పుడు చేడుకున్నాం. మొత్తం మనమే సరిగ్రపాంచాలా అన్నది తేల్చుకోవదం అవనరం: ఎందుకంటే మొత్తం మొగల్‌ సామాజ్యమంతా రేవు మన చేతిలో వచ్చివదుతుందనటం అతిశయోక్తికాదు... మనమివ్టుడు మద్ధతు ఇస్తున్న నవాబులే మన అధికార బలం చూని ఈర్ష్యపదవచ్చు. పేరుకు కాకపోయినా వాస్తవానికి మనమే నవాబులం అయితీరాలి). మొగలు సామ్రాజ్యం స్థానాన్ని ఆక్రమించి దేశాన్ని క్రమేణా ఎలా హస్తగతం చేసుకోవాలో క్షయివ్‌కు బాగా తెలుసు బెంగాల్‌ నవాబుగా ఉన్నది తన “గాడిద” మీర్జాఫరే కాబట్టి వాడిని వాడుకుని కార్యం సాధించవచ్చునని అతడి ధీమా, ఎం.విఆర్‌శాస్తే వఫీనుకు పెత్తనం శ 147

ఇంతలో ఒక చిక్కొచ్చింది. డబ్బులకోసం యములాళ్ళలా పీడించి ఇంగ్లీషువారు పెట్టిన బాధలకు తాళలేక ముసలి మీర్జాఫర్‌ 1765 జనవరిలో గుండె పగిలి చచ్చిపోయాడు. మీర్జాఫరు తరవాత నవాబు ఎవరుకావాలన్నది కుంపిణీ వారితో అతడు కుదుర్చుకున్న ఒప్ఫందంలో లేదు. వారసత్వానికి ఇద్దరు పోటీదారులున్నారు. ఒకడు - మీర్జాఫరుకు చనిపోయిన కుమారుడి కుమారుడు. ఆరేళ్ల పసివాడు. లెండోవాదు మీర్జాఫరు ఉంపుడుగత్తె కుమారుడైన ఇరవై ఏళ్ల నాజిం.

మద్రాసులో ఓడ దిగేసరికి ఈ సంగత్తులన్నీ క్ల్షయివ్‌కు తెలిశాయి. మీర్జాఫర్‌ పోవడమూ ఒక రకంగా మంచిదేనని దొర అనుకున్నాడు. ఆరేళ్ల బాలుబ్నీ కనుక గద్దెమీద కూచోబెడికే అతడి పేరు మీద చక్రమంతా తామే తిప్పవచ్చునని, పరిపాలనంతా దేశీయుల ద్వారా జరుగుతున్నట్టు లోకానికి చూపెట్టి, అసలైన ఆర్ధిక వనరులన్నీ తమ వశం చేసుకుని, వాస్తవానికి తామే సర్వంసహాధికారం చలాయించవచ్చునని క్లయివ్‌ తలిచాడు. అయితే కలకత్తాలో ఉన్న ఇంగ్లీషు దొరలు దురాశలో, కుటిల నీతిలో అతడిని మించిన వారు. వేశ్యాపుత్రుడి దగ్గర ఇరవై లక్షల రూపాయలు లంచం పట్టి, నెలకు ఐదు లక్షల చొప్పున కంపెనీకి కట్టేట్లు, ఆంగ్లేయుల చెప్పుచేతుల్లో ఉండేట్టు కాగితం రాయించుకుని నాజిం ఉద్దాలాను క్లెయివ్‌ కలకత్తా చేరేలోపే అర్హంటుగా గద్దెనెక్కించారు.

ఆ సంగతి తెలిసి క్లయివ్‌ లబోదిబోమన్నాడు. “అకటా! ఇంగ్లీషు వారి పేరు ఎంత నీచ స్థితికి దిగజారింది! బ్రిటిష్‌ జాతికి ఎంతటి అప్రతిష్ట వచ్చింది” అని ఆ నీతుల రాయుడు తెగ గింజుకున్నాడు. ఎనిమిదేళ్ల కింద సిరాజ్‌ను కూల్చి మీర్జాఫరును పైకి తెచ్చినప్పుడు అతడు చేసిందీ ఆదే! తాను చేస్తే లౌక్యం... పరులు చేస్తేనమో మోసం అవుతుందా? అదే మాట కలకత్తా దొరలూ అడిగారు. ఇంత అవినీతికి ఎలా పాల్పడ్డారయ్యా అని క్ల్షయివ్‌ నిగ్గదీస్తే తమరు చూపిన దారినే మేమూ అనుసరించాం తప్పేమిటని వారు సవినయంగా మనవి చేశారు, దార్రక్ర నోరు పెగలలేదు.

క క కిందట క్లయివ్‌ నాటిన అవినీతి విత్తనాలు అప్పటికి మహావృక్షాల్లా ఎదిగాయి. కమళంలో వాటి ధాటిని చూసి అతడికి కంపరం పుట్టింది. “ఇక్కడ పరిస్థితి ఘోరంగా ఉంది. మన అధికారులందరూ తెగబడి లంచాలు మేస్తూ, తగని దర్జా అదసోసన్నారు. సివిల్‌ మిలిటరీ ఉన్నతాధికారుల నుంచి మామూలు గుమాస్తాల వరకూ పీడిసు త లాభమే చూసుకుంటూ, ఎంత నీచానికైనా ఒడిగడుతూ, జనాన్ని న్నారు. పరిపాలన అనేది బొత్తిగా లేదు” అంటూ అతదు లండన్‌లోని పై అధికారులకు పము చేశాడు. దానిమీద కంపెనీ కోర్ట్‌ ఆఫ్‌ డైరెక్టర్లు కదిలి "7/6 1191: 6 జో ఇంక క్‌ చంర్టంగ 1 ఈం 21806 62646 1276 0660 06411266 0)” 2 50806 01116 0001 న... ౧001655176 000646 46 ఆలు 725 10090 10 2007 &క్ర6ి 01 6 (మన కంపెనీ నౌకర్లు దేశీయ వర్తకంలో నంపాదించినదంతా (ప్రవంచంలో విదివరకు వ దేశంలోనూ ఏ కాలంలోనూ కనీ వినీ ఎరుగనటువంటి ఘోరక్టత్వాల కర మది మాకు నిశ్చయమై పోయింది అని 1766 మేలో క్లయివ్‌కు రాశారు. మీడే మావు * టీందుకు గట్టి కట్టుదిట్టాలను చేసే బాధ్యతను కూడా వారు ఈ దొర తన అమోఘమైన బుద్ధితో ఆలోచిస్తే అప్పటి గందరగోళాన్నంతా సరిచేయటానికి క్షయివ్‌ 148 సా ఇవీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌శాస్త్ర

గారికి ఒక్కటే దారి కనిపించింది. అదేమిటంటే - నవాబును పూర్తిగా పిండి బొమ్మను చేసి కూచోబెట్టి, బెంగాలుకు దివాన్‌గిరీ నేరుగా ఇంగ్రీషువాళ్ల చేతుల్లోకి తీసేసుకోవటమే!

ఆలోచన రాగానే క్ల్షయివ్‌ దానిని ఆచరణలో పెట్టాడు. ఆ సమయానికి అలవాబాద్‌లో తలదాచుకున్న మొగల్‌ పాదుషా షా ఆలంవద్దకు వెళ్లి అంతకు ముందు అయోధ్య నవాబు నుంచి తాను గెలిచిన రెండు జిల్లాలను నజరానాగా ఇచ్చి, అందుకు (ప్రతిఫలంగా ఏడాదికి ఇరవై ఆరు లక్షల రూపాయల కప్పం కట్టి, నవాబు ఖర్చులు భరించే షరతు మీద బెంగాల్‌, బీహార్‌, ఒరిస్సా రా(ష్ట్రాల్లో రెవిన్యూ వసూలు చేసుకునే హక్కులను కంపెనీకి దఖలు పరుస్తూ 1765 ఆగస్టు 9న ఫర్మానా పొందాడు.

అదే చరిత్ర ప్రసిద్ధికెక్కిన “దివాన్‌! మొగల్‌ సామ్రాజ్య వినాశానికి అదే ధూమకేతువు.

ఫోర్డరీకోరైన క్లయివ్‌ కుతంత్రాన్ని అమాయక చక్రవర్తి కనిపెట్టలేకపోయాడు. కష్టపడాల్సిన అవసరం లేకుండా సాలుకు పాతిక లక్షల రూపాయలు తన విలాసాలకు, జనానా ఖర్చులకు వచ్చిపడతాయన్న ఆబతో ముందుగతి కానకుండా తెల్లవాడి ఉచ్చులో ఇరుక్కున్నాడు. అనేక సంవత్సరాలుగా మొగల్‌ పాదుషాపై అనేక యుద్ధాలుచేసి, అనేక దుర్మార్థాలకు పాల్పడిన ఇంగ్లీషువారిని పాదుషా తిరిగి నమ్మటమే చిత్రం! ఆ కాలాన ఢిల్లీ దర్బారుకు పట్టిన దారుణ దుర్గతికి దివానీ ఫర్మానా గొప్ప ఉదాహరణ,

పన్నులు వసూలు చేసే అధికారాన్ని మాత్రం ఇంగ్లీషువారు తీసుకుని మామూలు పరిపాలన అంతా నవాబు మీదే వదిలేయటానికీ ఒక కారణం ఉంది. అదేమిటో 1765 సెప్టెంబరు ౩0న కంపెనీ డైరెక్టర్లకు రాసిన లేఖలో క్లయివే ఇలా విడమర్చి చెప్పాడు:

ఈ రా(ష్త్రాలను అజమాయిషీ చేయగల అధికారం మనకు ఉన్నవుటికీ దానినిముడదు మనం చలాయించకూడదదు. వరిపాలన వని అంతా నవాబు ఉద్యోగులకే వదిలేస్తే మనకు దమ్మిడీ ఖర్చుందదు. రెవిన్యూ వనూలులో మనకు కొంచెం నష్టం కలిగినా పెద్ద తప్పులు చేసినవాళ్ళను మనం నులభంగా కనుక్కొని శిక్షించవచ్చు.. రాజ్యాధికారం నెత్తిన పెట్టుకోవటం వల్ల వచ్చే చిక్కులేవీ మనకు ఉందవు. నవాబు మ్యాతం ఇంకా ఉంటాడు. దర్జాకు తగ్గదబ్బేదో వాదిమొగొన పారవేస్తూంటాం. రాష్ట్రాల వరిపాలనంతా దేశీయుల చేతుల్లో ఉంటుంది. వారు మనకు, నవాబుకు జాయింటుగా జవాబు చెప్పాల్సి ఉంటారు. దబ్బు నంచి మూ(్రం మన చేతుల్లో ఉంటుంది.

[246 గాం లయ1నా42౫ లింలలా ౮ 2404 9.౨. టల 07]

ఉత్సవ విగ్రంహంలా నవాబును కూచోబెట్టటంతోబాటు దఫాల వారీగా అతడి మనోవర్తిని కోతబెట్టి కరిమింగిన వెలగను చేసే పనీ మొదలైంది. అంతకుముందు నవాబు మారిన ప్రతిసారీ అతడు కుంపిణీకి కట్టాల్సిన మొత్తాన్ని అమాంతం పెంచేస్తూ వచ్చారు. “దివానీ” చేజిక్కించుకున్న తరవాతేమో నవాబు మారినప్పుడల్లా కొత్త నవాబుకు కుంపిణీ ఇవ్వాల్సిన మొత్తాన్ని కోత వేస్తూ వచ్చారు. కొంతకాలానికి అసలు ఈ నవాబు మాత్రం ఎందుకు, దండుగ చేటు అనుకుని ఎత్తి చెత్తకుండీలో పారవేశారు. రెండోమారు తాను ఇండియాకు వచ్చినప్పుడు బెంగాల్‌ గద్దెమీద ఉన్న కుర్ర నవాబు నాజిం ఉద్దాలాను సంవత్సరం తిరక్కుండా తన చేతికి మట్టి అంటని విధంగా ఖూనీ చేయించి క్లయివ్‌ దొరే ఈ చారిభ్రక క్రమానికి తోవ తీశాడు. ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రి వనుకు విత్తనం శ 149

నానా రకాల అక్రమ వ్యాపారాలకు, విచ్చలవిడిగా పన్ను ఎగవేతలకు, చెప్పనలవి కాని నేరాలకు ఘోరాలకు పేరు మోసిన ఇంగ్లీషు వారి చేతికి పన్నుల వసూలు చేసే అధికారాన్ని ఇవ్వటమంటే పేనుకు పెత్తనం. ఇచ్చిన చందమే. దీని దుష్ఫలితానికి నవాబులు, పాదుషాలు, వారి జనానాలు మాత్రమే గురి అయి ఉంటే ఎవరూ కంటనీరు-పెట్ట వలసిన పనిలేదు. కానీ - మొగల్‌ పాదుషా కాసుల కక్కుర్తితో అంగీకరించిన ఈ అడ్డగోలు ఏర్పాటు వల్ల ఇంగ్లీషు తోడేళ్ల బారిన పడింది అన్నెం పున్నెం ఎరుగని అభాగ్యజనం. అంతదాకా-చెల్లించాల్సిన పన్నులు, సుంకాలు ఏదీ కట్ట కుందా ఖజానాకు ఎగనామం పెడుతూ వచ్చిన సీమదొరలే... వసూలు అధికారం తమ చేతికి వచ్చేసరికి రెచ్చిపోయి జనం మీద పడి గోళ్లూడకొట్టి శిస్తులు, పన్నులు వసూలు చేయసాగారు. క్షయివ్‌ ప్రవేశపెట్టిన ద్వంద్వ పరిపాలన వల్ల సామాన్య ప్రజల పరిస్టితి పెనం మీంచి పొయ్యిలో పడినట్టయింది. ఎక్కడ చూసినా అరాచకమే. ఎవరి ప్రాణానికీ, ఆస్తీకీ భద్రత లేకుండా పోయింది. అనేక సంవత్సరాలుగా తెల్లవారి అక్రమ వ్యాపారాల దాదాగిరీ మూలంగా దేశీయ వ్యాపారులు చితికి పోయారు. స్థానిక పరిశ్రమలు మూతపడ్డాయి. మార్కెట్లు మట్టి కొట్టుకుపోయాయి. పంట పండించే రైతులు దయనీయ దైన్యం అనుభవిస్తున్నారు. దీనికి తగ్గట్టు 1768 ప్రాంతాల్లో తీవ్ర దుర్భిక్షం తాండవించింది. వెనకటి రోజుల్లోనైడే దయగల స్వదేశీ ప్రభువులు అలాంటి _ దుస్థితిలో శిస్తులు మాఫీ చేసి, సహాయక చర్యలు చేపట్టి ప్రజలను ఆదుకునేవారు. అటువంటి కనికరమేదీ విదేశీ రాబందులకు లేదు. అణాపైసలతో సహా రావలసిన పన్నులను గోళ్లూడగొట్టి వసూలు చేసి కుంపిణీ ఇనప్పెట్టెలను నింపటమే వారికి (ప్రధానం. అందుకే దయాదాక్షిణ్యాలు లేకుండా వసూళ్ల కోసం జనం మీద విరుచుకుపడ్డారు. ఆదుకునే నాథుడు లేక దుర్భిక్షం కాస్తా భయానక కరవుగా మారింది. శిస్తుల బాధపడలేక, తినడానికి మెతుకు లేక కోట్లాది జనం కొంపాగోడూ వదిలి అన్నమో రామచం(ద్రా అని ఆడక్రందిస్తూ వీధినపడ్డారు. బిచ్చం కూదా దొరక్కలక్షల మందీ ఆకలి చావులు చచ్చారు. ఒకప్పుడు ధనధాన్యాలతో తులదూగిన పూర్ణియా జిల్లాలో మూడవ వంతు ప్రజలు నశించారు. తక్కిన (ప్రాంతాల్లోనూ ఇదే గతి. పశువులనమ్ముకొని కొందరు, వ్యవసాయ పరికరాలు తాకట్టుపెట్టి కొందరు, అడుక్కుని కొందరు బతుకు వెళ్లదీశారు. చాలా మంది ఆకలి భరించలేక పసిపిల్లల్ని అమ్ముకున్నారు. కొంతమందైతే పీనుగులను కూడా పీక్కుతిన్నారు. లక్షల జనం కృశించిన శరీరాలకో, గుంవులు గుంపులుగా పల్లెలనుంచి వట్నాలకు తరలితే మశూచి, ప్లేగు లాంటి అంటువ్యాధులూ వారి వెంట వ్యాపించాయి. గుట్టలు పడిన శవాలను తొలగించే దిక్కు లేకపోయింది. మృళ్యు దేవతకవి తిరునాళ్ల రోజులు. ఆ కాబంలో సర్మారు ఉద్యోగులు వేసిన అంచనాలను బట్టి బెంగాల్‌ కరువుకు కోటి మంది బలి అయ్యారు. ప్రపంచంలో మరే దేశంలోనూ, మరే కాలంలోనూ ఇటువంటి ఘోరకలి ఎరుగం. ఇంతటి భయానక పర్యవసానాలకు కారణభూతమైన ద్వంద్వ పరిపాలనను తెచ్చి పెట్టి రాబర్ట్‌ క్షయివ్‌ తాను బావుకున్నదీ ఏమీ లేదు. రెండోసారి వచ్చినప్పుడు అతడు గొడవపడ్డ కుంపిణీ అధికారులు కొలువుమాని, అడ్రమార్దనను సంచుల్లో మోసుకుని సీమకు తిరిగి వెళ్లాక అతడి నిర్వాకం మీద పెద్ద యాగీ చేశారు. బెంగాల్‌లో ఆంగ్ల రాజ్యస్థావనకు క్షయివ్‌ అనుసరించిన పద్ధతులు, వాటి మంచిచెడ్డల మీద పెద్ద దుమారం రేగింది. పార్లమెంటరీ విచారణలో చీకటి సత్యాలన్నీ బయటికి వచ్చాయి. ఘోర తప్పిదాలు కట్టెదుట "150 పా ఇబీ చరిత్ర ఎంవి,ఆర్‌,శాస్త్రీ

కనిపేస్తున్నప్పటికీ (బిటిష్‌ సామాజ్య విన్తరణకు అమూల్య సేవలందించాడన్న కృతజ్ఞతాభావంతో (బిటిష్‌ పాలకులు అతడి తప్పులను క్షమించారు. పార్లమెంటు అభిశంసనను ఎలాగో తప్పించుకున్నా క్షయివ్‌ను అంతరాత్మ వదిలిపెట్టలేదు. సిరాజుద్దాలాకు తాను చేసిన నమ్మక (ద్రోహం నుంచి నాజిం ఉద్దాలాను చంపించటం వరకూ తాను చేసిన, చేయించిన పాపాలు నీడలా వెంటాడి, అనుక్షణం కుళ్లబొడవడంతో తన మీద తనకే అసహ్యం కలిగి ఇంట్లో పిస్టల్‌ పేల్చుకుని క్ల్షయివ్‌ ఆత్మహత్య చేసుకున్నాడు.

ఓ వంక బెంగాల్‌లో ఇన్ని దారుణాలు జరిగి, విదేశీ రాబందులు వికటాట్టవోసం చేస్తూ మొత్తం దేశాన్నే నెమ్మదిగా కబళించటానికి రంగాన్ని సిద్ధం చేసుకుంటూంటే మిగతా దేశం ఏమి చేసింది? ఎదురులేని జాతీయశక్తి అని అప్పట్లో అందరూ భావిస్తున్న మరాఠా కూటమి ఈ జాతీయ విపత్తుకు ఎలా స్పందించింది? పానిపట్టు యుద్ధంలో వారిని మనం విడిచి వచ్చిన తరవాత మరాఠా రాజ్యం ఏమైంది? ఎం.లి.ఆర్‌శాస్త్రీ పేనుకు పెత్తనం శ్ష 151

పడిలేచిన మరాఠాలు

మరాఠాల వని అయిపోయిందనే అందరూ అనుకున్నారు.

జను మరి! పానివట్టులో వారికి తగిలిన దెబ్బ నామాన్య్వమైనదా?

సైనికులు, '్రీలు, విల్లలు కలిని ఐదు లక్షల మందికి పైగా మరారా శిబిరంలో ఉండగా... 1761 జనవడిలో జరిగిన ఘోర సం[గ్రొమంలో వీరిలో ముప్పాతిక ఖాగం ఊచకోతకు గురయ్యారు. నలభై వేల మంది దాకా బందీలయ్యారు. యుద్ధరంగమేగాక మరాఠా శిబిరం చుట్టూ భారీ కందకాలు, చుట్టువట్ల ఆఅదవులు కూడా శనాల గుట్టలతో నిండిపోయాయని ఆ యుద్ధంలో అఫ్లాన్స పక్షాన (ప్రత్వక్షంగా పాల్గొన్న కాళీరాజా వండిట్‌ గ్రంథస్థం చేశాడు.

భయానక జన నష్టానికి మించి... ఛత్రపతి శివాజీ స్ఫూరితో అనేక తరాల తరబడి యుద్ధాల్లో ఆరితేరిన మెరికల్లాంటి మహాయోధానుయోధులు దాదాపుగా అందరూ నేల కొరిగారు. ఆశలెన్నో పెట్టకున్న పెద్ద కుమారుడు విశ్వాసరావు, తనకు కుడి భుజమైన సోదరుడు సదాశివరావు అకాల మృత్యువు పాలవటం పీష్వా బాలాజీరావు గుండెను పిందేసింది. ఈ దారుణ దుర్వార్తలకు తట్టుకోలేక కొద్ది రోజులకే ఆయన కూడా (పాణం విడిచాడు. ల ల

మవారామ్ష్రల... ఆ మాటకొస్తే యావద్భారత చరిత్రలోనే అది కనీ వినీ ఎరుగని ఘోరకలి. కొన్ని వేల సంవత్సరాల పూర్వం అడే పానిపట్టుకు దగ్గర కుదుక్షేత్ర ధర్మయుద్ధంలో భరతఖండంలోని క్షత్రియజాతి దాదాపుగా తుడిచిపెట్టుకుపోయినా... మార్గదర్శనం చేయడానికి కృష్ణుడు, కార్యభారం మోయడానికి భీమార్జునుల్లాంటి మహావీరులు బతికే ఉన్నారు. మరాఠా భారతంలో మాత్రం పానిపట్టు అధర్మయుద్ధం తరువాత పెద్దల్లో మిగిలింది రఘునాథరావు అనే శకుని ఒక్కడే. (దాయాదుల మీద అలిగి యుద్దానికి పోలేదు కనుక దేశ దురదృష్టంకొద్దీ అతడు ఐతికిపోయాడు). మహాయోధుల శ్రేణి అంతరించి, సమర్శ్భుడైన పీష్వా కూడా కన్నుమూసి, సర్రైన ఉత్తరాధికారి ఎవరూ కనపడని ఆ విపత్కాలంలో మరారా

చరిత్రకు ఆశ్వాసాంతమైందనే చాలా మంది అనుకున్నారు. చుట్టుముట్టిన బహుముఖ సమస్యలతో మరారా రాష్టకూటమి దానికది కూలి పోతుందనే అందరికీ తోచింది. ఈ పరిస్థితిని అలుసుగా తీసుకుని సర్వత్రా శత్రువులు విజృంభించారు. మైసూరులో హైదరాలీ తిరుగుబాటు చేసి మరాళా సామ్రాజ్యాన్ని వీలైనంత నొల్లుకోవటం మొదలెట్టాడు. అప్పటిదాకా మరారాల చెప్పుకింద తేలులా పడి ఉన్న నిజాం తల ఎగరేసి ఇంకోవైపు నుంచి కుమ్ముకు రాదలిచాడు. బావాబాహీగా తలపడే శక్తి లేకపోయినా సందుచూని అందిన మేరకు బాగుపడాలని ఆంగ్లేయ వర్తకులు గోతికాదడ నక్కల్లా కాచుకుని ఉన్నారు. ఉత్తరాదిన మహమ్మదీయులే గాక రాజపుత్రులు, జూట్లు కూడా మరారా ఆధిపత్యంపై తిరగబడసాగారు. వీటన్నిటికీ మించి మరారాలకు మిగిలిన కొద్దిపాటి పోరాటపటిమను కూడా కుట్రలూ కూహాకాలతో నిర్వీర్యం చేయడంలో రఘునాధరావు తీరిక లేకుండా ఉన్నాడు. ఒక్కమాటలో చెప్పాలంటే పానిపట్టులో మహారా(ఘ్ట్రులకు జరిగింది సర్వనాశనం! కాని- ఆశ్చర్యం!! అంతటి ఘోర విపత్తును కూడా మరాఠా జాతి ఎవరూ ఊహించని రీతిలో తట్టుకుని తెప్పరిల్లింది. పీనుగుల పోగులనుంచే ఆ బూడిద రాశులనుంచే సమస్యల, సంక్షోభాల గండాలను దాటి అద్భుతమైన ప్రాణశక్తి ఉద్భవించింది. మరాఠా ప్రాభవం మునుపటికంటే మిన్నగా ధగధగలాడింది. అసాధ్యమనిపించే ఈ అద్భుత ఘనతను సాధించిన వాడు... నమ్ముతారో లేదో... నూనూగు మీసాల చిన్నవాడు. పేరు మాధవరావు. పీష్వా బాలాజీరావుకు చిన్న కుమారుడు. తండ్రి మరణానంతరం పీష్వా అయ్యేనాటికి అతడి వయస్సు కేవలం 16 ఏళ్లు. ఆ తరవాత అతడు బతికింది కేవలం పదకౌండేళ్లు. ఆ పిన్న వయసులోనే, ఆ కాస్త జీవిత కాలంలోనే తన పూర్వులు ఎవరూ సాధించని ఘనతలు సాధించాడు. పెద్దల పేరుని నిలబెట్టడమేగాక పీష్వాలందరిలోకీ నిస్సందేహంగా గొప్పవాడని చరిత్రకారుల ప్రశంసలందుకున్నాడు. ఛత్రపతి తరువాత అంతటి ఆదర్శమూర్తిగా, ప్రజల కష్టసుఖాలను పట్టించుకుని కడుసమర్థంగా పాలించిన ధర్మప్రభువుగా మహారాష్టుల మదిలో చిరస్థాయిగా నేటికీ నిలిచి ఉన్నాడు. మాధవరావు తండ్రి బాలాజీ రావు, తాత బాజీరావు కూడా 'పీన్నవయసులో పీష్వా అయినవారే. కాని వారికి తమ పెద్ధల ఒద్దికలో తర్ఫీదు అయిన అనుభవం ఉంది. ఆత్మ బంధువుల అండ ఉంది. తండ్రి తరవాత వారసుడనుకున్న అన్న యుద్ధంలో మరణించడంతో ఆపద్ధర్మంగా 16 ఏళ్ల లేత వయసుకే రాజ్యాధికారం అందుకోవలసి వచ్చిన మాధవరావుకు అనుభవమూ లేదు; అందా లేదు. పెద్ద దిక్కుకావలసిన పినతండ్రే అతడి పాలిట పగవాడు. అన్నగారు కాలం చేయగానే పీష్వాగిరీని తానే తన్నుకుపోవాలనీ రఘునాథరావు విశ్వప్రయత్నం చేశాడు. ఈ విషయంలో తనను బలపరచమంటూ పాదుషాకు, మొగల్‌ సర్టార్లకు, ఇంగ్లీషువారికి జాబులు కూడా రాశాడు. అయితే అతడి తత్వం. ఎరిగిన మరాఠా ముఖ్యులు ఆ పన్నాగాన్ని సాగనివ్వలేదు. తన పక్షాన చేరడానికి ఒక్కడూ సిద్ధ్రపదకపోవటంతో ప్రజల సెంటిమెంటుకు రఘోబా విధిలేక తలవంచాడు. అయినా కుట బుద్ధిని మాత్రం మానలేదు. పెద్దవాడన్న గౌరవంతో, పెత్తనానికి కొత్త అయిన తనకు దారిచూపి నడిపిస్తాదన్న నమ్మకంతో మాధవరావు పెద్దరికం ఇస్తే దానిని అలునుగా తీనుకుని పిల్ల పీష్వా లెక్కేమిటన్నట్టగా అహంకరించి, తానే సర్వాధికారిలా చెలరేగాడు. మొదట్లో కొంతకాలం అణకువగా ఉండిన పీష్వా అనుపానులు (గ్రహించి పరిపాలనపై క్రమేణా పట్టుచిక్కించుకున్నాక ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రే పజిలేబిన మరాఠాలు శ్ష 153

కీలుబొమ్మలా పడి ఉండటానికి ఇచ్చగించక స్వతంథత్రంగా వ్యవహరించసాగటంతో రఘునాధరావుకు కళ్లుమండాయి. అప్పటి నుంచీ పీష్వాను దెబ్బతీసి అధికారం తాన అందుకోవటానికి అతదు పన్నని కుతంత్రం లేదు. చేయని (ద్రోహం లేదు. తన దిక్కుమాలిన స్వార్ధంకోసం విదేశీ వర్తకులతో కుమ్మక్కయ్యేందుకూ, మరారాలకు బిద్ధశక్రువులైన నిజాం, హైదరాలీ వంటి మహమ్మదీయ ప్రభువులతో లాలూచీ అయేందుకూ బాబాయిగారు వెనకాడలేదు. మరారా రాజ్యాన్ని కబళించడానికి పెద్ద సైన్యంతో విరుచుకుపడ్డ శత్రువులను భీషణ యుద్ధంచేసి పీష్వా సేనలు అతి కష్టంమీద ఓడించినప్పటికీ... చేతికి చిక్కిన శత్రువులతో లోపాయకారీ బేరాలు కుదుర్చుకుని ఆషామాషీ షరతుల పూలచెండ్లతో మాత్రం కొట్టి వదిలేసిన ఘనుడు రఘునాథరావు. రాజధానిలో ఉంచికే కుట్రలు చేస్తున్నాడని యుద్దాలకు పంపితే విరోధులను అణచాల్సింది పోయి వారితోనే బేరాలాడుకుని'శల్యసారధ్యం చేస్తాడు. ఆ ఎత్తులను (గ్రహించి పీష్వా తగు జాగ్రత్తలు పడితే కాడి కింద పారేసి గోదావరి ఒడ్డుకువెళ్ళి రాజ్యమంటే రోత పుట్టిందంటూ కపట వైరాగ్యం అభినయిస్తాడు. అన్నం ముట్టనని హరం చేస్తాడు. తనకేమీ అకృల్లేదంటూనే రహస్యంగా పావులు కదిపి, గోతులు తీసి పీష్వాను కూల్చటానికి కుత్సితాలు పన్నుతాడు. అధికారం మీద యావ లేదని అంటూనే తిరుగుబాటును లేవదీసి రాజ్యంలో నా వాటా నాకు పంచివ్వమంటూ యాగీ చేస్తాడు. ఎన్ని విధాల నచ్చచెప్పినా ఫలితం లేక, విధిలేని పరిస్థితుల్లో బహిరంగ యుద్ధంలోనే బుద్ధి చెప్పినా వినడు. మారదు. ఇలా పక్కలో బల్లెంలా, కంట్లో నలుసులా తయారైన (ప్రత్యర్ధి బెరంగజేబు లాంటి ఏ ముస్లిం సుల్తానుకో తటన్థిస్తే కళ్లలో (ప్రేమగా సూడులుగుచ్చో, ఆప్యాయంగా విషం తాగించో, చాటునుంచి వేటు వేయించో ఒక్క రోజులో అద్డుకొలగించుకునేవాదే. మాధవరావు తరహా అదికాదు. అతనిదంతా భారతీయ పద్ధతి. నీచ స్వార్థంకోనం ఎంశటి ఘాతుకానికైనా పాల్పడటం జెరంగజేబుల లక్షణం కాగా... అవసరమైప్పుడు కూడా కరినత్వం చూపక, విష సర్పాల పట్ల జీవకారుణ్యం చూపటం భారతీయుల ఐలహీనత. రాజ్యంలో భాగం ఇన్త్హావా చస్తావా అని ధూముధాములాడిన పినతండ్రైని మెడపళ్టి ైటసానాలో పడవేయగల శక్తి ఉండి కూడా మాధవరావు పీష్వా ఏమని బదులిచ్చాడో “భాబాయిగారూ! మీరు రాజ్యపంవకం గురించి మాట్లాడుతున్నారు. కాని ఈ మవోసామాజ్యానికి యజమానులెవరు? భాగాలు చేయటానికి ఇదేమన్నా సొంత ఆనా? ఈ రాజ్యాన్ని ఇంత గొప్ప స్థితికి తేవదానికి వేల మంది కష్టవద్డారు. దీన్ని కనుక బీలిస్తే చిత్రికిపోక్రుంది. అది నేను నపించలేను. కావాలంటో రాజ్యం మొత్తాన్ని మీరే ఏలుకోండి. నేను అనందంగా తన్చుకుంటానూ. (202 36672604 నడీంంంగా౭లఓ లె. 2200220. /33] ఇంతగా వివయం చూపి, ఒక దశలో పిన తండ్రి చెప్పులు నెత్తిన పెట్టుకుని సయోధ్యకోనం ('ప్రాధేయపడిన మాధవరావు అంతటి ధర్మరాజుకు కూడా ఓరిమి నశింపజేసి, తనను ఖైదు మాధవరావు రాజ్యం చేసింది నిండా పదకొందేళ్లు లేదు. మొదట్లో కొన్నేళ్లు పిన తండ్రి

కర్ర పెత్తనం కింద ఒదిగి ఉండగా, చివరిలో కొన్నళ్లు పేగులు తోడేసే క్షయవ్యాధితో నానా యాతన పడ్డాడు. కళ్లేలన్నీ చేతుల్లోకి తీసుకుని, పరాక్రమం (ప్రదర్శించి, నలుదిశలా సేనలు నడిపించి, శత్రువులను జయించి, పరిపాలన మీద పూర్తిగా దృష్టి కేంద్రీకరించడానికి అతడికి నికరంగా దక్కినవి కేవలం ఐదారేళ్లు. ఇంత తక్కువ వ్యవధిలోనే అంతర్యుద్ధాలతో, పినతండ్రి కుత్సితాలతో సతమతమవుతూనే అతడు అద్భుత విజయాలను సాధించాడు. తరువాతి కాలంలో బ్రిటిష్‌ వారిని గడగడలాడించి ముప్ప తిప్పలు పెట్టిన హైదరాలీ అంతటివాదే మాధవరావుతో చేసిన ప్రతి యుద్ధంలోనూ ఘోరంగా ఓడాదు. 1763లో రాక్లసభువనం యుద్ధంలో నిజాం ఆలీ భారీ సైన్యాన్ని చిత్తుగా ఓడించి మాధవరావు చూపిన ప్రతాపం అతడి తాత బాజీరావు దిగ్విజయాలను గుర్హుచేసింది.

తన రాజ్యంపై అకారణంగా దాడిచేసి, దేవాలయాలను కూల్చి, దారుణ దురాగతాలకు పాల్పడ్డ నిజాం ఆలీని, అనంతరం దురాక్రమణకు దిగిన హైదరాలీని ఎదిరించి రాజ్యరక్షణ చేసుకోవడంతోటే మాధవరావు సంతృప్తి పడలేదు. శీవాజీ మొదలుకుని తన తొత, తండ్రులవరకూ మరారా జాతిని ఉత్తేజితం చేసిన 'హిందూ పాదుషాషీ లక్ష్యసాధనకు, దేశమంతటా హైందవ ధర్మ పునఃప్రతిష్టకూ మాధవరావు జీవితమంతా శాయశక్తులా పాటుపడ్డాడు. కర్ణాటక జైత్రయాత్రకు పూనా నుంచి 75వేల సేనతో 50 శతఘ్నులతో కదిలి... పూర్వపు మరారా పద్ధతిలో దోపిడి మీద కాకుండా రాజ్యాలను మొత్తంగా గెలవడం మీదే దృష్టి లగ్నం చేసి, ఏకదీక్షతో అరివీర భయంకరంగా శ్రీరంగపట్నం దిశగా హైదర్‌ మీదికి దండెత్తుతున్న మాధవరావు ప్రతాపాన్ని చూసి ఆంగ్లేయుల గుండెలదిరాయి.

"గాంగ 16 0౯66000 0056000116 నెళటులకము 000 మ మం 01040 ఖుడ ఘం వంజళు జుతే షంయి 116 ్రలుసుం, కంటం జడే 2001000 0£ సశజరసీ2/ 220, ౪6 2౯6 యింక 10 5250601 సజ మలు తేంం1బ్రరం 20 106 000[%[064 10 16 1166 0011606000 యఖుకు 98 అడలికే 10 418 92960600 016 ఇశం16 గలవా! 2".

(ఉత్తరాదినా దక్షిణాదినా ఇవ్హుడు మరారాలు వ్యనవారిన్తున్న తీరును, మాధవరావుకున్న అద్భుత ప్రతిభ ఆత్బశ్తక్తి గాధవాంఛలను గమనిస్తే వారి ఉద్దేశాలు కేవలం చౌథ్‌ వనూలుకు వరిమితం కాకుండా మొత్తం డ్వీవకల్పాన్ని స్వాధీన వరచుకోవాలనే దాకా విస్తరించినట్టు అనుమానం కలుగుతున్నది) అని 1771లో బ్రిటిష్‌ అధికారులే అన్నారంటే [0లు821 301601 గొ

6ఆితముళైం, 10 గిశడుంపి 1771) ఆ కాలంలో మరాఠా ప్రభ ఎంత ఉజ్వలంగా వెలిగిపోయిందో, వారిని నడిపించిన మాధవరావు ప్రతాపం ఎంత గొప్పదో ఊహించవచ్చు.

“0 జరు25 0276 20600 16 81ట1 080600 లూ 566 01 న 0౫1 ంఫైంంై]16 *ఇసుం ఆలుగానిలం *ఇగటంబ! అర్రులంటం[ జం2000ంరే 216 ఏటనే... (మరాఠాల సక్షాన దేశంలోకెల్లా గొవ్పు సైనిక శక్తి ఉండటం ఒకటేకాదు; సర్వథా దోపిడీకి, వేధింపులకు గురి అవతున్న (వజలందరి (ప్రార్ధనలూ వారి విజయాన్ని కాంక్షీించాయి అని కలుం40 తన ఉదద్ధంథంలో (గాంగ లగక్సాళలా 44 244, 12 72 £ 80 పేర్మొనడం ఈ సందర్భంలో గమనార్హం. ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్ర వడిలేబిన మరాఠాలు శ 155

అటు నిజాంతో, ఇటు హైదర్‌తో అనేక యుద్దాలు చేస్తూనే, పిన తండ్రి తడవకో విధంగా పెట్టే మడత పేచీలతో సతమతమవుతూనే మాధవరావు పీష్వా ఉత్తరాది మీద దృష్టి సారించాడు. ఇరుగూ పొరుగున తక్షణ సమస్యల నుంచి కొంచెం కుదుటపడిన వెంటనే 1769లో మరారా ముఖ్యసర్జార్లందరినీ పెద్ద సైన్యంతో సమీకరించి నర్మద ఆవలికి దండయా(త చేయించాడు. పానిపట్టులో వేలూ లక్షల హిందువులను ఊచకోత కోయించి యుద్ధం గెలిచిన అఫ్లొన్‌ రాజు అహ్మద్‌షా అబ్బాలీ దానివల్ల బావుకున్నది ఏమీలేక, సొంత సైన్యంలో అలజడులను తట్టుకోలేక అప్పటికి చాలా కాలం కిందటే అటప్రతిష్టను మా(ం మూటకట్టుకుని వెనుదిరిగిపోయాడు. పానిపట్టులో మరాఠా శక్తి చితికిపోయిందని తలచి తలలు ఎగరవేసిన రాహిల్లాలను, పరాన్లను, రాజపుత్రులను, జాట్లను అనేక యుద్దాల్లో మరాఠాలు చిత్తుగా ఓడించారు. షా ఆలం చక్రవర్తిని తమ అధీనంలో ఉంచుకుని నాటకాలాడాలనుకున్న ఇంగ్లీషువారి ఎత్తులను చిత్తుచేసి... భారతీయ సామ్రాజ్యమంతటినీ అజమాయిషీ చేసి సంరక్షించే బాధ్యత యావత్తూ మరారాలదేనని మొగల్‌ పాదుషా చేత ఒప్పుదల చేయించి మరారాలు దేశంలో తమ కత్తికి ఎదురు లేదనిపించుకున్నారు. మాధవరావు రాజకీయ రణతంత్రాల పుణ్యమా అని పానిపట్టు పరాభవాన్ని మరచి మరారాలు మళ్లీ రొమ్ము విరుచుకుని తిరగగలిగారు. న 1761లో చేయలేకపోయిన వైత్రయాత్ర 1771లో జయప్రదంగా పూర్తయింది. బాఐర్‌, అక్బర్‌, జెరంగజేబుల మొగలాయి మహాసా(మాజ్యం తుడిచిపెట్టుకుపోయి ఢిల్లీ నగరం మరారాలకు దాసోహమంది. చివరి దశలో ఒక వెలుగు వెలిగిన రొపాల్లాలను, పఠాన్లను మరారాలు కాలరాచివేయటంతో భారతదేశంలో మహమ్మదీయ శకం అంతరించింది. ఆ తరువాత చాదాపు యాఖైఏళ్లు దేశంలో అతి ప్రధాన సైనిక శక్తి మరారాలదే అయింది. 'పాతికేళ్ల వయసులోనే ఇంతటి ఘన విజయం సాధించి పెద్దల పేరు నిలబెట్టిన హసవరావు పీష్వాకు మరికాస్త వ్యవధి చిక్కి ఉంటే విశాల వ్యూహంతో యావద్భారతంలో చేసి మైన పొందూ సామ్రాజ్యాన్ని నిర్మించగలిగేవాదే. శివాజీ స్వరాజ్యాన్ని దేశవ్యాప్త విదేశీదాస్యం బాధను భారతజాతికి తప్పించగలిగే వాడే. మారుప దేశానికి తన అవసరం చాలా ఎక్కువగా ఉన్న సమయంలోనే కన్నుమూశాడు పడి భగవన్నామ స్మరణ చేస్తూ 1772 నవంబరు 18న ప్రశాంతంగొ (గాంట్‌దఫ్‌ అన్నట్టు పానిపట్టు ఘోరకలి కంటే మాధవరావు అకాల మరణం వల్లి మరారాలకు కలిగిన నష్టం ఎక్కువ. అం 0201020 ౪ల6 0 20౯6 221 10 శం ౧|220012 ఉం యణూ ౪1 6 61%” అరే 0౯113 6౫061అ01 ౧౧౦౦6. మీళంితి! అ 02]424000 220 ₹లాం 76%” ౧౦15162016, 113 082006 25 2 507లలక్రా 15 అకకేంగే 10 1 9180ల 2156, జరీ 10 ౫00 బ్రాం 0060 కఖబు 601 ఇస్సు” 0౯115 7666065303". (హాం ౧42 గ4202427264 20య:5 6౮284 | 70/4 ౯. (60) 156 కొ ఇదీ చరిత్ర ఎంవి. ఆొర్‌,శాస్త్రీ

(ఈ గొవ్పు ప్రభువు అకాలవృతితో పోల్చితే మరాఠా సామ్రాజ్యానికి పానివట్టు మైదానాల్లో తగిలిన చావు దెబ్బ ఎక్కువది కాదు. వైనికపరంగా మాధవరావు (తిభాపొటవాలు చాలా చెవ్రుకోదగ్గవో అయినా ఒక వరిపాలకుడీగా అతటి గుణగణాలు అతనికి ముందు రాజ్యమేలిన వారందరికంటో ఎక్కువగా గౌరవానికి (్రశంనకు పాతమైనమి

ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రి పడిలేచిన నరారాలు శ్ష 157

ష్‌ ఆ ఆలి మధ్యాహ్నం హత్య

ఓ రోజు పీష్వా మాధవరావు యుద్ధ శిబిరంలో కూచుని కమాందర్హతో నైనిక వ్యూవోన్ని చర్చిస్తున్నాడు. తమ్ముడు నారాయణరావు వక్టునో ఉన్నాడు. బయట పెద్ద కలకలం వినివీంచింది. మదపుటేనుగు తవ్పుంచుకుని ఇటువైపే దూసుకొస్తున్నదని భటులు అన్నారు. నారాయణరావు దిగ్గున లేచి పారిపోవడానికి ఉద్యుక్తుదయ్యాడు. అన్నగారు అతది చెయ్యి వట్టుకుని ఆవీ 'భయవదకు. వనుగు చేతిలో ఇవాళ చచ్చిపోవాలని నున నుదుట రాసిలేకపోడే ఏమీకాదు” అని వారించాదు.

బయట గోల ఇంకా ఎక్కువైంది. ఎవరెన్ని విధాల అద్దుకోజూసినా తోసిపారేసి మత్త గజం గుడారం లోపలికి విసురుగా చొరబడింది. సేనానాయకులు మెరపులా కదిలి కత్తులూ , బిల్లేలతో ఏనుగును: నిలువరించారు. అంతలో మావటి వాడు పరుగున వచ్చి ఏనుగును తీసుకుపోయాడు. గందం గడచింది.

“చూశావా?! అన్నట్టుగా తమ్ముడిని చూశాడు పీష్వా “అర్ధమైంది అన్నట్టు తలపంకించాదు పిరికి తమ్ముడు. నిజానికి అన్న నేర్చిన పారం వేరు. తమ్ముడు అర్ధం చేసుకున్నది వేరు. ఎటువంటి ఆపదనైనా ధైర్యంగా ఎదుర్కోవడానికి అప్రమత్తమై ఉండాలే తప్ప సంక్షోభానికి భయపడాల్సిన పనిలేదు, విధివ్రాత (ప్రకారం మృత్యువు ఆసన్నం కానంతవరకూ ఏ శక్తీ మనలను ఏమీ చేయలేదు - అని అన్న ఉద్దేశం. “ఓహో! ఎంత సంక్షోభం వచ్చినా మనం ఏమీ చేయకుండా బేఫర్వాగా కూచోవాలన్నమాటా అని తమ్ముడు తన తత్వాన్ని బట్టి అర్థం చేసుకున్నాడు.

ఈ అవివేకమే చివరికి అతడి ప్రాణాన్ని తీసింది. మహారాఘ్టులకు, తద్వారా మిగకా దేశానికి తీరని వోని చేసింది.

27 ఏళ్ల వయసులోనే అన్న కన్ను మూసినందు వల్ల, ఉత్తరాధికారి కావడానికి ఆయనకి పుత్రసంతానం లేనందువల్ల నారాయణరావు ఆపద్ధర్శంగా పీష్వా కావలసి వచ్చింది. అప్పటికి అతడికి 27 ఏళ్లు, అంతకంటే సంవత్సరం తక్కువ వయసులోనే, అంతకంటే తీవ్రమైన

సంక్షోభ పరిస్థితుల్లోనే మాధవరావు గద్దెనెక్కి అద్భుత ప్రతిభాపాటవాలను చూపాడు. ఆ సమయానికి మరారాలకు పెద్దదిక్కులనుకున్న మహామహులందరూ పానిట్టులో నేలకొరిగారు. సైనికంగా, పాలనాపరంగా ఎటుచూసినా శూన్యమే ఆవరించింది. అటువంటి సంకటం నారాయణరావుకు లేదు. మాధవరావు తన పదకొందేళ్ల హయాంలో కష్టపడి ప్రతిభావంతులను వెదికి పట్టుకుని, తర్చీదునిచ్చి, పరిపాలనకు సంబంధించిన అన్ని విభాగాల్లోనూ బాధ్యతలు మోయడానికి సమర్ధమైన నాయకథ్రేణిని తయారుచేసి పెట్టాడు. రాజ్యాన్ని కంటికి రెప్పలా కాపాడటానికి రామ్‌శాస్తి, నానాఫడ్డవిస్‌, నారో అప్పాజీ, గోవింద్‌ తాత్యా, భ్రయంబక రావు పీరే, గోపాలరావు పట్వర్ధన్‌ వంటి ఎందరో దిగ్దంతులు బారులుతీరి ఉన్నారు. అనేక యుద్ధాల్లో నేలకరిచి శత్రురాజులందరూ మరారాల పేరు చెబితే హడలిపోతున్నారు. ఇలాంటి అనుకూల పరిస్థితుల్లో కాత్త పీష్వా కుర్రవాడైనా... పరాక్రమం, పాలనా సామర్థ్యం లేని వాడైనా తగు మాథ్రం తెలివి తేటలు కనుక ఉంటే రాజ్యం ఏ ఇబ్బందీ లేకుండా సాఫీగా నడిచిపోయేది.

నారాయణరావుకు తెలివి కూడా లేదు. అతణ్ని తీర్చిదిద్దాలని ఎంత (ప్రయత్నించినా (ప్రయోజనం లేకపోవటంతో విసిగి వేసారి “వీడి మొహాన రాజ్యం చేసే యోగం రాసిపెట్టలేదూ అని మాధవరావే ఓసారి చిరాకుపడ్డాడు. అతడన్నదే నిజమైంది.

బయటి శత్రువులందరినీ మాధవరావు పాదాక్రాంతం చేసుకోగలిగినా, నూరు శత్రువుల పెట్టు అయిన లోపలి శత్రువు రఘునాధరావు బుసలు కొడుతూనే ఉన్నాడు. నయాన భయాన ఎన్ని విధాల నచ్చచెప్పినా... 'ప్రాధేయపడ్డా, ఖైదులో వేసినా... అతడి వంకరబి్ధి మారలేదు. ఎంతటి నీచానికైనా ఒడిగట్టగలడని అర్ధమయ్యాకయినా పినతండ్రి అ మొగమాటం పక్కనపెట్టి రాజ్యక్షేమం కోసం మాధవరావు కరుకుగా వ్యవహరించి ఉండవలసింది. తన సామర్ధ్యం మీద నమ్మకంతో దీర్ధక్రాలం ఉపేక్షించినప్పటికీ... తాను ఇంకా ఎక్కువకాలం బతకబోనని తెలిసిన తరువాతైనా అతడు ముందు చూపుతో గుంజెరాయి చేసుకుని, ఆ కాలంలో రాజులు, సుల్తాన్లు అనుసరించిన “పద్ధతిలో రఘునాథరావును అద్దు లౌలగించి ఉంటే చరిత్రగతి మరొకలా ఉండేది.

పొందువుల్లో ఎందరో పిచ్చిమారాజుల్లాగే మాధవరావు అతి మంచితనం చూపి, దుష్టాంగాన్ని సకాలంలో శిక్షించకుండా వదిలేసినా అతడి తల్లి గోపికాబాయి వెర్రిమాలోకం కాదు. తన మరిది తత్వం, అతడిని నడిపించే దుష్టకక్తి అయిన శోడికోడలు ఆనందిబాయి నైజం ఆమెకు బాగా తెలును. నారాయణరావుకి అండగా ఉంటానని చేతిలో చెయ్యివేయించుకుని, రఘునాధరావును నమ్మి చెరసాలనుంచి మాధవరావు విడుదల చేసి పోయినా, ఆ తరవాత కొన్ని నెలలు కొత్త పీష్వా పట్ల రఘునాథరావు వల్లమాలిన అభిమానం వొలకబోస్తున్నా - అతడు వీలుదొరికితే వేటు వేయక మానదని గోపికాబాయి పోల్చు కోగలిగింది. అందుకే విడిచిపెట్టిన ఐదునెలల కల్లా మళ్లీ పట్టుబట్టి మరిదిని నిర్భంధింప చేసింది. '

పుణెలోని శనివార్‌ పాలెస్‌లో పీష్వా మందిరం పక్క గదిలో గట్టి కాపలా మధ్య రఘునాథరావును ఉంచారు. కొద్ది రోజులకే ఆనందీబాయి కుట్రచేసి, వీష్వాలేని సమయంలో రఘునాధరావును చెరనుంచి తప్పించింది. పారిపోతుంటే సైనికులు వెంటబడి పట్టుకుని అతడిని మళ్లీ ఖైదులో వేశారు. ఆ తరవాత కాపలా ఇంకా కట్టుదిట్టం చేశారు. అయినా ఎం.వి, ఆర్‌.శ్వాస్త్రే మధ్యాహ్నం హత్య శ 159

రమఘోబా దుర్చుద్ధి మారలేదు. పీష్వాను హతమార్చి తాను గద్దెనెక్కడానికి ఈసారి భయంకరమైన కుట్ర పన్నాడు. దిక్కునూలిన రాజ్యకాంక్షతో పోయిపోయి జాతి శత్రువులైన ఆంగ్లేయులతో కుమ్మక్కయ్యాడు. మాధవరావు పీష్వా కాలంలో నుంచే రఘోభా ఇంగ్లీషువారిని మచ్చిక చేసుకోవడానికి లోపాయకారీ ప్రయత్నాలు చాలా చేశాడు. అవసరమైనప్పుడు తనకు అక్కరకొస్తారన్న ఆశతో పదరాని లాలూచీలు పడ్ద్డాడు ఆవలిస్తే పేగులు లెక్కపెట్టగల మాధవరావు ఉన్నంతకాలమూ ఎవరి ఆటలూ సాగలేదు. విభజించి పాలించే బ్రీటిష్‌ రాజనీతిలో భాగంగా దక్షిణాదిన హైదరాలీ, నిజాం, పీష్వాలు తెల్లవారికి వ్యతిరేకంగా ఏకం కాకుండా అద్దుకుని... భారతదేశాన్ని కబళించే బృహత్‌ వ్యూహంతో తాము సాగిస్తున్న యుద్ధాల్లో నిజాం, హైదర్లకు మరారాల నుంచి సాయం అందకుండా చేయటానికి అయ్లేయులు నియోగించిన మోస్టిన్‌ దొర పూనాలో ఎడమకాలు మోపడంతోటే మరారాలకు చేటుకాలం మొదలైంది. దేశాన్ని మింగే అసలు కుట్రను అర్థం చేసుకోకుండా రఘునాథరావు అధికార దాహంతో అతడికి చేరువయ్యాడు. నానాఫద్బవిస్‌ లాంటి సమర్భుల మంత్రాంగంలో నడుస్తున్న నారాయణరావును రంగం నుంచి తొలగించి తమ కీలుబొమ్మ రఘోబాను పీష్వా చేయడం ఆంగ్లేయుల పాపిష్టి వ్యూహానికీ అవసరమైంది. ఇంకేం? ఇంగ్లీషు బాణీలో భయంకరమైన కుట్రకు తెర లేచింది. కొంతమంది మరాఠా సర్జార్లను రెచ్చగొట్టి కొందరు రాజద్రోహులను కూడగట్టి, ఆనందిబాయిని, ఆమె భర్తను పావుల్లా వాడుకుని మోస్టిన్‌ తెర వెనుక నుంచి కధ నడిపిన నాటకంలో పైకి కనిషించిన విలన్లు 'గర్టాలనే సాయుధ దళనాయకులు. తెల్లవారి పాతజ్రనైతే అప్పట్లో ఎవరూ పోల్పుకోలేదు గాని రఘోభాకు వత్తాసుగా పెద్ద కుట్ర ఏదో జరగబోతున్నదని కర్టాకర్షిగా బయటికి పొక్కింది. పీష్వాకూ చెవిన పడింది. విషయం తెలిశాకయనా ముప్పు తప్పించుకోవడానికి అతడు గట్టి ప్రయత్నం చేయలేదు. తనకు అందిన సమాచారం దివానుకు 'పాసాన్‌ొచేసి నారాయణరావు ఊరుకున్నాడు. ఆ దివాను ఇళడికంటే ఘనుడు. వెంటనే అప్రమత్తమై ఆనుపానులు ఆరాతీసి కుట్రను వమ్ముచేయవలసింది పోయి అంతా వట్టి పుకారేనని కొట్టిపారేశాడు. రాజ్యానికి, పీప్వాకు వచ్చిన ప్రమాదం ఏమీలేదని (భ్రమని, రాజప్రాసాదం వదిలి స్నేహితుడి ఇంటికి ఆ రోజు 1773 ఆగస్టృ 80. ఎవరూ ఊపొంచని రీతిలో ఆ మధ్యాహ్నం మహా ఘోరం జరిగిపోయింది. నారాయణ రావు పీష్వా అయి అప్పటికి పదో నెల. పీష్వాను పట్టుకుంటే తొమ్మిది లక్షల రూపాయలిస్తానని రఘునాధరావు చెరసాలనుంచి గర్బీల దళనాయకుడికి అప్పటికే హామీ ష్యత్రం పంపాడు. అందులో ఒక అక్షరాన్ని మార్చి “పట్టుకుంటే (భరవే) అన్న పదాన్ని “'మట్టుబెడితే' (మరవేగా ఆనందిబాయి అప్పటికే మార్చేసింది. ఏమైతేనేం? కోరిన వామీపత్రం మధ్యాహ్నానికి చేతికందింది. గర్జీల దళ నాయకుడు మెరుపులా కదిలాడు, మధ్యాహ్నం 2 గంటలకు రెండు వేల మంది సాయుధులకో అతడు శనిహెర్‌ పాలెస్‌ ఉత్తర ద్వారాన్ని ముట్టడించాడు. అతడి తోడుదొంగల చేతిలోని రక్షక దళం కూడా వారితో కలిసింది. ఎదురువచ్చిన వారినల్లా నరికేస్తూ అంతఃపురంలోకి కుట్రదారులు చొచ్చుకుపోయారు. స్వామిభక్తిగల సైనికులు ఎంతగా అడ్డుకున్నా ప్రయోజనం లేకపోయింది.

బయట ఇంత గొడవ జరుగుతూ మృత్యువు తరుముకు వస్తుంటే పీష్వా నారాయణరావు ఏమి చేస్తున్నాడు? అంతా బాగానే ఉందన్న భ్రమలో సుష్టుగా భోంచేసి హాయిగా కలలుగంటూ నిద్రపోతున్నాడు. జీతాల బకాయిలు చెల్లించలేదన్న మిషతో పెద్దగా అరుస్తూ కనిపించిన వారినల్లా నరికేస్తూ ద్రోహుల మూక శయనమందిరంలో చారబడ్డాకగాని అతడు మేలుకోలేదు. అప్పటికే సమయం మించిపోయింది. పీష్వా దిగ్గున లేచి ప్రాణభయంతో పరుగెత్తి పక్కగదిలోని రఘునాధరావు కాళ్లమీద పడ్డాడు. '“చిన్నాన్నాా రక్షించు. నా ప్రాణం కాపాడు అని గుండెలవిసేలా ఏడ్చాడు. పినతండ్రి కనికరించలేదు. ఈలోపు కుట్రదారులు వచ్చి, శఘునాథరావు చేతుల్లోని పీష్వాను లాగేశారు. పీష్వా సేవకులిద్దరు అతడిని రక్షించేందుకు అడ్మపడ్డా లాభం లేకపోయంది. వారినీ, పీష్వానూ ద్రోహులు నరికి వేశారు. తరువాత లాజభవనం మీదపడి గది గదినీ గాలించి విలువైన నగానట్రా యావత్తూ దోచుకున్నాకగానీ, వారు తిరిగివచ్చి రఘునాధరావు ముందు “మీరే ఇక పీష్వా అని మోకరిల్లలేదు!

అంతా ఆకస్మికంగా కాద్దిగంటల్లో జరిగిపోయంది. ఊహించని ఉపద్రవానికి అందరూ నిర్చాతపోయారు. తెప్పరిల్లాక జరిగిందేమిటో అర్ధమైంది. రఘునాథరావు ('ప్రముఖులందరినీ పిలిపించి, పీష్వా హత్యలో తన (ప్రమేయమేమీ లేదని వొట్లూ సత్యాలు పెట్టి నమ్మించజూశాడు. ఎవరూ మోసపోలేదు. మరణించిన నారాయణరావు సమర్హుడు, పెద్దగా తెలివిగలవాడు కాకపోయినా చెడ్డవాడు కాదు. వ్యక్తిగతంగా అతడంటే అందరికీ ఇష్టమే. అలాంటి సౌమ్యుడిని అంత (క్రూరంగా హతమార్చటం రాజ్యంలో ప్రతి ఒక్కరికీ ఒళ్లు మండించింది. మరణించిన పీష్వాకు కొడుకుల్లేనందువల్ల ఆనవాయితీ ప్రకారం పినతండ్రి గద్దెనెక్కడానికి అభ్యంతరం చేప్పలేకపోయినా (ద్రోహులకు తగిన శాస్తి చేసితీరాలన్న కృతనిశ్చయం మరాఠీ ముఖ్యలకు కలిగింది. నారాయణరావు మరణించిన పదో రోజు తిలోదకాలు వదిలే నందర్భంలో నానాఫద్నవిస్‌, త్రయంబకరావు పీకే, హరిబల్లాల్‌ ఫడ్కే వంటి విధేయులు పన్నెండు మంది కలిసి రఘునాధరావుపై ప్రతీకారం తీర్చుకుని తీరతామని శవథం చేశారు. అన్నదమ్ములవంటి ఆ పన్నెండుగురి కూటమే చరిత్రలో “బారాభాయి”గా ప్రసిద్ధికెక్కింది.

ఈ కూటమే రాజ్యాన్ని వినాశనం పాలవకుండా దాదాపు ముప్ఫలయ్యేళ్లు కాపాడింది.

సింహాసనం ఖాళీగా ఉండకూడదు కనుక రఘునాథరావు ఆనువంశిక అధికారాన్ని గౌరవించి పీష్వా కానిచ్చినా... తమందరికీ అతడు మంచి పదవులనే ఇచ్చినా 'బారాభాయీ'లు రఘోబా వలలో పడలేదు. అయితే సరైన వారసుడు దొరికితే తప్ప ద్రోపొని దించే అవకాశం లేదు. మరి ఎలాగా అని ఆలోచిస్తూ సమయం కోసం కాచుకుని ఉన్న సమయంలో ఒక శుభవార్త వారి చెవిన పడింది. "

మరణించిన పీష్వా భార్యగంగాబాయి గర్భవతి!

హత్యకు కొద్ది రోజుల ముందు నారాయణరావే తన ఇల్లాలికి నెలతప్పిన వైనం సన్నిహితుల దగ్గర అన్నాడు. అది ఇప్పుడు (ధ్రువపడింది.

భర్త మరణించగానే గంగాబాయి సహగమనానికి సిద్దపడింది. అయితే 'సతి' శాపం ఎంత ప్రచండమో తెలుసు కనుక ఆనందిబాయి దానిని పడనివ్వలేదు. అప్పట్లో గంగాబాయి గర్భం సంగతి ఆమెకు తెలియదు. తెలిస్తే శాపాన్ని కూడా లెక్క చేయక బహుశా పిండ దశలోనే వారసుడిని చితిమీదికి ఎక్కించేదేమో. తరువాత కొన్నాళ్లకు గర్భం అనుమానం తోచాక మందులూ మాకులూ బలవంతంగా తినిపించి గర్భస్రావం చేయించాలని చూసింది. ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రే మద్యాహ్నం హత్య శే 161

కాని - లోపల ఉన్నది గట్టిపిండం.

ఆనందిబాయి దగ్గరే ఉంటే ఏదో ఒకటి చేసి, గంగాబాయిని చంపి అయినా వారసుడిని నిర్మూలించేదే. కానీ-పీష్వా అయిన వెంటనే రఘునాధరావు మోస్టిన్‌ ప్రోద్పలంతో యుద్దానికి తరలవలసి వచ్చింది. మరారా రాజ్యంలో కల్లోలాన్ని ఆసరా చేసుకుని హైదరాలీ తనకుమారుడు టిప్పును పెద్ద సైన్యంతో దండెత్తించి గతంలో మాధవరావుకు తాను దఖలుపరచిన కర్దాటక పరగణాలన్నిటినీ తిరిగి స్వాధీనపరచుకున్నాడు. ఇంకో వంక నిజాం అలీ కుతంత్రం పన్ని బేరార్‌ను వశపరచుకున్నాడు. దీంతో పీష్వా అయిన రెబ్నెల్లకే రఘునాథరావు కదనరంగానికి కదిలాడు. భూణహత్య జయప్రదంగా చేశానన్న భ్రమకో ఆనందిబాయి కూడా ఆనందంగా అతడి వెంట వెళ్ళింది. అసలు కబురు తెలిశాక (త్రుళ్ళివడి, గంగాబాయిని చంపెయ్యమని కొందరు నమ్మకస్ఫులను పురమాయించి పంపింది. అదృష్టవశాతూ ఆ ముఠా నానాఫద్నవిస్‌కు పట్టుబడింది. కుట బయటపడింది.

“బారాభాయి'లు ఇక తాత్సారం తగదనుకున్నారు. బొంబాయి కుంపిణీ ప్రభుత్వం చేతిలో పనిముట్టుగా ఉపయోగపడుతున్న రఘునాధరావును పీష్వాగా కొనసాగనిస్తే మరారా సామ్రాజ్యానికి సర్వనాశనం తప్పదని వారికి అవగతమైంది. గంగాబాయిని సురక్షితమైన పురందర్‌ కోటకు వెంటనే తరలించారు. వుతోదయానికి సాక్షిగా ఉండటం కోసం ఆనందిబాయి కుమార్తెను కూడా వెంట పంపారు. మరణించిన పీష్వా భార్యకూ, ఆమె ప్రసవించబోయే కుమారుడికీ ప్రతినిధులుగా రాజ్యం చేయడానికి తమ ఆధ్వర్యంలో 'ిజెన్సీని వారు ఏర్పరిచారు. రఘునాథరావును తోసిపారేసి ప్రభుత్వమంతా తామే నడపసాగారు. యుద్ధంలో బిటిష్‌ వారికి పరమానందం అయ్యేలా తొలుత నిజాంను, ఆనక హైదరాలీని గెలిచి, ఆక్రమిత ప్రాంతాలను స్వాధీనపరచుకుని కప్పం కట్టించుకోగలిగినా రఘునాథరావుకు _ఆ సంతోషం ఎన్నో రోజులు నిలవలేదు. మొదటికే మోసం వచ్చి పుణెలో తనకు దేవిడీమన్నా

అయిన సంగతి తెలియగానే కంగారుపడి... రఘునాధరావు హుటాహుటిన వెనక్కి మరలాడు. కాని (ప్రజల్లో తన మీద ఉన్న వ్యతిరేకతను, మరారా పాలక వర్గంలో తన మాట చెల్లని పరిస్థితిని గమనించాక పుణెలో అడుగు పెట్టేందుకు ధైర్యం చాలక తోకముడిచి గుజరాళ్‌కు పారిపోయాడు. యుద్ధోత్సాహం కాస్తా “నిరుత్సాహంగా నీరుగారి, ఏమీ చేయలేని స్రస్టైహాయతలో పళ్లు పటపట క్రారుకుతుండగానే రఘునాథరావుకు “దారుణమైన దుర్వార్తీ

౧ంటది.

పురందర్‌లో గంగాబాయికి సుఖప్రసవమై 1774 ఏప్రిల్‌ 14న వంశోద్ధారకుడు జన్మించాడు.

ఆ శిశువే సవాయ్‌ మాధవరావు.

అసలు వారనుడు పుట్టాడంటే మహారాష్ట్రలో తన మొహం చూసేవారు ఉండరని రఘునాధరావుకు తెలుసు. తన అధికారం ఏకాస్తయినా నిలవాలంటే వారసుడెవరూ పుట్టినే లేదని వాదించటం అతడికి "అవసరమైంది.

_ సుట్టీనవాడు నారాయణరావు కొడుకే కాదని అతడు ఎత్తుకున్న వాదనకు బొంబాయి కుంపిణీ ప్రభువులు తందానతాన అన్నారు. వారి అవసరాలు వారివి. బొంబాయిలో తమ (ప్రభుత్వాన్ని పదిలపర్చుకోవటం కోసం మరారాలకు చెందిన బాస్సెన్‌, సాల్సెటి దుర్గాలను వళపరచుకోవాలని వారు ఎవ్పటినుంచో కన్ను వేశారు. కొన్నేళ్ళుగా ఎన్నివిధాల 162 ఫొ ఇబీ చరిత్ర ఎం.లి,ఆర్‌,శొస్త్రీ

(ప్రయత్నిస్తున్నా వాటిని కొట్టేయడం వారివల్ల కావటం లేదు. నానాఫచ్చవిస్‌ అధికారస్థానంలో ఉన్నంతకాలమూ దాన్ని పడనివ్వడని వారికి తెలుసు. ప్రజాబలంగల ప్రభుత్వాన్ని కూల్చి తమ చెప్పుచేతుల్లో ఉండే కీలుబొమ్మను పీష్వాగా కూర్చోబెడితేగానీ వారి పన్నాగాలు పారవు. అందుకే రఘోభా కామ్ముగాశారు. తన అక్రమ అధికారానికి అడుగు ఊడిన స్థితిలో రఘోబా కంటికి ఆంగ్లేయులే ఆపద్బాంధవులుగా తోచారు. వారు కనుసైగ చేయగానే పరుగుపరుగున బొంబాయి వెళ్ళి తనకు సైనికసాయం చేసి పీష్వాగా తన అధికారాన్ని నిలబెడితే బాస్సెన్‌, సొల్సెటిలను, సూరత్‌ ప్రాంతాలను పక్లెంలో పెట్టి ఆంగ్లేయులకు సమర్పించుకుంటానని ఒడంబడి 1775 మార్చి 6న ఆంగ్లేయులతో మాయదారి సంధి కుదుర్చుకున్నాడు. అదే మొదటి మరారా యుద్దానికి నాంది. ఎం,వి.ఆర్‌.శాస్త్రి మధ్యాహ్నం హత్య శ 163

మరాఠా శని

థేన లాలికే వూల బాలలకు మూన్నాళ్ల

ఆయువిచ్చిన నాడినేమి కోరేది?

బందరాళ్లను చిరాయువుగ జీవించమని

ఆనతిబ్చిన వాదినేమి అడిగేది?

• అని సిరివెన్నెల నీతారామశాస్తీ తనకి ఇంటి పేరునిచ్చిన సినిమాలో తిక్క శంకరుడిని నిమ్రూరమాదతాదు. మహారాయ్డులు కనుక ఇది వింటే మా ఖాగొ అన్నాదంటారు. ఎందుకంటే వారి చరితలో ఈ విషయం చాల కరెక్టు!

పరాక్రమానికి పర్యాయపదమైన మవావీరుడు బాజీరావు... సమర్థుడు, కార్యదక్షుడని పేరు తెచ్చుకున్న అతడి కుమారుడు బాలాజీరావు - నలభై నిండకుండానే మృత్యువాతపడ్డారు. తండ్రి, తాతల పేరున నిలబెట్టి పీష్వాలందరిలోకీ గొప్పవాడనిపించుకున్న మాధవరావయితే... చితికిన జాతికి పునర్వైభవం తెచ్చే పని పూర్తికాకుండా 27 ఏళ్ల పిన్న వయసులోనే పెద్దల్లో కలిశాదు. అయోగ్యుడు, అధముడు అయిన రఘునాధరావు మాతం తన వంశంలో ప్రసిద్ధులందరి కంటే ఎక్కువకాలం జీవించి... ఛత్రపతి శివాజీ నుంచి తన తాత, తండ్రుల వరకూ అనేక తరాల్లో అష్టకష్టాలు పడి మహారాష్ష్రులు నిర్మించుకున్న మహా సామ్రాజ్యాన్ని సర్వనాశనం చేశాడు. హిందూ ధర్మ పునరుత్ధానంకోసం, భారతదేశ పున॥ప్రాభవంకోనం తన జాతి జనుల నిరంతర తవనను సీరుగార్చి, జాతి వ్యతిశేకులైన విదేశీ వర్తకులతోకుమ్మక్కయి, తన నీచ స్వార్ధం కోసం (ప్రజాక్షేమాన్ని బలిపెట్టాడు. శివాజీ దివ్య స్ఫూరితో మొదటి బాజీరావు ప్రకాపంతో నింగికెగిసిన మరారా సామ్రాజ్య ప్రభ రఘునాధనావ పుణ్యమా అని, అతడి కుమారుడైన రెండో బాజీరావు అసమర్ధ నాయకత్వంలో పరిపూర్ణంగా నేలమట్టమైంది.

18వ శతాబ్దంలో మూడొంతులు ,గడిచే నాటికి భారతదేశంలో మరారా మహీ సామ్రాజ్యానికి ఎదురు నిలవగలిగిన శక్తి ఏదీ లేదు. దాని అధిక్యాన్ని సవాలు చేయాలని తలలు ఎగరేసిన వారందరూ దాదాపుగా మట్టి కరిచారు. సింధు నదికి ఆవలి నుంచి,

ఈవలి నుంచి మోరసాచిన పరాన్లు, పర్షియన్లు, మొగలులు, తురుష్కులు వగైరా నానా గోత్రాల ముసల్నాన్లు మళ్లీ లేవనంతగా చావుదెబ్బ తిన్నారు. ఓడల మీద వ్యాపారం మిషతో వచ్చిన విదేశీయుల సంగతికొస్తే... ఒకప్పుడు ఆసియాలో దాదాపు సగభాగాన్ని తమ పలుకుబడిలోకి తెచ్చుకోగలిగిన పోర్చుగీసువారు కొంకణ్‌లో మరారాలు కొట్టిన దెబ్బకు దిమ్మతిరిగి కూలబడ్డారు. ముఖాముఖి ఎదిరించకపోయినా మహారాఘ్లులను లోపాయికాకీగా గుప్పిట్లోకి తెచ్చుకోవాలని చూసిన (థ్రెంచి వారు... మరాఠాల ముందు తమ పప్పులు ఉడకని కారణంగానైతే నేమి... ఐరోపాలో ఆంగ్లేయులతో ఎడతెగని యుద్ధాలవల్లనైజేనేమి భారత ఆక్రమణ మీద ఆశలు వదులుకున్నారు. ఇక విదేశీయులందరిలోకీ ప్రమాదకారులైన ఇంగ్లీషువారు గుంట నక్కల్లా వ్యవహరించి, నీచపు ఎత్తుగడలతో దొంగదెబ్బలు తీసి, చాపకింద నీరులా వ్యాపించి తూర్పు తీరంలో బెంగాల్‌ను, దక్షిణ తీరంలో మద్రాసును కొంచెం కొంచెంగా కబళించగలిగినా (ప్రధాన భూభాగంలో సగర్వంగా నిలిచిన మరాఠా శక్తిని తేరిపార చూసేందుకు సాహసించలేకపోయారు.

తెల్లవారు నేరుగా తమ జోలికి రాకపోయినా వారి వల్ల దేశానికి మునుముందు వాటిల్లే ముష్టును మరారాలు ఊహించలేకపోలేదు. వంగ దేశాన్ని మోసంతో కైవసం చేసుకున్న - ఆంగ్లేయులకు తగిన శాస్తి చేయాలన్న ఉద్దేశంతోటే 1760-61 తలపెట్టిన ఉత్తరాది జైత్రయాత్రలో సదాశివరావు భావు బెంగాల్‌ మీద ప్రల్యేక దృష్టి పెట్టాదు. విదేశీయుల బారి నుంచి బెంగాల్‌ను విముక్తి చేసేందుకు 1760లో దత్తాజీ షిండే నేతృత్వంలో ఒక మరారా సేన బయలుదేరింది. అంతలో అష్లానిస్తాన్‌ నుంచి అహ్మద్‌షా అబ్దాలీ దండయాత్ర చేయడంతో బెంగాల్‌ సంగతి పక్కన పెట్టి ప్రధాన శత్రువుపైకి సర్వశక్తులూ సమీకరించవలసి వచ్చింది. తరువాత పానిపట్టు. ఆ వెనుకే బాలాజిపీష్వా అకాల మరణం, దాని వెంబడి రాజకీయ అనిశ్చితి; అంతఈఃకలవిలు. ఇలా మరారాలను కష్టాలు వరసగా చుట్టుముట్టడం ఆంగ్లేయులకు వరమైంది. ఈ సావకాశాన్ని వినియోగించుకుని బెంగాల్‌, మదరానులపై వట్ట చిక్కించుకుని... మరారాలను ఏదో విధంగా దెబ్బతీసీ, భారత సామ్రాజ్యాన్ని మొత్తంగా కబళించేందుకు దారులు వెదుకుతూ వారు కాచుకుని ఉన్నారు.

పానిపట్టు ఘోర పరాజయాన్ని సైతం తట్టుకుని, మరాఠా పోరాటశక్తి సమైక్యంగా నిలబడినంత కాలమూ తెల్లవారికి సందు చిక్కలేదు. తూర్పు, దక్షిణ తీరాల్లో తాము కాలుబెట్టిన కలకత్తా, చెన్నపట్నాల వంటి చోట్ల మాయోపాయాలు పన్ని క్రమేణా విశాల రాష్ట్రాలను తమ పెత్తనం కిందికి తెచ్చుకోగలిగినా, పశ్చిమతీరంలో బొంబాయి వద్ద ఆంగ్లేయుల ఉనికి శివాజీ కాలంలో ఎక్కడ ఉన్నదో మాధవరావు కాలానికీ అక్కడే నిలిచింది తప్ప అంగుళం విస్తరించలేదు. ఆ కాలంలో సైనిక పరంగా గాని, శాస్త్ర, సాంకేతిక పరంగా గాని భారతీయుల మీద ఆంగ్లేయులకు గొప్ప ఆధిక్యం ఏమీ లేదు. వేల మైళ్ల దూరంనుంచి వచ్చిన విదేశీయులకు పరాయిగడ్డన సమరానికి సహజంగానే ఎన్నో సమస్యలు ఉంటాయి. భారతదేశంలో నాడు బలీయ సైనిక శక్తిగా నిలిచిన మరారా గ్రేణుల్లో చిచ్చుపెట్టి పోరాట పటిమను కుంగదీస్తే గానీ తమ ఆటలు సాగవని 'కుంపిణ గోమాయువులకు తెలుసు. తాము ఆరిలేరిన 'విభజించి పాలించే” రాజనీతిలో భాగంగానే మరారాల్లో ముసలం పుట్టించటానికి (జేమ్స్‌ గ్రాంట్‌ డఫ్‌ మాటల్లో... 101 €6 ౪00096 039198 లంగా ఆకేయాంటి 0 ణులురు్రై రేం 116540 ఛే500510%3 01 ౦గులగాగంల) గుంటనక్క మోస్టిన్‌ను 1772లో మాధవరావు ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రి మరారాశని శ 165

దర్చారుకు పంపారు. మరుసటి సంవత్సరమే మాధవరావు పీష్వా దేశ దురదృష్టం కొద్దీ కన్నుమూశాడు. అనంతరం గద్దెనెక్కిన నారాయణరావు కుట్రకు బలై తమ తైనాతీ రఘునాథరావు పీష్వా కావడంతో ఆంగ్లేయుల రాట్టెవిరిగి నేతిలో పడ్డట్టయింది. ిటిష్‌ చరిత్రకారుడు జేమ్స్‌ మిల్‌ వివరించినట్టు.

“06 2552502600 0 గ22హ 220. 204 016 5066551018 0£ 28002, జుుంళగంయ8్రై 2 ఇక 206 4150206064 ౩్రం/అయింలు, 20- పం66ే 19 16 ౦0౬౧౦11 10 0769606 2 %ళ0బ02016 0౧౧౦౫ ప? మ! 2ం0013113%08 జు ౦9)606 ౪1100 భలంగా [0౧002016 0254603 స౭6ే 50 11యే 16 162% 0 0556551011 0₹ ఏజ15666 2064 32939611. శిలా 5లంం000041260105, 0% 6 17601 5ల10001068 1773, టి 220606 10 1000 స 405000, ల కెలం16606 28 కిం092%, 10 01076 ఉలుకు! ఆలం ౦005062006 11ఇళ0ట౯2016 10 ఈ6 26- 6౦౧01 0ుల 0 జ 6౪001 204 01 ౦ 2ం008206 ౪ఏ2జంాల 460 1ఆ?6 ముర 121.

తసంంది? వాడా 2006 డట (0/ 00 ౧ 42

(నారాయణరావు వధ అనంతరం రఘోభా అధికారం అందుకున్నాక వ్రభుత్వం' విలపాన వదటం బొంబాయి కౌన్సిల్‌ వారికి అనుకూలమైన అవకాశంగా కనిపించింది. సాల్సెటి భాన్సెన్‌లను ఎలాగైనా స్వాధీన వరచుకోవాలన్న తమ యజమానుల బిరకాల వాంఛ నెరవేరేందుకు నమయం ఆనన్నమైందని వారికి తోచింది. ఆ కార్యం సాధించటానికి అనుకూలమైన (వతి వరిస్థితిని తిలివిగా వాదుకోవాలన్నీ ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ మరారా రాజధానిని వదిలి వెళ్లవద్దనీ మోస్టినను ఆదేశించాలని 1773 సెఫ్టెంబర్‌ 27న నెలక్టు కమిటీ నిర్హయించింది) ఇదిగో ఈ తంత్రంలో మోస్టిన్‌ నిమగ్నుడై ఉన్నప్పుడే నడమంత్రపు పీష్వా రఘోబాకు

రాజ్యంలో అందరూ ఎదురు తిరగడమూ, రాజధానికి వెళ్లేందుకు ధైర్యం 'చాలక యుద్ధభూమి నుంచి గుజరాశ్‌కు పలాయనమై అక్కడి నుంచి ఆంగ్లేయులను ఆశయించడమూ జరిగింది. తాము కోరిన. (ప్రకారం సాల్సెటి, బాస్సెన్‌లను పళ్లెంలో అప్పగించటానికి రఘోబా ఒదంబడటంతో అతడి కొమ్ముగాసి, తమ కీలుబొమ్మగా పూనాలో నిలబెట్టడానికి బొంబాయి కౌన్సిల్‌ చెంగున కదిలింది. రఘోబాకు సాయంగా వెళ్లి అతణ్ని పీష్వాగా ప్రతిష్టించి రమ్మని సైన్యాన్ని పురమాయించి పంపింది. విదేశీ సేనను వెంటబెట్టుకుని రఘునాధరావు పుణె చేరేలోపే అతణ్ని పట్టుకోవటానికి పుణె ప్రభుత్వం పంపిన సేన తరముకు వచ్చి అతడినీ, అండగా వచ్చిన ఇంగ్లీషు బలగాన్నీ గుజరాత్‌లోనే చిత్తుగా ఓడించింది. తక్షణం వెనక్కి రావలసిందిగా అంతర్గత రాజకీయ కారణాలవల్ల, పుణె నుంచి పిలుపు రావడంవల్ల... దానికి తోడు వానాకాలం దగ్గర పడినందుచేత శత్రువులను నిశ్శేషంగా నిర్మూలించకుండానే మరారా సైన్యం వెనక్కి మరలింది. అదే సమయంలో మరారా రాష్ట్రకూటమిలోఒక ముఖ్య భాగస్వామి అయిన బరోదా గేక్వాడ్‌ రాజ్యంలో అంతర్యుద్ధం సాగుతున్నది. తండ్రి మరణానంతరం అధికార వారసత్వం కోసం నలుగురు అన్నదమ్ములు కౌట్లాడుకుంటుండగా ఇంగ్లీషువాళ్లు ఆ తగవులో తలదూర్చి,

ఫతేసింగ్‌ అనే సోదరుడితో కుమ్మక్కయి అతడి పనుపున మోర్రివాడైన- సాయాజీని గుజరాత్‌ “గద్దెపై కూచోబెట్టి... ఇక నుంచీ కష్ట సుఖాల్లో తెల్లవారితోనే కలిసి ఉంటానని ఒప్పందం చేయించారు. దాంతో అభేద్యమనుకున్న మరాఠా కూటమిలో ఒక స్తంభం కూలింది.

మనకార్యం సాధించామన్న అనందంలో బొంబాయి కుంపీణీ వారు కేరింతలు కాడుతుండగానే అనుకోని పరిణామాలు చకచకా సంభవించాయి. ఈస్టిండియా కంపెనీ రూపు లేకలను మారుస్తూ బ్రిటిష్‌ పార్లమెంటు 1773లో చేసిన చట్టం అమలులోకి వచ్చింది. దాని ప్రకారం బెంగాల్‌ ెసిడెన్సీ గవర్నరు గిరీ గవర్నర్‌ జనరల్‌ స్థాయికి పెరిగింది. మద్రాసు, బౌంబాయి 'ెసిడెన్సీల గవర్నర్లు అతడి పెత్తనం కిందికి వచ్చారు. మొదటి గవర్నర్‌ జనరల్‌గా వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌ నియమితుడయ్యాడు. పరిపాలనలో అతడికి సాయపడేందుకు సుప్రీం కౌన్సిల్‌ ఏర్పాటైంది. దానిలో నలుగురు సభ్యులు. వారిలో సర్‌ ఫిలిప్‌ ఒకడు. అతదు సజ్జనుడు. అక్రమాలను, అఘాయిత్యాలను సహించదు. వాటికి- పాల్పడే వారి అంతు తేల్చకుందా వదలడు. భారత సామ్రాజ్యాన్ని అధర్మంగా చేజిక్కించుకునేందుకు వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌ చేసిన తప్పుడు పనులను ఎండగట్టి, పెద్ద గొడవ చేసి, పట్టుబట్టి అభిశంసన బోనులో నిలబెట్టిన పుణ్యం ఆయనదే.

1774 చివరిలో సీమ నుంచి వచ్చి కొత్త బాధ్యత చేపట్టిన ఫ్రాన్సిస్‌ భారతదేశంలో తెల్లవారి దుర్మార్గాలను ఆకళింపు చేసుకున్నాడు. ముఖ్యంగా మరారాల అంతరంగిక వ్యవహారాల్లో బొంబాయి దొరలు తగని జోక్యం చేసుకుని, కాసుకు కొరగాని రఘునాథరావు కొమ్ముగాసి, విశాల జనబాహుళ్ళపు అభిమతాన్ని కాలరాయ జూస్తున్న తీరును, గేక్వాడ్ష రాజ్యంలో అయోగ్యులతో కుమ్మక్కయి నడుపుతున్న రాజకీయ కుతంత్రాన్ని ఫ్రాన్సిస్‌ ఏవగించుకున్నాడు. సుప్రీం కౌన్సిల్‌లోని మిగతా సభ్యులకూ నచ్చచెప్పి, కొత్త గవర్చర్‌ జనరల్‌ మీద ఒత్రిడి తెచ్చి బొంబాయి వారి దూకుడుకు ముకుతాడు వేయించాడు. రఘునాధరావుతో 1775 మార్చి 6న సూరత్‌లో కంపెనీవారు కుదుర్చుకున్న ఒప్పందం “అసంబద్ధం, అవివేకం, అన్యాయం, అక్రమం” (700365002016 ఘుైంయకం, ఇస్తా 216 భుఖ0101564) అని వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌ చేత ఖండ్‌ంపజేసి అడ్డగోలు ఒప్పందాన్ని తక్షణం రద్బచేసి... అతడికి సాయంగా పంపిన బ్రిటిష్‌ సేనలను వెనక్కి పిలవాలని బొంబాయికి ఆదేశాలు పంపించాడు. సుప్రీం కౌన్సిల్‌ దూతగా కర్నల్‌ అప్టన్‌ అనే అధికారిని

• ఆ సమయంలో పురందర్‌ కోటలో మకాం చేసి ఉన్న మరారా పాలక ప్రముఖుల దగ్గరికి పంపించి 1776 జూన్‌ 3న లిఖిత పూర్వకంగా సంధి కూడా కుదిర్భాడు.

ఈ పరిణామాలు బొంబాయి దొరలకు సహజంగానే ఒళ్లు మండించాయి. ఇలా చాదస్తంగా నీతి, నియమాలను పట్టుకు వేలాడితే పనులు ఎలా జరుగుతాయి? మా అధికారాన్ని పూచిక పుల్లలా తీసి-పడెయ్యటం ఏమి న్యాయం- అంటూ వారు లండన్‌లోని కంపెనీ డైరెక్టర్లకు పితూరీ చేశారు. ఆ డైరెక్టర్లలో ఫిలిఫ్‌ ప్రాన్సిన్‌ లాంటి పెద్ద మనిషి ఒక్కడు కూడా లేడు. ఎంతటి నీచానికైనా వెనుదీయకుండా ఎలాగైనా భారతదేశాన్ని వశపరచుకుని కళ్లు చెదిరే లాభాలు గడించటం అన్నిటికంటే ముఖ్యం అనుకునే బాపతే అందరూ. అందుకే - ఫ్రా = కృషివల్ల జరిగిన మంచినంతా వమ్ముచేసి, బొంబాయి వారు చెప్పేదే రైటని కంపెనీ పాలక వర్గం తీర్చు చెప్పింది. దాంతో కథ మొదటికి వచ్చింది. బొంబాయి (ప్రభుత్వం రెచ్చిపోయింది. ఫ్రాన్సిస్‌ హిత వచనాలను తోసి రాజని వారన్‌ ఎం,వి,ఆర్‌శాస్త్రే మరాఠాశని ₹ 167

హేస్టింగ్స్‌ కూడా సిగ్గు వదిలి దేశం మీద పడ్డాడు. అధికార పూర్వకంగా తానే కుదిర్చి ఆధికారికంగా (ధ్రువీకరించిన పురందర్‌ ఒప్పందాన్ని తానే పాపభీతి లేకుండా చిత్తుబుట్టలో వేసి, బొంబాయి బాబులకు తందానతాన అన్నాడు. ఫ్రెంచి వాడెవడితోనో లాలూచీ అయి _ఆంగ్లేయులపై కుట్ర పన్నుకున్నారన్న నింద వేసి, మోస్టిన్‌ను ప్రయోగించి పుణెలో బొంబాయి వారు ఆడిన నాటకాలన్నిటికీ వత్తాసు పలికి... మునుపు తాను చీదరించిన రఘోభానే తిరిగి పీష్వాను ప్రతిష్టించటానికి పుణె మీదికి భారీ సైన్యాన్ని తరలించాడు. అంతదాకా తమను తప్పుబట్టిన గవర్చరు జనరల్‌కే తిక్కకుదిరి తమ దారికి రావటంతో బొంబాయి దొరలు పట్టపగ్గాలు లేకుండా మరీ రెచ్చిపోయారు. మరాఠాలను జయించిన ఘనత కలకత్తా వారికి ఎందుకు దకృనిన్వాలి అనుకున్నారేమో... బెంగాల్‌ నుంచి సేనలు నెమ్మదిగా చేరుకునే లోపే తొందరపడి బొంబాయి నుంచి తమ సైన్యాన్ని తోడిచ్చి రఘునాథరావు వెంట పుణెపై దాడికి పంపారు. ఇదంతా జరుగుతూంటే అక్కడ నానా ఫడ్నవిస్‌ చేతులు ముడుచుకుని లేడు. అతడి వేగుల వ్యవస్థ ఎంత పటిస్టమంటే... పుణెలో కూచునే దేశంలో ఎక్కడ ఏమి జరుగుతుందో, ఏ శిబిరంలో ఎలాంటి మంతనాలు, కుటలు జరుగుతున్నాయో ఎవృటికవ్పుడు తెలుసుకోగలడు. తెల్లవారు పురందర్‌ సంధికి జెల్లకొట్టారని, కలకత్తా, బొంబాయిల నుంచి తమపై సైనిక దాడులకు ఉపక్రమించారని తెలియగానే నానా అప్రమత్తమయ్యాడు. ఆ సమయంలో మరాఠా కూటమిలో అతిముఖ్యులైన సిందియా, హోల్కర్‌లు పుణెలోనే ఉన్నారు. శత్రువును ఎదుర్శొనే బాధ్యత నానా వారికి అప్పగించాడు. మెరపు దాడుల్లో, గెరిల్లా రణతం(త్రంలో వారు ఆరితేరినవారు. బొంబాయి నుంచి వస్తున్న విదేశీ సేనను ఎదుర్భొన్నట్టే ఎదుర్కాని, అంతలోనే వెనక్కి తగ్గి అవతలివారు తమ వెంట పడేట్టు చేసి, మెల్లిగా వారిని రాజధాని పుణె దగ్గరి దాకా తీసుకొచ్చి, తాలెగావ్‌ వద్ధ చక్రబంధంలో ఇరికించి చుట్టుముట్టారు. ఎటూ తప్పించుకునే వీలులేకుండా, తిండి, నీరు కూడా దొరకకుండా దిగ్బంధం చేసి భీకర యుద్దానికి దిగారు. మరాఠాల (ప్రతాపం ముందు ఆంగ్లేయుల తుపాకులు, శతఘ్నులు ఏవీ నిలవలేకపోయాయి. తెల్లసేన చిత్తుగా ఓడింది... రఘునాథరావు, అతడిని శిఖండిలా ముందు పెట్టుకుని వచ్చిన ఇంగ్లీషు వీరులు గువ్వపిట్టల్లా మరాఠాలకు చిక్కారు. అప్పుడే అక్కడే అందరినీ సరికి పోగులు పెడితే పీడ విరగడయ్యేది. కాని- ఆది నుంచీ భారతీయులకు అవలక్షణమైన “సద్గుణ వికృతి” ఆ సమయంలోనూ (ప్రకోపించింది. పట్టుబడ్డ వారు నంధికి సిద్ధమన్నారు. మరాఠాలు సరేనన్నారు. రఘునాథరావును తమకు ఒప్పగించాలని, అప్పటిదాకా ఆంగ్లేయులు కాజేసిన తమ ప్రాంతాలను తిరిగి తమకు స్వాధీన పరచాలని, తమకు అయిన నష్టానికి పరిహారం కట్టాలని షరతుపెట్టారు. తెల్లవారు అన్నిటికీ సరేనని 1779 జనవరి 16న చాడగావ్‌ వద్ద సంధి పత్రంపై సంతకాలు చేశారు. అయితే కంపెనీ పక్షాన అంత పెద్ద నిర్ణయాలు చేసే అధికారం తమకు లేదు కనక, తమను బొంబాయి వెళ్లనిస్తే పై వారికి నచ్చచెప్పి సంధి షరతులను (ధ్రువీకరించేట్టు చేస్తామన్నారు. మరాఠాలేమో “సరే పొండి, కాని రఘునాథరావును ఇక్కడే ఉంచి వెళ్లండి. మీ తరపున బందీలుగా ఇదిగో ఈ ఇద్దరిని కూడా అట్టే పెట్టుకుంటాం. లేడా వచ్చిందో వాళ్లని చంపేస్తాం. అన్నట్టు కలకత్తానుంచీ మీ సైన్యం మా మీదికి బయలుదేరింది కదా? 168 సా ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌,శాస్త్రీ

దాన్ని వెనక్కి పొమ్మని ఉత్తరం రాసివ్వండి* అన్నారు.

ఇంగ్లీషువారు అన్నిటికీ సరేనన్నారు. క్తాని - బొంబాయి చేరుకోగానే షరతులన్నిటికీ బెబ్బే అన్నారు. వెనక్కి మరల వలసిందిగా మరారాల బలవంతంపై కలకత్తా ఆంగ్రసేనకు పంపిన ఆదేశాన్ని రద్దు చేశారు. ఈస్ట్‌ ఇండియా కంపెనీ పేరు మీద, బ్రిటిష్‌ సమ్రాట్టు మీద (ప్రమాణం చేసి మరారాలతో కుదుర్చుకున్న వాడ్‌గావ్‌ సంధిని వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌ నిస్సంకోచంగా చిత్తుబుట్టలో పడేశాడు

తెల్లవారు నమ్మదగని గోమాయువులన్న సంగతి నిర్ద్వంద్వంగా విశదమయ్యాకైనా మనవారు తెలివి తెచ్చుకున్నారా? మళ్లీ వారి మోసపు సుడిగుండంలో పడకుండా జాగ్రత్తపడ్డారా? ఎం.ని,ఆర్‌.శ్యాస్తే మరాఠాశని శ 169

చేజారిన అవకాశం జీ త6 ౫౧0 ల క2౮ 0066౧౨ 47౭ 42౧ 274 )9గ్వ్పోం ఈ బా ఈ6గ 64656061 2/7 (0 [బ్రాం 44/43 0ల౭గిలూ 310౯౫ 6 24007 27/0టా, 039 భద లగ్‌త 2604274096 ౨ [0గ 24002706 244 64 ౧40 6 గైగ704 శిలాటల్లో 020 27హిం/ 24643666 సా శ్రాంంం౬.. ౧209020440 2లరంగ6 గ₹40 607% ఈ06 కొళంంలగ3 102204 00456 2/076 1౮/0 గదాంగుం 46 4గ్రిగగ్యు లల విగగాండూ తో ళాం 0044000. 44 46 0440 2 26 ర౭0007 గడ06 ౧౫౯ ల్‌/64 అరలో 206 గంాంల్సి గెలల 46 024 క్రుడ2/ ౧౮0 204 46 చిలగడ గడం అలలాంణ గళం 42 శజిండాజ/ం 2/0604206 ద౦గ౭26ల4లీడంోగ ఈల రంరడ్‌ 2 2౯ ఉండం 2 ౧౧౧ల౯ 2724202 006 బగా? 65౯ గార్‌ 00200461 056 కంబాలా 20 02607040 47442 4017 టా! (టం దణ ద౮సహింం6 0౯ 2౫ 274/4, 8.0.09290, 0. 223 (తెల్లవారు మాయలమారులు. భారతీయ (ప్రభువులకు తమ మీద దయకలిగేట్టు చేసుకుని తమతో పా త్తు లాభసాటి అయినట్టుగా చూపించి, ఆ తరువాత అదే ప్రభువను బంధించి, రాజ్యాన్ని వశపరచుకోవటం వారి ఆనవాయితీ... కాబట్టీ . మనం కౌల్లవారిని ఆణబివేయాలి. దేశంలోని (ప్రభువుల గౌరవాన్నీ కాపాడాలంటే అదొక్సటే దారి.. దక్కనులో ముఖ్యులందరూ ఏకమయ్యారు. నవాబు, నిజాం ఆలీఖాన్స్‌ హైదర్‌ నాయక్‌ వీష్వాలు చతుర్ముఖ కూటమిని కట్టి, అన్ని దిక్కులా ఇంగ్రీవమువారిని అణచదానిక్ర నమాయత్ర్త్రమయ్యారు. ఉత్తర భారతంలో వ్రభువులందరినీ పాదుష్తా నజాబ్‌ ఖాన్‌లు ఒక్ళతాటి మీదికి తెచ్చి ఆంగ్లేయుల వీచమణవచాలి.... 18వ శతాబ్ది ద్వీతీయార్ధంలో మరాఠా రాజ్యభారాన్ని తన భుజాలపై మోసి, శివాజీ స్ఫూరితో విశాల జాతీయ ప్రయోజనాల కోసం అకుంఠిత దీక్షతో పాటుబడ్డ నానా ఫడ్చవిస్‌

1780 మే 6న మొగల్‌ పాదుషాకు పంపిన సందేశమిది. చాపకింద నీరులా చడీచప్పుడు కాకుండా కమ్ముకొచ్చి, బెంగాల్‌ను కబళించి, మొగల్‌ చక్రవర్తిని కీలుబొమ్మను కావించి మెల్లిమెల్లిగా మొత్తం భారతదేశాన్ని ఆ(క్రమించటానికి తెల్లవారు పన్నిన కుతంత్రాన్ని వమ్ముచేయదానికి స్వదేశీ ప్రభువులందరినీ సమీకరించి, నానా కట్టిన 'ఐక్య సంఘటనిను ఈ సందేశం సూచిస్తుంది. 12వ శతాబ్ది చివరిలో మహమ్మద్‌ ఘోరీని ఎదుర్కోవటానికి పృథ్వీరాజ్‌ చేసిన సకల రాజలోక సమీకరణతో పోల్చదగిన జాతీయ ఐక్య సోరాటమిది. తెలివిగల తెల్లదొరలు చురుకుగా కదిలి, అనుకూలతలను చక్కగా ఉపయోగించుకుని, దశలవారీగా హిందూ దేశాన్ని జయిస్తుంటే... మూర్చులైన దేశవాళీ ప్రభువులు తమలో తాము కలహించుకుని, ఎవరికి వారేగా వ్యవహరించి, పరస్పర్‌ ద్వేషాలతో నెత్తికి చేతులు తెచ్చుకున్నారని ఇంగ్లీషు చదువుల [గ్రంథసాంగులు చెప్పేది పచ్చి అబిద్ధమనడానికి ఈ సందేశం ఒక్కటి చాలు.

అందరూ కలిసి తెల్లవారిని అణగదొక్కాలని హితవు వలకడంతో నానా ఫద్నవిస్‌ ఊరుకోలేదు. ఆ లక్ష్యసాధనకు చారవ తీనుకుని విదేశీయుల గుండెలదిరేలా పెద్ద రణతంత్రమే పన్నాడు.

ఆ సమయంలో గవర్నర్‌ జనరల్‌ వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌ పరాభవభారంతో కంటికి కునుకు లేకుందా ఉన్నాడు. ఇట్టే పోయి మహరాష్టను అట్టే జయించుకు వస్తారనుకుని బొంబాయి దొరలు పంపిన ఆంగ్ల సైన్యం మరారాల చేతిలో చిత్తుగా ఓడి చావు తప్పి కన్ను లొట్టబటోయిన రీతిలో వెనక్కి మరలింది. తమ సేన వెనక్కి రాగానే 'కంపెసీ దొరలు వాడగావ్‌ సంధిని చిత్తుబుట్టలో పడేశారు. ఆ సంధి అనవసరం, అక్రమం, చట్టవిరుద్ధం అని వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌ ప్రకటించాడు. తన రాజు మీద, తన కంపెనీ మీద ప్రమాణం చేసి తన ప్రతినిధులు అధికార హోదాలో కుదుర్చుకున్న ఒప్పందాన్ని పాపభీతి లేకుండా తోసిరాజన్నాడు. సిగ్గుచేటైన లొంగుబాటువల్ల కుంఫిణీకి వచ్చిందనుకున్న అప్రతిష్టను ఎలాగైనా తుడిచివెయ్యాలని అతడు కంకణం కట్టుకున్నాడు.

బొంబాయి సైన్యం సాధించలేక భంగపడిన కార్యాన్ని ఒడుపుగా నెరవేర్చుకు రమ్మని జనరల్‌ గొడ్డార్డ్‌ను హేస్టింగ్‌ ప్రయోగించాడు. అతడేమో పుణె ప్రభుత్వంతో రాజీకి (ప్రయత్నిస్తున్నట్టు కనిపిస్తూనే సమాలోచనల నెపంతో కాలయాపన చేస్తూనే మరాఠా కూటమి ఐక్యతను చాటుమాటుగా విచ్చిన్నం చేసి, ఆయువుపట్ల మీద దెబ్బ కొట్టి. మరాఠా శక్తిని నిర్వీర్యం చేయటానికి సర్వశక్తులూ బడ్డాడు. రఘునాధరావును విధిలేక పుణె ప్రభుత్వానికి ఒప్పగించి, ఇకపై అతడి కొమ్ముకాసేది లేదని వాడగావ్‌ సంధిలో నమ్మబలికిన తెల్లవారు అకృరతీరగానే ఒట్టు తీసి గట్టున పెట్టి మళ్ళీ రఘోబాను తలకెత్తుకున్నారు.

పీష్ష్వాకి వ్యతిరేకులైన వారందరినీ కూడగట్టి, జాతి పరువును విదేశీయులకు కుదువబెట్టి, తన స్వార్ధం సాధించటానికి రఘోబా యథాప్రకారం కుతంత్రాలు పన్నాసాగాడు. ఒప్పందానికి విరుద్ధంగా ఒక చెంప అతడితో కుటిల రాజకీయం నడుపుతూనే ఇంకో వంక మరారాలను మాయచేసి నయవంచనతో బుట్టలో వేయాలన్న తెల్లవారి దురాలోచనను నానాఫద్బవిన్‌ (గ్రపొంచాడు. ఇక ఉపేక్షిస్తే లాభం లేదని. కుంపిజీ కుటిలత్వానికి వ్యతిలేకంగా దేశంలో అందరినీ సమీకరిస్తే తప్ప లాభం లేదని అతడు నిశ్చయానికి వచ్చాడు. రాజకీయ తంత్రంలో ఆరితేరినవాడు కనుక ఇంగ్లీషువారితో శాంతి సంభాషణను కొనసాగిస్తున్నట్టు కనిపిస్తూనే... ఎం.వి.ఆర్‌,శాస్త్రీ చేజారివ అవకాశం శ 171

వివరణల మీద వివరణలు అడుగుతూ కాలయాపన చేస్తూనే జాతీయ ఐక్య సంఘటనను కట్టటానికి ఏకదీక్షతో నిమగ్నమయ్యాడు. వింధ్యకు దక్షిణాన ఆకాలంలో ఉన్నవి ముఖ్యంగా మూడు రాజకీయ శక్తులు. ఒకటి మరాఠాలది. రెండు - హైదర్‌ అలీ. మూడు- నిజాం. వీరిలో వీరికి బోలెడు గొడవలు. బాజీరావు కాలం నుంచీ నిజాంతోనూ, మాధవరావు హయాం నుంచీ హైదర్‌తోనూ మరాఠాలు అనేక యుద్దాల్లో భీకర పోరాటాలు సాగించారు. వారి ప్రాబల్యాన్ని నిరోధించటమే మరారాల రాజనీతిలో ఒక ముఖ్యధ్యేయంగా ఉంది. అయినా ఇంగ్రీషువారి బెడదను ఎదుర్శొనే విశాల ప్రయోజనం కోసం ఈ చిరకాల వైరాలను కూడా విస్మరించి, పాత విరోధులను కలుపుకొని వెళ్ళేందుకు నానా ఫద్నవిస్‌ గొప్ప చారవ చూపాడు. ఉత్తర సర్మార్లలో తన నుంచి నొల్లుకున్న నాలుగు జిల్లాలకు కట్టాల్సిన కప్పం కట్టకుండా విగవేయటంతోబాటు ఐదో జిల్లా అయిన గుంటూరును కూడా కుంవిణీవారు ఎగరేసుకుపోవాలని చూస్తుండటంతో ఆ సమయంలో నిజాం మదరాసు దొరల మీద భగభగలాడుతున్నాడు. పంతాలు మరిచి ఏకమవుదామని నానా అడగ్గానే సరే అన్నాడు. అలాగే ఆర్మాట్‌ నవాబును, మైసూరు మల్లుడు హైదరాలీని నానా ఒడుపుగా దువ్వాడు. 'హైదర్‌కు అంతకు ఎనిమిదేళ్ళ పూర్వం కూడా నానా ఫద్నవిస్‌ ఇలాంటి ప్రతిపాదనే చేశాడు. అయితే ఆ సమయంలో తెల్లవారిమీద హైదర్‌కి కొన్ని భ్రమలుందేవి. మహారాహ్ల్రులే తన (ప్రధాన శత్రువులని అతడు భావిన్తూండేవాడు. అందుకే - ఇంగ్లీషువారి వీడ వదిలించుకోవటానికి అందరం కలిసి పోరాడదాం సోదరా అని నానా అంటే కలిసిరాకపోగా ఆ కబురు కాస్తా కుంపిణీ దొరలకు చేరవేశాడు. అది మరారా [ప్రభుత్వానికి చాలా చికాకులను తెచ్చిపెట్టింది. అయితే ఆతరవాత తెల్లవాడి యథార్ధతత్వం హైదర్‌కు కూడా అనుభవమైైంది. నా మీద ఎవరు యుద్దానికి వచ్చినా మేము సైనికంగా ఆదుకుంటాం అని హైదర్‌తో ఒప్పందం చేసుకున్న దొరలు... మరాఠాలు అతడి తుక్కురేగ్గాడుతుంటే ఎంత మొత్తుకున్నా వీసమెత్తు సాయం చేయలేదు. దాంతో హైదర్‌ ఆంగ్లేయులకు బద్ధవైరిగా మారాడు. సంయుక్త పోరాటానికి 1780లో నానా ప్రతిపాదించిన ప్రతిపాదనకు సరే అన్నాడు. అప్పటికి పీష్వాకు చెందిన విశాల ప్రాంతం హైదర్‌ ఆక్రమణలో ఉంటూ తేలవలసిన పేబిలు అనేకం ఉన్నారు. అయినా వాటి ఊసు ఎత్తకుండా, విశాల (ప్రయోజనాల దృవ్ట్యా నానా అతడితో పొత్తు కలిశాడు, ఆఖరికి మరారాలకు బద్ద విరోధి అయిన జింజీరాసిద్ధీతో కూడా తరతరాల వైరాన్ని పక్కనపెట్టి, రాయబారాలు నడిపి ఇంగ్లీషువారికి వ్యతిరేకంగా పీష్వాతో చేతులు కలిపేందుకు ఒప్పందం చేయించాడు. ఇరుగుపొరుగు విరోధాలనూ, మరారా శ్రేణుల్లో వైరుధ్యాలను సరిచేసి పటిష్టమైన రక్షణ వ్యవస్థను రహస్యంగా ఏర్పరచుకున్నాక వింధ్యకు ఆవల ' వున్న రాజకీయ శక్తులనూ ఐక్యపోరాటానికి సమీకరించేందుకు నానా ఫద్నవిస్‌ ఉద్యుక్తమయ్యాడు. ఆ సందర్భంలో మొగల్‌ పాదుషాకు పంపిందే- ఈ వ్యాసం మొదట్లో ఉటంకించిన సందేశం. ఇలో మెరపులా కదిలి, ఎక్కడికక్మడ పొత్తులు, సర్టుబాట్లు చేసుకుని బద్ధవైరులను సైతం ఆపద్ధర్మ మైత్రికి నానా ఫద్నవిస్‌ ఒప్పించాడు. విదేశీ 'కంపెనీ” కుత్సితాల బెడదను కలిసికట్టుగా ఎదుర్శొనేందుకు జాతీయస్థాయిలో అతడు కట్టినది అపురూపమైన “ఐక్య సంఘటన. వర్తకంలో, (ప్రాంతాలమీద ఆధిపత్యంలో పేచీలొచ్చి బ్రిటీషువారిపై కత్తిగట్టిన డచ్చి, పోర్చుగీసు, 172 సా ఇదీ చరిత్ర ఎంవి,ఆర్‌,శాస్త్ర

(థెంచి వారితోనూ పొత్తు కలిసి, ఆంగ్లేయులపై పోరులో బాసటగా నిలుస్తామని మాట తీసుకున్నాడు. ఇరుగున హైదర్‌తో, పొరుగున నిజాంతో, వెలుపల మొగలులతో, ఆపైన విదేశీయులతో సంధి నెరిపి చారిత్రాత్మకమైన చతుర్ముఖ కూటమిని కష్టపడి నానా నిర్మించాడు.

నానా వ్యూహం ప్రకారం ఎక్కడివారిని అక్కడ ఎదుర్శొని ఈస్టిండియా కంపెనీవారిని దిగ్బంధం చేయాలి. బెంగాల్‌లోని కుంపిణీ వారిమీద నాగపూర్‌ భోసలే విరుచుకుపడాలి. మదరాసు కుంపిణీపై హైదరాలీ దాడిచేయాలి. తూర్పుతీరంలో నిజాం సేనలు తెల్లవారిని నిలువరిస్తూంటే గుజరాత్‌, కొంకణ్‌లలో పీష్వా సైన్యం ఆంగ్లేయుల భరతం పట్టాలి.

మరారా సమాఖ్యలోని కొందరు నీతి మాలిన స్వార్థపరులను తెలివిగా బుట్టలోవేసి గొడ్డార్ట్‌ గుజరాత్‌లో బాగానే పాగా వేశాడు. అఆ నంబరం అట్టేకాలం నిలవకుండా నానాఫద్నవిస్‌ తెల్లవారికి ఊపిరి సలపకుండా ఆయువుపట్ల మీద ఏక కాలంలో వరస దెబ్బలు కొట్టాడు. అతడు కోరగానే కర్టాటకలో హైదరాలీ సేనా నాయకత్వంలో సుశిక్షితులైన 90 వేల సైనికులు జవనాశ్వాల మీద సాగించిన భీకర యుద్దాన్ని అనంతర కాలంలో బ్రిటిష్‌ కామన్స్‌ సభలో ఎడ్మండ్‌ బర్కీ ఇలా వర్ణించాడు.

2008 (6511021064 115 రేం ఇ4ల ఆలం అం? జర గ! ఇసం 908666 16గ ౧021 ఖుహంం3లూ హి 6 ం౦0య009 తేలటో2- ఓంగు రం? ర గంగ ఆంగ” ఖల 0216ల 527286 00ల0 00416 264 10 116 2605 డేజయరుంటం[... ఏల 6050664 2 90006 0₹92 116 1206 0౯ ౪0100 10 1128 264 9690... ఈ 16 100౦5 0% 21 0016 100౪00 0౯ [62564 0౪0 అం 10 కుజ ల డ06...

[27/46 2్రంగా గెక్సంంగితి వయా పలయ886ట, ౧. ౮౮]

(అందరూ ఏవగించుకునే ఉమ్మడి శత్రువుతో తలపదటం కోసం వరన్సర వైరాలను పాతిపెట్టి, విరోధుబందరితో తగవులు విరమించి హైదర్‌ ్రతివైపు నుంచి భయానక క్రౌర్యాన్ని నమీకరించి వినాశనానికి ఆయత్రమయ్యాడు... మునుపెన్నడూ మనిషి చూసి ఎరుగని యుద్ధం అమ్రుడు చెలరేగింది... గతంలో కన్న విన్న యుద్ధ బీభత్సాలన్నీ ఈ కొత్త ఉవదవం ముందు దిగదుదువ హైదరాలీ ఛాటికి పట్నాలు, నగరాలు కుప్పకూలి దక్షిణాన తంజావూరు వరకూ మైసూరు

గుర్రాల గిట్టల కింద (బ్రిటిష్‌ ఆక్రమిత (ప్రాంతాలు గిజగిజలాదాయి. మన్రో అన్నట్టు ఇండియాలో బ్రిటిష్‌ సేనలకు తటస్థించిన పరాభవాలన్నిటికంటే అది పెద్దది. వేలాది సైనికులు నిహతులు కాగా 4వేల మంది బ్రిటిష్‌ సైనికులు యుద్ధ ఖైదీలుగా చిక్కారు. సరిగ్గా అప్పుడే మాళవలో మరాఠాలు, ఆంగ్లేయులపై విచుకుపడి సిరోంజ్‌. వద్ద 2వేల మంది ఆంగ్ల సైనికులను మట్ళపెట్టారు. దక్షిణాన ఆర్కాట్‌ యుద్ధంలో హైదరాలీ ఆంగ్లేయులను అద్భుతంగా చీల్చి చెండాడుతూ మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీని గజ గజ వణికిస్తున్న సమయంలో పూనా నుంచి మరారా సేనలు కనుమలను దాటి బొంబాయిపై భీకరంగా పడి దిగ్బంధం చేశాయి. పూనా మీదికి దండెత్తిన గొడ్డార్డ్‌ సైన్యం చిత్తుగా ఓడింది. ఇలా అన్నివైపులా కమ్ముకొచ్చిన సైనిక దాడులతో తెల్లవారికి దిగచెమటలు పడ్డాయి. విభజించి పాలించటం ఒక్కటే వారికి తెలిసిన రాజనీతి. మాయమాటలతో మనుషులను బుట్టలో ఎం,లి.ఆర్‌.శాస్త్రే చేజారిన అవకాశం శ 1/7

వేసి, ప్రలోభాలతో ప్రభువులను వశపరచుకుని, వెనకనుంచి గోతులు తవ్వి, మిత్రభేద తంశ్రాలతో అనుచిత లాభం పొందడంలో' వారిని మించినవారు లేరు. బహిరంగంగా యుద్ధంచేస్తి పరాక్రమంతో గెలవటం వారికి ఏనాడూ చేతకాదు. అందరూ ఆదమరచి ఉండగా కుతంత్రాలతో దొంగదెబ్బలు తీయగలరేగాని అందరూ ఏకమైనప్పుడు వారు ఏమీ చేయలేరు. తమ పీచమణచడానికి దేశంలో శక్తులన్నీ ఒకటి కాగానే కంపెనీ దొరల కాళ్లు చేతులు చల్లబడ్డాయి. గుజరాత్‌లో విజయం సాధించిన సంబరం మూణ్నాళ్లు కూడా నిలువకుండా ఇండియాలో వారి మనుగడకే పెనుముప్పు వచ్చింది. బొంబాయిలో మరారాలు, మద్రానులో హైదరాలీ చేసిన దిగ్భంధంతో ఆర్థికంగా వారి వెన్ను విరిగింది. దొరల జనావాసాలు తిండి తిప్పలు లేక మలమలలాడే దుస్థితి ఆసన్నమైంది. మరారా- మైసూరు ఐకమత్యాన్ని ఛేదించి... ఉగ్రులైన మరారాలను శాంతింపజేస్తేగానీ తమకు బతుకు ఉండదని అర్ధమవటంతో వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌ కాళ్ళ బేరానికి దిగాడు. దేనికైనా ఒప్పుకుంటాము, సంధికి సమ్మతించమంటూ నానా ఫడద్నవిస్‌కు రాయబారం మీద రాయబారం పంపించాడు. భారతదేశంలో మోసాలు, చేసి కుట్రలు నడిపి కాలూనిన దరిమిలా అంతటి బలహీన స్థితిలో ఇంగ్లీషువారు ఎన్నడూ లేరు. తమకు అవసరమై ఆంగ్లేయులు గత్యంతరం లేక సంధికి సుముఖమైనంత మాత్రాన, జాతీయ పక్షం అందుకు ఒప్పుకోవలసిన పనిలేదు. ప్లాస్‌ యుద్ధానికి ముందునుంచీ దేశంలో ఇంగ్లీషు కంపెనీ ఆగడాలను కుతంత్రాలను వరసగా చేసిన వాగ్దాన భంగాలను గగ్రహించినవారెవరికైనా తెల్లవారి ఉనికి దేశానికి అరిష్టమన్న సంగతి అర్ధమవుతుంది. విదేశీయుల ప్రమాదాన్ని తక్కువ అంచనావేసి తమ తాహళును అతిగా ఊహించుకుని, పరస్పర కలహాల్లో మునిగి ప్రభువర్గం పరాకు చూపినందు వల్ల అప్పటికే కాపలసినంత అనర్ధం జరిగింది. ఈ విదేశీ వర్తకులు ఉపేక్షించదగని విష సర్బాలని, నయవంచనలో వాగ్దానభంగాళ్లో ఆరి తేరిన వారని వంగదేశాన్ని మింగిన తీరునుబట్టే దేశ వాసులందరికీ తేటతెల్లమైంది. రఘునాథరావును ఎగదోసి వారు నడిపిన రకరకాల కుటిల తంత్రాలతో తెల్లవారి నీచత్వం, దుర్మార్గం అందరికీ అనుభవమైంది. ముష్పును గుర్తించి అందరూ ఏకమైన తరువాతైనా ఎత్తిన కత్తిగి దించకుండా కడదాకా సాగనిచ్చి ఉంటే చరిత్రగతి మరొకలా ఉండేది. దేశానికి విదేశీయుల పీడ అప్పుడే శాశ్వతంగా విరగడయ్యేది. కాని-౪ంతకుముందు అనేక సందర్భాల్లో జరిగినట్టే ఉమ్మడి లక్ష్యం నెరవేరకుందా జాతీయ శక్తుల ఐక్యత చెదిరిపోయింది. కారణాలు అనేకం. మీ ప్రాణానికి నాప్రాణం వు తెల్లవాడితో రాజీకి ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ ఒప్పుకోవద్దు అని మరాఠాలకు నొక్కి చెప్పి 0గా పోరాడసాగిన హైదరాలీ యుద్ధం పూర్తికాకుండానే హరాత్తుగా జబ్బుపడి మరణించాడు. అతడి వారసుడైన టిప్పు సుల్హాన్‌తో మరారాలకు అంత సఖ్యత లేదు. అలాగే ఉమ్మడి సోరుకు సై అన్న నిజాం నవాబు తననుంచి కాజేసిన గుంటూరు మండలాన్ని ఆంగ్లేయులు తనకు తిరిగి అప్పగించి బేరం కుదుర్చుకోగానే వైరం మరచి గమ్మునుండి పోయాడు. అనుకున్న (ప్రకారం తూర్పు తీరానికి నౌకాదళాన్ని తరలించి మద్రాసులో ఇంగ్లీషువారి పీచమణుస్తారనుకున్న (ఫ్రెంచివారు అమెరికా యుద్ధం రంధిలో ఇండియా రంగాన్ని నిర్లక్ష్యం చేశారు. వీటికితోడు కుంపిణీవారు టక్కుటమారాలు ప్రయోగించి 174 సా ఇబీ చరిత్ర ఎం,వి.ఆర్‌శొస్త్రే

మాధవరావు (మహాద్‌జీ) సింధియాను తెలివిగా బుట్టలో వేసుకుని మరాఠలా కూటమికి చిచ్చుపెట్టారు. ఇలా వరుసగా ఎదురు దెబ్బలు తగిలి ఐక్య పోరాటం కాస్తా చిందరవందర కావటంతో మరారా నాయకత్వానికి కూడా నైతికద్భతి సదలింది. ఇంగ్లీషువారిపై ఎత్తిన కత్తిని ఇష్టం లేకున్నా దించి, శత్రువు వేడికోళ్ళను మన్నించి 1782 మే 17న సాల్బేలో కుంపిజీ- మరారాలు సంధి కుదుర్చుకున్నారు.

నానా ఫద్బవిస్‌ కష్టపడి సాధించిన అపురూప జాతీయ ఐక్యత ఆ విధంగా ఆవిరైంది. విభజించి పాలించడం ఇంగ్లీషు గుంటనక్కకు ఆ తరువాత మరీ సులువైంది. ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రి చేదారిన అవకాశం శ 175

టా దొంగల దోపిదీ సీమ నుంచి ఇండియాకి ఓద బయలుదేరింది. ప్రయాణికుల్లో ఇద్దరు దంపతులు. వాదిది కులీనుల కుటుంబం, భర్త చిత్రకారుడు. ఐతిక్‌ చెద్దవాదు. చిత్తరువులు వేసీ వొట్ట పోసుకోవటం కోసం సీమ వదిలి ఇందీయా వెళుతున్నాడు. అతడి భార్య అందగత్తె. దబ్బు, వోదాల మీద ఆమెకు యావ ఎక్కువ. పైగా రసికురాలు. ఆమె రసికత్వాన్ని భర్త గగ్రపించలేకపోయాదు. కాని ఓడలో తారసపద్ద ఓ వయను మీరిన యువకుడు చళ్ళగా పోబ్చుకోగలిగాదు. అతడేమీ అందగాడు కాదు. పీలగా మొరటుగా ఉంటాడు. పెద్దగా డబ్బున్నవాడుకాడు. కాని ఎలా సంపాదించాలో తెలిసినవాడు. ఎరలు వేసి మాయచేసి అనుకున్నది ఎలాగైనా సాధించటంలో మొనగాడు. అతడికీ వారికీ ప్రయాణంలో మాటలు కలిశాయి. వారాల తరబడి సముద్ర ప్రయాణం కనుక పరిచయం పెరిగింది. మధ్యలో అతడు జబ్బుపడితే ఆ మగనాలి శ్రమ అనుకోకుండా జాగ్రత్తగా సేవలు చేసింది. భర్త మంచివాడు కనుక వారించలేదు. అతడి మంచితనాన్ని అతగాడు ఉపయోగించుకుని దొరసానిని తెలివిగా బుట్టలోవేశాడు. ఓడ ఎక్కేనాటికి అతడు వారి ముక్కూ మొగం ఎరుగడు. మద్రాసులో ఓడ దిగే సమయానికి పరసతి మనసు ఆక్రమించుకుని, ఆమెపై అసలు హక్కుదారు నెత్తిన గుడ్డవేసి “మీ వివాహాన్ని రద్దుపరచుకుంటే ఉభయులకూ బాగుంటుంది... నువ్వు కొంచెం వదిలేస్తే నేను మీ ఆవిడను పెళ్లి చేసుకుంటాను అని (ప్రశస్తమైన ప్రతిపాదన చేశాడు. పైగా 'నేను దుర్మార్థుణ్ని కాను. ప్రతిదీ పద్ధతి ప్రకారమే చేస్తాను. ఈమె మీద నీకున్న హక్కుని ఎంతో గౌరవిస్తాను. విడాకులు తీసుకునేంతవరకూ నీ దగ్గరే ఉండనిస్తాను. ఆ తరవాత నీకు మనోవర్తి కూడా ఇస్తాను” అని కెద్దమనిషి తరవోలో పరాయివాడి పెళ్లాన్ని ఎగరేసుకుపోయాడు. సరిగ్గా అలాంటి "పెద్దమనిషి తరహాతోనే, అలాంటి చాకచక్యంతోనే చక్రం తిప్పి

భారతదేశంలో ఒక రాజ్యం తరవాత ఒక రాజ్యాన్ని కరిమింగిన వెలగలా హరించాదు.

ఆ పెద్దమనిషిపేరు వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌.

హేస్టింగ్స్‌ ఇండియా రావటం అది రెండోసారి. అంతకు 19 ఏళ్ల ముందు ఈస్టిండియా కంపెనీ కలకత్తా కొలువులో అతడిని పినతండ్రి గుమాస్తాగా చేర్పించాడు. అప్పుడే క్షయివ్‌ కంటపడ్డాడు. నవాబు దర్చారులో ఉండి ఆనుపానులు కనిపెట్టి తనకు సమాచారం చేరవేయటానికి క్షయివ్‌ అతడిని ముర్షిదాబాద్‌ పంపాడు. అక్కడ ఉండగా నవాబు మీద క్షయివ్‌కు చాడీలు చెప్పాడు. ఉద్యోగం మానేసి సీమకు తిరిగొచ్చాక క్లయివ్‌ మీద పార్లమెంటరీ విచారణ సంఘం వారికి పితూరీలు చేశాడు. ఈ సందర్భంలోనే కంపెనీ యజమానుల దృష్టిలో పడ్డాడు. క్ల్షయివ్‌ని వెనక్కి పిలిపించాక అస్తవ్యస్తమైన కుంపిణీ వ్యవవారాలు చక్కబెట్టటానికి మనిషి కావలసి వచ్చి వారు అతడినే మద్రాసు కౌన్సిల్‌కు మెంబిరుగా పంపారు. (ఆ పని మీద 1768లో ఇండియాకి వస్తూండగానే పైన చెప్పిన ప్రేమాయణం నడిచింది). తరువాత రెండేళ్లకే బెంగాల్‌ ్రెసిడెన్సీకి గవర్నరు అయ్యాడు. మళ్లీ రెండేళ్లు తిరక్కుండా కొత్త చట్ట ప్రకారం ఇండియాలోని ్రెసిడెన్సీలన్నిటి మీద 1772లో గవర్నర్‌ జనరల్‌ అయ్యాడు.

ఇలా ఒకదాని తరవాత ఒక పదవి హేస్టింగ్సును వెదుకుంటూ వచ్చింది కేవలం అదృష్టంవల్లకాదు. తనదైన శైలిలో అతడు పడిన 'కష్టం” కూడా చాలా ఉంది!

ఆ కాలంలో ఈస్టిండియా కంపెనీ అంతటా దొంగల దోపిడీ! విదేశీయులను దోచుకుని, అక్రమ వ్యాపారాలు చేసి, లక్షలకాలది డబ్బును త్వరత్వరగా పిండుకుని, పైవారు వాసన పట్టకముందే... ఇక్కడి వేడికి సుకుమారపు ఒళ్లు వాడిపోకముందే డబ్బు సంచులతో సీమకు తిరిగెల్ల, అక్కడ ఏ (వభువు కూతురినో పెళ్లాడి, వీలైతే రాజకీయాల్లో దిగి, తాగితందనాలాడటమే కంపెనీ నాకర్లకు ఉపాదేయంగా ఉండేది. హేస్టింగ్స్‌ ఈ చిలక్కొట్లకు కక్కుర్తి పడలేదు. అతడిది పెద్ద పట్టు. తోటి ఉద్యోగస్తుల్లా చిల్లర చేతివాటాలకు పోకుందా, అతడు పద్దు పుస్తకాలు ముందేసుకుని, అక్రమ వ్యాపారాలను ఉద్యోగుల మోసాలను అరికట్టి కంపెనీకి మంచి లాభాలు చూపించాడు. పైవారికి నమ్మకం కుదిరి తనకు మొత్తం పెత్తనం అప్పగించాక కంపెనీని లాభపెడుతూనే అడ్డదారిలో తానూ కోట్లు గడించాడు. అందుకోసం అడ్డమైన పనులు పాపభీతి లేకుండా చేశాడు. ”

బ్రిటిష్‌ ఇండియా చరిత్రలో మిగతా కాలాల కంటే సవిస్తరంగా వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌ గవర్నర్‌ జనరల్‌గా ఉన్న పదమూడేళ్ల కాలం పూసగుచ్చినట్టు రికార్డుకెక్కింది. స్వదేశంలో అతడిపై నడచిన అభిశంసన పుణ్యమా అని ఎక్కడెక్కడి తప్పుడు పనులూ, చీకటి కోణాలూ, అడ్డగోలు లావాదేవీలూ ఉన్నదున్నట్టుగా బట్టబయలయ్యాయి. తనకు ముందు క్లయివ్‌ సాధించిన దానికి మించి అంగుళం నేలను కూడా వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌ తన 13 ఏళ్ల హయాంలో కంపెనీకి అదనంగా సంపాదించి పెట్టలేకపోయాడు. కాని ఫోర్డరీలు, దగాలు చేసి క్షయివ్‌ గుంజుకున్న రాజ్యాన్ని హేస్టింగ్స్‌ తన కౌటిల్యంతో సుస్థిరపరిచాడు. గుంట నక్కలా మాయలు చేస్తి గోతులు తీసి అధర్మ యుద్ధాలకు దిగి, ఇరుగుపొరుగు రాజ్యాలను పధకం ప్రకారం బలహీన పరచి చాపకింద నీరులా బ్రిటిష్‌ (ప్రాబల్యాన్ని పెంచాడు. వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌ పగ్జాలు అందుకునేంతవరకూ ఆంగ్లేయులు బెంగాల్‌, బీహార్‌, ఒరిస్సాలపై పొందిన “దివానీ ఎం.వి.ఆర్‌శాస్తి దొంగల దొపిడీ శ 177

అధికారంతోనూ, తూర్పు, పశ్చిమ తీరాల్లో తగుమాత్రం ఉనికితోనూ తృప్తిపడతారని చాలా మంది అనుకున్నారు. మోసాల్లో, నయవంచనలో అకారణ ధూర్తత్వంలో క్లయివ్‌ను తలదన్నిన హేస్టింగ్స్‌ ఎంతటి నీచానికైనా వెనుదీయకుండా దేశీయ శక్తులను అణగదొక్కి నమ్మిన వారిని కొద్దికొద్దిగా నంజుకు తిని, క్రమేణా మొత్తం దేశాన్ని ఆంగ్లేయులు కబళించేందుకు రాచబాట వేశాడు. క్షయివ్‌ 'దివానీ పేరిట ఖజానాను కాల్లగొట్టినా రాజ్యాపాలనను మాత్రం నవాబు పేరుమీదే కానసాగనిచ్చాడు. విపరితంగా పన్నులు విధించటానికి, గోళ్లూడకొట్టి వసూలు చేయటానికి, ఇష్టం వచ్చినట్టు ఖర్చుపెట్టుకోవటానికి అపరిమితమైన అధికారాలను కంపెనీవారు గుంజుకున్నా పైకి మాత్రం మొగల్‌ పాదుషా పేరు మీదనే పరిపాలన నడిచేది. సర్కారు నాణేలను అతడి పేరిటే ముద్ర గొడుతూండేవారు. నవాబు తనకు కావలసీనంత మంది ఉద్యోగులను దర్భారులో నియమించుకోవటానికి, దర్జాగా కాలం వెళ్లదీయటానికి నిధుల లోపం ఉండేది కాదు. కోర్టులో న్యాయ నిర్ణయాలు నవాబు పేరు మీదే జరిగేవి. పన్నుల ఆదాయం కూడా నవాబు రాజధాని ముర్షిదాబాదులో ఒక దేశీయ ఉద్యోగి ద్వారానే కంపెనీకి ముడుతూండేవి. ఇదే ఏర్పాటు ఎప్పటికీ కొనసాగాలని, నవాబుకు ఇవ్వాల్సిన భరణంలో కాని, అతడి అధికారాల్లో కాని ఎలాంటి కుదింపూ జరగరాదని సీమలోని కంపెనీయజమానులు తమ తాబేదార్లకు పదే పదే గుర్తుచేసేవారు. ఖజానాను కొల్లగొట్టడం ద్వారా తమకు ఇబ్బడి ముబ్బడిగా లాభాలు ముట్టినంత వరకూ వారు సంతోషంగా ఉన్నారు. నీతి బోధలే చేశారు. ల అయితే ఎంతటి ఖజానా అయినా లాగేస్తూపోతే కొంత కాలానికి ఖాళీకాక తప్పదు. ఎవరైనా ఎంత గొప్ప లోగిలినైనా ఒకసారి మాత్రమే దోచుకొనగలరు. అలవాటుపడిన అధిక లాభాలు కొంత కాలానికి తగ్గుముఖం పట్టాయి. దాంతో కంపెనీ పెద్దలు నీతులు తీసి గట్టునపెట్టి అడ్డగోలు పనులకు దిగారు. దేవుడి ఎదుట (ప్రమాణం చేసి, అనుల్లం ఘనీయమని, నిశ్చయంగా కట్టుబడతామని ప్రకటించి కుదుర్చుకున్న ఒప్పందాన్ని తలచిందే తడవుగా తిరగదోడి నవాబు భరణానికి అంటకత్తెర వేయసాగారు. నజూముల్‌ దౌలా నవాబుగా ఉన్న రోజుల్లో దివాణం ఖర్చుకు కంపెనీ వారు సాలుకు 53 లక్షలు ఇస్తూండేవారు, అతని తమ్ముడు గద్దె నెక్షాక ఆ మొత్తాన్ని 41 లక్షలను తగ్గించారు. అతడి తర్వాత నవామి అయిన ముబారక్‌ ఉల్‌ దౌలా-దగ్గరికి వచ్చేసరికి దీన్ని ౩2 లక్షలకు కోసేశారు. కొన్నాళ్లకు -.నవాబు మైనరు; అతడికి ఇంత ధనం ఇవ్వటం దండగ; చుట్టూ తిండిపోతులు, భజన పరులు చేరి సొమ్ము కాజేస్తున్నారు. కాబట్టి మేజరు అయ్యేంతవరకూ నవాబు భృతిని ' సగానికి కోసేస్తున్నాం పొమ్మన్నారు. ల మొట్టమొదట చక్రవర్తికి వొంగి వొంగి సలాములు చేసి “దివానీ ఫర్మానాను తెల్లవాళ్లు పొందినప్పుడు అనుకున్నది ఏమిటంటే- వన్నులు వసూలు చేసిపెట్టే పని మాత్రమే కంపెనీవారు చేస్తారన్సీ మిగతా సమస్త అధికారాలూ పాదుషాకు, అతడి ప్రతినిధి అయిన సుబేదారుల చేతుల్లోనే ఉంటాయనీ! (క్రమంగా ఒక్కొక్క అధికారాన్నే- ఇంగ్లీషువాళ్లు అడ్డగోలుగా లాగేసుకున్నారు. అంతా అయ్యాక- 'వెనుకటి బాధ్యతలేవీ ఇప్పుడు నవాబుకు లేవుగదా? అవన్నీ ఉన్నప్పుడు వాటని నిభాయించటం కోసం పెట్టుకున్న సైనిక బలగాలతో 178 సా ఇదీ చరిత్ర ఎం. వి,ఆర్‌,శాస్త్ర

ఇప్పుడు అతడికి అవసరం ఏముంది? ఎలాగూ నవాబుకు రక్షణ మేమే కల్పిస్తున్నాం కాబట్టి సేనల్ని తగ్గించి ఆ మేరకు నవాబుకిచ్చే మొత్తాన్నే కో సేస్తున్నాం పొమ్మన్నారు. ఇలా ఒట్లూ ప్రమాణాలూ గాలికొదిలేసి, ఆడిన మాట తప్పి, నవాబు అయివేజుకు అంటకత్తైర వేసి వేసి చివరికి హేస్టింగ్స్‌ దొర నవాబుకు అసలు సైన్యాలే అక్కరలేదని తేల్చాడు. క్షయివ్‌ చేసిన తెరచాటు ఏర్పాట్లను లాగిపారేసి సర్వాధికారాలను గుంజేసుకున్నాడు.

ఈలోపు ఇంగ్లండులో ఇంకో కథ నడిచింది. '“దివాసీ సంపాదనలవల్ల ఈస్టిండియా కంపెనీ పేర్లకు విపరీతంగా ధర పలికింది. అంతదాకా 6 శాతంగా ఉన్న డివిడెండును 10 శాతానికి పెంచాలని యాజమాన్య మండలి నిర్ణయించింది. ఇది చూసి బ్రిటిష్‌ ప్రభువర్గ్ధానికి కళ్లుకుట్టాయి. ఇంతలేసి లాభాలు వీరికి ఎలా వస్తున్నాయి? ఆ సంగతి ఆరా తీసి ఇండియాలో ఏమి జరుగుతుందో తెలుసుకుని, అవకతవకలుంటే సరిదిద్ది ప్రతిదీ న్యాయబద్ధంగా జరిగేట్టు చూడాలని పార్లమెంటులో ఒత్తిడి వచ్చింది. ఇందు కోసం కమిటీ కూడా ఏర్పాటైంది. ఒక చెంప పార్లమెంటులో సీరియస్‌గా చర్చ జరగుతున్న సమయంలోనే కంపెనీ భాగస్వాములు కొలువుతీరి డివిదెండును 10 నుంచి అమాంతం పన్నెండున్నర శాతానికి పెంచేసుకున్నారు. సాలుకు కనీసం నాలుగు లక్షల పౌండ్ల లాభమైనా తమకు ముట్టి తీరాలని నిశ్చయించుకున్నారు.

ఇది సహించరాని ధిక్కారమని పార్లమెంటు మండిపడింది. కామన్స్‌ సభలో తీవ్ర స్థాయిన వాదోపవాదాలు నడిచాయి. వాటి పర్యవసానంగా ఈస్టిండియా కంపెనీ వ్యవవారాలన్నిటి మీదా గట్టి నిఘా పడి, అడ్డమైన దోపిడీని అరికట్టటానికి నిర్దుష్టమైన చర్యలు తీసుకుంటారని జనం ఆశించారు. తీరా జరిగిందేమిటంటే ఇండియాలో మీరు ఏమైనా చేసుకోండి- ప్రభుత్వ ఖజానాకు మాథ్రం ఏడాదికి నాలుగు లక్షల పొంద్లు కట్టండి అని ప్రభువులు 'ధర్మ నిర్ణయం” చేశారు. అంటే- దోపిడీని అడ్డుకోవలసిందిపోయి దోచుకున్న సొత్తులో సీమ సర్మారుకూ వాటా అడిగారు. ఇలా ప్రభుత్వమే బాధ్యత వదిలి 'లంచం' తీసుకోవటం దుర్మార్గం అని బర్ముదొర లాంటి వారు పార్లమెంటులో నెత్తిబాదుకున్నారు. విన్నవారులేరు

దాంతో కంపెనీ పెద్దలకు పట్టపగ్గాలు లేకుండా పోయాయి. ప్రభుత్వానికి పెద్ద వాటా ఇవ్వాల్సి రావటంతో లాభాలు నిలవాలంటే ఇండియా నుంచి ఇంకా ఇంకా డబ్బి పిండటం వారికి అవసరమైంది. ఎట్లాగైనా సొమ్ము గుంజటానికి వారి అధికారులు జనాన్ని పిశాచాల్లా పీడించసాగారు. అదే సమయంలో కాటకం వచ్చి వంగ దేశంలో పంటలన్నీ పాడయ్యాయి. పంట పండినా పాడయినా పన్ను కట్ట తీరాల్సిందేనని వారు అమానుషంగా పీక్కుతిన్నారు. వారి బాధలు పడలేక రైతులు కొంపాగోడూ వదిలి పోయారు. పంటల్లేక ధరలు విపరీతంగా పెరిగాయి. ఎక్కడెక్కడి ధాన్యాన్నీ దళారులు కొని అధిక లాభాలకు ఎగుమతి చేసుకున్నారు. ఆకలి రోదనలతో దిక్కులు దద్దరిల్లాయి. ఆకలిచావులు పెరిగేకొద్దీ విషజ్వరాలు, మశూచి, ఇతర అంటురోగాలు జాస్తి అయ్యాయి. జనం లక్షల సంఖ్యలో పిట్టల్లా రాలిపొయ్యారు. ఆకలి బాధలకు తట్టుకోలేక చాలా మంది తమ పిల్లల్ని కూడా అముకున్నారు. కొన్నాళ్లకు వారినీ కొనేవారు లేకపోయారు. బతికి ఉన్నవారు చచ్చిన శవాల్ని కూడా పీక్కుతింటున్నట్టు దేశీయోద్యోగులు కంపెనీ అధికారులకు విన్నవించారు. షోర్‌ అనే ఆంగ్లేయుడు ఈ ఘోర దృశ్యాలను కళ్లారా చూసి హృదయ విదారకంగా వర్ణించాడు. ఎం.వి.ఆర్‌,.శాస్త్రే దొంగల దొపిడీ శ 179

అయినా కంపెనీ దొరల గుండె కరగలేదు. పన్నుల సతాయింపులు మానలేదు. ఆకలితో, అంటురోగాలతో అలమటిస్తూ నాశనమవుకున్న జనాన్ని ఆదుకోవటం మన వని కాదు- చేతనైతే ఇష్టమైతే దేశీయ జమీందారులనే వారి ప్రజల్ని రక్షించుకొననీ అని దొరలు బిర్రబిగిశారు. అక్కడికీ కొంత మంది జమీందారులు జనం కష్టాలు తీర్చాలని ప్రయత్నించారు, వారీ స్తోమళూ అంతంత మాత్రమే. పంటలు పోవటంతో వారిదగ్ధరా డబ్బులేదు. తాము మునిగినా సరే జనాన్ని చచ్చిపోనివ్వకూడదని కొంతమంది తెగించినా అప్పులపాలై వారు నాశనమయ్యారే తప్ప అపన్నుల దుర్గతి తీరలేదు. సర్వస్వం కోల్పోయిన (ప్రజలనుంచి పన్నులు వసూలు చేయలేకపోయిన జమీందారులను కంపెనీ అధికారులు క్రూరంగా వేధించారు. కొందరి భూములు లాగేసుకున్నారు. ప్రజలకోసం అప్పులు చేసి, శిస్తు బకాయిలు కట్టలేకపోయిన నడియా, వీర్చూమ్‌, రాజషాహి, జమీందార్లను ఖైదు చేశారు.

6 సుం? క్య2డీ 0 3హ్ర5ఏిం0012 ౪/25 1000౧౩౦066 101 101[1- ౨2060000 12064 అుం ఇమం 16 2964 421 05 8151600016 725 080 14 01102 రేం109 ౧౫500 ఇల [113 606 ౪7151017 667 92%. 0౫౦౫) ఇ5టంగంయం0ఏ 1,380,269 ౦0౫” £ 65,355 ౪/25 0 18 666 ఉం ఓయంం 626 216 ౧ ౦౯ 16 2600 ల00/ అ 61196100 910/ ౦020212006... 2 శయారే ౦౯ఈ16 1204 ౪23 1600గం6 షై గేం ఇలర 040 ౩93 10 0276 8006 011 01 ౪128... ... *11286 కమర స మం కం164 284 గటిరే 12 110% జడ 120160” £6- గంత 10) య్యు16... పం కకింల 962౫ 26) శం 900సం రలంర11- ఓంగ ఇల 00) జడ షై 1789 2 ముం 0 16 గంజాం 2 601061 రేంం306 ఈ 06-414 0 ఈం 6020” 1లగంంగట ఏ కెల్యు&! 10 “2 00816 ఏ2ం%ంక 0% 9/ ౪4164 0౨6".

బజాహాం నోడూంు ఆక్‌. 0000625, 0౧. ఏరరన]

(పనివాడయిన బీర్భూమ్‌ రాజును కంపెనీకి శిస్తు బకాయిపడినందుకు ఖైదులో వేశార్యు ముసలివాడయిన భివన్వూరు రాజును చావుకు నీద్ధంగా ఉన్నాడని తౌలిశాకే ఖైదునుంచి విడిచిపెట్టారు. కంపెనీకి రావలనిన 2880268 పౌండ్ల శిస్తులో 65,3565 పౌండ్లు మాత్రమే కరువు నంవత్సరంలో వసూబయింది. పొందూ భూస్వామ్య కుటుంభాలూకూలిపోవటం దొరలకు కించిత్తు కూడా జాలిని, ఓర్చును కలిగించలేదు తర్రవాత్ర రెందేళ్లలో సాగుభూమిలో మూడోవంతు బీడు వడింది. (గౌమాలు పాడువద్దాయి. వంట పొలాలు బంజర్లయి అడవులుగా మారాయి... కాటకం తరవాత 15 వళ్లపాటు జన క్షయం జరుగుతూనే ఉంది. చివరికి 1789లో గవర్నర్‌ జనరల్‌ నివేదికలో 'జంగాల్‌లోని కంపెనీ జనావాన (పొంతాల్లో మూదోవంతు అదవి మృగాలు మాత్రమే నివసించే అరజ్వంగా మారాయి” అని ఎర్భొన్నార్రు క్‌! దీర్హకాలం కరువు కోరల్లో నలిగి, విశేష జన నష్టం జరిగి, గ్రామాలకు (గ్రామాలు

అంతరించి, సాగుచేసే దిక్కులేక లక్షల ఎకరాలు బీడుపడ్డా శిస్తుల రూపేణా తమకు రావలసిన 180 సొ ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి,ఆర్స్‌శాస్త్రీ

ఆదాయంలో దమ్మిడీ వదులుకోవటానికి సీమ దొరలు ఇష్టపడలేదు. అత్యంత క్రౌర్యంతో ఎన్నివిధాల చెండుకు తిన్నా బొక్కసం నిండటంలేదు. అది నిండితే గాని దొరల దయ్యపు ఆకలి తీరదు. ఆ ఆకలి తీర్చటం ఎలాగన్నది వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌ ఎదుర్కొన్న మొట్టమొదటి సమస్య. తెలివిగల వాడు కనుక ఆ సమస్యలోనే అతడికి అనేక అవకాశాలు కనిపించాయి. యజమానులను సంతుష్టపరచి, తాను బాగుపడేందుకు చక్కని చిక్కని అడ్డదారులు అతడి బుద్ధికి స్ఫురించాయి. నీతుల గుంజాటనకు పోకుండా ఆ దారిపట్టాడు. ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రీ దొంగల దొవిడీ శ 181

దొరగారి దాదాగిరి

బౌనంటో కాదనిలే- కాదంటే బెననిలే

ఆదువారి మాటలకు అర్జాలేవేరులే

• అన్నాడో తెలుగు సినిమా కవి. ఆదవారి సంగతేమో కాని- ఆంగ్ల దొరల మాటలకు మాత్రం అర్థాలు గ్యారంటీగా వేరు.

ఇండియాను కబళించిన కాలపు ఈస్టిండియా కంపెనీ రికార్డులను ఇప్పుడు తిరగేస్తే ఎవరికైనా ఒకందుకు బోలెడు ఆశ్చర్యం వేస్తుంది. దశల వారీగా దేశాన్ని ఆక్రమించేందుకు తెల్లవాడు చేసిందల్లా మోసమే. ఆడిందంతా నాటకమే. అడుగడుగునా నయవంచనలే, అడ్డగోలు నమ్మక 'ద్రోవాలే, చిత్రమేమిటంటే తప్పుడు పనులేవీ సీమదొరలు చేయమనలేదు. (ప్రతిదీ పద్ధతి ప్రకారం జరగాలనే, ఎక్కడా హద్దుమీరకూడదనే వారు ఉత్తర్వుల్లో నొక్కిచెప్పారు. ధర్మం తప్పకూడదనే వారు ప్రతీసారి అన్నారు. ఇదెలా జరిగింది? పై దొరలు అంత ధర్మమూర్తులైకే, వారిక్రింద పనిచేసే ఉద్యోగులు అంతలేసి అధర్మాలకు ఎలా ఒడిగట్టగలిగారు?

ఇందులో ఆసలు కిటుకు ఏమిటో మెకాలే దొర మాటల్లో వినండి.

6 రహం60 లల లృుం[ంఢడే 0౯ 2001242664 2రు” ౧౫౧౫6. గుంటల అయిజ కలు 1664ల ౪011 కుర బు 22016 0066 0 బంగం! యం. కె ఆంగం అయంగడటం0 15 16064 0 వ! 105 20% *60+లు 1యులుట్వ? 26 9064 9016 0001%69స “0120656 50౧01 9606 204 1106646003 40720649 6180200బ0082 9౦0/6, 296 3606 1107౭ 006. కుక సలు6166ీ చలం ఏవట2ంటం[5 కంస? గలు “96 ఇం ఇగల ఖీ 09076550! 0£ 16 60916 06 స నన లాగా 1290201005. 2250089 0016060 ఎలరేంండే 2 10 92591 6013౦ ౪౧02164 06 €0 1౦81601 16 5జం015 26 10 4 46 ౦జి"

[/దాజాంం/2445ోంణంం/ ర్యంచ్చ్య" కంల గెక2ంయు్ట్ట ౧04 20౯౨. 244]

(ఫలానా నేరం చేయవలనిందని డైరెక్టర్లు ఎన్నడూ చెవ్పలేదు. చేసిన ఏ నేరాన్నీ వారు శ్లాఘ్‌ఃణ వనూ లేదు. వారు రాసిన ఉత్తరాలను చూస్తే రాజకీయ (వ్రవ్రర్తన నియమాల గురించి అత్యుత్తమమైన శ్రీరంగనీతులు కనిపిస్తాయి. కాని (వతి దద్దోధకు తోకలుగా 'దబ్బు వంపంది” అన్న డిమాందు చేర్చదంతో ధర్భనూ(త్రాలకు విలువ మన్నయింది. మెత్తమెత్రగా పాలించు; ఎక్కువ సొమ్ము వంవించు, కచ్చితంగా న్వాయ(ప్రకారం వ్వ్యవవారించు పొరుగు రాజ్యాలతో సఖ్యంగా మెలుగ్సు ఇంకా ఎక్కువ సొమ్ము పంవీంచు! ఈ ఆదేశాలు ఎలా ఉన్నాయంటే 'ఈండ్రిలా ఉండు; ప్రజలను అణచివెయ్యి? న్యాయంగా ఉందు; అన్వాయం చెయ్యి? “అతిగా పోకు; అంతా దిగమింగు' - అన్నట్టు! వీటిలో నీతులను వదిలేని రూకల నంగఠతే పట్టించుకోవటం మేలని హేస్టింగ్స్‌ సరిగానే అర్ధం చేసుకున్నాడు. బ్రిటిష్‌ ప్రజలు నీతికి, న్యాయానికి విలువ ఇచ్చేవారు కాబట్టి వారిని మభ్యపెట్టటానికేమో నీతి బోధలు. అసలు ఉద్దేశం ఈస్టిండియా కంపెనీకి లాభాలు మూటగట్టటం కాబట్టి ఇంకా ఇంకా పైకం పంపమని పురమాయింపుల ముక్తాయింపులు! న్యాయంగా ధర్మబద్ధంగా పోజే పైకం చిక్కదు కాబట్టి కిందివారు అన్యాయాలే చేశారు. అధర్మాలకే ఒడిగట్టారు! ద్రోహాలే చేశారు. దయ్యపు ఆకలితో జనాన్ని కాల్పుకునే తిన్నారు. ఆ తప్పుడు పనులన్నిటినీ కంపెనీ యజమానులు చూసీ చూడనట్టుగా పోయి సాధ్యమైనంత వరకూ అపరాధుల కొమ్ముకాశారు. వారి ఆంతర్యం ఏమిటో వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌ లాంటి బళకనేర్చిన వారికి బాగాతెలుసు. అందుకే ఇండియాకి రెండోసారి వచ్చి గవర్నరు అయ్యా కాగానే హేస్టింగ్స్‌ జంకూ గొంకూ లేకుండా డబ్బువేటలో పడి అడ్డమైన అన్యాయాలను నిరాఘాటంగా సాగించాడు.

నిజానికి సీమ వదిలి ఇండియా వచ్చేముందే కాగల కార్యాన్ని కంపెనీ దొరలతో అతడు మాట్లాడుకున్నాడు. పెత్తనం మనం చేస్తూ పరిపాలన మాత్రం దేశీయుల ద్వారా నడిపించే ద్వంద్వ విధానం ఇక కుదరదనసీ... తోలుబొమ్మలాటను చాలించి, ముర్షిదాబాదులో నవాబు దర్చారును పక్కకు నెట్టేసి, మొత్తం ప్రభుత్వాన్ని మన చేతుల్లోకి తీసుకోవాలనీ అతడన్నాడు. ఏమి చేస్తావో మాకు తెలియదు; డబ్బు మాత్రం సంపాదించు అన్నారు కంపెనీ దొరలు.

ఇంకేం? వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌ వచ్చీరాగానే రెచ్చిపోయి దేశం మీద పడ్డాడు. బెంగాల్‌, బీహార్‌ ఒరిస్సాల దివానీని 'కంపెనీ వారు గుంజుకున్న దరిమిలా మొగల్‌ పాదుషా, అతడి సుబేదార్లు కీలు బొమ్మలై అధికారమంతా నాయిబ్‌ల చేతిలో ఉంది. నవాబుకు దివానుగా ఉండి పరిపాలన నడిపిస్తూ ఈస్టిండియా కంపెనీ వారికి పన్నులు వసూలు చేసి పెట్టటం వారి పని. 'నాయిబ్‌ పదవుల విశ్వామి(త్ర సృష్టి చేసింది కంపెనీ వారే, ఆ పదవుల్లో వారు కూచోబెట్టిందీ కావలి కుక్కల్లాంటి నమ్మకస్థృలనే.

హేస్టింగ్స్‌ వచ్చేనాటికి ముర్షిదాబాదులో మహమ్మద్‌ రజాఖాన్‌, పాట్నాలో రాజా సీతబ్‌రాయ్‌ నాయిబ్‌లుగా ఉన్నారు. ఇద్దరూ యుక్తాయుక్తాల గుంజాటన లేకుండా విదేశీయులకు అమ్ముడుపోయి కష్టకాలంలో తెల్లవారికి విశేషంగా సొయపడ్డవారే. అంతగా ఉపకారం చేశారు కాబట్టి హేస్టింగ్స్‌ మొదట వారికే అపకారం చేశాడు! ఇండియాకు రాగానే అతడు నందకుమార్‌ అనే రాజప్రముఖుడిని దువ్వి నాయిబ్‌ దివాను మీద ఎం.లి.ఆర్‌.శాస్త్రి దొరగారి దాదాగిరి శ 183

గూడుపుఠాణి చేశాడు.. ఈ నందకుమార్‌ ఎవరో కాదు, సిరాజుద్దాలా నవాబుగా ఉన్న రోజుల్లో హుగ్లీ ఫొజుదారుగా ఉండి, క్షయివ్‌తో కుమ్మక్కయి చంద్రనగర్‌ కోటను ఇంగ్రీషువారికి పళ్లెంలోపెట్టి ఒప్పగించిన ద్రోహి! ఆ సేవకు ప్రతిఫలంగా నాయిబ్‌ పదవి తనకే ఇస్తారని ఆశపెట్టుకున్నాడు. అది తనకి కాకుండా తన విరోధి మహమ్మద్‌ రజాఖాన్‌కు దక్కటంకో అతణ్ని ఎలాగైనా దెబ్బతీయాలని కంకణం కట్టుకున్నాడు. ఈ మధ్యకాలంలో ఇంగ్లీషువారికి వ్యతిరేకంగా, దేశీయశక్తులకు అనుకూలంగా కొంత వ్యవహారం నడిపాడు. కానీ వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌ వచ్చి కన్నుగీటగానే చెంగున ఎగిరి వలలో పడ్డాడు. ఖాన్‌ను దింపేశాక నిన్నే నాయిజ్‌ను చేస్తానని తెల్లవాడు ఆశపెట్టగానే మురిసి, దర్బారు గుట్టుమట్లన్నీ చెప్పేశాడు. అతడి నుంచి కావలసిన సమాచారమంతా రాబట్టి, ఉద్వాసనకు రంగం చేశాక హేస్టింగ్స్‌ పోలీసులను పంపించి ముఖ్య వజీర్లుగా పరిపాలన సాగిస్తున్న రజాఖాన్‌, సీతబ్‌రాయలను అడ్డగోలుగా అరెస్టు చేయించాడు. ఖైదులో అయితే వేశాడు. కాని వారిపై నేరం రుజువు చేయటం హేస్టింగ్స్‌ వల్ల కాలేదు. వారి పలుకుబిడిని చూసి జనం హడలిపోతారని, వారి పని ఖాళీ అయినట్టు పూర్తి నమ్మకం చిక్కాక గానీ సాక్ష్యమిచ్చేందుకు ఎవరూ ముందుకు రారనీ చెప్పి విచారణను సంవత్సరం వాయిదా వేయించాడు. ఆ తరవాత కూడా ఒక్క అభియోగాన్నీ రుజువు చేయలేకపోవటంతో న్యాయస్థానం ఇద్దరినీ విడిచిపెట్టింది. సాక్ష్యం లేక కాదు- పది లక్షల రూపాయల లంచం పట్టి హేస్టింగ్సే నిధుల కైంకర్యం అభియోగాన్ని నీరుగార్చి వారిని తప్పించాడని నందకుమార్‌ అన్నాదు. అదేమోగాని నందకుమార్‌కు మాత్రం తెల్లవారికి ఎంత చాకిరి చేసినా ఆశించిన పదవి దక్కలేదు. ఇస్తాఇస్తానని ఊరించి మొండిచెయ్యి చూపి హేస్టింగ్స్‌ వకంగా నాయిబ్‌ పదవినే రద్దు పరచాడు. దేశీయ అధికారుల తెరను లాగిపారేసి, పన్నుల వసూళ్ళు పరిపాలన హవా హస్తగతం చేసుకుని, ఇకపై కంపెనీయే దివానుగా వ్యవహరిస్తుందని ఏకపక్షంగా ంచేశాద్డు, ముర్షిదాబాదు దర్చారును మూయించి కోర్టులనూ, ఇతర కచేరీలనూ కలకత్తాకు మార్చించాడు. నవ షారోను అధికారాలను కూదా లాగేసి భరణాన్ని అంతకంతకూ కోత పెట్టటంతో కానసాన లల చచ్చిన పాము అయ్యాదు. అయినా మొగల్‌ పాదుషాతో లావాదేవీ పాదుషా ఉంది. న్యాయప్రకారం ఈస్టిండియా కంపెనీది ఇంకా సామంత హోదాయే. ఎలాగా అని “రసం కప్పం కట్టి తీరాల్సిందే. దాన్నీ హేస్టింగ్స్‌ ఎగ్గాట్టాలనుకున్నాడు. రక్షణలో తలవాట అతడీకో సాకు దారికింది. అంతదాకా అలవోబాద్‌లో సుజాజిద్దాలా ఎంతకీ లా కున్న షా ఆలం పాదుషా ఇంగ్లీషు వాక్షేదో తనను ఉద్ధరిస్తారని ఆశపడి, వెళ్లాడు. రం లేకపోవటంతో మళ్లీ మరాఠాలకు చేరువై, వారి సాయంతో ఢిల్లీ తిరిగి ప్రతిఫలంగా చికి తాను తిరిగిపోతే అతడిని ఎవరూ తప్పుబట్టలేరు. దివాన్గిరీకి తీరాల్సిందే. అతని (ప్రమాణం చేసిన కప్పాన్ని చక్రవర్తి ఎక్కడున్నా కంపెనీవారు కట్టి పనిలేదు. అయినా కాం ఎక్కడ, అతడి సహాయకులు ఎవరు అన్నదానితో విదేశీ వర్తకులకు చేయి కలిపాడు ప్రస్టిం్స్‌ అడ్డం తిరిగి మాకు చెప్పకుండా అలహాబాద్‌ వదిలి, మరాఠాలకో కుదుర్చుకున్న జ్‌ పాదుషాకు కప్పం కట్టేది లేదన్నాడు. అంతేకాదు. క్షయివ్‌ అలవోబాద్‌. కోరా క ప్రకారం సొంత ఖర్చుల నిమిత్తం పాదుషాకు చెందాల్సిన న లను కూడా అతడి నుంచి లాగేసి అయోధ్య వజీరుకు కట్టబెట్టాడు. 184 పా ఇదీ చరిత్ర శా ఎ౨ం.వి.ఆర్‌.తాస్త్ర

ఏ రకంగా చూసినా ఇది దుర్మార్గం. ప్రసిద్ధ ఆంగ్ల చరిత్రకారుడు జేమ్స్‌ మిల్‌ అన్నట్టు. 6అ౪6?౦910. 126 18 జం 012006 హై 920% ఖండం బలులు, 9162666 ఇ 280056 తగంసమంం1664 కళాలం ళల 2 0లుజక 066 108000 5- 601... 5606 100... 50086 01 116 5జు6 3166... 9469636 000316- ల౭షం౧5 ౪ల6 2 06010 021ఖ006 295 6 115 0 ఇయం జంకే ఈం పిండం? 24020601 ౦ 28016. (746 సాంగం కసా 40 తజంల గస! ౧00 ౮/0. 3౨7] (ఆలాంటి ఏర్పాట్లలో బౌదార్యానికి స్థానమనేది ఉంటే దీనావస్థలోని చక్రవర్తి తరపునే కనపరచాలి... న్యాయం కూడా అతడి పక్షానే ఉంది... కాని స్వార్ధం, కనకం మీద వ్యామోహాల ముందు ఈ పరిగణనలకు విలువ లేకపోయింది.) తాము ఎడమకాలు మోపటానికి పూర్వం ఉన్న దేశీయ పరిపాలనను నామరూపాలు లేకుండా చేసి, ఏకంగా చక్రవర్తి కప్పానికే ఎగనామం పెట్టాక తన సొంకానికీ కంపెనీకీ డబ్బులు ఎలా దందడుకోవాలా అని అలోచిస్తే వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌ కన్ను రోహిల్‌ఖండ్‌ మీద పడింది. అయోధ్య రాజ్యాన్ని ఆనుకుని, కరమానసా నదికి అద్దరిని, నలువైవులా పర్వతపంక్తుల సహజ రక్షణలో సుభిక్షంగా ఉండేది రాహిల్లా ప్రాంతం. ఒకరి జోలికి పోకుండా, ఒకరి సొత్తును ఆశించకుండా రొహిల్లాలు తమ మానాన తాము కష్టపడి బతికేవారు. దేవుడి దయవల్ల పంటలు బాగా పండి అన్నోదకాలకు కొదవ లేకుందా సిరిసంపదలతో వారు సుఖంగా ఉన్నారు. 'వారి పద్ధతి చాలా మంచిది. వారివల్ల ఎవరికీ వానిలేదు. పరాయివారు తమ మీదికి దందెత్తితేనే సహజమైన దేశాభిమానంతో వారు ఏకమవుతారు' అని 1768లో ఇంగ్లీషు గవర్నరు వరల్సెట్స్‌ కూడా కంపెనీ వారికి నివేదించాడు. ఆ కాలంలో ఇతర రాజ్యాలు కొన్నిటివలె దురాక్రమణలకు, దుష్ట తలంపులకు పోకుండా ఒకరు రెచ్చగొట్టినా రెచ్చిపోకుండా రోహిల్లాలు అయోధ్య వజీరుతో స్నేహంగా ఉన్నారు. వారికీ వీరికీ మధ్య మైత్రీ ఒప్పందాన్ని ఇంగ్లీషువారే కుదిర్చారు. మీ (ప్రాణానికి మా ప్రాణం అద్దు అని మాట కూడా ఇచ్చారు. ఆ స్నేహ ధర్మంతోనే... 1778లో మరారాలు ఎన్ని ఆశలు పెట్టి, ఎంతగా కోరినా వజీరుకు వ్యతిదేకంగా వారితో చేతులు కలిపేందుకు రొహిల్లాలు సమ్మతించలేదు. వారి ప్రాంతం మరారా రాజ్యానికీ అవధ్‌కూ మధ్యలో ఉంది. అటు మీదుగా వెళ్లేందుకు తమకు దారి ఇమ్మని ఎంతగా అడిగినా ఒప్పుకోకపోవటంతో రొపొల్లాల మీద మరారాలు కత్తిగట్టారు. వారి రాజ్యం మీద మరారాల దండు విరుచుకుపడి నానా బీభత్సం చేస్తూంటే పొరుగు వజీరు కానీ, ఇంగ్లీషు పెద్దమనుషులు గాని రవంత సాయం చేసిన పాపాన పోలేదు. వానాకాలం దగ్గరపడ్డాక, కొన్ని ఇతర కారణాలవల్ల మరారా సేనలు వెనక్కి మరలాక మాత్రం నెత్తురోడుతున్న రోహిల్లా ఖండ్‌ను కబళించేందుకు మళ్లీ ఈ 'మిక్రులే పాపిష్టి పథకాన్ని వేశారు. మరారా దాడులనే మహాసముద్రాన్ని అడ్డుకునే చెలియలికట్టలా అంతదాకా రోహిల్‌ఖండ్‌ తనకు ఉపయోగపడిన మేలు మరిచి దాన్ని దిగమింగాలన్న దుర్చుద్ధి అయోధ్య వజీరుకు పుట్టింది. నలఖై లక్షల రూపాయలు తమకిచ్చి ఖర్చులను పెట్టుకుంటే కావలసినంత సైన్యాన్ని ఎం.వి.అర్‌.శాస్త్రే దొరగారి దాదాగిరి శ 185

అతడికి అరువిచ్చి, రోపిల్లాలను నాశనం చేయటానికి వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌ ఒప్పుకున్నాడు. 1773 సెష్టెంబర్‌లోనే వారణిసిలో ఈ సంధి కుదిరింది కాని- ఇందులో రొహిల్లా జాతిని నిశ్శేషంగా నిర్మూలించడానికి సంబంధించిన షరతును మాత్రం హేస్టింగ్స్‌ చాలా రోజులు గోప్యంగా ఉంచాడు. ఈలోపు లేనిపోని నేరాలు మోపి, గిల్లి కజ్జాలు పెట్టుకుని 1774 ఏప్రిల్‌ 17న ఇంగ్లీషు సేనలు రోహిల్‌ ఖండ్‌లో అడుగుపెట్టాయి. రొహిల్లాలు పళ్ళ బిగువున పోరాడారు. ఛైర్యసాహసాలు ఎంత ఉన్నా శత్రువుల సంఖ్యాధిక్యం ముందు తాళలేక ఓడిపోయి వారు శరణాగళులయ్యారు. ఎలాంటి షరతులకైనా ఒప్పుకుంటామని, తమను దయతలచి విడిచిపెడితే చాలునని వారు ఎంత దీనంగా వేడుకున్నా ప్రయోజనం లేకపోయింది. ఈ సమయంలో వారిని వదిలివేస్తే ఎప్పటికైనా కసి తీర్చుకోక మానరని వజీరుకు భయం పట్టింది. రోహిల్లాలను వారి దేశం నుంచి ఇళ్లూ వాకిళ్ల నుంచి పూర్తిగా తరిమేసి తీరాల్సిందేనని అతడు పట్టుబట్టాడు. అలా కౌంపాగోడూ విడిచిపోయేకంటే అక్కడే పోరాడుళూ చచ్చిపోవటం మేలని రోహిల్లాలు నిశ్చయించుకున్నారు. అప్పుడు జరిగింది మహాభయానకమైన జాతి హత్యాకాండ. బాబుల్‌నల్లా పర్వత పార్మాల్లో చావుకు తెగించి బారులు తీరిన రొహిల్లా సేనలు కొన (ప్రాణం దాకా పోరాడాయి. రెండు వేల సైనికులు నేలకొరిగిన మీదట నిస్సహాయులైన జనాన్ని చిన్నాపెద్దా ఆడామగా తేడా లేకుండా శత్రువులు నిలువునా నరికేశారు. పచ్చటి పొలాలు, జనావాస (ప్రాంతాలు నెత్తుటితో తడిసి, వీధుల్లో పీనుగులు పోగుపడి, ఇళ్లు పాడుపడి, విందుల కోసం రాబందులు బారులు తీరాక పుణ్యకార్యం పూర్తయింది. శ్మశాన రాజ్యం వజీరుకు దక్కింది. కంపెనీ ఖజానాకు నిధుల అకలి తీరింది. హేస్టింగ్స్‌ దొర గల్లాపెట్టె గల గల లాడింది. “అవసరమైతే రోహిల్లాలను సమూలంగా దుంపనాశనం” చేయాలన్న రహస్య ఒడంబడిక యధావిధిగా నెరవేరింది. దొరల మాట నిలిచింది. ఎవరికీ ఏ హానీ చేయకుండా స్వేచ్చగా పచ్చగా బతుకుతున్న జాతిని, నిష్మారణంగా నిశ్శేషంగా నిర్మూలించిన మహాపాపం కంపెనీ దొరల నీతుల సాక్షిగా మహా నాగరీకంగా జరిగిపోయింది. విదేశీ చరిత్రకారులు, వారి అనుయాయులైన దేశవాళీ మేధావులు తిమ్మిని ఐమ్మి చేయాలని ఎంత తంటాలు పడ్డా రొహిల్లాల విషయంలో ఇంగ్లీషు వారు ఒడిగట్టింది నిష్టృతి లేని మహాపచారం. ఇంగ్లీషు సామ్రాజ్యవాదాన్ని కదు సమర్థంగా ఎండగట్టిన టోరెన్స్‌ వివరించినట్టు...

6 1264 0 6 9118014654 26001006 0% 6౪2061 *1ఈ1 ఈం మంక120... 906 1401ల)” 7/25 0660664 10 1006 అంం[01204 5212%6 24 0%21865, 204 6 607900౯ ౮ల౪121 11266 ర మ 6 10 27 16 ౪9207 001004. 6 2ంంలు(64 16 ౧౧౦౧6)” హం రఎరేం జు6 66 410 00గ%2క్పుోం ఈం౦009 10 6 సబల 10 51620 ఖు అమ॥0)గ- జం గెం[ం864. ౧0 1్రలకలు 206 11765 0 2 షాలు61” 1206 ₹ల6 ₹16 506 01 116 55091ర్వేం.. 1250083 00166164 ఓ 20,000 25 2 హ్లైా209 0765ల మం? 50108 06 620 ఖండే ఉం 02010 ఇటలి? ళ25 1ల1ల013166 10 116 అం06 0 400,000.

ద ర న 186 సా ఇవీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రి

(రోహిలాలతో కలహించటానికి మనకు (ఆంగ్లేయులకు) ఈషణ్మాత్రమైనా కారణం లేదు. కాని కుంపిణీ వారి జీతబత్తేలకు, మితి లేని ఖర్చులకూ ఎంత డబ్బయినా చాలలేదు. దాంతో గవర్నర్‌ జనరల్‌ పొదుగుకోసి నెత్తురు తాగాలని నిశ్చయించుకున్నాడు రోహిల్‌ఖండ్‌ను గుంజుకుని కబళించటానికి డబ్బు పుచ్చుకుని కంపెనీ సేనలను వజీరుకు అద్దెకిచ్చాడు. మనతో స్నేహంగా ఉన్న జాతి స్వాతంత్రాన్ని నిండు ప్రాణాలను ఇందుకోసం బలిపెట్టాడు... ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నందుకు హేస్టింగ్స్‌ 20 వేల పౌండ్ల బహుమానాన్ని జేబులో వేసుకున్నాడు. కంపెనీ బొక్కసంలోకి నాలుగు లక్షల పౌండ్లు వచ్చిపడ్డాయి. నెత్తుటి కూడు ఆరగించి జేబులు నింపుకోవటంతో వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌ కథ సుఖాంతం

కాలేదు. అతడి కష్టాలు అప్పుడే మొదలయ్యాయి. ఎం,వి,ఆర్‌.శాస్త్రి దొరగారి దాదాగిరి క్ష 167

తెల్లోళ్ల న్యాయం

వొరన్‌ హేన్టింగ్స్‌కు నవ్వాలో ఏదవాలో అర్ధంకాలేదు.

రోపొల్లా జాతిని దుంపనాశనం చేని, 'జంపెనీ'కి నాలుగు లక్షల పౌంద్లు (తన జేబులోకి ఇరవైవేల పౌంద్లు) తెలివిగా రాబట్టిన చాకచక్యానికి బహుమానంగొనా అన్నట్టు అతదికి గొవ్పు ప్రమోషన్‌ అయితే వచ్చింది. అంతదాకా బెంగాల్‌కు మాత్రమే గవర్నర్‌గా ఉన్నవాదు కాస్తా 2773 రెగ్యులేటింగ్‌ చట్టం వుణ్యమా అని ఇందియాలో మిగతా రెందు (పెసిదెన్సీ (భాంబాయి, మద్రాసుులకూ అధికారి అయ్యాదు. గవర్నర్‌ జనరల్‌ హోదా అయితే దాబుగానే ఉంది. కొని అందులోనే ఒక మెలిక బంది.

కుర్చీ పెద్దదైనా అందులో అతడు నిరంకుశంగా పెత్తనం చెలాయించటానికి వీలులేదు. అతడి నెత్తిన ఒక కౌన్సిల్‌ ఉంటుంది. ఆ సుప్రీం కౌన్సిల్లో అతడుగాక నలుగురు సభ్యులు. వారిలో ఒకడు “కంపెనీ' మనిషి కాగా ముగ్గురు భ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం చేత నియమితులైనవారు. వారు గవర్నర్‌ జనరల్‌కు తాదేదారులు కాదు. ఆ ముగ్గురిలో ఒకడు యధార్ధవాది ఫిలిప్‌ ఫ్రాన్సిస్‌. అతడి పేరు చెబితేనే హేస్టింగ్స్‌కు హడలు!

మహావేత్తలైన మన చరిత్రకారుల దృష్టిలో వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌ గొప్ప రాజనీతిజ్ఞుడు; దూరదృష్టి కార్యదీక్షత కలిగిన పాలనా దురంధరుడు. అతనెంత యోగ్యుడో సీమ నుంచి దిగబడిన మెంబర్లు అంత అయోగ్యులు!?, మొదటినుంచీ హేస్టింగ్స్‌ మీద ద్వేషం కలిగి చెప్పుడు మాటలువిని, తమ తాహతును అతిగా ఊహించుకుని అతడికి వారు (ముఖ్యంగా ఫ్రాన్సిస్‌) అడుగడుగునా అద్డుతగలగా పాపం అ పెద్ద మనిషి ఓపికగా భరించి, ఒడుపుగా వ్యవహరించి, తన మంచితనంతో కౌన్సిల్‌పై పట్టు సంపాదించి, కార్యం సొధించాడని ఇంగ్లీష్‌ బిళ్లో చదినిన మన మేధావుల నమ్మిక. (బ్రిటిష్‌ హాయాంలో భారత చరిత్ర గురించి మనవారు మనకు నూరిపోసిన అనేక ఇతర విషయాలలాగే ఇది కూడా శుద్ధ అబద్ధం. హేస్టింగ్స్‌తో ప్రాన్సిస్‌కు వ్యక్తిగత విరోధం ఏమీ లేదు. అతడు నీతికి, న్యాయానికి విలువ ఇచ్చే పెద్ద మనిషి ఇండియాలో కంపెనీవారు చేస్తున్న ఆగడాలను, అరాచకాలను కర్టాకర్ణిగా

విని, యథేచ్చగా సాగుతున్న ఘరానా దొంగల దోపిడీని అరికట్టి తీరాలన్న కృతనిశ్చయంతో వచ్చినవాడాయన. ఇండియాలో పుట్టకపోయినా, భారతీయులకు చుట్టం కాక పోయినా ఇక్కడ జరుగుతున్న దారుణ దురన్యాయాలకు మనిషిలా స్పందించి, కౌన్సిల్‌లో తోటి మెంబర్లయిన జనరల్‌ క్లావరింగ్‌, మాన్సన్‌లను కూడగట్టి అవినీతి భాగోతాలను ఎండగట్టి, హేస్టింగ్స్‌ను అభిశంసన బోనులోకి నెట్టి దేశాన్ని మరింత నాశనం కాకుండా కాపాడినవాడు ఫ్రాన్సిస్‌. కొత్త కౌన్సిల్‌ కొలువు తీరేసరికే దారల దోపిడీల గురించి కంపెనీ వర్గాల్లో గోలగా ఉంది. ఏమి జరుగుతోందో దేశస్థులకూ తెలిసినా, అందరికీ ఒళ్లు మండుతున్నా ఎవరికి మొరపెట్టుకోవాలో తెలియక లోలోన ఉడికిపోతున్నారు. కొత్తగా సుప్రీం కౌన్సిల్‌ వచ్చిందని, అందులో మెంబర్లు స్వతంత్రంగా వ్యవహరించి పెద్ద దొరనైనా భరతం పట్టగలరని తెలిసే సరికి ఎక్కడెక్కడివారూ తెగువ తెచ్చుకున్నారు. తెల్లవారూ, నల్లవారూ ధైర్యంగా కౌన్సిల్‌ ముందుకొచ్చి గవర్నర్‌ జనరల్‌ అవినీతి, అక్రమాలపై అనేక ఫిర్యాదులు చేశారు. హేస్టింగ్స్‌ ఉపకారాలు చేస్తానని జమీందార్లనుంచీ, ఇతర ప్రముఖులనించీ బఐహుమానాల రూపంలో ఎంతెంత గుంజాడో, ఉద్యోగంలో ప్రమోషన్లకూ, కోరినచోట పోస్టింగులకూ కంపెనీ ఉద్యోగుల నుంచి ఎన్నెన్ని లంచాలు పట్టాడో, ఇంకా వఏవరకాల అధికార దుర్వినియోగాలకు పాల్పడ్డాడో అన్నీ బయటపడ్డాయి. ఈ అభియోగాలను ఒకటొకటిగా సుప్రీం కౌన్సిల్‌ విచారిస్తూంటే వాటిని ఆలకించటమే తనకు పరువుతక్కువ అయినట్టుగా భావించి, వాటికి జవాబు చెప్పటం తన స్థాయిని కించపర్చుకోవటమేనని ప్రకటించి హేస్టింగ్స్‌ గైర్దాజరు అయ్యాడు. అయినా మిగతా మెంబర్లు లక్ష్యపెట్టకుండా అతడు లేకుండానే విచారణ కొనసాగించారు. సాక్ష్యాలు, రుజువులు అన్నీ పరీక్షించి అభియోగాలన్నీ పరిశీలించాక ఏకగ్రీవంగా ఆమోదించిన తీర్మానంలో సుప్రీం కౌన్సిల్‌ చెప్పిందేమిటంటే - గలం 15 10 5060163 0₹ 6041200 కంగు ౪410ల ఈం ౮07జూ ౧01 ఆలులడ1 [123 ం3980€ 11 7625032016 10 20వయగ (ాభాచాంచ శూ చెంగట 2000ల, 2౩] (గవర్నరు జనరలు ఈ దుర్హయం చేశాడు, ఆ దుర్ధయం చేయలేదు అని చెప్పటానికి వీలు లేదు. ఫలానా వని చేయదగనిదన్న ఆలోచనే ఆయనకు లేదు). అభియోగాలు విచారించి, అక్రమాలను (ధ్రువపరచ్చుకున్నాక అయోధ్య వజీరుతో హేస్టింగ్స్‌ కుదుర్చుకున్న బేరాన్ని సుప్రీం కౌన్సిల్‌ తోసిపుచ్చింది. రోహిల్‌ ఖంద్‌నుంచి ఆంగ్లసేనను వెనక్కి పిలిపించింది. వారణాసి ఒప్పందాన్ని ధ్రువీకరించేందుకు నిరాకరించింది. కానీ వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌ బెంబేలు పడలేదు. కౌన్సిల్‌ సభ్యులు అతడి అవినీతి భాగోతాలను రచ్చకీడ్చాక సీమలో గగ్గోలు పుట్టింది. పార్లమెంటులో చర్చ జరిగింది. అతణ్ని అభిశంసించడానికి రంగం సిద్ధమైంది. అయినా హేస్టింగ్స్‌ హడలిపోలేదు. తన యజమానుల సంగతి అతడికి బాగా తెలుసు. వారు పలికే నీతి సూత్రాలు, విధాన ప్రకటనల్లో ఉత్తర్వుల్లో చెప్పే సుద్దులను సీరియస్‌గా తీసుకుని 'ఫ్రాన్సిస్‌లాంటి వెర్రివాళ్లు ఎన్ని గంతులేసినా చివరికి పైదొరలు తన కొమ్మే కాస్తారని అతడు ఎరుగును. ఆ ధైర్యం తోటే అడ్డగోలు లావాదేవీల్లో తాను పిక్కిన సొమ్ములోంచి ఎం.వి,ఆర్‌.శాస్త్రి తొల్లోళ్లన్యాయం శ 139

రెండు లక్షల పౌండ్లను తన లంచాల పురాణం సవిస్తరంగా బయటపెట్టాక కలకత్తా ట్రెజరీకి చప్పుడుకాకుండా జమ కట్టాడు. అతడు లంచగొండి, కన్నపుదొంగ అనడానికి ఆ ఒక్క రుజువే చాలు. అయినా - అంత సొమ్ము నీకెక్కది; ఇన్నాళ్లూ జేబులో వేసుకుని పార్లమెంటరీ అభిశంసన తప్పదనగా ఇప్పుడు జమకట్టడంలో అర్ధమేమిటని కంపెనీ డైరెక్టర్లు నిగ్గదీసిన పాపాన పోలేదు. వారేదో సత్యసంధులు. అవకతవకలు సహించని వారు అన్న (భ్రమలో ఇక్కడ ఫ్రాన్సిస్‌, అతడి అనుచరులు హేస్టింగ్స్‌ దుమ్ముదులిపే పనిని కొనసాగించారు. సుప్రీం గవర్నమెంటు కత్తి ఎత్తింది; హేస్టింగ్స్‌ పని అయిపోయింది అనుకుని ఎక్కడెక్కడివారూ సాక్ష్యం చెప్పడానికి ముందుకొచ్చారు. వారిలో మొదట చెప్పవలసినవాడు నందకుమార్‌. మహమ్మద్‌ రజాఖాన్‌ కేసులో తనను కరివేపాకులా వాడుకుని అవతల పారేసి, నాయిబ్‌ పదవిని అన్న ప్రకారం ఇవ్వకుండా మొండిచెయ్యి చూపింది మొదలుకుని అతడు హేస్టింగ్స్‌ పై భగభగలాడుతున్నాడు. నవాబు దర్బారులో చాలాకాలం నుంచి ఉండి గుట్టుమట్లన్నీ క్షణ్నంగా తెలుసుకున్నవాడు కాబట్టి హేస్టింగ్స్‌ తప్పులన్నీ ఏకరువు పెడుకూ కౌన్సిల్‌కు పిటిషన్‌ను పెట్టాడు. హేస్టెంగ్స్‌కు స్వయంగా లంచాలిచ్చినవారు కూడా సాక్ష్యమిచ్చి అనేక అధారాలు చూపించారు. అన్నీ విన్నాక నందకుమార్‌ అభియోగం "సంక 201ఆ౯ 11 811 ౪02 16 6076౧0? 6౮లల2|ీం 001- రే6 206 11606203 16 1264 అంలు౦1 అటీయం8 16 1286105016 16 ₹23 5జ6 10 పైంకరకక- ₹2063 0౯0% 1105 0౬0663 - ౪10% 16 51 1276 20085664 11 46 ౧౦1౪6 01663625" (గవర్నర్‌ జనరల్‌ నదతపైనా, మూడేళ్లలో నలభైైలక్షల పై చిలుకు నంవద మూటగట్టదానికి అతదు అనునరించిన వద్ధతులమీదా న్పష్టమైన వెలుగు ప్రనరించింది) అని 1775 ఏప్రిల్‌ 11న సుప్రీం కౌన్సిల్‌ మినిట్స్‌లో ఆధికారికంగా పేర్కొన్నారు. దీంతో వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌ పరువుపోయింది. కలకత్తాలో కౌన్సిల్‌వారు కదిలించిన కందిరీగల తుట్టె ప్రభావం సీమ దాకా పాకి, అక్కడ తనపై కత్తులు నూరుతున్న పార్లమెంటరీ పెద్దల చేతిలో నందకుమార్‌ పిటిషను పడితే పని ఖాళీ అని అతడు (గ్రహించాడు. దీన్ని అడ్డుకునేందుకు ఏమి చేయాలా, పక్కలో బల్లెంలాంటి నందకుమార్‌ నోరు శాశ్వతంగా ఎలా నొక్కేయాలా అని ఆలోచిస్తే హేస్టింగ్స్‌ బుద్ధికి దివ్యమైన ఉపాయం తట్టింది. ఇంగ్లీషు చట్టాలు ఇండియాలోని ఇంగ్లీషు జనాభాకూ, ఇంగ్లండు పరిపాలనలోని (ప్రాంతాలకూ సక్రమంగా వర్తించేట్టు చూడటానికి 1773 రెగ్యులేటింగ్‌ చట్టం కింద సుప్రీం కోర్టు ఒకటి కలకత్తాలో వెలిసింది. దాని ప్రధాన న్యాయమూర్తి ఎవరో కాదు. వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌కు చిరకాల మిత్రుడు, సహాధ్యాయి అయిన సర్‌ ఎలిజీ ఇంపే! ఇంకేం? నందకుమార్‌ ఆరేళ్లకింద ఏదో పత్రాన్ని ఫోర్టరీ చేశాడని ఎవరో అనామకుడి చేత ఆ కోర్టులో కేను పెట్టించటం, నిమిషాలమీద కోర్టు వారంటు పుట్టించి నందకుమార్‌ని ఖైదులో వేయించడం ఆఘమేఘాల మీద జరిగిసోయింది. ఇది దారుణం. సడి చేయకుండా కాన్సర్‌లా వ్యాపిస్తూ మెల్లిగా భారతదేశంలో ఒక (ప్రాంతం తరువాత ఒకదాన్ని స్వాహా చేస్తున్న విదేశీ వర్తకుల మూకకు ఇండియా మీద రాజ్యాంగపరమైన అధికారం ఏమీ లేదు. ఈ దేశంలోని తెల్లతోలువారికి తెల్లచట్టాలను 190 ఫా ఇదీ చరిత్ర ఎంవి.ఆర్‌.శాస్త్ర

వర్తింపజేయదలచుకుంటే అది వారి అంతరంగిక వ్యవహారం. కానీ- ఈ దేశంలోని పౌరుడిని తన దేశపు చట్టంకింద విచారించి, శిక్షించే అధికారం విదేశీయులకు ఎంత మాథ్రం లేదు. పైగా నేరం జరిగిందటున్నది ఆరేళ్లకింద. అప్పటికి కోర్టు పుట్టలేదు. అది ఉటంకిస్తున్న చట్టమూ పుట్టలేదు. ఆ చట్టమూ, ఆ కోర్టూ పుట్టటానికి పూర్వం ఎప్పుడో జరిగిన అపరాధానికి వేరే దేశంలో వేరే దేశపు పౌరుడిపై కేసు పెట్టి ఖైదులో వేయటం అన్యాయం, అక్రమం అని బాధితుడి బంధువులు సుప్రీం కౌన్సిల్‌కు మొరపెట్టుకున్నారు. కౌన్సిల్‌లోని ముగ్గురు సభ్యులూ వారు చెప్పేది న్యాయమని అంగీకరించి, ఖైదీని వెంటనీ విడిచి పెట్టాలని సుప్రీం కోర్టుకు ఉత్తర్వు చేశారు.

ఏం లాభం? ఆ ఆదేశాలను మన్నించే వారే లేకపోయారు. సుప్రీం కౌన్సిల్‌ ఆజ్ఞాపించినా సరే ఖైదీని వదలవద్దని వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌ సిపాయిలను ఆదేశించాడు. తెల్లవాడు పెట్టిన సుప్రీం కౌన్సిల్‌ అధికారాన్ని కౌన్సిల్‌ సభ్యుడైన గవర్చర్‌ జనరలే తూప్టీకరించినా తెల్లప్రభువులు కిమ్మనలేదు. ఈ ధిక్కారాన్ని ఫిలిఫ్‌ ప్రాన్సిస్‌ బృందం (బైటిష్‌ ప్రభుత్వానికి విన్నవించి, గవర్నర్‌ జనరల్‌పై అభియోగంలో కీలక సాక్షిని హతమార్చేందుకు జరుగుతున్న దురాగతాన్ని అద్దుకోమని మొత్తుకుంది.

అది అరణ్యరోదనే అయింది. సుప్రీం కౌన్సిల్‌ సభ్యులు వద్దువద్దన్నా లెక్కచేయ్యకుండా నందకుమార్‌ను వేల జనం నిశ్చేప్టులై చూస్తుండగా ఉరితీశారు. ఇండియాలో బ్రిటిష్‌ రాజ్యస్థాపనకు ఫోర్టరీతో పునాది వేసీన క్లయివ్‌నేమో నెత్తి నెక్కించుకుని ఘన సన్మానాలు చేశారు. తమదారికి అడ్డొచ్చిన నల్లవాడినేమో ఫోర్జరీ నేరం బనాయించి చంపారు. అదీ దొరల న్యాయం.

నందకుమార్‌నైతే అడ్డగోలుగా చంపించాడు గానీ, స్వదేశంలో తన దుర్నీతిపై వ్యతిరేకత వెల్లువెత్తకుండా హేస్టింగ్స్‌ ఆపలేకపోయాడు. అతడు వరుసగా చేసిన తప్పుడు పనులపై సుప్రీం కౌన్సిల్‌ సభ్యుల ఫిర్యాదులు చూసి బ్రిటిష్‌ ప్రధాని లార్డ్‌ నార్త్‌ మండిపడ్డాడు. వెంటనే వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌ను వెనక్కి పిలిపించాలనుకున్నాదు. అయితే చట్టవ్రకారం ఈస్టిండియా కంపెనీ అదగకుండా గవర్నర్‌ జనరల్‌ను ప్రభుత్వం 6కాల్‌ చేయడానికి వీలులేదు. ఆ కంపెనీ యజమాన్యమేమో (ప్రధానమంత్రే పట్టుబట్టినా హేస్టింగ్స్‌ రీకాల్‌కు సిఫార్సు చేయలేదు. దానిపై ప్రధాని భగ్గుమని వకంగా కంపెనీ భరతమే వట్టడానికి పార్లమెంట్‌ను ప్రత్యేకంగా సమావేశపరచాలనుకున్నాడు. దాంతో కంపెనీ దొరలకు దిమ్మతిరిగి అంతకుముందే తెప్పించి ఉంచిన హేస్టింగ్స్‌ రాజీనామా పశ్రాన్ని ప్రభుత్వానికి పంపారు. గవర్నమెంటు వెంటనే దాన్ని ఆమోదింవి కొత్త గవర్నర్‌ జనరల్‌గా వేలర్‌ను నియమించింది. ఆయనవచ్చి చార్జితీసుకునేంత వరకూ ఆ బాధ్యత నిర్వహించమని కౌన్సిల్‌ మెంబరైన జనరల్‌ క్లావరింగ్‌ను కోరారు.

అక్కడితో వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌ పని అయిపోయిందని అనుకుంటున్నారా? పొరపాటు. రాజుకన్నా మొండివాడు బలవంతుడు. సీమలో తన తోక కోసి సున్నం పెడుతున్న సమయంలోనే ఇక్కడ ఇండియాలో సుప్రీం కౌన్సిల్‌ మెంబరు మాన్సన్‌ మరణించాడు. దాంతో బలాబలాలు మారిపోయి కాస్టింగ్‌ ఓటుతో హేస్టింగ్స్‌ పట్టుచిక్కించుకున్నాడు. చడామడా పాత కౌన్సిల్‌ నిర్ణయాలన్నీ కొట్టి పారేసి నిరంకుశంగా చెలరేగసాగాడు.

హేస్టింగ్స్‌ రాజీనామా చేశాడని కదా బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం వేరొకరిని నియమించింది? ఎం.వి. ఆర్‌.శాస్త్రి తెల్లోళన్వాయం క 191

వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌ తాను అసలు రాజీనామాయే చేయలేదు. ఆ కాగితం లండన్‌కు తాను పంపలేదు; ఎలా వెళ్లిందో తెలియదు అని బుకాయించాడు. రాజీనామాయే లేదు; కనుక ఖాళ్లీయే వర్పడలేదు; దానిని పూరించే ప్రశ్నే ఉత్పన్నం కాదు అని వితండవాదానికి దిగాడు. ఆ వ్యవహారం సుప్రీం కోర్టుకు వెళ్లింది. సదరు కోర్టులో ఉన్నవాళ్లంతా హేస్టింగ్స్‌ నేస్తులే. కాబట్టి అతడు చెప్పిందే రైటని తల ఊపారు. ఇక చేసేది లేక సీమనుంచి కొత్తగా దిగబిడ్డ వేలర్‌ గవర్నర్‌ జనరల్‌ అయ్యే యోగం లేక కౌన్సిల్‌లో మామూలు సభ్యుడిగా సెటిలైపోయాదు. హేస్టింగ్స్‌ దురాగకాలపై అవిజ్రాంత పోరాటం చేసి భారతీయులకు న్యాయం చేయాలని శాయశక్తులా (ప్రయత్నించిన ఫిలిఫ్‌ ప్రాన్సిస్‌ ఏకాకి అయిపోయి, బద్ధ విరోధితో విధి లేక రాజీపడ్డాడు.

వ్యతిరేకుల నోళ్లు నొక్కి సుప్రీం కౌన్సిల్‌ను తన చెప్పుచేతల్లోకి తెచ్చుకోవటంతో హేస్టింగ్స్‌ మళ్లీ పులి అయ్యాడు. గద్దుకాలంలో తనను కాదని తన విరోధులవైపు మొగ్గిన వారినల్లా పగపట్టి వేటాడాడు. ఆ క్రమంలో అతడి బారినపడ్డ వారిలో వారణాసి జమిందారు చైక్‌సింగ్‌ ఒ! ం

వారణాసి మొదట అయోధ్య వజీరుకింద ఉండేది. 1776 ఒప్పందం (ప్రకారం వజీరు దాన్ని కంపెనీకి కట్టబెట్టాదు. రాజా బలవంత్‌సింగ్‌ హయాంలో వారణాసి సిరిసంపదలతో పచ్చని పంటలతో కళకళలాడుతూ వైభవంగా ఉండేది. ఎక్కదెక్కడినుంచో తరలి వచ్చే భక్తులు కాశీ విశ్వనాధుడికి సమర్పించే కానుకల రాసులతో సుసంపన్నంగా ఉన్న ఆ రాజ్యాన్ని చూసి చాలా మందికి కళ్లుకుట్టేది. బలవంత్‌సింగ్‌ మరణానంతరం అతడి కుమారుడు వైత్‌సింగ్‌ రాజయ్యాడు. అతడూ ఇంగ్లీషువారితో స్నేహంగా ఉంటూ, కట్టాల్సిన కప్పాన్ని సక్రమంగా కడుతూ, ప్రజల బాగోగులు కనిపెడుతూ మంచిపేరు తెచ్చుకున్నాడు. ఖర్మం చాలక అతడు కాస్తా హేస్టింగ్స్‌కు కంటగింపు అయ్యాడు.

ఆ సమయంలో 'ఫ్రాన్సుకూ ఇంగ్రండుకూ యుద్ధం జరిగింది. సాలుకు ఐదు లక్షల రూపాయల ఖర్చుతో మూడు బెటాలియన్లను తమకు సమకూర్చాలని హేస్టింగ్స్‌ అడిగాడు. బైత్‌సింగ్‌ సరేనన్నాడు. రెండేళ్లయిందో లేదో ఇంకో ఐదు లక్షలు పెట్టి ఆశ్విక దళాన్ని తయారు చేసి ఇవ్వాలని కంపెనీ వారు అర్జరు వేశారు. జమీందారు అది తనవల్ల కాదన్నాడు. హేస్టింగ్స్‌కు సందు దొరికింది. మామాటే కాదంటావా అని నిప్పులు చెరుగుతూ వారణాసి మీదికి దండు వెడలాడు. అది తెలిసి చైత్‌సింగ్‌ బెంబేలెత్తి ఎదురువెళ్లి బక్సార్‌లో గవర్నర్‌ జనరల్‌ను దర్శించి, తన తలపాగా తీసి అతడి పాదాలవద్ద ఉంచి, శాంతించమని వేడుకున్నాడు. ట్ట

కాని- అవతలివాడు వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌. అతడిది పాము పగ. శాంతివాక్కులు విన్నట్టేవిన్నాడు. వారణాసి చేరాక మళ్లీ బుసకొట్టి జమిందారును బంధించి తెమ్మని రాజభవనానికి సిపాయిలను పంపాడు. ఈ అఘాయిత్యం చూసి ఊరుకోలేక జనం తిరగబడి వచ్చిన వారిని నరికేశారు. హేస్టింగ్స్‌ అగ్గిమీద గుగ్గిలంలా భగ్గుమని ఈసారి పెద్ద సైన్యాన్ని పంపాడు. వైత్‌సింగ్‌ చేసేదిలేక కట్టుబట్టలతో రా(్రికి రాత్రి కోటవదిలి పారిపోయాడు. దారుణ ధురవస్థలపాలై దేశాంతరంలో దయనీయంగా మరణించాడు. అతడి న్థానంలో ఓ కుర్రవాడిని గద్దెనెక్కించి, కట్టాల్సిన కప్పాన్ని విపరీతంగా పెంచేసి అన్ని వర్ణాల ప్రజలను

పిశాచంలా పీడిఇచి పచ్చటి వారణాసిని హేస్టింగ్స్‌ నిప్పచ్చరం చేశాడు. ఐదు లక్షల జనంతో 192 ఫా ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి,ఆర్‌శాస్త్ర

కళకళలాడిన కాశీ జనాభా 1822 కల్లా రెండులక్షలకు పడిపోయింది. పంటలూ పరిశ్రమలూ పాడై దాని ఆధ్ధిక వ్యవస్థ వెన్నువిరిగింది.

మునుముందు మొత్తం భారతదేశానికి పట్టనున్న దుర్గతికి అది సాంపిల్‌ మాత్రమే.

చైత్‌సింగ్‌ను వెంటాడినట్టే అయోధ్యలో ముసలి బూబులనూ వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌ అమానుషంగా వేధించాడు. వజీరు అసఘద్దౌలా ఉప్పదించటంతో స్వయానా అతడి అమ్మన్తూ అమ్మమ్మనూ చెరలో వేసి నగానట్రా ఎక్కడ దాచింది చెప్పేదాకా అన్నం పెట్టకుండా మాడ్చి కోట్లరూపాయల సొత్తు నిలువునా దోచుకున్నాడు.

ఇలాంటి దుర్మార్గాలను ఎన్ని చేస్తేనేమి? వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌ను దొరల దర్భారు కడుపులో పెట్టుకుని కాపాడింది. ఎడ్మండ్‌ బర్మీ షెరిడన్‌ లాంటి చాదస్తపు (ప్రజాసామ్యవాదులు పట్టువదలకుండా అనేక సంవత్సరాలు గట్టిగా పోరాడి కామన్స్‌ సభ చేత్రైతే హేస్టింగ్స్‌ దోష్‌ అని అభిశంసింపజేయగలిగారు. ఏం లాభం? కామన్లు ఒకటి తలిస్తే దొరలు వేరొకటి తలిచారు. నీతి, న్యాయం కంటే సామ్రాజ్యవాద స్వార్థ ప్రయోజనాలది పై చేయి అయ్యింది. “దొరల సభా (హౌస్‌ ఆఫ్‌ లార్ట్ర్‌లో అభిశంసన జయప్రదంగా ఎగిరిపోయింది. శుభం! ఎం.వి.కొర్‌.శాస్త్ర తెల్లోళ్లన్యాయం శ్ష 19

హైదరాలీ జీ సొందూదేశాన్ని అక్రమించిన విదేశీయుల వరసలో మున్లింల తరవాతి వారు ఆంగ్లేయులు. దీన్నిబట్టి మున్ల్‌ంలతో పోరాది తెల్లవాళ్లు దేశాన్ని గెలుచుకున్నారని అనుకుంటే పొరపాటు, ఆరు శతాబ్దాల ఇన్లామక్‌ ఆధివత్వం అనంతరం మోసొలు, ద్‌గాలు చేని దుర్శార్ధంగ్భా దౌర్థన్వంగా దేశాన్ని దశలవారీగా కబళించే (క్రమంలో మవామ్మదీయులతో పోరాదాల్సిన అవసరం ఇంగ్లీషు వారికి పెద్దగా వట్టలేదు. వారి యుద్ధాలన్నీ ముఖ్యంగా మవోర్యామ్టలు, జాట్లు, నీక్కులు, గూర్చాలు వగైరా హీందువులతోనే జరిగాయి, మొత్తం మీద చూస్తే ఆ కాలంలో నవాబులు, నుల్తాన్లు విదేళీ దురాక్రమణపై చెయ్యి ఎత్త్రదం కంటే దురాక్రమణదారులతో చేతులు కలవదమే ఎక్కువగా కనివిస్తుంది. అయితే ఈ సాధారణ రీతికి మినవోయింవుగా చెప్పదగిన మవామ్మదీయ వాలకులూ కొందరున్నారు. వారిలో ముఖంగా పేర్ఫొానవలనీన వారిలో హైదరాలీ ఒకదు,

హైదర్‌కూ ఇంగ్లీషు వారికీ మధ్య అనేక యుద్దాలు జరిగాయి. వాటిలో ఏ ఒక్కదానిలోనూ తెల్లవాళ్లు గెలవలేదు. మహమ్మదీయులు ఆరు శతాబ్దాలు దేశంలో పెత్తనం చలాయించినా హిందూ రాజ్యమైన మైసూరును మాత్రం వారిలో ఏ ఒక్కరూ వశపరచుకోలేకపోయారు. మహామవో అక్సర్హు, జెరంగజేబులవల్లే కాని పనిని హైదర్‌ అవలీలగా సాధించాడు. శక్తి

సామర్భాలకంటే ఎక్కువగా అదృష్టం అతడికి కలిసి వచ్చింది. హైదరాలీకి రాజ్యం జన్మతః సంక్రమించింది కాదు. అతడు రాచబిడ్డ కాడు. చదువుకున్నవాడు కాదు. మామూలు కుటుంబంలో పుట్టి సామాన్య సిపాయిగా జీవితం మొదలెట్టి క్రమేణా సేనాపతి అయి కడకు రాజ్యాధిపత్యమే గుంజుకోగలిగాడు. తూర్పు, పశ్చిమ కనుమల కూడలిలోని, మైసూరు రాజ్యం వొడియార్‌ వంశ పాలనలో మూడు శతాబ్దాలు దివ్యంగా వెలిగి 18వ శతాబ్ది ప్రధమ పాదానికి క్షీణదశకు చేరింది. పాలెగాళ్లు, నాయకులు చెలరేగి అందిన కాడికి నాల్లుకుని స్వతందత్ర సంస్థానాలు స్థాపించారు. మహారాజు

చిక్కకృష్ణరాజు అసమర్చుడై మంత్రుల చేతిలో కీలుబొమ్మ అయ్యాడు. దేవరాజు, నంజరాజులనే సోదరులు సైన్యాన్ని, పరిపాలనను గుప్పిట్లో పెట్టుకుని చక్రం తిప్పుతున్నారు. వారి సేనలో హైదర్‌ మామూలు సిపాయి. తిరుచునాపల్లి యుద్ధంలో అతడి పరాక్రమానికి సంతోషించి నంజరాజు అతడిని 1755లో దిండిగల్లు ఫౌజ్‌దారుగా నియమించాడు.

హైదర్‌ నిరక్షరకుక్షి రాతకోతల వ్యవహారాలు చేసేందుకు అతడికి మనిషి కావలసి వచ్చాడు. ఖండేరావు అనే మరారా (బ్రాహ్మణుడిని దివానుగా పెట్టుకున్నాడు. అతడు అసాధ్యుడు. పెద్ద పెద్ద వాళ్లతో మంచి పరిచయాలున్న వాడు. అతడికి మైసూరు రాజమాత తెలుసు. పేరుకు రాజయినా పెత్తనానికి నోచుకోని తన కుమారుడిని నంజరాజు చెరనుంచి తప్పించడానికి సమర్భుడి కోసం అప్పుడు ఆమె వెతుకుతున్నది. హైదరాలీ అందుకు తగిన మనిషని ఆమెకు తోచింది. ఖండేరావు ద్వారా కథ నడిపింది. 1759 మార్చిలో కుట్ర ఫలించింది.

హైదర్‌ మెరపులా కదిలి శ్రీరంగపట్నం కోటను ఆక్రమించి నంజరాజును గెంటేశాడు. రాజు చాలా ఆనందించి ఇక తన మాటకు ఎదురుండదని ఆశపడ్డాడు. కాని కధ అద్దం తిరిగింది. నంజరాజు పోయినా రాజుకు పరాధీనపు బతుకు తప్పలేదు. పాత పెత్తందారును తరిమివేసి అతడి స్థానంలో కొత్త పెత్తందారు వచ్చి కూచున్నాడు.

పని పూర్తికాగానే తన దారిన తిరిగి పోకుండా హైదరాలీ సర్వాధికారిగా తిష్టవేయటం రాజుకూ, రాజమాతకూ నచ్చలేదు. మిగతా గొడవలు ఎలా ఉన్నా మనుపటి కంటకులు కనీసం పాందువులు. వారిని వదిలించుకోబోయి. పొందువులను కాఫిర్లుగా చూసే మహమ్మదీయుడి చేతిలో రాజ్యాన్ని పెట్టామేమిటా అని రాచవారు తల పట్టుకున్నారు. మళ్లీ ఖందేరావును తమవైపు తిప్పుకుని కొత్త తందత్రం పన్నారు.

అవి పీష్వా బాలాజీరావు దక్షిణాన కన్నడ దేశానికి ప్రాబల్యం విస్తరించాలని బహుధా ప్రయత్నిస్తున్న రోజులు. బలవంతంగా అధికారం లాక్కున్న ముసల్మాను బారి నుంచి మైసూరు రాజ కుటుంబాన్ని రక్షించటానికి ఖందేరావు మరారాలను ఒప్పించాడు. మరారా సేనలు మైసూరుకు వెళ్లాయి. వాటి మెరపు దాడికి తట్టుకోలేక హైదరాలీ కుటుంబాన్ని కూడా విడిచి కట్టుబట్టలతో పారిపోయాడు. పెత్తనం ఖందేరావు చేతికి వచ్చింది. హైదరాలీ పని అయిపోయిందనే అందరూ అనుకున్నారు.

సరిగా ఆ సమయంలోనే మూడవ పానిపట్టు యుద్ధంలో ఆహ్మద్‌షా అబ్దాలీ చేతిలో మరారాలకు ఘోర పరాజయం సంభవించింది. మవాయోధులు దాదాపు అందరూ నేలకొరిగి, ఒక తరానికి తరమే తుడిచి పెట్టుకుపోయింది. దాంతో ఎక్కడెక్కడి సేనలనూ ఉన్న పళాన రాజధానికి తిరిగి రమ్మన్నారు. మరారాలు అర్ధంతరంగా వెనుదిరగడంతో హైదర్‌కి దశ తిరిగింది. బంధుమిత్రుల సాయంతో అతడు తెప్పరిల్లాడు. ముఖ్యులైన దండ నాయకులంతా తనతో చేతులు కలిపినట్టుగా దొంగ ఉత్తరాలు బనాయించి వాటిని ఖందేరావు చేతిలో పడేలా చేశాడు. అది నిజమే అనుకుని బెంబేలెత్తి ఖండేరావు యుద్ధరంగం వీడి శ్రీరంగ పట్నానికి పరారయ్యాడు. ఆ గందరగోళంలో అతడి సేనలను జయించి హైదర్‌ రాజధానిపై దండెత్తాడు. చేసేది లేక రాజు చేతులెత్తాడు. అలా 1761లో హైదర్‌ మళ్లీ మైసూరును వశపరచుకున్నాడు.

మరి ఖండేరావు వమయ్యాడు? హైదర్‌ మళ్లీ అతణ్ని తనకు ఒప్పగించమన్నాడు. ఎం.ని.ఆర్‌.శాస్తే హైదరాలీ శ 195

రాచవారు ఒప్పుకోలేదు. అప్పజెపితే అతడు ఖండేరావును ఖండాలుగా నరికేస్తాడని వారు భయపడ్డారు. అతడికి హాని చెయ్యను; నా పెంపుడు చిలుకలా చూసుకుంటాను అని హైదర్‌ వారికి మాట ఇచ్చాడు. స్వాధీన పరిచాక అచ్చం చిలుకలాగే అతడిని చూసుకున్నాడు! ఇనుప పంజరంలో బంధించి, చిలకకి పెట్టే తిండే పెట్టి, జీవితాంతం సతాయించాడు! రాజ్యాన్ని జయించినా హైదర్‌ తనను రాజుగా (ప్రకటించుకోలేదు. కీలుబొమ్మ రాజరికాన్ని మునుపటిలాగే కొనసాగించి, మనోవర్తి మా(త్రం ఇచ్చి రాజును మూల కూచోబెట్టి సర్వాధికారాలు తాను చలాయించాడు. హైదర్‌ది కుశాగ్ర బుద్ధి. చదువు సంధ్యలు లేకపోయినా తెలివితేటలు అమోఘం. పిట్టల పోరును పిల్లి తీర్చినట్టుగా తన కాలంలో ఇంగ్లీషువారు బెంగాలులోనూ, ఇతరత్రా సంస్థానాల గొదవల్లోనూ తలదూర్చి, తెలివిగా పావులు కదిపి అందరినెత్తినా చెయిపెట్టి ఎలా బాగుపదుతున్నదీ హైదర్‌ జాగ్రత్తగా గమనించాడు. సమయం చిక్కినప్పుడు అవే ఎత్తులు తానూ వేశాడు. ప్రాబల్యం విస్తరించుకోవాలని (ప్రయత్నిస్తున్న కాలంలో బంగారం లాంటి బేదనూరు సంస్థానం నడిచి వచ్చి అతడి నోట్లో పడింది. బేదనూరు సంస్థానాన్నేలిన బసవప్ప నాయకుడు మరణించాక అతడి రాణి వీరమ్మాటి బాలుడైన దత్తపుత్రుడిని ప్రియుడి సాయంతో చంపించి రాజ్యం చేజిక్కంచుకున్నదని జనం చెప్పుకుంటారు. తానే ఆ బాలుడినని, హత్యాయత్నం తప్పించుకుని పరారై ఇన్నాళ్లూ రహస్యంగా తల దాచుకున్నానంటూ ఎనిమిదేళ్ల తరవాత ఒక కుర్రాడు హైదరాలీని ఆశ్రయించాడు. తనకు సాయపడి తన రాజ్యం తనకు ఇప్పించాలని ప్రార్థించాడు. హైదర్‌ నడు. అసలైన వారసుడి రాజ్యాధికారాన్ని నిలబెట్టటానికంటూ బేదనూరు మీదికి ఏీరనారి వీరమ్మాజి పురుష వేషంలో స్వయంగా సేనలను నడిపించి సంవత్సరం పాటు శ్రీకర యుద్ధం చేసింది. చివరికి ఓడిపోయి హైదర్‌ చేతిలో బందీ అయింది. హైదర్‌ కోల ర్వంతో నగరంలో అడుగుపెట్టి కోటలోని సంపదనంతా దోచుకున్నాడు. పన్నెండు నట రూపాయలకు పైగా సొత్తు చేతికి చిక్కటంతో హైదర్‌కు దబ్బు కరవు తీరింది. అనుకున్న (ప్రకారం తనక్స పట్టం కట్టి అతడు తన దారిన పోతాడని రాజకూమారుడు ఆశగా ఎదురు న హైదరాలీ అతడికి మొండి చేయి చూపాడు. వాడు అసలు వారసుడు కాడు - రాజ్యం క పారుడు అని చల్లగా ప్రకటించి ఖైదులో వేసి సంపన్న సంస్టానాన్ని తన ఇలా మూ చదు. తన గుర్తుగా బేదనూరు పేరును హైదర్‌ నగర్‌గా మార్చాడు! హైదరాలీ చిన కృపాటు సక్రమంగానో, అక్రమంగానో... యుద్ధాలు చేసో, వ్యూహాలు పన్నో దాకా, వశ లరితకా సంస్థానాలను వశపరచుకుని తన ఆధిపత్యాన్ని ఉత్తరాన తుంగభద్ర వినరంచగంగ నీ . అరేబియా నము(ద్రం దాకా, తూర్పున నైజాం రాజ్యందాకా యూరోపియన్‌. అంతవరకూ వింధ్యకు దక్షిణాన రాజకీయం మవాోరాట్షులు, ద్వితీయార్థం లోపే మూడు స్కంధావారాల చుట్టూ తిరిగింది. 28వ శతాబ్ది మొదలైందీ స గలీ చొచ్చుకురావటంతో రసవత్తరమైన నాలుగు స్తంభాలాట వ ఏలోనూ లీ ('ప్రధానశక్తి మరాఠాలది. వారి ప్రాబల్యాన్ని నిలువరించేందుకు మిగతా కత్తి కట్టి కడదాకా ఖ్‌ సమీకరణలు జరిగాయి. అనంతర కాలంలో ఇంగ్లీషు వారిపై ళ్‌ షణ సంగ్రామం సాగించినప్పటికీ తొలి దశలో హైదరాలీకి తెల్లవారి 196 ఫొ ఇలీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌.శొస్తే

మీద చాలా భ్రమలుందేవి. వారితో రాజీలు పడి, నైజాంనూ కలుపుకొని మరారాలపై అతడు చాలా యుద్దాలు చేశాడు. ఎలాగైనా మహారాష్షులను పరాభవించాలని హైదరాలీకి మవి కోరికగా ఉందేది.

మవారా(ులకూ ఆదినుంచీ అతడంటే మంట. దానికి చాలా కారణాలున్నాయి. తమకు సామంతరాజ్యంగా ఉండి, "భౌథ్‌' కప్పం కడుతూ తమ రక్షణలో ఉన్న మైసూరులో మహమ్మదీయుడొకడు అధికారాన్ని దౌర్జన్యంగా లాగేసుకోవటం మరాఠాలకు సహజంగానే కంటగింపయింది ఖందేరావుకు మద్దతుగా వెళ్లి పానిపట్టు యుద్ధం మూలంగా హుటాహుటిన వెనక్కి రావలసి వచ్చిన సందర్భంలో హైదర్‌ నుంచి తాము రాబట్టిన బారామహల్‌ పరగణాను తాము వెనుదిరగగానే అతడు తిరిగి లాగేసుకున్నాడు. పైగా పానివట్టు మోరకలితో నవనాడులూ కుంగిన అస్తవ్యస్త స్థితిలో మరారాల బలహీనతను అలుసుగా తీసుకుని హైదర్‌ చెలరేగి అనేక మరారా ప్రాంతాలను కబ్జా చేశాడు.

ఇక ఉపేక్షించి లాభం లేదని పీష్వా మాధవరావు అతడిపై దందయా(త్రకు దిగాడు. 1764 మొదలుకుని 1779 దాకా హైదర్‌కూ మరారాలకూ మధ్య అనేక యుద్ధాలు జరిగాయి. 1764లో రాతిహళ్లి యుద్ధం నుంచి 1771లో శ్రీరంగపట్నం సమీపాన సంగ్రామం దాకా మాధవరావు పీష్వా చేతిలో హైదర్‌ ప్రతిసారీ చావుదెబ్బలే తిన్నాడు. చావు తప్పి కన్ను లొట్టపోయిన స్థితిలో రఘునాధరావును బుట్టలో వేసుకుని తేలికపాటి షరతులతో సంధి కుదుర్చుకుని బయటపడటం, మళ్లీ సందు చిక్కినప్పుడల్లా మరారా ప్రాంతాలను దురాక్రమణ చేయటం, మళ్లీ యుద్ధంలో మట్టి కరవటం అతడికి పరిపాటి అయింది. హైదర్‌ అదృష్టం బాగుండి పీష్వా మాధవరావు అకాల మృత్యువు పాలయ్యాడు. అనంతరం పుణె దర్బారులో అంతఃకలహాలు, పీష్వా నారాయణ రావు హత్య, తరువాత కొంతకాలం దాకా రఘునాథరావు ప్రభ వెలగటం హైదర్‌కు బాగా లాభించాయి. దర్భారు. గొడవలు, అంతర్గత సమస్యలలో మరారాలు తలమునకలు కావడాన్ని ఆసరా చేసుకుని, విజృంభించి, గతంలో మాధవరావు వశపరచుకున్న ప్రాంతాలన్నిటినీ తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవటమేగాక అదనంగా బళ్ళారి, కడప, గుత్తి, కర్నూలులను కూడా అతడు ఆక్రమించాడు.

పుణెలో పరిస్థితులు నెమ్మదిగా కుదుటపడ్దాక నానా ఫడ్నవిస్‌ తలచుకుంటే హైదర్‌ దురాక్రమణను తిప్పికొట్టి ఆ [ప్రాంతాలను తిరిగి జయించగలిగేవొదే. అయితే రఘునాధరావును శిఖండిలా అద్దుపెట్టుకుని ఇంగ్లీషువారు భారీఎత్తున సాగిస్తున్న కుటిల పన్నాగాలను సమర్ధంగా ఎదుర్కోవాలంటే దేశీయ శక్తులను కూడగట్టడం అవసరమన్న దూరదృష్టితో దురాక్రమణలను ఉపేక్షించి, నానా అతడికి స్నేవా వాస్తం చాచాడు. సామంతరాజ్యంగా మైసూరు తనకు కట్టాల్సిన కష్పాన్ని బాగా తగ్గించి... హైదర్‌ ఆక్రమించిన (ప్రాంతాలను అతడికే వదిలేసే షరతుమీద చిరకాల వైరం తరవాత హైదర్‌కూ నానాకూ 1780లో సంధి కుదిరింది. విదేశీ దురాక్రమణదారులపై చరిత్రాత్మకమైన ఆ జాతీయ పోరాటం ఎలా సాగిందీ, హైదర్‌ చిచ్చర పిడుగులా తెల్లవారిని ఎలా ముష్టుతిప్పలు పెట్టిందీ ఇంతకు ముందు అధ్యాయంలో చూశాం.

హైదరాలీ ఇంగ్లీషువారి భరతం పట్టటం అదే మొదలు కాదు. మరారా జవనాశ్వాల ధాటికైతే నిలవలేకపోయినా, “కంపెనీ” ఫిరంగులకు ఎదురొడ్డి అతడు వీరోచిత దిగ్విజయాలు చాలానే సాధించాడు. నానా ఫద్నవిస్‌ వలె హైదర్‌ రాజనీతిజ్ఞుడు కాడు. మరారాలకున్నంతగా ఎం,వి.ఆర్‌.శాస్తే హైదరాలీ శ 197

దేశభక్తి జాతీయభావం అతడికి ఉన్న దాఖలాలు కనపడవు. మరారాలనే తన ముఖ్య విరోధులుగా తలిచి, వారిని జయించటానికి ఇంగ్లీషువారి సహాయం పొంది, వారితో మంచిగా ఉండాలని అతడు చాలాకాలం (ప్రయత్నించాడు. 1767లో వారు తనపై అకారణంగా కత్తిఎత్తి బారామహల్‌ పరగణాపై దుర్మార్గంగా దాడిచేసీనా, మిత్రభేద కుతంత్రాలతో నిజాంనూ, ఆర్కాట్‌ నవాబునూ తననుంచి వేరుపరచి, తనను ఏకాకిని చేసినా... తాను సంధికి సిద్ధమైనప్పటికీ ఒప్పుకోక తనను పగబట్టినట్టు వెంటాడినా హైదర్‌ రెచ్చిపోలేదు. మద్రాసు పొలిమేరదాకా దూసుకువెళ్లి తలచుకుంటే చెన్నపట్నాన్ని జయించి, ఇంగ్లీషువారిని కాలరాచివేయగలిగిన స్థితిలో కూడా ఆంగ్లేయుల పట్ల బెదార్యం చూపి 1769 ఏప్రిల్‌లో కంపెనీ వారితో తనకు పెద్దగా ఫాయిదాలేని సంధి కుదుర్చుకున్నాడు. ఏం లాభం? తెల్లవారు అక్కర తీరగానే తమ సహజశైలిలో మైసూరు వీరుడిని మోసం చేశారు. మూడేళ్ల తరువాత మరారాలతోయుద్ధం వచ్చినప్పుడు ఇంగ్రీషువారి సైనిక సహాయం మీద హైదర్‌ పెద్ద ఆశలు పెట్టుకోగా డబ్బు లేదన్న సాకుతో దొరలు నిలువునా ముంచారు, కుక్కతోక కంటే కంపెనీవారి బుద్ది ఎక్కువ వంకర. ఆ సంగతి అనుభవపూర్వకంగా అర్థమయ్యాక హైదరాలీ అగ్గిపిడుగే అయ్యాడు. ఇక అతడు తెల్లవారిపై ఎత్తిన కత్తి దించలేదు. ఎక్కడా రాజీపడలేదు. 1780లో నానా చేసిన (ప్రతిపాదనలకు అతడు మనస్ఫూరిగా అంగీకరించాడు. తనవంతు కర్తవ్యాన్ని అద్భుతంగా నిర్వర్తించి మద్ర్రాను (్రెసిదెన్సీని ముట్టడించి, ఊరూవాడా తగులబెట్టి ప్రచండ ప్రతాపంతో శత్రుసంహారం చేసి ఇంగ్రీషువారికి ముచ్చెమటలు పోయించాడు. అతడు నమ్ముకున్న (ఫ్రెంచివారు సమయానికి కదిలి అన్నప్రకారం నౌకాదళాన్ని మ్రాను తీరానికి పంపివుంటే హైదరాలీ ఆంగ్లేయులను తరిమికొట్టి మద్రాసు కోటపై జండా ఎగురవేసేవాడే. కానీ - పరాసులు మాటతప్పారు. విధి కూడా వక్రించింది. ఆంగ్రేయులపై హోరాహోరీగా పోరాడుతున్న సమయంలో యుద్ధం అత్యంత కీలకఘట్టంలో ఉండగా, హైదరాలీ జబ్బుపడి 1782 డిసెంబరు 7న 70 ఏళ్ల వయసులో అకస్మికంగా కన్నుమూశాడు. హైదరాలీ చావు జాతీయ ఐక్యపోరాటానికి కూడా చావుదెబ్బ అయింది. “కంపెనీ ్రలోభాలకు లొంగి నిజాం మధ్యలో జారుకున్నా... బేరార్‌ పాలకుడు, మాధవరావు మాలు నమ్మక ద్రోహానికి పాల్చడ్డా... ఇంకా ఎన్ని ఎదురుదెబ్బలు తగిలినా నానా విన్‌ బేజారవలేదు, హైదరాలీ ఒక్కడు బాసటగా ఉంటేచాలు, తాము విదేశీయుల వ మణచగలమని అతడు ధీమాగా ఉన్నాడు. హైదర్‌ అకాల మరణంతో ఆ ఆశా పోయింది. హైదర్‌ కుమారుడు టిప్పు తండ్రి పోరాటాన్ని కొనసాగిస్తాడన్న నమ్మకం లేక, ఇంకోదారి తోచక అప్పటికి ఏణ్నెల్లుగా పెండింగ్‌లో ఉంచిన సాల్బే సంధిని నానా (ధ్రువీకరించాడు. ఆ విధంగా ఉమ్మడి జాతీయ పోరాటం అభాసుగా ముగిసింది. తెల్లవారికి గండం గడిచింది. 198 ఫా ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌,శాస్త్ర

ప్పసులాన్‌ మతో ధి టిప్పసుల్తాన్‌ మతోన్న్మాదా? టొవ్చునుల్తాన్‌ అ పేరు చెబితే అందరికీ వొదలు.

ఇంగ్రీమువారికి మరీనూ. అ కాలంలో నీమ దొరసొనులు వద్స్చే వీల్లలను నముదాయించటానికి 'టివ్చు వచ్చి వట్టుకుపోతాదు" అని భయవెట్టేనారట.

వని వీల్లబకే కాదు. కొమ్ములు తిరిగిన విదేశవాలీ చరిత్ర పండితుల దృష్టిలో కూదా టివ్సు అనేవాడు బూచాదే' మతోన్మాదం పొరలు కమ్మిన నీచ నికృష్ణు నరరూప రాక్షసుదే.

50 ౧120) 10560065 127౪6 0061 861 ౦0౯416 జం6ట ఇయ

తళ ంంయయుగంతి 2 భం ౩806 01 768103... 1 ఘం ౩60060 16

గా౭166 గ42మయి6 0 6042 261 502% జర టఖురథటం 2 00

ఛసింయి ₹ఆ6 10003 101 శం మురుకలా 0 2గ6లం 3809016064 0

బం! 01443

[22407404 27౮ 2ష్టు4 నరం - పిలా?2 9020498 ₹.226]

మతం పేరిట టిమ్లునుల్తాన్‌ చేనిన "అత్యాచారాలకు ఎన్నయినా ఉదొవొరణ

లివ్వవచ్చు... ఈ విషయంలో అతడు కాథీర్లను ఊచకోత కోయించి ఘనతకెక్టిన గజనీ మవ్మాట్‌ నాదిర్‌షా అల్లా ఉద్దీన్‌లకు సమదజ్ణీ,

• అంటాడు ప్రసిద్ధ ఆంగ్ల చరిత్రకారుడు లెవిన్‌ బౌరింగ్‌. గజనీ మహ్మద్‌, నాదిర్నాలు ఎలాంటివారో... దేవాలయాలను కూల్చి హిందువులను వేల సంఖ్యంలో నిష్కారణంగా హతమార్చి, మతోన్మాదంతో ఎన్నెన్ని అఘాయిత్యాలను సాగించారో మనకు తెలుసు. హిందూ మతాన్ని ద్వేషించి, వెంటపడి, వేటాడి మెడపై కత్తి పెట్టి లక్షల మందిని బలవంతంగా మతం మార్పించి, ఒప్పుకోని వారిని నరికి పోగులు పెట్టించిన ఆలయ విధ్వంసకుడు అల్లాడిద్దీన్‌ ఘనతనూ చరిత్రలో చదివాం. మరి టిప్పుసుల్తాన్‌ కూడా ఈ కోవలోని వాదేనా?

నిజమే. గజనీ మహ్మద్‌ లాగే, అల్లాఉద్దీన్‌ ఖిల్టీలాగే టిప్పు కూడా వేల మందిని చంపించాడు. వేల మందిని అమానుషంగా వేధించి, దారుణ అత్యాచారాలకు గురి చేసి, బలవంతంగా మతం మార్చించాడు. కెనరా (ప్రాంతంలో ఏకంగా యాఖైవేల మంది (కైస్తవులను, అలాగే మలబార్‌లో వేల సంఖ్యలో నాయర్లను, కూర్లులను అతడు ఎన్నెన్ని యాతనలు పెట్టిందీ చరిత్ర (గ్రంథాలు తిరుగులేని రుజువులతో ఘోషిస్తాయి. “కూర్‌ ప్రజల మీద దాడిచేసి అందిన వారినల్లా కత్తికి ఎరచేయండి. మొత్తం అందరినీ బందీలుగా పట్టుకోండి. స్త్రీలు, పిల్లలు సహా అందరినీ ముసల్మాన్లుగా మార్చండి” అని కూర్ణ్‌లో సేనానికి పంపిన ఆదేశాన్ని బట్టే అతడి హయాంలో మతాంతరీకరణల స్థాయి విస్సష్టమవుతుంది. దేవుడి దయతో దైవ సహాయంతో అవిశ్వాసులందరినీ ఈ నేలమీద నుంచి నిర్మూలించేందుకు తాను కృతనిశ్చయమైనట్టు మొగల్‌ పాదుషాకు పంపిన సందేశమైనా... కాఫిర్ల భూమిని వదిలేసి... ముసల్మాన్ల కోసం తాను స్థాపించిన పవిత్ర రాజ్యంలోకి వచ్చి పవిత్రంగా జీవించమని దేశం ఇతర (ప్రాంతాల మహమ్మదీయులకు పలికిన స్వాగతమైనా టిప్పులోని అయితే... ఇలాంటి అనేక దృష్టాంతాలను బట్టి టిప్పు పరమ కిరాతకుడైన పరమత ద్వేషి అని నిర్ధారణ చేయగలమా? స్వతహాగా అతడు మతోన్మాది అయితే దూరాన కేనరా జిల్లాలో మలబార్‌లో, కూర్ణ్‌లో తన ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించకుండా తిరుగబడ్డ జనంపై సాగించిన దారుణ దురాగతాలను సొంత రాజ్యంలో హిందువుల మీదా అదే స్థాయిలో జరిపించి ఉండాలి కదా? గజనీ మమ్మాద్‌, అల్లా ఉద్దీన్‌, జెదంగజేబువలె హైందవ దేవాలయాలను ధ్వంసంచేసి, విగ్రహారాధకులను తక్కువ రకం పౌరుల్లా చూసి, రకరకాలుగా వేధించి ఉండాలి కదా? ప్రాణభయంతోటో (ప్రలోభాలవల్లో మైసూరు హిందువులు పెద్ద సంఖ్యలో మతం మారి ఉండాలి కదా? మత కంటకుడు పెట్టే తిప్పలకు తాళలేక మిన్నులదిరేలా జనం హావోకారాలు చేసి ఉండాలి కదా? ల్‌ ఇంగ్లీషు చరిత్రకారులు అడిగితే - బెను అవన్నీ జరిగాయనే అంటారు. 2%4 €277- ల్‌గోడ్యూళ.దోహాంగా ౧గ*42ను రాసిన హట్టన్‌ దొర అభిప్రాయం ప్రకారం టిప్పు కిరాతకుడు. తన తండ్రి బలవంతంగా అధికారం గుంజుకున్న రాజ్యంలోని పొందువులను క్రూరంగా పీడించిన మహమ్మదీయ మతోన్నాది. గహోంగం40 వండంతీలా ఇ వొం4ింం॥ [1404 (గ్రంథాన్ని రచించిన కర్నల్‌ విల్‌ దృష్టిలో టిప్పు మధ్యయుగంనాటి మత మౌధ్యాన్ని భయానకంగా అనుసరించి... హిందువుల్లో ఎంతటి గొప్పనూ గుర్తించకుండా, ముస్లింల్లో ఎంతటి తప్పునూ శిక్షించకుండా దారుణ పక్షపాతం చూపి తన రాజ్యంలో ప్రతి హిందువుకూ తానంటే జుగుప్ప కలిగించిన పాపాత్ముడు. అవునా? నిజంగానే అపర జెరంగజేబులా టిప్పు మైసూరు హిందువులను కాల్చుకు తిన్నాడా? టిప్పు సుల్తాన్‌ అవలక్షణాలు ఎంచాలంటే కావలసినన్ని. అతడు అహంకారి. తనను తాను సర్వజ్ఞుడినని భ్రమించి ప్రపంచంలో ప్రతి విషయం మీదా అంతిమ తీర్పు ప్రకటించగలననుకునే అవివేకి. ఖర్చు దగ్గర పరమ లోభి. స్త్రీలను మనుషుల్లా చూడని కుసంస్మారి. తరతరాలుగా అనుసరిస్తున్న మాతృస్వామ్య వ్యవస్థను, వైవాహిక సంబంధాలను తనకు నచ్చని కారణంగా మార్చుకుని తీరాలని మలబార్‌ నాయర్ల జాతిని నానాక్షోభపెట్టి 200 సా ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి,ఆర్‌శాస్త్ర

వేల (ప్రాణాలు తీసిన క్రూరుడు.

ఇలాంటి దోషాలు ఎన్ని ఉన్నా, టిప్పుసుల్తానుకు అనేక శాస్త్రాల మీద, సంక్షిష్ట ప్రపంచ వ్యవహారాల మీద గల పరిజ్ఞానాన్ని చూస్తే ఆశ్చర్యం వేస్తుంది. పాలనా రీతుల్లో అతడు అనుసరించిన ఆధునిక పద్ధతులు సమకాలిక (ప్రభుత్వాలకంటే చాలా మెరుగు. ఆ కాలపు పోకదకు తగ్గట్టు శత్రు వర్గాలనుకున్న వాటి మీద ఎంత క్రౌర్యం చూపినా మతం విషయంలో, ముఖ్యంగా హిందువుల విషయంలో టిప్పు క్రూరుడు కాడు. కెనరాలో క్రైస్తవుల మీదా, మలబార్‌లో నాయర్లమీదా అతడు రాక్షసంగా విరుచుకుపడింది తనకు ఎదురు తిరిగారన్న రాజకీయ కక్ష కారణంతోనే తప్ప మతద్వేషంతో కాదు. నాయర్లపై అతడి దురాగ్రహంలోనూ వారి బహుభర్శృత్వ ఆచారంపైనా, మహిళలు అనాచ్చాదితంగా తిరగడంపైనా వ్యతిరేకతే ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది. మొత్తంగా హిందూమతంమీద విద్వేషంతో కత్తి ఎత్తి పరిపాలనలో , ముస్తింల పట్ల పక్షపాతం చూపి, హిందువులను దుర్విచక్షణకు గురిచేసి, అన్ని విధాలుగా అణగదొక్కి బలవంతపు మత మార్పిడులను సాగించాడన్న నేరాలను అతడికి ఆపాదించటం అన్యాయం.

బెరంగజేబు, అల్లావుద్దీన్త పాలనలోవలె టిప్పు రాజ్యంలో మహమ్మదీయేతరులపై జిజియా పన్ను ఏదీ లేదు. భూమి శిస్తు, వృత్తి వ్యాపారాలపై పన్నులు, శాసనాలు పౌరులందరికీ సమానమే. పరిపాలనలో ముస్లింల ఎక్కునా లేదు; హిందువుల తక్కువా లేదు. పెళ్లిళ్లు ఆస్తి హక్కులు వగైరా సివిల్‌ వ్యవహారాల్లో ముస్లింలు షరియత్‌ ప్రకారమూ, హిందువులు తమ ధర్మ శాస్త్ర, సంప్రదాయాల 'ప్రకారమూ నడుచుకోవలసి ఉందేది. ఇందుకు సంబంధించి నిర్ణయాలు చేయటానికి (ప్రతి పరగణాకూ ఒక కాజీ, ఒక పండితుడు ఉండేవారు. శ్రీరంగపట్నంలోని హైకోర్టులో అపీళ్లు చూసేందుకు ఇద్దరు జడ్జిలు ఉండేవారు. ఒకరు హీందువు, రెండో వ్యక్తి మహమ్మదీయుడు. పొందువుల్లో మతపరమైన, ఆచారాలకు, సంబంధించిన వివాదాలను హిందూ న్యాయమూర్తే విచారించేవాడు.

విదేశీ చరిత్రకారులు ఆరోపించినట్టు టిప్పు సుల్తాన్‌కు బంధుప్రీతి, సేత్ర' పక్షపాతం ఉన్నట్టయితే అతడి దర్భారు నిండా అతడి బంధుమిక్రులైన మహమ్మదీయులే ఉండేవారు. కీలక స్థానాల్లోకి హిందువులను రానిచ్చేవారు కాదు. వాస్తవానికి టిప్పు హయాంలో ముఖ్య పదవుల్లో గణనీయసంఖ్యలో హిందువులు ఉండేవారు. సుల్తాను పనుపున కీలకమైన రాయబారాలు, దౌత్యాలు చకృబెట్టింది అప్పాజీరావు, శ్రీనివాసరావులు. మొగల్‌ దర్భారులో టిప్పు వకీళ్లు మూల్‌చంద్‌, సుజన్‌ రాయ్‌లు, సైనిక కమాందర్లలో (ప్రముఖులైన హరిసింగ్‌, రామారావు, బికాజీ సిందియా, శివాజీలు హిందువులే. ఫైనాన్సు, రెవిన్యూ, ట్రెజరీ విభాగాల్లో ముఖ్య స్థానాలూ హిందువులవే. వీరందరికీ మించి టిప్పుకు కుడిభుజం అనదగ్గ పూర్ణయ్య పదహారణాల హిందువు. ఆర్థిక వ్యవహారాలు చకృబెట్టిన కృష్ణారావు కూడా హిందువే. పరిపాలన ప్రధానంగా వీరిద్దరి చేతుల మీదే నడిచేది. పొరుగున ఉన్నీ నైజాంలో ముఖ్యవజీరు ఎప్పుడూ హిందువే. కాగా మహమ్మదీయుడైన టిప్పు రాజ్యంలో పాలన చక్రాన్ని పూర్ణయ్య తిప్పటం చిన్న విషయం కాదు.

నిజానికి ఈ పూర్ణయ్య, కృష్ణారావులే కీలక ఘట్టాల్లో రాజ్యాన్ని కాపాడారు. ముఖ్యంగా హైదరాలీ మరణించిన సమయంలో. అనేక తరాలనుంచీ ఒకే వంశం ఏలుబడిలో ఉన్న రాజ్యాల్లోనే అధికార వారసత్వం విషయంలో గొడవలు రావటం కద్దు. అందునా ముస్లిం ఎం.వి.ఆర్‌. శాస్త్రే టిప్పుసుల్తాన్‌ నుతోన్నాదా? శ 201

రాజ్యాల్లో సుల్తాను మరణించాడంటే చాలు తదుపరి అధికారం ఎవరన్నదానిపై అనిశ్చితి, గందరగోళం తలెత్తి కుటుంబ కలహాలకు, రక్తపాతాలకు దారితీయటం పరిపాటి. సుస్థిరమనుకున్న మహా మొగలు దర్చారులోనే, నైజూం అన్నదమ్ముల మధ్యే అంతర్యుద్ధాలు, తిరుగుబాట్లు తప్పనప్పుడు కేవలం కొద్ది సంవత్సరాల కింద సింహాసనాన్ని బలవంతంగా ఆక్రమించిన హైదరాలీ మరణిస్తే పరిస్థితి ఎలా ఉంటుందో ఊహించవచ్చు. మరణించిన వాడికే గద్దెమీద హక్కులేనప్పుడు, అతడు పోయాక అతడి కుమారుడి వారసత్వ హక్కును మాత్రం ఎవరైనా ఎందుకు గుర్తించాలి? అదీగాక - పరిపాలించినది హైదరాలీయ్‌ అయినా ఆధికారికంగా అతడు పాలకుడు కాదు. నామకఃప్రభువు అయిన మైసూరు రాజు వేరే ఉన్నాడు. అతణ్ని కీలుబొమ్మను చేసి గుప్పిట్లో పెట్టుకుని ఇరవై ఏళ్లకు పైగా హైదరాలీ చక్రం తిప్పాడు. మహారాష్ట్రలో సతారా రాజు పేరిట పీష్వాలు రాజ్యం చేసినట్టు మైసూరులో రాజు ప్రతినిధిగా హైదర్‌ పెత్తనం చేశాడు. మైసూరు దసరా ఉత్సవాల్లో అతడు పక్కన ఒదిగి నిలబడి రాజుకు ఇవ్వాల్సిన గౌరవం ఇచ్చేవాడు. తమనుంచి అధికారం లాక్కున్నవాడు మరణించాక రాచవారు అతడి వారసుడికి కూడా లోబడి ఉండాల్సి పని లేదు. జనాభాలో నూటికి 90 మంది హిందువులే కాబట్టి తమ చిరకాల ప్రభువులు అధికారపు పగ్గాలను తిరిగి చేతుల్లోకి తీసుకుంటామంటే ప్రజలు వద్దనరు. అందునా-హైదర్‌ మరణించింది మూమూలు సమయంలో కాదు. భీకర యుద్ధం నడి మధ్యలో. అతడు తలపడిందేమో ఉచ్చనీచాలెరుగని ఇంగ్లీషు మాయావులతో. యుద్ధంలో రాజు మరణవార్త తెలియగానే సేనలు కకావికలమై పారిపోవటం రివాజు, తమకు సింహస్వష్నమైన హైదర్‌ కన్నుమూశాదని తెలిస్తే అంతదాకా అతడి చేతిలో చావు దెబ్బలు తింటున్న తెల్లవారికి పట్టపగ్గాలుండవు. తాము ఆరితేరిన టక్కుటమార విద్యలన్నీ ప్రయోగించి అంతకుముందు అనేక సంన్థానాలవలె మైసూరునూ ఎగరేసుకుపోవాలని వారు ప్రయత్నించక మానరు. ఇవన్నీ ఒక ఎత్తు అయితే ఉత్తరాధికారి అయిన హైదర్‌ కుమారుడు సమయానికి అందుబాటులో లేకపోవటం ఇంకో ఎత్తు. కెనరా మలబార్‌లను అకస్మికంగా ఆక్రమించిన ఇంగ్లీషువారిని తరిమివేయటానికి తండ్రి ఆజ్ఞపై టిప్పు కేరళ వెళ్లాడు. అతడు తిరిగి వచ్చేలోగా ఏమైనా కావచ్చు. న ఇదీ అప్పటి పరిస్థితి అప్పుడూ పూర్ణయ్యే ప్రధానమంత్రి. ఆయన, కృష్ణారావు తలచుకుంటే రాజ కుటుంబంతో మాట్లాడుకునో, తిరుగుబాటు చేసో హైదర్‌ వంశాధికారాన్ని తుదముట్టించగలిగేవారే. కాని జరిగిందేమిటి ? హైదరాలీ జబ్బుపడి 1782 డిసెంబర్‌ ? రాత్రి చిత్తూరు దగ్గర నరసింగరాయునిపేట శిబిరంలో నిద్రలో మరణించగానే అతడి పక్కనే ఉన్న మంత్రులు మెరుపులా కదిలారు. వెంటనే తిరిగి రమ్మని మలబార్‌లోని టిప్పుకు కబురుపెట్టారు. అతడు తిరిగి వచ్చేదాకా సుల్తాను మరణవార్తను అతి రహస్యంగా దాచిపెట్టారు. శవాన్ని చెడిపోకుండా రసాయనాలు పూసి పెద్ద పెట్టెలో భద్రపరచి, చూసేవారికి ఏదో ఖజానాను మోసుకుపోతున్నారన్న భ్రమ కలిగించి, శ్రీరంగపట్నానికి తరలించారు. హైదర్‌ బతికి ఉన్నట్టే తెరలు వేసిన ఖాళీ పల్లకిని యుద్ధరంగంలో సైన్యం వెంట తిప్పి, మామూలు పరిపాలనను యథా(వకారం కొనసాగించారు. హైదర్‌ మరణించిన నాలుగురోజులకు టిప్పుకు కబురు అందింది. అక్కడ (ప్రత్యామ్నాయ ఏర్పాట్లన్నీ చేసి అతడు తిరిగి రావటానికి ఇంకో మూడు వారాలు పట్టింది. 202 సా ఇభీ చరిత్ర ఎం.వి,ఆర్‌,శాస్త్రీ

అంత కాలమూ బయటికి వార్త పొక్కకుండా, కుట్రలు తలెత్తకుండా కాపాడి టిప్పుచేతికి అధికారం అప్పగించినవారు హిందువులు.

దానికి తగ్గట్టు టిప్పుకూడా వారి పట్ల కృతఘ్నత చూపలేదు. తండ్రికంటే ముస్లిం మతాభిమానం ఎక్కువ ఉన్నవాడైనా దానిని హిందువుల పట్ల ద్వేషంగా వికటించనివ్వకుండా తన హద్దుల్లో తానున్నాడు. వి[గ్రవారాధన ఇస్తాం విశ్వాసానికి విరుద్ధమైనా హిందూ దేవాలయాలను వర్టిల్లనిచ్చాడే తప్ప గజనీ మహమ్మదులా, జెరంగజేబులా దారుణ విధ్వంసాలకు పాల్పడలేదు.

ఇందుకు నిదర్శనాలకోసం ఎక్కడిదాకో వెళ్లనక్న్లేదు. శ్రీరంగపట్నం కోట లోపలే సుప్రసిద్ధ రంగనాధస్వామి కోవెల ఉంది. ఆ నమీవంలోనే శ్రీనరసింవా, శ్రీగంగాధీశ్వర ఆలయాలుందేవి. రోజూ వేల మంది ఆ గుళ్లకు వెళ్ళి పూజాదికాలు చేస్తుండేవారు. తన రాజమహలుకు కొన్ని వందల గజాల దూరంలోనే నిత్యం గుడిగంటలు మోగుతూ, విగ్రహూమూర్తులకు అర్భన మంత్రాలతో పరిసరాలు మారుమోగుకతున్నా అభ్యంతరం చెప్పని సుల్హానును పరమత ద్వేషి అని ఎలా అనగలం?

విగ్రహారాధనను కేవలం సహించడమే కాదు, టిప్పుసుల్తాన్‌ హిందూ దేవళాలకు స్వయంగా కానుకలు కూడా సమర్చించుకున్నాడు. పూర్వం మైసూరు రాజులు పెట్టిన ఒరవడిని అతడు నిరభ్యంతరంగా కొనసాగించాడు. నారాయణస్వామి గుడికి పన్నెండు వనుగులను, ఆభరణాలను, బంగారు, వెండి పాత్రలను అతడు బహూకరించాడు. నంజన్‌గూడులోని శ్రీ కంరేశ్వరాలయానికి, శ్రీరంగపట్నం రంగనాధస్వామికి “టిప్పుసుల్తాన్‌ పాదసా బహూకరించిన నగలు, పాత్రలు ఇప్పటికీ ఉన్నాయట. నంజన్‌గూడులో “పాదుషా లింగం” అతడి ఆదేశాలపైనే (ప్రతిష్టించారంటారు. గుళ్లను పడగొట్టకపోవటమేకాక - నమ్ముతారో లేదో- టిప్పుసుల్తాన్‌ స్వయంగా ఒక గుడిని కట్టించాడు. 1790లో కర్షాటకపై దండెత్తినప్పుడు కాంజీవరంలో ఒక దేవాలయ నిర్మాణానికి అతడు పదివేల నాణేలు విరాళం ఇచ్చాడు. అక్కడ రథోత్సవంలో స్వయంగా పాల్గొని, బాణాసంచాకైన ఖర్చును తానే భరించాడు.

బెరంగజేబు హయాంలో ఆలయాలు పడగొట్టటానికి ప్రత్యేకంగా ఒక డిపార్టుమెంటు ఉండగా టిప్పుసుల్తాన్‌ హయాంలో ఆలయాల అజమాయిషీకి ప్రత్యేకంగా ఒక శాఖ ఉండేది. గుళ్లకు, మరారాలకు చెందిన అస్తుల మంచి చెడ్డలు అది చూసేది.

ది టైగర్స్‌ ఆఫ్‌ మైసూర్‌ (గ్రంథంలో ప్రాక్సీ ఫెర్నాండెజ్‌ రాసిన ఈ మాటలే చాలు టిప్పుసుల్తాన్‌ పరమత ద్వేషి బెనో కాదో చెప్పటానికి :

4 00501 5జుంగంగలకే 1216 820 10 1090016 ఖుకే 828-

టక. 2౧6 ఏ%జ01 01 ౨9002216 నెక ౪208 8/ల0. ఈం 22400 0%

గం%8202111 2064 6౦11821 1711280... సల 000023 సటీమో౦ ౫/25

20001094 6 6011601601 01 322 సట... 016 వళ్ళజగక 01

గ3్పా250121 1016 02064066 060016 110 2 5026 వం66ీ 0 [101

52120 820608 గలు. 2 1680120 023% 2072006. త హశంయట0క్రి

520201 7/23 ౧16 0౫6౦ ౧25504] 0” ₹102 16500008 116 య18000ముు66

ఇళ్ళ ౦ ఈం మ్పుజుల్పా2ంళడూ 1బు!16 2 క2ాలురల& 2 య664292ఇ1 ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రి టిప్పుసుల్తాన్‌ మతోన్హాదా? శ 203

రహరం.. మే 2 050 మంం02ర08 52026 ంటం6 ఏ 6 కజ2మ!12 జరు [0 51020 జం026006 10 2 6ల!6 6190066 . (246 265 /40బా076 కి2సు క6130669, 2. 2/3] (ఆలయాలకు (వ్రత్యేకంగా ఒక టిపార్దుమెంటును పెట్టి ఉన్న అన్తులు కాపాదడటంతో బాటు టివ్లు స్వయంగా ఆలయాలకు, (బబావ్మాణులకు మాన్యాలు ఇచ్చేవాడు. వువ్చుగిరి మరం స్వామికి తొంగవల్లి, గొల్లపల్లి (గ్రామాల ఇనాం అతడిచ్చిందే... థామన్‌మ(గనో బారామవాల్‌ కలెక్టరుగా ఉన్నవ్హుడు రాయకోట ఆలయం వూజారులు తమకు రెగ్యులర్‌గా నగదు భృతిని మంజూరు చేస్తూ గతంలో టివ్హునుల్తాన్‌ జారీచేసిన ననదును చూవీంచారు... కడవ జిల్లా ఫులివెందులలోని ఆంజనేయస్వామి కోవెలలో ఆపేసిన వూజను కొనసాగించవలనిందన్నది టివ్టు ఇచ్చిన ఇంకో ఆసక్తికరమైన ననదు... అన్నింటికంటే విశేషమైనది పరకాల మఠంలో వడగశ్రై తంగకై తెగల మధ్య వివాదాన్ని పరిష్టరిన్తూ అతడు జారీచేసిన ఉత్తర్వు, 204 పా ఇలీ చరిత్ర ఎం.ని,ఆర్‌.శాస్త్ర

మరాఠాల పులిస్వారీ ౯ 04 272 26 6బ్రిండ్రాంాు "30002 2204 72 2703 204 472 6గ06బా గంగాం 86404206 24 07467 2206324046 300702 ౫/4)” లిరంల్సు 2424 0660042 ౮4 ర 40001 ౨6666 604/27 064 వం6066 ౧౯౦౮47 ౯౦౧7౭౮త్పు 4 4404606 00470 00 బటల? తస్రాలూ 006 ఎంగగాలల్లో 7260 ౧౮66 ల40 000000 37000 “04ాతి 1౯/4 త్రం04 వత0)౯6/౮ 444 07౦౦౮”. వొగా౭గ్యాం 1207/4/027 27 2/6640" గగ ౫240 గశజులిా? 60 ౮40/౮ 20 4 ౫44 76్ర్రంటూ ఉస్రాగగంగి/ [2/6 2స్రాంగూ రోగెక్సీబాంగింి వ0ంు పౌలం206ీట0. 2/ 2] 'మీరు జగద్దురువులు. అఖిల వ్రపంచం వరిల్లాలనీ ప్రజలంతా నంతోషంగా ఉందాలనే మీరెష్టుదూ జవతపాలు చేస్తుంటారు. మేము ఇంకా బాగా వృద్ధిలోకి రావాలని దయచేసి దేవుడీని ప్రార్ధించండి. తమవంటి మవానుభావులు ఎక్కడ నివసిస్తారో ఆ దేశం నుభిక్షంగా నన్యశ్యామలంగా విలనీల్లుతుంది' అని 2798లో ళృంగేరి జగద్గురువుకు టివ్పు రాశాదు. మున్లిం మతోన్మాది అని ము[దపడినవాడు ఒక పొందూ మతాచార్యుడిని ఇలా సంబోధించటం వింతకాదూ? - అన్నాడు 'ది టైగర్స్‌ ఆఫ్‌ మైసూర్‌” (గ్రంధంలో (ప్రాక్సీ ఫెర్నాందెజ్‌, శృంగేరిలో ఉన్నది ఆదిశంకరులు స్థాపించిన దక్షిణామ్నూయ పీఠం. దక్షిణ భారతదేశంలోని హైందవ పీరాల్లో అగ్రగణ్యమైనది. అది సరిగ్గా టిప్పుసుల్తాన్‌ రాజ్యంలో ఉన్నది. అతడికే కనుక గజనీ, బెరంగజేబుల అంశ ఉన్నట్టయితే సోమనాథుడికీ, కాళీ విశ్వనాధుడికీ పట్టినగతే శృంగేరి శారదమ్మవారికీ ప్రాప్తించి ఉండాల్సింది. ధర్మ ప్రచారంలో, మత సంబంధ వ్యవహారాల్లో తురక ప్రభువు నుంచి శంకర పీరానికి వేధింపులు, ఆరళ్లు అడుగడుగునా ఎదురై ఉండాల్సింది. కాని- ఆశ్చర్యం! అన్ని మతాలను సమానంగా గౌరవిస్తామని చెప్పుకునే ఈ కాలపు

సోకాల్డ్‌ సెక్యులర్‌ (ప్రభుత్వాల కంటే టిప్పుసుల్తాన్‌ హయాంలోనే శృంగేరి పీరం ఎక్కువ గౌరవానికి నోచుకుంది! ఎక్కువ ప్రోత్సాహానికి పాత్రమైంది. ఉదాహరణకు- ధర్మభ్రష్టులైన పాందువులపై విచారణ చేయటానికి శృంగేరి జగద్గురువులకు కావలసిన సహాయం' అందించమని టిప్పుసుల్తాన్‌ 1794లో సయ్యద్‌ మహమ్మద్‌ అనే సర్జ్దారుకు ఉత్తర్వు చేశాడు. (ఈ సందర్భంలోనే ఇంకో సంగతి. ముస్లిం మత పక్షప్రాతానికి పేరుపడ్డ నైజాం నవాబులు కూడా- ఈ విషయంలో మన కాలపు సెక్యులర్‌ (ప్రభువులకంటే నయమే. అన్ని వర్జాల హిందువులు తమ మతాచారాలను, ఇతర విధులను సక్రమంగా నిర్వర్తిస్తున్నదీ లేనిది నిర్ణయించే అధికారం శృంగేరి మఠాధిపతికి ఉన్నదని, ధర్మ సంబంధ విషయాల్లో శృంగేరి శంకరాచార్యుల ఆజ్ఞను తన రాజ్యంలో ఎవరూ ధిక్కరించరాదని 1848లో నైజాం నవాబు ఉత్తర్వు చేశాడు. వారసులు లేకుండా మరణించిన శిష్యుల ఆస్తిపాస్తులు శృంగేరి పీఠానికి చెందాలని అంతకు పూర్వపు నవాబు ఫర్మానా). ఇంకా చిత్రమేమిటంటే- పాందువులకు పరమ పవిత్రమైన శంకరపవీరం మీద పాందువులయిన మరారాలు దాడి చేసి బెరంగజేబు తరహాలో విధ్వంసం సాగిస్తే మహమ్మదీయుడైన టిప్పుసుల్తాన్‌ నష్టపరిహారం చెల్లించి, ఆలయాన్నీ మరాన్నీ తన ఖర్చుతో మరమ్మత్తులు చేయించి పునరుద్ధరించాడు. 1791లో జరిగింది ఈ నమ్మలేని విచిత్రం, మూడవ మైసూరు యుద్ధ సందర్భంలో మహారాష్ట్ర సర్దారు రఘునాధరావు పట్వర్ధన్‌ మైసూరు రాజ్యభాగమైన షిమోగా మీదికి దండెత్తి పనిలోపనిగా ఆ సమీపంలో ఉన్న శృంగేరి మఠంపైనా దాడిచేశాడు. మఠాన్ని కొల్లగొట్టి, పలువురు బ్రాహ్మణులను చంపి, శారదాలయంలో నగాన్రా దోచుకుని, అమ్మవారి పవిత్ర మూర్తిని సైతం పెకలించి మరారా దండు నానా ఆగం చేసింది. వారి పీడకు తాళలేక జగద్గురువు సచ్చిదానంద భారతి మహాస్వామి మరం విడిచిపోయి వేరే ఊళ్లో తలదాచుకుని టిప్పుసుల్తాన్‌కు సందేశం పంపారు. విషయం తెలిసి టిప్పు చాలా బాధపద్దాడు. అంతటి పవిత్ర స్థలం మీద అలాంటి ఆకృత్యానికి ఒడిగట్టిన వాళ్లు పాప ఫలితం అనుభవించి తీరతారని స్వామి జాబుకు జవాబులో అతడన్నాడు. వెంటనే మరానికి కావలసిన దబ్బు ఇచ్చి, పునర్చిర్మాణానికి అవసరపడే వస్తువులందించి, ఆలయ వునరుద్ధరణ, సం(ప్రోక్షణాదులకు సాయపడవలసిందిగా బేదనూరులోని తన అధికారిని సుల్తాన్‌ ఆదేశించాడు. విగ్రహ పునిప్రతిష్ట జరిగాక మఠంవారు కృతజ్ఞతాపూర్వకంగా పంపిన శాలువను, ప్రసాదాన్ని అందుకున్నాడు. తిరిగి అమ్మవారికి వస్త్రాలు, కానుకలు పంపాడు. మైసూరు స్టేటు అర్మియాలజీ డైరెక్టరుగా ఉన్న దివాన్‌ బహదూర్‌ నరసింహాచార్‌కి 1918లో శృంగేరి మరంలో లభ్యమైన చరిత్రాత్మక లేఖల్లో 1791-98 మధ్య సుల్తాన్‌కు, మరానికి నడిచిన ఉత్తర (ప్రత్యుత్తరాలు బయటపడి, ఈ సంగతులు లోకానికి వెల్లడయ్యాయి. ఆ సందర్భంలో శృంగేరి మహాస్వామికి రాసిందే ఈ వ్యాసం మొదట్లో ఉటంకించిన లేఖ. ఇదంతా వింటే ఎవరికైనా ఒక సందేహం వస్తుంది. హిందూ మత పీరాల పట్ల, హిందువుల విశ్వాసాలు, మతాచారాల పట్ల ముస్లిం 'ప్రభువుల్లో చాలా చాలా అరుదైన ఇంతటి సౌమ్యతను కనపరచిన టిప్పుసుల్తాన్‌ మీద మరారాలు ఎందుకు కత్తిగట్టారు? ముస్లిం నిజాంతోనూ, క్రైస్తవ 'కంపెనీతోనూ చేతులు కలిపి, పగబట్టి వేటాడి, టిష్పును 206 సా ఇవీ చరిత్ర ఎ౦.వి,ఆర్‌,శాస్త్ర

వారు ఎందుకు సర్వనాశనం చేశారు?

వీరసావర్మర్‌ను అడిగితే ఇలా చెబుతారు:

టిష్పుసుల్హాన్‌ పరమత ద్వేషానికి పూనుకుని, కాఫిర్లందరినీ ముస్లింలుగా మార్చి తీరతానని నిండుకొలువులో ప్రకటించాడు. హిందువులందరికీ ఇస్తాం దీక్ష ఇవ్వాలని, అందుకు ఇష్టపడని హిందువులను చంపి, వారి ప్రీలను ముస్లింలకు ఉంపుడు గత్తెలుగా, దాసీలుగా పంచిపెట్టమని తన అధికారులను ఆదేశించాడు. మత (భ్రష్టీకరణ అత్యాచారాలకు అతడి రాజ్యంలో ఉన్న మొత్తం పొందువుల్లో హాహాకారాలు చెలరేగాయి. టిప్పు స్వయంగా మలబారు మీద దండెత్తి లక్ష మంది హిందువులను ఇస్లాం మతంలోకి మార్చాడు. కర్టాటక మీద, మవారాష్ట్ర మీద కూడా అతడు దండెత్తాడు. ధార్వాడుకు దిగువన తిరువాన్మూరు వరకు గల ప్రాంతంలో లక్షలాది హిందూ ప్రీ పురుషులను టిప్పు సైనికులు, గూండాలు, మౌల్వీలు అత్యంత క్రూరంగా మత (భ్రష్టుల్ని చేశారు. అప్పుడు హిందువులు చేసిన ఆర్తనాదాలు విని హిందూ _ధర్మరక్షణకు కంకణం కట్టుకున్న మహారాష్ట్రల రాజధాని పూనాలో క్రోధాగ్ని జ్వాలలు లేచి మైసూరు మహిషాసుర సంహారానికి పూనుకోవాలని నిర్ణయం జరిగింది.

భారత ఇతిహాసంలోని ఆరు స్వర్ణపత్రాలను ఉల్లేఖిస్తూ సావర్కర్‌ రాసిన గ్రంధంలోని ఐదో స్వర్హప(తంలో పేర్కొన్న వివరాలివి. ఇది చదివితే (భ్రష్టాచారాల బారినుంచి హ్‌ందూ మతాన్ని రక్షించాలన్న ధర్మదీక్షతోనే మరారాలు టిప్పుపై ధర్మయుద్ధం సాగించారన్న అభిప్రాయం కలుగుతుంది. సావర్కర్‌ గొప్పవాడే. ఆయన దేశభక్తి ధర్మనిరతి, మేధాశక్తి కూడా గొప్పవే. ఆయన ఇతర (గ్రంధాలలాగే 'స్వర్ణ పత్రాల గ్రంథం కూడా దేశభక్తులకు, ధర్మవీరులకు అవశ్యపరనీయమే. అందులో తెలుసుకోవలసిన చారిత్రక సత్యాలు ఎన్నో ఉన్నమాటా నిజమే. కానీ- టిప్పుసుల్హాన్‌పై మరారాలు చేసిన దుర్మార్గపు దాడిని పవిత్ర మతయుద్ధంగా చిత్రించటం మాత్రం ముమ్మాటికీ తప్పు,

అదే నిజమైతే- ముస్లిం మతోన్మాదుల బారినుంచి ఆపన్న హిందూ ప్రజానీకాన్ని రక్షించటానికి టిప్పుపై మరారాలు తలపెట్టిన యుద్దానికి నైజాంకు చెందిన మరో ముస్లీం సేనను సాయంగా వెంటేసుకు పోయేవారు కాదు. భ్రష్టాచారాల నుంచి పొందూ మతాన్ని కాపాడలన్నదే నిజంగా మరాఠాల ధ్యేయమైతే అదే హిందూ మతానికి చెందిన శృంగేరి శంకర మరంలో ఏ హిందువూ కలనైనా ఊహించకూడని దారుణ భ్రష్టాచారాలకు తామే పాల్పడే వారు కాదు. వాస్తవానికి మైసూరు రాజ్యంలో పొందువులకూ, వారి అలయాలకూ మత సంస్థలకు టిప్పు వల్ల పెను ముప్పు ఏమీ లేదని, మరాఠాలు చేతులు కలిపిన నిజాం రాజ్యంలో కంటే మైసూరు హిందువుల పరిస్థితి చాలా మెరుగని- ఇంతకు ముందు ఇచ్చిన వివరాలను బట్టే ఎవరికైనా అర్ధమవుతుంది. టిప్పు ముఖ్యంగా హీంసించింది, దారుణ దురాగతాలు సాగించింది అతడు శత్రు ప్రాంతాలుగా పరిగణించిన కెనరా, మలబార్‌, కూర్గ్‌ (ప్రాంతాల ప్రజలపైన. వారిపై కూడా అతడికి ఉన్నది శ్రేవలం మత ద్వేషమని చెప్పలేము. అదే నిజమైతే- తమ మత సంబంధ విధులను నిర్లక్ష్యం చేస్తున్న మైసూరు క్రిస్టియన్లను దారిలో పెట్టటానికి కేధలిక్‌ ప్రీస్టులను పంపించమని గోవాలోని ఆర్చిబిషప్‌కు టిప్పు లేఖ రాసేవాడు కాదు. కెనరా క్రిస్టియన్లను వేటాడి, బలవంతంగా సున్తీలు చేయించి, స్వస్థలాలనుంచి పెకలించి ప్రవాసంలో చిత్రహింసలకు గురిచేసి అర లక్ష మందికి పైగా ఎం. వి,ఆర్‌.శొన్తి నురారాల వులిస్వారీ 4 207

మరణానికి టిప్పు కారకుడవటం క్షమించరాని మహాపరాధమే అయితే ఎక్కడో క్రైస్తవులపై జరిగిన అత్యాచారాలకు పుణెలోని మరారా హిందువులు కత్తులు దూసి ధర్మయుద్ధం ప్రకటించారనడం హాస్యాస్పదం. ఇక మలబార్‌ నాయర్లు హిందువులే. వారు బహుభర్షృత్వం ఆచారాన్ని మానాలన్మి ఒళ్లు కనబడేలా స్రీలు తిరగకూడదని (క్రూరంగా నిర్బంధించి, మాట విననందుకు అమానుషంగా హింసించి, బలవంతంగా మతం మార్చించి, అందుకు ఒప్పుకోని వారిని ప్రాణాలు తీసి టిప్పు చేసింది ఘఫోరమే. కానీ అలాంటి ఘోరాలకు అతడొక్కడే కాదు. ఆ కాలంలో మహమ్మదీయ ్రభువులెందరో తమ రాజ్యాల్లో పాల్పడ్డారు. వారిలో ఎవరి మీదా మరారాలు మతయుద్ధం ప్రకటించలేదు. అన్నట్టు- టిప్పు తండ్రి హైదరాలీ కూడా అడే మలబార్‌లో అదే నాయర్ల తిరుగుబాటును అణచే సందర్భంలో (1766లో) ఊళ్లపై పడి, ఇళ్లు, ఆస్తులు తగలబెట్టి, పంటలు ధ్వంసం చేసి వేలకు వేల మందిని మహాక్రూరంగా చెట్లకు ఉరితీశాడని- ₹2౧74/24-202/45/లో అతడి ఆస్థాన చరిత్రకారుడే వర్టించాడు. దానిని హిందూ మతంపై దాడిగా మరారాలు పరిగణించలేదు. పైగా అంత (క్రూరంగా వేల హిందువుల (ప్రాణాలు తీసిన హైదర్‌తోనే జాతీయ ప్రయోజనాల దృష్ట్యా ఇంగ్లీషువారి భరతం పట్టటం కోసం నానాఫద్నవిస్‌ సంధి చేసుకుని, గతాన్ని విస్మరించి చేయి కలిపాడు. దానివల్ల దేశానికి చాలా మేలు జరిగింది. ప్రశ్నేమిటంటే- విశాల జాతిహితం కోసం హైదర్‌ తప్పులు క్షమించి, అతడు ఆక్రమించిన తమ ప్రాంతాలపై హక్కును కూడా వదిలేసుకుని, అతడితో కలిసి విదేశీ శత్రువుపై ఐక్య కూటమి కట్టిన మరారాలు అతడి కుమారుడిని మాత్రం ఐద్ధవైరిగా ప్రకటించి ఎందుకు కక్షకట్టారు? 1780లో తెల్లవారిపై ప్రారంభించిన జాతీయ ఐక్యపోరాటం అప్పటికి అయిపోలేదు. హైదర్‌ మరణించినా, మరారాలు విధిలేక ఆంగ్లేయులతో సాల్బే సంధిపై కుదుర్చుకున్నా విదేశీ రాహువు బెడద దేశానికి తొలగలేదు. కుంపిణీ కుతంథశ్రాలు, కుటిలత్వాలు ఆగలేదు. దక్షిణాదిన ఇంగ్లీషు వారికి సింహస్వప్నంగా ఉన్న మైసూరుతో సఖ్యత జాతీయ శక్తుల ఐక్యతకు చాలా అవసరం. అది తెలిసి కూడా- హైదర్‌తో కుదుర్చుకున్న అవగాహనను అతడి కుమారుడితో మరారాలు ఎందుకు కానసాగించలేదు? అతడిని కలుపుకొని వెళ్లాలని ఎందుకు ప్రయత్నించలేదు? దేశం ఏమైపోయినా సరే, విదేశీయులు బాగుపడి జాతిని కబళించినా సరే- టిప్పును వధించి, అతడి రాజ్యాన్ని నాశనం చేయటం అతి ముఖ్యమని మరారాలు ఎందుకు తలిచారు? 17860కూ 1782కూ మధ్య రెందేళ్లలో వారి వైఖరి అంతగా కరకుబారటానికి భౌతిక పరిస్థితుల్లో వచ్చిన మార్చేమిటి? ఇంకో సంగతి. టిప్పు సుల్తాన్‌లోకి ఒక వేళ బెరంగజేబు అత్మ ఆవేశించి కాఫిళ్లపై ఘోరఘాతుకాలను సాగించమని పురికొల్సినా వాటన్నిటినీ సాగించటానికి టిప్పునుల్లానుకు వ్యవధి లేదు. 1783 జనవరిలో యుద్ధం మధ్యలో తండ్రి ఆకస్మిక మృతితో గద్దెనెక్కింది మొదలుకుని 1799 మేలో శ్రీరంగపట్నం ముట్టడిలో మరణించేదాకా అతడి సమయమంళా ఇంగ్లీషువారి దెబ్బలను కాచుకోవటంతోటే, ఎదురు దెబ్బలు తీయటం తోటే, కోల్పోయిన భూభాగాలను తిరిగి వశపరచుకుని సరిహద్దులను పటిష్ట పరచుకునే యత్నాలతోటే, సైనిక వ్యూహాత్మకంగా కీలకమైన కొత్త ప్రాంతాలకు తన (ప్రాబల్యాన్ని విస్తరించటానికి భీకర యుద్ధాలు చేయటంతోటే సరిపోయింది. దేశంలోని (ప్రతి ప్రాంతీయ, రాజకీయశక్తీ అస్తిత్వం 206 పౌ ఇదీ చరిత్ర ఎం,వి,ఆర్‌.శాస్త్రే

కోసం పెనుగులాడుతూ శత్రువుల సవాళ్లతో నిరంతరం సతమతమవుతున్న అనిశ్చిత, సంక్షుభిత పరిస్థితుల్లో తీరికూర్చుని మతాంతరీకరణలను ఉద్యమంగా సాగించే తీరిక ఎంతటి మతోన్మాదికీ ఉండదు.

అయితే- దీని అర్ధం టిప్పు సుల్తాన్‌ తప్పులు అసలే చేయలేదని కాదు. మరారాలు అకారణంగానే అతడిపై శత్రుత్వం బూనారనీ కాదు. టిప్పువల్ల తప్పులు చాలానే జరిగాయి. ఉదాహరణకు- హైదరాలీ ఆక్రమించిన కృష్ణ - తుంగభద్ర నదుల మధ్య (ప్రాంతాలను అతడే అట్టేపెట్టుకోవటానికి 1789 సంధితలో మరారాలు అంగీకరించారు. ఆ రకంగా నర్గుంద్‌ సంస్థానం మైసూరుకు వశమైంది. అది చెల్లించాల్సిన కప్పాన్ని టిప్పు గద్దెనెక్కగానే విపరీతంగా పెంచేశాడు. నర్గ్జుండ్‌ దేశాయి (జాగిర్జారు)గా ఉన్న భావే అది తనకు శక్తికి మించినదని మొరపెట్టుకున్నా నానా ఫడ్చవిస్‌ కలగజేసుకుని వారించినా వినకుండా 1785 మార్చిలో టిప్పు సర్గుండ్‌ను ముట్టడించాడు. దేశాయికి అండగా నానా సేనను పంపాడు. మరారాల ధాటికి తాళలేక టిప్పు చేతులెత్తి నయవంచనకు పాల్పడ్డాడు. సంధి చేసుకున్నట్లే చేసుకుని, పరివారం షరతులకు సమ్మతించినట్టే నటించి మరారా సేనలు కృష్ణదాటి వెళ్లగానే మళ్లీ నర్గుండ్‌ మీద పడ్డాడు. మర్యాదగా లొంగిపోతే ఏమీ చేయనని దేశాయికి మాట ఇచ్చి తీరా అతదు సకుటుంబంగా కోట బయటికి వచ్చాక అతడి కూతురిని చెరబట్టి మిగతా వారిని దొరుణ అవమానాల పాలు చేసి ఖైదులో వేశాడు. నర్గుండును నాశనం చేశాక అక్కడికి సమీపంలో ఉన్న కిత్తూరు మీద పడి అక్కడా ఇలాగే దారుణ ధురంతాలు సాగించాడు. స్త్రీలను చెరచి, పురుషులకు బలవంతంగా సున్తీలు చేయించి అతడు పెట్టిన బాధలకు తట్టుకోలేక, బలవంతపు మతం మార్చిడి ఇష్టంలేక కృష్ణ, తుంగభద్రల నడుమ రెందు వేల మంది హిందువులు ఆత్మహత్య చేసుకున్నారు.

ఇది తెలిసి మరారాలకు ఒళ్లు మండటం సహజమే. తమకు చేసిన మోసానికి, హిందువులపై చేసిన ఘోరాలకు టిప్పుపై ప్రతీకారం తీర్చుకోవాలనుకోవటం సమంజసమే. వారు ప్రతీకారం బాగానే చేశారు కూడా. టిప్పుపై కోపగించిన నిజాం అలీని కూడగట్టి ఉమ్మడిగా దండెత్తి భీషణ యుద్ధంలో తెగించి, 1787 ఏప్రిల్‌లో టిప్పు సుల్తాన్‌ను తమ కాళ్ల దగ్గరికి తెప్పించుకున్నారు. నర్గుండు, కిత్తూరు, బాదమిలను మరారాలికు స్వాధీన పరచి, ముఫ్పై లక్షల నగదును టిప్పు అక్కడికక్కడే పరిహారంగా చెల్లించాడు. ఇంకో 15 లక్షలు తరువాత చెల్లిస్తానంటే మరాఠాలు సరేనన్నారు.

ఆ తరువాత టిప్పు మళ్లీ మరాళాల జోలికి పోలేదు. అనంతర కాలంలో అతడి దూకుడు చాలా తగ్గింది. ఇతర మతాల పట్ల మునుపటికంటే సౌమ్యత చూపి, ఒకేసారి అందరినీ విరోధులు చేసుకోవటం తనకే అనర్థమని (గ్రహించి, దృష్టినంతా (ప్రధాన శత్రువైన ఇంగ్లీషు కంపెనీ మీదే కేంద్రీకరించాడు. ఇండియాను మెల్లిమెల్లిగా మింగబూనిన ఆంగ్లేయుల గొంతులో వెలక్కాయలా అడ్డుపడి, తెల్లవారి పీడను విశ్శేషంగా నిర్మూలించటానికి విశ్వప్రయత్నం చేశాడు. శత్రువుకు శత్రువు మిత్రుడన్న రాజనీతిలో ఆంగ్లేయులకు విరోధి అయిన ఫ్రాన్సు చక్రవర్తికి, టర్కీ సుల్తానుకు రాయబారం పంపి సైనిక సహాయం కోరాడు. తెల్లవారితో అంతిమ యుద్దానికి వ్యూహాత్మకంగా కీలకం కాబట్టే తిరువాన్మూరుపై దాడి చేశాడు. కంపెనీ కుటిలాత్ములకు వ్యతిరేకంగా తనతో చేయి కలపమని మరారాలనూ పలుమార్తు అడిగాడు. ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రి మరఠారాల వులిస్వారీ శ 209

కారుమబ్బులా కమ్ముకొస్తున్న ఇంగ్నీషు దురాక్రమణ బెదదను ఎదుర్మోవటానికి టిప్పుసుల్తాన్‌ దృఢదీక్షతో ముందుకురుకుతూంటే మరారా వీరులు ఏమి చేశారు? కొన్నేళ్ల కింద తాము చొరవ తీసుకుని, హైదర్‌నూ నిజాంనూ ఇతరులనూ కలుపుకొని ఆంగ్లేయులపై మొదలెట్టిన ఐక్యపోరాటాన్ని తాము అర్థాంతరంగా ఆపేసి తెల్లవారితో సిగ్గుచేటు సంధి కుదుర్చుకున్నప్పటికీ, హైదర్‌ కుమారుడు మాత్రం రాజీలేకుండా పోరాటం కొనసాగిస్తున్నంధుకు సంతోషించారా? అనేక సంవత్సరాలుగా తమను నానా చికాకులు పెట్టి, తమ రాజ్యంలో కుట్రలు కూహకాలు చేసి, విద్రోహులను చేరదీసి, అన్ని విధాల తమను కుంగదీసి మింగజూస్తున్న తెల్లవారి పీడ వదిలించుకునేందుకు ఇదే అదనని గుర్తించి, కనీసం తమ దీర్టకాలిక స్వప్రయోజనాల దృష్టితోనైనా టిప్పుకు బాసటగా నిలిచారా? ఆ పని చేయకపోతే మానె... మైసూరు, 'కంపెనీ' పోరులో ఎవరు ఏమేరకు బలహీనపడినా తమకే లాభమన్న సంగతైనా గుర్తించి, ఎటూ మొగ్గకుండా కనీసం తటస్థంగానైనా ఉన్నారా? "లేదు! టిప్పూకు వ్యతిరేకంగా పోయిపోయి ఇంగ్లీషు వారితోనే మరారాలు కుమ్మక్కు అయ్యారు. దొంగలు దొంగలు ఊళ్లు పంచుకున్న రీతిలో మరారాలు, నిజాం, ఇంగ్లీషు వారు కలిసి, టిప్పును ఓడించి అతడి రాజ్యాన్ని తమలో తాము పంచుకోవటం కోసం 1799 జూన్‌ 1న పూనాలో కంపెనీ ప్రతినిధి చాల్తెస్‌ మాలెట్‌తో సిగ్గు చేటు ఒప్పందం చేసుకున్నారు. తద్వారా చాలా తెలివిగా టిప్పు బెడదను నిర్మూలిస్తున్నామని మరారాలు (భమపద్దారు. మూర్ధంగా పులి స్వారీచేసి, చివరికి ఇంగ్లీషు పులి నోట్లో పడ్డారు. 210 సా ఇటీ చరిత్ర ఎం,వి,ఆర్క్‌ శాస్త్రీ

రుచిమరిగిన పులి

మనిషి నెత్తురు రుచి తెలియనంతవరకూ వులి మనిషీ జోలికి పోదు. ఏ కారణంవల్లో ఒకసారి రుచి చూశాక మనిషే పులికి న్రీయమైన భోజనం.

మవోఘనత వవొంచిన ఇంగ్లీషు వులికి మొదట్లో ఇండియా రుచి తెలియదు. దేళ దిమ్మరులు కొంతమంది కలిని ఓ కంపెనీ పెట్టి, తూర్పుకు పోయి వ్యాపారం చేసుకుంటాము (ప్రభూ అంటే నరే అని బ్రిటిష్‌ (ప్రభువులు అనుమతించారు. ఆ దూరాభారం వ్యాపారం వల్ల తమ ఖజానాకు కాస్తోకూస్తో గిట్టుబాటు కావటను గొవ్పు అని మొదట్లో అనుకున్నారు. వ్యాపారానికని పోయినవారు అక్కడి ప్రభువులతో తిన్నగొ ఉందక రాజకీయాల్లో తలదూర్చి, తావాతుకు మించిన కూవాకాలు నదువుతున్నట్టు చూచాయగా తెలిశాక కోప్పుద్దారు. కంపెనీ వ్యవవోరాలు చకృబెట్టే గవర్నర్లు ఎవరికీ వారే నర్వాధికారులై తప్పుడు పనులు చేస్తున్నారని ఫిర్యాదులొస్తే వారి మీద గవర్నరు జనరలును పెట్టి, అతదూ తల ఎగరేయకుందా అతది నెత్తిన ఓ నువ్రీం కౌన్సిలును పెట్టారు.

ఆ (ప్రకారం తొలి గవర్నరు జనరల్‌ అయిన వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌ అనే బతకనేర్చినవాడు దశాబ్ది కాలంలో ఏఏ రాజ్యాలను ఎలా కొల్లగొట్టిందీ, ఎంత మూటకట్టిందీ అతడి తోటివారే బయట వేశాక ిటిష్‌ మారాజులకు తల తిరిగింది. బ్రిటిష్‌ పార్లమెంటులో దీర్హకాలం నడిచిన వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌ అభిశంసన సందర్భంగా ఇండియా సంపద ఎటువంటిదో, దానిని ఎన్నెన్ని విధాలా కంపెనీ ఉద్యోగులు దోచుకుంటున్నారో అద్ధమయ్యాక బ్రిటిష్‌ ప్రభువర్గానికి నోరూరింది. ఇంగ్లీషు పులి ఇండియా రుచి మరిగింది. దాంతో భారతదేశ చరిత్రలో చీకటి అధ్యాయం మొదలైంది.

అదీ- ఇంగ్లీషు దొరల శైలిలో నాజూకుగా! బహు నాగరీకంగా!! నీతికి సెలవిచ్చి అత్యంత క్రూరంగా!

హేస్టింగ్స్‌ అండ్‌ కంపెనీ చిల్లర చిలక్కొట్లను ఆలకించి ఆలకించి సదరు లాభసాటి

బిజినెసును హోలొసేల్‌గా తామే చేపట్టి ఏకంగా ఇండియానే కొట్టెయ్యాలన్న ఆలోచన వచ్చాక ప్రభువులు జాగ్రత్తగా పావులు కదిపారు పిట్టు ప్రభుత్వం 1784 ఆగస్టులో ఇండియాకోసం ప్రత్యేకంగా ఒక చట్టం తెచ్చింది. దాని ప్రకారం గవర్నర్‌ జనరల్‌గా ఎవరిని నియమించేది ఇకపై ఈస్టిండియా కంపెనీ కాక నేరుగా ప్రభుత్వమే నిర్హయిస్తుందన్నారు. పేరుకు బోర్‌ ఆఫ్‌ కంట్రోల్‌ ఒక దాన్ని పెట్టినా “కాగల కార్యం” సాధించటానికి సర్వాధికారాలూ తాము ఏరికోరి ఎంపికచేసే గవర్నరు జనరలుకు ఉందేలా జాగ్రత్తపడ్డారు. 'సత్యమునే పలకవలెను. ధర్మమార్గంలోనే నదవవలెను. భారతీయ రాజకీయ వ్యవహారాలలో కలగజేసుకొనరాదు. మనకు దక్కిన రాజ్యం చాలు అని పార్లమెంటు చేత సుద్దులైతే గొప్పగా పలికించారు. తాము చేయదలచుకున్నదేమో గుట్టుచప్పుడు కాకుండా కానిచ్చారు. పీటల మీద కూచుని కధ నడిపించటానికి సమర్థుడు కావాలి కదా? పెళ్లికొడుకు ఎదురుగానే ఉన్నాడు. అవి అమెరికా వలస రాజ్యం బ్రిటిష్‌ సార్వభౌమత్వంపై భీకరంగా పోరాడి స్వాతంత్రం ప్రకటించుకున్న తొలినాళ్లు. ఇంగ్లండు పనుపున లార్డ్‌ కారన్‌వాలిస్‌ హోరాహోరీగా యుద్ధం సాగించినా పరాజయం తప్పక, విలువైన రాజ్యం చేజారిపోయిందని ఇంగ్లీషు వారందరూ కుమిలిపోతున్న రోజులు. అంతకంటే విలువైన రాజ్యాన్ని కొత్తగా జయించి, ఆ దిగ్విజయంతో ఇటీవలి పరాభవాన్ని మరచిపోయేట్టు చేయటానికి కారన్‌వాలిస్‌ కంటే యోగ్యుడెవరు - అనుకున్నారు సీమదొరలు. కారన్‌వాలిస్‌కూ అంతకంటే కావలసింది ఏముంది? ఆమెరికా యుద్ధంలో శృంగభంగంతో స్వదేశంలో అతడి (ప్రతిష్ట దెబ్బతిన్నది. బంగారం లాంటి వలసను రక్షించలేక వాషింగ్టన్‌ చేతిలో పెట్టి తిరిగొచ్చాడన్న ఘోర వైఫల్యపు నగుబాటు నుంచి తేరుకోవటానికి కొత్త వలసలను జయించుకొచ్చే సావకాశం చిక్కటం అతడికీ మంచిదే అయింది. స్వామి కార్యమూ, స్వకార్యమూ ఒక్కటే అయిన ఉత్సాహంతో లార్డ్‌ కారన్‌ వాలిస్‌ కొత్త చట్టం కింద తొట్టతొలి గవర్నర్‌ జనరల్‌గా, నేరుగా (బిటిష్‌ సమ్రాట్టు ప్రతినిధిగా 1786 సెప్టెంబరులో కలకత్తాలో అడుగుపెట్లాడు. మన చరిత్రకారులు చాలా మందీ దృష్టిలో ఇండియాను ఏలిన గవర్నర్‌ జనరళ్లలో ఉత్తములు, సత్పురుషులు అనదగ్గ వారిలో కారన్‌వాలిస్‌ అ(గ్రగణ్యుడు. తప్పనిసరయి యుద్ధాలు చేశాదే గానీ స్వతహాగా ఆయన గొప్ప శాంతి కాముకుడని వారి నమ్మకం. వాంటి భ్రమల్లో పడకుండా కారన్‌ వాలిస్‌ నిర్వాకాన్ని నిశితంగా గమనిస్తే కలిగే అభిప్రాయం రు. ఇంకేమైనా కావచ్చు కాని ఆయన పెద్దమనిషి మాత్రం కాడు. అధికార ప్రాబల్యం ఎవరిదైనా న్యాయ'్రకారం చెప్పాలంటే ఆ కాలానికి మొగల్‌ పాదుషాయే భారతదేశానిక్తి సార్వభౌముడు. అతడికి వొంగి సలాములు చేసే... కట్టాల్సిన మొత్తొల్ని పువ్వుల్లోపెట్టి క్రమ ప్రకారం సమర్పించుకుంటామని సత్య ప్రమాణాలు చేసే... బైంగాల్త బీహార్‌, ఒరిస్సాల దివాన్గిరీని తెల్లదొరలు దొరకబుచ్చుకున్నారు... మొదట్లో కప్పం గానే కట్టేవారు. వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌ వచ్చాక మొగల్‌ పాదుషా మరారాల శరణుజొచ్చాడన్న మిష మీద కప్పాన్ని ఎగవేశాడు. పాదుషా ఢిల్లీలో తన రక్షణలో ఉన్నాడు. కనుక అతడికి కట్టాల్సిన కప్పాన్ని తనకు చెల్లించాలని సింధియా అడిగితే కారన్‌వాలిస్‌ దొర మొత్తానికే సున్నచుట్టి మొగల్‌ పాదుషాకు తాము దమ్మిడీ ఇచ్చేది లేదన్నాడు. అలాగే- తనను రక్షించే నెపం మీద వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌ తనపై రుద్ది పోయిన ఇంగ్లీషు సేన తనకు అకృల్లేదని, దాని

మేత ఖర్చును తాను భరించలేనని అయోధ్య నవాబు ఎంత మొత్తుకున్నా కారన్‌వాలిస్‌ కనికరించలేదు నీకు అక్కల్లేకపోయినా మా సైన్యాన్ని మేపుతూ దాని పడగనీడలో బళకాల్సిందేనని తెగేసి చెప్పాడు. అదే విధంగా నిజాం నవాబు మెడమీద కత్తిపెట్టి, గుంటూరు సర్కారును దౌర్టన్యంగా లాగేసుకున్నాడు. ఇక తాను తలపెట్టిన దేశాక్రమణ మహత్మ్యార్యానికి అవరోధం ఎవరా అని తేరిపార చూస్తే అతడికి టిప్పు సుల్తాన్‌ కనిపించాడు.

అప్పటికి టిప్పు పేరు చెబితే ఇంగ్లీషు వారికి వాణుకు. తెల్లవారిపై తండ్రి ప్రకటించిన యుద్దాన్ని తండ్రి మరణానంతరం టిప్పు కొనసాగించి, సైనిక పరాక్రమంతో వారిని మన్ను కరిపించి, 1784లో మంగళూరు కదనరంగాన తనతో కాళ్లబేరానికి వచ్చేట్టు చేశాడు. అంతటి వీరుడిని తాను మెడలు వంచగలిగితే అమెరికాలో చుట్టుకున్న అప్రతిష్ట తొలిగి తన ప్రతాపం ప్రపంచమంతా మారు మోగుతుందని కారన్‌వాలిస్‌ భావించాడు. శత్రువునైతే సరిగానే ఎంచుకున్నాడు. కాని అతడిని జయించటానికి అనుసరించిన మార్గం ఏ రకంగా చూసినా నీతి బాహ్యమైనది.

అంతదాకా నయవంచనలు, ఫోర్జరీలు, మోసాలవల్లే తెల్లవారు భారతదేశాన్ని కొద్దికొద్దిగా నాల్లుకుంటూ వచ్చారు. బాహాటంగా ఎదుటపడి వీరోచితంగా పోరాడి వారు యుద్ధంలో రాజ్యాన్ని గెలిచిన సందర్భం ఒక్కటీ లేదు. క్షయివ్‌, హేస్టింగ్స్‌ స్వశక్తితో అంగుళం నేలను కూడా గెలవలేదు. ప్రసిద్ధికెక్షిన ప్లాసీ యుద్ధంలో మీర్జాఫర్‌ నమ్మకద్రోహం వుణ్యమా అని అనూహ్యంగా విజయం సిద్ధించిన సమయానికి “మహావీరుడు” క్లయివ్‌ గుడారంలో నిద్రపోతున్నాడు! ఈ రీతికి భిన్నంగా యుద్ధంలో (ప్రత్యక్షంగా గెలిచి, సైనిక 'ప్రతాపంతో ఒక రాజ్యాన్ని తెల్లవారు జయించడం మొట్టమొదటిగా కారన్‌వాలిస్‌ హయాంలోనే జరిగింది. ఇందుకు ఆయన అభినందనీయుడే. ఎటొచ్చీ అతడు పోరాడిన తీరే చాలా దుర్మార్గమైనది.

కారన్‌వాలిస్‌ రంగప్రవేశానికి రెండు సంవత్సరాల ముందు దేవుడి మీద ప్రమాణం చేసి మంగళూరులో కుదుర్చుకున్న సంధి ప్రకారం ఇంగ్లీషు వారు టిప్పును తమ మిథ్రుడిగా గుర్తించారు. ఇకపై అతడితో వైషమ్యాన్ని మానతామనీ, ఇకపై దాడులకు దిగమనీ, అతడికి వ్యతిరేకంగా ఎటువంటి పనీ చేయమనీ, అతడికి అవసరమైనప్పుడు సైనిక సాయం చేస్తామనీ మాట ఇచ్చారు. ఒకసారి సంధి చేసుకున్నాక దాని షరతులకు కట్టుబడటం భారతీయుల పద్ధతి. మాటకు కట్టుబడ్డంత వరకూ, అనవసరంగా రెచ్చగొట్టనంత వరకూ మనవారు సాధారణంగా ఎవరి మీదా కత్తిఎత్తరు. దొరల నైజం ఇందుకు పూర్తిగా విరుద్ధం. నీతులు చెబుతూ గోతులు తీయటమే వారికి తెలిసిన రాజకీయం. టిష్టుతో మిత్రత్వానికి తాము కట్టుబడ్డ మంగళూరు సంధి అమల్లో ఉండగానే... దానిని టిప్పు ఉల్లంఘించాడనటానికి ఏ రుజువూ లేకుండానే... పైకి అతడితో స్నేహవచనాలు సాగిస్తూనే... కారన్‌వాలిస్‌ అతడితో అకారణ వైరం బూనాడు. టిప్పుతో మిత్రత్వ ఒప్పందం అమల్లో ఉండగానే, "2/8 ఇల 10 0002 20 21112006 *ఇ00 106 )4టంరుడ8 2820000 4, 00 00౫02 అయ” (మన ఉమ్మడి శత్రువైన టిప్పుకు వ్యతిరేకంగా మరారాలతో కూటమి కట్టాలనుకుంటున్నాము) అని నాగపూరులోని తన ఏజంటు ఫోస్టరుకు గవర్నర్‌ జనరల్‌ జాబు రాశాడు. టిప్పు మహాక్రూరుడని, ప్రజలను అమానుషంగా హింసించి, ఊచకోతలు కోసే పాపాళ్ళుడని, మొత్తం మానవ సమాజానికే శత్రువనీ కారన్‌వాలిస్‌ పథకం ప్రకారం దుష్ప్రచారానికి దిగాడు. తన ఆ(క్రమణలోని ప్రాంతాలపై టిప్పుకున్న సార్వభామాధికారాన్ని గుర్తించిన ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రి రుచిమరిగిన పులి శ 213

1784 సంధిని తుంగలో తాక్కి అతడి ఆధిపత్యాన్ని కత్తిరించే కుత్సితానికి పాల్పడ్డాడు. భారతీయ ప్రభువుల గొడవల్లో తల దూర్చవద్దని, ఒకరికి అనుకూలంగానో, ఒకరికి వ్యతిరేకంగానో సైనిక కూటములు కట్టాద్దని బ్రిటిష్‌ పార్లమెంటు, చట్టపరంగా చేసిన కట్టడిని యథేచ్చగా అతిక్రమించి టిప్పుకు వ్యతిరేకంగా కారన్‌వాలిస్‌ మరారాలను దువ్వాడు. నిజాంను బుట్టలో వేసుకున్నాడు. టిప్పు ఆక్రమించిన తన ప్రాంతాలను తిరిగి వశం చేసుకోవడానికి- కంపెనీ తనకు అరువిచ్చిన సేనలను ఉపయోగించుకోవాలని నిజాం ఉవ్విళ్ళూరగా... సంధి రీత్యా టిప్పు తమకు మిత్రుడన్న సంగతినీ... మిత్రుడిపై ఇంకొకరి యుద్దానికి సహకరించడం నిషిద్ధమన్న నీతినీ విస్మరించి నిజాంతో లోపాయికారీగా 'వల్లౌ అన్నాడు. టిప్పుకు అది సహజంగానే ఒళ్ళుమండించింది. తన మాటలవల్ల, చేష్టలవల్ల అతడిలో అంతకంతకూ (ప్రబలిన అనుమానాలను కారన్‌వాలిస్‌ బుద్ధి పూర్వకంగా వృద్ధి చేశాడు. మరారాలను, నిజాంను కూడగట్టిన తరువాత టిప్పు సుల్తానుపై వట్టి పుణ్యానికి భీకర యుద్ధం ప్రకటించాడు. దీనికి సాకు తిరువాన్మూరుపై టిప్పు దాడి. దాడి జరిగింది తిరువాన్నూరు రాజు మీదే తప్ప ఇంగ్లీషువారిపై కాదు. ఆ రాజు తమకు నేస్తుడు కనక అతడిపై కత్తి ఎత్తడమంటే తమపై ఎత్తడమేనని కారన్‌వాలిస్‌ వాదన. నేస్తుల విషయంలో అంతటి ఆరాటం తెల్లవారికి ఎన్నడూ లేదు. తమ కొత్త నేస్తులైన మరారాల మీద, నిజాం మీద అదే టిప్పు దండెత్తినప్పుడు మిత్రులకు సాయంగా సైన్యాన్ని పంపాలన్న మంచి బుద్ధి దొరగారికి పుట్టలేదు. తమకు లాభం ఉండదనుకుంటే టిప్పు బారిన పడ్డ తిరువాన్మూరును కూడా దాని ఖర్మానికి దాన్ని వదిలేసేవారే. మరారాలు, నిజాం కుడి ఎడమల బాసటగా ఉంటామనటంతో టిప్పును అణచటానికి అదే సమయమనిపించి, తిరువాన్నూరును ఒక మిషగా వాడుకున్నారు. టిష్టుకు చెందిన భూభాగాన్ని అక్రమంగా డచ్చివారి నుంచి సంపాదించి తీరం పొడవునా కందకం తవ్వి “రక్షణ (శ్రేణులు” నెలకొల్పటంవల్ల, తనపై తిరగబడిన వారికి ఆశ్రయం ఇవ్వడం వల్ల తిరువాన్మూరుపై టిప్పు ఆగ్రహించడం సమంజసమే. ఆ సంగతి “కంపెనీ అధికారులే ఒప్పుకున్నారు. ఛిరువాన్నూరు రాజే తొలి దురాక్రమణ చేశాడని, అతడిని శిక్షించబూనినప్పటికీ ఇంగ్లీషు వారితో శత్రుత్వం టిప్పు ఉద్దేశం కానేకాదని, సామరస్యంగా అన్నీ సర్టుబాటు చేసుకోవటానికి అతడు సిద్ధమేనని సాక్షాత్తూ మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ గవర్నరే కారన్‌వాలిస్‌కు చెప్పాడు. గవర్నరు వద్దని వారించినా కారన్‌ వాలిస్‌ వినలేదు. టిప్పుకు కనీసం సమాధానం చెప్పకునే అవకాశమైనా ఇవ్వలేదు... అతడు యుద్దానికి సిద్ధంగా లేని సమయం చూసి కారన్‌వాలిస్‌ పిడుగులా పడ్డాడు. టిప్పు వెంబేలు పడకుండా పౌరుషంతో ప్రతాపం చూపి, జనరల్‌ మెడోస్‌ను ఓడించటంతో మద్రాసు ప్రభుత్వాన్ని పక్కకునెట్టి నేరుగా కారన్‌వాలిసే సేనా నాయకత్వం స్వీకరించాడు. టిప్పు ఎన్ని దాయబారాలు పంపినా లక్ష్యపెట్టకుండా దూతలను అవమానించి, పంపిన కానుకలను తిప్పి కొట్టి, సామరస్య సాధనకు అన్ని దారూలూ దుర్మార్గంగా మూసి మరారాల అండ చూసుకుని కయ్యానికి కాలుదువ్వాడు. 246 సంగ ౧(తళసాశ 4/2 (గ్రంధంలో జేమ్స్‌మిల్‌ చెప్పినట్టు. ల 208151 2 062 26 20 ఈ006 46 ంలు ఇంగంండే ఇం 010 2 మఏరు!6 0 షం? జ04 280 28200256 303, ౧06 165ల001008 116 0253100 0 52728 2821050 చల అలుు?.. చెణు కం 11089 214 పా ఇబీ చరిత్ర ఎం.ని,ఆర్‌.శొన్తీ

ఇరు ఇస1ం 2 4711366 ౧2601 [0826403 16 ౪0560116 కంఠం". [2746 గహాంగి వాగన్‌ బ4నా ౧0/00 ౭. 27ల (ఆ నమయంలో ఇండియాలోని ఇంగ్రీము వారు టివ్రుపై (వవదర్భించిన మవోశక్రోధం ఆటవిక కిరాతకులు శ్యతువుపై చూపే క్రూరత్వాన్ని పోలిందే తప్పు ఒక నాగరిక జాతి తన విరోధుల వట్ల వ్యవవారించాల్సినతీరుకు తగ్గట్టుగా లేదు). 1790 నుంచి 1792 వరకు సాగిన మూడవ మైసూరు యుద్ధంలో చివరికి గెలిచిన ఇంగ్లీషు సేనలకు నాయకత్వం వహించింది కారన్‌వాలిస్‌ అయినా గెలుపుకు ముఖ్యకారకులు మాత్రం మరారాలు. సయోధ్యకు అన్ని యత్నాలూ విఫలమయ్యాక మొండికి పడిన టిప్పు చూపిన ప్రతాపానికి ఒక దశలో తెల్ల సేనలు గజగజ వణికాయి. శ్రీరంగపట్నం కోటపై మొదటి ముట్టడి విఫలమై. పశువుల మరణంతో ఫిరంగులను లాగే దిక్కులేక... కుంభవృష్టిలో, ఆకలి బాధతో సైనికుల ప్రాణాలు కడబట్టగా చేసేదిలేక తొకముడిచి బెంగళూరుకు మరలిపోతున్న కారన్‌వాలిస్‌ను సమయానికి మరారా దండు అండగా వచ్చి ఉండకపోతే కధ మరోలా ఉండేది. ఆ తరువాతైనా ముప్పేట దాడితో శ్రీరంగం కోటను ముట్టడించి కారన్‌వాలిస్‌ దిగ్విజయం సాధించింది ప్రతాపంతో కంటే నీభత్వంవల్లే అనటం సబబు. హైదరాలీ, టిప్పు సుల్తాన్‌లు కోట రక్షణకు యూరోపియన్ల మీద ఆధారపడటమే చివరికి వినాశ హేతువైంది. కిరాయి సైనికులను నమ్మి శ్రీరంగపట్నం కోటలో కీలక రక్షణ బాధ్యతలను టిప్పు అప్పగిస్తే వారిలో చాలామంది- ముఖ్యంగా (ఫెంచివారు- ఆంగ్లేయుల ప్రలోభాలకు లోబడి, సరైన అదనులో స్వామి (ద్రోవానికి పాల్పడి శత్రువులతో చేతులు కలిపారు. మూడు వైపులనుంచి చుట్టుముట్టిన 1792 సెప్టెంబర్లో విరోధుల ధాటికి తట్టుకోలేక టిప్పుసుల్తాన్‌ చేతులెత్తాడు. కారన్‌ వాలిస్‌దే అంతిమ నిర్ణయమైతే అప్పుడే అతడిని చంపేసి, అతడి రాజ్యాన్ని కంపెనీ కమతంలో కలిపేసుకునేవాదే. అదృష్టవశాత్తూ నానాఫద్ననిస్‌ అందుకు అడ్డుపడ్డాడు. టిప్పు మీద ఎంత కోపం ఉన్నా అతడిని ఏకంగా రంగం నుంచే నిర్మూలించి ఆ రాజ్యాన్ని తెల్లవారి పరం చేయటానికి నానాకు మనస్కరించలేదు. అతడు పట్టుబట్టటం వల్ల టిప్పు ప్రాణాలైతే దక్కాయి. కాని అవమానకరమైన సంధికి ప్రతిఫలంగా అతడు చెల్లించింది చాలా పెద్ద మూల్యం. తన రాజ్యంలో సగభాగాన్ని అతడు విజేతలకు అప్పగించవలసి వచ్చింది. ఆపైన మూడు కోట్ల రూపాయల పరిహారం చెల్లింపు! దానికి పూచీగా అతడి కుమారులిద్దరిని బందీలుగా తెల్లవారి వెంట పంపాలి. కడుపు భగ్గున మండినా పొరుషాన్ని తనలోనే అణచుకుని టిప్పుసుల్తాన్‌ అన్ని షరతులకూ సమ్మతించాడు. అతడి నుంచి లాక్కున్న రాజ్యాన్ని ఇంగ్లీషువారు, మరారాలు, నిజాం నవాబు సమానంగా పంచేసుకున్నారు. చిత్రమేమిటంటే - యుద్దాన్ని మొదలెట్టింది తిరువాన్మూరు రాజును అదుకునే నెపంతో, యుద్ధం గెలిచాక సంధి షరతుల్లో మాత్రం తిరువాన్మూరు ఊసేలేదు. ఊళ్లు, డబ్బులు పంచుకునే తొందరలో ఆ వెర్రిరాజు సంగతే మూడు మిత్ర పక్షాలకూ గుర్తురాలేదు. ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త రుబిమరిగిన వులి శ 215

858277 004౬0107 22 2 226 గ4052 గ46బ్ర?ట్రయటాః వ్‌ళగంగ 04/8౧ ౮/ కలా4 పండ వజ/ంగ7 04 గడుల 2రాంయడ్చ రండ గర్ల్రంగంాం4 ౧౧౮9 2౧౧౭4 07 06 లీంగడలూ ల్స్‌ 06 [64 బి౭2 12% 27 247 6040/2 274 బం౫౦ల ౧౧న 44 (౧014 బాగం 67646048 ౮4౧౦౮ 6 గాం 0066 ల౫గక్రింగడ.. ...2 300444 లద 17సర (04 00442 ౨624 ౨౦726 226//స్రల0 6గ0% 0 బడల 27 66/70 శింయాయాగాై 047 ంంగ్పిగడ6గ06 4 12022 2 శాం ౧0గ౧/౬| 80గ4:౧4875 మవో ఘనత వషొంచిన మి(త్ర (శేస్పులు టిప్పుసుల్తాను గారికి- ఇంగ్లండు ఉక్కు పట్టునుంచి మీకు ఊరట కలిగించే ఉద్దేశంతో మేము ఎర్ర సముద్ర తీరానికి అజేయమైన అనంఖ్యాక సైన్యంతో చేరుకున్న సంగతి మీకు ఈ వరకే తెలియపరిచాము... మీకు నమ్మకస్తుడైన బుద్ధిశాలినెవరినైనా సూయజ్‌కో, కైరోకో పంపిస్తే నేను అన్ని విషయాలు చర్చించగలను. " బోనపార్డి (ఫెంచి మహావీరుడు నెపోలియన్‌ బోనపార్టి 1796 పూర్వార్థంలో టిప్పుసుల్తానుకు రాసిన లేఖ ఇది. ఆ సంవత్సరం జనవరిలో మారిషస్‌లోని (ఫ్రెంచి గవర్నరు జనరల్‌ మాలార్టిక్‌ ద్వారా అందిన టిప్పు సైనిక సంధి (ప్రతిపాదనలకు ఇది నెపోలియన్‌ ఇచ్చిన జవాబు. అప్పటికి ఆరేళ్ల కింద మూడో మైసూరు యుద్ధంలో మరారాల పుణ్యమా అని కారన్‌వాలిస్‌ గెలిచి అవమానకరమైన ఒప్పందాన్ని టిప్పుసుల్తాన్‌ నెత్తిన రుద్ది నవనాడులు కుంగదీసినా టిప్పు గుండె చెదిరి బేజారవలేదు. యుద్ధం వల్ల అతడికి డెభై కోటలు పోయాయి. యాభైవేల సైనికులు మరణించారు. లేదా తీవ్ర గాయాలతో మూలనపడ్డారు. మూడున్నర కోట్ల నగదు పరివోరం కట్టాల్సి వచ్చింది. సగం రాజ్యం వదులు కోవలసి వచ్చింది. ఆ రకంగా అతడి కోరలు పీకి కోలుకోలేని దెబ్బ కొట్టామనే తొల్లదొరలు అనుకున్నారు.

కాని టిప్పుసుల్తాన్‌ పరాభవాన్ని అంత తేలిగ్గా మరచి పరిస్థితులతో రాజీపడే రకం కాదు. పళ్లబిగువున మెల్లిగా కాలూ చెయ్యీ కూడదీసుకుని ఆగర్భ శత్రువులైన ఇంగ్లీషువారికి వ్యతిరేకంగా జాతీయ, అంతర్జాతీయ కూటములు కట్టటానికి టిప్పు శాయశక్తులా ప్రయత్నించాడు. అటు మరారా దర్చారుతోనూ, ఇటు నిజాంతోనూ దౌత్యం నెరిపి, “కంపెనీ” దృతరాష్ట్ర కౌగిలి నుంచి తప్పించి వారిని తనకు అనుకూలంగా తిప్పుకోవటానికి తెలివిగా ఎత్తులు వేశాడు. (బిటిష్‌ వారిని కూలదోసి భారతదేశం నుంచి గెంటివేయటానికి సైనిక సహాయం కోరుతూ మస్కట్‌ ఇమాం దగ్గరికీ, పర్షియా షా చెంతకూ దౌత్య బృందాలను పంపాడు. ఆంగ్లేయులను తరిమి మొగల్‌ పాదుషాను పునఃప్రతిస్టించడానికి హిందున్తాన్‌పైకి దండెత్తి రావలసిందిగా ఆప్లానిస్తాన్‌ రాజు జమాన్‌షాకు టిప్పు రాయబారం పంపాడు.

ఇవన్నీ ఒక ఎత్తయితే ఫ్రాన్సుతో సైనిక కూటమికి టిప్పు సుల్తాన్‌ ప్రయత్నాలు ఇంకో ఎత్తు. టిప్పుకు (ఫెంచివారు నికరంగా చేసిన ఉపకారం ఏమీ లేకపోయినా అతడి దౌత్య ప్రతిపాదనలను స్వాగతించి నైతిక మద్దతు బాగా ఇచ్చారు. సరిగా అదే కాలంలో ఫ్రాన్సులో విప్లవం వచ్చింది. రాజరికం కూలి 16వ లూయీ, అతడి రాణి మేరీ గిలిటిన్‌కు బలి అయ్యారు. రక్తపుటేరుల నడుమ ప్రజాస్వామ్య శిశువు జన్మించింది. అంత వరకూ ఎక్కడా కనీవినీ ఎరుగని ఆ అరాజక వ్యవస్థను ఎలా అర్థం చేసుకోవాలో అంతుబట్టక (ప్రపంచ దేశాల్లో చాలా మంది ప్రభువులు నిర్ధాంతపోయిన స్థితిలో టిప్పుసుల్తాన్‌ నూతన మార్పుల పట్ల అరుదైన అవగాహనను కనపరిచాడు. ్రాన్సుతో సంధికి అతడు పావులు కదుపుతున్న కాలంలోనే (ఫెంచి విప్లవ కల్లోలం నుంచి మహావీరుడు నెపోలియన్‌ ప్రపంచ రణరంగ స్థలిపైకి దూసుకువచ్చాడు. ఫ్రెంచి రిపబ్లికన్‌ సైన్యంతో ఇటలీలో దిగ్విజయం సాధించి, హాప్స్‌బర్ల్‌ సామ్రాజ్యాన్ని కుప్పకూల్చి, తూర్పు జైత్రయాత్ర చేసి, వీలైతే ఇండియానూ జయించే ఉద్దేశంతో అతడు ఈజిప్టలో అడుగుపెట్టాడు. కైరో-] హెడ్‌ క్వార్ధర్సులో ఉండగా అందుకున్న టిప్పు ప్రతిపాదనలకు నెపోలియన్‌ ఇచ్చిన పై జవాబును బట్టి ఇంగ్లండు, ప్రాన్సుల నడుమ ఆధిపత్య సంగ్రామానికి భారతదేశం ప్రధాన కదనరంగం కానుండినదని స్పష్టం.

అంతా సవ్యంగా జరిగితే చరిత్ర గతి ఎలా ఉండేదో, కానీ 1798 అక్టోబరు పోరులో నైలు నదిలో నెపోలియన్‌ నౌకాదళం నాశనమవటంతో ప్రాచ్య జైత్రయా[త్ర ఆశలుడిగాయి. ఇంగ్లండు పై యుద్దాన్ని ప్రకటించిన ఫ్రాన్సు సైనిక సహాయంతో తన దేశానికి బ్రిటిష్‌ పీడ విరగడ చేయాలనుకున్న టిప్పు వ్యూహం భగ్నమైంది. కాని- అతడు (ఫెంచి సహాయాన్ని అపేక్షించడమే - అతడిని నాశనం చేయటానికి చక్కని సాకుగా కొత్త గవర్నర్‌ జనరల్‌ లార్ట్‌ మార్షింగ్‌టన్‌ (వెల్లస్లీకి పనికి వచ్చింది.

రిచార్జ్‌ వెల్లస్లీ బ్రిటిష్‌ రాజ ప్రతినిధిగా ఇండియాలో అడుగుపెట్టేసరికే టిప్పుసుల్హాన్‌ను ఎలాగైనా అణచివేయాలని కృతనిశ్చయంతో ఉన్నాడు. భారతదేశాన్ని కబళించి తమ సామ్రాజ్యంలో కలిపేసుకోవాలని బ్రిటిష్‌ ప్రభువులు ఆ సమయంలో ఉవ్విళ్తూరుతున్నారు. అప్పటికే చాపకింద నీరులా వ్యాపించి, బెంగాల్‌ ఉత్తర సరార్లు, మద్రాసు, మలబారు, బొంబాయిలను కుట్రలూ కూహకాల కూటనీతితో తెల్లవారు ఆక్రమించగలిగారు. అయోధ్య, ఆర్కాట్‌ నవాబులు, తిరువాన్మూరు, కూర్ణురాజాలు వారి గుప్పిట్లో ఉన్నారు. ఉత్తరాదిన ఢిల్లీలో కళ్లు పీకేయబడ్డ మొగల్‌ చక్రవర్తి సింధియా అధీనంలో నామమాత్రావశిష్టంగా ఉన్నాడు. రాజపుత్రుల రాజకీయ ప్రాభవం అంతరించింది. పంజాబులో సిక్కులు బలం ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రి కుట్రకూల్చిన కోట శ 217

పుంజుకుంటున్నా అసంఘటితమై ఉన్నారు.

ఆ కాలానికి దేశంలో సర్వ సత్తాక స్వతంత్ర ప్రభువులని చెప్పగలిగిన వారు ముగ్గురు మాత్రమే. పీష్వా, నిజాం, టిప్పుసుల్తాన్‌. మరారాల్లో చిట్టచివరి కార్యదక్షుడు, రాజనీతిజ్ఞుడు అయిన నానా ఫద్నవిస్‌ అధ్యాయం ముగిసి, సిందియా-హోల్మర్‌ వంశాల చిరకాల వైరం ముదిరి, అంతఃకలహాలు హెచ్చి మరారా రాజ్యం కళాకాంతులు పోయి నిస్తేజంగా ఉంది. మరారా శని రఘునాథరావు సుపుత్రుడు, అన్ని విధాల అయోగ్యుడు, అధముడు అయిన రెండో బాజీరావు పూనా గద్దెమీద కూర్చుని ఉన్నాడు. ఇక నిజాం రాజ్యం నానా కంగాళీగా ' ఉంది. 1795లో మరారాలు కొట్టిన చావుదెబ్బతో నిజాంకు నవ నాడులు కుంగాయి. ఏతావతా భారతదేశం మొత్తం మీద బిటిష్‌ రాజ్య తంత్రానికి సవాలు వస్తేగిస్తే టిప్పుసుల్తాను నుంచే రావాలి. కిందటి యుద్ధంలోనే అతడిని కారన్‌ వాలిస్‌ గుటుక్కుమనిపిద్దామన్నాడు. కాని మరారాలు పడనివ్వలేదు. కుంగదీసే సంధి షరతులకు తట్టుకువి, తీవ్ర ప్రతికూల పరిస్థితులకు ఎదురొడ్డి కాలూ చెయ్యీ కూడదీసుకొవటానికి టిప్పు తంటాలు పడుతున్నాడు.

అ నిస్సహాయ పరిస్థితిలో అతడి నుంచి ఇంగ్లీషు వారికి ఎటువంటి ప్రమాదం లేదు. * నెల్సన్‌ చేతిలో నెపోలియన్‌ పరాభవం తరవాత (ఫ్రాన్సు నుంచి సైనిక సాయం అందే ఆశ అతడికి పోయింది. ఇరుగు పొరుగు రాజ్యాలను కూడగట్టుకునే అవకాశమూ లేదు. అయినాసరే ఉపేక్షించడానికి వీలులేదని, బలహీనంగా ఉండగానే అతడిని కాలరాచి వేయటం మంచిదని వెల్లస్లీ అనుకున్నాడు.

దానికీ ఒక మిషకావాలి కదా? ఫ్రెంచి వారి సాయం కోసం టిప్పు చేసిన విఫల యత్నం అందుకు వాటంగా పనికొచ్చింది. న్యాయ్రకారం టిప్పుసుల్తాన్‌ సార్వభౌమాధికారం గల స్వతంత్ర పాలక్షుడు. అంతర్జాతీయంగా ఏ దేశంతోనైనా ఎటువంటి సంబంధాలనైనా పెట్టుకునే అధికారం అతడికి ఉంది. ఫ్రాన్సు నుంచి సహాయం కోరడానికి అతడికి ఇంగ్లీషు వర్తకుల కంపెనీ ఆజ్ఞ అనుమతి అక్కర్లేదు. ఇంగ్లీషు వారికి వ్యతిరేకంగా అతడు వేరే దేశం సహాయం పొందాలని విఫలయత్నం చేసినంత మాత్రానే అతడిని శత్రువుగా పరిగణించి తెల్లవారు ఏకపక్షంగా యుద్దానికి దిగటం అక్రమం. తమతో కుదుర్చుకున్న సంధి షరతులకు టిహ్తు కట్టుబడి ఉన్నంతవరకూ, అతడివల్ల తమ భద్రతకు ముప్పు వాటిల్లిందనడానికి సహేతుక దృష్టాంతమేదీ లేనంతవరకూ, కేవలం అతడి ఉద్దేశాన్నే అపరాధంగా భావించి, సంధి ఒప్పందాన్ని తుంగలో తొక్కి కయ్యానికి కాలుదువ్వటం అనుచితం.

టిప్పు పక్షాన ఇంగ్లీషువారితో పోరాడేందుకు ఇష్టం ఉన్నవారు ముందుకు రావచ్చంటూ మారిషస్‌ పౌరులకు (ఫ్రెంచి గవర్నరు మాలార్టిక్‌ 1798 జనవరిలో వెలువరించిన ప్రకటనను తన అధర్మ యుద్దానికి సాక్షుగా వెల్లస్లీ చూపెట్టాడు. సదరు ప్రకటనకు స్పందించి శ్రీరంగపట్నానికి చేరుకున్న కిరాయి ్రెంచి సైనికుల సంఖ్య రెండువందల లోపేనన్న వాస్తవాన్ని మాత్రం మరుగుపరచాడు. టిప్పు సుల్తాన్‌వల్ల మనకు ఏ విధమైన సమస్యా లేదు మనం కావాలని కవ్విస్తే తప్ప అతడినుంచి ఎటువంటి ప్రతిఘటనకూ ఆస్కారం లేదు. అని మద్రాసు ్రెసిడెన్సీలోని తన అధికారులే చెప్పిన సంగతినీ వెల్లస్లీ పెడచెవిన పెట్టాడు. టిప్పుతో మంచిగా ఉన్నట్టే నటిస్తూ అతడి స్నేహ (ప్రతిపాదనలకు స్నేహ పూర్వకంగానే జవాబులిస్తూ అతడి వెనుక గోతులు తవ్వాడు. మరాఠాలను, నిజాంను

తనకు అనువుగా సెట్‌ చేసే పని అయి, సైనిక సన్నాహాలన్నీ పూర్తయ్యాక ముసుగుతీసి 218 సా ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి,ఆర్‌,శాస్త్రే

అవతల పారేసి (ఫెంచి వ్యవహారం సాకుతో టిప్పుపై రాక్షసంగా విరుచుకుపడ్డాడు.

ఆ సమయాన టిప్పు ముందున్న ప్రత్యామ్నాయాలు రెందే) నిజాం లాగా మిగతా దేశీయ (ప్రభువులు పలువురిలాగా ఇంగ్ర్లీషువారి సాలిగూట్లో ఐచ్చికంగా ఇరుక్కుని, తన ఖర్చుతో వారు సమకూర్చే సైనిక రక్షణ మీద ఆధారపడి నామమాత్ర అధికారంతో వాస్తవానికి ఘరానా బందీ స్థాయికి తనను తాను దిగజార్చుకోవటం,; లేదా అన్నిటికీ తెగించి యుద్దానికి సిద్ధపడటం. టిప్పుసుల్తాన్‌ వీటిలో గౌరవప్రదమైన రెండో దారిని ఎంచుకున్నాడు. శక్తి చాలదని, పరిస్థితులు అనుకూలంగా లేవని, గెలిచే ఆశలేదని తెలిసినా ఇంగ్లీషువారు దౌర్జన్యంగా రుద్దిన యుద్దానికి వెరవక వీరుడిలా పోరాడి, యుద్ధంలోనే వీర మరణం పొందాడు.

1799 మేలో శ్రీరంగపట్నాన్ని రెండువైపులాల నుంచి ముట్టడించిన 31 వేల ఇంగ్లీషు సైన్యం సంఖ్యాపరంగా చాలా పెద్దదే, అయినా కేవలం మూడు రోజుల్లో వారు సునాయాసంగా కోటను పట్టుకుని టిప్పును చంపగలిగింది సైనిక పరాక్రమంతోనా? కాదు. ద్రోహుల అండతో. శ్రీరంగపట్నంలో ఉన్నది ఆషామాషీ కోటకాదు. అది శత్రుదుర్భేద్యమని అందరూ అనుకునేవారు. బాహాబాహీ తలపడి ఇంగ్లీషు వారిని తరిమికొట్టటం టిప్పుకు శక్తికి మించిన పనే. కాని-వారి దాడి నుంచి ఆత్మరక్షణ చేసుకోవటానికి కావలసిన సైనిక బలం అతడికి ఉంది. సుమారు 22వేల సైనికులు సర్వసన్నద్ధంగా నిరంతరం సంరక్షించే కోట- తిండికి మొగం వాచి తంతే కూలిపోయే స్థితికి చేరిన బ్రిటిష్‌ బలగాలకు రెండు గంటల్లో అవలీలగా వశమైందంటే విద్రోవహాతంథత్రమే దానికి (ప్రధాన కారణం. టివ్చు సుల్తానుకు ముఖ్య సర్థారులయిన మీర్‌సాదిక్‌, నాదిమ్‌, కమరుద్దీన్‌ఖాన్‌లు బ్రిటిష్‌ వారికి అమ్ముడుపోయి స్వామి (దోవినికి పాల్పడ్డారు. కోట గోడ బద్దలు కొట్టి ఇంగ్లీషు సైనికులు లోపలికి చొరబడిన సంగతి దుర్గరక్షకులు సుల్తానుకు తెలియపరచనే లేదు. విషయం అతడికి తెలిసేసరికే పరిస్థితి చేయిదాటిపోయింది. హిలగ్త! 6 22004 వొ4గ౭%లో గెంటి! 220022 22 అన్నట్టు 6/2 6(౮౯౧/౫౭౬4౧౧౭/౮2౧7| 19డ్హూా20ం/440/64 8/2 ం0గ్యంగాందా 07౧౫టాలిటో లీ న0గా6 ర(46 య4/4/002026ూ ర/408 శశ్పటాంం ౮౮7౭౮౯౭౧౧2 0076౭4 ౮/6 £్‌ళ తాళ్రి/ాత. (శ్రీరంగపట్నం వతనం మైనూరు (గ్రభుత్వంలోని ముఖ్యాధికారులు కొందరు

__ఇంగ్లీమవారితో చేరి కుట్ర చేయదంవల్లే సుకరమైంది..

ఎంతగా పోరాడినా ప్రయోజనం లేదని అర్థమయ్యాక సొరంగ మార్గం గుండా తప్పించుకోవాలని టిప్పు ప్రయత్నించగా అందుకు వీల్లేకుండా సొరంగ ద్వారాన్ని మీర్‌సాదిక్‌ మూసి వేయించాడు. సుల్తాను స్వయంగా ఆజ్ఞాపించినా దుర్గ పాలకుడు మీర్‌-నాదిమ్‌ లక్ష్యపెట్టలేదు. కోటను కాపాడవలసిన వారే అసలైన అదనులో శత్రువుతో కుమ్మక్కవటంతో సుల్తానే మామూలు సిపాయిలా శత్రువులతో హోరాహోరీగా పోరాడాడు. తుపాకీ దాడిలో, అతడి గుర్రం చచ్చింది. ఛాతీలో తుపాకి గుందు తగిలి తీవ్రంగా గాయపడ్డ సుల్తానును సేవకులు పల్లకిలో వేసుకొని శవాల గుట్టల మధ్యనుంచి దారిచేసుకుని పోతూంటే ఇంగ్లీషు సిపాయి ఒకడు అద్దుకుని వజ్రాలు పొదిగిన అతడి కత్తి ఒరను లాక్కోబోయాదు. అవమానాన్ని సహించని టిప్పు అతడిపై కత్తి దూయగా తెల్లవాడు కణతలకు గురిపెట్టి టిప్పును కాల్చేశాడు. అతడే సుల్తాను అన్న సంగతి ఆ సమయంలో ఎవరికీ తెలియదు.

టిప్పును చంపాక చాలారోజులపాటు శ్రీరంగపట్నంలో ఇంగ్లీషు సేనలు తెగబడి ఎం.వి.ఆర్‌ శాస్త్రే కుట్రకూల్లిన కోట్‌ శ 219

సాగించిన దోపిడీలు, ఇళ్లమీద పడి విలువైన వస్తువులనల్లా కొల్లగొట్టిన వైనాలు, నిస్సహాయ 'ప్రీలపై జరిపిన అత్యాచారాలు- తెల్లవారు టిప్పుకు ఆపాదించిన క్రూరత్వంకంటే పదింతలు క్రూరమైనవి. ఖజానాను దోచి, అమూల్యాభరణాలను, వజ సింహాసనాలను ముక్కలు చేసి దొరికినకాడికి దండుకోవటంలో పెద్దదొరలే పోటీలుపడ్డారు. లూటీల పుణ్యకార్యాన్ని జయప్రదంగా పూర్తి చేశాక టిప్పు రాజ్యాన్ని ఇంగ్లీషువారు ముక్కలు చేశారు. తమకు యుద్ధంలో తోడ్చడ్డ నిజాం కళ్లనీళ్లు తుడవటానికి అతడి మొగాన ఒక చెక్క వేశారు. పెద్ద చెక్కలు తాము కాజేసి కార్వాను నుంచి మంగుళూరు దాకా కెనరా పరగణాలను, దక్షిణాన కోయంబత్తూరు, ధర్మపురం ప్రాంతాలను రాజధాని శ్రీరంగపట్నాన్ని సం[గ్రహించారు. యుద్దానికి ముందు టిప్పును మభ్యపెట్టటానికి బహు ఉదారంగా అతడికి తిరిగి అప్పగించిన వైనాడ్‌ ప్రాంతాన్ని నిస్సిగ్గుగా మళ్లీ కొట్టేసి తమ పెద్ద మనిషి తరహా ఎటువంటిదో చాటుకున్నారు. విశాల ప్రాంతాలను తమ రాజ్యంలో కలిపేసుకోవడమేగాక తూర్పు, పశ్చిమ తీరాలు రెండూ తెల్లవారి గుప్పిట్లో చిక్కాయి. దక్షిణ భారతంలో శ్రీరంగపట్నం సవా అతి ముఖ్యమైన దుర్ధాలన్నీ వారి కైవసమయ్యాయి. అయితే టిప్పు రాజ్యాన్ని మొత్తంగా తామే కాజేశారన్న వ్యతిరేక భావన దేశంలో ప్రబలకుండా ఉండటం కోసం తాము సారం పీల్చింది పోగా మిగిలిన పిప్పిని మైసూరు (గ్రామం కేంద్ర స్థానంగా ప్రత్యేక సంస్థానం కింద ఏర్పరచారు, అది కూడా స్వతంత్రంగా బతికే రాత లేకుందా తమ “రక్షణ'లోనే ఉండాలన్నారు. దొంగలు దొంగలు ఊళ్లు పంచుకోగా మిగిలిన నామమాత్ర రాజ్యపు గద్దె మీద ఎవరిని కూచోబెట్టాలి? పూర్ణయ్యలాంటి పెద్దలు టిప్పు కుమారుదే అందుకు అర్హదని వాదించారు. వెల్లస్లీ మాత్రం చాలాకాలంగా తమకు సహాయకారిగా ఉన్న పూర్వపు హిందూ రాజకుటుంబానికి చెందిన మూడవ కృష్ణరాజ వొడియార్‌ అనే పదేళ్ల బాలుడికి ఏరికోరి పట్టం గట్టాడు. ఇందులోనూ ఇంగ్లీషువారి తెలివి కొట్టొచ్చినట్టు కనపడుతుంది. హైదరాలీ కూలదోసిన హిందూ రాజ కుటుంబానికి తిరిగి రాజ్యాధికారం అప్పగించటం ద్వారా చారిత్రక అన్యాయాన్ని సరిదిద్ది తెల్లవారు హిందువులకు మహోపకారమేదో చేసినట్టు పలువురు ఇంగ్లీషు పండితులైకే తెగ పాగిదారు. నిజానికి- హైదరాలీ రంగంలోకి రావటానికి నలభయ్యేళ్ల పూర్వమే మైసూరు మహారాజును హిందువులైన అతడి మంద్రులు దేవరాజు, నంజరాజులే కీలుబొమ్మను చేసి మూల కూచోబెట్టారు. టిప్పును చంపాక తెల్లదారలకు ఆ రాజ కుటుంబం గుర్తు కొచ్చింది న్యాయం మీద గౌరవంతో కాదు. ఇందులోని మర్మమేమిటో ఆ కాలపు వెల్లస్లీ ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలను చూస్తే అర్ధమవుతుంది. టిప్పు కొడుకును కనుక గడ్దెనెక్కిస్తే తనకు రాజ్యమిచ్చారన్న కృతజ్ఞత కంటే - తన తండ్రిని చంపి, తమ రాజ్యంలో సింహభాగం కాజేశారన్న 'క్రోధమే తెల్లవారిపై కనపరచగలడు. పూర్వ వైభవాన్ని తిరిగి పొందడానికి మిగతా దేశీయ ్రభువులను అతడు కూడగట్టే (ప్రమాదమూ ఉంది. అదే హిందూ రాజకుమారుడైతే? 70 ఏళ్లుగా అధికారం పోయి దిక్కు మొక్కు లేకుందా పడి ఉన్న తమ కుటుంబాన్ని తిరిగి ఉద్ధరించారని ఇంగ్లీషువారికి ఆజన్మాంతం కృతజ్ఞుడై ఉంటాడు. అదీ కిటుకు. సాలుకు 21 లక్షలు ఇంగ్రీషువారికి మైసూరు రాజు కప్పంకట్టేలా, అందుకు ప్రతిగా బ్రిటిష్‌ సేనలు అతడి రాజ్యరక్షణ బాధ్యత వహించేలా, కీలక వ్యవవారాలన్నింటిలో సార్వభౌమాధికారం వాస్తవానికి ఇంగ్రీషువారి పరమయ్యేలా చేయవలసిన బిగింపులన్నీ 220 సీ ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి,ఆర్‌,శాస్త్రీ

చేసి 1799 జులై 8న రాజుకూ కంపెనీకి మధ్య ఒడంబడిక కుదిరింది. దాంతో తెల్లవారు ఆక్రమించగా మిగిలిన చెక్క కూడా వారి పంటికింద పోకచెక్కలా పడి వుండే కట్టుదిట్టం పూర్తయింది. దక్షిణ భారతం నుంచి తెల్లవారిని తరిమికొట్టాలన్న తండ్రీ, కొడుకుల వీర పోరాటం అలా విషాదాంతమైంది. వక్కలో బల్లెంలా ఉన్న మైసూరు కంచుకోట కుప్పకూలిపోవడంతో ఇండియాలో ఇంగ్రీషువారి దురాక్రమణకు పకైక ప్రతిబంధకం కూడా తొలిగిపోయింది. ఇక మిగిలినవన్నీ గుజ్జనగూళ్తే.

ఎం.వి.ఆర్‌,శాస్త్రి కుట్రకూల్లిన కోట శ 221

భలేసాలెగూడు ]

వెల్లన్లీ గొప్పమనిమి! ఇది సక్రమం; అది అక్రమం అన్న చింత ఆయనకు ఉండదు, ముందు అ(క్రమాన్ని చేని ఆనక దాన్ని నక్రమంగా చూపెట్టుకోవటం ఎలాగో ఆయనకు తెలుసు, దొరగారు చిన్నతనంలోనే ఒక (ఫెంచి వదుచును ఉంచుకున్నారు. అమెకి విల్లలు వుట్టారు. అశక్రమ సంతానాన్ని కన్న తరువాత ఆమెనే లేటుగా వెళ్లి చేన్తుకుని అక్రమ నంబంధాన్ని నక్రమ దాంవత్యంగా మార్చేనుకున్నాదు. ఆ తౌలివితేటలనో రాజనీతిలోనూ చూవించి గవర్నల్‌ జనరల్‌గా యుక్తాయుక్తాల, ఉచ్చనీచాల జంజాటం పెట్టుకోకుండా ఖారతదేశ వటంలో విశాల (ప్రాంతాలను (బైటిష్‌ బావుటా కిందికి లాగేశాడు.

ఇంతకీ వెల్లస్లీ ఇంగ్రీషువాడు కాదు. అతడు పుట్టింది ఐర్లండులో. అప్పట్లో ఐర్లండుకు వేరే పార్లమెంటు ఉండేది. అందులో కొంతకాలం వెల్లస్లీ మెంబరు. తరువాత ఇంగ్లండుకు వలస పోయాడు. ఐర్లండు వారికి కష్టకాలంలో ఎన్నోసార్లు సహాయం చేసింది (ఫెంచి వారు. వెల్లస్లీకే గనుక స్వదేశాభిమానం ఉంటే ఉపకారులైన (ఫెంచివారి పట్ల కృతజ్ఞతా భావం చూపాలి... కానీ ఆయన ఇంగ్లీషు నీళ్లు ఒంటబట్టగానే (పెంచి వారిపై తగని కక్ష పెంచుకున్నాడు.

చానికీ ఒక కారణం లేకపోలేదు. అతడి (ప్రెంచి ఉంపుడుగత్తె పెళ్ళాంగా ప్రమోషన్‌ ఇచ్చినా అతడిని లెక్కచేసేదికాదు. ఇండియాకు పోదాం రమ్మని ఎంత బతిమిలాడినా ఆమె ఒప్పుకోలేదు. ఆ గొడవ దగ్గరే ఇద్దరికీ తెగతెంపులయ్యాయి. అప్పటినుంచీ మొత్తం (ఫెంచి జాతిమీదే మహాద్వేషం పెంచుకున్నాడు. ఎక్కడెక్కడి (ఫెంచి వారినీ ఏరివేసి శాయశక్తులా వేటాడటం ఒక ప్రధాన లక్ష్యంగా ఇండియా ఆక్రమణకు వెల్లస్లీ బృహత్‌ వ్యూహాన్ని పన్నాడు.

తన ౩7వ ఏట గవర్నర్‌ జనరల్‌గా నియమితుడయ్యే నాటికి భారతదేశం ఆనుషానులు వెల్లస్లీకి బాగా తెలుసు, పైగా ఇండియాకి సంపించేముందు ప్రధానమంత్రి పిట్టు వారంరోజుల పాటు వెల్లస్లీని తన దగ్గర ఉంచుకుని భారతదేశంలో బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్యాన్ని ఏమి చేసయినా

విస్తరించాలని నూదిపోశాడు. అన్నీ ఆకళింపు చేసుకున్నాక వెల్లస్లీ జాగ్రత్తగా పథకం వేశాడు. అతడు దేనికీ తొందరపదే రకం కాదు. 1797 నవంబరులో ఇంగ్లండులో బయలుదేరి అళడు సరాసరి ఇండియాకు రాలేదు. మధ్యలో దక్షిణాఫ్రికా కేప్‌ ఆఫ్‌ గుడ్‌ హోప్‌ ఆగ్రంలో రెండునెలలు మకాం చేసి, భారత ప్రజల స్వాతంత్ర్యాన్ని అపహరించే ఎత్తులన్నిటికీ తీరుబడిగా సానపెట్టాడు. అక్కడ స్థానిక బ్రిటిష్‌ గవర్నరుకు అతిథిగా “హాయిగా” ఉన్న రెబ్నెల్లలోనే ఆ గవర్నరు భార్య లేడీ అన్నే బెర్నార్డుతో ప్రశస్తమైన (ేమకలాపం నడిపాడు. రెండేళ్ల తరువాథ టిప్పున్లు వధించిన ఘనకార్యానికి మెచ్చి బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం తనకు 'మార్మ్విన్‌” బిరుదాన్నిచ్చిన నందర్ద్యవీలో... తాను చేసిన సేవకు ఆ గౌరవం చాలా తక్కువ అని మటమటలాదుతూ ఈ ప్రియురాలికే 1800 అక్టోబరులో వెల్లస్లీ ఇలా జాబురాశాడు.

"08 ౪1261010౪215 30% 0౦స1ఘములు 06 11007 10%.. | ౨476 76061౪7646 [016- | అమంం ౧016... 314 640 1019800056 126 10 06 50 ౪6216 23 10 1006611206 [2507 1631822ష005, 0౯ 255103216 ఈటాఏ 10 548006. 0. 1 ౪4 5 జుం కుల స్రుతకళంల.. 1 ౪11 109 08 40013 ఇం 10క్రరేం005, 10600” ఇం9 ఈం00 1ఈట06 ఇలైం! ఈ- అల 1 ౪01] 2ంయిగల!216 8100” 206 ఇం210 206 0905.. ఒరే కలు 1 ఇ! 590 0” 250003 ఇసేజ రేల56 1 1 0జీయింం కలు ౪్వే” క్ర£2షలి(ేం 15..."

[సం ౧౫4౭ ర47సళడ॥ లెం9డా ౯ 42 - కె.పి, 2950 2. ౮౦6)

(నాకు ఏమి గొవ్చు గౌరవం వచ్చిందని నన్న అభినందిస్తున్నావు?... నాకేమీ రాలేదు. వస్తాయని అనుకోను... అంతమాత్రాన తొందరపడి రాజీనామా చేస్తానో యూరపునకు తిరిగి పోతాననో నువ్వ అనుకోకు. నాకు చేసిన అన్యాయానికి వారికే నిగ్గొచ్చేట్టు చేస్తా... రాజం తరవాత రాజ్యాన్ని సాధించిపెడదతా. విజయం తరవాత విజయాన్ని, రెవిన్యూ మీద రెవిన్య్వూను తీసుకొచ్చి వారిమీద కుప్పపోస్తా. శ్రీర్తిన్మి నంవదను, అధికారాన్ని పోగువడేనీ వాటిముందు నా వట్ల చూవీన కృతజ్ఞత ధూళి రవ్వంత చెయ్యదన్న నంగతి నా యజమానులకే చూవిస్తా* వెల్లస్లీ మనఃస్థితిని దీన్నిబట్టి అర్ధం చేసుకోవచ్చు. అతడు ఎడమకాలు మోపే నాటికి

భారతదేశం (ప్రశాంతంగా ఉంది. ఇంగ్లీషు వారికి ఎవరితోనూ యుద్ధాలు లేవు. ఎవరికీ వారితో తీవ్ర శత్రుత్వం లేదు. ఇండియాలో కొత్తగా ప్రాంతాలను జయించి, ప్రాబల్యాన్ని ఇంకా విస్తరించుకోవాలన్న ఉద్దేశం తమకు ఎంతమాత్రమూ లేదని 1784 ఇండియా యాక్టులో చెప్పుకున్నదానిమీద బ్రిటిష్‌ ప్రభువులకే కనుక చిత్తశుద్ది ఉంటే నూతన విజయాల గురించి ఆలోచించవలసిన అగత్యమే ఆనాడు లేదు, ఒకరి జోలికి పోయే ఉద్దేశమే లేకుంటే దేశీయ రాజుల బలాబలాలను కనిపెట్టి ఉండాల్సిన అవసరం తెల్లవారికి లేదు. కాని- వారి బలాబలాల్ని కనిపెట్టి, ఎలాగైనా బలహీన పరచాలన్నదే ఇండియా పంపేముందు పిట్టు ప్రధాని వెల్లస్తీ చెవిలో ఊదిన మొదటి మాట. ఈ ఆ్రకటిత లక్ష్యాన్ని సాధించి, విజయం తరవాత విజయాన్ని సాధించి పారేయటానికి దక్షిణాధ్రకా విడిదిలో వెల్లస్లీ ప్రణాళిక వేశాడు. ఆ సమయంలో అక్కడ ఇద్దరి పరిచయం అతడికి బాగా లభించింది. ఇద్దరూ ఇదివరలో చాలా కాలం ఇండియాలో పనిచేసినవారే. అక్కడి సంగతి సందర్భాలు, దర్భార్ల ఎం.వి.ఆర్‌. శాస్త్రి భలేసాలెగూడు శ 223

గుట్టుమట్లు బాగా తెలిసినవారే. కొత్త మిత్రుల్లో ఒకడు డేవిడ్‌ బెయిర్టు. టిప్పుసుల్తానుకు ఖైదీగా చిక్కి అతడి చేతిలో అవమానాలపాలయినందున, ప్రతీకారంకోసం అతడు దహించుకుపోతున్నాడు. రెండో వాడు మేజర్‌ కర్క్‌ పాట్రిక్‌. గతంలో మాధవరావు సింధియా దర్బారులో రెసిడెంటుగా పనిచేసి నానాఫద్నవిస్‌కూ సిందియాకూ పడకుండా చేసి మహారా(ష్ట రాజ్యనాశనానికి బీజాలు నాటిన పెద్దమనిషి తరువాత హైదరాబాద్‌కు రెసిదెంటుగా వెళ్లి, నైజాం రాజ్య ఆంతరంగిక వ్యవహారాల్లో కలగజేసుకుని తంపులుపెట్టి నానా అల్లర్లు లేవదీసిన ఘనుడు. వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌, కారన్‌ వాలిస్‌ల “బడిలో చదువుకున్న గుంటనక్క అతడు. అన్నట్టు-దేశీయ రాజ్యాలన్నిటినీ (బైటిష్‌ బుట్టలో వేసుకోవటానికి వెల్లస్లీ అమలు జరిపిన సబ్సిడియరీ అలయెన్ను స్కీము (సైనిక సహకార పధకం) కర్క్‌పాట్రిక్‌ బుర్రలో పుట్టిందే. ఆ కాలాన దేశీయ రాజ్యాల్లో ముఖ్యమైన మైసూరు, పుణె, హైదరాబాద్‌లలో ఇంగ్లీషువారిపై కత్తిగట్టి యుద్ధం చేయ సాహసించింది మొదటి రెండే. కారన్‌వాలిస్‌ చేతిలో టిప్పుసుల్తాను అద్ధరాజ్యం కోల్పోయి ఆర్థికంగా చితికినా అతడివల్ల ఎప్పటికైనా తమకు (ప్రమాదమేనని వెల్లస్తీకి తెలుసు. మహారా్టులు వెనుక వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌ కాలంలో ఉన్నంత దుర్నిరీక్ష్యంగా ఏమీలేరు. పూనాలో మాస్టిను, సిందియా కొలువులో కర్క్‌పాట్రిక్కు దివ్యంగా పనిచేసి, మహారాష్ట్రలో అంతఃకలహాల్ని విపరీతంగా పెంచివేశారు. అయినా మరారాల శక్తి ఉడిగిందనటానికి వీలులేదు. ఈమధ్యే కుర్‌డ్లా యుద్ధంలో నిజాంను వారు చిత్తుగా ఓడించారు. కాబట్టి మహారాష్ట్ర పుట్టలో ఎలాంటి పాములున్నాయోనన్న భయం ఇంగ్షీషువారికి ఇంకా ఉంది. టిప్పును వేటు వేసేంఠవరకూ మహారాష్పుల జోలికి పోవటం వెల్లస్లీకి ఇష్టంలేదు. ఇక మిగిలింది నైజాం. ఆ రాజ్యమంటే తెల్లవారికి మొదటి నుంచీ లోకువే. వంగి వంగి సలాములే తప్ప వారితో పోరాదే ధైర్యాన్ని నైజాం ఎన్నడూ చూపిన పాపాన పోలేదు. యుద్ధరంగంలో గాని, రాజనీతి కౌశలంలో గాని నైజాం రాజ్యానికి దాని జన్మలో ఎప్పుదూ పేరు ప్రఖ్యాతులు లేవు. పైగా తెల్లవారు ఇండియాలో (క్రమంగా పైకి ఎక్కటానికి నైజాం ప్రభువులు నిచ్చెనమెట్లుగా పనికొచ్చారు. మొగల్‌ పాదుషా ప్రతినిధిగా దక్కను సుబేదారుగా వచ్చి, సమయం చూసి స్వామి (ద్రోహానికి పాల్పడి స్వాతంత్ర్యం (ప్రకటించుకుని హైదరాబాద్‌ రాజధానిగా సొంత దుకాణం పెట్టిన నిజాం ఉల్‌ ముల్క్‌ ఈ రాజ్యానికి స్థాపకుడు. అతడు చనిపోయాక చెలరేగిన వారసత్వ తగాదాలు భారత రాజకీయ వ్యవహారాల్లో ఇంగ్లీషు వారు, (ఫెంచివారు తల దూర్చటానికి తొలి అవకాశమిచ్చాయి. నానాఫద్నవిస్‌, హైదరాలీల (ప్రోద్బలంతో నైజాం ఒక దశలో ఆంగ్లేయుల వ్యతిరేక కూటమిలో చేరినా, గుంటూరు సర్కారును తిరిగి తన మొగాన పడవేయగానే అతడు మళ్లీ తెల్లవారికి తోకాడించాడు. మూదో మైసూరు యుద్ధ సందర్భాన కారన్‌వాలిస్‌ కోరినంత మాత్రానే నిజాం మారుమాట్లాడక ఉత్తర సర్కారులన్నీ ఇంగ్లీషువారి చేతికి పళ్లెంలో పెట్టి అప్పగించాడు. యుద్ధంలో కోరిన సహాయమల్లా చేశాడు. సరే! తమకు ఎక్కువ మేలు నైజాం చేశాడు కనుక మొదటి కీడు అతడికే చేయాలని వెల్లస్లీ దొర సంకల్పించాడు! ఉన్న రాజులందరిలోకీ అతడే దుర్చలుడు కాబట్టి దురాక్రమణను అతడితోనే మొదలుపెట్టాలని, మహారాష్ట్రల చేతిలో దెబ్బతిని ఉన్న స్థితిలోనే నైజాంను పూర్తిగా తమ గుప్పిట్లో ఇరికించుకోవాలని అతడు కుటిల వ్యూహం పన్నాడు. దానికి 224 సా ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌,శాస్త్ర

ముద్దుపేరే "సైనిక నవాకార పథకం౫

ఈ పథకం ఒక పయోముఖ విషకుంభం. దేశీయ రాజుల స్వాతంధగ్ర్యాన్ని కుంగదీసి వారిని, వారి రాజ్యాలను (క్రమంగా ఇంగ్లీషువారి కాలి కిందికీ పడలాక్కోవటమే దీని ముఖ్యోద్దేశం. పైకి చూడటానికి తీపిగా ఏపుగా ఉంటుంది. చూపులకు (భ్రమసి ఎవరైనా అక్కున చేర్చుకున్నారో విషకన్యలా కాటేస్తుంది. గతంలో వారన్‌ హేస్టింగ్సు అయోధ్య నవాబు మీద ప్రయోగాత్మకంగా అమలు జరిపిన సేనల అద్దె పథకానికే వెల్లన్లీ నగిషీలు దిద్ది ఇండియాను కబళించేందుకు (ప్రధాన సాధనంగా మలిచాడు. దీనికీ ఒక చారిత్రక అవసరం తగులడింది!

ఏమిటంటే- ఇకపై దేశీయ రాజ్యాలను జయించరాదని కదా ఇండియా యాక్టులో - పొర్లమెంటు కట్టడి చేసింది? జయించకుందానేమో నీమప్రభువుల సామ్రాజ్య కాంక్ష ఊరుకోనివ్వదాయె. దౌర్జన్యంగా రాజ్యాలను లాగేసుకుంటేనేమో పార్లమెంటులో మాట వస్తుందాయె. మరి చట్టాన్ని చాపచుట్టి స్వదేశంలో జనం కళ్లలో ఎలా మన్నుకొట్టాలా అని అలోచిస్తే వెల్లప్లీకి ఇదిగో ఈ ఉపాయం తోచింది. దీని ప్రకారం పర రాజ్యాలపై దందయా(త్ర లేవీ పైకి కనిపించవు. రాజు రాజు పళంగానే గద్దేమీద ఉంటాడు. రాజలాంఛనాలన్నీ మామూలుగానే నడుస్తాయి. కాని నిజమైన అధికారమంతా రాజు చేతిలో నుంచి పోయి పక్కన కూర్చున్న రెసిదెంటు చేతిలో పడుతుంది. తన రక్షణ కోసమని చెప్పి కొన్ని వేల ఇంగ్లీషు సైన్యాన్ని జీతబత్తేలిచ్చి రాజు తన దగ్గర పెట్టుకుంటాడు. రాజ్యరక్షణ భారం యావత్తూ తెల్లవారే మోస్తారు కనుక అప్పటిదాకా రాజు కొలువులో ఉన్న సొంత సేనలు, విదేశీరక్షణ దళాలు రద్దవుతాయి. బిటిష్‌ సేనల నిరంతర పహరాలో వాస్తవానికి రాజు' బీటిష్‌ వారికి బందీ అవుతాడు. పరిపాలనలో అతడి మాట చెల్లదు. సమస్త నిర్ణయాలు, సకల అధికారాలు కంపెనీ రెసిదెంటే చెలాయిస్తాడు. పేరుకు “రక్షణ! జరిపేది “భక్షణ! అదో చిత్రమైన సాలెగూడు. ఒకసారి అందులో చిక్కాక మళ్లీ బయటికి రావటం కల్ల! తరవాత మెల్లిగా వీలు చూసుకుని రాజ్యాన్ని కంపెనీ తనలో కలిపేసుకుంటుంది. రాజ్యం దానికదే స్వచ్చందంగా ఆత్మహత్య చేసుకుని బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్య సాయుజ్యం పొందింది కనుక అది దురాక్రమణ కిందికి రాదని సీమవాసులను ఒడుపుగా బురిడీ కొట్టిస్తారు.

అదీ పద్ధతి. విదేశీ సేనను జీతబత్తేలిచ్చి తనచుట్టూ పెట్టుకుని వాటి చేత రాజు తననే ఖైదు చేయించుకునే భలే స్మీముకు వెల్లస్లీ మొదటగా నిజాంను బలిచేయదలిచాడు. ఆ కాలంలో దేశంలో అన్ని రాజ్యాలలాగే నైజాం కాలువులోనూ విదేశీ సేనలు ముఖ్యంగా.

. ఫ్రెంచి దళాలు విరివిగా ఉండేవి. సాంప్రదాయక రీతిలో కత్తి దాలు-పట్టి తొము ఎంత

శౌర్యం చూపినా యూరోపియన్‌ సైనిక తంత్రం ముందు నిలవలేకపోవటాన్ని గమనించి మహారాషష్టలో సదాశివరావు భావు కాలంనుంచీ విదేశీ కిరాయి సేనలను నియమించుకుని, యూరోపియన్‌ తరహాలో యుద్ధాలు చేయటం మన దేశంలో హెచ్చయింది. మైసూరులో హైదరాలీని చూసి నైజాం కూడా ఫ్రెంచి కిరాయి సైన్యాన్ని భారీగా ఏర్పాటు చేసుకున్నాడు. దానివల్ల నిజానికి ఇంగ్లీషు వారికి ముంచుకొచ్చిన ముప్పేమీ లేదు. టిప్పుపై మూడో మైసూరు యుద్ధంలో నిజాంకు చెందిన ఫ్రెంచి సేనలు కూటమి నాయకులైన ఇంగ్లీషు వారికి కోరినట్టల్లా సహాయ పడ్డాయి. కూటమి ఇంకా అమల్లోనే ఉంది కనుక అదే టిప్పు సుల్తాను మీద మళ్లీ యుద్దానికి పోదలిస్తే ఇవే (ఫ్రెంచి సేనలు వెనుకటిలా తమకు ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రీ భలేసాలెగూడు శ 225

ఉపయోగపడవన్న అనుమానం ఆంగ్లేయులకు కలగటానికి లేశమైనా ఆస్కారం లేదు. అయితే వెల్లస్లీకి కావలసింది కారణం కాదు, మిష. టిప్పుసుల్తాను మనపై యుద్దానికి ఆయత్తమవుతున్నాడని అకారణంగా ఆరోపించి, ఆ యుద్ధంలో (థెంచి వారు మనకు వీని చేస్తారని నిర్హేశుకంగా ఊహించి... కాబట్టి, నైజాం కౌలువులోని ఫెంచి సైనికులందరినీ పీకేయించి వారికి బదులుగా రక్షణ బాధ్యతను మనకు గుత్తకు ఇచ్చేలా చూడమని హైదరాబాదు రెసిడెంటుకు వెల్లస్లీ దొర రహస్యంగా ఆనతిచ్చాడు. ఆ సమయంలో రెసిడెంటుగా ఉన్నది ఎవరో కాదు. దక్షిణాక్రికాగ్రంలో వెల్లప్లీకి తారసపడ్డ మేజర్‌ విలియమ్స్‌ కర్క్‌ పాట్రిక్‌కు స్వయానా తమ్ముడు. పేరు కెప్టెన్‌ జేమ్స్‌ అకిలెస్‌ కర్క్‌ పాట్రిక్‌. అప్పటికే అతడు నైజాం దర్చారులో కలుపుగోలుగా తిరిగేస్తూ కిటుకులు, లోగుట్లు రాబడుతూ, దర్బారు ప్రముఖులతో కుటిల రాజకీయాలు నడపటంలో అపారమైన తెలివితేటలు కనపరుస్తున్నాడు. మహమ్మదీయ సర్జార్లు ఇతడికి 'హష్మత్‌జంగ్‌” అని ముద్దుపేరు పెట్టారు. మహమ్మదీయ ఆచార వ్యవహారాలను ఒంట బట్టించుకోవటమే గాక ఒక ఘరానా కుటుంబానికి చెందిన ఖైరున్నీసా అనే కన్యతో (ప్రేమలో పడి, ఆమెకోసం మతం మారి, ముస్లిం సంప్రదాయబద్ధంగా నిఖా కూడా చేసుకున్నాడు. ఖైరున్నీసాతో ప్రణయంలో కిర్క్‌ పాట్రిక్‌ ధీరుడూ, రసికుడే అయి ఉండవచ్చు కాని రాజ్య వ్యవహారాల్లో మాత్రం అతడు పెద్దమనిషి కాడు. అతడు లంచగొండి అనీ, అనేక నీతి మాలిన పనులు చేశాడనీ నైజాం కొలువులోని బ్రెటిష్‌ తాబీదారులే అనేక ఫిర్యాదులు చేశారు. అప్పటి నైజాం దర్భారు మొత్తం అసమర్థలతో, అవినీతి పరులతో నిండి నానాగత్తరగా ఉండేది. వారిలో పట్టాల్సిన వారిని పట్టాల్సిన రీతిలో పట్టి కంపెనీకి కాగల కార్యాలను రెసిదెంటు తన దుర్చుద్ధి కుశలతతో నెరవేర్చేవాడు. వెల్లస్లీ దౌత్య పరిభాషలో పొంకంగా చెప్పినట్టు నిజాంకు సాయపడి అతడి రాజ్యదక్షతను (బ్రహ్మాండంగా పెంచి, అతడి అధికారాన్ని నిలబెట్టడమే తెల్లవారి ఆశయమైతే ఆ సంగతి మొట్టమొదట చెప్పాల్సింది నిజాంకు కదా? కాని వెల్లప్తీ చివరి నిమిషం దాకా తన పన్నాగాన్ని నిజాంకు తెలియనివ్వకుండా దాచిపుచ్చాడు. నిజాం మంత్రి అజీముల్‌ ఒమ్రాను లోబిరచుకుని కొత్త ఏర్పాటుకు రహస్యంగా ఒప్పించాలనీ, అతడు సై అన్నదే తడవుగా మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ నుంచి సైన్యాన్ని హుటాహుటిన హైదరాబాదుకు పిలిపించాలనీ రెసిదెంటు కర్క్‌ పాట్రిక్‌కు 3798 జూలై 8న రాసిన 'రహస్య' లేఖలో వెల్లస్లీ పురమాయించాడు. (530414 తుచయా జంగ ౧0౧3ల 16 020006 00416 1220), 10 1610000364 00౦1616013, ౫౦2 ఇచ లు యాం 16 2ష 0502600093 హం 51. ౮౦౦86). నిజాంకే కాక మద్రాసు (పెసిడెన్సీకి గవర్నరు, మద్రాసు సైన్యానికి కమాండర్‌ ఇన్‌ ఛీఫ్‌ అయిన జనరల్‌ వారిస్‌కు కూడా తాను చేయదలచిందేమిటో వెల్లప్లీ చెప్పలేదు. ఇండియాలో బ్రిటిష్‌ ప్రయోజనాలను కాపాడటానికి అత్యవసరమైన పని నిమిత్తం మద్రాసు సైన్యాన్ని గుంటూరు వద్దకు తరలించి రడీగా ఉంచమని, తన మీద భరోసా ఉంచి ఆ సంగతి రహస్యంగా ఉంచమనీ హరిస్‌ను అతదు కోరాడు. సీక్రెట్‌ ఆపరేషను అంతా అనుకున్నట్టు జరిగింది. నిజాం మంత్రి రెసిడెంటు బుట్టలో పడ్డాడు. (ఫెంచి కిరాయి దళాలను దఫాల వారీగా తొలగించాడు. సంకేతం అందగానే గుంటూరు నుంచి ఇంగ్లీషు సేనలు శరవేగంగా కదిలాయి. అవి హైదరాబాద్‌ దరిదాపులకు 226 సా ఇదీ చరిత్ర ఎం.నిఆర్‌ శాస్త్రీ

చేరే సమయానికి నిజాంను ఐలవంతపెట్టి మరో దారిలేకుండా చడక్రబంధంలో ఇరికించి, 1798 సెప్టెంబరు 1న దుర్మార్గపు ఒప్పందం మీద సంతకం చేయించారు. నిర్బంధ ఒడంబడిక మొదట్లోనే ఇలా చెప్పుకున్నారు :

“"₹గం0625 1119 [112000ట39 20-01-4011 ఉంంం౧ ౮28 2026441135 502 6 బం201655 0౯ లగ5108 16969, అంు?655664 2 ఢ606 00 2 11006256 0 16 డేత2ం109ల01 0౯016 1100022016 0000జ్యుోం భాంం95 41 07టలు15టామి8 3 08ై%- ష655..." (ఘనత వపొంచిన నిజాం ఉల్‌ ముల్ఫ్ట్‌ ఆసఫ్‌ జా ఐవాద్దూరు వారు తమకును, మాననీయ కంపెనీ వారికిని గల స్నేవాధిక్కంతో ఇమ్టుడు తమ కొలువులో ఉన్న కంపెనీ వారి సేనలకు అదనంగా మరొ కొన్ని సేనలు కావాలని తమ కోరికను తెలియవరచారు కాబట్టి... ీ

ఇదే పెద్ద అబద్ధం. కంపెనీ సేనలు కావాలని నిజాం ఎన్నడూ దేబిరించలేదు. వెల్లస్లీయే బలవంతంగా సేనల్ని తీసుకొచ్చి అతడి గొంతు మీదకూచుని మోసంతో దౌర్జన్యంతో సంతకం చేయించాడు.

అ సంతకమే నిజాం పాలనాధికారానికి డెత్‌ వారంటు అయింది. ఎం,వి,ఆర్‌.శాస్తై భలేసాలెగూడు ఇ 227

మిత్రుడికి బెబ్టే! ఆర్కాట్‌ నవాబు మవో ఆనందవద్దాదు. వక్ధులో బల్లెంలాంటి టివ్సునుల్తాను పీద విరగదయింది. అతదిని చంవి ఇంగ్లీషు మ్యితులు మొత్తం మైసూరు రాజ్యాన్ని జయించారు. ఇంతకంటే తనకు కావలసింది ఏముంది? మైనూరు పారుగుపోరు తవ్పటంతో ఇక కర్నాటక రాజ్యాన్ని తాను నిళశ్చింతంగా ఏలుకోవచ్చు. ఇంగ్రీవు వాళ్లు చిరకాల ఆప్తమి[త్రులు కనక వారితో తనకు గొదవే లేదు; రాదు. గతంలో టివ్చు తంద్రి హైదరాలీ దగ్గరినుంచి అక్రమంగా లాగేసుకున్న కరూర్చు, సేలం వగైరా (ప్రాంతాల్ని కూదా ఇప్పుడు బిటిష్‌ వారితో మాట్లాడుకుని తిరిగి రాబట్టుకోవచ్చు. తాను నోరు తెరిచి అడిగితే వారు కాదనరు. బౌను మం! ఇన్నేళ్లలో తన తండి, తాను వారికి ఎన్నివిధాల సహాయపద్దారు? ఆఖరికి మొన్నటి యుద్ధంలో టివ్చుమీద నారు గెలవటానికి కూదా తాను సాలుకు తొమ్మిది లక్షల వరవోలిచ్చి పోషిస్తున్న ఇంగ్లీషు నేన ఒక ద్రధాన కారణమే కదా? ఆ ఉవకారం వారెలా మరచిపోతారు? ఆర్మాట్‌ నవాబు ఉమ్‌ దత్‌ ఉల్‌ ఉమ్రా భరోసాకు ఇంకో కారణం కూడా ఉంది. అతడి లెవెలు చాలా పెద్దది. సాధారణంగా దేశీయ ప్రభువులు ఎవరైనా కంపెనీ రెసిడెంట్లతోనో, దౌత్య అధికారులతోనో, గవర్నరుతోనో, మహా అయితే గవర్నర్‌ జనరలుతోనో మాట్లాడగలరు. కర్నాటక నవాబు అలా కాదు. అతడికి బ్రిటిష్‌ పాలక వర్గంలో పెద్దవాళ్లు చాలా మందే తెలుసు. రాజకుటుంబం అతడికి బాగా పరిచయం. వేల్సు యువ రాజయితే అతడికి తరచు ఉత్తరాలు రాస్తుంటాడు. అసలైన సీమ మారాజులే తనకు నేస్తులు కాబట్టి, ఆఫ్టరాల్‌ 'కంపెనీ అధికారులయిన గవర్నర్‌ జనరలు లాంటీవారు తనతో ఒళ్లు దగ్గరపెట్టుకుని బుద్ధిగా ఉంటారని నవాబుకు గొప్ప నమ్మకం! కాని- ఎదుటివాడు వెల్లస్లీ! గుడిని గుడిలో లింగాన్ని అవలీలగా మింగెయ్యగలడు. పాప భీతి అతడికి లేదు. ఏదో ఒక దారిలో బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్య విస్తరణే అతడికి కావలసింది. టిప్పు అడ్డు తొలగగానే మిత్రధర్మాన్ని పాటించి కర్నాటక నవాబుకు ఇవ్వాల్సిన వాటా

ఇచ్చి సఖ్యంగా (ప్రశాంతంగా మెలగాలని అతడు అనుకోలేదు. ఎలాగూ మైసూరు హస్తగతమైంది కనుక, దాని పొరుగు నవాబును కూడా కాలికింద నలిపివేస్తే మొత్తం కర్ణాటక సీమను కైవసం చేసుకోవచ్చు కదా అని వెల్లప్లీ తలిచాడు. ఆ దశలో జాగుసేయక పావులు కదిపాడు. కంపెనీ నాకరు అయిన గవర్చరు జనరలు ఒకవేళ తనకు అపకారం తలపెట్టినా కంపెనీ యజమానులైన బ్రిటిష్‌ ప్రభువులు తనను తప్పక ఆదుకుంటారని వెర్రి నవాబు ధీమా! మహా నాగరికులైన సీమ దొరల అసలు రంగు అతడికి తెలియదు. నిజానికి టిప్పు నేలకారగటానికి కొన్ని వారాల ముందే ఆర్కాటు నవాబుకూ పుటంపెట్టే పని మొదలైంది. “కర్నాటకలో ద్వంద్వ (ప్రభుత్వం ఏమీ బాగాలేదు. దీన్ని తీసేసి కీలకాధికారాలు మనమే తీసుకుంటే బావుంటుంది. ఆర్కాటు నవాబుతో కుదుర్చుకున్న ఒప్పందాలవల్ల ఇప్పుడు మనం ఏమీ చేయలేము. అయినా మీరో కన్నువేసి ఉంచండి. ఏ మాత్రం అవకాశం దొరికినా కార్యం సాధించడానికి పొంచి ఉండండి అని బ్రిటిష్‌ మంత్రివర్యులు రైటానరబుల్‌ దండాస్‌ గారు 1799 ఆగస్టు 5న వెల్లస్తీకి జాబు పంపాడు. దానికి వెల్లస్లీ “జెనౌను. పరిస్టితి ఏమీ బాగాలేదు. తనకు తండ్రి లాంటి బ్రిటిష్‌ చక్రవర్తినే తప్ప కంపెనీ అధికారులను తాను లక్ష్యపెట్టేది లేదని నవాబు మిడిసిపడుతున్నాడు. మన మవోరాజుగారు, యువరాజుగారు తరచూ ఉత్తరాలు రాస్తుండటం ఇతడికి మరీ అలుసు అయింది. ఈ సంగతి ప్రభువులకు తెలియపరిచి ఇతడిని దూరం పెట్టించండి. తరవాత సంగతి నేను చూసుకుంటాను” అని ప్రశస్తమైన ్రత్యుత్తరమిచ్చాడు. ఈ నవాబు బతికుండగా వ్యవహారాలేవీ చక్కబడవు. ఇతడు చచ్చాక మనమే కావలసినట్ట ఏర్పాట్లు చేసుకోవచ్చు అంటూ- ఆ వర్పాట్లు ఏమీటో వెల్లస్లీ అదే జవాబులో ఇలా సెలవిచ్చాడు. “0 ంంగు2! 066? యయ ఆల 06 2021166... ఇ4టంళ[ 00- 22108 కం 16 2009 0౪95 2కం258 25 అరలు6 28 1050 ఇ65164 11 ఓ 00%992%)” 9 16 129 ౧అట 0% చయ్యుం6. మ 6 4620 0116 0౯63601 2000, కంస 2 6౭౭0” ౫86 అసు 06 00- 12ఘ66 గంగ 119 5200655501... *నణులంటం 1210 శేయంలురజుటి 0₹/211%2)2% జం 11 అంయకల000., ₹06 ఇశం!6 ఉంటడం! 00016 5300టా- 5902 ౪21 ఉఓలాం1ం16 06 00౫14807 0068 10 6 శంయ3102 0% ళం 60౧20. 16 ౧0094 26152016 594లఅ4 0014 06 10 21200 0%64631-0011'5 ం0966 90॥ 01 ఏం స[09026.... ..." [గదాం ౧4౭ ౯౮హోల? 2009ల 2 442 - 2.9. 929000. ర]

(ఈ మధ్య తంజావూరు ఒప్పందంలో చేనినట్టు విసృతమైన అధికారాలన్నీ మనం నవాబు నుంచి లాగేనుకుంటే తప్పు వ్యవవోరం చక్కబదదు. ఇప్పుడున్న నవాబు మరణించాక అతడి వారసుడి నుంచి ఇటువంటి ఒప్పందాన్ని మనం రాబట్టుకోవచ్చు. నవాబుకు వారసులమనేవారు చాలా మంది ఉన్నారు కనుక నవాబు చావగానే వారసత్వవు తగాదాలు వస్తాయి. అమ్హుడు మన వనివాటంగా ఉంటుంది. వారసుదెవరో తేల్చడం కంపెనీ నిర్ణయం మీదే ఆధారపదుతుంది. ఉమ్‌ దత్‌ ఉల్‌ ఉయమాకు కొదుకని చెప్పుకుంటున్న కు(ర్రవాడిని గద్దెమీద కూచోబెట్టి,

ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రి మిత్రుడికి బెట్టే క్ష 229

మనకు కావలనిన కాగితం అతడిచేత రాయించి పుచ్చుకుంటే బాగుంటుందని నా

నలవో,

“ఇదయినా- నవాబు అనేవాడు ఒకణ్ని మనం పేరుకు కొనసాగించాలని అనుకుంటేనే! వవాబే అకన్షేదు. అంతా మనమే కాజేద్దామని అనుకుంటే మరీ మంచిది. సర్వాధికారాలు మనమే స్వీకరించి, నవాబు వంశం వారికి ఇంత మనోవర్తి పారవేస్తే చాలదా? ఇది కూడా మీరు కొంచెం ఆలోచించి చూడండి” అని వెల్లస్లీ ఇదే లేఖలో ఉచిత సలహా ఇచ్చాడు. కాని- అలా నవాబుగిరీని మొత్తం కూల్చి అంతా తామే కాజేస్తే జనం తమ మొగాన ఉమ్ముతారని బ్రిటిష్‌ ప్రభువులు భయపడ్డారు. కీలుబొమ్మని కూచోబెట్టి తాము కథ నడిపించటమే అప్పుడున్న పరిస్థికుల్లో మేలని నిర్ణయమైంది. టిప్పుసుల్తాన్‌ తరవాత వంతుగా నవాబును వేటువేయాలని అనుకున్నది మొదలు అందుకు రంగం జాగ్రత్తగా సిద్ధమైంది.

(ప్రవాహం దిగువన నీళ్లు తాగుతున్న మేక ఎగువనున్న నీటిని మురికి చేసిందని నెపంవేసి నోట కరచిన 'తోడేలు లాగే ఆర్కాట్‌ నవాబునూ తిప్పలు పెట్టడానికి వెల్లస్లీ తీరికూర్చుని సాకులు వెదికాడు. తమకు కట్టాల్సిన కప్పోలను నవాబు సక్రమంగ్శాకడుతున్నప్పటికీ నాగాలు పెడుతున్నారని, బకాయిలు పెరిగాయని నింద వేశాడు. “కీర్నాటక రాజ్యం "ప్రశాంతంగా ఉండి పరిపాలన సాఫీగా సాగుతున్నా అంతా అల్లకల్లోలంగా ఉందనీ, ' అవినీతి, అక్రమాలు పెరిగి జనం బతుకు దుర్భరమైందనీ అభాండం వేశాడు. బ్రిటిష్‌ వారికి వ్యతిరేకంగా టిప్పుసుల్తానుతో కుమ్మాక్కయి నవాబు ద్వారా అతడి తండ్రి కుట్ర

చేశాడని అబద్దాల అల్లికకు ముక్తాయింపుగా - వెల్లస్లీ తప్పుడు అభియోగం బనాయించాడు. దీనికి సాక్ష్యాలు శ్రీరంగపట్నం కోట రికార్డుల్లో తమకు పట్టుబడ్డాయని బుకాయించాడు.

మేజర్‌ ఇవాన్స్‌ బెల్‌ 742 572226 2౯144 గ్రంధంలో నిరూపించినట్టు ఇది తలా తోక లేని వెర్రిమొర్రి అరోపణ. ప్రస్తుత నవాబుకు తండ్రి అయిన మహమ్మదాలీ అర్ధ శతాబ్దంపాటు ఇంగ్లీషు వారితో కలిసిమెలసి ఉన్నాడు. ముప్ఫై ఏళ్లపాటు హైదరాలీ, టిప్పులలో ఐద్ధవైరం పెట్టుకుని, వారి చేతిలో చాలా అవమానాలు, బాధలు పడ్డాడు. అలాంటివాడు తన చిరకాల మిత్రులైన ఇంగ్లీషు వారి అదృష్టం పండి, మైసూరు ప్రభ అరిపోయిన స్థితిలో... యుద్ధంలో ఓడి, ఇంగ్లీషు వారికి అర్ధ రాజ్యాన్ని సమర్పించుకుని, ఇద్దరు కొడుకులను తాకట్టుపెట్టి, అన్ని విధాల చితికిన టిప్పుసుల్తానుతో కుమ్మక్కయి జెల్లవారిపై కుట్రకు పాల్పడ్డాడన్న అభియోగం వింటే ఎవరైనా నవ్వుతారు.

= పోనీ- మరణించిన నవాబు ఇప్పటి నవాబు ద్వారా నిజంగానే అటువంటి భయానక

మిత్రో ద్రోహానికి పాల్పడ్డాడని మాటవరసకు అనుకున్నా ఇంగ్లీషు వారికి ఆ సంగతి తెలియగానే సాక్ష్యాలను చూపించి నవాబును నిలదీసి ఉండాల్సింది కదా? కాని- నవాబు ఐతికి ఉన్నంతకాలమూ కంపెనీ వారు ఆ (ప్రస్తావనే తేలేదు. అలాంటి అభియోగమే చేయలేదు. భాము సృష్టించింది తప్పుడు సాక్ష్యమని వారికి తెలుసు. అందుకే - గోతికాడ నక్కల్లా కాచుకు కూర్చుని, నవాబు మరణించే దాకా రెండేళ్ల పాటు ఆగి ఆ వెంటనే అతడి వారసుడి మీద తోడేళ్లలా పడ్డారు. మదరాసులోని చీపాక్‌లో నవాబు రాజ'్రాసాదాన్ని చుట్టుముట్టి, అవసాన దశలోని నవాబుతోనూ, అతడి మరణానంతరం అతడి వారసుడితోనూ వ్యవహరించిన వైనాన్ని... ఏడేళ్ల తరువాత బ్రిటిష్‌ పార్లమెంటులో అభిశంసన తీర్మానం 230 సొ ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి,ఆర్‌,.శాస్త్రీ

(ప్రవేశపెడుతూ సర్‌ ధామస్‌ టర్టన్‌ (1808 మే 17న) ఇలా వివరించాడు :

“1801 జూలై నవాబు ఉమ్‌ దత్‌ ఉల్‌ ఉమ్రా చనిపోనున్న సమయంలో అల్లర్లు జరక్కుండా చూసే మిషతో కర్షల్‌ నీల్‌ నవాబు కాపురమున్న చీపాక్‌ మందిరం వైపు సైన్యంతో పోయాడు. అతణ్ని చూడగానే మరణశయ్య మీది నవాబు త్రుళ్లిపడి... అంతఃపురంలోకి సేనలను పంపి ప్రజల ముందు తనను నగుబాటు చేయవద్దని ప్రార్థించాడు. కర్షల్‌ నీల్‌ పోనీ లెమ్మని దయతలచి రాజమందిరాన్ని మాత్రం వదలి చుట్టూ సేనల్ని కాపలా పెట్టాడు! పది రోజుల తరువాత నవాబు మరణించాడు.

“0౫ 1 జుం తేజ 0౧ ఇమియ శం 014 సిశంం టంత 4 06 కిరుుంట 15 షంసు 7723 ఉేణ88ైంర గంగు [ఏ జుజయలుం జక 10 లింగ 10 జగ5ళాలగ 10 ౦జ1210 166గ08260గ6ు, 0% 2 0్లూం 0[04201- లూ? 7లంగాండే 28356015 ఓళింం ఈ6 ₹/29 (014 401 ఈటల జురే వయురేం? 26. ంఖాగంతే 00 2 ఇంషంపేం003 00గ65000ర6ే40060 ఇ కసరేయ &11 06 71000 54126, 204 ఈ46 66 4490 పంంంతోస్‌ కట్‌ 10 66 4లంగాం8 0౯13 శంయిణుంకు... భు165 16 ౦01221066 700 00౯- ఛు 1060191ళ0గ3..."'

[౭404 యానాా౭॥ ర౪ల ౫ 40, 3వ. 5టాం ర ముసలి (ప్రభువు చనిపోయిన రోజునే రాజమందిరంలో వేరే గదిలో దన్ను రాజకుమారుడు అలీ ముస్సేన్‌ను ఇంగ్లీషు వార్కువయటికి ఈడ్పుకుని ంినల్సి “ఇదిగో చూదు. నీ తండ్రి తాత మాకు వ్యతిరేకంగా హైదర్‌ టివ్హునుల్తా వేరి (దోవాపూరితమైన కుట్ర వన్నారు. ఈ నంగతి నీకేమీ తాలియక పొయిగా దాని ఫలితాన్ని నువ్వు అనుభవించక తప్పదు. నీవివ్దుడు మొ వ సో! నదుచుకున్నావా నీకీ రాజ్యం దక్కుతుంది. లేకపోలే నిన్ను లీని పారవేని ర్‌ | తక్తు మీద కూర్చుండబెడతాము. నిన్ను మా శతువగా భొ వయ ఏమంటావు?” అని దబాయించిరి... ఆఖరుకు ఆతనిని తీనిపారవేని రాజు తనికి ఇంకొకనికిచ్చినట్టు గవర్నరు జనరలు నుండి వచ్చిన వొకుమను క చూవించిరి... ఇతనిని తీనివేసినను ఇతని తరువాత వారనునకు రాజువిచ్వ వరికి ఎవరు తమకు అనుకూలమైన కాగితము (వ్రానీ ఇస్తారా అని వెదకి చిట్టి పనీ రెండుమూడు తరముల దూరముందున్న అజిమ్‌ ఉల్‌ దౌలా అను నొ నితో కం గ వారు బేరము కుదుర్చుకొనిరి. ఇతదా నమయమున ఎక్టడనో చెరసాల లో ఖైడీ, నుందెను. ఇతనిని బయటికి తీనుకువచ్చినప్పుడు - “ఎందుకు చెప్పుమా వ వీలుచుచున్నారు - కొంపదీసి నన్ను చంవదానికి కాదుగదా” అని వాలిపోయెను. కంపెనీ వారు కోదుకున్న షరతులన్నిటికి యితడు ఒవుకొనెను. అందుచేత వారత 1801 జులై 28న తక్తుపై నెక్తించిరి* (బ్రిటిష్‌ మవ - నక మానికొండ సత్యనారాయణశొస్త్రీ - (ప్రథమ నంవటం పే. 475). అదీ తెల్లవారి రాజనీతి! “నువ్వు కాకపోతే నీ తంద్రో తాతో అపరాధం చేశారు లెమ్మని ఎం.ని.ఆర్‌.శాస్త్రి మిత్రుడికి బెట్ట! శ 231

నిందమోపారు. భయపెట్టారు. చెప్పినట్టు వినకపోతే నీ వారసత్వం గల్లంతవుతుందని బెదిరించారు”. నా తండ్రి గద్దెపై జన్మతః నాకు సంక్రమించిన అధికారాన్ని కాదనటానికి మీరెవరు?” అని ఎదురు తిరిగిన రాకుమారుడి నెత్తిన గుడ్డవేసి, ఇతర వారసులనూ వదిలి, వేరెవడితోనో బేరం కుదుర్చుకుని అడ్డగోలుగా సింహాసనం అప్పగించారు. కనీసం ఆ తరవాతయినా అసలైన వారసుడిని క్షేమంగా బతకనిచ్చారా? లేదు. పూర్వపు నవాబు కొడుకు ఆలీ హుస్సేనును, అతని తల్లిని వారి పూర్వార్జిత ఆస్తి అయిన చీపాకు మందిరంలోనే ఖైదుచేసి ఉంచారు. అదే మందిరంలో కొత్త నవాబు అజింగారూ కాపురమున్నారు. “ఇది చాలా అన్యాయం. మా ప్రాణాలకు (ప్రమాదం. ఇతగాడు మమ్మల్ని చంపిస్తాదేమో. ఇక్కణ్నించి వేరేచోటికి మార్చండి” అని తల్లీ కొడుకులు ఎంత మొత్తుకున్నా కంపెనీ దొరలు వినలేదు. చివరికి అనుకున్నట్లే అయింది. అలీ హుస్సేను రాకుమారుడు కొద్దిరోజులకే మరణించాడు. విషప్రయోగమే దానికి కారణమన్నది బహిరంగ రహస్యం. . బైటిష్‌ ప్రభువులకు చిరకాలంగా మిత్రుడు, విశ్వాసపాత్రుడు అయిన ఆర్కాట్‌ నవాబు అంతటివాడిని అక్కర తీరగానే తీసి అవతల పారేసి, ఆంతరంగిక వారసత్వ వ్యవహారాల్లో అత్రమంగా కలగజేసుకుని, గద్దెపై క్రీలుబొమ్మను కూచోబెట్టి మొత్తం రాజ్యాన్ని కాజేసిన తీరుపై ఇంగ్లందులోనే తీవ్ర నిరసన వ్యక్తమైంది. అసలు వారసుడి అధికారాన్ని మీరెలా తోసి పుచ్చగలిగారన్న విమర్శలకు వెల్లస్లీ వర్షం చిత్రమైన (ప్రతివాదం వినిపించింది. అదేమిటంటే - పూర్వపు ప్రభువు ఇచ్చిన హామీలకు లాగే అతడు చేసిన తప్పులకు కూడా వారసుడు బాధ్యత వహించాలట! నవాబు ద్రోహానికి పాల్పడ్డాడు కనుక అతడి కుమారుడు రాజ్యాధికారానికి హక్కు కోల్పోయాడట! ఇది అర్ధంలేని కుతర్మం. నవాబు బతికి ఉన్నంతకాలమూ అతడిపై కనీసం నేరారోపణే చేయకుండా,... అతడు మరణించాక అతడి కుమారుడిని ఆ నేరానికి బాధ్యుడిని చేయటం అమానుషమని షెరిడాన్‌ లాంటి మహా మేధావులు దుయ్యబట్టారు. శామ్యూల్‌ రోమిల్లీ, విండ్‌ హామ్‌లాంటివారు ఇండియాలో ఈస్టిండియా కంపెనీ వ్యవహారం దొంగల దోపిడిగా తయారైందని పార్లమెంటులో ఆక్షేపించి, సర్‌ థామస్‌ టర్జన్‌ తెచ్చిన అభిశంసన తీర్మానాన్ని గట్టిగా బలపరిచారు. కాని ఏం లాభం? బ్రిటిష్‌ పార్లమెంటులో ఆసీనులైన మాన్యులు తమ జాతి గౌరవానికి కళంకం తెస్తున్న దుర్మార్గాలను ఆపటానికి కించిత్తయినా (ప్రయత్నించలేదు. తమకు రాజ్యం వస్తుందనే సంబరపడ్డారు గానీ దానికి అనుసరించిన తప్పుడు పనులు ఎంత నికృష్ణమైనవన్నది వారు పట్టించుకోలేదు. కంపెనీ అధికారులు కట్టుతప్పకుండా, చట్టాన్ని న్యాయాన్ని అతిక్రమించకుండా చూడవలసిన ప్రభువులే పక్షపాతంతో వ్యవహరించి... రాజ్యం వచ్చి పదేప్పుడు నీతుల గోల ఏల అని తలపోశారు. భారతదేశంలో పడ్డ దొంగలకు, దొంగల నాయకులకు అంతకంటే ఏమికావాలి? 232 పా ఇదీ చరిత్ర ఎం.లి.ఆర్‌.శాస్తీ

అయోధ్యకాండ “2యట చలి వివరీతంగా ఉంది. మీ గుడారంలో కొంచెం తల దాచుకోనిస్తారా, వ్లజ్‌ అని (పప్రాధేయవడింది ఒంటె. “తల మాత్రమే కదా? నరేే దాచుకో అన్నాదు జాలిగుందె మనిషి. ముందు తల. తరవాత మెద. అనక కొంచెం ఒళ్లు మెల్లిగా కాళ్లు. కాసేపటికి మొత్తం జొరబడి గుదారాన్ని ఒంటె ఆక్రమించింది. నాకే ఇరుకుగా ఉంది? నువ్వెందుకూ ఇక్కడ - అని మనిషిని తరిమేసింది. ఇది పాత కధే. ప్రపంచ (ప్రజలకు అనేక శతాబ్దాలుగా తెలిసిందే. అయితే, మిగతా జాతుల వాళ్లు వినేసి ఊరుకున్నారు. ఇంగ్లీషువారు మాత్రం ఒంటె కథను వొంటబట్టించుకుని ఒక మహా సామ్రాజ్యాన్ని నిర్మించారు. పిట్టంత ఇంగ్లండు చెట్టంత ఇండియాను ఇట్టే దురాక్రమణ చేసింది ఒంటె చూపిన దారిలోనే, మేము పరదేశులం. ప్రభువులు దయతలిచి అనుమతిస్తే కాస్త వర్తకం చేసుకుని బతుకుతాం అని మొదట ఆతి వినయంగా దీనంగా ప్రార్థించారు. మన వెరి మారాజులు జాలి తలిచి 'వర్తకమేకదా? సరే చూసుకోండి” అన్నారు. తొలుత భారత ప్రభువుల దయాదాక్షిణ్యాల మీద, వారిచ్చే రక్షణమీద ఆధారపడి తెల్లవారు వ్యాపారం మొదలెట్టారు. క్రమేణా (ప్రభువుల మధ్య తంపులు పెట్టి... వారి బలహీనతలను, భయాలను తెలివిగా ఉపయోగించుకుని, మోసాలు చేసి కొంచెం బలపడి, ప్రభువులకే సైనిక సహాయం చేసే స్థితికి చేరారు. మీ పట్ల భయభక్తులతో సర్వదా మీ సేవ కోసం సిద్ధంగా ఉన్న మా సైన్యం ఉండగా సొంత సైన్యం బాదరబందీ మీకేల? మీ రక్షణ బాధ్యత మాకు ఒప్పగించండి. ఎంత కావాలంటే అంత సైన్యాన్ని మానుంచి తీసుకోండి. ఖర్చుల నిమిత్తం ఏదో కాస్త మా మొగాన పడవేస్తే మా పాట్లు మేము పడి మిమ్మల్ని కంటికి రెప్పలా కాపాడతాం. ఈ గొడవలు మాకు వదిలేసి మీరు హాయిగా ఉండండి- అని సవినయంగా ప్రార్థించి ఎక్కడికక్కడ (ప్రభువులతో సంధి చేసుకున్నారు. తరవాత తెలివిమీరి - మీ రక్షణకు ఎంత సైన్యం అవసరమో మేమే నిర్ణయిస్తాం; అదనపు బలగాలకు ఖర్చు ఎంతఅవుతుందో మేమే చెబుతాం.

తమరు దయచేసి ఆయా మొత్తాలను చచ్చినట్టు కట్టండి; అంతంత మొత్తాలను కట్టలేమంటారా? రాజ్యాన్ని మాకు వదిలేసి మీరు నెత్తిన చెంగువేసుకుని బయటికి దయచేయండి. లేదా మేము చెప్పినట్టు విని మా కాళ్లదగ్గర పడి ఉండండి... అని ముందు నుయ్యి- వెనుక గొయ్యిలా పసందైన ప్రత్యామ్నాయాలను సూచించారు. అలా ఒక్కొక్క రాజ్యాన్నీ లాగేసుకుని దేశీయ రాజులను వెళ్లగొట్టి మొత్తం దేశానికి తామే రాజులయ్యారు! ఏకులా వచ్చి మేకులా మారిన ఇంగ్లీషువారి చేతిలో దగా పడి రాజ్యధికారానికి మేకులు గొట్టించుకున్న పిచ్చి మారాజుల్లో ఆయోధ్య నవాబు ఒకడు, ఎదురు నిలిచిన టిప్పుసుల్తాన్‌ రాజ్యాన్ని కబళించిన తరవాత వెల్లస్లీ ప్రభువు “దయాగ్ర దృష్టో తెల్లవారికి మొదటినుంచీ అండ నిలిచిన పరమ మిత్ర రాజ్యాల మీద పడింది. అయనకు ముందు ఉన్న గవర్నర్‌ జనరలులు దగాచేసి దేశీయ సంస్థానాలను తమ గుప్పిట్లోకి తెచ్చుకుని కీలుబొమ్మ పాలకుల ద్వారా కథ నడిపించారు. ఈ ఉత్సవ విగ్రహాలు మాత్రం ఎందుకు; మెల్లిగా వీటిని అవతల పారేసి మనమే ('ప్రభువులం అయితే పోదా అనుకున్నాడు వెల్లస్లీ. క్షయివ్‌ తీసిన పునాదుల మీద, వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌ లేపిన స్తంభాలపైన (ప్రాచ్య సామ్రాజ్య మహాసౌధాన్ని నిర్మించి చరిత్రలో తన పేరు స్తువర్దాక్షరాలతో రాయించుకోవాలన్న ఆబలో వెల్లస్లీ యుక్తాయుక్తాల జంజాటాన్ని లుంగచుట్టి బరితెగించాడు. రాజ్యాల పేర్లు వేరైనా అతడు అనుసరించిన పద్దతి ఒక్కటే. స్థానిక రాజకీయ చిక్కులను, వారసత్వం తగాదాలను తెలివిగా వాడుకోవటం; బ్రిటిష్‌వారి మాట వినేవాడితో బేరం కుదుర్చుకోవటం; ఉపకారం చేసినట్టే చేసి, వీలైన కాడికి రాజ్యాన్నీ పాలనాధికారాలను పూర్తిగా నొక్కేసి, పాలకుడిని పెన్ననరు స్థాయికి దిగజార్చి మూల కూచోబెట్టటం! భారతదేశంలో తమకు మొట్టమొదటి గిడ్గంగిని ఏర్పరచుకోనిచ్చిన సూరత్‌నూ, ఆది నుంచీ తమతో ప్రగాఢ మైత్రి నెరపిన తంజావూరునూ ఇదే రీతిలో నోట కరిచిన మీదట వెల్లస్లీ (ప్రభువు తీక్షణ దృష్టి అయోధ్యపై ప్రసరించింది. మళ్లీ వన్స్‌మోర్‌! పూర్వపు గవర్నర్‌ జనరల్‌ సర్‌ జాన్‌షోర్‌ గారు అయోధ్యలో వజీరాలీ అనే నవాబును గద్దెదించి సాదత్‌ ఆలీ అనే వాణ్ని సింహాసనం ఎక్కించాడు. తీసేసిన నవాబును కాశీలో ఉంచారు. చెరసాలలో ఉండే అతడు బయటి వారితో కుట చేస్తున్నట్టు అనుమానం రావటంతో అక్కణ్నుంచి కలకత్తాకు అతణ్ని మార్చదలిచారు. ఆ సంగతి ముందే పసిగట్టి వజీరాలీ తిరుగుబాటు చేసి, జైలు అధికారిని చంపి పారిపోయి, కొంత , _బలగాన్ని సమకూర్చుకుని అల్లర్లకు దిగాడు. ఈ గందరగోళాన్ని అణచటానికి కొంచెం సైనిక సాయం చేయమని నవాబు తెల్లవారిని అడిగాడు. అప్పుడు గవర్నర్‌ జనరల్‌ వెల్లస్లీ, సరిగ్గా అలాంటి అవకాశం కోసమే అతడూ కాచుకుని ఉన్నాడు. చాన్సురాగానే చకచకా కదిలాడు. నవాబు అడిగిందేమో - కాస్త మీ సేనల్ని పంపి తిరుగుబాటును అణచమని. ఆ పని చేయటానికి అప్పటికే నవాబు మేపుతున్న ఇంగ్లీషు సైన్యమే చాలు. కాని వెల్లస్లీ ఈ సాకుతో భారీగా బలగాన్ని దించి రాజ్యాన్ని కాజేయాలనుకున్నాడు. పరిపాలనను చక్కదిద్దే నెపంతో అతడు మొత్తం పవర్లన్నీ నవాబు నుంచి లాగేయబూనాదు. “సంస్కరణ పేరుతో రాజ్య అపహరణ ఎంత దుర్మార్గంగా జరిగిందో కర్షల్‌ బెయిర్డ్‌ అనే (బ్రిటిష్‌ ఆఫీసరు ల1001166 234 సా ఇదీ చరిత్ర ఎయం.ని,ఆర్‌.శాస్త్రే

11 06619 అనే (గ్రంథంలో పూసగుచ్చినట్టు వివరించాడు. సారాంశం ఇది :

మాకు కట్టాల్సిన కప్పం మీరు సరిగా చెల్లించటంలేదు. బకాయిలు పెరిగాయి. పరిపాలన కూడా ఏమీ బాగాలేదు. ఈ పరిస్థితిని సరిచేయటానికి నేను మంచి ఏర్పాటొకటి ఆలోచించాను అని వెల్లస్లీ దొర అందమైన భాషలో నాజూకైన శైలిలో నవాబుపై శుభలేఖలు సంధించాడు. ఆ ఏర్పాటు ఏమిటట? నవాబు సైన్యాన్ని దాదాపుగా తీసి పారేయటం; నవాబుగిరి దర్జాకు, రెవిన్యూ వసూలుకు కావలసినంత బలగం మాత్రం ఉంచి, మిగతా సైన్యం తీసేసి, దాని స్థానంలో కంపెనీకి చెందిన అదనపు సైన్యాన్ని చేర్చటం; ఆ ఖర్చంతా నవాబే భరించటం!

ఆ అడ్డగోలు ఏర్పాటు వినగానే నవాబు గాభరా పడి, “ఖంత్రకంటే నేను రాజ్యం వదిలేసుకుపోవటం మేలు” అని నిష్టూరమాడాడు. అతడి నోటివెంట వచ్చిన ఆ మాటనే వెల్లస్లీ గట్టిగా పట్టుకున్నాడు. నవాబు రాజ్యం వదిలిపోయి; సివిల్‌, మిలిటరీ అధికారాలు యావత్తూ కంపెనీవారే చలాయించేలా ఒక విడ్డూరపు కరారునామా తయారుచేశాడు. దాన్ని చూసి నవాబు నిర్జాంతపోయి ససేమిరా సంతకం పెట్టనన్నాడు. దానిపై రాయబారాలు

_ నడుస్తూనే ఉన్నాయి. నవాబు చెప్పేదానికి కంపెనీ అధికారులు ఊకాడుతూనే ఉన్నారు. " ఇంకో పక్క నుంచి ఇంగ్లీషు సేనలు రాజ్యంలోకి చొచ్చుకువస్తూనే ఉన్నాయి.

ఇదేమి జబర్జస్తీ అని నవాబు మొత్తుకున్నాడు. దానికి కంపెనీవారు ఏమని ఐదులిచ్చారంటే- వెనుకటి 1798 ఒడంబడిక ప్రకారం అయోధ్య రాజ్యాన్ని రక్షించాల్సిన భారం కంపెనీ వారి నెత్తిమీద ఉన్నదట! కాబట్టి నవాబుకు ఇష్టం ఉన్నా లేకున్నా నరే ఎన్ని బిటిష్‌ సేనలనయినా తీసుకొచ్చి రాజ్యంలో దింపే అధికారం కంపెనీకి ఉన్నదని అనుకోవాలట. ఈ (ప్రకారం తమ చిత్తానుసారం తీసుకొచ్చి దింపే సైన్యం జీతబత్తేలకయ్యే ఖర్చంతా నవాబే ఇచ్చుకోవాలట. అంటే అవసరాన్ని నిర్ణయించేది కంపెన్సీ డబ్బు ఇచ్చుకోవలసిందేమో నవాబు! ఇలా తంబకు తంబగా బ్రిటిష్‌ సైనిక దళాలు వచ్చిపదుతూంటే బెంబేలెత్తి నవాబు సాదత్‌ అలీ లక్నో రెసిడెంటు ద్వారా 1800 జనవరి 11న గవర్నర్‌ జనరల్‌కు పెద్దమహజరు ఇలా పంపుకున్నాడు.

“ఘనత వపొంచిన కంపెనీ వారికి నేను నంపూర్తముగ శరణాగతుడను... తమరీ (్రకారముగ చేయుటవల్ల తమ కీర్తికి కళంకము కలుగును. కంపెనీవారికీ నాయందు నవ్మకము లేక నన్నీరీతిగ వదభ్రప్టుని జేని తమ నైన్వము తీసికొని వచ్చి దేశములో పెట్టినారని (ప్రజలనుకుందురు. ఈ (ప్రకారము జరిగినట్లయిలే ఇక దేశంలో నా అధికారమే అంతరించి పోతుంది. నా యాజ్జలను కదజాతివాదు కూడా లెకుచేయడు. మీకు కప్పము చెల్లించటానికి నేనెంత తంటాలువడినా వృథయవుతుంది... వట్టాఖిషేక కాలమందు నేను కంపెనీ వారితో చేనుకున్న ఒదంబడికను ఒక వెం(ట్రుకవాని కూడా తప్పి నదచుకొనను... బట్టీ అవసరము లేకున్నను మీరు సేనలను హెచ్చుచేసి ఆ ఖర్చును నన్ను పెట్టకొనుమనుట బాలా అన్యాయము. ఇది మన ఒదంబడికకు విరుద్ధము... కాబిట్టి తామీ సంగతుల నన్నింటిని దయచేసి పూర్తిగ విచారించి, నా రాజ్యముపైన నాకు సంపూర్హాధికారము వూర్వవ వలెనే నిలిచి యుండునట్టు చేయగోరెదను... నేనును అన్ని విషయములలో

ఎం.వి.అర్‌.శాస్త్రి అయోధ్యకాండ శ 235

మీతో నం(వదించుచునే మీ యాజ్ఞలకు యెల్లవ్చుదు బద్దుదనగుచునో నడుచుకానుచుందును” (బిటిష్‌ మవోయుగము అను. మానికొండ సత్వనారాయణశాప్త్రి ప్రథమ సంపుటం. పే. 4655-57), ఇంత వినయంగా (ప్రాధేయపడుతూ నవాబు రాసుకున్న జాబుకు తల బిరుసు వెల్లస్లీ ఎంత పోగరుబోతు జవాబు ఇచ్చాడో చూడండి. జవాబును సరాసరి నవాబుకు పంపకుండా స్థానిక రెసిడెంటుకు తన సెక్రటరీ చేత అతడు ఇలా రాయించాడు:

“నబాబు మీ ద్వారా పంవీంచిన ఉత్తరము సరితైన మతలబులో లేదు. దానిని తామందుకొనుట తగదని ఘనత వహించిన వెల్లన్లీ వ్రభువుగారు తలంచుచున్నారు. కాబట్టి సదరు ఉత్తరమును మీరు తిరిగి నబాబుకు వంపించి వేయండి... ఈ మతలబుగ జవాబిచ్చుట... అతని లేకితనము తెలియబరుచుటోగాక ఇండియాలో (బైటిష్‌ అధికారులలో అగేసరుడగు గవర్నరు జనరలు యెద నబాబు విధిగ చూవవలసిన మర్యాదకు చాలా లోపము... ఇముడు వావసు చేయుచున్న యీ జీత్తరములో (ప్రకారమే నవాబు తిరిగి జవాభివ్వదలచిన యెడల... నిరాధారమగు యా నిందకు యెట్లు జవాబు చెవ్సవలెనో ఘనత వపాొంచిన గవర్నర్‌ జనరల్‌ పభువుగారికి తెలియుననీ మీరు నవాబుకు గట్టిగ చెవ్పంటి”

(అదే గ్రంధం పే. 4756-68), ఈ ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాల గురించి ఆంగ్ల చరిత్రకారుడు జేమ్స్‌ మిల్‌ వ్యాఖ్యానం ఇది; ఒదంబదిక చేసుకున్న రెందు పార్టీలలో ఒక పార్టీ షరతులన్నిటినీ తు.చ తప్పుక పాటించాడు. రెండో పార్టీవారు ఒడంబడికను అద్దగోలుగా భగ్నం చేశారు. అవ్ఫుదు మొదటి పార్టీ ఏమిచేశాడు? “అయ్యా, మన ఒదంబదికకు, మీ వ్రవర్తనకు లేదా కనపడుతోంది” అని ఎంతో వినయ విధేయతలతో విన్నవించుకున్నాడు. అతదు మనవి చేసుకున్న ధోరణి అతడి బానిస బుద్ధిని తెలువుతుందే తప్పు ఎదుటి వారి యెద అమర్యాద ఎంతమా(ొం లేదు. అయినా అవళలి వక్షం వారేమంటున్నారు? అతడి ధోరణి తమ గౌరవాన్ని కించపరచిందని నింద వేశారు. ఎదుటివాణ్నీ వేటువేయటానికి లోగడ ఎలాంటి తప్హు కనివించపోయినా, ఇవ్టుటీ అవినయ ధోరణే మవోవరాధంగా కల్పించి కత్తి ఎత్తుతారు. నష్టపోయిన పార్టీ అదేమనకుందా నోరు మూసుకుంటే “ఎదుటి పార్టీయే ఒవుకున్నాదు. ఇందులో తప్పేముంది” అంటారు. అతడు పల్లెత్తుమాట అంటో “ఇదిగో నువ్వ మా న్యాయబుద్దిని నిందించి అల్లరి పెడుతున్నావు. నీబోటి అధముటితో మాటలేమిటి? పోపో” అని కసిరి తదాఖా చూపిస్తారు. ఇంగ్లీషువారి కత్తికి రెండువైపులా పదును! మొట్టమొదట నవాబు వద్దన్న కొద్దీ సేనలమీద సేనలు తీసుకొచ్చి అతడి నెత్తిన రుద్దారు. ఖర్చుపై ఖర్చును అతడిమీద మోపారు. ఆ సొమ్ము ఇచ్చుకోలేను మొర్రో అని గోల పెడితే, ఆ గోలనే ఒక సాకుగా తీసుకుని “సొమ్ము లేకపోతే రాజ్యం ఇచ్చి వెయ్యి” అని బలాత్మరించారు. ఉన్నంత వరకూ దబ్బు గుంజి, అది అయిపోయాక రాజ్యం లాక్కున్నారు. మనోవర్తి పుచ్చుకుని రాజ్యం వదులుకొని పోనైనా పో; లేదా ఇప్పుడు నీ రాజ్యంలోకి వచ్చిన రెందు దళాల ఖర్చుకింద నీ రాజ్యంలో సగ 236 కా ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రి

భాగం కంపెనీకి ధారాదత్తమైనా చెయ్యి” అని వెల్లస్లీ నవాబు మెడమీద కత్తి పెట్టాడు. “కోరిన పరగణాలను అప్పగించటానికి నవాబు ఒప్పుకోకపోడే ఆ ప్రాంతాలను బలవంతంగా ఆక్రమించండి. దీనిపై మళ్లీ నా ఉత్తర్వులకు ఎదురు చూడకుండా పని జరిపించండి” అని న్థానిక రెసిడెంటుకు బందిపోటు పని పురమాయించాడు. అలా నానా ఏదుపు వడిపించి, 1801 నవంబరు 1న నవాబు చేత అర్ధరాజ్యాన్ని తమకు రాయించుకున్నారు. మిగతా రాజ్యం మీద నీకే అధికారం ఉంటుంది. లెమ్మని ఉదారంగా వరమైతే ఇచ్చారు. ఆచరణలో దానికీ నామం పెట్టి మిగతా సగంపై వచ్చే రెవిన్యూనూ దిగమింగి, ఆ భాగాన్ని క్రమంగా కబ్బాచేసి నవాబును తమ దయపై ఆధారపడ్డ పెన్ననరు స్థాయికి దిగజార్చారు. పట్టపగలు దారిదోపిడీలాంటి అయోధ్య రాజ్యాపహరణ దురంతం మెల్లిగా బ్రిటిష్‌ ప్రజల చెవిన పడింది. ఇండియా పట్ల ఆదినుంచీ అపార అభిమానం చూపి, లోగడ వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌ను పార్లమెంటు బోనులో తూర్చారపట్టిన సర్‌ ఫిలిప్‌ ఫ్రాన్సిస్‌ అప్పటికి బతికే ఉన్నాడు అయోధ్యలో ఉండి వెల్లష్లీ దుండగాలను కళ్లారా చూసిన పాల్‌ అనే పెద్దమనిషి (ఫ్రాన్సిస్‌ కలిసి వెల్లస్లీ ఇంగ్లండుకు తిరిగి వచ్చాక అతడి భరతం పట్టటానికి పార్లమెంటులో శాయశక్తులా కృషిచేశారు. తనకు వెల్లస్లీపై వ్యక్తిగత కక్ష ఏమీలేదని, భారత ప్రజల సౌఖ్యానికి శ్రేయస్సుకేగాక జన్మభూమి ఇంగ్లండు కీర్తికి కూడా వెల్లస్లీ శత్రువు అని రుజువు పరచటానికే న్యాయబుద్ధితో తానీ అభియోగం మోపుతున్నానని పాల్‌ 1806 జనవరిలో బ్రిటిష్‌ పార్లమెంటులో తేటతెల్లం చేశాడు. “వారన్‌ హేస్టింగ్సు లాగే వెల్లస్లీ కూడా మహా అపరాధి, రాజ్యద్రోహి. అయితే హేస్టింగ్సుకూ ఇతడికీ ఒక్క తేడా ఉంది. ఏ దోషమైతే హేస్టింగ్సులో అస్పష్టంగా వుందో వెల్లస్లీ విషయంలో స్పష్టంగా కనిపిస్తున్నది. వెనుక వారన్‌ హేస్టింగ్సుపై చార్జిలు పెట్టబడ్డ సమయంలో వెల్లస్లీ పార్లమెంటు మెంబరుగా ఉన్నాడు. కనుక ఇలాంటి చార్జీల లోతుపాతులు, దేశంలోని శాసనాలు తనకు తెలియవని గాని, పారబడ్డానని గాని సాకు చెప్పే వీలే లేదు అని విశదీకరించి పాల్‌ నిర్దిష్ట నేరారోపణకు ఉపక్రమించాడు. “7 9౧27౦౭ 274 00/47/2702 ర46 /6౮.. (2/ట/్చ/ై 44 00గ66|౯ 2గ4 ల౭౦4/8 2౫ 22627407 /0 670౧0264 ౪007 ౮26 బ0౪067 444 గరగ ౭06 వంట గడా లీంలీ [22/00 40 2604276 ౯ 46 260244 422 ర/బా బ్ర0౮6గ22674 60 ఒడ8గా ౫/౭ 274 66/౦7 4౧ 6400207707 ౧౯౮ సా 40౮౬4040 4గ2/1 తగా ౯0౦౯ 676|స వగర్తీంంట్కా 2౯4 27467 0/౯౭/27౦౭ 226 గ౦య02టాచి (0 లం007 4/72 46 2రీంల్‌ 7272౧ దా 46/04/6007 60/72/7/00౮ ౨౦ ౨౦/౭౧బస్టీ/ బ్రై/ం00746660/0 4274 4 64 007 బలా 72 6 ౭407 ౧౯798. _* (చట్టాలను తృణీకార భావంతో ఉల్లంఘించి నవాబు అధికారాన్ని, వాక్సులను అతిడక్రమంచి, అతడి వ్రభుత్వ ఆంతరంగిక వృవవోరాల్లో జోక్యం చేసుకుని, గృవాక్ఫత్వాల్లోనూ, నేనల పైనా, (వజలలోనూ అతడి అధికారాన్ని నాళనపరచి, అబద్ధపు మిషలతో నదరు నవాబు నుంబి అతడి ఆనువంళిక రాజ్యాన్ని ఉఊదటెరికి... 2798 ఒదంబటికలో కంపెనీవారు (ప్రమాణ వూర్వకంగా అతికి ఇచ్చిన వోమీని వెల్లన్లీ ఘోరంగా భంగపరిచాదు అని పార్లమెంటులో ఎలుగెత్తాడు. అయోధ్య వజీరు విషయంలో వెల్లష్లీ చర్య అక్రమమైన క్రిమినల్‌ నేరం అన్న అభియోగాన్ని పార్లమెంటు పరిగణనలోకి తీసుకుంది. దానిపై చర్చ ఒక కొలిక్కి వచ్చి ఓటింగు జరిగే లోపే పార్లమెంటు ఆయువు తీరింది. కొత్త పార్లమెంటులో ్రాన్సిసూ లేడు; పాలూ లేడు. ఎం,వి,ఆర్‌.శాస్త్రి అయోధ్యకాండ శ 237

వెల్లస్లీ పక్షపాతులు, స్వయానా అతడి సోదరులిద్దరు కాత్త సభలో ప్రవేశించి, అభియోగాన్ని నీరుగార్చటానికి శక్తివంచన లేకుండా పాటుపడ్డారు. రెండేళ్ల విలంబనం తరవాత మొక్కుబడిగా పున*ప్రారంభమైన విచారణలో సర్‌ థామస్‌ టర్టన్‌ లాంటి వారు ఎంత పట్టుదలగా పోరాడినా ప్రయోజనం లేకపోయింది. ఏ గడ్డికరుస్తేనేం? ఎన్ని తప్పులు చేస్తేనేం? కొత్త రాజ్యాలను జయించి పెట్టినవాడే మొనగాడు అన్న (బిటిష్‌ పాలకవర్గ అవకాశవాదమే చివరికి నెగ్గింది. వెల్లస్లీ చేసిన దురంతాలను ఖండించటానికి బదులు అతడి ఘనకార్యాలను ఆమోదించి అభినందిస్తూ (ప్రజాస్వామ్యానికి పుట్టినిల్లు, పార్తమెంటుల కన్నతల్లి అయిన (బ్రిటిషు పార్లమెంటు అత్యద్భుతమైన తీర్మానం చేసింది.

వెల్లస్లీ అభిశంసన తతంగం కాస్తా అతడి అభినందన తీర్మానంగా రూపుదాల్చి తెల్లవారి ద్వంద్వ నీతికి నిలువెత్తు నిదర్శనంగా చరిత్రలో నిలిచిపోయింది. 2386 సా ఇబీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌, శాస్త్రి

మరాఠాలకు చేటు

రకపు సుల్తాన్‌ ఖతమయ్యాదు. బ్రిటిష్‌ వవరు పెరిగింది. తూర్పు భారతదేశం ఇవ్చటికే వారిదయింది. తరువాత వేటు వూనా మీద వదులుంది. చెద్దరోజులు దావురించాయి.”

మరణించదానికి కొన్ని నెలల ముందు నానా ఫద్దవిన్‌ - వీష్వా బాజీరానుకు దూరద్భష్టితో చేసిన హెచ్చరిక ఇది. పీష్పాకు నమ్మబుద్ధికాలేదు. నానా మరీ అనుమానపు మనిషి తనది కుట్ర మనస్తత్వం కాబట్టి ప్రతిచోటా కుట్రనే చూస్తుంటాడు - అనుకుని తేలికగా తీసిపారేశాడు. కాని నానా అన్నదే అక్షరాలా నిజమైంది.

ఒక్క బాజీరావు పీష్వాయే కాదు.. ఇంగ్లీషు వారి నుంచి తమకు పెనుముప్పు రానున్నదంటే ఆఅ కాలంలో మరాఠా మహారథులు చాలానుంది నమ్మలేకపోయారు. బ్రిటిష్‌ వారు మనకు మిత్రులే తప్ప శత్రువులు కారుకదా? ఒకరిపై ఒకరు దండెత్తరాదని ఒకరి శత్రువులను రెండో వారికి కూడా శత్రువులుగా పరిగణిస్తూ ఒకరికొకరు నవాయం చేసుకుంటూ సఖ్యంగా ఉందాలని - వారికీ మనకూ దేవుడి మీద ప్రమాణం చేసుకుని కుదుర్చుకున్న ఒప్పందాలు ఉన్నాయి కదా? వెనకటి మైసూరు యుద్ధంలోనూ వారికి సహాయంగా వెళ్లి టిప్పును ఓడించటానికి మనమే కారకులయ్యాము కదా? ఈ మధ్య యుద్దానికి మన సైనిక సహాయాన్ని వద్దనా - టిప్పును చంపి వశపరచుకున్న రాజ్యంలో మైత్రీ ఒప్పందం ప్రకారం మనకూ వాటా ఇస్తామంటున్నారు కదా? అటువంటి ్రిటిష్‌ మిత్రులు మన మీద ఎందుకు కత్తి ఎత్తుతారు? ఒకవేళ వారలాంటి పిచ్చిపని చేసినా మనము తగిన శాస్తి చెయ్యలేమా? మహా ఘనత వహించిన నిజాంనే ఖార్జా యుద్ధంలో నేలకరిపించి మన సత్తా వమిటో లోకానికి చాటాము కదా? నిజాంకూ తమకూ సైనిక సహకార ఒప్పందం ఉండి కూడా మనము నిజాంపై దాడి చేస్తూంటే అడ్డుకోవటానికి ఇంగ్లీషు వారికి దమ్ముల్లేకపోయాయి కదా? అలాంటివారు మనమీదే కయ్యానికి ఎలా సాహసిస్తారు? మహామహా టిప్పూ, నిజాంలనే గడగడలాడించిన మనకు ఈ విదేశీయులు

ఓ లెక్కా?... అని మీసాలు మెలివేశారు మహారాష్ట్ర పెద్దలు.

కాని, నానా అన్నట్టే జరిగింది. కుట్ర చేసి విద్రోహ తంత్రంతో టిప్పును వేటు వేసి మూడేళ్లు తిరక్కుండా ఇంగ్లీషు మాయావులు మరారా సా(మాజ్యాన్ని మవారాహ్షుల స్వాతంత్రాన్ని అక్రమంగా బలిగొన్నారు. ఇండియాలో ఆంగ్ల రాజ్యస్థాపన క్రమంలో తెల్లవారు మూటకట్టుకున్న కళంకాలన్నిటిలోకీ మహారాష్ణుల విషయంలో వారు అనుసరించిన దుర్మార్గం చెడ్డది. బొంబాయి సివిల్‌ సర్వీసులోని బ్రిటిష్‌ పెద్దమనిషి ఒకరు అనంతరకాలంలో వ్యాఖ్యానించినట్టు "0ఇ57ల 1% 1016, 1166 5 30% [01 116 80811 10 06 29%20066ే 0 115 అంగ." (ంత నివ్పక్షపాతంగా చెప్పినా ఇందులో ఇంగ్లీమవారు సిగ్గుపడవలసింది చాలా ఉంది.)

ఈ సిగ్గుచేటు నిర్వాకాన్ని సమర్ధించడానికి బ్రిటిష్‌ మేధావులు నానా తంటాలు పడ్డారు. తప్పంతా మహారా(్షలదే అయినట్టు అపవాదాలు సృష్టించిన చరిత్రకారులందరూ అసలు విలన్‌ అయిన వెల్లప్లీ అతడి తమ్ములు తెగబడి చెప్పిన అబద్ధాలను అక్షర సత్యాలుగా జెదల దాల్బారే తప్ప మవారాష్షులను బ్రిటిష్‌వారు ఎలా మోసగించిందీ పరికించిన పాపాన పోలేదు. నిజానికి ఆ మోసం మూడో మనిషికి తెలియని అతి రహస్యమేమీ కాదు. గవర్నర్‌ జనరల్‌ వెల్లస్లీ, అనంతర కాలంలో డ్యూక్‌ ఆఫ్‌ వెల్లింగ్టన్‌ అయిన అతడి తమ్ముడు ఆర్థర్‌ వెల్లస్లీలు ఆ కాలంలో జరిపిన ఉత్తరిప్రత్యుత్తరాలను జాగ్రత్తగా గమనిస్తే అసలు రంగు బయటపడుతుంది. ఇంగ్లీషువారితో మైత్రిని, శాంతిని ఏ విధంగానూ భగ్నపరచకుండా మహారాస్లులు ఎంత సంయమనం చూపినా తెల్లవారే తీరికూర్చుని, వలలు పన్ని గోతులు తీసి దగాలు చేసి మరారా రాజ్యాన్ని నోట కరిచారన్న కరోర వాస్తవం కళ్లకు కదుతుంది.

ర్యా తోంది ౯//4/42 మూడో భాగంలో విఖ్యాత చరిత్రకారుడు విన్సెంట్‌ స్టుత్‌ చెప్పిన ప్రకారం ఆంగ్లేయులకూ మహారామ్టులకూ వ్యవహారం చెడటానికి కారణాలివి:

నిజాం పూర్తిగా ఇంగ్లీషు వారిపై ఆధారపడి, 1798, 1800 ఒప్పందాల మేరకు న్రజాం రాజ్యం ఆంగ్లేయులకు స్వాధీనమయ్యాక... టిప్పు వినాశనంతో మైసూరు రాజ్యం కూడా దొరల పరమయ్యాక మరారాలతో రాజకీయ సంబంధాల స్వరూపం పూర్తిగా మారిపోయింది. నేరుగా బ్రిటిష్‌ పరిపాలనలోని ప్రాంతాలను వలెనే నైజాం, మైసూరు రాజ్యాలనూ సంరక్షించవలసిన బాధ్యత ఆంగ్లేయులపై పడింది. ఆయా రాజ్యాలకూ మరారాలకూ మధ్య ఉన్న రాజకీయ సంబంధాలకు 'కంపెనీ ఉత్తరాధికారి అయింది. మైసూరు, హైదరాబాద్‌లు తమకు చెల్లించాల్సిన “చౌధ్‌” కప్పం బకాయిలు చెల్లించాలని మరారాలు చాలాకాలంగా గద్దిస్తున్నారు. ఆ రాజ్యాలు తమ చేతుల్లోకి రావటంతో ఆ దిమాండ్లకు ఇంగ్లీషు వారు సమాధానం చెప్పవలసి వచ్చింది. మహారాఘ్టులవి అడ్డగోలు కోర్కెలు. వారికి చౌధూ గీధూ కట్టాల్సిన అవసరం ఇంగ్లీషు వారికి లేదు. ఆ సంగతి మరారాలకు ఎంత చెప్పినా అర్ధం కాలేదు. వారిదంతా బందిపోట్ల పోకడ. ఎక్కడో ఒకచోట దోపిడీ చేస్తే తప్ప వారు సైన్యాన్ని మేపలేరు. చెల్లింపుల కోసం వారు పేట్రేగటంతో మరారా వ్యవహారాల్లో జో క్యం చేసుకోకుండా ఉండటం ఆంగ్లేయులకు ఆచరణ సాధ్యం కాకపోయింది. ఆ సమయంలో గవర్నర్‌ జనరల్‌ ముందున్నవి రెండే దారులు. మరారాలతో పాత ఒప్పందాన్ని పట్టుకు వేలాడి, వారి దాష్టీకానికి తల వంచి, ఏమి చేసినా సహించి పడి ఉండటం. లేదా

• మరారాలను దారికి తెచ్చి, శాంతి సుస్థితలను నెలకాల్పటానికి అవసరమైన చర్యలు 240 ఫొ ఇబభీ చరిత్ర ఎం.వి. ఆర్‌,శాన్త్రి

తీసుకోవటం. ఈస్టిండియా కంపెనీ దైరెక్టర్లయితే ఇందులో మొదటి (ప్రత్యామ్నాయం మంచిదనుకున్నారు. దాన్ని అనుసరిస్తే విశాల ప్రాంతాలను ఆరాచకానికి, దైన్యానికి గురిచేయటమే అవుతుంది. వెల్లస్తీ ప్రభువు అటువంటి పరువు తక్కున పనిచేసే పిరికివాడు కాదు. కాబట్టి మరారాలను ప్రశాంతంగా బతికే పొరుగు వారిలా మార్చటానికి అవసరమైన చర్యలను ఆయన తలపెట్టవలసి వచ్చింది... అని విన్సెంట్‌ స్మిత్‌ ఉవాచ.

సుప్రసిద్ధ చరిత్రకారులు, అందులోనూ పాశ్చాత్యులు అయిన వారు రాసిన ఇటువంటి రాతలను చదివితే వెల్లస్లీ ప్రభువు ధీరోదాత్తుడుగానూ మరారాలేమో నీతీరీతీ లేకుండా డబ్బులు గుంజే బందిపోట్లుగానూ విషయం తెలియని వారికి పొడగట్టటం సహజమే. విదేశీయులే గాక దేశవాళీ మేధావులు, చరిత్రకారులు కూడా మహారామ్హలకు మొత్తం మీద అన్యాయం చేశారు. బాజీరావు పీష్వా అసమర్థత, అ'ప్రయోజకత్వాల వల్ల, దౌలత్‌రావు సింధియా ధూర్తత్వంవల్ల, నానా ఫడ్నవిస్‌ కుట్ర మనస్తత్వంవల్ల, సింధియా, హోల్కర్ల వైషమ్యూలవల్ల, మరాఠా రాజ్యం అన్తవ్యసమైందనీ... బాజీరావు, దౌలత్‌రావుల దుర్భార్గాల మూలంగా మరారా సర్దార్లకు, జాగీర్జార్ల్షకు మనసు విరిగి వారికంటే ఇంగ్లీషువారే నయమనుకునే పరిస్థితి వచ్చిందనీ... పాలక మురా అవినీతి, అత్యాచారాల కారణంగా న్యాయానికి నిలవ నీడలేక, ఫిర్యాదులు వినే నాధుడు లేక ప్రజలు అష్టకష్టాలు పడి, కడకు విదేశీయులను స్వాగతించారనీ మన చరిత్ర పండితులు చాలామంది ఏకరువు పెట్టారు. అఖరికి మహారాష్ట్ర చరిత్రకారుల్లో అగ్రగణ్యుడు, మాన్యుడు అయిన జి.ఎస్‌,సర్డేశాయి కూడా మరాఠా రాజ్య పతనానికి బాజీరావు, సింధియాల పాపాలు మొదలుకుని సైన్సు, టెక్నాలజీల పట్ల అ(శ్రద్ధ, ఆర్గనైజేషన్‌ లోపాల వరకూ ఎన్నో కారణాలనయిలే చక్కగా వివరించారు. కాని ఇంగ్లీషువారు దగా, దౌర్జన్యాలతో మరారా రాజ్యాన్ని కబళించిన వైనాన్ని మా(త్రం చూసీ చూడనట్టు వదిలేశారు.

18వ శతాబ్దం ముగిసే నాటికి మహారాష్ట్ర రాజకీయాలు నానా గత్తరగా ఉన్నమాట నిజం. రాజ్యానికి అరిష్టం అయిన రఘునాథరావు మరణించిన తరువాత కూడా తన సుపుత్రుడి ద్వారా మహారా(్టులకు శాంతి లేకుండా చేశాడు. నాసిక్‌ సమీపాన రఘునాధరావు మరణించాక అతడి భార్య ఆనందిబాయి కుమారులను తీసుకుని ఆనందవల్లికి మకాం మార్చింది. కొంతకాలానికి ఆమె కూడా చనిపోయింది. అప్పటికి బాజీరావు నూనూగు మీసాల ప్రాయంలో ఉన్నాడు. తండ్రి కోల్పోయిన అధికారాన్ని ఎలాగైనా రాబట్టాలని అదనుకోసం వేచి ఉన్నాడు. మరాఠా సర్టార్లు, సైనికులు యావన్మందీ నిజాం మీదికి యుద్దానికి పోనున్న తరుణంలో అలాంటి వాడిని స్వేచ్భగా వదిలి వెళితే తిరిగొచ్చేసరికి ఏమి కొంప ముంచుతాడన్న భయంతో నానా ఫద్బవిస్‌ బాజీరావును, అతడి తమ్ముడు చిమ్మాజీ అప్పానూ, దత్తు సోదరుడు అమృతరావునూ 1795లో చెరలో వేశాడు. ఖార్జా యుద్ధంలో నిజాంను గెలిచి వచ్చాక కూడా ఎందుకైనా మంచిదని వారిని శివనేరు ఖైదులోనే ఉంచాడు.

అప్పటికి పీష్వా మాధవరావుకు 21 ఏళ్లు. బాజీరావుకు 19 ఏళ్లు. పసితనంలోనే గద్దె నెక్కినా మాధవరావు బాల్యం, కౌమారం అంతా నానాఫడ్బవిస్‌ ఒద్దికలో ఒదిగి ఉండటంతోనే సరిపోయింది. ఈడు వచ్చాకయినా స్వతంత్రించి నీ అధికారాన్ని నీవు చలాయించకూడదా అని భార్యలు, సేవకులు అతడిని ప్రేరేపించారు. అతనూ అందుకు ప్రయత్నించాడు. ఒకటి రెండు సందర్భాల్లో నానాను లెక్క చేయక నిర్ణయాలు చేశాడు కూడా. కాని ఎం.టి.ఆర్‌.శాస్త్రి మరాఠాలకు చేటు శ 241

ఆవలించకుండానే పేగులు లెక్కబెట్టగలిగి, ఎక్కడ ఏమి జరుగుతోందీ వెయ్యి కళ్లతో కనిపెట్టే నానా అతడి ఎత్తులను సాగనివ్వబేదు. చిరకాలంగా తనకూ, రాజ్యానికీ రక్షకుడైన నానాను ఎదిరించేందుకు పీష్వాకూ ధైర్యం చాలలేదు. అదే సమయంలో శివనేరు ఖైదు నుంచి బాజీరావు పావులు కదిపాడు. చెరసాల అధికారులను లోబరుచుకుని మాధవరావుకు సందేశాలు పంపించసాగాడు. “చెరలో ఉండి నేనూ.. రాజమందిరంలో ఉండి నీవూ ఒకలాగే ఉన్నాము. వాస్తవానికి ఇద్దరమూ ఖైదీలమే' అంటూ సానుభూతి ఒలికించి పీష్వాను రెచ్చగొట్టాడు. (క్రమేణా ఇద్దరి మధ్య అనుబంధం పెరిగింది. ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలు జోరయ్యాయి. నీ అధికారం ఉపయోగించి నాకు బంధవిముక్తి చేయించకూడదా అని వరసకు పినతండ్రి అయిన బాజీరావు మోహమాట పెట్టాడు. టెను. " ఎందుకు వదిలెయ్యకూడదు- అని నొనాను వీష్వా అడిగాడు. బాజీరావు తండ్రి ఎటువంటివాడో, రాజ్యానికి ఎంత అపకారం చేశాడో నానా గుర్తుచేశాడు. “అయితే ఏమిటి? తంగడి చేసిన తప్పుకు కొడుకును ఎందుకు శిక్షించాలి? బాజీరావును వదిలిపెట్టండి" అన్నాదు పీష్వా నానా వినలేదు. వయసు వచ్చినా మాధవరావును పసివాడిలాగే చూసి, పీష్వాకూ తనకూ ఉన్న అంతస్థుల తారతమ్యాన్ని మరిచి, కొంచెం కటువుగానే మాధవరావు నోరు నొక్కాడు. విడిచిపెట్టకపోగా బాజీరావుపై నిర్బంధాన్ని మరింత కరినం చేశాడు. ఇది పీష్వాకు సహజంగానే తీవ్ర మనస్తాపం కలిగించింది. కాని ఏమి చేయాలో తోచలేదు. మహారాష్ట్ర రాజకీయాల్లో నానా ఫద్నవిస్‌కు కొన్ని విషయాల్లోనైనా సమజిజ్జీ అనదగ్గవాడు ఒకే ఒకడు; మాధవరావు (మహాద్‌జీ) సింధియా. మరారా స్వరాజ్యాన్ని శివాజీ స్థాపించింది 1658 ప్రాంతాల్లో అనుకుంటే 1718 వరకూ 60 ఏళ్లు ఛత్రపళులైన శివాజీ, అతడి వారసుల ఏలుబడి సాగింది. తరువాత ఛత్రపతి ఛాయా[గ్రహంలా మారి 1718లో పీష్వాల శకం మొదలై 60 ఏళ్లు ఉజ్వలంగా వెలిగింది. మొదటి నలుగురు పీష్వాల దీక్షాదక్షతల వల్ల మరారా ప్రభ మహారాష్ట్ర ఎల్లలు దాటి దేశంలో విశాల ప్రాంతాలకు విస్తరించింది. పతిపచ్చంద్ర రేఖేవ వర్ధిష్తుర్విశ్వవందితా శాహసూన్నో శివ స్యైషా ముద్రా భదాయ దాజలే __ శాహాజీ కుమారుడైన ఈ శివాజీ యొక్క రాజముద్రిక శుక్లపక్ష చంద్రునిలా దిన దిన ప్రవర్థమానమవుతూ విశ్వమంతటా వందనలాందుకుంటూ విరాజిల్లును గాక అని ఛత్రపతి శివాజీ రాజముద్రలో ఆకాంక్షించినట్లుగా మరారా మహాసా(మ్రాజ్యం [క్రమేణా బలో పేతమై మధ్యందిన మార్తాండునిలా దుర్నిరీక్ష్యంగా వెలిగి 1773లో మాధవరావు పీష్వా అకాల మరణంతో చరమ దశకు చేరింది. రఘునాధరావు కుట్రలూ, కూహకాలు చేసి, పీష్వా నారాయణరావును దారుణ హత్య కావించి, ఇంగ్లీషు వారితోనూ బయటి విరోధులతోనూ చేతులు కలిపి జాతికి ద్రోహం చేసి లెక్కలేనన్ని సమస్యలు తెచ్చి పెట్టినప్పటికీ మరారా జ్యోతి ఆరిపోకుండా ఆ తరవాత కూడా 30 ఏళ్లు ప్రకాశించగలిగిందంటే ఆ ఘనత ముఖ్యంగా ఇద్దరికి చెందుతుంది. ఒకరు అపర చాణక్యుడిలా చక్రం తిప్పి తెలివి తేటలతో, రాజకీయ హతో రాజ్య వ్యవహారాలు నడిపించిన నానా ఫద్బవిస్‌. రెండవవాడు భుజబలంతో, సైనిక పరాక్రమంతో రాజ్యాలను జయించి ఉత్తరాదిన జైత్రయాత్ర సాగించిన మాధవరావు (మవహాద్‌జీ) సింధియా. క్ష చిత్‌పవన శాఖ బ్రాహ్మణుడైన నానాకు, (బాహ్మణేతరుదైన మరారా సింధియాకూ 242 పా ఇదీ చరిత్ర ఎం.లి.ఆర్‌.శొస్త్రే

మధ్య ఆదినుంచీ అనేక స్పర్ధలు ఉండేవి. ఒకరినాకరు నమ్మకుండా, ఒకరిని దెబ్బతీయటానికి ఒకరు విశ్వప్రయత్సాలు చేసినా, ఎవరి పరిధిలో వారు రాజ్యక్షేమానికి తాము ఉచితమనుకున్న రీతిలో నిజాయితీగా పాటుపడటం విశేషం. వారు ఉచితమని తలచినవి తరువాత తరాల వారికి అనుచితంగా కనపడటం వేరే విషయం.

ఉదాహరణకు మొదటి మరారా యుద్ధకాలంలో మాధవరావు సింధియా నిర్వహించిన భూమిక బహుధా అనుమానాస్పదమైంది. పీష్వా ఆదేశాలను అతిక్రమించి, తెలవారితో లాలూచీ అయి, అతడు రఘునాథరావు కొమ్ము కాశాదనటానికి అనేక ఆధారాలున్నాయి. వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌కు ముచ్చెమటలు పోయించి దురాక్రమణను తిప్పికొట్టి యుద్ధరంగంలో మరారాలు దిగ్విజయం సాధించినా అనంతరం ఆంగ్లేయులకే వాటమైన రీతిలో సాల్బే సంధి కుదిరింది. విదేశీయులపై పోరాటం అర్ధాంతరంగా ఆగిపోయి, దీర్ణక్రాలంలో దేశానికి తీరని హాని చేసింది. ఆ దిక్కుమాలిన సంధి ముఖ్యంగా సింధియా పూనిక వల్లే పొసగింది. ఈ తప్పిదానికి సింధియాను చరిత్ర బోనులో దోషిగా నిలబెట్టవలసిందే.

అయితే అదే సంధివల్ల మరారాలకు కొంత (ప్రయోజనం కూడా జరిగింది. 1782 మే 17న సంతకాలయిన సాల్చే ఒడంబడిక వల్ల ఈస్టిండియా కంపెనీకీ మరారాలకూ మధ్య ఇరవయ్యేళ్లపాటు శాంతి నెలకొంది. తన స్వతంత్ర (ప్రతిపత్తిని ఆ ఒప్పందం దాదాపుగా (ధ్రువీకరించడంతో సింధియా రెట్టించిన ఉత్సాహంతో దశాబ్ధంపాటు పరాక్రమించి ఉత్తర భారతాన మరారా కత్తికి ఎదురులేకుండా చేశాడు. పాత గెరిల్లా పద్ధతులను వదిలి, డిబోయిన్‌ అనే ఫ్రెంచి సేనాని ఆధ్వర్యాన యూరోపియన్‌ తరహా సైన్యాన్ని సమకూర్చుకుని ఢిల్లీని పట్టుకున్నాడు. షా అలం పాదుషాను గుప్పిట్లో పెట్టుకుని మొగల్‌ సామ్రాజ్య రక్షకుడిగా లాంఛనప్రాయ అధికారం పొందాడు. జైపూర్‌, జోధ్‌పూర్‌, మేవాడ్‌ రాజ్యాలను జయించి రాజస్థానాన్ని పాదా(క్రాంతం చేసుకుని ఉజ్జయిని రాజధానిగా రాజ్యమేలాడు. ఉత్తరాదిన బిటిష్‌ ప్రాబల్యం విస్తరించకుండా శాయశక్తులా నిరోధించాదు.

ఇలా కొన్నేళ్లు గడిచాక సింధియాకూ నానాఫద్చవిస్‌కూ మధ్య కలతలు పెరిగాయి. తనను కూల్చడానికి నానా కుతంత్రాలు పన్నుతున్నాడన్న అనుమానం బలపడటంతో - పాదుషావారంపిన అధికార నియామక పత్రాలను పీష్వాకు సమర్పించే నెపంతో 1792 జూన్‌లో సింధియా పూనాకు తిరిగి వచ్చాడు. మాధవరావు పీష్వాను ఆకట్టుకుని, నానా ఎత్తులకు పైఎత్తులు వేసి, ప్రత్యర్భులకి దేవిడీమన్నా చేయటానికి ప్రయత్నాలు బాగానే మొదలెట్టాడు. కాని అవి కొలిక్కిరాకముందే 1794లో తన 61వ ఏట మాధవరావు సింధియా ఆకస్మికంగా జబ్బుపడి మరణించాడు.

(ప్రధాన (ప్రత్యర్థి అయిన సింధియా రంగంనుంచి నివ్రమించడంతో మఠరారా రాజకీయాల్లో తిరుగులేకుండా పోయిన నానాను ఎదిరించటం యువ పీష్వాకు కొండను ఢీకొనటంలాగే తోచింది. నానా పెత్తనాన్ని నిరోధించలేని నిస్సహాయ స్థితివల్ల చిత్త క్షోభతో నో... కొందరు ఆరోపించినట్టు బాజీరావు చేయించిన చేతబడివల్లో... ముదిరిన క్షయ రోగంవల్లో తెలియదు గాని సవాయి మాధవరావు పీష్వా తీవ్రంగా జబ్బుపడ్డాడు. జ్వర తీవ్రతలో తరచు మైకం కమ్ముతున్న స్థితిలోనే దసరా ఉత్సవాల్లో పాల్గొన్నాడు. తరువాత రెండురోజులకే ప్రమాదవశాత్తు (గ్రాంట్‌ డఫ్‌ అది ఆత్మహత్య అన్నాడు. కాని కాదు.) బాల్మనీ నుంచి జారిపడి, మూడురోజులు నరకయాతన పడి 17956 అక్టోబరు 25న మాధవరావు 21 ఏళ్ల ఎం.వి.ఆర్‌.శ్నాస్తే మరాఠాలకు చేటు శ 243

పిన్న వయసులో కన్నుమూశాడు. అతడికి పుత్ర సంతానం లేకపోవటంతో తదుపరి పీష్వా ఎవరన్న ప్రశ్న తలెత్తింది. తన తరవాత పీష్వాగా బాజీరావు కావాలని మరణించే ముందు మాధవరావు చెప్పాడు. అయినా రఘునాథరావు, ఆనందిబాయిల వంశాంకురాన్ని నెత్తినెక్కించుకుంటే ప్రమాదమన్న భయంతో నానా అందుకు అంగీకరించలేదు. కాని అదే చివరికి తప్పలేదు.

244 సా ఇలీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రీ

మాయల మరారీలు

ఎత్తులూ. పై ఎత్తులూ - రాజీలూ లాలూబీల రాజకీయ టక్కుటమారాలకు అలవాటువడిపోయిన ఈ కాలం వారికి కూదా అచ్చెరువు కలిగించే పవర్‌ పాలిటిక్స్‌ ఇవి! రాజ్యమేలే పీవ్వాకు 22 ఏళ్లకే నూరేళ్లూ నిందాయి. ఆయనకి వుత్ర సంతానం లేదు. ఉత్తరాధికారి ఎవరన్నది (ప్రశ్న. వంశపారంవర్య అధికారం కొబట్ట్‌ తదుపరి వీష్వా ఆ వంశం వాదే అయి ఉందాలి. దగ్గరి దాయాదులు లేకపోలేదు. కొని మరారా శనిగారయిన రఘునాథరావుగారి పెద్దబ్బాయి బాజీరావుకు చూస్తూ చూస్తూ అధికారం ఒవ్చుగించటం' నానాఫద్నవిన్‌కి ఇష్టంలేదు. బయటి వాొదెవడికో కిరీటం కట్టబెడితే జనం మెచ్చరు. మరాఠీ పెద్ద సర్దార్ల మధ్యే పుట్టెడు తగవులు, గొదవలు ఉన్న స్థితిలో అందరినీ జూగ్రత్తగా కలువుకొనిపోతే తప్పు ఏ పనీ సాఫీగా కాదు.

మరి ఏమీ చేయాలా అని బుద్ధి కుశలతనంతా ఉపయోగించి ఆలోచిస్తే నానాఫర్నవిస్‌కి మెరుపులాంటి ఆలోచన వచ్చింది. మరణించిన పీష్వాకు ఇంకా ఈడేరని ఇల్లాలు యశోదాబాయి ఉంది. ఆమెచేత ఎవరైనా కుర్రాడిని దత్త స్వీకారం చేయించి పీష్వాగా ప్రకటిస్తే పోదా? ఇదీ ఐడియా. వెంటనే నానా పావులు కదిపాడు. దౌలత్‌రావు సింధియా (మరణించిన మాధవరావు సింధియాకి కుమారుడు లేనందువల్ల దగ్గరి ఐంధువైన ఇతడు సింధియా రాజ్యానికి వారసుడయ్యాడు), రఘాజీ భోంస్లే వగైరాలను పిలిపించి ఇందుకు ఒప్పించాడు.

దత్త స్వీకారానికి అంగీకార పత్రం మీద అందరి సంతకాలు కూడా అయ్యాక ఖైదులోని బాజీరావుకు ఉప్పందింది. అటునుంచి అతడూ కథ నడిపాడు. తనమీద మొదటినుంచీ పక్షపాతం ఉన్న సింధియా మంత్రి బాలోబా తాత్యా పాగ్సిస్‌ను పట్టుకున్నాడు. అతడిని ప్రయోగించి, దౌలత్‌రావు సింధియాను ప్రలోభపెట్టి తనవైపు తిప్పుకున్నాడు. దత్తతకు సరేనన్న ఒప్పందం మీద సంతకం తడి అరకుందానే బాజీరావును పీష్వా చేయాలన్న

రహస్య ఒప్పందాన్ని నానాకి తెలియకుండా సింధియా కుదుర్చుకున్నాడు. దాని ప్రకారం సింధియా సైన్యంతో వెళ్లి శివనేరు చెరనుంచి బాజీరావును విడిపించాలి.

ఆ సంగతి చారచక్షువైన నానాకు వెంటనే తెలిసిపోయింది. సింధియా సైనిక శక్తి ముందు తాను నిలవలేనని అతడికి తెలుసు. సింధియావెళ్లి బాజీరావును విడిపించి కిరీటం పెడితే తాను ఏమీ చేయలేదు. కాబట్టి ఆ పనేదో, తానే చేస్తే మంచిదనుకున్నాడు. వెంటనే పరశురామ్‌ పట్వర్ధన్‌ను సేనలతో శరవేగాన సింధియాకంటే ముందే శివనేరుకు ఉరికించాడు. మావైపు తిరిగితే నిన్నే పీష్వా చేస్తామని బేరం పెట్టించాడు. బాజీరావును బుట్టలో వేశాడు.

ఇది ధర్మంకాదు; సింధియాకిచ్చిన మాట తప్పువద్దు అని - తమ్ముడు అమృతరావు వారించాడు. బాజీరావు వినలేదు. సింధియాతో ఒప్పందాన్ని నిస్సంకోచంగా తుంగలో తొక్కాడు. ఇందులో మోసం ఏమీ లేదుకదా, మాట తప్పరుకదా అని పలుమార్లు అడిగి. పవిత్ర గోదావరి తీరాన పార్వతమ్మవారి గుడిలో పట్వర్థన్‌ చేత గోవు తోక పట్టుకుని (ప్రమాణం చేయించాక సంతృప్తి చెంది నానావైపు ఫిరాయించాడు. అన్నేళ్లపాటు తనను

చెరలో పెట్టిన నానాతోటే చేతులు కలిపాడు. బాజీరావును పీష్వా చేసేట్టు, ప్రధానమంత్రిగా అతడు నానాను కొనసాగించేట్టు, జరిగిందంతా మరచి ఇద్దరూ కలిసి పనిచేసేట్టు అంగీకారం కుదిరింది.

ఇది తెలిసి సింధియా మంత్రి బాలోబా మండిపడ్డాడు. సింధియా దయవల్ల బాజీరావు పీష్వా అయితే సింధియాతో చెప్పించి తాను నానా స్థానంలో మంత్రి కావచ్చునని అతడు అఆళపడ్డాడు. అది కాస్తా భగ్నమైంది. దాంతో అతడు సింధియాకి కబురు పంపాడు. సింధియా వెంటనే పెద్ద సేనతో పుణె సైకి దండెత్తి వచ్చాడు. అతడిని తాను ఎదుర్కొనగలనని పట్వర్థన్‌ భరోసా అయితే ఇచ్చాడు.కాని (ఫ్రెంచి వీరుడు డిబోయిన్‌ తర్భీదు ఇచ్చిన సింధియా బెటాలియన్ల సత్తా నానా ఎరుగును. నేరుగా ఘర్షణ పడితే మొదటికి మోసం వచ్చి, సింధియా మరారా సర్వాధికారి కాగలడని భయపడి నానా పుణె వదిలి పురందర్‌ పోయి తలదాచుకున్నాడు. బాజీరావును మాట్లాడదాం రమ్మని పిలిచి రాగానే సింధియా నిర్భంధించాడు. బాజీరావు బదులు అతడి తమ్ముడు చిమ్నాజీని గద్దెనెక్కించాలని సింధియా వర్గం నిశ్చయించింది. విధి లేక నానా కూడా ఇందుకు సమ్మతించాడు.

మరి రఘునాధరావు పెద్దకొడుకు ఉండగా అతడిని వదిలేసి చిన్న కొడుకుకు ఎందుకు అధికారం కట్టబెట్టారని లోకులు ఆక్షేపిస్తారు కదా? పాదరసంలాంటి సింధియా మంత్రి బుర్ర దీనికీ ఒక ఉపాయం కనిపెట్టింది. బయటి వాడిని తెచ్చి దత్త స్వీకారం చేయిద్దామని మునుపు నానా అన్నాడు కదా? ఆ దత్తత ఏదో ఈ చిమ్నాజీనే చేయిస్తే సరిపోతుంది కదా

• అన్నాడతడు.

దత్తు చేసుకోబడే చిమ్నాజీకి దత్తు చేసుకునే యశోదాబాయి కోడలి వరస. పైగా ఆమె కంటే అతడు వయసులో పెద్ద. అయితేనేమి? వరసకన్నా వయసుకన్నా రాజకీయ స్వార్థాలు మిన్న అనుకుని అంతా కలిసి దత్త స్వీకారం చేయించి చిమ్నాజీని పీష్వాగా (ప్రకటించారు. సతారాలోని నామమాత్ర ఛత్రపతి రెండవ సాహునుంచి దుస్తులు వగైరా అధికార లాంఛనాలను నానాయే తెప్పించి పుణికి పంపించాడు. ఇంత (గ్రంథం నడవటానికి ఏకంగా ఏడు నెలలు పట్టింది 1795 అక్టోబరు 25న మాధవరావు పీష్వా మరణించగా 1796 మే 26న గానీ చిమ్నాజీ ఉత్తరాధికారి కాలేదు. పోనీ ఆ తరవాతయినా వ్యవహారం

246 సా ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి,ఆర్‌.శాస్త్రి

సాఫీగా నడిచిందా?

పేరుకు చిమ్నాజీ పీష్వా అయినా పెత్తనం చేసింది బాలోబా పాగ్పిస్‌. అతడికి నానా అంటే సరిపడదు. ఎలాగైనా నానాను పట్టుకుని ఖైదుచేయాలని చాలా ప్రయత్నాలు చేశాడు. కొని నానా అతడిని మించినవాడు. దొరక్కుండా తప్పించుకుని రాయగఢ్‌ కోటలో గట్టి సైనిక రక్షణ మధ్య కూర్చున్నాడు. అతడి భూములు, ఇళ్లు, ఆస్తులు జప్తు చేశారు. ఎంత గాలించినా అపార సంపదను అతదు ఎక్కడ దాచిందీ సర్కారువారు కనిపెట్టలేకపోయారు.

సింధియా బాధితులైన నానాకూ బాజీరావుకూ. ఒకే రకం కష్టాలవల్ల మళ్లీ సఖ్యత కుదిరింది. తుకోజీ హోల్కర్‌ అప్పటికే నానా కొమ్ముగాస్తున్నాడు. బాలోబాకు తెలియకుందా తంత్రం నడిపి మెల్లిగా సింధియానూ నానా తనకు అనుకూలంగా తిప్పుకున్నాడు. ఈ విషయంలో సఖారాం ఫఘట్లే అనేవాడు బాగా ఉపయోగపడ్డాడు. అతడిది ఘరానా వంశం. అతడికో కూతురుంది. ఆమె చక్కని చుక్క ఆ పిల్లనిచ్చి పెళ్లిచేస్తానని దౌలత్‌రావు సింధియాకు సఖారాం ఆశచూపాడు. అప్పటికి దౌలత్‌రావూ 20 ఏళ్లవాడే. పెళ్లి ఎరకు ఠక్కున చిక్కాడు. ఈలోపు రఘుజీభోస్తేనూ, జంజీరాసిద్దినీ, కొల్హాపూర్‌ ప్రభువునూ, మిగతా ముఖ్యులనూ నానా కలుపుకున్నాడు. పీష్వాకూ, మంత్రికీ తెలియకుండా చకచకా రాజకీయం నడిచింది. తమ తరపున చక్రం తిప్పుతున్న మంత్రి బాలోబాను సింధియాయీ చెంతకు పిలిపించి బంధించాడు. వరస కుదరనందున చిమ్నాజీ దత్తత చెల్లదని పెద్దలు సమయానుకూలంగా ప్రకటించారు. బాజీరావును చెరనుంచి విడిపించారు. మళ్లీ నతారా నుంచి దుస్తులు, లాంఛనాలు యథావిధిగా వచ్చాయి. ఆర్నెల్లకే పాలకుడు మారి 1796 డిసెంబరు శన బాజీరావు పీష్వా అయ్యాడు. నానా ఫడ్నవిస్‌ అతడి ప్రధానమంత్రిగా మళ్లీ వగ్గాలు అందుకున్నాడు.

బాజీరావుకు దశ తిరగడంతో మరాఠా మహాసా(మ్రాజ్య పతనంలో చివరి అంకానికి తెర లేచింది. బాజీరావు తెలివిగలవాడే. రాజకీయ చతురుడే. కాని అతడి తెలివితేటలు రాజ్యానికీ, ప్రజలకూ పనికొచ్చేవికావు. శత్రువులు పొంచి ఉండి, అన్సివైపులా సవాళ్లు చుట్టుముట్టిన సంక్షుభిత స్థితిలో సంక్లిష్ట సమస్యలను అర్థం చేసుకుని సుడిగుండాలను ఒడుపుగా తప్పించుకుని అధికార నావను తీరం చేర్చగలిగిన శక్తియుక్తులు అతడికీ లేవు. సరిగా ఉపయోగించుకుని ఉంటే నానా అతడికి చేదోడు వాదోడుగా నిలిచి కష్టకాలంలో అక్కరకు వచ్చేవాడే. కాని - అధికారం కోసం అపద్ధర్మంగా నానాకు దగ్గర అయినా, అదికాస్తా అందగానే బాజీరావు నానాకు బెబ్బే అన్నాడు. చుట్టూ పనికిమాలిన సలహాదారులను పెట్టుకుని, చెప్పుడు మాటలు విని, నానామీద కత్తిగట్టాడు. తక్షణ సమస్యలను సమర్ధంగా ఎదుర్కోవడం కంటే గతంలో తనకు నానాచేసిన అపకారానికి ప్రతీకారం తీర్చుకోవటం మీదే ఎక్కువ (ఛద్ధచూపాడు. నానా అధికారం ఊడగొట్టి, అతడి రహస్య నంపదను .- కొల్లగొట్టాలని విశ్వప్రయత్నాలు చేశాడు. ఈ విషయంలో సింధియా అతడికి తందానతాన అన్నాడు. బాజీరావు గద్దెనెక్కిన కాద్దినెలల్లోనే పరిస్థితి ఎంత విషమించిందంటే పీష్వా మంత్రి బహిరంగంగా ఒకరినాకరు కలిసేందుకే భయపడేవారు. ఎదుటివారు. ఎక్కడ దాడిచేస్తారోనని ఎవరికివారు అనుక్షణం సాయుధ బలగాల భారీ కాపలాలో కాలం గడిపేవారు. పెద్ద తలకాయల్లోనే పరస్పర విశ్వాసం కొారవడటంతో పరిపాలన సహజంగానే అధ్వాన్నమైంది. జిఎస్‌, సర్టేశాయ్‌ అన్నట్టు - ఎం.వి. ఆర్‌శ్యాస్తి మాయల మరాతలు శ 247

“021 10 ఈ160006 6] 116 16251 001060 10? 06 02063 02016 50206 2064 0000016641 [సుంళ *ఇ10 ములు. ఇ౦311105. 011210౪5 1165 1౧ 040110 284 8055 540944] అర్పం000౧6 10 0౧౫౭66 202 "ఇయ2ం66ే 9818 జడే 2 02606406 001006 2౧2016 10 టం10156 జు యంం076 0000601 0౪౮ 16 2థ0101502000, ౪110ల) 124 00౧26 1015100 "

(బాజీరావు రాజ్య వ్యవవోరాల్లో కనీస జ్యాగత్తలు కూదా తీసుకోలేదు. వల్లిగ్గానేమో వ్రతాలూ, వూజులు, వునస్మారాలు తెరివీలేకుండా నాగించేవాదు. చాటుగానేమో రానజ్రీడల తుచ్చ భోగాల్లో మునిగి తేలేవాదు. ఒళ్లుమండినా ఏమీచేయలేక (ప్రభుత్వాన్ని నమర్ధంగా అదువుచేయలేక నానా నిన్సవోయంగా చూస్తుండిపోయాడు. వరిపాలన మొత్తం స్తంభించిపోయింది

తాను సింహాసనం ఎక్కడానికి పూర్వం మరారా రాజ్యంలో పొడసూపిన పెడ పోకడలను, బలహీనతలను సరిచేసే సమర్ధత బాజీరావుకు బొత్తిగా లేదు. పైగా కుట మనస్తత్వంతో పగ, 'ప్రతీకారాల అల్బ బుద్ధితో, విళ్చంఖల స్వైర విహారాలతో రాజ్యపతనాన్ని మరింత త్వరితం చేశాడు. సిన్నవయసులోనే పెద్ద అధికారం చిక్కటంతో వొళ్లు తెలియకుండా మిడిసిపడిన దౌలత్‌రావు సింధియా ఇతడికి తోడయ్యాడు. సింధియాలకూ నానాఫద్నవిస్‌కూ అదినుంచీ మాత్సర్యం ఉన్నది కనుక నానాను దెబ్బతీయటంలో దౌలత్‌రావు శాయశక్తులొ బాజీరావుకు సహకరించాడు. వీరి దెబ్బను కాచుకోవటానికి నానా తుకోజీ హోల్కర్‌ మీద ఆధారపడగా కర్మం చాలక అతడు కాస్తా కన్నుమూశాడు.

తుకోజీకి నలుగురు కొడుకులు. వారిలో ఇద్దరు అక్రమ సంతానం తండ్రి పోయాక అధికార వారసత్వంకోసం కొడుకులు తగవులాడుకుంటూంటే అదే అదనుగా దౌలత్‌రావు సింధియా ఆ గొడవలో తలదూర్చాడు. పెద్ధ కొదుకు కాశీరావు కొమ్ముగాసి, రెండో 'కొడుకు మల్దర్‌రావును చంపి... మిగతా ఇద్దరు దాస్‌పుత్రులు యశ్వంతరావు, విరోజీలను వెంటాడి రాజ్యం నుంచి వెళ్లగొట్టాడు. వారిలో విరోజీ అన్నవాడిని తరవాత పట్టుకుని ఏనుగు కాళ్లకు కట్టి శొక్కించి చంపేశాడు. కుడి భుజం లాంటి తుక్షోజీ వోల్మర్‌ చనిపోయి, అతడి రాజ్యం సింధియా పెళ్తనంలోకి పోవటంతో రెక్కలు విరిగినట్టయిన నానా మీద ఆ తరువాత సింధియా తన ప్రతాపం చూపాడు బాజీరావు, అతడు కూడబలుక్కుని నానాను మాయమాటలతో ఎక్కడికో పిలిపించి ఆధాటున బంధించారు

దొంతో - ప్రతీకారం తీరింది; తల నెప్పిపోయింది అనుకున్నాడు బాజీరావు. కొని - అసలు తలనెప్పులు అప్పుడే మొదలయ్యాయి. నానా భయం పోవటంతో సింధియాకూ, అతడి మామ సఖారాంకూ, పట్టపగ్గాలు లేకుండా పోయాయి. నానాను నిర్చంధిస్తే రెండు కోట్ల రూపాయలిస్తానని సింధియాకు పీష్వా ఆశ చూపాడు. ఆ పని చేశాను కదా ఇస్తానన్న సొమ్ము ఇన్ముంటూ సింధియా అతడి గొంతుమీద కూచున్నాడు. ఖజానా అసలే ఖాలీ అయిన స్థితిలో అంత డబ్బు తనవల్ల కాదని పీష్టా చేతులెత్తాడు. చాలా నెలలుగా జీతాలందక గోలపెడుతున్న సైనికులను శాంతపరచడానికి వేరే దారి తోచక సింధియా దుర్మార్గానికి దిగాడు. పీష్వా తనకు బాకీపడ్డ మొత్తాన్ని పుణె ప్రజల గోళ్ళూదకొట్టి వసూలు చేయమని తన మామకు చెప్పాడు. అతడు అక్షరాలా అంత పనీచేసి, పిశాచంలా (ప్రజల వెంటపడి, 248 $ ఇరీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌,శొస్త

దాచిన సొమ్ము బయటకి తీయించడానికి నాదిర్షా తరహా అఘాయిత్యా లకు పాల్పడ్డాడు.

పుణెలో జనం హాహాకారాలు చేస్తున్న సమయంలోనే ఇంకో వంక నలుగురు విధవలు అంతర్యుద్ధం లేవదీసి మరాఠా (ప్రభుత్వాన్ని ఏళ్ల పర్యంతం ముప్పుతిప్పలు పెట్టారు. వారు మరణించిన మాధవరావు సింధియా భార్యలు. వారికి భరణం ఇచ్చి, బాగా చూసుకుంటానని వారసత్వం అందుకున్న సమయంలో దౌలత్‌రావు వోమీ ఇచ్చాడు. సొంత సేనలకే జీతాలివ్వబేక జనాన్ని పీడించుకు తింటున్న స్థితిలో చేతగాకో, ఇష్టంలేకో వారి భరణాన్ని ఎగవేశాడు. అది చాలదన్నట్టు దౌలత్‌రావు మామాణశ్రీ ఈ వితంతువుల నివాసాల మీద పడి కొరడాతో కొట్టి బయటికీద్చి ఖైదు చేయబోయాడు. అతడి బారినుంచి ఎలాగో తప్పించుకుని వితంతువులు పీష్వా తమ్ముడు అమృతరావు శరణుజొచ్చారు. అయినా సింధియా మామ వెనక్కి తగ్గకుండా ఏకంగా అమృతరావు శిబిరంమీదే నానా 'అగంచేశాడు. తన తమ్ముదని కూడా చూడకుందా సింధియా వర్గం ఇలా బరితెగించటం సహించరాని ధిక్కారమని పీష్వా అనుకున్నాడు. పీష్వాను ఎదుర్శానే రాజకీయ తంత్రంలో భాగంగా సింధియా - నానాఫడ్నవిస్‌కు బంధవిముక్తి చేశాడు. కొన్నాళ్లకు పీష్వాకూ వారికీ సంధి కుదిరింది. పది నెలలకు పైగా నిర్బంధం తరవాత 1798 అక్టోబరు 15న నానాకు మళ్లీ పెత్తనం చేతికొచ్చింది. మేరలేని దుర్మార్గాలతో తనకు చెడ్డపేరు తెచ్చిన మామగారిని సింధియా అలస్యంగానైనా వదిలించుకుని ఖైదులో పదేశాడు.

ఈ గొడవ ఇలా సమసిపోయి పుణెలో పరిస్థితిలు కొంచెం కుదుటపడ్డాయని సంతోషించదానికి వీల్లేకుండా అదే సమయంలో ఇంకో సంక్షోభం సెగలు కక్కుతూ మరాఠా సర్జార్లకు చెమటలు పట్టిస్తున్నది. అదేమిటంటే - సతారాలో సాహూరాజు తిరగబడ్దాడు. నానాను వేటువేయటంలో తనకు సహకరిస్తే పూర్వపు సాహురాజు కుండినట్టి అధికారాలను నీకు దాఖలు పరుస్తానని బాజీరావు అతడికి బాసచేసి ఉన్నాడు. ఆ సంగతి ఏమయిందని తరవాత గుర్తుచేస్తే పీష్వా పట్టించుకోలేదు. దాంతో ఛత్రపతి సాము మండిపడ్డాడు. అప్పటికే అతడి సోదరుడు ఛత్రసింగ్‌ పీష్వా మీద. రవరవలాడుతున్నాడు. శివాజీ వారసులం, ఈ కీష్వాల దయాధర్మంపై ఆధారపడి సతారాలో పరాధీనపు బతుకు బతకాల్సిన ఖర్మ మనకేమిటి; తెగించి పోరాడి మన అధికారాన్ని మళ్లీ పొందుదాం - అని చాలాకాలంగా అతడు అన్నగారికి నూరిపోశాడు. సాహూ సరేనన్నాడు. సోదరులు కలిసి సైన్యాన్ని కూడగట్టి తమపై నిఘాకు పీష్వా నిలిపిన బలగాలను తరిమిగొట్టారు. కొల్లాపూర్‌లోని తిరుగుబాటును అణచడానికి పూనానుంచి పెద్ద సైన్యాన్ని పంపినా లాభం లేకపోయింది. వారి దాయాది, పోటీ ఛత్రపతి అయిన మూడవ శివాజీ వారితో చేతులు కలిపాడు. ఇక గత్యంతరం లేక పరశురామ్‌ భావుపట్వర్థన్‌ను (బాజీరావును పీష్వాచేసే కుట్రలో భాగంగా అతడిని చెరలో పెట్టారు) నిర్భంధం నుంచి విడిపించి ఛత్రపతుల పైకి బాజీరావు ప్రయోగించాడు. అతడు గొప్ప పరాక్రమంతో సతారా రాజును ఓడించాడు. కాని కొల్హాపూర్‌ సైన్యంతో జరిగిన యుద్ధంలో మరణించాడు. మరాఠా రాజ్యానికి అది పెద్ద దెబ్బ. తరవాత పీష్వా, సింధియాలు నానాఅవస్థలు పడి ఎక్కడెక్కడి నేనలనూ సమీకరించి యుద్ధం సాగించాక గొనీ కొల్దాహర్‌ ఛత్రపతి 1799 డిసెంబరులో చేతులెత్తెయ్యలేదు.

ఇదీ - 18వ శతాబ్దం చివరలో వెల్లస్లీ ప్రభువు వక్రదృష్టి వదేనాటికి మరాఠా రాజ్య రాజకీయ పరిస్థితీ. మాధవరావు పీష్వా అకాల మరణం తరవాత ఆ శకాొబ్టం చివరి ఎం,వి.ఆర్‌.శాస్తి మాయల మరాఠీలు శ్ష 249

నాలుగైదేళ్లలో నడచిన ఘటనల తీరుతెన్నులు పరిశీలిస్తే ఒక సంగతి స్పష్టం. అంతః కలవాలు, అంతర్యుద్ధాలు ఎన్ని తలెత్తినా మరాఠా సామ్రాజ్యం వాటన్నిటినీ తట్టుకుని పదిలంగానే ఉంది. వ్యక్తుల స్వార్థాలు, ద్వేషాలు, నీచ మనస్తత్వాలు ఎన్ని వెర్రితలలు వేసినప్పటికీ అవసరమైనప్పుడు విభేదాలను మరిచి, విరోధాలను పక్కనపెట్టి కలసిపోగల సంస్కారం మరాఠా ముఖ్యుల్లో మిగిలే ఉంది. చెరలో పెట్టిన వారినే వదిలిపెట్టటం, తమను ఖైదు చేశారన్న కక్ష లేకుండా వారు సైతం విశాల హృదయంతో తక్షణ సమస్యల పరిష్కారానికి మనస్ఫూర్తిగా సహకరించటం గమనిస్తే మరాఠా రాజ్యం కలహాల మయమై కుక్కలు చింపిన విస్తరిలా చిందర వందర అవుతున్నదన్న అభిప్రాయం ఏకోశానా కలగదు. ఈ నాలుగైదేళ్లలో మరాఠా పెద్దతలకాయలెన్నో వరసగా మృత్యువాత పడ్డా విజ్ఞత, కార్యదక్షత ఉన్న సమర్థులు కొందరు ఇంకా మిగిలే ఉన్నారు 2/44 2227 67౯7 ల గెజ4గ4/07 తనంగిలో జిఎస్‌, సర్దేశాయ్‌ అన్నట్టు - బాజీరావు, దౌలల్‌రావులు ఎన్ని తప్పుడు పనులు చేసినా... అదనుకోసం ఇంగ్లీషు గోమాయువులు కాచుకు కూర్చుని కుతంత్రాలు, కుత్సితాలు పన్ని ఉండకపోతే మరాఠా రాజ్యం మునుపు అనేక ఘట్టాల్లోవలె ఒడిదుడుకుల నుంచి మెల్లిగా గట్టేక్కేదే.

250 ఫా ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి, ఆర్‌.శాస్తే

పీష్టాకు పొగ 704 7200) రీం 664764 6603060 4 ౧2౮467 ౧౭౭| ఏ26స్తగ6ా ౫౦౫ 20 716 24 6 ౧గంసూ ౧ ౧|స్‌ 6౮౫౯౮౧౮4౫౯ 4/46 004౫ 6 లింం44 ౨0/04 56 22 6 ౧62460 ౧౯4 ౭౮౦౫ ల007 4206/1బొ 2/4 దంా౭ణట406 2 4 220౮44౯ 26 406 ం04000/ 6 047 ౯06బన్‌.. ట్‌ 0216 ౧26060 00/ట206206 22 3౦౫౮7 62/07 77౧0020048 4 5ళలా 665 ల ౧౯/07 30౧204 స్నాం486464 64 70200 ట ౧/40 2౫4 0 ౧7౧206 00 రీ రోం00644 క భూ దంం4గంన... (సాం లల "67బాంన విం ౧0244 = కలె. వడలు ల రశ మన (ప్రయోజనాలకు అత్యంత కీలకమైన ఈ తరుణంలో మన వూనా వ్యవవోరాలు మీవంటి (వజ్ఞావంతుల చేళుల్లో ఉన్నందుకు నాకు వరమానందంగా ఉంది... అన్ని పార్టీలకీ న్యాయం జరిగే రీతిన ధర్భబద్ధంగా రూపొందించిన వదకొన్ని జయ(ప్రదంగా అమలు చేయటానికి మీ తవాతవా గురించి నాకు నంవూర్ణ విశ్వాసం ఉంది ఇండియాకి కొత్త గవర్నర్‌ జనరల్‌గా వచ్చిన లార్డ్‌ మార్షింగ్‌టన్‌ అనే వెల్లస్లీ దొర పుణెలోని తమ రెసిడెంటు కర్నల్‌ పామర్‌కు 1798 జూలై 8న రాసిన తొలి రహస్య లేఖలోని తొలి పలుకులివి. విన్నవారెవరైనా - అన్ని పక్షాలకీ సమాన న్యాయం జరిగేలా న్యాయసూత్రాలకు లోబడి పధక రచన చేసిన ఆ దొరగారు ఎంతటి ధర్మప్రభువో!; అంతటివాడి పూర్తి విశ్వాసం చూరగొన్న రెసిదెంటుదొర ఇంకెంత గొప్పవాడో; ఇద్దరూ కలిసి కలహాల కాపురంగా ఉన్న మహారాష్ట్రకు పవిత్ర పధకంతో ఎంత గొప్ప న్యాయం చేస్తారోనని ఊపొస్తారు. దొరవారల మధ్య నడిచిన ఇలాంటి ఉత్తరప్రత్యుత్తరాలకు మోసపోయే... తెల్లవారు చాలా పెద్ద మనుషులు; న్యాయం తప్పనివారు; న్యాయం చేయడం కోసమే దిక్కునూలిన దేశాన్ని వశపరచుకున్నవారు అని మన మేధావులు చరిత్ర పుస్తకాల నిండా రాసిపడేశారు. నిజానికి దొరల భాష వేరు. వారి మాటల అంతరార్థం వేరు. వారిదంతా వక్రనీతి,

కౌనంటే కాదని. కాదంటే బెనని, అందరికీ న్యాయం చేద్దాం అంటే అందరికీ పక్కా అన్యాయమే చేసి మనం మాత్రమే బాగుపడదాం అని కవి హృదయం! వెల్లస్లీ అడుగుపెట్టే నాటికి భారత రాజకీయ పటంలో అత్యధిక భాగం ఇంకా మరారాల (ప్రాబల్యంలోనే ఉంది. దక్షిణాన తుంగభద్ర నుంచి ఉత్తరాన సట్లెజ్‌ వరకూ పంజాబ్‌, సింధ్‌లదాకా వారి సామ్రాజ్యం విస్తరించింది. వారికి ఢిల్లీ పాదుషా గులాం, బుందేల్‌ఖండ్‌, రాజస్థానం, గంగ, యమున తీర ప్రాంతాలపై వారిదే పట్టు. గంగకు దిగువన ఇంగ్లీషు వారి ప్రాంతాలకు, కలకత్తా ముంబాయి, మద్రాసు (పెసిదెన్సీలకు చుట్టూతా ఉన్నది మరారా రాజ్యమే. దక్షిణాదిన వారిదైన మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీకీ, వారు నోటకరిచిన నైజాంకూ, కొత్తగా కబళించిన మైసూరుకూ మధ్య నిరాఘాట వివారానికి వీల్లేకుండా కంట్లో నలుసులా ఎక్కడికక్కడ మరారాలు అద్దు! తొలుదొలుత బెంగాలులో ఎడమకాలు మోపీన నాటినుంచీ మరారాలన్నా, త్వరితగతిన విస్తరించిన వారి సామ్రాజ్యమన్నా తెల్లవారికి మవా ఈర్ష్య. వారి బలాన్ని పలుకుబడిని ఎలాగైనా తగ్గించాలన్న అబ ఆదినుంచీ ఉన్నా అందుకు కావలసిన సైనికవనరులు, రాజకీయ అనుకూలతలు వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌ నాటికిగానీ ఆంగ్రేయులకు సమకూడలేదు. సర్వశక్తులూ ఒడ్జినా హేస్టింగ్స్‌ దుస్సాహసం ఫలించక మొదటి మహారాష్త్ర యుద్ధంలో ఘోరపరాభవం జరిగి మహారాఘ్లులతో సంధి చేసుకోవలిసి వచ్చింది. బరోడా గేక్వాద్‌ను తమవైపు లాక్కున్నా భోంస్తేలను ఎరలువేసి ఆకట్టుకోగలిగినా (బ్రిటిష్‌ రాజ్య విస్తరణ తంత్రం ఆ తరువాత పెద్దగా ఫలించింది లేదు. ఈలోపు పీష్వా ప్రభుత్వం మరింత బలపడింది. మాధవరావు సింధియా ఉత్తరాదిన విజృంభించి విశాల ప్రాంతాలను జయించాడు. తేరిపార చూడలేనంత తీక్షణంగా మరారా ప్రభ వెలిగిపోయినందువల్లే చేసేది లేక జాన్‌షోర్‌, కారన్‌వాలిస్‌లు మహారాష్ట్రల జోలికి పోకుండా జాగ్రత్తపడ్డారు. టిప్పుసుల్తాను మీద యుద్దానికి పోయేప్పుడు కూడా కారన్‌వాలిస్‌ మరారాల సహాయం దేబిరించి, వారి అండతోనే గెలిచాడు. ఆ తరువాత దక్షిణాదిన ఇంకో బలీయశక్తి అయిన నైజాంనూ మరారాలు ఒంటిచేత్తో నేలకరిపించారు. దీంతో ఇంగ్లీషు వారికి మరీ కన్ను కుట్టింది. ఇండియాలో తమకు ప్రధాన శత్రువు మహారాష్ట్ర కూటమేనని, తమకు ప్రమాదం ఎప్పటికైనా వారినుంచే రాగలదని వారికి అసలే భయం. అందుకే కారన్‌వాలిస్‌ టిప్పూపైకి దందెత్తినందుకు బ్రిటిష్‌ రాజకీయ ప్రముఖులు పలువురు తీవ్ర ఆక్షేపణ తెలిపారు. ఇండియాలో మన ప్రయోజనాలకు మరారాల నుంచి కదా అసలు ప్రమాదం? వారిని ఎదుర్కోవడానికి సమతూకంలా ఉపయోగపడే మైసూరు ప్రభువు మీద మనమే కత్తి ఎత్తడమేమిటి? అని కొమన్స్‌ సభలో కొంత మంది సభ్యులు కోప్పద్దారు. సమయం చిక్కితే మరారాలను దెబ్బతీసి మొత్తం దేశాన్ని స్వాహా చేయాలని సీమ దొరలు కాచుకు కూచున్నారు. తెల్లనారికి ఎంత కుత్సితం ఉన్నా మరారాలకు వారిపట్ల శత్రుభావం లేదు. వారితో తమకున్న స్నేహాన్ని శాంభియుత సంబంధాలను భగ్నపరచాలన్న ఆలోచనే వారికి లేదు, ఆంగ్లేయులకు ఆగ్రహం కలిగించే పని వారు ఏదీ చేయలేదు. తాము బతుకుతూ ఇతరులను బతకనివ్వాలనే వారు కోరుకున్నా వారిని ప్రశాంతంగా బతకనిచ్చే ఉద్దేశం ఆంగ్ల ప్రభువులకు ఎంతమాత్రం లేదు. వెల్లఫ్లీ అడుగిడే నాటికి పీష్వా గద్దెపై బాజీరావు కూచుని ఉన్నాడు. దౌలత్‌రావు సింధియా 252 పా ఇబీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌ శాస్త్రి

అతడికి వెన్నుదన్నుగా ఉన్నాడు. నానా ఫద్నవీసు నిర్బంధంలో ఉన్నాడు. యూరోపియన్లు చెదపురుగుల్లా మహార్యాష్టలో చేరి సర్జార్లను, జాగీర్జార్లను ఎగదోసి ఎక్కడికక్కడ అల్లర్లు, సంక్షోభాలు కల్పిస్తూ ఉన్నారు. లోగడ మాధవరావు సింధియా దర్బారులో రెసిడెంటుగా ఉన్న పామర్‌ ఈ మధ్య పూనా బదిలీ అయ్యాడు. గతంలో తమ పంచనచేరిన తండ్రి రఘునాధరావు తమకు ఎన్నో ఆశలు పెట్టాడు కాబట్టి ఇప్పుడు పీష్వా అయిన కుమారుడు బాజీరావు తమకే తవ్వి తలకెత్తుతాదని ఆంగ్లేయులు ఆశపడ్డారు. కాని బాజీరావు ఇంతవరకూ వారికేమీ చేపలేదు.

ఈ పరిస్థితుల్లో వెల్లస్లీ వచ్చీరాగానే మరాఠాలమీద ప్రత్యేక దృష్టి పెట్టాడు. తమకు శత్రువులనుకున్న వారితో యుద్ధంచేయటం, పరాక్రమంతో గెలవటం. యూరోపియన్ల పద్ధతికాదు. చుట్టూ సాలెగూడు పన్ని అదనుకోసం వేచి ఉండి మభ్యపెట్టో మోసగించో గుటుక్కుమనిపించటమే వారిశైలి. సాలెగూడుకు ఇంగ్లీషు వారు పెట్టిన ముద్దుపేరు 'సైనిక సహకారం"! ఏదో ఒక విధంగా వారి సేనలను అవతలివారికి అంటగడితేగానీ తరువాయి స్వాహాకార్యం ముందుకుసాగదు.

కాని మరాఠాలకు ఇంగ్లీషు సేనలను అంటగట్టటం చాలా కష్టం. ఎందుకంటే మరాఠాలే సైనికశక్తిపై ఆధారపడి బతికే వారు. వారే ఇతర రాజ్యాలను జయించగలరు. కాదిట్టి తమ రక్షణకోసం వేరేవారి సైన్యాన్ని అపేక్షించాల్సిన అగత్యం వారికి లేదు. కావాలంటే వారే ఇతరులకు సైనిక సహాయం చేస్తారు. పైగావారికీ “కంపెనీకీ కారన్‌వాలిస్‌ హయాంలో కుదిరిన మైత్రీ ఒప్పందం ఇంకా అమల్లో ఉంది. దాని (ప్రకారం లోగడ కారన్‌వాలిస్‌కు చేసినట్టే ఇప్పుడు టిప్పూపై తాజా యుద్ధంలోనూ కంపెనీకి కావాలంటే సైనిక సహాయం చేయడానికి పుణె ప్రభుత్వం సిద్దంగా ఉంది.

• ఎటొచ్చీ - ఆ సహాయాన్ని తీసుకునేందుకు వెల్లన్లీయే సిద్ధంగా లేదు. సవ్యంగా యుద్ధంచేసి టిప్పూను గెలవగల సత్తా కంపెనీకి లేదన్న సంగతి అతడికి తెలుసు. బయటీ నుంచి సహాయం చాలా అవసరమే. అలాగని మరాఠాల సహాయాన్ని కనుక తీసుకుంటే - యుద్ధంలో గెలుచుకునే రాజ్యంలో వారికీ వాటా ఇవ్వలసీ వస్తుంది. చానివల్ల మాగా ట్రాిల్యం ఇంకా విస్తరించి “కంపెనీకి మరింత ప్రమాదకారి అవుతుంది. ఆ భయం వెల్లస్త మరాఠాల మద్దతు అవసరం ఉన్నా సీళరించలేదు.

మరి - తాము ఎలాగూ రం తమ విరోధి అడిగిలే మరాఠాలు మద్ధతు ఇవ్వవచ్చుకదా? అగ్నికి ఆజ్యం తోడైనట్టు టిప్పూ, పీష్వా ఏకమైతే కంపెనీకి కొంప కొల్లి కదా? ఈ పాటికే టిప్పుసుల్తాన్‌ పూనా దుర్ఫారుకు వకీళ్లను పంపి సైనిక సాయం ఆర్టిస్తున్నట్ట వార్తలొస్తున్నాయి. వారిని చేరదీయటం 'కంపెనీ మిత్రులకు ఇస్టం లేదని తెలిశాక పూనా నుంచి ఆ వకీళ్లను వెళ్లగొట్టిన మాట నిజమే. కాని - లోపాయకారీగా ఏమి జరుగుతుందో ఎవరు చెప్పగలరు? ఇంగ్లీషు వారిలాగే మరాఠాలూ వక్రంగా నడిస్తే ఇంగ్లీషు వారికి ప్రమాదం కదా?

ఇలా ఆలోచించిన వెల్లస్లీ దీనికి ఒక ప్లాను వేశాడు. మరాళాలను మాయలో పడెయ్యటం కోసం ఓ మాయ కబురు పంపాడు. మీరు సైన్యాన్ని పంపుతామన్నారు; చాలా సంతోషం; కాని మిమ్మల్ని (శమ పెట్టటం మాకు ఇష్టం లేదు. ప్రస్తుతానికి మీ సహాయం అవసరం లేదు. కాని మీరు మాకు మిత్రులు. కాబట్టి సైన్యాన్ని పంపకున్నాసరే యుద్ధం గెలిచాక ఎం,వి.ఆర్‌.శాస్త్ర వీప్పాకుపొగ శ 253

శత్రురాజ్యంలో మీ వాటాను మీకు పువ్వల్లోపెట్టి అప్పగిస్తాము - అని దాని సారాంశం. ఈ రీతిన మరారాల ముందరి కాళ్లకు బంధం వేశాక ఒక చెంప టిప్పుతో యుద్దానికి సర్వసన్నాహాలు చేస్తూనే ఇంకోవంక పీష్వాను నయవంచనతో ఉచ్చులో ఇరికించటానికీ వెల్లస్తీ పథకం పన్నాడు. "సైనిక సహకారం పేరిట నిజాంను వంటింటి కుందేలుగా నిర్వీర్యం చేసినట్టు పీష్వానూ బుట్టలో వేయటానికి దారులు వెదికాడు. ఇందులో భాగంగానే నానాఫద్నవిస్‌ను నిర్బంధం నుంచి తప్పిస్తామంటే మనవైపు తిరుగుతాదేమో కనుక్కోమని ఈ వ్యాసం మొదట్లో ప్రస్తావించిన 'న్యాయాలమారి”' రహస్య లేఖలో రెసిడెంటు పామర్‌ను వెల్లస్లీ పురమాయించాడు. అయిజే - పామర్‌కు ఆ లేఖ అందేలోపే పూనాలో పరిస్థితులు మారి, సింధియాతో సఖ్యత కుదిరి నానా బంధవిముక్తుడయ్యాడు. అందరికీ న్యాయం జరగాలన్న ధర్మబుద్ధి తెల్లవారికి నిజంగా ఉంటే తమ ప్రమేయం లేకున్నా నానా అంతటి యోగ్యుడికి చెర వదిలినందుకు సంతోషించవలసింది. కాని తమ షరతులకు లోబడే అగత్యం లేకుండా తనంతట తానే బయట పడినందుకు దొరలు నొసలు ముడిచి నానానూ అనుమాన దృక్కులతో చూడసాగారు. ఎవరికి చెప్పాల్సిన మాట వారికి చెప్పి, ఎవరికి తీయాల్సిన గొయ్యి వారి వెనక తీసి, పుణెలో రెసిడెంటు మహాశయుడు పధకం ప్రకారం ఇటు రంగం సిద్ధం చేస్తూండగా అటు మైసూరులో అధర్మ యుద్ధంచేసి తెల్లవారు టిప్పూను వధించారు. ఏమాటకామాటే చెప్పుకోవాలి. యుద్ధం జయించాక వెల్లస్లీ దొరగారు వెనకటి మాట ప్రకారం మరారాల వాటాను వారి కోసం అట్టేపెట్టకపోలేదు. అయితే ఒక మెలిక! గతంలో బేషరతుగా ఇస్తామని చెప్పిన వాటాకు ఇప్పుడు వాటమైన షరతులు జోడించారు. అవి ఏమిటంటే - మరారాలు (బ్రిటిష్‌వారి సైనిక సహకారం పెద్దమ్మను అకృర్లేకున్నా నెత్తినెత్తుకోవాలట. మొత్తం మైసూరు రాజ్యంపై ఆదినుంచీ తమకుగల చౌధ్‌ వసూలు హక్కును వదిలేసుకోవాలట. ఇకపై నిజాంతోగాని, మరెవరితోగాని తమకు ఎటువంటి పేచీ వచ్చినా కంపెన్‌వారే మధ్యవర్తిత్వం చేయాలని అంగీకరించాలట. వారు ఎలా చెబితే అలా నడుచుకోవాలట. ఒక్కమాటలో చెప్పాలంటే మైసూరు రాజ్యంలో అప్పనంగా వచ్చేవాటా కోసం మరారాలు తమ స్వాతంధ్ష్యాన్ని సార్వభౌమాధికారాన్ని వదిలేసుకుని ఆంగ్రేయులకు తొత్తులు కావాలి. ఆత్మగౌరవం గల ఏ ప్రభుత్వమూ అంగీకరించజాలని తెంపరి బేరమిది. కాబట్టి బాజీరావు నానా సలహా మేరకు సహజంగానే దీన్ని తిరస్కరించి మీరూ వద్దు; మీ వాటా వద్దు పొమ్మన్నాడు. దాంతో వెల్లస్లీకి ఒక సంగతి అర్షమైంది. పీష్వా తనకు తానుగా మెడకు ఉరితాడు తగిలించుకోడు- గత్యంతరం లేని పరిస్థితి కల్పించి అతణ్ణి అన్నివైపుల నుంచీ నొక్కేస్తే తప్ప “కంపెనీ* కార్యం నెరవేరదు. పుణె రెసిదెంటుకు పంపిన లేఖలో గవర్నరు జనరల్‌ ఈ మాటే స్పష్టంగా అన్నాడు. “10 910006 10 06 శేంశఇంం6ే గంగు 1656 601514626003 ఇక మ20 యు! 1069156017 ౦0%00ల166 0 16 అంశం? 0 113 ఇకషటం 10 128/6 ౯6000236 10 16 2531562006 ౦016 0౦౧2209) తజ! 20 ౪౦3160 2ల౦| 06 16410664 10 1౦౯ 1200 జు” అ౦౭28ల0160ట 254 సౌ ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌.శౌస్త్రీ

ఇంట 2 115 2000%68510%, ౪04164 2కొం!4 +0 116 3౧6351 ౮౦76౧-

0100 16 11౦205 0 2ంరయ108 జం 200లుడేలంర్సు ఇముంత్‌ 1 ₹23 0౬౯ 1066638 10 69201192 0 €ం స201062 లుటలు"

(77౭ పా 40 ₹నెక 0000003, ౧-/56౮]

(వీటన్నిటిని బట్టి ఏమనుకోవాలంటే తన వ్యవహారాలు విషమించి, కంపెనీ

సహాయాన్ని అపేక్షించక తప్పని సంకటస్థితిలో ఇరుక్కుంటేగానీ బాజీరావు మన

(ప్రయోజనాలకు కావలనినట్ట మరారా సా(మ్రాజ్యంలో మన (ప్రాబల్యం

పెంచుకోవటానికి ఒప్పుకోడు,

బేరంవల్ల పొందలేనిదాన్ని మోసం ద్వారా సాధించడానికి తెల్లదొరలు మరింత ఆయుత్తమయ్యారు. వెల్లస్లీ దర్శకత్వంలో కపట నాటకానికి తెరలేచింది. మరారా రాష్ట్ర కూటమిలో ఆదినుంచీ సింధియాకూ హోల్కర్‌కూ పడదు. తుకోజీ హోల్కర్‌ మరణించి, అతడి వారసులు సింధియా రక్షణలోకి చేరాక ఆ చిరకాల వైరం కాస్తా సద్దుమణిగింది. అలాగే నానా ఫద్నవిస్‌కూ, సింధియాలకూ లోలోన ఉన్న విరోధం కూడా జౌలత్‌రావు సింధియా పెత్తనానికి వచ్చాక ఇటీవలి కాస్త నెమ్మదించింది. అటు సింధియా సైనికశక్తి ఇటు నానా మంత్రాంగం అండగా ఉన్నంతకాలమూ బాజీరావును పట్టుకోవటం కష్టం. వారిలో వారికి తంపులుపెట్టి మహారాష్ట్ర కూటమిలో ముసలం పుట్టించి, బలహీనుడైన పీష్టాను విడిగా లాగేస్తేగాని కుంపిణీయుల పంట పండదు. కాబట్టి చల్లగా ఉన్న రాజంలో చిచ్చు పెట్టే పనికి వెల్లస్లీ పూనా రెసిడెంటు పామర్‌ను తగిలించాడు. అతడేమో పీష్వా చెవిని ఇల్లు కట్టుకుని దౌలత్‌రావు సింధియాపై కొండేలు చెప్పసాగాడు. నువ్వు సింధియా వలలో పడిపోయావు. అతడు నిన్ను పిండి బొమ్మనుచేని ఆడిస్తున్నాడు. నీవతనికి ఖైదీవయ్యావు. బానిసవయ్యావు. నీకిదేమి ఖర్మం అని నిత్యం నూరిపోసి అసలే అనుమానపు మనిషి అయిన బాజీరావుకు కంటికి కునుకు లేకుండా చేశాడు. అదే సమయంలో వెల్లస్లీ దొరగారు బాజీరావు పీష్వా సింధియా చేతిలో బందీలా ఉన్నాడని నాలుక భుజాన వేసుకుని గగ్గోలు పెట్టాడు.

ఈ మాట పచ్చి అబద్ధం. సింధియా మీద బాజీరావు ఎక్కువగా ఆధారపడుతున్న సంగతి యధార్థమే. అయితే అది బలాత్మారంవల్ల కాదు. తనను పీష్వా గద్దె నెక్కించడానికి సింధియా ఎంతో సాయపడ్డాడన్న కృతజ్ఞతా భావంతో. ఇంటా బయటా ముసిరిన శత్రువుల బారినుంచి రాజ్యాన్ని అతదే రక్షించగలడన్న నమ్మకంతో. అంతే తప్ప పీష్వాను సింధియా నిర్చంధించిందీ లేదు అవమానించిందీ లేదు. తనను సింధియా చెరపట్టినట్టు పీష్పా ఎప్పుడూ ఎవరితో చెప్పుకోలేదు. అతడి బారినుంచి తనను కాపాడమని కంపెనీ వారిని ఎన్నడూ కోరలేదు. పీష్వాకు అటువంటి గతి పట్టినట్టు పూనాలోని బ్రిటిష్‌ రెసిడెంటు కూడా వెల్లస్లీ కనుగీటడానికి పూర్వం పైవారికి ఎప్పుడూ రిపోర్టు చేయలేదు. పోనీ - అకస్మాత్తుగా ఇప్పుడే ఈ దారుణ దుర్వార్త దొరలకు తెలిసిందనుకున్నా... తెలిశాక దానికి తగిన ప్రతి (క్రియ చేయటానికి వారు అయాసపడిందీ లేదు. అమల్లో ఉన్న సంధి ప్రకారం పీష్వా కంపెనీ వారికి మిత్రుడే. అతడికి ఆపదవస్తే వారు ఆదుకొనవలసినవారే. గతంలో తమకు మిత్రుడైన తిరువాన్నూరు రాజాకేసి కీగంట చూశాడన్న నెపంతోనే మిత్రధర్శం పేరిట టిప్పు సుల్తాన్‌ మీదికి కత్తి ఎత్తి కంపెనీవారు నానా ఆగం చేశారు కదా? మిత్రుడైన ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రి వీప్పాకు పగ శ 255

పీష్వానూ అలాగే సింధియా బారినుంచి ఉద్ధరించి ఉండవచ్చు కదా?

వచ్చు. కాని దొరలు ఆ పనిచేయలేదు. ఎందుకంటే తాము వేసినది వట్టి అభాండమని వారికి తెలుసు. అందుకే పీష్వా చెవులు మాత్రం కౌరికి, తగవులు పెట్టి తమాషా చూశారు. వారి చెప్పుడు మాటలు వినివిని - తనకు చుట్టూ ఉన్న వారంతా తన కీడు కోరేవారేనని, వారి బారినుంచి ఇంగ్లీషువారు మాత్రమే తనను కాపాడగలిగినవారనీ, వారు పెద్ద మనసుతో ఆఫర్‌ చేసిన ప్రకారం వారి సైన్యాన్ని తనకు రక్షణ కవచంగా పెట్టుకుంటే తప్ప తనకు భద్రత ఉండదనీ ఒక బలహీనక్షణంలో బాజీరావు కూడా తలపోశాడు.

దాంతో సీమ శకునుల పని లేలికైంది. 256 సా ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి,ఆర్‌.శాస్త్రీ

పడగనీడలో పీష్వా

అక్కడికీ వెల్లన్లీ దొరగారు నీంధియాకి వారితో వీరితో చిలక్క చెవ్పీనట్టు చెవ్పించారు. నువ్వు వూనాలో తిష్టివేసినంతకాలమూ మా వనులేలీ అయేట్టు లేవ. వీష్వా పిలక మా చేతికి దొరక్కుందా అతణ్ని గట్టిగా వట్టుకొని కూచున్నాను. వైగా సైన్యాన్ని తీసుకుని ఎవ్వుడు నైజాం మీద వదతావో, ఎక్కడ మా వెంట వదతొవో అని భయంగా ఉంది. నువ్వు కొంచెం వూనా వదిలిపోతే వీష్వా నంగతి మము చూసుకుంటాం. ఒకరి తరువాత ఒకరుగా మీ అందరి నోటా మన్నుకొట్టీ నో సామ్రాజ్యాన్ని నెమ్మదిగా కాజేస్తాం... అన్న అనలు అంతర్వాన్ని అందమైన భాష నగిషీలు చెక్కి వినిపించారు.

సింధియా ఆలకించాదా? లేదు. దాంతో ఇలా లాభం లేదని తలచి, సింధియాను ఎలాగైనా పూనా నుంచి లేపేందుకు వెల్లస్లీ ప్రభువులవారు ఎత్తుమీద ఎత్తునేరారు టో

మొదటి ఎత్తు 'పుకారు*! అఫాన్‌ రాజు అహ్మద్‌షా అబ్దాలీ పూర్వం పానిపట్టు ముద్దం మహారాఘ్టులను ఘోరంగా ఓడించాడు కదా? ఆ పేరు చెబితే మరాఠాలు హాడలిప తారని దొరవార్డు అనుకున్నారు. అబ్దాలీ మనవడు జుమాన్‌ఖాన్‌ ఇండియా పైకి దండెత్తి రానా క్‌ తమ ఏజెంట్ల చేత పుకార్లు పృట్టించారు. (ఇది వట్టి పుకారేనని గ్రాంట్‌ డఫ్‌, ఇబ్సి గ్‌ వంటి ప్రఖ్యాత చరిత్రకారులు (ధ్రువీకరించారు.) ఈ వదంతులకు బెదిరి ఉత్తరాదిన రాజ్యాన్ని రక్షించుకోవటానికి సింధియా పూనా విడిచి గ్వాలియరుకు పరుగెడకొడని దొరలు ఆశించారు. కాని సింధియా జంకలేదు. ఇప్పట్లో జుమాన్‌షా నుంచి అలాంటి ప్రమాదం లేదని అతడికి తెలుసు.

పుకారు పాచిక పారకపోవటంతో వెల్లస్తీ అటునుంచి సొగబెట్టే రెండో ఎత్తుకు ఉపక్రమించాడు. సింధియా రాజ్యంలో అంతఃకలహాలు తెచ్చి కల్లోలం రెచ్చగొట్టదాసి స్పెషల్‌ డ్యూటీ మీద కాలిన్స్‌ అనే వాణ్ని గ్వాలియరుకు రెసిడెంటుగా పంపించారు. పై చెప్పిందేమిటంటే - జుమాన్‌షా చేయబోయే దండయాత్రను ఉమ్మడిగా ఎదుర్కోవడానికి

సింధియాతో సంప్రదించి, స్నేహపూర్వకంగా తగిన ఏర్పాట్లు చేయదానికని! అదే అసలు ఉద్దేశమైతే దౌలత్‌రావు పూనాలో ఉంటే కాలిన్సు అతడి దగ్గరికి కదా పోవలసింది? అతడు లేని సమయంలో గ్వాలియరులో ఎందుకు చొరబడాలి? గ్వాలియరుకు పంపేముందు అక్కడ చేయాల్సిస పనులను కాలిన్సుకు వెల్లస్లీ నూరిపోశాడు. అంతకుముందు అనేక దేశీయ దర్చార్లలో జరిగినట్టే... విభేద తంత్రాన్ని ప్రయోగించి, సింధియా కొలువులోని 'వారికి లంచాలు పెట్టి, సింధియాపై చాడీలు చెప్పి ద్వేషం కలిగించి, రాజ్యంలో ఎక్కడికక్కడ తిరుగుబాట్లు (శ్రేరేపించడానికి కాలిన్సు శక్తివంచన లేకుండా కృషిచేశాడు. అయినా సింధియా బెంబేలెత్తలేదు. పుణె నుంచి కదలలేదు. అప్పడు వెల్లస్లీ ఇంకో ఎత్తువేశాడు. కోలబూక్‌ అనే అధికారిని (అనంతర కాలంలో ప్రఖ్యాతుడైన సంస్కృత విద్వాంసుడు ఈయనే) నాగపూర్‌ దర్బారుకు పంపించి బేరార్‌ రాజాతో మంతనాలాడించాడు. సింధియాతో యుద్ధం వస్తే ఆంగ్లేయులకు సహాయం చేసేట్టు రహస్య ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నాడు. అక్కడితో ఆగక సింధియా దెబ్బకు పారిపోయివచ్చి నాగపూర్‌లో తల దాచుకుంటున్న దాసీపుత్రుడు యశ్వంతరావు హోల్కర్‌ను దువ్వి, మందీమార్చలాన్ని డబ్బూ దస్మాన్ని సమకూర్చి సింధియా రాజ్యం మీదికి ఉసిగొలిపాడు చచ్చిన పాములా పడివున్న హోల్మర్‌కు దాంతో వెయ్యి ఏనుగుల ఐలం వచ్చినట్టయింది చిచ్చర పిడుగులా సింధియా రాజ్యం మీద పడి, కొన్ని ప్రాంతాలను ఆక్రమించి, జనాన్ని దోచుకుని అతడు చెలరేగసాగాడు. ఇక ఉపేక్షిస్తే లాభం లేదని దౌలత్‌రావు సింధియా దిగ్గున కదిలి తగు మాత్రం సేనను పుణెలో నిలిపి 1800 నవంబరులో తన రాజధానికి మరలిపోయాడు. అలా వెల్లస్లీ తంత్రం ఫలించింది. పుణె నుంచి సింధియాను జయ('ప్రదంగా బయటకి పంపాక అటు సింధియానూ, ఇటు పీష్వానూ చిక్కుల్లో పెట్టి ఉచ్చులోకి నెట్టటానికి కుతంత్రాలు సాగాయి. సింధియా పూనానుంచి కదిలేంతవరకూనేమో - అతడు ఉత్తరాదికి తిరిగిపోవటం దేశ రక్షణకు చాలా అవసరమని, అతడితోకలిసి జుమాన్‌షా దాడి బెడదను ఉమ్మడిగా ఎదుర్కోవాలని తాము ఆరాటపడుతున్నామనీ వెల్లస్తీ చెబుతూ వచ్చాడు. అతడు వెనక్కిపోయాకేమో నానా దురుద్దేశాలు ఆపాదించి, తమకు వ్యతిరేకంగా కుట్ర చేస్తున్నాడని అభాండాలు వేసి సింధియా మీద కత్తికట్టాడు. సింధియా గ్వాలియర్‌ వెళ్లటానికి పూర్వమే వెల్లస్లీ కలకత్తాలోని కమాండర్‌ ఇన్‌ చీఫ్‌ సర్‌ అలూరెడ్‌ క్లార్క్‌ను పెద్ద సేనతో తరలించి సింధియా సరిహద్దుల్లో నిలిపాడు. ఎందుకు? నేరుగా యుద్దాన్ని ప్రకటించి సింధియాతో అమీతుమీ తేల్చుకోవటానికా? కాదు. అది పరాక్రమం మీద ఆధారపడేవారు అనుసరించే పద్ధతి. యూరోపియన్‌ వర్తక (ధ్రేష్టులు ఆ కోవకు చెందరు. వారిదంతా వంకర తరహా. సింధియా మీద ఒత్తిడి పెంచటానికి భయాన్ని రేకెత్తించటానికి సైన్యాన్నయిజే ఎదుట నిలిపారు. ఎందుకొచ్చారని సింధియా నిలదీస్తే మాత్రం అబద్ధాలు చెప్పి తప్పించుకోమన్నారు. సాక్షాత్తూ గవర్నర్‌ జనరలే ఈ వింత ఆదేశాన్ని తన సైన్యాధిపతికి ఇలా ఉపదేశించాడు.

“6 8025500018 0% 6 2? 2) ప03510స” 21200 5001640120 206 20 అం1జ04గ00 02 06 శ4యజురం4 0ఈ06 06763 09200 2 5100. 00 ౪/11 250006 1 (0 ఈ6 6502006 0£*గ219 త1 1౦1 కటుజాంకు 10 16 0000201110” 0 113 2ళలుం0ంర02 10 1001

258 సా ఇభీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్ర

29020 502%, 206 10 16 0020500600 ఇమం 26 ఆలు? ముం

106106."

(మయనమీ సేనలను ఇలా మోహరించటం చూనీ నీంధియా అనుమూానవదవచ్చు. ఇలా ఎందుకు చేశారని మనల్ని అదుగుతాదేమో. అడిగితే - బెనారసు నుంచి వజీరాలీ తప్పెంచుకుపోయాడన్కీ జుమాన్‌షాతో అతదు చేరితే ప్రమాదం కాబట్టి దాన్ని నివారించటానికే సేనల్ని సమీకరించుకున్నామనీ - జవాబు చెప్పు.)

ఇలా దొంగబద్ద్ధాలు చెప్పడం ఒకటే కాదు. అంగ్ల సైన్యాధిపతికి ఘనత వహించిన గవర్నర్‌ జనరలుగారు ఇంకో ద్యూటీ కూడా చేశారు. అదీ వారి మాటల్లోనే చదవండి.

సం ఇ! ఇ56 ఆలూ అురేణంరూ 10 ఆం10 6 ట్టురింంట 206

006? ౮1౦౪1163 2821030 వం640112%, జం 10 షరటంం 46 కయీ 0

లి28టూ 2064 ంయైటూ 10 ఆశల 2621043స/ ఓం 168 ౪28 30౪ ఇ!

2 116 92000 ౧6 1216 9౯006౯ 54609 08 3400008 ఖుథ లం౦4క

2808 భం ఉంంగ౧3 ౦ ఘం 21220 0౯016 కొలు జ0థే ౧21091

2రేష €09046లఅ ఇలు ఇ|1 అం౦03 ఏ శం మూ 01 560406 01

5010002120, ఇం ౧౧%)/ 06 ఉంజోంం1ం4 10 1 రంఛయిులుఓ"

[సం ౧౯246 ర౯ాసిం4% 01027 లాట ౩.0. పట? ౩ 79 (రాజపుత్రులను, ఇతర సామంతరాజులను సింధియాపైకి ఉసిగొపటానికి నీ

శాయశక్తులా (ప్రయత్నించాలి. జునాగఢ్‌, జోధ్‌పూర్‌ రాజులను కూడా ఈ

యుద్ధంలోకి లాగేట్టు చూడు. సింధియాతో పోరాడుతున్న మహాద్‌జీ సింధియా

వితంతువులను, అతడిపై తిరగబడిన సర్దారు లక్వాజీదాదాను, సింధియాకు

వ్యతిరేకులుగా ఉన్న అతని కుటుంబంలోని వారిని, కొలువులోని వారిని అందరిని

బలపరిచి ప్రోత్సహించటానికి ఇదే సమయంలో తగిన ప్రయత్నాలన్నీ చేయాలి.)

ఇదన్నమాట సంగతి! “కంపెనీ దొరలు కాలపెట్లీన చోటల్లా, వారి కన్నుపడిన చోటల్లా అకస్మాత్తుగా తిరుగుబాట్లు లేచి, కక్షలు ముదిరి, ఆంతఃకలపాలు రెచ్చి, రాజ్యాలకు రాజ్యాలు క్రమపద్ధతిన అల్లకల్లోలాల పాలై చివరికి అన్నీ “కంపెనీ నోట్లో పడటం వెనక ఇంత పకదృందీ పధకం ఉన్నదన్నమాట. దేశీయ ప్రభువుల అవివేకంవల్ల, అసమర్థతవల్లు, ఆత్మహత్యా సదృశమైన రాజకీయ దుర్విధానాలవల్ల, సంకుచిత స్వార్థంకోసం విశాల జాతి హితాన్ని బలిపెట్టే మూర్ధత్వంవల్ల దేశం కెల్లవారికి ఆయాచితంగా దైవికంగా వశమైందని (భమించే భారతీయ మేధావులకు వెల్లన్లీ విడమర్చి వెల్లడించిన మాయ మర్మం అవలోకించాకయినా అసలు గుట్టు అర్ధం కావాలి. ఈ కుతంత్రాలు, కుత్సితాలు క్షయివ్‌, వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌ల కాలంనుంచీ 'కంపేసీ దొరవార్లందరూ రివాజుగా అనుసరించినవే. అంత దాకా వాచ్యంగా, కడు గోప్యంగా జరిగిన పాడు పనులను కాగితం మీద అక్షర బద్ధం చేసినందుకు వెల్లస్లీకి చరిత్ర రుణపడి ఉండాలి.

పధకం (ప్రకారం ఇలా తెల్లవారు సాగించిన కుట్రలూ కూహకాల మూలంగా సర్వత్రా భగ్గుమన్న తిరుగుబాట్లను, వెన్నుపోట్లను, విరోధుల స్వైర వివారాలను తట్టుకోవటంలో సింధియా మధ్యభారతంలో తలమునకలవుతూ వోల్మ్కర్‌ నవాలును అతికష్టంమీద ఎం.లి.ఆర్‌.శాస్త్రి వడగనీడలో వీప్వా శ 259

అదుపులోనికి తెస్తున్న సమయంలో ఇటు పూనాలో పీష్వాకు పుటంపెట్టే పుణ్యకార్యం ముమ్మరమైంది. బాజీరావు కంపెనీవారి మాయలోపడి, వారి దుర్చోధలకు చెవి ఒగ్గి, వారే తనకు రక్షక్షులని మెరిగొ(రైలా విశ్వసించినా దొరలు మా(త్రం అతడికి చెప్పాల్సిన ఇచ్చకాలు అతడికి చెబుతూనే చాటున అతడిపై కత్తులు నూరి, చక్రబంధంలో నొక్కేసే కుటిల వ్యూహాన్ని చాలాకాలంగా అమలు జరుపుతూ వచ్చారు. కుశాగ్రబుద్ధి అయిన నానా ఫడ్నవీసుకు వారి దుర్మార్గాలు తెలియకపోలేదు. కాని - పూర్వపు అధికార ప్రాభవం తనకు లోపించడంవల్లనేమి, ఇరవై ఏళ్ల కింద తాను ఆంగ్రేయులపై ఐక్య సంఘటన కట్టిన నాటి అనుకూల పరిస్థితులు ఇప్పుడు మృగ్యమవడం వల్లనేమి, తనను నమ్మక, నిర్ణయాధికారాలనివ్వక పీష్వా బాజీరావు తన చేతులు కట్టేసిన కారణంగానేమి అపరచాణక్యుడయిన నానా కూడా అవసాన దశలో నిర్వీర్యుడయ్యాడు. బాహాటంగా పీష్వాపై వల్లమాలిన (ప్రేమ కురిపిస్తూనే... పీష్వాకు దురుద్దేశాలేవో ఉన్నాయనీ, తమపై దాడికి (ప్రయత్నిస్తూ, ద్రోహానికి పాల్చ్పడుతున్నాదనీ వెల్లస్తీ అతడికి తెలియకుండా దుష్ప్రచారం మొదలెట్టాడు. టిప్పూ రాజ్యంలో ఇంగ్లీషువారు అడుగిడినదే తడవుగా దానిని అనుకుని ఉన్న మరాఠా ప్రాంతాలలో స్థానిక జాగీదార్లను ఎగదోసి పీష్వాపై తిరుగుబాట్లు చేయించారు. దొరల పుణ్యమా అని హఠాత్తుగా పుట్టుకొచ్చిన ఈ సవాళ్లను ఎదుర్శొని అతికష్టం మీద తిరుగుబాట్లను కాస్త అణచగలిగాడో లేదో 1800 ఫిబ్రవరి 13న నానాఫద్నవిస్‌ కన్నుమూశాడు. ఆయన మరణంతో మరాఠాలు తమ పూర్వ వైభవాన్ని పొందే ఆశ అడుగంటింది. రెసిడెంటు పామర్‌ అన్నట్టు నానాతోటే మరాఠా ప్రభుత్వం నుంచి వివేకం, సంయమం వెళ్ళిపోయాయి. (“| 1100 రంై2గంతే 211 106 ఇగంరేంగ 206 106 అ26౦10%%6 112262 60+76యగుల0..') నానా నిషమణతో ఇంగ్రీషువారు ఆడింది ఆట అయింది. మరాఠా రాజ్యాపహరణ కుటిల నాటకంలో చివరి అంకానికి తెర లేచింది. బాజీరావు గద్దెనెక్కిందే దౌలత్‌రావు సింధియా ప్రాపకం వల్ల. కాబట్టి ప్రతి ముఖ్య విషయంలోనూ అతడు తనను సంప్రదించాలని సింధియా కోరుకున్నాడు. ప్రతిదీ అతడికి చెప్పి చేయటం తనకు పరువుతక్కువని బాజీరావు భావించాడు. తాను సర్వస్వతంత్రుడినని, ఎవరినీ లక్ష్య పెట్టనవసరం లేదని నిరూపించుకుంటున్నానని ఊహించుకుని అతడు నేరుగా పోయి ఇంగ్లీషువారి ఊబిలో పడ్డాడు. టిప్పు మరణానంతరం మైసూరు రాజ్యాన్ని విదేశీయుల బారి నుంచి కాపాడటానికి డూండియా వాగ్‌ అనే దేశభక్తుడు కొంత బలగాన్ని గెరిల్లా తరహాలో పోరాటం సాగిస్తున్న కాలమది. గవర్నరు జనరల్‌ వెల్లస్లీకి స్వంత తమ్ముడైన సర్‌ అర్ధర్‌ వెల్లస్లీ నాయకత్వాన పెద్ద ఇంగ్లీషు సేన అతడి వెంటపడింది. దాని నుంచి తప్పించుకోవటానికి వాగ్‌ మరాఠా ్రాంతాల్లోకి పారిపోయాడు. ఈ సంగతి పీష్వాకు విన్నవించి, తమరు కనుక దయతో అనుమతిస్తే మేము కొంచెం సేనను పంపించి ఆ దుండగుడిని పట్టుకుంటాం అని దొరలు మవి వినియంగా ప్రార్థించారు. ఓస్‌! దానికేముంది? అలాగే చేసుకుపోండి అని బాజీరావు దూరం ఆలోచించకుండా, సింధియాకు చెప్పాపెట్టకుండా అనుమతిని దయచేశాడు. అదే అతడి నెత్తికి చేతులు తెచ్చింది. తాము బందిపోటుగా ముద్ర వేసిన దేశభక్తుడిని పట్టుకునే నెపంతో ఇంగ్లీషు సేనలు మరాఠా రాజ్యంలోకి ప్రవేశించాయి. తమకు కావలసినవాణ్ని పట్టుకున్నాయి. అంతటితో 260 సొ ఇలీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌,శాస్త్రీ

వెనుదిరగక అక్కడే తిష్టవేశాయి. అంతకుమునుపు ఇంగ్లీషు సైన్యాన్ని నైజాంకు చప్పుడు కాకుండా తరలించి, నిజాం మెడమీద కత్తిపెట్టి సైనిక సాలెగూటిలోకి లాగేసిన తంత్రాన్నే వీష్వా మీదా వయోగించటానికి వెల్లన్తీ ఆయత్తమయ్యాడు. “మనం వెంటనే కలగజేసుకోవలసినటువంటి సంక్షోభం మహారాష్టలో రాబోతున్నదని మన రెసిడెంటు పామర్‌ చెబుతున్నాడు బహుశా పీష్వాయే మన సైనిక సహాయాన్ని అర్థించవచ్చు. లేదా అతడు పూనా వదిలి పారిపోవచ్చు. లేక సింధియా తెగబడి పీష్వాను నిర్బంధించనూ వచ్చు. ఇందులో ఏది జరిగినా పీష్వా న్యాయబద్ధ అధికారాన్ని నిలబెట్టే పేరిట, ఆయన తరఫున మనం సైనిక జోక్యం చేసుకోవలసి ఉంటుంది. అందుకని సేనలతో వెనక్కి రాకుండా ఉన్నచోటే ఉండి, రంగంలోకి దూకడానికి సిద్ధంగా ఉండమని ఆర్థర్‌ వెల్లస్లీకి చెప్పండి అని 1800 ఆగస్టు 23న మద్రాసు గవర్నర్‌ లార్డ్‌ క్షయివ్‌కు వెల్లస్లీ జాబు రాశాడు.

అతడు ఊహించినట్టే పీష్వాకూ సింధియాకూ వ్యవహారం చెడింది. తనకు తెలియకుండా విదేశీ సేనలను రాజ్యంలోకి అనుమతించి చేజేతులా వినాశాన్ని కొనికెచ్చినందుకు పీష్వా మీద సింధియా మండిపడ్డాడు. ఇలాగే వదిలేస్తే ఇంకేమి పిచ్చిపనులు చేస్తాడోనని తలిచి పీష్వా చుట్టూ తన సిపాయిలతో గట్టి కాపలా పెట్టించాడు. పరిస్థితి త్వరితగతిన చెయి దాటిపోతున్న విషమ స్థితిలో సింధియా అంతకంటే తీవ్ర చర్యలే చేపట్టవలసింది. బాజీరావును ఖైదు చేయడానికీ, ఆఖరికి చంపడానికీ అయినా వెనకాకుండా ఉండవలసింది. కాని మూడు దశాబ్దాల కింద రఘోభా విషయంలో నానాఫద్నవిస్‌ చూపిన కనికరాన్నే రఘోబా కుమారుడి విషయంలో దౌలత్‌రావూ కనపరిచి అరకొర ఆంక్షలతో ఊరుకున్నాడు. సింధియా తన చుట్టూ కాపలాపెట్టి తన స్వేచ్చను కుదించడంతో బాజీరావు ఇక తనను రక్షించగలిగింది ఇంగ్లీషు వారేనని దృఢ నిశ్చయానికి వచ్చాడు. రెసిడెంటు పామర్‌ను పిలిచి మంతనాలు మొదలెట్టాడు. ఇంతకుముందు నుంచీ మీరు అంటున్నట్టే ఆరు బెటాలియన్ల సైన్యాన్ని నాకు సహాయంగా తీసుకుంటాను; సాలుకు పాతిక లక్షల రాబడి వచ్చే ఉత్తరాది పరగణాలను రాసిస్తాను. అయితే ఒక షరతు. మీ సైన్యం ఇక్కడ శాశ్వతంగా తిష్టవేయటానికి వీల్లేదు. మీ దగ్గరే అట్టేపెట్టుకుని నేను కోరినప్పుడల్లా పంపిస్తూ ఉండాలి - అని పీష్వా బేరం పెట్టాడు.

కాని - ఆవలివారు ఆంగ్లేయులు. వారికి రాజ్యలాభం లేకుండా కేవలం కిరాయి తీసుకుని సైన్యంతో షటిల్‌ సర్వీసు చేయించమంటే వారెందుకు ఒప్పుకుంటారు? సర్వనాశనం ముంచుకొస్తున్నదంటే తప్ప పీష్వా శషభిషలు మాని ఇంగ్లీషు భల్లూకాన్ని కౌగిలించుకోవటానికి బేషరతుగా ఇష్టపడేట్టు లేదని రెసిడెంటు పామర్‌ గ్రహించాడు. పూనా నుంచి గవర్నర్‌ జనరల్‌కు పంపిన చివరి లేఖలో ఆ మాటే అతడు స్పష్టంగా అన్నాడు. (1 220098లకీ లర 1ంగు08 కం 0% యుల! 26 06200 రేయటుంటం ౪101 960006 16 కం 02 10 02106 ౦00106591003...")

సరే! అట్లే అగుగాక అన్నాడు వెల్లస్లీ అతడు సైగ చేయగానే యశ్వంతరావు హోల్కర్‌ సింధియాతో పోరును ఆపి, తన సోదరుడి దారుణ హత్యకు ప్రతీకారం తీర్చుకునే మిషపై పీష్వా రాజ్యంమీద పడ్డాడు. పీష్వా న్యాయబద్ధ అధికారాన్ని నిలబెట్టటమే తమ పవిత్ర కర్తవ్యమని చెబుతూ వచ్చిన దొరలు ఏకంగా మరారా రాజధానిపైనే దాడి జరుగుతున్నా చిటికెన వేలును కదిలించలేదు. పైగా దురాక్రమణకు వచ్చిన హోల్కర్‌ సేనలతో తలపడాల్సిన ఎం.వి,ఆర్‌.శాస్తి వడగనీడలో నీప్వా శ 261

అవసరం రాకుండా జా[గ్రత్త పడమని పూనా రెసిదడెంటుకు ఆదేశాలిచ్చారు. తమకు మిత్రుడైన తిరువాన్మూరు రాజును కన్నెత్తీ చూడటమే మహాపరాధంగా ఎంచి గతంలో టిప్పుసుల్తానుపై విరుచుకుపడిన దొరలు, తమకు అలాంటి మిత్రుడే అయిన పీష్వా రాజధాని పైనే దండయాత్ర జరుగుతున్నా మెదలకపోగా దురాక్రమణదారులతోనే చేతులు కలిపారు.

ఆ సమయాన పుణె మరీ దిక్మూమొక్కూ లేకుండా ఏమీ లేదు. రాజధాని రక్షణకు సింధియా నిలిపివెళ్లిన 10 వేల అశ్వదళం, 5 బెటాలియన్న్లు సర్వసన్నద్ధంగా ఉన్నాయి. ఇవిగాక పీష్వా చేతిలోనూ కొంతసైన్యం ఉంది. ఈ మొత్తం బలగాలతో పోల్చితే హోల్కర్‌ బలం తక్కువ. గట్టిగా పోరాడితే పీష్వా పక్షానికే విజయం దక్కేది. కాని యథాప్రకారం ఇంగ్లీషు కుతంత్రం పనిచేసింది. శత్రు దురేద్యమైన (శీరంగపట్నం కోటను దుర్గరక్షకులను లోబరుచుకోవటం ద్వారా పట్టుకుని టిప్పూసుల్తానుపై ఆంగ్లేయులు అధర్మ విజయం సాధించినట్టే... సింధియా సేనలోన్‌ కెప్టెన్‌ ఫిలోస్‌ అనే యూరోపియన్‌ ఆఫీసరు విద్రోహం వల్ల 1802 అక్టోబరు 25న పూనా యుద్ధంలో అనూహ్యంగా హోల్కర్‌ గెలిచాడు.

ఓదిపోరున పీపా రాజధాని విడిచి పారిపోయి బేసెస్‌లో ఇంగ్రీషువారి శరణుజొచ్చాడు. సంవత్సరం తాను వీల్లేదన్న షరతులకు నోరుమూసుకుని అంగీకారం తెలిపి, తన అధికారాన్ని మరాఠాల స్వాతంత్ర్యాన్ని విదేశీయులకు కుదువపెడుతూ 1802 డిసెంబర్‌ 81న దిక్కుమాలిన ఒప్పందం కుదుర్చుకుని, తనను తాను బిటిష్‌ తాబేదారు స్థితికి దిగజార్చుకున్నాడు. పీష్వా నామమాత్రపు అధికారం 1818 దాకా కానసాగకపోలేదు. కాని 1802లో బేసెన్‌ ఒప్పందంతోటే మరాఠా ప్రాభవం కౌడిగట్టింది. భారతదేశ పరాధీనతకు అది నాంది.

262 సొ ఇదీ చరిత్ర ఎం.ని.ఆర్‌.ళాస్త్రి

ఆలి సూర్యచంద్రులు సాక్షిగా... వ్‌

మీ మిత్రులు మాకూ మిత్రులే మీ శత్రువులు మాకూ శ్యతువులే మీ వాక్కుల మీద, మీ (ప్రాంతాల మీద దాడి జరిగితే అది మా వాక్కుల మీద మా రాజ్యం మీద జరిగిన దాడిగానే భావిస్తాం. మీ జోలికొచ్చిన వారి భరతం పదతాం. మిమ్ముల్ని కంటికి రెప్పలా కాపాదతాం. నూర్యుదూ చంద్రుడూ ఆకాశంలో ఉన్నంతవరకూ మన స్నేవాం నిలిచి ఉందును..గ్రాక.. అని భీషణ ప్రతిజ్ఞ చేని వీప్వా బా జీరానలో బేసెన్‌ ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నారు ఇంగ్రీషువారు. నీష్వాకు నీంధియా మిత్రుడు; వోల్కర్‌ శతువు. సింధియా తనకు అందగా ఉన్నవ్పటికీ వోల్కర్‌ దురాక్రమణాను ఎదుర్భొనలేకపోయినందువల్లే బాజీరావు రాజధాని విదిలి రాజం వదిలి పరారై తెల్లవారి శరణు జౌొచ్చాడు. సూర్యచంద్రుల మీద ఒట్టుపెట్టి చేసుకున్న ఒవ్లుందం ప్రకారం ఇంగ్లీషు మిత్రులు వోల్కర్‌ వెంటవదాలి. సింధియానేమో అక్కున చేరుకోవాలి.

కాని - జరిగింది దీనికి రివర్సు. తమ నేస్తుడిని రాజ్యం నుంచి వెళ్లగొట్టిన హోల్కర్‌నేమో కంపెనీ ధర్మాత్ములు ఉపేక్షించారు. తనదలో తమ మిత్రుడికి బాసటగా ఉన్న సింధియా పైనేమో నిప్పులు కక్కి కత్తులు దూశారు*అదీ ఇంగ్లీషు రాజనీతి.

మాకుచెప్పకుండా మరే పప్రభువుతోనూ మీరు చర్చలు జరపకూడదు. మా అనుమతి లేకుండా ఎవరి జోలికీ వెళ్లకూడదు. మిగతా మరారా రాజ్యాలతోగాని, వేరే వారితో గొని గొడవలొస్తే మేమే మధ్యవర్తిత్వం చేస్తాం. మేము ఎలా చెబితే అలా మీరు నడుచుకోవాలి

• అని మరారా మహాసా'మ్రాజ్య అధినేత పీష్వాను కట్టడి చేసి, చేతులూ కాళ్లూ కట్టేసిన మాయదారి ఒప్పందం కుదుర్చుకోవటంతో తెల్లవారి కళ్లు చల్లబడలేదు. పీష్వా స్వేచను హరించి, తమకు తొత్తును చేసుకుని, పుణె గద్దెపై తిరిగి కూచోబెట్టటంతో... రక్షణ నెపంతో పీష్వా చుట్టూ తమ 'సేనలని కాపలా పెట్టటంతో తమ పని అయిపోయిందని కంపెనీ అధికారులు అనుకోలేదు. మరారాల స్వాతంత్ర్యాన్ని జయప్రదంగా అంతమొందించిన

తరవాత కూడా మరాఠాలను వారి బతుకు వారిని వెల్లస్లీ బతకనివ్వదలచలేదు. అద్దె సేనల వలలోకి ఒకరిని లాగికే మిగతా వారూ చచ్చినట్టు చేతికి చిక్కుతారని గవర్నర్‌ జనరల్‌ కొంతకాలంగా ఆంతరంగికులకు చెబుతూ వచ్చాడు. పెద్దతలకాయ అయిన పీష్వా తమ గాలానికి చిక్కాక మరాఠా కూటమిలోని మిగతా ప్రభువులనూ ఒకరి తరవాత ఒకరిని ఏరివేసి, భారత దేశంలో బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్యాన్ని సుస్థిరం కావించటానికి వెల్లస్లీ కంకణం కట్టుకున్నాడు. మరాఠా ముఖ్యులను కవ్వించి, యుద్దానికి రెచ్చగొట్టటానికి చాలా ఎత్తులు వేశాడు. ఎన్ని విధాల గిల్లినా వారు రెచ్చిపోకపోయేసరికి తీరి కూర్చుని, తానే యుద్దాన్ని (ప్రకటించి, దారుణ దురాక్రమణకు ఒడిగట్టాడు. వేల సంవత్సరాల హిందూ దేశచరిత్రలో కొన్ని వందల యుద్దాలు జరిగాయి. సబబులు, మంచిచెడ్డలు ఎలా ఉన్నప్పటికీ ఒక వైరి పక్షానికి రెండో పక్షం మీద యుద్ధం చేయాల్సినంతటి తీవ్ర ఆగ్రహం కలగటానికి సాధారణంగా బలమైన కారణాలు ఉంటాయి. ఏ కారణమూ లేకుందా, అవళలి వారి నుంచి ఎటువంటి తప్పుగానీ ముప్పుగానీ లేకుండానే అడ్డగోలుగా జరిగిన ఆధునిక యుద్ధాల్లో మొదట చెప్పుకోవలసింది వెల్లస్తీ పుణ్యమైన రెండో మరాఠా సంగ్రామాన్నిి . భారీ సైన్యాన్ని తోడిచ్చి పంపి 1803 మే 18న పుణె తక్తుపై బాజీరావును తిరిగి కూర్చోబెట్టాక ఇంగ్లీషు 'రక్షకులూ యుద్ధమంటూ చేస్తే మొదటగా యశ్వంతరావు వోల్మర్‌తోనే అని అందరూ ఊహించారు. కంపెనీకి కొత్త నేస్తమైన పీష్వాను కష్టాల పాలు చేయటమే గాక కంపెనీ రక్షణలోని పాత మిత్రుడు నిజాంను కూడా హోల్కర్‌ చాలా తిప్పలు పెట్టాదు. నైజాం రాజ్యం మీదపడి జెరంగాబాద్‌ నగరాన్ని దోచుకుని చాలా ఆగం చేశాడు. అయినా

• మిక్రుల రక్షణకు ఆచంద్రతారార్మం పాటు పదతామని ప్రతిన బూనిన కంపెనీ దొరలు చిటికెన వేలును కదిలించలేదు. ఎందుకంటే - అతడికీ వారికీ మధ్య అప్పటికే లోపాయికారీ లాలూచీ ఉంది. "ఇఒ 20)ష౦ంళం 10 41/26 116 క్రం04 ౪౧6య10620608 ౪10% 1125 50315106 0004690 16 30004౧2016 ర0౧౫౦౫్రుో5 6ం+ంయాులక మూరే 0% (మాననీయ కంపెనీ నర్మారుకూ మీకూ ఉన్న నదవగావానను పెంపొందించాలని నేను ఆరాటవడుతున్నాను) అని 1803 జులై 16న అంటే - పీష్వా తిరిగి వచ్చిన రెబ్నెల్లకే హోల్మర్‌కు జనరల్‌ ఆర్థర్‌ వెల్లస్లీ (పెద్ద వెల్లస్లీకి తమ్ముడు) రాసిన లేఖనుబట్టే అసలు మర్మం అర్ధమవుతుంది. క్‌ క హోల్కర్‌తో 'సదవగాహన” అంతకుముందే పొసగినందున అతడు ఎలాగూ “కంపెనీకి వంటింటి కుందేలే. అతడి సంగతి తీరిగ్గా చూసుకోవచ్చు. ముందు తేల్చాల్సింది మిగతా మరాఠా ముఖ్యుల కథ అనుకున్నాడు వెల్లస్లీ, తలచిందే తడవుగా చకచకా ఎత్తులు వేశాడు. మొట్టమొదటగా “మీ పీష్వా మాతో సంధి కుదుర్చుకున్నాడు. మీరూ అదే దారికి వస్తారా? మాతో శత్రుత్వం కాని తెచ్చుకుంటారా?” అని సింధియా, బేరార్‌ రాజా, తదితరులకు (శ్రీముఖం పంపించాడు. అప్పటికే మరాఠా సర్జార్లు లోలోన రగిలిపోతున్నారు. ఛత్రపతి శివాజీ స్థాపించిన స్వరాజ్యం విదేశీయులకు పాదాక్రాంతమైంది. ఒకప్పుడు యావద్భారతంలో తిరుగులేని పెత్తనం చలాయించి మొగల్‌ పాదుషానూ, రాజపుత్ర మహారాణాలను సైతం శాసించగలిగిన మరాఠా సామ్రాజ్యానికి అధిపతి అయిన పీష్వా తన స్వాతంత్రాన్నే కోల్పోయి, అధికార 264 సొ ఇబీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రి

స్వార్ధంకోసం స్వేచ్చను, నిర్ణయాధికారాన్ని వదులుకుని తెల్లవారి ఉచ్చులో ఇరుక్కున్నాడు. వారి అనుమతి లేకుందా కనీసం ళన సామంతులతో కూడా వ్యవహారం నెరపలేని నిస్సహాయ స్థితిలో చిక్కుకున్నాడు. అది మరారా యోధులకు హృదయ శల్యమైంది. తమకు చెప్పాపెట్టకుండా సిగ్గుచేటు సంకటంలోకి పీష్వా తామందరినీ నెట్టటం వారిని అమితంగా బాధించింది. పీష్వా తరువాత స్వాతంత్రాపహరణలో ఎవరి వంతు వస్తుందన్న ప్రశ్న అందరి మనసులనూ తొలిచెయ్యసాగింది. అంతా కలిసి ఏదో ఒకటి చెయ్యకపోతే, ముంచుకొస్తున్న ముప్పును తట్టుకోవటం కష్టమన్న అభిప్రాయం అందరికీ కలిగింది. ముందుగా దౌలజ్‌రావు సింధియా, నాగపూర్‌ ప్రభువు రఘోజీ భోంస్లే కలిసి మాట్లాడుకుని ఆ తరవాత పీష్వాతోనూ అన్ని విషయాలు చర్చించి భవిష్యత్‌ ప్రణాళికను నిర్ణయించు కోవాలనుకున్నారు.

వారికి అంత సావకాశం ఇవ్వటం వెట్లన్లీకి ఇష్టంలేకపోయింది. బేసెన్‌ సంధికి వల్లె అంటారో లేదో ఉన్నపళాన తేల్చాలని రెసిడెంటు కాలిన్స్‌ చేత అతడు సింధియాను ఒత్తిడి చేయించాడు. ఇష్టమో కాదో చెప్పాలంటే ముందు ఆ సంధిలో ఏముందో, దాని షరతులు ఏమిటో సింధియాకు తెలియాలికదా? కాని అప్పటిదాకా ఆ వివరాలేవీ సింధియాకు ఆధికారికంగా ఎవరూ తెలియపరచనే లేదు.

మదరారా కూటమిలో సింధియా అతి ముఖ్యుడు. పీష్వా కూడా ఇంత దాకా అతడి సైనిక అండపైనే ఆధారపడి ఉన్నాడు. సంధి ఏది పాసగాలన్నా అతడి ఐచ్చిక సహకారం తప్పనిసరి. ఆ ఒక్క కారణంతోనైనా పీష్వాతో ఒప్పందం చేసుకునేముందు కంపెనీ దొరలు సింధియాను సంప్రదించి ఉండవలసింది. అదీగాక - బాజీరావు పీష్వా కాగలిగింది (ప్రధానంగా సింధియా చలవ వల్లే, ఆ కృతజ్ఞతతోనైనా కీలక సంధిని చేసుకునే ముందు పీష్వా తనకు మాట మాత్రంచెప్పి ఉండాల్సిందని సింధియా భావించటం సబబే. పైగా ఇంగ్లీషు వారికీ సింధియా చాలా కావలసినవాడే. రెండు దశాబ్దాల కింద వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌ హయాంలో మరారాల చేతిలో చావుదెబ్బతిన్న ఇంగ్లీషు వారు నెత్తిన గుడ్డ వేసుకుని లబోదిబో మనవలసిన స్థితిలో మాధవరావు సింధియా, ముధోజీ భోంస్లేలు ఆదుకొని ఇంచుమించు (బిటిష్‌ ఏజెంట్లుగా పనిచేసి వాటమైన సాల్బే సంధిని కుదిర్చిపెట్టారు. నాటినుంచీ మరారా (బిటిష్‌ సంబంధాలను నియంత్రించిన ఆ ఒప్పందం న్థానంలో కొత్తదాన్ని ఖరారు చేసుకునే ముందు కంపెనీ వారికి ఇంగితజ్ఞానం ఏ కాస్త ఉన్నా తమకు ఉపకారులైన సింధియా, భోంస్త్లేలను సంప్రదించి ఉండాల్సింది. వెల్లస్లీ ఆ పని చేయకపోగా దురుసుతనం చూపి "సంధికి సై అంటావా లేదా అని సింధియా గొంతు మీద కూచున్నాడు. పైగా మరారాల నుంచి ఏ రకమైన కవ్వింపూ లేకుండానే అన్ని మరారా రాజ్యాల పొలిమేరల్లో బ్రిటిష్‌ "సేనలను నిలబెట్టి కయ్యానికి కాలుదువ్వాడు.

ఇది సహించరాని దురహంకారమే. అయినా సింధియా తొందరపడలేదు. పీష్వా మీద, కంపెనీ వారి మీద కోపగించటానికి తనకు ఐలమైన హేతువే ఉన్నా అతడు నిగ్రహం కోల్పోలేదు. అప్పటికే తన రాజ్యంలో అంతఃకలహాలను రేకెత్తించి, తిరుగుబాట్లు ప్రోత్సహించి దొరలు సృష్టించిన చీకాకులతో వేగలేక సతమతమవుతున్న స్థితిలో కొత్తరకం ఒత్తిళ్ల ఉచ్చులో పదడకుందా ఆచి తూచి అడుగు వేయాలని అతడు అనుకున్నాడు.

ఈలోపు బాజీరావుకూ తాను కౌగిలించుకున్నది ఇంగ్లీషు విషకన్యనన్న సంగతి నెమ్మదిగా ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్ర నూర్యచంద్రుల సాక్షిగా... శ 265

అర్థమైంది. హోల్కర్‌ పట్టునుంచి తప్పించుకోబోయి తెల్లవారి బారిన పడటంతో తన పరిస్థితి దుంగను వీసి దూలాన్ని తలకెత్తుకున్నట్టు, పెనం మీది నుంచి పొయ్యిలో పడినట్టు అయిందని పీష్వా అనుభవ పూర్వకంగా (గ్రహించాడు. దొరలు తెలివిగా తన మెడకు తగిలించిన బంధం నుంచి బయట పడాలంటే తన మిత్రుడు సింధియా సహాయం అత్యావశ్యకమని అతడికి అర్ధమైంది. అందుకే ఒకసారి వచ్చి తనను కలవాలని బేసిన్‌ నుంచి పుణెకు బయలుదేరడానికి ముందే సింధియాకు పీష్వా కబురు పంపాడు. అలాగే నాగపూర్‌లోని బేరార్‌ రాజానూ పిలిచాడు. ఆ ఆహ్వానాన్ని పురస్కరించుకునే సింధియా, భోంస్లేలు పూనాకు బయలుదేరారు. మధ్యలో బుర్హాన్‌పూర్‌ దగ్గర మజిలీ చేసి ఉభయులూ మాట్లాడుకుని అటునుంచి పుణెకు వెళ్లదలిచారు. ఇదిగో - ఈ పని మీద దక్కనుకు మరలి, మార్గమధ్యాన బుర్జాన్‌పూర్‌ వద్ద భోంస్లే కోసం వేచి ఉన్న సమయంలో వెల్లస్లీ రెసిడెంటు కాలిన్స్‌ను ప్రయోగించి సింధియా మెడ మీద కత్తి పెట్టాడు. అతడిని పుణె రావద్దని పీష్వా చేత చెప్పించాలని మొదట దొరలు చాలా ప్రయత్నాలు చేశారు. ఆ ఎత్తులేవీ పారకపోవటంతో అడ్డం తిరిగి సింధియా తమ మీదికి దండెత్తి వస్తున్న రీతిలో గగ్గోలు పెట్టి వెనక్కి పోతావా లేదా అని వెంట పడ్డారు. మాకు మీ మీద ఎటువంటి శత్రుభావమూ లేదు; మీతో విరోధం తెచ్చుకునే ఉద్దేశం ఏ కోశానా లేదు; మా గొడవలు మేము మాట్లాడుకుంటాం; మా పీష్వా దగ్గరికిపోయి ఆలోచించుకుంటాం - మాలో మాకు మునుపటినుంచీ ఉన్న ఒడంబడికలను మీరు మన్నించినంత వరకూ పీష్వాతో మీ కొత్త ఒప్పందానికి మేము అడ్డురాము అని సింధియా ఎంత మొత్తుకున్నా వినలేదు. ఇక యుద్ధ భేరీ మోగించడమే తరువాయి అనుకున్న సమయంలో గవర్నర్‌ జనరల్‌ వెల్లస్లీకి ఒకచిక్కు వచ్చి పడింది. రణోత్సాహంతో ఇక్కడ అతడు ఉరకలు వేస్తుండగా అటు సీమ నుంచి ప్రతికూల సందేశాలు రాసాగాయి. అంతకు ముందునుంచే ఇండియాలో వెల్లస్తీ వ్యవహారం ఈస్టిండియా కంపెనీ యజమానులకు పెద్ద తలనెప్పి అయింది. మెల్లిగా ప్రాబల్యం సంపాదించి ఇండియా వ్యాపారం మీద కోట్ల లాభాలకు పడగలెత్తాలన్నదే ఆది నుంచి కంపెనీ వారి ఆలోచన. బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వాన్ని నడిపే కొంతమంది పెద్దలవలె సామ్రాజ్య శాంక్ష వీరికి లేదు. చాపకింద నీరులా రాజ్యాలను సంగ్రహించటంవల్ల వ్యాపారం వృద్ధి చెంది లాభాలు పెరుగుతాయని వారు ఆశించగా... వెల్లస్లీ హయాంలో ఇండియాలో వారికీ పెరిగినవల్లా ఖర్చులే. 1799లో టిప్పు సుల్తాన్‌ను గెలిచి సంపన్న మైసూరు రాజ్యాన్ని వశపరచుకోవటం గొప్ప అన్న ఆనందం మూణ్నూళ్లు నిలవలేదు. ఆ యుద్దానికి పెట్టిన ఖర్చులపై వెల్లస్లీ పంపిన బిల్లులను చూస్తే కంపెనీ వారికి తల తిరిగింది. ఇదేమి రొంపిరా బాబూ అన్హి వారు లబిలబలాడుతూండగానే వెల్లస్లీ దొర పీష్వాను బేసెన్‌ బుట్టలో వేసి గండర గండలైన మరారా యోధులతో' తగవును కొని తెచ్చుకున్నాడు. ఇది ఎక్కడికి . దారితీస్తుందో, ఇంకేమి కొంప ముంచుతుందో, మరారాలంతా ఏకమైతే తమ గతి ఏమవుతుందోని కంపెనీవారు హడలిపోయారు “మరారాలతో కయ్యం వద్దంటే వినకుండా ఇప్పుడీ ఒప్పందాన్ని మీరు నెత్తికి తగిలించుకున్నారు. దీనిపై మరారా రాజ్యాల్లో చాలా' గోలగా ఉన్నట్టు వింటున్నాం. ముఖ్యంగా మన సేనలు పీష్వా దగ్గరే తిష్ట వేయాలన్న షరతు; మన ఆజ్ఞ లేనిదే మరారాలు ఏ సంధీ చేసుకోరాదన్న క్లాజు వారికి దుస్సహంగా 266 సొ ఇభీ చరిత్ర ఎం,వి,ఆర్‌.శాస్త్రి

ఉన్నట్టుంది మనకు గొడవలొద్దు. అవసరమైతే ఆ రెండు క్లాజులను ఎత్తివేసి అయినా మరారాలను ప్రసన్నం చేసుకోండి” అని 1803 మార్చి 6న కంపెనీ సీజ్రైట్‌ కమిటీవారు లండన్‌ నుంచి వెల్లస్లీకి వర్తమానం పంపారు.

గవర్నర్‌ జనరలు అనేవాడు ఈస్టిండియా కంపెనీ నౌకరు. పైవారే అలా ఆదేశించినప్పుడు నోరు మూసుకుని అమలుచేసి తీరవలసిందే. కాని వెల్లస్లీ చాలా ముదురు. కంపెనీ యజమానులు ఏమన్నా బ్రిటిష్‌ ప్రభువులు తన కొమ్ముగాస్తారని అతడికి తెలుసు. ఆ భైర్యంతోనే నాటకాలాడి తన యజమానులనే బురిడీ కొట్టించాడు. “101 801 మ్రూ 11- $లుళం? 60 ౨6ల౫ంఈ€0 00౧061 6 కెలుకా2 10 2644లాం 10 116 1141 0౯8 6౧8286౧౦౧6. 2 416 1222064 0 ఘ/ం1108 కం 60%జ్రూ 2 2 ఇమ ఇట 6 0601101066 స2స242 502163". (వీస్వాను నంధి షరతులకు కట్టుబడాలని నిర్బంధించి, మరారా రాజ్యాలు మనపైకి సమైక్పంగా యుద్దానికి వచ్చే ప్రమాధ్ధాన్ని కొని తెచ్చుకోవటం నా ఉద్దేశం ఎంత మాత్రం కాదు) అని డైరెక్టర్లను మభ్యపెడుళూనే తన దుర్మార్గాన్ని తాను సాగిస్తూ పోయాడు. సింధియాకు మనపై దండెత్తే ఉద్దేశం ఎంతమాత్రం లేదు. అతడు యుద్ధ సన్నాహాలేవీ చేయడంలేదు. అందునా వచ్చేది వానాకాలం. నదులన్నీ పొంగి దారులు మూనుకుపోయే సమయంలో ఏ మరారా రాజ్యమూ యుద్దానికి సాహసించదు. యుద్ధం ఆలోచనే సింధియాకు ఉంటే సరిహద్దుల్లో మన సైన్యం మోహరించిన స్థితిలో తన రాజ్యాన్ని విడిచిపెట్టి దక్కనుకు బయలుదేరేవాడు కాదు అని ఇంగ్లీషు 'సైన్యాధికారులే చెబుతున్నా ఆ వాస్తవాలను కప్పిపుచ్చి, కవ్వింపులన్నీ తానే చేసి, నిష్కారణంగా సింధియాకు దురుద్దేశాలను, పోగరుబోతు తనాన్ని ఆపాదించి వెల్లస్లీ అడ్డం తిరిగాడు. రక్తపుటేరులు పారించటానికి సైనిక సన్నాహాలు ముమ్మరం చేశాడు.

ఇక యుద్ధ ప్రకటనే మిగిలింది. అనుకుంటుండగా వెల్లన్లీకి పెద్ద సమస్య వచ్చింది. ఈసారీ కంపెనీ డైరెక్టళ్లే వారించి ఉంటే నిస్సంకోచంగా పెడచెవిన పెట్టేవాడే. కాని - ఈమారు ఆదేశం వచ్చింది సాక్షాత్తూ - ఇండియో-వ్యవహారాలను చూసే బ్రిటిష్‌ మంటి లార్డ్‌ కాసల్‌రే నుంచి! 1803 జులై 6న వెల్లస్లీ చేతికందిన మంత్రి జాబు సారాంశం ఏమిటంటే - ఇండియాలో మన రాజ్యం బాగా పాతుకుని బలిష్టంగా ఉన్నది కాబట్టి ఎటునుంచీ దాడి ప్రమాదం లేదు కాబట్టి మీరు ఇకప్రై యుద్ధాలు మాని, శాంతి మార్గంలో సాగి, కంపెనీకి అప్పుల భారం తగ్గించవలసింది - అని.

వెల్లస్లీకి కంగారుపుట్టింది. మహారాష్రలతో పెద్ద యుద్ధం తలపెట్టుకుని డబ్బును మంచినీళ్ళలా ఖర్చుపెట్టడానికి సంచీ మూతులు విష్పదీసుకుని కూర్చుంటే - ఇదేమి కర్మం? సొమ్ము ఖర్చుపెట్టవద్దని పైవారు హుకుం పంపారే? ఇప్పుడేమి చెయ్యాలి? లగ్నం పెట్టుకుని కూర్చున్న యుద్దాన్ని చేయాలా? మానాలా? ఈ విషయమై ఆలోచన చెప్పటానికి తనకు తోడుబోయిన ఆంతరంగిక సహచరుల్ని గవర్నర్‌ జనరల్‌ పోగుచేశాదు. వారిలో ముఖ్యుడు సర్‌జార్జి బార్లో. వెల్లస్లీగారు కుర్చీ ఎప్పుడు ఖాళీ చేస్తే అప్పుడు ఈయన అందులో కూచోవాలని ముందే నిశ్చయమైంది. ఆయన వెల్లస్లీకంటే ఏడాకులు ఎక్కువ చదివినవాడు. ఆయన వమన్నాడంటే - ఇంత హడావుడి చేసి, ఇన్ని ప్రగల్భాలు పలికి ఇప్పుడు మనం యుద్ధం మానుకుంటే పిరికిపందలమని అందరూ నవ్వరా? దేశంలో మరొకడు మనల్ని ఖాతరు చేస్తాడా? మరారాలు మన వెంటపడి తరమకుండా ఉంటారా! పీష్పాను కీలుబొమ్మను చేసి ఎం.వి.ఆర్‌,శాస్త్రి నూర్యచంద్రుల సాక్షిగా... శ 267

ఎప్పుడైతే పీష్వా గద్దెపై కూచోపెట్టామో ఆ క్షణంలోనే మిగతా దేశీయ రాజ్యాలన్నీ మన కాలికిందికి వచ్చేశాయి. మన మద్దతులేనట్టి, మన సంపూర్చాధికారాన్ని లోబడనట్టి ఏ రాజ్యాన్నీ మనం ఇండియాలో ఉండనివ్వకూడదు. మన సైన్యాలు పోతరించి, అవతలి బలగాలు చిందర వందరగా ఉన్న ఈ సమయంలోనే మనం వేటువేయాలి. ఈ అవకాశం మళ్లీ రాదు - అని! మిగతా దొరలు ఇందుకు భళీ అన్నారు. దాంతో వెల్లస్తీకి హుషారు వచ్చింది. రణోన్మాదులంతా కూడబలుక్కుని కనుసైగ చేయగానే కాలిన్స్‌ రెచ్చిపోయాడు. తాము పంతం పట్టిన ప్రకారం బేసెన్‌ సంధిని కళ్ళు మూసుకుని (ధ్రువీకరించలేదు కనుక; తాము పొమ్మనగానే తుండూ తుపాకీ తీసుకుని వెనక్కి మరలలేదు కనక నీ సంగతి తేలుస్తామని బెదిరించి సింధియా దర్బారు నుంచి రెసిడెంటు లేచి వచ్చాడు. 1809 ఆగస్టు 6న గవర్నర్‌ జనరల్‌ యుద్ధం ప్రకటించాడు. మారణహోమం మొదలైంది. 268 పా ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్ర

కుట్ర మీద కుట్ర

• గతాకీ నాటి మొదటి మరారా యుద్ధంలో ఇంగ్లీషువారు మవోరొ(మ్తుల చేతిలో చిత్తుగా ఓడిపోయారు. ఇరవై రెందేళ్ల తరవాత జరిగిన రెందో మరారా యుద్ధంలో అదో ఇంగ్రీషువారి చేజిలో మవోర్యాద్డులు చిత్తుచిత్తుగా ఓడిపోయారు. కారణమేమిటి? రెండు దశాబ్దాలలో ఆంగ్లేయుల నైనిక పాటవం అద్భులంగా వెడిగి మరారాల సైనికణి నన్నగిల్లిందా? తాలి యుద్ధంలో పరాజితుడైన జనరల్‌ గొద్దార్డ్‌ కంటో మలి యద్ధం గెలిచిన జనరల్‌ ఆర్ధర్‌ వెల్లస్ల, నేనాపతి లార్డ్‌ లేక్‌ పరాక్రమం గొప్పదా? నెవూలాం టీ జాతీయ నాయకులూ వారికి పరమ(న్రమాణమైన విదేళీ చరితకొ రులూ నమ్మినట్టు
• తెల్లవారి అధునాతన శాస్త్ర, సాంకేతిక అధిక్వానికి అత్యాధునిక రణ నైవణ్యానికి బావిలో కప్ప ల్లాం ట్‌ భారత్‌ యుల వురా తన పద్ధతులు నమ ఉజ్జీకాలేకపోయినందువల్లే ఖారతదేశం విదేశీయుల వశమైందా?

కాదు. రెండు దశాబ్లాల కిందటి వరకూ శత్రువులు తేరిపారచూడలేనంత దుర్గిరీక్ష్యంగా ప్రకాశించి, విదేశీయులను అవలీలగా జయించిన మరారాలు 1803లో అదే విదేశీయులను గెలవలేక కూలబడటానికి పాశ్చాత్య మేధావులు, వారి భారతీయ మద్దతుదారులు చెప్పే వేవీ అసలు కారణాలు కావు. సంఖ్యాపరంగా గొని, ఆయుధ పాటవంలోగాని, సైనిక పరాక్రమంలో గాని మరారా బలగాల ముందు ఇంగ్లీషు సేనలు ఎందుకూ కొరగావు. జనరల్‌ వెల్లస్లీ అనంతర కాలంలో నెపోలియన్‌తో తలపడి విశ్వవిఖ్యాతుడైనా రెండో మరారా యుద్ధంలో అతడు పన్నిన వ్యూహం, సేనలను నడిపిన తీరు సాదా సీదావే తప్ప గొప్పగా చెప్పుకోదగ్గవి కావని విదేశీ యుద్ధ నివుణులే అంగీకరించారు. ఇంగ్రీషువారి దగ్గర ఉన్నవాటికంటే దిట్టంగా... ఫఫెంచివారు తర్భీదు ఇచ్చి తీర్చిదిద్దిన విదేశీ తరహా బెటాలియన్సు మరారాల దగ్గరా ఉన్నాయి. వాటి పేరు చెబితేనే ట్రిటిషు వారికి హడలు. ఇలాంటి హంగులెన్న్నో ఉండి కూడా తమకున్న దానిలో పదోవంతు ఐలం లేని ఆంగ్లేయుల ముందు

మరాఠాలు బలాదూరు అయ్యారంటే ముఖ్య హేతువు ఒక్కటే: నానా ఫడ్నవిస్‌ లేడు! ఘన విజయం సాధించిన 1781 యుద్ధకాలంలో మరాఠా మంత్రాంగాన్ని నానా నడిపిస్తున్నాడు. ఘోర పరాజయం ప్రాప్తించిన రెండో యుద్ధం నాటికి అతడు అస్తమించాడు. నానాయే బతికి ఉంటే కత్తి దూసో, తుపాకీ పట్టో రణరంగాన వీరవిహారం చేసి దిగ్విజయం సాధించి పెట్టేవాడని కాదు. నానా శూరుడు కాదు. జన్మలో అతడు ఏ యుద్ధం చాయలకూ పోయి ఎరుగడు. మరి అలాంటివాడు లేకపోయినందువల్ల మరాఠాలు నష్టపోయిందేమిటంటారా? నానా ఫడ్బవిస్‌ వీరుడైతే కాదుగాని మంత్రాంగంలో అపరచాణక్యుదు. అతడికి వెయ్యికళ్ళు. అతడి గూఢచారి వ్యవస్థ ఎంత గొప్పదంటే - పుణెలో కూచునే దేశమంతటా ఏ రాజ్యంలో ఏమి జరుగుతున్నదీ, ఎవరు ఏమి చేస్తున్నదీ, ఏమి చేయబోతున్నదీ అందరికంటే ముందే ఎప్పటికప్పుడు అతడు తెలుసుకోగలిగేవాడు. విరోధుల కదలికలను, కుట్రలను ముందే పసిగట్టి, గట్టి ప్రతి చర్యలతో రాజ్యాన్ని రక్షించుకునేవాడు. అతడు లేకపోతే మాత్రమేమి? రాజ్యాన్ని రక్షించేందుకు భారీ సైనిక బలగాలు, దుర్చేద్యమైన దుర్దాలు, కౌల్లలుగా ఆయుధాలు ఉన్నాయి కదా? ఉన్నాయి. కాని ప్రయోజనమేమిటి? దేశంలో మరెవరికీ లేనంత భారీగా సైనిక బలగాలు ఉన్నా ఆ బలగాలను నడిపించేవారినే తెల్లవారు తెలివిగా లోబరుచుకున్నారు. కంచుకోటలు ఎన్నీ ఉన్నా వాటిని కాపాడవలసిన వారినే శత్రువులు ప్రలోభాలతో తమవైపు తిప్పుకున్నారు. మెరికల్లాంటి సర్జార్లు ఎందరో ఉన్నా వారిలో వారికే విరోధులు తంపులు పెట్టీ, ఒకరితో _ఒకరిని కలవకుండా విడదీసి, ఆఖరికి అందరి నెత్తినా చెయ్యి పెట్టారు. ఇంగ్లీషు వారు తమకు మిత్రులనీ,.. మైత్రీ ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నారు కనుక వారు తమకు హాని చేయరనీ అమాయకంగా నమ్మి మరాఠా ప్రముఖులు ఆదమరచి ఉండగా, వారితో శుష్మప్రియాలు పలుకుతూనే “కంపెనీ రాయుళ్లు వారిని నిర్వీర్యం చేసేందుకు చడీచప్పుడు కాకుండా ప్రాతాళ హోమం సాగించారు. ఫోర్డరీలు చేసి బఐనాయింపు పత్రాలతో ముఖ్యుల మధ్య పేచీలు తెచ్చి... లంచాలు పెట్టి సేనా నాయకులను, దుర్గ సంరక్షక్రులను బుట్టలో వేసి... లేనిపోని ఆశలు చూపి బయటి రాజ్యాల వారిని తటస్థం చేసి మరాఠాలకు ఎటునుంచీ సాయం అందకుండా బిగదీసి... ఎవరికి చెప్పాల్సిన మాయమాటలు వారికి చెప్పి అందరినీ మభ్యపెట్టి... బిహు జాగ్రత్తగా రంగం సిద్లపరిచాక అదను చూసి పంజా విసిరారు. నలువైపుల. నుంచి భీషణ సంగ్రామం మొదలెట్టి మరాఠాలను ఉక్కిరిబిక్కిరి చేశారు. నానాయే బతికి ఉంటే ఈ ఆటలు సాగేవి కావు. ఇంగ్లీషు వారి కుట్రలూ కూహకాలు ఏవీ చారచక్షువైన నానా కంటిని కప్పగలిగేవి కావు. మరాఠా సామ్రాజ్యాన్ని వెల్లస్లీ నాశనం చేయడానికి ముందే వెల్లస్లీ ఎత్తులను, అతడి ఆస్థానంలోని తన వేగుల ద్వారా పసిగట్టి నానా పైఎత్తులు వేసి ఉండేవాడు. అతడి అనంతరం అంతటి రాజనీతిజ్ఞుడు ఎవరూ మకాఠాల్లో లేకపోవటంతో తెల్లవారి పంట పండింది. అర్థశతాబ్దం కింది ప్లాసీ యుద్ధంలో మీర్జాఫరును లోబరుచుకుని సిరాజుద్దాలా సైన్యాలను తమవైపు తిప్పుకుని, ఒళ్లు అలవకుండా గెలిచినట్టే... నాలుగేళ్ల కింద (శ్రీరంగపట్నం దుర్గ రక్షకులచేత స్వామిద్రోహం చేయించి టిప్పుసుల్తానును వేటు వేసినట్టే... మరాఠా మలి. 270 సా ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌.తొస్త్రీ

యుద్ధంలోనూ ఇంగ్షీషువారు నీచపు పన్నాగాలలో, వెన్నుపోట్ల విద్రోవాలతో, సిగ్గుచేటు విజయం సంపాదించారు. దీనికి రుజువులకోసం ఎక్కడి దాకానో పోనక్కరలేదు. ఆకాలంలో కంపెనీ దొరల మధ్య నడిచిన ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలే చాలు.

మరాఠా రాష్ట్ర కూటమికి పీష్వా అధిపతి. సింధియా, హోల్కర్‌, గైక్వాడ్‌, బేరార్‌లు దానికి నాలుగు స్తంభాలు. మరాఠా శక్తిని మట్టుపెట్టే వ్యూహంలో భాగంగా వ్‌ష్వాను దొరలు అప్పటికే కుక్కను చేసి ఆడిస్తున్నారు. బరోడాలో గైక్వాడ్‌ రాజ్యాన్ని అంతకుమునుపే తమకు తొత్తును చేసుకున్నారు. పీష్వా కాళ్లకింద మంట పెట్టటం కోసం వోల్మర్‌తో లోపాయకారీగా లాలూచీ అయి పుణె మీదికి దందెత్తించారు. పీష్వా బాజీరావు తమతో కాళ్లబేరానికి వచ్చాక కీలుబొమ్మను చేసి అతడిని పుణె గద్దెపై కూర్చుండబెట్టాక హోల్కర్‌ _ మళ్లీ పోయి సింధీయా, బేరార్‌ రాజాలతో ఎక్కడ చేతులు కలుపుతాదో... ముగ్గురు కలిసి తమ కొంప ఎక్కడ ముంచుతారోనని తెల్లవారికి భయం పట్టుకుంది. అలాంటి ప్రమాదం, రాకుండా హోల్మ్కర్‌ను విడతీయటంకోసం ఆర్ధర్‌ వెల్లస్లీ 1803 జులై 16న యశ్వంతరావుకు ఇలా తేనె లొలికే జాబు రాశాడు.

“మీ వద్ద నుంది జాబును ఐడయు భాగ్యము నాకు కలిగి చాలా కాలమైనది. కంపెనీ వారికి మీకు మధ్యగల నఖ్యమును పెంపొందించుకొనవలెనని నేను ఆరాట వదుతున్నాను. మా కంపెనీ వారికి వీష్వా బాజీరావ గారికి ఇటీవల జరిగిన బేనెన్‌ నంధి వత్రవు నకలు దీని వెంట పంపుచున్నాను. దీనివల్ల ఇండియా యొక్క శాంతి భ్యదతలకు స్థిరత్వమేర్సదినదం మీకే తెలియగలదు... కాబట్టి ఇతరులేమి చేసినను చేయుదురు గాకు మీరు మట్టుకు మీ (టేయమునకు అనుకూలముగనే (వ్రవర్తించుచు, కంపెనీ వారితోటీ నఖ్యమాను కొనసాగించుచునే యుందురని నాకు గట్టి నమ్మకము గలదు. ఈ ఉత్తరమను ష్య అందజేస్తున్న వ్యక్తి నాకు అంతరంగికుడు. నా మననులో ఉన్న దానిని ఆలీదు సమస్తము వివ్పిజెవ్టగలదు.” పుటం శ ఇకటీన్‌ మహాయుగము అను. మానికొండ సత్యనారాయణశాప్రి ప్రథమ సంవ

ఇలా సమ్మోహనా'స్త్రం వేసి, దూత ద్వారా ఇచ్చకాలు పలికించి, సింధియాను ఒగేసే నీకెంతో లాభం చేస్తామని రకరకాల ఆశలు పెట్టీ వోల్మర్‌ చేతులు కట్టేశారు. డ ౬. క వాగ్దానాలతో తామెంత లాలించినా మరాఠా సంఘీభావం ప్రకోపించి హోల్కర్‌ ఎక్కడ తం జాడిస్తాడోననీ ఇంగ్రీషు మాయావులు శంకంచారు. ఒకవేళ అతడలాంటి “అఘాయ తం చేసినా తమకు ఇబ్బందీ లేకుండా ఉండాలంటే ఏమి చేయాలి? బనాయింపుల్లు రామప్పంతులు ముతాతలెన కంపెనీవారు ఈ బెడద నివారించటంకోసం అర్జంటుగా ఫోర్టరీకి ఒడిగట్టారు. హోల్కర్‌ను కలుపుకొని ఇంగ్లీషు వారిపై దండెత్తుదామనీ, వారి పీడ వదిలాక హోల్కర్‌ భరతం పడదామనీ పీష్వా బాజీరావుకు దౌలత్‌రావు సింధియా రాసినట్టుగా ఒక ఉత్తరం పుట్టించి దాన్ని వోల్మర్‌కు చేరవేశారు. అది చూసి హోల్కర్‌ అగ్గిరాముదయ్యాడు. అయినా ఆంగ్రేయుల అనుమానపు కళ్లు చల్లబడలేదు. వోల్మర్‌ ఎన్నటికీ తమకు ప్రమాదకారి కాకుండా హోల్కర్‌కు కుడిభుజమైన వాడినే లాగి పడేస్తే పోతుంది కదా - అనుకున్నారు.. ఈ “ముందు చూపుతో హోల్కర్‌కు సేనా నాయకుడైన అమీర్‌ఖాన్‌తో కంపెనీ వారు రహస్య బేరాలు చేశారు. స్వామి (ద్రోహంచేసి అతడు తన చేతిలోని 25 వేల సేనతో చీలి

ఎం.వి,ఆర్‌.శాస్త్రి కుట్ర మీద కుట్ర శ 271

వచ్చేట్టు; అతడిని కంపెనీ తొత్తు అయిన నైజాం తన కొలువులో చేర్చుకునేట్టు; ఆ సేనకయ్యే ఖర్చులో సగం కంపెనీవారు భరించేట్టు అంగీకారం కుదిరింది. దీనివల్ల హోల్కర్‌ బలం క్షీణించే మాట ఎలా ఉన్నా అమీర్‌ఖాన్‌ మీద అతడికి నమ్మకమైనా పోయి డీలాపడతాడు కదా అని దొరలు ఆశించినట్టు 1803 మే 3న హైదరాబాద్‌ రెసిదెంటుకు జనరల్‌ వెల్లస్లీ రాసిన లేఖ చెబుతుంది. “1 జాం 19061664 9621 1465 [00 ౧౦10101 516౪762501 సంగ 6 58060 0€₹6 ౧లభ్రింటడజటడం౧ 0607600 16 ౦[ం6/ 0116 ఆం౪౪యులగ 0 [1౩ [8సు65: 16 ౧12202 206 సిశంం? ససఖజ్కు, 60 16 జ 00160110 13 10%800655' 5600106... 026676 1127 06 గంల [మఖం ుణ0లం, 113 ౧1210055 9[002]16 (2106 గలా 00 0౧2.. ఘం+లం/ 0020060016 04౯0256 004106 5టా/106 002 0116... 0 530% 1ల3(9 2064 [0401 11 6 0011646006 05 3ఆ*ాఖం 0 ం1625 ఇ 0121010” 912106 116 బ్రం00121 ౧౦0౧%64౦0106 0 [13 మ , [సం శజ6 60౯హా4/ విం ౯౫ 74/40 9.౨.92394, 247/7) (అమీర్‌ఖాన్‌ను నైజాం నవాబు కొలువులోకి తీసుకునే విషయమై నిజాంగారి అధికారులకూ అతడికీ మధ్య నడుస్తున్న మంతనాల గురించి కర్నల్‌ స్టీవెన్సన్‌ నాకు అనేక లేఖలు రాశాడు. అమీర్‌ఖాన్‌ వెంట వచ్చే సేనల సంఖ్య ఎంతైనా, అందరినీ నైజాం ప్రభువు తీసుకోవటం మంచిది... యశ్వంతరావు హోల్కర్‌కు చాలా విశ్వాసపాత్రుడైన అంత పెద్ద సేనా నాయకుడి సేనలను కొనుగోలు చేశామంటేనే హోల్కర్‌ సైన్యానికి స్థైర్యం చెదిరిపోతుంది.. ఒక చెంప హోల్కర్‌ కాళ్లు లాగటానికి ఇలా ఎత్తులు వేస్తూనే పైకి మెరమెచ్చులతో హోల్కర్‌కు భ్రమలు కొలిపి, తటస్టుడిని చేసి మరాఠా శక్తికి మూలస్తంభమైన సింధియా మీద, అతడికి బాసటగా ఉన్న బేరార్‌ భోంస్లే మీద కంపెనీవారు వాటం చూసి యుద్ధం ప్రకటించారు. సింధియా పీచమణచే క్రమంలో మొదటి దాడి అహ్మాద్‌నగర్‌పై జరిగింది. అది మరాఠాలకు కంచుకోట. దానిని జయించటం (బ్రహ్మతరం కాదని అందరూ అనుకునేవారు. బురుజులు, ప్రాకారాలు ఎంత దుర్శేద్యమైనా వాటిని రక్షించేది మనిషే కదా? దుర్గరక్షణకు సింధియా నియమించింది యూరోపియన్‌ అధికారిని. అతడిని 'కంపెనీ' వారు ముందే కొనేశారు. ఇంగ్లీషు సేనలు రాగానే అతడు చేతులెత్తేశాడు. దుర్భేద్యమనుకున్న కోట పెద్దగా కష్టపడవలసిన అవసరం లేకుండా విదేశీయులకు కైవసమైంది. జనం తమపై ఎక్కడ తిరగబడతారోననీ, బాజీరావు పీష్టాగారి పురమాయింపుపైనేే ఆయన (ప్రతినిధులుగానే తాము కోటను స్వాధీనపరచుకుంటున్నట్టు మొదట చాటింపు వేశారు. గెలుచుకున్న దానిలో వాటా ఇవ్వటం దగ్గరికి వచ్చేసరికి పీష్వా నోట దుమ్ము కొట్టి అంతా మాదే పొమ్మన్నారు. తొలి మరాళా యుద్ధానంతరం మధ్యవర్తిత్వం వెలిగించి 'కంపెనీ' వారితో మాధవరావు సింధియా సరాగాలాడిన సమయంలో వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌ దుర్చోధ చేసి సింధియా సైన్యంలో యూరోపియన్‌ ఆఫీసర్లను చొప్పించాడు. వారు కనుక నీ దగ్గర ఉంటే నీ సేన పాశ్చాత్య 272 ఫా ఇదీ చరిత్ర ఎయం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రీ

ఫాయాలో దివ్యంగా వెలిగిపోతుందని నమ్మించాడు. విదేశీ యుద్ధ పద్ధతుల మీద సింధియాకు మోజు ఉంటే సైనిక పాఠశాల పెట్టి విదేశీయుల చేత తన సైనికులకు తర్ఫీదు ఇప్పించి, అన్ని కీలక స్థానాల్లో తన వారినే నియమించి ఉండాల్సింది. మాధవరావు ఆ పని చేయకుండా కిరాయికి వచ్చిన విదేశీయులకే పెత్తనం అప్పగించాడు. అదే ఇప్పుడు దౌలత్‌రావు కొంప ముంచింది. సింధియా సైన్యంలోని యూరోపియన్లు తమలో చేరితే అక్కడ వారికి ఇస్తున్న జీతం, హోదా తామూ ఇస్తామని యుద్ధపు అదనులో కంపెనీ వారు ప్రకటించారు. దాంతో చాలామంది ఇంగ్లీషువారు 'దేశభక్తితో సింధియాను వదిలిపోయారు. పోక మిగిలిన యూరోపియన్లు కంపెనీ వారితో కుమ్మక్కయి యుద్ధ రంగంలో (దోహం చేసి యజమానిని నట్టేటముంచారు. . ,

రెండో మరాఠా యుద్ధంలో చరిత్రాత్మకమైన అస్సాయి కదనరంగాన జనరల్‌ వెల్లస్లీ చెప్పిన లెక్కల (ప్రకారమే ఆయన వైపున 8000 సైనికులు, 17 ఫిరంగులు ఉండగా సింధియా పక్షాన 50 వేల సేన, 128 ఫిరంగుల ఉన్నాయట. అయినా గెలిచింది ఇంగ్లీషువారే! చేతిలో ఫిరంగులు ఉన్నా వాటిని ప్రయోగించి శత్రువులను వేటాడాలన్న ధ్యాస కిరాయి యూరోపియన్లకు లేకపోయింది. ప్రాణ నష్టం భారీగా జరిగినా సింధియా వైపున ఒక్క యూరోషియను కూడా చావలేదు. దీన్నిబట్టే విద్రోహం ఏ స్థాయిలో జరిగిందో ఊహించవచ్చు.

విశ్వాస ఘాతకానికి కేవలం తెల్లవారినే నిందించి ప్రయోజనం లేదు. ద్రోహం చేయటంలో నల్లతోలు వారూ తక్కువ తినలేదు. ఉదాహరణకు బేగం సమ్రూ అనే జాగీర్హారిణి సింధియా పక్షాన ఉన్నట్టు నటించి 'కంపెనీతో కుమ్మక్కు అయింది. అస్సాయి యుద్ధంలో ఆమెకు చెందిన నాలుగు బెటాలియన్లు పాల్గొన్నాయి. చోద్యం చూశాయే తప్ప ఒక్క తూటా కూడా అవి పేల్చలేదు.

“9401 వ్‌జగగ00 125 1008 ఆ40066 2 66516 10 06 12100 ఇగేల ళం ప£01006101 0€ 6 081191... 2002 0 ఓల 0241201003 28 ౧౦౫ ఇళ ఏ106012... 046 2 ౧౭౦6 200210” 1మంయ 01206, మ0ట05 21౬ 00 601- క/66 10 01016 110506 0212111009 10 )011 6లల21 [టట (బేగం నమూ మన రక్షణ పొందాలని చాలాకాలంగా కోరుకుంటున్నది. ఆమె బెటాలెయన్లు నాలుగు సీంధియా దగ్గరి ఉన్నాయి. యుద్దం వస్తే వాటిని జనరల్‌ వెల్లన్లీ పక్షాన చేరేట్టు చేయవచ్చు అని 1803 జూలై 18న లార్డ్‌లేక్‌ గవర్నర్‌ జనరల్‌ చెవిని వేసిన దానిబట్టి ఇందు మతలబు అర్థమవుతుంది. |

దక్కనులో జరిగిన ద్రోహమే కీలకమైన ఉత్తరాదినా జరిగి సింధియా సామ్రాజ్యం పేకమేడలా కూలిపోయింది. గంగ, యమున నదుల మధ్య సింధియా ఏరికోరి నిలిపిన సేనాపతి '్రెంచివాడు. పేరు పెర్రాన్‌. అతగాడూ ఇంగ్లీషు వారితో ముందే మాట్లాడుకున్నాడు. తన ఆస్తులు, ఇంగ్లీషు వారిచ్చిన లంచాలు ఇంగ్లీషు బ్యాంకుల్లో నెమ్మదిగా జమచేసుకున్నాడు. మన (ప్రతాపానికి ఎదురులేదు; ఇంగ్లీషు వారిని ఇట్టే కాలరాచేస్తాం అని సింధియాకి చివరి నిమిషం దాకా భరోసా ఇచ్చి, తన చేతిలోని రెండు బెటాలియన్లను సమయానికి అందుబాటులో ఉండకుండా ఆగ్రా పంపేశాడు. లార్ట్‌లేకి సేన అలీగఢ్‌ కోటను చుట్టుముట్టగానే ముందు ఒప్పందం (ప్రకారం పళ్లెంలో పెట్టి కోటను అప్పగించి, పరారై ఇంగ్లీషు వారి శరణుజొచ్చాడు. (వృత్తి ధర్మానికి ద్రోహం చేసిన కారణంగా అతడి ముఖం ఎం.వి,ఆర్‌.శ్నాస్త్రే కుట్రకూల్దిన కోట శ 273

చూడటానికి నెపోలియన్‌ నిరాకరించాడు.)

౭446 జశ4ంగ 25 గ్రంథంలో కక. [00అ3 అన్నట్టు “0౧0 60%- ఈల 03 2401 2558106 116 021190 116 5200001407 0 11605020. (ఈ (దోహ్‌ చేసిన వనివల్లే ఇంగ్లీషువారికి పొందుస్తాన్‌పై ఆధివత్యం దక్షిందె). ఢిల్లీలో కమాండరుగా ఉన్న ఇంకో పరాసువాడు బౌర్‌ క్విన్‌ కూడా పెర్రాన్‌ చూపిన మార్గంలో నడిచి ఇంగ్లీషు సేనల అలికిడి వినగానే పరుగునపోయి లొంగిపోయాడు. అటు అలీగఢ్‌లోనూ ఇటు ఢిల్లీలోనూ, ఆనక ఆగ్రాలోనూ సింధియా పక్షాన భారతీయ సైనికులు వీరోచితంగా పోరాడారు. వారి అద్భుత శౌర్యాన్ని బ్రిటిష్‌ సేనానులే తెగ మెచ్చుకున్నారు. కాని ఏమి లాభం? కిరాయి విదేశీయుల [దోహంవల్ల అప్పటికే పరిస్థితి చేయిదాటి పోయింది. భారతీయుల పరాక్రమమంతా వ్యర్థమైంది.

పెర్రాన్‌ చేసిన మోసర తెలియగానే సింధియా దక్కను నుంచి 14 బెటాలియన్లను హుటాహుటిన ఉత్తరాదికి తరలించాడు. కాని వాటి లోనూ పెద్ద తలకాయలు యూరోపియన్నే. షరా మామూలుగా వారూ పెర్టాన్‌ దారే పట్టారు. ఢిల్లీ, ఆ(గ్రాల పతనం తరువాత సింధియాకు మిగిలిన కొద్దిపాటి బలం కూడా లాశ్వాదీ పోరులో తుడిచి పెట్టుకుపోయింది. గుజరాత్‌, బుందేల్‌ఖండ్‌, ఒరిస్సాలలోనూ ఇంచుమించుగా అలాగే జరగటంతో శక్తులుడిగిన దౌలత్‌రావు సింధియా 1808 డిసెంబరు 30న యుద్ధం మాని ఇంగ్లీషు వారితో సంధి కుదుర్చుకున్నాడు. గంగ యమునల మధ్య ఉన్న తన రాజ్యం మొత్తాన్నీ రాజన్థాన్‌లపై పెత్తానాన్నీ నిజాం మీద మొగల్‌ చక్రవర్తి మీద హక్కులనూ అతడు 'కంపెనీ'కి వదిలేసుకున్నాడు. 1804 ఫిబ్రవరి 27న బుర్జ్వాన్‌పూర్‌ సంధిలో పీష్వాలాగే, నిజాంలాగే తానూ తెల్లవారికి తాబేదారు అయిపోయాడు. ఊహించని పరాజయాలతో రఘాజీ భోంస్లే కూడా సింధియా కంటే కొన్ని వారాల ముందే తలకాయ జేబులో పెట్టుకుని ఇంగ్లీషు వారికి లొంగిపోయాడు.

నూరేళ్లు వెలిగిన మరాఠా దీపం అలా కొడిగట్టింది. 274 ఫా ఇభీ చరిత్ర ఎం.లి.అర్‌,శాస్త్రే

విభజించి ఓడించు

విభజించి పాలించటమే కాదు. విభజించి ఓదించటమూ శెల్లవారికీ వెన్సలో పెట్టిన విద్య. ప్లానీ అధర్శ్మయుద్ధంలో గెలిచి అర్ధశతాబ్దం గడిచాక... కుతంటొల కుత్సితాలతో విశాల (ప్రాంతాలను, అనేక రాష్ర్రాలను క్రమేణా వళవరచుకున్న తరవాలో కూదా ఇంగ్లీషువారి సైనిక శక్తి భారతీయుల వెరళి నైనిక వనరుల ముందు ఎందుకూ కొరగాదు. ముఖ్యంగా మరాఠా సమాఖ్య భాగస్వాములందరూ కనీసం 98వ శతాబ్ధి మొదట్లో (పావ్తకాలజ్జతతో వకమ్రైవున్నా ఉమ్మడి విదోళ్‌ బొదదను అనలీలగా ఎదుర్శ్భోగలిగేవారే, దురదృష్టవశాత్తూ వారందరూ తెల్లవాడ్‌. మాయలో 'వద్దారు. వో లృర్‌ను వయోగించి, వీష్వాను కీలుబొమ్మగొ మార్చాక ఆ ఇద్దరినీ వేరువరిలి. ఇంగ్లీషువారు సింధియా, భోంచ్లేలను మాయాయుద్ధంలో జడించారు. వొలి ఆ ద్దు తొలిగాక కవట మైత్రి చాలించి వోల్యర్‌ వని వట్టారు. చివరికి వీష్పాను ఎడ కాలితో తన్నేసి మొత్తం సామ్రాజ్యానికి తామే సార్వభౌములం పొమ్మన్నారు.

ఇంగ్లీషు వారితో విడివిడి యుద్దాల్లో మరాఠా యోధులు గొప్ప పరాక్రమమే చూపారు. కొని ఒకరు పోరాడుతున్నప్పుడు మిగతావారు చెయి కలపకుండా మిన్నకుండటంతో ఆ ఒక్కరినీ విదేశీయులు విధంచెడా గెలవగలిగారు. మంట తమ కాళ్లకిందికి వచ్చాక మిగతా వారు ఒకరొకరే నిర్లిప్తత వీడి వోరాడినా, ఎటునుంచీ సహాయం అందకపోవడంతో ఒంటరి పోరులో "ఓటమి అనివార్యమైంది. అనైక్యత తెచ్చిన అనర్ధం అవగతమత్య్యుసరికే పరిస్థితి -చెయిదాటిపోయింది.

తెల్లవాళ్లు, సింధియా సుందోపసుందుల్లా కలపించుకుంటూంటే తాను తమాషా చూసి, పరిస్థితినిబట్టి ఎటు మొగ్గాతో, ఏమి చేయాలో నిర్ణయించుకోవాలని యశ్వంతరాన్న హోల్కర్‌

తలిచాడు. కంపెనీ దొరలు అతడికి అంత సావకాశం ఇవ్వలేదు. దేశంలో తిరుగులేనిదనుకున్న సింధియా సైనిక శక్తిని ఎక్కడికక్కడ విద్రోహ తరత్రాలతో తూట్లు పొడిచి సింధియాను కాళ్లబేరానికి అతివేగంగా రప్పించుకున్న వెనువెంటనే హోల్కర్‌పై వక్ర దృష్టి సారించారు. అంతదాకా యశ్వంతరావును తమకు ఆప్తమిటత్రుదని ప్రకటించి, ఇచ్చకాలు పలుకుతూ వచ్చిన గవర్నర్‌ జనరల్‌ వెల్లస్తీకి సదరు యశ్వంతరావు తన సోదరుడు కాశీరావును తోసివేసి గద్దెనాక్రమించిన వైనం హఠాత్తుగా గుర్తుకొచ్చింది. దగాపడ్డ కాశీరావు న్యాయబద్ధ అధికారాన్ని నిలబెట్టే మిషతో యశ్వంతరావును వేటాడటానికి వెల్లస్లీ కత్తులు నూరసాగాడు. యశ్వంతరావు ఫలానా ఫలానా తప్పుడు పనులుచేసి రెచ్చగొట్టటంవల్లే బిటిష్‌వారు ఆ(గహించారనీ, అతడు బుద్ధిగా ఉంటే ఏ గొడవా ఉండేది కాదనీ మన చరిత్రకారులు చాలామంది నమ్మకంగా చెబుతారు. నిజానికి వారన్న ధిక్కారాలకు అతడు పాల్చడటానికి చాలా నెలల ముందే దొరలు అతడిని హిట్‌లిస్టులో చేర్చారు. "2౧1655 ౪6 920 ౪21 ఇం0౧ కం1120.. 76 58211 05800064 1 ఉగ108 016 సశట12125 6161ల” [01 11ల56 00౪00165, 21- ళంళక్రైష వడరి6మ2 910416 0666 115 గై%5” (సింధియా తన వాక్కులను మనకు వదిలేసుకున్నప్పటికీ ఈ (ప్రాంతాల నుంచి మరాఠాలను వూర్తిగా గెంటివేయటం వోల్మర్‌తో యుద్ధం చేస్తే గానీ సాధృవదదు) అని 1803 సెప్టెంబరు 12నే జనరల్‌ వెల్లస్లీ తన అన్నగారికి జాబురాశాడు. సింధియా విషయంలో చేసినట్టే హోల్కర్‌నూ దొరలు మాయమాటలతో మభ్యపెట్టి, చుట్టూతా సేనలను మోహరించాక, మైత్రి ముసుగు లాగేసి షరామామూలు కుతంత్రాలతో పడగొట్టేవారే. మామూలుగా అయితే హోల్కర్‌ వారి బుట్టలో పడేవాడదేమో, కాని, సింధియా అనుభవం చూశాక అతడు జా(గ్రత్తపడ్డాడు. సింధియా వలె చివరి క్షణం దాకా ఏమరి వుండకుండా, రానున్న [ప్రమాదం (గ్రహించి, బ్రిటిష్‌ వారికి వ్యతిరేకంగా పెద్దఎత్తున ఐక్య సంఘటన కట్టదలిచాడు. ధర్మానికి, జాతికి దాపురించిన ముప్పును ఎదుర్కోవడానికి కలిసి రావలసిందిగా జైపూర్‌, జోధ్‌పూర్‌, ఉదయపూర్‌ రాణాలకూ, రంజిత్‌సింగ్‌ లాంటి సిక్కు నాయకులకూ రాయబారాలు పంపాడు. సింధియా సేనలోని యూరోపియన్‌ దళవాయిల చేత కుట్ర చేయించి సింధియాను దెబ్బతీసిన కుత్చితాన్నే హోల్కర్‌ మీదా (ప్రయోగించాలని కంపెనీ దొరలు తంటాలు పడ్డారు. ఆ ప్రమాదాన్ని యశ్వంతరావు ముందే గుర్తించి తన సైన్యంలో కంపెనీ పంచమాంగదళంగా పనిచేస్తున్న ముగ్గురు ఇంగ్లీషు అధికారులను (ఆ కాలంలో అందరూ అనుసరించిన సైనిక ధర్మ ప్రకారం) చంపేశాడు. ఇంగ్లీషువారు తనతో రాజీ కోరుతున్నా మని అన్నప్పుడు - వారితో సైనిక ఒప్పందానికి సంసిద్ధత తెలుపుతూనే ._. - పూర్వం నుంచీ తన కుటుంబానికి కొన్ని రాజ్యాలపై ఉన్న 'చౌథ్‌ హక్కును గుర్తించాలనీ, తమనుంచి గుంజుకున్న (ప్రాంతాలను తిరిగి తనకు అప్పగించాలని నిష్కర్షగా పట్టుబడ్డాడు. అది కుదరదు పొమ్మని బ్రిటిష్‌ సేనాపతి లేక్‌ తూప్టీకరిస్తే “నాతో పెట్టకుంటే అనేక వందల క్రోసుల దూరంలో వున్న ప్రాంతాలను కూడా వదలకుండా వెంటపడి మీ రాజ్యాలు కొల్లగొడతా. మీ ఊళ్లు తగలబెడతా. సము(ద్రపు అలల్లా నా సేనలు విరుచుకుపడి లక్షల మందిని ముప్పతిప్పలు పెడతాయి జాగ్రత్త” అని చరిత్రాత్మకమైన హెచ్చరిక చేశాడు. వట్టి వీరాలాపాలే కాదు. నిజంగానే అంతపనీ చేశాడు కూడా. యశ్వంతరావుహోల్మార్‌కు నికరమైన రాజ్యం, న్యాయబద్ధ అధికారం లేకపోయినా 276 సా ఇభీ చరిత్ర ఎంవి.ఆర్‌.శాస్త్రి

అతడి చేతిలో మిడతల దండులాంటి సేనలు ఉన్నాయి. సింధియా, భోంస్తేలు కంపెనీవారికి లొంగిపోయి సైనిక బలగాలను కత్తిరించేసుకోవటంతో వనిలేకుండాపోయిన సైనికులు పెద్ద సంఖ్యలో హోల్కర్‌ (శ్రేణుల్లో చేరారు. ఎనఖైవేలకు పైగా అశ్వబలంతో, లెక్కలేనంత కాల్బలంతో, వందలాది ఫీరంగులతో యశ్వంతరావు చెలరేగి బ్రిటిష్‌ మహాసేనానులకు ముచ్చెమటలు పట్టించాడు. హోల్కర్‌ తమ ముందు, చిట్టెలుక అనీ, అతడితో పోరు పాలెగాళ్లతో యుద్ధం లాంటిదేననీ, ఒక పట్టుపడితే చాలు అతడిని ఇట్టే - మహా అయితే పక్షం రోజుల్లో

• గుటుక్కుమనిపించేస్తామని మిడిసిపడ్డ దొరల అంచనాలు తల్లకిందులయ్యాయి. 1804 జూన్‌'5న తీరికూర్చుని వారు ప్రకటించిన యుద్ధం అనేక పక్షాలు, అనేక మాసాలు గడిచి ఆఖరికి కాలందరే మారినా ఇంకా భీకరంగా సాగుతూనే ఉంది. "126౯6713 50 212806 25 1 20 ₹10 (115 ఉష" (ఈ వీశాచం బారిన వద్దట్టుగా నేను జన్మలో ఎన్నడూ అవస్థ వడలేదు) అని ఘనత వహించిన బ్రిటిష్‌ కమాండర్‌-ఇన్‌-చీఫ్‌ లార్డ్‌ లేక్‌ దొరే జైపూర్‌లో మొత్తుకున్నాడు.

చరిత్రకెక్కిన కర్షల్‌ మాన్సన్‌ పరాభవం సరేసరి. ముకుంద్రా కనును గుండా రాజస్థాన్‌లో చొరబడి హోల్మర్‌ పీచమణచడానికి ఐదు (బ్రిగేడ్ల భారీ బలగంతో ఈ దొర ఆర్భాటంగా కదిలాడు. రెండు నెలలు యుద్ధంచేసినా హోల్కర్‌ను గెలవలేక, కాళ్లు ఒణికి తోక ముడిచి పలాయనమై మొత్తం ఐదు బ్రిగేళ్లనూ నష్టపోయి, భారీ ఫిరంగులను దారిలోనే వదిలేసి చావు తప్పి కన్ను లొట్టపోయిన స్థితిలో ఆగ్రాకు మరలి వచ్చాడు.

అది ఇండియాలో (బ్రిటిష్‌ సైన్యానికి జరిగిన అతి పెద్ద శృంగభంగం. అజేయమనుకున్న బ్రిటిష్‌ సైనిక బలానికి పట్టిన ఆ దుర్గతికి పాశ్చాత్య ప్రపంచం యావత్తూ నివ్వెరపోయింది. "| ౪౯౦16 26౧6 1011081 00056్ట్టల006 04146 ఆంటి (ఆ దుర్రటన వళ్లి రాగల రాజకీయ పర్యవననాలను తలచుకుంటే నాకు వాణుకు వుదుతున్నది) అని జనరల్‌ వెల్లస్లీ అంతటివాదే లబబలబలాడాదు. ఈ సిగ్గుచేటు పరాభవం తెచ్చిన నగుబాటు నుంచి బయటపడి హోల్మర్‌ను ఎలాగైనా పీచమణచడాన్‌కి కమాండర్‌ ఇన్‌ చీఫ్‌ లేక్‌ను సకల శక్తులూ ఒడ్డి స్వయంగా రంగంలోకి దిగమన్నారు.

లేక్‌ గొప్పవాడే. అద్భుత విజయాలను సాధించగలవాడే. కాని వాటిని సాధించాలంటే శక్రుపక్షంలో కమాండర్లు తన మాట వినే వారైతే భేషుగ్గా ఉంటుందని ఆయన ఊహ. ఆ దొర ఆరితేరిన సైనిక కూహకాలకు అస్కారం లేకుండా తన సేనలో ద్రోవాం అనుమానం తోచిన యూరోపియన్‌ అధికారులను వోల్మర్‌ ముందే చంపాడు. దాంతో అతడిని ఎట్టకేలకు ఓడించటానికి లేక్‌ దార చాలా కష్టపడవలసి వచ్చింది. ఢిల్లీ డీగ్‌ సంగ్రామాల్లో లేక్‌దే పైచేయి అయింది. ఫరూఖాబాద్‌లో నేరుగా వోల్మర్‌నే అతడు ఓడించాడు. ఈ పరాజయాలతో డీలాపడ్డ హోల్కర్‌ భరత్‌పూర్‌ (ప్రభువైన జాట్‌ రాజూ రంజిత్‌సింగ్‌ సహాయం అర్థించాడు.

ఆ రాజూ మొదట బాగానే తోడ్పడ్డాడు. ఇంగ్లీషు వారితో అంతకు ముందు తనకున్న అవగాహనను జాతీయ ప్రయోజనాల కోసం పక్కనపెట్టి హోల్మ్కర్‌కి అండగా నిలబడ్డాడు. దుర్భేద్యమైన భరత్‌పూర్‌ కోటను లోపలి నుంచి రంజిత్‌సింగ్‌ కాపాడుతూండగా వెలుపల హోల్కర్‌ బిటిష్‌ సేనలతో తలపడి వీరవిహారం చేశాడు. జి.ఎస్‌.సర్దేశాయ్‌ చెప్పినట్ట్బ

“లాం 10% 09820 2 మరం జర ఏట010 కోరుంలై6 ౪1100 23 యం 20 పైల1మ2016 అ10 1016 11 4ం ఖు215 00642... ౧06 01206 ౪25 1ాల(66 01 76. ఎం.వి.ఆర్‌,శాస్త్రే విభజించి బిడించు శ 277

౮2౧౦20” 1805 716 51626 ౪25 &లు ౪0 00 1041 4ఉం౧]. 04౫28 11656 ఏ66 00009 2 5లగ65 0[ 6610002164 212013 10 య” 6 01206 6” 58070) 70౪64 0% 0 2211 2064 60131164 6౧౦౯౧0౪5 105565"

[౧/౭9 తోంది ఉ౧/472404, 6.5.516ల21 10/00 2 426]

(భారతదేశ చరిత్రలో వీరగాధగా వినుతికెళ్ళిన భీకర యుద్ధం మొదలైంది. 2805 జనవరి 7న ఆరంభమైన ముట్టడి ఏవ్రీల్‌ 10న ముగినింది. ఈ మూదు నెలల్లో కోటపై విరుచుకువదటానికి వట్టుదలతో జరిగిన (ప్రయత్నాలన్నీ నివ్ఫులమై అపారమైన నవ్రాలు వాటిల్లాయి.)

ఈ నష్టాలకు గుండె చెదిరే... వాటి పర్యవసానంగా తనకు రాగల చెడ్డపేరుకు భయపడే గవర్నర్‌ జనరల్‌ వెల్లస్లీ "1 1861 100 50008 & 46176 [0౯ 116 ఆ) 10౧01042000 01 ₹/20 అల 01 జ్యు 160003" (ఎలాంటి షరతులకు అంగీకరించైనా నరే యుద్దాన్ని త్వరగా ముగించాలని నేను తవాతవా లాదుతున్నాను) అని 1805 మార్చి 9న లేక్‌కు లేఖ రాశాదు. గెలవలేని యుద్దాన్ని ఎలాగైనా చాలించి గౌరవప్రదంగా బయటపడేందుకు దారి ఏమిటా అని ఆలోచిస్తే దొరల బుద్ధికి అద్బుతమైన ఉపాయం స్ఫురించింది. శౌర్యంవల్ల కాని పని దౌత్యంవల్ల నెరవేరింది. రాజూ రంజిత్‌సింగ్‌ వారి వలలో పద్దాడు. (బ్రిటిష్‌వారి శత్రువులతో సంబంధాలు కోసేసుకోవడానికి సమ్మతించి, కంపెనీతో సంధి చేసుకున్నాదు. అతడి అండ పోయాక కూడా తొమ్మిది నెలలపాటు హోల్కర్‌ పళ్లబిగువున పోరాటం కొనసాగించాడు. సాయపడమని సింధియానూ, సిక్కు సర్మారు రంజిత్‌సింగ్‌నూ, రాజస్థాన్‌ 'ప్రముఖులనూ, ఇంకో ఎంతో మందినీ అర్థించాడు. ఒక్కరూ ఆదుకోలేదు. గత్యంతరం లేక 1805 డిసెంబరు 2న (అంటే దొరలు యుద్ధం ప్రకటించి ఏణ్నర్థం గడిచాక) యశ్వంతరావు హోల్కర్‌ తెల్లవారితో సంధి చేసుకున్నాదు.

కంపెనీతో సైనిక సంధి అనే సాలెగూట్లో చిక్కాక హోల్కర్‌ గురించి మాట్లాడు కోవలసింది ఏమీలేదు పరాభవాన్ని భరించలేక అనంతర కాలంలో అతడికి పిచ్చి పట్టింది. ఉన్మాదంలోనే 1811లో తన 85వ ఏట కన్నుమూశాడు. ఎంత భీకరంగా పోరాడినా ఇంగ్రీషువారినైతే గెలవలేకపోయాడు. కాని ఓడిపోయే ఒక రకంగా వారిని యశ్వంతరావు సాధించాడు. అతడిని జయించడానికి ఏణ్నర్థంపాటు వెల్లస్లీ సాగించిన యుద్దానికి అయిన విపరీతపు ఖర్చునూ, భారీ ప్రాణజనష్టాలనూ చూసి సీమ (ప్రభువులకు తల తిరిగింది. ముఖ్యంగా భరత్‌పూర్‌ కోట ముట్టడి మూడువేలకు పైగా 'పప్రాజాలను బలిగొన్న తీరు, బ్రిటిష్‌ మహాసైన్యాన్ని ధైర్యంగా ఎదిరించి భారతీయులు కనపరిచిన అద్భుత శౌర్యం టబిటిష్‌వారి హృదయాలను కదిలించాయి. వద్దన్నా వినకుండా వెల్లస్లీ సాగిస్తున్న మారణ హోమానికి

అందరికీ రోత పుట్టింది. ఎదురుచూసిన లాభాలు రాకపోగా యుద్ధాల పుణ్యమా అని కంపెనీ పీకల లోతున అప్పుల్లో కూరుకుపోవటంతో వాటాదారులు గగ్గోలు పెట్టారు. అమెరికా వలసను కోల్పోయిన నష్టాన్ని ఇండియా అక్రమణ ద్వారా భర్తీ చేసుకోవాలని ఉబిలాటపడి మొదట్లో వెల్లస్లీకి వత్తాసు ఇచ్చిన ప్రధాని పిట్‌ కూదా వ్యవహారం చాలా దూరం పోయిందని గ్రహించి, బ్రిటిష్‌ ప్రజాభిప్రాయానికి తలవంచి వెల్లస్లీని వెనక్కి పిలిపించాడు.

278 పా ఇలీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్రే

యశ్వంతరావు హోల్కర్‌తో అవ లక్షణాలు ఎన్నో ఉన్నాయి. ఒక దశలో బ్రిటిష్‌ వారికి పావలా ఉపయోగపడి మరారాల మెడకు బ్రిటిష్‌ సైనిక సహాయం గుదిబిండను తగిలించిన పాపంలో అతడికీ వాటా ఉంది. తప్పులు ఎన్నిచేసినా ఒకందుకు మాత్రం అతడికి దేశం కణపడి ఉండాలి అతడే కనక అగ్గిపిడుగులా విజృంభించి ఉండకపోతే సింధియా, బేరార్‌ రాజాలను కాల రాచివేసిన తరవాత వెల్లస్లీ దూకుడుకు పట్టపగ్గాలుండేవి కావు. భరల్‌పూర్‌ కోటను ఇంగ్లీషువారు ప్రతాపంతో పట్టుకొనగలిగి ఉంటే వెల్లస్లీ 'బహుకాలం ఇండియాలోనే - ఉండి యావత్తు దేశీయ సంస్థానాలపైకి పోయి అన్నిటినీ ఒక్క పెట్టున మింగే సేవాడే. సేము ఇండియానంతా కత్తితోనే జయించామని చెప్పి సీమ (ప్రభువులు పేట్రేగేవారే. అమెరికా లాంటి వలస దేశాల్లో చేసినట్టే ఇండియాలో ప్రజలను కూడా కేవలం మృగాలుగొ ఎంళి కెల్లవారు బహుశా వేటాడి ఉందేవారే. మరారా సమాఖ్యను వెల్లస్లీ బద్ధలుకొట్టిన కాలానికి ఇండియాలో ఏమి జరుగుతోందో, మోయులు ఎలాంటి వారో ఇంగ్లీషు.ప్రజలకు తెలియదు. వారి గురించి ఇక్కడి వారికీ లు ఇరు దేశాల ప్రజల మధ్యా సంపర్కం, సంబంధం ఏమంత లేని స్థితిలో వెల్లస్లీ ఇండి లి విజయగర్వంతో ఎలాంటి అఘాయిత్యాలు చేసినా చెల్లేదే. అమెరికాలో రేడ్‌ ఆజో న్లకు పట్టిన గతే ఇండియాలో ఇండియన్లకు కూడా పట్టకుండా అద్దుకుని, ట్రిటి అపరం దూకుడును నిలువరించిన వాడు యశ్వంతరావు హోల్కర్‌. అర్ధశతాబ్దిం గడిచాక నం మీద ఇంగ్లండు సార్వభౌమాధికారం చేజిక్కించుకోకపోలేదు. కాని డల్‌వౌనీ పరిస్థితులు వేరు, ఇంగ్లండు, ఇండియాల మధ్య సంబంధాలు వేరు. భారత ప్రముఖుల వైతన్య స్థాయి వేరు. న ంకరో వెల్లస్లీ తెరపిలేకుండా సాగించిన అనర్ధకపు యుద్దాల సెగ స్‌మరా్తో కథ్యాల చన నప .బిటిప్‌ పభునలు రివర్సు గేరు వేశారు. దేశీయ వ్రభువులక్‌ ఊహి, ల వరి మానాన వారిని కనీసం కొంతకాలం ఐతకనివ్వాలని నిశ్చయిం ప్‌ చని (ప్రతికూలస్థితిలో ఆపద్ధర్మంగా మార్చిన విధానాన్ని ఇండియాలో అనులు జరి తమకు మాట దక్కించగల సమర్తుదేవ కారన్‌వాలిసే కనపడ్డాడు ద గ్ఫడెవరా అని ఆలోచిస్తే వారికి మళ్లీ గళ జ ంకింద అతడు దేశాధినేతగా ఉన్నప్పటి పరిస్థితినే ఇండియాలో తిరిగి నెలలు ద్ధార్యతను అప్పగించి అర్జంటుగా ఓడెక్కించారు. అప్పటికే కారన్‌వాలిస్‌ ఆరోగ్యం మనగాాం ఇంద. ఉంది. అయినా పెద్దవాళ్ల మాట తీసేయ్యలేక సరేనన్నాడు. 1805 బలైన స కె లో కాలుబెట్టిననాడే పదవీ బాధ్యత స్వీకరించి పని సీరియస్‌గానే మొదలెట్టా గ్నెల్లు తిరిగాయో లేదో కారన్‌వాలిస్‌కు భూమిమీద నూకలు చెల్లాయి. అతడికి ఉత్తరాధితో వున సర్‌జార్టి బార్లో తదుపరి గవర్నర్‌ జనరల్‌ లార్డ్‌ మింటోలు కారన్‌వాలిస్‌ రూపకలి' న రాజకీయ విధానాన్నే అనుసరించి, దేశీయ పాలకులతో గొడవలు పెట్టుకోకుందో గుర్రాన్ని కట్టేశారు. కంపెనీ కర్రపెత్తనం, అత్తరికం కాస్త నెమ్మదించటం వల్ల ముఖ్యంగొ లాభపద్దనా దే పీష్వా బాజీరావు. అంత సుఖం అతడు జన్మలో ఎరుగడు. నా ధ్‌ద్బవిస్‌ కొంపముంచుతాడోనన్న భయంగాని, సింధియా, హోల్కరీలు ఎప్పుడు పెట్రేగి ఏ సమస్య తెచ్చిపెడతారోనన్న బెంగగాని లేకుండా అతడు పూజలూ పునస్మారాలూ, విందులో విలాసాల్లో ఖుషీగు గడిపాడు. రెండో మరారా యుద్ధం తరువాత కొన్నేళ్లు పరిస్థితి ఎం,వి.ఆర్‌.శాస్త్రే విభజించి పీడించు 4 279

ప్రశాంతంగానే ఉంది. అధికార పరిధి కుంచించుకు పోతేనేమి, మరాఠా సమాఖ్యలో భాగస్వాములైన రాజ్యాలమీద అదుపు పోలేనేమి... రావలసిన రాబడి సవ్యంగా ముట్టుతూ ఖజానా సమృద్ధిగా ఉన్నంతవరకూ ఫరవాలేదని, కాలం అలా వెళ్లిపోతే చాలునని బాజీరావు తృప్తిపడ్డాడు.

కొని అ తృప్తి చిరకాలం మిగలలేదు. మధ్యలో వచ్చిన మంచిబుద్ధి సీమ దౌరలకు ఎంతోసేపు నిలవలేదు. మార్క్యూస్‌ హేస్టింగ్స్‌ గవర్నర్‌ జనరల్‌ అయ్యాక, శకునికి చదువు చెప్పగల ఎల్‌ఫిన్‌స్టోన్‌ రెసిడెంటుగా పూనాలో కాలుబెట్టాక పీష్పాకు కష్టాలు మొదలయ్యాయి. మరాఠా సామ్రాజ్య మహావృక్షాన్ని సమూలంగా పెకిలించివేసే ఆఖరి ఘట్టానికి తెరలేచింది.

280 సా ఇదీ చరిత్ర ఎంవి,ఆర్‌.శాస్త్రి

అల అస్తమయ దృశ్యం = ల “యవి ల రాజు (ప్రాసాదంలో నుఖఖోగాలనుభనించిన (మంట్‌ వీష్వా ఇప్పుడు

అదవుల పాలయ్యాదు. మందుటిందలో ముళ్ల పొదలూ కోసురాళ్ల నడుమ దారి కానక వెదుకులాదుతున్నాదు. గుగ్రానికి తిందీతివ్సులూ తానే చూసుకుంటున్నాడు. వాంసతూలికా తల్చాల మీద శయనించిన వాదు కటిక నేలమీద తలగుద్ద వరచుకుని పదుకుంటున్నాదు. చెక్క పొతలో అన్నం! ఓ రోజు నూర్యాస్తమయానికి తింటే ఇంకో రోజు అర్ధర్యాతి దాటాక నమ్మిన సేవకులు ఒకరొకరే జారుకున్నారు. ఏనుగులు, గుర్రాలు, ఒంటెలు నంవదలు అన్నీ పోయాయి. కనివీంచిన వారితో ఇదే బివరి కలయిక దయ ఉంచండి. బతికుంటే మళ్లీ కలుద్దాం” అంటూ కళ్లనీళ్లు తుదుచుకుంటూ సాగిపోతున్నాదు! అవో! బాజీరావుకు ఎంతటి దురవస్థ వచ్చింది! బాలాజీ విశ్చనాథ్‌ వంశానికి ఎలాంటి గతి పట్టింది!”

౯౪ [4000 ల04274/7425 గ్రంథంలో జి.ఎస్‌.సర్దేశాయ్‌ ఉటంకించిన మరాఠీ జానపద గేయానికి తెలుగు తాత్పర్యమిది. అతిశయోక్తి ఏమీ లేదు. ఇందులో వర్ణించినవన్నీ రాజ్యంపోయి తెల్లవారికి ఎదురు తిరిగిన దశలో బాజీరావు పీష్వా అక్షరాలా అనుభవించిన అగచాట్లే.

బాజీరావును ఎవరూ జాలితలవాల్సిన పనిలేదు. ఈ కష్టాలన్నీ అతడు కోరి కొని తెచ్చుకున్నవే. మరాఠా స్వాతంత్ర్యాన్ని ఈస్టిండియా కంపెనీకి కుదువబెట్టి, దిక్కుమాలిన స్వార్థంకోసం విదేశీ వర్తకుల మూకను ఆశ్రయించి అతదు చేసిన పాపమే శాపమై అతడిని వెంటాడింది. నిజమే. కాని ఎంత అబద్ధపు ఐతుకు బతికినా, తన జాతి ప్రయోజనాల విషయంలో ఎంత అలసత్వం చూపినా ఇంగ్లీషువారి మీద మాత్రం బాజీరావు ఎనలేని విశ్వాసం చూపాడు. రోజూ కొలిచే దేవుడికంటే ఎక్కువగా బ్రిటిషు వారినే అతడు కడదాకా నమ్ముకున్నాడు. దేశంలో ఇంకెవరూ చేయనంతటి మేలును తెల్లవారికి అతడు చేశాడు. సైనికంగా ఎదురులేని మరాఠా శక్తిని అతడు పక్లెంలో పెట్టి అప్పగించి ఉండకపోతే భారత

ఉపఖండం ఇంగ్లీషు వారికి అంత తేలిగ్గా వశమయ్యేది కాదు. అంతటి ఉపకారం అతడు చేసినప్పుడు... కోల్పోయిన గద్దెను తనకు తిరిగి సంపాదించి పెట్టారన్న కృతజ్ఞతను మనసారా అతడు చూసినప్పుడు కనీస మానవత్వమనేది ఉంటే అవతలివారు కూడా అతడిపట్ల అంతే అభిమానం కనపరచాలి. మరి ఇంగ్లీషువారు ఏమి చేశారు? కుక్కలా తమ పట్ల విశ్వాసం చూపిన పీష్వాను కుక్కలాగే చూశారు! తమకు సామ్రాజ్యం సంపాదించిపెట్టిన వాడినే అక్కర తీరాక కరివేపాకులా అవతల పారేసి రాజ్యం లాక్కుని వెళ్లగొట్టారు. అంతకుముందూ తరవాతా తమను నమ్ముకున్న వారెందరినో చేసినట్టే బాజీరావునూ నట్టేట ముంచారు. బాజీరావును వదిలించుకోదలిచాక కంపెనీ వారికి అతడిలో అన్నీ తప్పులే కనిపించాయి. అతడు అసమర్థుడు, అయోగ్యుడు, వ్యసనలోలుడు, విశ్వాస ఘాతకుడు, (ప్రజాకంటకుడు అంటూ దొరలు నానా నిందలు మోపారు. బాజీరావు ఒప్పులకుప్ప కాకపోయినా మరీ వారు చిత్రించినంత నీచుదేమీ కాదు. అందుకు దొరల రాతలే రుజువు. ఉదాహరణకు అప్పట్లో బొంబాయి ప్రధాన న్యాయమూర్తిగా ఉన్న సర్‌ జేమ్స్‌ మాకింటోష్‌ ప్రపంచంలో తాను ముగ్గురు గొప్ప ప్రభువులను చూశానంటూ మూడవ జార్టి, నెపోలియన్‌తో బాటు బాజీరావు పేరూ చెప్పాడు. పీష్వా దర్చారులో దీర్హకాలం రెసిదడెంటుగా ఉండి బాజీరావు నడవడిని వెయ్యి కళ్లతో కనిపెట్టివున్న కర్నల్‌ బారీ క్లోజ్‌ సైతం బాజీరావు తమకు చిత్తశుద్ధితో కృతజ్ఞుదై, తమతో స్నేహాన్ని మనసారా కోరుకున్నాడని చెప్పాడు. శ్వేత జాతి దురహంకారం నరనరానా జీర్ణించుకుని బాజీరావుపై విషంగక్కి అడ్డమైన అభియోగాలు మోపిన నాటి డక్కన్‌ సేనాధిపతి అర్ధర్‌ వెల్లస్లీ "| 0012101/11264 2 0264 0010100 0£16 అమా... 1 ఏడం ౧0 051076 ౦02 జ 6 125 0660 హండంరీలంటం, 01 1 276 2 5ఊ008 92501010 0£1₹' (వీష్వా మీద నాకు కచ్చితంగా చెద్ద అభిప్రాయమే ఉంది... అతడు (్రోవాం చేస్తున్నాడనదానికి నా దర్ధర నికార్సయిన రుజువు వదీ లేదు. కాని నాకు బలమైన అనుమానం) అని రాసిన రాతనుబట్టే బాజీరావుపై దొరల నిందా ప్రచారం ఎంత నిరాధారమైనదో అర్థమవుతుంది. వెల్లస్లీ బళ్లో చదువుకుని కుతండ్రాల్లో (గంథసాంగుదైన సర్‌ జాన్‌ మాల్మోమ్‌ అంత తేలిగ్గా మోసపోయే ఘటం కాదు. అలాంటివాడు కూడా బాజీరావు బ్రిటిష్‌ వారితో ఘర్షణ పెట్టుకోకుండా వారి నీడలో చల్లగా బతకాలనే కోరుకుంటున్నట్టు గొడవలు ముదిరి చాలాదూరం వెళ్లిన దశలోనే తనపై అధికారుల చెవిన వేశాడు. అయితే మాల్మోంలాంటి వారందరినీ బాజీరావు మహాకెలివిగా బురిడీ కౌట్టించాడని ఏ రుజువు చూపకుండా దొరలు మోపిన నిందనే తిరుగులేని సత్యవాక్కుగా మన చరిత్రకారులు జెదల దాల్చారు. ఒక దశలో బాజీరావు బ్రిటిష్‌ వారికి ఎదురు తిరిగి, వారిపై పోరాటానికి సాటి ('ప్రభువులను కూడగట్టి, పెద్దఎత్తున సేనలు సమీకరించిన మాట యథార్ధమే. పుణెలోని టిటిష్‌ రెసిడెన్సీని తగలపెట్టి బాహాటంగా దాడికి దిగిన సంగతీ నిజమే. అది చిరకాలంగా పట్టిన ఓరిమి యావత్తూ నశించాక! తనను అదుకున్నారన్న కృతజ్ఞతతో తాను ఎంతగా ఒదిగి ఉన్నా కంపెనీవారు తన వెంట పడి తనను అణగదొక్కేందుకే కృతనిశ్చయులయ్యారని (గ్రహించాక! తన దర్భారులోని ముఖ్యులను లంచాలతో లోబరుచుకుని, వి[ద్రోవానికి పరికాల్పి, తన చుట్టూ నిఘా పెట్టి, తనకు విశ్వాస పాత్రులైన వారిపై కుట్రచేసి తరిమేసి, చివరికి తన రాజ్యమే గుంజుకోవటానికి నమ్మిన మిత్రులు ఆయత్రమయ్యారని అవగతమయ్యాక! 282 సా ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి,ఆర్‌.శాస్త్రి

రకరకాల కవ్వింపుల, వేధింపుల చేదు అనుభవాలతో తల బొప్పి కట్టాక! సామరస్య పరిషారానికి దారులన్నీ మూసుకుపాయ్యాక.

1811లో పూనా రెసిదెంటుగా ఎల్‌ఫిన్‌స్టోన్‌ కాలిడినది మొదలుకొని శాయశక్తులా సమస్యలు సృష్టించి, అనవసరపు ఉద్రిక్తతను రెచ్చగొట్టటానికి ఏ అవకాశాన్నీ వదలకుండా ఏడేళ్లు కష్టపడి మొత్తానికి పీష్వాను శంకరగిరి మాన్యాలు పట్టించాడు. కదిలితే తప్పు మెదిలితే తప్పు అన్నట్టుగా ఈ క్రమంలో బాజీరావు మీద చిన్నాపెద్దా అభియోగాలు అనేకం మోపారు. అన్నిటిలోకీ ముఖ్యమైనదేమిటంటే - గైక్వాడ్‌ సంస్థానం ప్రతినిధిగా పీష్వాతో లావాదేవీ లెక్కలు తేల్చుకునేందుకు బరోడా నుంచి వచ్చిన గంగాధరశాస్తి అనే వాడిని పీష్వా కుడి భుజమైన త్రయంబక్‌జీ దెంగ్షే పండరిపూర్‌లో క్రూరంగా చంపించాదని! కంపెనీవారు అభయం ఇచ్చి పూనాకు పంపించిన రాయబారిని హత్య కావించడమే క్షమించరాని నేరం కాగా అంతటి మవాపరాధానికి పాల్పడిన డెంగ్లేను పట్టుకుని తమకు అప్పగించమని ఎన్ని విధాల అడిగినా పీష్వా ఖాతరు చెయ్యలేదన్నది ఇంకో అభియోగం.

గైక్వాడ్‌ సంస్థానంతో బాజీరావుకు గొడవలున్నమాట నిజం. బరోడా నుంచి వరికోరి దొరలు పంపించిన గంగాధరశాస్త్రి అంటే అతడికి పదని సంగతి వాస్తవం. అతడు వద్దని ఎంత మొత్తుకున్నా తన మాటకు విలువ ఇవ్వకుండా అతడినే తెచ్చి దొరలు తనపై రుద్దారన్న కడుపుమంట బాజీరావుకు ఉంది. పైగా సదరు శాస్త్రి కంపెనీ వారికి తొత్తు. బరోడాలో గైక్వాడ్ల ఉప్పుతింటూ వారిపైనే కంపెనీ తరఫున గూఢచర్యం నెరిపిన ఘనుడతడు. పూనాకు వచ్చాక తన పని ఏదో తాను చూసుకుపోకుండా ఏదాదికి పైగా తిస్టవేసి పీష్వా కాళ్ల కింద కుట్రల మంటలు పెట్టాలని చాలా ప్రయత్నాలు చేశాడు. ఆ పరిస్థితుల్లో వీష్వా నిజంగానే అతడి తల తీయించి ఉన్నా ఎవరూ తప్పుబట్టాల్సిన పనిలేదు. పీష్వా తలచుకుంటే పూనాలోనే అతడిని చంపించగలిగేవాడు. కాని అక్కడ అతడున్న పదహారు నెలలూ ఊరుకుని, మూటముల్లె సర్దుకుని వెనుదిరిగి పోనుండగా పండరిపురం' పవి(త క్షేత్రానికి అతడిని మాయమాటలతో రప్పించి విలోభా దర్శనం చేసుకుని తిరిగి వస్తుండగా అలయం ముందే నరికి వేయించే ఘాతుకానికి బాజీరావు పాల్పడ్డాడంటే నమ్మశక్యంకాదు. మిగతా లోపాలు ఎన్ని ఉన్నా బాజీరావుకు దైవభక్తి హెచ్చు. తన దాయాది నారాయణరావును తన తల్లిదండ్రులు చంపించిన పాపమే వెంటాడుతున్నదని నమ్మి, దానికి ప్రాయళ్చిత్తం చేసుకునేందుకు పండరిపురంలో అనేక శాంతులూ, (క్రతువులూ చేయించిన బాజీరావు మరెక్కడా చోటు దొరకనట్టు మళ్లీ అదే పుణ్యక్షేత్రంలో మనిషిని చంపే మహాపాపానికి ఒడిగట్టాడంటే నమ్మడం కష్టం. బాజీరావుకూ, త్రయంబక్‌జీకి ఆ హత్యలో ప్రమేయం ఉందనడానికి ఎల్‌ఫిన్‌స్ట్రోన్‌ వద్ద వీసమెత్తు రుజవులేదు. అయినా - త్రయంబక్‌జీని తక్షణం పట్టుకుని మాకు అప్పగిస్తావా లేదా అని పీష్వా గొంతు మీద కూచున్నాడు. -

ఒకవేళ అభియోగం నిజమే అయినా చచ్చినవాడు, చంపినవాడు తన అధికారానికి లోబడవలసిన తన రాజ్య పౌరులే కనుక న్యాయప్రకారం ఆ నేరాన్ని పీష్వాయే విచారించి తగిన నిర్ణయం చేయాలి. ఈ న్యాయ సూక్ష్మాలేవీ తెల్లవారికి పట్టలేదు. తమకు పరిస్థితులు అనుకూలించేంతవరకూ పీష్వాతో మైత్రి నటించి, అతడి అధికారాలన్నిటికీ అంగీకరించినట్టే భమగొలిపి వీలు చూసుకుని జూలు విదిల్బారు. వారి పోరు భరించలేక డెంగ్లేని బాజీరావు నిర్చంధిస్తే 'నీ మీద నమ్మకంలేదు. నీ దగ్గరుంటే తప్పించుకుపోతాడు. కాబట్టి అతణ్ని ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్తి అస్తమయ దృశ్యం శ 283

తక్షణం మాకు అప్పగించు అన హేస్టింగ్స్‌ దొర హుకుం వేశాడు. వల్లె అని దెంగ్లేని వారికి అప్పగిస్తే భారీ కాపలా మధ్య ఠానా కోటలో నిర్బంధించినా సంవత్సరం తరవాత దొరల కళ్లుగప్పి అతడు తప్పించుకుపోయాడు. తమ చేతగానితనానికి కూడా పీష్వానే నిందించి “నువ్వే అతణ్ని తప్పించావు. ఎక్కడున్నాడో నువ్వే వెదికి పట్టి మాకు అప్పగించు" అని రెసిడెంటు ఎల్‌ఫిన్‌స్ట్రోన్‌ బాజీరావును వేధించాడు. డెంగ్లేను పట్టి తెచ్చేంతవరకూ నీ నాలుగు కోటలనూ, వాటిలోని నీ పరివారాన్నీ తాకట్టుకింద మాకు స్వాధీనపరచమని పట్టుబట్టాడు. ఈ అడ్డగోలు డిమాండుకు పీష్వా సమ్మతించకపోయేసరికి బ్రిటిష్‌ సేనలతో పూనాను చుట్టుముట్టి, నాలుగు కోటలనూ బలవంతంగా లాక్కున్నాడు. నెల దాటిందో లేదో మళ్లీ వచ్చి “నీ పద్దతేమీ బాగోలేదు. మా గవర్నర్‌ జనరల్‌గారు నీతో పాత ఒప్పందం అవతల పారేసి కౌత్తది రాయించుకు రమ్మన్నారు. ఇదిగో ముసాయిదా, సంతకం పెట్ట అని సతాయించాడు. ఆ ఒప్పందం ఎందుకంటే పీష్వాకు మిగిలిన పవర్లను కూడా లాగేసి గుండుకొట్టి సున్నం బొట్లు పెట్టడానికి! మిగతా మరాఠా సంస్థానాలన్నిటిమీదా పీష్వా హక్కులు వదిలేసుకోవాలనీ, మహారా(ష్ట వెలుపలి రాజ్యమంతటినీ బ్రిటిష్‌ వారికి దఖలు పరచాలనీ, బయటి రాజ్యం దేనితోనూ పీష్వా సంబంధాలు పెట్టుకోకూడదనీ, ఏ రాజ్యం రాయబారినీ తన దర్భారులో ఉంచుకోకూడదనీ నూతన పత్రరాజం సారాంశం. ఈ అవమానకరమైన షరతులకు లోబడటం బాజీరావుకు ఇష్టంలేదు. అయినా తల వంచక తప్పలేదు.

1817 జూన్‌ 18న “పూనా ఒప్పందం” మీద విధిలేక సంతకం చేసినప్పటినుంచీ దొరల మీద భ్రమలు తొలిగి బాజీరావు వైఖరి మారింది. ఆ సమయంలోనే కంపెనీవారు పిండారీల మీద భీకర యుద్ధం ప్రకటించారు. పిండారీలు దోపీడిగాళ్లన్నది నిజమేకాని ఇంగ్లీషు వారు చిత్రించినట్టు సంఘ విద్రోహ శక్తులేమీ కాదు. శివాజీ, సంతాజీ ఘోర్చడేల కాలం నుంచీ వారు మరాఠా సైనిక వ్యవస్థలో జనాంతిక భాగం. రెగ్యులర్‌ సైన్యం వెనకే పిండారీల దండు ఉండేది. శత్రువును సైన్యం ఓడించాక ఈ దండు శత్రు శిబిరం మీద పడి అందిన కాడికి దోచుకుని శత్రువును కోలుకోలేని దెబ్బతీసేది. జీతం గీతం లేకుండా దోపిడీలు చేసుకుని బతికినప్పటికీ పిండారీలు కట్టుబాటును మన్నిస్తూ తమ హద్దుల్లో తాము ఉండేవారు. బిటిష్‌ మాయావుల బారిన పడి సింధియా, హోల్మర్‌ల బలం ఉడిగిపోయాక, కంపెనీతో సైనిక సంధికి లోబడి మరాఠా సొమంతులు ఎవరికి వారు సైన్యాలను రద్దు పరచుకున్నాక పనిలేకుండా పోయిన వేలాది సైనికులు పోయి పిండారిల్లో కలిశారు. పీష్వాలకు పెత్తనం పోయి, అడిగేవారు లేకపోవటంతో వెనుకటి కట్టడులను ధిక్కరించి పిండారీలు యథేచ్భగా ఊళ్ల మీద పడి దోచుకోసాగారు,. దానివల్ల శాంతి భడ్రతల సమస్య ఉత్పన్నమైనమాట నిజమే. అయినా పిండారీల మీద దొరలు తుపాకులెత్తింది మాత్రం ప్రజాభద్రత మీద ఆరాటంతో కాదు.

16 కరే 25 ఇ 00” 2 బర 36630 122 ౯ లమగ- త్రొటవముగై 21 "టైల్‌ 0 ఇం 42262 తింటు బురే ఆ[01150102 బురంయటం3604 9669 5308080 ఘొంలై్రంట 06412.

[౧౯౪ తోసహింగు ఉల 1427704 6.5, తషారల2 70/07 0.463)

284 సా ఇబభీ చరిత్ర ఎం,ని,.ఆర్‌.శాస్త్రి

(మరాఠా శక్తికి సంబంధించి మిగిలిన లవలేశాలను కూడా రూపుమాపి, ఇండియా అంతటా తిరుగులేని బ్రిటిష్‌ సర్వంసహాధిపత్యాన్ని నెలకొల్పటానికి ఆంగ్లేయులు పన్నిన బృహత్చథకంలో భాగమే పిండారీ యుద్ధం) నిగూఢ రాజకీయ లబ్బిని ఆశించి సాగించిన పిండారీ యుద్ధంలో తమతో చేయి కలపమని ఇంగ్లీషువారు పీష్వాను ఒకందుకు కోరితే ఆ అవకాశాన్ని పీష్వా ఇంకాకందుకు ఉపయోగించుకున్నాడు. తాను ఊరకున్నా తెల్లవారు తనను వదిలిపెట్టేట్టు లేరు కనక తానే వారి పని పట్టటం మంచిదని తలిచి, పిండారీ యుద్దానికి సన్నాహాల పేరిట భారీగా సేనలను సమీకరించుకున్నాడు. త్రయంబక్‌ డెంగ్లేను ఎగదోసి, హోల్కర్‌ సేనాని అమీర్‌ఖాన్‌ను, సతారా ఛత్రపతిని... పట్వర్ధన్‌, రాబ్సై, పాన్సే తదితర మరాఠా జాగీర్జార్లనూ, లావోర్‌ రంజిత్‌సింగ్‌నూ, నేపాల్‌ ప్రముఖులనూ కూడగట్టి, బర్మారాజు దగ్గరికి రాయబారాలంపి, బాజీరావు పెడద్డ్దఎత్తునే (పతిఘుటనకు ప్రయత్నించాడు. దేశీయ శక్తులు, నరిగా కలిసిరాకపోవడం వల్లనేమి, పీష్వా దర్బారులో చెదపురుగుల్లా ప్రబలిన ద్రోహుల ద్వారా పీష్వా గుట్టుమట్లు బ్రిటిష్‌ వారికి ముందే తెలిసిపోవడంవల్లనేమి, బాజీరావుకు వ్యవహార దక్షత, సైనిక అనుభవం లేకపోవడంవల్లనేమి - ఆఖరి దశలో జరిగిన ఈ జాతీయ ప్రతిఘటన యత్నం కూడా నిష్ఫలమైంది. బాజీరావు తల ఎగరేసి పూనాలోని (బ్రిటిష్‌ రెసిడెన్సీ మీదనైతే దాడిచేసి నిప్పుంటించగలిగాడు. కాని ఆ తరువాత రెండు వైపుల నుంచీ కాలమేఘంలా కమ్ముకు వచ్చిన బ్రిటిష్‌ సేనలను ఎదుర్కొనలేక, పోరాటాన్ని మధ్యలోనే ఆపేసి, రాజధాని వదిలి పారిపోయాడు.

ఇక- తెల్లవారు ఆగుతారా? “పీష్టాగా పరిపాలనకు బాజీరావు పనికిరాడు. అతడి అధికారాలన్నీ మేము లాగేసుకుంటున్నాం! అతడికి మారుగా సతారాలోని ఛశ్రపతికి సముచిత గౌరవ ప్రతిపత్తి కల్పిస్తాం. ఇంతవరకూ బాజీరావు సేనలో ఉన్నవారందరూ అతడిని తక్షణం వదిలిపెట్టి మాకు రిపోర్టు చేయకపోయారో - అంతు చూస్తాం. ఖబడ్దార్‌” అని చరిత్ర (ప్రసిద్ధికెక్కిన చాటింపు వేసి పీష్వా కచేరిపై బ్రిటిష్‌ జండా ఎగరేశారు. ఆ దెబ్బతో బాజీరావు మద్దతుదారులు చాలామందికి కాళ్లు చల్లబడి అతణ్ని ఒగ్గేశారు. వెంటపడి పీష్వాను పట్టుకోవటానికి ఇంగ్లీషు ఆశ్వికదళం బయలుదేరింది. దానికి చిక్కకుండా పరుగుపెడుళూ, అడవుల్లో చెట్లు పుట్టల నడుమ బేలగా తిరుగుతున్నప్పుడు బాజీరావు పడిన కష్టాలనే ఈ వ్యాసం మొదట్లో పేర్కొన్న జానపద గేయంలో ప్రస్తావించింది.

పిండారీల పేరు పెట్టి మరాఠా శక్తిని నిర్మూలించటానికి ఇంగ్లీషు వారు సాగించిన మూడో మరాఠా యుద్ధంలో చిత్తుగా ఓడి, ఎటు పరుగెడితే అటు కంపెనీ దళాలు తరుముకు రాగా దిక్కుళోచక, తల దాచుకునే తెరువు దొరకక, అన్ని ప్రయత్నాలు విఫలమైన మీదట బాజీరావు ఇండోర్‌ సమీపంలో మాల్మోమ్‌కు లొంగిపోయాదు. “నీ రాజ్యం నీకిచ్చే ప్రశ్న లేదు. నీ రాజ్యంలో నిన్ను ఉండనిచ్చేదీ లేదు. మాకు షరతులు పెట్టే స్థితిలో నువ్వు లేవు. అంతా మీ దయ అని చెప్పి కంపెనీ వారి శరణు వేడు. ఏడాదికి ఎనిమిది లక్షల రూపాయల భరణమైణే నీ మొగాన పడవేస్తాం. ఉన్నపళాన బయలుదేరి ఉత్తరాదిన కాశీకో, మరో చోటికో పోయి బతుకు. నువ్వు తిన్నగా అక్కడికి చేరాక నీ కుటుంబాన్ని అక్కడికి పోనిస్తాం. ఇరవై నాలుగు గంటల్లో ఈ షరతులకు ఒప్పుకోకపోతే నీ అంతు చూస్తాం. అన్నాడు ఎం.వి.ఆర్‌,.శాస్తే అస్తమయ దృశ్యం * 285

మాల్మోం. తలకాయ తీసి జేబులో దాచుకుని బాజీరావు “ఇక మీ దయ అన్నాడు.

1818 జూన్‌ ౩న పెట్టమన్నచోట సంతకం పెట్టిన వెంటనే బాజీరావు 600 మంది ఆశ్వికులు, 200 మంది సిపాయిలు వెంట రాగా నర్మద దాటిపోయి చివరికి కాన్పూర్‌ సమీపంలోని బిత్తూరు వద్ద స్థిరపడ్డాడు. రాజ్యం పోయినా మిత్రుడు మాల్మోం పుణ్యమా అని భరణం బాగానే ముట్టింది. రాజకీయాలు వదిలేసి, పూజలూ వ్రతాలూ చేసుకుంటూ అక్కడే మూడు దశాబ్దాలకు పైగా గడిపి, 1851 జనవరిలో బాజీరావు నిరర్ధక జన్మను చాలించాడు. ఛత్రపతి, పీష్వాల వంశాల్లో ఉత్తములందరికీ చిన్న వయసులోనే మృత్యువు తరుముకు రాగా అధముడైన బాజీరావు మాత్రం అందరి ఆయుస్సూ పోసుకుని 76 ఏళ్లు జీవించటం విధి వైచిత్రి.

పీష్వాను గెంటేసి సతారాలో ఛత్రపతి జండాను కంపెనీ కుటిలాత్ములు ఎగుర వేయించినంత మాత్రాన మళ్లీ ఛత్రపతులకు దశ తిరిగిందేమీ లేదు. పీష్వాను గెంటినందుకు జనం కోపగించకుండా కంటి తుడుపుగా సతారాలో నామమాత్రపు గద్దెపై ఛత్రపతి (ప్రతాప్‌సింగ్‌ను కొంతకాలం ఊరేగించారు. కంపెనీవారిపై కుట్ర చేస్తున్నాడని నిందవేసి అతడిని కాశీకి గెంటేసి, అతడి సోదరుడు షాజీకి పట్టంగట్టారు. అతడు నిస్సంతుగా మరణించడంతో 1848 ఏప్రిల్‌లో సతారా సంస్థానాన్ని కూడా ఇంగ్లీషు పులుసులో కలిపేసుకున్నారు.

అలా ముగిసింది మరాఠాల కథ. 286 సొ ఇదీ చరిత్ర ఎంవి,ఆర్‌.శాస్త్రి

ఏమిటి గొప్ప?

ఎప్పుదో ఎక్కడో ఒక వీరుడు లేస్తాదు. పాలకుదిపై తిరగబదోో, పోరాదో రాజ్యాన్ని జయిస్తాడు. లేదా సావానుల మూకను కూదగట్టి ఐలపీన రాజ్యం వైఐది అందిన మేరకు ఆ(క్రమిస్తాదు. ఎలాగైతేనేమి ఉన్న (వ్రభుత్వం పోయి కాత్తది మొదలవుతుంది. స్థాపకుడు, అతడి వారసులు బుద్ధినో, బుద్ధివొనతనో యథాశక్తిగా ్రదర్ధించాక మూల వురువుడి వుణ్యాన్నిబట్టి, లేక వారసుల పాప ఫలాన్నిబట్టి కొన్నేళ్లకో, కొన్ని తరాలకో రాజ్యం బలపానపడి పరాధీనమవుతుంది. కత్తుల దారిన వచ్చిన వారు కత్తుల బారినే వదతారు. వ్యక్తిగత స్వార్ధంకోనమో, రాజ్యకాంక్షతోనో అధికారం గుంజుకున్న వారికి కదకు ఏ గతి వట్టిన్నా ఏ రాజ్యం ఎలాపోయినా (న్రజలకు పెద్దగా వట్టదు.

వేల సంవత్సరాల చరిత్రలో భారతదేశాన ఎన్నో రాజ్యాల్లో లెక్కలేనన్ని ప్రభుత్వాలు పుట్టిగిట్టాయి. ఒకప్పుడు ఉజ్వలంగా వెలిగిన సామ్రాజ్యాలు సైతం కాలక్రమంలో తలిచే దిక్కులేకుండా మట్టికొట్టుకుపోయాయి. ఇంత దాకా మనం చర్చించిన మరాఠాల కథా ఈ కోవలోనిదేనా? లేక చరిత్రకెక్కిన మిగతా సామ్రాజ్యాలకంటే భిన్నంగా పరిగణించి, కలకాలం గుర్తుంచుకోదగిన విశేషాంశాలేవైనా మరాఠా అనుభవంలో ఉన్నాయా? ,

అప్పట్లో మరాఠాల పేరు చెబితే దేశంలో చాలామందికి అభిమానం కంటే కంపరమే ఎక్కువగా కలిగేది. మెరపులా కదిలే గుర్రాల మీద వచ్చి, ఊళ్ల మీద పడి, జనాన్ని పీడించి అందిన కాడికి దోచుకునే దుండగుల దండే కళ్లముందు మెదిలేది, మరాఠాలు దోపిడీలు చేసిన మాట నిజమే. యుద్దానికయ్యే ఖర్చును యుద్ధం నుంచే రాబట్టాలన్న విధానంతో, జయించిన శక్ర ప్రాంతాలను కొల్లగొట్టే పద్ధతిని శివాజీయే ప్రవేశపెట్టాడు. అయితే విచ్చలవిడి దుర్మార్గాలను అనుమతించక అందులోనూ ఒక కట్టుబాటును, (క్రమపద్ధతిని పాటింపజేశాడు. శివాజీ కాలపు నియమ నిబద్ధత అనంతర కాలంలో సన్నగిల్లిన సంగతి యథార్థం. ముఖ్యంగా పీష్వాల హయాంలో అదేమి శాపమోగాని ఎన్ని రాజ్యాలు జయించినా,

ఎంత సంపద కౌల్లగొట్టినా ఖజానా ఎప్పుడూ ఖాళలీయే. అప్పుల బాధలు పెరిగి, సైన్యానికి అనేక నెలలు జీతాలు బకాయిపడి, అన్య ప్రాంతాలనుంచి చౌథ్‌లూ గట్రా సక్రమంగా వసూలుకాక సతమతమై సింధియా, హోల్కర్‌ తదితరులు తమకు పప్రాబల్యంగల (ప్రాంతాల్లో సంపన్నులను దోచుకుని, జనాన్ని పీడించిన సందర్భాలు అనేకం ఉన్నాయి. యుద్ధాల సమయంలో దారిలోని జనావాసాలపై (రెండో మైసూరు యుద్ధకాలంలో శృంగేరి మఠంపై జరిపిన విధంగా) ఆగడాలు సరేసరి. దాంతో మరాఠాల దండు వస్తున్నదంటేనే బయటి ప్రాంతాల వారు హడలిపోయేవారు. ఈ వైనాలు విని, ఇంగ్లీషు చరిత్రకారుల రాతలు చదివి మరాఠాలంటే దొంగలు, బందిపోట్లు అన్న అభిప్రాయం ఏర్పరచుకున్న వారు దేశంలో చాలామందే ఉన్నారు. మరాఠా దంద్లు అప్పుడప్పుడూ దోపిడీలు చేసిన మాటా, కొండొకచో అవి హద్దుమీరి అఘాయిత్యాలు జరిగిన సంగతీ నిజమే. కాని అలాగని మరాఠాలందరినీ బందిపోట్లుగా దుస్సావాసికులుగా ముద్ర వేయటానికి వీలులేదు. దోపిడి దొంగలు, దుస్సాహసికులు మహా సామ్రాజ్యాన్ని నిర్మించలేరు. ఒకవేళ నిర్మించినా మఖలో పుట్టి పుబ్బలో మాడుతాయే తప్ప కొండల్లాంటి శత్రువులను ఢీకొని, వరస దాడులకు తట్టుకుని అనేక తరాల పర్యంతం అవి నిశ్చలంగా నిలబడలేవు. జెరంగజేబు మరణానంతరం మొగల్‌ సామ్రాజ్యం బీటలు వారాక తల ఎగరేసి స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్న బెంగాల్‌, కర్నాటక, అయోధ్య, దక్శన్‌ తదితర మొగల్‌ సుబేదార్ల లాంటి వారు కాదు మరాఠాలు, మధ్యాహ్నపు సూర్యుడిలా మొగలాయీ (ప్రభ వెలిగిపోయిన సమయంలోనే జెరంగజేబు అంతటి వాడితో తలపడి, రెండు తరాలపాటు భీకరంగా పోరాడి, విషమ పరీక్షలకు తట్టుకుని నిలబడిన ఘనకీర్తి వారిది. సైనిక సాహసాలు చేసి రాజ్యాలు స్థాపించిన వారు ఎందరో ఉన్నా మరాఠాల వలె జనశక్తి వెన్నుదన్నుగా నిలిచిన వారు దేశ చరిత్రలో అరుదు. ఉత్తరాదిన జయపాల్‌ మొదలుకుని సంగరాణా వరకూ ఎందరో వీరులు ఎన్నీ తరాల్లో ఎంత గట్టిగా పోరాడినా ముస్లిం దురాక్రమణల వెల్లువను నిరోధించలేకపోయారు. పౌరుషానికి పరాక్రమానికి ప్రతిరూపమనుకున్న రాజపుత్ర యోధులే ఒక దశలో అలసిపోయి, పరిస్థితితో రాజీపడి, ముస్లిం పాలకులకు కన్యాదానాలు చేసి, మొగల్‌ దర్భారులో తాబేదారులయ్యారు. హిందువుల పవి(త్ర పుణ్యక్షేత్రాలు ధ్వంసమయ్యాయి. పురాతన దేవాలయాలు నేల మట్టమయ్యాయి. దేశీయ కళలు, విద్యలు నాశనమయ్యాయి. హిందువుల మనుగడకు, మతాచారాలకు తీవ విఘాతం కలిగింది. ప్రతి జంధ్యపు పోగు మీద మూడున్నర రూపాయల జిజియా పన్ను పడింది. మెడ మీద కత్తి పెట్టి నోట్లో గోమాంసం కుక్కి వేలూ లక్షల సంఖ్యలో హిందువులను బలవంతంగా ఇస్లాం మతంలోకి మార్చటం విచ్చలవిడిగా సాగింది. ఉత్తర భారతాన ముఖ్యమైన ఏ నగరానికి, ప్రసిద్ధమైన ఏ క్షేతానికి వెళ్లి చూసినా హిందూ దేవాలయాలకు, హిందూ శిల్చకళలకు, హిందూ (ప్రాసాదాలకు, హిందూ తాకపత్ర (గ్రంథాలకు, హైందవ శాస్త్రాలకు వాటిల్లిన భయానక విధ్వంసం తేటతెల్లమవుతుంది. విశేషమేమిటంటే ఉత్తరాదిన నిరాఘాటంగా సాగిన ఇస్లామిక్‌ దాడికి విధ్యకు దక్షిణాన అడ్డుకట్ట పడింది. అల్లావుద్దీన్‌ ఖిల్టీ, మాలిక్‌ కాఫ్రరల దండయా[త్రలు తాత్కాలిక ప్రభావం మాత్రమే చూపాయి. మహమ్మద్‌ బిన్‌ తుగ్లక్‌ ఎన్ని బుసలుకొట్టినా దక్షిణ దేశం వశం. కాలేదు. విదేశీ దురాక్రమణదారుల మూలంగా భారతీయ ధర్మానికి, సంస్కృతికి, హిందూ మఠానికి పట్టిన 288 సా ఇబీ చరిత్ర ఎంవి.ఆర్‌శాస్త్రి

దారుణ దుర్గతికి మిగతా దేశవాసుల వలెనే దాక్షిణాత్యులకు గుండెలు మందాయి. ధర్మానికి కలిగిన గ్లానిని పరిహరించి పూర్వవైభవం పునరుద్ధరించాలన్న తపన శివాజీ పుట్టుకకు కాన్ని వందల సంవత్సరాల ముందునుంచే జాతి జనుల్లో వ్యక్తావ్యక్తంగా రేకెత్తింది. సహ్యాద్రి అడవుల్లో ఉన్నట్టుండి భగ్గుమనే కార్చిచ్చులా దేశంలో మరారా శక్తి యాదృచ్చిక పరిస్థితుల్లో శివాజీ రూపంలో ఆకస్మాత్తుగా ప్రజ్వరిల్లిందని (గ్రాంట్‌ దఫ్‌ లాంటి ఆంగ్ల చరిత్రకారులు అభివర్ణించారు. అయితే ఆ అద్భుత ప్రజ్వలన వెనుక ఎందరో సాధుసంతులు, తత్వవేత్తలు, కవులు, ప్రవక్తలు, సంస్కరణలు అనేకానేక తరాలుగా సామాజిక అసమానతలపై, అ(గ్రవర్థ్ణాల వారి దురహంకారాలపై తిరగబడి భక్తి మార్గంలో అన్ని వర్గాల వారినీ సమీకరించి ఆలవరచిన ఉత్తమ సంస్కారం ఉంది. సుప్రసిద్ధ మేధావి మవాదేవ్‌ గోవింద రణడే అన్నట్టు- “6 [062600 ₹/25 1824 01026 బు రంల స భం 1ంచర0 00116 ఇగం16 60016... 10 ౪/25 16 ఇంంఉ76! ౦౯16 ఇసం!16 గ౦ంట2ష0% 50602810” 90206 10860067 9” 116 00011100 జముం[1165 0౯12090286 1200, 10112100. 2064 11206... 14 ౪729 2 ౧2600821 07అుం0 ఏ ఇమియ్‌ి 211 612556 00000౧2166... 0 124 4600ల 1016 0% 16 7254 1125565 ౦0 6 121 ౦9౫12600 ౦60ఇషలటారేం జం6ీ 50016165, 0720మ0జ05 20 010-0౯2 స0జరవు అలం 1105210200 16 ట్‌ మురల- ఆం6 జడే 2ంయంళగేంరేక్రైంరే 13 0౪/65 [సం ల/(66 గ227004 0106౧ గెశ 0.00202246 2౨) (ప్రజలందరి హృదయాల్లో గాఢంగా విస్తృతంగా దీనికి పునాది పడింది... భాష మతం, సారస్వతపరంగా ఉమ్మడి వారసత్వపు అనుబంధం పెనవేసుకున్న మొత్తం జనాభాలో పుట్టిన ఆకస్మిక అలజడి అది. అన్ని తరగతుల వారూ సహకరించిన ఈ జాతీయోద్యమం (గ్రామీణ ప్రజానీకంపై గట్టి పట్టు చూపింది. గొడ్డు కాసుకునేవారు, గొర్రెల కాపరులు, బ్రాహ్మణులు, బ్రాహ్మణేతరులు, ఆఖరికి ముసల్మాన్లు కూడా దీని ప్రభావానికి లోనై దీని శక్తిని గుర్తించారు.. మరారా స్వరాజ్యాన్ని స్థాపించింది, కాలక్రమంలో మవాసామ్రాజ్యంగా దాన్ని విస్తరించింది కులీన ప్రభు వర్గాల నాయకత్వంలోనే అయినా ఈ బృహత్‌ యళత్నాల్లో అన్ని సామాజిక వర్ణాల వారూ ఐచ్చికంగా సహకరించారు. మరారా సేనలు శత్రు రాజ్యాల గుండెల్లో గుర్రాలను పరుగెత్తించినా ఆ సైన్యంలో ఉన్నది ఎక్కువగా మామూలు జానపదులే. మట్టి పిసుక్కుని బతికే సామాన్య జీవులతోనే శివాజీ గొప్ప పోరాట శక్తిని నిర్మించాడు. ఏడాదిలో ఆరు నెలలు జాతీయ సైన్యంలో చేరి దండయాత్రలలో పాల్గొని, వానాకాలం వస్తున్నదనగా వెనక్కి వచ్చి స్వగ్రామాల్లో పొలాలు సాగుచేసుకోవటం మరారా ప్రజలకు రివాజు. దూర దేశాల్లో జాగీర్లు పొందిన దండ నాయకులు కూడా అ గౌరవం కంటే స్వస్థలాల్లో దేశ్‌ముఖ్‌లుగా, పాటిళ్లుగా తమకున్న హోదాకు ఎక్కువ విలువ ఇచ్చేవారు. ప్రజాబలం అండ దండిగా ఉన్నది కాబట్టే - ఏ ఒక వ్యక్తి ప్రయోజకత్వంవల్లో పైకి వచ్చి, అతడు కనుమరుగైన మూజ్నాళ్లకే అంతరించిన అనేక రాజ్యాలవలె కాకుండా ఏకంగా పది తరాలపాటు మరారా రాష్ట కూటమి నాయకత్వలోపం రాకుండా అఖండంగా వెలుగొందింది. రాజ్యం కోసం తగవులు, జాతి వైరాలు, వారసత్వ పోరాటాలు అనేక ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త్ర పమిటి గొప్ప ఇ 289

పర్యాయాలు తలెత్తాయి. అయినా సింహాసనం కోసం కన్నతండ్రిని ఖైదుచేసి, సొంత అన్నలను నరికివేసిన మొగలాయీ తరహా ఘాతుకాలు మరాఠాలు ఎరుగరు. పశ్చిమ మహారా(ష్టలో మొదలై, మధ్య డక్కను, కర్నాటకల దాకా విస్తరించి దక్షిణాన తంజావూరు నుంచి ఉత్తరాన ఢిల్లీ దాకా ఆధిపత్యం సంపాదించి, యాఖై ఏళ్లపాటు ఢిల్లీ పాదుషాలనే కీలుబొమ్మలుగా ఆడించగలిగిన మరాఠాల (ప్రాభవానికి ఎదురు నిలవ గలిగిన శక్తి అప్పట్లో దేశంలో ఏదీ లేదు. అంతటి మహా సామ్రాజ్యం వేరొకరి చేతుల్లో ఉంటే నిరంకుశంగా చెలరేగి కన్నుమిన్ను కానకుండా నియంతలుగా వి(ర్రవీగేవారే. నియంతృత్వ స్థాపనకు అన్ని అవకాశాలూ ఉన్నా అటువైపు ఆలోచించకుండా ఆధునిక ఫెడరల్‌ వ్యవస్థ తరహాలో రాష్ట్ర కూటమిని నెలకొల్పి, అందులోని ప్రతి భాగస్వామికీ తన పరిధిలో సంపూర్ణ స్వయం ప్రతిపత్తినిచ్చి స్థూలమైన మార్గనిర్దేశనానికి, ముఖ్య వ్యవహారాల నియంత్రణకు మాత్రమే పీష్వాలు పరిమితమవటం ఆషామాషీ విషయం కాదు. ఉత్తరాదిన వారు సాగించిన కార్యకలాపాల్లో మిగతా జాతులనూ, ఇతర రాజ్యాలనూ అణగదొక్కి తమ సామ్రాజ్యాన్ని స్థిరపరచుకోవాలన్న కాంక్షకంటే మహమ్మదీయుల కబ్జ్దానుంచి కాశీ, ప్రయాగ, మధుర, హరిద్వార్‌, కురుక్షేత్ర వంటి పవిత్ర హిందూ క్షేత్రాలను విడిపించాలన్న ఆరాటమే ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది. పుణ్య క్షేత్రాలను హిందువులకు తిరిగి అప్పగిస్తూ, గోవధను సర్వత్రా నిషేధిస్తూ ఢిల్లీ పాదుషా నుంచి ఫర్మానాలు పొందాలని మహాద్‌జీ సింధియాకు నానాఫద్నవిస్‌ అనేక లేఖలు రాశాడు. తలచుకుంటే తామే ఢిల్లీ సింహాసనం మీద కూచుని కోరుకున్న ఫర్మానాలను స్వయంగా జారీచేయగలిగి కూడా కేవలం పాదుషా ప్రతినిధి హోదాలో తృప్తి పడి... అధికారమే చెల్లని చక్రవర్తి ఇచ్చిన నియామక పత్రాలను పుజెకి తీసుకొచ్చి ఊరేగించుకున్న మరాఠాలను చూస్తే ఈ కాలంలో మనకు నవ్వొస్తుంది. బెరంగజేబు తరహా ప్రయోజకత్వంకంటే మరాఠాల అమాయకత్వమే ఒక రకంగా మంచిది. మహారాష్ట్రకు వెలుపల తమకు ప్రాబల్యం చిక్కిన రాజ్యాల్లో స్థిరమైన పరిపాలన చేసి ప్రజల సమస్యలు పట్టించుకోవటంకన్నా 'చౌథ్‌' వసూళ్లకోసం స్థానిక ప్రభువులనూ, ప్రజలనూ పీడించటం మీదే మరాఠా సర్దార్లు ఎక్కువ శ్రద్ధ చూపారన్న ఆక్షేపణ లేకపోలేదు. అది పూర్తిగా సత్యదూరమనలేము. అయితే బాధ్యతారహితంగా వ్యవవారించి (ప్రజల ఉసురుపోసుకున్న వారు కొందరున్నట్టే ధర్మనిరతితో రాజ్యమేలి ప్రజల్ని కన్నబిడ్డల్లా చూసుకున్న పాలకులూ మరాఠాల్లో ఉన్నారు. ం ఉదాహరణకు జగమెరిగిన మహాసాధ్వి అహల్యాబాయి హోల్ఫర్‌, ఇండోర్‌ రాజధానిగా రాజ్యమేలిన మరాఠా సర్దారు మల్‌హర్‌రావు వోల్మర్‌కు కుమారుడయిన ఖండేరావు భార్య అహల్య. అమె 29వ ఏట (175) సూరజ్‌మల్‌ జాట్‌పై యుద్ధంలో భర్త మరణించాడు. ఆచారం ప్రకారం సహగమనానికి అన్ని ఏర్పాట్లు చేసుకున్నాక ముసలి మామగారు దీనంగా 'ప్రాధేయపడ్డ మీదట ఆ ప్రయత్నాన్ని విరమించుకుని, 9 ఏళ్ల మైనర్‌ కుమారుడికి పట్టంగట్టి అతడి పనుపున అహల్యాబాయి రాజ్యభారం మోసింది. ఆ కొడుకు వ్యసన లోలుడై ' కొద్దికాలానికి కన్ను మూశాడు. అదే సమయంలో అహల్య మామగారు పోయాడు. ఇక అహల్యకు మిగిలింది ఏకైక కుమార్తె. ఆమె కుమారుడిని రాజ్యానికి వారసుణ్ని చేద్దామనుకుంటే ఆ మనవడు చిన్న వయసులో చనిపోయాడు. ఆ దుఃఖం భరించలేక అల్లుడు గుండె పగిలి మరణించాడు. అతడితో కుమార్తె సహగమనం 290 ఫా ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌.శ్నాస్త్రి

చేసింది. ఇలా నా అనుకున్న వాళ్లందరూ తన కళ్లముందే దాటిపోగా ఏకాకి అయి కూడా గుండె రాయి చేసుకుని అహల్య రాజ్యాన్ని చక్కగా పాలించి చరితార్జురాలైంది. దైవభక్తి, ఆధ్యాత్మిక చింతన నిశ్చలంగా ఉన్నాయి కాబట్టి దుఃఖాలకు ఓర్చుకుని, రాజ్యాన్ని శివార్పణం చేసి దేవుడి ప్రతినిధిగా, ధర్మకర్తగా 1795లో 70వ ఏట కన్ను మూసేంతవరకూ మూడు దశాబ్దాలపైగా పరిపాలన సాగించింది. దేశమంతటా పవిత్ర పొందూ దేవాలయాలకు జీర్ణోద్ధరణ చేయించి, కేదారనాథ్‌, ద్వారక, పూరి, రామేశ్వరం తదితర పుణ్యక్షేత్రాల్లో ఎన్నో ధర్మశాలలు, అన్న సత్రాలు, స్నానఘట్టాలు కట్టించింది. దక్షిణాదిన ప్రసిద్ధ దేవాలయాలకు నిత్యాభిషేకం కోసం పవిత్ర గంగాజలాన్ని సరఫరా చేయించింది. ఎన్నో కొత్త దేవాలయాలని కళాత్మకంగా కట్టించి, సనాతన ధర్మాన్ని, ఆర్ష సంస్కృతిని పునరుజ్జీవింప జేయటంతోబాటు _ దెనందిన రాజకీయ వ్యవహరాల్లోనూ అహల్యాబాయి ఏమరుపాటు చూపేది కాదు. రోజూ కచ్చేరీలో కూచుని, ఫిర్యాదులను ఆలకించి, ఆపన్నులను ఆమె ఆదుకునేది. పశుపక్ష్యాదుల మీదా దయ చూపేది. రాజకీయ తిరుగుబాట్లు, భిల్లుల విద్రోహాల వంటివి సకాలంలో సమద్ధంగా ఎదుర్శొని కొద్దిపాటి సైన్యంతోనే రాజ్యరక్షణు కావించేది. ఆమె (ప్రతినిధిగా తుకోజీ వోల్మ్కర్‌ (అహల్యతో అతడికి బంధుత్వం ఏమీ లేదు) సైనిక వ్యవవోరాలు చూస్తూ, యుద్ధాలు చేస్తూ రాజ్యాన్ని కాపుకాయగా పౌర పరిపాలనను దేవుడి సేవలా అహల్యాబాయి నిభాయించేది. ఆమె సమర్థపాలనలో హోల్కర్‌ రాజ్యం మున్నెన్నదూ లేనంతటి అభివృద్ధి సాధించి సిరిసంపదలతో తులతూగింది. బరా 27 472 (గ్రంథంలో అంగ్లేయ మేధావి టారెన్స్‌ మాటల్లో చెప్పాలంటే- ౭01205 16 11051 కళాషయుంై 0200520 1 జుుగాగ లం 6006ే6కే 0౯16 బయం! 02 [06 జాడే 80016 1206 0761 16 ౦0009008 ఇరలలుంటజు 0% 176900051016 0౪/ట 15 కుజ 0 తఉ[202 780 షం? భ్‌? 60ల౦1 96215 ₹618066,... 2650601664 09 50220₹026118 ౧౦05, మతే 20 09601 01 26ం![260% 20008 16 06౦16 0163566 ౪ లా ౧1౬... మం! 006180 001107 ₹25 25 5400653821 25 [021 0% ౧66106 0 [45012 006 1 ౧10% ఇ5 101 ఈలం164 ఇగ 2 502065 01004. 12 గలం౦021 0001286 906 ౪/25 106 కరం! 10 ౯112400441 ౨ కోొ8జురు 026906 66 100912 16 0201178 6౦౧౫ల౦- 101 11 2 5501. 106 ౦యగంటముందు 0% సం లల౭ష00 ₹టలయు0166 గం96 ఇయం 2266 ౧4208 02 0600480610 ఈ 1౦6; 0 5ష6 గ౧లలా ౪200166 00 116 1160 106 0001653066 ఢం 001% 1201 ౧2566 16 016262 0% 5230161012 10 238211 ల యిం. _ , (౮26 244 హెంసెక 0010ల03, ౧7. 79-50] (విచ్చలవిడి అధికారపు దుష్ప్రభావాలకు లోనవకుండా స్వచ్చమైన, ఉదాత్తమైన మానవ న్వభావం సాధించిన భున విజయానికి అద్భుత దృవ్టాంతంగా అవాల్యాబాయిని పేర్పొనాలి. మువ్పయేళ్లు ప్రశాంతంగా రాజ్యమేలి ఇరుగు పొరుగు (వ్రభువుల మన్నన చూరగొని తన చల్లని పాలనకు నోచుకున్న (వజలకు ఆరాధ్యురాలైన ఉత్తమురాలామె. విజయవంతమైన విదేశాంగ విధానంలో ఆమె ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్త ఏమిటి గొప్ప? ఇ 291

రష్వాలో కాథరిన్‌కు దీటు రాగలదు. కాని కాథరిన్‌లా ఆమె తలగద భర్త నెత్తురుతో

తడినిపోలేదు. వ్వక్తిగత ధైర్వ్యంలో అవాల్య ఇంగ్రండ్‌ ఎలిజిబెత్‌కు తీసిపోదు. కాని

ఆమెవలె ఈమె చెరలోని (ప్రత్యర్థిని చంపలేదు. సింవోసనమెకిన పరిస్థితుల్లో దెన్మార్మ్‌

మార్గరెట్‌కూ అవాల్వకూ పోలిక ఉంది. కాని ఆమెలా ఈమె పేదలను అణచలేదు.

ఆమెవలె శీలం మీద అనుమానాల నీదా ఈమెపై వడలేదు.,

శివాజ్‌ మొదలుకుని రెండో బాజీరావు వరకూ మరాఠా పాలకులంచరికీ ఇతర గుణావగుణాలు ఎలా ఉన్నా దైవభక్తి ధర్మాసక్తి పుష్కలంగా ఉన్నాయి. స్వమతం పట్ల ఎంత అభిమానం చూపినా పరమతాల పట్ల వారికి ద్వేషం లేదు; నిరాదరణా లేదు. ఛత్రపతుల, పీష్వాల (ప్రభుత్వాల్లో మహమ్మదీయులను ముఖ్య పదవుల్లోకి తీసుకోరాదన్న నిషేధం ఎప్పుడూ లేదు. మరాఠా సైన్యాధికారుల్లో ముస్లింలు చాలామందే ఉండదే వారు. పరాయి మతస్థులు ఎలాంటి దుర్విచక్షణకూ, ఎటువంటి ఆంక్షలకూ లోనవలేదు. ఈద్‌ ఉల్‌ ఫితర్‌ పండుగను పీష్వా ప్రభుత్వం అధికారికంగా గుర్తించింది. ముస్లిం సంస్థలకు విరాళాలకోసం ఖైరత్‌ఖర్చ్‌' పేర బడ్జెటులో ప్రత్యేక కేటాయింపు ఉండేది. పూనాలోని దర్గాలను పీష్వాలు తరచుగా దర్శించినట్టే గ్వాలియర్‌లో మొహరం ఊరేగింపులో సింధియా తప్పక పాల్గొనేవాడు. బరోడా పాలకుడు గైక్వాడ్‌ ఈద్‌ (ప్రార్ధనకు తప్పకుండా హాజరయ్యేవాడు. యశ్వంతరావు హోల్కర్‌ ఉజ్జయినిలో ఫక్తీర్లకు సంతర్పణలు చేసేవాడు.

మరి ఇన్ని మంచి లక్షణాలు ఉండి, ఇంత ఘనకీర్తి కలిగి ఎన్నో అటుపోట్లను తట్టుకుని నూరేళ్లకు పైగా దుర్నిరీక్ష్యంగా వెలిగిన మరాఠాల సామ్రాజ్యం దేశం కాని దేశం నుంచి వచ్చిన వర్తకుల మూక ముందు బలాదూరై గుజ్జనగూడులా కుప్పకూలింది. ఎందుచేత? ఏ స్వయంకృతాపరాధాల వల్ల? 292 సా ఇదీ చరిత్ర " ఎం.వి.ఆర్‌,శాస్త్రి

ఎందుకు పతనం?

వేకులా వచ్చారు. మేకులా మారారు. వేషాలు వేశారు. మోసాలు చేశారు. కు[టలు వన్నారు. నిజమే. వర్తకం నెవంతో వచ్చిన ఇంగ్లీము వారు తమకు ఆశ్రయమిచ్చిన వారికే (దోవాం చేస్తి నమ్మినవారిని నట్టేట ముంచి అద్ధదారిలోనే ఇందియాను అప్పునంగా ఆక్రమించారు. సందేవాం లేదు. అయితే తమ కళ్లముందే అంతలేని కుటిల వ్యూవోలూ కూవాకాలూ సాగుతూంటే... ఒక రాజ్యం తరవాత ఒక రొజ్బం స్వాతం(త్వం కోల్పోతూ చాపకింద నీరులా విదేశీయుల (ప్రాబల్యం వ్యావీంచి, తమ కాళ్లకింది నేలే (క్రమేణా కదిలిపోతూంటే మనదేశపు మారాజులు ఏమి చేస్తున్నారు? ఎందుకు నిదరోయారు?

అపారమైన వనరులతో, అంతులేని సిరిసంపదలతో విలసిల్లి శౌర్య పరాక్రమాలకు పెట్టింది సేరయిన సువిశాల భరత ఖండాన్ని వేల మైళ్ల దూరంలోని బుల్లిదేశం అవలీలగా వశపరచుకోవటం ప్రపంచ చరిత్రలోనే ఒక అద్భుతం. గొప్ప చరిత్ర, గొప్ప సంస్కృతి కలిగి, ఒకప్పుడు విద్యలకు విజ్ఞానానికి నెలవై సుదూర దేశాలకు మహా సామాజ్యాలను విస్తరించగలిగిన భరత జాతి, తనతో పోల్చితే మేరువు ముందు రేణువులాంటి ఒక చిన్న పాశ్చాత్య శక్తికి దాసోహమని, శతాబ్దానికి పైగా బానిస శృంఖలాల్లో ఎందుకు చిక్కుకుంది?

మైకాలే చదువుల 'చేతబడి'కి లోనై ఆత్మన్యూనతా భావం పెంచుకున్న భారతీయ గిరీశాల మాటలకు మనం విలువ ఇవ్వనక్కర్లేదు. నాగరికతలో, విజ్ఞానంలో, సైనిక శక్తిలో, ఆయుధ పాటవంలో, పరాక్రమంలో, బుద్ధిలో, బలంలో ఆంనేయులు అన్ని విధాల అధికులు కాబట్టే... భారతదేశం మత మౌధ్యానికి ఆటపట్టయి, దుర్మార్గపు బ్రాహ్మణాధిక్యానికి లోనై, విద్యాగంధం లేక, అజ్ఞానాంధకారంలో అలమటిస్తున్నది కాబట్టే ఇండియా అలవోకగా దొరల కైవసమైందనీ... అద్భష్టం బాగుండి అలా జరగడంవల్లే ఆధునిక విద్యకు, శాప్తీయ విజ్ఞానానికి, నవ నాగరికతకు నోచుకుని భారతదేశం బాగుపడిందనీ మెకాలే మనవలు చిలకల్లా వల్లించేది బానిస భావజాలమనడంలో అనుమానం లేదు. ఈస్టిండియా కంపెనీ

దేశాన్ని కబళించిన కొత్తలో మద్రాసు (ప్రెసిడెన్సీ గవర్నరుగా ఉన్న సర్‌ధామస్‌ మనో దేశీయ విద్యల స్థితిగతులను తెలుసుకోవటానికి తన పాలనలోని దక్షిణాది గ్రామాలన్నిటా జరిపించిన విస్తృత సర్వేలో... ఆ కాలపు బ్రిటిష్‌ విద్యావిధానం కంటే నాటి భారతీయ విద్యావ్యవస్థ అన్ని విధాల మెరుగ్గా ఉన్నట్టు తేలిన వైనాన్ని గతంలో “భారతీయ విద్య” వ్యాస పరంపరలో ('మన చదువులు గా తరవాత (గ్రంథస్థమైంది) వివరంగా పరిశీలించాం. కనుక విద్యాపరంగా తెల్లవారి ఎక్కువా లేదు. భారతీయులు తక్కువా కాదు. ఎంతసేపూ మోసాలు *. చేసి వాయిదాల పద్ధతిలో రాజ్యాలు కొట్టేయటమే తప్ప నేరుగా ఎదుటపడి భారతీయులతో “కంపెనోవారు చేసిన యుద్ద్ధాలే బహుకొద్ది. అందులోనూ అదృష్టం కలిసొచ్చి తాము గెలిచామే గానీ సంఖ్యాపరంగా వనరులపరంగా చూస్తే అవతలి వారే తమ కంటే అధికులని ఆయా యుద్ధాల్లో పాల్గొన్న అంగ్ల సేనానులే అంగీకరించిన సందర్భాలు అనేకం ఉన్నాయి. కాబట్టి ఇంగ్లీషు వారి సైనికశక్తి, పరాక్రమాల గురించి పెద్దగా చెప్పుకోవలసిన పనిలేదు. మరి ఇన్ని ఆధిక్యతలు, ఇన్ని తెలివితేటలు, ఇంతట శక్తి సామర్థ్యాలు ఉండి కూడా ముంచుకొస్తున్న ముప్పును (గ్రహించలేక భారతీయ (ప్రభువులు కళ్లు తెరచుకునే విదేశీయుల బౌందలో ఎందుకు పద్దారు? సకాలంలో మేల్మొని, ప్రాప్రకాలజ్ఞతతో తగిన ప్రతిచర్యలు తీసుకుని, సర్వానర్ధాన్ని ఎందుకు నివారించలేకపోయారు? కారణాలు అనేకం, ముఖ్యంగా బహు నాయకత్వం. పరాక్రమవంతులకు కొదవలేదు. ప్రతివాడూ మహావీరుడే. కాని ఏ వీరుడూ ఇంకొకడి నాయకత్వానికి కట్టుబడడు. గజనీ మహమ్మద్‌ దందెత్తివచ్చినప్పుడు పంజాబులో జయపాల్‌కు అండగ్గానూ, మవామ్మద్‌ ఘోరీని ఎదుర్కోవడానికి పృథ్వీరాజ్‌కు బాసటగానూ, బాబరు దాడిని నిరోధించటానికి సంగరాణాకు మద్దతుగానూ అనేక రాజ్యాల రాజపుత్ర ప్రభువులు, ఇతర వీరులు పెద్ద సంఖ్యలో భారీ సేనలతో తరలి వెళ్లినా ప్రయోజనం ఎందుకు లేకపోయింది? ఎవరి సేనలతో వారు ఎవరి పద్ధతిలో వారు ప్రతాపం చూపించటమే తప్ప అంతా కలిసి ఒకరి నాయకత్వం కింద ఏకోన్ముఖ యుద్ధవ్యూహంతో క్రమశిక్షణాయుతంగా పోరాడనందువల్లే కదా? శతాబ్దాలు మారినా, ఎన్ని చేదు అనుభవాలు ఎదురైనా గత చరిత్ర నుంచి గుణపాఠం నేర్చుకునే అలవాటు మనకు లేదు. సింగిల్‌ కమాండ్‌ కింద బలగాలన్నిటినీ సమీకరించి, సమగ్ర వ్యూహంతో, సరైన సమన్వయంతో అంతా కలిసి పోరాడ లేకపోయినందువల్లే రెండవ, మూడవ మరాఠా,యుద్ధాల్లోనూ మనవారు గెలవగలిగీ విదేశీయుల చేతిలో ఘోర పరాజయాల పాలయ్యారు. ఈసంగతి వారితో పోరాడి గెలిచిన బ్రిటిష్‌ ప్రముఖులే అంగీకరించారు. ఉదాహరణకు చివరి మరాఠా యుద్ధం మొదలుకాకముందు 1817 ఆగస్టు 12న గవర్నర్‌ జనరల్‌కి రాసిన లేఖలో భారతీయుల బలహీనతల గురించి సర్‌ థామస్‌ మనో ఏమన్నాడో చూడండి: సలు ! 0003166 16 ౪6210055 02 ₹16 12476 502105 206 01బాం016 0౯% యయ, 1 306 116416 ఖబుం6 02 01201406 16- 51502006 పంగ 11లు... 1 15 006 9126 16” ఇజం 00టాంలు, 1120 అట స2/6 ౧018ల ఖు4 ఏంటా, 001 126 €1016 19 0 016 20000354 చలు ౧093655066 0€ 11056 5806601 12135 ఇంటీ 206 16065207 10 41664 0160 10 26720226. టం 13 50 1006 95+లు 054001 294 సా ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌శాస్త్రి

రఏ026000 11 127౮ అం+6గ౧గంగ6.."

(ఈ దేశపు రాజ్వాల బలహీనతలను, వాటి పాలకుల గుణాలను వరిళీలిస్తే వారి నుంచి దీర్తకాలం (వ్రతిఘటన ఎదురవుతుందని నేను అనుకోను. వారికి వనరులు లేకకాదు. సైనికులూ, గు(రాలూ లేకనూ కాదు. ఉన్న వనరులను (్రయోజనకరంగా నమీకరించటానికి కావలనీన ఉత్తమ (వతిభ ఉన్నవారు వారి నదుమ ఒక్తురూ లేకపోవడమే దీనికి కారణం. దేశీయ (వ్రభుత్వాల్లో నిరిష్ట వ్యవస్థ, (క్రమశిక్షణ చాలా తక్కువ దీన్నే ఎల్‌ఫిన్‌స్టోన్‌ ఇంకా స్పష్టంగా చెప్పాడు:

2 లం ౪25 జు? ౦6067 ౧00860 1రాంం16 2౧ ౦౦0౪గ్రుగంక్రై 16 గయ517/2'5 [051602 2 6 ఉ006, 119 06 061 10 ౧౦౧౦676 ం౪/ ఈం 265% ౪70౪16 1276 166. 16 గిశ220125 264 20 ళులూ ౧౦౧౫౫- ౧206 200016 26203 0₹౪2క్ర8ై 2 5000635501 ఇ2గజంంం165, ౧006 జంక, 2యాంముటంగ. 87607 1108 ౪25 626. 16” 00% 120166 2

రేరగ" , 164 (209 ౭2/౯క/47 బాలం ౧016ఏ:00%6 0/4 / 7౭.3722) (శ్రైర్రసావాసాలు గల సమర్ధుదెవరైనా ఆ సమయాన వీపష్వాగా ఉంది ఉంటే బ్రిటిష్‌ వారి వని ఏమయ్యేదో ఊపొంచటం కష్టంకాదు. మరాఠాల చెంత జణయ(్రదమైన యుద్దానికి అవసరమైన వనరులన్నీ - సేనలు, దబ్బు, ఆయుధాలు, లేనిదల్లా సరైన నాయకుడే.) సింధియా వీరుడే. హోల్కర్‌ శూరుడే. ఇద్దరికీ ఆంగ్లేయులు శత్రువులే. అయినా శత్రువుతో సింధియా పోరొడేటప్పుడు హోల్కర్‌ సాయంగా వెళ్లడు. హోల్కర్‌ విరోధి బారిన పడ్డప్పుడు అరిచి మొత్తుకున్నా సింధియా చిటికెన వేలు కదిలించడు. ఈ ఇద్దరికీ సై ఎత్తున ఉన్న పీష్వాకు. ఎవరితో కలవొచోో, ఎవరితో కలవకూడదో తెలియదు. తెలిసి వచ్చాక అతడు ఆరనాదాలు చేసినా మిగతా సర్దార్లు అలకించి ఆదుకోరు.

“ఇది మరాఠా చెట్టు చెడి కుక్కమూతి పిందెలు వేసిన పిదపకాలపు సంగతి. అంతకు ముందు మరాఠాల (ప్రభ ఉజ్వలంగా వెలిగిపోయిన కాలంలోనూ . దేశానికి దివ్యమైన నాయకత్వం అమరిందని చెప్పలేము. ఇంగ్లీషువారు ఒక రాజ్యం తరవాత ఒక రాజ్యాన్నే లోపాయకారీగా లోబరుచుకుంటూ మెత్తని కత్తిలా దూసుకువోతున్నా, ఆశ్రయమిచ్చిన పాదుషాకి ఎదురు తిరిగి పదే పదే తల ఎగురవేస్తున్నా జాతి హితానికి వారి వల్ల రాగల ముప్పును గ్రహించి విదేశీయుల పీడను దేశానికి విరగడ చేయడానికి జాతీయ దృష్టితోరాజీలేని పోరుకు నడుము కట్టినవాడంటూ దేశం మొత్తం మీద ఒక్కడూ లేడు. పైగా ప్రతివాడూ ఏదో ఒక సందర్భంలో ఇతరేతర లబ్ధిని ఆశించి అడే విదేశీయులతో చేతులు కలిపినవారే. పశ్చిమ తీరంలో తిరుగులేని నౌకాబలంతో ఇంగ్లీషువారికి సింహస్వప్నంగా ఉన్న ఆంగ్రియా తనకు ఎదురు తిరిగేసరికి బాలాజీరావు పీష్వా ఇంగ్లీషువారి సాయం తీసుకుని అతడిని అణచివేసిన సంగతి తెలిసిందే. తెల్లవారు తమ వికృత రూపాన్ని బాహాటంగా బయటపెట్టి ఎం,వి,ఆర్‌.శాస్త్ర ఎందుకు వతనం? క్ష 293

కోరలు సాచిన తరవాత, జాతికి పెనుప్రమాదాన్ని గుర్తించి తానే చారవ తీసుకుని జాతీయ ఐక్య సంఘటన కట్టిన తరవాత కూడా మరాఠా కౌటిల్యుడు నానా ఫద్బవిస్‌ ఇంగ్లీషు వారిపై ఎత్తిని కత్తిని దించి మొదటి మరాఠా యుద్ధం చాలించి నిరర్ధక సంధికి సమ్మతించాడు. అనంతరకాలంలో మాధవరావు (మహద్‌జీ) సింధియాను, టిప్పు సుల్తాన్‌ను సాధించటానికి ఇదే నానా కంపెనీ దొరలతో సరాగాలాడాదు. శివాజీ నెలకొల్పిన తొలి వ్యవస్థలో ప్రతిభకే తప్ప పుట్టుకకు ప్రాముఖ్యం లేదు. పీష్వా మొదలుకుని మామూలు సిపాయి వరకూ అందరూ ఖజానా నుంచి నెలనెలా వేతనాలు తీసుకోవలసిందే సేవకు ప్రతిఫలంగా జాగీరు కట్టబెట్టే పాత పద్ధతిని శివాజీ రద్దుచేయగా... ఛత్రపతుల పాలన పోయి పీష్వాల హయాం వచ్చాక - కారణాలు ఏమైతేనేమి అనర్ధకపు పాత పద్ధతినే పునరుద్ధరించారు. తండ్రి ఎంత శూరుడు, ఎంతటి స్వామిభక్తి గలవాడు అయినా అతడి కుమారుడు. మనవలు కూడా అంతే శౌర్యాన్ని అంతే స్వామిభక్తితత్సరతను చూపుతారనుకోవటం అత్యాశ వంశపారంపర్య జాగిర్జారీ పద్ధతి దుష్ఫలితం పీష్వాలు కదు సమర్భలైనంత.- కాలమూ పెద్దగా కనపడలేదు. మొదటి మాధవరావు మరణంతో పీష్వాల వైభవం అంతరించాక పెడధోరణులు ప్రబలి లుకలుకలు బాగా బయటపడ్డాయి. చివరిదశలో ఇంగ్లీషు వారితో తుదిపోరు దగ్గరికి వచ్చేసరికి దక్షిణాది జాగిర్జారులే పీష్వాకు పెద్ద సవాలుగా తయారయ్యారు. _ రాష్టకూట వ్యవస్థలో హోల్కర్లు, సింధియాలు తదితర మరాఠా సర్దార్లకు వారివారికి ప్రాబల్యం కలిగిన ప్రాంతాలలో చౌథ్‌, 'సర్దేశ్‌ముఖి'ల వసూళ్లకు మరాఠా ప్రభువు అధికారం ఇచ్చినప్పటికీ వారు ఆయా ప్రాంతాలకు పెత్తందారులే తప్ప ప్రభువులు కాదు. మామూలు పరిపాలన నడపటానికి మొగలాయీ సుబేదారులో, గవర్చర్లో స్థానిక స్వతంత్ర ప్రభువులో ఉంటారు. వారు వారి పద్ధతిలోనే పరిపాలన సాగిస్తారు. మొగల్‌ రాఘ్ట్రైల్లో స్థానిక పరిపాలనను పాదుషా ప్రతినిధికి వదిలేసి, 'చౌథ్‌'ను మాత్రం తాము వసూలు చేసి, అందుకు ప్రతిగా బయటి దాడుల నుంచి తాము రక్షణ కల్పించడమే దృష్టిలో గొప్ప ఏర్పాటు! పర్యవసానంగా

• వసూళ్ల హక్కును బట్టి మరాఠాలది పైచేయి అయినా ఆయా ప్రాంతాల 'ప్రజాజీవనంపై, పాలనా విధానాలపై మరాఠాల ముద్ర ఉండేది కాదు. పైగా ఆ 'చౌథ్‌” 'సర్దేశ్‌ముఖి'లు కూడా స్థానిక షాలకులు ఇష్టపూర్తిగా ఇచ్చేవి కాదు. మరాఠాలు దండెత్తి వచ్చి, మెడ మీద కత్తి పెట్టినప్పుడు 'సరే' అనటం, ఆ దండు కాస్తా వెనక్కి పోయాక చెల్లింపులను బిగదీయడం, లేక సక్రమంగా చెల్లించక మొరాయించటం పరిపాటి. మళ్ళీ మరాఠా దండు వచ్చి గోళ్లూడకొట్టి వసూలు చేసేంతవరకూ ఎగవేత అలాగే సాగేది. దీనివల్ల పైనుంచి వసూళ్లు చేసే వారికీ, లోపల నుంచి వీలైనంతగా (ప్రతిఘటించే వారికి మధ్య ఉద్రిక్తత, ఘర్షణ నిరంతరం ఉండేవి. విశాల రాజ్యాలు మరాఠాల ప్రాబల్యం కిందికి వచ్చినా వాటిపై వారికి స్థిరమైన పట్టు లేకపోవడానికి ఇదే కారణం. ఒక శివాజీ స్థాపించిన స్వరాజ్యాన్ని ఒక బాజీరావు దుంపనాశనం చేయటం దురదృష్టకరమే. ఇంగ్లీషు నక్కలు, తోదేళ్లు దెబ్బతీయటానికి పొంచి ఉన్న చివరి అంకంలో బాజీరావు, దౌలత్‌రావు సింధియా, యశ్వంతరావు హోల్కర్‌లు వరసగా చేసిన తప్పులు, దుర్మార్గాలు స్వరాజ్య సూర్యాస్తమయాన్ని త్వరితం చేశాయనటంలో సందేహంలేదు. కాని ఈ చారిత్రక విపరిణామానికి ఈ ముగ్గురు వ్యక్తులను మాత్రమే ముద్దాయిలను చేసి 296 ఫౌ ఇదీ చరిత్ర =. ఎం.వి.ఆర్‌శాస్త్రి

లాభంలేదు. మరాఠాల ప్రతాపం మధ్యందిన మర్తాందునిలా మండిపోయిన కాలంలోనే పతనానికి బీజాలు పడ్డాయి. ఎప్పుడు చేయవలసిన పనిని అప్పుడు చేయకపోవటం వినాశానికి మూలం.

బిటిష్‌శక్తికి నాకాబలం వెన్నెముక. సముద్రంమీద ఆధిపత్యంతో దేశాధిప స చేసుకోదలిచిన న లో సమర్ధంగా నానా! వం నౌకాబలం తప్పనిసరి. ఈ అతి ముఖ్య విషయాన్ని మనవారు ఉపేక్షించారు. మొదటి బాజీరావు, అతని తమ్ముడు చిమ్మాజీ భీషణ సంగ్రామంలో పోర్చుగీసువారిని ఓడించి బాసెన్‌ రేవుపట్నాన్ని జయించటం మరాఠా వీరగాథలో ఒక ఉజ్వలఘట్టం. అప్పటికే దేశంలో దచ్చి, (ఢెంచి, (టిటిషువారి హడావుడి బాగా ఉంది. పీష్వాకు వశమైన బాసెస్‌లో నాకానిర్మాణానికి కర్మాగారాలు, తుపాకుల తయారీకి సదుపాయాలు, రేవులు సమృద్ధంగా ఉన్నాయి. శాస్త్రీయ పద్ధతిలో ఆయుధాల నిర్మాణానికి నైపుణ్యంగల విదేశీ ప్రవీణులు అక్కడ అందుబాటులో ఉన్నారు. ఆ సైనిక హంగులు ఎప్పటికైనా తమకు అవసరమవుతాయన్న ముందు చూపుతో బాసెన్‌లో ఆయా కార్యకలాపాలను భారతీయుల అజమాయిషీ కింద విదేశీ నిపుణులచేత పూర్వంవలె కొనసాగించి ఉంటే చరిత్రగతి మరోవిధంగా ఉందేది.

శివాజీ కాలపు గెరిల్లా పోరాటాలను మరాఠాలు ఎప్పుడో మానేశారు. కొండకోనల్లో త్రూనీగల్లా దూసుకుపోయే గుర్రాలు సమకూర్చిన బలం మీదా ఆధారపడటం క్రమేణా తగ్గించారు. నిజాంతో తలపడ్డ సమయంలో అతడికి అండగా బుస్సీ నడిపిన సైనిక రెజిమెంట్ల పనితనాన్ని చూశాక యూరోపియన్‌ పద్ధతిమీద సదాశివరావు భావులాంటి వారికి మోజు పెరిగింది. ఫెంచి, తదితర యూరోపియన్‌ జాతీయులను కిరాయికి తీసుకుని, విదేశీ తరహా రెజిమెంట్లను, శతఘ్నిదళాన్ని సమకూర్చుకుని మరాఠాలు ఘన విజయాలే సాధించారు. కాని, ఆయా సైనిక దళాల కోసమూ, తుపాకుల కోసమూ, వాటి మందుగుళ్ల నిమిత్రమూ పదేశీయులమీద ఆధారపడకుండా సొంత వనరులను అమర్చుకోవటం అత్యవసరమన్న అతి ముఖ్య అంశాన్ని వారు విస్మరించారు. తమకు అవసరమైన ఫిరంగులు, వాటిని పల్పటానికి కావలసిన సాధన సామగ్రి నిమిత్తం పాశ్చాత్య దేశాలను ఆర్థించి సకాలంలో సరఫరాలందక యుద్ధరంగంలో దెబ్బతిన్న సందర్భాలు అనేకం ఉన్నాయి. అయినా వాటిని స్వదేశంలో సొంతంగా తామే నిర్మించుకోవటానికి తగినచర్యలు తీసుకోవాలన్న ఆలోచన మన ప్రభువులకు రాలేదు.

ఒక జాతి స్వాతంత్రాన్ని రక్షించుకోవటానికి విదేశీ కిరాయి సేనమీద ఆధారపడటం అత్మాహత్యా సదృశం. మరాఠాలు చేసింది అదే. సింధియా నమ్ముకున్న (ఫ్రెంచి దళవాయిలే సరెన అదనులో అతడికి ద్రోహం చేసి శత్రువులతో చేరిపోయారు. కిరాయి యూరోపియన్లను నమ్ముకుని రక్షణభారం యావత్తూ వారి మీద వదిలేయకుండా యూరోపియన్ల చేత తమ వారికి సైనికళిక్షణ, ఆయుధాల తర్చీదు ఇప్పించి ప్రతి సైనిక విభాగానికి తమకు నమ్మకస్తులైన స్వదేశీయులనే నియమించి ఉంటే చాలా యుద్ధాల పర్యవసానాలు మరొకలా ఉండేవి.

ఇలాంటి కారణాలు ఇంకా అనేకం ఉన్నాయి. అన్నీ ఇక్కడ ఏకరువు పెట్టనవసరంలేదు. అలగ్జాండరు మొదలుకుని ఘోరీ, బాబర్ల వరకూ ప్రాచీన మధ్యయుగాల్లో విదేశీయులు విరుచుకుపడ్డప్పుడు దేశ రక్షణ పట్ల, బయటి శత్రువును సమర్థంగా ఎదుర్కోవటం పట్ల ఎంత అలసత్వాన్ని చూపామో... ఆధునికకాలంలో విదేశీ వర్తక మాయావుల బారిన ఎం.వి.ఆర్‌.శాస్తి అయోధ్యకాండ క్ష 297

పడకుండా దేశాన్ని రక్షించుకునే విషయంలోనూ మనం అంతే అ(శ్రద్ధను కనపరచామన్నదే గమనించాల్సిందల్లా. ప్రపంచాన్నే జయించగల శక్తి సామర్ధ్యాలు, ప్లేటోలను, సోల్మన్‌లను మేకియవెల్లిలను సైతం బలాదూరు చేయగలిగిన తెలివితేటలు, విశ్వమానవాళికి దారిదీపం చూపించగల ఆర్షధర్మ ఘన వారసత్వం ఉండి కూడా ఐకమత్యం, ఏకాగ్రత, లక్ష్యాన్ని సాధించాలన్న నిశ్చల దీక్ష నిరంతర తపన లేని కారణంగా సుదీర్ధ చారిత్రక ప్రస్థానంలో ఎన్ని విధాల ఎంత నష్టపోయామన్నదే ప్రతి భారతీయుడూ గుర్తించాల్సిందల్లా. సయ జ

ఇంగ్లీషువారు అడుగుపెట్టి, దేశాన్ని ఉద్ధరించడానికి ముందు ఇక్కడ నెలకొని ఉన్నది అరాజకమనీ... మన గతమంతా సిగ్గుపడవలసిన మత మౌధ్యపు చీకటి కూపమనీ, విదేశీయులు జ్ఞానభిక్షను ప్రసాదించకముందు జాతీయ భావం, జాతీయ నాయకత్వం మనకు లేనే లేవని మెకాలే వారసులు చరిత్ర గ్రంథాల్లో , పార్యపుస్తకాల్లో నూరిపోసింది అబద్ధమని నిరూపించేందుకే ఈ వ్యాసపరంపర. అప్పట్లో ప్రధాన జాతీయ శక్తి అయిన మరాఠాలు నేలకూలటంతో విదేశీయుల ఆక్రమణకు ఆఖరి అడ్డంకి తొలగింది. అర్భకపు రాజ్యాలను, నామమాత్రపు పెత్తనాలను రకరకాల మిషలతో నోటకరిచి బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్యంలో కలిపేసుకోవటమే ఇక మిగిలింది.

అది వేరే కథ.

చమూ అకునా-

298 ఫా ఇదీ చరిత్ర ఎం.వి.ఆర్‌ శాస్త్రీ

న్‌

1. తోసాంగ? ర|424/2/446 ౪01. 14 1, జులు 6౬0౧1005

2. ౮౪ కోసం ౧8౯272౮4 01. 14111, 6.5. 3జారేలంజ. ౩ 00గ2026టాగా6 2హ/ంం? రగీాం0044 5707769 01 ౧411 0.4. గషమిం216 & 0.5. విజ25౧13. 4 బాం 0/42 గ4ం/గంగ94 వం గె..6. గడు21గేం. వ 27/26 |4202 6౫౧౯౭౫టా ర//౧4272424 హి/ం౧ 6.5. 5జరీట&.. ర 2/00/౮476 శఓజబ్రాండ/ కరాంగాలి 4 *0195., ౮2౭రలగ40 కఖాట2ం

3. 722 507క్రాంగం7 ౧44874 6.5. 6౧6ల౫౭. 8 270 2427 క

4. 7220477686 టాంగా ర/44/2 01. ౪ 54. ౯. 006౪561.

5. ౮౮/౯ తటంగా 644 లజ 4. కంు[.

6. గాంగ? ఉ//6400 925 ౪1, మ.4. జం 52564

7. 722 6సంగా 4 04/44/2 0//74/27 400/6, *01. 1 56. £.0. 43001644

8. తింగ4026 4౧4 ౯౭౭4077, ౪01. 1, 81309002 912526. 14 4 వజగాలు ర//74004 శతాబాలంంంు కట. 20101065 15, రిసాంంా౭౧ 6౮౬/4, 2౫204121 /60గు.

9. 2244400020 గంటలా (01064 926 986902[0.0.5జతయి. 17 శసాంగి ౧౮6 లొంంగ4ల4ూ 0406 ₹/%. 908900.

10. క42/260, 228 గ2౧/0౯ ౧బాలిం4, 34204/బ00 9201.

11. తొడ/గ0 4 5000172520.

12. 8౭27 20 474 ౮2 5454 76/2 లంగ౫|౯౧౧) ౯2% 0౧బుర2 ౮౮012.

13. ౧౮౫4 4064౫7 ట స. 6౦64048 ఎం.వి.ఆర్‌శాస్త్ర వనికొబ్దినవుస్తకాలు శ 299

14. 4/2 40002077 ల౮4 తంగ/64 ఉ౧౨౭౫|౧౧4౦4 0151 షజ2 సెటర? 09 15.6.220110500.

15. గోన్‌/0ం ర044 01/11 & ౪011, 5111014 0000.

16. హం 6౧౯ ౮౮ నా/ంగ గింజలా 7 7410, 9.0. 349.

17. 22276 77 4 కేసీ. 205610.

18. శింలీంగ/ ౮/౫౭ ఉ|౫4/0 2౭64 0. యజజర[4.

19. 746 22౭ 4242// ౮4౭ క6౮/ 76/0 0077౧౭౧ కెజు!వామి?2 14 మలాం6

20. 01౪ 242 0% 00౮40/44 8౭424౧ [42౧0 60౧21.

29 4 హంగ 6౧౮౯ 40000407 గౌడంబాడం4ంగూ ౮46 తగన ౧౮౧౦౧ ౯ 260య427

"01. ౧ పంల 00016.

౩0. 746 228౭0 ర|భీంంగం 120 60040663.

31. లళ2 రకం బాం7౬ 2 ౪01. ౧.5. 6016070016.

32 7262 లంగ006/ రోహింగ రగాడ4 2 ౪019. 513010 4210010.

3 722తసాంగ? రకాళసాగి (74/2, ౮2౫టు గి].

తశ “2600007622 82 ౭020242 6015 వత4జు6 1100100.

3 గ ౭7 దడూగార్రూా 0206 ౮. ₹0గ168

36. ౭44072 5288/481020 00206, 4గ౭16 200246 క 0౬

37 (44 రడ” గ20/ట/64) 9.9.00అగు.

ఏ8 గం 40 4 045440౫, ఓలుసు ౨.80౫508.

39. [0/00 62౫౦౮౫ ర్‌4గడణ గిశం[0081 029920 10020.

40. 46022024 8హ0గ రశళంం67౫ 4/02 ౪01.1 5.2%. కజంల!.

త]. 42027066 5/44 77 46 కోహింగ్తి? ర|404272 24 6.5. య1202.

42. బ్రిటిష్‌ మవోయుగము, 2 భాగాలు, మానికొండ సత్యనారాయణశాపస్రి.
43. ఆంగ్రరాజ్య న్థావన - మానికొండ సత్యనారాయణశా స్రీ.
44. భారతీయ చరిత్రలో ఆరు న్వర్ధవత్రాలు, వి.డి.సావర్శర్‌,

300 పా ఇబీ చరిత్ర ననన త ఎం.వి.ఆర్‌ శాస్త్రీ

లి మాము పాట! శే “జ్‌ ల శ శ న [| గ. ఎ? "1 శ (మ , ళం! ట్‌ (0 స తో జ ఏబీవో శ న... ్గ్‌ రా న య ర 1 పం! ల్‌ + శ్‌, సెం క తగ్‌ ఇట న ఎ న యన! : టల న్లో సే ల నాం టా వా శక్‌, న. స మ ఎం.విఆర్‌. శోస్తి. సా నన 1. ॥ 1 .' వ. గ టట రు. న. వ. వ్‌. న్న జయ్రేంచగల] భ్లారత్త ఇకా. (శకి శత టల పర్యంతం. ట్రైనిసత్వట్రుర్లతీ “+ న. న కస నం. +. . . -“..పర్లా కమ్మ ( సీవీ! ధురొశ్రషబదారుం! క ఫ్‌... . .. శేత్రుల్లే ఎందువల్ల నోకొపర్యాయాలు ల్ఞభ్ధ్లాత సస. శక్తి సామర్థాాలు ఉండీ' దీక్ష దక్షత్హళ క ఎన్నిట వ. శ . నంగా ల షం ల స్టే వ. న ఎ సనా... స్వర్దావకాశాలు డారవిడుభుక్తుంది?న నే. లైట్‌: (౫

1. కృనకుజరిగిన వసాలు గ్రహించి నిజానక్యూ 1 $ క. ఇషాంత యుల! తి గూటి ధిరకాలబౌర్చల్యాలన్న సరిచేసుక్లోల్లే కుండా, శీ గ . మనజ్యాని కమ్మిన మాయతెగలేమిట్టీ) సక స్ట టు , య గా? స్ట్‌ వ జి రో (ణే చం స నన . జట లమ మలు మ న న టం స న. వెవీగలుల: వతనానంతర మర్తార్గాప్రాళభవభమ . మొదలుకుని విదేశీ వర్తకులకు దేశం వశమం | స్య “టీం! ల ॥ - జొకా నూరీళ్లుభాఠత చరిత్ర సింహాన్తట్రోకన్త్వ్యను స టు ఓన్‌ వ ఇటీ చర్మీత .. లీ గగ మం. వ. (1 -. మోతు మెచ్చిన 'ఏది చంత్ర' గ్రంట్టికి ఇటిట) / ష్టం