Telugu Harijanabhyudayam Aadhunikandhrakavithwam - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

మ జ ॥ క్‌ ళ్‌ " _ మ కేకే _ . ష్‌ ముం క్‌ ఒం .. క. ళీ ళ్‌ / శ 1 తశ ణా. ల్‌ ( వా రో గ “త్‌ ము న్‌ పష 5. హర ోకస క్ష ల టం రాం న్‌ న్‌ 1 " న షక వ - / ప టన | ల” . . + | ( ము నం ఉనే శే ర పు ఖా న న్‌ న నల ను పల నట లో ట్‌ స్ట టం లం నన త ప శ టు స స న న టో సం క. . క్‌ లు ప ఇ గ సన ల. ఇ సం న ల స స. టై సం నా బన మం స త. టు టు టక ' మం మం టమ న త ప భానానా. ఉత్త ఎ మం న శ | లై గ 4 టై మమ. 2 దం నరం ల ॥ వ నం. నాం ర న కా ల, చ ఎం నం | , ఓ. వట ల న న | , ॥ ల్‌ | + " | + , క్షి | | |

అభుణకొర్మోవిత్తం (సిద్ధాంత వ్యాసం) కో కజ్లాలి ఆకంపఠిర్ర ఎం.ఏ.,సీహెచ్‌,డి, వైతన్య సాహితీ (సవంతి చింతపల్లి - రరి1111, విశాఖజిల్లా.

ఓఉలం4ఉ ఉం రంత ళ్‌ -- ఉం౮గ[4స014 కదిడ ౪ [074న4 (ఉలంపలంగ్రై 08 కటరకంక _. పరీం0ల2ి ₹ల104 కొండ? = 08818) ౩ 0 210801 ఉక4062 80, 3.4.,26.9., కలం 18 సలంక్రం, ఉవి.£. 1౯. 6౦1616, 1౨80411. 531111, ౪71248 ల. తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం ఆర్థికనహాయంతో ముదితం. (వతమ ముదణ శ్‌ 1994 గ (వతులు : 1000 భ్ధందరద పీట రాలల్య సై (వచురణ సంఖ్య : 1 "శ ౯ స | వెల: రూ. 114 పో(గై* ఢమ ఆ కజ్లాం అనందరామ్మ సవం (వశులకు శి కే. విశాలాంధ బుక్‌ హౌన్‌, హైదరాబాద్‌. తి ౧గ్నే (అన్ని (వాంచీలలో] ఠ్య ష్‌ 4? వ్య _ త్రి శ. చైతన్య సాహితీ సనంతి బ్‌ -* ఖ్‌ డాః నందిరాజు కళ్యాణీ, భాష్మావవీణ, లి ఎమ్‌ ఏ,,పిహెచ్‌.డి., ఆంధధ్రో సన్యానకురాలు, ఏ. పి ఆర్‌ జూనియర్‌ కళాళాల, చింతపల్లి = ర312కేకే. విశాఖ బిల్లా. హాల పిహెచ్‌.డి. కోనం అనంతపూర్‌, శ్రీళృ్ళష్ణదేవరాయ విశ్వవిద్యాలయానికి 1992 లో నమర్చించిన సీద్దాంత వ్యానం. ల ముదణ | పద్మావలీ ఆర్ట్‌ _పింటక్స్‌, ళర కే.1517/2/1, న్యూ వాశారం, ఫ/ గాండినగర్‌, ( 'హైదరాబాదు . 500 380. ఫోన్లు : 611413, 600547.

అ ళ్‌ స్మ్రృత్యంజల్న_ స క్‌ు న. హె. ము స. [ వ స న. ం శం షి న్‌ ల స | - “న స వ. న సస. గా! లు! న కీరిశేషులు ఫ్ర కల్లూరి శౌరప్ప, శ్రీమతి కల్లూరి సుశీలమ్మ పార బట్టిరా ఫైలు మోనినా నన్ను పనిమంతుణ్ణి చేయాలని పగలూ రాతి పని చేనిన మా నాయన న్మృతితో పటైడన్నం వెట్లడ మేగాని న! టబ ఈనాటికీ వదిపైనలు ఆశించని మా యమ్మకు అంజలి. ఠ్‌ల్లూం ఆనందరావు

య ర లర 7 తు టి స్తో శి శి

మ నల త ల త్త స త 4 ౭

యం కల యం గా. 1

న ల ఖ నా డ్డ ఫు 4 క న! త్మ

నై ట్రా. త్య క ణీ న. |

త శే. ఖీ . ట్‌ చు న] మ్‌ మాం స్తు యు? సలోన్‌ 4 శ ౧)

గ హే శ. న టం? న స్తీ ల శ న చ ల పు వ స అ న్‌ మంనా పట్టు మ ను.

హె. హస ళో ఖై ల సస / ఖ

ఫ్‌ యంతో ఖ్‌ 7 ణా ఏ న. లస జీ ॥ 7 వ

నం పు ను “ " మ న. నస శ. ॥ స

ఆయన మాట నాకు (ఐతుకిచ్చింది ఆయన (పేమ నాకు లవిష్యత్తై ంది ఆయన ళ్వాన నాలో కవితై విరిసీంది ఆయన యోచన నాకు లోచనమైంది" దళిత సాహితీ (నవంతిని అభ్యుదయ మార్గం వట్టించిన ఆధునిక భగిరథులు ఆయన, శ్రీమతి కొలకలూరి భాగీరథీ, ఆచార్య కొలకలూరి ఇనాక్‌ ఆదర్శ దంపతులకు లకి (వవత్తులతో అంకితం కొడుకు ఆనందరావు

ఆచార్య కొలకలూరి ఇనాక్‌, ఆంధధాచార్యులు & డీన్‌ ఆఫ్‌ లాంగ్వేజస్‌, శ్రీకృష్ణదేవరాయ విశ్వవిద్యాలయం, హైదరాబాదు, అనంతపురం . 515 003. 55.95, సమ్మోాదం “హోరిజనొళ్యుదయం . ఆధునకార్థధ కవిత్వం సిర్దోంళ (గంథం, డా॥ కల్లూరి ఆనందరావు డాక్టరేటు పట్టం కోసం, శ్రీకృష్ణదేవరాయ విశ్వవిద్యా లయంలో, తెలుగు శాఖలో, నా పర్యవేక్షణలో చేసిన కృషి, ఈ నరిశళోధనలో నంఘంలో హరిజనులు పొందుతున్న జీవితాన్ని సాహిత్యం _ కవిత్వం - ఎలా (వతివీంబిన్తుందో చూడటం వరిశోధకుడి [వధాన లక్యం. అందుకే ఈ సిద్దాంత (గంథంలో సాహిత్యం - సమాజం సమంగా, రెండు [వముఖాంళాలుగా పరిశీ లనం పొందాయి. సాహిత్య దర్శనంలో [_వఠమంగా హరిజనాభ్యుదయ దృష్టితో వారిజి నేతరులు (ప్రారంభంలో చేసిన కృషి పరామర్శ ఉంది. అనంతరం దళిత కవులు సృష్టించిన కవిత్వం నంవూర్జంగా పరిశీలించి, దాని సాహిత్య త త్రం విస్పష్టంగా అనుశీలించి, కవితా సౌందర్యం సందర్శించటం (కమ వికాస మార్గంలో ఉంది. సమాణ దర్శనంలో కాల దేశప్మాత (పాంగణాలనుంచి హరిజనాభ్యుదయం నంఘ ముఖంగా నమగంగా [వదర్శించాడు పరిశోధకుడు. హరిజనాళ్యుదయ కవిత్వంలో మాలవాం(డ హిట వహరిజనుడి నృష్టి అని స్పస్టంగా _గహంచాలి. అంతకుముందు ఈ కవిత్వం లేదు. తొలిదళలో వెలువడ్డ దళితేతరుల కవిత్వంలో నంస్కరణ, గాంధీ, (వగతి మార్గాలు వరశీలించాడు వరిళోధకుడు. హరిజనులు అందించిన కవిత్వం నంర్యవదాయ, అభ్యుదయ, విన్నన వకాలళో వన్తరిల్లటం వరిశోధకుడు నరికించాడు. ఈ మూడు మార్గాలకు"

ళీ

(ప్రాలినిళ్యం వహించిన ముగ్గుర్ని ముమ్మూర్తులా కవ్మితయంగా సంభావించాడు. వాళ్ళ నవ్య, అభ్యుదయ, విన్లవ కవితా దృక్పథాలు వివరించి, పద్య గేయ వచన కవితా వస్థానాలు పరిశీలించి, సమ్మగ నమన్వయ కృషి సాగించి, తిదళాత్మక కవితా మాధుర్యం ఆనందరమ్యంగా అనుసంధించాడు అనందరావు. (వకియా, భాషా, అభివ్య క్రి వరిణామాల సౌందర్య సౌభాగ్యం సముజ్ఞ్యల నమన్వయంగా (వఠిపాదిందాడు.

నమాజ దర్శనంలో కాలం దృష్టితో జరిగిన హరిజనాభ్యుదయం కారి రూనంగా, కాలరూపాంతరంగా ,తికాల వ్యావంగా వరికోధనలో (వ న్తరించు కొంది. దేళం దృక్పఠంతో విలసిల్లిన దశితాభ్యుదయం భారతదేశ బార్మితక నేపథ్యం నుంచి వర్తమాన దళకు సంకమించిన స్థితిని గుర్తించింది. పాత 1పాంగణంలో పరిఢవిల్లిన ఆభ్యుదయం దళితులు నిర్వహించిన రాజకీయార్థిక సాంఘీక ప్యాతల ముఖంగా (వనన్నం కావించింది పరిశోధన.

ఖీ

వారిజనాభ్యుదయాం్యధ కవిత్వం ఈ శతాన్దికే పరిమితం. ఇది సాగిన తీరు, సాధించిన (వయోజనం, సమన్వయించిన జీవితం వరిశిలిస్తే పెద్ద వెలితి తీరినట్లు స్పష్టమవుతుంది. మరీ పెద్ద అవనరం తీర్చినట్లు తెలినివస్తుంది. ఈ శవిత్వంమీద వెలువడ్డ ఈ వరిశోధనం కొత్త వెలుగురేకలు వెలార్చిన ఉషో దయంలా ఊరట కలిగిస్తుంది.

డా. కల్లూరి అనందరావు వదేశ్శ వూర్వం నా పరిశోధన (వణాశిక “ఆంబేర్కరు జీవితం సాహిత్యంలో పరిశోధకుడుగా చేసిన కృషి హరిజన జీవితం, సాహిత్యం, అభ్యుదయం అవగావాన చేనుకోవటానికి మంచి పూర్వ రంగమయింది. అంబేద్కరు ఆలోచనా విధానం దళిత సమన్య వట్ట స్మకమ మయిన దృష్టిని కలిగిస్తుంది. అ దృక్పథం ఈ వరికోధనకు (పాణ వఠిష్ట కావించింది యు.జి.సి, నెట్‌ అర్హత సీద్దాంత (గంత రూవకల్పనకు నేపత్యంగా ఆధిక్యం అందించింది. |

మాల మాదిగల వంటి యాఖై నాలుగు కులాలనాళ్ళను వారిజనులని మునువు పలున్తూ వల్ళారు. ఆ సేర్గ అవనూననుని (నకుత్వమూ, (చజలూ

ళ్‌!

బాలా చాలా మూరు పేర్ణరో వీళ్ళను నాటినుంచీ పిలున్తూ వచ్చారు. ఇప్పుడీ కులాలవాళ్ళు దశితులని తమను తాము సంభావించు కొంటున్నారు. దళిత వదానికి అతివ్యాప్తి, అవ్యాప్తి రెండూ సంకమించాయి. దళితవదం వారిజనన వదానికి వర్యాయ పదం కాకుండా పోతుందా అన్నంత (వమాదంలో వడింది. అందువల్లే ఈ దళలో కూడా హరిజనాభ్యుదయం అన్న సమానమే నంభావ్యమయింది.

న్మువసిద్దులు, మవోకవులు ఆయిన జానువావంటివాళ్ళ కవిత్వంతో మొదలుకొని ఆంత (పనిద్ధిలేని నేటి మంచికవులు దాకా శఠాదికంగా శతాధికంగా దళితకవులున్నారు. వాళ్ళనూ, వాళ్ళ కవిత్వాన్నీ పారమంట వరీశించాడ వరిళోధకుడు.

ఈ కవిత్వంమీద వూర్వ వరిళోధనలేవీ లేనికారణంగా, ఈ పరిశోధనం పరోత కృషిగా కాళ, [పత్యక్ష కృషిగా సాగి ప్రామాణికతను సంతరించుకొంది. దశితకవులు [వాసిన కావ్యరాశినంఠా వానితో నవి మధించి, శీరఃదఘ్నంగా- మునిగి తేలి నిలువీత ఈది తరరించాడు డా. కల్లూరి ఆనందరావు. ఈ కవిత్వ పఠనంలో తాను పొందిన అనందం వరిశోధన [గంథంలో పరమ రమణీయంగా వదిలపరిచాడు. వరిశోధన వరిధి అనుభూతిమా ధుర్య్మజనితంగా, అనుభూతి ఆంతర్యంగా సువ్య క్తమయింది.

దళితకవుల్ని గుర్రించటం కష్టం. ఆ కవిత్వాన్ని సంపాదించటం మరీ కష్టం. విశ్తేషించటం అంతకన్నా కష్టం. ఈ కష్టనష్టాలు వరిశోధకుడు అను భవించాడు. ఇందుకోసం ఎన్నో ఊర్హు తిరిగాడు. ఎంతో ఖర్చుచేళాడు. ఈ వ్యయ [వయానలు లరిందాడు. యు.జి.సి. జె.ఆర్‌.ఎఫ్‌., యస్‌.ఆర్‌.ఎఫ్‌లు వీటిని భరించే సామర్థ్యం అన్ముగహించాయి.

తానెన్ని సమస్యల వలయాలలో నతమతమయినా. అంధధసాహితీ (వపంచానికి దళితక విత్వాన్ని సాధ్యమయినంత సంపూర్ణంగా నంతరించి, ఏరి, కూర్చి, విశ్లేషించి, విస్పష్టంగా, ఈ పని పరమార్దంగా భావించి నిర్వహించాడు.

ఇందులో హరిజనుల్ని గూర్చి [బానీన అండరి కవిత్వం అనుశీలించాడు. హరిజనులు (వాసీన దశితకవిత్వంతో పాటు దళితేతర కవిత్వం కూడా అత్మీ యంగా ఆస్వాదించాడు. ఏ కవి, ఏ కవిత్వంలో, ఏ ఆమ్యుదయం అందించాడో విడమర్చిచూపాడు.

నమాజంలో హరిజనుల స్ధితి (వకటించిన సాహిత్యల లవీంచాడు. సాహి త్యంలో హరిజన జీవితం చుట్టూ విస్తరించిన సమాజం సంశీలించాడు. సాహిత్యా నికి సమాజానికి ఉన్న సంబంధం సంస్థాపించాడు. నూత్నంగా ఆవిర్భవిస్తున్న డశితసాహిత్య సమ్మగవగా వానకు మార్గం న్‌ద్ధం చేశాడుం

డా. కల్లూరి ఆనందరావు మూ విద్యార్థి. నా వరిశోధకుడు. మూ ప్పుతుడు. మన మిృితుడు, మన భవిష్య త్తరాలకు గురువు. తాను తన తవః ఫలం - ఈ వరిశో ధన (గంఠం _- మాకు అంకిఠం చేస్తానంటే మాకెంతో సంతోషం. ఈ అనందం మన అనందరావు మాకు కలిగించటం తల్లిదం్యడుల పట్ట కొడుకు చూపే మమకార నూధుర్యాంతర్యంగా మా అదృష్టం.

అన్ని అందాలా థా. అనందరావు అభివృద్ధి చెందాలని వృదయపూర్వ కంగా అశీర్వదిన్తున్నాను.

కొలకలూరి ఇనాక్‌

ఆచార్య లకంసాని చకధరరావు ఎమ్‌. ఏ., పిహెచ్‌.డి, తెలుగుకాఖ, డైరెక్టర్‌, (వధాన నంపాదకులు, తెలుగు వ్యుత్ప త్రికోళ వఠకం, అం్భధా యూనివర్సిటీ, విళఖనట్నం. [(పశంస

దళిత సాహిత్య నృమాట్‌ ఆబార్య కొలకలూరి ఇనాక్‌ గారి నమర్థవంత మైన వర్యవేనణలో “'హరిజనామ్యుదయం - అతునిళార కవిత్వం” అనే మళిచి విషయంపై సమ్మగ వరిళోధన కావించి, శ్రీకృష్ణదేవరాయ విశ్వవిద్యా లయం, అనంతపురం నుంచి డాక్టర్‌ క ల్లారి అనందరావుగారు 1993 లో పిహెచ్‌.డి. వట్టాన్ని పొందారు. ఈ సీద్దాంతవ్యాన (గ్రంథానికి వర్యవేకకుడుగా ఉన్న కారణంగా సమ్యగంగా ఏతద్గంంభాన్ని సమీ&ింది నిద్దాంతవ్యాన లగ్షణు అన్నిటినీ నంతరించుకొన్న వాటిలో ఇది తలమానికమని తలచాను.

హరిజన సాహిత్యాన్ని స్పృళించకుండా అధునికాంధ కవిత్వం నమ్మగ తను సంతరించుకోజాలదు డాక్టర్‌ కల్లూరి అనందరావుగారి ''హరిజనాభ్యు దయం.జరునికొంధ కవిత్వం” సీమగాలధ సాహిత్య రచనకు నమగతను చేకూరుస్తుంది. హరిజనులు రచించిన వివిధ _గంథాలను లోతుగా నరీలించి, వారి రచనలలోని విశిష్టతలను రచయితలు, నిమర్శకులు, ఉత్తమ వరిళోధకులు అయిన డా. అనందరావు తమవంతు సాహిత్య సేవ కావించారు.

హరిజనుల అభ్యుదయంకోనం వారిజనులు లేదా ఇతరులు రచించిన కవిత్వం హరిజనామ్యుదయ కవిత్వం, ఈ కారణం దేతనే.ా

*మ్సంచి చెడులు మనుజాలందున,

యెంచి చూడగ, రెండె కులములు;

మంచియన్నడి మాలయయెతే

మూలనే అగుదున్‌ ”' (లవణరాజు శల అనే గురజాత అప్పారావుగారి

ఠి

ముళ్యాల నరం ఈ (గ్రంథంలో చోటు చేనుకొంది. ఈ కారణంచేతనే శ్రీ మంగి వూనవూడి వేంకటళర్మ, థ్రీ (తివ్వరనేని రామస్వామి చౌదరి మొదలయినవారు "పేర్కొనఐడ్డారు.

విషయ సేకరణలో దిట్ట జా. అనందరావు, దశిత నమన్యల వట్ల మొట్ట మొదటిసారిగా దృష్టిసారించిన “మ్రాలవార్యడ పాట''ను సేకరించి ఈ (గంతంలో (వచుగించారు.

దళిత నమన్యలవపై దళిత కవులకు నమ్మగావగాహన ఉంటుందనటంలో నందేహంలేదు ఇటువంటి నమ్మగావగాహన కల దళితశమ్మితయం మనకు లలిం చింది. వాకే శ్రీయుశులు కళ్ళావవూర్ణ గుణ్ణం జామువా, వద్మ విభూషణ టోయి ఫీమన్న, ఆరార్య కొలకలూరి ఇనాక్‌ మహోదయులు, ఈ అధునిక కమ్మిశతయం వారు వినూత్న కవిళాద్భృక్పతాన్ని, అభ్యుదయ మార్గాన్ని, విన్లవ లావనరళిని (వరర్శించి వణల్ని వటోరించారు. జామవాగారు వద్యాన్ని, శ్రీ జోయి లీమన్న గారు గేయాన్ని, అచార్య ఇనాక్‌ గారు వచనరశనను నునంవన్నం చేశారు. ఈ శవిశతయ రచనలను నంవూర్ణంగా అధ్యయనం కావించి, వారి చదృశ్పకాన్ని తెలివి వాకు నిథ్ధశించిన నూతన మార్గాన్ని మనకు జా. అనందరావుగారు చూపారు.

శ్రీ జొమవా 'గబ్బిలము" అరుంధతీ నుతుని వ్యత. అన్సృళ్యుల వ్యతలు విని ఇగణన్ములు అనుగహిస్తారన్మి నహశరిస్తైరని కళ్ళావవూర్ణ జామవువా గారీ "పేరాశ, కుల మఠ _పాంతాభిమానాలనే మూడు దున్టళక్తులను రూవుమావినవ్పుజే లేశాళ్ళుదయం సాధ్యమని కావించి వాటిని ఫిమన్న గారు విర్యంద్వంగా అండి౦దారు.

*హ్రోజ్రీ కవ్సకపోతే ఫీమాంజనేయులుకండి; ఇక్యమత్యంతో అనుభవించండి” (గుడిపెలు కాలిపోతున్నై) . అని వద్మథభూవణ్‌ బోయి లీమన్న రశిశుల్ని వటోరించారు.

న!

నర్వనంపదలకు నృష్టిక ర్త ఐన దళితుడు నిరకరకుష్షిగా, వెట్టిలాకిరీచేసే వ్య $్రిగా, దుర్భర దార్మిద్యపీడితుడుగాా బాధానరృదమ్టుడుగా, నిరంతరావమాన (వవారతాడితుడుగా ఉండటాన్ని నహంచని ఆచార్య కొలకలూరి ఇనాక్‌ గారు వేటి దళిరుడు....

“కరతరాల బానినత్వానికి న్య స్తీచెవ్పి

నమన వ్యవస్థల దాస్యానికి భరతవాక్యం వలికి

మూర్థకా శృంఖలాలు తెంచుకొని

భయాల మంచుమచ్చలు ఈడుచుకొని

విదిలించుకొని.

వళ్ళు విరుచుకొని

మూ ర్రిదాల్చిన బై తన్యంలాగా

కారడవి కాగడాలాగా

ఇవాళ సాగిపోతున్నాడు”'

(షరామామూ లే = కారడవి కాగడా .- పుట 109]

అని (దష్టగా అలిభాషిందారు.

ఇటువంటి ఉత్తమో త్తమమైన వరిశోరన [గంతాన్ని రచించి, వచురించి అంర్మధావశికి అమోదాన్ని కలిగించిన జా. అనందరావుగారు అభినందనీయులు. అరధువికాయధ సాహితీలమ్మీకి “హరిజనాథ్యురయలి - ఆరువికార్యధ కవిత్వం'” అవూర్వ కంశాళరణర.

కృతజ్ఞతలు జా

నన్ను సాహిత్య పరిశోధనం వైపు మళ్ళించి, దర్శకత్వం వహించటానికి అంగీకరించి, వరిశోధనాంళాన్ని సూచించి, విషయ "సీకరణానికి మార్గం చెప్పి, (వళరణ విభాగాన్ని విశదవరచి, సిద్ధాంత వ్యాసం రూపు దిద్దుకొనేంతవరకు అన్నీ కానై అండగా నిలిచిందే కొక; ఈ వ్యాస (వచురణానికి కారకులై , దత సౌహత్య దర్శనమే కాకుండా, నాకు నేను ఉపయోగవడేలా జీవన దర్శనం చేయించిన ఉ త్తను దార్మినికులు మా గురువులు పూజ్యులు ఆబార్య కొలకలూరి ఇనాక్‌ గొరు. పూజ్యురాలై న అమ్మ శ్రీమతి కొలకలూరి భాగీరథమ్మతో కలిసీ వారు ఈ సీద్దాంత వ్యాసాన్ని అంకితం తీనుకొని, తమ సాధికార 'నమ్మోదం'” (వకటించి ఈ సిద్దాంత వ్యాసంతోపాటు నన్నూ కృతార్థుణి చేశారు. నారి ఆశీస్సు లతో డొ॥ శ్రీమతి నందిరాజు కల్యాణితో వివాహిశుణ్ఞె చై తన్యవంతుజ్ణి, యళకో వర్దినయ్యాను. ఇంరటి (బిళుకు నిచ్చిన మా లల్లి దండ్రులు, ఈ పూజ్య దంప ఈులకు నా శతాధిక 5 ర్‌జ్టరాంజలులు,

పోదరావిమానంతో నా పరిశోధనపై ఆసక్తి, ఆనందం వెల్లునలా కురి పించిన డా. కుమారి శౌలకలూరి మధుజ్యోతి; చిరంజీవులు కొలకలూరి శ్రీకిరణ్‌, నుమకిరణ్‌లు; డా. ఆళాజ్ళోతీ జ౮ర్జన్‌ దంవతులకు కృతజ్దతాభినందనలు- నొ మనసెరిగిన ఆత్మబంధువు, నా వరిశోధన త్వరితగళిన సాగటానికి నహక రించిన డా. వి, పోతన్నకు, ఆయన నతీమణీ శ్రీమతి పార్వతీ పోతన్నలకు వృదయాఖివాదాలు.

నా వరిశోధనం ఫలనంతం అయ్యేందుకు అనుమతి నిచ్చి పోత్సహించిన శ్రీకృష్ణ దేవరాయ విశ్వవిద్యాలయానికి, అధికారులకు, తెలుగు కాఖాధ్యతులకు, ఆచార్యులకు, అధ్యాపకులకు, విశ్వవిద్ధాలయ (గంథాలయాధికారులకు, సిబ్బందికి;

ఈ నరికోధనా వ్యాసానికి నర్యవేశులుగా వ్యవహరించి నాకు పీహెచ్‌.డి. వట్టం రావటానికీ కారకులవటమే కాక, ఈ వరళోధనకు 'వళంన' నిచ్చి, నన్ను అశీర్యదించిన ఆచార్య లకంసాని చకధరరావు గారికి, నన్ను ఆదరించిన వారి

కుటుంబ సభ్యులకు; ఈ వరిళోననకు అవకాశం ఇచ్చి 'నేలవు మంజూరు చేసీన ఆంధ వదేశ్‌ గురుకుల విద్యాలయ నంస్థకు, దాని అన్పటి కార్యదర్శి థీ టి. డి. (వసాదరావు గారికి! నా పరిశోధన కాలంలో జూనియర్‌ రీసెర్చి "ఫెలోషిప్పును సీనియర్‌ రీసెర్చి ఫెలోషిస్సుగా పెంచి, అందించిన యూనివర్సిటీ [గాంట్స్‌ కమీషన్‌కు;

ఈ సిద్ధాంత వ్యాన [వచురణకు రూ 8,000/ ఆర్థిక నవాయం అందిం

చిన తెలుగు విశ్వవిద్యాలయానికి, అధికారులకు;

వరిళశోరనా వ్యానంగానికి వలసిన వు నక వరశీలనకు అనుమతినిచ్చిన తెలుగు విశ్వవిద్యాలయ, థ్రీ వెంక పేళ ర విశ్వవిద్యాలయ, రాజమర్మడి గౌతమి (గంక్రాలయాధికారులకు కృతజ్ఞతలు,

నేడు నా వరిళోధనం వల్మోన్ముఖం కావటానికి అమ్మా, నాన్నలు $.శే, శల్లూరి శౌరవ్ప, వూజ్యారాలైన అమ్మ శ్రీమతి ను అమ్మ నాకు చెప్పించిన చదువే బీజం. వారికి నా నమోవాకములు. ఠమ్ముడు కీ.శే. అరుణకుమార్‌; చెల్లీ కనే ఆమలోద్భృవికి ధన్యవాదాలు,

ఈ సిద్దాంత వ్యాసానికి అందంగా అట్టపై అక్షరాలు పొదిగిన డా. రలి (వసాదరావు; [గంఠ సూచి నవాకరించిన ట్రీ రామాంజులు; తమ్ముడు [శ పాడి రామారావులకు; నా పరిళోధనం త్వరితంగా ముగించాలని ఆకాంకించిన సోదర మిళులు శ్రీ బందెల్టవసాద్‌; శ్రీ మేడికు ర్తి పుల్లయ్యలకు; వీద్దాంత వ్యాసాన్ని అందంగా ముదించిన వద్మావతీ ఆర్ట్‌ (సింటర్స్‌ యజమాని శ్రీ శ్రీనివాన గౌడ్‌, వారి సీబ్బంది!ి కృరజ్ఞతలు,

నా పరిశోధనా న్యాసంగ౦లో నొతోపాటు శన్టనష్టాలకు, వ్యయ పయాన అకు ఓర్చి, నా చికాకును తరించి, వరిళోధనం (వచురణల అయ్యేంతవరకు (యేళణ; కారణం అయిన హితైష్‌ నా అర్ధాంగి డా. శ్రీమతి నండిరాజు కళ్యాజికి వేను బుజవడే ఉన్నాను. ఇన్ని వ్‌నుల్లో నాకు చిరునవ్వుల సత్తువనిద్చిన మూ చిరంజీవులు గ్రైతన్య, యళన్విలకు ముద్దులు.

వీషయసూచీక

1... ఉపోద్దాతం వుట నంఖ్య

1. పాహిత్యదర్శనం కే- తికేని క.1. వారిజనాభ్యుదయం _- ఆరంభం 5.40 కే2. దళిత కవులు. హరిజనాథ్యుదయం శ41. జెర 1.21. దశిత కవ్షితయం 44 - 128

1.2 2. నసం[నదాయ దళిత కవిత్వం 1228 _ 1438

క.238. అభ్యుదయ దళిత కవిత్వం శీ4ం = 1683

1 2.4, విన్షవ దళిత కవిత్వం 183 - 19

క.ఓ5. దళిత కవిత్వం క . 227

1.3. సాహిత్య తత్వం 27. 312 1.3.1. వ్యకియా వరిణామం 239 . 259

1.3.2. భాషా వరణామం జ60. 21

1.3.3. అభివ్యక్తి వరిణామం. 271. 305

శి. వమాజ దర్శనం తిరి . 480 2.1. కాలం - హరిజనాభ్యుదయం 815 . 90 21.3. గతం 317 . ౩౫ 21.2. వర్తమానం 8బ్‌ . 357

8.13. దళికాళుదయం 358 . 382

22. దేశం. హారిజనాళ్యుదయం = 891. 416 2.2.1, పాలీన భారతం 333 . 398 2.2.2. అర్వాచీన భారతం 39 . 410 జ 23. అభ్యుదయ భారతం 410. 413 23 పాత =-హరిజనాభ్యుదయం 417. 442 83.1. రాజకీయ పాత 419. 428 23.2 ఆర్థిక పాత 425 _ 43క4 2.3.3. సాంఘిక పాత 4 - 440

23. ఉపనంహారం కీజీరి = కక6

24. అనుఐంధం-1ే - ఉపయు క్ర (గంథనూచి కీ? . 464 1ళ. అనువంధం.ని = కావ్యనూచి 465 . 478 ఇ. నవరణలు 479. 480

ఉపోదాతం ఖు నమాజంలో హరిజనులు. దళితులు. పొందిన, పొందుతున్న దళను, దిళను, స్థితిని గుర్తించి, వీళ్ళ అభ్యుదయానికి [వముఖంగా ఆం్యధులు, (వత్యే కంగా అది ఆంధులు [వవచించిన మార్గాలను దర్శించడానికి అస్పృళ్యుల జీవతం చూపే కవిత్వం (గహించి చేసే పరిశోధనమిది. సాహిత్యంలోని న్థితిగతుల్ని (గహీంచి, సమాజంలోని వరిస్థితుల్ని వరీషించే వనయత్నం ఈ పరిశోధన, అందువల్ల దీన్ని [వధానంగా సాపాత్య, సమాజ దర్శనంగా రెండు భాగాలుగా వితఠజించుకొనడ మైంది. హరిజనాభ్యుదయం విద్య, ఉద్యోగాది రంగాలలో వి స్పృతమౌతున్నవ్ప టికీ, మతంనుంచి, మారిన ఆర్థిక పరిస్థితుల నుంచి వీళ్ళ అభ్యుదయానికి మార్గం విశాలమైనవ్పటికీ, అన్సృళ్యతా దృక్పథంలో మార్చు అంతగా రాలేదు. అందువల్ల హరిజనులు పొందిన, పొందుతున్న కష్టాలు, వాళ్ళ కోనం జరిగిన, జరుగుతున్న అభ్యుదయ [పయత్నాలు ఆధునికార్యధ కవిత్వంలో [వతిఫలించిన తీరు గమనార్హంగా ఉంది. దళితుల కోసం స్పందించిన దళితేతరుల కవిత్వం [ప్రాథమికంగా ఉంది. తమ జాతి బాగుకోసం తపించే దళిత కవుల కవిత్వం వరిణతంగా ఉంది. దళిరేతర కవులు ఆరంభంలో కాంష్షించిన దళిఠాళ్యు దయాన్ని చర్చించి, దశితకవుల హరిజవాభ్యుదయ విళాల సాహిత్య రంగం దర్శించి, విపులీకరించి దాని పరిణామాన్ని, గైతన్యాన్ని సమాలోచించటానికి ఆధునికాయధ సాొహిత్యంలో హరిజన జీవితం (వకిబింబించిన స్థితి అధారంగా, దళిత కవిత్వ విసృత వణాశికతో పరికించటం, దశితేతర కవుల కవిత్వం విస్పష్టంగా గుర్రించడంతోపాటు దళిత కవుల ఇతర సాహీత్యం కూడా న్థూరింగా వరిశిలించటానికి నిర్ణయమై కృషి జరిగింది. సాహిత్య దర్శనంలో దళితేతర కవుల కవిత్వం మొదట నమీషించి తర్వాత దశిత కవిత్వంలోని సం్యవదాయ, అభ్యుదయ, విన్లవరోరణులను (ప్రదర్శించి, అ దోరణులు |వముఖంగా ఉన్న ముగ్గురు కవుల మార్గాలు నిక్టే కింది, ఈ దళిత కవిత్వం షకియలో, భాషలో, అభివ్య కిలో చూపిన తీరు తెన్నులు తెలిపి, దత కవిత్వతత్వం గుర్రిందే న్దీతి ఏర్పాటయింది. సమాజ దర్శనంలో వారిజనామ్యుదయానికి ఈ దళిత సాహిత్యంలో కాలం, దేశం పా[త నేనఠత్యంలో లభించే నరిష్కారం వివులీకరించే దృష్టితో పాడి జనాభ్యుదయ అన్వేషణం ఆధునికాయధ కవిత్వ నేవఠథ్యంలో జరుగుతూ వచ్చింది,

సాహిత్య దర్శనం

హరిజనాభ్యుదయం -- ఆరంభం

1.1.0. హరిజనాభ్యుదయం - ఆరంభం :

20వ శతాబ్దం ఆరంభంలో అస్పృశ్యులను గూర్చిన ఆలోచన తెలుగు కవిత్వంలో కనబడుతుంది. అంతకు పూర్వమున్న పంచములను గూర్చిన తెలుగు కవితా మార్గం కంటే ఇది భిన్నంగా ఉంది. [పాచీనాం్యధ కవిత్వంలో అన్ఫృక్యుల భ_$్రి_వధాన విషయంగా (వస క్రమవుతుంది. ఆరుని కార్యధ కవిత్వంలో వంచములు మనుషులేసన్న భావం, అందరితో నమానులన్న ధోరణి కనిపిస్తుంది. ఈ కవిత్వంలో వారిజనులవట్ల శాత దయ, సానుభూతి విశేషంగా క న్పిస్తాయి. ఈ విధమయిన కవిత్వం సంఘంలోలాగే సాహిత్యంలో కూడా దళితులు కొనివాశ్ళే (ప్రదర్శించారు. దళితుణ్ణీ సమానంగా చూడండని దళితేతరుడి సందేశంతో కవిత్వం ఆరంభమయింది. ఇది దళితుల కవిత్వంకఠి టే లిన్నంగా ఉండటం సహజమే! ఈ దయాదృష్టి ఉన్న కవిత్వం ఆరంభంనుంచి, అందుబాటులో ఉన్నంతవరకు కాల కమంలో పరికిస్తే పరిణామం స్పష్టమవుతుంది- హరిజనుల అభ్యుదయ దర్శనానికి ఈ ఆరంభ కవిత్వం మార్గం ఏర్పరిచింది. ఈ కవిత్వం సంఘంలో పరిణామాలకు, సాహిత్యంలో (వయోగాలకు దోహద కారి అయింది. ఈ (వయోగాలు దళితకవులు (గహించటం గమనార్హం. ఈ కారణాలవల్ల ఇది దళితకవుల సాహిత్యదృష్టికి, సాంఘికాల్యుద యానికి ఆరంఠ స్థితి. అందువల్ల _పారంభ కవిత్వంలో ఉండే బాల్య లగణాలు కాదుకానీ, విలతకణత విశేషమే. విశేష సాహితీ విషయంగా హరిజనాభ్యుదయం గు ర్రించటం కర్తవ్యం.

దళితుల (పగతికోనం సంస్కరణ మార్గం వట్టిన ఈ కవిత్వం గమనింవ వచ్చు. ఒక అజ్ఞాతకవి గేయం “మాలవార్మడ పాట”తో హరిజనాభ్యుదయ దృష్టీ ఆధునికారధ కవిత్వంలో మొదలయింది. ఇది హరిజన సమస్యలను (పాఠతమి కంగా గు ర్తిన్తూ వాళ్ళ అభ్యుదయం కాంఓిస్తూ వచ్చింది. వీళ్ళ దళిశపరమైన కవిత్వాన్ని ఆరంభ స్దితిలో తాలి వహరిజనాభ్యుదయ కవిత్వం . సంస్కరణ మార్గంగా; స్వాతంత్యోద్యమ వారిజనాథమ్యుదయ కవిత్వం -_ గాంధీమార్గంగా; అనంతర వహరిజనాభ్యుదయ క విత్వం _ (వగతిమార్గంగా వింగడించుకొని, పరామర్శించటం సముచితం,

6 హరిజనాభ్యుదయం - అరునికాంధ కవిత్వం 1.1.1. తొలి హరిజనాభ్యుదయ కవిత్వం = సంస్మరణ మార్గం : వారిజన సమస్యకు సంబంధించి మున్ముందుగా నృందించిన ఒక అజ్ఞాత

కవి పాట వరిశీలనార్హ 0. భారతదేశానికి అంటరానితనం ఒక మచ్చ అని, ఐక్య తకు విమాతమని ఈ అజ్ఞాత మనోకవి తన గేయంలో సూచిస్తాడు. క. మాలవొండ పాట £

“అందారు పుట్టీర్‌ హిందమ్మ తల్లీకి

అందారు ఒక్కటై ఉందారి సక్కంగ

కష్టమ్ములొచ్చీన నిష్టారమొచ్చీన

ఇష్టముగా నుండీ కట్టూగనుందాము

ఎట్టాగు యెక్కూవ బ్యామ్మర్లు మాకంటే

ఎట్టాగు యెక్కూవ యేరైన మాకంటె

వర్ణాల యెక్కువ పుట్టంగ లేదయ్య

మమ్మేల (కిందీకి కుమ్మేరు మావోరు

వదాలు మూనారు ఇంగ్లీషు చదివారు

ఎగబడుశు ఉన్నారు ఎట్టీ వృత్తులకై న

మతముచ్చుకుం పేను మావోడవంటారు

సోపెట్టి కడిగితే కుబమౌనంటారు

పో పెట్టి కడుగుకొని జ్మబంగనుంటాము

సారాయి ఠాగాము వృబంగనుంటాము

వదాలు సక్కంగ ఇనిపించుతామయ్య

పాందూలమౌమమ్ము మందూల మనవర్దు

హిందూరమై యిష్ట్ర ముందూకు వస్తాము

తమ్మూలమని మీరు మమ్మూలజూడండి

అమ్మోరు దీవించి అయిళ నర్యమిచ్చూను.”!

వరిజనాభ్యుదయం - ఆరంభం ఖా

ఈ పాటతో ఆధునికాం[ధ కవిత్వం దళిత సమస్యలపట్ల మొదటిసారి దృష్టి సారించింది. అవర్షుల సాంఘిక స్థాయికి దగ్గరగా ఉండే భాష, వాళ్ళ కష్టాల వట్ల వేదన, మానవ సంఘం వట్ట ఆలోచన, వారిజనులలోని లోపాలను నవరించాలనే దృష్టి మిళితంగా అండగతిలో సాగిన ఈ గేయం మంచి (పారం లాన్ని సంతరించుకుంది. భారతీయులంతా ఒకే తల్లీ వీడ్డలని, ఇందులో ఎక్కువ తక్కువలు లేవని, వర్ణవ్యవస్థలో అగవర్ణ్జంగా భావించబడే (బాహ్మణులు అవర్డుల కంటే ఏ రకంగాను ఎక్కువ కాదని, ఇంగ్లీవ చదువుల కోసం ఎగబడి వీ వృత్తికైనా సిద్ధమయ్యే (ాహ్మణులు వర్ణచ్మ టాన్ని విచ్చినం చేనినక్లే కనుక వర్ణ వ్యవస్థకు కాలం చెల్లినట్లేనని ఈ గేయంలో అజ్ఞాత కవి స్పష్టం చేస్తాడు. దళితుల వక్షాన వాళ్ళలోని లోపాలు ఎ త్రి చూపుతూ, వాటిని వదిలించుకొంటామని వాళ్ళ తరపున మాటిస్తాడు. భారతీయులంతా అన్నదమ్ములంటూ బక్యతను చాటుతాడు. ని. గురజాడ అప్పారావు = ముత్యాలనరం :

ఈ ళతాబ్దంలో భారతీయ ఆలోచనలలో గొన్ప మార్చు (పారంభమైంది. 'స్వేర్భా నమతల వీచికలు మిక్కుటటమయ్యాయి. నర్యవదాయ ఆలోచనలన్నీ (కొత్త వెలుగుల, (కొంగొత యోచనా వట్టకం నుండి (వనరించి నూత్నమై అన్ని రంగాల్లో అవిష్క-రించమడ్ధాయి. దానితో ఆయా రంగాల దళ మారింది. (ప్రాచీన శాస్తాంల నుండి కాకుండా, పాళ్ళాత్య శాస్త్రీయ పరిశోధనాత్మక ఆలోచ నల నుండి మేధావులు పుట్టడం (పారంఠమైంది. కొంతమంది ఈ నూతన సూర్యోదయానికి కళ్ళు తెరిబారు. రాబోయే వ్యవస్థకు నూతన లావ వికాసమే అవళ్యకమనే చింతన సర్వతా వ్యావ్వమైంది. ఈ ఆధునిక భాన వికాసానికి నంపూర్ణ (వతినిధిగా వఠవించి తెలుగు సాహిత్యానికి ద్వారాన్ని తెరచిన మవి (దష్ట గురజాడ. ఆయన “కన్యాపుల్క నాటకం' “ఆణిముత్యాలు”, 'కఠానికలు” *“డిపెంట్‌వ్యఠం' 'ముత్యాల నరాలు" కవితల సంపుటం ఇర్భాదిగా కలవన్నీ ఇందుకు నిదర్శనాలు అయ్యాయి.

8 హరిజనాభ్యుదయం . ఆధునికారయ్యధ కవిత్వం 'హేతుదృష్టే ;

“కన్నులు గాననీ వస్తుత త్రము

కాంచ నేర్పరు లింగి రీజులు

కల్ల నొల్పరు; వారి విద్యల

కరచి నత్య్మమునరనితిన్‌* ఆంటూ నూతన భావ వికాసానికి, హేతుబద్ధమైన అలోచనకు వ్యాఖ్యాతగా గురజాడ కన్పిస్తాడు. హరిజన సమస్యకు సంబంధించి...

“యెల్స లోకమువొక్కయిల్లె

వర్దలేదములెల్ల కల్దె, న్‌

వేల నెరుగని టేమబంధము

వేడుకలు కురియ” అంటూ కవిత్వంలో మొదటి సారిగా మనిషిని గురించిన, అందునా సామాన్య మానవునికి సంబంధించిన సమస్యలను (వతిష్టించిన వాడు గురజాడ, మానవతావాది అయిన గురజాడ [వానీన క వితల్లో “లవణరాజు కలో హరిజనుని పగతికోసం చేసిన ఆలోచనతో గోచరమవుతుంది.

లవణుడనే ఒక రాజు ఇం్యదజాలికుని మాయ అశ్వాన్ని చూనీ, దాన్ని

అధిరోహించి నుదూర [పాంతాలకు చేరి ఉక మాలెతను పెళ్ళి చేసుకొ న్నట్టు కలగనటం ఇందులో వస్తువు. ఇందులో గురవాడ వారిజనులు చేసే వృత్తులు మలినంగా ఉండటంవల్ల వాళ్ళను ఊరికి దూరంగా ఉంచటం నేపధ్యంగా కవితను నిర్మిందాడు. కవి ఈ కారణాన్ని వహరిజనులను దూరంగా ఉంచేందుకు అధారం చేసుకోరాదని; జన్మనుబట్టి, వృత్తినిబట్టి కాకుండా [వవృ త్తినిబట్టి మనిషిని అంచనా వేయాలని చెబుతాడు. వర్ణాంతర వివావిల ఆఅవళ్యకతను ఆనాడే నొక్కిచెప్పిన గురవాడ__

“మలిన దేవుల మాలలనుచును,

మలిన చిత్తుల కథిక కులముల

నెలవొసంగిన వర్ణధర్మ

మధర్మధర్మంటే!”5 అని, స్వార్ధవూరితమైన ధర్మాన్ని చెప్పే వర్ణ వ్యవస్థ అధర్మ మైందని నిర్ణంద్వంగా తీర్పు చెబుతాడు. అంతేకాదు, ఈ (పపంచం

హరిజనాభ్యుదయం .- ఆరంభం తి లోనే మానవ జాతినంఠటిని మంచిచెడులతో రెండుగా వేరుచేసి, మంచి కలిగిన జాతి ఏదయినా సరే స్వీకరణయోగ్యంగా నిర్దారించాడు. “మంచిచెడ్డలు మనుజులందున, యెంచిచూడగ, రెండె కులములు; మంచియన్నది, మాలయైతే మాలనే ఆగుదున్‌”* అంటూ మంచి కలిగిన వారిజనత్వం స్వీక రించటానికి సిద్ధపడతాడు. గురజాడ దేశం (వగతివథంలో నడవాలంటే బకత [వధానమని నొక్కి చెప్పిన కవి. అందువల్లనే భారత దేశంలోని కులవ్యవస్థల పై ధ్వజమెత్తాడు. దేశ భక గేయంలో. “దెట్టపట్టాల్‌ వట్టుకుని దేశస్టులంతా నడవలెనోయి, అన్నదమ్ములవలెను జాతులు మతములన్నీ మెలగవలెనోయ్‌!”” అంటూ పునరై క్యతాభావాన్ని అనేక జాతులుగా, తెగలుగా, మతాలతో విడిపోయిన భారతీయులలో రగిలించ టానికి ఉద్యమించాడు. గురజాడ తన కవిత్వానికి తన సృ్షే అయిన ముత్యాలసరంతో కొత్త రూపునిచ్చాడు. పనిగట్టుకొని వ్యాకరణ స్మూకాలను తెంపుతో, వ్యావవిరిక రూపాలను నింపుతూ కావ్యభాషా విషయంలో సాహసం చేశాడు. తీ. మంగిపూడి వేంకటశర్మ = నిరద్ధ భారతం : అస్పృళ్యతా నివారణను (పతిపాడించిన [వథమ పద్యకావ్యంగా నిరుద్ధ భారతాన్ని చెవవచ్చు ఒకే జాతిలో యజమానులు, సేవకులు అన్న తరతమ భావం జాతికి నష్టదాయకమని, శరీరంలోని అవయవాలన్నీ కలనీకట్టుగా వని చేసినవ్పడే కార్యసిద్ది జరిగినట్టు జాతి మొత్తం ఐకమత్యంతో [సగతివథంలో వయనించాలని వాంఛిస్తాడు ఈ కవి, అగ నిమ్న వ్యత్యాసాలను పోగొట్టకొన

శ వారిజనాభ్యుదయం . అధునికాయ్యధ కవిత్వం కుండా భారతదేశానికి స్వాతం్యత్యం వచ్చినా పయోజం నిరర్ణకమని నిర్భయంగా చెప్పిన కవి మంగిపూడి వేంకటళర్మ ఈయన ఈ పద్యకావ్యానికి 'నిరోధింవ బడిన భారతదేశము' అన్న ఆర్థం వచ్చేలా ఈ పేరు ఉంచాడు. భారత దేశంలో హరిజనులు దేశలాగ్యాన్ని పొందకుండా నిరోధింవబడ్డారు. అది భారతాళ్యుదయ నిరోధకారణ మైంది.

భారతదేశంలో స్వాతం త్యోద్యమంలో భాగంగా భారతీయులను ఐక్యం చేసి దాన్ని వటిష్టవరచే ఉద్దేశంలో గాంధీశీ హరజనోద్యమాన్ని చేపట్టాడు. గాంధీ కంటే ముందుగా హరిజనుల గురించి 1915 పాంతానికే ఈ వనికి వూనుకున్న నంస్కరణవాది మంగివూడి వేంకటశర్మ.

హరిజన సమన్య తొలగాలంటే వాళ్ళను నిమ్నులుగా చూడటం తప్పని సోదాహరణంగా వివరిన్తూ శర్మ. ఉపనిషత్తుల నుండి, పురాజూల నుండి, గీత నుండి ఆధారాలను వెలికితీళాడు. వాల్మీకి, వ్యానుడు, వరాశరుడు మొదలైన వాళ్ళంతా నిమ్న జాతులేనని నిరూపించాడు, వైదిక వాజ్బయము నుంచి హరి జన కౌన్నళత్యానికి ఆధారం చూపించిన అనంతర కవులందరికి న్పూర్రి మంగి వూడి వేంకటళర్మే. జననంచేత జనులంఠా ఏకజాతి అని శర్మ నిర్దిహ్టైవ్టిపాయం. మనువు చెప్పిన “నా స్త్రి తుం వంచన” అన్న మాటను అడ్డు పెట్టుకొని వర్ణధర్మాన్ని, కులంకట్టును అడ్డంగా పెట్టుకొని మాలమాదిగలను పంచములుగా, శ్వవచు లుగా సంఘం నుండి దూరం చేయటం సాంఘిక న్యాయం కాదని స్పష్టం చేళాడు. అంతేకాక, ఈ జాతులనుండే వచ్చిన వ్యాన వాల్మీకి వరాశరులు అదరించబడ్డ వృడూ, అదుంధతి (బవ్మార్షి వళిష్ణనికే భార్య అయినప్పుడూ ఈ వ్యత్యాసాలు అనవనరమన్నాడు.

మంగిపూడి వేంకటశర్మలో సహజంగా దళితేతర కవులకుండే హరిజన వాత్సల్య దయా . సానుభూశులుకాక, వహరిజనులతోపాటు అనూ అవేదన చెందటం, ఆత్మ విశ్వాసాన్ని నూరఫోయటం కనిపిస్తుంది. హరిజనులను వలో దిన్తూ.--

వారిజనాభ్యుదయం . ఆరంభం క్షే

“వంచములార! యంతరిత భవ్యగుణోత్కరులార! గర్భితో

దంచితళకులార! యసమర్భలె మీరలు? గొ రెమందలో

వంచితమై చరించు. నల వ్యాఘ కిళశోరమురీతి బూర్రిగా

వంచితులై తి రాత్మబలవై ఖరి నెంచుడు; మేల్కొనుండికన్‌"8 అంటూ (వలోధించాడు.

బుద్దుడు, ఆళోక చ్మకవర్హి సంచముల గౌరవించిన విధానాన్ని విప్పిచెబు తాడు. “బఅవ్మానాయుడు గోసంగిపడుచునందు గొడుకులను గాంచజే?”9 అంటాడు.

అవర్జులు అవలంవించే వృత్తులుగానీ, వాళ్ళ సాంఘకస్టాయికానీ అనాగ రకంగా, అక్కభంగా ఉండటంవల్లనే దూరంగా పెట్టాల్సి వన్తూందనే సవర్జుల వాదాన్ని వివక్షం చేన్తూ. ఎన్నో వేల నంవత్సరాలుగా ఈ వారిజనులను దోచిన అ్యగజాతే ఇందుకు కారణమనీ, కనుక వాళ్ళను నంస్కరించవలనిన బాధ్యత అ్య్యగవర్డులదేనని స్పష్టంగా గెబుకాడు. హరిజనాళ్యుదయం ౨ కవి ద్ఫష్టి శి

“*జాతికి వెన్నెముక యనందగు నంత్యజాతులను నంఘ

మునకు దూరము చేసి, మనకు గానివారినిగజేసికొ

నుటకన్న యాత్మహత్య వేరొండులేదు”19* అంటూ కవి నిర్ణయించాడు.

“నిరుద్దలారతము"* రెండవభాగంలో వారిజనులు అ_గవర్జులతో తమ దుస్థితి నుండి ఏిముక్షి చేయండంటూ ముఖాముఖి చేసుకొన్న విజ్ఞపిని కరుణా త్మకంగా కవి చ్చితించాడు. పనరాల కంటే మమ్మల్ని హీనంగా చూడటం ఎందుకు అని పళ్నిస్తూ, మేమూ మీకు సోదర నమానులమే. అంతేకాదు. మేము ఆది భారతీయులము, మీకంటే ముందే ఇక్కడ ఉన్నామన్నారు.

క్షం హరిజనాళ్యుదయం = ఆధునికొల్యధ కవిత్వం “క్రినజ్లన్సులము మేము మీ దేశజులము; ఆదివారము మీకు; మీ సోదరుఐబము వతితులై నాము; మాదు దుర్గతిదొలంచి ఖః! జ్ఞానధనమిచ్చి మమ్ము (బోవ(బూనర య్యుః మంగివూడి వేంకటళర్మ (శ్రాంతదృప్టి కలిగిన కవి; తన వాస్తవిక భౌతికదృష్టితో “మాలల కావికొాలదశ మాన్యతరంబు, మహోన్నతంబునై (గౌాలెడు”] అంటాడు. మంగిపూడి వేంకటళర్మ ఆలోచనదృష్ట్యా, సమస్యను అవగాహన చేసుకోవటం దృష్ట్యా; వరిష్కార పథాన్ని చూపించటం దృష్ట్యాః గాందీ, ఆంబేడ్కర్‌ల కంటే ముందే. భారత జాతీయతలో హరిజనులపాలు ఆవశ్యకం అని చెబుతూ; వారి వూర్వొన్నత్యాన్ని వెల్లడిస్తూ; వాళ్ళను దోపిడీ నుండి వము క్రిక్రై [పతిఘటించమంటూ, వాళ్ళ భవిష్యత్తుకు అప్పటికే అత్షర రూవం ఇచ్చాడు. శీ, (తిపురనేని రామస్వామి చౌదరి = నూతవురాణం : భారతదేశంలో అశ్షరజ్జానం ఆందరికీ అందుబాటులో లేనికాలంలో, విద్యను చేటిక్కించుకొని _బాహ్మణుడు పెత్తనం చలాయించాడనీ, దాన్ని శాశ్వతం చేసుకొన్నాడనీ, వై దిక వాబ్మయాన్ని స్వార్థబుద్ధితో వ[కవ్యాఖ్యానం చేశాడనీ, వర్గ, కుల వ్యవస్థలకు కారణభూతుడయ్యాడనీ , భారతజాతికి | వథముడనన్నాడనీ, దీనీతో ధర్మవ్యత్య న్తం జరిగి, మనున్మృతులు పుట్టి, (పజలకు విధి, నిషేధాలను ఏర్పరచి, విభేదాలకు కారణభూతమైందనీ, కర్మ నీద్దాంతం పునాదిపై దేళ జనులు రెండు వర్గాలుగా విడిపోయారనీ విశ్వసిన్తూ (ివురనేని రామస్వామ చౌదరి 'నూతపురాణం” (వాకాడు, శూదౌన్నత (వతిపాదం : నంసగ్భృభాషకు కూదులను అనర్హులను చేసి; సత్యం బోధపడనియ్య కుండా చేసిన (వాహ్మణవర్గం యొక్క నిజరూపాన్ని బయటపెట్టడానికి వ్యాసుని శిమ్యడైన రోమహర్భణుని వ్యుతుడు ఉ్యగ్యశమసుడు అని పిలువబడే సమస్త పురాణ వ్యాఖ్యాన సమేతుడైన సూతమహర్షి; తాను సందర్శించిన భగవంతుడు, స్వర్గ నరకాలుగూర్చి సనాతన (గంథాల పునాదిపై జరిగే అన్యాయ, అపవచారా

వారిజనాభ్యుదయం - ఆరంభం క్షే లను తెలియచెప్పి, వాదోవవాదాలు చేసీ రాబట్టిన సత్యసారాన్ని, లోక కళ్యా జార్జం “నూతపురాణం'గా అందించటం జరిగిందని అంటాడు కవి ఇందులోని (వఠతమాళ్వాసంలో13 ఇష్టానిష్ట దేవస్తుతి, ఉవ్మకమణీక, కవి విచారము, కవి (వయాణము, వ్యాస శౌనక సంవాదము, కబీరుదానుని పూర్వజన్మ వృత్తాంతం క థాంశంగా ఉంది. ద్వితీయాళ్నాసంలోకే4 జోతలు, కథ్మాపారంభం, సూత మహర్షి స్వర్గలోక (వయాణంలో గంగావతరణ దృళ్యం, (తివిష్టవ సందర్శనం; నందనోద్యానం; నారద నూళర్షి; వేల్పుల వలస, _దావిడ యోధుల మంతనము, కూదులు, శూ దళబ్దవ్యుత్ప త్తి; అసురుల వలన; (దౌవదీదృష్టద్యుమ్ముల జన్మ వృత్తాంతం ఇతివృత్తంగా ఉంది. తృతీయీళ్వాసములోశేక్‌ యదార్థ (వహ్హాద, రామాయణాల వెలిరీత, లంకాపుర వర్జనం ఉంది. చళుర్ణాళ్వాసంలో 6 హంస డిళభకులమృతి, ఏకలవ్యుని వృత్తాంతము, ధర్మరాజు రాజనూయము, పొౌండక వాసుదేవ కథ; శ్రీకృష్ణుని రాయబారము, ఊరుభంగము, యాదవ (వళయము కథాంశంగా ఉంది. ఇందులో కృష్ణుడు జారుడుగా, చోరుడుగా, దుండగిడుగా చ్నితించబడకాడు. శ్రీకృష్ణుని వంళ్శకమానుగతి, సామాజిక స్థితి, రాజకీయ ధార్మిక జీవితం; జన్మసార్థకత వివరించాడు.

“వే(గుంటోకనే పద్మముల్‌ విచ్చుచుండు(

గమ్మనెత్తావి విరంజిమ్ము కాంక్షతోడ

నడుగ(ఐబడకుండ( బాంధుల యలపు(బాప

నెవండ్రైన నీ మర్మమెళుంగ గలడె?17

ఇదీ కవి కావ్య అవతారిక '“నెనరు'లో (వాసిన వద్యం. గురజాడ, మంగి వూడి వేంళటళర్మల తర్వాత జ్నూదుల, అవర్జుల బాగుకోసం నంనదాయక సాహిత్యంపె లోచనం సారించి; సత్యాలను వెలికిశీనీ; అ(గవర్జుల స్వార్థాన్ని సకారణంగా ఎ త్తిచూపి; కద అవర్హాది జారులకు వేకువను (వగతి మార్గ మర్మాన్ని అందించిన కవిరాజు, సంస్క ర్త టిప్పరనేని రామస్వామి చౌదరి. “ఆంధ దేశమున 'హీశుఐద్దమయిన ఖావ వివ్షవమునకు రామస్వామి

చౌదరి మూల పురువుడు. భారతీయ సంస్కృతి యందలి దోషములను తెలుగు వారు తెలిసికొన( గలిగిరన్నచో, ఆది వాకు పెట్టిన ినయని చెప్పక తన్పదు.

క్లేశ హరిజనాభ్యుదయం . ఆధునికారధ క విత్వం వారి నల్ల పురాజేతిహోస నాయక (ప్రతినాయకుల స్వరూప స్వలావములను తెలుంగుడాతి లెన్సగా (గహింపగలిగినది”18 అన్న నాగుళ్ళ గురుపసాదరావు మాటలు, నూతపురాణము చదివితే అకరసత్యాలై గోచరిస్తాయి. నూతపురాణం : హరిజనాభ్యుదయం : దక్షిణా ఫికాలో భారతీయుల క డగండ్ల పై కన్నీరు కార్బే (వాహ్మణులు, స్వదేశంలో నిమ్నుల కడగండ్లను గురించి మాట్టాడక పోవటాన్ని విమర్శిం రాడు కవి. దషిణాఫికా సమస్యపై గగ్గోలు పెట్టే ఈ అ్యగవర్దుడు_... *....కాను మతమొ యంటరానివాం[డ ముట్టరాదూళ్ళను (ఐివేళ పెట్టరాదు, పొమ్మనుచు నుండు మాలల, బోధపడదు ఈందడీ! నే/ట్మివావ్మజణుని బి త్త్మపవృ త్రి”? అంటూ అళ్చర్య పోఠాడు.గూరపురాణం“ కుల మత ,వర్ణాధికాల నిగ్గదేల్చిన నికష్మగావం.”ఈ చిత్ర (వవృతి ఉన్న బాహ్మణడాతి గుట్టు మట్టులను ఏిప్పేందుకే కవిరాజు ఈ కావ్య రచనకు దొడిగినాడు సూతమహర్షితో ధర్మా. ధర్మాల నిగ్గు దీయించాడు. “ధర్మమధర్మమంచు బెజదారులు (ొక్కుచు నానలేక దు ష్కరము లాచ'ంచు కలికాలపు( బెద్దలం గాంచి తప్పండై మర్మము విప్పిచెప్పే”0 నూత మహార్షిని భారతీయ వర్జ, కులాది అంతర్యాల నిగ్గుతేల్చే నిక ష(గావంలా చితిస్తాడు కవి వర్షాది అంతర్యాల న్ఫష్టించిన పురాణాలు - వ్యాసకృతం కాదు ? “ఒకయెడ గుణకర్మంబులె (వకృళము వర్ణవ్యవస్థ(వాల్పుచ్చెడి వే జౌకయెడ జన్మము మ్యాతమె (వకటవజుచు! బొమ్మనునుబురాణము(లనఘా11అంటూ, 'ఒక వురాజం ఒకన్ని పళంసిన్తూ, అర్హతలు నిస్తుంది. అదే పురాణం మరొళన్ని హీనపరున్తూ నిమ్నుణ్జి చేస్తుంది. ఈ విధంగా వ్యత్యాసాలు చూపిండే వురాజక ర స్కూదాది వర్దాలనుంచి వచ్చిన వ్యాసుడై ఉండ'డని కవి నమ్ముతూ క్‌

వారిజనామ్యుదయం _- ఆరంభం క్షేక “వ్యానుండె యీ పురాణముల (వాసిన నిట్టివి సంభవించునే? వ్యానుండు ([వాయలేదు (పతిభాడ్యుడు సూతుడు చెవ్పలేదికన్‌ మాసరమైన యీసుగల మానిషి మీరలు చెప్పినట్లుగా వానే" నంటూ స్వార్థ అ్యగజాతి చెప్పినట్లుగా (వాసిన ఎవడో మోసకారే వీటి రచయిత అని; ఈవిధంగా [వాన్‌ వషివ్తంగా చేర్చి ఉండొచ్చునని అంటాడు.

ఈ పురాజేతివృత్తాల అసలు సంగతిని వెలికి తీయాలన్న సత్యవాదుల కాంకకు గండికొడుతూ; దై వభాష సంస్కృతంలో లభించబడ్డ వీటని చదవ వలసింది. భూసురులై న (వావ్మణజాతి అంటూ నీబంధనటణను విధించి; సజ్యాన్ని పాతి పెట్టారంటూ కవి

“సంస్కృతం బకిసనాతన డ్రైవత భాషయంట భూ

దేవతలంట తారు తమదేయంట దాయలుగార టే పరుల్‌

కావున నద్విజుల్‌ చదువ(గా నరకంబు లభించునంట నే

డ్తీ విధిమ్మిపులెల్ల వచియింశతురు వింతురు ధర్మవద్దతుల్‌ -”'&4 ఈ విధమైన నరక భయాన్ని పెడుళూ, కట్టడిజేసీన వ్మివణాతి కాము చెప్పింది వేదం. ఆాము చేసింది ధర్మమంటూ; ఈ దేశాన్ని ఆంతరాలతో లీల్చి వేని; సౌఖ్యాలను తన వైప్పుకు, ళష్టాల్ని శూూదాది జాతులకు మళ్ళించి లాభపడింది అంటాడు కవి.

అందుకే కవి. భవితవ్యం అంధకార మైందని దుఃభిందే ఈ (కామిక,

అవర్జ వర్గాల పతం వహించి, ఈ సూతప్పురాణమనే ధర్మవివేచన చేన్తూ, వలో ధించటానికి =

*భ్రవితత్వంబునుగురించి

పొవలి పొవలి పొద్దు. బుచ్చంగ నేలా?

[వవచించెద నాయెజింగిన

(వవిమల వేదోక్త ధర్మవద్దతి వినుమా[!”4 అంటూ వివరించ టానికి వూనుకొన్నాడుం

కేర హరిజనాభ్యుదయం _- ఆధునికాళ్యధ కవిత్వం నాడే నేదచయ పొరంగతులైన యద్వినాలు = నేడూ అద్దలే: వేదవ్యానుడు అద్విజుడనని; ఆనాడే చతుర్వేదాలకు ధర్మభాష్యం చెప్పిన వాడని, కనుక ఈ స్వార్థ అ్యగజాతి నియమాలకు భయవడి నేడు ఈ ఆద్విజులు వీటిని పకింవకుండా ఉండనక్క-ర లేదంటూ కవి _ “వేదవ్యాస బుషీర్శిదు(డెన్నండు చతుర్వేదో శ్ర ధర్మంబులున్‌ వేదాంగంబులు సంస్కృృతంబున సదా విన్పించె సూళర్ణికిన్‌ వాదంబేటికి? నాండె యద్విజులు నేర్వక నేర్చగీర్వాణభా షాదోవజ్ఞత! బొంద నర్హులయిరి సందేహం మింకేటికిన్‌?' 35 అని అద్విజాల ఆర్హ తలను వెళ్పిడిస్తాడు. శాహ్మణత్వంఠో లేని ధర్యం = టోయ ధర్మవ్యాధుని కే స్వంతం: శమ, దమాదులు, విజ్ఞానం మా సౌంతమని చెప్పే [బాహ్మణులలో లేని ధర్మచింతన, ధర్మవ ర్రన దశిత జాతికి చెందిన ధర్మవ్యాధునిలో (వకృతులైనా యంటూ కవి “ఎట్టి తవమొదరించిన నేమి లము? (వావ్మణత్వము నీకు జేవడ(గలేదు విను మిచటను ధర్మవ్యాధుండనెడి బోయ కలండు వానిచే ధర్మముల్‌ దెలిసికొనుము. 98 అనే వ్యాఖ్యానంతో (బాహ్మజళ్వానికే ధర్మబోధ చేయగలిగిన స్థాయి, (వవృ త్రి ఉన్న అవర్జల బొన్నత్యాన్ని (వకటిస్తాడు, ధర్మం అందర్నీ నమానంగా వీడీంచాలి: ధర్మం మనిషి జన్మనో; సాంఘక స్థాయినో ఆధారం చేనుకొని వివఇ్షా వూరితంగా ఉండరాదంటాడు కవి

వారిజనాభ్యుద యం - ఆరంభం క్ష

“కర్మ(భమునకై నన్‌

గర్మళునకునై న ధర్మగతి యొక్క టియే

ధర్మము మారదు కాలము

ధర్మమును మార్చుననుట ధౌర్త్యముచుమ్మీ[” ఆంటూ కవి, కాలానికీ, కర్మకూ ధర్మం దాసోహమై ఒకణ్ని ఎక్కువజేసిి మరొకణ్ని తక్కువచేసి నిర్ణయం చేయటం దుష్టలకణం అంటాడు.

(వావ్మణనాతి, అవర్జజాతుల సాహిత్యాన్ని; వాళ్ళది కనుక తెలుగు భాషను 'గాసటలీసటభాష' అని ఈ సడించటం చూని కవి కోపించటం ఇందులో చూడవచ్చు.

ద్విజేతరుడై న కబీరుదాసు గొవృతనాన్ని గురించి తెలిపాడు కవి.

*“*టాతి విడనాడి తొల(గుట జాతిధర్మ

ములను సంత్యజంచుట పాపములమంచు' 8కి చెప్పిన ద్విజధర్మాలవల్ల; కృతియ విద్యలను నేర్చుకోవాలని తపించి, (దోణునిచే మోసగింవబడిన ఏకలవ్యుని వృత్తాంతాన్ని వివరిన్తూ (చతుర్థాళ్వాసం = పుటలు:263 .- కుర; పద్యాలు: 196 _ 269) శిస్టులమని చెప్పేజాతితో నష్టవడిన,

“*ఏకలవ్యుండు సర్వలోకై కధార్మి కుండన(గ మాజ్బ్ము మోగించు గగనతల మెల్ట "29 అంటూ కవి స్తుకిస్తాడు.

నూతప్పరాణం వేదవేదాంగన్మత్యాది (ప్రాచీన వాబ్మయాన్ని, హేతు చృష్టితో చూసి, సత్యాన్ని ఆవిష్కరించిన కావ్యం. ఒక [వదాళికతో; వర్ష మతక ర్త ధర్మడి నియమాలను నృష్టించి; భూసురులమంటూ విజ్ఞవీగుతూ; ద్విజేతరులను, మరీ ముఖ్యంగా శూద, అవర్డ జాతులను హీంసింబిన 1బాహ్మట జాన, తత్వ, ఆలోచనలను అఇండించటం లక్ష్యంగా కవిరాజు రామస్వామిజౌదరి వెలయించిన కావ్యం 'సూతపురాజం.” హదదాది దళితశాతులకు వై దిక వాజ్మయం

సౌష్షిగా వెలు గులందిందే యత్నం 'నూతపురాణం.ి క దక.2

క్షే వారిజనాభ్యుదయం - ఆధునికార్యధ కవీత్వం కృష్ణా జిల్లా అంగలూరు [గామంలో రామాంబా, చలమయ్యలకు 1887 లో జన్మించిన శ్రీ (త్రిపురనేని రామస్వామిచౌదరి గొప్ప సంస్క ర్త; కవి; దశితజాతుల ఉద్దరణంకోసం తపించిన మనీషి. ఈయన స్వాతం త్యోద్యమ నమయంలో “వీరగంధము. తెచ్చినారము వీరులెవ్వరొ తెల్పుడీ” ఆంటూ, అసలునీసలు స్వాతంత్యయోరులకోసం వెతుకులాడిన ఆలోచనాశీలి, దేశభక్తుడు. గాంధీ హరిజణనవాదం పరిచయమైనా; దాని [వభానవం ఈయనపై లేదు. తన ఇరవై ఏడన ఏటనే, విదేశాలకు బారిష్టరు పట్టాకోసం వెళ్ళి, 30వ ఏట స్వదేశం వచ్చి న్యాయవాదవృత్తి నవలంబించిన ఈ కవిరాజు 1025 నుండి పదమూడు ఏళ్ళ తినాలి పురపాలక సంఘాధ్యకుడుగా కృషిచేశాడు. సూర్మాశమ నిర్మాతగా; 'నూత్యాశమగీఠాలు,' భగవద్గీత,” “కురుక్షేత సంగామం,' 'శంబూకవర,' *ఖూనీ,' 'కువ్వుస్వామి శతకం,” ధూ ర్తమానవా, 'వివాహవిధి' వంటి ఏ రచన చేసినా (వాహ్మణ స్వార్ధవరత్వం; వర్ణ, కుల, మళఠావాంకారాల పై ధ్వజంయె త్తి, హేతుబద్ధమైన వరిశీలనంతో వేదవాజ్మయాన్ని నిమ్నుల దరికి తెచ్చాడు. సంస్కృృతలాష, భూనురుల స్వార్ధదృష్టి నమ్మని వీరు, “వివాహవిధి'లో తెలుగు మం్యతాలు [వాళారు. హేతువాదం, అంధవిశ్వాస ఇండనం వీరి _వధాన (వవృళ్తులు. సంస్కరణ మార్గంలో హరిజనుల సమస్యలు దర్శించిన అజ్ఞాతకవి, గురజాడ అప్పారావు, (తిప్పరనేని ఆలోచనలు మూడు కోణాలలో దళితాభ్యు దయాన్ని కాంషించాయి. అజ్ఞాతకవిలో దళితులను సంఘ బహిష్టృతులుగా చేసిన ఇతరుల స్వార్థంపై కినుక, హరీవనులు అలవరచుకోవలనిన అలవాట్ల (వస్తావన; వాళ్ళకు ఈ దేశం నుండి రావలసిన గుర్రింపు కోనం తవన వ్య క్రమౌతుంది. గురజాడ హరిజనుల కోసం హేశుబద్దమైన ఆలోచన చేని, వర్ణాంతర వివావోల వల ఈ సమస్యను పరిష్కరించవచ్చునన్న వాన్తవిక మార్గం నూదించాడు. [ీపురనేని కూద, దళిత జాతుల అవిర్భవానికి కారణాలను వైదిక వాఖ్బయం ద్వారా వెదికి పట్టు శని, వాళ్ళ నాటి బొన్నత్య అవిష్కరణం ద్వారా ఈ సమస్యకు వరిష్కారాన్ని చెప్పదలిచాడు. ఈ మూడు మార్జాల ఆలోచనలు దళిత దళికతేతర కవులలో

హరిజనాభ్యుదయం - ఆరంభం వ్ర (వతివింబించటం, తదువర వరిశిలనంలో వెల్పడి అవుతుంది. తొలుత హరిజనా త్యుదయం కాంషించిన వీళ్ళవల్లనే దళితాళ్యుదయ దృష్టి విశాలమయింది. 1.1.2. హరిజనాభ్యుదయ కవిత్వం = గొంధీమార్గం :

దేశాన్ని పరాయి పాలన నుండి విముక్తి చేసేందుకు గాంధీ, తన (వతి పాదనంలో భాగంగా హరిజనోద్దరణోద్యమం చేవట్టాడు. దళితేతరులు అస్పృళ్య తను పావంగా భావించి, వారివట్ల తరాల నుండి చూపించిన వివవతకు పాయ శ్చిత్తంగా సానుభూతి, వాత్సల్యాలు కురిపిందాలని _వబోధించాడు. ఈ _పబో ధాన్ని అందుకొన్న తెలుగు కవులు హరిజనులపె దయను, సానుళూతిని, అంతులేని (పేమను కురిపిస్తూ విసృతంగా రచనలు చేళారు. (ప్రచారం ఉద్దేశంగా వెలువడింది కవిత్వం.

ఈ కవిత్వం మాలమాదిగల లౌతిక అపరిశుభతను విన్మరిస్తూ; వాళ్ళ హృదయళశౌచ్యం (పాతినదికగా సంఘంలో భాగస్వాములను చేయాలంది. దేవాలయ (ప్రవేశాలకు వీళ్ళు అర్హులంది, వీళ్ళను గౌరవించాలంది. వాళ్ళ కష్టాలను ఆర్ధఏంగా చ్చితించింది. కాస, వాళ్ళ కడగండ్లను చెప్పినంత బాగా, సానుభూతి కురిపించినంతగా, సవర్జుల దయ కోసం విజ్ఞప్తులు చేసినంత (వతిభావంతంగా వాళ్ళ సమస్యలకు మూలకారణాల గు ర్రింపుపై దృష్టిని సారించలేదు. ఈ కవిత్వ దర్శనం, కవి వరంగా యిక్కడ పరామర్శింపబడింది. కే. గరిమెళ్ళ నత్మనారాయణ ౨ దేశభ కిలో హరిజనానురక్క్తి ః

“జాతీయ గేయకవి సార్వలౌమ”గా (వళంసించబడ్డ గరిమెళ్ళ సత్య నారాయణ ఆనగానే మూ క్రీభవించిన దేశభక్తి; హరిజనోద్ధరణ మూర్తిమత్వం కలగలిసి కన్నుల ఎదుట సాక్షాత్కరిస్తాయి. “మాకొద్దీ తెలదొరతనం' అన్నపాట భారతీయుల గుండెల్లో తిరుగుబాటును (వజ్వంల్లకే స్తే; తెల్లవారి గుండెల్లో భయాందోళనలు రగిలింపజేసింది. అందువల్లనే సత్యనారాయణను వల్లో పెట్టటం జరిగింది.

డ్డ హరిజరామ్యదయం - అధునికార్యిధ కవిత్వం జారీయోద్యమాన్ని; అస్పృశళ్యతానివారణ యతళ్నాన్ని (వజల గుండెల్లో నాటుకుపోయేలా పాటను మలచిన కవి, గేయక ర్త గరిమెళ్ళ “మాకొద్దీ తెల్ప దొరతనం' గేయంలో. “ఎవరెన్ని చెప్పిన - హిందూదేశవాను - లేక సోదరలెసుండి! అంటుదోషము మాకు లేదండి, పావ .- మంటూ బాటుదాము రండి! యీ కుంటి వాదనలు . గూటిలో పెట్టండి ॥మాకొద్దీ॥” అంటూ చాటిన ఈ కవి “'ఖండకావ్యము' (1926)లో__ “అస్పృపవ్యలని యొక అసదృశ్యంబగుణాతి నాదరింపక బైట కపింనాము.... తలచు(కొనుకొద్ది హృదయముల్‌ దగ్గమగును” అంటూ; తర తరాలుగా అవర్జుల్ని హింసించిన భారతీయ అ్యగవర్జుల తరప్పన పళ్చ్ళాత్తావ పడతాడు. జాతిసమైక్యతకు అడ్డుగోడలై న వర్ణ, కుల వ్యవస్థలను తిరస్కరించిన గరిమెళ్ళ గేయానికి విశేష్టపాచుర్యం తెచ్చాడు. 1933లో గాందీ ఉవవాసదీశను [పారంభించినపుడు గరిమెళ్ళ ““హరిజనుల హెటలు”” (18.2192) అభ్యుదయగాముల గళంలో వెల్దువలై షొంగిపొర్డి సనాతనుల కట్టుబాట్లను శుత్రినియలు చేళాయి. *“'హరిజనులము మనము . దుఃఖము లనుభవించమికను సరిసమముగా తక్కిన జాతులతో . సంస్తుతినందుదము స్నానములాడుదమః దేహము - స్వచ్చము చేయుదము” అంటూ దశికుల వజన వవచిస్తాడు. కానీ, ఒక్క అశుళతే అంటరానితనానికి కారణ మనే భావం సత్యనారాయణ ఆలోచనల పరిమితికి ఉదాహరణం. కానీ, హరిజనుల్ని నవర్జులలో కలిపే పయత్నం౦ంగా.. “*లారతమ్ము మనది . ధర్మవ్యారుడు మనవాడు వల్టీ మన పిల = మనకు అల్పుడు మురుగయ్యి” అంటూ వురాణ గాఠల్ని తలపుకు తెస్తాడు.కుద్ధ గాందేయవాది గరిమెళ్ళ సత్యనారాయణ.

హారిజవాభ్యుదయం = ఆరంథం రి వి, కొండవల్లి అగన్నాఠదాొను :

'స్వరాజ్య నవగీతము” (1935) లోని కీ ర్త్‌నల్లో జగన్నాఠదాసు..--

“ప్చేలృకొనరా మాలవాడా

మేలుకొనరా మాలోవాడా!” అంటూ హరిజనుల్ని సవర్ణ నంఘ భాగస్వాములుగా "పేర్కొంటూ మేలుకొలుపు పాడటం చూడవచ్చు. తి. కర్లపాలెం కృష్టారొవు ః

అకుంఠిత దేళభక్తుడై న కృష్ణారావు మల్లెవూవు (1935) ఇండకావ్యంలో ఇగాంద్రిజీ” “వారిజన సమస్య” హరిజనులకోసం కవి ఆలోచనను (వన్ఫుటం చేస్తాయి. హరిజనుడు అనే ఖండకృతిలో __

*__ హరిజన సోదరు నంటరాద

టంచు బల్కెడి వారల నంటదగునె” అంటూ వారిజనులను అస్పృళ్యులచేసి ఊంబయట ఉంచే సవర్జులు హరిజనుల (శమవలన వచ్చే పాడి వంటలనో, సంపదలనో అనుభవిస్తూ ఉండికూడా స్వార్థంతో, కులమదంతో అంటున్నమాటల పై అవేశపడుతూ సవర్దులే అంటరానివారని తీర్పు ఇస్తాడు. ళం (అహ్య్మళట్ల పళాలిరామశర్మ :

ఈ కవి ఆంధ్రవ్యతిక 1920 ఉగాది నంచికలో (వాసీన ఈ ఇండ కృతిలో హరిజనులను (పశంసించటంలో పద పాటవాన్ని, స్తుతిని మిశితం చేస్తాడు.

“మాలలు మాలలా! భరతమాతృగళస్థచి రత్నరత్నసం లాలితమాల; లాంధఏ మహిళాక చకల్పిత నవ్యమల్లికా మాల, లనార్య సంతతి విమానశిరోగలసత్పతాకినీ మాలలుగాని, వద్టికనుమాలపు మాలలుగారు కారిలన్‌.” ఇందులో మాలలు భరతమాత కంఠంలో ధగధగలాడే రత్నమాలలని, ఆర్భధ శ్రీలు ధరించే నవమల్లికా మాలలని సత్పళాకినీ జదర యఫ్‌ బగ్‌ ం ధాలు పం రా జ న! ఆటం డ్‌ ల్లి ౬౮౦)

రై హరిజరాభ్యుదయం - ఆధునికాంధ కవిత్వం మాలలని, మామూలు మాలలు కారని పొగడటం కనిపిస్తుంది. ఇందులో కవీ వర్ణనావై దగ్ద్యం కనిపిన్తుందేకానీ, అలోచనా (పకాళం వెలుగునివ్వదు. ర్‌. చెర్ల నారాయణళాొన్థ్రి ॥

"అయ్యదియ్యనక సమ _స్తమగువ

దార్థముల నారగించెడు నట్టి కుక్కు

లైరవస్వామిగాగ స్వభావదుష్ట

మయిన పాము సృుబహ్మణ్యుడగుచునుండ,

ధన్యురాలగు నాయరుంధతి పవ్శిత

సీమంగడుపారల గాంచుట(జేసి కీర్తి

గన్న కొలము వారలు నంటగా ననర్హ్డు

లనుటకంటె నన్యాయమవని. గలదె” (హెచ్చరిక 2 ఆంధ వృతిక - ఉగాది సంచిక : 1926)

చెర్ల నారాయణకాన్ర్ర ఈ ఖండికలో రొర్టై ముక్కలను తినే కుక్కను ఖైరవస్వామి అన్నప్పుడు, అరుంధతీ సంతానమై సేవయే (పధానంగా (బతికే వంచములను అవర్జులనటం అన్యాయమంటాడు. 6. వురిపండా అప్పలస్వామి : వంచముల దేవాలయ [వవేశం గురించి గాంధీ అలోచన కనుగుణంగా

ఈ ఖండకృతిని వాసిన అవృలస్వామి వాళ్ళను దేవాలయ [పవేశానికి ఆంగీక రింవని పరిస్థితులను గురించి దేవుని$ విన్నవం చేయటం వస్తువుగా.

“గదిలోని దైవమా అలింనవోయి

గుడిలోని దయ్యమా ెకిరావోయి

నీ పాదవూజకై వెదకితెచ్చిన వూలు

నీ పాద సేవత్తై నింపితెచ్చిన నీళ్ళు

వనికిరావంటారు మైలవడెనంటారు

మాలమెట్టిన నేల మాలముట్ధిన నీరు

హరిజనాభ్యుదయం - ఆరంతం జి

మాలపాడిన పాట మాలలాడిన మాట

మైలపడెనంటారు పనికిరాదంటారు” అంటూ వాపోఠాడు. (గుడి లోని ద్లైవమా, అంధభూమి _ 1933, జూన్‌ సంచిక) ఈయనదే 'వంచము విలానము” (ఆళ్యధవ్యతిక = ఉగాది సంచిక 1925). ఇది కూడా వారిజనోద్ద రణం వస్తువుగా కలదే, 7. కొటూరి వెంక'పేశ్వరరొవు :

తిరువాన్కూరులో హరిజనుల దేవాలయ (వవేశం గురించి గాందీ చేసిన

యత్నం న్ఫూర్రిగా రచించబడిన ఈ ఖండకావ్యంలో, తిరుపతి ఏడుకొండల వానితో హ౦జనులకు దేవాలయ అర్హతను వసాదించమనే వేడికోలు వన్తువు.

ఉం.. ,-యితందూడిగమ్ము

నలపు(. టొకనాడు( గోరికదెలియనడుగ;

వడుగవచ్చిన గుడిదూరి గడీయవై చి

కూరుచుంటివి కొండెక్కి గొప్ప దొరవు” అంటూ “హరిజనుల ఇన్నాష్ళ తిసీ, తినక లారత దేశానికి చేసీన 'సేవనుబట్టి అయినా దేవాలయ (వవేళాన్ని ఇవ్వవచ్చును కదా! గడియ వేసుకొన్నావు ఎందులకన్న' _వళ్న వేస్తాడు కవి. 8. వెంళటపార్వతీశ తవులు :

వెంకటపార్వతీ శకవులు “మాలలని మమత, మాట తప్పినవారిని అనాలి

కానీ, ఆజ్యం పున్యం ఎరుగని అమాయకపు అవర్జలను కాదు” అంటూ...

“మమత దప్పిన యతడు మాలగాక

మాటదప్పిన యాతడు మాలగాక

అన్నెమునుః బున్నెమెజుగని యట్టిమాల

మాలయే? దేవుమెగడ( బూలమాలగాక” అని హరిజనుల పఖన గళమెత్తుకాడు. (కావ్యకుసుమావశళి ఫ్‌ (వళమ భాగము, ద్వితీయ సంపుటి.)

! హరిజనాభ్యుద యం . ఆరునికారధ కవిత్వం $. శతావధాని దోనూ నెంకటస్వామిగుప్త ః *....ఇద్దరు న్యూతము నమలమయిన రాటమను యం(తమున దీసి రహిని లరత మాతృకంథఠ విభాజక మాల( జేయు మంచిత నమునకెల్ల అ మాలపిల్ల.” (ఆంధ వృతిక, ఉగాదీ ఇది “మాలపిల్ల” ఖండికలో మాలపిల్లను మెచ్చుకొంటూ అమె భరత మాఠ కంఠానికి మంచితనమనే మాల చేసినేసే స్త్రీ అనటం కనిపిస్తుంది. ఇది కూడా పొగడ్రకు మ్మాతమే వరిమితయైన మాట, 10. సోమంచి నూర్యవారాయణశర్య ? “గృహలవ్మి) 1938, కట వృతికలో వచ్చిన 'మాలవాడు' ఖండికలో. “ఐహుళ వినయ (పవత్తి నీమాలవాడు మాతృపూజా శిరీన సుమాలవాడు మాలవాడన్న వట్టి నామాలవాడె వాడు ము క్రిసతికి మేలువాడు కాడి” అంటూ హారిజనుణ్ణి వినయ నంవన్నునిగా, మాతృళ క్రి గలవాడుగ, ముక్తికి మార్గధాతగా పొగడుతాడు. కేకే వెలగల సుబ్బారెడ్డి : స్వాతం్యత్య ఉద్యమ కవులలో హరిజనులవై సానుభూతి, దయచూపే శవులు కొందరయితే; హరిజనుణ్ణి మాతో నమానమే కాడు, మా కంటే ఎక్కువ అని పొగడే కవులూ ఉన్నారు. కానీ, వెలగల నుబ్బారెడ్డి హరిజనుల్లో వారి ఉద్దరణానికి వారినే విద్య, ధనాలను పెంపొందించుకొంటూ వయత్నం చేను కొమ్మంటాడు. నిజానికి ఎంతో కటువుగా కనిపిండే ఈయన (వబోధంలో వాస్త వికళ, అత్మవిశ్వాన స్థావన కనిపిస్తాయి.

వారిజనాభమ్యుదయం - అరంభం 25 “ముందు మీ నసంఘమందుండె మూర్జ్థవిడువ విద్యకై (_శద్దబూనుడు వేగమీర నదియె మిమ్ముద్దరించును నరయ ధరణి వేరుసారన మికలేదు వెదికి చూడ.”” ఎత్తుకొని బుజ్జగించేవాళ్శ్ళకంటే సమస్యలను ఎట్లా తీర్చుకోవాలో చెప్పు వాడే నిజమైన (శేయోభిలాషి. హరిజనులకు అచ్చమైన మితుడుగా పె పద్యంలో కవిని దర్శించవచ్చు. కేని. తర్షవీర వాగేశ్వరరావుః కవి అస్ఫృళ్యతా నివారణాన్ని చిక్కని పద్యాల్లో కూర్చి వెలయించిన కృతి 'అస్పృుళ్యుల విజ్ఞప్తి (6). హిందూ దేశం సర్వతో ముఖా భివృద్ది చెండా లంటే అవర్జుల ఉద్ధరణం తవ్వ మరేమార్గం లేదంటాడు కవి తెలియక తవ్పులు చేసినవాళ్ళను తెలిసినవా ళ్ళ సంస్కరించి సవరించాలంటాడు. కనుక, అవర్జులను (వ్రగతిమార్షంలో నడిపించాల్సిన బాధ్యత అ్యగవర్జలదే అని చెబుతూ... క నూకరములనెల్ల( జనువుతోడ సౌకెదరు మదిరిసుమంత శంకలేక అట్టి మృగములకం టె మమ్మధికముగను హీనులంజేసినార? విజ్ఞానులార!'' అని వహరిజనులసఖున అగ వర్జలను వళ్నిస్తాడు. (అస్సృవ్యల విజ్ఞ ప్త, పుట: ధ్‌) మానవత్వపు (పతిష్టా వనం ఈ కావ్యంలో కవి తన క ర్రవ్యంగా చేసుకొన్నాడు. కరి. జంధ్యాల పొవయ్యళానస్త్రీః అభినవ పోతనగా, కృష్ణశాస్త్రికి వారనుడుగా భావకవిర్వానికి అత్యుత్రమ మైన వావకుడుగా (వసిద్ది చెందిన జంధ్యాల పాపయ్యళాన్త్ర స్వాతంత్యోద్యమం గురించి, హరిజనోద్రరజాన్ని గురించి ఎంతో నిబద్ద తతో స్పందించిన కవి. ఈయన వద్యం మృదు మరురమై, గానానుకూలమై, జెలుగుతనానికే ఆందం తెచ్చేలా ఉంటుంది. “ఉదయ,” (అండ కొవ్యముల సంపుటి, ద్వితీ యభాగం, 1950) లోని *వేవృనయోగి", “పాకీపిల్ల' ఇండికలు భారిజనుల కోనం కవి తపించిన రీతిని

న హరిజనాళ్యుదయం - అధునికార్యధ కవిత్వం *నంఘ్రసంన్క- ర్తపె దురాచార విషవి దగ్గజగతికి నూత్న చైతన్య మొస6గి (తోవ చూపించినావు ముందునకు నీవు మంచి మొనగాండవయ్య]! వేమన కవీంద!” (ఉదయశ్రీ - వేమనయోగి - వుట : 38) వేమనను నంన్క ర్రగా, అంధవిశ్వాసాల నుండి విముక్తి వదాతగా, జగతికి నూత్న దైతన్య విధాతగా కవి మన్నన చేయడాన్ని చూడవచ్చు.

*మక్టి పిల్ల అండికలో (పుట 39. శ్ర ప్రొద్దున్నే జనసామాన్యం వీధులను అపరికళం చేస్తే వాటిని ఊడ్చేందుకు లీపురుతో, చింపిరితట్టతో వతి ఉదయం కృనిండే స్రీ. గాంధీ ఈ దేశంలో ఏ వృత్తినైనా దేసేవాళ్ళంతా నమా నమే అంటూ పాకీపిల్లను కూడా వవిత వృత్తిలో ఉండే [బాన్మాణునితో సమా నంగా వరిగజించటాన్ని నందేళశంగా తీనుకౌని జంధ్యాల పాపయ్యశాన్రి ఈ *ష్రైక్టి పిల్ల ను (వళంనిన్తూ [వాళాడు. జనమంతా అనప్యాంచుకొనే పనులను చేసే వీళ్ళు నిజానికి పొందేది అతి తక్కువ మూల్యం. మానవత్వాన్ని మరచిన వాళ్ళచేతిలో నిరంతరం అవమానాలను పొందే పాకీపిల్ల దీనస్థితిని వర్టిస్తూ..-

“రెల్లీ! సీ లీదమోము దర్శించినంత

వినము గుజిపించునేమి రక్కనిజగమ్ము మానవత్వమ్మున్‌ యనవమానవజచు

వనరముల నంత యిది! దయారనము నున్న”

(ఉదయశ్రీ - పాక్షిపిల్ల - వృట : 41) అంటూ కవి మహోత్కృష్టమైన సేవలను అందించే జాతిని హీనంగా చూసే సమాజాన్ని, మానవత్వాన్ని, అవమానించే వనరముల నంతగా శీత్క రిస్తాడు. ఏమ్మాతం దయ, కనికరాలను వీరిపై నవర్జ నంఘం చూవటం లేదని [గహించిన కవి పాకీపిల్లతో మీరు ఈ వృ త్రిని చెయ్యకపోతే అందంగా ఉండే వీధుల్నీ, ఆరోగ్యం పోగొట్టుకొనేది నిర్ణయావూరితమైన ఈ నంఘషు కనుక, ఈ వృత్తుల నుంచి బయటవడండి అని చెబుతూ ల

హరిజనాల్యుదయం = ఆరంభం డా “ఉక్కుపాదాలతో నిన్ను (దొక్కు 'రున్న పోతు నంఘమ్ము' పె సానుభూతి రాలు; కడుపు గడువంగ చాల మార్గములు గలవు లై టబడుమమన్మ[ ఈ మూగ (బతుకునుండి" (ఉదయశ్రీ - పాకి పిల్ల - వుట : 41) అంటాడు. అంతేకాదు, పాకీపిల్లను జన్మనిచ్చే తల్లితో నమా నంగా గౌరవిస్తాడు. “ష్పైక్టిదేడ్ర మాకు మా జనని బార్యమ్మందు సంజీవనీ*” (ఉదయశ్రీ ఎ పాకీపిల్ల పుటి : 41.) అంటూ నిమ్నజాతులకు గౌరవాన్ని, ఆలోచనల్ని కల్పించాలని [వయ త్నించిన ఈ కవి [వముఖ గాందేయవాది. కీ. నారవరెడ్డి రామిరెడ్డి : నెల్లూరు జిల్లా కోవూరుళలో పార్వతమ్మ, పాపిరెడ్డకు జన్మించిన నారపరెడ్డి రామిరెడ్డి రచనలు *మా గోడు, “వెంక టేళ్వర శతకాలు" హరిజనాళ్యుదయ కాంషిరాలే. “మాలమాలయంచు మమునంటరాదంచు తొలగి వరుగులెత్తు దొరలు మీరు మాలజేసి పెట్టు మలినంవు ఫలితంలు తినుట కంటులేదె? తెలుపుడయ్య!”” (మా గొడు - ఇండిక - బావ్పకజులు - వద్యం : 1. వుట : 103.) హరిజనుల సేవలను అందుకొనే నమయంలో అంటు పాటించని దొడ్డ దొరలు ఇతర విషయాల్లో వారిని అంటరానీవారంటూ దూరం నెష్టే వివకను గట్టిగా (వశ్నించిన కవి రామిరెడ్డి. ఈయన వెంక టేశ్వర శతకంలో వారిజనో ద్ధరణనానికి ఎన్నో వఠకాలని, రిజర్వేషన్లని ఉవ్క-వాగ్దానాలు చేసే (వకుత్యాధి కార్లను మొగమాటం లేకుండా విమర్శించడం కన్పిస్తుంది.

కం. హరిజనాభ్యుదయం . ఆరధునికార్యర కవిత్వం

“హరిజనులచు మాటలకు అర్థము పర్ణములేని పేదనం

స్కర ణలనుద్దరింతుమని కావని (దవ్యముధారనోని నౌ

కరుల రిజర్వుకేనీ అధికారములిచ్చిరిగాని, దానితో

వారిజనులుద్దరింవబడిరా? వచియింపుము వేంక టేశ్వరా! ”

(వేంక చేళ్వర శతకం - పుటః 11 - పద్యం: రై,

(వళుత్వ అధికారుల (వగతి సంస్కారాల్లో చిత్తశుద్ది లేదని గట్టిగా చెప్పే ఈ కవి హరిజనుల సేవను ఆధారంగా చేసుకొని స్వయం సేవ చేసీ కుంటూ అధికారులు ధనిక స్వాములవుతున్నారంటాడు. ఈ స్వార్ధవరుల లోభత్వాన్ని, మోసాలను, ధనకాంతను బయట పెడుతూ.

“హరిజన సేవలో ధనికులై న మవామహులెంద రుందురో

వరుసగ వాస్టలుల్‌ నడుపు వర్రకమందు కుబేరులైనదీ

వరులిక వెందరో తెలియవళచ్చెనె నీకును వెంక చేశ్వరా[” (వెంక పేశ్వరళతకం.వుట: 8 పద్యం: 7) అంటాడు. హరిజనోడ్ధర ఇం వాన్తవంగా జరగాలంటే స్వార్థరాహిత్యం, అలుపెరుగని శమ అవసరమని హితవు చెబుతాడు రామిరెడ్డి.

స్వాతరత్యోద్యమకా లంలో హరిజనోద్దరణం కోనం కావ్య ఖండికలు వెలయించిన కవులు ఇంకా ఎందరో ఉన్నారు. వారిలో *అస్పృళశ్యవిలావము" (నుబోథిని = 190339, ఫ్మ్‌బవరి5ొ (గ్రాసీన చీళ్ళ గురునాఠం; 'మాల' (గృహలవ్ష్మి. 1936 - అగస్టు) (వానీన మద్దూరి అన్న పూర్ణయ్యవంటేవారు ఎందరో.

ఇందులో సమీక్షింపబడిన గాంధీమార్గకవుల కృతులు చాలా అలభ్యాలుగా ఉండటంవల్ల, మద్దూరి నుల్బారెడ్డి “తెలుగు జాతీయోద్యమ కవిత్వం; నారాయణ రెడ్డి *ఆధునిళశాంద్ర కవిత్వము _ సంప్రదాయములు (యోగములు అకరా లుగా అవసరార్థం అశయించటమైంది.

హరీజనాళ్యుదయం = ఆరంభం 20 15. హరిజన గీతాలు ?

హరిజనుల ఉద్ధరణ కోనం “జాతీయోద్యమ వాగ్గేయక ర్త” గరిమెళ్ళ నత్యనారాయణ [వాసిన “గీతాలు”, మాకొద్దీ తెల్లదొరతనం' మొదలై న గీఠాలు (విద్ధి నొందాయి. బసవరాజు అస్పారాపు 1

“మ్రాలమాదిగల మొజ'” అన్న గీతంలో అప్పారావు-

“గాంధీమవాత్మా! - గాంధీమవీత్మా

డబ్బుగలోరు - దరికిరానీరు

ఈ గోరమేమి? _- మా నేరమేమి?

మాలమాదిగల౦ = మనుష్యులగామా?

కుక్కలకన్న _- తక్కువయ్యామా?

మా మొరలాకించు . స్వామీ! మీరేదిక్కు 30 అంటూ దళితుల వఖాన (పళ్నిస్తూ; పసరములకంటే మనుష్యులు గు ర్రింవబడాల్సిన వాళ్ళేకదాం మరి మాకీ గతి ఏమిటనే (వళ్న వేస్తాడు. మాధవ వెద్ధి శ్‌

మాధవ పెద్ధి మరింత ముందడుగువేని; అంటరానివాళ్ళు అంటే మనిషిని,

మనిషిగా చూడకుండా మానవత్వం మరబిన వా శ్ళేనంటూ- “*ఆంటరానివారెవరు! మా వెంటరానివారు!1''31 అంటరాని ఖా శ్శేననిం చూడవచ్చు. కో డిటి రంగాదార్ములు :

“బొబ్బిలిపాట' అనుసరణంగా కోడేటి రంగాభార్యులు (వానీన దరిద్ర నారాయజణీయము సంచమునిలోని సేవాగుణం; శమైకళ క్రి వివరిస్తూ; వాడిని అగణాతులు హింసించే విధానాన్ని సాదాహరణంగా తెలుపుతూ; వంచముల దుస్థితికి విచాంన్తూ, నివారణకై గాంధీ చేవట్టిన హరిజనోద్దరణాన్ని; ఉపవాస దీక్షను కీరిన్తూ; హరిజనులకు దేవలయ (వనేశాన్ని ఆకాంషిన్తూ..

30 పారిజనాభ్యుదయం - ఆధునీకార్యధ కవిత్వం

“దేవుని గుడిక్తై వంచముడొ స్తే, దేవుడు పాడొతాడా?

సీవు నేననే లేదము నీకా? దేవునికుందంటావా?"]8 అని అగ వర్షని వళ్నినూ; చెడు నంవదాయం కాదని చెబుతూ; శంకరాదార్యుడు; వంచ ముని జ్ఞానానికి చేనీన సాష్టాంగ నమస్కారాన్ని ఉదాహరిన్తూ; వైష్ణవ ఆళ్వారుల స్థాయికి చేరుకొన్న 'శ్రీ మ్మ దొమానుజాలాళ్వారు', “ట్రీమాను తిరపాణాళ్వారుి లను ఉదవారిస్తూ; మతం, వర్జానికి చోటీయరాదని హితవు చెబుతూ...

“సిటిమానవుచి పంచముడనుచును, సందేహించుట తవ్వ

వర్జబేదముల మరచి (పజల నీవంకఠకు రమ్మని చెప్పు” అంటూ గాంధీకి జయశిదిగ్విజయాలను వలుకుతాడు. చెబ్లారు రొమానాయుడు

“హరినామస్మరణ చేయండి” బాణీలో ఈ కవి [వాసీన “హరిజనులు”

గీతం దళితుల వజన కవి అలపించిన గీతం. ఇందులో హరిజనులే అగ జాతులకు విజ్ఞప్తి చేసుకొంటూ, “కూలి చేన్తూ, కష్టవడుతూ, వనికిపాలిమాలక "సేవలు చేసే మమ్మల్ని.

వశువులవలి జూడకండి _ మమ్ము

వినీగించిన గొని . కనీబూనమండి

గాందీ బోధల వినరండి - మాకు

బంధ విముక్తికి - బనిబూనరండి”84 అన్పిస్తాడు. ఊటుకూరు నఠత్యవారాయణ:

సత్యనాంయణరావు రచన “సవర్ష గర్విష్టి! సంచములను పలుబాధలు

పెట్టే అ్యగణాతులకు చేసే హెచ్చరిక. తన అభ్యున్నతికి నిరంతరం శమించే ఆభాగ్య హరిజనులను హింసీంచి, దూరం ఉంచితే, మీకు ఈ గతే వడుళుందంటూ కవి ఆవేశంతో చెప్పటం ఇందులో వస్తువు, అ_గజాతులను సంలోధిస్తూ కవి__

“ఓ సవర్డ గర్విష్టి! పేరాసవీడి

దులిపివేయుము నీ గొప్పకులపునీటు

హరిజనాభ్యుద యం - ఆరంళం శ్రీ

ఎవరి'పెన నిందా తిరస్కృతుల "సీర

బెజగుచుంటివొ ఆ నిప్పుకరడులెల్ల

కుప్పలై వచ్చి నీ తల కూలునోయి!!5 అంటూ, మీ వివా స్వళావమే; మీ దోపిడీచింతనమే మీకు నాళవు గతిని తెన్తుందని అంటాడు. హరిజనుల పై అ_గవర్జుల పద ఘట్టనలను ఆవిష్భ-రిన్తూ._

“కులబలంబెల్ల నొక్కచో కదియదీనీ

కర్యశంబగు నీ పాదఘట్టనముల

తమ్ముడనకుండ పైబడి తన్నినావు"3! అని . భారతీయులంకా సోదర సమానమేనన్న సమతా మన న్తత్వాన్ని 'పెంచుకోక, ధనబలంతో అగ జాతులు చేసే దుక్చర్యలను ఈసడిస్తాడు. ఆందుకు వాళ్ళు తగిన ఫలితమే అను భవిస్తారని..-

“త్రీఠదొకనాడు యీ యృవతిష్ట నీవు

అనీ నటనను వానికి సమానవగుదువన్న

తపస్పదీమాట గుండెలో దాచుమన్న “8? అన్న కఠోరవా స్తవాన్ని వాళ్శ్ళముందుంచుతాడు.

రాబోయే కాలాలలో; హరిజనులు దై తన్యమూర్తుల్తై తమకు చేనిన అన్మా

యాలకు తగిన బుద్ది చెప్పే స్థితికి ఎదిగి_.

“ఎవని సీ కాళ్ళతో మట్టగించు చుంటి

వతడే తన నల్పునిగ జేనీనట్టి చోటి

కచటికేలాగి వడదోయునయ్య నిన్ను” అంటూ నిర్ధారిస్తాడు.

అగజాళులు, దళితులపై చేసిన తప్పులకు, వళ్చాత్తావం చెందాలని,

(ప్రాయశ్చిత్తం చేనుకోవాలని కవి హితవు.

“యెన్ని యుగములనిట్లు వేధించినావు

వానితో స్వామి నెలకొన్న వాడటంచు

యిప్పటికినై న సాష్టాంగ మేలపడవు”59 అనటం చూడవచ్చు, సత్యనారాయణరావు పంచముల దుస్థితిని, అగజాతుల అహంకారవు దౌష్టాన్ని

త్రై పారిజనాథ్యుద యం - ఆధునికారధ కవిత్వం సమ్మగంగా దర్శించి, [కాంత దర్శనం చేన్తూ, భవితవ్యంలో వారిజనుల కౌన్నత్య పఠాకలను ఊహించి చ్యితించిన (దష్ట.

జాలీయోద్యమ కాలంలో లఘు పద్య, ఖండకావ్య, ఖండిక, గీతాది రచనల ద్వారా హరిజనోద్ధరణం కాంతచేస్తూ నడిచిన ఈ సంస్కరణ మార్గ కవుల (తోవకు కొంతిపుంజం గాంధీజీ, ఊతక్మర దేశభక్తి. దయా, కాంతి, కరుణలు వీరి యానంలో తోడి పాంఠులు. 1.1.8. హరిజనాభ్యుదయ కవిత్వం = (ప్రగతిమార్గం ః

స్వాతం్యత్యోద్యమ సమయంలో ఒక అవసరంగా, ఆయుధంగా దేశీయ సర్వరంగాలలో ఉరకలువే సే దేశన క్రి; తదంగాలైన హరిజనోద్యమ; (గామ్యా మ్యదయాది సంస్కరణోద్యమాలు చప్పబడుతూ రాసాగాయి,

(వత్యక్షంగా క శెదుట నుండి పరాయి దేశస్టులను దేశం నుండి వంపి వేసిన తర్వాత అందుకొజకై సాగించిన ఈ (వళిఘటన మార్గాల అవసరం తీరిన తర్వాత; లక్ష్యం నెజవేరిన అన్ని ఉద్య్మమారివలె, ఇదీ ఒక బాన్నత్యపు స్మృతిగా మిగిలి అంతరించసాగింది.

దానిస్థానే దేశంలోని అవినీతి అ[కమాలు, ఆగడాలపై దృష్టిని మళ్ళించిన అభ్యుదయ తత్వం (సబలింది. దాని సాహితీరంగం తన (వలావాన్ని చూపింది. అందుకు ఆంధదేళశం, దాని సాహితీరంగంలో; దాని శాల కవిత్వ రంగం మినవీయింపు కాదు.

కాముంటే, అభ్యుదయ కవిత్వానికి ఆ తర్వాత వచ్చిన విన్హవ; నవీన వాదొలకు పునాది మార్క్సిజం కావడంవల్ల; మార్క్సిజం హరిజన సమస్యలకు మ్మాతం పరిమితం కావటం కాకుండా; మానవ జాతిలోని సమస్యలను రనిక, "సేదలన్న వర్షదృష్టితో ఏీషించి, యత్నించటంవల్ల దళిత నమస్య (ప్రాధాన్యం (క్రమంగా తగ్గి, ఆనేక మానవీయ సమస్యల్లో అది ఒకటిగా మిగిలిపోయింది. (వత్యేకత పోగొట్టుకొన్న ఇది దశితేతర అంధ కవిత్వంలో అనేక సమస్యలలో ఒకటిగా మిగిలిపోశున్న కొద్దీ, తశిత సమస్యలకే ప్రాధాన్యం ఇచ్చే దళిత

వారిజనాభ్యుదయం - ఆరంభం క్ష కవుల (పతిఘటనం పుంజుకోవటం దాదాపు 1955 తర్వాకి నుండి ఇన్పటివరకూ ఆం్యధ అధునిక కవితారంగంలో గమనించదగ్గ మార్పు.

ఈ కారణాలవల్ల ఆక్కుడక్కుడా వారిజనులపై అత్యాదారాలు జరిగి నవ్పుడో; పండుగకో, పబ్బానికో వ్యతికల్లో, నభల్లో, ఆకాశవాణిల్లో, అంబేడ్కర్‌ వంటి దళిత నాయకుల స్మృళుల్డో హరిజనేతర కవుల స్పందన కానరావటంవల్ల (వరానంగా ఈ సమస్యపైనే వెలార్బబడిన కావ్యాలు, ఖండికలు, గేయ సంపుటులు, వచన కవిత్వాలు దాదాపూ మరుగయ్యాయి. అనేక సమన్యలపై నృండనంగా వెలువడిన క లకుల్లో, ఇవీ ఒకటిగా చోటుచేసుకోవటమే కన్చిస్తుందిం అటువంటి వాటిని న్ధూలంగా వరిచయం చేని, దర్శించటం అవసరం.

(వవంచములోని మానవులంతా ఒకటేనని, కుల మత లేదాలు ఉండ రాదని, మానవ సేవే మాధవ సేవ అని పాంచజన్యం (పబోధగీతం పాడింది అని 'పాంచజన్యం'లో వెంక టేశ్వర్డు అంటాడు. భక్రిపరుడైన ఈ కవి “నాలుగు వేదాల?40 పై నమ్ముకమున్న కవి; కవితారంగంలో [ప్రాఠమికుడుగానే అనుకో వచ్చు. శి. కీర్తి నాగరాజు:

కీర్రి నాగరాజు, నలల్రై ఒక్క కవితల సంపుటిగా వెలునరించిన “జ్వాలా తోరణాలు" వచన కవితా సంపుటిలో, 'కాంక్ష'లో..-

“క్రాల్రిస్రోసీ దగ్గ మైపోనీ కులాలను మతాలను మూఢ వఏిళ్వాసాలను....”*ేే. ఆంటూ అన్యాయ, అ[కమాలు, "సంకుచిత స్వభావాలు పేలికలు, దీలికలూ, ముక్కలు ముక్కలు కావాలని నినదిస్తాడు. నీతి, నిజాయిరీలు, మానవత్వం ఏపుగా పెరగాలని కాంషస్తాడు. 'కవిశ్వంలో ఈ కఠవిది అళ్యుద యం దృక్పథం. ఇంకా ఎదగాల్సినవాడుం వడక్‌ం3

ల్‌! వరిజనాభ్యుదయం - అరునీకారర కవిత్వం కి. ఠతంగిలాల నుబ్బారొవు : తంగిరాల కవిత “అంటరాని పాట గేయకవిత అఫికాలోని న్నీ గోజాతి కష్టాలను ఆవిష్కరిన్తూ, లారత జాతిలోని అంటరానివాళ్ళను స్మృతికి తెచ్చు కొంటూ. “ట్రక్రల్రి అజ్ఞానం సీ ఆకారం అంతులేని పేదరికం సీ వూరిగుడి స్మెపాకారం అన్నా! నీ ఘర్మజల ఘృతం (కాగి మేం నిగనిగలాడుతున్నాల"48 అంటూ, హరిజనున్ని ఈమ్మునిగా కాకుండా, అతని రెక్కల కష్టం తింటున్న వాళ్ళం కనుక “అన్నా!” అని సంబోధిస్తూ. నువ్వు, *ఏంగ్రు మాకుల్మపోవు ఎముకల గూడు [పాకుతున్న అస్థిపంజరం 'టి అయిపోతున్నావని, వ్యర రెంధుకాడు. పీడితులు, అన్లి ముత్తాత నుంచి, నీ మునిమనవడి వరకూ మాడ్చి సీ బతుకుల నెలయేళ్ళలోని న్వచృమైన నీళ్ళు పీల్చి" పిప్పి చేయటానికి అలవాటు పడ్డారు. కనుక___ “నువ్వెంత గింజుకున్నా మావారినుంచి తప్పించుకోవడం నీతరంకాదు” కాబట్టి... ఎందుకింకా అలన్యం? ఇదిగో ఈ మెషిన్‌ గన్‌ తీనికో!”48 అంటూ, విము క్రీ మార్గం చెబుతాడు ఈ కవి, సహజంగా దళితుల నవన కవి అఆ_గజాతులపై దండెత్తటం కన్నిన్తుంది. ఈ కవి మ్మాతం అగజాతుల మనిషిగా వారిజనుల కష్టాలను గురించి, మార్గ [వబోధంచేన్తూ, మా వంటి దోపిడీ జాతిని అంత మొందించమంటూ నిర్మొహమాటం లేకులడా చాటుతాడు. అవసరమైతే దళిత నమన్య పరిష్కారానికి సాయురులు కానటం తవృనినరి అని చెప్పే ఈ కవి అవగాహన గు ర్తించతగ్గది. .

హీరిజనాళ్యుదయం - ఆరంథం ఫి జీ, అల్లం వారాయణః:

తెలంగాజూ విన్హవ రచయిత అల్లం నారాయణ వచన కవితల నంప్పటి “జగిత్యాల సల్లి' సమాజంలోని సమన్యలృపై విన్హవ దోరణిలో పరిష్కారం చెప్పే ఇరవై తొమ్మిది కవితల, రెండు పాటల నంపుటి.

ఇందులో *ఓ రాతి పీడకల' దత సమన్యపై నృందన తమ సమస్యలపై (వఠలిఘటన మార్గం సాయుధ పోరాటంగా భావిస్తున్న సాగిస్తున్న దళితులు (వకుత్య, పోలీనుయంతాంగంతో జరిగే సంఘర్షణల్లో పొందేక హ్టైలను వివరి స్తుంది ఈ కవిత. అంతేకాదు...

“రాముడూ, రాజ్జెం ఉన్నాయనుకొనేవాళ్ళం కానీ రాముడొచ్చీ, రాజ్యంరాక ౯ ఆరణ్య న్యాయంలో వేటాడబడినవాశ్ళం దుఃలంలో మూర్భ్చనలు పోయినవాళ 1046 అనుకొంటూ బాధలు వడుతూ; పోరాటానికి నంసిద్ధంకావటం వస్తువు. (పుటః 49.) “మంటలు పాట ఈ విధంగానే... “మల్లన్న 'పేటలోన మాదిగోళ్ళు మాలోళ్ళు తిరగబడి దెబ్బతిని తమర క్రవు వాటాకు తిరిగి సిద్దమౌతు*'4? ఉండటం వివరిస్తుంది. సాయుధపోరాటమే నమన్య వరిష్కారమని నమ్మే విన్నవకవి అల్లం నారాయణ 'పోరుబాటికే నై అనే కవి. ఆ చైతన్యాన్నే ఇందులో చూడవచ్చు. 5. కొలవూడి వసాద్‌ (0) కోవ:

(శమ, వృత్రి విఠణనలుండే ఆదిమ సమాజంలో శమే సెట్టుబడి; ఉత్ప త్రే అదాయం.కానీ స్వార్థవరులు (శమిందేవాడినుండి ఫలికాన్ని లాక్కొన్ని అనుభవించేందుకు మతం,దేవుడు కర్మ ఇత్యాదులను ఆసరాగా తెచ్చుకొన్నారు. రామాయజణుాది పురాజులు ఈ ధనం కోనం జరిగినవే అంటూ దోపిడీవర్గం అతి జ్యాగ శ్రగా; వెలికిరాలేకుండా వన్నిన ఈ వ్యూహంలో; వారిజనుని పఖున-

“మా తనువంతా నెత్తుటి చి శ్రడయింది అవమానాల నుడిగుండమైంది''*8 అంటూ కో.[ప. ఈ కష్టం. ఈ అవమానం, ఈ దోపిడీ నుండి వెలికిరావొచ్చని, అందుకు దారులుంటా యని, అందుకు ఈ రోవలలో నడవండని మాకు చెప్పిందెవరు? అని _వళశ్నిన్తూ

త్‌ హరిజనాక్యుద యం - అధునికౌళ్యథ కవితకి *మ్పసుగులాగిందెవడు మర్మం తెలిపిందెవడు చూపును విశిలపరచుకొని కులదురహంకారాన్ని కూకటివేళ్ళతో పెకలించాలని కంకణం కట్టుకో ందెవడు”4€9 అంటూ, ఈ నమన్య వరిష్కారం ఎవరికీ ఇష్టం లేకపోయింది, లేదా ఇందుకోసం (పయత్నించడలో నిబద్ధత లేకపో యిందంటాడు. “నేరానికి కిక నేరాన్ని బట్టేగాక కులాన్నిబట్టి ఎందుత్రె ది కామానికి పనిశొచ్చిన నా తల్లి శాపురాని కెందుకు చెల్టనిద్లై ంది ఒకే నీరు సీ దప్పిక తీర్చి నా అంగిలెందుకు ఎండగొట్టింది"అి అంటూ, జన్మలో వద్చే ఆర్హరలపై; అ అర్హతలు లేని వారిజనులపై జరిపే అత్యాబారాల గురించి; అన్యాయాల గురించి (వళ్నలవర్షం కురిపిస్తాడు. అలలేకాదు... సాంఘిక స్థాయినిబట్టి, జనంలో నలిగే భాషకు, ఎన్నెన్నోతరాల నుంచి అజ్ఞానంలో అవిద్యతో (మగ్గిన స్థితిని గుర్తుకు తెచ్చుకొంటూ.-- య. అర్థానికి భాష కులాన్నిబట్టి ఎందుకు మారింది”51 ఆంటూ మరొకచవక్యనేపొకు. కులం నీకు ఆర్థికమై అఆయుధమై, అధికారమై నీ ఉత్పత్తి వెలలేని ముడిసరుకెలా అయింది"! అని వళ్నిన్తూ, దోపిడికి ఆస్కాంర మిచ్చే అవకాశం, లొనుగు ఎక గ్రాడుందో. వెతుకుఠాడు. అగజాశులకు నిరం తరం హరిజనులు చేయాల్సినది, చేస్తున్నది వివరిస్తూ... “నీ విడ్డలకు బొడ్డుకోసీ, భూమిమీదకు తెచ్చి ఉచ్చా, పియ్యా ఎత్తేసి, వొంటికి నీళ్ళబోని

వరీిజనావ్యరయం ఆరంభం: త? ఉగ్గబట్టి ఏడుస్తుం కే నా చొఐటి నరాలు మీటి ఉజోల పాడినొ5ి ఆ దుర్భర "సేవల్ని గుర్తుకు తెస్తాడు. ఇంత సేవ చేగిన వ్పనాది తేని బానిస”) (వుట: భా అందుకే... జృవేదన నాది, ఆవేశం నాది అకోళం నాది''54 అంటాడు. విద్యను, హరిజనులకు అంటితే, మేల్కొంటారని__ “మాట్లాడితే నాలుక కోని వింటే చెవిలో సీసం పోసి చూస్తే కళ్ళు పొడిచిన45 గ్రోజుల్మి గుర్తుకుతెస్తాడు. ఈ విధంగా... తీగలాగితే డొంకంతా కదిలినట్లుగా వివరించి, ఆ(కోశించి, వ్యధచెంది, అవేళగలో.. *'కక్సులం విల్లును వర్గం ధనుస్సుమీంచి ఎక్కు. పెడిడే నీ కుర్చీ కదిలింది”'5 ఆంటూ. “ఐడుగు జీవుల బతుకుల్లో రగిలే కల్లోలానికి కళ్ళు తెరిచిన కరీంనగర్‌ నా వెన్ను దండకారణ్యం నా దన్ను"*ళో ఆంటూ (నచండ మార్తాండుకై , విన్హవ మార్గం కడతాడు. నాటి (శమవిళజన నుండి ఆది వర్షమై, కులమై,దోపిడియె, ఆత్యాచార మై, “నిరంతరం పీడించే అనమతాభూత మైన, అగవర్జాల డోపిడివగ్గానికి అండలయైైన వివజస్థితిని (వలిలావంఠంగా ఆవిష్కరిస్తూ; హరిజనుల ఆలోచనలకు, జాగృతి! లృష్థమైన్న ళ్‌ మానుగత మైన రూపాన్ని వెల్లిడి చేస్తూ; అ (వగతి వాటను,లమ్యాన్ని

క్రి హరిజనాళ్యుదయం = ఆరునిశార్యర కవిత్వం ముందుంచేంత అనంత వారిజన చర్మితనూ, మార్గాన్నీ, వ్రలితనిద్దినీ బదు వుట లలో వివరించిన [వతిభావంతుడైన కవి; పేరు చెప్పటానికి ఇష్టవడని మేధావి కో వం ఈ విధంగా దళితేతర కవుల వారిజనాభ్యుదయ న్పందనం తొలిరోజుల్లో నంన్కరణ మార్గాన్ని, హేతుదృష్టిని; స్వాతంత్వోద్యమ కాలంలో గాంత్రి మార్గాన్ని, వృదయదృ్భృష్టిని; అనంతర కాలంలో (వగతిమార్గాన్ని, గతితార్కిక భౌతికవాద దృష్టిని (వదర్శించింది. ఈ కవుల నృందనం (వధానంగా దయ పునాదిగా కలదే. నంఘాన్ని పీడించే అనేక నమన్యలలో ఒకటి చేసి నంన్కరిలిచా లన్న యత్నం కలదే. కానీ, దశితసమన్య వై _వథ మంగా ఆరునికాయ్యర కవిశ్వం దృష్టి మళ్ళించేటందుకు కారణం వీళ్ళ అఛన్పూచిశలు శె “మాలవాండంపాటి. అంలారలి - తాదవద మానవతిక = 190. సుబ్బారెడ్డి, మద్దూరి = పాహిత్యవేచన పుట : 02 తి. అప్పారావు, గురజాడ. - కవితలనంవృటరి - ఈశ్వరరావు, పెట్టి (వరి) సట: క రి |! వః శం కిక కిం లిథి శ |! ల! అథ థం క! 38.35 కి |! కి వి ల! టా! ఖ్‌. ఈ కక కం వక కం ఓం ఖ్‌. థె కి కఫ న! లి వరి క క. వేంకటకర్మ, మంగివూడి _ విరుర్ధభారతం ((వ.ఠా.) - కృత్యాదినద్యం ర వట : కై. “ తం కం ఉ కం జ వర్యం: 85. ము న! క ల! ( కృత్యాది, ల! శే, | వఫ రఫి గ్‌ (రెం-కా.) ఇ వద్యం మె నే ఫల 9 ళఫి శం జ వద్యల ప.

చరీజనాళ్యుదయం - ఆరంఠం తం కక. రామస్వామి చౌదరి, (శివరనేని. = నూతప్పరాణం . [వఠమాళ్వానం = పుటలు : 1-5్‌8. కశ, ॥ శక 6 ద్వితీయాక్వానలం పుటలు €3.130, కెర్‌. కఫ $9 $9 తృతీయాశ్వానము వుటలు : 144.టలి. శేరు 99 కక ః = వుటలు : 241.36. క్ష? ః9 ॥ం + -నెనరు (శ). పుట: 62. కి. గురువసాదరావు, నాగళ్ళ. - కవిరాజదర్శనం _ కవిరాజు - వుట:272. 19. రామస్వామి చౌదరి, (తిపురవేని. - సూతప్కరాజం - (వఆ.) " పుట: 9. వద్యం : 11. తం. ఃః 99 19 + కతి. ౨ కలీ. వి, క శ శం 9 88 ,, 15 డి ప! ఛం |! టి! |! |! 32 థి? 198, డ్రి, ఃం గ శం + 87 9, 165 రి, ళం శ? అం ౨ కిరి ,, 165 త్‌ కం 99 శం ౪9 ఉీకే , 165 కె. నా ఇ; ఇ9 9 శ 9 2 న్‌ స! ఫ్‌క్‌ ఖీ? కి క్‌డై ! 25డ, 28. గ 9 (తఆ) ,,283,, 20 ఇ. శ శ 99 శం + తేర ,, ౫8. 80. రాఘవశర్మ, గురజాడ (నం.) - జాతీయ గీఠాలు _- పుట : 394 తై. |! క్‌9ి కక్‌ మ! ర్‌ం 82. ఠం శ ల! ఫ్ర 898 93. గా 99 శ 9 ఈ కక. ం9 ॥ ఇం + ఈ ఇజ్‌, 99 శ? 99 9 400 స్‌ు ! గ! $ అ 401

న్‌ హరిజనామ్యుదయం = ఆరునికార్యధే కవిత్వం శ. రాఘనళర్మ, గురజాడ (నం.)- జాతీయ గీఠాలు-. పుట : 401 గ్‌ థల $ఫి శి క్రి 401 క్‌ శిల ళ్‌ శప కక శీ02 త. వెంక జేళ్వర్లు, నీలం. - పాంచజన్యం = మొదటి గేయము - నాలుగు వేదాలు పుట

శక. నొగరాజు, కీర్తి, - జ్వాలాతోరణాలు - కారిక్ష ($) = పుట 16 శీ2 సుబ్బారావు, ఈంగిరాల. - భారతి (ప్కపిల్‌ క978) ఎ

అంటరానిపాట (శ్ర) = వృట 63 శి క క ఇం ॥9 + 6కి శక 99 ః9 ఃం = 6కి ళ్‌ శ9 శం కం ళ9 +, తతి శఠ. నారాయణః అల్లం _ జగిక్యాలపల్లె - ఓ రాతి వీడకం () = వుటక9 శ్ర, న ఃం ॥9 మంటలు (శ). పుట 79 అ. కోవ... రాచపుండు($) - అరణకార (ష్మతిక )-చంచయ్య.వి. (నం.) ఎ

పుట శ్‌ ల్‌ శక అ కఫ అ ల! త ల! ప ర్‌ క, జ! అ ఠి ణా |! ణా |! క్‌క్‌ య్ర్‌ ర, కఫ! = న! అ జ! ళా ళం రికి ల్‌ ర్‌ న! జ |! ఖా కలి ఖు కఫీ |! శ ర్‌ి, కొ |! శఫ అ ! అ శఫి |! థ్‌ గ్‌ఖి 939 ౨ కరి అ కి అ క? + 9 క్‌ర్కి న ॥ అ | వ క్‌, శి ఆ 99 ణి 99 త 99 కం త్రి అన్‌ టి ఫాల

దళితకవులు - హరిజనాభ్యుదయం

1.2. దళిత కవులు = హరిజనాభ్యుదయం:

12.0. స్వాతంత్యోద్యమ కాలం నుండి నేటీవరకు తను జాతికోనం న్పందించిన దళిత కవిత్వ సరిచయం ఈ అధ్యాయంలో ఉంది. ఈ కవిత్వంపై గాంధీ, అంబేడ్కర్‌, వామవక్ష భావాల (పలావం కన్పిస్తుంది. కవిత్వ స్వలభా వాన్ని అనుసరించి ఈ అధ్యాయం ఐదు ఉవ విభాగాలుగా వింగడింవబడింది.

దేళ స్వాతం[త్యంకోనం జాతీయతా నినాదాన్ని చేవట్టి, అందులో హరిజనులకోనం ఉద్యమించిన వాడు గాందీ. వేల ఏండ్లుగా వంచములను అస్సృ క్యులను చేసీ, అనేక విధాలుగా బాధించిన సవర్జ హిందూ జాతి ఇకనైనా వళ్చా అావంతో, దయతో వారిజనోద్దరణానికి ఉపక మించాలని గాంధీ (వటోధం. అస్పృళ్యతకు కారణం మధ్యలో వచ్చిన స్వార్ధవరుల కునీతే తన్చ, సనాతన జైదిక సంస్కృతి, వర్ణ వ్యవస్థ, హిందూ మఠం, వా్బయం ఉన్నతాలని గాంరీ అభ్మిపాయం. ఈ రోరజినే గాందీ | వభావంతో, స్వీయ జాతికోనం స్పందించి దశిత కవిత్వం (వదర్శించింది. అహింసను ఆయుధంగా, అర్భ్రతను దళిత నమస్యావిష్కరణ మాధ్యమంగా, (వబోధం ఉద్దేశ్యంగా, కథార్మకంగా కవిత్వం వెలువడింది. దీన్ని నర్యపదాయ దళిత కవిత్వంగా గుర్తింలి సమీషీం చటం జరిగింది.

ఎంతో మేధస్సు (వదర్శించి రూపొందించిన వర్ణ, కుల వ్యవస్థలతో సనా తన వైదిక సంస్కృతి హరిజనులను సంఘ బహిష్కృతులను చేస్తూ, నీచ వృత్తులను అంటగడుతూ విద్యా, సంపదలకు దూరం దేసిందని; అదే హిందూ మఠానికి వునాది అంటూ అంబేడ్కర్‌ హీందూ మళాన్ని, అది (సవచించిన వైదిక వాబ్మయాన్ని తిరస్కరించాడు. అ ఆలోచనను ఆకళింపు దేనుకొంటూ, గాంధీ [వభావం నుండి విడినడేందుకు యత్నిన్తూ, సామాజిక పరిణామాన్ని అందుకొంటూ, సంస్కరణ దృక్పఠతంలో సాగుతున్న దళిత కవిత్వం ఉంది. ఇది సనాతన సర్మివదాయాన్ని తిరస్కరించదు కానీ, పళ్నిన్తూ ఉంటుంది. “పీతువాదాన్ని వెలిబుచ్చుతూ ఉంటుంది కానీ, వైదిక కాలంవైవు దృష్టి పారిన్తూ ఉంటుంది. వరిణామశీలత కలిగిన దీన్ని అభ్యుదయ దళిత కవిత్యంగా వింగడించుకొని పరిచయం చేయటం జరిగింది,

న్‌! హరిణనాభ్యుదయం - అరునికాంధ క విత్వం

అంబేడ్కర్‌ ఆలోచనంళోనే తృప్తి చెందక, అస్పృక్యుల సర్వశృంఖ లాలను తెగవేసేందుకు దేవుడు, మతం, వర్ణం, కులం - ఈ సంబంధితమైన వాబ్మయాదులను తిరస్కరిస్తూ, మార్క్సెన్చ గతిఠార్కిక' నేపథ్యాన్ని ఆకళింపు చేసుకొని, ఆవనరమైతే సాయుధోద్యమానికి సిద్దం కావాలంటూ స్పష్టం చేసే; విముక్తిని కోరే కవిత్వాన్ని విన్హవ దశిత కవిత్వంగా పరిగణిస్తూ (క్రోడీకరించటం జరిగింది,

దళిత కావ్య జగత్తులో హరిజనాభ్యుదయానికై (ప్రథమంగా వినూత్న సైతాతీ పథాన్ని ఏర్పరచిన కవి జాషువా అయితే, దాన్ని అభ్యుదయ మార్గం వైపు మళ్ళించిన కవి ఫ్రీదున్న. దాన్ని విన్హన చైతన్య దిశకు నడిపించిన కవి ఇనాక్‌. అండువల్ల (ప్రాలీన సాహిత్య జగత్తులో కవ్మితయంలాగా ఈ ముగ్గురినీ కళిత కావ్యజగత్తులో కవిశయంగా వరిగణించవచ్చు. దళిత నమస్యను నవ దయ వీక్షణం కోల, యభాతథలగా, కరుణ రసాత్మకంగా కావ్య తెర కెక్కించిన ఉామువా, ఈ సమస్యా పరిష్కారాన్ని పరిణామ సహితంగా శావ్యబద్ధం చేసిన ఛీమన్న, నిము క్ర చైతన్యానికి కవితారూపం దిద్దిన ఇనాక్‌ల కఏిళ్వ, -వ్యక్రిళ్వ పరిచయం ఒక ఉవ. విభాగమైలిది.

(ప్రానంగికంగా తవ్ప, (వత్యేకంగా దళిత సమన్యపై న్పందించని దళిత కవుల దళిరేతర కవిత్వం ఉంది. దశితేతర విషయ నంబంధంగా జాళ్ళ అతకిం వను వెల్లిడిచే సేంధుకు వాన్ని వశత కవిక్వంగా సమీకరించి, అధ్యాయాంఠంలో వచయణ చేయటం జరుగ్రుకుంది.

వెరసి ఈ అధ్యాయం వరునగా దళిత కమ్మితయం, సంవదాయ దళిత కవిత్వం, అభ్యుదయ దళిత కవిత్వం, ఏిన్టవ దళిత క విత్వం, దళిత క విత్యంగా (చదళృతమౌతు9ట్లి.

1.2.4 దళిత రవ్యిత్రయం. ;

గుణ్ణం జాషువా, బోయి ఫీమన్న, కొలకలూరి ఇనాక్‌ దళిత కవ్మిగయం. పీరు వరుసగా : వినూర్న : కవిఠావథలి, అమ్యదయ మార్గం, విన్లవ _క్షవితా ద్శక ఎళం పదర్శించారు. ఆదే నఠసలో వద్యం, గేయం, వళనం య్రరానంగా

కశీఠకవులు - హరిజనాభ్యుదయం శ్రీ శవిత్వం రభనం సాగించిన వారు వీరు. ఫీమన్న పద్యం, వచనం చేవట్టినా, గేయ కవిత్వంలోనే విసృతంగా రచనం సాగించాడు. ఇనాక్‌ (వఠమంలో వద్యాన్ని, ఎప్పుడైనా గేయంతో కవిత్వాభివ్య కి చేశాడు; జాషవాది అచ్చమైన ఆద్భుతమైన పద్య కవిత. అలోచనలనుఐ క్రైకాదు, [వ్యక్రియలనుబట్టి కూడా ఏన్ళ భిన్నులే. వీళ్ళ ఆలోచనా [నవంళులు (ప్రారంభమై, వరిధి పెంచుకొని, విళశాలమౌతూ [వనహించాయి. దశితాళ్యుదయం కోరిన వీళ్ళ కవిక్వాన్ని, వ్యక్రి శ్వాన్ని వరుసగా దర్శించటం జరుగుతుంది.

గుజ్జం జాషువా ః

గొంధీయుగంలో జూమువా తొలితరానికి చెందినవాడు. శుద్ద గాంధదేయవాడి. దళిత నమస్య పరిష్కారానికి గాందీ విధానాన్ని విళ్వనించి, కవిత్వంలో (వతి పాదించినవాడు, అందుకే “గాంధీ సిద్దాంత మార్దవ మార్గాటుడ ''1నని చెప్పు కోనటం జరిగింది. జామవా కవిత్వ వరిచయంళోపాటు, వ్య క్రిత్వావిష్క.రణం దళ్శనీయం, కవిత్వం :

(వధానంగా దళిత నమస్యనే వస్తువుగా చేనుకొన్న జూవువా కావ్య దూల దర్శనం జరిగింద. ఈ కఏి ఇతర సాహిత్యంపై విసృత వరచయం జరిగిన కోర్‌ణంగా, తత్కొ-వ్యాల పరిచయమే ఉంది. అనాథ (కావ్య ఖండిక - 1984) ॥

“ల. నుల మొక్కళోటం గడగండ్లాత శోటం గదా వనుందరన్‌.”1 నిజమే, ఇళ్లే _పాసంచిక జీవనగతి సాగుతున్నది. గురజాడ అన్నట్లు 'మంచి చెడ్డలు యెంచి జూడగ మనుజులిందుని రెండే తెగలు ఆందుకే లోకంలో దయ (వక్కనే _కోధం, పూక్కారాల [వక్కనే లీళ్కారాలు 'ెననేనుకొని తఅచూ

దర్శనమిన్తూ ఉంటాయి.

ఇటువంటి దైైరీభూత [వవంచంలో “ష్కిత్యమగు ధనము'గా ఒక జోలె, ఒడలి మీద బట్ట, “తినంగల జెక్కలురాని" అర్లురు పిల్దలతో వీధినవడిన మాలెత శన్నీటి కఠ ఈ “అనాథ (కావ్య ఖండిక) - ఒక అమావాస్య ర్యాతి “నడుచు పీనుంగుల” వంటి పిల్లలతో, పొట్టచేతబట్టుకొని ఒక [గామం చేంంది మాలెళ

టీ పారిజనాక్యుదయం - ఆరునికార్భధ కవిత్వతి అక్కడ అమెను అరరించి, అన్నం పెట్టిన నవృదయలూ, శీకొట్టి అవశలికి సొమ్మన్న కశినులూ శారనవత్హారు ఇంటి వంచలో తలదాచుకొన్నందుకు, ఒక కావు యని విర్ణయతో తిడుతూ గెంటివేసింది. దిక్కు.తోచక వీరి వ్యాకంితి శన అమెకు ఒక దయగల శల్చి చల్దిపోసి, అన్నం దొరికే పెండద్రి ఇంటికి బారి చూనింది. పెండ్లిలో దొరికింది తివి, చెట్టు నీడకు చేతే, “అంకెకు రావి బార్య" వంటి కొత ఫైకిల్‌ వై వన్తూ అవాళనై గలిల్లన వడిన ఒకడు, శవ్వు తవదైనా వ్రవరమ! కమలకు గావరమా, యట ఉానకుంలినా? అని భీదరించకొని సోయాతు. ఏల్లలతో, తగిలిన దెబ్బలతో వృాదయ విచారకమైన విస్ధితిలో ఉన్న అనాతమ చూపి, ఒక గృవన్థు కాలివడి, మందు ఇప్పించాడు. అమె పిల్లలకు అనాత్యాళమంతో వెలవు చూవిందాతు.. అందుకు వతివలంగా, అతని అర్య వె్ళి.రింతలకు గుదియయ్యాతు.

అజం గడిలిపోతూ ఉంది. అనాత గాయాలు మావినాయి, కానీ పొట్టి సోపకొవేందుకు భిశమెత్రక తవ్పని స్థితి. ఒక రోజు లీషక్తై జయలువేరిన మాఠెశకు కొడుకులు కన్పించారు. వారికి బుద్దులు చెన్పి వంపి, చిన్నపావతో (గానాన్ని చేరింది. ఇంశలో “ఇరుఆ గవియ మన్నుమిన్ను వేకమగు తీతితో అకినాన కరియసాగింది.. ఎల్లో వడినీవలోని ఒక ఇంటి వంచ చేరింది.

"సెంవుడు కక్క వర్షంతో తడినిందని ఉవదారం చేస్తన్న అ ఇంటి యశనూవి, సొమ్మని అమెను ఆదలించసాగాడు.. కానీ, అతని ఇల్హాల తయార్ద్రు మృదయ. కులము ఏదైనా, పేరతైనా ఆదరించటమే అవక్యశ ర్రన్య వని కర్తకు వచ్చతెప్పి, మూతెకము శోజనల సెద్టటలతో కథ ముగున్తుంది. అవమ్మగమైన శశ = అవంశమైన నమమ్యవల్లి 2

ఉవునా, కావ్యారంకంతో “వహృధయులషు మిన వినతితో ““అనంవూర్ణ మైన “'యనాత' కత పాశఫలకు వింతగా రోవనచ్చును. కాని వృనోగత అనను నవ్ముగముగా న్యు క్రీకరితచంబడిన మదటి నా దృష్టి కక్కథ వమ్మగము"అి అంకాచు.

ఈ కాన్యు ఇండికలో జాచువా ఎన్నుకొన్న నమన్య ఏకకణ జీవి “అమితా” నటిని. అని ఏక ఠూాశలళోనే కవ్చిన్తుంది. కానీ మిశ్యాపాదాళ్ళి ఎటినై వ్యక్తైనా

దళితకవులు - హరిజనామ్యుదయం టీ వినరించ గలదు కావ్యంలో నమన్య అనాత అయిన “మాలెత' అనే వ్య క, ఆమె పిల్పిల చుట్టూ వర్మెభమిన్తుంది. శానీ ఇది నమాజాన్నంతటినీ కదిలించే నమవ్య, ఆరుగురు పిల్పలతో, చేత చిల్లిగవ్వ లేకుండా నమాజంలో విడువబడిన మాలెతకు, దయ గలిగిన వారు ఇంత తిండి పెడితే నమన్య తీరుతుందా? అవేవి వళ్న. ఇక్కడనుండే నమన్య అవేక రూపాలతో మిశ్యాపాదాల్ని హపాఖిత్కరింవజేన్తుంది. "సీదరికం కర్మఫలం కాదు - దోపిడీ ఫలితం : జామువాతు పేదరికం, కుల మత వివశు ఎన్నో పాఠాల వేర్పాయి. ఆొవ్రా నృరువులు ఇద్దరు. పేదరికల; కుల మత లేదం. ఒకటి నాకు నమానాన్ని నేర్పితే, రెండవది నాలో ఎదిరించే శక్తిని పెంచింది'* అని ఆయన శివ్వు కొన్నాడు. అందుకే ఆయనవాటివై కతి గట్టాడు. అకత్తి కవిత. అతి పాంఘక, ఆర్థిక అనమానతలను తేటతెల్చం చేయటం “అనాళ'లో చూడవచ్చు. వః కారగించు నమృత భోజనంబున గలినెనో యీ లేమ గంటి బువ్వ ఎవండు వానము సేయు శృంగార సౌధావ ముని;గెవో యిన్నారి వూరి గుడివె ఎవని దేహము మీ4ది ధవళాంబరములలో చాదిగెనో యిన్నాతి ముదుక వంత ఎవంకు దేహము సపేర్చు మృదుతల్పములలోన. వక్కెనో యీ యమ్మ కుక్కి. నడక వమధవై నున్న జోగనర్వన్యవజనకు స్వామిత నపాంచి మనుజుండు _వభవమలదు వెవ(డవవరించె నేమయ్యె నీమె నుఖము కలుష మెలుగని దీని కొడుకుల నుఠలము7”్‌్‌ అంటూ; నాటిమండి రక్తం ఇంధనంచేని, _వకృతిని నన్యళ్యామలం చేనీన కామి కని దోపిడీకి గురచేసే ద్వంద్వవిధానమే నేటి “అనాత'లఈ కారక మైందన్న నత్యాన్న జావ్వవా ఆవివ్కరించేందుకు వయత్నించాచు.

శాతం జీ పారిణనాత్యుదయం ఇరునిశార్యర కవిత్యలి చప్పెంం (1941)... వం చేశహానిటిగా గన్చిలల ఎంపికలో కొచిత్యం : కావ్యనాయకుడై న అవర్జునికి, కశావ్యవావాక మైన గబ్బిలానికి ఉన్న హొలి కలిసే కొన్నింటిని తరచిచూస్తే బాచిత్యమెంత గాథమైందో. తెలున్తుంది. శ , ల్తి హైలిన్చే గుజంవల్ల ఇంతువులకూ;. రెక,లు కారణంగా వకులకూ | సామ్యచణన్న గబ్బిలానికి; వెట్టిబాకిరీలో వవవుతో నమంగా, వాటికి లేని అన్న 1 శ్యత తనకు కులింవల్ల సర్మకమించటంతో వాటికన్నా హీనంగా చూడబడే అవర్జునికి నిమ్నతలో దగ్గరితనముందె. మరౌక గుఖంవల్ల కూజా గబ్బిలానికి, అవర్జునికి చుబ్బరిక మేర్చడింది. అది రంగ, (పొద్దంతా వనిచేసే కచువులెండిన అన్పృళ్యులు డాదావుగా నల్లగా ఉంటావు గబ్బిలం కారునలువ్వు, ““వీకటి మద్ధ - చోకి”? ఉలతే గచ్బిలల, అస్సేక్యునిరైన్యవివితానికి వఫీశ వంటిది, అంతేగాక. ఆ క జీర్ధకుబిరలగా?. ఆకలిని తొమ చనుకొని జీపించే వంచవనని వంచలో అలితచే | వవులు, చిలుశ*, హంసలు కాగు. గబ్బిలాలే. అందువలనే జావువా అకు ॥ వందేశ వావాకతంగా గట్బిలాన్ని ఎన్నుకోవటంలోొ కౌవిత్యలి ఇనుమడించి _ | ఇశినృత్తాన్ని వూచన్నపాయంగా జావునా తన “విజ్ఞప్తిలో విశదంచేన్తూ | “ఇంటి (అవేశించి దీవమార్చిన గబ్బిరిమును జూచి శన కన్నిటి కథ నీశ్వకు నితో చెప్పుమని ఏకు (ప్రార్ధింరెగాని నిజమున కశని యుర్దేళ్యము దేశారాధన"ళి ్శ అలదాము, గాంధేయ మార్గావలలిటితులై న అనాటి శవులు, దేేఠ నో తేక శ్ర | - వలిచు నంన్కరజాన్నో (అండులో (వధానతగా అన్చ్ఫృళ్యతా నిరననం) కాక, కెంటిని కలిపో కావ్య వన్తువులుగా స్పీశరించి రచనలు చేశాను, జాతి విభేదాలు చురచినవ్పుకే. దేళత$ ననలవన్నచౌతుండన్న వాన్తవిక నత్యాన్ని శీర్ణల | చేసుకొన్న జాచ్చువా, కావ్యకథగా తీనుకున్నడి అన్స్ఫృక్యని కస్నిటి నందేశాన్ని యైనా, సల క్రి నమ్మెశితలగా చాన్ని శిన్చిదిద్టాను. మూనవులి మధ్య నిమ్నోన్నకాలను నిర్టయించిన కుల వ్యవస్థ వక జ వ్యవస్థ నురికి వరిణమెంచితిది. కులవరలిగా నిమ్ము కై న వంచముతు బొన్నళ్యాన్ని ఆశించకుండా కర్మ సిద్దాంతాన్ని కావలా ఉళిచింది. అది వతి చునిషి వొన్నళ్యా నికి నిన్నుత్వానికి వాని వూర్వణన్న నత్క్యృత్యాన్నో, ఆకృత్యాచ్నో శారణలగా చూపి, అవ్చవమతుతిది, ననన ననన

భన లన్న అవర్టుషు శన వూరిహెళలో [వేలాకే గబ్చిలంతో, తన కస్నేటి గోడును | విశ్వనాథుని _మోంకు వంవటం ఇతివృ త్రం. జావువా చశురతతో ఈ కావ్యంలో ఖ్హ జాతి చైతన్యాన్ని రగిలించే దేశారాధవాన్ని కూడా గానం చేళాడు. హిమాలయ | వాన్‌ విశ్యవాకునికి అకు నందేశాన్ని వంపి వంచముకు, గబ్చిలానికి మార్డ | విర్టేశం చెయ్యాలి కడా! ఈ అవకాశాన్ని ఉావువా నద్వివియోగం చేషకొని | అవర్జవితో మార్గ వివరణం గబ్బిలానికి చెప్పిన్తూ; మూర్షమర్యంలో తటస్థవతే చార్మితక, రాచరిక, కళానై శిష్టారిము వాటే కట్టవాలము, రాజుల తలావోవలము, సౌరన్యత వనికేతవాన్ని దివి తాకేలా ఎగురవేసిన కవ్వల, కళాశారుంను (వకంన తేయిస్తాడు- “అరుచైపోంబన' శౌర్య, [వతాపాలమ, జీర్టమైన శబ్బకాలను, " వఠకనమైన (వకుత్వాలను వివరింవకేన్తూ, చిలపిస్తాతు.. ఈ వరంగా వఠితల - ) కా వృదరయారిను దుఃఖాగ్నితో శనలివ్తూ, శౌర్యాగ్నితో రగిలిస్తూ, అనలవాద్దిలో . | తేలియాడిన్తూ.. బీర్దమైన. వారి దేశియశాభావాన్ని.. వువుజీవితవ తేయరిల | వారిజశాత్యుద యంతోపాటు జావువా ఈ కావ్యం ద్వారా ఆకించిన కార్యల. అవ్పృుళ్యతా వనిరవనల 5 ఈ కావ్యంలో జావువా అన్పృుక్యతా చిరసనాన్ని ఇఅవ్ఫృక్ళువి జ్రైవ్య జ్రీనన అవిష్క.రణం) మనన్తథ్వ విశ్తేషతతి అన్పృశ్యతా కారకాల వివరణల, య. శ్రా వెళననఖ హరిజవాళ్ళుదయ వాంత అచే కొతాలలో మేవబ్లు శచ్చిన్సుంది. ఈ : కావ్యంలో నర్వతా జావువా అత్మ విచేదవల [(వస్పుటమౌతూ మంటుణి కారజల, “నంన్క క్ర వఖీ అవేదన, అదన కవిగా వ్యక్రల చేాతు. కవిగా వ్యకల చేసిన జాఠను న్వయలగా అనుభవింరాడము అహముకవము, అవేదస, అథి వ్య కికరల - ఈ (తిచేటీ సుగసమంలలోసుంలి జాషువో రచనలు చేశాక. ఈ “వక్చి స కామంతే దసెవి తెండు నమాయకః తెబ్బ కష్టముల్‌ నా అొక్కె.కు అవ్వతో మణవిపొవు వుధాసల దస్బమూ క్రి స ల్రిళ్ళు.ఆుం గళ్లు లోకమున దిక్కని యున్న యరకుంధపీ సతుల కొక్క.తు ఇన్మమెత్తె లరశొర్వరకుల గవగాట్ట బిద్టంతై కనని. | భకత 000 ననన

కరీ పారిజనాళ్యుదయం = ఆధునికాంధ్ర శవిత్వరి

ఎజాశిది గబ్బిలములో హరిజనుని దైన్య జ్లీవనాన్ని అవిష్కరిస్తూ జామవా (వాసీన పారంళ పద్యం. మేనిని మేరువుగా జేసి, మేదినిని సస్యళ్యామలం జేస్తే, అతని చేతికందేవి చిల్లర డబ్బులు, కడుపు నిం 'పేవి గుప్పెడు మెతుకులు కులం కారణంగా భారత జాతిలో నిమ్నుడైన అస్పృవ్యని దిక్కుతోచని స్ధితిని ఈ పద్యంలో ఆవిష్కరించాడు జాషువా.

జాన్సనా అవర్లుని “వరమ గర్భ దరిదుడు”, 'నీలిమంకుడు' అంటాడు. భారతదేశంలోని కుల వ్యవస్థ వృత్తి నిక్ఞేశం చేసింది. మనిషి జీవనాధారాన్ని కులం ద్వారా చూపించి ''కులవృ త్రికి సాటిలేదు అని నమ్మించింది. విద్య, వైద్యం, అధికారం దై వదత్తాధికారాలుగా అగవర్జులు చేజిక్కించుకుం టే; వెట్టి చాకిరీ, చెప్పులు కుట్టి (ఎతకటం మొదలైన *'దేవోన్ని పిప్పి యొనర్చు” వనులు అస్పృవ్యని పాలబడ్డాయి. వని చేయటమే తప్ప, ,వళ్నించే వాక్కును కోల్పోయిన పంచమున్ని వంచన చేయటం ఆత్యంత సులువు. అందుకే వాడు గర్భదర్శిదుడుగా మిగిలిపోయాడు. తరతరాలుగా ఈ స్థితికే అలవాటునడిన వారిణజనుడు, నుఖం సవర్జులకే అన్న నమ్మకాన్ని పెంచుకొని, నీఠరితో కడుపు నింవుకొని, దుఃఖానికి దోయిలి వాొగ్గే స్థితికి వద్భాడు. అందుకే, *కులాన్నీ, బలాన్నీ, కలిమినీ దోచినా, దేహమున్‌ విప్పి యొనర్చినా 'భరతవీరుని పాద ములు కందకుండగా( జెప్పులు గుట్టి జీవనము సేయును గాని నిరాకరింనలే'డు. అట్టి అస్పృక్యని సేవకు శతాబ్దాలుగా “అవ్వ వడ్డది నుమీ భారతావని” ఆవి జావువా గొంతెత్తి దాటాడు.

అనర్జుని-పై రుద్దఐడిన అన్పృళ్యత కాశ్వతళత్వాన్ని, భయంకర స్వరూ పాన్ని వర్ణిస్తూ జామవా, ఆది గగన గంగ కూడా కడుగలేని వంకిలం, ధర్మ దేవతనైనా ఉలికివడజే సే పాపం, తగవంతుడు కూడా తప్పించలేని కర్మఫలం అంటాడు. ఇనువ గజ్జెల తల్లికి నిరంతర రశ్ర తర్పణమే బీవన విధిగా మారిన తనకు వీలలెందుకు, భార్య ఎందుకని '*, లవా]చ, క పరచయం మొదటి 9 వద్యాలలో జావువా రై దీన వర్ధన అన్సృక్యని

తర్వాత గల్చిలంతో, అవర్జుడు విశ్వనాథుని [మోలకు పంపిన అకు నందేశం (ప్రారంభమౌతుంది. ఈ సందేశంలో, *'అనందకరణ లవ'లేశ మైనా లేని జీవితంవట్ట అస్పృపవ్యని అవేదన, అందుకు శారకమైన స్వార్థ హైందవ

దళశీతకవులు - వరిజనాభ్యుదయం ల! సంన్కృతిపట్ట నిరసన, కనికట్టు చేసి (వితుకులో వగల 'సెగల నింపిన కర్మ సిద్దాంతం పై విమర్శ ఒక భాగమైతే; గట్బిలానికి మార్గ నిక్జేశం చేన్తూ ఆస్పృ శ్యుడు (తోవలో కన్పించే చార్మితక, సాంస్కృతిక, రాచరిక బొన్నత్య విశేషా లను వివరిన్తూ, (నళంసించటం మరొక భాగం,

గబ్బిలం కావ్యనాయకుడు, జావువా అనుభవాల వెతలనుండి ప్రాణ (వతిన్ట చేసుకొన్న అస్పృక్యుడు. అందుకే జావువా అతనితో వంపించిన అశు సందేశంలో అభివ్య క్రి బలీయంగా, ఆర్ద్రంగా ఉంటుంది, దయారహిత భాందన కర్మల, వర్ణ, కుల వ్యవస్థల నిరసనంలో శ క్రినవంతమైన ఊనిక, వ్యంగ్యం

హైందవ మతధర్మంలో పుట్టిన ధార్మిక గుణం కుషమైన కర్మకాండ లకే పరిమితమైంది. ఆకలిచే శుష్కించిన అర్హులకు అందుబాటులో ఉండదు. అందుకే గటబ్బిలంతో అవర్జుడు...

వతిమల పెండ్లి సేయటకు వందలు వేలు వ్యయింతు గాని, దుః భితమతులై న పేదల ఫకీరుల శూన్యములైన పాతలన్‌ శ మెతుకు విదల్పరీ భరతమేదిని”" అంటూ పేదలకు పోటీగా ధర్మభిగకు

వచ్చిన ముష్పదిమూడు కోట్ట దేవతలను నిరసిస్తాడు.

వొళ్ళొంచి వనిదేసే అస్సృజ్యుని సంపాదనం యజమానికి భుకం. దాని ఫలిఠానికి మాతం అత డయోగ్యుడు. అందుకు పూర్వజన్మలో నువ్వు చేనుకొన్న పాపకర్మ కొరణనుని మభ్య పెడుతుంది కర్మసిద్దాంతం. సవర్జుల పాలిట వరంగా, అవర్డులకు శావంగా-రెండు రూపులతో కన్పించే కర్మ సీద్ద్ధాంత స్వరూపాన్ని భగవంతుని _మోల విప్పి చూపటానిక్తై గబ్బిలంతో పంపాడు అస్పృక్యుడు. దేశభక్తి :

“జననీ జన్మ భూమిళ ఏ స్వర్గాదపి గరీయసీ" అన్న ఆర్యో క్రిని కావ్యంలో నీనదింపజేని, దేళ దాన్య శృంఖలాలను ఛేదించే పోరాటంలో జాతిని ఉన్మిలనం చేసేందుకు గాంధేయవాదులైన కవులు కొవ్యాలన్తు ఉసోగాం లక్రా

్‌ో క ఖ్శి ర ౨/40. ౧ంరీ తి 2రి ౧1

ర్‌2 హరిజనాభ్యుదయం = ఆధునికార్యధ కవిత్వం ముఖ్యంగా వస్త్వ్యాశయ పద్దతిలో ఇటువంటి రచనలు చేసిన విశ్వనాఠ నత్య నవారాయణ (ఆర్యధ పౌరుషం), తుమ్మల (రాష్ట్ర్రగానం), రాయప్రోలు (ఆం్భధా వళ), కొడాలి (హంసీ కేతం) వంటి కవుల సరసన జామవాకు సముచిత స్థానముంది.

గబ్బిలములో అస్పృవ్యనిచే దేశారాధనం చేయించటం ద్వారా జామునా, అతడు జాతి విస్మృతుడైనా, జాతీయతను కాపాడుకొనే దేశాభిమానిగా జన (సవంతిలోనికి (వవేశం కల్పించి, పోరాటంలోనైనా సగపాలును కాంవించారు. ఈ కావ్యంలో జొషవా గానం రాష్ట్రానికి పరిమితం కాలేదు.జాతీయస్పాలనంతో జేశగానం చేసింది.

అస్పృక్యుడు గబ్బిలంతో క్రైలాసనా కునికి పంపిన అకుసందేశం, దేశా రాధనం విషయకంగా; మేత, కళా, శౌర్య వళన్తి (వధానంగా మలచబడింది. కవి, గత వైభవాన్ని స్మృతికి తెచ్చుకొంటూ, వర్రమానంలో ఆ వైళవన శైథఠి ల్యానికి కుంగిపోతూ, భవిష్యత్రుపై ఆళలు పెంచుకోవటం ద్వారా డేశారాధనం చేస్తాడు. మేత పళని:

ఇందులో సాంస్కృతిక, వాస్తు (వనీద్దాల _వళంసను (పధానంగా చెవ్ప వచ్చు. 'తెలుగు సొరభళ్యంబుల' గమగమలు గుబాళించిన తంజావూరు, *థూరి వాబ్మయ లవ్మిక' ఇశయమిచ్చినదని, “వేంకటకవి తెల్లు వంకేరువోష్ని" శ్రేషో క్తులకు కైదండ నిచ్చినదని, 'ముద్దు వళని వచ్చని ముద్దుల శ్రైత కాటపట్టు” వని వళంస్‌న్తూ, అది రఘునాత నృపతి “సత్కీ-ర్తి కుట్టిమంబు"” అని అన్ఫృ శ్యడు కొనియాడుతాడు. నెల్లూరు సీమ సకియల జాజతనాన్ని కొంటెగా వరామర్శిస్తాడు. “'శ్రీల కొశానొకప్పుడు కేశీరంగమై”న తెల్లు రాజ్యము హంపీ కేరాన్ని గుర్తుకు తెచ్చుకోగానే కలిగే అనందం; “రమా శంపావల్పరు లాజీ పోయి గబ్బిలాల వాసంగా మారిన నేటి దుస్థితి గుర్తుకురాగానే వ్యథ చెందు కాడు. సిరికి వరదా తీని, కుప్పలు తెన్పలుగా మాణీక్యాలను ఆంగళ్ళ నమ్మిన వాంపీ శేతంలో, ఒకవ్పుడు వగతురను చెంణాడిన కరవాలాల శబ్దం నేడు విన్పించదు. దద్దమ్మలైైన తెలుగువారికే వరిమిత మైందని తెలిసీ, ఆ కతర్పణం

దళితకవులు - హరిజనాభ్యుదయం కర్రి చేస్తాడు. విద్యానగరు వైభవ రఖాన్ని భువికి (కుంగజేసిన 'పదియు నాజవ శళాన్ది'ని తలంచి (కుంగిపోతాడు. గుంటూరు మండలము జన్మకిచ్చే ధన్యతను తలచుకొంటాడు. *కవిలోకఐహ్మ నన్నయ్య'కు నిలయమైన రాణ్మ హేందపురి "విద్వత్సళారంజిత స్థలాన్ని కౌనియాడుకాడు. *వూనపాటివారి ముఖ్యవట్టణ మైన విజయనగరంలో మిళమించి, “జగము దద్దరిజ్ఞ నకిలించిని *“'రాయరాొవు గుజ్ఞాలి దంతఈిను చూసిపొమ్మంటాడు. ఇంతవరకూ ఆంధ (వళన్గిని అవర్జునితో చేయించిన జావువా, దేళవశ నీ (పారంభిన్తూ. “తావు లెగజిమ్ము నోఢ9 వాలా వరణాన్ని,' *శాక్యనసింవుని యహింసా సూక్తు'లతో పుణ్యభూములై న నలందా పాటలీప్పు తాలనూ; “ము క్రిదంబులై న పుణ్యస్థలములంటు ' అగగణ్యమైన వారడానీని కొనియాడురాడు. మొగలాయి చకవర్తుల మృగాంక శ్రేఠనాన్ని నింగికె త్రిన ఢిల్లీని, కురులు మీనారు చెక్కుచెదరని శిల్ప సౌందర్యాన్ని సళంసిస్తాడు. “షాజాను న్మశు కణాల'తో నిర్మితమైనదా అన్నట్టుండే శాజమహలు అద్భుత దృళ్యాన్ని అవలోకించమంటాడు. *ళాంతి స్థాపన్నే బృామనోజుండై , విచ్చపు గిన్నె దాల్చిని బోధిసత్తున్ని ఆదరించిన లుంబినీకి అవనత శిరస్కుడౌతాడు. ఇదీ ఆయన గవ్బీలయానం నెవంగా దేశంలోని _వళన్త (ప్రదేశాలను వివరిస్తూ కనబరచిన దేశభ క్రి. ఆవర్డుని అశు సందేశాన్ని క్రై లాసనాఠునికి నివేదించి వచ్చింది గబ్బిలం. ఈ సందేశ ఫలితమేమో అన్నట్లు దేళోద్దరణ, హరిజనోద్ధరణ (వయళ్నాలు దేశమంతటా ముమ్మరమైనాయి. కాసీ నంవూర్ణం కాలేదు. సందేశ ఫలితం కాయా - పండా? అని (పళ్నించిన అస్పృట్యనికి, గబ్బిలం నుండి మౌనమే నమా ధానం అయింది. మళ్ళీ సందేశాన్ని పంపాల్సిన ఆవళ్యకతను గు ర్రించాడు అస్పృ వ్యడు. అందుకే, ఒక వంక హరిజనోద్దరణానికి జరిగే కృషిలో భాగంగా “దేవాలయ (వవేశం'" వంటి _పగతి కార్యాలను (వళంనిన్తూనే; ఈ కృషీవలులైన గాంధీజీ అందేడ్కర్‌ వంటి (పగతి కాముకులను కొనియాడుతూనే, మరోవంక ఇంకా జరుగవలసిన కృషిక్తై గవ్బిలంతో మరికొన్ని 'దింతా సందేళాల్ని" వంపటం ఈ భాగంలో (వధాన విషయమైైంది.

క్‌4 హరిజనాభ్యుదయం - ఆరునికాం్యధ కవిత్వం ఈ భాగంలో అస్పృశ్యని వేదన కూడూ, గూడూ, గుడ్డలకే పరిమితం కాలేదు. 'పుట్టరానిచోట పుట్టుకతన' తనలో ఉవీకి వచ్చే కళాభినివేళాన్ని గుర్తించని సమాజం వట్ట వేదన ఉంది. ఇందులో అస్పృళ్యని గళం దేశీయ వూర్వవై భవాన్ని కీ ర్రించేందుకే కాదు = సమకాలీన సమాజంలోని లోపాల నిరసన నానికి కూడా నినదించింది. ఈ కావ్య భాగంలో అవర్జుడు సంపిన సందేశంలో న్వకియ, దేశీయ భవితవ్యం పట్ట ఆళ, నిరాశలతో కూడిన ఊగినలాట, శుభమే జరుగవచ్చునన్న ఆకాంక్ష కన్పిస్తుంది. జావవా మానవళావాది. ఆ విషయాన్నే వ్యంగ్యాత్మకంగా వెల్లడి చేయటం కన్పిస్తుంది మానవ సేవను (వక్కనబెట్టి, మాధవ సేనోన్మత్తులైన భారత ఛాందస మతవాదులను గబ్బిలం కూడా కాకటానికి ఇష్టవడటం లేదట. అందుకే జామువా.. *నర్వన్సి కష్ట పెట్టి నారాయణుని గొల్బు ధర్మశీలురున్న ధరణి మీద కాలుమోవలేక గబ్బీల మొక్కటి చరణ యుగ+ దివికి సాచి నడుచు”ినని వెక్కిరింతతో, చమత్కలరిస్తాడు, హరిజనుని సొౌంఘిక నమన్యలనుండి సొంన్కృతిశ నమన్యలవరకు : హరిజనుని కూడూ, గూడూ, గుడ్డలకై “గబ్బిలము” మొదటి భాగంలో చరితపించిన జావువా, రెండవ భాగంలో వాని సాంస్కృతిక జీవనంవరకు తన దృష్టిని సారించాడు. కళా న్లై పుణ్యంలో మఠే ఇతర నవర్జలకు తీసీపోని అవర్జల అఖినివేళాన్ని కులం ఎలా సీరుగార్చుతుందో వివరిన్తూ జావువా. తన ఆలర్మీయతను నింపి, “చిక్కటి చీకటి వనసీమల్లో కోయిల పాట వృధా అయి నట్లు, కటిక కొండల్లో వెన్నెల వాగు లింకి పోయినట్టు, మురికి తిన్నెల్లో కన్తూరి జీంకల వరిమళాలు ఈడేరినట్లు, వెదురు జొంపాలలో ము త్రెప్పు రాష ఛ్నిదమయినట్లు, కులకారణంగా గు ర్రింపు పొందని తన కవితా విశారదత్వాన్ని” శలచుకొని (శుంగిపోలాడు,

దళితకవులు - హరిజనాభ్యుదయం క్‌ హరిజనులలో అనైక్యత్వం పట్లవ్యథ : హరిజనులలో _పధానంగా రెండు ఉప కులాలు-మాల, మాదిగలు. కానీ వీపు తమ కష్టాలను గురించైనా, అన్ఫృళ్యతనుఐటైనా ఒక్కటై పోరాడరన్న దిగులు, వీళ్ళ పుచ్చుకొన్న మతమైన శ్రై9 స్తవం కూడా వీరిని ఒకటి చేయలేక పోయిందన్న బార జావువాలో కన్నిస్తుంది. “కలదమ్మా [వణ మంటరానితన మాకర్ణింపు మీ యండియా పొలమందుంగల మాల మాదిగలకున్‌ భూతేళుడే కాదు, కృ మ్ణులు, కృష్ణున్నిరనించు దైవములు శీసుల్‌ మస్తుగా బుట్టినన్‌ కలుపన్నేరరు రెండు జాతులను వక్కాణింస సీగ్గయ్యెడిన్‌" అంటూ వ్యధ చెందుతాడు. విశ్వజనీనమైన మానవ జాలిని కాంషేంచే జావమవాలో ఈ రెండు ఉప కులాలు ఒక్కటి కానందుకు దుఃఖం, ఒక్క బైతేనే ముక్తి అన్న భావం ఉండటం ఆశ్చర్యమేమీ కాదు, కానీ, మీలోనే వేర్పాటులుంటే; ఎక్కువ, తక్కు-వలనే భావాలుంటే మేము మిమ్మల్ని ఎలా గు ర్రించగలమని తెలివిగా (పశ్నిండే నవర్జుల వృదయాల లోతులను జావా గుర్తించలేదేమో అన్పిస్తుంది. నవర్జులైన (బావ్మణుడూ, గ్యతియుడూ, వై ళ్యుడూ మరొక కులంతో కలిసికట్టుగా కృషిచేయ కున్నా, ఎదుగుదలను సాధించుకున్నప్పుడు; వైయక్షి కంగా అభివృద్దిలోనికి వచ్చినపుడు; అ అవసరం మాల, మాదిగలకు మామే ఎందుకు? అన్న (పశ్న ఆయనలో ఉదయించలేదు. హరిజనుల ఎదుగుదలకు ఆటంకమయ్యేది సవర్గత్వం, వారిని అంటరానితనం ద్వారా దెబ్బ తీనసినపుడు మాల, మాదిగ లేక మైనా నిర్వీర్యులే, దుర్శలులే; వారి పోరాటం క త్రిలేని పామే నన్న విషయం వట్ట జావువా దృష్టిని అంతగా మళ్శించలేడేమో నని పిస్తుంది. జావువాకు వీర్పడిన విశ్వజనీనమైన భావం చోపిడీపట్ల, ఛారదసంపట్ల, మూఢత్వంపట్ల ఏర్పడిన అసహ్యం నుండి పుట్టింది. అంతేకాని, ఆయనకు మార్క్సిస్టు గతితారి..క సిద్ధాంత నేవథ్యంగానీ మరే ఇతర భౌతికవాద నేవఖ్యాలు గానీ లేవు. మానవత్వం ఆయన సిద్దాంతం. కరుణ వీరం ఆయన కవితాగుణం. ఆత్మీయకాస్ఫుటమైన అనుభవం అయన కావ్యానికి ఊనిక. అందుకే జొమవాకు

ర్‌ర హరిజనాభ్యుదయం . ఆధునికాలధ కవిత్వం అనంతమైన జగత్తును ఆకళింపు చేసుకొనేందుకు అనుభవమే |పాతీవదికయైన మానవత్వం [తోవ అయింది. ఆత్మీయతను [వతి వదార్థంలో నింవటంవల్ల, ఆయన కవితాగుణం సామాన్యుని వళం చేసుకొంది. ఆయన కావ్య వస్తువు సార్వజనీనళ అయింది. గాంధీవై విశ్వానం ః

జావువా, గాందీ సారత్యంలో ఉప్పొంగిన స్వాతం[త్య నమరానిక ఊపు నిచ్చేందుకు మలిచిన ఈ కాన్మ౦, తన రిజ్యాన్ని నంపూర్ణంగా హెధించిందనే చెప్పాలి. దేళారాదనం వట్టి గొవృలకు పరిమితం కాకుంజా, క్షీర, నీర న్యాయా న్ననుసరిన్తూ, భూతకాల నిజ బొన్నక్యాన్ని కొనియాడుకూ, అసంగతక్వాన్ని వెలికి తోస్తూ సాగింది. హరిజనాభ్యుదయాన్ని కాంక్షించే ఈ కావ్యం సారిజనుని సమస్యల్ని విశ్లేషిస్తూ, ఛాందన భారతీయ నంస్కృృతిని [వళ్నిన్తూ, (వగక శక్తులను (పోత్సహిన్తూ, అవర్జులను పురోగతికి _పేరేపిన్తూ సాగింది. “స్వతం(త కారత విభాకర బాలుడు తూర్పు డోలికన్‌”18 రాగా 'ఠతృలంబు జివి జూచె హరిజన కాంఇావూరితమైన “గబ్బిలము” కావ్యం. ఖండ కొవ్యములు - 1 నుండి ” వరకు (198):

పరిళోధనాంళ వరిధి దృష్ట్యా అండ కన్య ఇండికలలో హరిజన నమస్యా నంబింధులుగా, కవి స్వీయానుళన (వదర్శితాలుగా ఉన్నవాటిని నరచయం వేయటం జరుగుతుంది. కే. కొన సందేశము (అం.కా. క్షే:

అంటరానివాళ్శంటూ సంచముల్ని సంచలంటుకోవ్వని సవర్జులకు “ఇంట నుండు వసరంబు లట్టులు” చూచినా చాలని అవర్జులు చేసుకొన్న వేడీకోణ వస్తువు. తొమ్మిది వద్యాలున్న ఈ ఖండిక 1929 నవంబర్‌ భారతి నంచికలో వెలువడింది. ఇందులో శావువాలో పెల్లుికిన వేదన కన్నుల చెమర్చజేస్తుంది. లి. నమదృష్టి (ఇం.కాం క్ష్రేః

వర్ణలేదాల నన్నింటిని మరచి జూతి నమైక్యంగా స్వాతంతోద్యమాన్ని శొనసాగించినవుడే తెల్పవారిని దేశవు చెల్లలవరకు సౌగనంవగలమని గాంధీ

దశితకవులు - హరిజనాభ్యుదయం ర్‌ పిలువు నిచ్చారు. అయినా వర్ణవిద్వేషాలతో సమదృష్టి లోపించి విచ్చిన్న మయ్యే వ్యవస్థపై జామవా నిరననం "సమదృష్టి" ఖండిక. 1931 భారతిలో _సకటించ ఐడిన ఈ ఖండికలో ఆరు పద్యాలున్నాయి.

తి. పొందూరమ ((అంకాం 1):

" వైయక్రిక న్వేచ్చ, నమష్టి మానవ సొల్యదాయకమన్న గాంధీ నాయ కత్వంలో స్వాతం్యత్య ఫలము లభించగలదను ఆకాంక్ష ఒకవంక, ఆ మవి త్ముని భావానుగుణంగా అస్పృళ్యతను అంతమొందించమని “హిందూరమ'ను ఆర్థించటం మరొకనంక (వతిపాదితమైన ఈ ఖిండిళ జనవరి నెల భారతి 1932లో (వశటింసబడింది ఇందులో వద్యాలు మూడు. కీ, శ్యళాన వాటి (ఖం.కా. క);

1933 డిసెంబర్‌ భారతిలో _పకటితమైన ఈ ఖండిక అంధులకు నువ రిచితమైనది.

నత్కవీందునైనా, రాజేరదునైనా, పామరునైనా, 'పేదనైనో సను దృష్టితో ఒడిని చేర్చుకొను శ్మశాన వాటి అంటే జావువాకు ఇష్టం. సవర్డ, ఆవర్జ లేదం లేని అచ్చట *“అస్పృళ్యత సంచరించుటకు( దావే లేదు.” అదే ఆయ నకు సంతృప్తి. అవ్యవస్థకు సంఘంలో తన, శ్మశానంలో తావేది? ామస్‌ (గే (గౌషేంణ89 6౮ “ట్రా ఇళలి 128 600౦౧6౮ 6పీలయ్‌. 9464 (పేరణతో ఈ అండికమ జామా రచించాడని వణతుల రామచంద్రయ్య అఖి (పాయం,తి ర్‌. పంచముడు (ఖం, కొం శ్రి ॥

వెనుక ముందాడే నాయకులను వంచ మోద్దరణకు (పేరేపించమని భరత మాతకు జావునా నివేదనమీ అయిదు వద్యాల ఖండిక జాతిలో కొందరిని కులం కారణంగా వేరు చేస్తే, ఆ జాతి బలవత్రరంగా మనలేదన్న నగ్న సళ్యాన్ని న్పురింపకేన్తూ జామవా భరతమాతను “కృళోదరి' అని సాఖ్మిప్రాయకంగా సంబో రిసాడు.

వ హరిజనాక్యుదయం - అధునికాం్య్యధ కవిత్వం 6. రర్య కిరీటము (ఖం. కొం త్రి ?

*వంచమ జాతి హంస సపింపని ధర్మ కిరీటధారి గాందీ పళంసతో పాటు, 'బెత్తెడు భూమిలేని నిణు పేద'లై “అంటు దోషమన్‌ గత్తుల బోనులోని కృళిందే అది మాంధుల నమాదరింపుమని సవర్జులకు జానువా అభ్యర్థన ఇందులో వస్తువు, *కృశించమందువా? అంటూ సోదర అగవర్షలకు జావువా వేసిన _పళ్న ఆదరింపుండనే అభ్యర్థనతోపాటు, ఈ బానిసత్వాన్ని ఇక ఓర్చ జాలమన్న ఆంత్యజుల స్థిర నిశ్చయాన్ని వెల్లడి చేస్తుంది. బదు పద్యాల ఖండిక ఈ “ధర్మ కిరీటము.” ₹. గునగునలు (ఇ. కొ. త్రి 8

అంటరానివాళ్ళలో ఇరు తెగలకు చెందిన కైంన్తన భక్తులిద్దరి సంవాదం ఇందులో ఇతివృ త్రం. *న్వర్గలోకమునకు (పేమ ధనము పంచిపెట్టి" వలసిన భక్తుల లౌకిక విషయాసక్రికి నిరసనంగా జావువా రచించిన ఈ అండికలో తొమ్మిది నద్యాలున్నాయి. అర్థంకాని బోర, అలికీ అతకని పాటలు, అంతర్వి వేదాలతో (ప్రజల్ని అయోమయంలో పడవేసే కైంస్తవ బోధకుల కిది చురక. 6. ఇంటిగుట్టు (అ9.కా.లిి ;

నర్వ మానవాళి సర్వేశ్వర సంతానమని నందేశమిచ్చిన ,కీన్తు మకాన లందికులై కూడా, కీన్తుకే కులాన్ని అంటగట్టి - మాల యేన్ముకీస్తు, మాదిగ యేస్ముకీస్తుగా మార్చిన మూఢ హారిజనులపై జాషువా వ్యంగ్య బాణం 'ఇంటి 9. ఆత్మస్తుతి (ఖం. కా. క):

అస్పృళ్యత, మద్యపానం మొదలైన ధురాబారాలను మాపాలని స్వాతం క్యానంతరం చేసిన చట్టాలనేకం. కానీ చట్టాలు ఫైళ్ళలో చెదలుపడుతున్నాయి కానీ, సంఘంలో మార్పు రాలేదు. ఈ దురదృష్టకరమైన వరిస్థితిమై జాషువా విసుర్లే ఎనిమిది నద్యాలున్న ఈ కావ్యఖండిక.

10. వ్యతికలు (అం. కా.ర్‌; , చేశ జనుల మహిత _ ధ్రీశక్తికిని, పురోగమనానికి కారకాలు

కావల్సిన వతికలు కులత శ్ర దృష్టితో (వాస్తే, సంఘంలో రగిలే అనై క్యతను

శలచుకొని జాషువా న్యధ చెందటం వస్తువైన ఈ ఖండికలో నద్యాలు ఐదు,

దళితకవులు - హరిజనాథ్యుదయం ర్‌9 క్షేషే. కళావిలాసము (ఖంకొ. ర్‌);

“అంటగూడని మాల మాదిగల జాయంటు గుటుంబాోోలు కైంనవం వుచ్చుకొన్నా, 'నూలా? తోలా?' 'ఏది గొవ్ప' అనే మీమాంసతో తగవులు వడుతుంటే 'అందరు మనవారని” కవి మ్మైతి చేయబోయాడు. ఎందరో కాదు, కూడదంటున్నారు కానీ, 'కవయః నిరంకుళఃి అన్నది అభాణకం. అందుకే బొవువా నేను “తందానాపాట'గాణ్జి కాదంటూ, సంఘీభావం కొరకు '[కీస్తు స్వామి'కి సలాం చేయటం ఇందులో కన్పిన్తుంది. ఎనిమిది వద్యాలున్న ఖండిక ఇది. కని. రాజ దర్శనము (ఖం.కా. క్షే;

తనకున్న కవితా కౌళలాన్ని, 'నీదే కులమన్న* (వళ్నతో నున్న జేసి చివుక్కున లేచిపోయిన సవర్డుడెదురై న ర్రై లు సంఘటనను వెంకటగిరి నంస్థానా ధీశుడు యాచేం్యదునికి ఆవేదనతో జాషువా వెల్లడించటం ఈ ఖండికలో వస్తువు కుల వివత అనే బాకు గుండెల్లో గుచ్చుకోగా గిలగిలలాడిన నుకవి జావువా వేదనా కవితా తరంగం ఈ ఖండిక. ఇందులో పద్యాలు ఎనిమిది, కేతి. ఇంటి గెలువు (ఖం.కా. క్షే ॥

జామనా అప్పటికింకా కవిగా లబ్బ్యవతిస్టుడుకాని చిన్నవాడు. అయినా కవితా కౌతుకాన్ని అవుకొనలేక వినుకొండలో జరిగిన కొప్పరపు సుబ్బారావు గారి నన్మాన సభలో వద్యాలను అందజేయటానికి వేదిక నెక్కాడు. అంతే. “నళళోని కెట్టు జొరబడె నభాగ్యుడీ నిమ్నజుడంచు" విదలించిన వినుకొండ వాన్తులే, వినువీరధుల కెత్తుచూ సన్మానించినవుడు జావువాలో మొదలిన భావం ఇందులో వస్తువు. ఇందులో జాషువా, గడచిన 'అమానరేలు'ను, నడచివచ్చిన *వున్నమి వెన్నెలను గుర్తుకు తెచ్చుకొంటున్నాడు. 1936 లో జరిగిన విను కొండ కొండంత సన్మానానికి కృతజ్ఞతగా చెప్పిన ఎనిమిది వద్యాలిండులో ఉన్నాయి. కేకీ. నంఘము (అం.కా. ర్‌ ః

సంఘ సంస్క-ర జాభిలావుడై “నవభావకృళుల్‌ కూరుపులు” చేసే కవికి నంఘం సనాతనమైనదై తే వచ్చే వ్యతిరేకత ఎంత బలంగా ఉంటుందో జామవా చెవ్చదలిచాడిందులో,

650 హరిజనాభ్యుదయంి - ఆధునికాంయధ కవిత్వం కేర్‌, నేను ఇంకా. ర్‌):

సామాజిక, ఆర్థిక, మత, రాజకీయాలవట్ల జాషువాకు ఉన్న దృక్పఠం ఈ ఖండిక. 16. వేను (ఇంకా. 6):

జావువా వ్య క్రిత్వ చ్మితణమీ ఖండిక. ఇందులో 'నానారాష్ట్ర సక్కార ముల్‌' 'నుయళన్సు' సమకూర్చిన కావ్య రచనతో ఆయన నంతృప్పుడవటం కన్పిస్తుంది. 'గాంధీ ళాంతి సిద్దాంత మూర్దవ మనార్గాటుడుిగా “మానవతా న్జగా జావువా దర్శనమిచ్చే ఈ ఖండికలో రెండు పద్యాలున్నాయి... క7. భారత వీరుడు (అం. కా, 1): _

కులం కారణంగా పొందిన అవమానాలు కర్ణునిపై కవికి అత్మీయశను "ెంపొందించాయి. మహాపర్శాకమవంతుడైనా జాతి వివక్షవల్ల అర్ధర థుడుగా మిగిలిన రాధేయునిపై కవికున్న జాలి, గౌరవాలు 1927 జనవఠి భారతి సంచికలో _పచురితమైన ఈ ఖండికలో [వస్ఫుటమౌతాయి. *నహజ నంపది కద్దడి (వళంన, నవాణ కవి జావువా చేయటం ఇందులో వన్తువుం " 18. భారత వీరుడు (ఖం. కా. వై క

“కులగో త [వళ్న 'లతో “లజ్జా నిర్జీవుని'గా అనుక్షణం నిర్వీర్యుని చేయటం, 'అన్యాయంగా వధించిన ధనంజయుని” విజయుడుగా కీర్రించటం భారతంలో కవికి నచ్చని విషయాలు. అందుకే 'యిదెక్కడి నిరర్థక ధర్మమొ” అంటూ వాపోతాడు. అక్టోబర్‌ 1927 భారతిలో (వచురితమైన ఈ ఖండిక వంచమ వేదంలో కర్టునివట్ల జరిగిన అధర్మానికి కవి పతిస్పందన, - 19. ఆళ్వానము (ఖం. కొం శై |

నాడు భారతంలో కుల వరీగకుల మధ్య అవమానం పొందినవాడు కర్టుడు. ఉఇవ్పుడు వర్ణ వివక్షకులవల్ల సాహితీ, సాంఘిక రంగాలలో వరితప్పుడైన వాడు కవి. అఆ బాంధవ్యమే కాబోలు కవికి “పెల్పవమతి చే( గృశించు కమలావ్ల తనూఖభవు నూజడించు' 'విచ్చిత స్నేహం' నూహ జేయ నిచ్చినది. ఈ ఖండిక 1933 ఏపిల్‌ నెల భారతిలో (పకటితమైంది,

దశితకవులు - హరిజనాభ్యుదయం టే ని0. చనువు (ఖం, కాం జై శి

నాడైనా, నేడైనా జరిగిన అన్యాయాలను, అధర్మాలను వశ్నించకుండా జావువా ఊరుకోడు. అందుకే భీష్మ సంవోరంలో, _దోణ వధలో ధర్మజుడు, ఏకలవ్యుని బొటన్మవేలు గురుదక్షిణగా కోరిన (దోణుని గురించిన ధర్మ నందే విఆను 'చనువు'గా వ్యాన మునిని (వళశ్నించటం వస్తువుగా ఈ అఖండికను వెలయించాడు. నిష. శఆెండంచుల కత్తి:

'శంబూక వధ”, 'ఖూసీివంటి విన్స్దవాత్మక రచనలతో, “వీర గంధము తెచ్చినారము పీరులెవ్వరో తెల్పుడి' అంటూ స్వాతంత్య సమరగానం చేసిన (తిపురనేని రామస్వామి చొదరికి అభినందనమీ ఖండిక. '*ళవిరాజు సన్మాన సంచిక? (1942) లో మూడు. వద్యాలను ఇావువా (పకటింఛాడు. వాడీమి, పోడిమిగల కపిరాజు కవితను 'రెండంచుల క త్తిగా కవి సంభావించాడుం శని. రక్త గానము (ద్వి+భా.) ౨1206౯ 509:

1942 లో జస్టీస్‌ పార్టీ సభ్యులు, నెల్లూరుకు యుద్ద (వదార ళాఖలో *డిన్టింక్ట్‌ ఆర్గనైజర్‌ 'గా ఉన్న సానెకొమ్ము మాలకొండారెడ్డి గారి ఆవ్వానం పై “పండిట్‌ ' ఉద్యోగానికి రాజీనామా ఇచ్చి, యుద్ధ వదార ళాలోద్యోగిగా వెళ్ళిన జాషువా లిటిష్‌ వాళ్ళకు మద్దత్తునిన్తూ యుద్ధాని! అనుకూలంగా _పచారం చేయాల్సి వచ్చింది. ఆ సమయంలో (ప్రచారంతోపాటు అధికావారోత్ప త్రి, పొదువు మితవ్యయం వంటి వాటిపై పాటలు, వద్యాలు, జ్యురకఠలు వాస్తే “రక్త గానము' అన్న శీర్షికతో మ్యుదితమయ్యాయి.. వాటిలోనివి “గామపోను రికార్డులు”గా కూడా వచ్చాయి. నాకథ - స్వీయ చర్విత - (విశ్వావను - (శ్రావణం) :

'క్షుభలిత మనళ్యాంతికి గత చర్మిత ధ్యానంకన్న [బవ్మీనందం లేద'ని తలచి “జీవిత [గంథాన్ని మనన్సులో చదువుకొంటూ సింహావలోకనం చేసు కొంటూ'క4 జావువా (వాసిన స్వీయకథాక వికారూపం '*నా కఠత' మూడు కాగాలుం

జాషువా 'నా కఠి వినుకొండను౦డి విశ్వనరుడుగా ఎదిగిన వారిజనుని కత. ఆయనను వర్హాథిక్యంగల సంఘం ''కోరగా వారగా చూసింది. అనాద

62 పారీజనాభ్యుదయం - అధునికార్యధ కవిత్వం రించింది. తీరన,రించింది. నత్కరించింది దూరపర్చింది. చేరదీసింది ”'కేక్‌ వాటికి కవిలో కలిగిన (వతిస్పందనకు స్థూలరూవం ఈ కావ్యం. (వళమ భాగం: ఇందులో మొదటి శీర్షిక “కళల (పళ్నలు లో, కవి, పుట్టిన ఊరు వినుకొండ బాగు వోగులను స్మరించుకొనటం ఇతివృ త్తమైంది. జన్మభూమిపై కవికి (పేమ కన్పిస్తుంది. నిమ్మలబావి నీళ్ళకోనం కనిష్థ కుమారులు పడినపాట్లు న్నాయి. జీల్లా ఆంగ్లేయాధికారి ెద్దపులితో పోరాడిన ఉదంతం ఉంది. మేధన్సుకు మానవత్వం ఆబ్బకపోతే, విజ్ఞానం వినాశనానికి దారి తీస్తుంది. అందుకే అవరజ్ఞానమే విజ్ఞానం కాదంటూ, గాడ్సే కథ (పస్తావిస్తాడు. కూటి కోసం కోటి విద్యలన్నట్లు, మెతుకు కోసం మకాన్ని అడ్డం పెట్టుకొని పొట్టబోను కొనే 'సోమరుల్‌ ఈవ్నిపరుల్‌, నిరర్ణకు'లైన శన స్వరూస స్వాములపై చురళ వేస్తాడు. మాలైనా, మాదిగైనా సవర్జుల దృష్టిలో అంటరానివారే పాలేరు మ్మాతమే. కాని అవర్దులలో ఎక్కువ తక్కువలన్న కలహాలు. ఆవర్జత్వంలో అంతస్థులకై అర్థంలేని వాదాలు. ఈ 'గొప్పల కొజకై యొండొరులు కలహ మాడ'టం వాస్యాస్పదంగా జావువాకు అన్పిస్తుంది. అదే ఇందులో పస్తావిత మైంది. అన్నం పెడుతుందని, అంటరానితనాన్ని బాపుతుందని మతం మారిన అనర్జ శై9న్తవులలో కులాల గొడవలు పోలేదు. మత ధర్మం పట్టువడలేదు. అందుకే సద్భ క్రితో జౌమ్మున వా ప్రిస్మమ్ముద దాల్చిన జావువాకు, కై౦స్తన ఫాదరీల "కొంగల క్రి ఏవగింపయింది. మనస్సు చివుక్కుమనిపించింది. క్రై9 నవులలో కొందరికి స్వర్ణం తమ సొత్తు అన్న భావం (_పబలంగా ఉంటుంది. సరద్దైనుకోసం వయత్నిండే వీరిలో సమత్వ భావం మాతం కొజతగా ఉంటుంది. ఈ దురదృష్టకర వంిస్థితి పట్ట జావువా నిరసనం త్మీవంగా కన్పిస్తుంది. “నమతలేని రిత్త చదువేల? వదవేల మఠము లేల? మారు వతంబు లేల,*16 అని వళ్నిన్తూ, "వరమను మాట ళర్థము సమత్వ సుఖంజని విన్నవించెదన్‌''1" అంటూ తెగేసి చెబుతాడు

దళీతకళవులు = హరీజనాభ్యుద యం "68 జబాల్గన్మృతులు ;

మాతృ పేమకోసం తపన, వీధి భాగవఠాలపై మక్కువ, బొమ్మలాటలు, కుస్తీలు, వేట నంటి కళావ్యాసంగాలపట్ల మక్కువను మరొక వంక జామవా చెవ్చకొన్నాడు. పిట్టలవై (పేమడివల్ల పాంథుల కౌజుక్రై వన్నిన ఉపాయాలు ఈ శీర్షికలో వివరించబడ్డాయి. కొం'పెపనులు ః

చెలికార్యడతో కలిని, విల్లు పారించటం; పొన్నంగి పిట్టలకై మాటు కాయటం; చిలుకల, గోరువంకల కూశల పంజరాలలో బంధించటం, ఉడుతల కుచ్చు లౌడ్డటం, కూనకుక్కల పెంపకం వంటి “చిన్నారి స్వరంబు'లో విహరించటం ఇందులో వస్తువు. జామవాకు ఈ వయస్సులో ఒక సంఘటన నరక సద్భళ్యంగా పరిణమించింది. అంటరానివాడివంటూ , ముట్టుకోకుమంటూ తవఇశొన్న అ,గవరారి పిలలను ఒకనాడు కొటివచ్చిన జూమువాకు, తలి మద్‌ హరిజనుల దైన్యస్థితిని వివంస్తూ ర్‌

“..4నాయనా! యిది భయంకర దేశము; వర్ణ లేదముల్‌ గూడులు గట్టుకొన్న వనగూడదు, పంచమ జాతివారికిన్‌ కూడు హుళక్కి, మానవత గూడ వుళక్కి, హుళక్కి. జన్మమున్‌ "18 అంటూ హితవు చెబుతుంది, పంచమ జాతికి పదైడన్నం, వంచలొోనైనా నెలవు పంచని సమాజపు వివక్ష జామువా గుండెల్లో వాకున (కుమ్మినస్ధైంది కొషొ వర్మిశను :

సద్దుణరాళి “మేరితో వివాహం, పల్లెటూరిలో బడీనంతులు వృత్తి, తిరుపతికవి, వేంకటకవుల అవధానంపె సావధానం, కొసవ్పరపు కవుల మెప్పిం చెడు ఆళశుకవిత్వంపై మోజు, నైషధ కావ్యంలోని పద్యాల వల్లెవేత, ఓక్క వదము సాగిన, వేరొక్క పాదము లాగసాగే ధార గలిగిన అష్టావధాన, ళతాన ధానాల నిర్వహజం, యతి, ప్రాసలక్రై వేదనలతో కవి గావలయునన్న “పరిమి ళఈంబైన కుజుచ దృక్పకం'తో పడిన పొట్లు ఈ అఇండికలో వర్థితము. వ్యథా ఘట్టములు ;

జావువా అవ్రమ్మితుడు వేంకటప్పయ్య. చక్కని పాటగాడు. ఇద్దరూ కలసి ఒకసారి దగ్గరనున్న “కోవెలికు వెళ్ళినారు. ఆ సమయంలో వారిని కలిసీన వైష్ణవుడొకడు....

న పారిజనాభ్యుదయం = అధునికార్యధ కవిత్వం “ప్ఫృధివి సురులు దక్క- నితర జాతులు కైత

లల్లరాదు నేరమం[డు బుధులు” * అంటూ సనాతన పురాణ యుగరధర్మ న్నూఠాలు వల్లించి, జావువాను అవమానించటం జరిగింది. జావువా నంటి *శ్రళావరస్వి'! అది ఆరని అవమాన జ్వాల అయింది. “పుట్టరానిచోట పుట్టుక తని ఎన్ని వెన్నెలలు, ఎన్ని కళాహృదయాలు వ్యథ అయ్యెనో కదా!

జామువా పిచ్చులో, పీచ్చి జావువాలో అయిన పిచ్చయళాన్త్రీతో జావువా

“కృలమత విద్వేషంబుల్‌

తలనూవని తావులే కళా రాజ్యంబుల్‌ "* అని (సోత్సహించిన భూమి నురమి్యతుని గరించి కొస్పరపు కవుల గుంం0చి, గొవ్చగా శెప్పుకోనటం కన్చి స్తుంది.

స్వీయ వృత్తాంతాన్ని కవితామయం చేయ సంకల్పించిన జామవా వయళ్నం (పథమ భాగంలో ఫలించినంతగా, ద్వితీయ, తృతీయ భాగాలలో ఫలవంతం కాలేదు. అందుకు బహుళా బాల్యస్మృతులకు, వ్యతాఘట్టాలకు ఆల వాలమైన _వఠమభాగం జావువా గుండెలోతులనుండి ఉబికిన కరుణతరంగం మిగతా భాగాలు అంతటి అర్జ్రత ఉన్న నంఘటనలకు అలవాలాలు కాలేక పోవడమే కారణం కావచ్చు. ఇతర కృతులు - స్థూల పరిచయం :

హరిజనేతర ఇలివృ త్తమున్న జామవా కావ్యాలకు స్థూలంగా వంచయం ఇది. కే. పిరదొసి (1982) ॥

గజనీ కోల్కె పై వద్యానికొక నెత్తుటి బొట్టు చొన్సన వ్యయించి ఆరువేల పద్యాలను [వాసన పారశీక కవి పిరదొసి జీవితంపై కావ్యం ఇది. శి. కొందిశికుడు (1945) శి

ఒక బర్మా కాందిశికుడు [పయాజంలో పొరపాటుగ అడవితోఐడి తిడు గాముతూ, మానవ కపాలం తఈటస్థవడీతే దానితో జరిపిన వాదోవవాదముతే యిందలి కళా వస్తువు.

దళితకవులు _- హరిజనాభ్యుదయం శక్‌ యాంతిక పవంచములో బుద్ధదేవుని అహింస, (కీస్తు (ప్రేమ, రామ

కృష్ణుని రా త్రిక చింతన విశ్వకల్యాణదాయకాలని కవి సందేశం.

తీ. బాపూజీ (1948) ॥

ఇది 'యర్ధ 'దిగంబరేశ్వరుడు' గాందీ జీవిత చర్మిత కాదు. ఆయన అక స్మీక వాత్య, బలవన్మరణం తలచుకొని జావువా న్మేతముల నుండి పొర్టిన అశకణాలకు రూపకల్పనం బొపూజీ వ్యక్రిత్వం, ఆయన సిద్ధాంతాలు జావువా అవగాహనలో కవితాత్మకంగా ఇందులో వెలువరింపబడ్డాయి.

నేతాజీ (19848) ॥

తొలి నిట్టూర్పు = మలి నిట్టూర్పు అని రెండు భాగాలు,

ఎ. తొలి నిట్టూర్పు : ఇందులో “బతికి చెడిన” భారతమాత బోనుకు చేనుకొన్న ఆవేదనా నివేదనం, 'జాతి మత భేద పిళాచముల' ' స్వేచ్చా ఏిహారరి *గుణ భష్టాధముల” తీరుతెన్నులు “పర్థాలోవల బంధితమైన” స్రీ జాతి దైన్యం మొదలై నని ్మవస్తావనాంళాలు. .

వి. మలి నిట్టూర్పు ; గృహ నిర్బంధం తప్పించుకొన్న బోను, బెర్లి న్‌లో హిట్లరును కలిని సాయం పొందటం, జపాను అధినేతల పాపకం సంపా దించటం, అజాదు హిందు ఫౌజు నిర్మించటం వంటి విషయాల (వస్తావనంలో జాషువా స్నీయాభ్మిపాయాలు వ్య క్తంకావటం ఈ ఖండకావ్యంలో గమనింపవచ్చు. 4. న్వయంవరమను (1850)

వధువు స్వరాజ్యం, "పెండ్డికొాడుకులు [వజలు. స్వరాజ్యబాలకు సత్యా హింసలు చెలికత్తెలు. ఈడొచ్చిన స్వరాజ్యవాలకు స్వయంవరం (వకటిస్తే, నీడిమంతులు, ఆవినీతిమంతులు, ధనవంతులు, చర్శిదుల, దొంగలు, దొరలు పెండ్రికొడుకులై వస్తారు. 'పెండ్రికొడుకులు ఆయోగ్యులని ఎంచి కళ్యాణానిత్రై దేశాటనం చేసి చివరకు హిమాలయం చేరి ఆ కన్య తపస్సు చేస్తుంది. ఒకనాటి స్వప్నంలో మవాత్ముడు దర్శఎమిచ్చి సదువదేశం చేస్తాడు. ఒక యోగ్యుడైన యువకుని వివావామాడి స్వరాజ్యలవ్మీ కాంతి సౌభాగ్యాలతో రాజ్యమేలుళుంది. ఇది కఠ,

కశేతకంర్‌

లర్‌ హరిజనాభ్యుదయం - ఆధునికాంధ కవిత్వం దే స్వాతంత్యానంతరం రాజకీయ, సామాజిక, మత రంగాలలోని

అవాంఛనీయమైన పరిస్థితుల వర్ణనం, నిరననం ఇందులో (పధానమైంది.

ర్‌. రాష్ట్రవూజ (1958) ॥

“పత్యేక వీరారధ రాష్ట్ర్రమున'కు జాషువా చేసిన *కోటీ (పణతి వూజి రాష్ట్ర్రవూజ. అంధధాభిమానం పొంగిపొరలిన ఈ అండకాన్యం 1953 లో (వళమంగా (వకటితమైంది.

పొట్టి శ్రీరాములు, టంగుటూరి |పకాశం వంతులు, గొల్లపూడి సీతారామ శాస్రీల వంటి త్యాగధనుల (వశంస, రాష్ట్ర రాజధానిపై వివాదం, ఆరధ ఖాతి బొన్నత్యం ఇందులో వస్తువులు, బుడ్డా వెంగళరెడ్డి సారథ్యంలో అంధం అత్యున్నతంగా సంతుష్టితో మనగలదని భావించటంతో నరినమా వ్రమౌతుంది. థి. కొ త్రలోకము (19856) 1

వ్యత్యయము, తొలికోర్కె, మలికోర్కెలనే శీర్షికలతో మూడు భాగా లున్న ఈ అండకాన్యం కొ త్రలోకము ఆరంభంలో జగత్స౦9భువుకు విన్సించిన “అధికార కథా (వణాళిక' . జామవా వ్య క్రిత్వ ఆవిష్కరణం.

7. ముంటాజు మహలు (1961) :

ఈలి లింగమాంబకు “కన్న బుణంబు” తీర, జావువా అంకితమిచ్చిన ఈ కావ్యం 1961లో [వచురితం.

“నుల దుఃఖ మిశమ మహినలయం బఐను న్మతళాలలో' తన విడిది నమా వ్రమైనదని [గహించిన ముంటాజు బేగం షాజవినుతో వల్కి.న ఊర డింపు; మృతికి యివలి యొడ్డున మిగిలిన రాజు మనోవ్యత; చివరకు భార్య కోర్కె మేరకు 'రాజనంబు విడువని" తాజమహలును షాజవిన్‌ నిర్మించటం; కన్నకొడుకు కౌరంగజేబు షాజవహాన్‌ను కారాగారంలో ఉంచటం; అక్కడే సతీ వియోగ వరితప్తుడై షాజవాన్‌ మరణించటం స్థూలంగా ఈ కావ్యంలో వస్తువు.

ముపాఫరులు (1968) ॥

చీనా నరమాంస భకకులవల్ల మంచుకొండల్లో పాణం పోగొట్టుకొన్న ఫాంథుని కత ఇది. ఇందులో మానవ జీవిత వరమార్థం గురించిన చర్చ జరిగింది.

దళితకవులు - హరీజనాభ్యుదయం ళా ఠి, శ్రీన్తు చర్మిత (19068) ॥ి మత్తయి, మార్కు, లూకా, యోహాను సువార్తలలో కూడిన కొత్త నిబంధనకు కావ్యరూపం శీను చర్మిత. పాపుల నుద్ధరించేందుకు యెవోవా నుతుడై న క్రీస్తు బెళ్లహేములో జన్మించినదాదిగా, సిలువ వేయబడి, వునరుల్దా నుడై మోషురోహణము చేయటంనరకూగల సర్వాడ్భుత నంఘటనలు ఇందులో ఇళలిన్ఫ త్తం.

మత్యగంఖాన్ని ఛండోబద్ధం చేయటంలోని కష్టనష్టాలవల్ల ఈ కావ్యంలో కళాత్మకత కొంత కొరవడిందని చెప్పవచ్చు. ఈ కావ్యం కేరద బననుతి ఫొండినది. తం్కడి కై9న్త్రవ మత బోధకుడు కావటం, తాను క్రై౦స్తవ విశ్వాని కానటం ఈ కావ్యరచనరకు | పేరకం,

నమాచార పొరనంబంధ కాఖవారిడే అక్టోబర్‌ "రర న పకటితమైన ఈ కాన్యం “నాగార్జున సాగర్‌ (ప్రాజెక్టు గురించి (వచారాత్మకంగా వెలువడింది. "పెద్ద కవితా ఇండికగా భావింపతగిన ఇందులో నాగార్జనుడు, శ్రీనాఠుని పల్నాటి సీమ, రాష్ట్ర |వగతి సంకిర్రనం వస్తువులు. కే0. శివాజి (వబంధము |

శ్రీ రొవూరి శ్రీకై లవతి అలభ్యర్థనతో, వారి ఆర్థిక సవాయంతో వెలువడిన ఇది అసంపూర్ణ కావ్యం. శివాటి చర్మితను నంవూర్జంగా (వ్రాయలేదు. భారతీయ జాతీయతకు, హైందవక్వానికి (పతివింబమైన ఈ కావ్యంలో తుఖారాం సాధు, టివాబాయి, వేట, మావళశీలు, ఆఅఖేటము, సంకుల సమరము, ళషరు విజయము, పితృల క్రి, ఢిల్లీ[వయాణము మొదలై న శిర్షికలున్నాయి.

జావువా కాన్యేతర కృతులలో రుక్మిణీ కళ్యాణం, (దువ విజయము, లిదానంత (ప్రభాతము, వీరాబాయి నంటి బార్మితక నాటకాలు; తెరచాటు వంటి షాంఘక నాటకం, చిన్నా నాయకుడు, కుళలవోపాఖ్యానమువంటి బార్మితక నవలలు ఉన్నాయి.

టు హరిజనాళ్యుదయ౦ _ ఆధువికార్శధ కవిత్వం వ్యక్తిత్వం 2 వినుకొండనుండి విశ్వం ఎల్లలవరకు విశనన దశ :

“కుల, మత భేద నిర్మూలనా కాంక్ష చిన్ననాడే ఆయనలో నాటుకుంది. తనను 'ఆంటరానివాడు' కనుక అటలోనికి రానివ్వని ఒక క్మురవాని చెంవపై కొట్టి “సోదరా! ఈ దెబ్బ నీకుకాదు, నీలోని కులలేదానికిలే” అన్న అయన మాటలు హృదయావేదనను వ్యక్తం చేశాయి.”

జాషువా వ్యక్తిత్వం వైవిధ్యం, విశాల దృక్పథాల సమ్మేళనం. బాల్యం నుండి వెంటాడిన అంటరానితనం, పేదరికం ఆయనలో కసీని పెంచలేదు సరికదా, కవితను పెంపొందించాయి. భారతదేశంలో కుల, మత వ్యవస్థల వివకావిధానంపై _వకటించిన కవితా వతిఘటనానికి తా ననుభవించిన అంటరాని శనం కారణమైతే; సాంఘిక, ఆర్థిక అసమానతలపై (పకటించిన అసంతృప్తికి "పేదరికం కారకమైంది. - నంన్కరణ సొధ నిర్మాణం అనుభవం పునాదుల వై, సిద్ధాంతాల వై కాదు :

అనుభవాలే పునాదులుగా (ప్రగతిమార్గం పట్ట నిఐద్దుడైన జామవాకు సిద్దాంత పరిచయంతో కంటే, సామాజిక అనుశీలనమే (పాతివదిక అయింది. ఏ కారణంగానైనా దీనులైన వారిని ఆదుకొనే చిన్న (వయక్నాలెన్నైనా [వశం సీంచటం ఆయన గౌవ్పదనం అది సామాజిక, మత, ఆర్థిక, రాజకీయ వ్యవస్థ లలో దేనికి దెందినదైనా సరే . ఆయనకు సమ్మతమే.

అందువల్లనే జాషువా నిమగ్నత ఆయా నమస్యల పై సంఘటనాత్మకంగా (వస్ఫుటమైనంత ఖచ్చితంగా, సమావారంగా కన్చించక, సంఘర్షించినట్టు అగ వడే అవకాళాన్నిస్తుంది. అందుకు సోపప త్రికాలు ఆయన రచనల్లో కోకొల్లలుగా కన్పిస్తాయి. గాంధీకి, ఆంబేడ్కర్‌కు వర్ణవ్యవస్థ గురించి భిన్నాల్మిపాయముంది. కాసీ జావువాకు ఇద్దరూ అభిమానప్కాతులే, (వవృత్తులు వేరైనా, పంథాలు రెండ్లైనా నిమ్నుజాతుల కన్నీళ్ళు తుడిచేందుకు అంకితమైన 'కామిత (వదాత గాంధీ తాత' జామవాకు కావాలి. అవర్జులకోనం “యస్టకష్టాలంకుం బలియైన నవోదరుండు” అంబేడ్కర్‌ జాషువాకు కావాలి.

"పేదల, ఫకీరులకు పోటిగా ఎగఐడిన మువ్పది మూడు శోట్ల దేవతలను వెక్కిరించే జావువా, చిన్న ఘటనను ఆధారం చేనుకొని 'వరమేకు విలాస మ్ములు” వినరింవబూనుకోవటం 'అనాథ'లో క న్పిస్తుంది. కై స్త్రవంవల్ల కూడూ,

చళఠకవులు - వహరిజనాభ్యుదయం ఠి గురైనా కొంతలో కొంత వారిజనులకు అందటం సంతోషం. కలిగించిన తొమువాకు, 'కొంగ భక్తి పుంజుకొన్న' దాని పోకడ జూచి వెక్కిరించటం సబబనిపిన్తుంది.

అవర్జులకు అండగా నిలబడే వతి చిన్న |వయత్నం జామువాకు మేరు నమానం. అందుకే వాటివట్ల హర్షాకిరేకంతో పెల్లనికే ఆయన జృదయం ఒక్కాక్కవరి లోపాలను ''ఏకోగుణ నన్నిపాతే....?” అన్నట్లు విన్మరిన్తుంది. లోవం ఎవరిదైనొ జూొషువాకు అనంగీకారమే £

కుల, మత వివకల కారణమైన ననాతన నవర్జ విధానాన్ని జావువా ఎంతగా నిరనిస్తాడో, పోట్లాడుకొనే మాల, మాదిగలను; శై స్తవం పుచ్చుకొని, (శ్రీన్తుకే కలాన్ని అంటగట్టిన వారి మూఢత్వాన్నీ గురించి, (వగళతి దిశకు శన్నెత్తైనా చూడని వీళ్ళ సోమరితనాన్ని అంతే నిరసిస్తాడు. జాషువొది హేతు దృక్పథం - అట్లని నొ స్తికత్వం కొదు ః

"= అసమ, అవాస్తపిక, శుష్కా చార భూయిస్థమైన భారతీయ ఛాందస కర్మ

జీవనాన్ని నిరసించటానికి శామవా ఎప్పుడూ జంక లేదు.

“= ఈ విషయంలో హేశులద్ధమైన అంబేడ్కర్‌ దృక్పథం జావువాలో తొంగి చూస్తుంది. 'కన్నుగానని వస్తు తత్త్వము కాంక' నేర్చనీ జామవాను “ఆజేయవాది'గా (భమించటం ఉంది. కానీ ఆయన నాస్తికుడు కాదు. అందుకు (వబల ఉదాహరణం “అనాథఠి ఖండికలో కన్పిస్తుంది. ైకిల్‌ వాలా కీకొంటే, ఒళ్ళ్గంకతారక్తం కారేటట్లు మాలెతకు గాయాలయ్యాయి. కొనీ, ఆమె చేతి వసీ విడ్డ చెక్కుచెదరలేదు. ఈ సంఘటనను అధారంగా చేనుకొని జావువా...

“*టయి నా న్తీకుడా విను మొక్క-మాట అరనసీ యుందువు ఘోర దృశ్యంబు నిచట మృత్యుదేవత కోజలు మెజయు నపుడు

“.. శిపవు నే మవిళ క్రి రకించెనోయి?”38 అంటూ పరమేశ్వర అ స్తీత్వానికి ఉజువు చూన వయత్నిస్తాడ.

క హరిజనాళ్యుదయం - అధునికార్యధ కవిత్వం [వగతి దోవ కనితాత్మకం - అహింసాత్మకం ?

అంటరానితనం, బానిసత్వం, "సపేదరికాలతో హేయంగా మారిన దళితుల శన్నీటి గాతలను కరుణార్డ 9౦గా, వృద యదఘ్నంగా కావ్యతెర శెక్కించటంలో జావువా నిష్టారుడు, అందుకే ఈయన కావ్యాలు కరుణాత్మక, కథాత్మక, (వబోధార్మకాలుగా ఉంటాయి.

అండ కొనవ్యాలు ; ఇవి ఏడు భాగాలుగా (వచురింవబడ్డాయి. జామువా అండ కావ్యాలలో హరిజన సంబంధితాలను మృతం ముందే పరిచయం చేయటం జరిగింది. భావ కవిత్వోద్యమ (వళావం జావువావె ఉన్నా ఆయన కవితా మార్గం విలషణంగా ఉండటం ఇండకావ్యాలలో (వదర్శితమే. డా*ః లాన్కర చౌదరి తన సిద్దాంత వ్యానంలో ఈ విషయాన్నే సహేతుకంగా వివరిన్తూ...

“తన కాలంనాటి కవితోద్యమాల [నభావానికి లోనై వానిలోని ముఖ్య లక్షణాలను కనబరచి ఉన్నా, వాని కతీతమైన ఒక తత్త్వాన్ని తన కవిత్వంలో వ్రతిపాదించి ఉన్నాడు. సార్వకాలికం; సార్వజనీనం ఐన సౌందర్యం, సత్యం, ధర్మం, నమత మొదలైన అంశాలను [పాతిపదికలుగా చేసుకొని అతడు రచించిన కుల మత (ప్రాంతీయ భావాలకు అరీతంగా హృదయాన్ని తాశజాలి ఉన్నాయి"జి అంటాడు. అందువల్లనే శావునావై భావకవిగా మ్ముదవడలేదు, రానురాను భావకవిత్వవర మావధి (వజయ చ్మితణమైంది. కులమఠాల వంజరా లకు కట్టువడని స్వేచ్చ, సహేతుకమైన మానవత్వ ,(పతిష్టావనం జాషువా కవిత్వ పరమావధి. అదే ఆయనను సాటి నవ్య కవులలో ఏలక్షణున్ని చేసింది.

జావువాకు కడజాతి కడగండ్ల గరించి అనంతమైన వేదన ఉంది. కానీ,

“యురము నిక్కబల్కి, యృుదేశ మొదవించు

కవనమల్లు' "6 కవికాడు. ఆయన మార్గం అహింసాత్మకం,

అట్లని జామువా అనత్యాన్ని సహించడు. భారత కాలంలో జరిగిన అన్యాయాన్నైనా (ప్రళ్నించకుండా ఉండలేడు.

నారాయణరెడ్డి (వళంసించినట్లు “ఖండకావ్యం (వానీ అఖండ కావ్య న్ఫూ్రి నందించిన | ర" జామవాది,15 అహింసాత్మక ఆలోచనం, గాంధీమార్గం,

దళితకవులు . హరిజనాళ్యుదయం 4! మతంపై నమ్మకం ఆయన్ను ననాతనవాదిగా ఆవిష్కరిస్తాయి. కానీ కులానికి, ధనానికున్న సంబంధం గుర్తించిన కవిగా జామవా దళిశుల్లో ఆరునికుడు,. బోయి లీమన్న :ః

కుఠం, మఠం, (పాంతం ఏదైనా నరే. వరిమితవరిచేవిగా ఉంటే సహించ న్‌ని చెప్పేటప్పుడు ఖీమన్న అభ్యుదయవాదిగా కన్పిస్తాడు.

(ప్రాచీనార్ష సమాజం కుల సమస్యలేని కాలం అంటూ, *'గో బేక్‌ టు వేదాస్‌” అనే నినాదం ఇచ్చినపుడు సర్మవదాయవాదిగా గోచరిస్తాడు.

దశిత నమన్యకోనం, శివుణ్ణి ఆదర్శంగా చేసుకొని 'శివసోష లిజం" నూదించే ఖీమన్న, రసాద్వైత సీద్దాంతంతో ఓలలాడుతూ శృంగార పిపాసి గానూ అవిష్కరణ మౌళతాడు. భీమన్న కవిత సనాతన, అభ్యుదయ భావ నమన్వయ రూనం. ఆయన భావకవిగా, అభ్యుదయ కవిగా కూడా కనిపిస్తాడు. ఈ కారజాలనల్ల ఖీమన్నను వరిణామశీలిగా గుర్తించవచ్చు. ఈ పరిశీలనానికి లీమన్న కవిత్వ, వ్య క్రిత్వ దర్శనం మార్గం చేసుకోవటమైంది కవిత్వం ః

దళితుల (వగతికోనం [వాసిన భీమన్న క ఫళులను _పధానంగా దర్శించటం ఇక్క-డే జరుగుతుంది. దళితేతర సమస్య ఉన్న కృతులపై ఇతరంగా విపుల పరిశోధ నమున్నందున, వాటి వరచయమే ఇక్కడ ఉంటుంది. కాన్యకునుమాలు (1957) :

ఫీమన్న బాల్యం, తదనంతర విశేషాల (పస్తావనలు; దళిశుడుగా ఆయనకు ఎదురైన చేదు, తీపి గుర్తులు; బాల్యమ్మితుల స్మృతులు; (పకృతి వర్ణనలు, బుతుకోభ; వళు, పఖ్యాది వర్ణనలు; యపేయని.[వణయం; రాధా మాధవులు; జాతీయ, రాష్ట్రాఖిమానం; స్వాతంతోద్యమ; రాష్ట్ర సాధన (పయత్నాల విశే షాలు; గాందీ [(వళంస; కృషీనలుల శమ. స్వేదనాలు ఇముడ్చుకొని ఈ కావ్యం, (వ్రధానంగా భీమన్నను భావకవుల సరసన నిలబెడుతుంది. భావకవులలోని అనిర్జిష్టత; వృదయంగనుములై న సమాసాలపై మోజు, అన్య శబ్దాలవట్ల మమ కారం భీమన్న పె (వళావనం చూపించాయనటానికి ఈ కాన్మము స్పష్టమైన ఆధారం. ముఖ్యంగా జౌమువా (వలావం, దళిశుడుగా ఆయన వారసక్వాన్ని ఫొందగలిగిన ఖీమన్నలో స్పష్టంగా కన్పిస్తుంది.

ణా హరిజనాభ్యుదయం - ఆధునికార్యధ కవిత్వం అయన దళితుడుగా, దళితులకోసం స్పందించిన రీతిని పరికిస్తే... “న్సిభిల లోక మెట్లు నిర్ణయించినగాని తిరుగులేదు నొకు తరుగు లేదు, విశ్వనరుడ నేను” అని జొమనా తన గురించి చెప్పుకొన్నట్టు ఫీమన్నఎా “సీర్తుగట్టి, మళ్ళగట్టి, నారు గట్టీ కంచెలును గట్టి నన్ను హైషించరెవరు, అడవి మొక్కను నేను; విశ్వువకాళ వీథులం దిష్టమైనట్టు "పెరుగుచుంటి”!క అని తన్ను గురించి చెప్పు కొంటాడు. దశికుడుగా భీమన్న అసవాయ సిత, కష్టాలు ఈ కవిత కన్నులకు కట్టినట్టు చూపుతుంది. ఎవరు సరైన మార్గం ఇది అని చెప్పకున్నా ఎదిగేందుకు ఏదోమార్గం ఎన్నుకొనే మనుషులు ఇక్కడ వతిష్టితమౌతారు. “న్వవ్నఖీవి' ఖండికలో లీమన్న దళితుడుగా తన్ను చూడవద్దని, తన భౌలిక ఆకృతికాక, హృదయాకృతి కముగొనమంటూ, దళికేశర నంమాసికి వివరిస్తూ. అనీ కులమంచు నన్ను వివరింపులగూడిన కుంటి (వళ్నలన్‌ వ్యాకుల పెట్టబోకు డదివ్యర్థము; లోకపు మంచి చెడ్డలన్‌ దూకియు మున్గకుండ నిటు దూరములన్‌ బడి వచ్చినాడ ఈ యాకృతినేమి కల్లు? హృదయాకృతి జూచి సమాదరింవ”2” మంటాడు. తన కులం, రూపురేఖలు కాక, (శమైక జీవితంతో సుందరమైన తన గుండె హౌబగును చూడమంటూ దళితుల తరపున వకాల్తా చేస్తాడు. పేదలకు పంచలు, కలవాళ్ళకు పొన్సులు వేసే వివక్షను మానుకోమంటాడు. ఆంతేగాక తెగలు, మఠాలు, కులాలు వేరైనా మనుష్యులంకా సమాన మైన జాతి అన్న నగ్ననత్యాన్ని ఆవిష్కరించేందుకు వేదికగా “విహంగవాదము'కికి అన్న ఖండికలో వత్తుల నాటకీయ నన్ని వేళాన్ని కల్పించి చెబుళాడు ఖీమన్న. అన్ని కులాలు ఉ త్తమమేనన్న నేపథ్యం ఇందులో ఆవివ్కృత మైంది. (శమ = నవలతలో “ఎట్టి సఫలతకునై న మూలము (శ్రమయె కాన = (శ్రమను చేకొని ముందుకు చనగవలయు”39 అంటూ, క ర్మవాదిగా కనబడరాడు ఈ ఖండికలో భీమన్న.

దశితకవులు - హరిజనామ్యదయం కా వీమన్న చదువు నంధ్యలకు ఆమడదూరంలో ఉండాలని నిక్రేశించిన దళిత కులంలో పుట్టాడు. అందువల్లనే _-

“లేదు నాకు వ్యుతృన్నత; వేదచయము

ఉవనిషత్తులు, వాని కాఖోవళాఖ

లేమి బోధించునో ఇంతయీ నెరుంగ!

చదువులే లేని నాకు పాజదువు లేడ”90) అంటూ వాపోయాడు. గౌతమీ తీరాల్లో విల్సన్యగోవి నూదుకొంటూ, ర్రైతుదిడ్డగా తిరిగిన ఖీమన్న, ఆ వర మాఠ్మను ఎజింగి, ఎజిగింవ చేనుకొని, వేదాంతసారాన్ని అవగతం చేను కొన్నాడు. కృతార్డుడైనాడు.

ముళ్ళు, వువ్వుతో తమ దున్టితిని చెన్పకోవటం కంటక నిర్వేదము. ఒకే చెట్టుకు జన్మించినా పువ్వును అప్యాయంగా అంటుకొంటాడు ముష్గకు దూరంగా ఉంటాడు. టకే తల్లికి పుట్టినా (వవర్తనలో అంతరం ఉన్న వీలు ఒకరు (ేమాస్పదులు, మరొకరు తద్వ్యతిరేకం కావొచ్చు. ఇక్కడ ఖలీమన్న జన్మవల్ల వచ్చు గౌరవ, అగొరవాదులను నిరసించినట్టుగా కూడా కన్నిస్తుంది. ఆందుకే.

“*తర్వి నా గతి నాచేత నుండె నేని

ముల్లుగా పుట్టియుందునా = పువ్రుగాక? "31 అంటూ నిట్ఫూర్పు విడనటం చూడవచ్చు.

"సెలరీరు అంతరంగమే “నెలయేటి పాట (పుట : 100. 132). ఇందులో కవి తన పుట్టుకనుండి కవిగా జీవనసాఫల్యం పొందినంతవరకున్న కష్టనష్టాలను నూచించటం జరుగుతుంది.

“గట్లారసి పొంగి పారుతు, కర్మభూమి

సారవంతము జేయుచు, సస్యములకు.”88

ఇది కవి తన ఫలవంతమైన రచనల ద్వారా సమాజానికి చేస్తున్న నేవగా రెవ్వుకోనటం నేపఠత్యంగా కలిగింది. దేళ స్వాతంత్యసీద్దిని కొంషిన్తూ లీమన్న (వాసీన ఖండిక '“వంజరములో చిలుక'లో, దళితుడుగా తాను, సంఘ ఐహిష్క తుడుగా (బతికిన గుర్తుకు తెచ్చుకొంటూ విలపిస్తాడు. తన ఒంటరితనాన్ని తలచి.

*మనుజసంమము మధ్యమనుచున్నగాని శోడునీడములని దుఃభినిగానె?”3 అంటూ విలపిస్తాడు కవి.

?4 వారిజనాల్యుద యం - ఆరునికాంధ కవిత్వం

సంఘ ఐహిష,ిలులుగా చూడబడే దళితుల జీవితపథఖాలు ముళ్ళకంన అన్నరోనలే. తాను నివసించే “మలిన రృుదవాటిచెంతకు నితర మలినర్ముడు ల్వెరునురారు'కో అంటూ 'ముళ కంపి ఇండికలో కుమిలిపోతాడు. (వధానంగా దళిత సమస్యపై స్పందించకపోయినా, దశితుడుగా లీమన్న చింతన ఇందులో ఐహిర్గతమౌతుంది. శివదల (1962) ః

ఇది ఉ రమపురుషలో (వాయబడింది. కవి, తన ఊవో(పేయనికి వంపే వజయ నందేశంగా వస్తువు బాహ్యంగా కన్పించినా, మానవజీవిళాల్లోని అన్ని కోణాల్ని వాస్తవికంగా వెలికిలీసి, ఆవిష్కరించటం ఇందులో కావ్యవస్తువు.

అందువల్లనే ఫీమన్న ఈ కావ్యానికి వానీన “ఒకమాట'లో తన నిర్ధ్యంద్య మైన ధోరణిని | పస్తావిన్తూ, ““రకరకాల భావాలు, తోచినవి తోచినట్లు వ్రాకానుం అందువల్ల ఏ (తిపదఠావ౦ం ఆ (శిపదదే. నిరంతరత వుండకపోవచ్చును. భావా లలో పైకి నరస్పర వై రుద్ధ్యాలున్ను కనిపించవచ్చు”5 అంటాడు. ఈ కావ్యంలో అ స్రైరుధ్యం కన్పిస్తుంది.

మర్యాదస్తుడు అంతే ఇతరులకు ఇబ్బంది కలిగించనివాడు అన్నది కారి నల్‌ న్యూమాన్‌ నూ. ఇదే భావాన్ని చక్కగా వ్య క్రీకరిన్తూ ఖీనున్న. *సవం చంలో నేను మ్మాతమే వుండాలనుకోను నేను. నాలాంటి కోట్లమంది కలిసిందే ఈ (వసంచం! నా హృదయం కూడా ఒక [వవంచం”*్‌ అంటాడు.

నిలబెట్టే వతి సీతిస, వడగొళ్లే వ్రబుద్దులు ఈ లోకంలో కోట్లకొలది పార్గు జన్మ మెత్తుతూనే ఉన్నారు. ఆందుకే ఖీమన్న_

“ప్రవ క్రలు పుట్టనీ, భగవంశు డవతరించనీ

నత్యం సత్యమే లోకంలో.

స్వార్ధం ముందు, వరమార్థం వెనుక మనిషిక”87

అంటూ, అనంతంగా వ్యాపించిన స్వార్థపు వూర్వస్వరూపాన్ని కళ్ళముండుంచు కాడు.

మనిషికి భలౌతికావసరాలలో, అత్యంత సధానమైంది *తిండి". అకలి తీరిన తర్వాతే మనిషి, మాననికావసరాల పై దృష్టిని మళ్ళించగలడు, తిండికోనం తెగ బడే మనిషి నగ్నన్వరూపాన్ని ఆవిష్కరిస్తూ లీమన్న.._

చళితకవులు - హరిజనాభ్యుదయం ల్‌ “అన్నమే వర్మబవ్మా, ఆకలే (బవ్మ విజ్ణాన ఆకలికింత అన్నమే ఆనందసిద్ది కోటివిద్యలూ కూటికోసమన్నదే సత్యం' 8 అంటాడు. ఇంతటి _ప్రావంచిక సత్యాన్ని చెప్పే లీమన్న ఇందుకు భిన్నాల్సిపా యాన్ని వెంటనే వ్యక్తం చేస్తాడు: “ర్చృుక్ట్క్ల నంతకువచ్చినశ్లే మానవుని (బతుకు తెలీదు ఎందుకు వస్తాడో, ఎందుకు పోతాడో మర్యలో తిండికోనం ఎంతకొట్టాట! ఎంతరగడ11”789 అంటాడు. నలలై మూడవ ఖండికలో మనిషి జీవనానికి తిండి ఎంత (పాఠళమి కమూ, [పాధాన్మం కలదో చెప్పే లీమన్న భౌతిక, వాస్తవిక వాదిగా కన్పిస్తాడు. కానీ అంతలోనే ఆయన ఖౌతికవా స్తవికతనుంచి విడిపోయి. ఈ తిండికోనం మానవుల మధ్య జరిగే పోట్టాటను చీదరించుకొంటాడు. ఆయనలోని లౌతికాతీత మైన భావధరోరణి అందుకు కారణమన్సిస్తుంది. దశిశుడైన ఖీమన్నలో, దశికాభ్యుదయం కాంక్ష కంచే, రసోత్కష్ట కాన్య నిర్మాణం'పెనే ఆసక్రి ఎక్కువగా కన్పిస్తుంది. అందువల్లనే ఆయనలో పౌటి దళితుల ఖౌతికావసరాల నిమిత్తం వెంవర్ణాట కన్పిన్తూ ఉన్నా, లౌతిక (పావంచికాననరాల కతీఠమైన కొ త్త లోకం కోసం తృష్ణ మిక్కు టంగా నిక్కి చూస్తుంటుంది. - “*రాజకీయమేనా, సాంఘిక మేనా, ఆర్థిక మేనా, జీవితం అంతకుమించి మరేం లేకపోతే వచ్చినదారినే తిరిగిపోదాంపద। "49 . అనటంలో లీమన్న అలౌకికత్వం స్పష్టంగా గోచరిస్తుంది. అధ్యాత్మిక విషయకంగా ఖీమన్నది దేవుల్ణి, మతాన్ని తిరన్కరిండే వరనూత్మతత్వం. (వతి మనిషిలోని వరమాత్మాంళ బావ్యూబీవనానంతరం అనంతమైన వరమాత్మతత్వంలో కలిసిపోయి, నమసిపోతుందని, ఆపై అ అనంత మైన వరమాత్మ తత్వంనుంచే మునమువటిజన్మకు ఎటువంటి సంబంధంలేని జీవుడు (వఠవిస్తాడని ఆయన సీద్దాంతం. దాన్నే లీమన్న ఈ [కింది ఖండికలో...

ల హరిజనాళ్యుదయం - ఆరునికారథ కవిత్వం “సర్వమత వేదాంశాల సారమూ చెప్పేన్తున్నానిదిగో

మతం సాంఘికనీతి, వేదాంతం ఆత్మనీతి

రెంటినీ అధిగమించందే (బహ్మనీతి! "41

అంటూ వివరిస్తాడు.

మళ్ళీ వచ్చి భౌతిక వాదిలా మాట్లాడుతూ లీమన్న--

“వద్దు (పేమ, వద్దు శృంగారం, వద్దు సెక్సు

శేపటిసమాణం ఒక కర్మాగారం

కానలసిందొక టే = వని, వేతనం, తిండి”48

అంటాడు లీమన్న “ఒకమాటిలో చెప్పకొన్నట్లు వైరుధ్యం ఇక్కడ స్పష్టంగా కన్పిస్తుంది. అందుకు ఖీమన్న నేపథ్యం ,పాతిపదిక. లీమన్న దళితుడు. దానివల్ల భౌతిక సమస్యల్ని ఆయన ఎదుర్కో-వాల్సివచ్చింది. ఫీమన్న సహజంగా భావుకుడు. డానివల్లి లౌతికేతరమైన [వణజయం, ఆధ్యాత్మిక థోరణినంటివి ఆయనలో 'ెల్లుబుకుతూ ఉంటాయి. ఈ రెంటి సంఘర్షణం ఆయన వైరుధ్యాలైన అభిపాయ ఆవిష్కరణాలకు కారకమౌతూ ఉంటుందడిం అవి *తిపదల'లో దర్శనమౌతూ ఉంటాయి. (వళ్ళతిలో మానవపకృతి (1968) శి

ఇందులో '(వణయ పారమ్మ్యం' “ప్రకృతిలో మానవ్మవకృతి' “ఆగస్టు విన్షవం' అనే మూడు ఖండికలున్నాయి. పద్యకొవ్యమిది, (వణయ పారమ్యం : (మొదటి ఖండిక)

రెండవ _పవంచ యుద్దకాలంనాటి వణయకథ ఇది. [వణయంలో భగ్న మైన (ప్రేయసీ పీయులు ఐహిక సుఖాలపై ఏరక్తి చెందుకారు. (సియుడు దేళ స్వాతం్యత్యోద్యమానికి సేవ చేయాలని, సులాష్‌చందబోను “అజాద్‌ హిండు ఫౌజు”లో సైనికుడవుతాడు, ఈ ఇరువురు హఠాత్తుగా కలిసీనవ్పుడు, చారి హృదయాల్లోని పూర్వ [ప్రణయ భావనలు రురులై వెలికువికిన సందళ్భాన్ని అర్థ్రంగా చిఠించిన ఇండిక ఇది.

చళీతకవులు = నారిజనాభ్యుదయం ళా (వళృ్ళతిలో నూనన (వకృతి : (రెండో ఖండిక)

ఇందులో హరిజన సమస్య తొమ్మిదవ దృశ్యంలో '“అంటరానితనలి రూపంలో క న్పిస్తుంది. అధికుణ్జని ఆహంకరించిన మానవుడు ఆభారాలు, నంపదాయాల పేరుతో తోటి మనిషిని బలిగొంటున్నాడు. సహజీవనం అటుంచి, సానుభూతినికూడా పొందలేని అవర్జుడు ఈ విధంగా బలైన రకితిని లీమన్న ఇందులో చెప్పారు. ఈ కావ్యఖండిక మానవులోని సర వదౌష్ట్యాలను చూ పేందుకు రూపొందించబడి, అందుకనుగుణమైన దృళ్యభాగాలను సంతరించుకొనేలా చేయటం లీమన్న చేసిన ఒక (కొత్తవాణి. ఇందులో పద్యం తేటగా ఉంటూ తేలికగా అర్థమౌతుంది. ఆగన్డు విప్లవము : (మూడవ ఖండిక)

(వకృతిలో మానవ (పకృతిలో మూడవ కావ్యఖండిక “ఆగస్టు విస్ణవము. స్వాతం్యత్యోద్యమం వన్తువుగా చేసి, దాన్ని చెవ్పదలచి, పెద్ద కావ్యంగా మల జాలని నీమన్న ఖావించాడు. కానీ ఇది ఇరవ్లై నాలుగు పద్యాల దగ్గరే ఆగిపోయి అసంపూర్ణంగా ముగినీపోయింది. థ్రీ పిల్లీ శతకము ; (1968)

సమకాలీన సమాజంలోని అవకతవకలపై చమత్కార, వ్యంగ్య వూరిత మైన అధిషేవం తెలుగులో పూర మున్నా, ఆపళకునంగా భావించే పిల్లిని సంబో ధిన్తూ (వాయటం అన్నది తెలుగు సాహిత్యంలో [కొత్త పోళడే

ఈ ళతకం హరిజన నమన్యను _పత్యేకంగా కలిగినట్టిది కాదు. నేడున్న రాజకీయ, సామాజిక, ఆర్థిక రంగాలలోని అవినీతిపై; మానవుని స్వార్థం, అధికార దాహం, దోపిడి వంటి వైయక్రిక ఛ్మిదగుణాలపై సూచనామ్మాతం గానో, (వతీకాత్మకంగానో విసరిన విసుర్లు, చేనీన 'సౌచ్చరికలు, భావించిన అభ్యుదయ దృక్పథాలను వస్తువుగా చేసుకొన్నది. దీనిపై న్ధూలమైన అలోచనం ఉంటుంది.

“పేదరికం కర్మఫలం :

'పేదల్ని పేదలుగా ఉంచేందుకు ధనిక మేధావి వర్గం పన్నిన ఎత్తు

గడలు, వారికి విద్య అందకుండా చేయటం, కట్టుబాట్ల "పేరుతో. సజీవమైన

డ్‌ పారీజనాభ్యుదయం - ఆధునికాంధ్ర కవీత్వం సమాజంతో సాన్నిహిత్యం కలుగకుండా చూడటం; ఈ ఎత్తుగడలు ఫలిస్తున్న౦త కాలం పేదలు కర్మ సిద్దాంకాన్ని అంగీకరిన్తూ మౌనంగా వడి ఉంటారు. ఈ గుణాన్ని వదిలించుకోవాలనే హెచ్చరికను ఖీమన్న చేస్తూ. “న్సాటికి తొంభై మందికి కూటికి గుడ్డకును లేదు; కూర్చుంటావే నోటికీ తాళము వేనుక? "4 అంటాడు. దయా, దాశిణ్యాలు ఎన్నటికీ నమానునిపట్ట ఉండవు. ఒక మెట్టు (శ్రీందున్నప్పుడే వాటిని పొందటం సాధ్యం. అన్నింటా సమానమైన న్టితినికోరే ఆత్మాిమానాన్ని ఉద్చోధిన్తూ ఖీమన్న__ “దానము, ధర్మము కుక్కె మానముగల నీకు కాదు, మర్యాదగ నీ (ప్రాణము నిల్చు" కొమ్మంటాడు. హిందూధర్మ౦ దేవుడొకడే అంటూ, వర్ద, కుల వ్యవస్థల ద్వారా అస మానఠలను సృష్టించడాన్ని భీమన్న దుయ్యబడుతూ... “వరమేళ్వరుడౌక్కడు, అం దరి హృదయము లందు కలడతం డనుచునె, కొం దరి నదయత వీడించెడు నరుడే ర్ముదాత పిల్లి, నమ్మ కె''45 అంటాడు, థ్రీ పిల్టీ శతకాన్ని లీమన్న భారతదేశంలోనే కాక, ఈ విశాల విశ్వంలో మనిషి పోకడ, మతంలో లోపేంచిన మానవత్వం, వరిస్థితుల (ప్రాబల్యం - వీటి వల్ల ఏర్పడిన అసమానతలపై చురకలు వేన్తూ, హెచ్చరిన్తూ, నంస్కరించేం దుకు రచించినదిగా చెప్పుకోవచ్చు, లీమన్నమార్గం ఇందులో అవగతం అవుతుంది. గుడిసెలు కాలిపోతువ్నై (గద్యకవీతల సంపుటి - 975) దళీశులకొక వ్యక్తిత్వం కల్పించాలనీ, వారు గుడిసెల నుండి గోపుర నమానులై ఎదగాలని అకాంషించే ఈ 57 కవితల వచన సంపుటి, లారతంలోని అసమానతలపై లీమన్న ఎక్కు పెట్టిన వాచ్య వ్యంగ్య కవితా బాణం, ధనం, అధికారం తము గుప్పిట్లో ఉంచుకొన్న ఒక వర్ణం, తమ వయోజనాల సాధనకు

దళీతకవులు - హరిజ శాథ్యుదయం థీ తోడ్పడే దళారీ వర్గాన్ని ఆసరాగా చేసికొని అమాయకులు, అనమర్జులు అయిన మరొళ వర్గాన్ని దోపిడీ చేస్తున్నది. ఈ దోవిడీ భౌతికంగా, మానసికంగానే కాక బౌద్ధికంగా కూడా ఉంటున్నది. ఇటువంటి స్ధితి నెలకొన్న సమాజాన్ని, వ్యవ న్ధను ఖీమన్న “వన్య వ్యవస్థ” అంటాడు. దోచుకొనే వర్గాన్ని పులులని, స్వార్థంతో అందుకు సవాకరించే వర్గాన్ని నక్క లని, దోపిడీకి గురౌతున్న వర్గాన్ని గొ(రె లని అంటాడు. వన్య వ్యవస్థలో గొరెలుగా మిగిలిపోయిన (శామికుల్ని జాగృతం చేయాలని, సమైక్యవరచాలని, వతిఘటించే శ క్రిగా రూపొందించాలని లీమన్న చేసిన హపితీ (వయళత్నం “గుడిసెలు కాలిపోతున్నై.”

రైవమనే భావనకు దానులుగా, వ్యర్థ మళాచారాలకు నిబద్దులుగా, మఠం పేరిట జరిగే కుయుక్తులకు బలియైన అమాయకులుగా మిగిలిపోయిన దళితుల్ని; పీడించి పాలించే అధికార చృటంలో నలిగిపోయే (కామికుల్ని వివేక మనే కొలిమిలో, ఆత్మ విశ్వానమనే అగ్నిలో తవ్తం చేని, నజీవ ళక్రి అనే మేలిమిగా రూపొందేందుకు లీమన్న చేసిన కవితా పర్మిశమ “గుడినెలు కాలిపో తున్నై.” ఈ వచన కావ్యంలోని (పతి కవితను [వత్యేకంగా కాక, అవసరమైన వాటిపై ఈ సమీష పరమోద్దేశం,

గుడిసెలు కాలిపోతున్నై : భారతదేశంలో గుడిసెలు, గుడిసెవానుల వ్యళల (బతుకులూ కొత్తకాదు. వైదిక ప్యవస్థనుండి నేటి వరకూ భారతదేశంలో రాజ్యం చేసిన కొందరి కుహనాపాలనా చట్టాలు పేదలను సృష్టించాయి. పాలితుల, సవర్జుల, ధనికుల పెంపుకోసమే పేదవాని మనుగడ. మరణం కూడ, వేదాలు, న్మృతులు ఉటంకిన్తూ, బానిసత్వం పెంచి పోషించిన భారతదేశంలో పేదవాడి గుడినెలూ, (బతుకులూ అల్ప్బాయున్లు కలవి. కానీ వీళ్ళంటూ ఉంటేనే యజ మానుల కీర్తి, సంవదలు లెక్కకు మిక్కుటంగా పెరిగేది అంటాడు. ఈ కుతం (శాన్ని బట్టబయలు చేస్తూ ఫీమన్న_

*ధర్మ నంస్థావ నార్థం

ఈ గుడినెలు

మళ్ళీ మళ్ళీ అవతరిన్తుంటై!

పోతుందై

పుట్టుళాస్తుంటై!”4 అంటాడు.

త హరిజనాళ్యుదయం - ఆధునికాయధ కవిత్వం

దోపిడీ దార్ల కుతంతాలు, వాళ్ళ దోపిడీ విధావాలు "పేదలకు అవగతమైన రోజున (పతిఘటనం [ప్రారంభమవుతుందని లీమన్న ఆకాంషించటం ఈ గేయంలో కన్పిస్తుంది. *నా వారస్వపు హక్కులు" గేయంలో లీమన్న వైదిక విజ్ఞానం, దాని నుండి ఉద్భవించిన క్‌ ట్టుబాట్టు కొందరి పట్ట ఒక రకంగా, ఇంకొందరి వ్ల మరొక రకంగా ద్వంద్వంగా కన్పిస్తాయి అంటాడు.

ఆంటరాని శ్రీ అరుంధతిని వివాహమాడిన వశిమ్ణుజ్జీ (బహ్మార్ల్షిగా వైదిక వాజ్మయంలో కీ ర్రించటం జరిగింది. బెస్తకన్య అయిన మత్స్యగంధిని వివావ మాడిన వరాళరుని సంతానం భారతదేళానికి మకుటాయమానమని పురాణాలతో కొనియాడబడింది సంతుకోసం వితంతువులై న అంబికా, ఆంబాలికలకు వ్యాను నితో పొందు వవ్మిత సంస్కారం అయింది. కానీ ఇదే భారతీయ వైదిక ధర్మం వివవను చూపినూ, వర వ్యవస్తను కొందరిపై రుద, అంటరాని వాళ్ళంటూ

జ్‌ ణ గో గ్‌ా ది

దూరంగా పెట్టింది.

ఈ ద్వంద్వ సీతిని, వివ విధానాన్ని ఖండిన్తూ లీమన్న_-

వేద వేదాంగ వై భవాలపై నాకుగల

వారనత్వపు హక్కులు దొంగిలించబడి

ఇక్కడే పాఠ పెట్టబడినై "47 అంటాడు.

కానీ ఖీమన్నకు చెట్టుపేరు చె్పుకొని కాయలమ్ముకొనే మన స్తత్వం లేదు, వళిష్టాది వారసత్వాన్ని ఆధారంగా చేనుకొని, ఏవైనా పొందాలని కాంత లేదు. 'నా హక్కులు ఇవి, నా వారసత్యం ఇంత ఉన్నతమైనది అని దాటి చెప్పటమే ఆకాంక్ష అంటాడు లీనన్న,

వైదిక భారతీయ ధర్మం ఆధారంగా వరికించి చూసినా, వైదిక కాలంలో శన్చించని అంటరానితనం, అపై అన్యాయంగా రుద్దబడిందని చెప్పటం ఈ కవితలో ఫీమన్న లక్ష్యంగా కన్పిస్తుంది. “మఠం ఒక పిచ్చి” :

“మతం ఒక పిచ్చి” కవితలో లీమన్న మతం కంటే మానవత్వం గొప్పది అంటాడు. అంతేకొదు . మతం మనిష్‌ మతికి పట్టిన మత్తు. ఇడే లీమన్న ఉద్దేశం ఈ విషయాన్నే వ్యంగ్యంగా చెబుతూ ఫీమన్న_ా

దళితకవులు - హరిజనాభ్యుడయం 8కే *“థివాయ నమః నారాయణాయ నమః శత నమః కారల్‌ మార్క్బవే నమః మవోత్మా గాంధీనే నమః డాక్టర్‌ అంబేడ్కరాయ నమః"”కకి ఆంటూ, సిద్ధాంతక రను హేరువాదిని కూడా దైవం చేసే భారతీయ మనస్టితిని వర్ణించాడు “విశ్వమత సమన్వయ'*మనో, *నానామత నమ్మేళనం' అనో ఆరణ్య రోదనం చేయటం తప్ప, నిస్సంగులుగా (బఐరకటం తప్ప, విశ్వమానవ (శ్రేయన్సుకై (శమించటం వీరికి అబ్బతలేదనీ లీమన్న అగహిస్తాడు. “మళాన్ని వదలి నప్పుడే, మబ్బు విడిచిన నూర్యుడీలా మానవాత్మ జాజ్వల్యమానమవుతుం”దసి49 భీమన్న స్టీరాలిపాయం, ఇదిగో మోడమార్గం : భీమన్న (_పబోదాత్మకమైన కవిత. నేటి మఠాలలో దేనిపైనా లీమన్నకు విళ్వానం లేదు. అవి 'ఆరిపోయే దీపాలు, “దెయ్యపు మంట'లని ఆయన ఉద్దేశ్యం. మనుషుల మధ్య అంతరాలను సృష్టించేందుకు; మనిషిలోని చేతనను లువ్తంచేని, పరాన్న జీవిగా మార్చేందుకు అవి శారకమయ్యాయనీ ఆయన భావన, మతానికి అంగాల్రైన వర్జం, కులం వైవమ్యాలను చృష్టిస్తే, వర్గం సవ చించే కమ్యూనిజం వంటివి ర క్రపాతాలకు శారణనౌతాయన్న నమ్మకం నీమ న్నది. ఆయన అకించేది.... "కుల, మత, వర్ణ, వర్గ విము క్రమైన విశ్ర్రైక మానవతా మార్గం అరుణ తరుణ గుణ వరీయులకు అనంద రసాద్వ్వైతం, "50 కఉక.6

ఫ్రే వారిజనాభ్యుదయం - ఆరునీకార్యధ కవిత్వం “నాకు రొవలసిన బాకీ” :

“నాకు రావలనీన బాకీ'5* అన్న కవితలో దళితుడుగా, కవిగా లీమన్న తన హక్కును, లక్ష్యాన్ని వస్తువుగా అనుసంధానిందాడు.

లీమన్నకు దళితవర్గం నుండి వచ్చినవాడుగా కాయకష్టం గురించి, దాని ఫలాన్ని పొందే పాలిత వర్గం గురించి సృష్టంగా తెలును. అందువల్లనే శవిగా తాను దళితవర్గ (వతినిధిగా మారినపుడు పాలించేవారి నుండి దళిత వర్షానికి రావలనిన న్యాయమైన ,(పతిఫలాన్ని కోరుతున్నాడు. దాన్ని *“రావలసీన బాకి అంటాడు. లీమన్న దళితవర్గ కవే కానీ, ఆయురం పక్షే పోరాటవాది కాదు. ఆయన చేతిలో ఉన్నది ఖడ్గం కొదు - కళ. ఆదే(ప్రజావాణి, పీడించే వర్షాన్ని తన 'కళ'తో హెచ్చరిస్తూ పీడిత వర్షానికి అందించాల్సిన సుఖ సంతోషాలను తెచ్చిపెట్టటం తన ద్మేయమంటాడు.

ఈ కవితలో ఖీమన్న తనకున్న, తాను కోరుతున్న లక్ష్య సాధనం ఇదే. దీన్ని _పతీఠకాత్మకంగా తనను చందుడిగా పోల్చుకొని చెప్పాడు.

అవిద్య, అంటరానితనం, అకలి వరిజనునిలో భవిష్యత్తువట్ట అనాస క్రిని పెంచాయి. గొడ్డులాకరీ వాజ్జి సకువులా (బతికేలా చేస్తున్నది. కష్టం మరిచి పోయేందుకు కల్లుకు బానిసను చేస్తున్నది క్మర'పెత్తనం పిరికితనం నూరిపోస్తు న్నది. గొరెలా తలూపటమే తప్ప, (బతుకులో గోరంత దీనం వెలిగించు కోవటం చేతకాకున్నది. అందువల్లనే ఖీమన్న “మారనివాడు” కవితలో.

“ఈ ఒంటెద్దు వ్యవసాయం గాడు

మింగడానికి మెతుకైనా లేనివాడు

కడువూ, కన్నూ నకనకలాడుశున్నా

ఎదుటి డుకాణం నుంచి ఒక కబళం

లాక్కు. తినడ మైనా చేతకాని వా”డంటూక్‌! దశితుని నిజాయితీని (వళం నిన్తూనే, అమాయకత్వం-వై చురక వేస్తున్నాడు లౌక్యం సవర్జులకు తెలిసినంత అవర్జలకు తెలియదు కదా! అందుకే ఖీనున్న_._

“వీడు చచ్చు హరిజనుడే కాదు.

వచ్చి గిరిజనుడు కూడ1”'53 ఆంటూ వీడిని కొండల్లో బండలా (బతికే గిరిజనునితో పోల్చాడు.

దళితకవులు . హరిజనాభ్యుదయం గ్‌ సానుభూతి కాదు, సమానత్వాన్నీ; చేయి విదల్బటం కాదు, చేయీ చేయీ కలసటాన్నీ హరిజనేతర సమాజం చేయనంత కాలం. శప్పీగ్షిక్టి _ తన జీర్జాంధ తమన్సే అ వూశ్జేందు (శేయన్సు వీడి గతి ఇంతే''** . వీడు మారనివాడుగానే మిగిలిపోకతప్పదు. “సృష్టిక ర్తనే మార్చాలి' కవితలో భీమన్న- *వ్వేడ్రక్రూలినా (వమాదం గుడి సెకేనా? ళప్పు యజమానిదై నా శిష బానిసకేశా?”55్‌ అనటం ద్వారా పేదవాని పరిస్టితి “అరిటాకువై ముళ్ళు చందాన ఉన్న సత్యాన్ని కళ్ళకు కట్టినట్టు మనముందుంచుతాడు. సమస్యలను చ్మితించటంలో అమోఘమైన (వతిభను, వాస్తవికమైన చింతనను కనబరచిన బీమన్న, పరిష్కారంలో మ్మాతం అందుకోలేని (పతిపా దనం చేశారేమో అనిపిస్తుంది. ఠపాదై్వైతం శ లీమన్న_ “వక హృదయ నంసిడ్దే రసాద్వైతం లోకహృదయ నంబుడ్జే దాని తఠత్త్రం”56 అంటూ కవితా జగత్తులో తనద్రైన రన (వవృత్తిని అవిష్కరించటం ఈ కవితలో వస్తువు. ట్యుమీలు : (వుటలు 1ేశ6=1ఓ0 గుడిసెలు కాలిపోతున్నైం) : ఇందులోనే ఖీమన్న సమాజాన్ని పులి, నక్క, గ్యొరెలున్న వన్య వ్యవస్థగా (పుట : 127) గుర్తించటం జరిగింది. సమాజ దర్శనంలో దీనిపై చర్చించటం జరుగుతుంది. దైవం, దెయ్యం, అదృష్టం, కర్మలను గుడ్డిగా నమ్ముకొం టే 'పెబడీ చీలుస్తాయి. ఆలోచనతో, [శ్రమతో లొంగదీనుకుం టే దాస్యం చేస్తాయని అంటూ ఖీమన్న ॥

న! హరిజనాభ్యుదయం - ఆధునీకాయధ కవీత్వం *వ్పి మెదడు బల్చ్బుకుగల కాంతి నై శిత్యమే నీ జీవిత సాఫల్యంలోని కాంతి వైశిష్ట్రం'5” అంటూ (వగతి మార్గం చూపిస్తాడు. మనిషికి అధికారం నుండి పుట్టిన రాజకీయ నాయకుడు, మతం నుండి వడగ విప్పిన మతాధిపతి శ్మతువులని; వీరిద్దరి అధివత్యాన్ని గుడ్డిగా అంగీక రించేవాడు తనకు తానే పరమ శృతువని లీమన్న వాక్కు. ఖీమన్న “గుడిసెలు కాలిసోతున్నై' వర్తమాన నమాజంపై ఆయనదైైన వివేచనం, జన్మాంతర వైరమ్‌ (కర్మసిద్ధాంత కావ్యం = 1980) అదొక ఆఅగహారం. ఏ మహారాజు పుణ్యాన్నో వచ్చిన అ(గవారపు నర్వ సుఖాల్ని అనుళవిస్తూ, సోమరులుగా (చితకటమే అగవారికుల ముఖ్య కర్రవ్యం. ఈ అగవారానికి వడమటివై పు మాల పేట ఉంది. తూర్పున అ(గవి రీకుల పౌలాలున్నాయి. అతి దగ్గరి [తోవ అయినా, వీళ్ళ పొలాల్లో వని చేసేం దుకు వెళ్ళే మాలలకు (సవేశం లేదు, అగవారవు ఒక వీధి పొలాలకు దగ్గరగా ఉంది. ఆ వీధిలో శివలయం ఉంది. ఒక సాయం్యతం ఆ వీధిలోకి ఒక పిల్లవాడు (వవేశించాడు. వీధిలోని (బావ్మాలు వాడు దొంగేమోనని అనుమానించి కొడతారు. తర్వాత వాడు దొంగ కాదు, ఆంటరానివాడని తెలిసి మరిన్ని దెబ్బలు వేస్తారు. దాంతో వాడు మరణి స్తాడు. పాపలీతితో బావ్మాలు జారుకోబోగా, శవం లేవి “తాను గత జన్మలో వేదాలు నేర్చి, కీర్తి గడించి, పీలాధిపతి అయిన (బాహ్మణున్నని, ఒక వర్గం వాళ్ళను అస్పృపవ్యలుగా _వకటించి, వేధించటంవల్ల ఈ జన్మలో ఆ అంటరాని కులంలో పుట్టానని; తనవలె (వవర్షించిన పతి ఒక్కరూ మరో జన్మలో అస్పృ ప్యలుగా జన్మించక ఠవ్పదని' కర్మ సిద్ధాంతం యొక్క స్వార్ధపూరిత, అళో శ్రీయ నేపథ్యాన్ని వివరిస్తుంది. వస్తువిది. ఇందులో ఫీమన్న వర్ష, కుల వ్యవస్థల నిర్వచన, ఆవిర్భావాలను; వంచముల ఉదాత్త వంశవృవం, వారి దీనస్థితి; ఆర్ష, బార్మితక, వైజ్ఞానిక, వైైయక్షిక చింతనలతో కర్మ్శసిద్ధాంత తిరస్కరణం;కుల నిర్మూలనకు మార్గాలు; హరిజనోద్ధరణ వథకం మొదలైన వాటిని (వస్తావిస్తూ కావ్యానునంధానంగా వానీన “పరిష్కారం'లో చర్చించాడు.

దళిఠకవులు . హరిజనాళ్యుడయం ప! వర్ణం కుల వ్యవస్థల నిర్వచన, ఆవిర్భావాలు ః ఆర్షం చెప్పే వర్ణ వ్యవస్థలో నాలుగు వర్ణాలు (వతి మానవుని టజీనన యానంలో నాలుగు రశళలని లీమన్న అంటాడు. వూర్వజన్మన్మృతి కల్గిన మాల (పేతం బాహవ్మణులరో_- “నర్షని (బితుకున వికనసీంచు నాల్గు దళలు (కమత ధర్మార్థకామ మోక్షములు, అట్టి దళలకే పెట్టినారు బ్మూదాది పేర్ద (శమ వికానమె అర్షధర్మము సుండు!'% అంటుంది. మానవుడు వర్ణాతీతంగా జన్మిస్తారని, అపె కాను చేసే పనివల్ల 'స్నూదునిగా, లౌకిక వ్యవహార (ప్రవీణుడైనపుడు వైళ్యునిగా, తన ఐలంవర్జి రాజన్యునిగా, తన ధర్మంవల్ల (బాహ్మణునిగా ఎదుగుతాడని అంటాడు. + కీవనారోవాణ్యకమాన్నే ఆర్ష వర్షవ్యవస్త సూచించిందంటాడు. న స! చి కానీ... “అ ర్లతనుబట్టి మారగలట్టి కులము జన్మతో వచ్చునని చెప్పి””59 స్వార్ధపరులు వర్ణ వ్యవస్థకు పుట్టుకను అనుసంధానించుటంవల్స మనుషుల మధ్య బేదాలను సృష్టించిన వర్ష వ్యవస్త ళా ణి న! లే నెంకొనిందంటాడు. ఉదొత్త వంశ వృత (పతిపాదనం : భీమన్న __ *బోయడు ధర్మవ్యారుడు బోయడు వాల్మికి, ఆదిబోయడె వుడా బోయడు వ్యాసుడు సౌత్యవ తేయడు”'6%' అనటమే కాదు... సీరియనులు అనురులని, నురలు ఆర్యులని, వీరి తండి కళ్యవుడని చెనృటం కూడా జరుగుతుంది. ఆఅ ఉద్దేళ్యంతోనే_._ “సిరియను లన్సీరియనులును సురలును, అనురులును నైరి నూవె మనుగడన్‌'%! అంటూ స్పష్థం చేయడళల కూడా చూడవచ్చు.

56 హరిజనాళ్యుదయం - ఆరునికాంధ కవిత్వం

కళ్యవ (వజాపతి పేర 'కాన్సియను సమ్ముదము వెలినిం'దనటం, ఆర్యన్‌, ఇరాన్‌ అయిందనటం; నమాజుకు మూలనదం '“నమన్సు'గా వివ రించటం ఖీమన్న “వవ్శితవాదానికి' ఆధారాలే.

ఫీమన్నకు “ఆర్ష మతం అంగీకార్గపాయం. ఆయన దృష్టిలో ఆది వర్ణ, కులవ్యవస్థల కొరకం కాని వవ్శిత ధర్మం. ఆర్హాన్ని వ్యాఖ్యానిన్తూ ఖీమన్న_--

“ఆర్ష' అనే మాట '*'బుషి'' అనే విశేష్యానికి (మైం82 కు) విశేషణం (ఉతిలంటాల). ఆర్షమతం అంటే బువమల మఠం అని అర్థం” 6! అంటాడు. అందుకే లీమన్న వాదం “30 స॥ం1 60 ౪6688.” అటు తర్వాత “అంధ యుగం ఏర్పడి, దేశం ముక్కచెక్కలై, వేదవేదాంగాలు మరుగున పడివున్న కాలంలో. రాజులు తమ స్వార్ధం కోసం పుట్ట కులాన్ని సృష్టించగా, వాళ ? వురోహితులు దాన్ని శాసనబద్ధం చెయ్యడం జరిగింది”€8 అంటూ లీమన్న

అంధ యుగంలో

*| దావిడ, అనార్య, ఆర్య భేదములు పెంచి

నలుపు, తెలుపుల నడుము గోడలను కట్టి” భ్రూమిని నాశనం చేశారని ఖీమన్న నమ్మిక.

ఈ విధంగా ఏర్పడ్డ అనార్య, అర్య లేదాలు? నలుపు, తెలుపుల వివ (ఈమేణా వృత్తి కూడా జన్మతో ముడి పెట్టబడటం వల్లి కులవ్యాపనం జరిగిం దంటూ లీమన్న_

“4వృ త్రి వర్గాలె కులములై వెలసె, జన్మ

కులముతో పుటై సంకర కులములెన్నా”5 అని నిర్పారిస్తాడు.

అంధయుగంలో నిరేశించబడిన వర్ణ + కుల వ్యవస్థలద్వారా అట్టడుగుకు వెట్టఐడిన మాల మాదిగలు, ఏ తప్పిదం చేయకుండానే, సర్వ చురవస్థలకు బలి అయ్యారు. వారి బాధలను వర్ణిన్తూ ఫీమన్న-

జ్ర మందెపుడెన్వరు చేసిరెట్టి తవ్పీదము?

ఎరుంగరాదు; తమ వెట్టికి, వేధకు హేతువేమి? తెల్వదు

మరి సౌటివారు కలవారెటులైరొ (శమించకుండనే

అది అటనున్న దెప్పటిదొ.. హైందవ నీతికి దిష్టబొమ్మలై ”€6 అంటాడు,

దశితకవులు - హరిజనాభ్యుదయం రొ కర్య సిద్ధాంత తిరన్యరణం :

హైందవ ధర్మంలో కర్మ నిద్ధాంతం మనువుల్ని సోమరులగా, మానవ నమాజంలో కొందర్ని హీనుల్ని, దీనుల్ని, దర్శిదులుగా మార్చింది. అంతేగాక హేతుబద్ధమైన దృక్పథం లోపించేలా చేసంది. కనుక ఈ సిద్ధాంరాన్ని తుది మొదలూ తెగనరకాలని ఖీనున్న వాంఛ అందుకోనం అయన ఆర్ష, రార్మితక, వైయక్తిక స్వీయ పరిధిలో నిర్మూలనాయుధాలని వదను పెట్టాడు.

ఆర్షధర్మం వ్యాఖ్యానించటంలోని లొనుగుల్ని చూపుతూ భీమన్న “హిందూ మఠాధిపతులు సృష్టించిన కర్మసిద్ధాంతం కేవలం సాంఘీక, ఆర్థిక, రాజకీయ [వయోజనాలకోసం అధికారంలో వున్నవాళ్ళు కల్పించిన బూచి నిర్మిం చిన పాషిక శాసనం. సామాన్య జనాన్ని మూఢత్వంలో ఉంచి, వాష తమకు నిత్య బానిసలుగా ఉండేటట్లు కల్పించిన ఒక చీకటి గారడీ”**? అంటాడు.

మనిషి కర్మలు ఆయా జన్మలలోనే ఫలితాన్నిస్తాయి. ఆంటే _- వర్తమాన జన్మలోనే అంటాడు లీమన్న. కానీ, అర్షధర్మంలో చెప్పిన కర్మ నీద్దాంతాని! తప్పుడు అర్థం అపాదించలడి, చెడిందని చెబుతూ భీమన్న “కర్మ అంటే పని, వూర్వజన్మ కర్మకాదు. తన స్వభావాన్ని జీవళ క్రినిబట్టి బతకడానికి తాను ఏ వనినిఎన్నుకొన్నాడో ఆ వనే కర్మ"68 అని స్పష్టం చేస్తాడు. చారిత్యక నేసథ్యంతో తీరన్మరణం

కాన్సియస్‌ సమద తీరమునుండి నాగరికులై [వవంచంలోని నలుదిక్కు లకు సాగిన అన్సిరియన్లు భారతదేశంలో మొదట ఉ త్రరాన స్టీరపడినవారని, ఆ తర్వాత వచ్చిన సిరియన్లు ఉ త్రరాన ఉన్న అన్సిరియన్లను ఓడించి దక్నిణా దికి పార్మదోలినారని, [దావిడులని పిలిచారని; వాళ్ళే అసురులుగా కూడా పీలువబడ్డారని చెబుతూ లీనమన్న కళ్యవ సంతానమైన ఈ సీరియన్లు అన్సీరియన్లు ఆర్యులే, బలాబలాల నిర్ణయంలో.

“సిరియను, ఆస్సిరియనులును

గురులును, అసురులునునైరి సూవె మనుగడన్‌”€9 అంటాడు. ఈ నేపథ్యంద్వారా చూస్తే కర్మ కాక భౌతికమైన బలారధికాలే వర్ణ కుల వ్యవస్థ కారకాలుగా చెప్పవచ్చును,

తవ _ _వహారిజనాభ్యుదయం - అరునికార్యధ కవిత్వం స్వియ సిద్ధాంతం వరిధిలో తిరన్యరణం :

“లక్ష్యం మానవుడికే కాదు, ఏ జీవికి కూడా మరణానంతరం ఎలాంటి వ్య క్రిత్వమూ, ఎలాంటి గుర్తింపూ (194606111086108) వుండవు. నమ్ముదంలో పోసిన నీళ్ళలో (వతి విందువూ నమ్ముదమే అయిపోయేటట్టు, మరణానంతరం (పతి జీవకణమూ పర(ఐబహ్మే అయిపోతూ ఉంటుంది. సమ్ముదం నుంచి ఆవిరి లాగే నరబహ్మంనుంచి జీవం ఉదృ్భవిన్తుంది. దానికి గత వ్య కిత్వాలతో నంబంధం ఉండదు. మరణమే మోనం. (వతి జన్మా ఒక నూతన నృృష్షే. ఇదీ బా సిద్దాంతం”? అంటూ తన సిద్ధాంతంగా విపులీకరిస్తాడు భీమన్న. చానికి ఉదావరణంగా..

“తిండి నుండి వుట్టి, తిండికై చెమటోడ్చి

రిండిచేత చచ్చుచుండు జగము!

ఎల్లపాట్లు వకృతికినలివే”?1

న! ళా

అయినవ్పడూ ఇక కర్మ నీద్దాంతంలోని నంచితం, (ప్రారబ్ధాలకు ఠావెక్కడిది? అసలు కర్మ సీద్ధాంఠానికే ఉనికి ఉండదు అని ఖీనున్న వాదం. ఆర్షమత ఫశంచ :

ఆర్షాన్ని, అవ్పటి కాలం ఉన్నత తత్వాన్ని ఆంగీకరిండే లీమన్న ,దాన్ని_

“ఆర్షమతమిది బుమ్యుక్తమగుట, ఉపని

షన్మతమ్మిది వేదాంతజనకమగుట,

(బహ్మమళతమిది లత్యమై శర్య్మమగుట

జ్ఞానమతమిది, విశ్వవిజ్ఞాన మతము”*కి అని (పళంసీస్తాడు.

కుల, మత, ఆధర్మాది అనై తిక ధోరణులకు నిర్మూలనం, ఇనాటి ఆర్త మత పునరుజ్జీవనం లీమన్న సూచించే ఒక పరిష్కారం. గ

అంతేగాదు, ఈ కావ్యంలో లీమన్న వ్లైయక్షిక రోరణి, సీద్ధాంతమైన శివసోవలిజం కూడా సరిచ యమయ్యాయి.

ఆలేరు కర్మయు, జన్మయు లేదు, లేదు వ్రైరమును, సర్వజన సమైశ్వర్యమందు

దశితకవులు - పారిజనామ్యుదయం ఖ

(గోలుడన్నట్టు (పతివారి గుండెలందు

శంకరుడు తోచె జ్ఞానవిజ్ఞాన దీపి'”? అనే లౌకికమూ, టర్ద వర తత్వమూకాకుండా రెండింటినీ అనుసంధానించే, ఇవా, పర నుఖ తత్వమూ ఉంది. ఫీమన్న ఉగాదులు (1988) |

కర్‌ కవితలున్న సంపుటి ఇది పద్య, గేయ, వచన, గద్య కవితలతో “ఉగాది పై వచ్చిన కవితలివి. అట్లని అన్నీకాడు. కొన్ని కవితలు మ్మాతమే హరిజన నమన్య (పధానంగా ఉన్నవి. ఆందులో హరిజనుని గుర్పించి [పోత్స హిస్తే ఇతరులతో సమానమైన శకి సామర్ధ్యాలను చూవగలడని నిరూపించే “*ఆలరించాలే కాని” కవిత మొదటిది. జన్మనుబట్టి _వవంచంలో అధముడుగా వరిగణించబడుతున్నా, వాడి స్వేదంలోనే క క్రి ఉందని, ఆ ళక్రే విద్య, ధనానికి రాజింపు తేగలదన్న సత్యాన్ని ఆవివ్క్య- రించే “బొమ్మలబజారు” ఖండిక శెండవది. [వవంచంలోని జీవననుధామాదుర్యాన్ని పొందేందుకు [పతి ఒక్కరికి వాక్కు. ఉందని స్పన్టంచేసే “ఎప్పటికప్పుడే కొత్త” కవిత మూడవది. దళిత వర్గం నుంచి అభివృద్దికి వచ్చినవాళ్ళు తోటి సోదరులను మరచిపోతున్న దుర దృష్టకరమైన పరిణామంపై చురక అయిన “*వమాదం తప్పించిన [వమాదంఠో కవిత నాల్గవది. ఏమీ సృష్టించుకోలేకున్నా అన్నీ అనుళవించగలిగే వర్గం ఒక లైతే, తాము సష్టలెనా సుఖాన్ని పొందలేని వర్గం మరొకటి ఉందనే సత్యాన్ని (పతిలింబించిన “థికుకజాతి” ఐదవది. కర్మ సిద్ధాంతాన్ని, పుర్ణన్మనూ చిత మైన వాదంతో ఖండించే “పిట్టగూళ్ళు ఈ మొదళ్ళు” కవిత ఆరవది.

ఈ ఆరు కవితలలో దళిత సమస్య ,_వన్సుటమైతే, తదితర కవితలలో ఇతరములైన భౌతిక సమస్యలూ, భీమన్న రసదృక్పఠం, ఆయన ఆఅత్మావి ష్కరణం వంటివి వస్తువులయినై . అంవేడ్కర న్యుపభాతం (1984) :

ఈ స్ముపభాతం రూపుదిద్దుకోవటానికి గల కారణాన్ని లీమన్న కృతికి ముంధుమాట వంటి 'క వితారసరారతో వ్మిగవా ళ్పద్ధి” అన్న శీర్షకలో

“నిజాయిరీతో, ఆత్మవుద్దితో, (కియాశీలతతో మ్మాతమే అంబేడ్కరును న్మరించడమూ, [వళంనీంచడమూ, వూబించటమూ చెయ్యాలని నా కోంక” అని చెప్పుకొన్నాడు.

తిం హరిజనాభ్యుదయం - ఆరునికార్యధ కవిత్వం

ఆ (వయత్నంలో భాగంగానే పూర్వన్తుతి కావ్యాలను అనుసరిస్తూ (పతి వారిజనుడు, ఉదయ సాయంకాలాల్లో అంబేడ్కర్‌ కీర్తనం గావించేందుకు వీలుగా దీన్ని తీర్చిదిద్దాడు. (పళంస, భక్తి, కీర్తనం ఈ కావ్యవయోజనంగా చేయటంలో లీమన్న చేపట్టిన ఎత్తుగడ వైవిధ్యంగా కన్పిస్తుంది. ఆయువు ఉన్ననాళ్ళూ హరిజనాభ్యుదయంకోనం తపించిన అంబేడ్కర్‌ పొందిన కులవర మైన, ఆ ర్థికపరమైన కష్టాలు; అవమానాలు; సామాబీక, అర్థిక, మత, రాజ శ్రీయరంగాలలో హరిజనులకు స్వేచ్చా, సమానత్వాలు రాబస్టేందుకు చేసిన కృషి, ఇచ్చిన సందేశం, వెన్నుదన్ను మొదలై నవాటిని స్మరించటం, కీ ర్రించటం ఇందులో వస్తువుగా ఖీమన్న ఈ కావ్యాన్ని తీర్చిదిద్దాడు. కవి ఆలోచనంకాకఠ అంబేడ్కర్‌ ఆలోచన (వధానం గనుక ఇది సమీక్షకే పరిమితమైంది. జాలయోగీయం (19656) : (యోగ = వేదాంత . సాంఘిక కొవ్యం)

మత్స్యగంధికి పుట్టిన వ్యానుడు దళితుడని, కాశ బావ్మణవర్గం ఆయన్ను అకలికి ఆగలేడన్న నెపంతో పట్టణ బహిష్క్టృతుణ్ణి చేశారని, ఆ నిందను పోగొట్టడానికే ఈ కలికాలంలో దళితుడైన బాలయోగిగా పుట్టి అన్నపానాదులు వినర్జించాడని, అ కారణమే తన కావ్య నిర్మాణానికి మూల వీజమని లీమన్న చెప్పిన ఒక కారణం.

బాలయోగి పుట్టిన కటికదల వంశీయులు తన బంధువర్గం అవటం కావ్య నిర్మాణానికి మరొక _పేరకం ఆంటాడు ఖీమన. బాలయోగి చంవబడ్డాడు అన్న వ్యత్రికావార్త కూడా తనకు ఈ కావ్య. 'పేరకం అయిందని ఆయన తనముందు మాటలో చెవ్చుకున్నాడు.?4

“నాకులాగే బాలయోగి కూడా హరిజన కులానికి చెందినవాడు కావటం,

తరతరాలుగా హరిజనులను వెంటాడుతూ వస్తున్న దిక్కుమాలినతనం”?5 తనను కావ్య నిర్మాణానికి పేరేపించిందని ఆయన వివరించాడు. కుహానా హేతువాదుల్ని నిరసీంచటం కూడా ఈ కావ్యోద్ధేశం ఆంటూ లీమన్న “తమకు ఆందనిదంతా, కన్పించనిదంతా, ఊవహాతీత మైనదంతా లేదని వాదించే ఈ బాపతు తలతిరుగుడు నాయకులనే నేనీ కావ్యంలో నిరసీంచాను. ఆధునిక హేతువాదుల్ని మ్మ్యాతమే నిరసించాను తవ, నిజమైన హేతువాదాన్ని మాతం కాదు6 ఇని

దళితకవులు . హరిజనాభ్యుదయం వ!

ఇందులో బాలయోగి ఇతివృత్తాన్ని కవి [పథమ పురుషలో వెప్పటం జరుగుతుంది. అచ్చంగా, నూటిగా వాలయోగి జీవితాన్ని చెనృటంగా కాక, మధ్య మధ్య హరిజనుల దైన్యాన్ని, వారి స్ధితికి కారకమైన సనాతన సంప్రదాయాన్ని, నేడు వారివట్ల చూపే తటస్థ ధోరణీని వివరించటం, నిరనించటంగా లీమన్న ఈ కావ్యాన్ని మలిచాడు. అంబేడ్కర్‌ స్ముపభాతం స్తో తకావ్యాన్ని మలిచిన ధోరణి లోనే లీమన్న ఈ కృతిని రచించాడు.

వద్యకావ్యంగా రూపుదిద్ది = యోగ, వేదాంత, సౌంఘిక కాన్యమంటూ ఫీమన్న మలచిన ఈ బాలయోగీయం - ముమ్మడివరంలో జన్మి ౦చిన సుబ్బారావు జాలయోగిగా మారి 1985లో మరణించట వరకూ చెప్పిన జీవిత చర్మిత.

ఈ కావ్యాన్ని భీమన్న పునర్జన్మ, కర్మ సీద్దాంతభండనలకు, ఉవనివ క్కాలంలోని ఆర్షమత బౌన్నకత్యాన్ని (వళంనించేందుకు, జీవాత్మ, వరమాత్మల నంబంధాన్ని వివరించేందుకూ, యోగ స్ధితిని పొందిన దళితుడు తన మౌనంతో నిరళన్నవతంతో నాటి దళితుడైన వ్యాసునకు అవకీ ర్రిని పోగొట్టి, నేటి దశితులకు (వగతి మార్గ నిర్ధేశం చేశాడని చెప్పేందుకూ వేదికగా చేసుకొన్నాడు.

బాలయోగిని సాంఘిక సంస్కరణవాదిగా భావించి, రచించిన ఈ కాన వస్తువు, సహణంగానే భౌతికవాదులకు ఆయన్ను దూరంచేస్తుంది. కానీ దళితుడు కూడా యోగసిద్ధికి అర్హుడనే నిరూపించే[వయత్నం లీమన్న ఈ కావ్యంద్వారా

ఉం బ్‌ చేయబూనింది ఇదీ న్గూల వరచయం,. మోదం నా జన్మహక్కు. (వేదాంఠతదర్శనకావన్యం - 1988) ః

ఇందులో లీమన్న అధ్యాత్మిక వేదాంత చింతన నుండి బౌతిక నమాన త్వాన్ని (పతిపాదించే శివసోష లిజాన్ని సమన్వయించాడు.

మోక్షం నా జన్మ వాక్కులో లీమన్న మతం, మోగం, దేవుడ, “ఆత్మ, నరమాత్మ' లను చర్చిస్తాడు, వర్ణ, వర్గ వ్యవస్థలకు జావులేనిది వైదిక వవ్శిత ఆర్షమని ఖీమన్న అభిప్రాయం. ఆయన దృష్టిలో అవ్పుడు మానవులందరూ నమానులే, అన్నింటిలోను భాగస్వాములే,

రై హరిజనాళ్ళుదయం - అరునికాయధ కవిత్యం “మోక్షం అంటే విముక్తి. అది బాధ నుంచి, దాస్యం నుంచి, దార్మిద్యం నుంచి, దుఃలపెక్లే దేన్నుందైనా కావచ్చు.”?? లిమన్నకు వివశను, దాస్యాన్ని సృష్టించిన దేవుడు, మతం మొదలైన భావ జాలాలు, దానికి సంబంధించిన ఆచారాలు ఆంగీకారాలు కావు. అందుకే... “దేవుడు, కశ్వరుడు, భగవంతుడు వంటి పదాలతో పిలువబడే మృత్యుంజయుడు పాహిత్యంలో తప్ప కనిపించడు అందుకే దేవుడు లేడంటున్నాను"””8 అంటూ లీమన్న దైైవత్వ అస్తి లత్వాని ఓ గు రించడు. ఫీమన్న దృష్టిలో. “*ద్రేవ్రడ్సు లేడు, వరమాత్మ ఉంది సమన గుణరసార్థవం వరమాత్మ.?”?9 లీమన్న బావించే పరమాత్మ (పతి మనిషిలోని అత్మ. ఆధ్యాత్మిక పునాదులవై భౌతిక సమానత్వం స్థిరీకరించే వయత్నంగా ఖీమన్న (వానిన ఈ వేదాంతదర్శన కావ్యంలో రెండువందల ఏడు ఇండిక లున్నాయి. ఇ బరుక్కు మోక్షమే లత్యం కాదు (విశుక్కు సుఖంగా ఇళకటం రిశ్యం''తో అంటూ ఇందుకు మూళ్లాన్ని బోధించే [పయత్నం “మోక్షం నా జన్మహక్కు. ఫీమన్న ఇతర కృతులు : పరిచయం : క్షే. శేదాలేళ్వరి : (తెలుగు నేలసిరి వరలక్ష్మి పుట్టిల్లు = 198765) తెలుగు నేలసిరి వరి పొలం కేదారాన్ని పాలించే తల్లిని కేదారేళ్వరిగా కావిన్తూ వెలయించిన కృతి ఈ '*కేదారేళ $రి" వీజాపాణియైన సరస్వతి మథుర నాదానికి మబ్బులనే తుమ్మెదలు అకర్షింపటడి, మధువులు గోలి, పొదుగుఖు

దళీతకవులు - హరిజనాభ్యుదయం శ్రే నిండిన కపిల గోవు సమానమని, వాటినుండి తెలుగు వేలను తడుపుతూ 156 వర్షం కురిసి తెలుగు ధ్యాతిని సన్యళ్యామలం చేస్తుందని లీమన్న వివరిస్తూ, అట్టి శేదారేళశ్వరికి నమస్కారం చేస్తాడు.

అంతేగాక నేలలో పనిడి వండించే రైతును కి రినూ, (పోత్సహిన్తూ, కన్టనుఖాలను విచారిస్తూ ఈ కావ్యంలోని పందొమ్మిది గేయ గీత వద్య అండిక లను రచించాడు. ఇందులో గేయ గీత ఖండికలు పాడుకోవటానికి వీలుగా (వాయబడ్డాయి. శీ మధుబాల (1981) ॥

ఈ కాన్యం స్వాతం త్యోద్యమ కాలానికి నంబంధిరిచిన వస్తువు కలిది. "

అడవిలో తలదాచుకొన్న ఒక స్వాతంత్య వీర కుటుంబంలో అందరూ మరణించగా, ఆ స్వాతంత్య యోధుని కుమార్తె అయిన మధుబాల (వకృతిలో "పెరుగుతూ ఉంటుంది.

చాలాకాలం తర్వాత అటుగా వచ్చిన స్వాతం్యత్యయోరుడు మధుబాలితో స్నేహం చేసి, అమెను మానవ సమాజానుగుణంగా మార్చుతాడు. ఆ యద కుడు మధుబాలను పెళ్ళాడి, సర్వోదయ నాయకుడుగా జనబాహుళ్యంలోనికి ఆడుగు పెట్టడం ఇందులో స్థూలంగా కథ. వీర, శృంగార, కరుణ [వధానమైన కావ్యం ఈ “మధుబాల.' మం్యతి దామోదరం సంజీవయ్యగారికి (పీతి ప్మాత మైనదీ కావ్యం. ఠీ. రాగోదయం (19858) ;

వివ్లవ, [వణయ, మానవతలున్న మనీవుల కథ. ఉ. మధుగీత (1957) ॥

నూట ముప్పై మూడు పద్యాలు కల ఈ కావ్యం 1957 లో (వఠమళగా (వచురిత మైంది.

ఒకానొక వసంతోదయంలో వన వివిరానికి బయలుదేరిన టేమికల మరురోహలకు, అనుభూతులకు రూసకల్పనమిది.

రి4 పారిజనాళ్యుదయం - ఆరునికార్యధ కవిత్వం క, దీన నళ (1885) :

ఈ లోకమంకా లౌతిక, ఆవ్యాత్మిక, మాననీక మైన అనేక సమస్యలతో అంధకారంలో మునిగిపోయి ఉంది. వాటి నుండి విముక్తిని పొంది, ఆనంతమైన వెలుగులో అత్మ శరీరాల్ని వెలిగింవజేసుకానేందుకు మార్గాన్వేషణగా డా॥ లీమన్న నుండి నెలికువీకిన (నమయోగాత్మక సద్యకావ్యమిది.

6. అనాదికొనమంచి ఆనంతత్వంలోకి (1962) :

1962 లో (ప్రథమంగా ముదించబడింది. తొంల్లై రెండు రనకవితల్లో మానవ సుఖదుఃఖాలు రకరకాల వరిస్థిరుల్లో ఎలా ఉంటాయో ఈ కావ్యం ద్వారా వివరిస్తాడు భీమన్న.

7. అకాండ తాండవం : (1066) :

“గజ్జె” ఈ కావ్యంలో దర్శనమిస్తుంది. (పతి గేయానికి ఇటువంటివి ఎనిమిది చరణాల చొవ్పున 189 గేయాలు కలిగిన ఈ అకాండ తాండవం కవి హృదయంలో పద్మస్థుడైన శివుని లాస్యతఠ్వాన్ని ఆవిష్కరిస్తుంది. (సేమమయ మైన స్తీస్వం, శివత్వాల నుండి మనిషి అనంతళ క్రిగా మారాలని ఈ కావ్యం ఆఅకొంచేస్తుంది.

6. మణీమాననం : (1978) ॥

భాగవతంలో శ్యమంతకమణి స్మలాఖిత్తుద్వారా శ్రీకృష్ణునికి సర్మకమిం చింది. ఈ కావ్యంలో మణి ఆ శ్యమంతకమణే. ఇది మనసున్న మణి. అందుకే ఈ కావ్యానికి మణిమాననం అని ఫీమన్న పేరు పెట్టాడు.

మానవ హృదయంగల శ్యమంతకమణి కృష్ణుని (పేమించి, అతను తన (పేమనుగు _ర్రించకపోవటంతో మూగవేదనను అనువవిస్తుంది. ఆ విరవా వేదనా వీచికలు ఈ కాన్య వస్తువు. వద్యకావ్యమిది. $. బొమ్మ 2: (1975) ॥ (గేయ కావ్యం)

ఇందులో పూజల్లో, వూవుల్లో, రంగుల్లో, బుతువుల్లో, పీలీలో, నాదంతో వేగంలో అన్నవి ఖండికలు, సిగ్గరియైన నాయకుడు, గంభీర అయిన నాయికతో తన (ప్రేమను వెల్పడించలేక, అమె ఫోటో శొకదాన్ని అడిగి తెచ్చుకొని, డాన్ని ఆరారిన్తూ ఉంటాడు. (_పేయనీతో శెప్పలేని మాధుర్యవు పూర్వస్మృతుల్ని గుర్తుకు తెళ్చుకొంటూ, విరహం అనుభవిస్తూ ఉంటాడు. లౌతికమైన వణ

దళీతకవులు - హరిజనాభ్యుదయర ర్రీక్రీ యంతో మొదలైన ఆతని భావనావీచికలు, కవిశత్వరూపాన్ని నంతరించుకొని, చివరకు అలౌకికమైన వేదాంతస్థాయి. నందుకోనటం ఇందులో కథావస్తువు. 10. శివాలకలు : (19876) శ

ఫీవెర్సులో (పేమ లేఖలివి. నూటాపదమూడున్నాయి. ఇది నచన కావ్యం. జీవిత సమస్యలు ఇందులో చర్చించబడతాయి.

(పియడు స్థిరమైన చిరునామా కలిగి, తన అవ్వతో కలిని తీర్థయాత లకు వెళ్ళిన చరమైన చిరునామా కలిగిన [ప్రేయసితో జరిపిన ఉత్తర, (వత్యుత్త రాలివి. న్టిర, చరాల మధ్య (వణయంగా దీన్ని చెన్పకోవచ్చు. ని. ది సెవెంల్‌ సీజన్‌ (1965) ల

ఆంగ్లభాషలో (వ్రాయబడిన కృతి ఇది. వందొమ్మిదివందల యాభై ఐదు అక్టోబరు ఇరవై ఏడున లీమన న్న (వకుత్వ అనువాదళాఖ అధివతిగా, పుస్తకాల రిజిస్టాంరుగా ఉద్యోగ స్వీకారం చేసినపుడు, మొదటి బదునెలల టై)నింగ్‌లో దొరకిన తీరికలో, తన కవితల్లో కొన్నింటిని, ఇంగ్రీిమలోనికి అనువదించు కొన్నాడు. అదే ఈ 'ది సెవెంత్‌ సీజన్‌”. ఇందులో ది 'నెవెంఠ్‌ సీజన్‌ అనే కవిత మొదలుకొనిది గ్రీనింగ్స్‌ అనే కవిత వరకూయాభై ఐదు కవితలున్నాయి.

ఖీమన్న అనువాదంలో భావళశబలతకూ, ఆంగ్లంలో ఆయనకున్న సాధి కారానికి దీన్ని మంచి ఉదావారణగా చెప్పుకోవచ్చు. కేరి. రాధతో ఎగ్జివిషనుకు (1970) ॥ |

హైదరాబాదులో పతి ఏడాదీ జరిగే ఇండస్టి్ప యల్‌ ఎగ్జివిషనుకు తన ఊవా[ పేయనీ రాధతో కలిని దర్శించటం వస్తువుగా ఈ గేయకృతిని వీమన్న మలిచాడు. దేశంలోని (వతి రాష్ట్రాన్ని వై జ్ఞానికరంగాన్ని (వతివింబించే ఈ ఎగ్జిబిషన్‌ నూ తనదైన వద్ధతిలో లీమన్న ఇందులో ఆవిష్కరించాడు. కేడీ. అళోకవనిలో రొముడు (1969) ॥

రావణ వధ జరిగింది. సీత తిరుగాడిన అకోకవనాన్ని చూడాలన్న కాంక్ష రాముడిలో ఐబలీయమైంది. వెళ్ళాడు. ఆత్మీయంగా స్వాగతం పలికింది అకోక వని. అనూనమైన ఖీమన్న స్వకపోలకల్పితమైన కఠ ఇది. ఇందులో ఖీమన్న మవాకవిగా దర్శనమిస్తాడు. ఇందులో భాననలు మనస్సును [దవీభూతం రేస్తాయి. గుండెను కదలిస్తాయి. ॥

రిగ్ర హరిజనాభ్యుదయం - ఆధునీకార్యర కవిత్వం కేర్‌, రొఫీలు (1971) ః

వీమన్న' ఈ కృతి సుమారు నాలుగువందల గేయాల సంపుటి. ఖీమన్న రాగాలు రాలీలైంది.

16. రర్యంకోనం పోరాటం (1068) :

“ది బాబా సాహెట్‌ అంబేడ్కర్‌ మెమోరియల్‌ సౌ'నైటి” (వచురణమైన ఇది దళిఠాభ్యుదయానిక్తై నూచనలు, (వణాళికలతో 208 అధ్యాయాలుగా వేలువడీన నీద్దాంతపాయక (గంథం. ఫీమన్న వ్యక్తిత్వం - సిద్దాంత (ప్రతిపాదనలు 1

భీమన్న దాదావుగా అంబేడ్కర్‌ సవాచరుడే కానీ, అక్కడక్కణా విలేదిన్తూంటాడు.

ఆయన ఆర్యమత [వతిపాదనం అంబేడ్కర్‌ మతం కాదు. (బాహ్మణ మతం వేరు, హిందూ మతం వేరు. (వొహ్మణ మకాన్ని సంస్కరించి, హిందూ మళాన్ని సర్వజనీనం చియ్యాలనుకొన్నాడు అంబేడ్కర్‌.

కే. వర్ణాాశమ ధర్మాలను పట్టుకొని (వేలాడడం (బావ్మాణ మఠం,

థి. “వర్ష్ణాశమ ధర్మాలను వదిలేసి, భారతీయ వేదాంత స్మూతాలు పునాదులుగా ఒక సమైక్య సమాజంగా పురోగమించడం హిందూమతం. "81 అంటూ ఖీమన్న వైదిక మతం వైపు మొగ్ధచూపుతాడు.

ఇక్కడ ఖీమన్న వేదాంత న్యూతాలు పునాదులుగా కదిలిన హిందూ మతం ఆంబేడ్క_ర్‌కు ఇష్టమన్న భావాన్ని ధ్వనింవచేస్తాడు. కాని ఈ భావన అంబేడ్కర్‌ కు అంగీకారం కాదని చెన్పవచ్చు. ఎందుకంటే, ఆయన హిందూ తత్వాన్నే సంపూ ర్రిగా తిరస్కరించాడు. ఇక్కడ హిందూతత్వ తిరస్కరణం అంటే దాన్ని (సబోధిందే వేదాలు, వేదాంగాలు, ఉవనిషత్తులు, స్మృతులు, (వశులు, గీత వంటివి తిరస్కరించటం కూడా అన్నమాట.

డొ! బి.ఆర్‌. అంబేడ్కర్‌ “*వన్తుతం హిందూ మతానికి వవ్శిత అధి కారిక |గంథాలుగా ఎంచబడుతున్న వేదాలు, శాస్త్రాలు, పురాజూలు మొదలై నవి అధికారం చట్టం ద్వారా రద్దు చెయ్యబడాలి"88 అని స్పష్టంగా చెప్పాతు. ఆయన హిందువులందరికి అ మోదయోగ్యకర మైన, హిందువులంద౦చేత గు ర్తిళచ

దళితకవులు - హరిజనాభ్యుదయం ర్హిా బడిన ఒకే ఒక (ప్రామాణిక (గంథాన్ని అకాంక్షించారు. అది ఈ వేదసంచ యముతో సంబంధం లేనిది. వజలందరికి నమానమైన బహిక అముష్మిక (వళివత్రిని కాంషించేది.

వైదిక ధర్మ [గంభాలకు సంబంధించినంతవరకు లీమన్న '60 90% 69 6688 అన్న నినాదంతో దూరలి అయ్యాడనే చెప్పవచ్చు. ఈ దృష్ట్యా పునర్జన్మ _పౌళిపదిక పై వబ్చిన కుల వ్యవన్థ నిరననానికి, మళ్ళీ అ పునర్జన్మనే ఆధారం చేవుకొని “జన్మాంతర వైరమ్‌'లో లీమన్న ఇండించటలి కూడా అంబేద్కర్‌కు అమోఠలం కాటోదు. ఎందుకంటే, ఏయే విచజువూరిత పెన శార ణాలు దళితులను నిమ్నులను, బుూనిసలను చేశాయో, వాటి ఉనికిని కూడా అంబేడ్కర్‌ హేయంగా భావించాడు. ఫీమన్న (పతిపాదించే = వరమాత్య = జీవాత్య తత్వాలు :

ఛీమన్న దృష్టిలో మరణానంతరం ఆత్మ జీవించి వుంటుందనేది నిజం కొదు కరిరంతో పాటు ఆత్మకూడ దాని మూల పదార్థంలో లయించి పోఠుంది, ఈ మూల పదార్థాన్నే *“వరమాత్మ” లేదా 'ఉమ్మడినిల్వ” (60ఐఐం2 9001) అని లీమన్న అంటాడు ఈ ఆత్మ పరశాత్మలో సరిపూర్ణంగా, వ్యక్రిత్వ రహితంగా కలినీపోతుంది. పుట్టేది ఈ పరమాత్మనుండే వస్తుందని ఆయన భావన. ఈ నూూతాన్ని ఆధారం చేసుకొని లీమన్న పునర్జన్మ, కర్మబంధాలు అవా సవాలుగా పరిగణిస్తూ, మానవుల్లోని జన్మవరంగా వచ్చే సాంఘిక వ్యతా సాలను అండిస్తాడు. ఆయన స్మ్నూత్మపాయంగా వీటిపై ఇచ్చిన వివరణం ఇది ;

ఉఆత్మ్మ కొనవచ్చు, బెలుగు కావచ్చు. నీరు కావచ్చు, పెక౦ కోవచ్చు, ఏదైనా, పోయేది ఉమ్మడి నిల్వ (౮౦ఐఖం౨ 8001) లోకి పోతుంది. వచ్చేది ఉమ్మడి నిల్వనుంచి వన్తుంది. పోతయేదాని వ్యక్తిత్వం పూ ర్రిగా పోతుంది. వచ్చేది కొత్త వ్య క్రిత్వంతో వస్తుంది. కదుళ, వునర్జన్మలకుగాని, వాస్తవ కర్మ ఐబంధాలకుగాని అస్కారం లేదు.”

మొత్తానికి ఫీమన్న ఈ రకమైన తాత్విక చింతనద్వారా; కులనరంగా, మతపరంగా విచ్చిన్నమైన మానవ జాలికి, ఆధ్యాత్మిక పునాదులపై భౌతిక సమానత్వం స్టీరీకరించే (వయత్నం చేశాడు. ఇదీ ఆయన 'ఆత్మ - పరమాత్మ" ఈరత్వం.

సత్రము. 2

ర పారిజనాభ్యుదయం - ఆధునికారయ్యధ కవిత్వర ఫీమన్న ఆ్మేయ సిద్ధొంతాలు :

కే సాహిత్యంలో రసాద్వైతం :

లీమన్నకు అత్యంత పీతిప్మాతమైనదీ, సర్వసమస్యలకు సాహిత్యం ద్వారా తాను కని పెట్టిన వరిష్కార మార్గం “రసాద్వైత౦.”

రెండు కాఖలుగా పరమాత్మ నుంచి [వభవించిన [వకృతి _ పురుషులే అడ . మగలకు కారణాలనీ; ఖిన్న శక్తులుగా విడివడిన వీరు శారీరళ వ్యామో వోనికి తావిన్వక, స్వచ్చమైన (పేమతో సమరూవులై , ఆత్మార్పణం చేనుకొని పొందే ఆనందమే రసానందమని, ఈ సంవూర్ణ నిద్ధే రసాద్ర్వైతమని వివరిస్తాడు ఖీమన్న.

లీమన్న 'రసాన్ని'._

*బహ్మ చైతన్య స్పందనే విశళ్వకామన. అనంతత్వ మవాపారమ్యం నుంచి, అది తన ఏకత్వాన్ని భంగపరచుకుంటూ ఆనేకత్వంగా అభివ్యక్తమవు తుంది. అలా వ్యక్తమైన రెండు శక్తులు పరస్పరాకర్షణతో దగ్గరై, చుంబించు కొని, ఆత్మలు కలుపుకుంటే వెన్నకు వేడి తగిలినట్టు = అనందంగా కరిగి, తిరిగి అ మూలదై తన్యంలో ఏకమైపోతాయి. ఒక వన్య క్రికి మరోవ్య క్రితో కలిగే అత్ర్మైక్కమే రసం. అదే ఆనందం?” అంటూ నిర్వచిస్తాడు.

అ విధంగానే అధ్ర్వైత్వానికి నిర్వచనమిస్తూ.-

“త త్ర్వమని అనేది దీనికి మూల న్యూతం. ఆది నీవు అయి ఉన్నావు. రఠ్‌ త్వం అనీ ఆది అంటే వర్మబహ్మ. అహం [(బవ్మాస్మి నేను [ఐహ్మను అయి ఉన్నాను అంటే... దేవుడికీ, జీవుడికీ లేదమే లేదు అన్నమాట, ””* అని అంటాడు. దీని సాధనకు మార్గం వివరిన్తూ, *““ఈ అద్వైతం ఒక్క రసం ద్వారానే సాధ్యమని నా సిద్ధాంతం. గుజళ క్రీ, బుజశ క్రీ కలిసినవ్పడే అది నంవూర్జళ క్రి అవుతుంది. _వకృతిలోని స్త్రీశ క్రీ - వురుషళ క్రి కలినినవ్పుడే అది (వకృతికి మూలమైన భగవచ్చ కి అంటే పర్మబవ్మా అవుతుంది”క? ఆంటాడు. అందుకని...

“నీవు ప్రేమించు నీవు న్రీవైతే నీ పియుడ్ని, వురుషడివైతే సీ పియ రాల్నీ (ప్రేమించు. అవ్యాజంగా ( పేమించు. నతిఫలా పేశ లేకుండా | పేమించు. ఎన్ని కష్టనష్టాలు కలిగినా, సీ _పేమను చలించనివ్వకు. ఆత్మార్పణ చేనుకో.

దళితకవులు - పారిజనాభ్యుదయం రం దానివల్ల కలిగే ఆనందమే రసానందం దాని ద్వారా సీకు కలిగేదే మోకం' '88 అని ఉద్చోధిస్తాడు.

ఇదీ లీమన్న (పతిపాదించిన రసాద్ద్వైతం. ఇది ఆయన (వళి కాన్యం లోనూ కన్పిస్తుంది.

భీమన్న హరిజనాభ్యుదయ కాంక్ష ఆయన కావ్యతతిలోనేకాదు . కావ్యే తర సాహిత్యంలోనూ సందర్భానుసారంగా కనిపిన్తూ ఉంటుంది. అయితే భీమన్నకు వారిజనాభ్యుదయంకంటే రసాద్ర్వైతం ఇష్టదాయకమా అనిపిస్తుంది. కారణం, ఖీమన్న హరిజనాభ్యుదయ వ్రతిపాదనంకంటే రసాద్వైత (వతిపాదనం బలంగా చేసీనట్టు కనిపిస్తుంది.

ఒక మాట. బీమన్న తన (వతి (పతిపాదనలో తనదైన ముద ఉండా లనుకొంటాడు. అంవల్లనే ఆయన ఇటు అంబేడ్క-ర్‌నూ, ఆటు గాంధీనీ అనున రించక తనదైన దోవ వెంట గమనం సాగిస్తాడు.

కళ కళకోనమే తప్ప ఇతరేతర సంస్కరణలకు దాన్ని వినియోగించ కూడదు. సాంఘీక, రాజకీయ, ఆర్థికాది సంస్కరణలకు అయా రంగాలలోని నిష్టాతులు కృషిచెయ్యాలని వాదించే లీమన్నలో దళితుడుగా దళిత సమస్యలవట్ట నిబద్దత ఉన్నా, ఆయన నూచిందచే మార్గాలు అచరణంలో నంపూర్ణ సౌధ్యాలుగా కనిపించవు.

ఏమైనా, హరిజనోద్ధరణానికి సంబంధించి భీమన్న తనదైన నీద్దాంత (వతిపాదనంలో కార్యశీలిగా కంటే భావ ఏస్పనవాదిగానే | పసిద్దుడె కన్పిస్తాడు.

ఫీమన్న దళిత సంస్కరణోద్యమంలో మితవాదులవద్ద అతివాది. అతి వాదుల వద్ద సుకుమారవాది. ఖీమన్న వి కావ్యంలో తన సీద్ధాంత వతి వాదనల్ని ఏడో రూపంలో పునరావృతం చేన్తూ ఉంటాడు. కనుక అది వరిశీలనం లోనూ [వతివింబించవచ్చు.

బోయి లీమన్న (వతిపాదించిన విరుద్ధ (పతిపాదనలు ఆయనకు సంప దాయం మీద మక్కువ అభ్యుదయంపె ఇష్టం, కళ కఃకోసమేనన్న అభి [పాయం రక్తి, అభివృద్ధి, వరక్తులపై ఆయనకున్న అనుర క్రివల్స కలిగినవే. అందువల్ల సంవదాయ దళిత కవిత్వం నుండి, ఆభ్యుదయం వైపు మళ్ళిన

100 హరిజనాభ్యుదయం - ఆరునికాం్యధ కవీత్వం క విశ్వంలోని [క మానుగతవరిణామకీలతకు భీమన్న కవిత్వం చక్కని ఉదాహరణ మైంది.

ఖీమన్న సంర్యవదాయంనుండి భావ కవిత్వంనుండి వరిణామంలో రూపుదిద్దు కొన్న అభ్యుదయ కవ. తర్వాత ఈ మార్గాన్ని అనుసరించిన కవులు పెక్కురు గోచరిస్తారు. కొలకలూరి ఇనాక్‌ :

దళితుల విముక్తి సాధనకు సంవూర్ణం, హేతుబద్దం, దై తన్మవంతమైన మార్గం ఆవిష్కరించిన కవి. వచన కవిత్వం ద్వారా మతం, దాని భావజాల, నర్వాంగాలను తిరస్కరించటం ద్వారా, కులం మూల స్వరూపాన్ని అఆవిష్క రించటం ద్వారా, కులానికి, ధనానికి మధ్య ఉన్న సంబంధాలను, అవి నరస్పర స్ఫోరకాలయ్యే రీతిని వాస్తవికంగా ఆలోచించటం ద్వారా, మార్క్స్సిస్షు గతి కార్కిక తత్వాన్ని. దళిత నమస్యకు పరిష్కారానికై (వదర్శించటంలో చార్మితక పరిణామాన్ని గు ర్రించటంద్వారా అధునికుడు, దైతన్యశీలి, దళిత విన్స్నవ మార్గ (వన ర్రకుడుగా ఆబార్య ఇనాక్‌ను గుర్తించటం జరుగుతుంది. అందుకోసం ఆయన కవిత్వ, వ్య క్రిత్వాలను ఆలోచించటం ఉంటుంది. 1954 నుంచి (వానిన కవిత్వంలో సాంఘిక వ్య కవిత్వ పద్య గేయ సమావారంగాను ఉంది. ఆకా జ్యోతి న్యకియా సమావారంలో వద్యం గేయం (వదర్శితమైంది. మతాన్ని (వతిలింవిస్తాడు. కర్వాత వచ్చిన షరా మామూలేతో పరిణతుడై “కులం ఛనం”తో చైతన్యవంతుడుగా గోచరిస్తాడు ఇనాక్‌.

ఈయన దశితేతర కవిత్వంవై ఇతర్యతా వరిశోధన జరగటంవల్ల ఇక్కడ దానిపై చర్చలేదు. తవిత్వం: అళాజ్యోతి (1971) ; కవి తొలిభావాల ఆవిష్కరణం :

ఆళాజ్యోతి (వద్యం) (వుటలు : 15.20) శ్రీస్తపుట్టుక వస్తువుగా కలది. క్రైం న్త్రవుల మఠ (గంథం 'బైవిలు'లో [వధాన విభాగాలు రెండు-పాత నిబంధన నూత్న నిబంధన. సృష్ట్యాది నుండి ,శీస్తు పట్టటానికి ముందటి సంగతులు, (శ్రీన్తు జన్మ గురించి (వన క్రల భవిష్యద్వాణి వధానంగా కలది పాత నిబంధన. (కీస్తును గురించినది నూత్న నిబంధన. ఈ సద్య ఖండికలో |వవక్తల భవిష్య వాణిని నిజంగేన్తూ, క్రీస్తు తల్లి శన్యమేరికి, '*కీస్తుకు నువ్వు తల్లివి కబోతున్నా?”

దళితకవులు . హరజనాళ్యుదయం 3101 వన్న నందేశం దేవదూత అందించటం నుండి, యేను పుట్టుక, గొల్లలు, జ్ఞానుల దర్శనంవరకు కవిచేసిన వర్ణనాత్మక ఆవిష్కరణం వస్తువు.

“నుమకిరణ్‌' (గేయం - పుటలు : 39 _ 43) ఖండికలో వన్తువు *కిన్తు పుట్టుక 'కు సంబంధించిందే. కానీ నాటి (శ్రీను జన్మఘటనను నేటి దీన జన హృదయాంధకారంలో నుువలాతోదయంగా భావన చేస్తూ, (వఠీకాత్మకంగా కవి గేయబద్దం చేయటం ఇందులో వస్తువు.

*'ఈ అదివారం (గేయం = వుటలు :; 539. 5్‌7) అండికలో ఆదివారం జొన్నత్యం వివరించబడింది. కై ) సవులకు'ఆదివారము” [వళ స్తదినం బైబిలులో సృష్టి (గంఠంలోనే ఈ రోజు [పాళ స్య్యం వివరించబడుతుంది. ఆ విశాంతిదినమే అదివారం. అ కాలానికి నబ్బత్తు దినం దైవస్మరణాంకితం. ఈ దినాన్ని న్మరించటల ఎత్తుగడగా చేసుకొని కవి అత్మ, వరమాత్మ సంబంధాన్ని, శీను పుట్టుక. సిలువపై త్యాగపూరితమైన మరణాన్ని భావన చేస్తూ, మనుషుల్లో మానవతా మహశత్వాన్ని మేల్కొలిపే [పయత్నం చేయటం వన్తువు.

“ఉజ్జీవజ్యోతి” (వద్యం = పుటలు : 64.65) ఖండికలో కీన్తు మరణించి, మూడవరోజు అత్మ శరీరాలతో ఉత్తానం అవటం వస్తువు. సమాధ్యవస్థలోనున్న మానవ జ్లీఏతాల్లో చై తన్యోద యోళ్ఞానం ఇందులో నూచ్యం.

(పత్యేకించి, హరిజనాంళ సంబంధీతంగా ఈ నాల్గు ఖండికలు లేక పోయినా; మానవాళ్యుదయ రోరణులు (వళివింవించటం వలన వీటిని సమా లోచించటం అవనర మయ్యింది.

“జగతిబాదకాల్చు (పగతి జ్యోతి" ఆయిన (కీస్తు పుట్టుకవల్ల గొల్లలలో “సుదీర్హ సుషుప్తి నళిందె” నంటాడు “ఆశాజ్యోతి' ఖండికలో కని.

"పేదలు, విద్యాహీనులు, బానిసలుగా జీవితం గడిపే దళితుల మనన శ్వాన్ని గొల్పలలో చూడవచ్చు. అటువంటి గొల్లలలోని అజ్ఞానమనే నుషుప్తి నశించిందనటంలో కవి, జ్ఞాన దైతన్య సిద్ది దళిత జీవన సౌఖ్యానికి అత్యవసర

జా స్‌ చ మని నొక్కి. చెప్పటం ఉంది.

సంకేతాత్మక మైంది 'నుమకిరణ్‌ ' గేయ అండ్తిక్ష...షావులను ఉద్దరించ టానికి భువిలో అడుగిడిన సాక్షాత్తూ శ్రా భపుమ్తూరతంయా పేదవాళ్ళ

102 హరిజనాభ్యుద యం - ఆధునికాయధ కవిత్వం బిడగా; పూరి వపలపాకలో పుట్టాడు. చూడటానికి మొదట వచ్చింది. పేదలు, అడ్జానులు, అమాయకులైన గొల్లలు ఇదే వావ్యార్థం. అసలు కథ ఇది. కానీ, కవి ఇందులో మానవాభ్యుద య కాంక్షను సంకేతాత్మకంగా వెల్లడి చేస్తాడు. అందుకు కృషి చేసే.

“వెలుతురులో

కదిలే [కొన్వొత్తుల”89 వంటి మానవతావాద “(పవక్తల” (వలోధాలను వలీకాత్మకంగా వివరిస్తాడు.

“పేదవాణ్ణీ నిరంతరం పీడించేది ఆకలి. ఒకవిధంగా వాడిని జ్వలింప జేసేది కూడా అదే. ఎందుకంటే. 'ఆకలి చావో, [బతుకో తేల్చుకోమంటుంది.* ఇక్కడ ఆకలి వేదన; ఆకలి కేకలు; “చలి రోదని, చలి అందోశన. అందుకే కఫ చలిని వేదనల లీకటితోరణాలకు; పరిష్కార కిరణాలకు మధ్యవర్తిగా బ్రావన చేళాడు. అ ఆకలి వానిలో పోరాడి పోరాటానికి సిద్ధం చేస్తుంది. ఉద్య మించేందుకు ఊపిరిగా మారుతుంది. స్థిమితంగా ఉండనివ్వదు. సవానంతో మననివ్వదు. ఏడో ఒకటి ఖచ్చితంగా తేలాలి. ఈ స్టితిని కవి

“వెన్నవూసలా పారాడి

కస్పుకవ్పంతా జారాడి

నేలనేలంతా జీరాడి

ఈదరగాలి ఈగన చేసి పెట్టింది చలి” అనటంలో సజీవంగా వ్యక్తం చేస్తాడు. అందు కల్లనే ఆకలి, చలిని ఆగతేని బాలవృద్దులు, రససిద్ధత్వంకోసం అంటే తమ సమస్యల వరిష్కార సాధనకోసం నడుం కట్టారు. అదే చైతన్యం. ఇప్పుడు వాళ్లు...

*నాపరాతి కిటికీల్లో (శొవ్వాత్తులు

వెలిగి తొలగిపోని తటిత్తులు

కాంతుల నరిత్తులు, వెల్లు పూగుత్తులు.?"91

సమస్యను దేన్నైనా ఆలోచనకు గురిచేసినప్పుడు, ఆందోళన ఉవ్యకమింవ వేసినపుడు, ఫరిష్కారం కోసం _వయత్నాన్ని వేగవంతం చేసినపుడు నేడు కాకపోవచ్చు, రే పెప్పుడైనా తప్పక సమస్య వరిష్కరించబడుతుంది,

దళితకవులు - హరిజనాభ్యుదయం 1039 “ఈ ఆదివారం” కవిత : కై 9స్తవంలో “ఆదివారం' (పత్యేక దినం, [వళ స్తదినం. మోషే ధర్మ చట్టం (వకార మైతే ఆది సబ్బత్తుదినం. అంటే ఉవవాశదినం అంతేకాదు. మానవ సామాన్య కార్యకలాపాలనన్నింటినీ అ రోజుకు [వక॥_నుంచి, దైవన్మరణం చేయాల్సిన దినం ఆది అందుకు కారణం, నృష్ట్రవతరణంలో విశ్వవిధాత యెహోవా నృష్టినంతా ఆరు రోజుల్లో ముగించి, వ్మికాంతి తీసుకొన్న ఏడవరోజు ఈ “ఆదినారమే'నని వాళ్ళ భావన. (కను పాపులక్రై మరణించి, పాపనాశం చేనీ వారిని ఉద్ధరిన్తూ, ఉల్జాను జైందీ ఈ 'ఆదివారమే'నని కై 9స్తవ నమ్మకం. కవి 'ఈ ఆదివారం” ఖండికలో ఈ (పళస్త ఆదివారాన్నే (పాతిపదిక చేసుకొని, ఈ కవితను [పారంఖించినా; తాను చెప్పదలచుకొన్నది ఈ మా,తమే కాదు. అందుకే. “ఇవాళ ఆదివారం వారానికి ఒకరోజు _. కాదు ఏడాదికి ఒకరోజు - కాదు ఇవాళ ఆదివారం” 98 అంటూ తను చెన్వదలచుకొన్న విషయానికి ఎత్తుగడ వేసుకొన్నాడు. ఆయన చెప్పదలచుకొన్న ఆదివారం; మోషే ధర్మ శాస్త్రాన్ని నిర్జీవంగా; సర్వచై తన్నాన్ని నిలిపివేసుకొన్న యూదులు పాొటిండే సబ్బతు ఆదివారం అని కాదు ఆదికవి దృష్టిలో నిరంతరోత్పన్న మైన సమన్య లతో నిరంతర పోరాటం జరిగే మనిషికి, జీవత్‌ ళక్తిని [వసాదించే చైతన్య కల్పదుమం. అనంత మైన వేదనాసథంలో యానం చేసే వథికునికి, దారిఒడ్డునే కన్పించే ఆశాసాఫల్యజలాల ఊట. “తిట్లు దెబ్బలు, తింటూ అనమానాల అత్మహాతుల హింస సహిస్తూ''9 నలువెక్కి _శమలుపొందే జీవుని వేదనాదావి ర్రికి దయానురాగాల వర్షాభిషేకం. అందులో తనిసిన మానవుడు, ఒకప్పటి క్రీస్తు, దయావర్ష (పభావంవల్లి, అమృతమయానంద జనజీఏతం పొంది మానవాలీతుడు కావాలని కవి ఆళ.

క్షే04 హరిజనాభ్యుద యం = అధునికాంధ కవిత్వం ఉక్జీవన్యోతి

శీను ఉత్తానాన్ని కీర్రిచటం ఈ ఖండికలో వస్తువు. (శ్రీను సమకా భావాలు, ఆంధ విశ్వాసాల ఖండన, సనాతన కట్టుబాట్ల తిరస్కరణం నచ్చని యూదులు, పళుత్వంపై ఒత్తిడితెచ్చి ఆయనను సీలువెక్కి.చారు. మరణించిన [కీస్తు మూడు రోజుల్లో ఉత్జానం అవుళానని ముందే చెప్పటంవల్స ఆయన సమా ధిని పెనుఐబండతో మూయించి, అధికార ముద వేయించి, గట్టికాపలా ఉంచారు. మూడవ రోజు తొలి జామున మహోజ్ట్యలమైన కాంతితో (కీస్తు ఉద్ధానమయ్యాడు. దీనజనావళిని ఉద్ధరించాడు.

కవి, ఈ ఉర్ధానాన్ని కాలిళ్యంపై కరుణం, మూఢత్వంపై విజ్ఞానం; (ప్రావంచిక దుఃఖాల పై పరమానందం సాధించిన విజయంగా భావనచేన్తూ, ఇద్‌ం

(శాంత విశాలి విశ్వజన రంజనకారుణికోన్న తాబ్టి "96 అంటాడు.

(క్రీస్తు ఉలానం దీనులకోనం, వతితులకోసం హీనులకోసం, దానులకోసం వెరనీ దళితులకోసం, వారి సర్వతోముఖాలివృద్ధి కారకమైన ఈ ఉజ్ఞాన సంఘ టనను వినుతిన్తూ కవి.

“హవృదయమడి మహోదయమై

ఉదయమది నవోజ్వలమయి, యర్వి వెలింగెన్‌

హృదయమిది మరణజయమై

ఉదయమిది బవరాదయమయి, యుర్విన్నిలుచున్‌ "95

అని కభగానం చేస్తాడు.

కవి దళిత వనపాతి. దళితులు సుఖ జీననం సాగించాలంటే, వాళ్ళు ముందు తమ స్థితిగతులపై సరైన అవగాహన, వాటిని వరిష్కరించుకొనేందుకు తగిన వివేకం, ఆత్మవిశ్వాసం సంతరించుకోవాలంటారు. 'నుమకిరజ్‌” ఖండికలో కవి వ్య క్రీకరించిన అభిప్రాయమిదే. నమన్యల పరిష్కారమార్గం తెలిసి, అత్మ విశ్వాసంతో యత్నం సాగిస్తే, ఫలితం ్కపసన్నలగానే ఉంటుందవి కవి నమ్మిక.

“ఆఅళాజ్యోతి) (వ్యకియా సమానోరంలో కవి ఆలోచనలు మతం పునాదిపై అభ్యుదయ రూపాన్ని అభివ్య క్రీకరించటం చూడవచ్చు.

దళితకవులు .- వరిజనాభ్యుదయం శే05 షరా మామూళే (1979):

అధునిక భారతంలో అనాగరిక వ్యవస్థ నాగరికపవు మునుగువేనుకొని దర్శనమిన్తూ ఉంటుంది. అటవికన్యాయం అమాయకత్వం నటిన్తూ ఉంటుంది. తిరోగమనం [నగతివేదిక లెకి/.. ఉపన్యాసాలిన్తున్నది. ఈ నయవంచనకు నిరసనం, ఇటువంటి అవ్యవస్థపై చురక “వరా మామూలే” (కవితాసంపుటి), సర్వరంగాల్ని గుప్పెట్లో ఉంచుకొన్న నవర్ణ, ధనికపాలిత వర్గాలు అడే చదరంగంలో పావులుగా మారిన అవర్డుల దర్శిదుల వ్యఖార్థ జీవితాలను ఈ సంపుటి వతిబింబిస్తు౦ది. వారికి (పతిఘటన విద్యను నేర్పిస్తుంది. వరిష్కార వఠాన్ని సూచిస్తుంది.

షరా మామూలే: నాటకాల _పదర్శనకు పిలుషులై న కరవతాలలో “వరా మామూలే” అన్న వాక్యాలు దర్శనమిస్తుంటాయి. నాటకాలకు (వదర్శనలో ఇబ్బం దులు రాకుండా పెళ్లే షరతులవి. నాటకం ఏ కారణాలవల్ల ఆగినా టికెట్టధర వాసనను ఇవ్వబడదని; (ఫీ.పాసులతో ఒకరికే పవేళమని; నన్స్‌మోరు లుండవని ఇత్యాదులు. కానీ తీరా వదర్శనంలో అన్నీ యథాతథంగా జరుగుతూ ఉంటాయి. ఈ షరతులు, పునళ్చరజనికి తప్ప, అమల్లో కన్పించవు. అనాదినుండి నేటి వరకు మనిషి నుఖమయ జీవనంకోసం ఏర్పరచుకొన్న కట్టుబాట్ల విషయం లోనూ అంతే జరుగుతోంది. వినక, దురవాంకారం, స్వార్థం పెద్దరికం చలా యించే భారతంలో వైదిక కాలం నుండి నేటి వరకూ బలవంతునిదే రాజ్యమన్న అటవిశ న్యాయం అన్ని రంగాల్లోనూ పతిఫలిస్తోందని చెవ్పడమే ఈ కవితలో వన్తువు. మన దేశమా?! (వుటలు 14 €):

రాజకీయ నాయకున్నో. సాహిత్యవే తనో, |[వభుత్వాధికారినో ఇంటర్వ్యూ చేస్తే, అందులో సారాంశంగా, ఈ దేశం సుభిక్షంగా ఉందని నొక్కి.వక్కా జించటం ఉంటుంది. నిళ్యావసర వస్తువుల ధరలు ఆకాళాన్నంటినా, వాళ్ళ స్వరం మారదు. సుఖంగా జీవితం వెళ్ళిపోతూ ఉంటే, లోకమే నందనవనంగా కన్ప్సించక ఏముంది? పీడితుల వంచనై నా చూడని వీళ్ళకు, (పజల పాట్టు తెలి సేదెప్పుడు? ఈ అలసళ్వం'పై చురళ ఇందులో వన్తువు.

106 వారిజరాభ్యుదయం = ఆధునికార్యధ కవిత్వం వీమయ్యేట్టు? వుటలు ర్‌ ౨8):

అనంతమైన వ్యథ, అణువణువునా అవినీతి, (పకృతివై పరీత్యాలు; వసీ వాడిన బాలల [బతుకులు హీంఫా, ద్వేషాలు తాండవించే ఈ దేశం భవీత్యంపై కవి వేసిన _వళ్న 'ఏమయ్యేట్టు?' కవిత. ఆర్షభూమి (వుట - 9):

పార్మికామికంగా, వ్యవసాయకంగా ఎదగాల్సిన దేశంలో విజ్ఞానం కరువై వైదిక ధర్మం పునాదిపై మూఢత్వం "పెచ్చుమీరి, వీ (పగతిని కొనసాగనివ్వక పోవటం తరచూ చూన్తూనే ఉంటాం వ్యంగాత్మకంగా ఈ స్థితిని చెప్పటమే ఇందులో వస్తువు. ళయం (పుటలు 10 = 18):

కాశీవట్నం రామారావుగారి “యజ్ఞం” కఠను గుర్తుకు కెస్తుంది ఈ కవిత. అన్నింటికీ కరువైన ఈ దేశంలో, తన [బతుకే బరువౌతున్న ఈ కాలంలో, భవిష్యత్తు గగనకుసుమంగా మారిన ఈ రోజుల్లో “సంకానం” అంపే భయపడక ఈప్పదంటాడు కవి ఏది అభ్యుదయం? (వుటలు 14 = 16):

భారతదేశాన్ని గురించిన వ్యంగవూరిత సత్యమొకటి (వచారంలో ఉంది. “భారతదేశం పేద దేశంకాదు, పేదలున్న దేశమని.” అభ్యుదయమంటే ఊన్న వారి (శేయస్సుకోసం, ఊడిగం చేయించుకొనేవార సౌళాగ్యంకోసం అనుకొంటు న్నవ్వుడు పై చురక సత్యదూరం కాదు. అందువల్లనే కవి, భారతంలో “అళ్యు దచయం' తీరు తెన్నులపై చురకలు వేయటం ఇందులో వస్తువ్లైంది. అట (వుటలు 17 క్షేర్ర) ॥

ఆత్మవిశ్వాసం తప్ప, ఏవిధమైన అండదండలు లేని పేదవాడు, ధన వంతుడయ్యేందుకు జీవితకాలమంతా పట్టవచ్చు. ఒక్కొ క్కసారి ఆ అవకాశం లేకపోనూవచ్చు. బాల్యంలో 'పేదరికంవల్ల ఆకలి తీర్చుకోలేకపోయానని; వృద్దాప్యంలో అజీర్ణం వల్ప, అనారోగ్యంవల్ల కడుపునిండా తినలేకపోయానని బాధపడే వాళ ందరో! వాళ్ళే ఇందులో వస్తువు,

దళితకవులు - వారిజనాభ్యుదయం 107 నేను (వుటలు 20. పై ॥

కానే సంపదలకు (నన్ట ఆయిన (1 శామికుట్లో; దళితుణ్ణి ఏమీ లేనివాడుగా చేస్తున్నది ఈ దేశం. తన అ న్లిత్వాన్ని, తను కోల్పోయిన దాన్ని, తనకు రావాల్సినదాన్ని వెల్పడిచేన్తూ దళితుడు ఈ న్లితి ఆవళ్యం మారాలని, లేకుంటే అది దేశానికే [వమాదమని హెచ్చరించటం ఇందులో వస్తువు. మహాత్ముడు (వుటలు 238, నై) :

వాడు పేదవాడే, వరిజనుడే కానీ ఉన్న అన్నింటికి మూలమైనవాడు. వాడి కరాల సత్తువ, నరాల బిగువు ఈ దేశాన్ని నుభిశం చేసింది. వాడికంటే మవోత్ముడు లేడంటుంది ఈ కవిత, మనకేం? (వుట 26) :

ఏదెలా పోతే మనకేం, మనదాకా వచ్చినవ్పడు చూనుకోవచ్చనే ఉదా సీనరపై చురక ఈ కవిత, చిరంజీవి మానవుడు (వుటలు 27.82) :

భూమి మీద వుట్టిన దాదిగా క ర్తవ్యనిమ్షుడు, కర్మవీరుడు, సహృదయుడు ఆయినవాడే చిరకాల యళః॥ప్రాయుడైన మానవుడు. వాడి సహనం సమస్యా పరిష్కారం చేన్తుంది. వాడీ ఆలోచనం అంధకారాన్ని అంతం చేస్తుంది. వాడి కోసం ఆకాంకు ఈ కవితోద్దేశం. వొడు (వుట తిరి) ;

దర్శిదం, గొడ్డుచాకిరి, అకలి తప్ప అన్యధా ఎజుగని తన దుస్థితిని గురించి ్మపళ్నించని వాడి బాగోగులు జరిగేదెప్పుడా? అని కవి వ్యధ చెందటం వస్తువు. జాగత్త! (వుట : రిరి) ;

నిరంతర పర్మిశమశీలి; (శాంతిదర్శి; విజ్ఞాన మూర్తి అయిన మానవుడు ఇందులో “వస్తువు”. భూకంపం (పుట : తిం;

వివక్ష, ఆకలి, బానిసత్వం, నిమ్నాన్నతాలు అనే ఎగుడు దిగుళ్శతో ఉన్న సమాజం భూకంపం వచ్చి సమతాస్థితి అనే చదును నేలగా మారాలి అనే అకాంత వస్తువుగా గలది ఈ కవిత.

108 హరిజనాళ్యుదయం - ఆధునికారధ కవిత్వం సమైక్యత వద్దు (పుటలు €0 . ఉన) ;

మతపరంగా, కులవరంగా, (పాంతీయతత్వంతో, భాషాకలవీాలతో ఉడికిపోయే భారతదేశంలో ఐకమత్యం గగనకునుమం. ఈ దున్థితివై వ్యంగ్యాత్మక రచవనం ఈ కవిత. అపును మొనగాళ్ళం (వుటలు కీరి . కీర):

విశాలాంధాన్నికానీ, తెలుగు అధికార కాషగాకానీ పోరాడి తెచ్చుకొన్న అంధుడు కుల, మళాల రొచ్చును మాతం విస్మరిన్తన్నాడు. ఆకలిచావుల్ని చూస్తున్నా, చూడనట్లున్నాడు. ఈ స్థితిపై కవి వ్యంగ్యశరామాతం ఈ కవిత. తెగిన గాలివటం (వుట : శీ న

విలాసవంతమూ, అంబర సమానమైన, సౌఖ్యాల కలగలువు నగర జీవితం. దీన్ని గాలివటంతో పోలున్తూ కవి; అన్నీ కనువిందు చేస్తున్నాయి కానీ అందుకోవటానికి ధనన్గూతం లేకపోవటం వల్ల మామూలు మనువ్యుల అరచేతికి చిక్కకుండా ఉన్నాయని సంకేతంగా నూత్యం చేస్తాడు. (వగలతి (వుటలు కరి = ల్‌తి) :

స్వాప్నిక సదృళ్యమైన [వగతి వా న్రవమయితే, స్వేచ్చ, సమానక్వాల సమృద్ధి, కుల, మఠాల విచ్ళేదనం యజమాని, కూలి, అధికారి - గుమస్తా అనే ఆంతరాలకు స్వన్తీ, ఒంటినిండా ఇట్ట, కడుపునిండా తిండి, విశాలమైన రోగిలిగా మారవా అంటూ మధుర భావనలు చేస్తాడు ఈ కవితలో కవి. కొనివొడు (వుట : ర్‌క్ష) ని

(కృతి తీకణంగా చూస్తే ఇల్లు తగలడతాయి. పేదరికం కన్నెర చేస్తే, కొందరికి కడుపులు మాూడతాయి కశతో, కౌందరికి తలలు పగులు తాయి. నిజానికి నష్టం జరిగేది పేదవానికే. గొడవల్లో (సత్యక్ష పొతులయ్యేదీ వీళ్ళే, ఇదీ ఈ కవితలో వస్తువు, అంటుకొన్ము ( వుటలు : ర్‌ర్‌, 56) :

సమాజంలో ఆంశరాలు అంతరింఛాలం టే వర్ణాంతర వివావాలు అవళ్యం అని వివరిస్తుంది ఈ కవిత,

దళీతకవులు - మరిజనాళ్ళుదయం 10 భాయం (వుట : ర్‌7) క

స్వాఠత్మత్యోద్యమంలో కాంతి సమరమైన 'నత్యా[గహం' తెల్లవాళ మెడలు వంచింది. నేడు సమ్మెల పేరుతో సంకుల సమరాలు జరుగుతున్నా, అని అధికారానికి ఊడిగం చేన్తున్నాయి అని చెబుతుంది ఈ కవిత, నువ్‌ వొశేమౌతావ్‌ (వుటలు : 58.60)

భారతదేశంలో పుట్టీ, పెరిగీ; ఈ దేశ సౌభాగ్యం పెంచీ, పోషన్తూ కూడా విస్మతుడుగా చూడబడే అవర్డుడు ఆ స్తీత్వం కోసం, ఈ దేళానికి వేనీన నూటి వళ్న . “నువ్‌ నాకేమౌతావ్‌?” మందర దీవం (పుట: 64):

అలంకారికంగా అహంకార (వవృత్తిని, సహృదయ నైతన్య (పకృతిని ఇందులో కవి ఆవిష్కరించాడు.

(వయత్నం (వుట : 65) ॥

ఈ లోకం పోగొట్టుకొంటున్న (వతిదీ మళ్ళీ వునఃస్థాపితం చెయ్యాలని కవి చేసే[పయత్న వివరణం ఈ కవిత. వాడు మనిషి (వుట : 66) ॥

"పేదవాడు ఒక్క-డుగా కనలితే ఆది చుఃఖం. జనంగా రగిలితే అతి చైతన్యం. అప్పుడు వాడు జవసత్వాలున్న మనిష్నై మనుగడ సాగించగలడ అనీ ఈ కవితలో స్పష్టం చేస్తాడు కవి. అదంతే (వుట : 68) న

కర్మ నీద్దాంత తిరస్కరణ ఇందులో వస్తువు, ఈ లోకంలో అత్యంత గౌరవం పొందుతున్న ప్రతిదీ వరమోన్నతం ఏమీకాదని ఈ కవితలో స్పష్టం చేస్తాడు కవి. శవ వంస్కొారం (వుట : 69) ॥

జన్మలో సంకెళ్ళ వేయబడి, ఈ లోకం జైలు గోడల మధ్య (మగ్గిపోయే వారిణనుడు చేసే వేదన పంచమ న్వరగానం, చీకటికి చితి పేర్పమని, భవిష్యత్తే లక్ష్యమని వివరిస్తాడు కవి.

110 హంజనాభ్యుద యం - అరునికార్యధ కవిత్వం అ నేల ఉండదు (వుట : 70):

ధర్మరాజు దేహం నుండి ఓక రత్తపు చుక్కపడినాా భూమి బద్ద లవుతుందట. నిరంతర్మశమైక జీవితం కల, దళితుని కన్నీటి బొట్టు నేల సోకితే మిగిలేది ఎడారేనని ఈ కవితతో కవి హెచ్చరిస్తాడు. ఇచెక్కడి శక్తి? (వుటలు : 7177):

మనిషి (వకృతితో చేసే పోరాటం నుండి (వగతి రూవందిద్దుకొంటుంది. మనిషీ, మనిషీ సంఘర్షిస్తే వినాళవు హపైఠాళాలే. ఈ కవితలో కఏ చెప్పే హీతవిది. గుప్పెడు మట్టి (వుట: 78):

పిమాూలయంపై జెండా నాటినా, చందునిపై షికార్డు చేసినా, సము[ద జలాల్లో సవారీ చేసినా, వినూత్న రీతిలో మానవ జన్మనిచ్చే టెస్ట్‌ట్యూబ్‌ బేవీ నష్ట అయినా మనిషి చావును తప్పించుకోలేడన్నది ఈ కవితలో వస్తువు. విన రవ్వ (వుట : 81):

కులం ఒకడికి బలం; వేరొకడికి ఉన్న శక్రిని పీల్చే జలగ. జ్యాగత్ర్తగా స్వార్థపరులు వూర్వం వేసిన వర్ష్దవివక్షా విత్తు వృక్షం ఒక కొమ్మన అమృత ఫలాలను, మరొక కొమ్మన వివఫలాల్ని కొసున్నది. ఈ ద్వ్వైదీ భూతమైన స్థితిని ఆవిష్కరిస్తుంది ఈ కవిత. ఇంకానా? (పుటలు : 85. 88):

తనకంటే పైవాణ్సి ఏమనలేక, తన చేతికి చిక్కని వరిస్థితులను, సమ న్యలను వరిష్కరించుకోలేక, తన [కింది వాళ్ళపై రుసరుసలాడటం మానవ బల హీనత. తమ ఆత్మను ఆలా సంత ప్రిపరచుకొంటూ ఉంటారు వాళ్ళు. వాళ్ళే ఇందులో వస్తువు. దగ్గశిల (వుట : 80);

(పేమించేందుకూ, ద్వేషించేందుకూ కాను ళ క్రిమంతుడే, కాని దేనికైనా జ్వలనం, [పతీవ శ క్రి ఎదుట్నుంటే రావాలి. లేకుంటే తాను దగశిల దీ ఈ కవికా సారాంశం. ల

దశీతకవులు - హరిజనాళ్యుదయం క ఈ ఉగొది (వుట : 99):

అరవై ఏళ్ళ కాల్యగంఠంలో వతి ఉగాది ఒక వుట అనుకొంటే, పుటలు తిరగటం ఎంతసేవు? కానీ అ పుటలో పేదవాడికెన్వడూ కన్నీటి మంచు ముద్ధలూ; ఉన్నవాడికి వెన్న ముద్దలూ దర్శనమిస్తూ ఉంటేనే ఉగాది. చేదుగా ఉంటుంది. అ మాటే అంటాడు ఈ కవితలో కవి. కారడవి కాగడా (వుటలు : 100 - 108):

ముతక సంపదాయాలు, ముడి ఆచారాలు, మిధ్యానాగరికత మిన్నంటే "పెనువృఇలున్న కారడఏలో; అందులో సంచరించే నేటి మానవుడు ఆత్మ విశ్వాసం, దైర్యం, 'స్వేచ్చలతో సమ్మేశించిన వెల్లుదివ్వెతో.ముందుకు సాగేందుకు యత్నిన్తున్నాడని చెబుతుంది ఈ కవిత. అభ్యుదయం (వుట 1 104) ౫

నోట్లతో ఓట్లను కొనే సం్యవదాయం నెలకొన్న ఈ దేశంలో పైసా ఖర్చు లేకుండా ఒక హరిజనుడు (వధానమంతై 9 పైసా సంపాదించకుండా సదవీ విరమణం చేయటం నిజంగా విచ్నిత విషయమే, ఈ అసాధ్యం నుసాధ్యం కావటమే “అభ్యుదయం” అంటాడు కవి. ఇంకా నయం (పుటలు : 105 = 107):

విచ్చగాప్న, వీదవాళ్లు, అనాధలు, హరిజనులు నిజానికి వగతినథం వంథాగా చెవ్పుకొనే దేశంలో దయాప్కాతులు, సానుభూతిప్మారులు, నంన్కరింవ బడాల్సిన వాళ్లు. కానీ తద్విరుద్ధంగా జరుగుతోంది. అలాంటప్పుడు వాళ్లు లేరను కొంటే వోయి కదా! అంటాడు ఈ కవితలో కవి.

(ధేమిన్తున్నాను (పుటలు : 108 = 111):

ఈ దేశంలో ఎన్ని విధాలైన అవమానాలకు గురొళున్నా, ఎంతటి దోపి డీకి ఐలౌతున్నా, ఎంతటి ఆకళి రగిలిస్తున్నా దేశభక్రిని విడనాడని సహనశీలిని అవివ్క-రించాడు ఇందులో కవి. గుండెకాయ పోగొట్టుకున్నాను (వుటలు : కేశి . 115) :

కవి, న్వస్వరూవ దర్శనం కోనం చేసిన వెంపర్లాట దాన్ని ఎక్కడ నుండి, దేనిలో నుండి చూడాలనుకొంటున్నాడు అంటే . తన చుట్టూ ఉన్న సమాజం నుండి, తనకున్న మానవత్వ, దయా, సహృదయాలు చుట్టూ ఉన్న

శే2 హరిజనామ్యుదయం - అధునిశార్యధ కవిత్వం సంఘంద్వారా ఆకాంక్ష చేస్తున్నాడు ఇక్కడ కవి ఆదర్శవంతమైన సలఘ (వతి నిధి చుట్టూ ఉన్న అవ్యవస్థితమైన సంఘం ఆదర్శం పునాదులతో నిర్మింవ బడొలన్నది కాంగు.

హరిజన సమన్య - చైతన్య మార్గం :

ఈ కావ్య సంపుటిలో (వతివింవితమైన హరిజనేతివృ త్తం - హరిజనుల నమన్యలు, వాళ్ళు దోచుకోఐడిన రీతి; అందుకు కారకులు లేదా కారణాలు; ఈ దోపిడీ గురించిన ఆలోచన లేదా అవగాహాన, వాళ్ళ అభ్యుదయం కోసం జరిగిన (పయత్నం, జరగాల్సిన వగతి మొదలైన విషయాలపై కవి మార్గాన్ని తెలుసు కొనేందుకు పునాది అవుతుంది. ఇందుకోసం ఈ కవితా సంకలనంలోని సమస్యా సంబంధికాలై న కవితలను శీర్షికానుగుణంగా కాక, [వతివించాంశ (ప్రాధాన్యాన్ని బట్టి సమాలోచించటం జరుగుతుంది.

ఈ సంశలనంలోని కవితలు దశిత జీవనంలోని కడగండ్ల నుంలీ, దళి ఆాభ్యుదయం వరకూ కని చూసే దృక్కోణాన్ని ఆవిష్కరిస్తాయి. దోపిడి

వేదకాలం నుండి నేటివరకూ భారతీయ నమాజంలో మనిషి వగతి కొరకు [వతి దళలో రూపొందించబడిన “మేని ఫెస్టో'లకు కొదవ లేదు. కానీ స్వార్థం, ఇశితపక్షపాతం, అధికారం కొరకు (పాకులాడే ఒక వర్గం, మరొక వర్గాన్ని దెబ్బతీన్తూ, నిర్వీర్యం చేసేందుకు (తి రంగంలోనూ పటిష్టమైన దోపేడీ విధానాన్ని ఏర్పరచుకొంటూ ఉంది.

ఈ దోపిడీ విధానాన్ని ఏ విధంగా అన్ని రంగాల్లో చొప్పించారో ఆవిష్క- రిస్తుంది షరా మామూలే (౪7101 అ 0. కవిత.

(పాలీన వాజ్మయ కాలంలో.

**ద్రేన్పడ్తు నృష్టికర్త

రక్షణ, శికణ భగవంళుడి విరులు

చాతుర కర్ణం వ్యవస్థాధర థం

అళను విధానం జీవితం

సత్పురువుడికి స్వర్గం

దుష్టుడికి నరకంశో అంటూ ఆదర్శవంతమైన కబుర్లు చెప్పారు. కానీ, అమల్లో ఆవస్నీ ఒక వర్షపు మనిషిని బానినగా, విన్నృతునిగా రూపొండించాయి. చాతుర్వర్థ్యం మనుషుల్గో ఒకజ్జి విన్మరించింది. ఇశమ ధర్యం అడుగంటింది.

దళిళకవులు . హరిజనాభ్యుదయం 1కి తర్వాత కాలంలో దేవుళ్ణూ, మునులూ, రాజులూ, జమీందార్డ అక్కర లేదు, (వా (వళుత్వం స్థాపిస్తామన్నారు వీళ్ళు. “*వ్రలస్వామ్యం పోయి, గోస్వామ్యం ముగినీ ళూస్వామ్యం తగ్గి, ధనస్వామ్మం పెరిగి దేశ సంపదంతా సమంగా వంవక౦”కో చేన్తుందన్నారు. కాన్మి అడే దేవాంళ నంభూశులమనేవాళ్ళు, బాబాలు, రాజనంశీకులూ, జమీందారీ ప్యుళులు మంతుల పేరుతో, మతం పేరుతో అధికారం చలాయిన్తున్నార. కళారంగంలో కూడా ఆదర్శభావాలు ఆవిష్కరించబడ్డాయి. సంస్క రణ, అభ్యుదయ, వివ్హవ, నూత్న, శ్రీవాద కవిత్వాలు వెలువడ్డాయి. ఆదర్శభావాలు అచరణాత్మకాలై నప్పుడే సంఘం (గతి గతి కలిగి ఉంటుంది. అకుంఠిత దీక్ష, సంస్కరణం ఒక బాధ్యత అనుకోనంతనరకూ సీఠులు, నీరులే; పీడనలు పరిపాటే అంటాడు కవి. నిజం చెపాలంటే - హరిజనుల వాన్తవిక స్థితిగతులు పత్యక్షంగా చూడని వారికి నమ్మళక్యం కాకుండా ఉంటాయి. వూరిగుడి సెల్లో ఏమ్మాతం అవ్వోనం లేకుండానే, భూమిపై పుట్టే వీళ్ళ గురించి... “కొన్ని రాళ్ళకు ఇన్ని గుడిసెలకు తప్పక తెలియదు. ఊళ్ళోచోటుగానీ, ఓటుగానీ, పూటకు తిండిగానీ, పాటుకు జానెడు నేల గౌనీ వీరికుండవు. తమ పొలాలు సస్యశ్యామలం కావాలన్నస్పుడో, తమ వర్మిశమల్లో ధనం వండాలనుకొన్నవ్పడో, తాము వదవిలో స్టిరంగా ఉండాలనుకొన్నప్పుడో వీడు వచవుగా, పనిముట్టుగా, ఓటుగా గుర్తించబడకాొడు. అవ్పుడు మ్మారం వీడు. “పమ్సీ లేకపోయినా ఎంతో ఉన్నవా” డౌతాడు.9 వీడు పుట్టినా చచ్చినా ఎవరికీ పట్టదు. ఎవరూ ఏడ్వరు. ఈ భయంకర దుస్థితిని “నేన్స? (వుట న 20.22) కవితలో అవివ్క-రిస్తాడు కవి. కశేతీక.8

124 హరిణనాభ్యుదయం _- ఆధునీకార్యధ కవిత్వం

హరిజనుల దుర్భర స్ధితిని మరింత వివరంగా 'వాడు' (పుట : 83) లో ఆవిష్కరిస్తాడు కవి. పుట్టుకతో దర్శిచాన్ని వెంటబెట్టుకొనివద్చే వీడు...

“ఇంటీకన్సు కన్నాలలోనుంచి ఆకాశం కన్నాలు

(బతికినన్నాష్ళు లెక థా పెట్టినా

లెక్కతేలని లెక్కలురాని లెక్కలేనివాడు

వీపులండమీద చెనుటనీళ్ళతో

ఉతికిన చౌక్కాను శరీరం దండెంమీద

ఆరేసుకొన్నాడు తల వాల్చేసుకొన్నాడు*10% ఆంటాడు కవి. ఉండటానికి కాసీంత నీడ, ఒంటిపై వేసుకొన్న చింకిపాతను మార్చేందుకు కూడా మరొక గుడ్డముక్క లేనివాడని, నిరంతరం స్వేదనం, వేదనం వీడి జీవితంలో నిండి ఉంటాయని కవి ఉద్దేళ్యం.

బారత దేశంలో హరిజనున్ని కులం, దాన్ని సృష్టించిన మతం, పేదరికం, దాన్నుండి పుట్టిన బానిసత్వం చావు, పుట్టకల మధ్య దూరం లేకుండా జీవ చృవాల్లా చేస్తున్నాయి. ఈ దేశంలో వుట్టిన (వతివాడికీ బొడ్డు కోయకముందే తనంతకు తానే సం్యకమించేది కులం. ఆది సవర్జులత్రై తే సౌఖ్యాలను వంచి పెడు తుంది, అవర్జులకైతే దార్మిద్యాన్ని అంటగడుతుంది. కవి 'నివ్వురవ్వ* కవితలో కులాన్ని నివృరవ్వతో పోల్చాడు నివ్వృుతో వంటా చేసుకోవచ్చు, ఇల్లూ ఆంటించు శోవచ్చు. కులం వరమయ్యేదీ, లేదా శావమయ్యేదీ వాన్ని వరించిన కులంపై అధారపడి ఉంటుంది.

భారతదేశంలో హరిజనుల స్థితిగతుల్ని; వారిపై పాలిత, ధనిక, అగ వర్ణాల దోపిడీ స్వభావాన్ని “షరా మామూలే' కవితా సంకలనం మనకు వా స్తవి కంగా, అన్ని కోజాలనుండి వివరిస్తుంది. హరిజనాభ్యుదయం ;

స్వాతంత్యోద్యమ కాలంనాటి హరిజన కవులకు, ఈ కవికి సమస్య పట్ట ఉన్న అవగాహనలో ఎంతో వ్యక్యాసముంది. స్వాతం్యత్యోద్యను కవులు గాంధీజీ హరిజనోద్యమం, దేశభక్తి పునాదులుగా రచనలు చేశారు, వీరు నవరులకు సమస్యలను విన్నవించటం; సానుభూతిని ఆకాంషించటం చేసారు. సమస్యను (వ్రతివింవించటంలో సఫలీకృతులై నంత బాగా పరిష్కారాన్ని సూచించటంలో వలిశులు కాలేరు,

దళశతళవులు - వారిజనాభమ్యుదయం కేర్‌

ఆరార్య ఇనాక్‌ దేశ స్థితిగతుల్ని చార్జితక నేపథ్యంతో దర్శించటం ద్వారా? అంబేడ్కర్‌ ఆలోచనా విధానం ద్వారా సమస్యలకు పరిష్కారం చెబురాడు.

సంవదలకు తాను స్రష్టనని; ఒక పతకం (వకారం వాటిని తనకు అంద నివ్వక, అందలాలలో ఉన్నవారు తనను అన్యాయం చేస్తున్నారని హరిజనునికి జాగృతి కలిగిన్తూ కవి ఆట (పుట క్ష 18) కవితలో.

అత్రిండ్రికోనం

అరుస్తున్న పేగుల నోరునొక్కి

కన్నీటిని నిలబెట్టి

వెన్నను నృష్టించా”కే41 నని హరిజనునితో అన్పిస్తాడు.

సంపదలకు కారణం హరిజనులే. కానీ వాళ్ళు తమ భాగం సంపాదించాలి అంటే పోరాటం సాగించాలి. అందుకు తగిన సాధన సంవత్తి ఏదీ అంటే సమైక్యంగా ఉండటం, _పళ్నించటం; సమైక్యంగానే (వతిఘటించటం ఒక్కటే మార్గం. ఆ విషయాన్నే వ్యంగ్యంగా వెల్లడి శేన్తూ కవి “సమైక్యత వద్దు (వుట 40.40) ఇండికలో వెలయించాడు.

“జననీ జన్మ భూమిళ్చ' అన్నది (పాచ్యో క్రి. కానీ భారతదేశంలో ఒక వర్గాన్ని వర్జవ్యవస్థ ద్వారా సనాతన హిందూ సంస్కృతి వహరిజనుల్ని చేసి వెలివేనీంది ఆపై ఈ దేశాన్ని పరిపాలించిన ఫ్యూడల్‌, భూస్వామ్య వ్యవస్థలు వీళ్ళను పుట్టు లానిసగా మార్చి, వసరం కన్నా హీనంగా చూశాయి. తర్వాత ఈ దేశాన్ని ఏలిన, ఏలుతున్న జమీందారీ, ధనిక స్వామ్యాలు వనిముట్టుగానే వరిగణిన్తున్నాయి. భూత, వ ర్తమానాల్లో భవివ్యత్తును కోల్పోయిన హరిజనుడు, “ళఈ దేశంలో తానెనరు? తీల్చుకోవాలనుకొంటూ, తన ఆ నీత్వ నిరూవణకోసం [వయల్నిన్తూ చేస్తున్న తర్కవితర్కం “నువ్‌ నాశేమౌతాన్‌?”” (వు: 58 - 60) కవిత

కండలు కరగించి, పుడమిని సస్యళ్యామలం చేసే (కామికుడికి భూమి తల్లా? తల్లయితే గోరుముద్దలు తినిపించాలి కాన్కి గంజిమెతుకుల్ని కూడా విది లించలేదే? పెళ్ళానూ? 'పెళ్ళామైతే (శ్రమకు సంవద సంతతి నివ్వాలి! కానీ 'స్వేదనం మ్మాతం తనకిచ్చి, సంపాదనం మరొకరికి అందిస్తున్నది. అందువల్లనే, వ్యూడల్‌, రాజరిక వ్యవస్లో భూసురులమని ఒక వర్గం; “ళూధవులు' “షితి

16 హరిజనాళ్యుదయం - అధునికారధ క వీత్వం పతులు 'ఇ్మానాధుల'మని మరొక వర్గం భూమికే దేవుళ్ళమని, భూమికి భర్తలమని రొమ్ము విజుచుక తిరిగాయి. ఆ (సశ్నే వేయిస్తున్నాడు కవి. “ఆదినుంచి అనాదివరకూ వేదళాలంనుంది నిక్వేదకాలంనుంచి పుట్టినవాళ్ళకి, చచ్చినవాళ్ళకీ చాపలేక పుట్టినవాళ్ళకీ_- పుడుతూ చచ్చినవాళ్ళకీ చన్తూ పుట్టినవాళ్ళకి తల్లివట ఎప్పుడూ తల్లివేనా? ఎవడికన్నా పెళ్ళానివా?””108 కవి వేస్తున్న ఈ (పళ్న నూటిగా ఉంది. బాధతో నిండింది. భారత దేశంలో భూమిని తల్లిగా అన్ని వర్దాల వాళ్ళూ ఎప్పుడు భావన చేయలేదన్నది స్పష్టం (వావ్మాణులు ఈ భూమికే దేవుళ మని, ఇంకా చెప్పాలంటే (సష్టలమని లావించుకొన్నారు. చమృతియులు భూరవులమని ఖచ్చితంగా భావించారు, పిలిపించు కొన్నారు. కానీ, ఇంతవరకూ తానెవరో తెలియక, తనకీ దేశంలో స్టానమేమిటో ఎవరూ దెవ్వక కుమిలిపోయీ హరిజనుడు తన ఆ నీశ్వాన్ని తెలుసుకోవటం కోసం (కుంగిపోతూ, కుమిలిపోతూ వేస్తున్న (వళ్న కొందరి దృష్టిలో (వళ్నార్థక మైంది, అనరాని మాటైంది. * భారతదేశంలో దళితులనమనస్యలను వర్గదృష్టితోకాక వర్ణదృష్టితో చూడాలని ఈ కవి అంతరార్థం. కారణం ఈ దేశంలో పేదలు అగవర్షాలలో కూడా ఉన్నారు. కానీ సవర్ణ (శామికులకి ఉన్నది ఒకటే సమస్య. అది పేదరికం. వారిజనులకు పేదరికంతోపాటు అస్పృశ్యత అదనపుసమస్య; అది కర్మ సిద్ధాంతం పునాదిపై పేదరికాన్ని జన్మతో ముడి పెట్టి కాశ్వతం చేస్తున్నది, కనుక తన జాతి నమన్యలను, తమవైన కష్టాలు, కన్నీళ్ళ పాతి పదికగా చారిశకగతి తర్కంతో విశ్హషించుకొంటూ కవి ఎదుర్కోవటం ఇందులో కన్పిస్తుంది.

దశితకవులు - హరిజనాళ్యుదయం 117 కవి ఇక,.డ వేస్తున్న (వళ్న దళితవరంగా తానెపరో తెలునుకోవాలన్న కాండతో మాతమే దళితుల “అ స్తీత్వంి ఏమిటి అన్నది స్పష్టం చేనుకోవటానికి (వశ్నలు వలురకాలుగా కురిపిస్తున్నాడు. “మాలో ఎవడికి తల్లివి?

ఎవడికి పెళ్ళానివి?””103 ఇలా ఉంటాయి అ (వళ్నలు.

(ప్రతీకలు కవి పాష్షికతను వెల్లడి చేస్తాయన్న వాదంతో ఈ కవితను విశ్లేషించటానికి కొందరు వయత్నించారు.3% క్రవి ఉపయోగించే (వతీకలు అతనికి ఏ భావాలవైపు పా&్షకత ఉందో స్పష్టం చేస్తాయని వీళ్ళ నమ్మకం. రచయిత భావనా కుహరంలో (ప్రతీక వెలిగినప్పుడే రచ్చయితకు సంబంధించిన నిమగ్నతను పట్టుకోవచ్చు అంటారు వీష్మ.

శానీ మృత్యు నాదాన్ని 'యముని మహిషపు లోవా మంటలు ఖఇజేల్‌ మన్నాయి'. అనే మతపరమైన (పఠీకతో వ్యక్తం చేస్తూ వాడినప్పుడు, “హరోం హరోం హర, హరహర, హరోంహరా అని సాగండి” అని మత నినాదాన్ని (వకీకగా చేనుకొన్నప్పుడు శ్రీశ్రీని మత నిబద్దుడనవచ్చా అన్నది సందేహం. ఇటువంటి పురాణ సంబందులైన అనేక (వతీకల్ని శ్రీశ్రీ 'మవి 1పస్టానం'లో గమనించవచ్చు. అంతమా తాన మఠాఠీత వివ్హవంపట్ల ఆయనకున్న నిబద్ధతను సంశయించలేము కదా?

కనుక కవి వాడే (వతీకలన్నీ అతని పాషకతను వెల్లడి చేయలేవనే చెప్పొచ్చు. చేస్తాయన్న వాదం సమంజసం కాదేమో . ఆలోచించటం భావ్యం. ఇనాక్‌ ను మార్క్సిన్లు కవిగా ఆర్థం చేనుకోవటంలోనే కొంత పొరపాటు జరి గింది. దళితోద్యమానికి, మార్క్సిస్టు ఉద్యమానికి (ప్రతిఘటనం వద్ద పోలిక లున్నాయి కానీ; పునాదివద్ద స్పష్టమైన వ్యత్యాసముంది. వర్గ దృక్పథంలోని (శ్రామికునికన్నా, హారిజనుని సమస్యలు ఖిన్నంగా అనేకం.

హరిజనుని చక్కగా అర్థం చేనుకౌని, అతని హృదయం ద్వారా కవి ఈ దేళానికి, చాని పాలకులకు వేయించిన - వేసిన వళ్న. “నువ్‌ నా కేమొఠాల్‌?” కవిత.

కర్మ అన్నది పూర్వజన్మపరిపాఠనున్న అంధ విశ్వాసాన్ని ఇండిస్తాడు కవి. పూర్వజన్మలో మనిషి చేసిన పావ పుణ్యాల మీద ఆధారపడి ఆతని వర జన్మలో నుఖం లేదా దుఃఖాలికు అర్హుడౌరాడన్న కర్మ సీద్ధాంతాన్ని అండిస్తూ..*

116 హరిజనామ్యుదయం - అధునికాయద కవిత్వం

“జక రాయి పూజ పొందటం

మరొకటి సున్నం కావటం

అర్ద శా కాదు,

అవసరమూ కాదు"109 అందొక అంధ విశ్వాసం, సవర్జుల స్వార్ధపరత్వ మని అదంతే కవితలో అంటాడు కవి.

ఈ దేశంలో పరులకోసమే (బితికి, తన దేవాంలోని చివరి రక్తపు బొట్టును తర్పణచేసి ముదుసలులై వేడు “గోర్వెచ్చని కన్నీరై” అంబలిగా మిగిలిన వారి చివరి బొట్టు, ధర్మరాజు రక్తపు బొట్టు అంతటి శ క్రిగలదని, ఈ నేలపై-.-

“ఈ బొట్టు వడిరే ఈ నేల వనండదు ఉండరు' "1% అంటూ (కాంతదర్శియై (_నవచిస్తాడు కవి. వీడు అ న్తుసన్యాసం చేస్తే వీడువడ్డ భూములు, మూలన బడ్డ వరిశమలే మిగులుకా యనటం భవిష్యత్‌ దార్శనిక వాస్తవం.

హరిజనుడు తనలో రగిలిన దైతన్యం వల్ప తనమై విధించిన కట్టుబాట్లను విచ్చిన్నం చేయటానికి యత్నిస్తూ రాను ఈ దేశంలో ఒకడుగా దేశళ క్రితో (విశుకుతున్నాడు.

*భ్యాషించినా దూషించినా

స్వాగతం వలికినా, వీడ్కోలు చెప్పినా

సన్మానించినా అవమానించినా

నవ్వించినా ఏడ్చించినా

నా యీ దేశాన్ని (పేమిన్తున్నాను”1% అంటున్నాడు.

హరిజనాళ్యుదయం అంటే కవి దృష్టిలో ఈ నమాజంలో, నర్వరంగాలలో నవర్జలతో సరిపాలు వంచుకొనే చైతన్య జీవితం. వారి సానుభూతి, దయా, జాలి హరిజనులకు అక్కర లేదంటాడు కవి.

“బద్దలైన శీలంలా

అమ్ముడైన మానంలా అరుస్తున్న మౌనంలా' 10% ఇక వీబ్ల ఉండలేరంటాడు కవి,

దళితకవులు . హరిజనాభ్యుదయం క నువ్వు పుట్టిన నేల, పీల్చే గాలి నీవి కావంటూ, వరాయి కిరాయికి తన్న వనికిరావంటూ దళితుణ్ణి నిమ్నోన్నతాల రోఠబొమ్మకు దాస్యం చేయించే దోపిడీ చార్దన్న సమాజం లయమై పోవాలని _ “భూకంపం వుట్టి, కంపు చచ్చి, మట్టిచదునై నేలంళా కలిసీ, బతుకంతా వండి, నా భూమి నాకు కావాలి నేనున్నా లేకున్నా నాయీ నేల నాకుండాలి”109 అని దళితుని తరపున కోర్కెను వ్యక్తం చేస్తూ, నమఠతాగీతాన్ని “భూకంవం” గేయం ద్వారా ఆలపిస్తాడు కవి. వారిజనుడు పెట్టుబడిదారుల చేతిలో పావుకాక్‌, అధికారుల (కింద "సేనకుడుకాక, “వంట ఇచ్చిన పరమాత్ముడుగా' గు ర్రించబడటం వగతి అంటూ, వాని వూరిగడిసెలు పెంకుటిళ్సై, దుష్టవ్యవస్థలోని దుర్గంధం పోగొట్టుకొని ఉత్కృష్ట జీవనంలోని వరిమళం అనుభవించగల్లినాడు '(వగతి' అంటాడు కవి. లారతీయ సమాజాన్ని వర్ణవ్యవస్థ ఛిిదం చేసింది. అనంతళ క్రిగా మారాల్సిన మానవళ కిని వక్కలు చేసింది. అసమానతల్ని పెంచింది. అవర్డ, సవర్డులుగా విడగొట్టింది. జవసత్వాలుడిగిన ఈ వ్యవస్థకు జీవం పోసేందుకు కవి నూచించిన మార్గం వర్దాంతర వివాహం (పతీకాత్మకంగా మలచిన '“అంటుకొమ్మి (వుటలు ఃర్‌ర్‌ ర్‌6) కవితలో భారతదేశమనే పెరట్లో పూచిన గులాబీ ఒక వర్గానికి, బొండుమల్సె మరొక వర్థానికీ (ప్రతీకలు. కవి రెండు వపూలకొమ్మలకి అంటు పెట్టాడు. రెండు వర్ణాలకీ మధ్య మాంగళ్యధారణం చేళాడు. ఇవ్పడు విరబూనీన వూలు..- *“నృల్రాలీలు కొవు మల్లెలూ కావు వాటి రంగు ఏ గులావీకి లేదు వీటి వరిమళం ఏ మల్రెకూ రాదు.”'110 నిజమే. ఈ దంపతుల సంతానం . వీ వర్షానికి చెందదు. ఏ వ్యత్యాసానికీ అందదు, “ఒక కొమ్మకు మరో కొమ్మ”ను అంటుగడుతూనే ఉంటే; తోటంతా ఈ వూలే వరిఫాలించినటై, ఒక వర్ణంతో మరోనర్థం చేయీ, చేయీ కలిపితే

శై0 హరిజనాభ్యుదయం _ ఆరునికొంధ కవిత్వం వరరహిత సమాజం ఏర్పడటమేకాదు - నూత్న భావాలు, మంచి ఆరోగ్యం, ఉదా త్త చింతన ఉండే జాతి పుట్టి, ఈ దేశంలో 'సమళా నమాజాన్ని” స్టాపి న్తుందని కవి విశ్వాసం.

“వాడు మనిషి' గేయం (వుట : 66)లో కవి సమైక్యతను జవాహన చేయటం చూడవచ్చు. అందుకోసం బాధితులంతొ తమ సమస్యల వరిష్కారానికి ఒకటి కొవాలంటారు. కష్టాలు ఒక్క.డికై తే దఃఖకారకాలు. ఆందరూ ఏకమై ఎదుర్కొంటే అన్నీ దూదిపింజల్లాంటి ఘబ్బుల్లా కేరిపోతాయని కవి నొక్కి చెబురాడు.

“షరా మామూలే కవితా సంకలనం హరిజనుల దోపిడి ఆవిష్క_రణం, వాళ లోని అలోచనా విధానం; వాళ్ళ అభ్యుదయం, దాని అవిష్కరణం (పతీకాత్మకంగా విప్పిచెబుతుంది. కులం 1 ధనం (శవికా నంకలనం ఎ 1985) :

సాంస్కృతికంగా, సాంఘికంగా, ఆర్థికంగా, రాజకీయంగా, మతవరంగా నవర్జలతో సమతౌల్య స్టితిలో హరిజనులు జీవించే హక్కు కలవారంటూ, అందుకు 'నెద్దాంతిక నిర్మాజున్నీ, (వణాశికనూ ఈ నంకలనం ద్వారా కవి అందిస్తారు. సాటి దళితుడుగా, పవృరోగామిగా, అభ్యుదయ కర్రగా వారిజనుల కష్టాలకు కారణం చెబులాడు; అవి తీరేమార్గం చూప్పరాడు; వాళ్ళతో భుజం కలిపి, భవిష్యత్పథం వైష్క నడిపిస్తాడు.

ఈ కవితా సంకలనంలో ఇరవై నాలుగు కవితలున్నాయి. వాటిలోని వస్తువును స్థూలంగా వివరించటం ఇక్కడ జరుగుతుంది. ఛనం ? (వుటలు : ర్‌ం11) :

“ధనం మూలం ఇదమ్‌ జగత్‌.' ఈ దేశంలో ధనానికున్న బలం, దాని సౌర్వభౌమత్వం, అది కులమున్నవాడికి ఇర్చే బలం, కులం లేనవ్వుడు అది దూరమయ్యే రితి, నర్వరంగాల్లో దాని వ్యాపనం కవి ఇందులో ఆవిష్కరించాడు. గురజాడ అడుగుజాడ (వుటలు : కని 19) శి

దళితులవట్ల గురజాడకున్న సానుభూతి, శ్రీ సమస్యల వరిష్కారం కోసం ఆయన తపశ, వ్యావవారిక భాషోద్యమంలో ఆయన అంకిత స్వలళావం, శెలుగు కాకికి ఆయన చేనిన సేవను ఇందులో కవి కొనియాడుతాడు.

దళితకవులు . హరిజనాళ్యుదయం క! దుర్మలీ (వుటలు : 20. నిశి ః

ఉగాది సందర్భంగా దుర్మతి నామ సంవత్సరానికి అడుగడుగునా ఈ రాష్ట్రంలో అన్ని రంగాల్లో పెచ్చుమీరిన అవినీతి, లంచగొండితనం, దౌష్ట్యాలను వివరిస్తూ, స్వాగతం చెన్సటం ఉంది. వీమౌతుంది? (పుట : శకః

ననాతన ఆర్ష సం్యవదాయమువల్ల ముక్కలు చెక్కలైన నంచమనని జీపి ఠాన్ని _పఠీకాత్మంగా వివరించటం జరిగింది. దుందులి నిన్వనం ః (వుటలు : తిని.రిక) శి

విద్యాలయాల్లో ఏజ్ఞానం మూల్లుతూ ఉన్నా, వీధుల్లో మానభంగాలు, వాత్యలు, దోపిడీలు యథేచ్చగా సాగుతూనే ఉన్నాయి. (పణాళిక ల్లో అక్యు దయాలు అవర అక్షరంలో కన్పిస్తున్నా, కుహనా సంస్క ర్రలవల్ల నోటి మాట లకే వరిమితమౌతున్నాయి. ఈ దుస్థితిని గురించి కవి నేదన వస్తువు. మనకేం వండగ? (వుటలు : 86 - 809);

ఉన్నవాళ్ళకు రోజూ వండగ, లేనివాళ్ళకు ఎప్పుడూ తిండిలేక కడ్తువును ఫెండగట్టుకోవటమే జీవితం. అట్లాంటి వాళ్ళ (శేయస్సు, మాయమర్శ్మాలు, కుల మళఠాల హెచ్చుతగ్గులు లేని మానవ సమాజం నిర్మిత మైనప్పుడే తనకు వండుగ జానీ, దీపౌవళికానీ, మామూలు దీపావళి తనకు నండుగకాదనీ కవి వివరిస్తాడు. ఆంధృ్యపగతి : (వుటలు : క0 . క?) :

(నతి రంగంలోనూ సననాతనులుంటారు, వీళ్లు మార్చును ఇష్టవడరు. తీ ఉద్యోగం చేయటం వీరికి నచ్చదు. హరిజనులు [వళుళ్వాధికారులు కానటం ఫీష్ళ చూడలేరు. ఈ సనాతత్వం శై 9 స్తవుల్ని చర్చికే వరిమితం చేసింది. ఈ వవాశనశ్వం వెట్టిచాకిరీ రద్దును వార్షించదు; భూసంస్కరణాన్ని ఆంగీకరిం చదు. ఓటర్రకు స్వేచ్చను ఇష్టవడదు. కులాన్ని, సీడనను, (ప్రాంతీయఖేదాల్ని మానిపోనిన్వదు. ఐకమత్యాన్ని చరికి రానివ్వదు. ఇదీ నేటి ఆంధుల (నగఠి అంటూ కవి చురకలు వేయటం ఈ కవితలో వస్తువు. చలిమంట : వుటలుః (4రి.5్‌ 1) ః

భారతదేశాన్ని వుక్కిటిపురాజాలతో నింవినవాళ్ళను, మానవళక్తులను అమానుషంగా దోచుకొనేవాళ్ళసు, వరిఇాలయాల్ని మారణాయధాల్లో నింపే

శై22 హరిజనామ్యదయం _ ఆధునికాయ్యధ కవిత్వం వాళ్ళను, ఆడపిల్లల్ని వేధించేవాళ్ళను సంక్రాంతి లోగిమంటల్లో తగలేయమం టాడు ఈ కవిశలో కవి.

(వకుత్వ శ్మశానం (వుట; రశ) ]

(వళుత్వం హరిజనులకు కట్టించే కారినీలు ఊరి బయటే ఉంటాయి. అనాడు సనాతనులు చేసిందే ఈనాడు (వభుత్వమూ చేస్తున్నది. వాటిని కాలనీ అనేకంటే ళ్మళానాలంటే బాగుంటుందని గట్టి చురకే వేస్తాడు ఈ కవితలో ఇనాక్‌. ఇదో ఉదయం (వుటలు: రఠి.5ర్‌)

వ ర్తమానభారతి అనేక నమస్యలపై దుఃఖించి కార్చే కన్నీటికి వ్యాఖ్యానం ఈ కవిత. నిత్యావసరాల ధరలు మిన్నంటడం; ఆకలీ చావులు 'పెచ్చుమీరటం, మఠకవిలు, దొమ్మీలు, దురాగతాలు విలయతాండవం చేయటం; కర్చ్బ్యూలు నిత్యజీవితంలో సహజాలు కావటం వంటి అనేకానేక సమస్యలో [కుంగే భారతం ఇందులో చ్చితితం. అదీ దీపానః (వుటలు : 56.59) :

ఇంటినిండా, ఒంటినిండా సంపద మూలుగుతున్న వాడికి దీపావళి, దే మంతటా సౌలాగ్యం పొర్పశున్నవ్వుడు దీపావళి, నమాజంలో నమత వెల్లివిరున్తు న్నవ్పుడు దీపావళి. అంతేగానీ, నిరంతరం నమన్యలతో, దార,ద్యంతో, కలవి లతో (కుంగేటప్పుడు *గీపావళి' ఎలా జరుప్పకొంటాం అని (వళ్నిసున్నాడు కవి. ఆంధ్రత్వం (వుట ః 60.611) :

ఎన్నోమకాలు, అభిమకాలు నంఘర్షించిన రోజుల్నుండి; ఎన్నోకులాలు, ఎన్నెన్నో వ్యత్యాసాలు, కలహించుకొన్న రోజుల్నుంచి కూడా; ప్రాంతీయ వ్యళ్యాసాలు, భాషలు, వరిస్టితులు (వళావం చూపినవ్పడు కూడా; జుమం మూడవకన్ను తెరచినా, కళాస్మామాత్యాల్ని, కమనీయ భవివ్యత్తును నిర్మించు కొన్న ఆం్యధులం మేమని కవి గర్వవడటం ఉంది, కులం (పుట : 69.74) ః

భారత దేళంలో కులం వ్యానకత్వపు తీరుతెన్నులు,అది సవర్డునికి నువర్దాన కాశంగా, అవర్షునికి శరాఘాతంగా అయ్యేరీతిని నీద్ధాంత్న పాయక మైన (పాతి పదికవై విశ్లేషిస్తాడు కషి

దశితకవులు . హరిజనాభ్యుదయం జీ (వతిఘటవన (వుటలు : 75.77) ॥

ధనం, మరీముఖ్యంగా కులం వదమట్టనల (కింద నలిగిపోయే వంచముడు (వగకికోసం చేస్తున్న, చేయాల్సిన (వతిఘటనం విళదీకరిస్తుంది ఈ కవిత, నాకు కాంతి లేదు (వుటలు : 66.94)

హరిజనులు నుఖపడేదాకా నాకు కాంతి లేదంటాడు కవి, కొందరు ఆనందంతో ఓలలాడుతున్నా, తన వాష్ళ తమ కష్టాలను పోగొట్టుకొనేదారిలో పోరాటవయనం దే సేదాకా, _శమళక్తి దిగంకాల్లో వరిమళాల సౌగంధం వెద జల్లేదాకా, భవిష్యత్తు నిరంతర శాంతిని, నిఖిల విళశ్వ్యకాంతిని నింపుకొనేదాకా నాకు నుఖం లేదు - కాంతి లేదంటాడు కవి. భయం లేని భారతం (వుటలు : 95-99)

భయం బానిసత్వానికి పతీక; సోమరితనం అభ్యుదయ నిరోధకత్వానికి వునాది. ఈ రెంటివల్లే కులం, మతం, [పాంతాల వంటి వివఇరోరణులు, దోపిడీ కరాళనృత్యం చేస్తున్నాయి భయంలేని, సోమరితనం అగపడని దైతన్య భారతం ఈ కవిశలో కవి అకాంగు. కులం : ధనం (వుటలు : 100104)

కులం, ధననాలనే రక్కసీ కోజలు విటిదేందుకు కవి చూపిన మార్గం? సిద్ధాంతం, (వజాశిక ఈ కవితలో వస్తువు. ఈ కవితానంకలనంలో ఇది విశిష్ట మైన కవిత. హరిజనాళ్యుదయానికి కవి చింతన ౩

ఈ కవితా సంకలనంలోని వారిజనేతివృత్తాల గురించి, కులం, ధనం, వర్గం, దోపిడీల గురించి; సామాజిక మార్చుగురించి; దశితాభ్యుదయం, విమోచ నాల గురించి విశ్లేషించడం జరుగుతుంది. కుల, నర్గకారతమ్యాలు = దోపిడీ :

“వీవౌతుంది?” (పుట : ఓక కవితలో కవి భారతీయ ఆర్ష సమాజంలో వంచముని స్థానాన్ని (వఠీకాళ్మకంగా విశ్లేషించారు. ఇందులో “నీటిబొట్టు” అనే మనిషి, నమాజమనే గంగను చేరి, వారి అనే జీనన సాఫల్యం కోసం చేసే వయ నంలో మేఘనునే గర్భం నుండి జన్మించి జీవనగంగా (నవాహమనే స్వేచ్చను ఫొందగలగాలి. ఆది అతని వాక్కు. కూడా. కానీ భారతదేశంలో మహర్షి సంతా

కట! హరిజనాళ్యుద యం - ఆధునికార్యధ కవిత్వం నంగా భావించబడే వైదిక బావ్మణ్యం, వర్ణవ్యవస్థ ద్వారా పుట్టిన మనిషికి అంటగట్టిన వంచమ కులాన్నిబట్టి దైవం దృష్ట్యా, సమాజం దృష్ట్యా విస్మృత స్థాయికి నెట్టివకారు. అంటరానితనానికీ, 'పేదరికానికీ, దాస్యానికీ, పీడనకూ నిలయమైన పంచమ కులమనే ముల్లుపైఐడి ముక్కలయిన నున్లిషి జీవితం దుర్భరం అయింది. ఇప్పుడు వాడ మనిషికీ, జంతువుకూ చెందనివాడు. “జీనన గంగా (వ్రవాహం'లో స్థానంలేని వాడు ఇప్పుడేవౌకాడు అన్న ,పళ్నను మహార్షిజన సంకానమైన [బావ్మాణ్యానికి వేస్తూ, వేదాది _గంథాల్ని పరులక్షు దక్కకుండా మౌఖిక సాహిత్యరూపేణా తమలో దాచుకొన్న వీశ్శే జవాబు చెప్పాలి మరి అంటాడు కవి. కులం అవర్జులక్రైతే పీల్చే జవాన్ని, సవర్డులకై తే ఇచ్చే బలాన్నీ “కులం” (పుట: 69.74) కవితలో ఆవిష్కరిస్తారు కవి. కవి అనుళవాన్ని, ఆవేదనను, ఆలోచననూ రంగరించి ముందుంచిన ఈ కవిత కులం సవర్డ, అవర్జులకు వెలుగూ, చీకట్లుగా మారే విధానం వివరిస్తుంది. నేడు భారతదేశంలో కులం విర్మాడూపం; రాజకీయాల్లో, దేవాలయాల్లో, సభల్లో, సమావేళాల్లో సమాజమంతటా నిండి కన్పిస్తుంది. కులం పేరుతోనే రాజకీయ, సాంఘక సభలు, స్వచ్చంద సంస్థలు, పదవులు, పండుగలు, నవర్జుడ్రెరే కులం ముందుండి ఊతనిస్తుంది. అవర్డుడ్రెతే వెనుకుండి ఊలబిలోనికి తోస్తుంది. అందుకే కవి, “ఊరు 'పేరూ లేనివాడికి కులం పెద్ద అడ్రస్‌”111 అంటాడు. పుట్టిపుట్టగానే తల్లిదం్యడులు పెళ్లే పేరు మాట ఏమోగానీ వరిజనుడన్న పీలుపు మ్మాతం అవర్జులకు సార్ధకమౌతుంది. అందువల్లనే కవిజా “తల్లి పేగునుంచి నిన్ను కులం వేరుచేస్తుంది?'112 అని ఆవేదన చెందుకాడు. వారిజనుడు అనూయకుడు, అజ్ఞాని అయితే నవర్జలకు మంచి నేక కుడుగా ఉంటాడు. ఆందుకే వాళ్ళు అటువంటి వాజ్ణి ఆదరిస్తారు. తెలివిగలిగి, సామాజిక స్పృహతో ఉన్న ఫరిజనుడైతే, తను హక్కులకోనం సంఘరణకు తావొచ్చు. అందుకనే అలాంటివాణ్ణి ఆజచినే నేందుకు [వయత్నిస్తారు, షె

దశీతకవులు - హరిజనాళ్యుద యం కైక భారతదేశంలో కులం' అణువణువునా వ్యాపించి ఉంది. ఈ విశ్వ శూపాన్ని ఆవిష్కరిన్తూ కవి... “కలంవినా (బశుషలేని జనం ఏలుతున్న, ఏలబడుతున్న ఏలుబడిలో ఈ దేళశం'' ఉందంటాడు]113 కులాన్ని మనం మరచిపోయినా, లేదా, మతంద్వారా మార్చుకుందామను కొన్నా, ఈ లోకం న్యూతం టఓర్చుకోదు. గుర్తుంచుకొని బాధిస్తుంది. వేధిస్తుంది. కులం పాలించే ఈ దేళంలో హరిజనుడు కూలి, వెట్టి, జీతగాడు, గంగిరెద్దు, పనిలేని వనిముట్టు, (పాణంతేని జంతువు, బండరాయి. అందుకే కవి. ““వారిజనా! నీది అవసరంలేని పాణం'””114 అంటూ దుఃభిస్తాడు. కులహీనుడి దరిచేరదు ధనం. అంతేకాదు, మరింత పీడిస్తుంది. * ఎయిడ్స్‌” జబ్బు ఉన్నవాడు అన్ని జబ్బులకు లోకువై నట్లుగా కులహీనుణ్ణి ధనం జారి స్తుంది. హింనిస్తుంది. సవర్డునికి వన్నె తెచ్చే ఈ సంవద, ఆవర్డునికి చేయందివ్వక చెప్పరాని పాట్లకు గురిచేస్తుంది. అటువంటి ధనం సార్వలౌమత్వాన్నీ స్పష్టం చేస్తూ కవి. “దెవుడు మానవుకి సృష్టి మానవుడు దేవుడి సృష్టి దేవుడికీ, మానవుడికీ డబ్బు తల్లి, అదిపరాళ క్ర”115 అంటూ, ధనం వరమాత్మ తత్వాన్ని విళదీళ రిస్తాడు. ధనహీనుని [ఐతుకు కుక్కలుచించిన విస్తరి. కులంలేని, ధనంలేని వాడి (బతుకులో చీకటి మిగులుతుంది. వై తన్యన్పూరికి కవి మార్గం ః హరిజన సమస్యలకు కారణం; పరిష్కారానికి మార్గ వివరణం ఈ క వితా సంకలనంలో కవి స్పష్టంగానే దెబుకాడు. కుల తనుస్సమ్ముదంలో భారతినాన మునిగిపోవటానికి కారణం స్పష్టంగా కవికి తెలును. అది ఏనాడో జరిగిన తప్పు. “రీనిక్కారణం జాతికి చేసిన జబ్బు వాడిన వర్షవ్యవస్థ మందు”1* అంటాడు.

కేరీ6 హరిజనాభ్యుదయం - ఆరునికార్యధ కవిత్వం

స్వార్ధవరుడు తాను మానవ జాతికే ఉ త్రముడు, అ్నగుడు, వూజనీయుడు, (శమ ఎజుగని సుఖాల భోక్త కావాలని పన్నిన వన్నాగం ఇది. అందుకోసం శమతో సంవదలు కూర్చి పెట్టేవానికి “చదువు రాకుండా చేస్తే తన వని వదిలం''117 అనుకొన్నాడు. ఒకవేళ చదువొచ్చినా, రన్నున్తుతించే సాహిత్యమే వాడికి మేరగా వేళాడు. ఆంగ్లేయులు ఏలికలయ్యేదాకా; వాళ్ళ సాహిత్యం వళనీయంగా మారేదాకా ఈ క్కుటను దళితుడు తెలుసుకోలేక పోయాడు.

దళితులు.

“కులం రూపునూవటాని! ధనం ఆయుధం

ధనం (పాణం తీయటానికి కులం దళావతారం"”118 అని విశదవరచు కొన్నారు. బావ్మజాధికారం నుండి జమీందారీ పె శ్రనంవరకూ జరిగిన దోపిడీ తెలిసింది. (పతిఘటిందేరీతి అవగాహాన చేసికొన్నారు.

మతం ద్వారా కులం దాస్యం తప్పించుకొందామని యత్నింది, తి నవం వుచ్చుకొన్నవాళ్ళు మఠానికి బందీలై , దాసులై, సోమరులయ్యారంటాడు కవి.

“వాళ్ళకి రాజకీయం వట్టదు

దేశగతీ, (వగతీ కనబడదు,” '119 అంతేకాదు, వాళ్ళకు దేశంలోని (వగతి ది అర్థంకాదు.

(వళుక్వం హరిజనుల సాంఘిక న్దితిని పరిమార్చాలని వెట్టిచాకిరి రదు చేసంది కానీ, కడుపునిండే మార్గం చూ పెట్టలేక పోయింది. అందుకే కవి, ఈ వుళాదిలేని, నిమగ్నతలేని అరకొర అభ్యుదయ [వణాళికల్ని హేశన చేస్తాడు.

“వెట్టిచాకిరీ రద్దుదేళాం

మనిషికి స్వేచ్చను (వసాదించాం”110 అనే (వళుత్వం ఆధారం కల్పిం చకపోవటంతో దళితులు ఎక్కడా వని దొరక్క, ఎవ్వరూ వనివ్వక కూడూ, గూడూ, గుడ్డ లేనివారయ్యారు.

భూసంస్కరణం పేదవాళ్ళకు భూములిచ్చింది. భుక్తి నివ్వలేదు. "పేరుకు భూములు వీళ్ళని, కష్టం వీరిదే. ఫలితం భూస్వాములకు. ఎలెక్షన్లు అంతే; అప్పులూ అంతే, రిజర్వేవన్లంతే, రోజ్‌గార్‌ పథకాలూ అండే. పదవున్న, ధనం ఉన్నవాడి గుత్తాధిపత్యంలో ళదంగా న్మిదపోశున్నాయి. ఇదీ కవి విశేషణం,

దశీతకవులు - హరిజనాభ్యుదయం కై అత్యంత హాస్యాస్పదంగా మారిన ఒక (వఠకుత్వ నంస్కరణున్ని కవి *“వభుత్వ శ్మశానం” కవితలో ఉదహరిస్తాడు. అంటరానివాళ్ళకు ఊరిబయట కష్టే కాలనీల గురించిన వ్యంగ్య శరాఘాతం ఇది. దళితులపై _ప్రేమనటించే..- “పంచాంగం (బొవ్ముణుడు పాకీహరిజనుణ్ణి అమాంతం కౌగిలించుకొని ఆ బుగ్గా ఈ బుగ్గా కొరికి ముద్దాడినట్టుగా ఉండదేం సీవాలకం'” 181 అంటూ శువానా సంస్క ర్తల్ని కవి హేళన చేస్తాడు. వ్యష్తిత్త్వం : కష్టాలు, (శమ, స్వేదనం వంటి అట్టడుగు స్టితి నుండి, కళా స్మామా జ్యంలో విశిష్ట స్థానాన్ని పొందిన ఆచార్య ఇనాక్‌ దళితుల మనిషి, వాళ్ళ జీవి శాల్లోని వతి కష్టం, అయన స్వానుభవంతో చవి చూకాడు. ఆలోచించాడు, ఉద్యమించాడు. ఇనాక్‌ ఆలోచవం మతాన్ని, దాని భావజాలాల్నీ అంతమొందించ మంటుంది. కులాన్నీ, దాని కరాళ దంష్ట్రల్ని తుత్రినియలు చేయమంటుంది. ధనాన్ని, దాని పరివారాన్ని అదుపులోనికి తీనుకోమంటుంది. అందుకోసం అవ గాహానతో; వివేచనతో, సమయన్ఫూ ర్రితో, దైర్యంతో, ఫలిత సిద్ధికోసం సమ యానుకూల పతిఘటనం సాగించమంటుంది. కవి దృష్టిలో ఈ దేశంలో సంవదలకు న్‌! శ్రామికుడు. పాలిత స్థానంలో ఉండవలసిన వీడు నిరశరాస్మత, వెట్టిచాకిరి, అంటరానితనం, "పేద రికాలవల్ల బానిసగా (బతుకుతున్నాడు. ఇప్పుడిప్పుడే వీడిలో తనెవరన్న స్పృహా కలుగుతోంది. తనకు వేనిన సంకెళ్ళను (శెంచుకోవాలన్న చైతన్యం రూపుదిద్దు కొంటున్నది. తాను ఆర్థించాల్సిన అవసరం లేదు. తన భాగాన్ని, తరతరాలుగా కాను పోగొట్టుకొన్న (పతిదాన్నీ అడిగే హక్కు తనకుందని తెలునుకోగలుగు శున్నాడు. ఇప్పుడు వీడు, వీడి కోసం ఒనగూడే (నతి సంస్కారాన్ని విని యోగించుకొనేలా చేసి; మూఢత్వం నుండి బయటపడేలా విజ్ఞానవంతుణ్ణే చేసి; వర్ధాంతర వివావోదాది సమళా సవరణల్లో సంఘభాగ స్వామిగా మలచటం తన

కేజి హరిజనాభ్యుదయం - ఆధునికాంధ్ర కవిత్వం కర్రవ్యంగా భావిస్తాడు కవి. అందుకు హేగుబద్దమైన, (వతిఘటనాత్మక మైన, దచళితాళ్యుదయ వాంఛితతాలైన అంబేడ్క-రిస్టు, మార్క్సిస్టు భావాల, విధానాల సమష్టి స్వరూపాన్ని తన రచనల్లో మన కందిస్తాడు. -.... దళత సమస్యను సంపూర్ణంగా అవగాహన చేనుకోవటానికి అంబేడ్కర్‌, మార్క్సిస్టు ఆలోచనలు సమైక్యపరచి, నూత్న చైతన్యరోరణి ఇనాక్‌ _పదర్శిం చాడు. అంబేడ్కర్‌లాగా మార్క్సిజంపె ద్వేషం లేదు. మార్క్సిస్టు వర్గ పోరాటంతోపాటు, దళిత పోరాటం సమాంతర స్థాయిలో అవనసరమేనని భావి స్తాడు. అదనుపట్టి పోరాట శీలతను నిర్మించుకోవాలంటాడు. (వస్తుత దళిత సమస్యలకు దైతన్యంతో విముక్తి మార్గం చెప్పిన దళిత కవి ఇనాక్‌.

జామువా, ఫీమన్న, ఇనాక్‌ల కవిత్వ, వ్య క్రిత్వ పరిచయం, పరామర్శనం ద్వారా - దశితులకై వినూత్న సౌహితీదృక్పథంలో జామవా, సమన్వయశీలిగా లీమన్న, చై తన్మస్సూ ర్రిగా ఇనాక్‌ గోచరమయ్యారు.

1. 2. 2. సంప్రదాయ దళిత కవిత్వం :

దళితవారుల ఉద్ధరణకోసం పుట్టిన ద్రైవ స్వరూపునిగా గాంధీని, అక థా డక్క-డా అంబేడ్కర్‌ ను సర్మ్యవదాయ దళిత కవిత్వం సంభావిస్తుంది. హరిజనులు కులంవల్ల, వృత్తులవల్ల తిండికోనం, చదువుకోసం వడే క ష్టాలను దీనంగా అవిష్కలరిన్తుంది. దయకోనం ఆరులు బాస్తుంది. తన జాతిని (ప్రలోధిస్తుంది. దేశభ కక్రిని _పకటిస్తుంది సం్యవదాయానికి ఒదిగి ఉంటుంది.

1. వీర్నీడి మోషీ 5

గాంధీ భక్తుడైన మోషే దేశానికి స్వాతర్యత్యంవన్తే దళిత సమస్యలన్నీ తీరుళాయన్న నమ్మకం కల కవి. దుష్టథషణ, శిష్టరతణ కోసం _పభఏంచే దేవుడు ఈ యుగంలో గాంధీగా పుట్టాడన్న విశ్వాసం ఈ కవికుంది. ఇతని (వబోధాత్మక ఖండకావ్యం 'హరిజరాభ్యుదయం.' హరిజనాభఘ్యుదయం :

ఇందులో 'చీకటికేక, *వెలుగువాక' అనేవి రెండు అఇండికలు, చీకటి శేకలో . బహ్మాచే, తన దుస్థితికి కారణమడిగి సత్యలోకం నుండి (తోయబడిన సారిజనుని ఇతివృ త్రముంది.

దశీతకవులు - పారిజనాళ్యుద యత క్షే2థీ

ఆ హరిజనుని భారతమాత ఓదార్చి, ఒడీలో చేర్చుకొని నమాదరిన్తూ, లారతదేళ వరదాస్యం బా'పేందుకు త్వరలో ఓక మవాోత్ముడు ఉదయిస్తాడని, హరిజనుల కష్టాలను అంత మొందిస్తాడని వివరించటం “చీకటి కేక.

ద్వితీ యభాగం *'వెల్పగృవాక .' ఇందులో నిమ షణాతుల జీవిలాల్లో వెలుగులు అవ్పుడప్పుడే (వసరించటం వర్థించబడుతుంది. ఒకానొక శివర్శాతీ దినాన అవర్జుటొకడు వెరి ఆవేళంలో ఆలయ, పవేశంచేసీ, ఆర, ఎకుల ఇగవాోనికి గురై గాయాలతో నడివీధిలో పడిపోతాడు. ఆది చూచిన అతని లార్య విలపించటం౦ మొదలెడుతుంది. అన్పుడే ఆ వీధిన వెళుతున్న గాందీ చూచి, ఆమెను ఓదార్చి వూజర్గను మందలిస్తూ సర్వమానవ సమానత్వాన్ని బోధిస్తాడు. ఇదీ “వెలుగు వాక 'లో వస్తువు.

(ప్రటోధాత్మకమైన ఈ కావ్యంలో హరిజనులకేకాక, జాతికంళటికి అభ్యుదయ బాతగా గాంధీజీ వర్ణించబడుతాడు. దళితుల కడగండ్లను తీర్చే మహాత్ముడు గాంధీనే అని బీర్నీడి మోషేకు గట్టి నమ్మకం. అందువల్లనే = చీలికలువడ్డ కులాలళో విడిపోయిన ఈ దేశాన్ని బక్యమనే బట్టగా నేసిన గాంధీజీని కవి స్తుతిస్తాడు. హరిజనులు పేదరికం, వెట్టిచాకిరి అవిద్య మొదలైన కష్టాలతో అంధకారమయమయిన జీవితాలను బరువుగా ఈడ్వటాన్ని కరుజార్మకంగా తెలిపాడు.

“చీకటిలోయంబడి కృళించెడు ఆ నిరుపేదవాని దుఃభ్రైక చర్మితలో మిణుకు మన్నది లేదు సువర్జరేఖ, వాడేకరుణార్ద్రగీతములనె త్రి శిలల్‌ (దవింవ నేడ్చునో యీ కఠిన (వవంచము చలింపదు ఎన్నియుగాలు మారినన్‌”

అనీ _పకటిన్తూ, నిరు పేదలైన అవర్డులను నిరంతరం హింసించే ఆగణశాతి మనన్త త్వం తరాలు గడుస్తున్నా శిలాసదృళ్యంగానే ఉంటూ ఉన్నది అంటాడు కవి.

*వెలుగువాక 'లో పంచమునికి గౌరవాన్ని కల్పించాలని, వూర్వబొన్న క్యాన్ని, అదృష్టాన్ని వెతికిపట్టుకొని అందించాలని కవి (వయత్నిందినా, (వయాసే అయింది. ఆ మాటనే చెప్పాడు...

క ఉక.9

30 హరిజనాభ్యుదయం అధునికాంధ కవిత్వం “పిచ్చిపురాణముల్‌ తిరుగవేయుదు, వీతల ఫై అదృష్టమే

ఆచ్చనగా యలాడు కొనెనందు, వమాయక బీవిశమ్ములన్‌

చిచ్చురగిల్చి ఆ యుడుకుచేతుల, నేసిరిబావుకొందువో

(ముచ్చుజగమ్మ! నీ వృాదయమూలము. తొల్చిన వీదురంతముల్‌” అంటాడు

ఈ దేశం వరిజనునికి ఇచ్చిన గౌరవంకానీ, ఆదరణకానీ, సానుభూతి కానీ, అర్థిక సవాయంకానీ ఏమైనా ఉన్నవా అని, కవి ఎంతో వెతికాడట. కానీ ఏ రకమైన దాఖలాలు ఇందుకు అనుకూలంగా కవికి దొరకలేదు. అ వ్యధ ఈ ఖఇండకావ్యంలో వ్యక్తమైంది. వి. జీ. శోనన్‌ తని:

చదువుకోవాలన్న హరిజనుల కాంగను జోనఫ్‌కవి లఘుకావ్యం 'కన్నీటి కబురు" (పతిబింబిస్తుంది. 'పూలవాడ' అనే పేరు కలిగిన ఊరిలో పుట్టిన ఒక “సేద మాదిగవాని కఠ ఇందులో వస్తువు. 'దిబ్బడు" అనే ఈ మాదిగ తన కొడుకైన రాయలకు చదువు దెప్పించుకోవాలని ఒక (బాహ్మయిని పాదాలపై వడి (ప్రార్టిస్తూ చదువు చెప్పమని కోరతాడు. అందుకు (వతిఫలంగా మంచి పాద రకలను కుట్టించి ఇస్తానని విన్నవించుకుంటాడు. అందుకు అ _బాహ్మణుడు ఆవేశపడి తొలగిపొమ్మంటూ ధీత్కరిస్తాడు. పెద్దవాడైన రాయలు ఎన్నో కష్టాలు వడుతూ తినటానికి తిండిలేక, గం పెడంత సంసారాన్ని (బతికించలేక, ఉన్న ఊర్లో (ఐతికేమార్గం కానక, తన భార్య ఏడుగురు పిల్లలతో వరాయి ఊరికి పయనమవుతాడు. దారిమధ్యలో ఒక అడవిలో నడుస్తూ సౌమ్మసిల్లి పడిపోతాడుం లేచి మశ్ళి బయలుదేరగా, దారిలో భార్య మరణిస్తుంది. అవైన అశ్లే కోలుకొని మరో ఊరు చేరుతుండగానే జోరున వర్షం మొదలవుతుంది. ఒక జీర్ణమైన మట్టి గోడ దాపున తలదాచుకోగా ఆది పునాదులతో సవాీ కూలి మీద పడుతుంది. ఆ విఘాతానికీి ఆరుగురు ప్‌ల్పలు మరణిస్తారు. తానూ, ఒక ఆడపిల్ల మాతం మిగులుతారు. మిగతా పిల్లల శవాలను శ్మళానానికి చేర్చి వూడ్చటానికి చోటులేక అమితంగా దుఃభిస్తాడు రాయలు, చివరకు తనకు మరణం అసన్నర్మ కాగా కూతురుని కౌగలించుకొని వారిజన జీవితాల కన్నీటి కబురును అందిస్తూ రాయలు కన్నుమూయడంతో కథ ముగుస్తుంది.

దశితకవులు - హరిజనాభ్యుద యర 131 హరిజనాభ్యుదయకాంటే £

రాయలు తన కూతురును అక్కునజేర్చుకొని, మరణసందేశంగా..-

“గాంద్రవలె, బొరులారెడు ఘనులనేకులుదృవించి దేశముల మవో(గులగుచు బోర స్వాతంత్య భాగ్యంబు ముదము

గూర్చువజకు మనజాతి యగభాట్లు బాయవమ్మ" అంటూ, ఈ దేశంలో హరిజనులు పొందే వ్యధ గురించి చెబుతూ; స్వాతంత్య సిద్ధితో, గాంధీయత్నంతో హరిజన సమన్య ముగియగలదనే నమ్మకం వ్యక్తం చేస్తాడు. కవి దేశభ క్రి, గాందీపె నమ్మకం కలిగినవాడు.

ఈ కవి మరొకరచన “కట్టమంచి. ఇదీ కట్టమంచి రామలింగా రెడ్డి జీవితచర్శితను సమర్థవంతంగా అందించే వద్యకావ్యం. గుంటూరుజిల్లా, విను కొండ తాలూకా, గోకనకొండలో పుట్టిన ఈ కవి ఇతర రచనలు . “భారవి" “వసంతకుమారి' “తాజ్‌మహల్‌” “భారతీయుడు' (కవిత్వం) “జానకి (సాంఘిక నవల) “జోసఫ్‌ కథాగుచ్చంి. రం క్‌ సిం జూన్‌ :

బహిష్కారము (1948 / లఘముకథా కావ్యం, ఆంటరానితనంవల్ల "సేదరికంవల్ల చదువుకూ, వై ద్యానికి దూరమైన అన్నదమ్ముల కఠ.

ఇందులో వన్తువు చదువుకొందామని వంతులు దగ్గరకు వెళ్ళిన మాలి పిల్లవాని కథ. ఆది విన్న ఆ అయ్యవారు, అహంకారప్ప ఉపాధ్యాయుడు...

“గుర్డురిమె, మోము చిట్లించె, గొరికెపండ్డు

గుండె పాషాణమయ్యె, నక్కుజ్ఞవాని

గొట్టె దేవామువాయ.” ఇదీ చదువుకొంటానంపే హరిజనులకు లభించే ఫలం. ఇంతటి ఘోరమైన శినలనిచ్చే కులతత్వాన్ని గూర్చి, ఆ పీల్పవాడితల్లి...

క్న,.004000046400..ఊోీరనెన్నడే నొంటరిగా

ఆరించకుమయా! కులభూతము (మింగునేమొ? నీవంటగరాని నీచకుల

మందు అన్మించినవాడ వాత్మజ” అంటూ 'కులభకూతాని ష్‌ దాని దౌర్ణ న్య ళా క్పులనుచెప్పి కుమిలిపోతుంది. _

136 వరిజనాథ్యుదయం - ఆధునికోం్యధ కవిత్వత వైద్యనడుపాయం. కులం కారణంగా అందక మరణించే తమ్ముని ఆ మాలపీల్లడు హృదయవిచారక ౦గా ఏడుస్తూ [(వళ్నించాడు. “ప్రోస్సీ నిన్నాకమాట నేనడుగనొన్సన్‌, సత్యలోకమ్మునన్‌

వాజీనాథుని జేరి పంచముల నర్వశ్షేశముల్‌ దెల్పి,

యీ హీనవాళతము నేల _వాసెనో? సుఖం బెన్నాళ కో? యెట్టొకో6

దానే దీనికి కారకుండో? బరులో తమ్ముండ (వళ్నింపునూ?”

ఈ [వళ్నలు వేదనతో హరిజనులు వేస్తున్న మర్మశరాఘతం వంటివి. ఇంతటి కరణాత్మక, కథాత్మక వారిజన సమస్య ఉన్న కావ్యాన్ని అందించిన కె. సీ, జాన్‌ స్వయంగా దళితుడు కావటంవల్ల ఇంత ళ క్రివంతంగా [వాయ గలిగాడు. ఈయనదే వరకట్నాది దురాచారాలను నిరసిన్తూ చేసిన రచన “వజా సేన.” ““స్వాతంత్య రజతోత్సవము” ఈయన మరొక రచన. ఇది మూడుభాగా లుగా విభజించబడిన వద్యకావ్య౦. “ఆంగ్లేయుల మోసాలు,”కాం[గెను అవతరణ,” “గాంధీ నాయకత్వం,” *ఆంధదేశంలో (పకాళం వంతులు” వంటి అంళాలతో మొదటిభాగం ఉంది. రెండవభాగంలో ఫిరోజ్‌ గాంధి, భారతవతాకం, స్యాతంత్యోద్యమం, జలియన్‌వాలాబాగ్‌ , అంబేద్కర్‌ [వసంగం, గాందీ నిరా వారదీక్ష వంటి విషయాలున్నాయి. మూడవభాగంలో స్యతర్మత భారతం, పాకిస్తాన్‌తో యుద్దం, విజయంపంటి అంళాలున్నాయి. " *“రర్మచ్మకము' (వద్య్మకాన్యం) :

ఇందులో దళితుల కడగండ్డను దుఃఖిన్తూ న్మిదించిన కవికీ కల వచ్చింది. ఆకల కత ఇది. రామమూర్తి అనే వజా సేవకుడు ఎక్కడా కనిపించని ధర్మం కోనం వెళుకులాడుతూ దేశమంతా తీరుగుకూ ఉండటం కవికి కన్చించటం జరుగుతుంది. వాళ్ళిద్ధరికి ధర్మచ్శక సహిత స్త్రీమూర్తి దర్శనం ఇచ్చింది, అప్పుడు కవి పేదలపై అ్యగవర్జ్యుల దౌష్ట్యాలను తమ వనయాణం నమయంలొో వివరిస్తాడు. మార్గమధ్యంలో అ్యగవర్జాలు ఏీరిని దితహింనలపాలు దేయటం గమనించిన న్ర్రీమూ ర్తి చలించి, కాంతిమార్గమే విము క్రిమార్గమని నచ్చచెబుతూ జాతీయజెండాలో ధర్మచ్మకరూవంతో విలీనం అవుతుంది. ఇదీ వస్తువు. వారి జనుల కష్టాలను కళ్ళకు కట్టినట్లు, స్వీయానుభవంతో కవి వివరిస్తాడు.

దళితకవులు - హరిజ రాభ్యదయం కిరి ““నలువురిలో జరింపగలినమ్మగు శితలు దారి వక్కలన్‌

నిలిచిన వేరమౌ, దొరలనీడ సృజించినదవ్వుతోవలన్‌

డొలగకయున్నచో నదియుదోసము మా (విగుకెట్లు సాగెడిన్‌

నలువ వగన్‌ వహించి మరణవ్యధ మాకు లిభించెనక్కటా!”

“మూతికి ముంత, ముడ్డికి చీవురు కట్టుకొని (వధానవీధుల్లో తిరుగాొలంటూ, అగులకో హింసీంవబడిన రోజుల్ని మనముందుంచుకాడు కవి. ఈయన మరొక లఘుకావ్యం '%పేమన్వరూపి.'” ఇందులో లై విలులోని పాత నిబంధన నుండి ,కీన్తు జననంవరకు సంఘటనాత్మకంగా వివరించబడింది

ఈయన ఇతర పద్య లఘుకావ్యాలు '“అంబేద్కరు, *ఇందిరాగాంధి", “యేను కీస్తుచర్మిత”, 'కర్ణళ్యాగము', 'వూలదండ శతకము", “సీలువ శతకము" “హెఠాశస్వర్గము.'

క. కునుము ధర్మన్న “హరిజన శతకము” :

“అలకింపుమయ్య హరిజనుండ” అనే మకుటంతో (వలోధాత్మక 0గా శతకాన్ని వెలయించాడు ధర్మన్న. నులభళశైలిలో [వాసిన సద్యశతకం ఇది, ఇందులో ఆ(గజాతుల వివక్ష, దోపిడీలు, హరిజనుల కష్టాలు చోటు చేసుకున్నాయి

నవర్దజాతులు, అవర్జుల (మను పొందే నమయంలో చూపని అంటును ఈదితరవేళల్లో చూపుతారని ఎద్దేవా చేస్తాడు కవి. గాందీవట్ట అరాధన కలిగిన ఈ కవి గాందీని దీనవాంధవుడుగా, దివ్యతేజోమూ ర్రిగా, దళితుల రక్షణకు అవతరించిన అవతారమూ ర్రిగా భావిస్తాడు.

గరిమెళ్ళ సత్యనాంాయణ “మాకొద్దీ తెల్లదొరతనము” స్ఫూర్తితో కుసుమ ధర్మన్న (వానీన_

“మాకొద్దీ నల్లదొరతనము అ డేవ

మాకౌద్దీనబ్దదొర తనము" అన్నపాట, గరిమెళ్ళ 'దండాలోయ్‌' బాజీలో (వానీనఎ-

“దండాలండోయ్‌ బాబు దండాలండోయ్‌ మేముండ లేను 9డోయ్‌ సంతలోను పుంతలోను చెప్పలేని అంటుబాబు

సంతసముగ తిరగబోతే సావగొడతరండిబాబు

ఆఅంటరాదటంచు మమ్ము అణగ దొక్కినారువాబు

అధఫ్ర కాలో కెళితె వీరె ఆంటరానివారు బాబు”

134 హరిజనాభ్యదయం . ఆరునికార్మధ కవిత్వం

అంటూ అఫికాలో తెల్పవాళ్ళ మధ్య అంటరానివాళ్ళుగా పరిగణించబడే, సవరజాశులే భారతదేశంలో ఆకారణంగా వహరిజనులను హింసిస్తారని దళితుల వజున కునుము ధర్మన వాపోతాడు. కుసుమ ధర్మన్న స్వాతంతోద్యమంలో లాగస్థుడు. గొందీలక్తుడు. హరిజనం కోసం తపించిన సంస్కారి. ర. ఎడ్లవల్లి సొమ్మల్‌కవి - చిక్కడు (1065) ః

దశిత సమస్యలు తీర్చేందుకు, కాశీమజిలీ కథల్లో లాగానే ఎవరో చటుక్కున వచ్చి ఆదుకుంటారనే తత్వాన్ని న్ఫుటం చేస్తుంది “చిక్కడు లఘుకావ్య౦.

నాలుగు అళ్వాసాలుగా వింగడింపబడిన ఈ కావ్యం _పథమభాగంలో రుదాశవల్లె, అందులో దళిత దంవతులు చిక్కడు, చుక్కి-. అహింసా, సత్యదీక్ష కలిగినవారు. కష్టపడినా ఫలితం దక్కక, వనులు చిక్కక, బిచ్చం ఎత్తేవాడు చిక్కడు.

ఒకనాడు విచ్చానికి వెళ్ళిన చిక్కడు ఎంతకూ రాలేదు. రాతి అతని పిల్లల్లో ఒకనికి పాము కంచింది. చనిపోయాడు. వ్యధతో వాజ్జీ చుక్కి- శ్య్మళానం! తీసుకొని వెళ్ళి పూడ్చివచ్చింది.

చివరకు చిక్క-డు ఇల్లు చేరాడు. [బతుకు తెరువుకోసం నిండుగర్భిణియైన భార్య, విడ్ధలతో వరాయిదేశానికి వయనమయ్యాడు. మార్గమధ్యంలో అడవిగుండా వయనించి ''దోమలగుండము””లో ఒక శివాలయ [పాంగణంలో వ్మిశమించారు. కానీ, కులమతాలు తెలుసుకొని ఆ ఊరువాళ్ళు తరిమివేశారు. ఒకవైపు భయం కరమైన వరం. తలదాచుకొనే చోటులేక, చివరకు వచ్చగడ్డిపై నసవవేదనపడే భార్యకారకు మం్యతసానిని తెద్దామని “పల్లెవాడ'కు చిక్కడు వరుగుతీళాడు- ఇంతలో లార్య (వనవించింది. అక్కడ చిక్కనికి అసృశ్యుడవటంవల్ల మంతసాని డొరకకపోవటం అటుంచి, మూడురోజుల (శీతం అ ఊరిలో జరిగిన దొంగతనానికి బార్యుడని తలంచి, హింసించారు ఊరివాన్ళ.

ఇక్కడ కాళికాదేవికీ తమ (మొక్కులు తీర్చాలని, శ్రీనౌకదాన్ని బలి యివ్వాలని వెదుకుళూ బయలుదేరిన దొంగలగుంపు చేతికి చుక్కిదొరికింది. బలి యివ్వటానికి అన్నీ సిద్దంచేసుకొన్నారు, కాసీ వాళ్ళగుంపులో ఒకడు వారించుళు చుక్క బాలింత అని, మైలపడినదని కనుక బలియివ్వటానికి అనర్హఅని

దళతకవులు - హరిజనాభ్యుదయం శై$5్‌ దేవి ర్మాతి కలలో చెప్పిందని చుక్కిని విడిపించాడు. అందుకు ఒవ్పకొన్న దొంగలు అమె కొడుకుల్లో ఒకని బలియిచ్చేందుకు సిద్ధపడ్డారు. అప్పుడు వేటకు వచ్చిన ఒక రాజు వారలను పార్మదోలాడు. ఆ రాజుకు చుక్కి తన జాతిని, తన జీవితాన్ని వివరించింది. రాజు ఆమెను రక్షించి, తన పురిని చేర్చి, వనతి కల్పించాడు.

ఎట్లో నిర్ణోషి అని కేలిన తర్వాత విడువబడిన చిక్కడు గాయాలతో, బాధలతో లార్యబిడ్డలను విడిచివచ్చిన చోటుచేరి, వాళ్ళు కనబడక పలువిధాలుగా కుములుతూ, దేవున్ని (పార్షిన్తూ, గాంధీని, హరిజనోద్ధరణ స్థితిని తలన్తూ, చివరకు చుక్కి ఉన్న నగరు చేరాడు. అక్కడ దైవఘటనతో చుక్క ఉన్న యింటి ముందర నిలబడి భినమడిగాడు చుక్క. బయటకు వచ్చి చూనీ గుర్తించింది, ఇరువురూ తమ పిల్చలతో కష్టాలు, కడగండ్రనుండి బయటపడ్డారు.

గాంధీ (వభావంలో కవి వెలయించిన కావ్యమే '*చిక్కడు”. ఇందులో హరిజనుల సమస్యలు, కష్టాలు కథార్మకంగా వివరించబడ్డాయి. పుక్కిటి కథల్లో ఒనగూడే విదంగా భయంకరమైన కష్టాలలో ఉండేవాళ్ళను, చటుక్కున ఆదుకొనే వహానుభావులు తటస్థించటం వంటి ఆలోచనలే కన్పిస్తాయి. హరి జనుల కష్టాలను చితించడంలో చూపినంత (వ్రతికను, కవి వాళ్ళ విము క్రిమార్గ చ్మితణంలో చూవలేకపో యాడు.

6. మల్లవరపు జాన్‌ :

విశ్వవకాశము (1974): ఇందులో ఆంయ్యధమాత అండికనుండి “రతనాల మాలిక' ఇఖండికవరకు ఇరవై అంగికలున్నాయి. చివరి ఖండిక “రతనాల మాలిక' గేయము. మిగిలినవన్నీ వద్య ఖండికలు, అంధదేశంలో భాషా వైలవానికి, రాజ్యవై భవానికి; కవితా, కళావైభవానికి, సాంన్కృతిక సాంఘిక వైభవానికి కారకులైన విశిష్ట వ్యక్తులకు పురస్కారంగా *“అంధమాత” అండీక వెలువరించబడింది.

“అన్సళ్యత* ఖండికలో నారిజనులను హీనంగా చూచే భారతీయుల మన స్తత్వాన్ని , వాళ్ళ స్వార్థాన్ని, హరిజనుల వూర్వీకురాలై న ఆరుంధతి జొన్న త్యాన్ని ఏివరిన్తూ. వీరికి సమాజంలో సగభాగం రావాలని ఆకాంకించటం, హరి జన కై న్లవులకు సదుపాయాలను కల్సించాలని _సలుత్వానికి విజ్ఞ వ్లీేచేయటం

కేఫ6 హరిజనాళ్యుదయం . అధునికాంధ కవిత్వం వస్తువయింది, “దేశరక్షణ' ఖండిక భారత్‌, చైనా యుద్దాన్ని పురస్కరించుకొని మన దేశంలోని పతి వృత్తికీ చెందినవాణ్ణి దేశరవణకోసం నడుం బిగించమని (వబోధించటం వస్తువయింది “త్యాగరాజు' ఖండిక సంగీతంలో నిష్టాతుడు, సాహిత్యంలో అభిజ్ఞుడు అయిన వాగ్గేయకారుడు త్యాగరాజు గరిమను గౌర వించటం చూడవచ్చు. “ఎందుకు కన్నారు?” అండికలో అనేక సమస్యలతో, వివశలతో పేదవాళ, జీవితాన్ని దుర్భరం చేసే వర్తమాన సమాజంలో మమ్మల్ని ఎందుకు కన్నారని తల్లిదర్శిడులకు పిల్లలు వేసిన [వళ్న వన్తువు. “విశ్వ వకాళం' (వు. జె.25) ఖండిక [కీస్తు వుడుశున్నాడని మరియతో గాాబియేలు దూత సందేశం అంంంచటంతో మొదలై అయన విశ్వ నకాశకుడుగా జన్మించటంనరకు విహంగవీక్షణం చేస్తుంది. 'అంధకేసరి తెల్లవాళ్ళ తుపాకీ గుండుకు గుండెనొడ్డిన ఆమ్మికాంత స్వాఠంత్య యోధుడు (నకాశంకు నివాళి. 'గురుదషిణ' ఖండికలో భారత కాలంలో గిరిజన విద్యార్థి ఏకలవ్యుని, అర్జున పనషాతిగా (దోణుడు బొటన్మవేలు ఇవ్వమని తీసుకొన్న గురుదకిణ గురించి దోజుని కవి వేసిన వళ్న వస్తువు.

*“స్మువళాతం' (పు. 33.35) ఖండికలో లేవెల్లుల వేకునవై కవిలో కల్గిన భావ సవంతి “ఏను (వకుని ఏడు మాటలు” _ ఇందులో శిలువపై (వేలాడు తున్న క్రీస్తు తల్లీ, శిమ్యులతో; దేవుడితో, సైనికులతో వలికిన చివరి వల్కులు వన్తువు తెలుగు తల్లి. ఇందులో నన్నయాది కవిమూర్తులు, త్యాగయ్యవంటి వాగ్గేయకారులు, అక్క-నవంటి శిల్పి పొగడబడతారు ఆం్మరదేశ జీవనదులు, కొండలు వర్ణనలతో పళంసా ర్ల్షమవుతాయి. 'దీపావళి' . వెల్లులు చిందే వినూత్న కాంతిని ఇచ్చే మెరువుల పండుగ దీపావళి ఇందులో వర్ణితం. “ఆవంరి. మానవుల రక్షణార్ధం అనేక వేదనల పొంది శిలువపై మరణించిన ఏను కీస్తు ఇందులో కొనియాడబడతాడు. 'తొలి [వధాని' ఇందులో (మన దేశ (పథమ (వధానమం౦తి) నెవూ (ప్రశంస వస్తువయింది 'ఇకధారలు' దశిత దీనజన (వగతి కోసం కవితా కృషి చేసిన జావమవా మరణ సందర్భంగా కవిలో కలిగిన (వతిస్పందనం వన్తువయింది. “పంచాయితీ రాజ్యలష్మి' - ఇందులో (గౌమాన్ని ఆదర్శవంతంగా తీర్చిదిద్దేందుకు (గామ వంచాయితీ ఉండవలసిన తీరుతెన్నులు వివరించబడ్డాయి. '(కొ త్త సంవత్సరం". ఇందులో నూత్న సంవత్సరారంభథంలో మానవజాతి విజ్ఞాన బొన్నత్యానికి కవి ఆనందవడుతూనే మానవఠాలోపానికి దుఃఖ

దళిరకవులు . వరిజనాభ్యుదయం కై37 పడటం చూడవచ్చు. “రాధాకృష్ణ వండితుడు' - ఇందులో తత్త్వవేత్త, విజ్ఞాన మూర్తి, భారత దేశ అధ్యక్షుడు రాధారృష్ణ _పళంన వస్తువు, కాంతిరేలలు (1987) ॥

మల్లవరపు జాన్‌ వెలయించిన ఈ కృతి క్రై౦న్తవేతివృత్త సంబంధి. ఇందులో జాన్‌ భావపున్లి, భాషపై అధికారాలతో చేసిన వద్యప్ప నడకలు వినూత్నాలు, విశిష్టాలు. (క్రీను త్యాగం, (పేమ, శాంతి, అహింసలు, దయా గుణాలు ఇందు కీ రించబడుతాయి. అతుకుల (బతుకులు ?

ఇందులో 'అతుకుల (బశుకులు', “అత్యవసర వరిస్థితి, “వరళట్నము", “బుద్దజయంతి ', *శాగులోతు', 'తెలుగు సంన్క్బృతి;' *ఉపాధ్యాయుడు;' “సమా నత్వము', “ఉగాది; “హరిజనాభమ్యుదయము” అనే ఖండికలున్నాయి. ఈ నద్య ఖండికల్లో “హరిజనాళ్యుద యము' వద్యఖండిక వయోజన విద్యవల్ల హ౦జనుల జీవితాల్లో, ఆలవాట్టలో వచ్చిన వగతిశిలకమైన మార్చు, జ్ఞానసముపార్జనాస క్రిని వివరిస్తూ ఈ (పగతిఃి 'స్వన్తీ” పలికే అండిక. హరిజనాళ్యుదయ చింతనం :

కవికి హరిజన సమస్య గురించి ఆలోచింవదగిన, వగతిశీలక మైన, అత్మ విశ్వాసజనిత మైన భావాలు వున్నాయి. గాందధీజీనికాని, అంబేద్కర్‌ మగానీ పెద్దగా అనుసరించని, మద్యేమార్గమైన సంస్కరణ దృక్పథం కవికుంది,

హరిజనులు వూర్వంనుండి నిజానికి ఉన్నతజాతేనని, స్వార్థవరులవల్ధ నిమ్ను లుగా చూడలడ్డారని, అందుకు వీళ్ళు విజ్ఞప్తులు చేయవలసిన పనిలేదని, వీళ్ళలోని ఉవకులలేదాలను మరచి పోరాడితే, ఆర్థిక, విద్యా సంపత్తులను కూర్చుకొనగలిగితే ఈ సమస్య ఆంతరిస్తుందని కవి నమ్మకం. ఇందుకు వర్హాం ఈర వివావాలను కవి ఆవ్వోనిస్తాడు.

(వ్యకియలో నందాయంవై వు మొగ్గుచూపీనా, దృక్పథం ఆధునిక చింత నతో కూడుకొన్న ఈ కవికి కై 9 స్త్రవమతమిష్టం. 7. చోడగిరి చంద్రరావు :

ఈ కవి _వముల అంబేద్కరిన్సు కానీ సం్యపదాయాని! ఒదిగి అంబే ద్కర్‌ను ఇష్టపడతాడు.

కం8 హరిజనాభ్యుదయం౦ ఆధునికాగ్యధ కవిత్వం చం[దరావు గీతాలు (1074) ॥

పద్య, గేయ, గీతఖండికలు ఇందులో ఉన్నాయి. ఉగాదినుండి, జయ మాలవరకు పండెండు గేయ, గీత, వద్య ఖండికలున్నాయి. (శోతలకోసం అకాళవాణీ శేర్యదంలో (ప్రసారం అయినవి కనుక, పాడటానికి అనువుగా ఉంటాయి.

ఉగాది వసంతంలో కూసే కోయిలను దళితుని వేదనకు (పతీకగా తీసు కొని వర్ణించడం “ఉగాది గీతంలో వస్తువు. దుళ్ళాసనాదులవంటి కుకవుల రాజ్యసలలోనికి ఈడ్వబడి, చదువులతల్లి వాణి అనే [దౌవది వలువలూడ్చబడే సమయాన అవమానభారం సహించలేక ఆగ్నిజ్వాలలమధ్య అఆవాతికాగా, అ కంకాళ కవిరాజు ఛాందసపు కవిత చనిపోయిందని సంబర పడటం వస్తువు.

(వియరాలి సోయగాన్ని గుర్తుకు తెచ్చుకొంటూ, తన హృదయరాణి లభిస్తుందా. లేదా? అని కవిరాజు సంశయ్యగస్తుగౌటం “రాజి గీతంలో; అమెరికా అధ్యక్షుడు నిక్సన్‌, చైనా (పధాని చౌఎన్‌ల్రైకి భావదాసుడౌటం “బ్బూట్‌ పైలిష్‌” (పుట. 10) గిఠరంలో; వర్ణాశమ ధర్మ సహిత సాహిత్యంలో, చర్మితగతిని మళ్ళీ వెనుకకు నడిపించే కవిపై చురక “ఘనకార్యం గేయంలో వస్తువులు.

అంధకారమయమైన జీవితానికి వేకువవీణను మీటుతూ ఆశాజ్యోతిని అవాహన చేయటం 'ఆళాజ్యోతి' ఖండికలో; కులగో[కాలతో, దుర్భర దార్మిదంతో ఉన్న అంధకార సమాజంలో నుఖసౌఖ్యాల దీపావళి నాశించడం “దీపావళి'లో కనిపిస్తుంది.

వెన్నెలలో వేదనను చూస్తున్నాడు కవి. కారణం విరహం అంటాడు *వెన్నెల' గీతంలో. భకక్రి, మత౦ పేరుచెప్పి వచ్చిన స్వాతం్యత్యాన్ని నిరర్ధకం చేయొద్దంటాడు. *చేదుపాటి గేయంలో కవి. జవహర్‌లాల్‌న్నెవూ నృృతి “ఎజ్జగులావీ. పాకిస్తాన్‌తో యుద్ధం జరిగేటప్పుడు [వానిన కవిత 'జయమాల.”

ఉగాది ఇండికలో కష్టజీవుల వేదనం, కోయిలపాట కవిచూసే; *ఘన కార్యం" ఖండికలో చరితను వెనక్కు. మళ్ళించే; వర్ణధర్మాలను వున్యవతిషై వించాలనుకొౌనే 'నియోశక్ఞ్రాసిస్ట్‌' కవిపై ధ్వజం ఎత్తుకాడు. ఆశాజ్యోతి ఖండికలో దళితుల జ్లీవనాల్లో వేకువను అకాం&ి స్తే “దివ్యసంస్కృృతి' కవితలో *“సంఘం

దళితకవులు . వరిజనాభుదయం క్షం శరణం గచ్చ్భామి' అంటూ పీడితజననేత, భాగ్యవిధాత అయిన డా॥ అంబే ద్కర్‌, నుకవి నుతిస్తాడు.

“దీపావశి' కవితలో దళితుల దీనస్థితిని చ్చితిస్తాడు కవి.

"పేదవాళ్ళు, దీనులు ఈదేశంలో - “విసరేనిన విన్తరికై రెళ్కాడని బక్కవాడు కుక్కలతో పోరాడుతూ ఎక్క-డైనా కన్పిస్తాడని” వాడిని చూనికూడా చూడనట్టు నటించేవాళ్ళవై చురక వేస్తాడు.

వందమందిని బాధ పెట్టీ వొక్కడు నుఖవడటంవల్ల ల$పేరుతో దేళం శ క్రిలేనిద్రై నిర్వీర్యం బొకుందని హెచ్చరిస్తాడు “చేదుపాట' కవితలో కవి,

అంబేద్కర్‌ (వశంస; హరిజనుల దీనన్టీతిని అక్కడక్కడ వర్ణించటం తన్న, కవి మార్గాన్ని (పత్యేకంగా వట్టియిచ్చేది కాదు '“చందరావు గీతాలు” ఖండిక. ఇందులో కవి నవ్యసంవదాయ కవులపై వేసిన చురకలు గమనార్హం. ఫీము శతకము (1989) ః

ఇందులో 'ఏమి చెవనయ్య ఖీమరాయ' మకుటంతో నూట ఎనిమిది అటవెలదులు ఉన్నాయి.

“వందనములు” (వద్యాలు) తనను గుర్తించి, సుకవి చందుడని పొగడిన గురువు వేదుల, గుజ్జం జామవాకు; తన్ను ఖీమకవిగా మన్నించిన విబుధులకు, “చంద్రరావు కవిత" ఖఇండకావ్యాన్ని ఆదరించి, సన్మానించి వాషింగ్‌టన్‌ వరల్డు లై(బరీలో ఉంచిన అమెరికన్లకు తన గురువు హన్మచ్చాన్త్రిక, కుసుమ రర్మన్న, ఈలి వాడపల్లికి, *ఈనాకు అన్నయ్యకు,” వేమనకు, సువతీ కతళ కారులకు కవి అభివాదతతి.

'"ఎందుకు'లో తన గుండెలో ఆకసాన్ని అంటేటట్లుగా ఎగినీన వేదనా స్రవంతి! ఈ ద్విశతీ రఠరూవమని; తన జాతికి, తనకు జన్మనిచ్చిన, మానవత్వం వంచిన తల్రిగదరడులకు, స్నేహితులకు వందనస్మరణంచేస్తూ (చాళానని కవి

న! జీ చెవ్చకొన్నాడు.

కే40 హరిజనాభఘ్యుదయం - ఆధునికారధ కవిత్వం ఫీమ ద్విశతి :

చం్యదరావు మనసా, వాచా, కర్మణా అంబేద్కర్‌ మార్గానురక్తుడు. అందుకే దీన్ని ఆయనకు అంకితం గావించాడు. అంబేద్కర్‌ పై కవి భక్తి (వపత్తులతో కర్తవ్యంగా భాఏంచి “ఫీమ ద్విశతి' మొదలు పెట్టాడు.

ఇందులో హరిజనుల దుస్థితి, అందుకు కారణమైన వేదవాజ్బయం, దాని వివజవూరితమైన మతం, _బావ్మణవాతి, అందునుండి పుట్టిన అంటరానితనం, కర్మనిద్దాంతం వివరణంగా ఒక కోణం; వరిజనత్వం పోగొట్టుకోవాలని కై9 స్తవులై రిజర్వేషన్లకోనం అవర్జులుగా, సంఘంలో గౌరవంకోనం కై 9 స్తవు లుగా చలామణీయౌతు, ఉదాసీనతతో దేళఠక్రిని పోగొట్టుకొని తాము తప్ప మిగఠావాళ్ళ్శను “అన్యులిని తిరస్కరించే వాళ్ళపట్ట నిరసనంగా మరో కోణం; అంబేద్కర్‌ దశితులకోసం బౌద్ధికంగా, సాంఘికంగా చేసిన కృషి ఇంకొక కోణం; తన జీవితం, పొందిన కష్టాలు, కవిగా తన ధోరణి, కవికి ఈ దేశంలో గౌరవం లేకపోవటం, కవికి ఉండాల్సిన సైద్ధాంతిక నేపథ్యం, వ్యవవోరిక వద జాలం జనశ్యకతలను ఏవరించే మరొకకోణం వస్తువై మనముందు నిలుస్తుంది. కవీ - అంబేద్కర్‌ మార్గం

అంబేద్కర్‌ చింతనను వునాదిగా చేసుకొంటూ, ఈ శతకంలో కవి హరిజన సమన్యలపై స్పందిస్తాడు. హరిజన నమన్య - దోపిడీ ?

అ్యగవర్జాల పె శ్రనంవల్ల అంటరానివాళ్ళ జీవితాల్లో “పేదరికం, ఆవ మానం పెనవేసుకుపోయాయి.

“కంటినిండ న్మిద కడుపు నిండుగ తిండి

చీకుచింతలేని జీవనమ్ము”

అంటరానివానికి కలలయ్యాయి. వాడు దేన్ని అంటుకున్నా రాలు, "పేడతో శుద్ధిచేసే ఈ పెద్దలు, శూన్యమైన బతుకునే అవర్జనికి మిగిల్చారు.

“మూతీకొక్కముంత చేతిలో ఒక చిప్ప

వెనుక కాటియాకు (వేలుతుండ

• వీధిచివరయజచు వింతజంతువు"గా వరిగణించారు,

దళీతకవులు - హరిజనాభ్యుదయం క్షేశ1 వాజ్ణీ, వాని బంధుమ్మితులను, నవూజారిని చితహింనల హైలుచేశారు. వానికి ఆయాసం తప్ప ఆళలు, ఆమని, వోయి, సంతోషం లేకుండా కాల రాజారు. కవి దుఃభిన్తూ..-- “నిమ్మజాతి _బఐచుకు నిత్యమ్ము శిశిరమ్ము” అంటూ వాపోతాడు. చందరావు హరిజనులు ఆదిఆం[రులంటాడు. అంటే. ఈ దేశంలో మొదటివాళ్ళు అని స్పన్టం చేస్తాడు. ఇన్మన్సిషి (వితుకునెల్ల మతఠముతో ముడివై చి మనీషి తెలివినెల్స మంటగలిపి” నరకలోక, నాకలోకాల (వన క్తి తెచ్చి, మనిషికి మాయ మాటలు చెప్పారని కవి బొధనడతాడు. ఇటువంటి వాజ్మయ నూలాలైన వూర్వళాస్తాాలన్ని బాట కాలు, స్వార్థవూరితాలు అంటాడు. “మనువుకూర్చినట్టి మతిలేనిళాస్త్రమ్ము ధర్మపీఠ మెక్కి ధరణినేలె; దానిచించికాల్బ” వలెనని, ఆ వని చేయించిన అభినవ మనువు అంబేద్కర్‌ ను న్తుతిస్తాడు మఠం చెప్పే మంత తం్మకాలు, దేయమనే యజ్ఞయాగాలు చేస్తే ఉవయోగం లేదు కాని; మూఢనమ్మకాలను రేకెత్తించి, మనిషిని అజ్ఞానంవై పు, అస్పృళ్యతవై పు, "పేదరికంలోకి మతం (తోసివేస్తున్నదంటాడు కవి. “మంతమహిమవలన మాకు వానలు వచ్చె మంత మహిమవలన మగడులేక దొంఢడసండ్లవంటి దొడ్డవిడ్డలు తల్లి” అంటూ పురాజకాలంలోని సంఘటనలను గుర్తు చేసీ హేళన చేస్తాడు. దళితుల కష్టంతో ఎరిగిన, ఎదుగుతున్న పాలిత, అగజాతులు ఆటవిక న్యాయంతో దళితుల్ని, అగాధార్లోకి (శొకి్యావేయడం ఈ దేశంలో తప్ప మరెక్కడా కన్పించదని కవి ఆశ్చర్యపోతాడు. రి. దై దవేముఅవల్లి 'దేవేందల్‌ - తొండము (1974) ॥ *కొండము', “తొండము యొక్క... గండము' అనే రెండు భాగాలుగా ఈ కావ్యము వింగడింవబడింది

క్ర4ీ పారీజనాభ్యుద యం - అధునికాంధ కవిత్వం

మాల, మాదిగలు, లంబాడీ, ఎరుకల మొదలైన నిమ్నణాతుల (వసక్తి తెచ్చి; మాలమాదిగల వృత్తులను గురించి వివరించడం 'తొండము'లో కన్ని స్తుంది.

తొండము చేనీ, దానితో మోటతోలే వద్దతులను అతివివరంగా చెప్పి; ఈ వనులుచేసే హరిజనుడు చివరకు వస్తులు తప్ప, వర్దెడన్నానికి నోచుకో వటంలేదని ఏివించటం “తొండము యొక్క గండము' (పుటలు శ.265)లో వన్తువు వమన్య :

ఈ కవి కవిత్వం చెనృటంలో (పాఠమికదళలో ఉన్నవాడుగా కన్పి స్తాడు. ఇందులో హరిజనుల వృత్తులను, తొండము చేసే విధానాన్ని చెప్పినంత వివరంగా హరిజనుల సమస్యలు తీరే మార్గంగురించి కవి చెప్పలేదు, 'తొండము మొదటి పుట, మొదటి పద్యంలో ఇతనికి “బాపుగాంధి” “వండితన్‌ నెహూ9ి “బాబ్దగ్టీవన్‌' 'అంచేద్కరన్నన్‌, 'యేస' ఆరార్యులని తెలుస్తుంది. జాతీయ, మత నాయకుల పేద్ద కవి చేతిలో ఈ రూవం సంతరించుకొన్నాయి.

తొండము చే సేవిధానం (కమబద్ధంగా వివరించిన తర్వాత వహారిజనుని కష్టాలను వివరిస్తూ...

“వాన్ని గన్న తల్లి కెపవుడు వరములేదు

వాడుబుట్టిన భూమిలో వంతులేదు

మాలమాదిగల వనికి మార్పుయేది

బొపు గాంధినడుగు వాని బొధలన్ని”* అంటూ వాపోయే ఇతడు బొత్సాహియైన కవి,

9. నవ్వపస్పగారి ఈరన్న - కడలి కెరటం (గేయనంపుటి - 1087) : ఇందులో “నీరు గేయంనుంచి “తస్మాత్‌ జ్మాగ త్ర" వరకు నలలై ఒక్క గేయాలున్నాయి.

నమకాలీన సమాజంలోని అసమానతలపై కవి వతిన్సృందనం ఈ గేయ నంపుటి. ఇందులో *“మద్యపానం' “ఆర్‌. టి. సీ. లోపాలు “మృత్యువు *“భ్తూమ్స పానం”, “స్త్రీల కడగండ్హు' 'మానవత్వంలేని మనుషులు", "కుహనాదేశభక్తులు', “కులంతో ఆకలితో (మగ్గే దళితులు”, 'ఐడిపంతుళ్ళలోని మానవత్వం, *కవి (శాంత దర్శనం," “ప్రళుత్వ ఉదాసీవత్వం' విషయాలయ్యాయి.

దశితకవులు - హరిజనాభ్యుద యం కేశి

ఇందులో కులం" "పేరుతో అందలం ఎక్కే నవర్జులు, పీడింవబడే అవర్డులు “అఆమడదూరం” కవితలో చితించబడితే; '“నవసమాజం' కవితలో కులంగజ్జితో [క్రుళ్గిపోయే సమాజాన్ని, మానవత్వం “మందు" వేసి బాగుచేయా లంటాడు కవి. “ఎవరు దిక్కు” (పుట. ర కవితలో వనిచేసే కూలన్నకు, కష్టించే రైతన్నకు _శను మిగిలితే నీడల్లో ఫ్యానుగాలుల్లో ఉద్యోగులు వోయిగా ఉన్నారంటాడు కవి. “కట్టుబానిని కవితలో ఓటరు రాజకీయాల గారడీలో వడిన కట్టుబానిన ఆంటాడు కవి. ఓట్లకోసం వచ్చేవాడు _బతిమాలుతాడు, అళ చూపిస్తాడు, అవ్పటికీ వినకపోతే దౌర్జన్యం చేస్తాడని అవకాళవాది (వుట. 16) కవితలో వివరిస్తాడు కవి. “నిదర్శనం! కవితలో ,ళమిందేవాడికి (శమవలితం దక్కదు. దళితుడు గంజిసీళ్ళు లేకున్నా పెదవి విప్పటంలేదనే వ్యధాకఠతనం “మూగజీవి' (వు. 28) కవిత.

రాయలసీమలో ఇవ్వుడిప్పుడే దళిత సమస్యపై గొంతువివ్వుతున్న వర్ణమాన కవి సవ్వపవ్పగారి ఈరన్న. ఇతనికి ఈ సమస్యను బార్మితక, సామా బక, ఆర్థిక + రాజకీయ నేపథ్యాలతో అవగాహన చేసుకొనే సామర్థ్యం, కవిత్వాన్ని చెవ్పగలిగిన వతిళ రావల్సిన అవసరముంది. అవ్సడే సవ్వవ్పగారి ఈరన్నది (పత్యేక గొంతుక్తై, దళితుల (వగతిః నినదించే అవకాశముంది.

దళిత సమస్యకు సం్యపదాయ దళిత కవుల స్పందనం వరిజనుల వ్యథ లను వివరించటంలో ఉంది. అంతేకాని మూలకారణాలను వెదకటానికి ఇంకా ప్రయత్నం చాలలేదు. తొలుత వద్యం, అపై గేయం వీళ్ళ రచన్మాసవంతి. (వకియావరంగా వబ్చిన మార్పును వీళ్ళు స్వీకరించారు విషయపరంగా వద్నే వరిణామం పరికించే స్థితి వీళ్ళకింకా కలగవలని ఉంది, 1.2.8. అభ్యుదయ దళిత కవిత్వం:

కొందరు కవులు గాంధీ మార్గాన్ని అనుసరించారు. అంబేద్కర్‌ ద్వారా సమస్యను దర్శించారు. వేదవాజ్య్మయంలో దళితుల పుట్టుపూర్వో త్తరాలను వెదికారు. దళితులే ఆది ఆర్యులని. ఆది ఆర్మధులనీ అన్నారు. దేవుడు, మతం, సం్కపదాయాల్ని పశ్నించారు. సంఘంలోని వివక్షను ఖండించారు. సమాజంలోని హరిజనాథణ్యుదయాత్మక మైన మార్పును హర్షించారు. ఇంకా సంపూర్ణత్వాన్ని సంత రించుకోవాలన్నారు మార్క్సిజం వరకూ వయనించారు. కానీ వీళ్ళ భావాలన్నీ

క్షేశశ హరిజనాళ్యుదయం - ఆరునీకాం్యధ కవీత్వం (నయక్నాలే, దళితుల విము క్రికోనం ఆరాటాలే. వీళ్ళ దళితాళ్యుదయం పరి పూర్ణంకాదు. అట్లని పరిమితంగానూ లేదు. ఈ నేపథ్యమే వీళ్ళ (వకియాఖి వ్యక్రపై (సభానం చూపింది. ఇది పరిమితంగా వద్యం, వరివూర్ణంగా గేయం, వం౦ంజతిలో వచనంగా భాసించింది. కే. నంజూరు దూర్వాన మహర్షి $

ఈ కవి కవితాపరంగా జామవా మార్గీయుడు. ఆలోచనలలో అభ్యుదయ వాది. ఈ కవి కవిత్వసమీవణం: విజుపేద (1955) :

“ఇందులో అనుసరించిన మార్గము నవ్యము. గత సాంపదాయులై న కావ్యలక్షణాలను నేనిందు పాటింవలేదు”! అని కవి 'మనవి" చేనుకొన్నాడు.

హరిజనులు భారతదేశంలో అనుభవిస్తున్న “నిర్బంధ బానిసత్వాన్ని '' తలచి వ్యధచెంది, “కావ్య నాటక, కథా ఇత్యాది కళలయొక్క పరమార్థం శేవలం రసానందమేగాక, క ర్తవ్యతా _పబోధకమైన యదార్థ విషయ చితజగా కూడా భావించి, దారితొలగిన సమాజానికి కనువిప్పు కలిగించాలనే అఆకాంగతో '8 (వాశానని దూర్వాసమవార్షి చెవృకొన్నాడు.

అన్ని క ష్టాలకు మూలమైన అంటరానితనం జన్మతో వెంటరాగా; వెంట నుంటారనుకొన్న భార్య కలరాతో, పిల్లలు అటలమ్మ సోకిపోగా, కసిరో,కొనరో గంజిపోసే త నవాళ్ళు తట్టా బుట్టా సర్దుకొని వలసపోగా, మిగిలిన ఈ వృద్దునికి అనలువ్యాధి ఆకలి. ఒంటిపై మూ రెడుగుడ్డ, ఒంట్లో ఎముకలు మాతం మ్‌గిలి వున్న ఈ దర్శిదుని ఆశయించినవి కుక్కి మంచంలోని నల్గులు, జీర్ణకు టీరమంతా నిండిన దోమలు, చెదలు, గబ్బిలాలు, సాలీబ్మ యదేచ్చగా తిటీగుతూ వీడిని మంధానికి అంటి పెట్టాయి. .

కొండలు పిండిచేసే బలమున్న రోజుల్లో కండబలాన్నంతా దోచుకొన్న యజమాని, వసివాడిన ఈ రోజుల్లో ప్టెడన్నం పెప్రే తీరికలేకుండా ఉన్నాడు. అడుక్కు. తిందామం పే అవతలికి పోమన్నవారేతప్ప ఆదరించినవారు కనబడలేదు. శ రాశనృత్యం దేన్తూ జడివాన భయ పెడుతుంటే, కాలనాగు బునలుకొట్టింది.

నిరాశ, నిస్సహాయత, నిట్టూర్చులే ఊర్పులుగా చివరకు శ్మళానం చేరి తర్మడి సమాధివద్ద తన కన్నీటి గోడును వెళ్ళబోన్తూ (బతుకు చాలించిన ఈ 'నిజు పేద' జీవితం నిరంతర వేదనాసమ్మి 8ఠం.

దశీఠకవులు ._ హరిజనాళమ్యుదయర క్షశీ5్‌ “కళ లయొక్క పరమార్థం కేవలం రసానందమేగాక క ర్రవ్యతా (వలోధక మైన యదార్థ విషయచ్శితణం' 'కిగా కవి భావించటంవల్దనే మో, ఈ కొన్యంలోని వరిజన జీవనచ్చితణంలో కవి ఎక్కడా చిన్న చమత్కారాన్ని, పినరంత సంతోషాన్ని, కొసరంత తేలికతనాన్ని (వదర్శించక, దళిత దుర్భర దారిద్య విలయకా౨డవాన్ని నిఐద్ధుడై సృష్టిందాడు. అందువల్ల హరిజన జీవనం భరింవ రానంత, ఊహించలేనంత, కాళరానంత, తీర్చరానంత సమన్యగా పాఠకుజ్ణ కలవర పెడుతుంది. కుదిపి, కుదిపి, కదల్సివేస్తుంది. కష్టాలు ఉక్కిరిబిక్కిరి చేస్తుంటే. “ఏమి చేయుడు? ఇంక ముందెందు బోదు? ఎవరి వేడుదు? ఆశయం బెచట దొరుకు? రరుణ నేతం్యడి నను జూడగలుగు ననుచు వరివరి విధాల నాపీద బాధపడుచు'* ఆకలి తీర్చుకొనేందుకు చేసిన ఏ [వయత్నాలు ఫలించక, ఎవరి ఆశయం దొరకక, ఏ కన్నతంర్శడి అదరించక పోవటంతో, నిసన్సవాయత నుండి ఆవిర్భవించిన ఆవేశంతో, తన దుస్థితిపట్ల చేసిన ఆలోచనను కవి వాన్తవి కంగా పాఠకుల ముందుంచాడు. " “ఎన్ని తరాలశకేని మరియెన్ని యుగమ్ములకేని నీవునా కున్న బుణాన నొక్క చీదుగున్‌ సరిపెట్టగలేవు అంతగా నిన్ను మవోన్నత స్టితిని నిల్పినొశ్‌ వాణ్ణీ నేనని బహిరంగంగా దళితుడు వాస్తవం వెల్లడిచేశాడు. కానీ, ఆకలి తీర్చుకొనే ళ క్రిని మాతం పొందలేక పోయాడు. అళక్తత నుంచి వచ్చిన ఆవేళం ఉన్నంత సేవూ, వాస్తవాలను నిర్భ యంగా వ్యక్తీకరించే చేవను ఠాక్కాలికంగా అది వుట్ధిస్తుంది. కానీ, పోగొట్టు కొన్న వాటిని పొందే అత్మ సైర్మాన్ని ఇవ్వలేదు. అందువల్లనే ఇన్ని నూటలన్న నిజుపేగద వలవలా ఏడ్వటం, “గభాలున చేతిలోని చిప్పను వపయికెత్తి భూమి వయి ఠళ్ళున (బద్దలు గొట్టటం”4 వంటి నిస్సవాయ చేష్టలను చేయటం మన ముందుంచుకాడు కవి, వరకు. 10

కేశ వారిజనాభ్యుదయం - ఆధునికాంధ క విత్వం కర్మసిద్ధాంతం వై కవీ కరవాలం : అంటరానితనానికి వేనీన గట్టిపునాది కర్మ నీర్దాంతం. దీనిని ఆనునరించి వాళ్ళు వర్రమాన దుస్థితికి పూర్వజన్మ పావమే కారణమని, దళితులను (వళ్నించ కుండా చేసే అమోఘమైన ఇం దశాలం కర్మ నీద్దాంతం. దూర్వాసమహర్షి, ఈ కర్మ నీద్దాంతంపై “నిజు పేద తో. “ కర్మ యనునది మాదురెక్కలను విజచి కద పొట్టకు బట్టకుం గష్ట పెట్టి వరుల కనిశమ్ము అరవచాకిరినిజేయ మమ్మ దేమయ్య ఇటు (శుమ్మి (కుమ్మిచంవు?”? అని వళ్నవేయిస్తాడు. అందేకాదు, ఆదిపురువుడైన దేవునికి తెలియకుండా ఎట్లు కర్మ సిద్దాంతం వచ్చిందని ఆశ్చర్యపోతాడు. ఇంకా ముందడుగువేని, కర్మకు అధికారి దేవుడా? దేవునికి కర్మ ఆధికారా? అంటూ [వశ్నింపజేస్తాడు. దేవుడైనా విధ్మివాతను తప్పించుకోలేడని నమ్మే హిందూ తత్వానికి ఇది గట్టి (పళ్న. ఇది “వరార్థ సం్యగహణపూరిత మాననులైన దుర్దనుల కుట అని నిరు పేద (గహించి హెచ్చరిస్తాడు. వరిష్కారానికి ఆందోళశనం చేయాలంటాడు. “అడుగనిదె పెట్టటోదట అమ్మకూడ గాన మీరెల్ల మీ తల్లి గడ్డపెని పాటుబడి సర్వసౌఖ్యాలు బడయణతాలు స్వేచ్చ కాందోళనము తేయసాగుడయ్య[౯క అంటూ ఉద్చోధిస్తాడు. ఆనక క్రివల్ల అనేక స్మామాజ్యాలు నిర్మితమయ్యాయి. అనేక రాచరికాలు మంట కలిళాయి. ఐబాదాలు, ఇజాలు కదన్నుదొక్కి, వేదనలతో (కుంగేవారి వెన్నుళట్టి, బువ్వ పెట్టాయి. అ జనం బలాన్ని నమ్మీన కవిగా దూర్వాసమమహార్థి గోచరిస్తాడు. శోళాలోకనము (వద్యకావ్యము = 1971): ఒక్క. మానంలో దీన్ని వూర్రిచేళానని దూర్వానమహార్షి చెవుకొంటూ, “ఇది మిక్కిలి తొందరపాటు. అయినను నాలోని లావావేశము ఆగినదికాదు. ఆందువలన కొన్ని ఛందోదోషాలనటుంచితే, ఇందులో భావళబలత ఆసమాన్యం”9 అంటాడు,

దళితకవులు = హారిజనామ్యుదయం క్ష?

సంఘ నంస్కరణం, దేశ సేవా తత్పరత్వం, వేదాంత తత్వం పునాదు లుగా ఇందులోని వన్తువు సామాజిక, ఆర్థిక , రాజకీయ, మత అననూనతల్ని ఎ త్రిచూపుతూ నంస్కరించటం ఉద్దేశంగా కలది.

కవీ షష్టాశ్వానంలో (వధానంగా హరిజన సమన్యను గురించి చర్చించాడు. మూడు మఖాల బహ్మా చేసిన నాలుగు వర్జాల సృష్టి కూటనీతి అని విమర్శిస్తూ.

*“మ్వూడ్సు మొగాలవాడొకడు మూలనుగూర్చొని చేనినాడ పే

పాడుకులాల సృష్టి/బనిఐట్టి, యిదెంతటి కూటనీతియో! ”కే6 అని ఎగతాళిచేస్తాడు. చెడువర్దాళమ ధర్మనూూతాలు క్షీణస్థితిని కలిగించాయని, హిందూమఠానికే మచ్చగా మనువులు తయారయ్యారని నిర్మొహమాటంగా వెల్లడి స్తాడు, మాల మాదిగల దుస్థితికి కృంగిపోతూ కవి భారతదేళానికి వరాయి పరి హైెలన కులగో_తముల వలన చీలిపోయిన సమాజముండటం వల్లనే వచ్చిందం టాడు, హరిజనాళ్యుదయాన్ని కాంషించిన మవిత్ముని త్యాగమావోత్మ్యాన్ని విన రిస్తాడు కార్మగెస్‌కు అంజలి ఘటిస్తాడు. మవాత్ముని ఆశయ కొన్నత్యం వల్లనే కులమతభఖేదాలు భారతభళూమి ఎల్పలు దాటడానికి ఊంకించి పారిపోయాయని ఆనందవడతాడు. మవాత్ముడు జవళాసమ స్తరఖుగుణుడని, ఆయన చేయతల "పెద్దన అహింసా సమరమే హరిజనుల పాలిటికి కళ్యాణ నరమాలిక అయినదని ఆనందిస్తాడు.

దూర్వాస మహర్షికి మానవత్వానికి మించిన మతం లేదు. హిందూవ్యవస్థ లోని అసమానతలు, చాతుర్వర్థ్య కర్మాది మూఢాచారాలవై కవికి ఎంతటి కోవమున్నదో ముస్లిములలోని మతదురభిమానంపై, కై ) స్తవులలోని అహంకార పూరిత భక్రిభావాలపై, ముకి తమకేనన్న డాంబిక్కవవృత్తిపె అంతటి కోవం ఉంది. మతవిషయకంగా కవికోనం త్మీవస్థాయిలో ఉందనే చెన్పవచ్చు.

కవికి సోషలిజలవై నమ్మక మున్నట్లు కనపడదు. అంతేకాదు, కోపం కూడా మిక్కుటమేమో! సోషలిస్టులకు తమదైన వాదనా నటిమను గురించిన ఖేషజమేకాని జనాలీష్టాలు నెరవేర్చే ఉద్దేశం కనవడదు అని ఆయన విమర్శ, సోషలిజంలో పుట్టిన పార్టీలు భావలేదాలతో చీలిపోవడాన్ని ఎద్దేవా చేస్తాడు.

కవికి ఆధునిక (వజారాజ్యంలో, ఆఫీసుల్లో, విద్యాలయాల్లో, (వజా సంస్కరణ సంబంధిత కార్యాలయాల్లో జరిగే లుక లుకలవట్ట అనంతమైన

శ4ర హరిజనాభ్యుద యం - ఆరునికాంధ కవీత్వం కోవం కనిపిస్తుంది. వారిజనోద్ధరణమే క ర్రవ్యమని వనిచేసే పభుత్వ శాఖలు చేసిన మేలేమో తెలియదుగా ౮, మురికివాడల కడుపులు కాలే హరిజనుల నంఖ్య వీ మ్మాతమూ తగ్గటం లేదు. హరిజన జాతికి అందివచ్చిన వహకు్కూలుగా చెవ్పబడుతున్నవి గగన కుసుమాలుగానే మిగిలిపోయినవి. హరిజన వోస్టళ్ళలో అధికారులు వేలకువేలు సంపాదించుకొనే (దోవాులు, దొంగలు,. అ్మగవర్డులుగా వలువురు ఉన్నారని విమర్శిస్తాడు.

దూర్వాసమహర్షికి ఈ మానవ (ప్రవంచం దృష్టికి ఆనినంతవరకు కని పించిన (వతిలోవం కంథగతమైన కోపాన్ని ఇచ్చింది. ఆ కారణంవల్లనే అయన కనిపించిన వతి సమస్యపై విరచుకవడటం ఈ కావ్యంలో చూస్తాం. ఆవేశంలో ఈయన (పతి సమస్యనూ విశ్తేషం౦ంచటంలో చూపిన ఏకాగతను పరిష్కారవథాన్ని నూచించటంలో చూపలేదేమో అనిపిస్తుంది. అణువణువులో అసంతృప్లిని, ఆ్మకో శాన్ని వెల్లడిచేసే ఈ కవి గాందీ అనుయాయుడుగా అనిపిస్తాడు. కానీ ఆయన కోపం మాతం బావూటీ అహింసాయుత సమరంలో అహింసను ఆవలకు జరిపి సమరకాంకనే వ్యక్తం చేయటం గమనింవదగ్గ విషయం, బహుళా సర్వదుర న్యాయాలకు బలియయ్యే దళితుడుగా కవి పుట్టడం కారణం కాబోలు! శి. నంబూరి శ్రీనివానరావు (శ్రీనివాన సద్యమంజరి) :

“హిందూ దేశంలో హిందూమతము పై నాకుగల హక్కులను అవవారించి దేశారిష్టానికి పాల్పడే అభివృద్ది నిరోధకుల హింసాకాండను అండించడమేనా అళశయము” అంటూ శ్రీనివాసరావు రచించిన ఈ పద్యకృతిలో “చి త్తగించు మయ్య శ్రీనివాస” అన్న మకుటంతో ఆటవెలదులు శళతకంగా రూపొందాయి.

వంచములు ఈ దేశంలోని అగవర్ధాలకు చేసిన, చేస్తున్న సేవ, వాళ్ళ కష్టాలు; ఆదిమార్మరులుగా ఈ దేశంలో హరిజనులకున్న బౌన్నత్యవారసత్వం; హరిజనుల (పగతికోసం కవి నూచిండే మార్గాలు ఇందులో వన్తువు. వంచముల "సీనాగుణం, కష్టాలు :

“భరతవర్షమందు (ప్రభవించి నిరతమ్ము

వరుల సేవజేనీ, (బతుకుమమ్ము

నీచమానవులంచు విందించన్యాయమా?”'13 అంటూ దళితుల వఖన (వళ్నించే నంబూరి శ్రీనివాసరావు (వ్రళాకవి,

ధళతకవులు - హరిజనామ్యుదయం క4ం వంటపొలాల్లో, హెలికాపుల యిళ్శలో హఏిజనులు చేసే సేవనుగురించి. చెవ్వులు కుస్దే జీవనాన్ని గురించి, వీథులు ఊడ్చటం, మరుగుదొడ్డు శం చేయటం, చచ్చిన వకువుల చర్మం తీయటం, క థైలుకొట్టి (బతకటంవంటి వనుల్తో నిరంతరం ఈ సంళూనికి సేవలందించే హరిజనులు... “మండు పెండలోన మలమలమాడుచు బండలెన్నొకౌట్టి పిండిచేని (వజల 'సివజేయు (వజలెట్టు హెవులో? "18 అంటూ (వళ్నిస్తాడు కవి. ఆదిమాంధులు : వాల్మీకి వ్యాసాదికవులు దశితులే నంటాడు ఈ కవి. నేడు అది అంధులంటే అనహ్యించుకొంటున్నారుగానీ, అనలు వూర్వాంరులు వీశ్ళేనంటూ కవి. *క్షవులలోన మేటి కవికోకిలంటై న వాల్మీకి ఎవ్వతో, వర్ణమేమొ అరయంగవజాలరు అజ్ఞానమతులగుచు”14 అంటాడు కని. దేవుడొక్కడే కనుక ఆయనపేరున ఏర్పడే మతం ఒక్క కే ఉండాలని, అనేక కులాలు ఉండకూడదంటూ కవి__ “*దేవుడొక్కడంచు తెలియనివారలు మఠము కులములంచు కతలు నెప్పి లేనిపోని బెడద లేవదీసీరిదేమి?”15 అని వళ్నిన్తూ, దేవునిపై నమ్మకం ఉన్నవాళ్ళంతా దశిశుల్ని గౌరవించా లంటాడు. ఈయనది గాంధీమార్గం,. ఈ కవి దళితుల పూర్వవై భవనాన్ని ఉగ్గడిన్తూ, దళితులు నియోగులే నన్నాడు. నంఘంలోని సవర్జలపై ధ్వజం ఎత్రిన కవి ఇతడు. కింకిణులు (1968) ॥ ఇందులో వదిహేడు ఇండికలున్నాయి. (వధానంగా వారిజన సమస్యను, అపై సాహిత్య (వపంచంవట్ల కవికున్న గౌరవ, (ప్రవేశాలను; సంస్క ర్తల కృషిని; ఆం్భధదేశం పట్ల, ఇన్మభూమి వట్ట ఉన్న మమకారాన్ని వెల్లడి చేస్తాయి,

కేక50 హరిజనాభ్యుదయం - ఆధునికార్యధ కవిత్వం

“ఆణగారిన జాతులు ప్రాచీన భారతీయులని వారిని స్వతం్యత భారతీయు లుగా లెక్కించి సాంఘిక ఆర్థిక కవితా విషయిక సౌఖ్యాలు కల్పించిన యెడల తక్కిన బొన్నత్య దశలో ఉన్న సవర్ణ హిందూ సోదరులతో సరితూగగలరని, అందరము లభారతనూత బిడ్డ్ణలమను విజ్ఞానము "*ెంపొందించుకోవలెనని నా మనవి. ఈ పురోఖివృద్దికి తోడ్పడిననాడే భారతీయులంతా ఒకే జాతికి చెంది దేళశట క్రిగల్గి దేశ సేవసేయు భావి భారత వీరులై యుందురు. ఈ పురోభివృద్ధికి (వఠమ సోపానము వర్థాంతర వివాహములేనని నా దృఢమైన విశ్వాసము.”16 ఇదీ ఈ కృతి నిర్మాణానికి బొడ్డు _వకాశాన్ని పురికొల్పిన నేపథ్యం.

ఈ ఖండకావ్యంలోని వారిజనేతివృ త్తం ఉన్న ఖండికలను వంచముల దుస్థితిని ఆవిష్కరించినవిగా, ఆలోచన చేసి అభ్యుదయాన్ని వాంఛిందేవిగా

/ వింగడించి సమాలోచించటం జరుగుతుంది. హరిజనుల బాధలు .- అపనూనాలు $

నేత వస్త్రాల తయారీలు వాళ్ళ చేతి చలువ; ఆలయ నిర్మాణాల్లో కూలీలు, వంటపౌలాల్లో కర్షకులు వీశ్ళే. కానీ ఇంత సహాయం పొందిన ఈ సంఘం ఈ హరిజనులు కిచ్చింది అకలి, బానిసత్వం, అంటరానితనం, అజ్ఞానం.

ఈరతరాలనుండి ఇవి వెన్నంటి హరిజనునికి వారసత్వంగా వన్తున్నాయి.

“కులనవలయంబున కష్టాల కొలిమిలోన

తరతరంబుల నుండి బాధలను 'పెన4గి

(సేవులన్‌ మాడ్చుకొను నిజ పేదవాని”17గా వీజ్జి ఇవి చేశాయి. వీటికి (నష్టలు, ఇతని సాయంతో మేడలు కట్టినవారే, వంచభశ్యసర మాన్నాలను బొక్కేవారే,

ఈ అంటరానితనాన్ని భారతదేశం ఒక రోగంగా హరిజనులకు అంట గట్టింది. ఈ కుల ఖావనలు ఒక అంటరానివాళ్ళలోనే కాదు, అన్ని కులాల మధ్య అంతరాల్ని పెంచాయి.

“కర్మకు వర్మకు న్మజియు శాస్త్రికి క మ్మకు రెడ్డికిన్‌ మనో మర్మ విఖేదముల్‌ గలవు; మాలల మాదిగలందు జూచినన్‌ కర్మవళాన లేదములు గల్గెను "౫8 అంటూ ఈ కుల భావనలను (64

దళితకవులు - హరిజనాళ్యుదయం క! శే౭ిల1198్రక) వివరిన్తూ విన్తుపోతాడు. మతాల నంఘర్షణలోనే నలిగిపోతున్న (వజల్ని ఈ కుల భావనలు మరింత [కుంగదీన్తున్నాయి. ఈ ఫీలింగుల విశ్వ రూపాన్ని 'ఫీలింగు' (వుటలు - 32.34) ఖండికలో కవి దుయ్యబడతాడు. ఆది ఆంధుల పూర్వొన్నత్యం : వరాశరుడు, వ్యాసుడు, వశినుని భార్య అరుంధతి వంటివారు. “ఆది బుషవులు తపోమహిమవల్ల సంస్కారము పొంది; (వివ్మాత్వం” బొందిన వారి జన పితరులని భావన. అందువల్లనే... జతల్లి వైదిక నియ్యోగి తండి మాకు' 19 ఆంటూ--- *ఆదీ భరతమాత మా కాదిమాత అది బుషలను గనిరి మా ఆర్యజనులె వ్యాస వాల్మీకి స్‌ వ్రర్గివర్యులకును జన్మమిచ్చితిమయ్య సంస్కారమొసగి”!9 అంటూ వరిజణన జాతిని వైదిక _[గంతచయంలోని ఉదాహరణలతో, విశిష్ట జాతిగా ముందుంచులాడు. ఈ వద్య ఖండకావ్యంలో పదహారు కావ్య ఖండిక లున్నాయి. వీటిల్లో మళ్ళీ ఉవ ఖండిక లున్నాయి. వద్యంపట్ల (పేమ ఉన్న ఈ కవి వచన సాహి క్యాన్ని తిరస్క-రించేందుకు 'గేయాన్ని' ఇందులో వాడుకొవటంకన్పిస్తుంది. కై స్రవులలోని లుకలుకలు, మకఠాధికారులలోని లోపాలు బొడ్డు [పకా శానికి కోవకారణ మయ్యాయి. అందువలన “బుల్లిలికాయ' అని ఎగతాళి చేస్తూ (పుట. 39.40) హరిజన క్రై 9 స్తవుడు, కై9 స్తవం కావాలం టే కులనరంగా వచ్చే లాలాల్ని వదిలేయాలని, లేదా రిజర్వేషన్ల కోసం క్రై 9 న్త్రవమన్నా త్యజించాలని. “రెండు వడవలయందు నీ రెండు కాళ బెట్టి జలధిని ఐడి నీవు గిట్టనేల? "21 అంటూ హితవు చెబురాడు, .. శవికి కైంస్తవ మఠంలో అధికారులుగా చలామణీ అయ్యేవాళ్ళు డాంవి కాలు, అనూయలు, అనై తికత్యం గిట్టవు,

11582 హరిజనాక్యుదయం - ఆధునికార్యధ కవిత్వం “వేడంబు( జెప్పని విధి 'రెవరెండ”ను

దిర్దకందుట యొక పిచ్చిగీంత

వరమ తంికి. జెల్లు “ఘఫెదర'*ను వీరుదంబు(

చెట్టుకొనుట యొక పిచ్చి గీ/త”క8 అంటూ. రోమను క్యాతలిక్‌ మత

బ్‌

నాయకుల్ని దృష్టిలో ఉంచుకొని ఎగతాళి చేస్తాడు. అంతేకాదు, వివావిలు నిషిద్ధం ఆంటూ పెళ్ళికి దూరంగా ఉంటూ, నైతికత కోల్పోయే...

“*బదరు నిస్టరు కలసీన _వబలరొక్కొ

పిల్లలు" అంటూ ఎద్దేవా చేస్తాడు.

హరిజనులలోని మాల, మాదిగల లేదాలను ,ప్రస్తావిన్తూ, వాటికి *మాల్మాడిజం' అనే పేరు పెట్టాడు.

లొడ్డు వకాశం వారిజణనులను నిమ్నులనటమే గిట్టనివాడు. ఆయన చృష్టిలో వాళ్ళు అం్యధము నేలిన అదిమార్శదులు, వేదాదిచయం రచించిన ముని గోవులు, నియోగి (బాహ్మణులు,

అంతేకాదు, వరలోకాధికారియైన “శీను వట్ట అవ్యాజమైన భ క్రి కలిగిన వాడు ఈ కవి. దళితుల దాసత్వనులో (మగ్గచేసిన హిందూ కట్టుబాట్లను తిరస్కరించటంలో ఆధునికుడైన ఈ కవి *రెలుగు లెంక” తుమ్మల వంటి భావుకులను అరాధిస్తాడు.

నవ్య కవిశారీతులై న విన్హవ, దిగంబరాది వాదాలను తిరస్కరించే బొడ్డు (వ్రకాశం నన్నయ తక్క. తిక్కనాది తదితర పురాణ, (వబంధర, [ఫొఢ కవులను, వారి కవితా సౌంపులను ఆరాధించి, తన కవిత్వంతో ఆవిష్కరిస్తాడు. గాంధీజీ హారిజనోద్ధరణం, (వధానంగా నాటి (పధాని ఇందిరాగాంధీ ఇరవై న్యూకాల వఠకం వంటి వాటిపై ఎంతో గౌరవం ఉన్న ఈ కవి దళిత వశకపాతి కనుకనే అంబేడ్కర్‌ ఇస్టం. ఆగణ్జీవన్‌రామ్‌ ఇష్టం.

చాలామండి స్వాతంశ్యోద్యమ కాలంనాటి దళిత కవుల్లో నెలకొనివున్న దేశభ క్రి, గాందీ భక్తి ఈయనలో మెండు. హరిజనాభ్యుదయానికి (వధానమైన కార్యం “వర్ణాంతర వివావాం' అని భావించే ఈ కవి, ఉావువా శిష్యుడు. దళ శోద్యమంలో నంన్క రజమార్గం పట్టిన సనాతన నవీనుడు బొడ్డు (వకాశం.

దళితకవులు - హరిజనాభ్యుదయం క! క. దమ్ము కానయ్య (ఆంధ్రుడా! - 1968) : ఈయన సహృదయులై న అంధ (వ్రజానీకానికి ఆది ఆంధులైన హరి జనుల నేపథ్యాన్ని వినిస్తూ, వారి కష్ట నష్టాలను, _శమను ముందుంచుతూ,. వారి (పగతికోసం చేసిన విజ్ఞప్తి ఈ కావ్యం. ఇందులో నలభై ఏడు ఉవీర్షిక లున్నాయి. హరిజన సంస్కరణలు మాటల్లోనే తన్ప, నిమగ్నత లేని అగ స్వార్థ జాతులు; హరిజనులు పురజనంతో సరిజనం కావాలని చేసే విజ్ఞప్తులు, హరి జనుల్లో ఐకమత్యం కోసం ఇచ్చే సందేశం వ్యర్థమని; వర్ణాంతర వివావిల ఆవళ్యకత, అ_గజాతుల వ్యతిరేకత, దళితులు చైతన్యవంతం కావాలనే అళ కవిలో కన్పిస్తుంది. మాంస భక్షణం మానండని, నోరు పెట్టుకొని _బతకండని, ధన సంపాదనం చేయండని, [వజ్మావతినిరులు ఈ కులంలో ఉదృవించాలని కవి చెప్పే హితవు. హరిజన క్రై 9 స్తవులు దేళశభ క్రిని వీడరాదని, మాల మాదిగల మర్య ఐకఠా సాధనం పథమ కర్తవ్యమని (పబోధించటం ఉంది, హరిజనొాభ్యుదయం ః (వబోధాత్మక వద్య ఖండకావ్యమిది. ఇందులో కవి వంచముల పూర్వ కౌన్నత్యం, శడగండ్లు, వాటినుండి విముక్తికోసం యత్నించిన మహనీయులు అన్న అంకాలుగా హరిజనాభ్యుదయంకోసం దృష్టి సారింది _పబోధించాడు. వంచములు - శమౌన్నత్యం : “మనుజాలందణకును - మనియుండునప్పుడే4 గాక మరణమైన - కాలమునను ఉచితరీతి సేవ _- లొనరించు నీతండు! అభిల భూతములకు _ నాప్తుండగుచు' 'కి4 అంటూ కవి, (శ్రమించి ఈ దేళానికి, అందులోని ప్రజలందరికీ సేవలందిందే ఇతని [ళమౌన్నతిని కొని యాడురాడు. కడగండ్లు శి ఇంతటి వూర్వాన్నత్యం; (శమౌనృత్యం ఉన్న హరిజనులను "పేదవాళ్ళను చేయడమేగాక 'గాడు*, 'ఏమే” వంటి సర్వనామాలతో వీళ్ళను పిలుస్తారు. వీ పేరును పెట్టుకొన్నా హరిజనులకు అ్మగవర్గ జాతుల నుంచి వచ్చిన సర్వ నామాలు మగవాడైతే “గాడు”; ఆడదైతే “ఏమి”లే! ఆ దుస్థితిని ఆవివ్కరిన్లూ కవి

ట్‌! హరిజనాభ్యుదయం - ఆధునికార(ర కవిత్వం “పంచమునకు నెంత . మంచి పేరుండిన( గాని, దాని చివర - “గాడు! గలివి పిలుస్తారు. "సేదరికం, దాన్యం, భార్యావిడ్డల వెట్టిబాకిరి ॥ తరతరాలుగా వచ్చే మూఢాచారాలు, వివక్ష, పేదరికాలవల్ల; తన భార్యా పిల్పలతోసవి అ_గజాతులకు ఊడిగ౦ంచే సే హరిజనులను ఆవిన్కరిస్తూ కవి. “పేదరికము చేత( . “వెండ్డాముబిడ్డలు(; దాను వరులయిండ్డ = దాసులగుచు, (టశుకువెళ్ళబుచ్చ . వలనెనే' యని మది యందు( గుందుచుండు - రంత్య్మజనులు”!% అంటాడు కవి. వంచముల "సీన ; తనకు మానీన వస్తాంలున్నా మంచిబట్టను వేసియిన్తూ. తన ఇల్లు చిల్లుల గుడిసె ఆయినా పెద్ద కట్టడాలను నిర్మించియిన్తూ, తన పాదాలకు రక్ష లేకుండా ఇతరులకు పాదరఖలు కుట్టించి ఇస్తూ; (దిగదుడుపు), “పెంకు.తీత”, “బొటింపు', “విభూతి పట్టు'వంటి సనాతనవై ద్యాలు చేస్తూ; ఊరిలో ఎవడైనా చచ్చినా దవానం చేన్తూ, చచ్చిన జంతువులకు ఖననం చేస్తూ (బశుకును వెళ్ళ బో సే హరిజనుడు __ గామ పారిశుద్ధ్య = కరణై కదీగతో నిట్టి ఘనుడు అల్పు( _ డెట్టలౌను?”3” అంటూ కవి; ఎంత వనిచేనీనా; మడిదున్నినా, రైతు ఇంటిలో ధాన్యం దంచినా, చెజిగినా? ఇచ్చినదానితో తృప్తి వడటాన్ని వెల్పడిస్తాడు..__ గా. కానేమో కులధర్మాలను, వృత్తులను విడనాడి, ఒక్క అవర్జులు మ్మాతం అందుకు నిబద్దులై ఉండాలని కట్టడిచే సే అఇగవర్షాలవాళ్ళు అన్సృళ్యతకు కారణ మంటూ కవి... ““స్వకులకర్మధర్మ . సర్వస్వమున్‌ వీడి, (కష్టమయ్యె నన్ని . వర్ణములును; బనవిడువరాది - యాం్యరుని వేధించు”!8 వాశ్శను నిరసిప్తాడు హిందూ చుతమౌఢ్యాన్ని నిరనీస్తాడు,

దళితకవులు - హరిజనాలుదయం క్షైక5్‌ కవి పతిపాదించే హరిజనాభ్యుదచుం -_ (మహాత్మాగాంధీ, ఇతర నంన్క ర్తలు దేశనాయకులు):

“కరతరాలు భారత . ధారుణీన్‌ సాంఘిక

"ఘోర దౌష్ట్రములకు - గురియనైన

దీనజనుల వెతల( - దిలకించెనా గాంధి

(వతిన(బూనె వారి . బాధలడవ"”9 ఆంటూ వారిజనోద్దరణ మార్గమైన గాంధిని నుతిస్తాడు కవి. అండేకాదు, కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావు, ఉన్నవ లఖ్మీ నారాయణ, పొట్టి శ్రీరాములు, (వకాళం పంతులు, వట్టాలి, కా శేశ్వరరావు, తోరా మంగివూడి వేంకటళర్మవంటివారిని స్తుతిస్తాడూు వరాలమూట (1068) :

“దమ్మువారిమాట యదార్హమ్ము! అది వరాలమూట!”” అనే మకుటంతో శేయరూవంలో వెలయించిన ఈ కృతిలో కనిపించని దేవునికి, కనిపించే తల్లి దండ్రులకు నులు లర్పిన్తూ ముందుకు సాగుతాడు కవి. ధనమే ఈ జగతిలో (వధానమని, ఖాదీ కట్టుకున్న కుహనా జాతీయ నాయకులు నేడు బయలుదేరా రనీ, నేటి (వజాస్వామ్యం గగన కునుమంలా తయారయిందనీ; డబ్బు, అధి కారాల వల్ల _పతిభ లేనివాళ్ళు అందలా లెక్కు తున్నారనీ, ఇంటిగుట్టు అవనర మనీ, అన్వాయన్తులై న వ్యాపారస్థులు క ల్రీలతో వ్యాపారం చేస్తున్నారనీ, భాషా విషయకంగా, మత విషయకంగా కూడా ఈ క ల్రీతత్వం వ్యాపించిందనీ; ఆదృష్ట దురదృష్టాలు చంచలమైనవనీ, విద్యా ర్టులలో గురుభదక్రి నశించి, వినయంపోయి, చదువు పై (శద్ధతగ్గి సమ్మెలతో కాలం గడుపుతున్నారనీ; స్వార్థం మానవులలో పెచ్చు మీరుతున్నదనీ, అవసరం మనిషిని ఏ వనినైనా చేయిస్తున్నదనీ, "సేద వాళ్శపట్ట దయచూపాలనీ, కాలాన్ని వృథా చేయరాదనీ; తనవలనే పరులనూ మన్నించాలనీ; ఆస్పృక్యత పోవాలనీ, కై 9న్తవ ముస్లిం మఠాలకు ఈ దేళంలో స్థానం హిందూమతంలోని వివక్షవల్లనే వచ్చిందనీ; నోరు గల్లినవాడూ, ధన మున్నవాడూ ఈ లోకంలో (బతక గల్గుతున్నారనీ; ఎన్ని రాష్ట్రాలుగా, లా లుగా చీలిపోయినా ఈ దేశపు సంస్కృతి ఒక్క-టేననీ కవి ఈ శతకంలో తన జైన ధోరణిలో వన్తువును కవయింబాడు.

హీందూ సంస్కృతిలో వివణు విధానం భారత దేశంలో కై9 స్తవ, తురుష్క మళాలకు ఆస్కారమిచ్చిందని చెబుళూ కవి.

సేం హరిజనాభ్యుదయం - ఆధునికార్థధ కవిత్వం *గోవ్య(జంపి తినెడు తురక కొంవ లూరి మధ్యనుంచి, గోవువంటి అంత్యజనుల కొంపలూరిబయటనుం తో! శేవల కర్కళత యొండె కావలె భూవలయమందు దమ్మువారిమాట యదా రమ్ము! అది వరాలమూట! ** అంటూ కవి, కఠినత్వం కోర్కెల సావల్యతకు మార్గమవుతుందనీ, ఆది మున్లింలపట్ట నిజమైందని, అన్నృళ్యులు దీనిని అలవర్చుకోవాలని సందేశమిన్వటం తప్ప ఈ గేయశతకంలో హరిజను లకు నంబంధించిన విషయ [ప్రస్తానన కానరాదు.

గేయశతకావికి నంబంధించి ః చివరిపాదం “దమ్మువారిమాట యదా రమ్ము! ఆది వరాలమూట!” అంటూ సాగిన ఈ గేయశతకం పద్యపుపోకడ లోనే నడుస్తుంది. ఆరనున్నాలతో సవి [గాంథిక భాషను నింపుకొని ముందుకు సాగుతుంది. జాగ్భతి (శతకం - 1969) :

(శమ మీది, నంపద మీది, వై దికవాజ్య్మయం మీది, ఈ దేశపు సనాతన నంస్కృతి మీది కనుక అంతులేని సహనం పదర్శించక, గాంధీజీ హరిజనోద్దర జూన్ని అందుకొని; [పళుత్వమిచ్చే సదుపాయాలను వినియోగించుకొంటూ, మీలోని కులవై రుధ్యాలను మరచి, వర్జవ్యవస్థ, కులవ్యవస్థలను ఏర్పరిచిన స్వార్థ శక్తులను ఎదుర్కొంటూ, మీలోని విద్యావివేకాలను పెంచుకొంటూ, ఆదిమాం (రులం మేమేనంటూ ముందడుగు వేయండని దళిత కులాల వాళ్ళకు కవి (వబోధం చేయటం ఇందులో వస్తువు. ఇది పద్యశతకం.

వేదవాఖ్మయం ఆది ఆందులైన దళితులదేనని, కౌందరు స్వార్దవరులు వీటిని మావంటూ బుకాయించారంటాడు. క

*వేదళాన్త పురాణాది విద్యలెల్ల తొలుతమీయవి? వానినిదోచి, దాచి

రమితమేధావులైన మీ . కందనీక"1 అని వివరించే ఈ కవి. అందు వల్దనే, ఈ విద్యలు మీరు వినకుండా, మీకు దక్కకుండా చేయాలనే మిమ్మల్ని ఊరుఐబయట ఉంఛారంటాడు,

దళీతకవులు - హరిజనాభమ్యుదయం శో ఇందుకు ఒక హేతువును చెబుతూ కవి, గొడ్డుమాంనం తినటంవల్లనే దళితులను దూరం ెట్టారనుకొందామనుకొంటే మరి గోమాంనథకణం చేసే మహమ్మడీయులను చేరదీన్తున్నారు కదా! అని (వళ్నవేన్తూ, మీ నహనంబిట్టి కూడా మీకు ఈ అన్యాయం జరిగిందంటూ. =*సాయె 'బావుల, దున్నల' బోయ తినుచు (గౌమముననుంధదు కఠినల . కారణమున మె త్తనగుమిమ్మునెటులుండ ఇ నిత్తు రూర!”88 అని విశదపరుస్తాడు. వారిణన వంశము ఉత్కృష్ట మైందని, దానికి విశిష్ణలైన అరుంధతి, వ్యాస, వీరబాహుల వంటివారు సంతానమని.__ “వరసతి 'యరుంధతి'న్‌ గన్న - వంగడమ్ము వ్యాస మౌనీం్యదునిన్‌ గన్న _ వంగడములు మీవి...................."89 అంటూ దళితుల వూర్వచరిత చెబుతాడు కవి. నద్యఃఫఅము (19881) ॥ి ఇందులో కవి అంటరానివాళ్ళను అ్యగజాతులు హింసించే రీతిని చెప్పాలని (వయత్నించాడు. కాసీకథ ఈ లఘు కావ్యాన్నంతటా, సంపూర్ణంగా ఇకమించటం వల్ల వస్తు వివర్ణమే (వధానమై కవి కవనానికి అవకాశం తగ్గింది. ఇందులో కవి కర్మ ఫలాన్ని, దాని క రృత్పాన్ని, వూర్వజన్మను నమ్మే వ్యక్తిగాక నిపిస్తాడు: ఉప్ప జన్మ పావఫలమో? యీ 'జన్మము'లోన నాచరించిన యఘవుల్‌ రాజివల మౌనొ? తుదకీ రోజిటు లాతనీకి విరియె - రుచి చూపించెన్‌ "8 అన్న వద్యం అందుకు ఉదాహరణ. దమ్ము తానయ్య వ్యక్తిత్వం : లన్ముమ్య, చెన్నయ్య సంళానమయిన దమ్ము కానయ్య ఇంటివేలువు చెన్నుడు. గోతం రేచర్ల. ఈ విషయాలను (వతి కావ్యం వెనుక చెప్పుకొనే ఈ కవి భారత హిందూ సంస్కృతిని తవ్పబోవ వట్టించినవాళ)పై కోపాన్ని వెళ్ళలుచ్చుతాడు. కానీ ఇతనికి హిందూ మతమన్నా, దాని సంస్కృతన్నా

1త పారిజనాళ్యుదయం - ఆదునికాయ్యధ కవీత్వం ఎంతో ఇషం. కై9 స్తవం, ముఖ్యంగా మహమ్మదీయ మతం ఇతనికి అయిష్టాలు, గాంధీమార్డుడైన ఈ కవి (వళుత్వ పథ కాలపట్ట సదభ్శిపాయుడు. గేయాన్ని కూడా సద్య పోకడలతో వాసే ఈ కవికి (గాంథికశైలి అరసున్నాలతో సవి ఇష్టం. చార్మితకమైన అవగాహన భారతదేళ కులావిర్భావాలవట్ల లేక పోవటం, పునర్జన్మ, కర్మ సిద్ధాంరాలు, దేవుడు మొదలైన మత సంస్కృతిపై వున్న నమ్మకం ఇతణ్జి దళిత కవులలో సందాయ, అభ్యుదయ భావాలు కలిసినవాడుగానే వరిగణించటానికి అవకాళమిస్తాయి. ఈయన క! మదృగన ద్లీఠ'కు (1905) సద్యానువాదం చేశాడు,

ఉామువాదే ఉత్తమ హరిదాను అని (వళంసింపబడ్డవాడు ఆత్తోట రత్న కవి. హరిజనుల సగతి కోసం *“హరిజనాభ్యుదయం” అనే యక్షగానం (వాశాడు. హరిజనాభ్యుదయను (19 70) ॥

“భారత (వళుత్వ మీ యస్పృశ్యళా నివారణ కొజకు చట్టము నిర్మించి నది. చట్టమున్నంత మ్మాతమున నీయంటరానితనము నళింవదు. దానికవసర మగు (వచార బలము కావలయు. అండగుకే నేనీ కథను రచియించితిని'”35 అని చెప్పు కొన్నాడు. ఇది యక్షగానం దీని (వయోగరీతిని (వ్మకియా వై విధ్యంలో చర్చిం చటం జరుగుతుంది.

ఇందులో గాంధి శిష్యులు హరిజనులకు సేవ చేసేందుకు ఒక (గామం వెళ్ళి, కష్టసాధ్యంగా దానిని నెరవేర్చటం వస్తువు.

(అవ్మానాయుడు చాపకూడు . వంక్తి భోజనం (పళంస నుండి దేశ చాయకుల, సంస్క ర్తల కీ క్రిగానం, జావువా మొదలైన దళిత కవుల (పళంస ఉంది. వీటి చర ఏ నమాజ దర్శనంలో జరుగుతుంది.

6. నూతక్కి అబవోాం ః

“'మళ్కుణం' నూతక్కి. అబవోం పద్య కావ్యం. హరిజన నమస్య (వధానేతివృత్తమైన ఈ కావ్యంలో _వధాన రసం కరుణం. పేమ, కాంతం (వరాన గుణాలుగా ఈ కావ్యం గుండెను కదలిసుంది.

ఈ కావ్య నాయకుడు నిజు'పేద. (పొద్దంతా పాటువడి తెచ్చినదానితో, భార్యా పిల్లలు తినగా మిగిలినది జానెడు పొట్టలో ఒక మూలను నింపుకొని

దళీతకవులు - హరిజనాభ్యుదయం క్షేకీ0 (బకికేవాడు ఒకనాటి ర్యాతి అలసి, కుక్కిమంచంపై వడి నిదించుచుండగా. నల్లి వచ్చి చుజుక్కుమనేట్లుగా కుట్టి న్నిద లేపింది. న్నిద లేచిన అ పేదవాడు దాన్ని వట్టుకొని తన గోడును వెళ్ళబోసుకొనటం మొదలు పెడఠాడు. అందులో కాగంగా సోదర దళితుల కష్టనష్టాల గురించి, ,కీన్తు. బుద్దుకు, గాంధీల ప్రేమ తత్వం గురించి, సరదారుల నుఖభోగాల గురించి, పిని రారుల లోవత్వం గురించి, కుహనా హరిజన సంస్క ర్తల గురించి, గద్దెలెక్కి శుష్కవాక్యాలు వల్కే. రాజ శ్రీయ నాయకుల గురించి ఆవేదనతో వివరిస్తాడు. ఆపైన అ నల్లిని విడిచి, ముద్దకోసం మొద్దుకష్టం చేసేటందుకు బయలుదేరుతాడు. ఇదీ సంషీ వ్రంగా వస్తువు. జాషువా మార్గం = అభ్యుదయ రోరణీ ;

రెక్కల కష్టంతో జగాలను _బోచే _వభావిభవాద్యుడైన నిరుపేద భార్యా పీల్పలున్న వూరిగుడినె దిక్కైనవాడు, గంజిబువ్వకే కరువైనవాడు. ఈ మత్కుణం జామవా గబ్బిలం నమూనాలో తయారై నదే. కాకుంటే *“గట్బిలంి కథానాయకుడు ఒంటరి; మక్కుణం నాయకుడు సంసారి. అక్కడ గల్బిలం ద్వారా విశ్వునాథునికి అస్పృళ్యుడు తన కన్నీటి గోడును వంపితే, ఇక్కడ ఆవ ర్జుడు నల్లికి తన దీన గాధను వినిపిస్తాడు. గాంధీ వళంన:

నూతక్కిది సాత్విక మార్గం. ఆతని మార్గంలో అహింన, (పేమ అగ తిపై కురిపించిన గాంధీ, బుద్దుడు, (కీస్తు అధినాయకులు, ఆదర్శ పాయలు,

కత్తులు దూసి మానవుల కంఠళములన్నియు ఒకనాడు కోనీవేసుకొన్న భరశతభూమిలో అహింసా మవొోన్నత మార్గ విధాత అయిన గాంధీతాత [పళంస ఈ కృతిలో కన్పిస్తుంది. కమ్మని కాంతి నికేతనముగా భరతళూమి విలనీల్లా లన్న కాంత కవి వ్యక్తం చేస్తాడు. బుద్ధుని కీర్తనం ॥

నూతక్కిక అహింసాత్మకత వట్ల నమ్మకం మెండు అందువల్లనే అహింసా సీద్ధాంతక ర్ర బుద్దదేవుడు ఆరాధ్యుడై నాడు. ఆయనను 1 ర్రిస్తాడు.

బుద్ధునికి పునరంకితమయ్యేలా ఆ నిరుపేదతో కేలుమోడ్చిస్తాడు.

140 హరిజనాభ్యుదయం - ఆధునికార్యధ కవీత్వం ట్రీస్తున్తుతి :

నూతక్కి ఆఅలఅవాం అంకిత స్వభావం ఉన్న కై 9 స్త్రవుడు. నిరంతరం (శీను (పేమామృతథారల్లో జీవితాన్ని పునీతం చేసుకోవాలన్న కొంత కలవాడు, దూర్వానమహర్షి నిరు పేదకృతిలో నాయకునినలే కోపం తిరుగుకాటురోరణి ఉన్న వాడుకాదు మత్కుణం నాయకుడు. శీసు త త్ర్వంవట్ల సంపూర్ణ నమ్మకం కల నూతక్కి. చేతిలో పుట్టిన నుత్కుణం నాయకుడు క్యతువుకు కూడా గుండె విచ్చువాడే హరిజనుల దీనస్థితి = నరదారుల సొఖ్యవిలాసాలు :

కావ్యంలో నాయకుని వూరిగుడి సె, కుక్కి పడక, అస్పృశ్యుని గుండెలోని అగ్ని గుండంబులుగా పొగలు (గక్కు కష్టాలు, జానెడు పొట్టకోసం చమ్మట లోడ్చినా తలకున్‌, మొలకున్‌ సరిపోని దమ్మిడీలు ధనికుల ఇళ్ళలో శునక సాద్భళశ్యమైన జీవనాలు, బానిస్మబతుకులు హరిజనుల *“*గుండు పేదరికంబును కంఠళమె త్రి” చాటుకాయి.

హరిజనుల కష్టాలకు కమ్మని లోజ్యములతో కారులపై షికారులు చేసే సరదారాయుళ్ళ (వవృత్తి, బొజ్జలు పెంచుకోవటంలో ఒజ్జలై బక్కుపాణుల నెత్తురుకూటికే జలగలై , పిల్లికి విచ్చంబెట్టక (బతికే ధనస్వాములే కారణమంటాడు నిరు పేద. వీళ్ళను పేదలకోసం శిలవమోసిన కీస్తుగానీ, 'సేవకోసమే సతీసుతు లను వదలివేనీన బుర్దుడుగాని, సంస్కారమే సర్వస్వంగా భావించిన గాంధీగాసీ మార్చలేకపోయాడు. ధనస్వాముల అనేక రూపాలను కన్ను లముందుంచుతూ “త్రూమిస్వామిగా వంటపోనియ్యకుండగా పాాతబోసి”3” పేదల వస్తు పెట్టే వాడని కవి బాధ.

పిడి కెడన్నమడుగు బడుగు దేహినిజూచి

కసరికొట్టు భయద'”88 మూర్తులను ఆవిష్కరిస్తాడు. ధనిక మ త్రేభాల శలలు కొరకగలిగి కూడా...

“ధర్మమును వదలని మానధనుడౌ””9 టమువల్ల కాంతంతో ఉన్నాడం టాడు. అలుగుటయే ఎరుంగని పేదవాడు రొమ్మువిరిచి సమరం చేస్తే సమస్తాన్ని పాద్నాకాంతం చేనుకోగల సత్తువ కలవాడౌతాడంటాడు. ధార్మిక శక్తి మవోగ మైనదని, దానికి కాంతమనే నివుజు కప్పియన్నంతకాలమే జ్వలించకుండా

దశితకవులు - హరిజనామ్యుదయం కే6క ఉంటుందని, ఆడి జ్వలించి నర్వలోకాలను దగ్ధం చేయకముంకే జాగ త్తవడమని హెచ్చరిస్తాడు.

నూతక్కి. గాంధీమార్గేయడు. అహింసవై నమ్మకం కలవాడు. దోపిడి తీరుతెన్నులు ఎరిగినవాడు. కానీ ధర్మబద్ధమైన శాంతచిత్తం కలవాడ. జనం బలం తెలిసీనవాడు. అందువల్లనే ఈ కావ్యంలో హరిజనుల వేదనను చితించ టంలో చూపించిన సైర్యాన్ని తిరుగుబాటు తత్వాన్ని చతించటంలో మరుగు వరచాడు. మర్మజ్ఞతకే వదిలివేళాడు. వరివూర్ణుడు (1988) ః

ఇందులో పద్దెనిమిది వద్య్మఖండికలున్నాయి. అందులో హరిజన సమస్యా నంబంధితాలు గురుపాదవూజ, అగ్నికవి, భారతీయుడా, కాంతమూలర్తి, హతా కడు, ఎవరు?, విద్యాదాళ, శీసులో నేను, నిరీక్షణ, ఉన్నారు, జాతిరత్నము, వేమనయోగి, నా తమ్ముడు, నేను. (వఠమ ఖండిక వరిపూర్ణుడు ఈ పదునాల్లు ఖఇఖండికలకు ప్పనాది. పావృరము (1885) ః

“సవాజంగా (ప్రాణులకు సంభవించు కష్టనుఖముతే ఈ ఇతివృ త్రము. ఇది మా యూళ లేశమ్మ్శాతమున సంభవించినది. కేవలము కల్పితమూ కాదు, ఆంతయు యదార్థము కాదు. వకుల అనంత శోకము నా హృదయాన్ని కలచి వైవగా = నను వరించిన ళకారద నా నాల్క- పై నిలిచి పలికినది =. కులికినదిం కథా వస్తువును రచించాను - మమతల వల్లరులు తెగినప్పటి వ్యతయే ఈ కఠ" అని కవి చెప్పుకొన్నాడు.

కపోత దంవతుల యెడబుటు నుండి రూపుదిద్దుకొన్నడి ఈ కథం

ఇందు వస్తువు హరిజన సమస్యా నంబంధితం కాదు. కాకుంటే, భార్యా వియోగంతో. కుంగే వవ్షీమగడు వలురీతుల ఆవేదన వ్యక్రంచేయు నందర్భాన్ని పురన్కరించుకౌని కవి - నమాజంలోని వడ్డీ వ్యాపారస్తుల కునీతిపై, చీకటి వేరాలపై, వ్యాపారస్థులు ధర్మకాటాలతో చేసే వాస్తలాఘనాలపై చురకలు వేయించాడు.

చరక. 11

162 హరిణజనాభ్యుదయం - ఆధునికారధ కవిత్వం

టక్కరి కవులు చేసే [గంథ చౌర్యాలను “కుల మత లేద భావముల గొవ్పగ చెందిన (బవ్మారాకసులను"”43 సభ్యతలనుకూర్చి, సంఘెక్యతలను చీల్చిన మానవత్వ వాంతకులను, కట్నాలవురితాళ్ళను కలకంళకుల మెడలలో పూమాలలుగా దిగవేసే పురుషాగగణ్యులను, అత్తల ఆరడి పెట్టే గయ్యాశి కోడళ్ళను చీదరించుకొన్నాడు.

నూతక్కి. నమ్మిన క్రీస్తుతత్ర్యము, బుద్దుని నూక్రిచయము. ఇందు (చంసార్హమైనవి. కరుణారన (వధానమైన ఈ కృతి కాంతి నందేళాన్ని, కపోత,పేమను వ్య క్రీకరించటమే నధాన లక్ష్యంగా కలది. జలరుహాడీ (పద్యఖండకావ్యం) ॥

ఇది ఖఇండకావ్యం. ''వలవు (పేమసా:&! జలరువీషి అనే మకుటంతో మొదటి కావ్యఖండిక; రెండవ ఖండిక '““అలరునీలవేణి! నలవరాణి”” అనే మకు టంతో సాగుతాయి. హరిజనేతర సమస్యా సంబంధి. హరిజనాభ్యుదయం - నూతక్కి దృక్పథం :

సంఘటనాత్మకమైన _పతిస్పందనం నూతక్కి. అబవోంది, కవి హరి జనాభ్యుదయ వఠాన్ని గురించిన సీద్ధాంతవూరిత మైన పరిష్కారాదులు- కెలిసీన వాడు కాకపోయినా హరిజనుల దుస్థితిపట్ల ఆవేదన ఉన్నవాడు. వారి కష్టాలు తీరేందుకు అ్యగవర్జ సహృదయులుకు విన్నపాలు చేస్తాడు. సానుభూతి చూపించ మని విజ్ఞప్తులు చేస్తూ ఉంటాడు. “భారతీయుడా?” అన్న ఖండికలో సోదర హి్‌వన హైందవులకు (వళ్నార్థక మైన విన్నవం చేస్తూ...

ట్ర క్రిముక్రీకి నీ యింట పాన్చువైచి "

ఈశ్వరేశ్వరునెప్పుడు దర్శింవగలుగు చ

భారతీయుడ! నీవంటి భవ్యమతికి

సాటివానిని వెలివేయ నమ్మతమ్మె?”*& అని “సానుభూతికొరకు అర్జిస్తాడు- అంతేకాదు . “మేము మీ తమ్ములమే.

ఆ ర్తనాద మాలకించితే పావన హైందవుండా?

చేరజేరుము సోదరులన్‌ జేర్చుకొనుము

గండళిలనంటి గుండియకాదునీది "4. ఆంటూ అగవర్జుల గుండెల్లో ఎక్కడో కదలాడె ఆర్ట్రవు భావనలను వెలికి తెచ్చి, వ్యధలు తీర్చుకొనే మార్గం కోసం యత్నిస్తాడు. , .

దశీతకవులు . హరిజనాభ్యుదయం 1టీ కవికి ఈ మార్గదృష్టి కీస్తువల్ల, బుద్దునివల్ల, గాంధీవల్ల నం్యకమించింది. సానుభూతితో సమస్యను పరిష్కారించుకానే మార్గావలంబుడే కనుక ఇతని కవిత్వంలో కరుణ, (వేమ అంతర్వాహినుల్రై (వవనహిస్తుంటాయి. శాంతమూ రి ఖండికలో ఎన్నికష్టాలక్రైనా ఓర్చి (బతికే అవర్జుని సంలా వించటంలో ఉద్దేశం వీడు ఒక ధర్మానికి కట్టుబడి. “వరులకెగ్గు సేయు భావమింతయులేక అవని [బతుకుచున్న అమలమతి””*4 అని చెన్పటం. ధర్మాన్ని అనున రించటం వల్లనే వాడు ళాంతుడై ఉన్నాడు, వాడే అలిగిననాడు అనంతమైన (వళయగర్భ సాగరతతులు అ్యగవర్జలను ముంచివేయగలివని గెప్పటం. జనం బలాన్ని గురించీ కవి అన్యావదేశంగా సవర్జులకు విప్పిదెప్పి వారిణనులకు కోవం రాకుండా చూచుకొమ్మని సూచించటం కనిపిస్తుంది. వంన్యర్తల _పశంన : స్వాతఠంత్య సమరకాలంలో [వజలలో దేశభక్తిని రగిలించేందుకు కవులు, గాయకులు, నాటకకర్తాది సృజనశీలురు (ప్రాచీనకాలంలో విశిష్టమైన శక్తులతో దేశాన్ని [వలావితం చేసిన గొవ్పవావని కీ ర్రిన్తూ రచనలు చేసేవారు. ఇది గొవ దైనటువంటి కవిసమయం. దాన్ని బాగా ఎరిగినవాడు నూతక్కి. అందువల్లనే జావువాను, జొన్సన్‌ను, (కీస్తును, అంబేడ్కర్‌ను, వేమనను (పళంనిస్తూ ఈ కృతితో అండికలనే రచించాడు. తొవువాపై నూతక్కి-ది గురుఖావం. ఆయన తన దళిరజారి పతామవం డని, ఆంధ క వినాథుడని, (హ్మీపుతుడని, ఆంధ ళూకుడనీ వర్ణిస్తూ కొనియాడఠాడు. “*మజఖగున నున్న వంచముని మాట్నపన క్రికితెచ్చి ముచ్చటి!క్‌లను సర్వ (వసంభానికీ చాటిచెప్పిన జావువాను స్తుతించటం చదువుతున్న పాఠకులకు దళితోద్యమ వైతాశికుడైన ఉవునా సాహిత్య, మానవత్వ, వ్య క్రిత్వ దర్శనంకలిగి, దశితాభ్యదయకాముకు లను చేస్తుంది. అశ్లే మోదుకూరి జాన్సన్‌ ను జాతికి తాలిసంధ్యగా, దళిత జాతుల గళంగా, ఆగ్నికవిగా,సింహగర్జనం జేసే దళిత మృగరాజుగా భావన చేయటంలో ఉద్దేశమూ ఇదే. అంబేడ్కర్‌ను పళంసించటం ఈ కృతిలో నూతక్కి. చేస్‌న

కథకీ హరిజనాభ్యుదయం - ఆధునికార్యధ కవిత్వం అనూన ప్రయత్నం. వారిజనావశి నద్చాంధవుడని, రర్మపోరాట దర్నంకల వాడని... “నిమ్న జాతుల కెంతేని నీడజూప

కచనమున దూకె కొదమసింగంబు' *** అని, (గూరమతనర్పముల తలలు తెగగొట్టినవాడని (వశళంసించటం కనిపిస్తుంది వరిజనాత్యుదయ వఠంలో మానవీయ సంబంధాల విషయంలో ,కీస్తుకు, గాంధీకి వారసుడైన నూతక్కి “ధర్మపోరాటమునకు సిద్ధంకండూ దళిత సోదర బృందమా! గళములె త్తి*? అని పెను కేక వేన్తూ అంబేడ్కర్‌ ను అనుసరించటం నూతక్కిలో “జలరువాషి”' నుండి 'వరిపూర్ణుడు" వచ్చేసరికి వచ్చే పరిణామం. 7. రావూరి ఏకాంబరం - (అంబేడ్కరో! నమరసింహ = 1094) ॥

అంబేడ్కర్‌ సిద్దాంరాల పునళ్చరణం; ఆయనను, ఆయన సిద్దాంతాలను శొనియాడటం వన్తువుగా 'అంబేడ్కరో! సమరసింహ” రావూరి ఏకాలబరంిచే రచిలపబడింది. భావ విన్లవ సామాజ్య (పతృుతయములో కవిరాజు (తిపురనేని రామస్వామి చౌదరి, పెరియ రామస్వామి నాయకర్‌లకు మొదటివాడుగా అంబే డ్కర్‌ను భావన చేయటం, సాఇ్కాత్తూ రామ సమానునిగా భావించటం, దళిత జనవై తాళిమునిగా వర్ణించటం, దళితుల దిక్సూచిగా కీర్రించటం ఇందులో కని న్రుంది. కులాంతర ఏవావాలకు (బాహ్మణులు మొగ్గ చూపినట్లుగా, కడకు కులాలు ఉన్మునం కావటం లేదన్న విమర్శ ఉంది. పుణ్య భూమిగా నుతింనలడే భారత భూమిలోని కులతత్వం, సతీ నహగమనం, మానభంగాల (ప్రస్తావన కన్చిస్తుంది.

అన్సృళ్యత, కర్మ, పునర్జన్మ సిద్ధాంతాలపై విమర్శ; భావచ్నాప్యాం పై శన్న్నెర, కులవివాదాలు, వాటి వభావాలు ఇందులో వ్య క్తమయ్యాయి. మారిజనాళ్యుదయం - అంబేడ్కర్‌ మార్గం :

రావూరి ఏళాంబరానికి అంబేడ్క రిథలి ఆత్యంత అభిమానం. అందువళ్లి అందేడ్కర్‌ను, ఆయన సీద్దాంతాణను కీ ర్రించటం ఈ కావ్యంలో అనేక చోట్ల శగోచరమవుతుంది సమ సమాజ స్థావనకు సాంఘిక వినవం అత్యంత అవశ్యకం అని నమ్మే ఈయన భావ వినన స్మామాజణ్య (వభ్ముతయంలో [వళముడుగా అలబేడ్కర్‌ను మన్నన చేన్తూ గౌరవిస్తూ, దళిత సంస్క రలలో ఒకడగా?

దళిఠకవులు . హరిజనాళ్యుదయం క్‌ంర్‌ అంబేడ్కర్‌ను రామ సమానునిగా భావన చేస్తాడు. అంతేకాదు, ఆయన విజ్ఞా నమూ నిద్దాంతాలు డీనులుగా, నిమ్నులుగా శతాబ్దాల తరబడి గణించబడే హరిజనుల కష్టాలను తీర్చేందుకు, మూఢవిళ్వాసాలను పోగొట్టేందుకు ఉపయో గించి “దిక్సూచి తలఎత్తి బళుకంగ” సంస్కరణ కరవాలాన్ని దూసిన వీరుడని కొనియాడరాడు. గాంధీతిరన్యరణ ః

రావూరి ఏకాంటరానికి గాందీజీపె తక్కువ అల్మిపాయం ఉంది. అంబే చ్కర్‌ గాంరీజీని ఎందుకు వ్యతిరేకించాడో ఆందుకే ఏకాంబరం వ్యతిరేకించాడు, అంతేగాక, మరింత ముందడుగు వేని.హిందూకులోన్మాదిగా, నియంతగా, నిమ్న జాతిసమన్యని నీరుగార్చినవాడుగా గాంధీజీని మనముందుంచుతాడు. అసలు గాంధీ, న్మెవూ, పట్టాలీలు హరిజనులను పెద్ద దగా చేళారని ఆంటూ - “ఎండ మావులయ్యె నెందుకు కొరగాక, గారడీలు జేయు గాంధి వలని'*8 అని వ్యతిరే కిస్తాడు. ఇంతటి త్మీవ వ్యతిరేకత అంబేడ్కర్‌ వీరాభిమాని రావూరికి ఉండటం నహజమే అనిపిస్తుంది.

నవర్ణహిందువులు కొంగున ముడికట్టుకొన్న సువర్దం అంటరానితనం. దాన్ని ఆయుధంగా చేసుకొని ఒక వర్గాన్ని పనికితవ్ప పాలుకు దూరం చేన్తూ నంపదలు మూటకట్టుకోగలిగారు. ధర్మశాస్తాాలను ఆధారం చేసుకొని దళితు లకు విద్యాసంవదల్ని, (వజ్ఞాపాటవాల్ని అంటుకోకుండా చేళారు. వీరిని విమర్శిస్తూ --

“*దెబ్బతిననివాడు దొల్పుకు తినువాడు

అఆ్యగకులజుడు తవ్పనొరుడుగాడు"*8 అని రావూరి ఏకాంబరం నిర్దా రిస్తాడు. )వ్యాసాదిళఠవుల తిరన్క్మురణం 1

బోయి ఖీమన్నకు వ్యాసవాల్మీకులు సాటి దశిత కవులూ. ఆరార్యులూ అయితే, రావూరి ఏశాంబరానికి వీరితోపాటు కాళిదాసభాసులు తిరస్కరణీయులు. “మ్తూనలోబోనీ జాతిని ముంబిన వారిని”

“వ్యాన వాల్మీకులు దుష్టద్వయమ్మురా భారతజాళిని కొరఠవేసె దుష్టమేధావులై దుర్వ్యవస్థను రుద్ధి”కకినవారని, (ప్రగతి వ్యిదోవలని,

166 వారిజనాభ్యుదయం - ఆధునికాం(ధ కవిత్వం మాననీక బానిసలుగా [బాహ్మణేతర కులాలను చేసినవారని, పిరికిమందు నూరి పోసీనవారని, హేతువాదదృష్టీలేనివారని నిందిస్తాడు కవి. వర్ణాంతర వివాహాల అవశ్యకత : రిజర్వేషన్లు వ్యతిరేకించే అ్యగవర్జాలవై ధ్వజమెత్తుకాడు రావూరి. నూటికి వద్నాలుగళాతం రిజర్వేషన్సను ఇస్తున్నామని బయటికి చెప్పినా వీరికి దక్కు తున్నవి నాలుగైదు కాతమేనని, వరిజనోద్యోగుల సంఖ్య ఆతి తక్కువగా ఉన్నదని, ఇన్నాళ్ళుగా దళితులకు (దోవాం చేసిన జాతి ఇచ్చే రిజర్వేషన్లు తమంతకుతాము తప్పుకు (పాయశ్చిత్తం చేసుకోవటమేనని ధీమాగా అంటాడు రావూరి. అడ్డుగోలుతనమే అగజాతికి మెరిటు అని హేళన చేస్తాడు. వర్ణాంతర వివాహాలను సమర్డిస్తాడు. అరసం, విరనంలవై కోపం ఇంరేకాక- కులం, ఆంటరానితనం అడ్డుగోడల్ని తొలగించకుండా నను సమాజం కావాలని అంటారని___ “అడ్డుగోడ కులము అడ్డమస్పృళ [క వర్షదృష్టి జంపు (పగతిజంపు అడ్డుగోడ మరచియరచు''51 ఆరసం.విరసంలపై కోపాన్ని చూపిప్తాడు. కలమెత్తి, గళమెత్తి దళితాళ్ళుదయ నికేతనమెత్తాల్సిన దళితమేధావులు * స్వార్థపరులకు బాకాలై _. “*ద్షశ్థిత్ర మేధావులు దద్దమ్మ లై నారు వందిమాగరులై రి, వాంపులై "58 భావదాన్యపీడితులై మనలుతున్నారని విమర్శిస్తాడు. మతం మత్తుమందని కవి భావన. అందుకే ''మతము మత్తుమందు, మంచి వ్యాపార”మంటూ తిరన్క-రిస్తాడు. రావూరి ఏకాంబరం స్మారకనభల అవళ $కతను నొక్కి. చెబుతూ. కుల, జాలి విభేదాలను పోగొట్టాలని వయర్నించినవాళ్ళ న్మరణం అవనరమంటాడు. జావువాను మర్రేభసమానంగా, ఖీమన్నమ మామాలకు మమత వంచినవాడుగా (వళంసించటం ఈ కృతిలో కనిపిస్తుంది. రావూరి ఏకాంబరం దళితాళ్ళుదయాం కిరుడు.

దళీతకవులు _- హరిజనాభ్యుదయం కళ? 8. దొండపాటి రొమారావు (ఎదుపకఠిపగు - 1974) ॥

ఇందులో ఇరవై ఆరు గేయ అండికలున్నాయి. సమాజంలోని అవ్యవ స్టలవల్ప, వివక్షలవల్ల పీడితులై న అంటరానివాళ్ళు, స్రీలు వ్యధలను పోగొట్టుకొనే మార్గం ఎదురుతిరగటమేనని కవి (వబోధిస్తాడు. అగవర్దాలు వారిజనులపై చేసిన దోపిడి స్వలావాన్ని వివరిస్తాడు. అందుకోసం వాళ్ళకు అక్కరకు నచ్చిన వర్ణనవ్యవస్థను హేళనచేస్తూ.

“ఒకడు చేతినుండి

పుట్టెను!

ఒకడు మూతినుండి

పుటైను!

ఒకడు కాళ్ళనుండి

పుభైను!

ఒకడు తొడలనుండి

పుథైను!”5 అంటూ హేళన చేస్తాడు. ఈ శ్లోకార్థాన్ని, (క్రమంగా (వాయకపోవటంలో కవి వర్ణ విలోమాన్ని చేసీ, ఆ వ్యవస్థను, ఇటువంటి దుష్ట సం్యవదాయాలను, అసమానతలను రుద్దిన వాబ్మయాన్ని నిరనించినట్లనిపిస్తుంది.

జఫ్సీ థ క్రికి ఎదురెందు

కానరాదు భువినందు

మీ చెమటలు వాగులైన

మీ కవచము ముక్కలైన

తూలి సోలి నడవండి"8 ఆంటూ కవి (శమళ క్రి, (కామికుల ళ క్రిని ఉగ్గడిస్తూ, జారిపోక ఉద్యమించండి అని (నబోధిస్తాడు. వంసొ్యాార గీతాలు (1986) ః

వదిహేడు గీఠాలున్న 'నంస్కార గీకాలు' పాటల్లో “ఏమంటారు” (పుటలు ః్‌ బ.21; “అమ్మ” (215); “ఇది పోరాటంి (జ-౫) “దశికజనగీఠాలు” (1965)లో నుండీ వునరు క్రమైనవి. ఈ “నంస్కారగీతాలు" జనవరి 1996 లో (వథమం౮గా మ్యుదించబడ్యాయి.

శేర8ి హరిణనాళ్యుదయం౦ = ఆధునికాంయధ కవిత్వం “దళితులకు కుల, మఠాలు జైళ్ళని, డబ్బున్నా అంటరానితనం పోదని, గాంరీజీ హరిజనోద్ధరణ సిద్ధాంతం (బ్రాందీవాదుల చేతుల్లోపడి వసలేనిదయిందని, దళితులు తిరుగుబాటు చేసీనప్పుడే వాళ్ళ “వగతి' అని ఈ పాటల్లో అభల్మిపాయా లను వ్యక్తం చేస్తాడు దొండపాటి రామారావు. ారతదేశంలో మవిపికి కులం, మతం జ్లైళ్ళయినాయి. వాటినుండి ఐబయటవడాలనుకొ న్న వాణ్ణి శిషిస్తున్నాయి. కమి ““క్సుల౦ _. మతమని కట్టిన జైలులో కట్టడి - చేసిందా యీ సంఘం కలళలు రేపిందా నీ (బతుకులో”55 అంటూ దశితుణ్ణి వళ్నిస్తున్నాడు. దళితోద్దరణాన్ని కాంషించిన గాంధీ సిద్ధాంతాలు నేడు [బాందీయుల చేతిలోపడి గౌరవం కోల్పోతున్నాయి. “అహింసా - నీతులన్నీ అరణ్యంలో - రోదనలే గాంరీజీ సీద్దాంతం విందులకే . పరిమితం"*క6 అంటూ వాపోఠాడు కవి. రనంతో ఆంటరానితనం పోదు (ప్రాచీన సమాజంలో అనాగరికుడుగా, విద్యాహీనుడుగా, ఊరవతల ఉంటున్న అవర్డులు నేడు చదువుకుంటున్నారు. మంచి ఉద్యోగాలు రేపడుతు న్నారు. చభంగ ఉంటున్నారు. వీళ్ళు ఉద్యోగరీత్యా సంఘంలో అఇగజారులతో గౌరవింవబడుతున్నట్లు అన్పించినా, సాంఘిక సంబంధాలదగ్గరకు వచ్చేసరికి మళ్ళీ వీళ్ళను (_పక్కనుంచుతున్నారు. కవి ఈ విషయములో బాగా నలిగి పోయాడు. ఈ గీతాల్లో పదేపదే ఈ విషయాన్ని పునరు క్రం చేస్తాడు: “క్రూడుగుడ్డ ఎంత వున్నా కొదవ యెంతో వుందిరా అంటరానితనమన్నడి అంతులేని గాథరా"5”అని బాధతో కులం ఎంత ధనంతోనైనా పోదంటాడు.

దశితకవులు . హరిజనాభ్యుదయం శర0 సిలకమ్మ పొటలు (19094) శి నండూరి నుబ్బారావు 'ఎంకిపాటలు' వీటికి న్పూర్రి. ''కేవలం [వణయ గిఠాలకే పరిమితం కొకుండా సామాజిక, విమర్శను కూడా దృష్టిలో వుంచుకొని (ాయబడిన గీతాలు.”కకి ఏటిని గురించి కవి చెప్పుకొన్న మాటలివి. ఇందులో వందొమ్మిది పాటలున్నాయి. ఇందులో (వణయ గీఠాలను పక్కనుంచితే 'సిలక - గోరింక (పుటలు ర్త త్త; “సిలకమ్మ మాయి” (వుటలు 8. 10); ““సిలకమ్మ కోరిక” (వుటలు 11. 13); “సీలకమ్ము వల” (వటలు క9. 16); “'కొండెక్కే. సీలకమ్మ”' (పుటలు రేం 83); “ముద్దు విడ్డ'' (వుట 38); *'*నువ్వు - నేను” (పుటలు 41. శ43) ఖండికలు దళితుల కోసం [వాయబడ్డాయి. దళితుల్లో కులం తెచ్చే వివాహపరమైన క ష్టైలను వివరిస్తూ కవ. వర్ణాంతర వివావిలు చేసుకొన్నప్పుడు అవి సవ్యంగా సాగిపోయినంతకాలం సమస్యలు రావని, ఒకవేళ సఖ్యంగా దంపతులు ఉండకపోతే కులం ద్వారా ఆంతరాలను సృష్టించి సరిజోడు కావంటారని చెబుతూ కవి... “*క్సోకారణమునై న మన జంట యిడిపోతె సరి కులము కాదని "పెజలాడిపోస్తారు'”59 అంటాడు. *శ్చీద్రక్టీ దేప్పుడిక్షీ పెద్ద సంబంధవి అమిత విశ్వాసమే మొదటి అనుభవం' '59 ఆంటూ కవి. పేదరికానికి, జానిసత్వానికి, అవర్జత్వానికి కారణంగా పెద్దలు (ప్రతిష్టించిన దేవుడు, "పేదల విశ్వానం చూర గొంటున్నంఠవరకూ వాళ్ళక ష్టాలు పోవు, ధనవంతులకు సమన్యలు రావంటాడు. అనలు దేవుడిపై ధనవంతులకు నమ్మకం, విశ్వాసం లేవు కనుకనే వాళ్ళ నుఖనడుతున్నారంటాడు. దళితుల్లో ఏకీశృతమైన వగతిమార్గ (వతిఘటనం శతణాననరం అని కు ర్తించిన కవి.

క70 హరిజనామ్యుదయం . ఆధునికొర్యధ కవిత్వం *ద్రోపీడ్రి నరికట్టు చోవేదనం టే కూలీల కలయిశే యేదారి లేదంది'€1 అంటూ ఇష్టంగా, సీలకమ్మనోట పలికిస్తాడు. దశితోద్ధరణానికి అభ్యుదయమారాన్ని ఎన్నుకొన్న కవి దొండపాటి రామారావు. దళిఠజన గీతాలు (పాటలం 19085) ॥ ఇందులో ఎనిమిది పాటలున్నాయి. దళితులను జాగృతం చేసేందుకు (వ్రానీన పాటలివి. కులం, మూఢాచారాలు, అగజాతుల దౌర్జన్యాలను వివరిస్తూ, వెలుగు బాటకోసం వయునించండనేది కవిిపబోధం. ఓటు ఉండీ ఫలితం లేకుండా ఉందని, దళితుల [శమ దోచుకోబడుతుందంటాడు. కులం పాములాంటి దని, అది అస్పృళత అనే కాటు వేయాలని చూన్తూ ఉందంటాడు. ఆందుకే దళి శులకు.. *ఆటోయిటో _ తేల్చుకోర ఒక్కడివేం _ చేస్తావుర ఒక్కు.మ్మడి - లేచిరార కొ త్రబాట - నడిచిపోర”68 అంటూ, ఉద్యమించే దళితుడు ఒక్క-డుగా కొక, జనం బలంతో ముందుకు సాగాలంటాడు. $, కొలకలూరి స్వరూపరాణి : ఈ కవయితి వాసీన *“వబోధము" “అంజలితో మొదలై , *వదండి పోదాం” అండికతో పూర్తయ్యే 29 కవితల సంపుటి. కుల, మఠ దుర్గంధ భూయిష్టంగా మారిన పాలక వ్యవస్థల తిరస్క రణం, వీటితో పీడించబడే దళితుల ఉద్దరణం ఆళయంగా ఈ “కవితా నంపుటి'ని కవయి[తి వెలయించింది. ఇందులో (వధానంగా సమన్య నంఘట నాత్మక విశ్లేషణంగా గోచరిన్తుంది. ఈ కవయ్యితి రచనలు హరిజన సమన్యకు నంబంధించి, హరిజనుల దీనత్వచ్చితణం; వాటి విముక్షికై ఆలోచనా, అభ్యు దయం అనే (కమపద్ధతిలో సాగుతాయి. హరిజనుల జీవితాల్ని దీవంతో పోల్చుతుంది ఈ కవయ్యితి. యజమా నుల (దిశుకుల్లో సంవద వెలుగుల్ని (వసాదించే హరిజనుడు వెలగటం, ఆరి

దళితకవులు - హరిజనాభ్యుదయం ఎం క్షికే హౌవటం విష యాల్లో స్వేచ్చ లేనివాడు. వాళ్ళు మెచ్చుకొంటే సంతోషించాలి, కుళ్ళబొడిస్తే భరించాలి.

యజమానుల చేతిలో కీలుబొమ్మలు ఏళ్ళు. అనాదినుంచీ ఈ వానినత్వం వెట్టిబాశిరీకి పరిమిత మైన హరిజనులు నిస్వార్థపరులని కీరిన్తూ కవయ్యితి...-

“తరతరాల నిస్సహాయతకు

తరగని నిస్వార్ధతకు

న్వరూపాలు"€ి వీళ్ళని ఆవేదన చెందుతుంది.

హరిజనులకు దేవాలయ [వవేశం చేయించాలని గాంధీ, రామస్వామి నాయకర్‌లు ఎంతో కృషి చేయటం జరిగింది. దేవుడికి లేఖ (పుటలు ర, 2కే కవితలో కవయ్యితి ఈ విషయాన్ని (వస్తావిన్తూ, వారిజనులకు (వత్మేక ఆలయాలు అని కూడా అంటున్నారు, అవే ఏర్పడితే దేవుణ్ణి కూడా అస్పృశ్య డనే [పమాదం ఉందని చురక వేస్తుంది.

“నిన్నే హరిజనుల దేవాలయాలలోనికి

నెద్టివేయాలని చూస్తున్నారు

దీనికి తలూపావంటే సీవూ

దీనుడవై పోతావు

మానవులకు వట్టిన అస్పృళ్యతా

జాడ్యం దేవుళ్ళకూ తగులుకొంటుంది"€* అంటుంది.

అంతేగాక, వీళ్ళను పీడించే "పేదరికం దేవునికి చుట్టకోవచ్చునని వ్యంగ్యంగా పెదవి విరుస్తుంది. భారతదేశంలోని కై న్రవమళంలో ఎక్కువ మంది హరిజనులు చేరారు కనుక, శ్రీసును “మాలమాదిగల దేవుడ*ని నంటో ధించడం ఆంధ వదేశ్‌లో కొన్నిచోట్ల గమనించవచ్చు. వునాదిలేని నంన్కర అలు ననికిరాకుండా పోతున్నాయన్న సృవా ఈ కవితలో కనబరున్తుంది.

గాందీజీ వరిజనోద్యమం చేపట్టి, నిమ్నకులాల జనులకు “హరిజనులు అన్న నామకరణం చేళాడు. ఈ పదాన్ని అ్యగవర్జాలు ఈ కులాలను అవహేళన చేయటానికి వాడుకొన్నారు. తల్లీ, తం్యడీ ఎవరో స్పష్టంగా తెలియనివాళ్ళు అనే అర్థంవచ్చేలా పిలుస్తూ ఎగతాళి చేశారు. ఈ విషయాన్ని (ప్రాతివదికగా చేసు కొని కవయ్యితి వళ్నిస్తుంది.

శ్రర హరిజనాళ్ళుదయం - అధునికాయ్యర కవిత్వం దళితుల [శమ దోచకుంణా రూడటం ఆభ్యుదయంకానీ, “వారిజనులు అనీ పేరు పెట్టడం మాతం వగతి కాదని దెప్పటం ఇక్కడ ఉద్దేశ్యం, అసలు అస్పృళ్యతను సమస్యగా మాట్టాడుకోవలనీనంత ఆధునిక యుగా నికి వబ్చి, ఇంకా ఈ నమస్యపై కవితలు రాయాల్సిరానటం సిగ్గుచేటని కవ యిది చాటుతుంది. “హరిజనుడు అనే (వశ్యేక వదాన్ని మానవ డిక్షనరీ నుండి తొాలగించక పోతే “సరియలిజం' వస్తుంది" 65 అంటూ -- రచయితి వ్యక్రావ క్రస్థితిలో మానవుడిలో కలిగే అసహజపుటూహలకి దగ్గరగా ఉన్నది హరిజనులన్న 'పేరంటూ అసవ్యుతతో వ్యతిరేకిస్తుంది. మళాలు, దాని వతినిధులమని చెప్పుకొనే బాబాలు, కర్మసిద్ధాంతం, నం్యవదాయం వంటివే ఈ దేశంలో అసమానతల్ని, కల్లోలాల్ని సృష్టిస్తున్నా యని కవయ్యితి భావన, “మనిషికీ మనిషికీ మధ్య మళఠం ఒక బంగాళాఖాతరం"ళ అంటూ... మళాన్ని వ్యతిరేకించే కవయితతి, దీనివల్ల చెలతేగే కలవోలను వివరిన్తూ, మఠాల సంఘర్షణలో అనువులు బాస్తున్న న్టిరిపె వ్యధను వ్యక్తం చేస్తుంది, మతానికి గట్టి వునాదుల్లో “కర్మసిద్ధాంతం” ఒకటి. ఇది భారతదేశాన్ని రెండు భాగాలుగా వూర్వజన్మ నుకృత సులాలు, పూర్వజన్మ దుష్కృత దుఃఖా లుగా విడగొట్టింది. ఆర్య, (దావిడులలో ఆర్యులను దైన సమానంగా, ్రావిడుల్ని దాసజనంగా చేయటానికి ఇవే శారణమంటూ, వీటినుండి తప్పించుకో తేనంతటి బిగువైన చటాన్ని తయారుచేశారంటుంది కవయ్యితి. ఈ కర్మ చీద్దాంత సృష్టిక ర్తలను “కర్మభూమి” (పుటలు 3182, కవితలో వివరిస్తుంది. మతానికి మరొక పునాది నర్యవదాయం. అనున్యూతంగా వచ్చేది, ప్రతిదీ ఆను నరణీయమని, వూజ్యనీయమని చేప్పి రుదబడే ఈ సం్యపదాయాన్ని బదలు కొట్టాలంటుంది కవయ్యతి. అందుకు మానవీయ శక్తిని (పేరేపిన్తూ. * 4 వభంజనంలా (వఠపించే మనళ్ళ కిక సంవదాయాలు దూదిపిందెలు''” అంటూ హితవు చెబుతుంధి.

దళిఠకవులు - హరిజనాభ్యుదయం 18! హరిజనాభ్యుదయం = కవయి(తి అలోచన ః హరిజనాళఘ్యుదయం కోనం కవయికి ఆకాంషించే మార్గాలు అనేకం, వాటి నేపథ్యాలు విలిన్నం. వీళ్ళ అభ్యుదయాన్ని 'హేతుదృష్టితోనూ, సోవలిజం ద్వారానూ, సంఘర్షణంనుండీ, అహింసాత్మక మైన జౌద్దంద్వారానూ, సమన్వయం తోనూ కవయితి కాంషించటం చూస్తాం. నం్యపదాయాల జోలికి పోని, జచారాలను దరికిరానియని, నిరంకుళ ళ్వాన్ని అంగీకరించని, అసమానతల్ని అనుసరించని, అంతరాలు లేని, అనృ శ్యత గిట్టని, మానవ జొన్నత్యాన్ని గౌరవించే శ్రమకు తగిన అవకాశం ఇచ్చే చైతన్యానికి మారుపేరయిన 'సోషలిజం'పె కవయితికి మకు,వ మిక్కుటంం

కవయిత్రి గుండె గుండెకు మధ్య మమతల ,ఓిడ్జిక క్లే కృష్ణశాస్త్రి “వాన కవితా పకృతి నవచై తన్యమిచ్చెను” అంటూ నరవశించిపోరుంది.

నంఘర్షణను ఆయుధంగా చేసుకొని, హింసాయుత పద్దతులతో నయినా నమళా ,(పతిష్టావనం చేయాలనుకొనే మార్కిల్సిస్ట్‌ధో రణి, అహింసాత్మకంగా అందరినీ మహనీయులుగా మార్చాలనుకౌన్న బౌద్ధ్భతత్వంయ ఈమెకు ఇష్టాలే, ఆదే సమయంలో భావానాభ్యుదయ వీక్షణానందవరులైన (పకృతి కవులూ ఈమెకు అనుసరణీయులే అందువల్లనే.

*సమన్వయమే కుదిరినాక

సంఘర్షణకు కావుండదు''*8 అని కవయితి చెప్పుకొంటుంది.

ఈ కవయితి దళిత కుటుంబం నుంచి వచ్చిన వనిత. నమాజంలోని హరీజనులు పొండే కడగండ్లు అవమానాలు అమెకు అనుభవై కవేద్యాలు ఆందువల్ర పీటిని పోగొట్టే (ప్రతి మార్గంవై దృష్టీ సారించి సమస్యల వరష్యార పథంలో భావోద్వేగ అయిన శ్రీమతి కొలకలూరి స్వరూపరాణి నంఘటనాత్మకంగా సంచలిందే హవృదయం కలది. అందువల్ద ఈమె మార్క్సి జాన్ని, బుద్దిశాన్ని, కాల్పనికాళ్యుద యాన్ని ఏకకాలంలో _పేమించగలదు. ఈ మార్గం అంతగా అళ్ళు త్తమమైంది కాదుకానీ, వీళ్ళ ఆలోచనలు (పగతివైపు దృష్టిని సారించేవే.

$ీ4 హరిజనాభ్యుదయం - ఆధునికార్యధ కవిత్వం 10. అళోక్‌ కుమార్‌ (మత వ్రష్ణానం ల 19760) శ్‌

“మన మత (గంథమేదీ మానవులంతా సమానమన్న భావాన్ని (అందరి అత్మలూ సమానమన్న అలౌకికార్యంలో తప్ప) బోధించదు. ఆందరూ మోఖున్ని పొందిన తరువాత మ్మాతమే స్వాతం(త్యాన్ని, సమానత్వాన్ని పొందుతారు. భౌతిక బీవిత సత్యం నుంచి విముక్తి మ్మాతమే స్వాతంత్యం. ఈ భూమి మీద జీవితం 'మాయ' అని తెలుసుకోవటమే స్వాతం్యత్యల. కానీ వాస్తవిక సామాజిక జీవితంలో దోపిడీని అంతంజేనీ,స్వాతర్యత్యం,సమభావం, సౌల్మారం స్టాపించటాన్ని గురించి మన మత (గంథభమేదీ నోరు వివుదు'”*9 అంటారు ఎన్‌. బీ. సక్జేశాయ్‌.

తన గురువైన థ్రీథీకి ఆంకితంగా రచించి పందొమ్మిదివందం డెబ్సై అరులో [పతమంగా ముదించిన ఆశోక్‌ కుమార్‌ “మత (వష్టానం”' గేయ కఠ.

ఈ కవి ఇతర రచనలు “త్రల్టీ! ఎవరునువ్వు?ొ, “శ్రీ బాబా మహర్యం!", *బాలయోగీశ్వర సందర్శనం.”

ఐకమత్యంపట్ల ఉన్న విశ్వానంలో తేడాను తెలునుకోవాలని, అభ్యుదయం ఐకముత్యంవల్సనే సాధ్యనౌతుందని కవి ఇందులో చెబుతాడు.

ఈ మత (వస్థానం మతం నుండి, దాని పీడిత శక్తులనుంచి పేదవాడు = కులం, అంధవిశ్వాసం, బానిసత్వం వంటి అనేక బంధనాలు ఉన్నవాడు - ఆలో చనతో, ఐకమత్యంతో ఏము క్రికోసం చేసిన [వస్టానం.

మఠాలు ఏవైనా లౌతిక జీఏతంలో సమానత్వాన్ని స్మొభాతృత్వాన్ని (వవచించలేదు. అవి అభౌతిక, అనంతర జీవితంలో వీటిని అందిస్తామంటూ వాగ్గానం చేస్తాయి. అంతేకాదు, ఈ భౌతిక వా 'స్తవిక జీవితంలో కర్మసిద్దాంతం "పేరుతో పేదరికం, అంటరానితనం, వెట్టిచాకిరీవంటివి పూర్వజన్మ పాన పాప్తు అని దళితుల్ని దాస్యభావనల్లోనే _మగ్గనిస్తాయి. పాపారావు వంటి పీడకులపకం వహించి, వారి దౌర్జన్యాలకు వెన్నంటి ఉంటూ, దన్నునిస్తాయి. మఠాలలో ఒక్క- పాందూ మతమేకాదు-. భారతదేశంలో దీని తర్వాత స్థానాలను ఇక మించిన ఇస్లాం, క్రై స్తవం కూడా ఈ రకమైన రోపిడీ,దౌష్ట్యాలకు ఆలవాలాలని అళోక్‌ కుమార్‌ నొక్కి. చెబుతాడు.

దళశతకవులు . వహరిజనాభ్యుదయం కేర్‌

మతాన్ని, కర్మసిద్దాంతాన్ని అండగా చేనుకొని పేదల్ని దోచేవాళ్ళు; ఈ నృష్టిలో (వతిదానివై తమకు వారనత్వంగా హక్కు నర్యకమించిందని, కలవరంగా ఆధిక్యం వనగూడిందని తలపోస్తారు. దళితులు పీడిశుల చేతుల్లో (బతుకుల్ని పెడతారు. వాళ్ళకు (శమాభిషేకం చేన్తూ ఉంటారు. దీనివల్ల వాళ్ళ దౌష్ట్యాలు మరింత పెచ్చుమీరుతాయి. ఎప్పుడైనా, ఎక్కడైనా, ఏ సంఘటనంలో నైనా చిన్న వైతన్యం దళితుల్లో కలిగిజే, వీళ్ళ "పౌరసత్వం ఈ లోకం నుండే కేన్సిల్‌ అవుతుంది.

మఠాన్ని అఇళయిస్తే, మీకు ధర్మాధర్మాలు, దై వజ్ఞానం తెలుసుకో గలిగిన శ క్రిలేదు. మూర్థణనం మీరు.

“ఇది అఎతా

మీమీ గతగత జన్మల

కర్మ పానం

శాపం”** అంటూ, అనేక గతజన్మల పాపవారసత్వాన్ని తెలియజెప్పే, ఈ దుర్భర వర్తమాన జీవితం కాశ్వత ఫలితం అంటూ; వచ్చే జన్మలో సుఖం శోసం ఇస్పట్నుండే ధర్మ (గంత పఠనం చేస్తూ కాంత కోసం తృణమో, పణమో వెచ్చించమంటారు మత్యవవక్తలు. ఈ విషయంలో శక్రై9 స్తవమైనా, ఇస్లామైనా, హైందవమైనా ఒకే విధంగా (వవ రిస్తుంది.

ఈ గేయ కథలో శ్రైంస్తవంలో దావని కుల (పనక్రిని కవి ఎత్తి చూపాడుగాని, ఇస్పాంలో కూడా షియా, సున్నీ, నూఫీ తక్వాలు పునాదులపై అంతరాల సృష్టి యరేచృగా జరుగుతూనే ఉంది. పీడకుల కోరలు తీయాలంటే దళిత శక్తుల బక్యత, _వతిఘటనం తప్ప మార్గం లేదంటాడు. మార్క్సిస్టు గతి కార్కి.క వునాదితో మఠాన్ని, దాని దౌష్ట్యాన్ని నిర్వచిన్తూ, దశితాభళుద యం కోసం సరైన మార్గ సందేళం ఇచ్చినవాడు శ్రీ అశోక్‌కుమార్‌. కేకే. టోయ జంగయ్య ః

ఈ కవి వర్తమాన సామాజిక స్టీతిగతులను బార్మితక నేవథ్యంతో ఆకళింపు చేసుకొని స్పందిస్తున్న వాడు.

106 హరిణనామ్యుదయం - ఆధునికార్యధ కవిత్వం "వెలుతురు (1909 శ్రే శి ఇందులో కవితలు ముండే బాలా పృతికల్లో (వచురణం పొందాయి. వాటి. నంకలనం ఇది. దళిత సమస్యల కోసం, జలంగా విన్సిందే గొంతుక తెలంగాణా వర్రమాన కవి బోయ జంగయ్యది. ఈయన 'వెలుశురు' కవితలు మిసీ కవిత ల్లాగా ఉంటూ, అనేక సమస్యలవై అఆలోచనం చేన్తూ, వరిష్కా.ర మార్గాన్ని గతమంతా మఠానికి, కులానికి పట్టం గట్టిన కాలమని, అంధవిళశ్వాసము హరిజనుల్ని, దీనుల్ని, స్త్రీలను వివఇాదృష్టితో దయనీయమైన స్థితికి నెట్టివేళా యని, ఈ దుస్థితికి కారణమైన గతాన్ని వర్తమానంలో అలోచనకు గురిచేస్తూ, భవిష్యత్తులో అభ్యుదయ [వవంచాన్ని నిర్మించుకోవాలని కవి వాంఛి్తైరు. దశిత సమస్యలవై అవగాహన, వారికోసం నిఐద్ధ సాహిత్య వ్యాసంగం ఉన్న ఈ కవి మార్క్సిజం వల్లి (వలావిశుడు, అంధకొారమయిన అనాత, అవర్డ శ శ్రీ జాతులకు వెలుగు (వసాదించాలన్న ఈవనతో కవి వెలయించిన కవితలు ఈ 'వెలుతురు' లో కన్పిస్తాయి. వీటిలో హరిజన సమస్య ఉన్న కవితలను, విషయ (ప్రాధాన్యాన్నిబట్టి సమాళోచిన్తూ తదనుగుణంగా వాటిని వర్గీక రించుకోవటం జరుగుతుంది. దళితుల దైన్యచి,తణం, వారి సమస్యలకొఅపు అలోచనం, వాళ) (పగతిమార్షం అనే (మ విభాగాలతో ఈ సమాలోచనం ముండుకు సాగుతుంది. నిజం, హోలి, కర్మ, ఏడుకొండలవాడా, వల కవితలు హరిజనుల దైన్య స్థితిని _వతివించిస్తాయి. వారిజనుల్ని = “తరతరాల అస్పృుళ్య్ళతను మోసుళొస్తున్న రూపాలు యుగయుగాల డారద్యంలో నివసిస్తున్న న్వరూపాలు"?1 అంటూ - ఊరి వారందరికి వెట్టి చేస్తూ, ఊరి వెలుపల నివసించే అమాయకులంటారు కవి. వీళ్ళ మవిత్మా గొంధీ మనసంతా నిండినవాళ్ళేగానీ, సాటి మనుష్యులమధ్య రవ్వంత చోటులేని వాళ్ళని కవి అవేదన వ్యక్తం చేస్తాడు.

దోశీతకవులు - హారిజనాళ్యుదయం శ్ష్రఫ? నిరంతరం, ఈ దేళాన్ని స్వేదన _వవావాల్తో సన్యళ్యామలం చేసి, తిన టానికి తిండిగింజలు, బట్టకట్టడానికి వత్రి కుదుళ్ళూ అందించే హరిజన కుటుం వాలకు నోట్లో శని, వంటిపై వియశ్రలమే గతి భూమి తన భర్రకు తల్లయితే, తన మానం కాపాజాత్సిన అ త్తగారు చూడ్తూ ఊరుకొంటుందేం? అందుకే... “వత్తి ఏరిన చేతులే వయిట కరువైంది పుట్టు వండించిన మాకే వూట గడవటంలేదు మా అత్త పుణ్యభూమి నాలర్త జైకిసాన్‌”? అంటూ వ్యంగ్యంగా చురక లేస్తుంది దళిత యువతి.

ఈ దేశంలో మతం మత్తుకుందు. అంతేకాదు, కల్పవృక్షం. మతం “పేరుతో మారణహోమాలు, మానం దోచుకోవటాలు చెల్లుబాటవుతాయి. మతం ముసుగులో యాచకత్వం పుణ్య్యవదాయినిగా రూపం మార్చుకొంటుంది. “ఏడుకొండల వాడా!'' అని వేడితే భిషమేం అర్మ, వంచభనత్య వరమాశ్నాలే వి స్తక్రోకొస్తా యని '*ఏడుకొండలవాడా!” (పుట ల 31) కవితలో నిన్టుర సత్యం: వెల్హడి చేస్తాడు కవి.

చేవగల్లిన చేతుల్ని, వైకెత్తగల్లిన చేతుల్ని సాగిలవడి దండాలు "పెళ్టీలా మార్చింది. _శమకన్నా అదృష్టాన్నే అనుసరిందేలా దేస్‌ంది - అతి తెలివిగల స్వార్థవ రుల చేతిలో రూవుదద్దుకొన్న జోన్యం. చిలక శాస్త్రాలు, పువ్వుల జోస్యాలు, రాజల థవితవ్యాలు [ళనుతో కష్టాలు. జయించేవాన్ని కష్టాలో ముంచేళాయంటాడు 'వల' (వుట: మ్‌ కవితలో కవి.

బోయి జంగయ్య సమస్యల పరిష్కారానికి అఆలోచనం (పాఠిపదిక కావాలంటాడు. వైతన్మదాయకమైన ఆలోచనం వరిష్కార వథాన్ని అవిష్క రిన్తుందని అయన భావన. ఈ కవితల్లో (పరానంగా కవి. ఈ ఆలోచన పైనే దృష్టి సారించాడు.

కత. 12

176 హరిజశాభమ్యుదయం = ఆధునికాంరధ కవీత్వం “కడుపులో రగులుతున్న ఆకలి

పోరాటాన్ని (ఫపోత్సహిస్తుంది"”?3 అంటాడు.

తనను అధఃపాతాళానికి తొక్కి-వేసీన నాటి సనాతన మత (ప్రవక్త నేడు కూడా తలపై ళఠగోవురం పెడుతూంకే, తలయెత్తే మార్గంకోసం, ఎదిరించేవారి కోసం ఆలోచనం చేయాలనుకొనే దళిశుని తలపులకు రూవం “ఎదిరించు” (పుట:ఃకే6) కవిత.

రాయిని శిల్పంగా చేసి _మొక్కుతున్న వాడు; సామాన్యున్ని పాలకుణ్ణి చేని సలా౦ గౌన్హేవాడు శామికుడే. వాడే సమరశీలిగా మారితే జరిగే పరిణామం కళ్ళ ఎదుట ఉంచుతుంది “రేవటికోసం" (వుట.21) కవిత,

నిప్పు, నీటి కన్నా అవిరి శక్తివంతమైంది. కులం, ధనం కంటే ఆలోచన బలవ త్రరమైంది. భవిష్యత్తును సమ్మగంగా దర్శించి, దరికి చేర్చగల ఆలోచనం చళితుని కిప్పుడు పధానంగా కావలసింది. అందుకే వాజ్జీ (పజ్వలింపకేస్తాడు. మార్గవివరణం చేస్తాడు “శకి (పుట.19) కవితలో.

మనిషికి పుట్టినదాదిగా సమన్యల చీకట్లు చుట్టూ ఆవరించుకొని ఉన్నా, 1పగతి నిర్ధేశం చేయాల్సిన తల్లీ, తం్కడీ, హతవర్షాలు దాస్యభావనలతోనే నిదబుచ్చుతున్నారు. మతం 'పేరుతో, జన్మాంతర వైభోగాన్ని ఆళ చూపిస్తు న్నారు.

కానీఎా=

“ర్సులం నివ్వురవ్వల్ని ఊది

మళఠం మంటల్ని రేపుతూ””?* మమతా, సమతా సమస్యల చీకట్లను

న.

ముమ్మరం చేసేవాళ +ను ఎదిరించాలం టే విజ్ఞానవు వెలుతురు కావాలంటాడు కవి. అంతేకాదు, రోగ్యగస్థమైన ఈ వ్యవస్థకు మందివ్వాలం టే ఆలోచన, పరిశీలన లనే 'టానిక్‌' అవనరం అంటాడు - 'టానిక్‌ కావాలి' (పుట-3) కవితలో.

వర్తమాన సంఘం -ద్వేషాల్వ మెరుపులో, మోసాల ఉరుముల్తో, అవినీతి వర్షంలో తడుస్తూ; పేవరికం ముంపులో, అసమానతల కంకరరోడుపె కషంగా అడుగులేస్తున్నదిని, దీని వై_ క ॥

దళీతళవులు - హరీజనాభ్యుదయం కం

ఆళల ఊపిరితో, ఠరూవంలేని శేపటి కోసం వెట్టిరాకిరి ఇక మాసీపోవాలి, గతంలో మీరు పెట్టిన కడగండ్తను మరచిపోతాం.

“శతం ఎంతో పోతే పోనీ

వర్తమానం పంచుకుందాం''!5 ర మ్మంటూ సహనాన్ని, దరైతన్యాన్ని (వదర్శిస్తాడు.

కవి మత నవానాన్ని కాంవిస్రాడు. పావురాన్ని అందుకు సంకేతంగా భావన చేన్తూ, ఆలయ గోపురాలపై, చర్చి తలుపులపై, మసీదు మీనారులపె స్వేచ్చగా పావురాలు ఎగరటం అనే కన్నులవండువులైన దృళ్యాల్ని “*షావురాలు” (పుట శ్ర కవితలో మన కళ్ళముందుంచుతాడు. కేశి, ఎండ్లూరి నుధాకర్‌ = వర్తమానం (1992) ః

నాటి నుండి నేటివరకూ ఏదో రూపంలో దోచుకోబడుతున్న అసృవ్యుడు; గోదావరిలో కవి దర్శించిన మానవతత్వం; తన కోసం తపించే, ఉద్ధరించే కవిత కోసం కవి ఆరాటం; వర్షాకాలంలో గోదావరి వరవళ్ళలో కవి అనుభవం; కవి అభ్యుదయ మార్గం; అమ్మ పేరు; శీతాకాలంలో హైదరాబాద్‌; అనుకోని సమయాల్లో, అనందం బూదిలో, ఓలలాడించే బిచ్చగాని పాట, మత తిరస్కరణం, ఆకలి కోసం జరగే వ్యభిచారం, ఐాలర్దు అనేక నమన్యల మధ్య మధ్య తరగతి మనిషి పెనుగులాట, గతాన్ని స్మరిస్తూ, భవిష్యత్తుకోసం గర్జించే అస్పృత్యుడు మృత్యువుకు మృత్యువు గీతం, తన దేశంలో తన అస్థిరత్వం-పై వ్యధ *“వర్ర్తమానం''లో వస్తువులయ్యాయి.

(పాచీన కాలంలోనే కాదు, నేడూ దళీతులు హింసీించబడుతూనే ఉన్నారు. అదేమని వ్‌ళ్నిస్తే హత్యలకు గురి అవుతున్నారు. నేడు ధనికుల

“జయధాల పేర్ద మారాయి

అంకెల సంఖ్యలూ పెరిగాయి

మారనిదల్లా మా వాత్యలే''?* అంటాడు కవిం

భరిస్తే, నహిస్తే, ళమిసే ఊక దూరంగా పెద్ద, ఊరుకొన్న సనాత మలు, ధనికులు (వళ్నిస్తే బాలు, పరలోకానికి వంపుళున్నారంటాడు.

180 హరిజనాళ్యుదయం - ఆరునికార్యధ్ర కవిత్వం,

ఈ దశిత కష్టాలకు కారణం సవర్జులకు వుతం ఇచ్చిన ఇధికారం. అందుకేం

“రండి మఠాన్ని మట్టి చేద్దాం

మట్టిని మఠం చేద్దాం

కొత్త మడ్డసీద

కొత్ర దృళ్యాల్ని ఆవిష్కరిద్దాం'”??

ఆంటూ. మఠం స్థానంలో మట్టిని = అంటే శమను _పకిష్టంచటం, అభ్యు దయం అంటాడుం

తనకు జరిగిన దోపిడీని అవమ్లానాల్ని తెలుసుకొని, వగతి దారి పట్టిన అస్పృక్యుడు నేడు తన క ర్తవ్యదీక్షలో చేతుల్నే వృజాయుధంగా, ముఖాన్ని అగ్నిశలగా చేసుకొన్నాడంటూ, దళితుడుగా . కవి...

“కాత ముత్తాతల నాటి అంటరానితనపు దస్తావేజుల్ని

నా తరతరాల వేలిముద్రల దర్శిదపు చీకటిచరి తల్ని

నడిరోడ్డుమీద చించి పోగులు పెడుతున్నాను

భూఠకాలం గొంతుమీద కాలు పెట్టి

భవిష్యత్తు గుండెల్లో నిర్భయ సంతకం చేస్తున్నాను" అంటూ గతానికి న్వస్షి చెప్పి భవిష్యత్తును. నిర్భయంగా వీషిన్తూ; వాంఛిన్తూ, సాధించేందుకు. ముం్తిదడ్లుగు వేస్తాడు.

“నీ కవిత్వంలో నన్ను ఆక రించిన మరో (పరానమైన అంశం అంత ర్లీనంగా. ఆరని జ్వాలగా- [వ్రవహించే, దకితవేదన'? అంటూ ఎన్‌. గోపి కవి గురించి చేసిన (ప్రశంస అతరసత్యం.

దళితుల నమస్యలు, వాటి నేపథ్యం; వాటిని వరిష్కరించేందుకు కావలనీన మార్గాలు, పోరాటాలు స్పష్టంగా ఎటిగిన ఎండ్లూరి సుధాకర్‌ దళిత వేదన స్వీయానుభవంగా కలిగిన వ్య క్రి. కవిఠ్వం నాడి తెలిసిన కవిళావై ద్యుడు. వస్తుతం ఈ కవి తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం, బొమ్మూరు (రాజమం డీ) విలా గంలో ఆధ్యావకుడుగా పని చేస్తున్నాడు.

దశీతకవులు _- హరిజనాభ్యుదయం న! కేరి. గాదెలవర్తి రాధా ఆశీర్వాద కవి = కవిశొలావం:

ఇందులో “ఆమె” కాండవీటిరెడ్డి రాజుల వంళానుజ. ఆమె తండి మవీ దాత. పేదల వట్ట (ేమాదరాలు ఉన్నవాడు. ఆరని లశతణాలనే ఆమె పుణికి వుచ్చుకొన్నది. అమెకు హరిజనులన్న దయ. టారి కష్టాలను కూలంకషంగా ఎటిగిన వనిత. ఊరిలో గామ పెద్ద నిళాని. కాసి మంచిపాడు. అ ఊరిలో బడి వంళులు కాముకి, కుల దురహంకారి, నిర్ణయుడు, వడ్డీ వ్యాపారి, మోసగాడు. టకనాడు ఆ ఊరీకి దూరంలోనున్న ఒక స్త్రీని చెజబట్టబో యి, పులివాతబడి మరణించాడు. ఈ కథంళా *“ఆమె' 'ఆతని'తో చెబుతూ ఉంది. వాళ్ళిద్దరి మధ్య మాటలు రాగరంజిత మయ్యాయి. అతడు అమెను (సేమింబానన్నాడు. పెళ్ళాడరా నన్నాడు కానీ ఆమె తిరస్కరించింది. ఇదీ న్ధూలంగా కథ. ఇంత సజావుగా (క్రమబద్ధంగా, కావ్యంలో వస్తువు అవగాహన కాదు. కారణం - కవికి సంచముల దుస్థితి, వేమన గొవృతనం, కాముకత్వపు బలవత్తర ళ క్రి, మృత్యువు నిరంకుళ తత్వం, (పేనుతత్వం వివరిందాలన్న కాంక్ష మెండుగా ఉన్నా; వాటిని కథలో నిఐద్ధం చేసే[ వయత్నంలో నఫలం కాకపోవటంవల్ల ఈ వపష్ర్రనై క్యత గోచ రించింది.

ఈ కావ్యంలో మొదటి ఇరవై నాలుగు వద్యాల్లో కవి వంచవబల కష్టా లకు కవితా రూపం ఇచ్చాడు. వాళ్ళ దుర్భరమైన న్టితిని వ్యాఖ్యానిన్తూ అవిష్క- రిన్తూ వస్తాడు. “ముఖ్యంగా చారిజనుల ళమైక జీరెరాన్ని కళ్ళకు 'కెట్టినేట్లు వర్డిస్తూ....-

“హెట్టకు బట్ట కన్నీలిడి హీల్పెసలాడెడి చిట్టి బిడ్డలన్‌

గుట్టల హైలుజేనీ వరికోతల కూలికి దూర్చునాడులన్‌

బొట్టలు చేతబట్టుకొని పో నిజుపేదల కష్ట జాలకం

బెట్టు ళమించునో తెలియదీ పరమేజుని సృష్టి ధర్మముల్‌ .”89

ఇటువంటి _ళమైక జీవులను, నష్ట జాతులుగా దేవుడు ఎందుకు సృష్టి పైడోనని కవి బాధ. దళిరుల (శ్రమకు తగిన ఫలితం లేదని ఇందు కవి ఇవేదన.

182 హరిజనాభ్యుదయం - అరునికార్యధ కవిత్వం

విశఠలాంగుల వేదన (1984) ?

రెండు బాగాలుగా వెలువడిన ఖండ కావ్యమిది. రెండవది 1991 లో వెలువడింది. (పత్యేకించి హరిజనుల గురించి కాదుగానీ; పేదరికంలో (యగ్గే చిన్న కులాల జనుల్లోని కష్టాలను; ఇప్పటికీ ఆంతరించని ఆంగ్లపాలకుల పీడనలను;స్వార్దసామ్యవాద ధనచింతనను;కుమ్లురోగుల కష్టాలను; కళాాపవూర్జుల మని జెప్పే కవుల్లోని దనకాంతను; దేవుని పేరుతో మోసం చేసేవాళ్ళు కుట లను ఇందులో కవి కవిత మయం చేళాడు. ఏ కారణంవల్లనై నా వికల మనన్కు లైన; దుఃభితులైన వాళ్ళందరిగురించి ఇందులో కవి పరితపించటం వస్తువు. ఇందులో హంజన సనుస్య లేనందున చర్చించలేదు.

ఈ కవి ఇతర కృతులు:

“బాలను(డులు' (అండకొవ్యాలు), “కీనాలాపంి (మూడు భాగములు . కావ్యములు), “పాకిస్తాన్‌ .భస్మానుర' (కావ్యము), కళ్ళజోడు (రెండుభాగములు-_ ఖండళావ్యములు), 'సత్యజ్యోతి” (గేయకావ్యాలు), 'నిమ్న జాతులజ్యోతి' (కావ్యం), 'అగమ్నుడు” (శావ్యం), “స్వవ్నవిలానంి (కావ్యం). ఈ కవి రచనా సంపత్తి ఎక్కు-వేకానీ, దళిత సమస్యపై ఈ కవి అవగాహన నసంఘటనాత్మకంగా ఉంటుంది వద్యంపై ఇష్టమున్న కవి. అభ్యుదయంవై పు ఇప్పుడిప్పుడే దృష్టి మళ్ళిస్తున్న కవి. 1ేకీ. దోనేపూడి మోహన్మపసాద్‌ = 'ఐతుకు పాటలు (19088) ॥

ఇందులో పాటలుగా 'అతుకుల [బతుకులు (4 పాటలు), “దళితులు = అకలి హకులు (6 పాటలు), “ఆరోగ్యంలో భాగ్యము” (3 పాటలు), “వబుద్ద (వలోధం' (6 పాటలు) ఉన్నాయి. ఇందులో కవి దళితులకోసం సూచనలు చేళాడు బ్యావవింకంగా, అక్కడక్కడ మాండలికంగా (వానసీన ఇందులో అన్య దేళ్ళాలు ఎక్కువచోట్ల కన్పిస్తాయి. జానవద పాటలను అనుసరించి (వానీన పాటలవటంతో ఇవి _వజలను బాగా ఆకర్షిస్తాయి. అన్నుపాస, అంత్య పాసలతో కూర్చటంవల్ల ఈ పాటలు పాడుకొనేందుకు అనువుగా ఉన్నాయి. హరిజనుల కష్టాను చెవ్తూ వారి ఆరోగ్యంకోసం తగిన నూచనలిన్తూ వారి వాక్కులకోనం పోరాడే విధాాన్ని (వ్రలోధిన్తూ ఈ పాటలు [వాయబడ్థాయి.

దళీతకవులు - హరిజనాభ్యుదయం 183

అభ్యుదయ దశితకవిత్వంలో గుర్తించదగిన అంశం ఒకటున్నది. గాందీ, అంబేడ్కర్‌, మార్కిస్టు ఆలోచనలపై అవగాహాన లేకుండా సంఘటనాత్మ కంగా న్నందించే కవులు ఇందులో కన్పిస్తారు. అభ్యుదయ దళిత కవిత్వం విక నన దళలో, విన్హవ దళిత కవిత్వానికి సామీప్యాన్ని కలిగివున్నట్లు కన్పించ వచ్చు. కాని పరణామ్మకమంతో అది అనంతరం ఏర్పడ్డ సాహిత్య చైతన్యం. 12.4. విప్లవ దళితఠవిత్వం ;

విప్లవ దళిత కవిత్వంలో దేవుడు, మతం, దాని వాఖయంపై తిరుగు బాటు, తిరన:.రణం ఉంది. అంబేడ,ర్‌ ఆలోచనంతోపాటు మార్క్సిస్టు గతి కార్కక భౌతికవాద నేవఠ్యం జోడయింది. ఈ కవిత్వం దశితాళ్యుదయానికి విముక్తి పోరాటం తప్పనిసరిగా గుర్తించింది పీడితజాతులతో సన్నిహిత సంబం దాలకోనం వాళ్ళ భాష (గహించి వచన కవిత్వంగా మాండలికంగా రూవం సంతరించుకొంది. పాటగా (వకవించింది.

1. శివసాగర్‌ ౨ ఉద్యమం నెలబాలుడు (1988) శ

నలభై ఆరు కవితలున్న “ఉద్యమం నెలబాలుడు' గేయకవిత్వం, ఇందులో “తూర్ప్చుపవవనం పవీచెనోయ్‌!? కవితనుంచి *పది వసంతాలు" కవితవరకు శివసాగర్‌ కవితామూర్తి మవాత్తును నింపుకొన్న విన్హవగీతాలు దర్శనమిస్తాయి.

“*శ్రూర్చు పవనం పీచనోయ్‌

శూర్చుదిక్కె రు పెక్కె నోయ్‌

ళరతభథళూమి కనులుతెరచి

వెలుగురవ్వలు కురిసెనోయ్‌"” అంటూ విన్ననోద యంతో; సమరాకాంతి ఆవాహన చేసే శివసాగర్‌ “ఉ తేజం విశ్వజనీనం (౩1౪6౪41, గానూ నిర్దిష్టం గానూ"1ే నింపి తన కవిత్వాన్ని మలచిన కవి

విన్హవ విము క్రి వఠంలోనికి చైతన్యవంతుల్ని ఆహ్వానించే ఈ కవి “కవి క్వానికి దేరణ వివ్దవోద్యమం, వినన సాహిత్యోద్యమాలు, వివ స్వభావ స్వరూపాలు” కొవాలని నమ్మి, అంకిత మైనవాడు.

వికీ వారిజనాళ్ళుద యం - ఆధునికార్యధ కవిత్వం

అ దృష్టితో శివపాగర్‌ కవితాగరిమను న్ధూలంగా ఆవివ్క6ంచే పయ త్నమే ఇక్కడ జరిగింరి. పూర్వాశమంలో విన్షవవాది, కవి శివసాగర్‌ . నేడు సత్యమూ ర్రిగా, సాంఘికంగా దశితోద్యమంలో భాగస్టుడు కనుక, ఈ వరిశీలన అవసర౦ అయింది.

సత్యమూ ర్రి నుంచి నేడు దళితోద్యమానికి వచురించబడిన కవిత్వ రచనలేషీ రాలేదు వర్గ దృక్పథంతో (వాసీనవేతవ్ప . ఈ పరిధి, ఆవరణానికి సంబంధించిన రచనలు అయన నుండి ఇంకా రాలేదు. కానీ, ఇటీవల ఆయన అనంత పురంలో జరిగిన *'దశితనభ "లో చెప్పిన చిరుకవిత._.

“వి త్రశం రాలిపోతూ, పంటను వాగ్దానం చేసింది

పువ్వు రాలిపోతూ, నండును వాగ్ధానం చేసింది

నూర్యాన్తమయం, సూర్యోదయాన్ని వాగ్దానం చేసింది

హరిజనయెంకన్న వాలిపోతూ, పోరాటాన్ని వాగ్దానం చేళాడు.””

దళిత సాయుర పోరాటంలో అన్తమించే వతి మనిషి ఉద్యమాన్ని మరింత పటిష్టపరుస్తాడని కవి చెప్పే ఈ కవితలో సాంఘిక జలం, కవితా బలం ఉన్నాయి. శి. బొజ్జా తారకం - నదివుట్టిన గొంతుక (1988) :

1975 జూన్‌లో అత్యవనర వరిస్థితి _పకటించారు [వజా వాక్కుల కోసం జులె నాలుగవ తేదీనుండి బొజ్జా తారకం జై లుపాలయ్యాడు. కొన్నాళ్ళ నిజామాబాద్‌ జైలు, అపై చంచల్‌ గూడా సెంటల్‌ వైల్‌ - మొ తంగా ఒకటిన్నర సంవత్సరం త్లైలులో గడిపాడు. ఆ సందర్భంలో [వాసినవి ఈ కవితలు. తన భార్యకి అంకిత మిచ్చాడు. ఇందులో ఇరవై రెండు కవితలున్నాయి. *న్పీత్రో చెప్పనే లేదు మొదటి కవిత, 'నేన అస్పృక్యుజ్ణి' చివరి కవిత.

“పేదలు, హరిజనులు మఠంవల్ల; చాని వీర్డలైన వర్ణ, కులవ్యవస్థలవల్ద; వీటిని పరిరక్షించే కర్మ నీద్దాంతం వల్ల పుట్టిన "సేదరికం, బానిసత్వం, నిరక్ష రాన్యతలను కళ్ళకు కట్టినట్టు చూపిన్లూ; ఈ దళితుల దీనన్థితికి శారణమైన

చళికకచులు . వారిజనామభ్యదయం 85 అ్యగవర్ష్గ, రనిక, పాలితవర్గాల విధానాల్ని చుయ్యబతుళూ; ఉపచ్యమించే మార్గాన్ని స్పష్టం చేన్తూ (వలోరిన్తూ; వెంట వయనంతశేత్తూ *ఇిపటిళోనం' చేసే ఈ సాయుధ (వతిఘటనంలో నిర్భంథింవబడి జైళ్ళను వ్మిళాంలి గదులుగా ఉపయోగిస్తూ; సీద్దాంత రచనం సాగిన్తూ ఉండే కవి ఈ బృవా శ్రర యత్నం అనే నదిని తన గొంతుకనుండి కవితావవావాంగా చేయటం ఇందులో వన్తువుం

హరిజనాక్యువయం ;

మతం. దాని వైదిక వాజ్మయం; దాన్ని అమలునరచే మతవర్గం; వీళ్ళను రక్షించే పాలితవర్గం ఈ దేశంలో దళితుల్ని సృష్టించాయి. పీడించాయి. టోచాయి కూరల ఉందాయి.

“ఒకరుగా గుంపులుగా

వచ్చిన దొంగలు

జనురి జీవితాలను

తొక్కుకుంటూ పోతుంటే

కేలుమోడ్చి'” చూ సేవాడయ్యాడు;

దోచుకుపొమ్మనేవాడూ అయ్యాడు దశిరుడు అంటాడు కవి. అంతే. భూమిని వండించమన్నారు. చచ్చిన గొడ్డుల్ని తీసుకుపోయి. మాకు చెప్పులు కుట్టమన్నారు. మూతికి ముంతా, ముడ్డి! ఆకూ కట్టుకు తిరగమన్నారు.

“వ్రేనెప్పుడో చేసిన పొవంకొర్జీ

నాష్మీణశుకొచ్చితదని

మీకిలా పొడిగందేయట మే

దేవునికి ఇస్టేమని

అలా నా నౌనట (వాళాడని”* శిక్షవేసినవాక్ళు వీళ్ళే అంటాడు కవి.

వేళ్ళ గరించిన గొతలు, కవితలుండవు. 'పేళ్ళతో కనిచేయరరొళ్ళు, కోరిక కలిగితే వీళ్ళ స్త్రీలను బలాత్క-రించొచ్చు. నీళ్ళను గురించి మాట్లాడితే కీర్హి అని, గౌరవమని తెలిసి, ఉద్ధరణం అన్నారు. అఆమాసే కని.

186 హరిజనాభ్యదయం . ఆరునికార్యధ కవిత్వం “హరిజనోద్ధరణ యజ్ఞంలో

నన్ను బలివళువును చేశారు

షీ క్తి జ్వాలలు (వజ్వరిల్దాలని

నా ఆయువ్దును అజ్యంగా ॥

పోనుకుంటున్నారు*'5్‌ అని దళిశునితో అన్పిస్తాడు. బ్‌ొడ్డా కారకం కవిత్వం హరిజనుల కోసం విన్హవ ఉద్యమం అవసరమని సూచిస్తుంది. ర్‌ం వలళ్లంపట్ల - ఊపిరి (1984) క

కొందరికి సంకెళ్ళను; కొందరికి స్వైరతను (వసాదించిన ఈ దేళ నంస్ట్ట్భాతి పై సమరం [వకటిన్తూ; మతాన్ని రూపు మాపాలంటూ; అడపిల్లపడే కష్టాలను వివరిస్తూ; వాటినుండి బయటపడేందుకు తెగునతో యత్నించాలంటూ , వివ్హవాగ్ని భగత్‌సింగ్‌ ను నుతిస్తూ; సమసమాజ నిర్మాణానికి చైతన్యంతో కదలి రావాలని యువకుల్ని అవ్వ్వూనిన్తూ కవి . దళిత బాలలు పిడుగులనీ; (వగతి, భవితవ్యాన్ని కలిగిన భారత నిర్మాతలనీ అంటాడు.

కవి - మాళ్ళస్వామిక వ్యవస్థలో పథమ స్థానంలో వుండిన ఆడది నేడు మగవాళ్ళ కుటిల నీతికి, దుర్మార్గాలకు గురియౌాతున్న దంటాడు. స్వతంత భార ఈంలో 'పెచ్చుమీరిన అకలి; దోపిడీ; దౌర్జన్య పాలకళత్వాన్ని వివరిస్తాడు కట్నం “పేరుతో స్తీని హింసించే స్త్రీలకు హితవు చెబుకాడు. కులం, మతం, ఆచారాన్ని “హీఠుదృష్టితో చూచి, బాబాల బండారం బయట పెస్రే హేశువాదులను [వళం సిస్తాడు. బాలయోగి విలాస వురువుడు, ధనికుల వపకపాతి అని ఎగతాళి చేస్తాడు. నమ్మక్క-వంటి [గామదేవతలకు జరిగే మేడారం జాతర ఒక అంధ ఆభారమంటాడు. రేడియో ఒక భృటాజని; మఠానికి భజన మండలి అని; (ప్రజా కళాకారులకు అందుబాటులో లేనిదని హేళన చేస్తాడు. రామవ్ప శిల్పాలు బూర్జువా, వ్యూడల్‌ వ్యవస్థకు _పతీకలే తప్ప, శమజీవుల జొన్నత్యాన్ని వెల్లడి చేయవంటాడు. భవితవ్యం కొరకు ఆచితూచి అడుగేన్తూ వెనుక బడక వనయనించా లంటాడు, మార్పూ, మంచీ కోనం (పాణాలిచ్చిన క్యాగమూ ర్తులకు నివాళు లర్పిస్తాడు,

దళితకవులు = హరిజనాభ్యుదయం కతి? జం మాహ్రార్టీ - దళిత గీకాలు (19887: దళితుల ఆవేదనను, ఆలోచనను, ఆందోళనను తనలో నింపుకొని . కేవటి వెలుగులి వేకువకోసం అలపించే న్యువభాత గీతాలే మాష్టార్టీ 'దశిత గీతాలు.” “దోఏడీ కాఐడేరారే దళితులు” అంటూ హరిజన. గిరిజన, బాధితుల్ని ఒక చోటకు చేర్చి, ఉద్యమానికి పుష్టి చేకూర్చే (పయత్నం చేసే మాష్టార్టీ ఈ దళిత గీతాలు ముఫ్సె [వాళాడు. అంబేడ్కర్‌ ఆలోచనను అందిపుచ్చుకొంటూ, ఆయనను నుతిస్తూ; నర్యవవాయ వాబ్మయంతో ' ఆయన చేసీన పోరును నుతిన్తూ; అయనకు ఆదర్శమైన బౌద్ధాన్ని కొనియాడుతూ, హరిజన, గిరిజన వర్గాలపై జరిగే దోపిడీని అందరికీ ఏదితం చేస్తూ; తాలి భారతీయులు ఈ దళితులేనని ఢంకా బజాయించి బాటుతూ; వర, కుల వ్యవనస్థల్లోని స్వార్దాన్ని న! ఉగ న! బట్టబయలు చేస్తూ మాష్టార్టీ *“డళిత గీతాలు సాగులాయి. గొరెలవంటి దళితుల్ని బలి యివ్వాలనే పులులవంటి పెద్దోస కాచుకొని ఉన్నారు, తిరగబడండి అంటూ దళితుల్ని (టసేరేపిస్తాడు. నాయకులు వీరి వోట్ల కేపుట్టి వీళ్ళనే నాశనం చేసినవారని దుయ్యబడతాడు. పీడితుల విము క్రికోసం పోరాడే ఎరజెండా కమ్యూనిష్టులు; దశిళులకోసం ఉద్యమించే నీరిజెండా దళిత వీరులు సిద్ధాంత రాద్ధాంతాల జోలికి పోకుండా కులాన్ని, మతాన్ని కూల్చేందుకు కదిలి రావాలంటూ నీలం - ఎ్యరదనం కల గలనీపోవాలంటాడు మాష్టార్మీ. సమతా సాగరునిగా గొతమ బుద్దుని నుతిస్తాడు. మాల, మాదిగలు స్తుకించాల్సింది అంబేడ్కర్‌ నే తప్ప, గాంధీని కాదంటాడు ఈ గీతాల్లో మాష్టార్డీ, ఏకాత్మఠా యాజ్జాన్ని నమ్మవద్ధంటాడు. సన్యానుల్ని నమ్మొద్దంటాడు. స్వాతం_త్య. సమభాన, సౌ భాతృత్వ, (వజాస్వామ్య, సామ్యవాద, లౌకిక వాదాలు; ఒకే జాతి, ఒకే మతం నినాదం; అందరికీ గౌరవభావం కలిగిన నవ బారత రాజ్యాంగం అవ్వానిస్తాడు. అంబేడ్కర్‌కి, బుద్దునికి జోవోర్లర్పిస్తాడు. ఇదీ ఇందులో వస్తువు. మొదటి గీతం “దీన బొంధవులు” నుండి చివం గీతం “అందుకో జోహార్డు” వరకు ముప్పై గీఠాలున్నాయి.

సవ్ర హరిజనాక్యుదయం - అధునికార్యధ కవిత్వం

దశితాభ్యుదయ |వయత్నం [పతిఘటనంగొ, పోరాటంగా నంఘంలో తూవుదిద్దుకొచేటప్సుడు (వబోధ 'సాహిత్యం తష్షణ ఫలితాన్ని అందించేందుకు పాటగా; నా౦ంకఖథ, అుజ్జకతలనే ఉఊనపద (వ్మకియలుగా [వజల మధ్యకు దిగి రావాల్సిన అనసర మేర్ప్చడుతుంది. అప్పుడు దీని భాష (పజల బాష కొతుంది. హ్యావహారెక భాకొతుంది. మాండ్‌లీకరిగా కూడా మారుకుంది. అప్పుడే ఇది పౌమాన్యుని ఆకట్టుకొని, ఉద్యమింవజేస్తుంది.

ఈ స్లితి దళిత గీతాల్లో (వస్ఫుటంమౌటం గమనించవళ్చు. ఈ స్థితిలో తఠిఠత (వబోధక మయ్యేందుకు ముఖ్యంగొ పీడితుల కడగండ్లను అర్ద9ంగా చ్నిరించటం; పీడితుల ముళ్చళ్యలను ఆనహ్వించుకొ నేటరీత వివరంగా చెన్సటం; (వఠిశుటన మార్గాలను గుఠితెల్లో నాటుకొనేటట్లు వదేపదే వునరు క్రి చేయటం; అభ్యుదయ దళిత జీవితం స్వర్గరుల్యంగా మురదుంచటం కూజా జనం నాడి నెజిగిన రచయితల రచనా చాతుర్యం.

వేత రాజకీయ నభలు కానీ, (వ్రకుత్వ నరస్థలు కానీ, సాహిత్య, సాంస్కృతిక కళా రూపాలు కాసీ చళితుణ్ణి స్మరించకుండా, వాడి అభ్యుదయ (వగతికి మార్గాలు చెవ్సకుండా ముందుకు సాగటం లేదు.కానీ, అందుకై కవి...

“జడిలోన గుడికాడ ఎటు చూసినా . అడుగడుగునా జరిగె అవమానము తడి ఆరి గొంతెండి నీరడిగినా . గడివేసి నర్తింె కుల'*6 కరాళ నృత్యాలు అవిచ్చిన్నంగా సాగుతూనే ఉన్నాయంటాడు కీవి, (శామికుడుగా దళితుడు పడ్డ కష్టాలకు (వతిఫలంగా సవర్థలనుండి కష్టాలే దక్కుతున్నాయి. కొందరు అన్ఫృళ్యతకు మాంసావారం శారణమంటారు. అదీ చచ్చిన వపవుల మాంనం తింటారని; “ఎట్టు కూర తిన్నోడ''౦టూ దూరం పెడతా మంటారు. అందేకోదు . శ్యభత లేకపోవటం ఒక కారణంగా చెబుతారు. తన యజమాని జంటి పై నిగారింపు తెచ్చే _పయత్నంలో, తన వొళ్ళూ, ఇళ్ళూ గుల్ల చేనుకొనేవాడికి; తన గురంచి ఆలోచించే అవకాశం ఏదీ? అంతేకాదు, చదువు కొంపే నమాజం"రూపుకేథలు కెలుస్తాయు అవి తెలునుకొంటే తమపైనే తిరగ బడితే? అందువల్ల దళితేతరులు వునాఓలేని కారాలు, వూర్యజన్మ పోపాలూ జెప్పి వీళ్ళను మాయ చేస్తూ ఉంటారు,

దశితకవ్పలు, - హరిజనాళ్యుద యం 14

భారత దేశంలో నేడు పాలితుల్కు పీడషలూ అయన నాకళ్ళు మత నిర్వచన కర్తలూ బలం, స్వార్ధం, కువూనా మేధలతో ఈ దేశానికి వచ్చి ఇక్క-డి స్థానికుల్ని, బానినలుగా చేసుకొన్న అత్యులంటాడు మాష్టార్టీ,

“ఆర్యులు దండెత్తి కొచ్చి - యుద్దం చేసి

ఆయుధాలు సరిలేని - (దావిడ జాతిన్‌

వోడించి బానినసలుగ . చేసినారు నాడు.”

ఇలా. ఆయుధ సంపత్తితో సారించిన విజయాన్ని, 'సేవకాగజున్ని శాశ్వతం చేసుకొనేందుకు; స్థానిక దళితుల మెదళ్ళు ఆళోదించకుండా, అనలు ఆ ఆలోచననే ఊహించకుండా ఉండేండుకు - మాది దైవద త్త్రమయిన అధికారా మంటూ, స్వార్ధ సర్ధవదాయ వైదిక వాజ్మయాన్ని సృష్టి చేని, ఆఅ మత్తులో. ముంచెత్తారు.

మతం మానవత్వానికి చుక్కెదురు. మత (సవక్తలు మార్పుకు ఇచ్చ గించరు. భారతదేశంలో మత౦ మానవత్వాన్ని మంట కలిపింది. మనుషుల్లో వ్యత్యాసాలను నిర్ణయించేందుకే (యత్నించి . అందుకు కర్మ నీద్దాంకాన్ని, వర్ణకుల వ్యవస్థల్ని తోచు తెచ్చుకుంది. వైదిక వాజ్మయాన్ని పునరుద్దాటిన్తూ...- నాలుగు వర్ణాల భారతీయ సమాజం సాఖుత్తు దేవుని అవయవాలనండి ఉదృ వించాయని చెప్పింది. వంచముడికి ఇందులో స్థానం లేదంది. యజమాని, "సేవక వర్షాలను సృష్టించిండి. అనుభవించేవాశ్ళకు పూర్వజన్మ సుకృత ముంది, బానిసశ్వం,. పూర్వజన్మ దుష్కృతమంది. ఈ చటాన్ని గురింధి ఆలోచిస్తే దైవ్యదోహమంది.. వినిన చెవుల్లో సీసం పోసింది. మాట్లాడిన నాలుకలన్ను. ఆగ్నితో కాల్ఫివేసింది. ఈ మతం గర్భంనుండి జన్మించిన మఠ్నపవక్రలు ఈం భావాలనే వల్లించారు. ఎక్కడైనా, ఎవడైనా ఒకటీ రెండు సగతి గమ్యాన్ని సూచించేలా మాటలు పలికినా అవి నాలుకనుండి వచ్చినవేకాని, నాఖినుంచి వచ్చినవికావు. ఈ అవగాహన “మాష్టార్‌ జీ'కి స్పష్టంగా ఉంది, అందుకే...

*క్క వేదభూమిలో = ఈ పుణ్యభూమిలో ముష్పయ్యారుకోట్ల * దేవతలు వెలిళాకు

390 పారిజనాభ్యుదయం - అధునికార్యధ కవిత్వ౦

అర్వయ్యారుకోట్ల . అభ్యుదయులొ చ్చారు

శ్రీరామచం్శదుడు - వివేకానందుడూ

థ్రీక ఛష్టవరమాంస = శత నంన ర్తలు"8 ఎంతమంది పుట్టినా మతంనుంచి విడివడి మాట్లాడలేదు. వాళ్ళు మళాన్ని విడువనంతకాలం దశితుల సర్వతో ముఖాభివ్య ద్ధికి చేయగలిగింది పెద్దగా లేదు అంటాడు కవి.

మతపవక్తలు సృష్టించే ఏకాత్మళా యజ్ఞం వంటివి దేవుళ్ళను నమ్మమని చెప్పేందుకే తమ సొంత బొజ్జల్ని శ్యాగ త్రగా చూచుకొనేందుకే తప్ప దళితాళ్యు దయానికి ఉపయోగపడవంటూ కవి *“ఏకాత్మతా యజ్ఞమంటి గీతంలో నొక్కి చెపుకాడు. ఈ సన్యాసులు మీగడలాంటి శరీరాలతో పంచభక్ష్య వరమాన్న లోజనాలతో సర్వమహిమలు తమ చిటికెనవేళ్ళల్లో స్థానం ఏర్పరుచుకున్నా యనడానికే వనికొస్తారు తప్ప దళితులంటే, వాళ్ళ కష్టాలంటే ఏమాతం అవగావాన, ఆలోచన ఉన్నవాళ్ళుకారు అంటారు.

పోరాటం :

నమాజంలో అరకొరగా లలిన్తున్న (వళుత్వ సదుపాయాలవల్ల అయితే నేం, చదువుకోవాలన్న తవన వల్లనై తేనేం = సమస్యలను అధిగమించాలన్న అలోచన దళితుల్లో కలుగుతోంది. ఇవ్పుడు నాళ్ళు చదువుకుంటున్నారు. ఉదో, శగాలు చేస్తున్నారు కళారంగాన్ని తవదాకా తెచ్చుకుంటున్నారు. కానీ, వీళ్ళ ఈ (ళామిక వైఠవం ఎప్పుడూ యజమానులుగానే ఉండాలనుకానే దళితేతరులకు మింగుడుపడటంలేదు పట్టణాల్లో తమ పనులునెర వేర్చే ఆధికారుల్లో దళితులుంటే దండాలు పెట్టి సని గడుప్పకొంటారు. పల్లెలకు రాగానే ఫై మెట్టు మాదేనంటూ ఈ డళిరుల్నే వనసరంలా చూస్తారు. ఈ విషయాన్ని "ఎవరే ఈ పోరగాడు” గీతంలో చక్కగా అవిష్కరిస్తాడు కపి, చదువుకున్న ఒక దళితుడు తన వల్తెకు వస్తున్నాడు. చదువు, సంస్కారమున్న అతనిపట్ల సద్భావన “పెంచు కొన్న ఆ ఊరి ఇగవర్జుని కొడుక్రైన విద్యార్థి ఆ దళితుని సామాను మోనుకు రావటంలో సవాయపడ్డాడు. అక్కడ ఆ విద్యార్థిది చదువువట్ల మక్కువేతప్ప చొకిరీకాదు. కానీ ఆ విషయం సవర్జుల్ని నిప్పుర వ్వల్లా జ్వలింవజేసింది. దళితుల (బతుకుల్ని అహుతి చేయాలనుకొంది. అబ్బాయి తండ్రి దళితుని అ త్తపె ధ్యజమెత్తురూ

దళశితకవులు - హరిజనాభ్యుదయం శరీ] “వూరికాడిదాక ఈడు _ వూగుకుంటముందా స్తే

ఎట్టి ముండకొడ్కోలే - ఎన్కపొంటి నా కొడుకురాంగ

నూసిన మా కులపోల్లు లేనీ ఇంటికుర్కొ-చ్చి

ముట్టరాన కులపోల్లా - బ్యాగు ఈడు మోనిండని

ఇష్టమొచ్చినట్టు దిట్టి - మూతి మీద వుంచిండు

లచ్చగాడీ లంవ్లీ కొడుకు .- మా ఇజ్జరంత తీసిండు"'9 అంటాడు. వీళ్ళే వట్నంలో పనిబడ్డ అధికారులు దళితులైనా కులంకట్టును (వస్తావించరు, ఆక్కడ వాళ్ళది అవసరం. [శమను దళితులకు కాళ్వతంగా అంటగల్టాలని చూచే దళితే తరులు సామాజిక మార్పును చచ్చినా హర్షించరు.

పోరుబాటలో వయనించీనా భాగం పంచి ఇవ్వని స్వార్థ వు వాదులు ఉన్నంత కాలం, అజఐచివేతతోనైనా అధికారం చెలాయించాలనుకొనే మానన హంతకులు ఉన్నంత కాలం పేదల కన్నీళ్ళకు అంతం పోరుశోనే సాధ్యమవు తుందని చెప్పే ఈ కవి పోరాటంలో దళితుల పాతను.

““ఇగజాతి ఆగడాలు ఆగాలంటే

(వతి దళితుడు కాగడాయై రావాలోయీ

అంటరానితనము మంట కలవాలంటే

(వతి నిమ్నుడు వాకులాగ నిలవాలోయీ””*9 అంటూ నిర్వచిస్తాడుం

పోరు ఒక్క ళూస్వామ్య సంపన్న వర్గాల పైనే కాదు = వాళ్ళకు వత్తాను వలికే, దన్నునిచ్చే రాజకీయ నాయకులపై కూడా జరపాలంటాడు కవి. ర్‌. కత్తి పద్మారావు = జ్లైలు గంటలు (1988) ॥

కత్తి వద్మారావుని “వానో (కిలద ఆరెస్టుదేసీ విశాఖ నెం్టటల్‌ జైల్లో, యం యస్‌. వార్డులో హేంగింగ్‌ సెల్‌ లో నిర్బంధించారు. ఆ తెలు నుండి దళితోద్యమం ఊపిరిగా కత్తి పద్మారావు రచించిన క వితలివి.

జైలులో వద్మారావు ఊరకే కూర్చోలేదు. తరతరాలుగా అటగ్యదొక్క బడ్డ జాతికోసం ఆలోచించాడు. ఉద్యమాన్ని వేగవంతం చేయటానికి మార్గం కోస్తం మరింత జ్బలితం అభ్యూడు. మరొకవైపు తన భార్య స్వర్ణ, పిల్లలు కట

షో వారీజనాళ్యుడయల _. అరునికార్యధ కపేత్వం కటాలముందర, అర్ధ౦ంగా చూన్తం సే పీల్లిలు అకలంటా ఉంపే, తన జైలు బువ్వనే తినిపించాల్సి వచ్చినపుడు; లార్యాళర్తల మర్య పోలీసాఫీనళ్సు అడ్డు గోడలయినవ్పుడుకూడా ఉద్యమాలపై చృషిని సానకెట్టుకొన్నానని చెబుతాడు. పెట్టుబడిదారీ సమాజంతో మనిషి శరీరం కూజా. ఒక క్యాపిటల్‌ అలిటాడు. దళిరుల ఆడవడచుల'పై అవాయిళ్యాల అందనం ఇందులో చూడవచ్చు. కారం చేకు సకటన. తర్వాత. దశితులకోనం విర్మించిన 'విజయనతర్‌' మార్క్స్సిన్లు అధ్యయనకళిలిరంగా. రూపుదిచ్చుకోవటాన్ని వివరిస్తాడు, విశాఖ జైల్లో విన్న తై. ధీల వ్యలార్థగాతర్ని స్మరణం చేనుకొంటాడు. 'పెద్దావురం నట్‌ డివిజినల్‌ మేజిస్టేట్‌ ముందు నల్లిన్న కోనవ. తల్లి స్పదింబినరీతి; నక్సతై.ట్‌ నల్లన్నగా. కష్టనష్టాలు వివరించబడతాయి, జైలులోని ఖైదీల నిజ జీవితాలు; అమాయ కళ్వంవల్ల, నిజాయిరీషల్ల; 'సేదరికంవల్ల, పెద్దల దురవాంకారంనల్ల జైలు పాలైన సంగఠులు వినరించబడటం ఇందులో వన్తువు ఇందులో వారిజన సమన్య వన్తువు కాదు. కానీ హరిజనుడుగా వద్మారావు. దశితోద్యమంలో పాల్గొనటంవల్ల తైలు పాలై నప్పుడు గమనించిన మిగతా ఖ్రైడీల జైలు జీవికాలు; వాటీ వెనుక నేపథ్యాలు; తన లార్యాపిల్లల గురించిన ఆలోచన; దళశితోద్యమం గురించి కవిలో రూపదిద్దుకొనే.. వము క్రివథం అవిష్క-రణ మౌతుంది, కత్రి వద్మారావు ఈ అనుభవాలను బలంగా దెవ్పుతూ... “ఊవహలు, శల్చనలుగాక అనుభవాలు గుండెకొలిమిలో పుటంబెట్టలడీ అగ్ని బావుటాలను ఎగరవేస్తున్నాయి సంఘర్థణ నమ్మర్ధన (వతిఘటన మాటల్లో కవితల్లో అలనీపో మి

• -దేతల్లో అఆయధాతై. జనచేశన సమరః కఈంఖాన్ని వూరిన్తున్నాయిలే*ి ఆంటూ దళిళుతళోసం అలోనింలి, అలో

దళితకవులు _ హరిజనాళ్యుదయరి 16! చించి; వాళ్ళ (వగతి కోనం సాహిత్యం నృష్టించి, సృష్టించి; నలితం కానరాక పోరాటం దారిగ్లె కొన్న దళిత విముక్తి నాయకుడు ఈ మాటల్లో అవిష్కరింన బడకఠాడు. చమన్యకోసం కతినంగా, కత్రిపట్టి ముందుకు సాగే వీళ్ళ గుండెలు ఐండోలు కాదు; స్పందిస్తే జాలువారే అమృతిసోనలే. కనలిపోతే, కన్నీ ళృొచ్చే జీవమున్న కళనుపావలే, *పీలల్పు చటుముటి న! టబ చి నాన్నా అఆకలంటే జైలువాస్స నాకిచ్చిన చుక్కారొద్టినే వారికీ వంచిచ్చినప్పుడు అనుబంధపు లోతుల్ని అందుకోలేక నా వృదయం తల్లడిల్లింది? 1 అనటంలో పద్మారావులోని పితృ వాత్సల్యం; పిల్లలపై మమకారం; వాళ్ళకు తగిన పోషణ చూడలేకపోతున్నానన్న బాధ ముప్పిరిగొన్న హృదయాన్ని తెలియజెప్పి కన్నీళ్ళు తెప్పిస్తాయి పెట్టుబడిదారీ సమాజంలో; మానవులు సరకుల్తో సమానమని చెపుతూ వద్మారావు - “అయితే, “నా శరీరానికీ కులమతలేదాల్తేవు మా ఎంగిలికి అదార సర్మవదాయాల్లేవు” (చీకటికోరల్లో. పుట : 8) అంటాడు. పేదల శరీరాలు డబ్బుకు అమ్ముడులోతున్నాయి. అనుభవించాలనుకొన్నపవ్పుడు అవి ఆస్పృళ్యతాలని ఆగిపోరంటాడు. విముక్తి గీళం (1986) : లోకాయుత (పచురణల్లో వన్నెండవదిగా వెలువడిన నుదీర్ష గేయం కత్తి వద్మారావు దశితులకోసం ఆంపించిన “విముక్తి గీతం.” ఇది వందొమ్మిడి వందల ఎనల్రై ఎనిమిది మే నెంలో (వచుంంవబడింది. ఇది నాటి సీంధు నాగర కన. 18

క! హరిజనామ్యుద య౦ - ఆధునికాయధ కవిత్వం కర నుండి నేటి దళిత జీఏతాల వరకు నడచిన చర్మిత చెన్పటం వస్తువుగా మలచబడీంది.

క త్తి పద్మారావు ఈ గీతంతో నలభై ఏళ్ళ స్వతంత్ర భారతదేశంలో జరిగే ర క్రతర్పణాంకు, గృహదహనాలకు, మారణహోమాలకు, మానభంగాలకు దళిత జీవులు తిరగబడి [వతిఘటన మార్గోన్ముఖులు కావాలంటూ; భూమి ుక్షి కోసం; సాంఘిక విముక్తి కోసం వ్య క్రిగాకాక సమష్టిళ కక్రిగా తిరగబడాలని (వలోధించేవాడే నిజమైన దళిత రచయిత ఆంటాడు.

కవి దళితాభ్యుదయ దృష్టీ న

వచన కవిత్వంలో [వాయబడిన ఈ విముకి గీఠంలో కవి నీంరునాగరి కత నిర్మాతగా వెలిగిన అసలై న భారతీయుడు దళితుడని; ఆర్యుల చేతిలో ఓడి

అవాచ్యుడా

అస్పృళ్యుడా

అంర్యజుడా

అవర్దుడా

అతిహదుడా

నామ కూదుడా

శ్వవచుడా

చండాలుడా!”శ అంటూ పిలువబడటమేకాక, బహిష్క్యృతుడై నాడని వివరిస్తాడు (విముక్తి గీతం . పుట : 1.)

నాటినుండి నేటివరకు నడచిన దేశచర్శితలో దళితుని వతనం ఇందులో వివరించబడింది.

జేశండైరీ (గేయ వంపుటి = 1989) శి

దళితోద్మమ సారథిగా, దశితుడుగా కత్తి పద్మారావు అనుళవించిన కష్టాలూ, చేవట్టిన పోరాటాలు, పొందిన అవగావానల ప్పనాదిపై దశితులకోసం

దళీతకవులు ._ హరిజనాభ్యుదయం 195 కట్టిన గేయ కవితా హర్మ్యం *దేశండై రీ (గేయ సంపుటి), ఇందులో భారత దేశంలోని అనువంశికంగా ఒకే వర్గానికే వరిమితమైన పాలనా వ్రవస్థలూ, భూస్యామ్య, వ్యాపార, పీడిత సంస్కృతులు; వర్ణ కులవ్యవస్థలు; ఆంధవిళ్వా సాలు; వరకట్నాలు, నతీసహగమాలు; ఆర్యవస్థయా తిరస్కరించబడ్డాయి; లీత్కరించ బడ్డాయి.

కార్మికులు, కర్షకులూ, దళితులు; దళితోద్యమ కార్యక ర్తలూ; నాయ కులూ, నెల్సన్‌ మండేలా, తెలంగాణా పోరాటం చితించబడ్డారు. (వశంనించ బడ్డారు.

ఈ గేయసంప్కటి గురించి కవి *నా మాటిలో._-

*నా భావాలు

గానాలు

ఆ(కందనలు

ఆవేదశలు

నా ఆలోచనలు

ఆవగాహనలు

నీద్దాంతాలు

పోరాటాలు

రక్షాశరాలలో

మీ కందిస్తున్నాను”*4 అని చెప్పుకొంటాడు.

భారతదేశంలో హరిజనుడు నడయాడేశవంగా వివరిస్తూ క త్రి పద్మారావుం

“నేను కవాన్ని

ఈ నేలకు నెత్తురునిచ్చిన శవాన్ని

ఈ భూమికి సారమైన ళవాన్ని

ఈ నీటికి ఊటనైన శవాన్ని” (శవం మేల్కొంది - గేయం = పుట: 81)

ఆంటూ హరజనులపకాన వారిక ష్టైలను ముందుంచుతాడు. భారత దేశంలో (శమకు కేం్యదబిందువై సారవంతమయిన వంటపొలాల్ని, (గామాల్ని, సమా జాన్ని నృష్టించిన వీడు వీటిని మాతం అనుళవించటానికి అనర్హ డవుతున్నా డంటాడు.

ఖే పారిజనాభ్యుదయం - ఆధునికాంధ్ర కవిత్వం

అందువల్ల హరిణనుడు బానినగా, అంటరానివాడుగా, అగజాతుల చేతిలో వనిముట్టుగా జీవిరొన్ని, ప్రాజోల్ని కోల్పోకూ ఉన్నాడు.

మళం నుంది, ధనం నుంచి ఈ దేశాన్ని దర్శించేవాడు సవర్జుడయ్యాడు. యజమాని అయ్యాడు. పీడకుడయ్యాడు. మనిషిని పేదవాన్ని, విద్యాహీనున్ని, బానిసను, కులంలేనివాణ్జిచేసి వశువుగా, పనిముట్టుగా తన ఉన్నతికోనం ఉపయో. గించుకొన్నాడు. తరతరాలుగా ఆలోచన లేకుండా అమాయకంగా ఆహారంతో కాక (శ్రమతో (బతికిన ఈ దళితుడు నేడు ఆలోచన చేస్తున్నాడు. తనకోసం కన్ను తెరున్తున్నాడు తన (పగతికోసం మార్గాలను వెతుకుతున్నాడు. తనను నిర్బం ధించిన (పతిదాన్నీ వళ్నిసున్నాడు. అందులో భాగంగా భారతదేశంలోని మకాన్ని, వైదిక నాబ్మయాన్ని అరాలండిగా వళ్నిన్తూ...-

*న్చేన్స

వేదాలకం టే

ఉవనిషత్తులకం టే

శ్రామికుల దగ్గరే

ఎక్కువ చదువుకున్నాను

వారి స్వేదలీందువుల్లో

లేని కాన్తంలేదు”316 అంటాడు. ఆదినుసమాజణం నుండి నేటి ఆధునిక సమాజం వరకు (పతిదళలో నిర్మాణానికి ఆలవాలం (శమజీవులు. వారి 'స్వేదనం నర్వ; పగతికి పుట్టుకస్టానం. ఈ మార్గంలో వారిజనుల వజున ఆలోచనా వనరులైన దళితుల (వతినిధి కత్రి నద్మారావు అగవర్దాల సౌలాగ్యానికి నిర్మాతరం మేమంటూ దళితుల కార్మితక చరితను గుర్తుకుతెస్తాడు, తము (శమతో ఈ దేళ భవితవ్యాన్ని తీర్చిదిద్దిన హరిజనుజ్జీ ఎంతకాలమో దోచుకోవటం కుదరదు అంటాడు తమకు జరిగిన అన్యాయాలను, తమకు మిగిలిన అవమానాలను గమనించే దళితుడు ఈనాడు.

*ఆజగదొత్క బడ్డవాడు

ఆకలికి గురై నవాడు

ఉద్యమించే రోజుకూడా

దేశం డైరీలో వన్తుండి”'1? అంటూ తను వాక్కులశోసం వీళ్ళ ఉద్య మించేరోజు దగ్గరలో ఉందని రణనిశాదాన్ని వినిపిస్తాడు.

దశితకవులు - హరిజనాభ్యుదయం వో కడుపులో చల్ల కదలకుండా తిని కూర్చొని ఇగజాతులు సంపాదించే జ్ఞానంకం టే నిరంతరం దోపిడీకి గురవుతున్న హారిజనుల్లో ద్యోతక మయ్యే విజ్ఞానం గొవృదంటాడు పద్మారావు, 6. నవేర (వరేళ్ళ వేంకటరత్నం) - దళిత జాతుల ధర్మయుద్ధం (1991) ॥ ఈ గేయకావ్యంలో ''ముత్యాలసరం'*లోని లయ కానవస్తుంది. భొష వ్యావవారికంగా ఉంది. అన్య దేశాలను నింపుకొన్నది. అంబేడ్కరిజం అవగాహ నతో, బుద్ధుని హేతుదృష్టితో, మార్క్సిస్టు పోరాట వంథాను నమ్ముతూ, దళిత జాతులు నేడు సాంఘికంగా చేస్తున్న పోరాటం సవివరంగా ఇందులో వివరింవ బడింది. దళితులకు ఊఉ ర్రేజాన్ని, దైన్యాన్ని (నసాదించిన సంన్క ర్తలు, కవులు, దశిత నాయకులు ఇందులో వారి వారి దళితాభ్యుదయ వంథాలతో ఆవి ష్కరించబడ్డారు. సామాజికంగా, సాంస్కృతికంగా, ఆర్థికంగా దళితులకు జరి గిన అన్యాయం, జరగాల్సిన ఆభ్యుదయం గురించి ఇందులో వివరించబడింది. గాంధీ తిరస్క రణం, హిందూమతం స్వార్ధపర్వతం ఇందులో చెప్పబడింది. గుర్రించదగిన (వర్యేకత అభివ? క్రిలో లేదుగానీ దళితుల అభ్యుదయం కోసం జరుగుతున్న (వతి [వయత్నాన్ని అంటేడ్క-రిస్టుగా కవీ నుదీర్హంగా అను శీరించడం వల్ల ఇందులో కవి చిమర్శనాతక్వం వెల్లడవుతుంది. అందువల్ల కవితా గుణం సన్నగిల్లింది. 7. గద్దర్‌ . జననాట్యమండలి పాటలు (1990 ః గద్దర్‌ మార్క్సిస్టు వంఠాలో జనంలో వర్గరై తన్యం కోరి పాటలు (వాస్తున్న, పాడుళశున్న కవి, వాగ్గేయకారుడు. “యాలరో ఈ మాదిగ (ఐరుకు”18 “రాజ్యాధికారానికి మాలన్న"19, “దళితపులులమ్మ "| పాటలను దళిత జన చైతన్యం కోసం జననాట్యమండలి తరపున రచించి, పాడిన కవి. డళిళులు తమ నమన్యఅ వరిష్కారత కోసం ఉద్యమించాలని చెవటతి ఇశగులో లక్యంగా ఉంటుంది. ఈ సమస్యల వరిష్కారానికి పోరుబాట; విన్హన దృక్పతం కలిగిన పార్టీలే తగినవన్న నృహను రేకెత్రించటం కన్పిస్తుంది. అ్యగజాతుల దోపిడిని ఠళ్ళముందుంచుతూ, ఆ దోపిడీకి అంతం వాళ్ళను శఈుదముట్ధించటమే అన్న తీర్చు ఉంటుంది,

196 హరిజనాభ్యుదయం - ఆధునికార్యధ కవిత్వం

పట్టపగలే హకిజినులను పిట్టల్ని కాల్చినట్టు కాల్చే భూస్వాములు, వోట్ల శోసమొచ్చి వగల మాటలు చెప్పే రాజీయ నాయకులు, వేలవేల ఎకరాలకో బలిసిన పెత్తందార్లు; క్ము క్రై9న్తవ, రెడ్డి కం స్తవ, మాల శ్రెంన్తవ, మాదిగ కై ౪స్తవులుగా విడిపోయిన తై 9 స్తవ మతం; దున్నేవాడిదే భూమంటే, దౌర్జన్యం కోసం ఏకమ య్యే భూస్వాముల ఆగడాలు మొదలై నవి వివరించబడతాయి.

వనితో చెమటవట్టిన చేతుల్నే వాక్కులకోసం క త్రివట్టమని; రాజ్యాధి కారాన్ని చేజిక్కించుకోవటానికి 'నీవ్‌ రైపులందుకోవరా మాదిగన్నా'క1 అని ఉద్చోధించటం కన్పిస్తుంది. వర్గపోరాటమే దశితవిము క్రి అని కవి నమ్మకం 8. వంగపండు (వపాదరాపు - జజ్బనకరి అనారే (పొటలు - 19000) (|

ఇందులోని 'మాల 'పేట'లో హరిజనుల వ్యధార్త, యధార్థ జీవితం వన్తు వైంది. ఊ:కి దూరంగా, పగిలిన మట్టిగోడల్లో; రంధ్రాలపడ్డ తడకల్తో, రెళ్ళు గడ్డి కవ్చుతో పేదరికం మూ ర్రీరవించినవి హరిజన పేటలు. కుక్కిమంచాలు, ముసలీముతకా కప్పుకానేందుకు సరైన రగ్గుల్టేక ఊరిలోని మురికినీళ్ళంతా పేట ల్లోనే వవహిన్తూ ఉంటే రోగాలతో, రొష్టులతో ఈగలతో, దోమలతో అతి దై న్యంగా ఉండే మాల పేటను చితత్రిస్తాడు ఈ రచయిత,

తల్లీ, దండీకలిసి కూలివనికివెశ్లే ఇంట్లో పాలులేని పసివిడ్డలనూ...

“'కంకటిల్లగొంతు కెండి

నిద్దరలో సచ్చికోయె

దిక్కులేని పిల్లలనూ' 88 మన కళ్ళముందుంచుతాడు రచయిత,

ఈ పాటలో.

“వుంద[రో! మాల పేటా!

అవూరు సివర

కష్టాలు వున్నసోటా' 3 అనే పల్పివి ఐదుసార్లు పునరావృతం బౌతుంది. పాటకు బలం దానిపాడే రీతి, ఎన్నుకొనే వస్తువును వదేపదే పునరు కం చేనూ, అందలోని కష్టాలను గాయకుడి గొంతులో వలికించటం, వాళ్ళ మాండలికం లోవే వాళ్ళకు తెలిసిన రాగంలో పాడటం . అది తెలిసిన వంగపండు (వాన్సిన పాటలు అశేష ఆంధ (ప్రజానీకానికి అత్యంత పరిచయాలు,

దళశితకవులు .- హరజనాభ్యుదయం 10

వివ్షవ దశిత కవిత్వంలో వస్తున్న (వధానమైన మార్పు ఇందులో గోచర మవుతుంది. బాంట్లో డశిత పోరాటానికి, విన్హవవర్గ పోరాటానికి అలేదం కల్పించ బడటం జరిగింది

శివసాగర్‌, గద్దర్‌, వంగవండు (వసాదరావులలో వ ఎజనాభ్య్గుదయం వర్గపోరాటంవల్లనేనన్న కాంక్ష వ్య క్రమౌతుంది. క త్రి పద్మారావు, బొజ్జా రారకం వంటి వివ్లవ దళిత కవులూ ఆ మార్గాన్నే (పవచిస్తున్నారు. విన్లవ దళిత కవులకు, మార్క్సు విన్లవ కవులకు మధ్య తేజా పోరాటం గురించికాక నమన్యను ఆర్థం చేసుకోవటం విషయమై ఉన్నది మార్క్సిస్టు విన్నవ కవులకు దళిత సమన్య వర్గపోరాటంలో తీరిపోయే నమన్య: దళిత వివ్లవ కవులు కులపోరాటాన్ని వర్గపోరాటం పంథాలో మలచుకొన్నారు. ఆలోచనలలో వీరి వైరుధ్యం _పతిఘటనంలో ఏకత్వాన్ని సంతరించుకొంది.

1.2,5. దళిత కవిత్వం :

ఇందులో దళితకవుల దళిజేతర వస్తుసంబంధిత కవిత్వం సమీషణ మౌతుంది. ఇతర విషయ సంబంధంగా, దళిరేతర కవులతో రీటుగా, (వతిళతో రచనం సాగించిన రీతిని ఆవిష్కరించే [వయత్నంగా ఈ విభాగం ఉంది. ఈ కవిత్వం దాదాపు వద్యమయింది. నగ్య్వవదాయరోరణిలో ఉంది. (వధానంగా కాదుగానీ. ్కపాసంగికంగా దళిత నమస్య నేవథ్యమై కూడా ఉంది. అందుకు కారణం కవి దళితుడు కావటం వల్ల, తన స్వీయానుభవం, తన్పనినరిగా ఆతని కవిత్వంపై పభావం చూపటం. క్త జ్ఞానానంద కవి . _వళభంజనము (1959) ॥

“ఈ (పభంజన ఖండకృతి జీవన్మరణ సంఘర్షణములో నావిర్భవించి నది. చిరకాలముగా వాంఛించిన విశాలాధము గనులారాః దిలకించిన కవికి మననస్సుప్పొంగినది. తోషణబాష్పక ణాలు రాలి, గొంతెత్తి తన మాతృవాబ్మయ శ్రూమిని గీ ర్రించినాడు''1 అని 'భూమిక'లో రసజ్ఞలోకానికి విజ్ఞ ప్రి చేసుకొన్నా, ఇందు మత, రాజకీయ, సాంఘిక, సాహిత్యరంగాలలో విశిష్ట వ్యక్తులు, వురాణ కాలంనాటి వ్యక్తుల స్మృతి, స్తుతి కన్పిస్తుంది. ఇందులో శీసు [పళువు, నమూ యేలు వంటి క్రైస్తవ మహనీయులు; వీరేశలింగంపంతులు, రఘువతి వేంళట

డ00 హరిజనాభ్యుదయం - అధునికార్యధ కవిత్వం ఈళ్నం నాయుడు వంటి సంస్క ర్తలు; గోపాలరెడ్డి (బెజవాడ), ఉూవువా వంటి సాహితీవేత్రలు; నంజీవరెడ్డి, వట్టాలి సీఠారామయ్య. (_వకాళం వంతులు, కాశీ నాథుని నాగేశ్వరరావు, జవహర్‌ లాల్‌ న్మెహూ వంటి రాజకీయ నాయకులు; విసవేళశ్వరుని వంటి హిందూమత నాయకులు; కుంతివంటి పౌరాణిక విశిష్టవ్య క్తి న్తుకిప్తాతములయ్యారు. కార్మికుడు, కొబూలీవాలా (పళంసార్హులయ్యారు. చదువుల ళల్లి శారద; వీశాలారధ _పదేశం స్మృతిలో మెదలటం కన్పిస్తుంది తన జన్మభూమి “పెద్ద పెంకి" స్మరణకొన్తుంది కుక్కకాటు అఇండికలో తన చిన్ననాటి స్మృతులు, కష్టాలు గుర్తుకు చేసుకొంటాడు కవి. స్వాతంత్యవు రోజులకు 'నీరాజనము'లిస్తాడు. విచ్చగాఢు “ఎంగిలాకు' కోనం చేసిన పోరాటం క శెదుట నిల్చుఠరాడు కవి.

ఈ విధంగా వలు రకాలైన వస్తువులతో ఈ ఖండకావ్య సంపుటి (కీస్తు వ్రళువు ఖండిక నుండి జవహరులాలు జయంతి ఖంఢిక నరళు చళ్ళనమిస్తంధి.

ఈ కృతి హరిజన నమన్య (వధానంగా కలది కాడు. జాషువా కవి, లసవేశ్వరుడు, కార్మికా!, కుక్కకాటు, కారద, ఎంగిలాకు, సాహూ, పెద్ద పెంకి, విశలాయధము వంటి ఖండికలలో (వమాదవళాత్తూ హరిజన సమస్యలు, వారి ఆక్యుదయంఫట్ల కవి రోరణి (వస్తావిచబడ్డాయి. అందువలన ఈ తొమ్మిది అండికలను నమాలోబింఛటం జరుగుతుంది.

దాదాపుగా ఆంధదేశం నందలి దశిత కవులంతా కులం కారణంగా, "పేదరికంవల్లా అనేక అవమానాలను; కష్టాలను ఫొందినవారే. అంతులోనూ కూలినుండి కళ్ళాపవూర్ణత్వాన్ని సంతరించుకొన్న జ్ఞానానందకవికి వీటి లోతు పారులు నాగా డెలుసు. అందువల్లనే తన జన్మభూమి, విద్దియలక టెంక అయిన పెద్ద పెంకిని గూర్చి తలపోన్లూ, కుక్కకాటు అండికలో వివరినూ, జంకును గొంకులేకను బజారులో తిరిగినరోజాలు; “శ్వానపు గణపుచే” ఐదునాట్లు ప్పూదులన్‌ వేసిన “నిత్యానంద కంపౌడరూ' గుర్తుకొచ్చాళు. పరోవకారాన్ని ఫొంధినందువల్లనే, “గంజినీశృనై నొ పేదవానికి ఇవ్యటానికి ఏ రోజూ సంకయింఛ లేదని చెప్పుకొంటాడు కవి,

దశితకవులు . హరిజనాక్యుదయం క్ల01 ఎంగిలాకులో “తృుధానలజ్వాలమూ ర్రి'” కష్టాలను, అకలి ఠీరేందుకై ఎంగిలాకుకోనంి లైరవాన్ని ఎదిరించి, విజయం సాధించలేకపోవటాన్ని ఆర్జ0ంగా చ్యితిస్తాడు కవి వాడు 'మానవతయు మరియు మర్యాద" ఈయని సంఘంలో వట్టెడన్నందొరక్క “కుత్తు పొగలు సెగల వలని” కుక్కతో ఎంగి లాకుక్రై పోటిపడతాడు చివరకు అందు ఓడిపోయి =

• మనిష్‌వోలె (బతుక మానవసళ్యతా

భవనమందు దనకు( [బగతిలేక

నున్నచో నిదేరి నూపీరి యంచును ఎక్కడికో తెలియని దిక్కులకు “విచ్చగాడు' వయనిస్తాడు.

“కార్మికా!' ఖండికలో దళితుల కష్టాలు కళ్ళకు కట్టినట్లుగా చ్చితింన | ఖథకాయి. '......4ప్రాగ్దేళభూమిని బుట్టు చుక్కతో! కలనీ బుజాన చల్గినిడి'కి యజణనూని చేత్మికింద వనిచేపేందుకు వెళ్ళీ కష్టజీవికి నిరంతరం కూటికి పూటకు లేక నస్తులుండే సంతానం; ఒంటినిళడా కవ్పకొనేందుకు ముదురుగుడ్డ శూతా లేని భార్య; _పారబ్బకర్మం ఇని సరి పెట్టుకొనే మెత్తని మనస్సు, గంజి ఇవ్వకు లేని ఇంధువులే అవ్తులంటూ కవి పేదవాని కష్టాలమ వివరిస్తాడు.

ఎన్నో కష్టాలున్నా, కడుపు నిండని దుస్థితి ఉన్నా, ఈ రసహీన వనుంధరలోన నీవు కార్యములు ఘటిల్లబూనెగవు అంటూ డశితువి _వళంసీ ప్పాడు కవి. ఇాంతికాముకుడని మెచ్చుకొంటాడు. దళితులకు ఏ రోజుకైనా గు ర్రింపు, సంఘంలో సులజ్రీవనం వస్తుందని ఆళశవడతాడు

సా ందరర్స ధాలం్య [శామికుణ్జీ..- పం లు “వచ్చునొకనాడు నీ మందభాగ్యమైన ౬ 6 ౫ం.దీ ల! దీన జీవిత చర్య గుర్తించు దినము మ న్‌ ఫొరుగుందమ్ములు నయనాల. దెఆచినార అర సగ.

లూరడీల్లుమ (శ్రమిక నహవోదరుండ'' అవి ఓ (ప్రాంనులలోని ఏిన్లవాల న్ఫూర్తివి మన దేశ దళితుల్లోనూ. రగిండాలన్న యత్నం కవి చేయటం గమనించవచ్చు

కీ02 హరిజనాళ్యుదయం౦ - ఆరునికా్యధ కవిత్వం జొవువా కవిని.

*,.......మావి లే/జివురుటాషల్‌ మెక్కి. కౌశూహలోద్దతిమై కమ్మని కంఠ మున్‌ కూయు"'5 కోయిలతో పోలుస్తైడు. కవితా పౌడుండా! అని, సీ కవితకు “*ముస్పొద్దులాంధుల్‌ జోహరులన్‌ సల్పుతా"రంటూ కీ ర్రిస్తాడు.

జ్ఞానానంద కవి తొలినాశ లో రచించిన ఈ కావ్యంలో హరిజన సమస్య (ప్రధానాంశంగా లేదు.జామవా “గబ్బిలము' అంధధదేళాన్ని నిదుర లేపి; అభ్యుదయ భొననా తరంగాలలో ముని తేలేలా చేస్తున్న అ కాలానికి కొద్దిగా వెనుక వచ్చిన ఈ కావ్య అండికా సంపుటిలో “దళిత సమస్య' (_వధానాంళంగా కవి ఏ ఇండి కనూ [ప్రత్యేకించి వెలువరించకపోవటం గుర్తించదగ్గ విషయం. ఆంతేకాదు, తన చిన్ననాడు వడిన కష్టాలలో “కుక్కకాటును గురంచిన (ప్రస్తావన ఉంద ళానీ, ఆస్పృళ్యత కారణంగా ఎదుర్కొన్న కష్టాలిందులో చెప్పబడవు. కార్మికా! (38.40, ఎంగిలాకు (49.50) ఖండికలు పేదరికం (వధాన వస్తువుగా చేనుకొన్నవేగానీ; అంటరానితనాన్ని కాదు. జాషువా కవి ఖండిక (23.24) జావువా కవిత్వ కళాకృతి'పై (వళంసలు కురిపించటమే చూడవచ్చు. ఇచ్చా పూర్వకంగానే వరంజన సమస్యను బవుళా కవి విన్మరించలేదేమోనన్న భావన కలుగజేసే ఈ కృతి జ్ఞానానందకవికి . తాను సర్వజన సహభాగునిగానే గుర్తించ ఐడి, జీవించాలన్న ఆత్మవిశ్వాసం ఉండటం కారణం కాటోలు.

అకర గుచ్చము (1977):

భరత జాతిని జాగృతం చేసిన మహనీయుల సద్యఃస్మరణం; దేశ నాయ కుల నంస్క_ర్తల కీర్తనం; గురుతుల్యులు, సాహిత్యవే త్తలను కొనియాడటం; కవి కవితావై భవం; సన్మాన వైళోగం; నన్నిహితమిఈతుల స్నేహశీలత్వం వస్తు వులుగా వెలువడిన ఈ ఖండకావ్యం తైన |వవక్త 'మవావీరుడు' ఇండికతో మొదలై , ళాంతివిధాత “బుద్దుడు” ఖండికతో ముగుస్తుంది,

జ్ఞానానందకవి ఈ ఖండికను హరిజనాంళ (పాధాన్యంగా వెలయించలేదు. కానీ దళిత సమస్యలపట్ల ఆర్జ్ఫ చింతనక లీగిన గురజాడ, దళితాభ్యుదయానికే జీవితాన్ని అంకితం చేసిన అంబేడ్కర్‌, హేతువాదక ర్త, అహింసామూరి బుద్గ భగవానుడు, దళితుల సమస్యలను పరిష్కరించిన ఇందిరాగాంధీ ఇందు కాని

దళితకవులు . హరిజనాభ్యుదయం 1! యాడబడ్డారు ఈ సందర్భాన్ని పురస్మ.ర0చుకొని దళితులపబ్ల, వారి అభ్యు దయమార్గం వట్ల కవికున్ను చింతనను వెలికతీయవచ్చు అంతేగాక, తాను దళితుడైనా; ఏ సవర్ద కవికి తీసిపోని వాగ్రైభవాన్ని; కవితాతళ్వాన్ని తన శ్చతుల్లో (వదర్శించి 'కనకాభి షేకం” పొందిన రీతి ఇందులో ఖండికారూపాన్ని ధరించింది. వాటి నాధారం చేసుకొని దళితాళ్యుదయం కోనం కవి తపనకు అటనట వెలికిలాగటం ఇందు (నయత్నం.

(శీస్తు,వబంధము (19877) గ

నిజానికి జ్ఞానానందకవి (శ్రీసు వబంధాన్ని మూడు బాగాలుగా విభజించి రచించాడు మొదటి లాగంలో సృష్టి అవతరణ నుండి కీన్తుజననం, జ్ఞానులు దర్శించిన తర్వాత వేజు మార్గంలో వెడలుట విషయంగా; రెండవలాగంలో కొండ పైని _వసంగము, అద్భుతములు విషయంగా; మూడవభాగంలో నీలువ, ఆరోహణము విషయంగా చేసుకొన్నాడు. (పన్తుతం (పథమ బాగం మాతమే ముదిత మయింది.

*శ్రీ మవ్మంగళమ్పూర్తి' ,కీస్తుకు 'నీరాజనము' లర్పిస్తూ, మరియాంబిక దీవెనలు గోరుతూ; మహనీయాత్ముడు “యో నెపు'ను న్మరించుతూ; ఇది దంపతు లైన 'ఆదామవ్వలిను ఇష్టారములకైై భావనచేస్తూ, “అ,ఐవీము'ను హర్షం మీర వాకొంటూ; 'మీఖాయేల్‌' 'గాబియేల్‌' దూతలకు వాక్‌ స్తోతములు చేస్తూ; మోపషేయాత్మను వెంటనిడుకొంటూ ఏళశ్వపిత్రైక కవిత్వతత్వముల్‌ కోరుకూ యెహోవ'ను నుతిస్తూ; విజ్ఞానమ్నూర్తి సాలమోనునూ; సువార్త క ర్రలు మ త్రయి, మార్కులూకా యోహానులను స్మరిస్తూ; పరిళుద్ద పౌలును సంబావిస్తూ; తన పూర్వపితరులను స్మరించుకొంటూ; బంధువర్గాన్ని భావన చేస్తూ; తన జీవన, శవితా వ్యాపార పరిణామాన్ని వివరిన్తూ “నీరఠరాజనము' లిచ్చిన జ్ఞానానందకవి “సృష్ట్రవతరణము'" నుండి, జకర్యా - ఎలీసబెత్‌ (25.35), “ప్రభు జననము", యోవాను జన్మవృ త్తంతము, జనసంఖ్యలనే అయిదు భాగాలుగా ఈ (శీను (వబంధము (పథమ భాగాన్ని వెలయింబాడు. కై9న్తవుల మఠ (గంథము హిత నిబంధన, [కొత నిఐంరనల సమ్మిశితమైన బై వీలు (గంథము నందలి కథ జనబాహుళ్యంలో ,(వనీద్ధినాందినది కనుక, ఇందలి వస్తువు గురించి వత్యేకించి వివరించనకర్థర లేదు, “

క! హరీజనాళ్యుదయం - ఆరునికాలధ కవిత్వం కాకుంటే యెహోవ నృష్టిని చేసినది మొదలు ఆదాము, అవ్వల నుండి శ్రీన్తు జననం; ముగ్గురు జ్ఞానుల దర్శనంవరకూ ఉన్న విషయాన్ని ఏకబిగివ కవ కావ్యరూపానికి తేవటం - అతని రచనా శ క్రికి; భావచాధీయు క్రికి నిదర్శనం. “అయ్యవసరమందు నీరేడులోకాల (బోచునట్టి వాడై "14న క్రిస్తు వృత్తాంతం అలతి పదాలతో; అవసర మైనచో అత్యంత సమాస భూయిస్ట్రమగు శబ్దజాలంతో; సంఓ వంగానూ; అదనను కొంటే నవి సరంగానూ, క్ఞానానందకవిదే వెలునరించబడింది.|క్రీస్తు (వ్రబంధంగా. అతరపూజ (1970) శ ఈ ఖండకావ్యంలో పదహారు వద్యఖండిక లున్నాయి. “కాశిదాను (వళన్తి మొదలుకొని 'లావి భారతము' వరకూ ఈ ఖండికల _పనరణం సౌగుతుంకి. మనోజ్ఞభావనాధరుడు, శబ్దవిధాత, (ప్రాచ్య, పాశ్చాత్య అలంకారికులచే నుతించబడినవాడు, భోజునిదే సన్మానితుడు, వ్మిపలంభ శృంగార చితణంలో మేటి, ఉపమకు అతనికతడే సాటి అయిన కాళిదాసు (వశంస *కాళిదాస (వళన్తి ఖండికలో వస్తువు. తన 'నలభఖై యేడుల' సాహితీ జీవితంలో కవి పొందిన పుర స్కారాలు; అయ్యదేవర కాశేశ్వరరావు, విశ్వనాథ సత్యనారాయణ, బెజవాడ గోపాలరెడ్డి వంటి దిగ్గంతుల వశంసలు; కులాల కుమ్ములాటల్లో తన కోఠం క్లోకంగా వరిణమించటం; సత్కవుల పట్ల (వజ, _వభుత చూపించే అనాదరం మొదలుగాగల విషయాలు “(పత్యభినందనము'లో వస్తువులుగా మారాయి తెలుగుతల్లి అండీకలో ఆంధ దేశం ఏలిన విద్యానగర (వళువుల, కా వావహనుల (నళంన, తెలుగు (వజల ఆద్యగరిమ, ఆర్యధుల బొన్నక్యాన్ని వెలువ రించిన చర్మితకారుడు మెగ స్తనీను; నంస్క ర్త రాజారామమోవానరాయ్‌; భాషా వేత్త ఫిలివ్సు (బౌను; ఆం్యరుల విశ్వమానవత్వ భావనం, ఆర్య నాగార్డునుని అలోచనావిధానం కీ ర్తించబడ రాంబ. క్‌ సమకా గానము ఖండికలో నాటి వధాని ఇందిరాగాందీ ఇరవె న్యూరాల వథకం విశిస్టత కొనియాడలడుతుంది. దానివల్ల హరిజనులు పొందిన అర్థిక ॥

దశితకవులు _- హరిజనాభ్యుదరయం జ్‌ విద్యా ఉద్యోగ నదుపాయాలు వివరించబడళాయి. సావో నివారం ఇండికతో వంచముల పై రృష్టి పాంంచని వవున ఈ దేశ వతనం తవ్పదన్న హెచ్చకక ఉంది.

ఈ ఇఎడకావ్యంలో జ్ఞానానందకవి దళితుల కడగండ్లను రెండు రూవు లతో దర్శించి ముందుంచురాడు. విద్యాగంధంలేని, ఆకలి తీరని భానిన అతు కులు ల౭కే దర్శెదవారాయణులై న హరిజనుల గూర్చి ఒకవైవు ర్యానః పార న్వకా నంవరలు మెండుగా ఉన్నా కులం కారణంగా నరివారంగా నవర్జలవల్ల గు ర్తించబఐడక కృంగిపోవు దళిత సృజనకారుల గురించి మరొకవైవు చిత అనేవి ఈ కావ్యంలో అవివ్కరించబడిన హరిజన నమన్యక రెండు ముఖాలు.

జ్రానావందకవి దశితుడుగా, దళిత కవిగా పొందిన కష్టాలు, తిరప్మా రాలు గుండెను కదిలిన్తూ మనముందు నిలుస్తాయి.

వారిజనుని అవేదనమ; కడగండ్లను (పతీకాత్యకంగా మవముందుంతు తుంది “అవేదనము” ఇండిక. స్టూల దృష్టికి అలమందల కడగండ్లను చితించి వట్టుగా కన్పడే ఈ ఖండికలో నిజానికి కఎ చెప్పింది దళిశుని దీవాష్ట్రితిని గురించి

*యుగమాల మండి మీదగు మహోదయమై [శమియించి కష్టవున్‌ దెగులులు లెక సేయక, కసీఫవు కోర్కెలవైన శోరకుం

తగ”? నవనాతలూ ఖర్చుపెట్టు హరిజముడు ఈ అండికలో దర్శన మిస్తాడు. మూగ జీవులైన జంతువుల్లా గే; నోరుండి మూగ అయిన హరంజనుతు నోరువివ్ప్చ కలిగితే, వాడి మనస్సులోని భావాలు రూపుదిద్దుకొని విలపిన్తూ వెల్పిడి అవుతాయి.

వారిజనుని దీనస్థితిని, వాడిలోని కాంతస్వరూపాన్ని అచ్చంగా వెలికితీన్తూ కఏయా

“వత్తువయాున్ననాళ్ళు కృష్‌ సల్పుచు మండెడు మేము నో

రెతి యొకంత మేదయిన నెవడు కోరినదేది లేదు మీ

'పెత్రనవజన్‌. సహించి సృథివీతలమ్మున నిల్చినాము”* అనిపేస్తాతు, సహనము కల్గివవారలు కోపించిననాడు, సత్తువతో కొలిచేవాష్ళు చెయ్యో ్రిననాత్కు ఇంిగే పరిణామాన్ని స్పష్టం దేన్తూ..--

తి06 వారిజనాళ్యుదయం - ఆధునికాంధ్ర కవిత్వం “స మ్మెచేసీ మేము మిమ్మెదిరించుచో శాంతియేది భువికి కాంతియేద?””9 అన్పిస్తాడు. విద్య, నంవద విహీను లైన హరిజనులను గురించేకాక సాహిత్య సంపదను అనంతంగా కలిగివున్నా శులదౌష్ట్యానికి గుర్రై (కుంగిపోయే దళిత కవుల సమస్యలపై కూడా దృష్టి సౌరించాడు. అందుకు తన ఆనుభవాల పరంపరే కవికి పునాదులై ఉండవచ్చు. *కాళయు క్తి” ఇండికలో ఎంతో ఆవేదనతో... “దిక్కుమాలిన కులద్వేష మహవోన్మాద లోకాన (మగ్గే నాలోని (పతిళ''19 __అంటూ వాపోతాడు కవి, అంతే కాదు.....*జననీ జన్మభూమిశ్చ స్వర్గాదపి గరియసీ" అన్న నానుడి తన వట్ల కులం కారణంగా నిజం కాలేదని అంటూ వ్యథ చెందుతాడు కవి, జ్ఞానానందకవిది గాంధీమార్డం. అహింసా పద్ధతి. ఆయన దళితుల కడగండ్లను ఎంత బాగా అవగాహన చేసుకొని చితించాడో ఆంగే బాగా ఈ సమస్యల పరిష్కార మార్గాన్ని సూచించాడు. కవి వివకావూరిత మైన కుల పాతి పదిక వైన వర్ణతలంపైన కట్టబడిన భారతీయ అసమానతా సమాశానికి చేసే హైచ్చరిక స్పష్టమైనది. న్యాయబద్ధమైనది. కుధాగ్నిలో తపించే నిరుపేదలకు, దౌష్ట్యానికి గురైన మానవులకు న్యాయం చేయటం పాలిత నమాజణం క ర్తవ్యమని, అంతేకాదు - అది వారికి _శేయోదాయకమని హెచ్చరిస్తాడు. “ఎంత సంస్కృతికల దేశమని ఎంత గారవము గల్లు దేశమ్ముగాని యొక్క యంగుశమ్మైన ముందున కడుగువేయ గలదె? చక్కగా మోబింపవలయు నేడు” అన్న మాటలు నిజంగానే సవర్ణ ధనిక స్వాములు పీడిత పాలకులు తమ (శేయస్సుకోసమైనా ఆలోచింవ వలసినవి. కరవాలాన్ని చేతబట్టి కడగండ్లను దువనుమాడాలని యత్నించిన నంస్కరజణాభిలాష గల వీరులు అవజయం పొందటం అక్కడక్కడ చూడవచ్చు, కాని, అహింసను ఆయుధంగా చేసికొని ధర్మమనే కవచాన్ని ధరించి, [కాంతదర్శనమనే సమరంసెాగించే నిస్వార్థమూర్తులను తిరస్కరించడం జాతికి నష్టదాయకమే.

దళీతకవులు - హరిజనాక్యుదయం 2౫7

భ్రానానందకవి ఇతర కృతులు = ఒక నమీడు :

క అకరాకకలు :

వద్దెనిమిది ఇండికలున్న ఈ అండకాన్యం “దీషనల ఇండికతో (ప్రారంభమము, “తెలుగు తల్లి” ఇండికతో ముగుస్తుంది.

గోరావంటి నంఘ సేవకుల, రామానుజాజార్యులు వంటి మతాచార్యుల, వేమన వంటి సిద్ధాంతా చార్నుల, హరిజన నాయకుల (వశంనలు ఇందులో చోటు చేనుకొన్నాయి. కుల, మఠాలు తాళిని నిర్వీర్యం చేస్తన్నాయన్న వేదన ఇందులో నేవఠ్యంగా ఉంటుంది.

ఈ వేదన నుండి వుట్టిన ఆవేశంతో జాతిని హెచ్చరిస్తూ.

“మతవృషలేందముల్‌ వనికిమాలిన వర్దవ్వ దున్నపోతులున్‌

జకలుగ సాగి ఈ భరతతాతిని నాళ మొనర్చి నేటికీ

వితముగమంచె నూపిరిని పీల్చుటకై నను ళ క్రిలేని యీ:

పతిత కులాలమాట కనవట్టిదు జాగృతి గొమ్ము సోదరాళొోఅంటూ నముత్క, వర్ధ సృష్టిక ర్తలను పోతరించిన ఎద్దులతో, దున్నపోతులతో పోల్చటం నత జంగా ఉంది కుమ్ములాటలకు ఆటపట్టులు అచేకదా!

శి. పర్ణన్యము :

జాతికి తమ సర్వస్వాన్ని అర్పింటి, కటిక దర్శిదంతో సీరన్‌ందిన మవా పీయ మూర్తుల కన్నీటి రోదనాలను నమాణ _వతినిధిగా కవి కగవంకునిక నివేదింటం ఈ ఇండకావ్యంలో వన్తువు

గాందీ వారసులమని శెవ్వుకొౌంటూ, న్వతర్శత భారతశ్రీకి తామే కర్ణ మని “ఐడాయిగొటు' కుహనా గాందేయులను కఏ ఇందులో తూర్పారోబట్లాడు. కారులమీద షికారలు; శృంగారంకో ఫమై ధనమంతా వెచ్చిస్తూ, న్యదేశిఖద్దరు విట్టను ధరించటం మ్మాఠాన గాంధీ భక్తులుగా చలామణీ అయ్యే ఈ మేకవన్నె పులుంంచే కవి ఈసడించుకోనదిం ఈ కావ్యంలో చూడవచ్చు,

“*క్రవయక నీరంకుశకో అన్న ఈ దేఠంలోనే కవిక్‌ జాళెమ్ముదను వేగి చూస్తారు ఇటువంటి దేశంలో కసిగా పుద్దడం ఎందుకని ఈ కవి ఘోషిస్తాడు

క! పారిజనాక్యుదయతి - ఆధునికాంధ కవిత్వం

“తారుణ్యలావణ్యపున్‌; గవనలిబున్‌ రచించు.

వాని బతుకన్నా, దుర్భరం బయ్యెడిన్‌" అని వాపోతాడు

జావువా గబ్బిలాన్ని స్మతిశితెచ్చే “కాననర్యగధనము' ఈ “వర్జన్యము."

తీ. పాంచజన్యము :

ఇరవై ఆరు ఖండికలున్న ఈ ఖండకావ్యం 'విశ్వధారతి' న్తుతితో (ప్రారంభమై, అంబేక్కర్‌”ను కీ రించటంతో అంతమవుతుంది. లీష్మ. కర్ణ కిరీటిలనంటి పౌరాణిక [వమభఖులతోపాటు న్నెహూ, నుభాసువాబు, వటేలు వంటి జాతీయ అ్యగనాయకుల (పస్తుతి ఇందులో వస్తువైంది.

దళిత కవి జీవితం దళితుల జీవన వ్యాఖ్యానం జౌతుండి. ఈ కృతిలో కవి జీవన పోరాటచ్భాయలు (వతివలిన్తూ ఉంటాయి. “వానతై గూడుకట్టుకో లేని” వాడయ్యాడు కవి. ఇంతటి దున్టితకి కారణమైన “అంటరానితనం” అవి ర్భావక ర్తలను నిరాశ ఖండికలో వ్నినూ-ా

“ఎవడు నృష్టించినాడొ? యస్పృళ్యశాళి

కలదె? వానికి కాంతి స్వర్గమున నేడు

నెంద తెందజు చితికెక్కి ఏడ్నినారో

ఇంక నెందు చితికెక్సి యేడ్తురొకో?॥ (పుటః59) అని [కుంగిపోతాడు. లౌతిక జీవితంలో వేడి నిట్టూర్పులే ఊర్చులైన కవి పరదైైసులోనైనా వదిఅ మైన స్థితిని కొంషచేన్తూ..

““రసమయంటైన ఈ దొడ్డ _వకృతిలోన

వేడి నిట్టూర్పు విడిది నే(వాడుకొందు

హృదయమును బెకిలించి యభ్యుద యగీతి

వరమ వరదై నులో నన్ను మజచిపోకు”]2 మని, దేవ దేవునికి విన్న వించుకొంటాడు. కై స్త్వవత్వంలోని వరలోక నుఖ సంవదలపై నమ్మిక కవిని స్థిమిత వడనిస్తుంది.

చశీతకవులు - హరిజనాభ్యుదయం ౭09

ఇ౦తేగాక, *హీతబోధ' వంటి ఖండికలు ఐకమత్యాన్ని (వబోధించేవిగా ఉంటూ, కవి జాతీయతాస్ఫాలనాన్ని వెలువరంచటం ఈ అండ కావ్యలలో దర్శించవచ్చు. కీ. గోల్కొండ :

ఇది చార్మితక పద్యలఘుకావ్యం. అవతరణము; మీర్దుమా; అక్కన్న మాదన్నలు; తానీషా; రామదాను అనేవి ఇందులోని అయిదు శిరకలుం

ఖై

గోల్కొండ స్మామాజ్య స్థాపన నుండి తాాషా వహైలనంలో సర్వమత (వజ సుఇస్థావనంతో కొానవాగుతూ; అక్కన్న, మాదన్నల శౌర్య, (వళావ, ధీశక్తుల వివరణంచేస్తూ; కంచర్ల గోవన్న “రామదాసు పేరున లకళ్షాగగణ్యు డౌటం ఆవిష్క-రిస్తూ; చివరకు వన్నులు చెల్పించలేక చెరసాలలోబడ్డ రామ దాసుకు అధీనుడై రాముడే రక్షించటంవరకు ఉన్న చార్మితికేరివృ త్రం ఇందులో వస్తువయింది. . ర్‌ం తరంగనూలఅ ఖ్‌

ఇరవై రెండు ఖండిక లున్న ఖండకావ్యం ఇది. కై 9న్తవమళ సంబంధిత మైన ఈ కావ్యం కవి పది సంవత్సరముల వయన్సు నుండి ఇరవై సంవత్సరాల మధ్య వయన్సులో (వానీనది.

“త్రై ౦ స్తవ (వపంచాక్యుదయానకు సందేశాత్మకమైన కవితలతోపాటు, (శ్రీను మహోన్నత దైవత్వమును బాటింపించు రళనలు గూడ నిందులో చాలా శలవు. ఇది కేవలము క్రై9న్తవ [వపంచము కొజకుద్దేశింపబడి, (వాయబడినది” అని కవి చెప్పుకొన్నారు. (కీస్తే కాక, బైబిలులోని మహనీయులైన ఇబవాము, దానియేలు ఇందులో నుతింపబడతారు. 6. వెలుగుబాట (1982) థి

జ్ఞానానందకవి మరొక ఖండకావ్యం ఆ వెల్పగుబాట.” అస్పృళ్య నిపార జము ఖండికలో వర్ణాన్ని స్వర్ణంతో ఫోల్చుతూ; అది సమళా గీటురాయికి

కశేగకి.14

శ0 హరిజనాభ్యుదయం = ఆధునికార్యధ కవిత్వం

ఆందనిద్రై పోరున్నదని; నిరంకుళత్వాన్ని నింవుకొంటున్నదని, నీతికి దూరనమౌొ “వర్ణము స్వర్ణమై కొలతబద్ధకు నందక నింగి ఎక్కియే డుర్ణయముంబొనర్చినదో ధూర్తత నీకు వచింపనేల మీ

నిర్ణయముల్‌ నిరంకుళము నీతికి ఖ్యాతికి లేవు లేనియా

టీర్ణపుటూవాళాలుర కనీన్‌ గబళింపుము నాయకా!')13 అంటాడు.

జీర్ణవుటూహలు, కరకుదనం; లు వ్రమైన నీతినియమాలు కవివవగింపుకు లోనవటం అవిష్క-రిందే ఈ కావ్యం పద్యకృతి.

'మానవతకు' గాయం శల్లిన్తూ, అంటరానితనాన్ని అవిచ్చిన్నంగా సాగించే, ఈ జాతికి “ఎట్టబ్బును సామరస్యధోరణి మహస్సు' అని రేటతెల్టం చేయటం, ఈ కృతిలోని “స్వాతం్యత్య రజతోత్సవ కవితా సందేశం'లో గమ నింవవచ్చు. ఇందులో “యేసు[కీస్తు [వబంధం' వంటి ఇతర ఖండిక లున్నాయి. ₹. వంశధార :

“దేశమంటే”, “సంస్కృతీ”, 'ముప్పదియేడు సంవత్సరములు", 'తమాషా” వంటి కావ్యఖండిక సమాహారం ఈ ఇండకాన్యం.

రాగద్వేషాలను 'నంచములతో ర కృంపుటాటలను' ఇండించటం; 'కూడు గుడ్డకు కొంపకు కొదవైన' నిజుపేద పెదవిమీద నగవు నర్తింపు అకాం చించటం, 'వర్జభావాలకు కావీని' జాతి కోసం తపించటం, క్షమాజీవి బాపూజీ జోధలను (వజాళికి అందించటం ఈ ఇండకావ్యంద్వారా కవి కాంవ చేసినది.

“ఈ యస్పృళ్యళకు కేది హేశువగునోయీ!”' అంటూ (పళ్నిందే ఈ కవి దీనిని అండించలేని వారలనుగూర్చి ఆశ్చర్యవడటం చూస్తాము. రనిక సపర

నాకి అణ జాతి తరతరాలుగా దోపిడీ, దౌష్ట్యాలకు సాధనంగా చేసుకొన్న 'అంటరానితనం" అనలు మూలం ఎక్కడుందో చెప్పమని పాందువులను నిలదీసాడు “*4క్రమ్హాష్షా?' అండికలో కవి...

దశితకవులు - హరిజనాళ్యుదయం 211 *ఏీ వేదాశ లభలింవగా బడినదోయీ యంటరానట్టి వ

ర్టావిర్భానము దొమ్ములున్నయెడ వ్యాఖ్యానింపు మీర్ష్యాసవై

ఏవేవో కుటిలంపు భావములతో నీయైదువేలేండ్డు హిం

సానిక్టి స్టములోన ముంచుచు తమాషా చూచి హర్షింతువా?”

కుటిలత్వం తప్ప; అనూయ తవ ఆనవాళ్ళులేని “అంటరానితనాన్ని ' అపాదింకడేందుకు మీకే ఆధారముంవని జన్బచజచి హిందువులను కవి (వశ్నించటం ఇక్కడ చూడవచ్చు.

ఆండేగాదు, ఈ అంటరానితనం అశే ఉంటే ఈ '“దేళశమ్ము నేల గలియు'నని నిర్మొహమాటంగా హెచ్చరిస్తాడు, అస్పృవ్మల అసలు చిరు నామాను.

“*పెద్దతనము చేత పెద్దింటివారై ర

ెద్దతనము చేత కొద్దియైరి” ఆంటూ తనే ఇస్తాడు,

కవి నిర్భయక్వానికీ; కాంత దృష్టికి దర్పణం '*వంశధార' ఇండ కొవ్యం.

ఈ కావ్యాలేకాక “ఆ(మపాలి' (ఇది అంధ విశ్వవిద్యాలయ పాఠ్య నిర్దాయక సమితిదడే బి.యస్‌సి.క మొదటి సంవత్సర పాఠ్య(గంథ మైంది) బార్మితక నద్యకావ్యం; *(కీస్తుచర్మిత' వంటి వచన కొవ్యం; యేను(కీస్తువంటి మతకావ్యం, “రాజధాని వంటి ఖండకావ్యాలు దాదాపు ఇంకా ఇరవై దాకా కవి రచనలు ఉన్నాయి. హరిజనాళ్యుదయాంశానికి నరిమితం అనటంనల్ద వాటిని గురించిన సమీక్షణం చేయలేదు.

వ్య క్రీ విం:

కవి వారిజనుడైనాా ఆయన వ్యక్తిత్వం మ్మాతం మేరు సమానమే. సడలని ఆత్మవిశ్వాసం, యాచించని ధీరత్వం ఆయన్ను ఏలకణ న్య $త్వ (వకాశితుని చేశాయి.

“చ్చ్చ్సేంవాచుట చేతగానిపని యీ చేత్రెన భాషించి, రూ పాయల్‌ దోచుట యంతకన్నమరి భావంబింతగా రాదు, నా

గ |. హరిజనాభ్యుదయం - ఆరధునికారయ్యధ కవీత్వం దౌయౌన్నత్యము నా కళాచతురతా వ్యాసంగముంజూపి, తే దో యారించుట నేర్వలేదెపుడు నేనోవజ నంక ల్పుడన్‌ "4 అన్న కవి మాటలు, ఆయన ఛీరోదా త్రతకు మచ్చుతునకలు. భారీ వ్మిగహము, బొద్దు మీసాలు, చురుక్కుమన్చించే చూవులు ఆయన ఆత్మ సైన్యానికి బుజువులేకానీ; దాని వెనుకనున్న నవనీత మనస్సుకు కాదు. వంచ చమ్ము లేక (బతకటం, సౌధువర్తన- “భవన సంక్షేమును గోరుబుర్ది మాది పొన్ను భావమ్ము గల్లు నంశమ్ము”18 ఆయనది. గాంధీ ధర్మబోధ, అపింసాత్మక _పతిఘటనంపై నమ్మకమున్న కవి కనుక, దళిత జాతుల కన్నీటిని ఆవకపోతే,జాతి జవం కోల్పోతుందనే హెచ్చరిక చేనూ ఉంటాడు. హరిజనాభ్యుద యకాంఇపరుడై సవర్జులకు చేసే ఈ ధర్మబోధ కవికి గాంధీవల్ద నం్యకమించినడే. జ్ఞానానందకవి విద్యాగంధంలేని, బానిసత్వ స్థితిలో (మగ్గే దీనులైన హరి జనుల గురించేకాక , “పుట్టరానిచోట పుట్టుకతని సాహితీ సౌంగంధికాలై నా, వ్యెరిపువ్వులుగా విదిల్చి పాఠవేయబడుతున్న దళిత కవుల కడగండ్లపై కూడ దృష్టిని సారించాడు. అవేదన స్వానుభవం ఆవటంవల్పకూడా ఈ దృష్టి వదే వదే ఆయన కృతుల్లో దర్శనమిస్తుంది. “జె. వీర్నిడి [సనన్న = మధుమానం (1964) | ఈ కవి అచ్చమైన సంప్రదాయక కవి. ఇతని భావజాలం, కావ్యరచనం దీన్నే పతిబించిస్తుంది. కృష్ణపక్షము, కుక్టసవమనే భాగాలుగా ఈ థఇండకావ్యం రచించబడింది. ఇందులో నాయిక నుమదేవి. నాయకుడు ఆలిబాబు, అలిబాబు తలిని, (వియురాలిని జీవిత సర స్వాలుగా భావించేవాడు. కాని, సుమదేవికి మాతం తన (ప్రియుడు తననే _ప్రేమించాలని ఆశ వుంది. అందువల నీ తలిని వధించమని స. అలిబాబును కోరుతుంది. మాత వధ చేయలేక, (వియురాలి (పేవను పోగొట్టుకో లేక ఎంతో సంఘర్షణకు గురైన ఆలివాలు తన చర్మితనంకా _పియురాలికి

దళీతకవులు - హరిజనాభ్యదయం 213 చెప్పి, తన ళల్ది హృదయాన్ని, తన సాహి త్యాఖ్యాసాన్ని వివరిస్తాడు. మాతృవధ తనవల్ల కాదంటాడు. కానీ, సుమదేవి తాను కావాలో, అతని తల్లి కావాలో తేల్చుకోమంటుంది. బరువెక్కిన గుండెతో పియురాలికోర్కె తీర్చేందుకు ఆలిబాబు బయలుదేరటంతో కృష్ణవక్షం ఖండిక ముగుస్తుంది.

తల్లిని వధించేందుకు శ్రీశైలం చూపిస్తానని తల్లిని, (వియరాలిని వెంట తీనుకొని ఆలిబాబు కారులో బయలుదేరటంతో శుక్షపతం (ప్రారంభమౌతుంది. కారు శ్రీశైలం దాపులకు రాగానే ఆడవి మొదట్లో ఆపి, తల్లిని ముందు నడవమని వంపి, సుమదేవి _పేరణతో (వాందీతాగి క త్తి తీసుకొని తల్లిని వెంబడించి ఆమె తల నరికివేస్తాడు ఆలిబాబు. ఆ తలను చేతను బట్టుకొని పియురాలి వద్దకు బయలుదేరిన ఆలిబాబుకి కారు చీకట్లో దృష్టి అనదు. అప్పుడు ఆలిబాబు చేతిలోని తల్లి తలనుండి “భ్యదం నాయనా! ఒంటరిగా అరణ్యంలో పోశున్నావు. నా పొణాలు, నీకు ఏ కష్టం దాపురించునో అనే బాధతో పోతున్నట్లున్నాయి” అనీ వలికినట్టు అలినాబుకు అనుభూతి కలుగుతుంది.

చేసిన (కూరకృత్యానికి పళ్చాత్తావవడుతూ తనను పెంచేటవుడు తల్లి చూపించిన వాత్సల్యానికి దుఃఖపడుతూ నడుస్తున్న అలిబాబుకు ఒక ఆర్తనాదం వినబడుతుంది. ఆ ఆర్తనాదం అతని (పియురాలిది. (పియుడి దుస్సావాసాన్ని వారించటానికి బయలుదేరిన ఆమె ఒక రాతికి తగిలి (శీంద వడిపోగా [కూర మృగమొకటి వచ్చి అమె డొక్కలో కుమ్మింది. ఆమె చేసిన ఆ ర్రనాదంతో దగ్గరకు చేరి (వియురాలిని గుర్తించిన అలిబాబుతో నుమదేవి ఈ విషయం చెబుతూ. “సీవింత సాహనం చేస్తావని నేను ఊహించలేకపోయాను. నిన్ను వరీశ్షించటానికే తప్పనీ తల్లి (పాణాలను తీయిందాలన్న ఆలోచన నాకెప్పుడూ లే'దని చెప్తుంది. *తెలినిసో తెలియకో నీకు చెప్పిన వనే నన్నీ కష్టానికి లోను చేసింది" అని బాధవడుతుంది. “జననీ జన్మళూమీ ఒక టేననీ, దేశ దుస్థితిని వివరిన్తూ దాన్ని సంస్క రించేందుకు చేయవలసిన (వయళ్నాన్ని వివరిస్తూ నుమదేవి తుదిశ్వాన విడుస్తుంది. [పయ _వబోదంతో దేశ 'సేవాంకితుడై ఆలిబాబు గృవోన్ముఖుడవటంలో శక్టవవం ముగుస్తుంది.

కవి ఎన్నుకొన్న వస్తువు ఏదైనా అతని కావ్యాల్లో కవి ఆత్మ (వరివిం దిస్తూంటుంది. '“'మధుమాసం” నిజానికి వరిణనేతివ త్రమున్నది కాదు. కానీ

క! హరిజూభ్యుదయం = ఆరునికారధ కవిత్వం ఇందులో కవి హరిణనుల దుర్భర దార్శిద్యాన్ని గుర్రించీ, అందుకు కారణాలను గురించీ, ఈ దారి ద్యంకుంచి బయటవడేందుకు చేయవలసిన సంస్కరణలను గురించీ అవకాళం చిక్కి.ంచుకొని వివరిస్తాడు.

కృతి సమర్పణంలోనే కవి దశితుడుగా తానుపొందే దుర్భర దార్మిద్యాన్ని మన ముందుంచుతొడు. కాకుంటే విద్యాగంధం లేని కర్మ అని సరిపెట్టుకొనే దళితులు మౌనంగా లరించే కష్టాలను, ఈయన కవి కనుక నుఖ్యపదాలుగా భావించుకొంటాడు,

** కమల ననుం్యబనన్నునిగ( గా నకపోయిననేమి? నేను తా

లిమిని సరస్వతీ దయను లేమినె రంభగ గంజినీళ్ళనే

యమ్మృతముగా కుటీరమునే హర్మ్యముగా మహినంత వింత స్వ

ర్ల్షముగ సృజించుకొంటి జలకంవి(క నేటికి బోగినె త్తికిన్‌?)*16

కవి తన దార్మిద్యాన్ని ఎంత నుఖ్యవదంగా ఊహించుకొన్నా “క్షుధా నలంబు"” ఆయన బాధను వెళ్ళగక్కించింది. (వబంధాన్ని వండిళులు మెచ్చే టట్టుగా తీర్చిదిద్ది పబంధ కవుల సాహితీ పీఠాల (ప్రక్కన తనకొక చిన్నపీటను వేనుకొన్నవాడుకానటంవల్ల వారి వైభవంవైవు దృష్టి సారించాడేమో *. యిలా అంటాడు;

• లయమైపోయిన రాజపోషణములన్‌ లక్షింనకీనాండు(దొం

టి యమేయాంధ కవిత్వ మాధురులు [కొందీపెక్క నాజాడ న

న్నయ శిక్కనల మించిపోవు కవి రాణ్మార్తాండులున్నారు వా

రి యశోళ్యున్నతి కెళ్టనై విరియు నా వృత్పద్మ మెప్పాద్దులన్‌.'*17

ఇక్కడ పేదరికంపై కవి వేదన హరిజన జీవన నేవథ్యం నుంచేకాళ కవి స్థానం నుండి పుట్టుకొని వచ్చిందే. రాచరిక వ్యవస్థలో కానీ, సులతానుల (వకుక్వాలలో కాని కవులకు నసక్కారాలు మిక్కుటంగా ఉండేవన్న సత్యాన్ని కాదనలేము కొని ఆ వభుతలలో పేదల దిక్కు ఆలించినవాడు లేడన ష్‌ వాన్త వాన్ని మరచిపోరాడు. ఇక్కడ (వసన్న సంఘటనాక్మక మైన [పతిన్పందనమే శవ చార్మితకావగాహనాళ శీ ఉన్నవాడుగా కన్చించడు. ఆవర్షనిక షాలక అనైక్యత, ఆర్థిక అసమానతలే కారణాలు, ల

దళితకవులు - వారిజనాభ్యుదయం రక

మనుమ్మల్లో స్వార్ధం (_పబలినవ్పుడు బలమున్నవాడిదే [బశుకౌతుంది. బలహీనుడి (లిశుకు ఛిదమౌతుంది. అవ్పుడే ఉన్నవాడు - లేనివాడు, పాలక = పాలితులు, యజమాని - సేవకుడు అనే వ్యత్యాసాలు ఏర్పడతాయి. [వనన్న దూరదృష్టితో ఆలోచన చేసినవాడుగా గోచరించక పోయినా.

• సర్ధవరుల యధిక నంపాదనాయ క

యంత సముదయముల కహరహంబు

కూలినాలి [వజలు కూలారుచున్నారు

బాలినంత కూలి జాజకునికొ!ే8ి ఆని (గహించగలిగాడు యంకాలు వని వేగవంతంగా చేస్తాయి. అదే నమయంలో వాటి యజమాని స్వార్థవరు_డై నపుడు, అతనికి (శామిపలతో అవసరం లేనపుడు వనివాళ్ళ జీవితాల్ని దుర్భరం చేస్తాయి. నిజానికి (పసన్నకు, గతితార్కిక తర్కంతో ఈ ఆలోచన రాలేదు. కాని, గాంధీజీ _గామీణామ్యుదయ నినాదంలో వికనించిన జ్ఞానమిది. గాంధీజీ (గామాలే దేశానికి వట్టుకొమ్మలు అంటాడు. ఈ (గొమీణుల జీవితాలను ను వంతం చేసేందుకు కుటీర వర్మిశమలను (పోత్సహించాలన్నాడు. స్వాతంత్య నమర కాలంలో కవులై నవారిలో చాలామందిపై గాంధీజీ (పభావం మిక్కు టంగా ఉంది. ఈ (ప్రభావం |పనన్నవై ఉరృతంగా ఉంది. అందువల్లనే గాంధీజీని “శాంతి చకాయుధమున శ్ళాతవ్యగాహమెడనీ స్వేచ్చా సుఖమ్ము”19 ఇచ్చినవాడుగా కొనియాడుతాడు. అంకేకాదు, ఆతనిని “దేశమ్ము(గావనున్న వదునొకండవ యవఠారము' !%గా ఆరాధిస్తాడు,

(వసన్న ఈ కావ్యంలో కూడా ఐకమత్యం యొక్క అవళ్యకతను ఏవ రిస్తాడు.

“ఆ మహానై క్యమునః గారె? యక్కటకట!

యొడలికొక్క. కులము దల కొక్క మతము

పుట్టగలుగుచు దేశంబు వట్టిదగుచు

జాలకనై నార మెటువంటి కంఠ కేని?”31

భారతదేశంలో అనై క్యతవల్స బాధనడింది “పేదలు, అవర్డులు. జనాన్ని ముక్క-లు చెక్కలుగా చీల్చేకొద్దీ వారిని పీడించేవాడు లాభవడకాడు వాడి నియంతృత్వం యదేచ్చగా సాగుతుంది. దీన్ని వనీగట్టిన ప్వార్థవరులు జాగ త్తగా వేసిన వథఠకమే అనైక్యత. దీన్ని గుర్తించాడు (పనన్న.

ణం హరిజనాభ్యుదయం = ఆధునికార్యధ కవిత్వం

పృథ్వీ భాగవతము (1966) ః

(వవింధ లక్షణాలన్నింటినీ సంపూర్ణంగా నింపుకొన్న వద్యకావ్యం, సంయుక్తా పవృథ్వీరాజుల చార్మితక వృత్తాంతం వన్తువైన ఈ కావ్యం స్వరూవ, బక, స్వయంవరం, వజయ, రణ, నిర్వాణస్కంధాలుగా వింగడింవబడింది.

ఉ త్రర భారతంలోని రసప్వత వీరుల్లో వృథ్వీరాజు వశిష్టుడు. ఢిల్లీని పాలించిన ఇతడు ోరీని అనేకసార్లు ఓడించినవాడు, కనోజ్‌ (కన్యాకుల్ద) రాతైన జయచందుని బద్ధవైరి అయిన వృఠథ్వీరాజు జయచందుని కుమా రె సంయు కే తో (పేమింవబడి, (పేమించాడు.

నంయుక్ష చెలికత్తె ఆయిన చిత నభీమనోభావాన్ని [గహించి, వేటకు అడవికి నచ్చిన సృథ్వీరాజును మునివేషంలో కలిసింది సంయుక్త | పేమను వృథ్వీరాజుకు వివరించి, అతని (వణయభావాన్ని (గహించి వచ్చి సంయుక్షకు చెప్పింది,

జయచందుడు సంయు క్ర స్వయంవరానికి వృథ్వీరాజుకు ఆహ్వానం వంపకపోవటమే కాకుండా, అవమానించే ఉద్దేశ 0౦తో స్వయంవర మంటపం ముంగిట వృథ్వీరాజు వ్మిగవోన్ని నిలబెట్టించాడు. తన హృదయంలో చైతన్య న్వరూపియైన వ్యథ్వీరాజ వ్మిగవోనికే వరమాలను వేస్తుంది సంయు క్ర, అందుకు కోపించిన అమె తండి ఆమెను ఖై దులో ఉంచురాడు. నిరాశపడ్డ సంయు క్ర అత్మత్యాగానికి తల పెట్టగా, అదనుకు వచ్చిన వృథ్వీరాజు ఆమెను రక్షించి, తన రాజధానికి కొనిపోయి రాణీని చేసికొన్నాడు.

ఇది తెలిసిన జయచందుడు కఏద్భడై, నృథఠ్వీరాజుచే ఓడింపఐబడిన 'ఘోరీతో దేరులు కలిపి వృథ్వీరాజును బంధించాడు. వృథీరాణా ఆస్థానకవి చాంద్‌లట్ట వకీరు వేషంలో 'ఘోరిని దర్శించి, వృథ్వీరాజు అస్ర్రవిద్యానై వుణ్యాన్ని చూడాలన్న కుతూవాలాన్ని అతనికి కల్పించాడు. చెరసాల నుండి రప్పింవబడిన వృథ్వీరాజు తన విద్యానై పుణ్య (వదర్శన మిషకో 'ఘోకీని నేలకూల్చాడు. ఘోరీ సైనికులు చుట్టుముప్రేలోగా వృత్వీరాజు స్వాస్తములతో వీరస్వర్గమలంక రించాడు. వతి మరణవా ద్ర వినగానే సంయుక ఆత్మావాతి చేసుకుంది. ఢిలీ

క ణి

అవ్షనుల వళ మైంది. ఘోరీ మరణానికి జయచందుడే కారణమని ఠలంచిన

దళితకవులు . హరిజనాభ్యుదయం ఖా. ఆప్టనులు జయచర్యడుడి వై దండె శత్రబోయారు. అప్పటికే వృథ్వీరాజు నంయు క్తల మరణానికి రానే కారణమని కుమిలిపోయే జయచం[దుడు గంగలో దూకి ఆత్మత్యాగం చేసుకోవటంతో [వబంధం పరినమా వ్రమౌతుంది.

ఈ (_వబంధంలో వస్తువు హరిజన సమస్యకు నంబంధిందింది కాదు. కాకుంటే ఇందులో అక్కడక్కడ కవి దిశితుడుగా భరత జాతివల పొందిన కష్టాల (వతిస్పందనం కన్పిస్తుంది. వర్ణవ్యవస్థలో నాలుగు వర్ణాలకు దెందిన (వావ్మణ - శృతియ - వైళ్య - శ్నూదులు దేవుని ముఖము, కుజాలు, ఊరు వులు, పాదాల నుండి ఉదృవించారన్న వైదిక విశ్వాసం ఉంది. ఆంఠటి దేవుని నుండి ఏర్పడిన ఈ వర్ణాలు సాధించినదేమిటి - అనైక్యత తవ? సందర్భం అదీ కాకున్నా చ్మిత స్కంధంలో దేవుడిశ్తైన మేధస్సు లేకపోతే అతని (కియలు అనర్జనాయకాలే అన్న భావాన్ని స్ఫురింవచే సే వద్యవాక్యాలను చూడవచ్చు:

ఉ, . విరించి దేవునకునై న లేని యంతంత లొ

తల కాయల్‌ పదియున్ననేమిటికి మేధస్సింతలేకుండినన్‌?”88

దేవుడు కాకపోయినా ద్రైవాంళ సంభూతులమని చెవ్పకొనే జాతి మేధస్సు 'పెడతోన పట్టటంనల్లనే భారత దేశానికి అవమానకారక మైన అంటరానితనం వజ మెంది. ఇటువంటి కుహనామత[వవ క్రల మన స్రక్వాన్ని ఆవిష్కరించే నద్యాలు చితస్కంధంలో అనేకం.

తుకొరొ (1978) శ్‌

శృంగార రస (వధానమైన ఈ కావ్యం ఆజు అళ్వాసాలుగా వింగడి౦ంవ బడింది.

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు గజపతి కునూ రె ఆయిన తుకారా చితాన్ని చ్మిత కారిణి చూపగా చూచి, ఆమెపై మననుపడి, తిన్మరును వారిస్తున్న వృటికీ గజపతి జెకి దండె తిపోయి పోరు నల్ని, గజవతిని ఓడిస్తాడు. సంధి నియమాలకు తల వొగ్గిన గజపతి తన కుమా ర్రె తుకారాను రాయలకిబ్చి వివాహం చేయటానికి అంగీకరిస్తాడు. కాని గజనతి భార్య రాయలకు అభిజాత్యం లేదని అభ్యంతర "పెడుతుంది. చివరకు తిమ్మరుసు నూచనను అనునరించి తలం్భబాలు ఖడ్గానికి పోయించి వివాహ కార్యం పూర్తి చేస్తాడు గజపతి. రాయల వెంట అంత పురానికి వెళ్ళిన తుకారా తల్లి దురూవడేశం విని, మేఖల రూవంలో ఉన్న ఆయ

218 వారిజనాభ్యుదయం . ఆరునికాయధ కవిత్వం ధంతో భర్రను (రాయలను) హతమార్చటానికి [వయత్నిస్తుంది. ముందు జ్మాగ త్రతో తిమ్మరును చేసిన ఉపాయంవలన రాయలు రక్షింపబడతాడు. ఇది అంతా తెలిసిన రాయలు కుపితుర్రై తుకారాను తూలనాడి, అంతఃపురం నుండి పంపివేస్తాడు. పళ్చాశ్తప్తురాలైన తుకారా అరణ్యానికి వెళ్ళి తన వళ్చాత్తాపాన్ని లేభారూనంలో రాయలకు తెలియవరుస్తుంది తిమ్మరును చెప్పిన విధంగా రాయలు శతుకొరాకు రత్నరాసులు, పరివారాన్ని వంవగా, అమె అడవిలో ఆదగ్శనగరం నిర్మించుకొని విరహ వేదనతో కాలం గడుపుతూ ఉంటుంది. చ్మితకారిణీ చెంచెత వేషంలో రాయలవద్దకు వెళ్ళి, వేటకు ఆహానీ నిస్తుంది. ఆరణ్యంలో పులిని వెంబడిన్తున్న రాయలకు ఒక యోగిని కనవడగా" అమె అద్భుత సౌందర్యాన్ని చూచి ఆళ్చర్యవడిన ఆతను సపరివారంగా ఆమె నివాసానికి వెళ్ళి, అమెను తుకారాగా గు్రిస్తాడు,

ఆ సమయంలోనే చ్చితకారిణ యోగిని వేషంలో వచ్చి, రాయలకు తుకారాకు వైవో పేతంగా వివాహం జరగాలని కోరగా, తశ్షణమే సర్వం నన్నద్దం చేయబడి వివాహం జరగడంతో కావ్యం ముగుస్తుంది.

ఈ కావ్యం హరిజన నమన్యకు సంబంధించింది కాదు. అయినా, షష్టాళ్వాసంలో రాయలను వేటకు రమ్మని ఆవ్వూనిన్తూ చెంచెత మాటలాడే సందర్భంలో కుల్మవస్తావన, దానిపై చర్చ జరుగుతుంది,

వీర్నీడి వనన్న సంవదాయంవట్ల ఉన్న మక్కువవల్ల కాబోలు కులం. దాని అవిర్భావాల జోలికి వెళ్ళడు. కాని వర్ణ, కుల వ్యవస్థలు ఏర్పడేటవుడు వాటికి (వత్యేకమైన [వయోజనమేదో ఉండి ఉండాలని (వసన్న నమ్మకం. దళిత నమస్యను వరివ్క రించేందుకు అవ్మిశాంతంగా కృషి చేసిన ఆంబేడ్కరి వర కల వ్యవస్థల ఆవిర్భానమే స్వార్ధబుద్ధితో జరిగిందని “కుల నిర్మూలనలో నొక్కా చెప్తాడు.

వీర్మీడి (వనన్నకు కులవ్యవస్థను తీర్చేమార్గం వట్ల (శద్దకాని, దాని అవిర్భావం గురించి కాదు. అందువల్లనే...

“ఎవ్వరో, యెప్పుడెందుకో యేర్పజలిన

కుల కులంయబిన కళ్కాక్క గొవృకలడు

దళితకవులు _ హరిజనాభ్యుదయం రర అవ్పటి విపుడేటికి? అప్పటివ్పటికిని గుణము _పాముఖ్యమగు(గాని కులముగాదు”&3 అనటంలో దీని ఆవి ర్భావంపట్ల ఉదాసీనతను వ్యక్తం చేస్తాడు,

వ్యక్తిత్వం :

విశ్వనాథ నం్యవదాయం - వీర్మీడి వనన్న :

(వసన్నది విశ్వనాథ మార్గం అందువల్ల ఈయన వ్య క్రిత్యం నంవ చాయ నిమగ్న౦. కనుకనే, ఈయన సాహిత్య వ్యక్తిత్వం ఆ మార్గంలోనే నడున్తుంది.

“ఆ సహ్తాదుల వేంక టేళ్వరులు దీటా కోరన్నాద్యాత్మజ

శ్రీ నూర్య గజి వేంక టేశ్వరుల కర్థిశేజీ( దన్నన్‌, ద్విభా

షా సంవ త్రిన్మిగాల? నందులకెయా సత్స్వామి సప్తాదు లం దాసీనుండయి పల్క/డంచు బుదులభ్యర్థింతు రీస్వామినిన్‌.”84

ఇది వృథీభాగవత కృతి నృంధంలో విశ్వనాళ నస త్యృనారాయణనుగురించి కవి కీర్తించిన గుణాల్లో ఒకదాన్ని చెప్పే వద్యం. దీనిలో విశ్వనాత సత్య నారాయణను గురువుగానేకాక , దళిత కవుల నుర్ధరించినవాడుగా మెచ్చుకొంటాడు. తి. పిడపర్తి ఎజ్రా - గాంధీ శతకము (1969) ;

నూట పన్నెండు ఆటవెలదులతో గాంధీ మవోత్ముని జీవిత, స్వాతం [తో[ద్యమ, దేశ సేవా అహింసాత్మక సమరాలు ఇందులో (పస్తావించబడ్డాయి. పోరు బందరులో వుట్టి, చిన్ననాటినుండి సత్య సంధత, తల్లిదర్శడులమై భక్తి కలిగిన గాంధీజీ, లండన్‌లో 'లా* విద్య చదవటం, కన్తూరిబాను వివావాం చేనుకోవటం, నబర్మతీ ఇళమాన్ని నెలకొాల్సి న్వయం సేవ నేర్పించటం; తెల్ల వారల అధికార [వవృత్తిని నిరసించటం; ప్రేగు వ్యాధ్మిగన్తుల కోనం సేవలు చేయటం; భారత దాస్యవిము క్రికి అహింసాత్మక సమర రంగంలో దూకటం ఇందులో (వస్తావించబడ్డాయి.

ఖద్దరు ఉద్యను౦; చేతిసనుల పై మమకారం; హరిజన నంస్కరజోద్యమం; (గామీణాళ్యుదయం, అహంసాత్మక (వతిఘటనం; నెనూ, వటేల్‌, ఆచార్య వినోభాబావే, రాజేంద్ర [వసాద్‌, రాజగోపాలాబార్యులు, కొండా వెంకటన్స్నయ్య మొదలుగు వారికిచ్చిన స్ఫూర్తి; ఆయన పాదయాతలు, విశ్వక వీందునితో

లం హరిజనాభ్యుదయం - ఆధునికారర కవిత్వం నన్నిహితత్వం; స్వాతంత్య సమరం వర్ణించబడ్డాయి. స్వాతం్యత్యానంతర౦ పాక్షస్తాన్‌ విడిపోవటం పట్ల వ్యథ చెందటం; పాందూ, ముస్లిమ్‌ తగాదాలు ఆయన్ను కలవర పెట్టటం; గాడ్సే చేతిలో మరణించటం ఇందులో వర్ణించ విడ్డాయి.

[కీస్తుకు వారసుడు, ఇందిరకు వారసత్య మిచ్చిన దైవసమానుడైన గాంధీజీ (పస్తుతితో ఇందులో కథ సమా వ్రమౌతుంది.

పిడపర్తి ఎ(జా ఇతర రచనలు :

అవకారమ్హూలర్హి :

ఎజా కై 9 స్తవేతివృ త్రంతో రచించినవాటిలో ఈ పద్యకావ్యం (వధాన మైంది. కీన్తు జీవితాన్ని నూయి సీసపద్యాల్లో వివరించాడు సరళం; తేట తెనుగు; సీసానికి అనుసంధానంగా సులభమైన ఆటవెలదులు ఇందులో దర్శనమిస్తాయి.

ఈయన ఇతర సద్యకావ్యాలు “గడ్గ (ఐశుకులు”, “ఆవేదని, “నెవూ శతకము"; నాటకాలు మళపరమైనవి “శీను జననము, 'సంసోను.దెలీలా.”

వ్యక్రిత్వం :

వందొమ్మిది వందల ఇరవై మూడు మే పద్దెనిమిదిన గుంటూరు జిల్లా, తెనాలి తాలూకా, “పిడవరు" (గామంలో జన్మించిన ఎ(జా తల్లి పున్నమ్మ; తండి నుబ్బయ్య. ఈయన చదువు "సెకండరీ (గేడ్‌' టీచర్‌ బైంనింగ్‌తో ముగిసింది.

ఈయన రచనలు కై స్తవేతివృత్తాలుగా, (శ్రీను (పేమావిష్కరణం పృనాదిగా; గాందీ మార్గం; దేశలభ క్రి; అహింసాత్మక (వతిఘటనంపై మక్కువ (వదర్శిస్తాయి.

దశితాభ్యుదయానికి గాందీ, ఇందిర వంటివారు మార్గమని నమ్మే ఈ కవి దళితుల దుస్థితిని కరుజాత్మకంగా తన అవ్యాలలో (పతివింబిస్తాడు. సానుభూతిై విజ్ఞప్తి, బక్యతాబోధం, మానవత్వ (వతిపాదనం అవర్జుల సమస్యలకు ఈ కవి చెప్పే పరిష్కార మార్గాలు. ఉ. కొలకలూరి గోపకవి - కన్యకతుమార ద్విశతి (1971) ;

రెండు వందల పదవోరు వద్యాలతో ద్విశతిగా రూపొందించబడింది ఈ కృతి. కవి తన కవితా శ క్రిని గురించి; శీసు బాన్నత్య, దైవత్వ శక్తులను. గరించి; (కీస్తు మహళ్యార్యాలను గరించి; క్రీస్తు తక్వాన్ని ఊరూరా ఛాటాలన్ను

“దళితకవులు - హరిజనాభ్యుదయం శస! కొంటున్న తన కాంక్ష గురించి; భక్తులపట్ల యేను కృవను గురించి; ఆయన జన్మకు కారణమైన వృత్తాంతం గురించి; వర్తమాన సమాజంలో. (క్రీస్తు మత వ్యాప్రిని గురించి; కై9 స్తవులలో సన్నగిల్లి భక్షి తత్పరతలను గురించి తన దైన వ్యాఖ్యానంతో విశదవరుస్తాడు. ఇది కందసద్య నమన్వితం, ఉష! శ్రీ (బాలసాహిత్యం - శతకము 1088) శ -... వాలభానులేజి బాలరాజ మకుటంతో హరిళ్చం[ద, శిబి, వైనతేయ, రామ లన్మణ, శబరి, భరతుడు (దౌష్యంతి), సావితి, అరుంధతి, అఆననూయ, వరళు రాముడు, యయాతి, లీమ్యుడు, (దోణుడు, విదురుడు, కత్చుడు, ఏకలవ్యుడు, కృష్ణుడు, అభిమన్యుడు. కుబేరుడు, కుంతినంటి పౌరాణిక ప్మాతలతోనూ, కాక్య సీంహుడు (బుద్దుడు), (బవ్మానాయుడు, మాంచాల, తాం పొపాఠరాయుడు, రూనస్సీలశ్ష్మీళాయి, గాంధీ, ఆర్మధకేనరివంటి చార్మితక ప్మాతలతోనూ, ఆవు పులి కథ, బంగారు . బాతు కథ, కాకి - నీటికుండ కఠలతో వెలువఉిందె కలువపూజ (1988) శ (శీసుకు “క్షల్పవపూజ''గా రచించిన శతకం. తన కవిత్వాన్ని గురించి జొమవా; గురుళుల్యుడు జంధ్యాల పాపయ్యళాన్త్ర; మవావాచి (ప్రశంస లతో (ప్రారంభించి కవి; శీస్తు పొందినపాట్లను; మవాళ్కార్యాలను; పాపులకిచ్చిన క్షమాఖిగను; దీనరక్షను కొనియాడుతూ తనలోని ,కీన్తు _పభు సేవాకాంక్షను; శ్రీస్తు _వవచనాలను తనదైన వ్యాఖ్యానంతో అవిష్కరిన్తూ, శ్రీను జననం “ మండి మరణమాదిగా కలిగిన సంఘటనలను కతకవిద్దం చేశాడు. ఇందులో కవి ఉత్పల, చంవపకమాలలను నూట ఇరవై వాడి; చివర ముక్తాయింవుగా ఉత్పల మాల తోరణం కట్టాడు. ఇందులో “'కలువపూజ నీరంజన మేరినందనా[” అన్నడీ మకుటం ఇద హరిజనేతివృ త్త సందింభి కాదు. వశలవ్య (189 శ్రే శి నవ్య కవుల కాలంలో వచ్చినా, ఇందులోని వస్తువునుబట్టి ఈ కాన్యంలో సంఘటరాత్మక్‌ (ప్రతిఘటనం కాండ్వించే కవి = విద్యాతురుడై నందున ఏకలవ్యుడు, కంబూకుడు ఈ కుల కాళణంగానే బలి అయ్యారని కవి బాధపడతాడు. ఇటు వంటి కులం దుష్టళ్వాన్ని ఆవిష్కరిస్తూ కవి.

షం హరిజనాళ్యుదయం ఇ ఆధునికారధ కవిత రం

“పాము కాటుకన్న షాషాణమునకన్న

వేముకన్న( గపట ( పేమకన్న

కొలు నలుక కన్న కాలకూటముకన్న

కుల విషమ్ము మిన్నకుతలమందు” అంటాడు.

దళితుల సేవలు కొనేటప్పుడు కులం అడ్డురాదు,

అవర్జులు అంటరానివారని దూరం పెట్టే ఈ భారతమేదిలో వాళ్ళ "సేవలు ఆవళ్యకం అయినప్పుడు వారి కులం అడ్డురాదంటూ.--

“దళితుల సేవలందుకొనదప్పదు ధర్మము వర్ణ వ్యా ఘమున్‌

గళమును విప్పజూడదు సుఖంబుల కజ్జులు జాచి సుంతయున్‌

గళవళ మొంద దయ్యెడల గానదు లోవము స్పర్శదోషమున్‌

దశుకొనరింప బూనుకొనదా గుణహీనపరాన్నలో కయెోోః*క అని వివరి స్తాడు కవి.

ఈ దేఠశం సస్యశ్యామలం అయ్యేది దళిత శ మనల్లనే, దళితులు నాటి నుండి నేటివరకు పడుతున్న వ్యథల చితణం ఈ కావ్యం. శ్‌. వీ. యేలియ - |కిస్తు (1972);

సం్భపదాయవాదియైన ఈ కవి ఈ ఇండకాన్యంలో మత విషయాన్ని శవితామయం చేశాడు. క్రీస్తు పుట్టింది మొదలు సీలువ పై మరణించేంతవరకూ జరిగిన అనేక ఘట్టాలలకు రూవకల్చ్పనం ఈ వద్యకాన్యం.

ఇందులో 17 అఇండిక లున్నాయి. శ్రీసు అహింసాం (సేనుతర్వాంబోధిలో ఈదులాడు ఈ కవి, కవితా రచనంలో కూడా గణ ఈరగాడే. 6.యం. పి జూును- చఉమాసణ (1975) ఫి

యం. సి, జాను కృతి *“కమాపణ') లఘు కావ్యం, పద్యాత్మకం

బైవీల్‌ (గంథంలో నూతన నిబంధనలో ఒక నంఘటనాన్ని ఆధారం చేసుకొని కవి ఈ వద్య లఘు కావ్యాన్ని రూపొందించాడు. కిస్తు ఒకసారి కూర్చొనిఉండగా , పాల స్రీనా అ్యగజాతి అయిన పరిజేయులు, ఒక శ్రీని తరుముతూ శీను దగ్గరికి వస్తారు. *ఈ మె ఒక వ్యభిచారిణి అని, ఇ జయేలీయల మళరర్మం (వకారం ఈమెను రాళ్ళతో కొట్టి చంపాలని, మీ అభ్మిపాయం చెప్పండి" అని

దళీతకవులు . హరిజనాభ్యుదయం డ్రీస్త అడుగురారు. అందుకు ఏను *మీలో పావం చేయనివాశ్ళే మొదట ఆమెవె రాయి వేయరిడని చెప్పి, ఆ గుంవులో ఒక్కొక్కరి పాపాలను ఇనుకలో [వాస్తాడు, ఆది చూచినవాళ్ళు అవమానంతో ఆ స్థలం వదలిపోతారు. అప్పుడు శ్రీను వాళ్ళెవరూ శకించలేదా?' అని ఆ శ్రీని అడిగి; *లేదవి' ఆమె జవాబు చెప్పగా; *అయితే నేనూ శిక్షించను. ఇక పె పాపం చేయొద్దని చెప్పి పంపుతాడు. ఆమె పేరు 'వగ్గలేని మరియ. ఈ కమా ఘట్టాన్ని కవి మరింత భానపుష్టిని చేకూర్చుతూ, ఈ వద్య కావ్యంలో ఆవిష్కరించాడు.

ఇందులో, దళశిరుడుగా కవి ఆర్మావిష్కణం సందర్శవురప్కారంగా జరిగింది.

మతం పేరిట దైన మందిరాలను నిర్మిన్తూ; పేద మానవాళికి పాపులని తీర్పు చెబుతూ; మర్యాదలను పొందుతూ, తోటి మానవులను హీనంగా చూసే ఆధ్యాత్మిక మేధావి వర్గాన్ని

“మతము పేరుతోడ మతిలేని పనులెల్ల

జేసీ గొవ్చవనుచు! ఇెప్పువారు"3? అంటూ కవి ఈనడిస్తాడుం

మఠాన్ని ఆసరాగా తీసుకొని, [శమతో లలించాల్సిన (వతి సౌఖ్యాన్ని దోచుకౌ నేవాళ్ళను-

“కష్టము చేయక యితరుల

కష్ట ఫలము ననుభవించు కర్తలు వీరే

ఇష్టము వచ్చిన రీతిగ

(భష్టత్వమునందు. దిరుగు (వభువులు వీరే”!8 అంటూ కవి మత్‌ం వత్తాసును; పరము నికృష్ణులు, సోమరులై , దోపిడీగాండై 9 పేదల దోచుకొనే వాళ్ళని చీత్కరించటం కనిపిస్తుంది. కన్నీటిగాళ; (ప్రబోధము; వృదయ స్పందన ఈ కవి ఇతర రచనలు. రా బల్లి పురుషోత్తం - (పార్ధన (1977 ః

ఇది కై9స్తవన సంబంధితం. ముఖ్యంగా రోజువారీ చేయవలనీన (పార్థ నలు, మనిషి జీవితంలో వచ్చే సాధారణ, (వత్యేక సమయాల్లో చేయవలనీన (ప్రార్దనలు, బాలల (పార్టనలు ఇందులో (వాయబడ్డాయి. ఇందుకు విలియం చార్జే గారి 136 01212 4828 కెం0% 0% ౧౬౬6, ౮056016418 98011

ఇ24 పారిజనాభ్యుద యం - ఆరునికార్యధ కవిత్వం కసే!రిక్ర శ0068 నారి “కల8ి8లలా 01 9౯8౮6౭౯8 (హీ సక్రంరే) న్ఫూ ర్రినిబ్చా యని కవి “మున్నుడి"లో పేర్కొన్నాడు. 'దిన్యవాణి” “వాలల (క్రీసుపర్మిత” (ీను సంబోధనంతో బరునూర్ల పద్యాలు ఇందులో ఉన్నాయి); 'బైబిలు (గంథ పౌర సంగహము” ఎస్తేరు (ఇది మైనూరు విశ్వవిద్యాలయ బి.ఏ. తరగతికి హైఠ్య (గంథంగా ఊండింది. శ్రీ వేంకటేశ్వర విశ్వవిద్యాలయానికి తెలుగు .వివ్వాన్‌ పరీక్షకు పాఠ్య్యగంతంగా ఉండింది), “త్యంకోదావరణము” ఈయన ఇతర రచనలు, కనుమరుగైన వృత్తాల రచనంలో కూడా చెయితిరిగిన ఈ వచయిత, కై9స్తవ వాబ్మయ నిర్మాణానికే పరిమితం కావటంవల్లనూ; శై 9 స్తవ (గంథ నిర్మాణంలో స్వేచ్చ తక్కువ గనుకనూ, వరిజన సమస్యపై కవి కవిఠామార్గం ఒకటీ గు ర్థించదగింది లేదు. “త.గర్నెపూడి జూను - వరమ గీతము (1977): ఇందులో ఎనిమిది సర్గలున్నాయి. కై9 స్త్రవుల వ6కుద్ద (గంథం లైవీలులో 'వరమగీతము' అన్నది వ! వం102%2) దావీదు కుమారుడైన సలోమోను రాజు మవాజ్ఞాని రచించినది ఉన్నది. ఇది లౌకికదృష్టితో యపేయసి 1వియారి ప్రేమానురాగాల ఆవిష్కరణంగా కనిపించినా అంతరార్థం ఆధ్యాత్మిక చింతనం కవి ఇందులో ఎనిమిది సర్గలను '“' క్తి, శృంగార రసామృత మధుర పౌతాంధ సాహిత్య పద్యకావ్య భూషణముగను, కై9 స్తవ వాజ్మయ సంవద నిలయముగను' 9 రచించెనని చెవ్వుకున్నాడు పంతొమ్మిది వందల నలభై లోగా మొదటి మూడు సర్గలను, పంతొమ్మిదివందల నలభై నుండి నలభై రెండులోగా మిగిలిన సర్గలను పూర్తిచేశాడు. తెలుగు వెలుగు (1879) ? ఇందులో వద్దెనిమిది ఇండికలున్నాయి. ఈ లఘు ఖండకావ్యంలో మొదటి ఖండిక “ఆంధ, తెలుగు శబ్దముల నిర్వచనము. ఇందులో వద్దెనిమిది వద్యాలున్నాయి. భాగవతంలో నవమున) ౦5" వాగంలో, మూడవ అధ్యాయంలో అం్భధ చరిశకు ([పారంఠం వివరించబడిందని, (శేశాయుగాంతరమున ఆంరుడు అనే రాజు పాలించేవ్వుడు ఉత్తరాన కళింగంనుండి, దక్షిణాన శేలం, పశ్చిమాన హ్‌ల్టీల మధ్య భూభాగంలో ఆం ధభాష మాట్లాడేవారని, భీముడు అరణ్యవాసానికి వచ్చినప్పుడు (దాఇురామ, కాళచాన్తి, శ్రీ గిరులలోని శివలింగాలను వూజచేసిన

దళీకకవులు :. హరిజనాభ్యుదయం ఓ ఈ పుణ్యస్థలాల మధ్య భాషే తై 9లింశ్య = తలకు అంజన ఆంవాషని కవి వివరిస్తూ సంస్కృతాంధముల మ్మిశమంతో నేటి భాష ఏన్పఢిందని ఇన్స్పటం వస్తువు,

తేటగిశులతో వెలయించబడిన “తెలుగు ఉగాది వనంకలన్మీ వైఠవము” వద్నాలుగు పద్యాల ఖండిక. ఇందులో (పకృతి రామజణీయకతను వర్టిన్తూ కాళయుక్రి ఉగాదికి స్యాగతం పలకటం వస్తువు మూడన నండిళ “తెలుగు భాషాఫోషకుల (వళంన' ఎనిమిది సద్యాలున్నది. ఇందులో నన్నయ మొదలుకొని తెలుగుభాషకు పుష్టినికూర్చిన కవులు, వ్యాకరణం (వానిన వరవర్హు చిన్నయ్య, ఛందన్సు (వానిన అవ్పకవి, తెలుగు సంస్క ర్తలు వీరేశలింగం నుండి కాశీనాకుని నాగేశ్వరరావు వరకు (వళంసార్హులయ్యారు, ఆ పైనున్న వరం్యడెండు అండికలలో (శ్రీకాకుళం, విళాల, తూర్పుగోదావరి, కృష్ణ గుంటూరు, నెల్లూరు మండలాలు మరియు పుణ్యకేరాలు, చిత్తూరు, కడవ, అనంతప్పరం, కర్నూలు మంచలాలలో వుణ్యమేలాలు, ఇతర [వళ న్రీనాందిన స్థలాలు, కళా కారులు, సంస్కర్తలు, విశిష్ట సేవచేసిన (వముఖులు బామీంచబడటం కని పిస్తుంది. పదమూడవ ఖండిక “ఆంధ కన్నడ విద్మానగర వైభవము" విజయ నగర రాజుల, అష్టదిగ్గజ కవులులనాటి సంగీత నాట్య శిల్ప కఖితాది లలిత కళల దిట్టతనాన్ని, బళ్ళారి రాఘవను |పళంసించటం కలది. పద్నాల్గవ అంధక “హైదరాబాదు' గోలుకొండ పుల్తానుల, ఖొాగ్య్మనగరవైఠవాల సన్నిది, వది షైనవ ఖండిక (వవాసాం్యధులు ఇతర తాష్ట్రాలలో జెచ్చుకొన్న మేరు ్మవశిస్టల వర్ణనం ఉవనంవోరం.

గర్నెవూడి జాను తెలుగుదేశంలోని నర్వరంగాలలోని, అన్ని జిల్లాల లోని వశిష్టుల, విశిష్టథలను కీ ర్రించటం ద్వారా తెలుగువెలుగు దేశమంఠటిని కాంతివంతం చేయాలని భావన చేసినట్టున్నది. రాష్ట్ర భ శకి కార్కాణంగా ఉంది. ఆ నేవథ్యం నుంచి ఈ కావ్యం పేలువడింది. కందులో వారిజ సమస్య లేదు.

కతన. 15

నే హర0జనాళ్యుద పం - అధునికాంధ కవిత్వతి గర్నెవూడి జూను ఇతర కృతులు : వరమదర్శనము : ఇది (శ్రీ [కీన్తు నంస్తవనము, నత్క-ఏతా లక్షణము అనే అనుబంధాలు కలిగిన, మూడు ఖండికలున్న అండకావ్యం. ఇదికూడ పద్యకృతే. మొదటి ఖండిక ద్రైనదర్శనములో వరదైను వర్జ్దన, అక్తుల పార్ధనలు, దేవుని శ్వేత స్వరూోవం వ ర్రీించబడ్డాయి.. రెండవ శీర్తిక “న న నము డావిష్మరణము"” లో జానుకు కన్పించిన ఏడుమ్ముదలు వివరించబడతాయి. ఈ పరమ దర్శన కావ్యా నికీ నూతన నిబరధనలో చివరిదైన [వకటన (గంథం ఆధారం. దీనిని [వాసింది (క్రీస్తు శీమ్యుడు పృనీత జాను. ఈయన ఇతర కృతులు: కే. కావురుష గర్వభంగము (నాటకం 19359) 2. నమశాస్తమాల (వరిళోధన 1974) గర్నెవూడి జాను సరపదాయ కై 9 న్రవకవి. ఈయన నద్యం లలితంగా భానప్పష్టితో ఉంటుంది. ఈయన రచనలు - ముఖ్యంగా కావ్యాలు *తెలుగు వెలుగు. మిగిలినవి క్రై్సిన్తవ వన్తు సతిబంధితాలే. 9. ఆళావాది సకాశరావు అంతరంగ తరంగాలు (ఆగస్టు 90) : రాయలసీమ నందు సాహితీ వముఖులలో గు ర్రించదగినవాడు ఆశావాది (వళొళరావు అష్టావధానిగా (వనిద్ధుడు. జలపాత సదృశమైన ధార, వియ త్తల సన్నిభమైన ధారణలతో చిక్కటి వద్యం; కమ్మటి కంఠం వీరిపొత్తు. వరిజనేతి' వృళ్తమే (వధానంగా ఈయన రచనలు లేవు కానీ_ “కువ్టు వ్యవస్థకు వహరా కాన్తున్న కొండల్ని ఏండిచేయాలనీ కుళ్ళు స్వరూపాన్ని రమ్యంగా చూపిస్తున్న అద్ధాల్ని బద్ధలు చేయాలనీ స్వార్థం తోటలోని నిర్గంథ కునుమాల్ని ఏరి పారవేయటానికి లోళం బాటలోని నత్యశ్ష కంటకాల్ని సమూలంగా కాల్చివేయటానిక”. (పుట - 4). “అంతరంగ

దీశీతకవులు - హరిజనాభ్యుదయర ఓ) తరంగాలు అనే వచన కవితానంప్పటి వెలయించిన ఈయన ఇతర రచనలు: కే. పుష్పాంజలి (వద్యం) 2. మెరువు తీగలు (పద్యం) 3. లోకలీలా నూక్రము (పద్యం) 4 విద్యావిభూషణ (గద్యము) ర5. (పన్లద చర్శిత - ఎజ్జనంపోతన తులనాత్మక వంశీలన (విమర్శ _ జి. చెన్నయ్యతో కలిసి) 6. పోతన భాగవత తృతీయ స్కంధము (అనువాదం) 7 ఉ్యోతిన్సు పలాతము (గద్యానువాదం) 8. వరదరాజ శతకము 9. అవధాన చాటువులు మొదలై నవి. ఈ కవి హరిజను కైనా ఆ సమస్యను (వత్యేకించి స్పృశించిన కావ్యరచనం చేయలేదెందుకనో?! దళితేతర కవిత్వం (వాసిన దళిత కవులలో చెక్కువమంది కై9స్తవ కవులే. అందువల్ప వీళ్ళు దళిత నమన్య వరిష్కారానికి కూడా కీస్తు మార్గమైన పేమ, అహింసాతత్వాలనే (వలోరధిస్తారు. అహింసాత్మాక (పతిఘటనం (వళిపా దించిన ' గాందీ వీళ్ళకు ఇష్టం. వద్యంపై మోజు ఈ కవులలో కన్పిస్తుంది. ఈ కారణాలవల్ల వీళ్ళలో సర్భ్యవదాయ దోరణీ కన్పిస్తుంది. 1.శ. దళితఠవులు = హరిజనాభ్యుదయం 1.2.1. దళితరవ్మితయం అధస్పూచిక లు

కీ. ఉజామవా, గుజ్జం. - అండకావ్యం - 6.పుట : 11.

గ కక్‌ ! = అనాధ (ద్వి-ఆ-) అ వట ?ర్‌6 వద్యం వమ

9. 9, -న్వవ్నకఠ - 'సహవృదయలకు' (1) పుట : 3, శ. 'హమలతాలవణం - మా నాన్నగారు - వుట : 10.

ర, జావునా, గుజ్జం. = అనాధ -ప్పట ; 46.

క 9 ॥ = గబ్బిలము - విజ్ఞప్రి _వట : కి,

7. హేమలకాలవణం - మూ నాన్నగారు - వుట : 38.

8. జాషువా, గుజ్జం. - గబ్బిలము - పుట : 9. వద్యం ః 1

రి న! ళం లు ఠీ జా వట శి కప్పి క్షం. గ! కక అ 80 =ప్పట: 60.

కకం 6 గ! ణా శి = వుట: ౮.

కై. కి కరి అ కిక = వుట: ౫

226 పారిజనాభ్యుద యం - అధునికాంలధ కవీత్వం

189. రామచంద్రయ్య, వజతుల. _ తెలుగు కవిత్వంలో ఎలిజీ - భారతి - నంచిక : 12, సంపుటి : 43.

కశ. జోషువా, గుట్టం. - నొ కథ ((వ.లా.) . ఒకమాట () = పుట :5ి

కైక, కిం ! న! థి తా పుట థి ర్‌,

కర ,, ॥? న = కుల్మవళ్నలు($) - పుట 1 16.

కూ ,, నా ౫ = కొంచెపనులు($) - పుట : 16,

16. ంం శ య = ॥ = పుట : 864.

కఫ, య! శి9 $$ ౨ వ్యధాఘట్టములు(శ) =పుట : 60.

20, క9 99 ॥3 ఆ $9 పుట: 6.

21. హేమలతాలవణ౦ - మా నాన్నగారు - వుటలు : 186 19,

2, జావువా, గుజ్జం. = అనాధ = పుట : 556,

23, భాస్కర చౌదరి, వి. . జొమవాకృతుల సమాలోచన - కావ్యఖండికల సమీక్ష - పుట : 157.

24, జామువా, గుజ్జం, = ఖండకావ్యం _ర్‌ నేను ( _ వుట: శీ,

డక్‌, నారాయణరెక్డీ సీ, . కఈపిరాలపాం . వట 88.

26. ఖీమన్న, బోయి, * కొవ్యకునుదూల - వట: 3,

ణా, 99 $9 న! జ న్వన్నఖీవి = పుటః: 21.

ణి, ల! కఫ ఠి జ వివాంగవాదం (= పుటలు;

రె, 96)

29,41 ౪; ఎ శ్రమ - సభలత _ వుట: 111.

80, 0 ఈ కం -ళఈత . త్వమ్‌ - పృటః 1112.

తిక. శ 9 $$ = కంటకనిర్వేదము - వుట: 123,

త 39 ౪ 39 - నెలయేటిపాట (శ) పుట: 132.

3. శం 1? $9 = పంజరములో చిలుక.వుట: 137.

తక, 89 99 శ9 = ముళ్ళకంప _. పుటః 13.

తర్‌. 9 88. = (శ్రివదలు = *జకమాట' . పుట: 11.

వర. ॥0 శ గ = వుట: ర్‌ . (తివదః 22.

వె. 19 ॥3 = పుట: 9 _ [తివద: 40,

36 $$ 99 కం = వ్పృట; 9_ (త్రివద: శీ9,

దశితకవులు - హరిజనాభ్యుదయం ణి 39. ల్రీమన్న, బోయి. (తిపదలు = వుటః 10. (తివద: 46.

40, ॥9 ॥9 10 = పుటః: 13. (శివద: 61.

శె, శ 90 ఇఇ = వుట: 17 - తివదః 63.

శ2ై, ! ల! 81 =_వుటః 22. (తివద: 105.

43 4 9 ట్రీ పిల్లి శతకం -ప్వటః 18. వద్యం; 51.

కీ, శ? $9 శం = వుట: 4 .- వద్యం: 53.

శ్‌. నా 93 శః _- వుట: 2 - వద్యం: 3106.

శర. +. *, గుడిసెలు కాలిపోతున్నై - గుడిసెలు కాలిపోతున్నై = క్ష. 9 13 19 = నా వారసత్వపు హక్కులు-పుట? శీలి, శ శం ఇం = మఠం ఒక పిచ్చి - వుటః రి. క్త 9 క? ( ఇ 9 పుట:.9. ర్‌0, ౪%; ॥ 19 = ఇదిగో మోక్షమార్గం. పుటలు36,87. ర్‌కై 9 ॥ శ = నాకు రావలనీన బాకీ.పుటలు43,4శ. ర్‌డై 99 శ శం = మౌరనివాడు . పుట; 104.

5్‌ఏె. న! ఠం ల! అ 419 ఆ వట: క05.

వశీ 98 న $ం శ + + పుటం 06

55, 99 ః ణి అ సృష్టిక ర్తనే మార్చాలి - పుట: 117. ర్‌. కి ళం గ ఇ రసాద్దైతం = పుటం 122.

ర్‌7, 99 ॥0 ॥9 - ట్యుమీలు - వుట: 129.కవిత : 14 ర5్‌కి, 9 90 జన్మాంఠరవైైరమ్‌ = పుటః కై. పద్యం : 74. క్రి, గ కఫ 00 _ పుటః 17 - వద్యం: కెద 60. ॥9 న న = పుటః 19 . వద్యం: 83. 61. శ? న $1 = వుట: 2 . పద్యం: 102 62 ! ! గ. న! పరిష్కారం = వుటః ణా 63. ళ9 ॥0 గా అ + పుటః క 6కీ. కక $9 ఃం = పుటః 7 .- పద్యం: 30. 65. 94 ॥9 _ పుట: 19 . వద్యం: ర. (66. న ॥; ॥; = వుట: కేర్‌ . పద్యం: 6కి,

జం హరిజ౮ాళ్యుదయం .- ఆరునికారధ కవిత్వం 67. భీమన్న, బోయి - జన్మాంతరవైరమ్‌ . పరిష్కారం . పుటః 64.65. 6. న ॥ం ం ఇ +. = పుటః రర్‌, ౮6. 1; ః న - పుటః 8 - పద్యం: 102. కం, ణం 19 99 _ వరిష్కారం - పుట: 63. ణా +9 క శం - పుట: 36 - వద్యం:ః 163. రెడ్ల శ క 40 = పుట: 22 . వద్యం: ఫ్ర తా 9 99 ఇం = పుటః 2 . వద్యం: 177. డె 9 | +, = “ముందుమాట” - 1.క్షళో. కం ః +, = వారంియోగీయం - ముందు మూట . పుట ఇళ

థె + క ౪9 - ముందు మాట . పుట 2117

గా శ +; = మోనం నా జన్మవాక్కు. - పుట3

ఇొర్రి న 4 న వట 68

7 శ శ; ॥9 = పుట 131

8. ॥॥ ॥9 +; _ పుట 194

81 0 ౩9 = అంబేడ్క-ర నృువభాతం - ఉషన్సు - పుట 27111 82. అంబేడ్కర్‌, విఆర్‌. కులనిర్మూలన _ లీమన్న, బోయి(ఆ).పుట 65 83. ఫీమన్న, బోయి . మోకంనా జన్మవాక్కు. - ఉవనయనం - పుట ₹1] 8కి. శం 9 ఇం = ఉపనయనం. వుట ₹14 85. $9 19 = రాలీలు = ఉన్మీలన - వుట 7

రిం, 7 కథ అ నా 99 ఇ ప్పట తి

87. 3 $9 శ న!

88. 9 ఇం 9 + పుట 10

89. ఇనాక్‌, కొలకలూరి _ ఆళాజ్యోతి . నుమకిరజ్‌ . పుట 3

త్తం, ఇం న కః క = పుట 40

త్రి, 9 ఇ9 శ ఃః - వట 40

ఫ్రై 9 వ. = ఈ ఆదివారం పుట 538

క్రి ఎ శం ॥9 త$ శం పుట 55్‌

క్ష ఇం? *9 ॥ ఇ ఉళ్ణీవజ్యోతి _ పుటకర్‌

9, 90 కథ శం వటరర్‌

దశితకవులు - హరిజనాభ్యుదయం జ 956. ఇనాక్‌, కొలకలూరిషరా మామూలే. వుట ₹111 తా కలి కఫ ల! = పుటి 15 త్రి, న! క! ఫో య నేను ణు వుట ల 9, +? ॥౪ 19 _ నేను. వుట 21 10. 99 ॥ ఇ9 = వాడు - పుట 388 101. న ॥. 96 = అట - పుటలు 17, 18 102. ం9 న ః _ నువ్‌నాకేమొతాన్‌ . పుట 58 క0ె శక్‌ క్‌ శకి శి ల వుట ళు క04. (వలాకరరెడ్డి, తాతినేని. తెలుగు విన కవిత్వంలో (వతీక పాషికత (శ) = పుట: 16ఈ-.109, 05. ఇనాక్‌, కొలకలూరి. షరా మామూలే -_ అదంతే($) = పుట 68 106. ,, = న = ఈ నేల ఉండదు (శ్ర) వుట 70 కైగ కి 0 ఇ 19 ఎ (పేమిన్తున్నాను (శ్ర) న పుట 106 106. 99 99 న = ఏది అభ్యుదయం - వుట 15 109. గా శం 99 ఎ భూకంపం .- పుట 39 110 కం ః9 ౪; ౨ అంటుకొమ్మ -పవుటరర్‌ కష. , ?9 కులం: ధనం -కులం($) -వుట 69 క్షేక్షైల్సై 99 న ॥? ॥9 పటర6ళ కే13. ల! కరి య! జ పుట 70 కేకేడీ న! ల! కి అ కద్ధ పుట ణో కర కం కం 99 ౨ అ ధనం (శ) వట 9 కెకేరు 89 19 న = పట 100 కైకైగా కం నా న = వుట 100 128. కఫ $9 శ అ పట 102 119. కఫ 09 శకి చ్‌ పుట శతి 120. ,, 39 1. = ఆంధ వగతి _ పుట కక కేజెకేం ! ! థ$ అ అవ్వోనం =ప్పటరిర

22 హంజనాకమ్యుదయం = అధునికొం్యఢ కవిత్వం

1. 2. తి. అభ్యుదయ దళితరవిత్వం అధస్సూచికలు ప. దూర్వాస మహేర్షి, గరబూరి. _ నిరుపేద - మనవి .- వుట 13 రి 99 9 19 శ = పుట 14 ర 4 శం ః %0 = వుట 14 క! శం ఃా + పుట కికీ ర ॥9 91 + "పుట 42 ర, శి న! ల! ఠా పట కర్‌ ణా 4 ౪1 9 “వుట 71 రి, ః నా + ఎపవుటగి ర్స కం +, = లోకాలోకనము - *“మనఏపిమాటి - పట 41
2. ఫి 9 9 జ షష్టాశ్వాసం = పుట 66 క శ్రీనివాసరావు, నంబూరి - శ్రీనివాన వద్యమంజరి = నా మనవి - వుట 11 క్రై కి ॥3 గా =పుటకేం వద్యం క! కేక, 9 ॥9 0 =పుటర్‌ = వద్యంశకీ కశ, 14 న 99 =పుట3 వద్యం 4 కరి. ॥1 4? ॥॥ = వుటకి పద్యం షై శేరు వకాశం, బొడ్డు, = కింకిణులు = “అంధులు - ఆంధభూమి' పుట సనక 7 శై 4 ః4 + = వంచముడు .- పుట 15 కేరి, కం శ9 య! అ ఫీలింగు =పుట 388 కక ,, 1; = మీరెవరు? _.వ్వట 35 20 ,, 9? + ఎమీరెవరు? .-పుట25 . 2డీ. ,, , -పిచ్చిగీతల 1. బుల్లిలళయ -పట ళీ ఓం. 99 య = పిచ్చిగీతలు = కై = ప్రగతి _ పిచ్చిగీతలు పుట్‌
3. ఇ. = పిచ్చిగీఠలు - 1. (ప్రగతి) పిచ్చిగీతలు - పుట దో లశ కానయ్య, దమ్ము - అంరుడా వుట 11 ణ్‌. ౪4 ౩; అంధుడా వుట 19 ఖ్‌. ! గ! $ పట కం

దశితకవులు _. హరిజనాక్యుదయళలి డి 27. తానయ్య, దమ్ము .- అంధుడా .- వుట 18 28. ॥$ ?4 + పుట 17 డం, వ. 9 వుట 26 ణు. 1? *, = వీరాలమూట - గేయశతకం . వుట 989 . మొదటి గేయం.

851. ఇ; + = జాగృతి - పద్యం 14. పుటకి

క్రి, శ న 4 -వద్యం 28. పుట 114

83, 8? +; * -వద్యం 25 . వుట 13

లశ, 19 + = సద్యఃఫలము - పుట బ్‌ . వద్యం 89

95. రత్నకవి, అత్తోట. - హరిజనాభ్యుదయం . శలిక - పుట కక్‌

96. అబవోం, నూతక్కి. - మత్కుణం - పుట 51

97, క్‌? 89 $9 =, వుట 18

88. 3 99 $9 = పుట 83

89. 93 99 శ? - వట3౫

90. కక్‌ * _ హ్రావురము - నేను.నా పావురము - మొదటి పేఠా* జీకే 99 శః * _ వుట 62

త్త కః క వగిపూర్ణుడు = ఖభారరీయుడా - వుట 2౫

శీ ౦9 098 పరిపూర్ణుడు = భారతీయుడా - పుట 26 శక.” _ భాంతమూర్తి - పుట 28

శీర్‌, 909 ** _ గురుపాదవూజ - పట 20

శర. '' " _జాలిరర్నం - పుట 45

47." * _ జారిరర్నం- పుట 52

శత. ఏళాంబరం, రావూరి - అంబేడ్కరో! సమరనింవా - పుట ర్‌

శ. ౫ 9 =వుట కి

తి0, శం శ శ? = వుట 22

5్‌1. ళ0 న ॥9 = పుట 8

క్రై, 4 99 ॥ పుట; 25. ఖృర్రి భామారావు, దొండపాటి - ఎదురుతిరుగు - వట : ర,

జ హరిజవాభ్యుదయం . ఆధునికారధ కవిత్వం

కక. రామారావు, దొండపాటి - ఎదురుతిరుు - పుట : 38.

ర్‌5్‌, ౪4 1; = సంస్కార గీతాలు . కుతంతం - పుట :6.

ర్‌ర 19 క క మారలేదు - వట : హౌ

57, ॥ ఎ లేవరా _ లేవరా - పుట: 111.

50, న *ం నీలకమ్మ పాటలు - ముందునూట.

59, 99 శం + _నీలకమ్మమాయ -పుట : 10.

60. కం ఃం +, _కొండెక్కెనీలకమ్మ _- వుట 3.

6కే. న. ,? +, నీలక _. గోరింక .- పుట :శీ.

62. శం న దళితజన గీతాలు.అలోచించారో - పుట : క!

63. స్వరూపరాణి, కొలకలూరి - (వటోధం _ దీపాన్ని =_పుట :8.

64. 99 న + = దేవుడికి లేల. వుట : 23.

65, 91 ౪9 + బిరుదు . పుట 97.

65. శ ॥ +? = అంతా మనమంచికే - పుటః22.

66. 93 ః + = సం్యవదాయం _ పుట : 43.

68 9? నా +, = జీవితం - వుట : 24,

ఠి నర్దేశాయ్‌, జి,ఎన్‌. [పాచీన భారతదేశంతో (వగతి సర్య్వవదాయవాదం. వల్లింపాటి వెంకట సుబ్బయ్య (అను) - పుట - 70.

70. అళోక్‌ కునూర్‌ .- మత (వస్థానం = వుట : 34,

జ జంగయ్య, బోయ . వెలుతురు = విజం - వ్వృట ; 94

72, *3 శఫి * ఎ వోలి. పుట : 20,

73, 9 కరి 1 = అకలి . ప్పట ; 15

గ 99 శ9 +; = వెలుతురు కావాలి.ప్పట ః 287.

7క్ర 1 అథ 19 = వంచుకుందాం - పుట : శీర్‌

౯5. నధాకర్‌, ఎండ్లూరి - వర్రమానం _ నెత్తుటి వళ్న.పవుట ని కిక్‌.

క. 18... = ఓక కొ త్త దృళ్యం కోనం.వుట 72,

78, శ శం $$ అ పాదముదలు = పుట 0.

79, 13 39 ౩9. = జీవితానికి పూచిన పువ్వు. వుట 11.

ణి. రాధా ఇశీర్వాద కవి, గాదెలవ ల్రీ- కవితాలావం - వుట కె వద్యం.శీ

దళఠతక పులు . వారిజనాభ్యుదయం ణక 1.2.4. విప్లవ దళితకవిత్వం అధన్వూచిఠలు కే. శీవసాగర్‌ . ఉద్యమం నెలబాలుడు.తూర్పువవనం వీచెనోయ్‌.వుట : ర్‌. 2. శివసాగర్‌ . ఉద్యమం నెలబాలుడు - పేదపనులు - వుట : 22110 9, తారకం, బొజ్జా. -ఓనా దేళ్ళవజలారా! . వుట ; 36. 4, తారకం, బొడ్జా. - నేను అస్సృవ్యజ్థీ = పుటలు : ౫, 5, తారకం, బొజ్జా. - నేను అస్బృవ్యజ్జ - వుటలు : 85, 86. ఈ మాష్టార్టీ. దళిత గీతాలు - అయ్య అంబేడ్కరా . వుట : 29. ణా 99 శం = అసలు భారతీయులం _. వుట 1? క, 8. 09 2కి = ఎవరు రాజ్యముకొళల్చినా - వుట : 11 ఫి, కఫ 9... = బరుకంఠా ఎట్టిజేసి _ వుట : కేశ. 10. $9 ఒఖ$ = ఓ దళిత సోదరులారా . వుట : 29. కష. వద్మారావు, కత్తి. - త్రై లుగంటలు - తైలుగంటలు - పుట: 2 క2. 99 99 ॥9 - జైలుగోగల్లో _-వుట : 3, క3, 99 కం విము క్రిగీతం =ఎవుట : క, కక. ఠక 8 దేశండైరీ - వుట : 5. కర్‌, 99 కక 9 _ శవం మేల్కొంది, = వుట : రిక కర. 93 5 ) _నా బడి - ప్పట 94, కా 89 91 99 _ బేళశండైరీ వట 1: 3, 18. జననాట్యమండలి పాటలు - వుట : 5.57. 19, ॥9 = పుట : కీర్‌ 20. 9 = ప్పుట : ర5్‌20ర్‌కీ, 21. $9 _ పుట : 52. 22. (వసాదరావు, వంగవండు - జజ్జనక రిజనారే వుట? 2కే. జ. 4 * పుట : 23,

డ36 హరిజనాతమ్యుదయం - ఆధునికాయధ కవిత్వం 1.2.5. దళితకవిత్వం అధనస్పూచికలు క. తిమోతి జ్ఞానానందక వి, నురగాలి . [వకంజనం పట 11 డి 9 $9 $$ శం _ వుటర50 కె శ క! కం శఫ న! అ వట 28 కీ $9 ॥0 థి? కం = వుట 40 క్‌, 99 కి 99 కక =ప్పట పో గ 91 ?9 = శ్రీను (వబంధం _పుటర్‌ క ॥9 కం = అకతరపూజ _ ఆవేదనము పవుటము ఠి. కని 1 కం ఇ క = వుట రం లి 0 కా శం జ కఫ ఇ పట ట్ట! 10. ః 99 కళయుకి -వుటక క్షే. శ9 శః హపైవో నినాదము - పుట శీషే క2 ॥9 ఃం పాంచజన్యము _ “(వథూ' - పుట 11 19. ౫ *. ీసు వదింధము = స్వాగతము. పుట, శీ కశ, కః క ॥॥ = నీరాజనము = పుట 15 కక్‌, కఫ కఫ స! ఇ క్‌ి అ పట క్‌ కేఈ (వనన్న, పీర్నీడి. = మరుమాసనము - కృతి నమర్పణ - వటక3క క్షా, ! ! ళక్‌ ల! ఇ పస్పట న! 18 + "89 09 అ ఉక్షవవము = పుట 69 కం, క శి +9 = పుట 70 20, న! షు! కక్‌ క్రి ఇ వట 1. ర్మ, |! న! న! థి ఆ స్ప లాగి 22 1 1? __ వృఠ్వీ బాగవతం.చితస్కంధం.పవుట 29.పద్యం 8 జ. [వనన్న, బీర్నీడి - తుకారా- షష్టాశ్వానము = వుట 135. పద్యం$ 2. పసన్న, వీర్నీడి. - పృధ్వీభాగవతము - కృతిస్మంధం .- పుట 10 24. గోవకవి, కొలకలూరి. - ఏకలవ్య - పుట 8 ణ్‌. శకి క! ల! _వటక9ి 27. జను యం. పి . కమానణ . పుట 13 ర జ! న! కం జ ప్ప్తట టీ 29, జూన, గర్నెపూడి. - పరమగీతము , అవతారిక _ పుటలు 1,8

సాహిత్య త్తత్త్వం

1.8.1. (వ్మక్రియా పరిణోమం

" 1.38.2.0 సృజనకు అభివ్యక్త రూపం (వ్మకియ. అది నృజనకోరునీ స్పందనలకు ఆకృతి. ఆదికవి అనుభూతుల శరీరం. ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యం స్థూలంగా కవిత్వం; నాటకం; కఠ; నవల; వ్యాసం అనే (వశ్రియల రూవంలో వికానం చెందుతూ ఉంది.

[వధానంగా ఆరునికార్యధ దళిత క విత్వం నద్యరూవంలో, గేయరూవంలో, వచన కవిత్వ రూవంలో ఉంది. నవీన వబఐంధం; కావ్యం; లఘు కావ్యం; ఇండ కావ్యంగా వ్యాప్తి చెందింది. పద్యాత్మక స్వీయచర్శితగా, ళతకంగా; స్తోతకాన్యంగా వికసించింది. ఇది యకగానంగా కూడా రూపు దిద్దుకొందిం గేయరూపంలో ఛందోబద్ధమైన గేయంగా; ఛంచో విరహితమైన గేయంగా; గేయ కథగా; గేయ శతకంగా; పాటగా పరిజూమం చెందింది. వచన గేయంగా, వచన కవితగా నేడు వి న్తరిల్లుకూ ఉంది.

కాలానుగుణంగా సమాజంలో మారుతున్న విలువలకు స్పందిన్తూ; మారు తున్న (వ్యకియా నేవత్యమున్న ఆరునికాంధ కవిత్వంతో ఆధునిక దళిత కవిత్వమూ సమాంతరంగా వయనం సాగిన్తూ ఉంది. దశితకవులు ఈ సాహిత్య సృష్టికి వాహికలుగా వాడుకొన్న (న్మకీయ వరిణామం సరిీలించడం ఈ సంద రృంలో కర్తవ్యం. కే.8.1.1. నవీన (ప్రబంధం :

దేశళ కి, స్వాతం[త్యేచ్చ, నమాజ సంస్కరణం (_పధానంగా కావ్యాలను వెలయింబచాలని యత్నించిన కవులు చేవట్టిన వాటిటో ఒక (వకియ నవీన [వవింధం. అంధ వురాణం (మదునావంశుల సత్యనారాయణ కాన్ర్ర), పోఠన చర్మిత౦ (వానమామలై వరదాభార్యులు), నందేమాతరం (ముదిగొండ వీరఠద్ర మూర్తి) వంటి రచనలు లాగానే, దశిత కవుల్లో బవీర్నీడి (వసన్న '“పృత్వీ భాగవతం' (1966) తుకారా (1978) నవీన |వబంధ్ల, లక్షణాలు కలవి,

(వసిద్దమైన బార్మికక ఇతివృత్తం, వర్ణనం, వస్వైక్యం, మోదాంతం [వధానమైన (వలంధ లక్షణాలు. వీటిని తనలో నింపుకొంటూనే కృంగార సాని

కీ0 పారీజనాభ్యుదయం = అధునికార్యధ కవీత్వం ఐదులు దేళళ కిని రగిలించే వీర రసానికి ఆలవాలాలు అయ్యాయి ఈ నవీన (వబంధాలు.

“వెనుకటి (పబంధ కవులకూ ఈ నవీన [వబంధ కవులకూ గల తేడా (వధానంగా రసపోషణలో ఉంది. వీరికి శృంగారం (వధానమైన రసం కాదు. దేళ భ_$, మాతృదేశానికి పారతం్శత్యం నుంది విమోచనాన్ని సాధించడం, గత కాలపు కీర్తి (వతిన్టలు పీరికి ముఖ్యమైనవి. అందుచేత వీరమూ, ఉత్సాహమూ ఎక్కువ చోటు చేసుకుంటాయి. "క

(వనన్న వృథ్వీ భాగవతం (1966) నంయు క్ర, వృథ్వీ రాజుల చార్మి తక వృత్తాంతం వస్తువుగా, స్వరూవ, చిత, స్వయంవర, [వణయ, రజ, నిర్వాణ స్కంధాలుగా వింగడింవబడి ఐక్యతను [వబోధిస్తుంది. తుకారా శ్రీకృష్ణ దేవ రాయలు గజపతి కుమారై తుకారాను పెళ్ళి చేసుకోవటం అనే దార్మితక విషయం వస్తువుగా, శృంగార రస [వధానమై ఆరు అళ్వాసాలతో అఆలరారింది. 1.8.1.2. కావ్యం (లఘుకావ్యాలుు ః వ

శ్వాకంత్ర్యోద్యమ కాలంలో దళిత కవులు గాంధీజీ హరిజనోద్ధరణోద్యమం పట్ల సృందిన్తూ దేళశఠ క్రీ, సాంఘిక దురాచార నిరననళి వస్తువులుగా" కావ్యాలు అల్దారు. ఇవి (వఠానంగా దళితులు అంటదానితనం; పేదరికం; వెట్టిబాశిపిలవల్ల పొంజే కష్టాలను ఇముద్చుకుంటూ; వాటిని పోగాప్టే మార్గాలను నూచిఘ్రా సాగటంవల్ల క రుణాత్మక, కథభాత్మక, పబోధాత్మకాలుగా రూపుదిద్దుకొన్నాయి.

“వస్తు సన్నివేశ (ప్రాధాన్యం కలిగి, ఆశ్వాస విభ క్రమై కవ్పించే రచణి విశేషాన్ని కావ్యంగా వగ్గీకరించడమే ఉచితమని కొందరు విమర్శకు లభ్మిపాయ వడినారు. "9 |

ఈ అక్షణాలన్నింటిని నింపుకౌని కన్పించే దళిత రచనలు బోయి వీమున్న “జన్మాంతరవై రమ్‌' (వర్యల) (1980); బాలయోగీయం (వద్యం) (386); గాదెలవర్రి రాధా ఆశీర్వాద కవి “కవికాతావంి (86); కె.సి, జాను “ఐహీష్కా-రము' (1948) టి. జోసవు కవి కన్నీటి కబురు%; నంలూరి చూర్వాన మహర్షి పద్య కావ్యం “నిజుపేద' (195). పీటలో దశితుకే నాయకుడు. దూర్చాప మవార్షిదే “లోతశాలోకనథ” వద్యకాన్యం - షష్టాశ్యాసాలతో పౌంఘిక నమన్యల పై స్పందించింధి నూతక్కి ఇబనాం లఘుకావ్యాలు మళ్కుణరో,

సాహత్యత త్తం ల! “పావురం (1985), ఈ లఘు కావ్యాలలో సామాణికేతినృ త్తం ఉంది. పరి జనుడు నాయకుడయ్యాడు. కే.రి1ే.రిం ఖండకావ్యాలు = కొవ్యఖండికలు :

నంస్కృత వాష్బయంలో “ము క్రకం, యుగ్మకం, సందానితకం, కలా వకం, కులకం”ీ వంటి అనిఐద్ధ కాన్య జాతితో తెలుగు కవులకు వరిచయం లేకపోలేదు. అయినా (వధానంగా తెలుగువారికి ఖండ కావ్యాలమీద మక్కువ కలిగించింది అంగ్ల కవిత్వంలోని లిరిక్కులే.

న!

చిన్న కథ లేదా ఒకానొక నన్నివేళం, వన్తువు లేదా ఊహను కాన స్పోరకంగా, స్వయం సంపూర్ణంగా వెలయించినట్టయితే అ రచనలను కావ్య అండికలసో చెవ్వుకొనవచ్చు

గుజ్జం జామవువా తన (పథమ _వచురణమైన “కోకిల మొదలుగా దాదాపు నాల్గు దళాబ్దాల పాటు కావ్య ఖండికలను రచించినవాడు. తెలుగు దేశం నాల్గు చెరగులూ న్ఫృళించిన భావకవిత్వం (వభావం [వగాఢంగా ఉంది, అందువల్లనే ఆయన అ౦డికల్లో లాన కవిత్వ వ్యాపనాలైన ఆత్మాశయత్వం, (వకృళత్యుపా సన, సంఘ సంస్యరణాభీలాష, గత వైఠవ స్మృతి వస్తువులుగా దర్శన మిస్తాయి. ఇండ కావ్యానికి, కావ్య ఖండికలకు విశిష్టతను తన రచనల్తో కూర్చిన కవి గుజ్జం జావునాం

“మరణం లేని మానవత్వాన్ని కొమించు కవితావీణపై నేను (మోయిం చిన వ్యధాతంశులే ఖండ కావ్యాలు" అని చెప్పకొన్న శామవాకు అండ కావ్య మంటే కావ్య ఖండిక అనే భానన. “నిముషముల మీద ముగినీ, తీరుఐడి వేళల నింపుసేయు"** ఖండ కావ్యముల రచనలో మేటి గుజ్జం జానువా. అయన అండిక లన్నీ ఏడు అండ కావ్యాలుగా (వచురతమయ్యాయి.

దళితున్ని నాయకుని చేనీ, దళిత సమస్యలను పమాజణం నుండి కథాత్మ కంగా, అర్జ౦ంగా మలచి అండ కావ్యాలను వెలయించిన దళిత కవులలో

క£34క్‌. 16

స్రీ వరీజనాభ్యుదయం - ఆధునికార్యధ కవిత్వం (వనిద్ధుడు జాషువా. హరిజనుల కష్టాలను శివుడి చెంతకు గబ్బిలం ద్వారా నందేశం పంపిస్తూ జామవా (వ్రాసిన “గబ్బిలము (191, 1946) రెండు భాగాలు. ఇది ఆళ్వాస (పస క్రిలేని, వస్తైకం ఉన్న ఖండ కావ్యం. 'స్వప్నకథఠి అండికతో కలిపి ముదించబడిన 'అనాథి (1934) గంపెడు పిల్లలతో, ఆకలితో ఆదరణ కోసం వీధులన్నీ తిరుగుతూ పొట్టు పడిన పంచమ వనిత గాధ కూడా అండ కావ్యమే. జామువా కృతులన్నీ ఖండ కావ్యాలే! జామవా కావ్య ఖండికలో “వాప్పు సందేశము", “సమదృష్టి', హిందూ రమ, 'శ్మళానవాటి?, “వంచముడు' “ధర్మ కిరీటము”, 'గుసగుసలు' వంటివి ఆయన ఖండ కావ్యాలు ? భాగాలలో కూర్చబడినవి. పంచముల కష్టాల ఆవిష్క-రణంతోపాటు వాళ్ళలోని ఉవతెగల వల్లి, కై9న్తవ మత దీక్షవల్ల కలిగిన లుకలుకలు కూడా వీటిల్లో (వదర్శికాలు. వీర్నీడి మోషే గాంధీవట్ల అనుర క్రి కలిగిన కవి. హరిజనోద్ధరణాని కై పుట్టిన మవోత్ముడు గాందీజీ అని స్పష్టం చేన్తూ (వానిన “హరిజనాభ్యుద యము” ఖండకావ్యం 'రీకటికేక', *వెలుగువాక” లనే 2 అండాలుగా విభటింపబడినది, పంచములు వ్యాస, వాల్మీకి, అరుంధతి వంటి పురాణ (విపుల జాతికి జెందినవారని, ఆదిమాం్యధులు వీరేనని, వేద వా్మయంలో వీరి _పవృత్తి ఉర్కృష్టమని, స్వార్ధపరులై నవాళ్ళు మధ్యలో వచ్చి వర్ణవ్యవస్థకు చేసిన కువ్యాఖ్యలే కుల వ్యవస్థకు, అంటరానితనానికి దారి తీశాయని నమ్ముతూ; కులాంతర వివావాలు, చట్టబద్ధమైన నదుపాయాలు కల్పించటం వల్ల, హిందూ మతంలోని లోపాలను సవరింతుకోవటం వల్ల దళితుల వగతి సాధించవచ్చునని భావించే కవులలో (పసిద్దులు బోయి లీమన్న, బొడ్డు _పకాశం, దమ్ము తొనయ్య, మల్ప వరప్పు జాన్‌, నూతక్కి. అఐవోం వంటివారు. బోయి ఖీమన్నవంటి కవు లలో ఈ రకమైన ఆలోచనలతో పాటు, అంబేడ్కర్‌ సిద్ధాంతం కూడ (వలావితం చేయటం వల్ల హిందూ మతంలోని, సంస్కృతిలోని లోపాలను నంస్కరించటం వంటి భావజాలాల నుండి దేవుడు, మతం, దాని ఆచారాల తిరస్కరణ ధోరణి వరకు-సాగిన ఈ భావ వరిణానుం వాళ్ళు తమ రచనల్లో చేపట్టిన (ప్మక్రియల్లో శ్వా బ్‌ న్‌! కూడా (వభానం చూపటంతో పద్య, గేయ నమన్వితమైన రచనలుగా కూడా ఎదుట నిలుస్తుంది.

సాహీత్యత త్వం భం

బోయి లీమన్న '*కావ్యకునుమాలు” (1౯57) వద్య గేయాత్మకమైన ఖండిక. ఇందులో వారిజనేతివృత్తంతో పాటు సామాజిక అవ్యవస్థలపై కవి స్పందనం కానవస్తుంది. ఈయనదే మరొక ఖండ కృతి “వకృతిలో మానవ వకృతి" (1963). ఇందులో వజయ పారమ్యం, (వకృతిలో మానవ (వకృతి, ఆగస్టు విష్షవం అనే 3 ఖండికలు వద్యాత్మకంగా ఉన్నాయి.

బొడ్డు వకాళం 'కింకిణులు' (1968) వద్యఖండ కృతి. “పీచ్చిగీతలు” (396) 16 ఖండికలుగా వధానంగా విభజింపబడి, అందులో మళ్ళీ ఉవఖండిక లుగా వింగడింవబడింది. మల్లనరపు జాన్‌ 'విశ్య్శవకాళము* (31974) వద్య అండ కావ్యం, *ఆతుకుల (బతుకులు' పద్య అండకాన్యం ఈ కోవలోనివే.

దమ్ము కానయ్య “అంరుడా!” (1968) అంధు(డా ఉపశీర్షిక నుండి “స్వవిషయము” ఉపశీర్షిక వరకు 47 ఉవశిర్షికలతో వంచముల పూర్వ బాన్నత్యం; వాళ్ళకు జరిగిన అన్యాయాలు; వాళ్ళ సేవాగుణాలు; కాళ్ళలో పెరగ వలసిన దై తన్యం వస్తువులుగా చేసుకొని సాగే వద్య అండకావ్యం.

రాధా ఆశీర్వాద కవి *వికలాంగులావేదన' (196కీ, 91) 2 భాగాలుగా (వచురితమైనా; మనోగతమైన వ్యధలనే వైకల్యాలతో కుమిలే దళిత జాతుల ఆవేదనకు సంబంధించినదై , వద్య ఖండకావ్యంగా రూపుదిద్దుకొంది.

నూతక్కి అ్యబహాం 'జలరువో&' వద్య ఖండ కావ్యమైన ళతకంలోవలే “వలపు _పేమసాషి! జలరువోక్ష”; *'అలరు నీలవేణి! నలువరాణి” అనే మకు టాలతో సాగింది. ఈయనదే మరొక ఖండకావ్యం “వరివూర్ణుడు” (1989) శీనును పరివూర్ణ మానవుడుగా భావన చేన్తూ 16 ఖండికల్లో, ఆ వరివూర్ణత్వాన్ని అందుకొనేందుకు మనిషికి కవి ఇచ్చిన సందేళంగా కలది. దళిత సమస్యా నంబంధిత మైంది.

దైదవేములవల్లి దేవేందర్‌ “తొండము” (1974) పద్య ఇండకావ్యం 2 ఉపశీర్షికలతో నీళ్ళు తోడే తోలుబొక్కెన చేసేందుకు హారిజనుడు పడే కష్టాలను విప్పి చెబుతూ; వాళ్ళ సమస్యలకు స్పందిన్తుంది. రావూరి ఏకాంబరం 'ఆంటే డ్కరో! సమరసింవ' (198) 46 వద్య ఖండికలతో; అంబేడ్కర్‌ ఆలోచనతో దళితుల సమస్యా పరిష్కారానికి మార్గనిర్ధేకం చేస్తుంది.

డీశీ4ీ హరీజనాథభ్యుదయం - ఆధునికార్యధ క వీత్వం

కొలకలూరి ఇనాక్‌ “అకావ్యోతి” (1970) భిన్న (ష్మకియా సమావోరం, బాహ్యంగా క్రైస్తవ సంబంధితంగా కన్చించినా? దశిత మనస్తత్వ నేవథ్యంతో, సంకేతాత్మకంగా రచింవబడినది. దళితుల కొరకు కవి చేసిన చింతనం ఇందులో (వస్ఫుటమౌతుంది. దశిత విన్షవ కవిత్వానికి (పారంభకుడై న ఆచార్య ఇనాక్‌ కు హరిజన సమస్యపై ప్రారంభంలో ఉన్న దృష్టి సూచ్యమైన ఈ ఖందకావ్యం పద్యం, గేయం నింపుకొని ఉంది. 1.8.1.4. పద్యాత్మక స్వీయ చరిత :

దచశిత కవులలో వద్యాత్మకంగా స్వీయ చర్మెతను చెప్పిన _వముఖుడు గుజ్జం జొమువా. ఆయన '*నా కఠి ౩ భాగాలుగా రూనం దిద్దుకొంది. వినుకొండ నుండి విశ్వనరుడుగా దళితుడుగా జాషువా ఎదిగిన కథ ఇందులో కన్పిస్తుంది. (వఠమ భాగం విశ్వావసు; కావణంలో (_వచురించబడింది. 1.8.1.5. శతకం; పద్య ఖండశతకం :

బహుళ జనామోదంతో; కవి ఛందో, వ్యాకరణాది ళ క్రియక్తులకు నికష ఉగౌవంగా కనిపించే శతకం, డాక్టర్‌ కె. గోపాల కృష్ణారావు వివరించినట్టు...

“సంస్కృత (ప్రాకృత భాషలలోని శతకమే తెలుగులో కొన్ని విశిష్ట లక్షణములతో అవతరించింది. కానీ కొందరు విమర +కులూహించినట్లు శరకము దేశిక వితాళాఖకు పూచిన వూవుకాదు.”??

శతక లశణాలను వివరిస్తూ డాః కె. గోపాల కృష్ణారావు సంఖ్యా నియమము, మకుట నియమము, ఛందో నియమము, రస నియమము, ఆత్మా (శయ కవితాధర్మములుగా వీటిని చెప్పారు. భక్తి పధానంగా మొదలైన ఈ శతకాలు వ్యాజ్యస్తుతి; వేదాంతం; నీతి; అధిషేస; శృంగార; వోన్య; (వకీర్ణ; ప్యాకరణ, నిఘంటు; (వహేలికా; కథాత్మకాలుగా రూవుదిద్దుకొని _పాచ్య, అర్వాలీన తెలుగు సాహిత్యంలో క న్పిస్తాయి.

జాతీయ దళిత కవులలో కును ధర్మన్న _పబోధాత్మకంగా; హరిజనుల నుద్దేశిన్తూ (గ్రానీన “హరిజన శతకము" మొదటిది. “ఆలకింపుడయ్య హరిజనుండ'ి అనే మకుటంతో ఆటవెలదులతో (వానీన ఈ శతకం అంటరానితనం [వథమంగా వెలువడినది. న్‌

సౌహిత్యత త్వం రిశక్‌

బోయి లీమన్న "శ్రీ పిలీ శతకం” (1968) 120 కందాలతో, ' నాల్గవ హెైదం చివర “పిల్లీ! అనే సంబోధనను మకుట (పపాయంగా చేనుకొని; సామాటిక అవ్యవస్థల పై కవి స్పందనగా వెలువడింది.

దమ్ముతానయ్య “జాగృతి” (1969) 111 తేటగీతులతో వెలువడింది= మకుటం ““మేలుకౌనుడాదిమాం[దులు! మేలుకొనుడు.'' జవంలేని అనంత మైన నవానం, సేవాగుణాలు వదిలించుకోవాలని పంచముల నుడ్చోధించేది ఈ శతకం,

వద్య అండ శతక్షాలుగా రెండుసార్లు (వచురింవబడి, 200 లకు పన వద్యాలున్న శతకాలను గు ర్రించటం జరిగింది. విటిని “ద్విళతి' ఆనటం కద్దు.

నంబూరి శ్రీనివాసరావు గాంధీజీ _[పభావం వల్లి అన్ప్ఫృళ్యతా నివారణ (వబోధాత్మకమైన శతకంగా 'శ్రీనివాస వద్య మంజరి (ద్వి- ము. 1967)ని మలచారు. హరిజనులు ఈ దేశంలోని ఆ్యగజాతులకు చేసిన, చేస్తున్న సేవ, కష్టాలు; ఆదిమాంరులుగా ఈ దేశంలో హరిజనుల బొన్నత్య వారనత్వం హరిజన (వగతి మార్గాలు వస్తువుగా రచించబడిన ఈ అఖండ శతకంలో మకుటం “చి త్తగించుమయ్య - శ్రీనివాస.” ఆటవెలదులతో ఇది కూర్చుబడిండి"

చోడగిరి చందరావు 'నీమ శతకం" (2 భాగాలు 1969) *ఏమి చెనయ్య ఖీమరాయ' మకుటంతో, అంబేడ్కర్‌ ఆలోచన, బుద్ధుని 'హీశుదృష్టి నేవథ్యంగా ఆటవెలదులతో వెలువడింది.

కొలకలూరి గోపకవి 'కన్యకుమార ద్విళతి” (1971); కంద వద్యాలతో (్రీను స్తుతిగా వెలువడింది. దళితుడుగా కవి స్పందన అక్కడక్కడ ద్యోతక మయ్యే ఈ అండ ళతకంలో కందం చివరి పాదంలో “కన్యకుమారా! అన్న నంటోధన మకుటమైంది. 1.8.1.6. స్తోత కొవ్యం :

దైవ స్తోత) కావ్యమైన “వేంకటేశ్వర న్మువభాతం'వలె లీమన్న స్తోత కావ్యాల లకణాలై న _వళంన, భక్షి, ఆరారనలను అంబేడ్కర్‌ వరంగా చేని రచించినది “అంబేడ్కర్‌ న్నువభాతం” (1984). వృత్తాలతో నడచిన ఈ నుృుపలాతంలో, శతక లగణమైన మకుటం కన్నిన్తుంది. తన రచనకు వివరణ ఇస్తూ ఖీమన్న, ప్రార్థనా ప్రధానమైన కావ్యాలలో స్తుతులు, స్తోతాలు? ”

న వారిజనాళ్యుదయం - ఆధునికాయ్యధ కవిత్వం వచనాలు, ఉదాహరణలు, స్మరణాలు నామజపాలు, దండకాలు, స్ముపలాకాలు వగైరా ఎన్నో ఉన్నై. [పళంస, భకకి, ఆరాధన ఈ రకం కావ్యాలకు పాణం. అంబేడ్క-ర స్కువభాతం ఈ వర్గం (కిందకు వస్తుంది.”8 అంటారు.

“*నమన్సుల్‌ డాక్టరంబేడ్యరా1” అనే నుకుటంతో, కార్దూల, మ శ్రే వృత్తాలు 86తో అర్థ, విశేష వివరణ సహితంగా ఇది రచింనబడింది. 1.8.1.7. యక్షగానం :

ఆబార్య నాగయ్య “*యక్షగానాలలో _పబంధము, ఉలాప్రబంధము,

కలానము, కొరవంజి, వీధినాటకము, మార్గనాటకము, బొమ్మలాట, జంగము కథ, హరికథ, ఆధునిక రంగస్థల నాటకము, బురకథ”? వంటి వాటితో యశ గానం సంబంధి అంటారు.

• గాంధీ శతజయంతి కానుకగా వెలువడిన అత్తోట రత్నకవి వరిజనాఖభ్యు దయం యశ్షగానం (1970) అనుశిలిస్తే ఛందస్సులో “ఒక చరణము బాడిన వెంటనే వంత పాటగాండు పల్పవి నందుకొని, రెండవ చరణమునకు వ్యవధి కల్పింతురు,” (వుట : రి కనుక అందుకు అనుకూలంగా తోహరలకు (పాస నీయమం వాడకపోవడం, ప్మాతౌచిత్యాన్ని పాటించటం, కఠలో (గాంథిక భాష కథకునకు, (గామ్యభాష వంతపాటగాండకు ఉపయోగించడమనే సమయ స్పూర్తిని, స్వేచ్చను అవలంబించడాన్ని ““శుభిక” (హరిజనాభ్యుద యము పవ్పట 9.18) వివరిస్తుంది.

అంతేకాదు “భారత _పభుత్వమీ యన్స్ఫృళ్యతా నివారణ కొజకు చట్టము నిర్మించినది. చట్టమున్న౦త మ్మాతమున సీ యంటరానితనము నళింవదు. దాని కవసరమగు (వచారబలము కావలయు. అందుకే నేనీ కథను రచియించితిని" (వుట వ శ్రి అనికూడా వస్తువును ఎన్నుకోవటంలోని పరమార్జాన్ని “ఖల్రిక”లో కని వివరించటం కన్పిన్తుంది.

కథా ప్రారంభానికి ముందు కవి 'మాతృళూమి స్తవము" (వుట ః కత) *'గాంధి స్తవము” (వుట : 19.00) *“పళాక గీతిక? (పుటలు : 21.2) “మాతృ

భూమి” (వుట ॥ జ్సి స్తుళులను వరుసగా మోహన, యమన్‌, వాంసధ్వని రాగ

సాహిత్యత త్వం ర్జీశ్ర బద్దంగా కూర్చాడు. చివర మాతృథూమి న్తుతిగా “రఘువంళ నుధాంబురి చందమా!” బాణీతో పాట కట్టాడు.

(వ(శియ పయోగరీతి :

ఈ 'యక్షగానము' రగడలతోనే కాక 'ఈనాటి దేవీయీ, *అఆఆఅఆ ఏహై తేతే వవ్వారే' బాణీలతో కట్టిన కీ ర్రనలతో; వీళవారి, బేవోగ్‌, తిలకామోద్‌ వంటి రాగాలతో సమకూర్చిన గీతాలు, గేయాలతో; నంద ర్భానుసారంగా వజా సేవకుడు విన్పించే సీస పద్యాలతో, (పధాన కఠకునితో, వాన్యగానితో; రగడలు, కీర్తన, గేయ, గీత వచనాది భంద స్పంధానంతో రకక్రికథ్టే అత్తోట రత్నకవి రచించిన యక్షగానం “హరిజనాథభ్యుదయం.'” 1.8.1.8. గేయం ;

ఛందన్సులో మూడు [పధాన ఖేదాలు గోచరిస్తాయి. అవి మాకా ళంద న్సులు; అవర ఛందస్సులు; స్వర ఛందస్సులు. పద్యానికి అక్కరకొర్చేవి అవర ఛందస్సులు; ఉదాత్త, అనుదాత్త స్వరాలపై ఆధారవడిన న్వర ఛంద న్సులు వైదిక ఛందన్సులు.

కాలపరిమాణం మీద ఆధారపడిన మాళొ ఛందస్సులు గానయోగ్యాలు. గాశ యోగ్యమైన రచనం గేయమని స్థూలంగా చెవృవచ్చు. అంటే - గేయాలు చూళా ఛందో నిర్మితాలు.

(వతి లాషలో లిఖిత సాహిత్యం, మౌభిక సాహిత్యం ఉంటుంది. దీన్నే తెలుగు కవిత్వంలో “మార్గ...-దేశి' లుగా వింగడించటం జరిగింది.

మౌఖిక కవిత్వం [(వధానంగా జానవదులది. శమిందే సమయంలో; జనన, వివాహ, గృహసంబందధమైన సర్వ జభకార్యాలలో; మరణంలోనూ వాళ్ళు పాడుకొనే పాటలు మౌఖిక కవిత్వం. దీనికి లయ ఉంది. ఈ లయా న్విత జానవద కవిత్వ స్ఫూర్తి మార్గ కవిత్వంపై (వలావం చూపినప్పుడు ఏర్పడినవే గానయోగ్యమైన గేయాలు.

ఆధునిక తెలుగు కవిత్వంలో (వథమంగా అజ్ఞాతక ఏ గేయరచన “మేలు కొలుపు), 'మాలవాంర్యడ పొటి గురజాడ “ముత్యాలసరంి కంటేముందే కన్ని స్థాయి. వాటిని సీ. నారాయణరెడ్డి తన పరిశోధన (గంథంలో-=

డ48 హరిజరాభ్యుదయ?ం - ఆధునికాంధ కవిత్వం

*ఈ వతిక (శా ళ. 18391 మాఘ నంచిక)లో “వ్పేలుకొలుపు' అను శీర్షికతో ఒక గేయము |వచురింవబడింది. క ర్రపేరు లేదు, ఇది _పధాసముగా (పబోధాత్మకమైన గేయము. అప్పటికి గురజాడ వారి ముత్యాల సరములు వెలువడలేదు"”*9 అని మొదటి గేయాన్ని గృరించి; గురవాడ “తోకచుక్క గేయంతో పాటు _పచురింసబడిన ఓక అద్ఞాతకవి “మాలవాండ పాటి గేయాన్ని వివరిన్తో...--

“అంధళారతి (శా.ళ. 1832) జ్యేష్టమాస నంచికలో గురజాడ మొట్ట మొదటి నవ్యగేయము 'తోక చుక్క." వచురింవబడినది. (శ్రావణమాస సంచికలో బారి 'కొసులు*, భ్యాదపద సంచికలో 'జామన్‌ పీథియస్‌' వ్రచురింవబడినవి. ఈ భాాదపదమాస సంచికలోనే 'మాలవాండ పాటి అన్న గేయమున్నది. కర్త పేరు లేదు]! అని వెల్లడించారు.

గురజాడ *“లవణరాజు కల' కంపే ముందుగా వచురింవబడిన “మాల

“*ఆఅందారు పుట్టిరి హీందమ్మ తల్లికి

అందారు ఒక్క లై ఉందారి సక్కంగ

కష్టమ్ములొచ్చీన నిష్టార మొచ్చీన

ఇష్టమ్ముగా నుండి కట్టూగ నుందాము ॥అందారుః”18

అస్పృశ్యతా సమస్యను కలిగి, ఖండగతిలో సాగిపోతుంది. గురజాడ నూత్న ఛందసృష్టి 'ముళ్యాల సరాల' లోని...

“మంచిచెడ్డ లు మనుజాలందున

యెంచి చూడగ రెండె కులములు

మంచియన్నది మాలయైెతే

మాలనే ఆగురున్‌”” అన్న వంక్తులకు ఇదే స్ఫూర్తి అయి ఉండవచ్చు.

ఛందో ఐర్ధమైన నేయఖండికలు :

ఆఅరునిక దళిత కవుల్లో శివసాగర్‌ (ఈయన వర్దవరంగా దళితకవి; వర్ష వరంగా వినన కపి.) “ఉద్యమం నెలబాలుడు (1983) లోని *నా చెల్లీ! చెం్గదమ్మ!' (పుటలు 36.43) గేయం గురజాడ అప్పారావు "కృ శ్రడి బొమ్మ

సాహిత్యత త్వం 2 వూర్ణమ్మ' గేయం ఎత్తుగడలో నడపటం చూడవచ్చు ఈ గేయం పాదానికి ఆరేనీ మ్మాతల నాలుగు అవృతులు ఉండి, తిశగతిలో నడుస్తుంది. కొలకలూరి స్వరూపరాణి *పలోధము' (1981) లోని జాలులు = మతములు” గేయం (పుటలు 61.62) గురజాడ “ముత్యాల నరము' భందన్సుతో (వ్రాయబడింది. “కవీ! కవీ! గేయం (వుట 75.77), (శ్రీశ్రీ కవితాగమనాన్ని వట్టుకొని కన్పిస్తుంది. ఛందోవిరహితమైన గేయఖండికలు : ఛందోవిరహితంగా ఉండే గేయాల్లో అన్నుపానలు, యతిప్రానలు, అలంకారాలు కలిగిన వాటిని, పనిగట్టుకొని ఛందో నియమాలను ఉల్లంఘించిన వాటిని, వాక్యాలు విరిచిన వాటిని చెప్పుకోవచ్చు చోడగిరి చందరావు “చంద రావు గీతాలు (1974), నవ్వవ్పగారి ఈరన్న “కడలి కెరటం” (1987) గేయ నంపవుటి, దొండపాటి రామారావు ఎదురుతిరుగు” గేయ నంపుటి (1974) ఇందుకు ఉదాహరణలుగా చెప్పవచ్చు. “ఒకడు చేతినుండి పుభ్రైను! ఒకడు మూతినుండి పుటైను'” (ఎదురుతిరుగు . దొండపాటి రామారావు - ఆదేశం పుట. 99) వంటి అన్ముపాసలు; “920చుట యమరధర్మం రషించుట యుగధర్మం” వంటి అంత్య పానలు (ఎదురుతిరుగు . దొండ హెటి రామారావు దుష్టశినణ = వుట: 720; క! అంపట్టి మనను పెట్టి కాలాన్నే దున్నునొకడు హలం పట్టి శచెమటోడిచి పొలం దున్నునింకొకడు” వంటి యత్మిపానలు (“'వాజి'ణ్యర _ పుట.46 _ (వజోధము _ స్వరూవరాణి - 81; ॥

ల. హరిజనాళ్యుద యం - ఆధునికారధ కవిత్వం “మండు కెండగామారి మండించే [వణయంలో మమతల అలలేయవియను (తమలో నుధలను నింపి చేదునిజం దాచుకొన్న పదిలమైన కలలుయీవి” (ఎండమావి = వుట: 71 - ప్రబోధము _ న్వరూవరాణీ _ 1901) వంటి అలంకారాలు నింపుకొని ఛందోవిరహితమైన గేయాలు దశితకవుల రచనల్లో (పస్పుటమౌటం చూడవచ్చు 1.8.1... గేయ కథ : దేవుడు, నుతం, దాని నర్వాంగాలను నిరనిన్తూ; కర్మ సిద్ధాంతాన్ని; పూర్వజన్మను; కుల, ధనిక స్వామ్య వ్యవస్థలను తిరస్కరిన్తూ ఆళోక కుమార్‌ (వ్రాసిన “మత్మపస్థానం” (1976) చక్కటి ఎత్తుగడ ఉన్న గేయకత. “బిబీబుజీమిగ్గల లుజ్ఞాబుగ్గల పిల్లలు” వంటి అనుప్రానలను; (వుట న ర్స్‌ *తెగతున్న ఆలోచనలు అందటం లేదు! వుడుతున్న ఆలోచనలు ఆగటం లేదు!” వంటి అంత్య పానలతోనే (వుట : 5్‌ర్‌) కాక; “పిల్లలు ప్‌ల్పలు వల్లె ప్రొఢకాంత కొప్పలోని రంగు రంగుల వువ్వుల్లా”' వంటి వర్ణనలతో; (పుట శి త్రి మానవ దేస్టలవల్ల కలిగే ధ్వనులై న__ “అన్హాప్లాహ్హహ్హవ్లి అహ్హహ్హహ్హహ్హువ్లో " వంటి మనిషి నంశోష నంకేతాలను (పుట ; జా;

సాహిత్యత త్రం |!

*పీడ్సు

శేర్‌ కేర్‌ కేర్‌ కేర్‌

కేర్‌ శేర్‌ కేర్‌ _

అంటూ ఏడ్చింది (పుట : 54) అనే బిడ్డల ఏడ్పులను ఈ గేయ కథలో పొందుపరిచాడు. అరవై ఒక్క. పుటల సుదీర్హ గేయకత గేయంలో శొళశదృష్టి. ఇందులో కథలో మరొక కథను ఇమడ్చటం జరిగింది. 1.8.1.10. గేయ శతకం :

శతక కవిత్వానికి అనుశతిగా మలచబడ్డ "కృతి దమ్ముతానయ్య “వరాలమూట'" (గేయ శతకం) 1968. ఇందులో భాష అరనున్నాలను కూడా వదలని శిష్ట్రగాంథికం. నాల్గుపాదాలతో వద్యంగా [భమ కల్పించే ఈ గేయాలలో చివరి పాదమైన మకుటం తవ్ప; మిగతా మొదటి మూడు హిదాల్లో ప్రాననియమం పాటించబడింది. “దమ్మువారిమాట యదార్థము! అది వరాలమూట” అనే మకుటంతో సాగిన ఈ ళతకం గేయాన్ని ఇముడ్చు కొన్నదైనా, నడకలో వద్యం పోలిక కన్పిస్తుంది. కుహనా జాలతీయనాయకులు? [వజాస్వామ్యంలోని నేతిబీరకాయతత్వం; వ్యాపారస్తుల మోసకారిత్వం; భాషా మతవిషయాలలో క ల్లీ; విద్యార్దలో లోపించిన విన్నమత వంటి విషయాలను వస్తువుగా కల ఈ శతకం, గేయంతో కవి చేసిన నూత్న్మపయోగం. 1.8.1.11. పొట :

కవిత్వం ఏదైనా (పణా ఉద్యమాన్ని (వబోధిందే దయినప్పుడు; సామా న్యుల కోసం సృష్టించేప్పుడు మౌఖిక సంవదాయంతో రూపం దిద్దుకొంటుంది. వేల్చేరు నారాయణరావు మరింత స్పష్టంగా ఈ విషయాన్నే వివరిస్తూ.

“సామ్హాన్య (వజలతో సంబంధం పెట్టుకున్నప్పుడల్లా ఈ విద్యావంతులే మరొక రకమైన సాహిత్యాన్ని సృష్టించారు. సామాన్య _వజలది అవ సాహిత్యం కాబటి; వారి బాణీలను అనుకరించి, ఆన నం్యసదాయపు లక్షణాలు స్వీకరించి కవిత్వం చెప్పారు"]3 అని అం టాడు,

రై హరిజనాఘ్యదయం - ఆధునికాం్యధ కవిత్వం

అందువలనే శివకవులు; వదకవులు; వేమన వంటివారు ద్విపదలు, రగడలు నంటి [ూ సంవదాయంలో నిర్మితమైన యక్షగానాలు, వదకవితలు, శతకాలు మొదలైన వాటిపై మక్కువ చూపారు.

ఆధునిక తెలుగు కవిత్వం స్వాతర్యతోద్యమ కాలంలో; మళ్ళీ నేటి వివ్షవ (వణా కవిత్వోద్యమంలో; ఆ సోరాటవంథానే అనుసరించే దళిత ,పజా ఉద్య మాలలో; తత్సంబంధమైన కవిత్వంలో (వచారస్థాయికి అందుకొన్నది. తదను గుజంగానే ఆప సం వదాయంలోని పాటను పట్టుకొన్నది.

అందువల్లనే స్వైతం్యతోద్యమ కాలంలో గరిమెళ్ళ సత్యనారాయణ “మాకొద్దీ తెల్లదొరత నము పాటకు అను శుతిగా “మాకొద్దీ నల్దదొరత నము" హైటను వ్రాసీ పచారం దేళాడు కునును ధర్మన్న.

నేడు పాటకు పెద్ద పీటవేసీంది మార్క్స్సిన్టు పార్టీ, లెనినిస్టు పార్టీ. చానికి అనుసంధానంగా ఆ పార్టీల వర్గపోరాటాన్ని జ్వలితం చేసేందుకు (వాసి, [వద ర్మింపబడే జననాట్యమండలి పాటలు మొదలైనవి ఉన్నాయి. ఆవ సంవ దాయాన్ని - అంటే జానవదుల పాటల్ని ('పేరజగా తీసుకొని; వాటి నడకలతో సొమాన్యుల కష్టాలను, వర్గపోరాట రీతుల్ని అవివ్కరిన్తూ; _వజలకు అర్థ మయ్యేలా వ్యవవోర భాష లేక మాండలిక భాషలో పాటలు ఉన్నాయి, ఇటు వంటి వాటిలో శివసాగర్‌ *నరుడో! భాస్కరుడా;' 15 గద్దర్‌ హిటలు; ]6 వంగ వండు (వసాదరావు *'మాలపేటి1? ఉన్నాయి.

దశిత ఉద్యమ [పేరణలో అంచేడ్కరిజం; వర్షసోరాట తత్వం నింపి మాష్టార్రీ (వానిన దళిత గీళాలు (1987) జాసవదుల [వభానంతో; యనగానాల (శేరజకో వచ్చినవే. వతి చరణానికి వల్లివి అందుకొనే పాటలేకాక “రండోస్సా ఆ0403660| " (వుటలు: 18.21) వంటి పాటల్లో (వకి వదానికీ ఊత నందుకోవడం కన్పిస్తుంది.

వనీ సాన ఉందిరో॥ రండోస్సా॥

ఎలెనన్లు వచ్చాయి॥ రండోస్పా॥

పాహీత్యత త్వం 2కీతే

మీటింగు బెట్టేకి! రండోస్సాః॥

స్రేజాకటి కట్టాలిః రండోస్సా॥ (వుటః 19) పతి హెదానికీ ఈ విధంగా ఊళ యవగానమైన బ్మురకథ _పేరణతో కలిగిందే,

దోనేపూడి మోవాన్‌ వసాద్‌ *ఐతుకుపాటలు' (188) ఛందో విరహిత మైన గేయ్యపభావంతో కన్పిస్తాయి దొండపాటి రామారావు “దళిత జనగీతాలు" (8 పాటలు 1985) గేయ _పేరణతో వచ్చినవే, చోడగిరి చం్యదరావు “చంద రావు గీతాలు" (వద్య - గేయ - గీకాడ్మికం 12 ఖండికలు - 1974) ఛందో బద్ధమైన గేయ (_పేరణ నుండి వెలువడినవే. దొండపాటి రామారావు 'సిలకమ్మ హెటలు (1984) నండూరి సుబ్బారావు 'ఎంకిపాటలు” (పేరజగా వెలువడినవి. ఇందులో వందొమ్మిది పాటలున్నాయి. వల్పింపట్ల “ఊపిరి” (చైతన్య గీతాలు) (198%) హేతుదృష్టితో సాగినా నులతగాంథీకం; వ్యావహారిక౦; తెలంగాణా మాండలికంలో సాగినవి, మొత్తానికి (సజా ఉద్యమ కాలంలో (వజల్ని దైతన్య వంతం చేసేందుకు వారి భాషలో వారిద్రైన అళు సర్యవదాయంతో పాట అవిర్భ వించింది. క్షే.తి.1.18. వచన గేయం :

వచనంలో గేయం ,వాసిన కవులలో బోయి లీమన్న, సరెళ్ళ వేంకట రత్నం, కత్తి వద్యారావులను పధానంగా చెప్పవచ్చు. బోయి ఖీమన్న దళితుడుగా ఎంత అభ్యుదయవాదో; అదే సమయంలో కాల్పనిక వాదాన్ని వ్యక్రంచేసే కవి. [(వణయము, వగతి కలగలిసిన ఈయన కవిత్వంలో వచనం కాల్పనిక స్ధితిలో పద్యం, లేదా గేయంలాగానే దర్శనమిస్తుంది అమ్య్మదయ వాంఛ గేయంలో వచనంలా మాట్లాడుతుంది.

వచన కవిత్వం గేయంలా దర్శనమిచ్చే బోయి లీనున్న కృతి

(శివదలు, (1962) తన నూత్న సృష్టిగా దీన్ని భీమన్న చెబుఠాడు. ఆయన ఒకసారి ఏదో (వాస్తూ ఉండగా మూడు హైదాలకే భావం ముగిసిపోయిందట, దానితో *ద్విపద'" లాగా *తినద” ఎందుకు ఉండకూడదని దాన్ని అట్లే ఉంది, ఒక వారంలోనే ఒక 100 'స్వేచ్చాగీతికలు వ్రానీ, అపై మరొక 50 ఉోడించి ఈ కొ త్ర వయోగాన్ని (వకటిందాడు. “ఈ (తివదలు నా సొంత సృష్టే ఆను

వ! పారిజనాళ్యుదయం _ ఆధునీకార్యధ కవిత్వం కున్నాను.”]8 అన్న ఖీమన్నతో వడ్డమూడివారు ఛంచన్సులలో “*(తిపాది" ఉందని; నిడదవోలు వారు కన్నడంలో ఈ (వ్మకియ ఉనికిని వివరించారనీ అన్నారట.

149 తివదలతో ఇది ఊఉ తను పురుషలో [వాయబడింది. బాన్యాంగా ఊవా_ ప్రేయసికి కవి వంపే(వణయ సందేళం వస్తువుగా కన్పించినా, మానవ జీవితంలోని అన్ని కోణాలను ఇందులో స్పర్మించటం జరిగింది.

భీమన్న వచన కవిత్వం గేయంలా న్పుటమయ్యే ఒక (త్రివద.___

“నా మనస్సుకు నా ముఖమే అద్దం

నా వాక్కుకు నా కవితే రంగం

నాాక్రియకు నేనే రూపం!” |(తిపదలు - 84 (తవద - వుట - 17) అన్నుపానతో నడచిన ఈ (తివద మొదటి రెండు పాదాల్లో మ్మాతలు సమానమై గేయ స్పర్శను పొందాయి.

“ఆలివేణి వింతిపువ్వులు కాల్చి జగము

(వఠకల తీర్థప్ప "సేవ వబయశనమై పోవ,

చెరకుగానుగడానీ చెమబోడ్చి తీసి

కర్షక డందిచ్చు కడుతీపీ రసము” (భీమన్న _ కావ్య కుసుమాలు_కృషి (వళన్తీ - వుట 81) వంటి కవితలు పద్యంలా దర్శనమిస్తాయి. లీమన్న ఉగాదులు (1983) లో కూడా.

“ోవగతీ, వగతీ, ఓ (వగతీ।

నర్వలోక మానవోన్మన స్వగతీ![” (10. పగతీ! ఓ వగతీ! . వుట జ్ర వంటి పాదాలు గేయంలా లీమన్న వచనం దర్శనమిస్తుంది.

భీమన్న దళితుల (వగతి కోనం చేసిన *గుడిసెలు కాలిపోతునై త (గద్య కవితల సంప్పటి . శీ973)లో వచనం, మాట్టాడించినట్లు కన్నిన్తుంది.

“ఓవో, ఊరంఠా ఇక్కడే ఉందే! బాబాజీ వచ్చారుగా? “=. వస్తే - ఏమిటట?” (15. ఒక్కొక్క డికొక్కాక్క్ల రోగం. వుట జ్ర

హీహీళ్యత శ్ర్వం మంకీ

ఖీమన్న వచనం మాట్లాడించినట్టు కన్పించే మరో వచన కావ్యం “మోక్షం నా జన్మహక్కు” (వేదాంత దర్శన శావ్యం - 1988)

లీమన్నలో వైదిక వాబ్బయంపె ఇష్టం; [వణయంపై అనుర క్రీ; దళితుల ప్రగతి కోనం తవనవల్ల ఆయన కవిత్వం [(కమానుగతంగా పద్యంగా, గేయంగా; వచనంగా పరిణామం చెందింది.

గేయాన్ని వచనంలా మలచిన ళవుల్లో నరెళ్ళ వేంకటరత్నం ఒకరు. తన “దళిత జాతుల ధర్మయుద్ధం” కృతిని (గేయకావ్యం.1991) గేయ కావ్యం గానే వవిచయం చేసుకొన్న ఈ కవి.

“నేటి ఎనుఐది కోట్ల (వజలో

నూటికెనథైయైదు గాగల

యస్‌, ని; యస్‌.టి; వి. నీ; మైనా

ర్జీలు; శ్రీలు - వీరే దశితులు” = అనీ, (వట : క్ష)

జఫ్పీర్రు బావులు (తవ్వకుం టే

(శాగబొక్కెడు నీళ్ళు చిక్కవు” (పుట - 37) అనే గేయాన్ని మాట్లాడే రోరజిలో నడిపిస్తాడు.

వచన కవిశ్వాన్ని గేయంలో చూపే కవుల్లో కత్తి వద్మారావు ఒకరు. ఈయన “విముక్తి గీతం” (1988), మరొక గేయలండిక “జైలు గంటలు? (1980) ఇందుకు ఉదాహరణలే.

“ఆంతలో ఒక వి. వీ. నిచూనీ

మరి మీ జేబులు ఎవరన్న కొడితే

అని నేనంటే

మా జేబులు పోలీనులు తప్ప

మరెవ్వరు కొడతారు సార్‌ అన్నాడు”' - (శై లుగంటలు = విళాలభారత౦. వుట: క్ష)

క4ట్సడ్డి ప్‌ల్పల నోటికాడ

కూడు లాగేళాతు

లేనోడి గొంతుమీద పన్ను కత్తి పెట్టారు

జం హరజనాభ్యుదయం - ఆరునికార్యధ కవిత్వం

"పేదోడి గొంతులో సౌరా మంట మండుతుంది

సారాయి కొం్యటాక్టర్లు కోట్లకు పడగెత్తారు” (దేశం డైరీ 989) అ (చదువుకుంటే తెలుస్తుంది తెలంగాణా పోరాటం - వుట : 58) అనే గేయాలు వచన కవితారోరణిలో సాగినై అనటానికి ఉదావారణాలు. కే.8ి.1.18. వచన కవిత్వం ॥

నిజానికి వచనం వేజు. వచన కవిత్వం వేజు. నవల, కఠ, నాటకం, వ్యాసం మొదలైన (వకియల్లోని వచనానికి; వచన కవిత్వానికి అనంత మైన తేడా ఉంది.

వచన కవిత్వాన్ని నిర్వచించుకోవాలంటే, ఆధునిక సమాజంలో మారిన విలువలపై దృష్టి సారించవలసీవుంది. దాదాపుగా 19 శతాబ్ధానికి పూర్వం.అంటే న్ధూలంగా ఈ దేశంలో ఆంగ్లేయలు అడుగు పెట్టటానికి ముందు, ఈ దేశాన్ని ఏలిన రాచరిక, జమీందారీ వ్యవస్థల నంటి వ్యూడల్‌ వ్యవస్థలు దేవుడు, మఠం; సంపదాయాల్ని పెంది పోషించి, వజల్ని కట్టుబాట్టలో ఉం బాయి.

ఆంగ్లేయుల రాకతో, మన దేళస్ట్రులకు ఆంగ్లభాషా పరిచయంవల్ల ఇతర దేశాలలో వెల్లివిరిసిన మానవతావాద౦, బోల్షివిక్‌ వివ్హవం ఆదిగాగల హేరుఐద్ధ మైన, మార్క్సిన్లు సమదృన్హులు గల ళాస్త్రీయ దృక్కథం అలవడింది. దేన్నైనా మూఢంగా విస్తరించే రోజులుపోయి, (పళ్నించటం; సం్యవదాయపు కట్టుబాట్లను (శెంచుకోవటం మొదలయ్యింది.

“మతము, సంఘము, మనిషి, (పగతి మొదలగువాటిపట్ట మన పూర్వ విశ్వాసాలు సడలిపోయి కొత్త విశ్వాసాలు ఏర్పడినవి. సంఘంలో మతం యొక్క- (పాధాన్యం వూ ర్తిగా సన్నగిల్లిపోయి, అది మానవుడి ఆంతరంగిక విషయంగా సంకుచిత మైపోయింది. సమాజ వ్యవస్థ, దాని బాగోగులను గురించిన మన ఆలోచనలలో త్మీవమైన మార్పు వచ్చి, మార్క్సిజం (ప్రభావం బాగా ఎక్కు-వై, కాస్త్రీయదృకృథం అలవడింది.”'18

ఈ రకమైన వరిణామం సంఘంలో (నంభవిన్తూ ఉన్నప్పుడు, విలువలు మారుతున్నప్పుడు దాని (ప్రభావం సంబంధిత సంఘము నుండి నృష్టించబడే

సాహీత్యత త్రం చీకీ సాహిత్యంపై ఖచ్చితంగా పడుతుంది. అదే అరునిక తెలుగు సాహిత్యంలో కూడా జరిగింది. ''సారం్యపదాయిక ఛందన్సును తృణీకరించి కొత్త ఛందస్సు లను సృష్టించడానికి (వయత్నించడం, అసలు ఛందస్పే పూర్తిగా వనికిరాదని ఎదురు తిరగడం; ఛందస్సు వలన కలిగే (వయోజనాలను యితర విధాలలో నృష్టించుకోవటం, (పకటన రీతిలో కొత్తదనం కోసం యత్నించడం, వ్యాకర ణాన్ని ఉల్లంఘించడం; అలంకారాలు లారాన్ని విసర్జించడం, అతిసామాన్యుడికి కాన నాయక గౌరవం కల్పించడం, సామాన్య (పజల జీవిత విశేషాలను చితిం చడ? ద్వారా కల్పనాత్మకమైన కవిత్వానికి వా న్తవికత అనే కొత్త లగణాన్ని శల్పించడం””19 వంటివే వచన కవితకు నేవథఖ్యాలయ్యాయి అంటారు కుందుర్రి.

కానీ, ఈ మార్పులన్నీ ఒక్కసారిగా తెలుగు కవిత్వంలో కలుగలేదు, గురజాడ “ముఠ్యాలసరంి నూత్న ఛందన్సు, వ్యావవోరిక భాష, మనిషిని హయకునిగా (వతిష్టించటంవంటివాటితో మొదలైన ఈ పరిణామం; భానకవు అలో (పేమ, విరహం, (వకృత్యుపాసన, నంస్కార దృష్టులతో ముందడుగు వేసీనా; వాన్రవికతకు దూరమైన కల్పనా రచనంలో ఒక్కడుగు వెనక్కు వేసింది.

వచన కవిత్వానికి తొలుతగా పునాది వేసింది. అభ్యుదయ కవిత్వం- వచన కవితకు ఆద్యుడుగా శిష్టా ఉమామ హేశ్వరరావును పేర్కొనవచ్చు. ఈయన. “నవమి చిలుక, విష్టుధనువు” 2 కావ్య నంపుటాలుగా 1938 లో రూపొందాయి. ఆపై “వఠాఖి' 'ఫిడేలు రాగాల డజన్‌" 12 వచన గేయాలతో ముందుకొచ్చింది. ఈ విధంగా నారాయణబామి (రుధిరజ్యోతి), శ్రీశ్రీ వంటి కవులతో (ప్రస్థానం సాగించిన వచన కవిత, విన్లవ అవగాహనతో భూస్వామ్య వ్యవస్థ మీద (శామికుల తిరుగుబాటుగా [వాసిన కుందు ర్తి “తెలంగాణ” కావ్యంలో సంపూర్ణత్వాన్ని సంతరించుకొని; అధునికార్యధ కవిత్వంలో నేడు _నథమ | స్థానాన్ని అకమించింది. శ

వచన కవిత్వం మాట్లాడించినట్టుగా ఉండటం వాంఛనీయం. ఎందుకం టే. వద్యం, గేయం కాదనుకొని సామాన్యులకు నైతం అర్థంమయ్యేలా ఉండాల్సిన అవసరం వల్లి వుట్టిన వచన కవిత్వం మళ్ళీ ఆ పద్య, గేయ పోకడలనే న్మృతికి తెస్తే దాని (వయోజనం శూన్యమవుతుంది. అంతేకాదు కుందుర్తి అన్నట్లు

ఉక. 1

858 హరిజనాభ్యుద యం - ఆధునీకాం్యధ కవీత్వం *ప్పీన్సాడై నా కవిత్వంలో వచనంలోకంటే ఎక్కువగా ఆవేశమూ, త్మీవత వుండితీరుతాయి. ఇది ఎంత అవసరమైనా సంయమనం మ్మాతం వుండాలనే విషయాన్ని కవులు విస్మరించకూడదు. ''&ి ఈ అవగాహనతో; నీద్దాంతపాయకమైన విషయ పరిజ్ఞానంతో సామాన్యులైన దళితులను ఆక ర్షిన్తూ అచార్య ఇనాక్‌ వాసీశ వచనకవితా సంపు టులు'షరా మామూలే" (1979); “కులం : ధనం' (కవితాసంకలనం) (1985). శీర్‌ వచన కవితలున్న 'షరా మామూలే” కవితా సంపుటి, ఆధునిక భారత దేశంలో నాగరికత మునుగులోని అనాగ౦క వ్యవస్థకు నిరననంగా, (వగతి మార్గ దర్శనంగా వెలువడింది. జీ వచన కవితలున్న "కులం: ధనం' కవితా సంకలనం సాంఘికంగా, సాంస్కృతికంగా, ఆర్జికంగా, రాజకీయంగా సవర్జులతో సమానంగా హరిజనులు జీవించే హక్కు. కోల్పోయిన విధానాన్ని వివరిస్తూ, సాధించేందుకు సైద్ధాంతిక (వశాళికను అందిస్తుంది. “నాక్సు తెలును మీకు లోకమంటే సౌజన్యం దేశమంటే సౌభాగ్యం కానీ మీకు రెలును నాకు లోకమంటే ఆకలి దేశమంటే కేక” (షరా మామూతే - ఏమయ్యేట్టు? _ వుట:5ొ ఏ విధమైన ఆవేళాన్ని వ్యక్తం చేయకుండా, వాన్తవిక సత్యాన్ని విప్పిచెస్పటం ఇందులో చూడవచ్చు. “కలం ; ధనం”లో కవి__ “మ్పీక్రు అనందించండి. వీళ్ళ దుఃభిస్తున్నారు నాకు సంతోషం లేదు మనమంతా కలినీ ఆనందించిందాకా నాకు నులం లేదు శాంతి లేదు. (నాకు కాంతి లేదు _ పుట:89) అంటాడు.

సాహీత్యత త్రం తం

ఎవర్రెతీ దళితుల్ని దోపిడి చేస్తున్నారో, వాళ్ళతోనే ఏ కోవం వదర్శించ కుండా వాళ) దోపిడీ విధానాన్ని వ్యతిరేకిస్తూ, తన కర్తవ్యాన్ని విప్పిచెవటం ఇక్కడ గమనించవచ్చు.

ఈ మాట్లాడే వచన కవిత్వ రోరణీలో బొజ్జా కారకం జివచన కవితల వదిపుట్టిన గొంతుక (ళైలు కవితలు. 198) ముందు నిలుస్తుంది. దళితుల కోసం, వాళ్ళ వాక్కులకోసం జై లుకు వెళ్ళిన బొజ్జా రారక౦---

“మనకు కావలసీంది

సదుపాయం కాదని - సమానత్వమని?” (న్మీగో అన్నయ్య! - వుట: 57)

దళితుల పనన పోరాట వటిమను, దైతన్యాన్ని పెంచేందుకు (వానీన వచన కవితా సంపుటి ఇది.

ఎండ్లూరి సుధాకర్‌ 'వర్తమానంి (1992) 87 వచన కవితల సంపుటి.

“గృర్తున్నాయా వాన్మంత్‌

వూల్‌బాగ్‌లోని వరిమళ న్మృళతులూ

బాల్యాన్ని వూలదండలుగా అల్లుకున్న

గగన్‌మవాల్‌ గుర్తులూ.” (శ్వాన్‌ంచే వొల్యం - పుట ః క్రి అంటూ వచనంళలోనే అనుభూతి చ్మితాలను గియటం సుధాకర్‌ (వత్యేకత, దళితుల చైతన్యాన్ని తాత్వికంగా (వదర్శించే కవి ఇతడు.

శర దిన్న, చిన్న వచన కవితలతో దళిత జీవితాల్లో వెలుగు నింపాలని “వెలుతురు” (1984) వచన కవితా సంపుటి రచించిన బోయ జంగయ్య దళితుల (వగతి మార్గాలను గ్రతి పాఠకునితో చర్చించినట్టు (వాస్తాడు.

టి, కంకర్‌ “దళిత (పస్థానం” (1982); “ఈ వ్యవస్థపై మరో రాయి" (198) వచన కవితా సంవుటులు ఈ కోవలోనివే.

ఈ విధంగా (న్యకియా పరంగా ఆధునికారధ దళితేతర కవిత్వంతోపాటు ఆధునికారధ దళిత కవిత్వం కూడా సమాజంలోని అన్ని రంగాలలో మారు తున్న విలువల్నిబట్టి వగకి $ీలక వరిణామం దెందిందని నిర్ద్వంద్వంగా చెప్పవచ్చు.

ర్రీట హరిజనాభ్యుదయం - ఆరునికాల్యధ కవిత్వం 1.8.8. భాషా పరిణామం :

దళిత కవుల భాష నేడు [వయుక్రమయ్యే (గాంథిక, వ్యావవిరిక, మాండలిక లక్షణాలు కలిగి ఉంది. సర్యపదాయం మీద మక్కువ ఉన్న దళిత కపులు (గాంఠికాన్ని; ఆ మక్కువ తక్కువైన కవులు సరళ (గాంథికాన్ని తమ కావ్యభావ కావించుకొన్నారు. తమ సామర్థ్యాన్ని వెల్లడి చేయాలనే చింతనం వీళ్ళు భాషా వయోగంలో గోచరమవుతూ ఉంది. సాధారణంగా దళిత కవుల కృతుల భాష పద్యమయితే [గాంథికంగా; గేయం, వచన కవిత్వం అయితే వ్యావవోరికంగా; పాట అయితే మాండలికంగా ఉన్నట్టు స్థూలంగా చెవ్పవచ్చు. 1.8.2.1. (గ్రాంథిక భాష :

(పాలీన సం్యవదాయాన్ని (పేమించే ఆధునిక దళితకవులు (గాంథిక భాషను కావ్యవాహికగా చేసుకొన్నారు. వీళ్ళకు సం్యపదాయపు విలువలవె (పేను ఎక్కువైన కొద్ది అది [గాంథిక భాషలో సమాస భూయిష్ట రచనగా మారింది. ఈ రకమైన రచనలు తమ వ్యుతృత్తికి గీటురాళ్ళుగా కూడా వీళ్ళు భావించారు. ఈ భావనలున్న కవులు; తమ కావ్యాలలో (గాంధికభాష వాడారు. ఇటువంటి కవులలో వీర్నీడి వసన్న, బోయి ఖీమన్న, జ్ఞానానంద కవి, బొడ్డు (వకాళం, నంబూరి దూర్వాన మహర్షి, దమ్ము తానయ్య మొదలై నవాళ్ళను ఉదాహరించవచ్చు.

“నాటీ కట్టుబొట్టు త్యజించి నవ్యులిపుడు

భాష కొనరించు చున్న విశేష మేమి?

కాలమెదుగు చున్న కొలంది నోలి భాష

యు నెదుగవలెనా? తఈజుగు చుండవలెన?”1

అంటూ పళ్నించే బీర్నీడి [వసన్న కావ్యాలు “వృర్వీ భాగవతం” (1966), “తుకారా” (1973) లలో సమాసాథ్య రచన కావించాడు. ఆయన

%,44444+40-వినూతన విళిష్టాంగ్దార్యధ గీర్వాణ భా

షా చాతుర్యఘనా! మవోనుమతి చంచిచ్చికి కానేక శ

ష్యాచార్య _పవరా! యళః (వరిత లీష్మ[వజ్ఞ మార్గాకరా!'*8 వంటి సంస్కృతి శబ్ద నమాస భూయిష్టమైన భాషను (ప్రయోగించాడు.

హైహిత్యత త్యం ణి. బోయి లీమన్న (గాంథిక భాషా రూపం. “థ్రీ మన్మోహన వేణునాదమదిగో! చిత్కోకిలమ్మున్నతిన్‌ (ఢేమోన్మీల రసాలమయ్యె; నుమనస్మ్‌ శేయ శ్రియః కామనల్‌ హీ9ముగ్గమ్ములు” వంటి పద్యంలో దర్శించవచ్చు. (గాంధికాన్ని పముఖంగా కావ్యభాష డేనుకొన్నవాడు జ్ఞానానందక్షవి. “వపత్య్మగన్సుట శాశ్వతోన్నత శభసా రన్నవాోదివ్య సాహిత్యశ్రీోో వంటి నుదీర్హ నమాన భూయిష్టమైన సంస్కృత వదబంధం అయన “పభంజనం” కృతిలో [వముఖంగా కన్పిన్తూ ఆయన [గాంథిక భాషాభిమానాన్ని వెల్లడి డేస్తుంది. వ! ల్లం అస్తు బొడ్డు (వకాశం కళాకృతి పట్ల అమితమైన ఇష్టం కలిగిన కవి. కవిత్వా నికి వేరే [ప్యకియ వాహకం కాకూడదని ఆయన వాదం. ఆ దృష్టి వల్లి ఆయన శావ్యభాష “మవాీపొం9ఠార్యధ గీర్వాణ భానుర దివ్యాద్భుత కావ్య నంజనిత సంస్తుత్య స్వభావంబు"క్‌ ఏీర్యగాంథిక శైలిని ఎక్కువగా అవిష్కరిన్తూ ఉంటుంది, (గాంథికాన్ని అవసరమైనపుడు కఠినతరంగా వాడిన శవి నంబూరి కుర్వాస మహ శ్రి *....కలనుగార్యుగ గంభీరమై ఫణముల్‌ విప్పుక *ఖస్సు బున్సు' మని చంవన్‌ ఘఘోరకాకోలికా సృణికంబుంగురియించుకొంచు యురవై జృంలించి వేటాడు లీ షణ నాగేందము.... కళళ ఆ060. ఏతం ఉంట 0006. 000 లీ వంటిది ఇందుకు ఉదాహరణం. దమ్ము కానయ్యకు (గాంథిక వాష అరసున్నాలతో నవా ఇష్టముయింది. “(పేమము తోడ త్వచ్చరణ పీఠమునందిదె యంచు చుంచి నొ కోమల త్వత్పదాబ్దములకున్‌ కటువయ్యెడు నొక్కా” వంటి సంధిగత పాదాలు; “నజ్జనస్తు త్యరీ భుజళ క్ర నంటి సమాన ళూయిస్ట వడాలు కలిగిన రచనలు చేశాడు. (గాంథిక భాషా నయోక్రలైన ఈ కవులు, అనసరమైనపవుడ సరళ (గ్రాంథిక భాషను వాడుతూ, అన్య భాషా పద స్వీకరణం డేన్తూ పయోగాలను

రిక. వారిజవాభ్యుదయం - ఆరునికాధ కవిత్వం చేయటం గమనింపనచ్చు సం్యవదాయంపై వీరికి ఎంతగా ఇష్టం ఉన్నా; వీళ + కాన్యనాయికులు వరిజనులే అయినందువల్ల తచ్చితణంలో ఆ సాంఘిక స్థాయికి సంబంధించిన భాష ఎప్పుడో ఒకప్పుడు శిష్ట రూవంలోనైనా [వదర్శింప బడింది. 1.8.2.2. సరళ (గ్రాంథిక భాష : భాష సరళంగా, వ్యాకరణ యుక్తంగా (నవాయటం ఆరునిక స్టా రంఠళంలో అందరి! అలీష్ట మైన శ్రే దళిత కవులకూ ఇష్టమయింది. జావువా నద్మవయోగ వైచ్మితి కవులలో ఆయనకు (వత్యేక స్థానాన్ని కలిగించింది. అందుకు కారణం ఆయన ఎన్నదగిన కళాకృతి. జావువాను గురించి “ఒక్క- శై 9 స్తవకవి ఉదితమాధుర్య ఈ సోక్కటముగ శబ్దమూది సలుకు"కి అంటూ విశ్వనాథ నత్యనారాయణ కొనియాడటానికి ఇదే కారణం, ఆయన సంపదాయ వనద్మ నిర్మాణంలో పౌొదిగించిన స్వతం్మత, అన్యభావ, దేశీ వద్మనయోగాలూ, సాల్మిపాయక మైన నుడులూ, నానుడులూ, నంబోధనలూ; అలంకారాలు, నిత్యవ్యావవారిక శద్దాలూ కారణాలే. ఆయన సరళగాంథిక భాష చిన్న చిన్న వాక్యాలతో, తెలుగు పదాల కలయికతో నున్నితమూ, నుమధురమై అలరారుతుంది. “నిడ్డల గని పాలిచ్చెడు దొడ్డతనంబున్న వుల్లు దొరసానివి నా కడ్డు వడదిగిన వేలుపు గిడ్జివి నా మనవి నాలకించెదవు గదా! ఇందుకు ఉదాహరణంగా ఈ వద్యాన్ని చెప్పవచ్చు. అదేవిధంగా “వాని జెక్కల కష్టంబు లేనివాండు నన్యరమ వండి పులకింన నంశయించు

పాహిళ్యత శ్వం రిం వాడు చెమ్మటలోడ్ని (వవంచమునకు భోజనము! బెట్టు వానికి భుక్రి లేదు”30 వంటి తేలికైన వాక్యాలతో సరళగాంథిక భాష ఎదుట నిలున్తుంది. సీర్నీడి మోషే కావ్యభాష నరళగాంథికంలో ఉంటుంది. ఈయన అండ కావ్యం “హరిజనాళ్యుదయం' లో. “డేశ్రులార ఇంత చిఠతహింనకాండ జరిసినారు! మీరు నరులు గారు కరుణమొక రసముగ పొంగిపొరలిన వనీడి నేల యింత పజ్జ్బయగునే?”]3 అన్నది ఆయన తేలికైన పదాల పోహశింప్కకు నిదర్శనంగా కన్పిస్తుంది నరళ (గాంథిక శైలిలో కావ్య నిర్మాణం చేసినవారిలో మల్దవరపు జాన్‌ ఒకడు. ఈయన 'విశ్వ (వకాళం' (1974లో. “నూులయతడు; నేను మాదిగకులజుడ నను విఖేదముండు నంతదనుక కలిసి తిరుగ లేవు గద! కులీనులతోడ "18 అని కనిపించే ఈ సరళ (గాంథిక భాష, వ్యావవారికాన్ని గుర్తుకు తెస్తుంది. ఆత్రల్లీ! వెన్నెల పాలవెల్లి! విలసకారావృత మైన జా విల్లీ! జీవనదీమ తల్లయలలన్‌ "ెంపొందు సంపుల్లమౌ లిల్రీ”38 వంటి సమాసబంధంగా ఉన్న రచనంలో కూడా (నసన్నతను కనబరిదే సరళ (గాంథిక వాక్యం విద్వాన్‌ యేలియది. కునుమ ధర్మన్న పద్య శైలి తెలుగు పడా లెక్కువగా ఉన్న సరళ (గాంధిక రూవం. “కాయకూరలీయ కమ్మగా దిన నేర్చు'14 వంటి దేశీ వదాలతో హైగిపోతుంది. (పారంఠ దళ లో పద్య రతనం చేసిన ఆభార్య ఇనాక్‌ తత్సమయంలో నరళ (గాంథికాన్నే చేవట్టినా, వాక్యానికి విరుప్పలతో వ్యానవోరిక రూవం కల్సిం భాగ.

రెక్క హరిజనాభ్యుదయం _ ఆధరునికాంర కవిత్వం “ఇది యుగ సంధ్య; ఆశ సుమియించి హసించు సుమాలవాటి, నె మ్మది నెలకొన్న తోట, నవమంజుల గీతిక తూర్పుపాడె.”1ే5 ఇదీ ఆయన భాషాశ్రైలి. బోయి లీమన్న కాష సరళ (గ్రాంథికంగా ఉంది. “నిద్దరలో నీ యూవాల ముద్దులు కురిపించి, నిన్ను ముంచెత్తిన ఈ పొద్దును గైకొని కన్నుల కద్దుకొనన్‌ లెమ్ము! లేచినది జగమెల్లిన్‌[”1క ఈ పద్యం అందుకు ఉదాహరణం. ఇంకా రావూరి ఏకాంబరం, గర్నెవూడి జును, బీ. జోనపు కవి, నూతక్కి. అఐహాం, పిడవర్రి ఎజ్రా, ఎడ్డవల్లి సామ్యుల్‌ కవి మొదలై నవాళ్ళు సరళ (గాంథిక భాషనే కవితావాహికగా చేసుకొన్నారు. (గాంధిక గేయం సరళ [గ్రాంథిక భాష దళిత కవుల గేయ రచనలో కనిపిన్తూ ఉంది. నర్యవదాయపు కట్టుబాట్లు సంపూర్ణంగా తెంచుకోలేని పరిణామశీలురైన కవుల రచనల్లో, (గాంథీక భాష ఎక్కువగా కన్పిన్తుంది. బోయి లీమన్న, కొలకలూరి స్వరూవరాణి, దమ్ము తానయ్య, సరెళ్ళ వేంకటరత్నం (సవేర), శోడగిరి చంద రావు వంటివారు ఈ మార్గంలో కన్పిస్తారు. “తమమె విష్షవరథ మ్మొ (వతి వసం తమును, విన్హవ భనమ్మొ!”1? ఇది బోయి భీమన్న గేయంలో (గాంథికం, కొలకలూరి స్వరూపరాణి వబోధం (1981) లో నత్కవి సొరథవావా లసత్కవితారామములో నుమ పేశలమై విరిసే నమరస ఖభావములా?”]18 అంటూ (గాంధిక భాషను గేయంలో వయో గించింది.

సాహిత్యత త్వం జక దమ్ము కానయ్య “వరాలమూటి (1968) గేయ కతకంలో (గాంథిక లావను నయోగించాడు. “విలసిత సమ్మదుమదళ కో లిత, నుత, నుందర నుగ్యాతి సకల దిగ్గిగంత వ్యావ్త నచ్చర్మితి, భరధ్యాతి, అకలంకకు, మాతృధ్యాతి కంజలింవ వలయును గద"”39 అన్న 24 మ్మాతలతో, నాల్గుపాదాలతో నడిచే దమ్ము తానయ్య గేయం ఉదాహరణం. న సరెళ్ళ వేంకటరత్నం (సవేర ) చశిత జాతుల ధర్మయుద్ధం" (1991) లోల “విశ్వజనిత శీరమ్ము దించగ ధర్మపీఠం (బద్దలవ్వగ ఇ కుల వివక్ష పడగ విన్చగ వర్గత త్వం సెగలు రగలగ””0 అంటూ గేయంలో (గాంథిక భాషను చొప్పించాడు. చోడగిరి చత్యదరావు తన కృతి *చం్యదరావు గీఠాలు” (1974) రో *,మోడువారె అనురాగ వల్లిక పాడువడిన ఈ (పాత జీవిక పరవశించి చివురింప జేయగ వరభృతమ్మ రావేల" అంటూ సరళ (గాంథిక భాషలో దర్శనమిస్తాయి. 1ే.తి.2ి.తి. వ్యావహారిక భాష : దశిత కవులు వర్తమాన కాలంలో వ్యావవిరిక వాషలో కవితా సృష్టి చేయటం విసృతంగా జరుగుతూ ఉంది. దశిత కవుల్లో వ్యావవరిక భాషను సాధికారంగా అభివ్య క్రీకరించే వారిలో కొలకలూరి ఇనాక్‌ను గుర్తించవచ్చు. తన వతన కవిత్వంలో వ్యావహారిక రూపాన్ని నీద్దాంత్సపాయకంగా, వ్యంగ్యంగా, ఊనికగా [వయోగించటంలో ఈ కని నిష్ణాతుడు,

తం హరిజనాభ్యుదయం - ఆరునికారయధ కవిత్వం (పాంతీయమైన మాండలిక వాసనలు లేని వ్యావవిరిక పఉాొవం ఈయన “షరా మామూలే' (199); “కలం :; ధనం” (1985) కవితా సంకలనాలలో కన్పిస్తుంది. “కులం రాజు వాడి ఉంపుడుగ త్రెలు మతాలు ఆచారాలు" వంటి సిద్ధాంతపరమైన ఆలోచనలోనూ; “వెయ్యి ఏనుగులు ఒక్కసారి ఘీంక రించినట్లు వెయ్యి జలపాతాలు ఒక్క పెట్టున మోగినట్టు”19 అంటూ వర్జనాత్మక మైన ఊనికను అభి వ్యక్షించినా....- “అమ్మ అనలేను నిన్ను యావే ఆవరాదు నేను భూమీ! కన్నతల్లివా? కట్టుకొన్న పెళ్ళానివా?'ః* అంటూ వ్యంగ్యావిష్కరణం చేసినా, అఖివ్య క్రి సాధనమైన వ్యావహారిక భాష వచన కవిత్వమై శ క్రిమంతమై ముందు నిలుస్తుంది. వచన కవులలో భావం, భాషలు రెండూ వరస్పరం విడదీయలేని సంబంధం కలిగి ఉంటై. క త్రి పద్మారావులో వ్యావవిరిక ఖాన సంస్కృత వదాలతో ఎక్కువగా మిళితమై కన్పిస్తుంది. “భారతీయ నంస్క్భృతిని వర్ణ విలేదంతో ॥ (వయ్యలు చేసీ అకేయుజ్జి - అవర్జుణ్ణీ చేసి నీ నిష్కఏమణతో నిస్తేజమైన గడ్డ మీద

సాహిత్యత త్తం 26 స్మామాజ్యాలు నిర్మించి అవమాన ధర్మాన్ని దోపిడి పాలనలో అమలు జరిపారోయి.'*' ఓక్‌ బొడ్డా తారకం వ్యవహార భాషపై వట్టువున్న వ్య క్రి. పోరాటం న్పూ క్రిగా వచన కవిశ్వాన్ని నృష్టించిన ఈ కవి వచనం ద్వారా నన్నివేళ చృితణాన్ని చక్కగా చేయటం గమనించవచ్చు. “మందలో ఉన్నాం మేమంతా బందెల చొడ్లో పెట్టారు మమ్మల్ని - ఎ్మరవాళ్ళు, ఠెల్లవాళ్ళు, నల్లవాళ్ళు, కాషాయ రంగువాళ్ళు, రంగులేనివాళ్ళు........”*3క ఈ విధంగా సాగుతూ సన్నివేశాన్ని చ్మితించటంలో వ్యావహారిక భాను (పాముఖ్యం వహించింది. శివసాగర్‌ వ్యావహారిక భాషను క క్రివంతంగా (వయోగించటంలో దిట్ట. *, రేపటి కోనం కన్నకలలు అలలు సముదం చేతి కత్తి అలలు సము[దం చేతి కలం ఉదయంనిండా అలలు అలలు అలలు అలలు సీలో నాలో అలలు.”!? ఇక్కడ ఆలోచనను వ్య క్రీకరిందే వ్యావహారిక భాషారూవం కన్పిస్తుంది. ఎండ్లూరి నుధాకర్‌ వ్యానవారిక భాషలో బాన చ్మితాలు రూపొందించ గలడనటానికి.. *6న్చా హరిఠళ్వాన నా తల్లి వేరు నా వెన్నెల గజల్‌ అవ్య క స్పర్శాపుష్ప వరీమళం సాంబాణి పొగల మధ్య సుగంధభరిత హృదయం

న! హరిజనాభ్యుదయం - ఆధునికాం్యధ కవిత్వం సాయంకాలపు ముషాయిరా నా ఇరానీ దబాయ్‌, నా గప్‌చుప్‌, నా రాంప్యారీ, నా దిల్‌ఖష్‌ జనవరి ర్మాతుల్లో ద్మిగ్భాంతుల్ని చేసే . దీపోత్సన నుమాయిష్‌”'&ికి అనే కవిత నిదర్శనం. బోయ జంగయ్య [పగతి కీలక, (వబోధాత్మక మైన వచన కవిత్వం [వానీన కవి. ఈయన వ్యానవోరిక భాష అ బానజాలాలకు ఉద్దీవనమై, “వెలుతురు?. (19384) రచనలో కన్నిస్తుంది. అందులో... “చుట్టూరా గట్టిగా కన్పకున్న అజ్ఞానపు అరాచకవు పెంకును తవ్పకుండా పొడుచుకొని కాలం పొదుగుతున్న గుడ్డులోనుంచి పుట్టుకొన్తుంది ఓ కొ త్ర పిట్ట89 అన్న వ్యావవారిక భాష అవిష్క రణంలో యోచనను వెలికి తీనీంది. వ్యావహారిక గేయం ౩ గేయంలో వ్యావహారిక భాషను ఇమిడ్చేందుకు యత్నించిన వారిలో శివ సాగర్‌, బోయి లీమన్న, అఆళోకకుమార్‌, మాహ్టార్థి, వల్లంపట్ట; ఎవ్పుడైనా గద్దర్‌ కన్పిస్తారు. శివసాగర్‌ గేయంలో వ్యావహారిక భాషను శ క్రిమంతంగా పౌదిగిన కవి" ఈ థావను వాహికగా చేనుకొని (శ్రమను, పోరాటాన్ని, అలోచనన్వు (పతిలా వంతంగా ఆవిష్కరించినవాడు. “వీవు వైన చద్దిమూట చేతిలోన గండగొడ్డలి మననులోన మాసీయాంగ్న గుండెలోన ఎరజెండా.”'30 ఇక్కడ పోరాటాని స అభివ్య క్రీక రిన్సదే-శ్యావ వొరిక భా కన్పిస్తుంది. బోయి లీమన్న [వతిభావంతంగా. గేయంలో వ్యావవోరిక ఇవను ఫొదిగిన కని.

హీహిత్యత త్రం జం *“నాక్సు వోటుందో లేదో కూడా తెలీదు మాపూరివాడే ఒకడు ఎలవనులో గెల్చి శానన సభ్క్యుడయినప్పుడు మాతం ఆ రోజంతా ఏడ్చాను!”1 ఆనే కవిత ఇందుకు ఉదాహరణంగా చెప్పవచ్చు. అశోక్‌కుమార్‌. “మత్యవస్థానం" (క906) గేయకథలో వ్యావహారిక మైన భాష పాటలాగా; నన్నివేళ చితణంగా, వర్ణనాత్మకంగా సాగుతుంది. మాహ్హైర్డీ గేయంలో వ్యావహారిక భాషను వయోగించాడు. “దళిత్రలకు ఈ దేశమందు అప్పుడైనా ఇప్పుడైనా దిక్కులేదు మొక్కులేదు మనిషిగా బతికే హక్కులేదు.” 88 వల్లంవట్ట “ఊపిరి” (చైతన్య గీతాలు, 1984) గేయాల్లో వచన భాష ఇ ౮ సజ లి “నా పెండ్దాం మెడమీదీ నల్దవూ సలా గొలుసు జేబుదొంగ క తిరి స్తే దేవతేమి జేసె నమ్మక సారక్క మహిమేమి జూ పే”4ి వంటిదాంట్లో వ్యవవిరిక భాషను దర్శించపచ్చు. గద్గర్‌ వినవ గీతాల్లో ఒక్కొక్కసారి కన్పించే వ్యావవో౨ఠ భాషకు చి న్‌! ళా ఉదావహరణమిది:

• క్రర్మారాత క్రై9 స్తవ మతమని కృంగిపోయినా కష్టజీవులు కాలిన మనసుతో మండే గుండెతో నివురు గప్పినా నివ్వురవ్వలు. "94

స్త్రి ప్రారీజనామ్యుదయం - ఆధునికార్శధ కవీత్వం 1.38.2.4ఓ. మాండలికం : దళిత కవుల సాహిత్యంలో మాండలిక లాషా (వయోగం విస్పష్టంగా కనిపిన్తూ ఉంది. ఉద్యమాలకు ఊస్తగా మాండలిక భాష [వయ _శ్రమయింది. సెంఘిక స్థాయికి సంబంధించిన మాండలికంతో మొట్టమొదట గురజాడకు ముందు 'మాలవాండ్ర పాట' (1909) పుట్టింది.

• ఆంచారు పుట్టిరీ హిందమ్మ తల్లీ అందారు ఒక్క టై ఉండాలి సక్యంగ" అంటూ మాండలికంలో ఈ హైట సాగింది ఈ సాంఘిక మైన పునాదిపైనే వంగపండు (ప్రసాదరావు “మూల'పేటి పాట పుట్టింది. “వృంద్యరో! మాలపేటా ఆ పూరు సీవర కాష్టాలు వున్నసోటా!”'85 అంటూ జానపదదుల గాన గుణాన్ని, దశితుల భాషను కలుపుకొని ఈ పాట మాండలికంగా సాగింది. వివ్లవాన్ని (వ్రజలకు అందించేందుకు ఉద్యమస్థాయిలో గడ్డర్‌ జననాట్య మండలి ద్వారా పొడిన పాటల్లో మాండలికం ఉంది. “సచ్చిన వనులుమోనె మాదిగక్కు. మనదీ సీల్లను కాపాడే సీరుడక్కుమనదీ రోతను సాపు చేసే మ్యాతరక్కు. మనదీ బాంచబతుకె మనబశుకని"” 36__ “కాండ్రక్సు ఆవల కారడవి ఉన్నాది

హేహిఠ్యర శం వ్ర

తెలంగాణా మాండలికం ఎండ్లూరి నుధాకర్‌ “వర్తమానం” (1992) లో కనబడుతూ ఉంది.

*నలాంచా లేకుమ్‌ సుధాకర్‌ భాయ్‌

నువ్వు యాది కాస్తే

కండ్లపడ్త ది గరంగరం బాయ్‌

ఎట్టున్నవు రాజమం డిల

పిల్లలు గిట్ల బాగున్నారా" 88 ఇందుకు ఉదాహరణం.

*సీలకమ్మ హెటలు'” (1౫4) లో దొండపాటి రామారావు నర్కారు (ప్రాంతం మాండలిక భాషను (వయోగించాడు. అందుకు ఉదాహరణం...

*'యాడేడా యెతికాను

యెక్కడున్నావో

సింఠతోవు కాడ

వొంటరిగ రమ్మని

'సెందురునిపై వొట్టు

'సెయ్యిడవనన్నావు.?89

తెలుగు సాహిత్యంలో నేడు వెలువడుశున్న ఖిన్న కవితాళాఖల్లోని భాష (గాంథిక, వ్యావవిరిక, మాండలిక దళల్లో ఉన్నట్లుగానే, దళితుల కవిత్వం కూడా ఉంది. అయితే, కొందరు దళిత కవుల న్యావవారికం 'స్వేద్భాసుందరంగా, (గొంధథిక స్పర్శ లేకుండా ఉన్నట్లుగా వ్యావవారికం (వాసే అందరి భాష ఉండక పోవటం అనుళవవూర్వక మే, (గౌంధిక స్పర్శలేని వ్యావవిరికం [నాయ టంలో దళితకవుల (ప్రత్యేకత గోచరమవుతూ ఉంది. (గాంథికం సమాసాఢథ్యంగా (వాయటంతోపాటు సరళంగా (వాయటంలో కూడా దళిత కవులు ఇతర నని ధార కవుల (ప్రక్కన నిలుస్తున్నారు. సాహిత్యంలో మాండలిక రచనా విభానం పెరుగుతున్నస్థితినల్ల మాండలికంగా భాష్మావయోగం చేసే దళిత కవులు కమ్మకమంగా పెరుగుతూ ఉన్నారు. 1.8.8. అభివ్యక్తి పరిణామం ;

దళిత కవుల్లోని అభివ్యక్రి సామర్థ్యాన్ని, పరిణామక్రమంలో అలంకారి శాఖిన్య క్ర, (వతీకాభివ్య క్రి, నయోగాఖివ్య క్రి అనే మూడు విభాగాలుగా స్టాలీ పులాకన్యాయంతో విళదీకరించటం ఈ విభాగ లక్ష్యం,

హై హారిజనాళ్యుద యం - ఆధినీకాల్యధ కఏత్వం కే.8ి.త.1. ఆలంకారికాఖివ్య కీ ; కావ్యాత్మకు సంబంధించి (ప్రారీన ఆలంకారికులు భిన్నమైన నీద్దాంతాలను వెలిబుచ్చారు. సహృదయుడగు సామాణి కుడనుభవిందే సాత్వికానంద మే రసమని చెప్పేది భరతుని రస సిద్దాంతం. అలంకార మే కావ్యాళ్మ అని చెప్పేది భాను వుని అలంకార సిద్ధాంతం. గుణం కావ్యానికి ఆత్మభూతమైనదని దెప్పేది దండి గుణసిద్దాంతం. రీతిని కొవ్యాత్మగా (పలిపాదించిన వోమనుడిది రీతీ సిద్దాంతం. ధ్వని కావ్యాత్మ అని వక్కాజించిన అనంద వర్థనుడిది ధ్వని సిద్ధాంతం. అను నూనమే కావ్యానికి అత్మ అని పేర్కొన్న మహిమ లట్టుది అనుమతి నీద్ధాంతం, వకో క్రియే కావ్యాత్మ అని పేర్కొన్న కుంతకునిది వకోక్రి సిద్ధాంతం. బౌచితాన్ని కావ్యాత్మగా వరిగణించిన క్షేమేర్మదునీది బౌచిత్య సిద్దాంతం. అనంద వర్ధనుడి ధ్వని సిద్ధాంతం సర్వవండిత సమ్మశతమైంది. కావ్యాత్మ వాదొలలోని చృష్టీ విశ్లేషణమే అభివ్యక్తి పాధాన్యం వివరిస్తుంది. అభివ్యక్తి కావ్యాత్మ చర్శన సామర్థ్యం కలిగి ఉంటుంది. (వకిళ, వ్యుత్పత్తి, అభ్యాసాలు కలిగిన దళిత కవుల అఖివ్య క్రి వరిశీల నానికి అలంకార, ధ్వని, వ్యకోక్తులను ఆధారం చేనుకోవచ్చు. అలంకొరం $ శాన్యళోలాకరమైన ధర్మం అలంకారమని ఆలంకారిక నిర్వచనం. ఈ అలంకారం శబ్దాన్ని ఆశ్రయించి ఉంటే శబ్దాలంకారం; అర్థాన్ని ఇశయించి వింటే అర్థాలంకారం, జావవాలో అనర (నధానమైన శబ్దాలంకారం కంపే, అర్జ్మపధానమైన అర్జాలంశారాలు నూళ్నాలిన్య క్రిని కలిగి సార్జక తనొందాయి. అట్లని కవికి శబ్ల (వయోగంలో ఉన్న నేర ఏరితనాన్ని అంత్యాను. పాసంగా మలచబడిన... “కనబడలేదు దై వతముగాని వదార్థము భారతంబునన్‌ గనుపడలేదు వర్దనముకన్న మవాకళ భారతంబునన్‌ కనువడలేదు సత్కులముకన్న పిశాచము భారకంబునన్‌ గనువడలేదు వంచమునికన్నను నీచపు జంతునేదియున్‌*1 అన్న వద్యం ఆ సిక భారతంలో వర్ణ, కులనివషాత్మక స్థితి వంచముని స్తానం తేటతెల్లం చేస్తూ ముందు నిలుస్తుంది. క న

పాహీత్యత త్రం ప్తాప్ర అంతులేని వృధలతో (మగ్గే చీకటి బతుకులు సహారిజనులవి. వాళ్ళ కష్టాలను శివునికి చేర్చే వాహకంగా గవ్బిలాన్ని ఎన్నుకోనటంలో జావువా బౌచిత్యాన్ని వదర్శించాడు. “ముక్కు. మొగమున్న చీకటి ముద్దవోలె వివరణము సేయసా(౧ గవ్బీలమొకండు” అంటూ, గల్చిలాన్ని ముక్కు మొగమున్న దీకటిముద్దగా ఊహించి, వారిజన అంధకార జీవికాల్ని వ్యాఖ్యానించేందుకు నోరును కల్పించినట్టి ఉత్చేశ మరింత సౌగనుతో రాజీంచింది. వివేశానందుడు, గాందీ, లాధాకృష్ణన్‌, రవీం్యదనాథ్‌ టాగూర్‌, జగదీళ్‌ చందబోనుల (పతిభను సాటి బేళస్ధుడుగా కీరిన్తూ; లాతృనమానులుగా విశేషంగా సంభావిన్తూ. “నన్ను దొలగించి లెక్కించినారుగాని మొదటనెల్సర మన్నదమ్ములము మేము అంటూ సామాన్య సమర్థ నంతో అర్థాంతరన్యాసాన్ని సమర్థవంతంగా (వయోగించాడు. ఇక్కడ ఈ అలంకారం దళితుడుగా ఉామువాలోని వ్యధశు అవిష్కరించట6లో [నయోజ నాఠ్మకమయింది. దళితుడైన వీర్నీడి పసన్న “పృథ్వీ భాగవతం (1966) లో ఈ సమస్యా పరమైన తాత్వికతను [ప్రదర్శింతటం గమనించవచ్చు. హితనహితంగా న్పందించని సమాజానికి జన్మసార్థకతను [వబోధిన్తూ...- “పట్టిన నేరికిన్‌ జెడుగు పుట్టగ నీయక యెొంఠయేని మేల్‌ పుట్టగ విలసిల్లవలె( బుట్టినపుట్టువు దొననిల్బుచున్‌ బుట్టును న్యుపతిష్ట యదిపుట్టని పుట్టువు లేటికయ్యెడున్‌? పుట్టవె పుట్టలోంజెదలు? వుట్టిన నేమి హితంబు పు ద్దెడున్‌?”4 అంటాడు. “పుట్టుక'లోని మొదటి రెండువాల్డులను పునరావృతంచేస్తూ, వృత్యాన్ముప్రాసాన్ని కరడకు.!0

న! వారిజనాభ్యుదయం - ఆధునికార్యధ కవీత్వం చెప్పటం అలంకార విశేషమైతే; మానవునికి పుట్టుకే (వధానం కాదు, పరులకు మేలుచేన్తూ (పతిష్థను "సెంచుకోవటంలోనే పుట్టుక సార్థకమౌతుందనటంలో కుల నిమిత్తంలేని శీల సంపన్నత కలిగిన జన్మమే ఆవళ్యకమన్న కవి ఆకాంక్ష లన్యమైంది. టోయి ఖీమన్న దళిత సమస్యను అనేక కోజాలలో దర్శించి, అనేక పరిష్కారమార్షాలు నూచించినవాడు. దళితుల శమకు తగ్గ ఫలితం పెత, ందార్డు ఎన్నడూ ఇవ్వరు. ఇచ్చిన గుప్పెడు మెతుకుల కోసం వీళ్ళ కొట్టాట జరుగుతూ ఉంటుంది; దోపిడీదార్డు దీన్ని అవకాశంగా తీసుకొని వీళ్ళ (_బతుకుల్నే లొంగదీసుకొంటారు. (వావ్మాణన్త్రీని హదుడు వివాహాం చేనుకొం'కే పుట్టినవాడు పంచముడని చెన్పటం న్మృతులలో కనిస్తుండి. బోయి ఖీమన్న ఈ విషయాన్ని పళ్నించాడుః “'ఇజావ్మ్‌ హద వర్ణాంతర (వణయ ఫలము (వాహ్మణుండొ, కూదుండొ కావలయుకాదె? ఏల చండాలుడయ్యె? అస్పృత్యుడయ్యె? స్వార్ధవకుబలయాజమాన్యమునకాదె?”'5్‌ అంటూ తనే జవాలిస్తాడు. ఈ వద్యం మొదటి రెండుపాడాలలో సామాన్యాన్ని చివరి పాదవిశేషంతో నమర్థిం చటం ద్వారా ఆర్థాంత రాన్యాసంతో వర్ణధర్మంలో వ(కనీతిని, స్వార్ధవరత్వాన్ని ఎ శ్రిచూపాడు. జ్ఞాగానందకవి రూవకాలంకారాన్ని సీనంలో రూవుదిద్దుతూ..... “డాబు దరృమ్ముతోడను నిబ్బరించిన మనువు మాటలు గొప్పవనినవేశ మత్తెక్కి. పేదనిమ్నజులపె వర్ణసి శాచమ్ము కోజలు సాచువేళ తల్లి దేళ్ళాభాన దార్మిద్యగాఢమూ థాంధకారము దిక్కులలమువేళ అ[ప్రాచ్యమత దురహంకార భావమ్ము స్వేచ్ళమై వ్యావ్యాశి సేయవేశ "8

హేషిత్యత త్వం లక

• అన్నచోట, వర్ణపిశాచపు (శ్రోర్యం; దార్మిద్య గాఢ మూఢాంధకారం; అపాచ్యమత దురహంకార భావం కలిని దళితుల్ని "పేదలు, నిమ్నులు, 'స్వేచ్భాహీనులుగా మార్చిన రీతిని కళ్ళకు కట్టినట్లు ఆవిష్కరించింది. ఈ కవి సీస వద్యం శ్రీనాథుని సీసం పోకడలు పోతుంది. బొడ్డు (ప్రకాశం హరిజనులను వ్యాన, వాల్మీకి, ఆరుంధళుల వంళ జాతులుగా లెక్కి స్తాడు. అందువల్లనే కాబోలు బొడ్డు, వీడ్డ వదాలను వదే వదే (వయోగించి గారడీ చేన్తూ లాటాన్ముపాసంలో_.. “బొడ్డున బుట్టిన వా(డట విర్ణండు (బహ్మన్నవాండు బొడ్డుకు విడ్డౌ, టొడ్డుకు( బుట్టినవాండీ బొడ్డుకు మనమండు వేల్చుదొడ్డకు విడ్డా।”? అని ఐహ్మకు, తనకున్న బాంధవ్యాన్ని వ్యక్తం చేస్తాడు. తాను భావించే హరిజనుల నవ్మిత వంశ వృఖున్ని చమత్కారంగా ఇక్కడ కవి (వదర్శిం చాడు, ఈ రకమైన భావన్నే మరొక రీతిలో అంబేడ్కర్‌ గురించి కావ్యలింగా లంకారంలో (వద ర్శిన్తూ--- “వటమహీజద్భాయ వనివాడవై యెటుల్‌ అవరాభ్యాసంబు నందినానొ అంటరానితనాన ఆలమటించుచు నెటుల్‌ ఆంగ్లభాషను నేర్చి యలరినావా నంఘ సంస్కారంబు జార్యోన్నతులులేక శాస్త్ర విద్యలనెటుల్‌ జదివినావొ నిమ్నణాతుల స్వేచ్భ నిర్ణయింవగనెటుల్‌ నాయకత్వము(బూని నడిపినావొ వ్యాస వాల్మీకి మాతంగ వరవనీస్ట మునులు మెచ్చి దీవించి మున్ముందె నీకు (బహ్మ విద్యను నేర్పించి బంపుకతన "సేరుగాంచితివయ్య అంబేత్కురుండ!”కి

£ేం పారిజనాభ్యుదయం - ఆధునికాంధ్ర కవీత్యం అంటూ. అంవేడ్కర్‌ విద్యార్జనకు, నంస్కార శాస్త్రాభ్యాసానికి, నాయ కత్వానికి కారణం అతడు వ్యాస, వాల్మీకి, మాతంగాది వంళజాతుడౌటమేనని, వాళ్ళ దీవనలే కారణమని అంటాడు. వా న్తవాన్ని అట్టుంచితే, చమక్కా.రం కవి చాళుర్యాన్ని వదర్శిస్తుంది. ఎడ్డవల్లి సామ్యల్‌ కవి ఉనమాలంకారంతో కడణాతివాళ్ళ తుదిలేని కష్టా అను వివరిస్తాడః “కలిమి చెలిమి/ దూచు కర్మభూమినెంతొ! కష్టపడినగాని గంజీరాదు పోలి, పోవుకొలది (పొద్దెదురన్నట్లు యిడుము లెదురువచ్చి నడుచునుండె.”? హరిజనుల జీవితాల్లో కాలం గడిచిన కొద్దీ చీకటి మిక్కుటమలూనట్లుందని కవి వేదన ఇక్కడ కన్పిస్తుంది. వచన కవులలో (పసిద్దుడు, దళిత సమస్య వై కృుజ్జమైన అవగాహన ఉన్న ఇనౌక్‌ “భారరీయత సేద కులం ఇంటిపేరు కులం మారుపేరు కులం " వర్మ్య్మాయసదం . కులం”19 అంటూ ఈ దేశంలో కులం విశ్వరూపాన్ని ఆవిష్కరించేందుకు అంత్యాన్నుపాసని సమర్థవంతంగా వాడాడు, కులంవల్ల; కేదరికం వల తినటానికి గంజి కూడా లేని దళితుల పిలలలు జీవచ్చవాలే. న స . “వసి వాళ్ళ పొట్టలు ఊదిన జెలూన్డు కాష్మ గోగు వుల్లలు చేతులు లయతప్పిన వట్టుకార్డు కళ్ళు నీళ్ళగోకీలు....”. అంటా రూవకాన్ని, వాస్తవిక "పేదరికపు చ్మిత జానికి ఇనాక్‌ _పరిభావంతంగా వాడటం ఇక్కడ చూడవచ్చు.

సాహిత్యత త్రం వా శబ్దాలంకారాన్ని, అర్జాలంకారాన్ని నమర్థవంతంగా (వయోగించగల దిట్ట శివసాగర్‌. అంత్యాను పానంగా యకారపుపౌల్లుతో.. “త్రూర్చు వవనం వీచెనోయ్‌ తూర్పు దిక్కెరు పెక్కెనోయ్‌ భళరతభూమి కనులు తెరచి వెలుగు రవ్వలు కురిసెనోయ్‌””]1 అంటూ వేగవంతమైన గేయనడకతో మార్క్సిస్టు నమాజ స్టావనం ఒనగూడే రోజులు అళి దగ్గరలో ఉన్నాయన్న స్పూర్రిని కలిగిస్తాడు. గురజాడ ముత్యాలసరాలు ఈ గేయం చదివినపుడు క శ్రి వద్మారావు (వతిఘటన మార్గంలో దళిత సమన్యల కోనం పోరాడే కవి. వర్గపోరాటంలో దళిత సమస్యలకు సమ్మపాతినిధ్యం లేదని తలచేవాడు. దళితుల సాంఘిక వివ్లవానికి చేయూతగా నిల్చిన శివసాగర్‌ ను (వళంనిస్తూ, రూపకాలంకారంలో._.. “విన్హవ నూర్యుజ్జి ఆకాళం నుండి భూమికి దించినవాడు"'!8 అంటాడు. శివసాగర్‌ను వివ్లవ సూర్యుణ్ణి ధరాతలానికి దించినవాడనటం ఇక్క.డ రూవకం. దళిత వచన కవిత్వంలో బొజ్జా తారకం తనదైన (వత్యేకత కనబరిచే కవి. అధికా నల్లజాతి పోరాటస్సూ ర్తిలో... ఉ“అడుగునుంచి అట్టడుగు నుంచి నీలా లేచి బంధాలను ళుంచి బంధిఖానాలను (తెంచి సీలా ఎత్తుగా ఉవ్వెత్తుగా దాహానలంలా లేస్తాను”'కే అనటంలో దళితుల నమన్యలను ఆమూలా

278 హరిజనాభ్యుదయం ఎ అరునికాంధ కవిత్వం (గంగా వరివ్య-రిందే అకుంఠితదీక్షను వ్యక్తం చేసేందుకు ఆంత్యాన్మ్నుపాన కన్పిస్తుంది. ఈ కవే, దళితుల్లో (వతిఘటనో శ్రేజాన్ని కల్గించేందుకు రూవకాలం కారంతో ఊపునిన్తూ...- “న్వహస్తాల గునపాలు తీసుకోండి మఠాల గోతులను వపూడ్చండి దేవుళ్ళ గోరీలను కప్పండి*”15! అంటాడు. రావూరి ఏకాంబరం ఈ హైందవ సంస్కృతి సృష్టించిన అంటరాని తనం, బానిసత్వం ఎంతటి వివశావూరిరాలో, దళితేతరులకు ఎంత సౌఖ్య చాయకాలో, దళితులకు ఎంత నష్టకారకాలో అంక్యాన్ను పాసతో అవిష్కరిన్తూ...- “బంగారు గనిగడ్డ కొంగు బంగారము అంటరానితనము హైందవులకు క ట్టు బానిసలను సృష్టించి పెట్టును అంటరానిత నము హైందవులకు అంతస్తువెంచును నహమును బెంచును అంటరానిత నము హైందవులకు వాధలన్‌ దళతుల బలిచేయు కొండలా అంటరానితనము హైందవులకు”*ీ అంటాడు. ఊవాలను నందర్భోచితంగా ఉపయోగించి, సందర్భోచిత వభావావిష్క_రజం చేయగల దిట్ట రావూరి ఏకాంబరం . దళిత (వతినిధులు తమ క ర్రవ్యాన్ని నెరవేర్చకుండా; సమన్యల వలయంలో నుళ్ళు తిరిగిపోయే దళితులను ఒడ్డుకు చేర్చకుండా “నద్దుమజీగినంత సావకాశమ్ముగ పిల్లివోలె వచ్చి చల్ల _తాగు”1? కారనటంలో ఉవమలోని పిల్టి స్వభావం వీళ్ళ నైజాన్ని, అవకాళవాదాన్ని అచ్చంగా వెలికి లాగింది. ఎండ్లూరి సుధాకర్‌ ఏ సందిర్భాన్నైనా సజీవంగా చితించగల నేర్చు కలవాడు,

సాహిత్యత త్వం 79 “ర్మాతులు జావీల్సి తలిలేని ఆకాశంమధ్య ళా ళా విక్కుబిక్కున న్మిదవట్టని నక్యతశికువులు”18 అనటంలో బౌచిత్యం; రల్చీ విడ్డల మధ్య వియోగాత్మక స్ధితిని చెప్పటంలో నమంజనత్వం చటుక్కున గు _రించవచ్చు. దళిత కవుల్లో అలంకార్మపయోగం వన్నెకొచ్చిన రీతి, వరిజూానుం ఈవిధంగా (వన్ఫుటనౌొతుంది. వకోకి: వ్మకో క్రిలో దళిత కవుల వినూర్నాఖివ్య క్రి ఇక్కడ నరిశీలింపబడుతుంది. వో కిని జావువా దళిత సమస్యా విష్కరణంలో సమర్థవంతంగా, వినూత్నంగా *ఉవనయోగించిన కవి. ఆందుకు ఉదాహరణలు ఇవి: దేవతలంటే మానవహిత్రై భిలామలు. కానీ ఈ భారతదేళ (వజలలో వీళ్ళ సంఖ్య అత్యధికమై, సహృదయుల ధార్మిక గుణం వీళ్ళ వూజాదులకే అర్బ్భయిపోతూ, పేదల కోనం మిగలటం లేదు. అందువల్ల దేవతలు హీతహూ న్యులు; ఈ భరతమేదినీ నివానులు దయాళూన్యులు అయ్యారు. “వతిమల పెండ్లి సేయుటకు వందలు వేలు వ్యయించు(గాని దుః భితమతులై న పేదల వకీరుల కూన్యములై న పాతలన్‌ మెతుకు నిదల్పదీ భరతమేదిని ముప్పది మూడుకోట్ల దే వత లెగవడ్డ దేశమున భాగ్యవిహీనుల వకుత్తులాజునే?”” అని జావువా వృకో క్రి [వమయోగం మఠొకచోట శరీర వరిమాణంలో తవ్ప, ఏమ్మాతం నంబంధం లేని వాల భిల్యులనే బువులకు, గబ్బిలానికి బంధుత్వం కలుపుతూ... జత్రుట్టాలేగద వాలభిల్యు లినతేజుల్‌ యోగవిద్యా నిధుల్‌ వుట్టుందాపసులార్థ్పచిత్తులు మవాత్ముల్‌ వై నతేయనస్తుతిన్‌ వెట్టుంగొమ్మ( వరిత్యజించిన పరశేయచ్ముభాకాంకులో పిట్టా! నీకు నమస్కరించెదను నా విజ్ఞప్తి నాలింవవే”కో అంటాడు. ఇక్కండ గబ్బిలం తలకిందులుగా వేలాడటం తవమాచరించటంగా ఖావిన్తూ;

260 హరిజనాభ్యుదయం - అధునికార్యధ కవిత్వం బుషిత్వం వర్మక్రేయోకాంకితమే గనుక హరిజనుల విజ్ఞప్రిని అలకీించమంటాడు. వో క్రికే వన్నె గార్చటం వాస్తువాకు వెన్నతో పెట్టిన విద్య-

వీర్నీడి వసన్నకు గబ్బిలం అంటే ఇస్టం లేదు. ఆది మృగ, అగణారికి చెందినది కాదు గనుక అ స్వభావాన్ని మనిషికి ఆపాదిస్తూ, హేళన చేస్తూ;

. “*గబ్బిలపు జన్మ వీనిది

గుబ్బెత! మృగభఖగముల యిరుకొలములవాడై

యబ్బున నిటునట్టుల ప!

డబ్బుకొల(ది డజ్బు డుబ్బు నార్జించుకొనున్‌ ”&1 అంటూ ఇతడు డబ్బు కోనం కాఖా చంకమణం చేసేవాడంటాడు. ఇక్కడ వ్యకోక్షి హేళనను అవిష్కరిస్తుంది. మనిషి స్వార్థచిత్తాన్ని బయలు వరున్తుంది.

బోయి ఖీమన్న మానవ సమాజాన్ని వన్యవ్యవస్థగా విడగొట్టాలంటాడు. అందులో నిరంతరం మోసాలకు గురయ్యే జనం గొరెలంటాడు వీళ్ళు పోరా డటం, సీంహంలా పంజా విసరటం నేర్చుకోవాలంటూ...--

“ఎంతకాలం గొ లెవుగా వుంటావే, జనకా? సీంహం వై తిరగబడి రాశస వధ చెయ్యి!” అని పోరాటాన్ని వ్యకో

క్రితో వివరిస్తాడు. గుడి గోపురాల నిర్మాణం పేరుతో ధనాన్ని బండరాళ్ళ పాలుకేసే క్ర నమూవాన్ని గురించి దుర్వాన మహర్షి __

“గృడులన్‌ గోపురముల్‌ ఘటింవుటకు నంకోచింవ కేమ్మూతమున్‌ గడుగాదవ్యము వెచ్చబెట్టుటయె గౌకన్‌, లకలార్జి ౦వజాల్‌ మడిమాన్యాల నొసంగుచుండెదరు నుమా! 'భకు'లా గుళ్ళలో వడుగాపుల్‌ వడు బండరాళ కవి; చూవంజాలునే సౌఖ్యముల్‌ ?”8

అంటాడు. ఇక్కడ సౌఖ్యం ఇవ్వలేని బండరాబ్ళు గుడిగోపురాలనటంలో వ్యకోక్తి (వదర్శితమై, వ్యర్థంగా ధనాన్ని తగులవే సే మానవతాశూన్యులి శ వెక్కిరిస్తుంది.

సాహిత్యత త్యం 2వ]

కులం దాని రూపురేఖల్ని అవిష్క_రించటం; కులసమస్యా పరిష్కార మార్గాల్ని సాధికారంగా నమాలోచన చేయటంలో ఇనాక్‌ స్థిర్మపజ్ఞుడు. ఈయన

“కులం విషం

ఈల కెక్కితే

వాడు చిరంజీవి

కులం హాలాహలం

వంటబడితే

వాడు దేవుడు

కులం గరళం

గొంతుదిగితే

వాడు పరమేశ్వరుడు" అంటాడు. నిజానికి విషం తలకెక్కితే నాడు చావాలి. ఒళ్ళంతా విషమున్నవాడు రాక్షనుడవ్వాలి. గరళం గొంతులో వడితే గుండె ఆగిసోవాలి. కానీ ఈ దేశంలో కులం ద్విముఅంగా ఫలితాలనిస్తోంది. అది దళితేతరులకు బలాన్నిస్తోంది. (బతికస్తోంది. బాబాలను చేస్తోంది. దైవ సమాన మైన నత్కారాలందిస్తో౦ంది ఈ కులం నిద్చెనయై అందలాల నెక్కిస్తోంది. ఇక్క.డ ఇనాక్‌ చేతిలో వ్మకోక్రి ఈ లారతదేశంలో కులం సత్వాన్ని, దాని అనంతర్వాన్ని చటుక్కున సృురంవకజేస్తూ, సార్ధకత నొందింది.

శివసాగర్‌ పంజరంలో బంధింనబడిన ఒక మైనా గురించి వాచ్యంగా, అనేక కట్టుబాట్ల వంజరంలో చిక్కుకొనిపోయిన స్త్రీని గురించి వ్యంగ్యంగా చెబుతూ “మాట్లాడే మైనా' అనే కవితలో...

“వీ నొవృందం ఫలితం

తనకి ఐంధిఖానా అన్నది

ఏ “మవాతల్లి' పుణ్యమో!

తన ఇకోళం వినమన్నదిాన్‌ అంటాడు. ఇక్కడ మమితల్లిలో కాకువున్న కారణంగా ఇది వో కీియె మవాతల్లికి వ్యతిరేకార్థం న్పురించి, శర్కళ హృదయయైన స్త్రీవల్ల, వాటిన్ట్రీ పొందిన కష్టాలను మృరింసజేస్తుంది.

282 వారిజనాభ్యుదయం - ఆరునికారధ కవిత్వం బొడ్జా తారకం వకోక్రిని యుక్రివంతంగా (వయోగించటంలో నేర్పరి. ఈయనకు గాందీ అంటే నచ్చదు. అ నచ్చకపోవటానికి కారణాలలో ఒక “బతుకుల్లో నగం వన్తుల్లోనే గడి'పేవారికి నిరాహారదీక్ష నేర్పావు" అంటూ, నిరావరదీక తిండున్నప్పుడుకదా, తిండే లేనివాళ్ళకు నిరావారదీక లంటావేమిటని గాంధీని _పళశ్నించటంలో వృకో క్రి స్పష్టం.

ఎండ్లూరి సుధాకర్‌ అభివ్య క్రిలో నూత్నత్వం ఉంది. దళితుల (వగతి కోసం జరిగే ఉద్యమాలను, ఒక్కొక్కసారి కుహనా దశిత నాయకులు నీరు కార్చటాన్ని అవిష్కరిన్తూ..-

“మా మధ్యన కలువు మొక్కలు

మా హరిత శ్వాసల్ని నొక్కుతున్నాయి.

మా చావుకి వెల కూడా నిర్ణయించబడుతూంది”27 అని క్రేళపడతాడు. ఇక్కడ దళితుల (పాణవాయువుల్ని, కుహనానాయకులనే కలుపు మొక్కలు నొక్కివేయటంగా చెప్పటంవల్లి వ్యకోకి పదర్శితమై, కొత్త కోణంలో సమస్యా విష్య-రణం చేస్తోంది.

ఈ దేశంలోని కుల వ్యవస్థ వల్స ఆంటరానివాళ్ళు పొందే కష్టాలు; కుల రాషనీ వికృతరూపాలు; వీళ్ళ సమస్యలు తీరేందుకు వగళతి మార్గాలు వో $తో నూత్నరీతిలో వ్యక్రం శేయటంలో దళిత కవుల సామర్థ్యం ఈ ఏవిదంగా (వదర్శితమౌశతూ ఉంది.

ఈవి?

దళిత కవులు వ్యంగ్యాభివ్య కలో (వదర్శించిన సామర్థ్యాన్ని వరిశీలిం ఛటం ఇక్కడ ఉద్దేశ్యం : వ్యంగ్యంగా సమన్యను ఆవిష్కరించిన దశితకవులలో

సాహిత్యత త్వం న! (వఠముడుగా గుజ్జం జావువాను చెప్పవచ్చు. అందుకు ఒకటి రెండు ఊదా హరజలు. అడవికాచిన వెన్నెల అన్నది సామెత. ఎంతటి (పజ్ఞా వర్మ్శిశమలైనా అనువుగాని చోటులో రాణించవని నూచ్యం. హరిజన [వతిభా సామర్థ్యాలు కులం కారణంగా వ్యర్థమౌతున్నాయన్న విషయాన్ని జామువా..-- ““ఎంత గంధవహన మెంత ఠంగెటి జున్ను యెంత రత్నకాంఠి యెంత కాంతి (వకృతి గర్భమందు ఠళగ్నమెై పోయెనో పుట్టరాని చోట బుట్టుకతన'”88 అంటూ సూచిస్తాడు. ఈ వ్యంగ్యావిష్క రణంలో అర్థాంతరన్యానం తనవంతు క ర్తవ్యాన్ని నిర్వ రించింది. హరిజనులను ఆంటరానివాళ్ళగా మార్చినవాడి హపాపవలమేమో తెలియదు గానీ, వాజ్జే సర్వపావవారిణీయైన ఆకాశగంగ పునీతం చేయలేకుండా ఉంది. వాళ్ణే అంటరానితనంనుండి విముక్తి చేయటం అట్లుంచి, వాడు తాకిన నై వేద్యాన్ని ఆరగిస్తే, (శిమూర్తులు కూడా అవర్జులౌతారు అంటూ నొషమువా “నాని తలమీద బులిమిన వంకిలమును గడిగి కరుణించలేదయ్యె గగనగంగ వాని వై వేద్యమున నంటువడిననాఃడ మూడు మూర్తులకునుగూడ€ గూడులేదు”? అన్న వద్యంలో నంచము నంటుకొన్న దుఃఖ భాజనమైన అంటరానితనం విశ్వరూపం; తీరని పావం ధ్వని రూవంగా ఆవిష్క_రించబడింది. జావువా స్వీయానుభవము...- “నా కవితానధూటి వదనంబు నెగాదిగ జూచి, రూవురే ఖా కమనీయ వై అరులగాంచి ఈశీ భశియన్నవాడె, నీ దే కులమన్న (వశ్నవెలయించి చివుక్కున లేచిపోవులో

జః వారిజనాభ్యుద యం - ఆధునికాం్యధ కవిత్వం బాకున (గుమ్మినట్టగును పార్థివచర్యద, వచింవ సిగ్గగున్‌"తి అన్న నద్యంలో అఖివ్య క్రమైంది. జాషువా కవితా నై పుణాన్ని దర్శించి, [వళంసించిన వాడే నీదేకులమని ఆయన్నడిగి, దళితుడని తెలిని '*చివుక్కున' లేచిపోయా డట. జావువా గుండెలో బాకుతో (కుమ్మినట్టయింది. ఈ '*చివుక్కుి మన్న మాట అ బాకు జావువా గుండెలో ఎంత లోతుకు గుచ్చుకుందో వెల్లి డిస్తుంది. అంతేకాదు, ఈ (పళ్నించిన సవర్డుని కులవాంకారం ఎంతటిదో వ్యక్తం చేస్తుంది. “చివుక్కు” మన్న చిన్నమాట జొానువా అనంతమైన వేదనను, సవడ్ధని అవాంకారాన్ని వ్య క్తంచేన్తూ, కరుణ రసావిష్కరణానికి దోహద మైంది. ఇందులో రసధ్వని ఉంది. _వనన్న బక్యమక్యాన్ని (వబోధిస్తూ ఆలంకార ధ్వనిని సమర్థవంతంగా వాడటం పృథ్వీ భాగవతంలో గమనించవచ్చు. “*ణాల్రిక్టి పోను గడ్డిపరకల్‌ నహీళం బొకకొన్ని వెంటిగా దేలి మవాద్భుతంబుగ మదేభళమునై నను గట్టివేయ(గా జాలును సర్వసంపదకు సఖ్యమై కారణమౌను, సఖ్యమున్‌ బోలు బలంబిలేదెచట భూవర కానవె యీ వసుంధరన్‌.”*81 ఇందులో గాలికి ఎగిరిపోవు గడ్డి వరకలైనా లాడుగా పేనినప్పుడు మదించిన ఏనుగును కూడా బంధించగలవు. కనుక సమస్త సంపదలకు సఖ్యమే మూలమౌతుంది. నఖ్యతతో వారిజనులు ఐక్యంగా మెలిగితే సవర్జుల అహంకారాన్ని ఇజచివేయ గలరనే ధ్వని స్ఫురింపబడుతూ | వబోధమౌతుంది. బోయి లీనున్న దళితుల వగతి మార్గాన్వేషి, ఆలోచనాశీలి. ఆయన యోచనను వ్యంగ్యంగా అఖివ్య క్రిన్తూ.... “కే తైలం శిలల శకలాలు ఒకే కాస్త్రం [కింద చెక్కబడ్డాయి, ఒకే కేరదం మంది సవ్ల్గయి అయాయి, ఒకే వెలకు లభించాలి న్యాయథగా, అయినా వాటి వ్యాపారంలో

పేహిత్య్మత త్రం కికికీ

ఈ షాపుల మధ్య ఎంత పోటీ!

వెలలో ఎంత వ్యక్యాసం!

రోడ్డుపక్క రూపాయికి దొరికే బొమ్మ

మోహన శిల్పళాలలో మూడు రూపాయలు,

హస్తకళల కౌముదిలో అయిరు రూపాయలు!” అంటాడు.

ఒకే శాస్రం ఆధారంగా ఒకే రాతిలో మలచబడి ఓక కావు నుండే దొరికే రాయితో చేసిన బొమ్మలు ఒక వెలకే దొరకాలి, కాని, రోడ్డువక్కన అన్ముకానికుంటే. ఒక వెల, ఖరీదైన షాపులో ఉంచే మరో ధఠ. ఇదీ ఇక్కడ వాచ్యార్థం, అలాగే మానవులందరూ ఒకేవిధంగా పాంచ లౌతిళ శరీరంతో పుట్టినా, వాళ్ళ శకి సామర్థ్యాలు సాంఘిక, ఆర్థిక, ఉద్యోగ పునాదులపై నిర్ణ యింపబడి, ఒక్కొాక్కచోట ఓక్కొక్క రకంగా గు ర్రించబడుతున్నాయనటం ధ్వని. దోపిడీదార్డు కొవ్వెక్కి చేసే విలయళాండవాన్ని_._.

“ఊళ్ళమీదిక ఉరుక్కొచ్చేన్తున్నై

కళ్ళుమూసుకు దుముక్కొచ్చేస్తునై

వంటపొలాలు తొక్కేన్తునై షె

(వజలకృషిని మెక్కేన్తున్నై

అమ్మో! దున్నలు, దున్నలు[!”* అంటూ, భీమన్న కొవ్వెక్కిన దున్నలు కళ్ళుమూసుకుని ఊళ్ళ మీద వడుతున్నాయి, పొలాలను తొక్కేన్తూ రైతుల కష్ట ఫలాన్ని మెక్కుతున్నాయన్న బావ్యోర్థంతోపాటు, ఆధిక్యతావహాంకారంతో కళ్ళు మూసుకుపోయి సవర్జులు వారిజణనుల కృషి ఫలాన్ని అనుభవిస్తూ వారిని పీడిస్తున్నారనే వ్యంగ్యస్పూ ర్రే ఇక్కడ [పధానంగా చెప్పాడు.

ఇనాక్‌ దళితుల విముక్తి మార్గాన్ని స్పష్టంగా ఎరిగి నూచించిన కవి. ఈయనా

“వతిమటన [పారంభమయితే ఉక్కు. గొలునులు ముక్కలౌతాయి వేకువ శిశువు చీకటి ఆకలికేక పెడితే -

జం హరిజనామ్యుద యం - ఆధునీకోంధ కవిత్వం

ఉషోదయం ఎ త్రి ముద్గాడుతుంది' '8* అంటూ తిరుగుబాటుతోనే దళితుల ఇంధనాలు తొలిగిపోతాయనే వాబ్యార్థంతోపాటు; వాళ్ళు ఆకలి నుండి పుట్టిన ఆక్రోశం, అవేశమై, ఉద్యమమై; వాళ్ళ జీవన సౌఖ్యోదయం అవుతుందని ధ్వనింపజేయటం ఇక[డ నూత్నమైంది ఇక్కడ దళిత జీవిశాల్లో వెలుగు ఉషోదయంగా; దాని చేరువతనం ముద్దాడటంతో అవిష్కరణమైంద్‌.

శివసాగర్‌ చేతిలో కవిత వెన్నముద్ద. అది విన్షవ మార్గం పట్టినపుడు గురిచూసి వదలిన తుపాకీగుండు. విన్దవోద్యమంలో చర్మదమ్మ అనే అమ్మాయి చేళుతున్నది ఆ ఏష్షయాన్ని.

“కళ్ళు భష్మమని తెల్పవారింది

ఎందుకో ఆపొద్దూ పల్లె నవ్వింది

గాలివీచింది, గరిక వూచింది

కోడెదూడ మెడలో గంట మోగింది

సారె తిరిగింది, కదురు కదిలింది

రావి చెట్టు కింద కొలిమి మండింది

ఏటిపాట కొండసీగను చేరింది

అడవిలో అన్నల్స చెల్తి చేరింది”ఃక్‌ ఆంటూ వివరిస్తాడు,

న! ట్రా అజ్‌

గురజాడ “కలువల గేరెను కన్నుల కాంతులు; మేలిమి చేరెను మేనివనల్‌; దుర్గను చేరెను పూర్ణమ్మ" అంటూ పూర్ణమ్మ కఠ (ముత్యాలసరాలు) అండికలో పూర్ణమ్మ మరణించేలా చేసి విషాదాంతాన్ని చేళాడు. కానీ ఇక్కడ శివసాగర్‌ అన్యాయానికి గురైన చెంద మ్మ విన్హవమార్గం ఎన్నుకొనినట్లుగా దెబుతూ, సన్నకారు జాతులకు వెలుగుబాట చూపిందన్న విషయాన్ని ధ్వనింప జేస్తాడు, ఇక్కడ వివిధవృత్తుల వనిముట్టు చై తన్మవంతం అయ్యాయని చెప్ప టంలో ఉద్దేశం ఇదే.

దశితోద్యమనాయకుడు, కవి శక త్రి వద్మారావు. జీవచ్చవాల్దా ికికే వారిజనుల గురించి; దళితుల వరంగా

హేహీఠ్యళ త్వం 28 “నేను వాన్ని (గామంలో నివసించే (వవహించే వాక్కుగల శవాన్ని” అంటూ, జీవద్భావాలుగా నై తేనేం, (గౌమంలో జీవించే హక్కు. వాళ్ళ కుందని వాచ్యంగా చెబుతాడు. కాసీ, అంటరానివాడుగా ఊరివెలునల ఉంచబడిన దళితుడు అందరితో కలిసి జీవించటానికి, జనచైతన్య వాహికలో కలిని (వ్రవహించే హక్కు తనకూ ఉందని తెలునుకొని గొంతెతి చాటటం ఇక్కడ ధ్వని, బొజ్జా రారకం న్యంగ్యవరానమైన కవితగా కకం 00 0 ర0ల 0990. ఆధసముర క వలి లిధి శిల థళ 3666 నన్ను ఊరికి దూరంగా వుంచారు మట్టిపినికి ఇటుకలు చేసీ ఇపక ట్టి ఇవ్వమన్నారు ఇంట్రో! రావద్దన్నారు”8" అన్నది కన్సిన్తుంది. ఇందులో అన్ఫృవ్యలు కట్టిన ఇంటిలో నివసించటానికి నవర్షరకు ఆభ్యంతరముండదుకానీ, ఆ అనృ శ్యల్నేఇంటిలోనికి రానివ్వటానికి మాతం వాళ్ళుమనస్సు లొవ్పవన్న వ్యంగ్యం ఉంది. నవర్జుల ద్వంద మన స్తక్వాన్ని ఆవిష్కరించే యత్నంలో ధ్వని సఫల మయింది. ఎండ్లూరి నుధాకర్‌.__. “రాక్షస చీకటను తునాతునక లుచేసే (నలాత సౌరదర్య (వకృతి సన్ని వేళాన్ని సృష్టిస్తున్నాను. నా కళ్ళముందు ఒక బీమకూడా విడిపోయి ఏకాకి కానడం నేనిష్టపడ ను"88 అన్నచోట, దట్టమైన కారుదీకట్లను శేదించే నూర్యోదయ సమయంలో (పకృతి అందాలను దర్శించటం తన కలగా కవి భావించినట్లు వాచ్యార్థం అయితే, దశిత జీవితాలలో అలముకొన్న కష్టాలను ఒక్క-సారిగా తుడిచివేనీ చైతన్యవంతం చేసే బృవ్మత్చయత్నాన్ని కవి స్వాప్నిక వీధుల్లో దర్శించటం

"జీర హరజనాథ్యుద యం అ ఆధునికాయధ కవిత్వం ధ్వని, కవి భావచ్యితణం చేయటంలోవున్న సమర్థత, అతని భావాన్ని వ్యక్తిక రించే విధానానికి నూత్నత్వం సంతరించింది.

స్వరూవరాణి కవితాభివ్య కిలో సమర్థతవున్న కవయ్యితి. ఆమె... “వవ్మితమైన నా దేశంలోని (వజలు రెండు వర్గాలు వాసుకి తోకవై పున పట్టి అమృతం ఆరగించే దేవతలు ఒక వర్గం వడగవై పున పట్టి హపైలకడలిని చిలికి అమృతానికి నోచని రాశ్షనులు రెండోవర్గం'”9 అంటుంది. ఇక్కడ ఆమె ఉద్దేశ్యం తీర నమ్ముద మధనం సందర్భంలో లాఠపడిన దేవతలు, నష్టపోయిన రాశనుల గరించి చెప్పాలని కాదు. సవర్డులు లోకంలో ఉన్న సుభాలనే అమృత సదృళ ఫలాలను కష్టం లేకుండానే ఆస్వాదిస్తారు. ఆవి ఆందించేవాళశ్ళనుమాాతం అంట రానివాళ్ళను చేశారు. [శమించి కూడా అనుభవించలేనివాళ్ళు ఆవర్డులు. ఈ నేపథ్యాన నవర్జ, అవర్జులను గురించి కవయిత్రి ఇక్కడ ధ్వన్యాత్మకంగా శెప్పేంది. బోయ జంగయ్య వ్యంగ్యాన్ని తన కవితల్లో చక్కగా ([పయోగించాడుః “మేము కళ్ళు మూసుకుంటే _ మీ భవంతులు రహదారి బంగళాలు. మేము నళ్ళు దాచుకుంటే _ మీ వంటపొలాలు వకృలపాలు. మేము నోరు మూసుకుంటే -_ మీ డొడ్డన్నీ దొంగలపాలు. ఐబరుకం౦ంఠా కావలాకాస్తున్నా శ వారెడు గంజీ,

సాహిత్యత త్తం జం

చిప్పెడు గుటకా?"0 ఆంటూ కుక్కపిల్ల యజమానిని _పశ్నించటం ఇక్కడ వాచ్యం అయినా, ఇందులో దళితుడు సవర్డుడికి చేసే హెచ్చరిక ఉంది. “మేం మా సేవల్ని నిలిపేశామంటే మీకు తలదాచుకొనేందుకు ఇండ్లు, ఆకలి తీరేందుకు తిండి, నిలవజేసుకొనేంత నంపద ఉండవు. మా సేవకు "పతిఫలం ఇవ్వని మీకు భవిష్యత్తు నుఖ్వవదంగా ఉండ'దన్న ధ్వని ఇక్కడ (వతిష్టితమైంది. 1.8.8ి.2. (పతీకాభివ్య క్రి థి

(వఠీకాభివ్య కిలో దళితకవులు [వత్యేకతను, సామర్థ్యాన్ని చూపించారు. వీటివల్ద హరిజనుల కష్టాలను, (వగతివరమైన ఆలోచనలను, మార్గాలను (వతిభావంతంగా వ్య క్తం చేళారు.

(పతీకలను శ క్రిమంశంగా పద్యంలో [వయోగించిన కవి జావువా. ప్పరా ణాలలో శిరస్సులపై భూమిని మోన్తూ హీతకారిగా కన్పించే ఆదిశేవని నూత్న కోణంలో స్పురింపజేన్తూ..-

“క సరిబుసగొట్టు నాతని గాలిసోక

నాల్లు పడగల హైందవ నాగరాజు” (పుటః కె0, గబ్బిలం) అంటూ నాల్గు వర్దాలు కలిగిన వర్ణ వ్యవస్థను నాల్గు వడగల నాగరాజుగా (పతీకాత్మ కంగా అవిష్క-రిస్తాడు. మరొక చోట.

“వేర్పేచేశుల పెనుకొవు వేగరింన

గచ్చబిగియించె నప్పేద కార్మికుండు"”కే అంటాడు. ఇక్కడ పొద్దు పొడిచింది అని చెప్పటం సామాన్యమైతే పని చేయించుకొనే పెత్తందార్ల కాఠిన్యం “వేయిచేతుల 'పెనుకాపు” వేగిరంగా; పాలేర్ల అంకిఠ న్వభావం “గచ్చ విగియిం చటం” అన్న వద్యాల ద్వారా అమోఘంగా అభిన్య క్రీకరిస్తాడు.

ఇంకొక చోట.

**పైద్రు వనీవాడు తూరుపు

ముద్ధియ పొత్రిళ్ళలోన ముద్దులు గురిసెన్‌”*8 అనటం ద్వారా ఉదయించే సూర్యునికి వాడుకొన్న పొద్దు పసీవాడనే |వతీక, కూర్పుపు ముద్దియ

ఉక. 19 ॥

త హరిజనాభ్యుదయం = అధునికార్యధ కవీత్వం పొ త్రిష అనే తూర్పుదిళకు (పతీక - త్వరలో దళితులకు ఒనగూడుతుందని కవి కాంచీంచే (వగతి కుభారంభాన్ని ద్యోతకం చేస్తాయి. వీర్నీడి వనన్న ఈ అభివ్య క్రిలో జామువా మార్గాన్నే అనుసరించి, మరింత వివరంగా. “పొద్దు పసీబాబు నిదుర మంపుననెయుండి (పాకుచున్నాండు పూర్వవర్వతము పెకి - విశ్వవై ఠాశికత( బూను వివాగనాద మధురిమశశ్రీకిగెంపులు మలచుకొనుచు''4 అంటూ, [పొద్దు వసీబాబు అనే నూర్యుజ్జీ దళిత పగతికారునిగా, విళ్వవైతాశికునిగా నృురింవజేయటం ఈ (మీక వయోగంలో కవి అభివ్యక వైశిష్ట్యం. సరవదాయ వర్ణవ్యవస్థ, మార్కి్చిన్టు వర్గవ్యవస్థగా కాక, భారతదేశాన్ని వన్యవ్యవస్తగా గు రించాలనే బోయి లీమన్న, వన్వవ్యవస్తలో దోపిడీ విధానాని, సిలు లుబ్ధి న షం అ గ్థల్య బద్ధ ళు (వఠీకాత్మకంగా అభివ్య క్రీకరిస్తూ. “బలం కలవాడు పులి శెలివి కలవాడు నక్క ఈ ఇరువర్గాలకూ అవారంగా (బశుకుతున్న మూర్జులు గొ రెలు”'ఉ అంటాడు. ఇక్కడ దోపిడిదార్టను వులులుగా, వాళ్ళకు కుయుక్తుల నందించే వాళ్ళను నక్కలుగా, వాళ్ళిరువురికీ అలయ్యే దళితుల్ని గొరెలుగా భావించటం సమంజసమైన ఊహ. దళితాళ్యు చయం కోసం నీద్ధాంతపాయకమైన మార్గావిష్క రణం చేసిన కొలకలూరి ఇనాక్‌ వరిజనుల్మకమను, (పతిమటనమార్లాన్ని [వరీకాత్మకంగా వ్య క్రంగేన్తూ... *ఃన్పిజం్ర చెబుతున్నాను నేను అడవి తుపాకీని అగ్గి పెటైను, మనిషిని, ఆకులు తినే అహింసానీంవాన్ని నృష్టి వ్యాఖ్యానాన్ని

సాహీత్యత త్రం 291 నీతి తొత్పర్యాన్ని'"5 ఆంటాడు. తమ ర క్రం ఇంధనంగా చేసీ _ళమించే హరిజన (వగతి కోసం అహింసామార్గం, అవసరమైతే విన్నవ వంకా కవి కాం చేయడం ఇక్కడ అభివ్య కం. హరిజనులకు, వారిజనేతరులకు పొత్తు కలి'పేండుకు వర్ణాంతర వివా వోన్ని ఒక సాధనంగా కాంక్ష చేసే ఇనాక్‌ _. “ఒక కొమ్మకు మరోకొమ్మ నయ్యారంగా చెయ్యందిస్తే కలివి కుడుతున్నాను నాకు తెలును ఒకనాటికీ మా ళోటంతా ఈ వూలేవూస్తాయి, పరిమళిస్తాయిం నాకు తెలును ఒక నాటికీ మా తోటంఠా ఈ పూలే వరిపాలిస్తాయి, భవిష్యత్తును కానీస్తాయి"46 అంటూ, వర్థాంతర వివావాలనల్ల వచ్చే వారసత్వం సమర్థవంతం౦, సమంజసం అవుతుందనే విషయాన్ని సంకేతాత్మకంగా చెబుతాడు. వర్ణాంతర వివావోలలోని ఇరు కులాలను వేర్వేరు కొమ్మలుగా, వారసత్వ నంతానాన్ని వరి మళించే పువ్వులుగా చెప్పటం ఇక్కడ (పఠీకాత్మకత,. వివ్షవ కవి శివసాగర్‌ మార్క్సిస్టు వర్గదైతన్యం, దండకారణ్యంలో పోరాట పంఖాను న్యక్తం చేయటానికి “కొక్కురోళో అని కోడికూసీంది మబ్బులన్నీదాటి మన అన్నసూరీడు మారేడు కొండల్లో మాటువేళాడు చీకట్ల దొరలను చీల్చివేస్తున్నాడు? అంటాడు. ఇక్కడ వర్గదైతన్యా నికి “కొక్కురోకో అని కూసిన కోడి", పోరాటాన్ని వర్ణించటానికి 'మారేడు కొండల్లో అన్ననూరీడు చీకట్ల దొరలను బీల్చివేయటం' (పతీకలై, మార్క్సిస్టు లెనినిన్టు వామపక్ష పోరాట దళాలను క ళ్ళముందుంచుతాయి,

జ పారిజనాభ్యుద యం - అధునీకాయ్యధ కవిత్వం జాషువా చేతిలో నాల్గు వడగలుగా కన్పించే హైందవ ఫజణీరాజు, కత్తి ఛద్మారావు కలంలో వేయికిరస్సుల హైందన విషసర్పరాణు అయ్యాడు. ఈ ఆది శీవవును దోపిడీదార్ల, సవర్జుల దుర్మార్గానికి ప్రతీకగా రెబుతూ.... “వేయి పడగల హిందూ ఆదిశేషుని వేయి శిరస్సుల విష సంస్కృతీ ద్విసహ్మస జివ్వాలను విచ్చేదించి మానన నంస్కృృతికి పట్టం గట్టే 'హీశువాదులకు స్వాగతం“త్‌ అంటాడు. దళిత సమన్యల వరిష్కారాన్‌కి ఉద్యమమే మార్గమని విశ్వసించే కత్తి పద్మారావు, ఆ ఆలోచన ఉన్న హేతువాదులకు స్వాగతంగా రెప్పిన కవిత ఇది, ఇటువంటి ఉద్యమానికి ఈగినట్టుగా దళితుడ్ని సిద్ధపరుస్తూ బొజ్జా ఠారక౦ దశిశుల వఖున “నేను రూ+ిని, గాలిని మట్టిని, మేరువును ఉరుమును, మెరుపును అగాధాన్ని సము దాన్ని (వవావిన్ని, (పళయాన్ని అనలాన్ని, (వళవాన్ని అంబువును, స్వయంబును నేను వన్తున్నాను''€. అంటాడు. ఇక్కడ అస్పృళ్యునికి రూ, గాలి, మట్టి, మేరువు, ఉరుము, మెరుపు, అగాధం, సము[దం, [వవాహం. 1పళయం, అనలం, (పఠకవం, అంబువు;, స్వయంలువు ఓక్కొక్క సందర్భంలో ఒక్కొ శ్కటి [వఠీకలగా మారాయి. వీటితో అస్పృష్యుల వేదనలు, పోరాటాలు, .శపగతిగా (కమానుగతసరిణామల చెందటాన్ని కవి స్పురింపజేస్తున్నాడు. శ్రమ లతో దూగా, గాలిగా, మట్టిగా, కష్టాలి అగాధంగా ఉన్న అస్పృక్యుడు రైతన్య

సాహిత్యత త్తం డఫ స్వరూపుడై , ఉరుమై, మెరుపై, (వవావమై, అంలువై, అనలమై, చయమై (వళవించి, నేడు పతిఘటన క ర్తగా మేరువై , నమ్ముదమై, నస్వయంబువుగా వెల శాడన్న కవి అభివ్యక్తి నూత్న మైంది. అజ్ఞానం, ఆరాచకాలనే పెంకుతో చుట్టబడిన సమాజం (గుడ్డుగా, వాటిని ఛేదించుకొని వచ్చే చైతన్యం పిట్టగా బోయ జంగయ్య జూ (నో “చుట్టూరా గట్టిగా కవ్పకున్న అజ్ఞానపు అరాచకవు పెంకును తవృకుండా పొడుచుకొని కాలం పొదుగుతున్న గుడ్డులో నుంచి పుట్టుకొన్తుంది ఓ కొ త్తపిట్ట”*ి అని నతీకాత్యంగా దైతన్య స్వరూపాన్ని అభివ్యక్తం చేస్తాడు. ఎండ్లూరి నుధాకర్‌ దళితుడు పోరాటమార్గంలో ఉన్నవ్పుడు అతని మూర్రిని అతని మాటల్లోనే... 44న్చేన్స అద్దలవుతున్న అగ్నివర్వశాన్ని నన్నెవ్వరూ ఆర్పలేరు నావి అగ్నిపాదాలు నా కాళ్ళను ఏ కాళూ, కట్టినడెయ్యలేవు నా కిరన్సు నగర్వపఠాక నన్నెవ్వరూ అవనతం చెయ్యలేరు”క1 ఆని వతీకాత్మంగా అన్పిస్తాడు అగ్నివర్వతం, ఆగ్నిపాదాలు, నగర్వ పకాళవంటి (వతీకలు దళితుని దేవం, పాదాలు, శిరస్స్పులలో జ్వలిందే పోరాట శత్వం, ఇక్మాలినూనం వ్యక్తం బోయి లీమన్న వాడిన (పతీకలతోనే మాష్టార్టీ దళితేతర డోపిడిదార్ల, కు[టదార్ల, మోసకార్ష స్వరూపాన్ని దశితునికి విప్పి చెబుతూ గ్యొవే, మేకా నద్భశంగా ఉండవద్భని హితవు దెబుతూ

వ! వారిజనాళ్యుదయం - ఆరునికార్యధ కవిత్వం “ర్రేపటివోట్లల్ల ఎ పెద్దపులితో పాటు తోడేలు నక్కలు - మళ్ళి నిలుస్తున్నాయి! పర లేనటువంటి - బరి గొరెల్టారా ముస్తాబు జేనీన . మూఢమేకల్లారా! కసాయి లీడరు - క త్రితో నిల్సుండు బలిపీఠ మెక్క-౦గా _ బిరాన రండిరో....”!8 అంటాడు. వంగపండు _వపాదరావు అబలలైన శ్రీంను చిలుకలుగా, అడవి జనాన్ని 'సెవర్ష పిల్లులుగా, మిడుతలుగా చెబుతూ; వాళ్ళు నేడు దైర్యం, పోరాటతత్వం అలవరుచుకొని వివ్ల్షవ నూర్గంలో నడున్తున్నారని (వరీకాత్మకంగా... 4శ్రీకాకుళములో . సీంవకొండకీ ఏంపిల్లో ఎల్దుమొ త్తవా సీలుకలు కత్తులు - దులవరి త్తయట ॥9 .. షాలూర త్రల య నువర్షకొండకి గ $9 'సెంవర్ల పిల్లులే ౨ శెంఖమూదెనట కఫ 09 బొడ్డపాటినడి - గెడ్డలోనికి 1 బడితెలువట్టిన = మిడఠలున్నయట ఃః క అంటూ, శ్రీకాకుళం జిల్లాలోని మన్య్మ్మప్రాంతం వివ్షవ పోరాటాన్ని కళ్ళ ముందుంచుకాడు. జీ. కంకర్‌ దళితులు విద్యాహీనులుగా, అసమర్జులుగా ఉన్నవ్పడు గొంగళి పురుగులని; విద్యావంతమైన, ఆర్థికపరమైన సమర్దత సొందినపుడు సీఠాకోక చిలుకలని వరీకాత్మక దోరణిలో అంటూ. "నేనొక గౌంగళి పురుగని ఈ సమాజం నన్ను ఆాకనన్నది అంటనన్నది అసహ్యించుకొన్నది సీఠాకోకచిలుకగా మారగానే

సాహిత్యత త్తం &ర$ ఆదరించింది" అని దశితుల్లోని (కమానుగతమైన అభివృద్ధిని సూచిస్తాడు.

ఈ విధంగా దళితులు నమన్యల నుండి విముక్రి మార్గాన్ని వ్టే దారిని (వఠీకలతో దళితకవులు అఖివ్య క్రించిన విధానం విభిన్నతతో, సామర్థ్యంతో కన్పిస్తుంది. 1ే.8.8ి.38ి. (పమోగాభివ్య క్తి;

శాత

అన్య దేశాలు; జనసామాన్యంలోని వ్యావహారికాలు; సాఖ్మిపాయకమైన నంబోధనలు; మారిన ఛందన్సు; నన్నివేళ, భావదితాలు దశితకవుల అలి వ్య క్రిలో విలగతణతను పొందాయి. విహంగవీక్షణంగా వీటి పరిశీలనం ఇక్కడ లక్యం.

అన్యదేళ్ళొలు ॥

అంధ్రేతర పదాలను తెలుగులాషలో తేడా క న్ఫించనంతగా పొదగటంతో జాషువా (సముఖుడు. “అరుదై” పోయె!దెలుంగుర క్తము'”” (గల్చిలం), +“ న్వజన్వన్సి “కాయిలా' తనకు(జొవృడులాగు” (గబ్బిలం), “*షహియఖానా' శకపరచటంి” (వావూజీ), “మీ 'వక్కా” అర్చుకు సాటీరాదు కద” (ఫిరదౌసి), “రాము సేమేగ్గ నాల్డుసర్‌ సాముయేలువోరు””, ““కివ్సు మం్చత్రీశ్వరా”' (బావూజీ)వంటి హిందూ స్తానీ, ఆంగ్లవదాలను ఆర్థస్ఫోరకంగా జాషువా పద్యంలో వేనుకొంటాడు.

లీమన్న ఈ మార్గంలోనే 'లోకపు పినినారికి నీకు 'దోన్సీి (థ్రీపిల్లీ శతకం), * *త్రక్రగ్రా? లేని మతి' (ఆంబేడ్కర న్యువభాతం), “ఫి రాయించి” (మణిమానసం) వంటి అన్యదేశ్యాలను (_వతిభావంతంగా పద్యంలో పొదిగాడు.

అన్య దేళ్యాలను అలవోకగా నద్యంలో అనుసంధించటంలో (_వసన్నకవిది అందెవేసిన చేయి. “హానుల్‌ “సీపారసు' లరనిపోషణమిచ్చు” (వృత్వీ భాగవతం) “*యస్పృశళ్యళా, ద్వేష జ్వాలలగగాగి పోయిన 'జగా' విన్కాండి” (శుకారా) వంటివి ఇందుకు ఠార్కాణాలు. “ప్లీ యూ, టి, పుట్టగుటయున్‌

ణం వారిజనాభ్యుదయం _ ఆదరునికార్యధ కవిత్వం

వయా, టీ, బట్టుగా విలేదించుటయున్‌*”” (విశ్వపకాశం) అంటూ ఆంగ్ల భాషా వ్యాకరణం గురించి వ్యాఖ్యానమే చేళాడు.

చోడగిరి చర్చదరావు “యూనివర్సిటీలో యూకలిప్‌టస్‌ చెట్లు! (ఫ్రీమ శతకం) వంటి ఆన్యదేశ్యాలను పద్యంలో పొదిగించాడు.

బొడ్డు (ప్రకాశం మాల, మాదిగ తెలుగు వదాలకు *ఇజముి అనే ఆంగ్ల వదాన్ని ళబ్బన్స్ఫూ ర్రితోనేగాక, అర్థన్వూ తో కూడా ఏకం: చేని, 'మాల్మాడిజం' “మాల్మాడిన్సు' అనే నూత్నపదాలను నృష్టించాడు.

“మాల్మాడిజం' అంటే మాల మాదిగల మధ్య ఉన్న లుకలుకలని, “'మాల్మాడిన్టు' ఆంటే ఈ భేద భావాలుండీ, బయటవడనివాడనిక్‌5్‌ కవి వివరణ ఇచ్చాడు. ॥

బొడ్డు ప్రకాశం “ఫష్ట్కానులో యెంయె వట్టంబు” (పీచ్చిగీంతులు - 1), ఉష్టీల్రి్యిగృ జావనయ్యల 'ఫీలగును కమ్మవారి 'సీలింగౌ' రా” (కింకిణులు) అంటూ. అన్య దేళ్య [సయోగాలు చేయటం గమనించవచ్చు,

ఎడ్డనల్లి సామ్యల్‌ కవ అన్యదేశ నద(సయోగాలలో “చోరి?” సీవల్ప జరిగిన కోరోణంబు” (చిక్కడు), '“'గెంటి *పరారు” జేసి నుడికించిరి వానిసవృ త్రి” (చిక్కడు) వంటివాటిని గు ర్రించవచ్చు.

జ్ఞానానందకవి కృతుల్లో “ఏమి *లాలూదచి” వడెనా” (కీస్త్నువబంధం) వంటి అన్యదేశ్యాలు కన్పిస్తాయి.

శానువా కవిఠామార్గం అనుసరించిన నూతక్కి అబవాం అన్యదేశ (వయోగంలో సమర్థుడు.

“కుట్టితివని = వేనెవరకి'

పెట్టర “నర్జీలు'తల్లీ!”(మక్కుజం), *4రేషన్వ' రోజాలలోవల లోషాణము లన్నినింపి” వంటి (మక్కుణం) పయోగాలు కొల్పలుగా ఆయన కృతుల్లో కన్పి స్తాయి. గేయ, వచన కృతుల్లో వద్యంలాగా ఛందోనియమాలుండవు కనుక అందులోని అన్యదేశ్యాలను వరికించలేదు,

సాహిత్యత త్వం జ జవసామాన్యంలోని వ్యావహారికాలు :

సామాన్య జనజీఏితంలో నిత్యం వాడుకలో ఉండే దేశీవదాలు, నుడులు, నానుడులూ, సామెతలు దళితకవుృల కృతుల్లో సందర్భోచితంగా ఒదిగినవి వీటి వరిశీలనం ఇది;

వీటిని జాషువా విరివిగా ఉపయోగించాడు.

“బూచి, బూచి యనుచు" (కాందిశీకుడు) “కన్ను లొట్టపోవటం' (నా కఠ) “ఐదివేల్లాడిడ తన్నులు" (వేఠాజీ), “తలకాయలేని గంగెద్దులు" (గబ్బిలం) “బొడ్డూడిపోవని పోరగాడుి (8. చర్మిత) వంటి దేశీవదాలతో కూడిన పామాన్యుల పలుకుబడులు ఆర్థన్పూ ర్రితో జామవా _పయోగించాడు.

“మడమసతివృని యాం(రవీరుడు' (ఖం.కా, ర్ట, “విడ్ణంగని పాలిచ్చెడు" (గల్బి క్ష్రే, *'గంవంత బలగము (వాపూజీ), *గృప్పెడు గింజలవారు' వంటి నుడులు సాభిపాయకంగా చోటు చేసుకొన్నాయి.

అబ్బలవుని తండి, మనోవిస్తువు దళావఠారాలె త్రినా నారిజనుల కొరిగిం దేమీ లేదు. కనుక ఆతడు...

“నునుపు జన్మింబి నేత్తికెత్రినది లేదు

నేడు జన్మింపకున్న మునిగినది లేదు”!** అంటూ, నము్శుదగర్భం నుండి భూమిని పైకెత్తిన జగత్క ర్రకు హరిజన నమన్య మ్యూతం అనంతమైన భార మయిందని సాఖ్మిపాయకంగా చెబుకాడు.

లోకంలో పోయినోళ్ళంకా మంచోళ్ళన్నది సార్వకాలిక అల్మిపాయం. పోతేనే మంచోన్ళుగా గురించే ఈ లోకపు తీరును గూర్చి.

“బతికియన్న సాయిబాబెన్నడునుగాడు

చావకున్న వట్టి సాయిబయ్య

తిరుమరేశుడై న తెలియడీయర్ణము"£ అంటూ సామెత చెబుకాడు జావునాం ॥

ం నీమన్న *“గృప్పిటీనిండా” (థీ పీర్రీళతకం) “దిబ్బడ వేనినదె” (శ్రీ పిల్లీ శతకం), *పట్టాపట్టాపోడు” (శ్రీపల్లీళతకం),. “గద్ధెెకలై .ధిగమంటారంక్ర

జం హరిజనాభ్యుదయం - ఆధునికాయధ కవిత్వం (అంటేడ్కర స్యువభాతం) వంటి వ్యావవారిక వదాలు; “మియ్యా(! అవూ/1” వంటి జంతువుల అరుపులు (థీ పీల్టీశతకం) “ఓయమ్మా నీ కుమారుడు మా యిండ్లను పాలు పెరుగుమననీ”డనే (శ్రీ పిల్టీోతకం) సంభావణాత్మక రూపాలు పద్యంలో చక్కగా ఇమిడ్చాడు.

బొడ్డు వ్రకాశం__

“*బువ్వరా నాయనా యని బుడతలేడ్వ

ఆకటందూలు భార్య చీకాకు సడగ” (కింకిబులు)

అంటూ వ్యావవిరిక రూపాన్ని వద్యంలో చక్క గా ఇనుడ్చటం కన్పి నుంది. దిగంబర కవిని '*దిసమొల సన్యాని (పిచ్చిగీ/ఈలు) అనటం నూత్న (యోగమే.

ఎడ్డవల్లి సామ్మల్‌ కవి “గడియ సేవటిలోన కంగారు సెంది” అంటూ వ్యావవిరిక పదాన్ని పద్యంలో చక్కగా ఇమడ్చటం చూడవచ్చు.

దేశీపదాల పోహళశింపులో తెలుగువాళ్ళ ఆచారాలను నింపి రచనలు సాగించాడు బీర్నీడి (వనన్న : “ఉక్కు 'సెన్గల తాశింపుల వంటి, '*'గెలుపుల వింతలాడి”, “క లపురాపిళ్ళుి వంటి పదవయోగాలు శన్చిస్తాయి. ఈయన నూత్న పయోగాలు చేయటంలో దిట్ట వదాలను అటూ ఇటూ మార్చి అంద మైన భావాన్ని సృష్టిస్తాడు. పిల్లగాలులు అనకుండా “గాలిపిల్లల మిడినీపాటు” (శుకారా) ఆనటంలో (పసన్న పొగను క న్పిన్తుంది. “ఆలింగనేందధనువు (శుకారా) వంటి పదబంధాలను నిబంధింతటంలోనూ ఈ (వనన్నత గోచరమవు శుంది.

చోడగిరి చం్చదరావు గీతాలులో “సణయమన్న దెప్పడో “వచ్చ పోయెను" " అనటం నూత్నంగా చెప్పటమే.

జ్ఞానానంద కవి ఈ దోవలోనే వయనించటం శన్పిన్తుంది.. “వాదర బందీలో విసపువాసరములు” (శీను[వవంధం), “అయ్యతో కూలికినినై వెళ్ళి వనివేయువేశ” (కీను,పబంధం) వంటి దేశీవదాల పోవాశింపు, “*చేయింతాచుట చేతగాని పని" వంటి నుడి (శీన్మపతింధం), “అనగా పాము చివుక్కు మంచునది గౌదవ్యా'” (శ్రీన్తువబంధం) వంటి వ్యావవారిక రూపాలు కన్ఫిస్తాయి._నేటి సమ్లా

సాహీత్యత త్వం 299 జంలోని గౌరవమర్యాదలను సూచించే వదాలను కావ్యంలో ఇమిడ్చి “అవారోను గారి కూతురు” వంటి [వయోగం చేస్తాడు. “కానివానికి కంచమ్ము నైైనవాని కాకులనుబెట్టు వశవివేక బుద్ది” (అతర పూజ) వంటి సామెరలకు వద్య రూపం కల్పించాడు. ఇవన్నీ నూత్నతరే. మల్లవరపు జాన్‌ వ్యావవోరిక సంభాషజలను వద్యంలో చక్కగా పొదుగుళూ (వాయటానికి. ** అమ్మా! నాన్నా! యెందుకు మమ్ములగన్నారు మీరు?” (విశ్వ్సువకాళం) అన్నది ఒక ఉదాహరణ. దమ్ము తానయ్య వల్లెల్లో 'సెత్రందార్లు "పేదలపై చూపించే (శౌర్యాన్ని అచ్చంగా పద్యంలో వివరిస్తాడు. “రక్షోందీర! ఓ మాలగాడ్డి! యింకాయెల్లుం డందువ*' (నద్యఃఫలం) ఇందుకు ఉదావారణం. ఇటువంటి జనసామాన్యంలోని సామెతలు, నుడులు, వ్యవవోరికాలు దళిత కవుల అభివ్య క్ర వై విధ్యానికి తార్కాణాలై కన్పిస్తాయి. పాలిపాయక నంటోధనలు : సాల్నిపాయకమైన సంబోధనలు చేయటంలో జావునా విలకణక్వాన్ని చూడవచ్చు. ఆయన (వయోగిందే సంబోధనలు అఆ సమయంలోని సంఘటననే కాక ఆయా [పాజుల నైజాన్ని సంవూర్ణంగా ఆవివ్కరించేవిగా ఉంటాయి. ““ఆలయంబున నీవు (వేలాడువేళ శివుని చెవి సీకు( గొంత చేరువుగ నుండ మౌనిఅగరాజ్ఞి! పూజారి లేనివేళ విన్నవింపుము నాడు జీవితచర్శిళ''88 అన్న నందర్భంలో జౌలిత్యం గమనిస్తే, 'మౌనిఖగరాజ్ఞి! సంబోధన ఎంత పాభిపాయకమో తెలున్తుంది. మునులకు తలకిందుల తనంబులు కొ త్రవి కావు. గబ్బిలం (వేలాడేది ఠల్ది టీందులుగతే. కనుక గట్ఫిలాన్ని “'మౌనిఖగరాజ్డి' అన్నాడు. అంతేకాదు, తల్లి

30 హరిజనాభ్యుదయం - ఆరునికార్య్థధ కవిత్వం (శ్రిందులుగా (వేలాడుతుంది కనుక దాని నోరు శివలింగానికి దగ్గరగా ఉంటుంది. అస్పృవ్యని కన్నీటిని గుసగుసలుగా ఇ దేవదేవునికి వివరించేందుకు సాధ్య మౌతుంది

*విబుధాలయ వాసిని అన్న (ప్రయోగం కూడా సౌళ్ళిపాయక మైందే (గబ్బిలం). శివునికి కన్నీటి సందేశాన్ని వం పే అన్పృళ్యునికి “విబుధాలయవాని”నే కావాలి. గబ్బిలాలు జీర్ణదేవాలయ నివాసినులు కద!

“పచ్చి బాలెంతరాలు' అంటూ బారతనూతను అనటంలో నిరంతరం సస్య శ్యామలమై, సర్వజనాళికి అన్నం పెట్టే అన్నవూర్ణగా ఈ నేలను భావించటం కన్పిస్తుంది.

గాంధీని 'యర్ధదిగంబరేక్వరుడు” (బాపూజ్కిగా భావన చేయటం వాపూజీ లోని పారంథ వద్యంలో చూస్తాం. దేశంకోసం సర్వం త్యజించిన త్యాగమూ ర్రిని స్ఫురింప చేయటం ఇందులో బౌదిత్యం. సౌధ్మిపాయక మైన సంబోధనలళో తదా శ్రయమైన వన్తు, వ్య క్రితత్వం నుబోధకం చేయటంలో జాషువా ఆ(గగణ్యుడు.

లీనన్న కవిత్వంలో *పాల్వెల్లి నడురుపిల్లి' (శ్రీ పిల్లీ శతకం) “కృషి కుడు” (భీమన్న శావ్యకునుమాలు) వంటి నూత్నసంబోధనలు కానవస్తాయి.

నూరిన ఛందన్సు 1

బోయి లీమన్న '*తివద,” “గడ్డి అనే ఛందస్సును నిర్మించానన్నాడు. అయన కృతులు “తివదలు (1962) లో “(త్రిపద;? ఆకాండఠాండవర (1966) లో 'గజ్జె” కన్పిస్తుంది. ,తిపద మూడు ఫాదాలతో' 'స్వేచ్చాగితికగా ఉండేది,.!9 (వతి చరణంలో 3.1 కతత కేశ మాతలు. గరిష్ట వరిమా అంగా ఆయన నిర్మించుకొన్నదిి “గజ్జె. నిజానికిది ముత్యాల సరాల మార్గమే “భావ, రాగ, తాళ గతుల్ని బట్టి ఒకొక చరణంలో అంతకంటే తక్కున మాతలు ఉండవచ్చు, వ్యావవారిక ఖాషా సర్యివదాయంలో (చాస్వదీర్ష థ్‌ బ్దాల మధ్య సర్జుబాట్టుకూడా చేసుకోగలరు” ఆని సహవృదయులకళ వినరించాడు ఖీమన్న. ఖీనున్న పద్యమైనా,. గేయమైనా రాగ, తాళ నధానమై, అయన నంగితజ్ఞరకు బుజివులై కన్పిస్తాయి. ॥ -

సాహిత్యత_త్ర్వం 801 అతోట రత్నకవి [పాచీన వైదిక వాజ్మయ నరిచయం బాగా ఉన్న వండితకవి. ఈయన యతగాన రచనం హరిజరాభ్యుదయం (4970) తావువా (వ్రశంసలకు అర్హ మైంది. “అత్తోట రళ్నమ్మొక ఉత్తను వరదాను"ళే అని శత్నకవిని జాషువా కొనియాడాడు. యనగానంలో ఛందన్సును పాటగాండకు అనువుగా మార్చుకొన్నాడు రత్నకవి. ఛందస్సులో “ఒక చరణము బాడిన వెంటనే వంత పాటగార్యడు వల్పవి నందుకొని, రెండవ చరణమునకు వ్యవధి క ల్పింతురు*€8 కనుక అందుకు అనుకూలంగా ఇందులో వాడబడిన తోవరలకు (ప్రాస నీయమాన్ని ఉల్పంఘించాడు. కథలో కఠళకునకు (గౌంథిక భాష; వంత పాటగాండరు (గామ్మభాష ఉవయోగిందాడు. అంలేగాదు, “యక్షగానం? రగడలతోనేకాక, ' ఈనాటిదేవాయీ” “ఆఆఆ ఏహై కేరే వవ్వోరే' వంటి వసిద్ధ పాటల భాయలతో. కీర్తనలతో. గేయాలతో, రాగాలతో, వద్యాలతో రక్రిక స్రైలా విరచించాడు అత్తోట రత్నకవి, నన్నివేశ, భావచితాలు ? సన్నివేశచ్మితణం, భావచ్నిత రచనంలో దళితకవులు చూపిన వై విధ్యాన్ని (వతిళను గుర్తించటం ఇక్కడ (వయత్నమైంది, నన్నివేశ చిితణం : సన్నివేశ చ్మితణంలో యం.పి, జాను; ఎడ్లపల్లి సౌమ్యల్‌ కవులు _పతిభా వంతమైన అభివ్య క్రి కనబరబారు. యం.పి, జాను *శమూపణ' కావ్యంలో (కీసు [మోల కూలబడి పరిసయ్యిల చేతినుండి తప్పించుకొన్న సతిత మరియ మగ్ద్గలేన కథ నిఐద్ధం చేళారు. మగ్దలేనను తరుముతూ వచ్చిన పరిసేయులతో, మీలో పాపం చేయనివాడే ముందు ఆమెపై రాయి వేయండని (కీస్తు తనముందున్న ఇసుకపై వాళ్ళ పాపా లను వ్రాయటం మొదలు పెట్టాడు. ఆ సందర్భాన్ని ఒకే పద్యంలో కివి. “*మంటిలో (వేలు [వాయుట మానలేదు ఇంలి కన్నీటి ధారలు యిగుర లేదు (సేశకులలో నుత్కంళ లోపించ లేదు

802 హరిజనాభ్యుదయం - ఆధునికార[ధ కవీత్వం వరిశయులకోవ విశిఖలు వరిధిదాటె''& అని వివరిస్తాడు. ఈ సన్ని వేశంలో ఉన్నది కీస్తు, మగ్గలేన, (యేశకులు, వరిసయ్యులు, వీళ్ళు ఆ సంద రృంలో స్పందిస్తున్న రీతి కవి సన్ని వేళ చ్యితణంలో గోచరమవుతుంది. కీసు, అక్కడ వ్యలిచారిణిని చంవటానికి వచ్చిన పరిసయ్యుల పాపాల లెక్క. (వాన్తు న్నాడు. ఆయన (ప్రేమధారల్లో తడిసి, ఏినళయైన మగ్గలేన మరియ గుండె నుండి, కన్నుల నుండి వళ్చార్తావధారలు (వవహిస్తున్నాయి. ఇన్పుడేమౌతుందా? అన్న ఉత్కంఠతో (పేకకులు చూస్తున్నారు. ధర్మం శీను చేశిలోని! వెళ్ళి, (శీను వానం వతిత వట్ట అమృతవా స్తంగా మారుళూ ఉంటే, సహించలేని పరిసయ్యుల కోనం మిన్నంటుతూ ఉంది ఇంత వి సృృతమైన సన్నివేశాన్ని చిన్న తేటగీతిలో, అలతి అలతి పదాలతో, లానస్స్పోరకంగా యం.పి. జాను రచించ టంలో చూపిన నేర్పు 'అల్పాశరాలళో అనల్పార్థ రచనం' అన్న హ్‌! కవితా భాజకాన్ని ఇక్కడ ముజువు చేస్తున్నది. సన్నివేళ చ్శితణంలో మరొక వై విధ్యం కనవరున్తూ ఎడ్డవల్లి సామ్యల్‌ కవి తిక్కనను గుర్తుకు రెస్తాడు. కాశికకు బలి యిన్వాలని దొంగల గుంప్త చిక్కడు భార్య చుక్కిని పట్టుకుపోయింది. ఆ కొశీ విగహం ముందు దొంగలు తవ్ప కాగి చేసే విన్యా ప్యాలు వర్ణించటంలో కవి (పతిళ వెల్లడి అవుతుంది: “పంచమ శృతిమీద పాటనౌొక్క.డు వాడ కులుకు చౌక్కడు నవ్వు కోతిరీతి కరళాళముల తోడ గలబ రేపొకరుండు కూనిరాగము దీయ గొనుగునొకడు కోరమీసము దిద్ది కోపంచునొౌక్కండు . కజ్ది సారన వేయ గదులునొకడు ముక్కంటి సతి నీకు మూడారు (పరలను గట్టించునన్మి మొక ఫట గదలునొకడు నోటికొచ్చినట్లు నొక్కడొక్కడు వాగు చున్న గుంపు నుండి యొకడు లేచి పలికెనిట్లు దేవి పాటలోయన్నట్టు

సాహీత్యత త్వం 303 వెట్టి కేకలిడుచు వెరవకుండ.”* వాస్తవంగా, అల్లరి మూకల్లో వ్యక్త మయ్యె. వికారపు ఆంగిక విశ్యాసాలనన్నంటిని వట్టుకొనీ, ఉన్నదున్నట్టు చితించిన కవి [వతిత ఈ నన్నివేళ చ్చితణలో గు ర్రించదగింది. కావచి తాలు : బోయి నీమన్న, ఇనాక్‌, బొజ్జొ శారకం, ఎండ్లూ0 నుధాకర్‌ వంటి దళిత కవుల్లో భావచ్చిత ణాసామర్థ్యం (వతిలావంతంగా (వదర్శింవబడింది. బోయి లీమన్న కాను (వతిపాదించే శివసోషలిజానికి అర్థనారీకళ్వరుడై న శివుణ్ణి స్ఫూర్తిగా చేసుకున్నాడు. ఆ మూ్రిత్వాన్నింా- “కడుపులో కరుణయ, కంఠాన విషము, అగ్ని లలాటాన, నొదల గంగ, జడలోన జాబిల్లి, మెడలోన నాగు .. వై రుద్ధ్యముల సమన్వయ రూపమతడు!”€5. అంటూ. విరుద్ధ సమన్వయ సహితంగా అవిష్క-రిస్తాడు. కారుణ్యం, కఠినత్వం = ఈ రెండింటిద్వారా దళిత సమన్యను ఆర్జ్రంగా, (పతిమటన మార్గంగా చ్యితించటంలో. భీమన్న నేర్పును ఈ భానచి లం (వదర్శిస్తుంది కొలకలూరి ఇనాక్‌ దళితుల కోనం ఆనందకర మైన, అక్యుదయకారకళ మైన (పగతి మార్గం ఆవిష్కరించిన కవి. అందుకోసం ఆయన కవిత నిరం తరం యత్నిన్తూనే ఉంటుంది. ఈ కవిత స్వరూపాన్ని రనవంతంగా కానే వివరించుకున్నచోటు “కులం ; ధనం'లో కనిపిస్తుంది: “నా హృది సీఠాకోకచిలుకై రెక్కల కుంచెలతో అకాళానికి రంగులు వేయడానికి నూర్యుణ్ణి పిలుస్తూవుంది.”%ీ ఇక్కడ కుంచెలు కవిత. ఆకాళం అక్యు దయ స్థానం. సూర్యుడు అభ్యుదయ కారకమైన (ప్రతిఘటన మార్గం, ఇంత రసవంతంగా ఉద్యమ స్పూర్రిని కలిగించటంలో ఇనాక్‌ భావదితణం సముచిత కర్తవ్యాన్ని నిర్వ ర్తించింది- బొజ్టా తారకం (వతిఘటన మార్గంలో ఎదురైన సర్వవిధాలై న ఆవరో ఛాల్ని, కోల్పోయే [_వణయ, మ్మిళళ్వాల్ని చ్నితించటంతో నేర్చరి.

"గ్‌ హరిజనాభ్యుదయం - ఆధునికార్యధ కవిత్వం “ఒకప్పుడు నీవు స్పృశించిన డేతుతే నీ (వేళ్ళలో నా (వేళ్ళు దూర్చి మెత్తగా ముద్దు పెట్టుకున్న ఈ (వేశ్ళే ముట్టుకోడానికి లయపడుతున్నావు.”*” ఉద్యమాల్లో నిమగ్నమైన వాళ్ళకు వైయక్రికమైన అనుబంధాలూ, -ఆర్మీయతలూ దూరమవుతాయి. ఒకప్పడు వృదయదఘ్నంగా గుండెల్లో పొదువుకున్న వాళ్ళు ఆమడంత దూరనువుతారు. ఇక్కడ కవి చెబిళున్నదదే. ఉద్యమ (పవేశానికి ముందు ఎన్నో అనుభూతుల్ని రంగరించిన (పేయసీ ఇప్పడు విడివడుతోంది. విదిలించివేస్తోంది. కానీ తనవాశ్శకోసం కొత్తదారి పట్టిన కవికి ఇవి కించిత్తు బాధ కలిగించినా మార్గనిరోధం చేయలేవు. ఎండ్లూరి సుథాకర్‌ కవిత చదువుతూ ఉంటే, అందులోని (వతి విషయం అద్భుత చ్మితమై కళ్ళముందు కదలాడుశుంటి. అందుకు ఒక ఉదాహరణం: “ఆకాశం చిలక్కొాయ్యకు జిలుగు దుస్తుల్ని వేలాడదీసి రారలు రహన్యంగా గోదాట్లో స్నానమాడిపోతాయి.'?”€8 ఇక్కడ ఆకా శంలో తారలు జిలుగు దుస్తులను ధరించటం, గోదావరిలో స్నానం చేయటం వంటి వాక్యాలు వఠితల్లోని అనుభూతుల రహస్య కుహరాల్లోకి తొంగిచూనీ వెలికి తెస్తాయి. అందమైన (వకృతిని సౌందర్యవంతంగా చితించటం ఎండ్లూరి కవిత కున్న గొప్ప చాతుక్యం, సన్నివేశ చ్చితణంలో, భోనచ్చితణంలో దశితకవుల్లో వదర్శితమైన సౌమాబిక అవగావానం, చాన్ని కవితల్లో పొదిగిన రసవంతమైన కల్పనా చాతుర్యం ఈ ఉదాహరణతో అపివ్క రించటం ఇక్కడ ఉదేశం. ఆచార్య ఇనాక్‌ ది “వతి మనిషికీ నుఖదుఃఖభాలుంటాయి. వాటి (వభావానికి లాంగిపోని వ్యక్తులు అరుదుగా వుంటారు. ఏ వ్యక్తి వృదయం ఆయా భావాలకు స్పంది న్తుందో, ఆ భావం ఎదుటి వ్యకి అనుభూతి చెందినట్టు ఏవ్యక్తి వ్యక్తం చేస్తాడో,

హేహీఠ్యత త్వం తీ ఆవ్యక్తి కవి, ఈ వ్యక్తి కవి. సుఖదుఃఖాలు అమృతమూ, విషమూలాగా కవి నంకేతాలు”ళొ అన్నట్లు మానవ జీవితాల్లోని, అందునా దళితుల్లోని దఃఖమయ జీవితాన్ని, వాళ్ళ అనుభూతుల్ని, (వగతిమార్గాల్ని, అక్యుదయాల్ని చితించ టంలో దళితకవులు అలంకారికంగా. (వరీకాత్మకంగా, (వయోగాత్మకంగా చూపిన (ప్రతిభ నవనవోన్మేవషళాలినియై; అభివ్యక్షమై వికసించిన వరిణామానికిది విహంగ వీక్షణం _ కే.తి.కే. (వ్మకియా పరిణామం అధన్సూచికలు 2. ఇగన్నాఠం, పేర్వారం, (సం). అభ్యుదయ కవిత్వానంతర ధోరణులు. మందేశ్వరరావు, వడలి. (వ్యాక) = నవీన [వనవింధములు (వ్యా) = వుట ; 1ఖు. 2. భాన్కర చౌదరి, ఓ . జావువా కృతుల సమాలోచన (సీద్దాం.) జానువా లఘు కావ్యాలు (శ్రి పుట ; 240. 8. సాహిత్య దర్పణమ్‌ _ కారిక : 314.

“ఛన్లోబద్ద వదం పద్యం తేన ముక్తేన ముక్రకమ్‌ ద్వాళ్మాంతు యుగ్మకం సాందానితకం , తిభిరిష్యతే కలావకం చతుర్చిశ్చ నంచలిః కులకం మతమ్‌,.”

4. భాస్కర చౌదరి, వి. - జావువా కృతుల సమాలోచన (సీజ్జాం,) =జొమువా కావ్య అండికలు .- వుట : 63.

“ఏదో ఒక అంళాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని కవి వృదయంలో పొంగి పొర లిన భావపరంవరయే (ప్రాధాన్యం వహించే రచనను కాన్యఅండిక అని "పేర్కొనవచ్చు.””

5. ఉావువా, గుజ్జం. - అండ కావ్యము . శీ “విజ్ఞప్తి.” తక. త

త్‌ వారిజనాళ్యుదయం - అధునికార్యధ కవిత్వం

ఈ. జఉజావువా, గుజ్జరి. - ఖండ కావ్యము -_ లిం “విజ్ఞ పి”

థె గోపాల కృష్ణారావు, కె... ఆం్యధ శతక సాహిత్యవికాసము (వః (గ్ర

8. లీమన్న, బోయి. - అంబేడ్కర స్మువభాతం - “ఉషస్సు”. పుట : ౪.

9. నాగయ్య, జి. - తెలుగు సాహిత్య సమీశ (రెం. నం.) తెలుగు యతగాన వాజ్మయ చర్మిత . పుట : 349.

10. నారాయణ రెడ్డి, నీ. . ఆధునికాంధ కవిత్వము, సంపదాయములు _ (వయోగములు: మొదటి ముఠ్యాల సరము (శ) _పుట : 1665.

కేకే. నారాయణ రెడ్డి, సీ. ఆధునికార్యర కవిత్వము, సర్మవదాయములు - [వయోగములుః మొదటి ముత్యాల సరము (శ) - పుట : 155,

కిక. చెన్న కేళవ రెడ్డీ . అధునికాంధ గేయ కవిత్వం - వుట : 82 ఇఒ

కే. నారాయణరావు, వేల్చేరు - తెలుగులో కవితా విన్హవాల స్వరూవం. [వజల కోసం ($) = ప్పట కేర్‌6.

కక ఫీమన్న, బోయి - [తివదలు - ఒక మాట () పుట 1.

కర్‌. శివసాగర్‌ _ ఉద్యమం నెలబాలుడు - నరుడో! లాస్కరుడా! . వుటలు 2. వీట

కేక. గద్దర్‌ - వతి పాటకు ఒక కథ ఉందా? ఆ ఉంది - జననాట్యమండలి (వచురజలు _ 1,

17. [వసాదరావు, వంగవండు. - వంగపండు పాటలు _ అజ్జనకరి జనారే - విరసం (పచురణలు, విశాఖ బ్‌ల్పా యూనిట్‌ _ మాలపల్లి (పాట) = పటలుణు. 21

క8. రచన . యువభారతి (వచురణ ల ““సాపాత్యంలో మారిన విలువలు కవిత”. (వ్యా). శ్రీ కుందుర్రి - వుట 159.

9. రచన . యువభారతి (వచురణ _ “సాహిత్యంలో మారిన విలువలు. కవిత” (వ్యా). శ్రీ కుందురి. వృట 160

10. రచన - యువరారతి _పచురణ _ “సాహిత్యంలో మారిన విలువలు _ కవిత'' (వ్యా) - శ్రీ కుందుర్రి - పుట 163. ॥

హిహిత్యత త్తం క్ర? 1.8.2. భాషాపంణామం అధన్సూచికలు క్షం (వసన్న, లిర్నీడి. ఎ విజ్ఞప్తి _ తుకాంా. పుట £. 2 వనన్న, బిర్నీడి. - వృథ్వీకాగవతం ఎ వవఇమయక-ంధం = వుట 100. 38 లీమన్న. బోయి. - మణిమానసం _ పుట 1. 4. తిమోతి జ్ఞాంనంద కవి, నురగాలి. - _వళంజనము = గోపాలరెడ్డి (శ) వట 7. 5. [పకాశం, లొడ్డు. = పిచ్చిగీతలు - 1. వుట 2. 6. దూవ్వాసమహర్షి, నంఖూాల = నిజుపేద - పుట 30. ?. తానయ్య, దమ్ము. జాగృతి - పుటక6; పద్యం - 12. 8. మవాకవి గుజ్జం ఉామువా కవితపై వద్యాలు, వ్యాసాలు (వ్యా సం.) = జామవా స్మృతి (4) ట్రీ మల్లంవల్లి ఏకోరామ సిద్దులు _ వుట 12 9. జాషువా, గుజ్జం. - గబ్బిలము (ప. లా.) - పుట 17. క0. జామవా, గుజ్టం. - గబ్బిలము ((ప. కా.) - వుట ర్త శ1. మోషే, వీర్నీడి. - హంజరాభ్యుదయం - వెలుగువాక (శ _ వద్య౦ం = 183 2. జాన్‌, మల్దవరపు. - విశ్వపకాళం - వుట ర. 13. యేలియ, వి -|కీస్తు - వుట 10. వద్యం - 1 14. ధర్మన్న, కుసుమ. - హరిజన శతకము. 15. ఇనాక్‌, కొలకలూరి, - అఆళాజ్యోతి - పుట 17. 16 ఖీమన్న, బోయి. - ఫీమన్న ఉగాదులు - నవోదయ వైఠాళిక (1) పుట 12. క7. ల్రీమన్న, బోయి. - బొమ్మ - లీబీలో (4) _ పుట 44. 18. న్వరూవరాణి, కొలకలూరి. - వబోధం - అవి యేమిటి (శ) - వుట 67. 19. తానయ్య, దమ్ము. - వరాలమూట - పుట 3. ణు. వేంకటరత్నం, సరెళ్ళ. - దశితజాతుల ధర్మయుద్దం - పుటరు

తం హరిజనాభ్యుదయం _ ఆధునికార్యభ కవిత్వం

21. చందరావు, బోడగిం. - చర్మదరావు గీఠాలు = ఆశాజ్యోతి (గేయం) ఇ పుట 18.

22 ఇనాక్‌, కొలకలూరి. . కులం : ధనం - వుట 71.

ఓఏ, ఇనాక్‌, కొలకలూరి. . షరా మామూలే - పుట 61.

24. ఇనాక్‌, కొలుకలూరి. . షకా మామూలే. పుట : 58.

జ్‌. పద్మారావు, కత్తి. - విముక్రిగితం . వుట : 3.

ఏ. తారకం, బొజ్జా. - నదిపుట్టిన గొంతుక .బఐందెలదొడ్డి (శ - పుట :; 16

27. శివసాగర్‌ . ఉద్యమం నెలబాలుడు - అలలు (() _ వుట : కర్‌,

28. నుధాకరీ, ఎండ్లూరి. - వర్తమానం - రక్తనగరం (శ) పుట : 13.

29. జంగయ్య, బోయ. . వెలుతురు . కొ త్రపిట్ట () =పుట : 36

30. $వసాగర్‌ - ఉద్యమం నెలబాలుడు . తూర్పువననం వీచెనోయ్‌ (శ) ఎ వుట : 5.

తీఓ భీమన్న, బోయి. .- ఖీమన్న ఉగాదులు . పెైరగాలిలో పెరవీ కవిత (4) వుట :; 98,

82, మాష్టార్రీ = దళిత గీతాలు _ అన్నలో దశితన్నలో (శ) పుట : 2.

80, వల్పంవట్ల _ ఊపిరి (చైతన్యగీకాలు) _ నమ్మక్కే ఉంటే. పుట : 17.

ర్క జననాట్యమండలి పాటలు - దళిత పృలులు - వట : 58

85. _ససాదరావు, వంగవండు - వంగవండు పాటలు - ఆజ్జనకరి జనారే - మాలపేట (పాట) - పుట : 2,

86. జననాట్యమండలి పాటలు =. యాలరో మాదిగ బతుకు - పుట : 548.

తొ... శివసాగర్‌ . ఉద్యమం నెలబాలుడు _ నా చెల్లీ! దెంద్రన్మూ! - (8). - వుట : 3.

88. నుధాకర్‌, ఎండ్లూరి. . వ ర్తమానం.తెలంగాణా 'ఉత్తరం'.వుట : 37.

ర గహర, దొండపాటి. - సిలకమ్మ పాటలు - నీలకమ్మ మాయ ($)-

పాహిత్యశ త్త్వం 809 కే.8ి.3. అభివ్యక్రి వరిణామం అధన్పూచికలు క. జావ్వువా, గుజ్ఞం. - గబ్బిలము (రెం లా.) - వుట 71, జ. జాషువా, గుజ్జం అ గబ్బిలము (మొ.లా.) = వుట కక. 89. జఉావువా, గుజ్జం. - గబ్బిలము (రెం.భా.) - వుట ౫. టే (నన్న, లీల్నీడి. ఎ వృఠ్వీలాగవతం అ న్వరూవన్క౦ధం (శ) _వృట 9. పద్యం 50. 5. లీమన్న, బోయి. . జన్మాంశరవైరమ్‌ .-వృట 24 - వద్యం 107. 6. తిమోతి జ్ఞానానందకవి, నురగాలి. . అవషరగుచ్చం . అందేడ్క-రు (శ) వట ౫. కై. వకాశం, బొడ్డు. అ పిచ్చిగీ/తలు = క్షే (వగతి) - అది అళ్మరులు - ఆది అరధము (శ) = వుట 14. 8. [వకాళం, బొడ్డు. - కింకిజులు - అంబేడ్కరు . వుట 17, 18, ర్స పామ్యల్‌ కవి, ఎడ్డపల్లి. = చిక్కడు - ద్విఆ- = వట 29. 10 ఇనాక్‌, కొలకలూరి. . కులం :; ధనం . కులం - వుట 73. కె!. ఇనాక్‌, కొలకలూరి. - వరా మామూలే - ఏమయ్యేట్టు? - వుటరక్‌ 12. శివసాగర్‌ - ఉద్యమం నెలబాలుడు - తూర్పు పవనం వీతెనోయ్‌! (1) - పుట 5. 13. వద్మారావు, కత్తి. - దేళం డైరీ - తెలుగువారి ''వోచ్‌ మిన్‌ ".వుట 75. కేశ. తారకం, బొజ్జా. - నదిపుట్టిన గొంతుక - ఆధఫీకా - వుట 4ర5్‌, క్ష5. తారకం, బొజ్జా. ఎ నదిపుట్టిన గొంరుక.ట నా దేశ (వజలారా!.వుట ఖం శే. ఏకాంబరం, రావూరి. - అంబేడ్కరో! సమరసింహ - కొంగుబంగార ము (4 = పవ్వృట 15. క7. ఏకాంబరం, రావూరి. _. అంబేడ్కరో! నమరసింహ . దశితుల [వతి విరులు .-వటతు.

310 హరిజనాళ్యుదయ౦ - ఆధునికార్యధ కవిత్వం 18. సుధాకర్‌, ఎండ్లూ - వర్తమానం - నమ్మ్యతమాల - పుట శీ6. 19. జావువా, గుట్జం. - గట్బీలము ((వఠా.) = పుట 112. 20. జాషువా, గుజ్జం - గబ్బిలము - పుట 13. జ. పసన్న, వీర్నీడి. - వృథ్వీలభాగవతము - స్వయంవర స్కంధము _ పుట 55, వద్యం 61. 22. ఫీమన్న, బోయి. - గుడిసెలు కాలిపోతున్నై - మేకతోలు వాఠాపులు- పుట 29. 23. దూర్వాస మహర్షి, నయూరి. . లోకాలోకనము - ద్వితీయాళ్వాసం - వుట 112. డైశ. ఇనాక్‌, కొలకలూరి. _- కులం : ధనం. కులం. పుట : 72. 25. శివసాగర్‌ . ఉద్యమం నెలబాలుడు - మాట్లాడేమైనా (శ) పుట : 113. 26. తారకం, బొజ్జా. = నదిపుట్టినగొంతుక ఎ గాంధీమవోత్యా! _ వుట ; 658. 27. నుధాకర్‌, ఎండ్లూరి = వర్తమానం = నెత్తుట్టిపళ్న -ప్పట : వ్‌5్‌, 28. జామవా, 'గుజ్జం. - గబ్బిలం (రెం. లా.) _ పుట ; కీకీ. 29. జాూమవా, గుజ్జం, = గబ్బిలం. (మొ. భా.) = పుట : 10. 980. ఉజామవా, గుజ్జం. - ఖండకావ్యం - 1వ భాగం . పుట : 64. 31. (వసన్న, వీర్నీడి. - పృథ్నీభాగవతం - రణన్కంధం - పుట :100. . వద్యం : 36, 92 _ఖీమన్న, బోయి - లీమన్న ఉగాదులు - బొమ్మలబజారు($) _పుట : 7. 33. భీమన్న, బోయి - గుడి నెలు కాలిపోతున్నై . అమ్మో దున్నలు($) అ 8కీ. ఇనాక్‌, కొలకలూరి. . కులం : ధనం _ (వతిఘటన(శ్ర) - పుట : 7. 985. శివసాగర్‌ _ ఉద్యమం నెలబాలుడు _ 'సెల్లీ। చెర్చదమ్మా! - పుట : 4౭ శ్ర5. వద్మారావు, కత్తి . దేశం డైరీ, నేను శవాన్ని($) - వుట : 82.

సాహిత్యత త్రం వ! 87. తారకం, బొజ్జా. - నదిపుద్టికగొంకుక . నేకు అసన్పృవ్మజ్ఞీ([) 38. నుధాకర్‌, ఎండ్లూరి. - వర్తమానం - వర్తమానం($) . పుట : 86. 39. న్వరూవరాణి, కొలకలూరి, - _పబోధము. కర్మభూమి(శ్రీ) - పుట : 31 40. జంగయ్య. బోయ. .వెలుతురు - కుక్క-విల్ల(శ) = వుట : 19.

4కే. జాషువా, గుజ్జం. = గబ్బిలము . వుట: 3. (వలా)

42, _ జామువా గుజ్జం - గబ్బిలము (వలా) =_ పుట : 30.

43. (వసన్న, వీర్నీడి. = మరుమాసము _ కక్సవనము = వుట : 43.

శశ. ఖీమన్న, బోయి - గుడిసెలు కాలిపోతున్నై -ట్యుమీలు.క. పుటః 127. శీర్‌, ఇనాక్‌, కొలకలూరి, . కులం : ధనం . నాకు కాంతి లేదు. వట :89. 4ర. ఇనాక్‌, కొలకలూరి. . షరా మామూలే - అంటుకొమ్మ - వుట: 55 శీ7. శివసాగర్‌ . ఉద్యమం నెలబాలుడు . కొక్కొరోకో . పుట ; 28.

48. పద్మారావు, కత్తి. - దళం డైరీ స్వాగతం - వుట ః 16.

శీ9, కారకం, బొజ్జా. - నదిపుట్టిన గొంతుక - నేను ఆస్ఫృతళ్యుజ్జీ - వుట : 88. 50. జంగయ్య, బోయ. ._ వెలుతురు. కొ త్రపిట్ట _ పుట 2.

51. సుధాకర్‌, ఎండ్లూరి - వర్తమానం _ పాదమ్ముదలు = పుట 7.

ర5్‌డి, మాష్టాన్టీ = దళితగీఠాలు - రండోస్సా.. 1-పుట 18.

58 [వసాదరావు వంగపండు. 'ణజ్జనకరి ఇనారే' పాటలు - (వయాజణం-పుట

న రశ. ళంకర్‌, జి. - దళిత్మవస్థానం . మార్కుమవాత్యం - వుట 17. 55. _పకాళం, బొడ్డు - పీచ్చిగీతలు - & (వగతి) . మాల్మాడిజము. పుటలు 27.32

56, జామవా, గుజ్జం = గబ్బిలము - వుట గ్గ

క్‌, న 99 ర్‌.

ణి. ః 89 శే

312 హరిజనాభ్యదయం - ఆధునికాంధ్ర కవిత్యం 59, ఖీమన్న, బోయి - [తిపడలు - ఒక్క మాట (శ) =_పుట 1. 60. కం _ అకాండఠాండవం - వూర్వరంగం.పుటలు 11, 11 61. అత్రోట రత్నకవి - హరిజనాభ్యదయం - పుట 11.

62 ॥1 + వఖిక (4). వుట$ి,

69. జాను, యంపీ. . నమావణ _- పుట 16.

64, సామ్యల్‌కవి, ఎడ్డవల్లి - చిక డు - ద్వితీయాళ్వాసం - వుట 18.

65, భీమన్న, బోయి - భీమన్న కాన్యకుసు మాలు. అర్ధ నారీళ రుడు. వుట1170, 66 ఇనాక్‌, కొలకలూరి . కులం। ధనం - జ్యోతి పుట్టిన రోజు-వుట 65. 67. తారకం, బొడ్డా - నది పుట్టిన గొంతుక - కొత్తదారి - వుట 10.

65. సుధాకర్‌, ఎండ్లూరి _ వర్తమానం - గోదావరి - వుట 24.

66. ఇనాక్‌, కొలకలూం . సమీకణం నారాయణరెడ్డి కవిత్వం.పుట 119.

సమాజ దర్శనం

కొలం -- హరిజనాభ్యూదయం

శి.1. కాలం _- హరిజనాభ్యుదయం

ఆధునికార్యధ దళిత కవిత్వం (వతిబింవించిన కాలానుగుణమైన పారి నాళ్యుదయ కృషిని పరిశీలించటం ఈ అధ్యాయం లక్ష్యం. వర్తమాన కాలమనే న్టీరమైన కేంద్రం నుండి దళితుల కవిత్వంపై దృష్టి సారిస్తే గతంలో ఈ కవిత్వం వారిజనుల కోనం న్పందించిన రీతి, దళితుల (వగతి, వరిమితులు; కారణాలు; వర్తమానంగా దళితులకోనం స్పందన, చైతన్యం; భవిష్యత్తులో ఈ కవిత్వం కాంషీంచే దశితాభ్యుదయం గు ర్రింవచ్చు. శి.1.1. గతం = పరిమిత పరిధిలో ప్రగతి :

యూరప్‌లో నర్వరంగాలను ఆధునికతకు మళ్ళించిన పునరుజ్జీవన ఉద్యమంకే ఇటలీలోని మానవతా ఉద్యమానికి పునాది అయింది. “0౫ & వలల మ80, 16 ఇం పేల!6, ఇం 19 దుల 60మ91666 66066 ఓ 80 ఓ6 ఓ 8 91276 ఇూతికి 001 91 & ఖజఏ''3 అంటూ, స్వేచ్చా మానవత్వాన్ని (వతిష్థ చేసింది. ఈ (భావంతో రాజా రామ మోహన్‌రాయ్‌ భారతదేశంలో మానవోద్యమానికి (బ్రహ్మ సమాజ స్థాపనద్వారా నిర్మాత అయ్యాడు. నూనవుల మధ్య అంతరాలను సృష్టించే సంఘ దురాచారాలు, మూఢ విశ్వాసాలు తొల గించి, జాతీయతను స్థాపించేందుకు కృషి దేళాడు.

ఈ కృషిని తెలుగుదేశంలో మొదట అందుకొని, కొనసాగించినవాడు వీఠేళలింగం పంశులు. గురజాడ అప్పారావు ఈ సంస్కరజోద్యమాన్ని కవితా బద్ధం చేసిన కవి.

అధునిక దశిత కవులు ఈ సంస్కరణోద్యమానికి స్పందించలేదు కానీ, గాంధీజీ సర్వోదయ సిద్దాంతంవల్స ,వలావితులై నారు. ఆయన “ఆెవింణయేక- మలా 1 ౩ ంగణల $81268 604 8౨6 ేరీడల * అంటూ అస్పృజ్యల పషం వహించి, వారికి దేవుని విడ్డలని (య1ఊొటి 01 6౦4) అర్థం వచ్చేలా 'వారి జనుల'ని నామకరణం చేశాడు.

శం పహారిజనాభ్యుద యం = ఆధునికాంధ క విత్వం “బ్యా. 1 ఇం 18 ఏ6 198 10౯64 5ం016౮ రల 60414 96 క్రంం4 ౯6౬146100919 ఫలిళంలం 980 804 9080. శ 0686 గౌలం!6, ఇప్‌ జ౭ం౦౧౧౨ 0౦ ౬11, 903164 8 006964 కంల 411 క)8086”* ఆంటూ హరిజనులకు దేవాలయ పవేశం; జాతీయ జీవనంలో సవా గమనం కల్పించేందుకు ఇచ్చిన పిలుపుకు స్పందించిన దశితకవులు ఆ స్పూ ర్రితో దేశళ కి, సాంఘిక దురాబార నిరసనం వస్తువులుగా కావ్యాలబ్రారు. భౌతిక, భావ దాస్యాలలో మగ్గే అవర్షుల జీవితాలను చ్మిళన్తూ, కారణమైన దురాచారాలను ఖండిస్తూ, స్వీయానుభవం నేవథ్యంగా కవులు కొవ్యాలు మలిచారు. వీళ్ళ కావ్యా లలో హరిజనుల కష్టాలను హృదయ విదారకంగా చ్మితించటం; హరిజనేతరుల సానుభూతికై _పాకులాడటం; గాంధీ కీర్తనం (పముఖంగా కన్పిస్తాయి. ఆందులో భాగంగా ఈ కావ్యాలలో హరిజనుల వృత్తులు. అందులోని కష్టాలు; తమ ఆకలి తీర్చుకొనేందుకు హరిజనులు ఎన్నుకొన్న భితుకవృత్తి; అస్పృశ్యతవల్ల పడే . పొట్లు ; బానిసత్వం క రుజాస్సోరకంగా వర్ణించబడ్డాయి. గాంధీవల్ల. దేశానికి -న్వతంతం రావటంవల్త దళితుల సమస్యలు వరిష్క- రంచబడతాయన్న నమ్మకం వీళ్ళ కృతులలో గోచరమౌతుంది. సమస్యల పుట్టుక గురించిన నేవథ్యం జోలికి వెళ్ళకుండా; సమస్యాచ్మితణంపట్ట ఎక్కువ (శద్ద కనపరచిన కవులు వీళ్ళు. అందువల్ల వీళ్ళ కావ్యాలు కరుణాత్మక, కథాత్మక, _వబోధాత్మకతను నింపుకొని దర్శనమిస్తాయి. ఒక్కొక్క కవి కృతుల [కమానుగత పరిశీలనం ఇక్కడ జరుగుతుంది. గుజ్జం జాషువా అనాథ (1934) భర్త చనిపోయి, ఒడలిమీద బట్ట, ఒక జోలె, “తినంగల రెక[_లు రాని ఆరుగురు పిల్పలతో వీధినపడిన మాలెత కథ, ఇందులో మాలెత దీనస్థితిని సవృదయులకు శాలికలిగేట్టుగా అవిష్క-రించటం జరిగింది. "పరుల దుర్గతింగని గుండె గజ(గి వగచు నదయ వృదయుల వీక్షణాంచలముల')క కోనం జావువా దళిత జీవి శాలలోని దై న్యాలను వతిబించటం చూడవచ్చు. కొని వ్యధిత జీవితాలను సవా దయంతో బాగునరుచుదామని భావనళలున్న వాళ్శతోషాట్టు, ఆశయించిన వ్యక్తి కుల, మత, జన్మాదికాల (పాతివదక పైనే సవాయం చేసేవాళ్ళు ఉంటారు.

కాలం _ హరిజనాభ్యుదయళ6 క్రిం ఇటువంటివారు స్వకులం, సౌంతమతం, సౌంఈఊరు, సమీప బంరువు అయి నప్పుడే ఇశితునికి చేయూత నిస్తారు కాకుంటే ఈ ఖండ కావ్యంలో కాపు యువతి మాలెతను “ఓసీ యెవ్వత వీవు ని మగని సొమ్మన్నట్లు, పాపిన్టురాలా సంసారము బెట్టినావు మొగసాలన్‌, లేచిపొమ్మంచు"క గెంటివేసి నట్లే కటువుగా ఉండగలరు. మరి కొందరు కర్మ సిద్ధాంతపు వునాదులపై ఉ దాసీనహర్మ్యం క ట్టుకొని వోయిగా శయనించగలరు గాయవడిన అశాథకు మందులిప్పించిన భర్తను నిందిన్తూ__

• ఎవ్వరికి లేని పుణ్యంబు నితడొకండె

చాచికొని వచ్చు. గాటోలు నాతిమిన్న

యెవరి కర్మము వారిది యీ వెజు(గవో

ముకి గలుగునె మాలల బులిమికొనిని? అన్న అఆ స్తికురాలైన గృహిణీ ఇందుకుదాహరణం. జావృవా తన 'అనాథ' కావ్యాన్ని దళితులకు సాయం చేయటంలో

• ఎవరై ననేమి రక్షణ

మవళ్య క ర్తవ్యమని"క అనుకుంటూ ముందుకురికే నవృదయులకు విజ్ఞ ప్తిగా మలిచాడు.

జావువా “గబ్బిలం” (191, శర) కులం వల్ల అస్పృక్యుని చేసి, వర్ణమనే “నాల్లువడగల హైందవ నాగరాజు" వాని మానాఖిమానాల్ని వారించితే, పుట్టు బానిసను చేసీ, (శమను దోపిడీ చేసేవాడు “వేయి చేతుల పెనుకావు,' పెతఠం దారు, పెట్టుబడిదారు. ఈ కారణంగా “భరతో ర్వరకుం గడగొట్టు బిడ్డడు'గా మారిన ఆరుంధతీ సుతుని వ్యధ.

హరిజనుల దై న్యస్థితిని విన్నవించి, వారికి కష్టాల నుండి, అవమానాల నుండి వము క్రిమార్గం చూపమని వేడేందుకు శివుని వద్దకు గబ్బిలాన్ని రాయ బారిగా నంపటం కథగా 'గబ్బిలము' కావ్యాన్ని జావువా మలచాడు. నిజానికీ ఇది అర్జ్రవృదయులకు జామువా చేసిన విన్నపం ఈ అస్పృళ్ళ్యుల వెతలు విని “మనంబున జాలి వెన్నెలలు వూచిన నవృదయులు హరిజనాభ్యుదయానికి సహకరిస్తారని ఆయన ఆకాంగ.

పఊ0 పారీజనాథ్యుదయం - ఆధునీకాబ్యధ కవిత్వర దోచుకోవటానికి వీలుకల్పించే కర్మ నీద్ధాంతాన్ని [వళశ్నిన్తూ-- “కర్మనీద్దాంతమున నోరుకట్టివేసీ స్వార్థలోలురు నా భక్షి ననుభవింతు కర్మమననేమొ దానికీ కష యేమొ'”9 భగవంతుని ఆడిగి జవాబు తెమ్మని గవ్బీలాన్ని ఆ ర్ధిసాడు అస్పృచ్యుడు ఈ విధంగా ఆసమ, అవాస్తవిక, కష్కా- చార భూయిష్టమైన భారతీయ ఛాందస కర్మ జీవనాన్ని నిరసించిన శామనా గట్బిలంలో దళితుల కన్నీటి గాథలను కావ్యతెర కెక్కించాడు. భారతదేశంలో హరిజనులకు ఆలయ (పవేశం గగన కునుమం. ఎట్టకే లకు గాందీనంటి దేశనాయకుల కృషి ఫలితంగా వారికి “ిరువాన్కూరు'లో దేవాలయ (వవేళం కలిగింది. అది జామవాకు ఆనందమే. కాని, ఇంతవరకూ అనుభవించిన కడగండ్డు చిన్న చురకను వేయించకుండా అవలేకపోయాయి. అందుకే... “రిరువానుకూరు దేవుడు కెజచెం గుడి తలుపు లితర దేవుండ్లున వి త్తరపోయి నిమ్నణాతుల దరినెనమున దరిసి రాత్మ దౌర్భాగ్యదళల్‌ 39 . అంటూ (వళంనలోనే వ్యంగ్యాన్ని ఇమిడ్చి, ఇన్నాళ్ళుగా నిమ్నజాతులను అట్టడుగుకు (శోనీన, తమ ఆత్మనిమ్నత్వాన్ని దేవతలు తెలినికొని సిగ్గుపడ్డారంటాడు. జావువా వారిజనాభ్యుదయానికి గాందీజీ సారత్యంలో కొనసాగే స్వాతం (శోద్యమసిద్ధి మార్గమౌతుందని ఆళనడిన కవి. అందువల్లనే... “వెలవ వలదు సీకు హరిజన సోదరా స్వీయరాజ్య రథంబు వెడలివచ్చె లాగిపొమ్ము నీకు భాగంబు కలదంచు”11 అని, హరిజనునిళ సంతోషంగా ఈ విషయాన్నే వక్కాజిస్తాడు. గాంధీ హరిజన సమస్యల పరిష్క- ర్త అని జామువా గట్టినమ్మకం౦, ఆది... “నిమ్న జాతుల కన్నీటి నీరదములు పిడుగుల్లై దేశమును గాల్బివేయు ననుచు

కలం . పారిజనాభ్యుదయం న! శాట్నమను దుడ్డుగజ్జ కరాన బూని దెనలదోతెంచె గుజరాతు ముసలి సెట్టి" అనటంలో ద్యోతకమౌళతుంది. గాందీ అహింసాత్మక మార్గం వట్టిన జొవురా.. “నాకవచంబహింన, నహనంబు మవాయుధ, మెక్కి రింత ధ రైక నిరూఢి, నత్యము నియంత, అనంత జగత్తు మొత్తమై నా కెదురైన గెల్లును, వినాళవు బాంబుల గుండెకాయలో బాకును, లోక మోవాన నబర్మతి సన్మునికిన్‌ గుమారుడన్‌ "18 ఆని చెనుకోనటం కన్పిస్తుంది. న తావువా “నా కఠి (విశ్వావను : (శావజం) __ “విశ్వనుఖములనుభవింవ జేతుల్లు సాచి ేరెమెత్తునా యశలీప్సితముల గాయనజఅచు మాయ కట్టుబాట్లకు నంజ లింపదయ్యె నాదు లేతి మనసు** అంటూ విశ్వనరునిగా ఎదిగేందుకు జాచువా జీవితంలో వగడన క హ్టైల నన్నింటిని వివరించేది. ఆయనను వర్దాధిక్యం గల సంఘం 'కోరగా వారగా చూనీంది,. అనాదరింబింది. అనత్కరించింది. సత్కరించింది. దూరపర్చింది. చేరదీసింది.'15 ఇటువంటి స్థితిలో కూడ ఎది కిన జాషువా శఈనజాతిజనులకోనం ఆ మార్గాన్ని 'నా ఈత” ద్వారా ముందుంచారు. ణవ శతాబ్దం మూడవ దళాబ్ద (పారంఠంనుండీ ఖండ కావ్యాలను 7 భాగాలుగా వెంయించిన జామవా హరిజనుల మధ్య ఉన్న అనై క్యతను వారిం చేందుకు తన దృక్పతమేదో ఆవిష్కరించేందుకు, దళితేతరుల సానుభూతిని రాబట్టుకొనేందుకు ఆకరం చేసుకొన్నాడు. “సహజమైన (పకృతి సౌఖ్యంబు లొకవ్య $ దొంగలించి మనుట దొసగు వాకు'కేళి అని నిర్బ్వంద్వంగా చెప్పిన జాషువా దశిత సంఘంవట్టం_ “ఆడినమాట తన్పను, మవోత్ముని చెన్వుల జూడలోన కా లాడ చలించెదన్‌, [పజల కన్నము బెటైద, వర్జపు ఖేదపున్‌ జీడ నజంగెదన్‌, గబిక చీకటి నాపెద, వ్యరి నమ్మకా న య!

త హరిజనాభమ్యుదయం - ఆధునీకార్యధ కవిత్వం లూడ నిబాడ వాస్తమున నూనెదళాత కళాకుళారమున్‌ ”1? అంటూ తన క ర్రవ్యదిగ్షను కవిరాబద్ధం చేని దళితుల ్మపగతికి కాంక్ష చేసినవాడు. - వీర్నీడి మోషే 'హరిజనాభ్యుదయం'” (వలోధాత్మక కావ్యం. ఇందులో హరిజనులకు గాంధీజీయే వెలుగు నివ్వగలడనే మోషే నమ్మకం వ్యక్తమౌతుంది. అస్పృళ్యులైన నిరుపేదల డఃలైక చర్మితలో మినుకుమన సువర్ణరేఖగా గాంధీజీ స్తుతి, కరుణమొక రసంగా వ్యక్తం చేయగల జాలిగుండెల సహ దయ సవర్జులకు విజ్ఞపి ఇందులో అంళాలు బీకటి కేక, వెలుగువాకలుగా కలిగి ఇఖండకావ్యమైన హరిజనాభ్యుదయంలో (బహ్మచేత కులావిర్భావానికి కారణనుడిగి అవమానింవబడిన అస్పృృళ్యుడు, దేవాలయ [వవేశం చేయబోయి అక్బకులచే ఆవమానింవబడి గాంధీజీచే రష్షింపబడిన దళితుడు వస్తువులయ్యారు. శె. సీ, జాను 'బహిష్కారం' (1946) అంటరానితనం వల్ల, "పేదరికం వల్ల చదువుకు, వైద్యానికి దూరమైన అన్నదమ్ముల కళ. దళితులపె సామాజిక దురన్యాయాలను కళ్ళకు కట్టినట్లుగా వర్ణించడంద్వారా కవి సమాజానికి చేసిన విజ్ఞప్తి ఇది జామవాలాగానే ఈయనకూడా దళితుల శ్లేలాలకు కారణం దేవుడే చెప్పాలంటాడు. అస్సృళ్యుడౌటంవల్ల వైద్యసదుపాయం దొరక్క మరణించే తమ్మునితో, ఆ మాలపిల్లడు హృదయ విదారకంగా ఏడుస్తూ... *షోనీ నిన్నాకమాట నేనడుగ నొవ్పున్‌; సత్యలోకమ్మునన్‌ వాణీనాథుని( జేరి పంచముల సర్వక్షేశముల్‌ దెల్పి, యీ హీన (వాతము నేల వా సెనో? సుఖం బెన్నాళ్ళకో యెట్లొకో దానే దీనికి కారకుండో? బరులో? తమ్ముండ (వళ్నింపుమా!? అంటూ వేసిన [వళ్నలు ఈ జాతికి వేదనతో హరిజనులు వేస్తున్న మర్మళరాఘాకాలు. శెనీ జను 'ధర్మచ్మకం”' వద్య్మకాన్యంలో హరిజన అభ్యుదయానికి శాంతి మార్గమే (శేయమని వివరించటంలో గాందీ అహింసౌత్మక (వతిఘటనం వట్ల కవికున్న అరాధనాభావం వెళ్లడౌతుంది. .

అలం . హరీజనాభ్యుదయం గ! దళితుల్లో చదువుకోవాలన్న కాంకకు అగ్గం వడుతుంది జి. జోనపు కవి “కన్నీటి కబురు' లఘు కావ్యం. ఇందులో 'దిబ్బడు' అనే అన్ఫృక్యుడు, కొడుకు రాయలకు అస్పృళ్యతవల్ల చదువు చెప్పించలేకపోవటం; రాయలు పిల్లలతో పొట్ట చేతపట్టుకొని వరాయి ఊరు చేరటం; మార్గమధ్యంలో ఒక్కపిల్లతప్ప మిగతావాళ్ళు మరణించటం; చివరకు పేదరికానికి రాయలు అవుతి అనటం వంటి విషయాలతో ఆర్ద్రంగా చితించటంవల కవి దళితేశతరులలోని మంచి వాళ్ళకు విజ్ఞప్తిగా దీన్ని మలిదాడుం *“(గాంధివలె( బొరులాడెడు ఘనులనేకు లుదృవించి దేశమున మవోగులగుచు టోరి స్వాతంత్య భాగ్యంబు ముదము(గూర్చు వజకు మన జాతి యగచాట్లు బాయవమ్మ!”19 అంటూ రాయల మరణ సందేశంగా చెప్పించటంలో కవి విశ్వానముంది. లీర్నీడి (పసన్న (వత్యేకించి దశితేతివృ త్రం ఉన్న కావ్యాలు (వాసీనవాడు కాదు. కానీ తన తండి మోచషేచే (ప్రారంభించబడిన తుకారాను (1978) వూర్తి చేసీన _వనన్న, కుల సమస్య పుట్టుక గురించిన వివరాల జోలికి పోకుండా...

• ఎవ్వరో! యెన్పుడెందుకో! యేర్ప్చజచిన కులకులంబున కొక్కొ.క్క_ గొవు కలదు అప్పటి విపుటేటికి? అప్పటిప్పటికిని గుణము (పాముఖ్యమగు(గాని కులము గాదు”39 అంటాడు. గుణానికే 1ప్రారాన్మమిచ్చి మనిషికి గౌరవ మివ్వాలంటాడు. (పనన్న లక మత్యాన్ని కాంక్షించిన కవి, అనై క్యతవల్ల వచ్చిన బలహీనతే వరాయి పాలనకు భారతదేశాన్ని గురిచేసింది అని అంటాడు. “వైరుల 1రినేని గెడవంగల విష్ణువు భారతోర్విదు శ్చీలుర భూతరాక్షన పిశాచుల (దుంచియు జాలివై రమన్‌

షః పారిజనాభ్యుదయం = ఆధునీకార్యధ కవీత్వం ... ట్రూర పిళాచి నెందులకు దుంచక పోయెనో! దీని కుషికా

వోరములై నళించినవి హైందవలోక నమస్త భాగ్యముల్‌ "౩1 అంటూ వృత్మీ భాగవతం (1966)లో వ్యధ దెందటం చూడవచ్చు.

ఇరవై యవ శతాబ్దపు మూడవ దళాబ్దం నుండి ఐదవ దశాబ్దపు (వథమ భాగంవరకు వచ్చిన జూతీయోద్యమం దళిత కవిత్వంపై చూపిన _సభావం అపారం,

“భ్రారతమాత, గళం, దేశత$, స్వాఠరత్యోద్యమంలోని ముఖ్య ఘట్టాలు, జాతీయ జండా, మద్య నిషేధం, సవాయ నిరాకరణ, హరిజనో ద్యమం, (వబోధం, జాతీయ నాయకులు, రాట్నం, వరాయి పాలన వ్యతిరేకత జారీయోద్యమ కవిత్వంలో వస్తువులు.” *88 వీటిని తమ కావ్యాలలో (పతిబింవిన్తూ - ఉతీయోద్యమ దళిత కవులు = జామవా, జోసఫ్‌ కవి, కె. సి, జాను, మోషే, (పసన్న (కాలవరంగా కాదుకానీ, తీసుకొన్న సమస్యనుబట్టి వీళ్ళ సమకాలికుడే) (వధానంగా దేశభక్షి; హరిజన (వసక్రిగల రచనలు వెలార్చటం చూడవచ్చు. (వబోధం ఉద్దేశ్యంగా సాగిన వీళ్ళతోపాటు, శతకంతో దళితాభ్యుదయానికి కృషి చేస్తూ; కీర్తనల్లో అంధదేళానికి దశిక సమస్యలను విప్పిచెప్పిన కవి కునుమ ధర్మన్న.

కునుమ ధర్మన్న వారిజన -శతకంలో అంటరానివాళ్ళ సేవలను ఆంటు దోవమనుకోకుండా దోచుకొనే నృళ్య జాతులను ఈసడించాడు. గాంధీపట్ల ఆరాధనం కనబరచి, దళితుల దీనబాంధవుడుగా వినుతించాడు గరిమెళ్ళ సత్యనారాయణ “మాకొద్దీ కెల్పదొరతనము” కీర్తనం న్ఫూర్రితో “మాకొడ్డి నల్లదొరతనము - దేని అంటూ గేయం (వాని, ఇఫికాలో అంటరానితనం గూర్చి మాట్లాడే దేశీయ నవర్జవర్గాలు, న్వంత దేశంలో అన్సృళ్యతను పాటిం చటం అళ్చర్యకశారకం అంటూ ఎ త్రిపొడిచినాడు.

ఈ కాల వరిధిలో దళిత సమన్య కారణాలపట్ల; అవి తీర్చేందుకు న్పష్ట మైన |వయత్నాలవట్ల అంతగా అవగాహన లేనితనం గోచరిస్తుంది, హరిజన సమన్య పరిష్కారానికి, (వగతికి స్వాతం్యత్యం, గాంధీ - రెండే మార్గాలుగా ఈ

కాలం - వరిజనాళ్యుదయం 328

కవుల ఆలోచనం సాగింది. జాషవాలో ఈ ఆలోచనల్లో కొంత వరిజతి గోడ

రిస్తుంది. ఏ కారణంతోనైనా దళిశుల కోనం (వల్యేకంగా లఘు కావ్యాలు,

ఇండ కావ్యాలు వుష;).లంగా వెలువడిన కాలమిది,

2.1.2. వ రమానం = దళితులకోనం నందన, చైతన్యం : ల! హ్‌

20వ శతాబ్దపు ఉ త్తరార్డ పూరంభాగం ఈ విభాగంలో కాల వరిమిలిగా గణీంవబడింది. ఈ కాలంలో వచ్చిన దళిత కవిత్వం స్పందనాత్మక మైన శైతన్య రూపాన్ని దర్శించటం జరుగుతుంది సమాజంలో మార్పు ఒక్కసారిగా; స్పష్టమైన వింగడింపుశో (వతిఫలించదు. వూర్వ ఆలోచనల నుండీ (ఈమ (మంగా విడిపోతూ ముందుకు నడుస్తుంది.

“మార్చు వచ్చినచోట గూడ కొత వ్యవస్థ పాత వ్యవస్థను పూర్తిగా నాశనం చేయకుండ కొత్త రూపంలో . ఒక్కొక్కసారి అభావరూసంలో = తనలో ఇముడ్చుకుంది. చాగ్మితకంగా ఉన్నతమయిన వ్యవస్థ చార్మితకంగా వెనుకబడ్డ వ్యవస్థపైన విజయాన్ని సాధించినా ఓడిపోయిన సమాజం అభార వ్యవహారాల పైన తన మ్ముదవేసి తనకు లోబరచుకొని తనలో చేర్చుకుంది" గతం ఉన్నదున్నట్టుగా మిగిలిపోనిశోట గూడ వరిణీత రూవంలో మిగిలి పోయింది. ఈ వ౦ణిత రూవంలో గతకాలపు ధాయలేకాక అది లొంగిపోయిన (శ్రమం ఛాయలు గూడ వుంటాయి”! అన్న బాలగోపాల్‌ మూటలు ఇక్కడ న్మరించటం ఉచితం. _

పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థ బలం పుంజుకోవటం కాన్త్రీయమైన ఆలోచనం; గాందీ; అంబేడ్కర్‌ ఈ కాలపు దళిత కవులపై _వలావానికి కారణాలు. సర్మవ దాయాన్ని, మూఢ విశ్వాసాలను, వర్ణ్మాశమ ధర్మాలను, గత బొన్నత్యాన్ని (వళంసించటం తగ్గి, ప్రశ్నించటం మొదలైంది. బోయి ఖీమన్న ఈ వరిణామా న్నంకతటినీ (పతివింబించే కవిగా కన్పిస్తాడు. ఎడ్లనల్లి సామ్యుల్‌, నూతక్కి. అబ్రహాం, నంబూరి శ్రీనివాసరావు, పిడపర్రి ఎృజా, అత్తోట రత్నకని వంటి కవులు గాందేయవాదులుగానే దశికాథ్యుదయాన్ని కాంవషిస్తారు. వీరిలో దళితుల (శ్రేయస్సు కాంషితమవుతుంది తన్స అందుకోసం విము కి మార్గాలుండవు.

న హరజనాభ్యుదయం . ఆధునికారధ కవిత్వం అంటేడ్కరీయులై న కవులు దళితుల పగతి గురించి హేతుబద్ధమైన ఆలోచన చీస్తారు. దూర్వాస మహర్షి, బొడ్డు (పకాశం, కానయ్య. రామారావు వంటి కవులూ ఉన్నారు. మ్మిళను నూర్గ సమ్మిశితమైన ఈ కాలపు దళిత దైతన్యం కవినరంగా గుర్తించటం జరుగుతుంది. “జఇగమెజుంగని అహింసా ధర్మ న్నూతమ్ము శొలదొ ల కెలిపి................ భవ్యమత సామరన్య సంపాదనమున గాంధిని”!4 బోలినవాడు లేడని విశ్వనంచే నంబూరి దూర్వాస మవహార్షి “నిజ పేద (1915) కావ్యం జామవువా “గబ్బిలం” మార్గానుసరణ మైందే. కానీ? ఇక్కడ నాయకుడు భార్యా పిల్లల్ని, వనిని పోగొట్టుకొన్న ముదునలి అన్న క్యడు. ఇతని కడగండ్డను వ్భాద యవిదారకంగా చ్మితించిన దూర్వాస మహార్షి, స్వరాజ్యం వచ్చి ఏడేండ్లయినా "పీదల కష్టాలు తీరటం లేదని ఆవేదన చెందు తాడు. ఆ అవేదనవల్ల.. “కులము లేదటంచు వెలినేని [బతుకు దు ర్భృరము జేన్‌ ఊరివైట కంపి జన్మహక్కులై న నత్యాల నన్నింటి దక్కనీక అజగ్మదొక్కు! 15 స్వార్ధపరులపై విజుచుకువడతాడు, దళిత నమన్యలు తీరే మార్గం ఆందోళనమే నంటాడు. *“'ఆడుగనిదె పెట్టటోదట అమ్మకూడ గానమోరెల్స మీ తల్లి గడ్డపైని పాటుఐడి సర్వసొఖ్యాలు బడయజాలు + స్వేచ్చ కాందోళశనము జేయసాగుడయ్య1[”28 అని సందేశమిన్తూ కులం, ధనం రెండూలేని నిర్భాగ్యులం అని వెజవవద్దు . “కలదు నిజమయ్య! మానవ బలము మీకు''క" అంటూ ర్రైర్యం చెబుకాడు. సామాజిక, రాజకీయ, ఆరిక, మఠ అసమానతలను ఎ్రిచూపే ఈయన లోకాలోకనం (191),

కాలం - హరిజనాభ్యుదయం 827 “మాయక మంతము లెన్ని వన్ని నను సామాన్య (వజానీకమున్‌ “ మాయన్‌ ముంచగ జాలపింక "8 అని ఎలుగె త్తి చాటుతుంది. దళితాళ్యుదయం కోసం విశేషమైన కృషి కావ్యగతం చేసినవాడు బోయి ఫీమన్న. కులం. మతం [ప్రాంతం వల్ల ఏర్పడిన అవ్యవస్థను రూపుమా పేందుకు ఈయన నూచించిన మతం ఆర్షం, నెలకొల్పిన దేవుడు పరమాత్మ. పరిష్కార పథం శినసోషలిజం. పర్శిశమించే శక్తి 'ఖీమసేన' ఈ యత్నానికి లక్షణ (గంథంగా “ధర్మంకోనం పోరాటం' (వచనం), లక్ష్య (గంథంగా “గుడిసెలు కాలిపోతున్నై' (1983) వచన కావ్యాన్ని తీర్చిడిచ్దాడు “ఖీమన్న కావ్యకును మాలు' (1957) “జన్మాంతరవై రమ్‌ | 1980) “ఫీఐన్న ఉగాదులు' (1983), 'అందేడ్యర స్నుపభాతం' (1984) “మోశం నా జన్మహక్కు" (1980) ఆయన ఊవోలకు, వ్యూవోలకు దర్పణాలు. హరిజనాళ్యుద యానికి కవిగా నీమన్న కృషిని వివరంగా పరామర్శిస్తే..- ఆర్షమత (వతిపాదనం - వర్ణవ్మపన్థకు ఇచ్చిన కొత్త అర్థం శి “క్సులం, మతం, ప్రాంతం ఏదైనా కానీ వర౦మితపరిచే దేదీ (వగతికి మార్గదర్శకం కాదు. ఫీమన్న దృష్టిలో దాస్యం, దారి ద్యాలకు (సధాన కారణాలు కులం, మఠం (ప్రాంతం. అందువల్లనే ఈ మూడింటిని ఫీమన్న తన కృతుల్లో నిర్ద్వం ద్వంగా తిరస్క రిస్తాడు ఈ మూడింటికి అవకాళం లేని వేదకాలంనాటి పవ్మిత ఆర్భ్య వ్యవస్థను అకాంషిస్తాడు. '30 00% €0 ౪688" అన్నది ఆయన నినాదం.89 ఆర్షవ్యవస్థ ఈ లేదాల కతీతంగా ఉన్నదన్నది ఈయన భావన, ఫీమున్న ఊహిండే ఆర్షంలో వర్ణానికి ఆర్థం వేరు. అదేమంటే... “నర్వని [బశుకున వికసీంచు నాల్గుదళలు శ్రమక ధర్మార్థ కామ మోశ్షములు, అట్టి దళలశే పెట్టినారు క్యూదాది పేర్ద (శమవికాసమె అర్ష ధర్మమ్ముసుండు' 81 అని వివరించాడు కూడా. ఆర్హతనుబట్టి మనిషి పొందగలిగిన ఈ వర్ణ విధానం వీమన్నకు అంగీకార యోగ్యమే.

తై హరిజనాభ్యుదయం - ఆధునికొర్యధ కవిత్వం. ఫీమన్న (పతిసాదించిన వవ్నిత నంశనృడుం :

“హరిజనులు ఆర్యుతే' అన్నది లీమన్న వాదం. ఆయన రాగ వాళిస్థ కృతిలో ఈ చర్చను చేశారు. కళ్యవ (సజాసతి పేర కాస్పియన్‌ సమ్ముదము వెలసిందని ఆయన ఇద్దరు భార్యలకు పుట్టినవారే సీరియనులు (నురలు) ఆస్సీరియనులు (అనురులు) అని, భారతదేశానికి ముందు వచ్చినవారు అస్పీరి యనులని, తదువరి వచ్చిన సిరియనులచే ఓడింవబడి దన్యులు, దాసుల్లై నారని ఖీమన్న నమ్మిక.

“నిరియను, లన్సిరియనులను సురలును, అసురులును నైరి నూవె మనుగడన్‌ 181 “క్రజ్యన (ప్రజాపతి "పేర కాదె కాన్సీ

యను సముదము వెలసిన, దార్యులార!

ఆర్యన్‌ అను వదమే ఇరాన్‌ అయ్యెకద? న

మాజునకు మూల నదము నమన్సు కాదె?”'88 అంటూ భీమన్న వాదిస్తాడు.

ఫీమన్న తన వవ్శిత వంశ వృఖన్ని వివరిన్తూ....-

“కృతయుగంలో ధర్మవ్యాధుడు బోయ

(శేశాయగంలో వాల్మీకి బోయ

ద్వావరయుగంలో వ్యాసుడు బోయ

కలియగంలో ఖీమన్న బోయ”'84 అంటాడు. బోయి అన్నది వలీ. మోతగాండకు చెందిన కులం అనీ; బోరు, బోయ ఒకటి కాదనే వాదం ఒకటి. ఉందీ. ఈ వాటం ఆలోచించతగ్గది కూడ,

, పరమాత్మ = అత్మ తత్వాలు (|

ఖీమన్న దృష్టిలో దేవుడు లేడు. పరమాత్మ ఉంది. వివకనూ, జాస్యాన్నీ

నృష్టించిన దేవుడు, మఠం, దాని ఆచారాలు ఫీమన్నకు అంగీకారం కావు, *ద్రేన్పడ్ష, ఈళ్వరుడు, కగవంఠతుడు వంటివదాలతో పిలువబడే మృళశ్యుంజయుడు

కాలం . హరిజనాభఖ్యుదయ త్రం సాహిత్యంలో తవ్ప కనిపించడు అందుకే లేడంటున్నాను"క! ఆంటూ దైవత్వాన్ని అంగీక రించని వీమన్న- “మెదడును వికనీంచ నివ్వదు మతం గళాన్ని వట్టుకు వ్రేలాడే మృతభారం ఆది” అని, మఠానికి మృశ్యు గీతం పాడురాడు. ఫీమన్న దృష్టిలో మోజునికి అర్థం వేరుః “మోక్షం అంటే విముక్తి, అది బాధనుంచి, దాన్యంనుంచి, దార్మిద్యల నుంచి దుఃఖపెళ్టే దేనినుంచైనా కావచ్చు!"8! అని .-మోఇున్ని నిర్వచిస్తాడు. ఫీమన్న “వరమాత్మ'ను నిర్వచిన్తూ.... “నమస్త గుణ రసార్జవం వరమాత్మ'*88 అంటాడు. ఇక జీవార్మ పరమాత్మ అంక అంటాడు. “నీవు ఆత్మవు, వరమాత్మ అంళవు. వరమాత్మలో పుట్టి పెరిగి తరిగి తిరిగి పరమాత్మలోనే లయించిపోతున్న ళ క్రివి.*99 ఇది జీనాత్మ నిర్వచనం. ఆయన దృష్టిలో జీవాత్మ వరమాత్మల నంబంధం. ఈ సంబంధాన్ని మరింత వివరిస్తూ లీమన్న “ఆకారం పొందిన వరమాత్మ వీజాణువునే ఆత్మ అన్నాను. దాని శ క్రి ఆది పొందిన శరీరం తోడిదిం అన్ని రకాల శరీరాలలోను మానవ శరీరం ఉ త్తమో తముం''€ అంటాడు. శివసోషలిజం - ఫీమసేన : సమాజ [_శేయన్సు కోరి లీమన్న (వతిపాదించిన 'ఇజం' శివసోషలిజం. వురాణపురువమలలో అర్జనారీశ్వరుడైన శివుడు లీమన్న (ప్రతిపాదించిన ఈ ఆత్మీయ సోషలిజానికి న్ఫూర్తి. *భడ్సుప్తలో కరుణయు, కంఠాన విషము అగ్ని లలాటన, నౌదల గంగ జడలోన జాబిల్లి, మెడలోన నాగు" *కే కలిగి, (వకృతిలోని సర్యవైరు

30ళి హర౦జనాభ్యుద మయం - ఆధునికారధ కవిత్వం ధ్యాలకు తనలో సమన్వయ రూవమిచ్చి వెండి ''కొండపె యమృతంపు కొలకు వీచులకు అనురాగమలది, అవని పాలించే శివుడు' *8 ఆదర్శంగా, వై రుధ్య రుగ్మఠా పీడితమైన సంఘానికి బొషధ్మీపాయకంగా “8వ సోషలిజాన్ని” రంగరించాడు ఖీమన్న. ఇందులోని 'శివ" శబ్దాన్ని, తనలోని 'ఫీమత్వాని$ి' ఆలే దంగా కూడా ఈయన భావన చేసినట్లు కన్పిస్తుంది.

నీమన్నకు మొదటినుండి, రాజకీయాలంటే నుక్కువ. 1930 _పాంతం నుంచి జాతీయ కాంగెనులో ఉంటూ, 1952లో రాజోలు ద్వినభ్వ నియోజక వర్గానికి రిజర్వుడు అభ్యర్థిగా పోటిచేసినవాడు నీమన్న. గాంధీజీపట్ట ఆయనకున్న అభిమానం కారణంగా, తాను చదువుకొనే రోజుల్లోనే గాంధీజీ *“సర్వోదయం'” పట్ల ఆకర్షితుడయ్యాడు. తాను ఊహిందే సమ్మగ మానవాళి సౌభాగ్యానికి ఈ శాంతియుత సర్వోదయ పరివర్రనమే సాయుధ విన్లవంకంటే మంచిదని భావిం చాడు. తన *మరుబాలి కావ్యంలో ఈ విషయమే (వఠిపాదించాడు ఈ సంద ర్భంగా “హోష్షలిజానిక పర్యాయ వదంగా “నర్వోదయాన్ని'*3 వాడాడు. ఫీమన్నలోని ఈ సర్వోదయ బభావనమే సంవూర్ణత్వాన్ని సిద్దించుకొని 'శివ సోష్మ లిజం'గా అవిష్కరించబడి౦ది,

“వకృతి ధర్మానుసారంగానే అభ్యుదయం, పురోగమనం, విశ్వ శ్రేయస్సు సాధింపబకాలి. ధర్మానికి వ్యతిరేకంగా కాని, పెడదారులగుండా కాని పగతి సాధ్యం కాదు. ఎవరయినా (పకృతి ధర్మ విరుద్ధంగా కొన్ని అడుగులు ముందుకు వేసీనా, మళ్ళీ మొదటికి రాక తప్పదు. కనుక, అట్టిది తిరోగమనమే అవుతుంది. కనుక (సకృతి ధర్మాన్ని, జీవధర్మాన్ని, మానవ ధర్మాన్ని గుర్తించి సర్వజీవ సమానత్వాన్ని అంగీకరించి, ఇవ్పుడున్న స్థితినుంచి తర్వాతి ఉన్నత స్థితికి మానవుడు పురోగమిందాలి.''& ఇదీ ఖీమన్న శివ సోషలిజపు నిరంతర పురోగమన మార్గం.

(వకృతి ధర్మం, మానవధర్మం పెనవేసుకొని పయనం సాగిస్తే, సర్వ జీవన సమానత్వం సీద్దిన్తుందన్నది భీమన్న 'శివసోషలిజం.”

నీమన్న తన ఆల్మీయ సోషలిజానికి లక్షణాలను...

కాలం - హరిజనాళ్యుదయం 891 అకర్పర్తేఛేతంత! కీలళడతింణ, 806188 6004110, కళల 900019 01 నిశయంా 664, ₹1బ6 60 ఇంట్‌ 0 ౦౧6౭8 111108 ఉగిడే 6889 ఉ6ం6696 0 10245168 08146. 856 906 కళళ 068160 ఆంటి 0౫ ప్‌0110081 5061811485" అని వివరిస్తాడు. . లీమన్న సమాజంలో శివ సోషలిజం స్థావనకు “ఫీన్స సేని అనే సేవా నంస్థను కాంక్షించాడు. 1967 పాంతంలో స్థాపింవబడ్డ ఈ లీమసేన డా లీమ్‌రావ్‌ అంబేడ్కర్‌ న్మృతిగా ఆయన చెప్పుకొన్నా లీమన్ననే ఇది గుర్తుకు తెన్తుంది.46 దీని విధులు, నిర్వహజరీతినీ భీమన్న “ధర్మంకోసం పోరాటం'లో విపులంగా చర్చించాడు (పథమంలో కొందరు హరిజన యువకులు ఇందులో వనిచేసినా, (వస్తుళం చీని ఉనికి ఊవాపాయకంగా మిగిలిందనే చెప్పాలి. శివసోష లిజం అంబేడ్కర్‌ మార్గంకంటే, గాంధీ సర్వోదయాని కే దగ్గరి తనాన్ని కలిగి ఉంటుంది. లీమన్నకు స్పూ ర్రినిచ్చిన పురాణవురువుడైన శివుడు, గాంధీ నర్వోదయం అంబేడ్కర్‌ కు అంగీకారం కానివిగానే, అంబేడ్కర్‌ 'కుల నిర్మూలన 'తీ9౫ప1260 0! ౮8౪6" ద్వారా స్పష్టమౌతుంది. భీమన్నలోని సమన్వయ ధోరణి ఇందుకు ఉదాహరణంగా చెప్పకోవచ్చు. లీమన్న హరిజనోద్ధరణానికి తాత్విక, అధిభౌతిక మార్గాలనేకాక , లౌతిక మైన మార్గాలను నూచించాడు. వాటిని అమలు చేయటంలోని సాధ్యాసాధ్యాలను వకం నుంచితే, ఆ _పతిపాదిత మార్గాలు ఇవి: నమాజం జక వన్మవ్యవస్థ = “గొ రెవుకాతకు' నినాదం ః ఫీమన్న హిందూమతం నుండి ఆవిర్భవించిన వర్ణ వ్యవస్థను, కమ్యూనిజం చెప్పే వర్గ వ్యవస్థను ఒప్పుకోడు. సమాణంలో “వన్య వ్యవస్థ నెలకొని ఉందంటాడు. ॥ సమాజంలో ఆధిపత్యం చలాయించే వాళ్ళు పులులని; వీరి అండన చేరి దళితుల్ని దోచేందుకు సహకరించే జిత్తులమారులు, పబ్బం గడుపుకొనే స్వార్థ నరులు నక్కలని; పులులకు దాస్యం చేన్తూ, నక్కల మోసాలకు ఎలయిపోయే

932 హరిజనాభ్యుదయం _- ఆధునికార్యధ కవిత్వం వాళ్ళూ; కయం, అమాయకత్వం, "పేద౦ంకం, దుఃఖం మిగిలినవాళ్ళూ గొరెలని భీమన్న (వతిషాదిస్తాడు కులం ద్వారా దళితులైన వహరిజనులనే కాక తదితర శాఠణాలవల్ల దశితులై నవాళ్ళనూ' లీమన్న ఈ గొరెల లిస్టులో చేర్చాడు. '“ఐల౦ కలవాడు ప్పలి కెలివి కలవాడు నక్క ఈ ఇరువర్గాలకూ ఆహారంగా (నిశుకుళున్న మూర్జులు గొరెలు”*? _ ఇదీ లీమన్న నిర్వచించిన “వన్య వ్యవస్థ" ఈ విధంగా గారెలతో సమానంగా జీవనాన్ని వెళ్ళదీసే దళితుల్ని “కులం, మఠం, పాంతం' అనేవికూడా మరింత కుంగదీస్తున్నాయని ఫీమన్న వాదం, ఈ స్టితినుంచి బయటపడేందుకు భీమన్న దళితుల్ని ఉద్చోధిన్తూ, వాటిని (వతిఘటించాలని వబోధిన్తూ, ఆ వశిఘటన సమైక్యంగా సాగాలని వివరిన్తూ. “పోటీ తన్పక పోతే భీమాంజనేయులు కలిడి! ఐశ్వర్య పరమార్థాన్ని ఐకమత్యంతో అనుభవించండి”418 అని ఉ శ్రేజపరుస్తాడు. వీమన్న దశితులకొక వ్యక్తిత్వం కల్పించాలని, వారి గుసిసెల ఎత్తు గోవుర సమానం కొవాలని ఆకాండిస్తూ (వాసిన కావ్యం 'గుడి నెలు కాలిపోతున్నై” (1973) - ఖీమన్న నూచించే వారిజనాభ్యుదయ మార్గాలలో (వర్యేక ఎన్నికల వద్ధతి ఒకటి. ఆ వద్దతిని వివరిన్తూ ీమన్న పబ్లిక్‌ నర్వీస్‌ కమీషన్లు ఉద్యోగులను ఎన్నుకొ నేందుకు అభ్యర్థుల అర్హతలను (ప్రాథమికంగా ఎలా నిర్ణయిస్తాయో, అ విధంగానే అభ్యర్థులను ఎంపిక చేస్‌, వారి వూరి వివరాలను (పతి ఓటరుకు అందజేయాలంటాడు. ఎన్నికల ఖర్చు కమీషన్‌ భరించాలి గానీ, అభ్యర్థికి సంబంధముండరా దంటాడు. డీనివల్ల పైరవీలు జరగవని ఆయన ఉదేశ్యం. అంతేగాక ఓడిన అళ్యరి వది కాఠంకంటే తక్కువ ఓట్టు పొందితే కఠిన శిక్షకు మ్యాతుడు కావలసి. ఉండేలా చూడాలంటాడు,49

తలం . హరీజనామ్యదయం ట్ర

కులాల వరన్పర మార్పిడి చట్టబద్ధం చేయాలివి ఫీమన్న హితవు, '“*షాందూమళంలో పుట్టిన ఏ కులం వాడైనా, తన కులాన్ని మార్చుకోవచ్చునని ఇందుమూలంగా అనుమతించడమయింది” అనే ఒక వాక్యలి నిర్దేశించి, ఎవరైనా కులం మార్చుకున్నట్లు రిజిస్ట్రారు ఆఫీనుమంచి నర్జీఫికెటు తెచ్చుకొనే ఏర్పాటు దేసి, అది చెళ్లేలా చూడాలంటాడు.59

వర్ణాంతర వివాహాలను కాంక్షించినవాడు లీమన్న. ఈయన 'మరధుబాల' (193 ఇందుకు ఉదావారణం. 30.11.47 లో దళిత వరుడు సాళశేటి గురు వులుకు, _బావ్మణ వధువు జయలవ్మీకి జరిగిన విబావోనికి (వళ ంసగా, పెండ్డిలో..

“నాడు మా మాలపిల్ల, మా యరుంధతి నొనంగి

గౌర వించి మల్లుని గాగ విపు

నేడుతమ పిల్ప దెచ్చికొంటిమి, సెబాను

మాకు గురువులు గురువాయె మంచి చేని”51 అన్న వద్యం దదనటం కూడా చూడవచ్చు. ఇదీ దశితాభ్యుదయం కోనం ఖీమన్న కృషి. అనేక ముఖాల దళి తాభ్యుదయ మార్గాలతో ఖీమన్న లక్ష్యం ఒక్కాక్కసారి తనలో తాను సంఘ ర్షించుకొన్నట్లుగా ఉండటం గమనించవచ్చు. గతం నుండి వ ర్తమానంలోనికి (వవహించే అభ్యుదయ వాహిక ఖీమన్న,.

నంబూరి శ్రీనివాసరావు శ్రీనివాస వద్యమంజరి ఆరవయ్యవ దశకంలో వచ్చిన శతకం. భీమన్న చెప్పే సమ్మిత వంశవృఖున్ని.-

“కవ్స్పలలోన మేటి కవి కోకిలంబైన

వాల్మీకి ఎవ్వడో? వర్ణమేమొ

అరయంగజాలరు అజ్జానమతులగుచు' 58 ఆంటూ (పలిపాదించే ఈ కవి, గాంధేయవాది. దేవుడొక్కడే కనుక ఆయన పేరున ఏర్పడే మతం ఒక్కటే ఉండాలని, కులాలు ఒక్క-టవ్వాలనిర్‌న్‌ ఉద్దాటిస్తాడు. ఈయనది ఈ సంస దాయాళ్యుదయం. వెరనీ అభ్యుదయ మార్గం,

ఎడ్డవల్లి సామ్యుల్‌ కవి “చిక్కడు” (1963) లఘు కావ్యకర్త. ఇందులో చిక్కుడు, చుక్కి పిల్పలతో వడే బాధలు, కష్టాలు వృదయ ఏడారకంగా విన

మ4 పారిజనాభ్యుదయం - ఆరునికాంధ కవిత్వం రిన్తూ, కాశీ నుజిలీ కథల్లో జరిగినట్టు, ఒక రాజకుమారుడు వచ్చి చుక్కిని రక్షిం చటం వంటి కల్పితాలతో వారిజనామ్యుదయాన్ని కాంక్షించే కవి. ఇందులో నాయకుడు భిక్షగాడు. ఈ కవి వంచముల కష్టాలను వేదనాభరితంగా వివరిం చాడు కానీ; అవి తీరే మార్గంపై ఊహార్మక ధోరణే ఈ కవిది. దైద వేములపల్లి దేవేందర్‌ 'తొండము” 1974 లో (వాసీనా అందులో (వతిపాద్యమైన వస్తువునుబట్టి ఇక్క-డే సమాలోచనం ఉ త్తమం. ఇందులో హరిజనులు జంతుచర్మాన్ని వలిచి, కృభం చేసి, దానితో బావి నీళ్ళు తోడటానికి ఉపయోగించే “తొండము' తయారుచేసే విధానాన్ని సవివరంగా చ్చితిస్తాడు.54 గాంధీపై అపార గౌరవమున్న కవి ఇతడు. బొడ్డు (పకాళం 'కింకిణులు' (1968) లో వరిజనాభ్యుద యం, వేద వాబ్మయం పునాదిగా హరిజనుల (వ్రగతికోసం, (ప్రాచీన వేదవాజ్మ యం పునాదిగా చేసుకొని ఆర్యజాతి; ఆదిమాంధులు, పరమ బుషి సంతానం పీరని 'కఠకరతమాత' (పుటలు కిక); 'ష్సీ కెవరు? (పుటలు 35.36) ఖండికల ద్వారా ఉగ్గడించారు. గాంధీమార్గం వీరి అభ్యుదయ కారకమంటూ ఆయన్ను [వళంసిన్తూ ఆయన మృతిపట్ల నివాస లర్చిస్తాడు. “వారిజన హృదయ వివారా”5 అంటూ కడుపారా పిలుస్తాడు. అయన చేపట్టిన “హరినోడ్డరణ దీక్ష'ను హర్షిస్తాడు. దశితుల కడగండ్డను తీర్చటానికి (వణాళికను, (పతిఘటనను సిద్ధాంతీక రించిన అంబేడ్మురును (వళంసించాడు, “సీ కతంబున గదా! నిమ్నణాతి (వజ మానవత ప్రైమొుతోడ మనలపాగె నీ కతంబున గదా! నీచోచ్చతలులేని సంఘ నంస్కారంబు జరుగుచుండె నీ కతంబున గచా! నిందాకరంటైన అన్న కలా జార్యమంతరించె

కోలం - హరీజనాభ్యుదయం రీ్రీకీ నీ కఠంబున గదా! నేటి భారతదేశ రాజ్యాంగ సంస్కరణ రచ్చకెక్కె''55 అంటూ అయన్ను కవి కి రిసాడు. అంతేకాదు, “వరిశుద్ద బుద్దదేవుని పరిశుద్దాత్మ ్మవవూర్ణ వరతతి నిధి'5కగా మన్నన చేస్తాడు. తన గురువై న జావువాకు గురుదక్షిణ 'గా (పుటలు 1,2) గా అర్పించిన ఖండికలో, హరిజనుల క ష్టాల విన్నపాన్ని గబ్బిలంతో భగవానుని కడకు వంపిన జామవానుతి ఉంది విశ్వ కవీందునిగా, 'కువూకువూ' గితికల్‌ పాడు కవికోకిలగా, శిష్యవాత్సల్యునిగా, “కమ్మని జాను తెన్లు నుడికారప్తు సౌంవులు జిమ్ము''5? కవిచ్మకవ ర్రిగా సన్మానదవిణను అందజేస్తాడు, దళితాభ్యుదయ కాంక్షానరులను నుతించటంలో భాగంగా (వనిద్ద హరిజన నాయకులు, నాటి ఆం్యధ్మపదేళ్‌ “ముఖ్యమంతి సంజీవయ్య'*ను (పుట 27.30) సంభావిన్తూ... *తెరమరుంగున దుష్క్భారుల్‌ దురగలించి అడ్డుబండల రూపాన నవతరించె హరిజనుల నుద్దరించు కార్యము యందు మరువ వద్ధయ్య సీదు సోదరుల నెప్పడు'59 అంటూ దళితుల తరపున, వారి అభ్యుదయానిశై అర్ధిస్తాడు, కై 9న్తవం - (వశంన వారిజనుల కష్టాలను “జై0 స్తవం” తీర్చిందన్న సృృవా కలిగినవాడు ఈ కపి. అందువల్ల *ప్పీ రెవరు?” వట 35.36) అన్న (_పళ్నకు జవాబిచ్చే సమ యంలో. జ త్రల్లి వైదికి నియ్యోగి తండి మాకు వదలుకొన్నాము (వాహ్మణత్వమును తొల్లి భారత [కీస్తు సంఘ సభ్యత్వమంది వెలయుచున్నాము శ్రీ యేను విభుని కృపను"'59 అంటూ మఠాన్ని మన్నన చేస్తాడు. అంతేకాదు, ఆర్మధ క్రై9 స్తవ సంఘానికి ఆర్థిక సవా మయండేసే “అమెరికా'ను పొగడుతాడు:

తీ36 పారీజనాఘ్యద యం - ఆధునిశార్యధ కవిత్వం “జఆఅంటరానితనంబున నలమటించి 'పేడయూరును లేని నిరు పేదణనుల నాదరించిరి (క్రీస్తు బోధామృతమున అమెరికా అండమా విజయంబు నీకు'”*9 అని అమెరికాను కీ ర్రిస్తాడు. హరిజనులకు ఉద్యోగాలిచ్చి, చదువు చెప్పించి, (బతుకునిచ్చిన కైన వం౮పై అభిమానం ఇక్కడ అభివ్యక్తం. అట్టని, మత దురహంకారులైన శ్రి 9 స్తవాధికారులను కవి చీవాట్లు వేయటం మానలేదు. “విసు నంస్కారమని పరిచర్య(జేనీ పోదరద్వేషివై మహాసోమరివయి శిరుగుచున్నావు లోకులు తిట్టుకొనంగ సౌఖ్యముండునె నీకు నసత్యవాదీ?''*1 అంటూ వారు చేసే దొసగుల్ని బట్టి దండిస్తాడు. 'వైవిలు' చేతి అలంకార్నపాయంగా చేనుకొని, గొవ మేధావుల మనుకొంటూ “తెల్పదొర ల యెదుట దేవెరంంచే' కుహనా మతాధికార్డు కవి కోపానికి గురి అయ్యారు, వర్ణాంతర వివాహం - కవి ముహదాశయం ః *వర్ణాంత రాన్యోన్య, సంబంధ బాంధవ్యం” అంటే ఈ కవికీ అత్యంత (వ్రీకిపాతం. కవి జామువా కునూ రె హేమలతకు; హేతువాది గోరా కుమారుడు అవణానికి జరిగిన “కళ్యాణవేళిను పురన్కరించుకొని, ఇది... “*ఆదికాలమునాడు పాదుకొన్న ప్పరాణ కథల భావములన్ని కంటగించి స్వార్థమ్ము కోసమై స్టాపించుకొన్నట్టి కులమహమ్మారిని కుములదన్ని బలవంతముగ మీదబడి మోసమొనరించు కవనట బోధకుల నంగతిని దేళ్చి మంఠఠం కాలళో మానవత్వము. గూల్చు వారలందరినీ చీవాట్లుబెధై'” మవాక్కార్యమని ఛావిస్తాడు

కోలం . హరిజనామ్యుదయం క్రితి జావువా శివ్యుడయిన బొడ్డు (వళాళం, ఆయన దళికాభ్యుదయ భావాల నన్నింటిని పోది పుచ్చుకొన్నవాడు. అంతేకాదు, వర్ణాంతర వివాహా కాంగా పరత్యం కలిగినవాడు. బొడ్డు (వకాశం (పిచ్చిగీతలు - 11, 1977) హరిజనుల వూర్వస్థితి జొన్నత్యమైందని చెన్స్పటం; క్రై స్తనం వీళ్ళకు కల్పించిన సదుపాయాల్ని [వశం సీంచటం; కై9 స్తవులను హేళన చేసేవాళ్ళను తిరస్కరించటం; మాలమాదిగల లోని లుకలుకలను ఎత్తిచూపి, వారికి ఐక మళ్యాన్ని (వబోధించటం; హరిజన క్రై9 న్రవులలోని ఆవకాశవాదాన్ని లీత్కరించటం, నియోగి వాహ్మణులు వారి జనుల సాహిత్యానికి చెసిన సేవను వివరించటం మొదలై నవాటిని (వతిబింవీన్తూ మలదాడు. గాందీ, ఇందిరాగాంధీ లు; అంబేడ్కర్‌ మొదలై నవారు వీళ్ళకొ నర్చిన మేలులను స్మరిందాడు. హరిజనులు వైదికయుగంలో (వముఖులు - ఆది ఆంధ్రులు : వ్యాస, వాల్మీకి మొదలుగా కలిగిన కవిపుంగవులు మున్మిశేష్టులు ఆది ఆంర్యధులని, వాన హరిజన పితామహులని కవి వాదం, 'కింకిజులు' ఇండ్‌ శావ్యంిలో “ఉపోద్దాతము' (వుట! - 18) '“ఆం్యరులు - అంధభూమి (వుటలు ఇవ. వశంలో వేదవాబ్మయంలో ఈ విషయాన్ని బుజువుచేసే శ్లోకాలను ఉదాహరిన్తూ చర్చిస్తాడుం ఈ కావ్యంలో ఆ నేవథ్యంతోనే, శ్రీకాకుళము జీల్లాలో శ976 మార్చి 3, 4 తేదీల్లో వరిజన మహానభలు జరిగితే, అందులో కవి “మేల్కొలుపు'గా గానం చేసిన వద్యాల్లో... *“అన్ఫృచ్యులము మేమటంచు వాపోవక స్పృళ్యులమని నిరూపింపుండ య్య అన్ని జాతులకన్న చిన్న లమనక మే మాది సంఠవుల మంబాడుడయ్య కులగోోతములులేని బలహీనులనక మీ కులగో తముల గొవ్ప౦బలుకుడ య్య పూర్వవాహ్యులమటంచు కరము దుఃఖింపక వూర్వులమని చెప్ప(బూ ుడయ్య వేడక.?2

తం పారిజనామ్యుదయం _- ఆరునీకార్యధ కవీత్వం ఆది భారతభూమి యందనతరించి

కొన్ని యగములు పాలించుకొన్న భరత

రాజుల ముటంచు( బలుక రారాండు మీరు

ఆదిము నివానులా రాదిమార్మరులారా! "43 అని, హరిజన వూర్వకిరిని చాటటం చూడవచ్చు.

ఆది ఆంధులుగొ పిలువబడే హరిజనులు ఆంధదేశాన్ని ఏలిన జాతి అనటం చూడవచ్చు.

హెచ్చరిక : ,

ఆది మార్యరులే తొలి భారతీయవానులని, తరువాత వచ్చిన ఆర్య సంతాన మైన ఆ(గవర్జులు వీళ్ళను గౌరవించి ఆదరించకపోతే - హరిజనులు తిరగబడి వెళ్ళగొట్టాలని అంటాడు కవిః

““ఠరళతభూమిని జొచ్చి మా భరతభూమి న్మాకమిందిన ఘనులారా! ఆదిజనుల సోదరులవోలె షీరలు చూడకున్న “క్విట్‌ క్విటిండియా'యని మిమ్ము గెంటగలము”' అంటూ హెచ్చ

రికలు చేస్తాడు

వేటి కెలుగు భాష నాటి ఆది ఆంధధ్రులదే

తీయని కేనియల, కల్కి. వలుకుల, చక్కని కులుకుల తేదిన తెలుగు భాష ఆదిమాంర్యధుల భొష అంటాడు.

(తిలింగాల మధ్యనున్న భథూమి 'తై9లింగ'మైంది సరే, ఈ త్రిలింగ మధ్యభూమిని ఏలినవారు ఆదిమార్మదులు కనుక, వారేలిన |వదేశంలో పుట్టిన ఆంధము వారిదే అంటూ కవి __

*ఆం్యధము ఆదిమారధ గ ఫవామందున బుటైను, ఆర్టధ- రాజులై ఆంధము నేలినారు మునుపాదిము యాం(రులు మాలలందురా ఆంధధు(డెనండయా? యతిడె ఆదిను యాంధరుడు “రడ్డి నామకుం డాంధధికి రాజు అంధధులనగా .నతగానికి వుతులే కదా[?%5 అని తన

వాదం వినిపిస్తాడు. ఆంయ్యధమన తెలుంగు తెను(గవ ఆంధమగును”' కనుక ఈ ఆంధదేశాన్ని _ప్రథమంలో ఏలిన రాజులు ఆం్మదుని సంతానం, ఇతనికి “రడ్డి" అనే పేరు ఉంది. వీళ్ళది ఆర్మధ భాష. ఇతని సంతానమైన అది అర్మరధులను

ఫాలం - హరిజనాభ్యుదయం శప మాలలంటారా? అది కుదరదు. వీళ్ళు రాజులు కనుక, ఈవరంగా ఆలోచించినా, అది అం్భధులు పాలకులే తవ్ప, నిమ్నకులణాలు కారు అంటాడు కవి.

కవి నంగఠి - నియోగి (బొహ్మణత్వం - దత "సీవానిరతి ః

కవి దళితుల (పతినిధిగా ఇందులో భావాలను ఆవిష్కరిస్తాడుం

తన అది పీతృల్లైన ఆది అంధులు అంధాన్ని ఏలిన రాజులని, ఇప్పుడు నిత్యపారాణాలై న భారత, రామాయజుది కర్తలు వ్యాస, వాల్మీకులు ఈ ఆది అర్మరుల వూర్వీకులని; వీరు నియోగి (వావ్మఖులని చెప్పకౌంటాడు.

ఈ నియోగి [బాహ్మణులలో, తెలుగు భాషకు సాహిత్మాళరజులను చెక్కినవారలు అధికులంటాడు;

“నన్నయ తన్న వూర్వమున నవ్య కవిత్వమరంద ధారలన్‌

వన్నియమీణ కావ్యములు [వాసినవారు నియోగి (ావ్మాణుల్‌

తిన్నని మోవమార్గమున దెన్లు పొలంబున కై 9 స్తవంబునన్‌

మిన్నలుగా, నియోగు లెలమిన్‌ వెలుగొందిర మత్పిళామవాల్‌.'

నియోగులను, తన పితామవులుగా చెన్పకొనే ఈ కవి, వాళ్ళు తెలుగు భాషకు ఒనగూర్చిన సేవ, కై స్తవంలో చేరిన తెగువ, దురాచార ఖండనాలను కీ రిసాడుః

“జందెంబుల్‌ తెగటార్చి. కుచ్చితపు వేసంబుల్‌ విసర్జించి, ఠా

ఐందుల్‌ బెట్టిన జాతిత త్ర్వమును సర్వంబుం బటావంచలై

డిందంద్యాగము జేన్‌ (కీన్లు మత పాండిత్యంబు నార్థించినా

రందర్‌ _బావ్మాణులే నియోగులు''*8 అంటూ హిందూ కర్మకాండలను తిరస్కరించి, శ్రై9న్తవ పాండిత్యాన్ని బొపోసన వట్టి నియోగులకు కాను వారనుడనని గర్విస్తాడు

(శీన్తు మతం

(శ్రీస్తు మతం జాతి, కుల థ్రేవాలను; డంబాచారాలను అణచివేసే తత్త్వం వునాదిగా కలిగినదని, అ “క్రీస్తు మళ పాండిత్యంటు నార్జించటం'' యోగత్వ సిద్ధి అని కవి విశ్వానం. 49

కానీ భారతదేశ (వా (వకుళ్వం, (వజలు హరిజన కై 9 స్రవులపట్ల వీనతను, [కూరత్వాన్ని చూపిస్తున్నారనీ కవీ వేదన. బియ్యే; యం,ఏ.లు

క. పారిజనాభ్యుద యం = ఆధునికాంధ కఏఠత్యం చదివినా, లలిఠకళలను నేర్చుకొన్నా; ఉద్యోగాలందూ, 'పేదరికమందూ, (గంత రచనశేని (గౌంటులను కావాలన్నా, కవి సన్మానం పొందాలన్నా, శై 9) న్తవత్వుం పొందటంవలన ఆనర్హుడంటూ.... *నల్వుదెసల నే నహాయ్యంబు( గలుగకుండ దరిమివేయుదు రిత(డు శై 9స్రవు(డంచు వనందరందజ కిత(డివ్సు డరిజనుండు నయ్యె నస్పృళ్య కై 9 స్తవుండగుటకతన'”?0 రిజర్వేషన్లు లేవని దూరం పెడుతున్నారంటూ వాపోలాడు కవి. పోనీ, ఈ హరిజన (క్షం స్తవుడు ఉద్యోగార్థియై. చదువుకోసమై, మకాన్ని (వక్కన పెడకానం టే. “*క్కశ(డుద్యోగము కొణకు మతము గూర్చి హరిజనుల కడ్డమై నిల్చెనని వచింళు 1191 ఈ న్టితిలో ఈ హరిజన క్రై9స్తవులు రెండింటికి చెడిన రేవడు లయ్యారని కవి వేదన. దమ్ము శానయ్య “వరాలమూట' (2968)లో హిందూ సంస్కృతిలోని వివఇా విధానం భారత దేశంలో ముస్లీం, ఆంగ్గరాజ్యాలకు అవకాశమిచ్చిందని చెబుతాడు అస్పృశ్యులు సహనం వీడి, కొంత కఠినత్వం అలవర్చుకొంటే సమ న్యలను పోగొట్టుకోగలుగుకా రంటాడు ముస్లీంలు కఠినులవటం వల్లనే, వారు అవు మాంసాన్ని తిన్నా ఊరి మధ్యన ఉండనిచ్చారంటాడు.!8 ఈ కవిదే *“అంధధు(డా!” (1968) ఖండకావ్యం. ఇందులో పంచముల (ప్రావీన జౌన్నత్యాన్ని _- “*ఏడనుండి వచ్చి - రీనాటి ముక్కోటి ఆంధ [వజలు? వీరి. యందఆకును ఆది యాం్యధ జను(డె.యౌనెకా! మూలమ్ము?8 అంటూ లీమన్న దోర టీలో వివరిస్తూ; మనిష్‌ పుట్టినదాదిగా చచ్చేంతవరకూ "సేవ చేసేవాడు వారి జనుడని కొనియాడుతాడు ?4 వంచములు మొక్కవోని దేళశభక్రి తత్పరులంటూ కవి. “గాంధి పీలిచినంత _ కాంగెనులో చేరి, “ఖ్లాది౮ి గట్టి = “బంధిఖాన' మెట్టి,

శాలం . హరిజనాభుదయం 41 భరతమాత దాస్య .- బంధమ్ములూడ్చుటన్‌ అద్వితీయులై రి - అంత్య జనులు"?5 అంటాడు. కవికి గాందీ సర్వోదయమే అనుసరణ మార్గం. గాందీ దీన జనుల వెతలు ఆలకించి, తీర్చినవాడని నుతిస్తాడు.?6 మొదట మాల మాదిగల్లో ఐకమత్యం ౨ అ తర్వాతే వతిఘటనం : మాల మాదిగల మధ్య విలేదాలను ఆ(గజాతులే సృష్టీంచి, వీళ్ళ కలహించుకొంటూ వుంటే, తాము నంవదలకు ఖో కలవుతున్నారంటూ కవి. “మాలనల్లెలున్ను - మాదిగ గూడెముల్‌ వేజువేణ నుంది . వీరు వారు (శావు నీటి కొజకు . బావులు వేజ (త వ్వించుకొనఃగ నేర్ప - రించె నెవడా!”?” అంటూ ఈ కుతంఠాలను ఎదురోో-వటానికి సిద్దం కావాలంటూ- “జాన, యాదియాంధ - ఘనులెల్ల రిదినుది€ దెలినీ, యొండొరులును .- గలినీ మెలినీ యుండు నెడ( గొజంత . యుండునే వారిక? తీజకున్నె యెల్ల-కోరకలును? '?8 అంటూ బక్యఠావళ్యకతను చాటులాడు, దళితుల్లో మెబుగ్లైన జీవితమున్నవాళ్ళు తమవాళ్ళకై నిలబడాలి ; “వ్రదవి యబ్బినంత - మొదటిదౌ దనజాతి స్థితిని విస్మరించి - తిరుగునెడల నిరత మట్టివాని = నింద సేతురు, నడ మంతరపు సిరి (వ-మత్తు(డనుచు!”?9 ఆంటూ కవి, వెనుకటి నేపథ్యాన్ని గుర్తుంచుకోమని దళితుల్లో బాగువడ్డవారిని హెచ్చరిస్తూ, తోడి దీనదశితులకి హెయం చేయమని కోరతాడు. మాంన భడణం సూనండి : “ఎల్పరేవగించు = నీ మాంస లక్షణ మానుకొనిన మాత - మనంగలేరొ? చెడ్డ పేరు. దెళ్ళు - బియ్యలదినుటీక మూనుకొనుడు; నాగు - మాటవినుడు **) అంటూ, ఎద్ధు మాంనం వంటివి

రశ2 వారిజనాళ్యుదయం _ ఆధునికాంధ కవిత్వం తినటం వల్లనే అృగజాతుల మధ్య నిమ్నులౌతున్నారు అంటూ కవి మాంస భశణం మానుకోండి అని హితవు చెబుతాడు. నమైక్యం $ జట్లద్రి (పశాియుగమ్ము; ఎ యెవ్వని కార్డిక బలము గలదొ; అంగబలము గలదొ వలుకు(బడియు, హోద గల, దట్టి యాతని కులము యేదియైన - గొవ యళ(డ1”81 అని నమ్మిన కవి, ఐక్యతతో జనబలాన్ని, విద్యాధిక్యతను సాధించి; హోదా, పలుకుబడి, డబ్బు సాధించండి అనీ హీరవు చెబురాడు. నహనం ఎల్లవేళలా కూడదు $ హరిజన కై 9 స్తవులు మఠాంతరీకరణం చెందినా, దేశథ క్తి మానుకోరాదని చెప్పే ఈ కవి సహనం ఎవ్వడూ హితవు కాదంటూ... “ఎన్ని వేలయేండ్లా = హింసీంచినారిక జాలు! వారిదైన - సహనములకు 'మితి' యటంచునుండు - మీరది గమనించి “అతి' విసర్జన సేయు - టవనరమ్ము"82 అంటాడు, కవికీ, బక్య్కమత్యం చురుకుదనం కలిగిన దళితులు ధనవంళులై తేనే తప్ప వాళ్ళ కులం ఒదిలిపోదన్న నమ్మకం ఉంది. మాంసభవషణ మానటంవల్ల కూడా అ్యగవర్జుల మధ్య దళితులకు గౌరవం ఒనగూడుతుందని ఆళ ఉంది. చార్మితక నేపఠత్యంతో చూస్తే ఎద్దు, గొడ్డు మాంసభక్షణం వంటి జాటివల ఈ అంటరానితనం ఏర్పడ లేదన్నది స్పష్టమే. చార్మి తక, సాంఘక అవగాహ నతో కాక దళితుల కడగండ్ల నుండి గాందీ నుండి ఆలోచనం చేసే ఈకవి దళిశుల్ని “మీలో మీరు నంస్కరింపబడండి అని (వలోధించినంతగా అగ జాతుల్ని, (_వభుత్వాన్ని (వళ్నించడు. ఈయన అభ్యుదయవాదే కాని మితవాది. వేల ఏండ్లుగా దశితజాతి సహనంతో ఓర్చుకొని ఉందని, ఇక, ఆ నవానం కూడదంటూ “జాగృతి? (1969) లో దమ్ము కానయ్య (వవచిస్తాడు, మంచితనం, శమ వదలి, ప్రగతికోరి మేల్కోవాలంటాడు కవి.

కాలం - వారజనాభ్యుదయం త్రి “వాదు కలదోయి (వతిదాని = కననియందు వాద్దు మీరిన మంచియు వోని గూర్చు వద్దు మితిమీరు తమ. నిద వద్దు = లిండు"తీ ఆనటం చూడవచ్చు. ఐక్యత అనక్యకత ౨ మామాల నమైక్యత ; ** *మాల'లని 'మాదిగలు'నని . మీలోమీరె ఖేదముల బెంచికొనుచు త . పించి, యిటుల నలుగురును నవ్వ చులకనై .- నారు యింకికీ ఐక్యంగా సాగండి అంటూ కవి, మాల-మాదిగ దళిత జాతుల నమైక్య జాగృతికై పిలువునిస్తాడు. అవసర మైనవ్వుడు తిరగబడకుంటే ఆది బానిసత్వ మొశుందని కవి. “కుట్టకుండినచో రేలు. “మట్టిపురుగు” గా గణీంచుట పరిపాటి; గాన మీరు కొట్టమిని అల్పులలో జమ - కట్టబడిరి””కక్‌ అని వివరిస్తూ, అవనరమైకే వాక్కు.లకోసం చ్రైతన్యులై కదలండి అంటాడు. అందరూ సమానమేనని చెప్పే అగమేధావి వర్గం ఆస్పృళ్యతను వల్లి సే, తమించవద్దని దశితులకు ఉద్చోధిస్తూ...-

• • ఆత్మ వత్సర్వభూతాని' - యనుచు నొక్క వంక యరచుచు, నింకొక . వంక ఖలులు మిమ్ము 'అస్పృతళ్యు' లనిన మష.మించు బెట్టు?” కిక అని వళ్నిస్తాడు. వైదిక జ్ఞానం శి హిందూ [(గంథాలతో వరిచయం లేకపోవటంవల్లనే అగవర్జాల స్వార్థ వ్యాఖ్యానానికి తలవొగ్గే రోజులొచ్చాయి. కనుక మీరూ విద్యానంతులై అందు లోని సమమార్గాన్ని అమనరించమంటూ దళితులకు నందేళశార్మక౦గా.- “హిందూ నుఠ [గంఠతముల లోలళు లెరుగకున్న యిన్ని నాషృగ మిమ్ము హింసించుచున్న శులువలళో పోరి వాదించి _ గెలుచు బెట్టు?” అని, వైదిక వాజ్మయ పరిచయం “పెంచుకోమంటాడు అంతేకాదు, దళిశులు తమ లావిళరాలకు కూడా విద్యను నేర్చించాలంటూ....

రఢిథీ హరిజనాక్యుదయం - అధువికార్శధ కవిత్వం “బొడ్డు లూడీన యంత మీ. బిడ్డలెల్ప చదవగావలె సకల ళాస్త్రములు వరుస వెలయగావలె విజ్ఞాన-వే త్తలుగను''88 అంటూ సూచిస్తాడు. న్వతం్శత వృత్తులు స్వతంయత జీవనులుగా మారినప్పుడు దళితులు బాగుపడతారంటూ కవి. *బదికి నన్నాళ్ళు యింటిల్లి - పాతి పరుల కూడీగము చేసీ బతుకుచు - నుండు కంటె వెదుక రాదో స్వతంతమౌ అ [బళుకు దెరువు?''89 అని హితవు చెబుకాడు. ఈ పభుత్వం (ప్రజలకోసం. కనుక ఈ (పమత్వ సవియాలు లీసికోవాలంటూ....- 'పన్తుతము సాగుచున్నది - (వజల కొరకు (వజలచే నెన్నుకొనబడ్డ (వజల ఘనత (బదుకు బాటల నిపుడ యే. రృరచుకొనగ"9% యత్నించాలంటాడు కవి. గాందీజీ చెప్పే పగతి నిర్మాణంలో భాగస్తులై, ఆయన అందించే మార్గా లతో పయనించేందుకు..- గాంధీజీ భవ్య నిర్మాణ .- కార్య్మకమము నందలి కుటీర వృత్తుల = వన్ని మీరె గైకొని వర్మిశమించల _ గ్ల్గగు నిజమ్ము'' అంటూ నలవా యిస్తాడు. ఆర్థిక యత్నం । ధనమే నేడు నర్వ విధాలా భ్యదతను మనుషులకు కల్పిన్తుంది కనుక దళితులు ధనవంతులు కావాలంటాడు కవి అందుకు వివేకంలేని గొడ్డు బాకిరీ కాక, సూత్మదృష్టి కలిగిన ధన సంపాదనం మిక్కుటమైన వ్యాపారాదులను దళితులు చేపట్టాలంటూ “చెమటలూ రెడునట్లు కష్టించి యొండె నేడు శ్రీమంతు డగౌచున్న . వాడెవండు? నూవ్మబుద్దితా ధనము గూర్చుకొనుగాక 193 అని బుద్ది చెపుతాడు కవి. దళితుల కష్‌ ౩ “చద్సున్సకొని _ యిప్పుడున్నత = వదవులందు గూరుచుండినయట్టి మీ - కొలపు ఘనులు కులపు సేమమ్మె సతతమ్ము గోరజేయ'98 గా దళితులు యల్నించా

కాలం = హ౦జనాభ్యుదయం రిషీ లంటూ; దళిత మేధావి, విద్యావంత, (వఠుత్వోద్యోగుల, దళిత ధనికుల కర్త వ్యాన్ని వివరిస్తాడు. “ఆలకింపుమయ్య ఆది ఆంధ'” ఆనే మకుటంతో, స్వాతం్యత్యోద్యమ కాలంలో కునువుు ధర్మన్న (వానీన శతకాన్ని నృురింవకే సేటట్లు... “మేలుకొను డాదిమాందులు! మేలుకొనుడు!!”” మకుటంతో (బాసిన దమ్ము తానయ్య గాంధీ భక్తుడు; (పభుత్వం కల్పించే నదుపాయాలవై నమ్మకమున్న ఈ కవి హరిజనుల పూర్వోన్న తత్వాన్ని, బక్యతాభావాన్ని; విద్యావళ్యకతను వివరిస్తూ. అవసరమైవవుడు దళితులు వేగవంతమైన; వివేక మైన జాగృతితో ధనిక, అ్యగజాతుల స్వార్థాన్ని (వతిఘటించాలని కోరే కవి జ్ఞానానంద కవికి దళితుల కోనం సమయానుకూలమైన నృందనం ఉంది. ఈయన (వరంజవము (199) లో దళితుల కష్టాలను గుర్తించి, తీర్చే మంచి రోజులు వస్తాయన్న ఆళాభావం కన్నిన్తుంది. కే జ్ఞానానందకవి అక్షరగుచ్చం (1976) లో కూడా హంజనేరివృ త్రమే విషయమైన కృతులను వెలయించలేదు కానీ అవకాశమున్న (పతిసారీ, ఆ భావాన్ని ఏదో పద్దతిలో ఉటం!ిన్తుంటాడు కవి. ఈయన అవరగుచ్చం (1976) అండికలో- “నేము నిష్ట గల్షిన మనీషుల జాడలు తక్కువై కుల స్వాముల దాంవీకో త్రముల స్వార్థవరాయణులై న వారి దీ ఇు మహిత పమేయములు గానుగు టెద్దుల చందమయ్యె నీ సోమరులున్న దేళమిక ళోభిలువే? దివిటీల నందడిన్‌ "95 అంటూ కవి హెచ్చరించటం ఈ కారణం వల్లనే. చదువు, నంస్కారల రెండూ ఇరుకన్ను లుగా గలిగి మానవజాతి వీష్షించగలిగిననాడు, మనుష్యులలోని అనమానతలు మటుమాయమమౌతాయి. దీపావళి దివ్వెల వెలుగులు ఇందుకు సంకేళాలుగా భానన చేన్తూ కవి... 14 వజల నలము మౌఢ్యమ్ము పోవలయుగాక[” అంటూ కాంక్ష చేస్తాడు. అంబేడ్కరు ఖండిక (2.30) దళిత జాతి పితామవడైన అందేడ్క ర్‌ను కవి దర్శించిన రీతిని వెల్లడి చేస్తుంది. డాలు దర్పాలు, వర్ణ పిళాదాలు, దార్మిద్య గాడాంధకారాలు, మళ దుర వాంకారమూ, ఆనర్జుని దీనున్ని, అసహాయున్ని చేసి దోచుకొనే వేళకు.

346 వారిజనాభ్యుదయం - ఆధునికాయభ కవిత్వం “ధర్మ కంకణమ్ము దాల్చి యన్యాయంపు

ఇెత్తుగడలనెల్ల జిత్తు జేసి

యళశముగొన్న”9” వాడు డాక్టర్‌ ఆంబేడ్కర్‌ అని కవి కొనియాడు కాడు. కవి, అంబేడ్కర్‌లోని హిందూ వై ముఖ్య తీనఠా శ క్రికన్నా; ఆయనలో నెలకొన్న “కాంత్యపింసలురల సత్పథఠ మైనట్టి”*8 నవ బుద్ధునే గు ర్రిస్తాడు. గాంధీ త త్వం తనువెల్లా నిండిన జ్ఞానానంద కవిలో ఈ సాత్వికత ఉచితమే అయింది,

గాంధీ సిద్దాంతాల పట్ల అనుర క్రి కలిగిన జ్ఞానానందకవి, సర్వ సమ న్యల పరిష్కారానికీ 'నత్మాగహం' శాంతి సాధనంగా చేసుకోవాలంటాడు. గాంధీని దేళ్గపణ మరచినందువల్లనే అది ఆర్మదుల పైన సాగే చ్చితహంన అవి చ్చిన్నంగా నెలకొని ఉందని వాపోతాడు. “ముందడుగు ఖండికలో (6.60) గాంధీకి రేశస్థితిని విన్నవిన్తూ, సీ విన్మృతి వల్లనే ఈ (వ్రజల్లో “వెయ్యంబుల్‌ మజి తీరుతీయములు లేనేలేక'%9 పోవటం జరిగిందంటాడు.

కవికి, దశితుడై నందువలన, అఆ నమనస్యల వరిష్కార సిద్ధాంత కరయైన అంబేడ్కర్‌ పట్ల అభిమానం తొణికిసలాడినా, (వధానంగా గాంధీమార్గమే అభిమతం. ఈ కావ్యంలో కవిలో నెలకొన్న ఈ చింతనం, తఈజచుగా న్పుట మౌతూ ఉంటుంది.

అవరవూజ (1979లో _శమించే దళితుని హింసించే _పవృత్రిని నిరసిన్తూ. అందువల్లనే భారతదేశంలో నంతోషం లు వ్రమవుతున్నదని; భారత దేశం సర్వవిధాలా ఆభ్యుద య (పతిబింటితం కావాలంటే ఈ బుద్ధి పోవాలంటూ-

“*కానివానికి కంచమ్ము నై నవానికి

కాకులను బెట్టు వక వివేక బుద్ది

ఎపుడు పోవునో యప్పుడే యీ యఖండ

భరతమువనమ్ము హర్ష నిర్షరిణిదేలు'” 109 నంటాడు. ఆక్షరాక్షతలు, వర్ణన్మము, పాంచజన్యము, వంశధార, తరంగమాల, వెలుగుబాట మొదలైన కృతులు రచించిన జ్ఞానానంద కవిది కవితా సృష్టిలో జామవా మార్గం. గాందీజీ అహింసాత్మక _వతిఘటనం దళితాభుదయ మార్గం.

పీడవర్తి ఎ్యజ్లా మహాత్మా గాంధీ శతకం (1969) (వధానంగా చిన్న పిల్లలకు గాంధీ చర్మితను చెవటం ఆశయంగా రచింపబడింది అందుకోనమై ఛంరో, గణ సంక్లిష్టత లేని అటవెలదిని వాహకంగా చేనికొన్నాడఈ.

కాలం - హరిజనాభ్యుదయం రిక్త? ఈ శతకంలో గాంధీజీ నత్యాహింనలు, మద్యపాన వ్యతిరేకత, స్వాతం (త్యోద్యమ కాండ, కుల, వర్ణాలకు వ్యతిరేకంగా ఆయన నడిపిన హరిజనో ద్యమం; దేశీయోద్యమాలై న ఖద్దరు, (గాౌమీణాళుదయాలు, బకమత్యం కోనం తపన; హిందూ ముస్తింల మధ్య స్నేహం కోనం వెంనర్దాట మొదలైన అంళాలు కీర్రించబడ్డాయి. సాక్షాత్తూ ఆయన్ను దైవ సమానుడుగా కవి చితించటం చూస్తాం. హరిజన నమన్యకు నంబంధించి__ “మారుమూలనున్న మాల మాదిగ జాతి 'సేమ మరనీ గాంధి చింఠతనడెను గూడుకట్టినట్టి కులతత్వమును బావ”161 కదలిన గాంధీజీ స్తులిప్మాతు డౌతాడు. అవర్జులకు “హరిజనులు” అన్న నామకరణం డేని, అంటరానితనాన్ని కూల్చాలని; అందరితోపాటు జీవించాలని. “కరతరాల నుండి తాండవం బాడెడి అంటు మనల నెంతో కుంటువజటుచ "ెజికివేయ దాని పెద్దగ పోరాడి"108న గాంధీ, వర్ణభేదాన్ని పోగొట్టాలని షాక “వచ్చి ఆభార్యవ్యుతిని'” ఇచ్చిచేశాడని కవి (వ్రళంనిస్తాడు. (పుట : కవి దృష్టిలో హరిజనోద్ధరణానికీ సంబంధించి గాంధీజీ చేసిన సేన (వళంసాప్కాతం, అనన్యపాధ్యం, సంవూర్ణ అభ్యుదయ సిద్దికి సాధనం. అందులో సంశయం లేదు, అందువల్లనే ఈ హరిజన సమస్యకోసమై మరొళ మార్గంలో కృషి చేసిన అంబేడ్కర్‌ వస్తావన కూడా చెయ్యడు. గాంధీని [కీస్తు వారనుడుగా కూడా కవి కొనియాడుతాడు. ఆయన్ను. ఇకీన్తు తత్వమున్న క్షీ ర్రినీయుడు గాంధి 1వజల కొజకు రాను (పాబమిడెను”10 అంటూ మన్నన చేస్తాడు. నర్వవభవదాత; త్యాగమూర్తి; భారత జాతిపిత గాంధీజీ. ఏవిధమైన కళంక మాపాదింపబడని అకళంకమూల్తిగా భావన చేసే పిడపర్తి ఎజాకు_. *..౨4.-వుడమిలోన బై వసముడుగాదె ధరణిలో మన గాంధి.”184 గాంధేయవాది, క్రై9స్తవ కవి పిడపి ఎ్మశ్లా,

346 హరిజనాభమ్యుదయం -ఆధునికాొర్యధ కవిత్వం

ఆత్తోట రత్నకవి, హరిజనాభ్యుద యము (1970) యక్షగానంలో అంట రానితనం నిర్మూలించటం కోసం భారత (నళుత్వం చేసిన 1955 *అస్ప్సృళ్యతా నేరాల చట్టం" సౌమాన్యులకు కూడా అర్థమయ్యేలా వివరిస్తూ, సవర్జులకు హితవు చెబుతూ, సహరిజనులకు దగ్లైర్యాన్ని ఇస్తూ (వలోధించేందుకు కభళారూపకంగా ఒక (గొమాన్ని ఉదహగ!స్తూ ఏవరించటం జరిగింది.

అత్తోట రత్నకవికి హరిజన సమన్య నిర్మూలనానికి తగిన వ్యక్తి గా౭రీజీ అని, ఆయన సత్య అహింసలే హరిజనోద్యమ మై, ఈ అంటుజాడ్యాన్ని నిర్మూ లించగలవని నమ్మిక. అందువలన అంబేడ్కర్‌ గాంధీల మధ్య కమూనల్‌ అవార్డు వివాదం సందర్భంగా ఏర్పడిన వివాదాన్సద న్దితిలో న

“గాంధి మవోత్ముడు కన్నీర్వెట్టి - కలగి నలిగి లోన

అన్నము నీరము ముట్టకుండతా - నలవటించినాడు'”*** అంటూ గాంధీజీపట్ల మక్కువ (ప్రదర్శించాడు. అట్లని ఈయనకు అంబేడ్కర్‌ అంటే ఇష్టం లేదా అంటే. ఆయనను (వళంసిస్తూ “అతడొక హరిజనుడు గొప్ప మేధావి, మంచినక్త - బహు (గంథక ర్త; హైందవులు మాలమాదిగలను సోదర భావమున జూడరనియు, వీ*కి (వత్మేక రాష్ట్రము గావలెననియు పట్టువట్టిన దిట్ట'”10%6 అంటూ (పళంసిస్తాడు.

అత్తోట రత్నకవి గాందేయుడే కాక, ఆయన మార్గంలో హరిజనాళ్యు దయానికి యక్షగాన వడర్శనం ఆసరాగా చేసుకున్నాడు ఈ యక్షగానంలో హరిజనుల కన్నీటిని, వాళ్ళపై అంటరానితనం కారణంగా జరిగే దౌర్జన్యాన్ని సవివరంగా చెబుతాడు తిరువాన్‌కూరు, తిరుపతి, భ్యదాచలం వంటి దేవాల యాల్లో హరిజన (వ్రవేశం జకిగిన స్పూర్తితో దేవాలయ ,[వవేశాలను చట్టం దన్నుతోనై నా చేయాల్సిందేనని గట్టిగా చెబుకాడు ఈ దేశం గౌరవాభిమానాలు: పౌరుషం, వేదవాజ్య్బయం అంటరానితనంవల్ల అవమానింవబడుతున్నవని వివరి స్తాడు ముస్లీం, అంగ్ల _పళుత్వాలు ఈ డేళాన్ని ఏలడానికి కారణం అంటరాని తనంవల్ల వచ్చిన అనై కృతే అంటాడు పురాణాలలో అరుంధతీ, ఆసపెన వచ్చిన వారిశ్చం్యదుని కాలంనాటి వీరబానుడు విశిష్ట వ్యక్తులుగా వివరిస్తాడు. హరిశ్చం్యదుజ్ణే కొనగలిగిన వీరబాహుడు ఇచ్చితంగా రాజై ఉంటాడని, అందుకు ఉదావారణాన్ని *“భారత చర్మితపై [కొత్త వెలుగు”10 అనే పేరుతో . శేశ9.63 ఆం్మధస్యతిక తొలి పేజీలో వచ్చిన వార్తను వివరిన్తూ యరధిస్టిర

కొలం - హరిజనాభ్యుదయం కీట మవోరాజు ఢిల్లీని రాజధానిగా ఏలేటప్పుడు పాండవ వంశీకులై న రాజులు ముప్రై మందని, ఆపైన వీరబావం వంకప్పు రాజులు వచ్చారని వివరించటాన్ని ఉదాహ రిస్తాడు.

(బవ్మానాయుడి చావకూడు, దివ్యజ్ఞాన సమాజం, (లన్మా సమాజం అంటరానితనపు నిర్మూలనకు కారణనమయ్యాయని కవికి అనందం ఈ కవి శంకరున్నే మనసు మార్చిన వరిజనుజ్ణి గురించి ఇందులో (ప్రస్తావిస్తాడు, రాజా రామమోహన్‌రాయ్‌, కందుకూరి, గురజాడ, (తిపరనేని రామస్వామి చౌదరి, చెరుకువాడ నరసింహం పంతులు, బీర్నిడి మోషే, కృవయ్య, (వనన్న, దత్తు, జాషువా, జి. జోసెప్‌, షేక్‌ ఫరీదులను మెచ్చుకుంటాడు.

హంజనాళ్యుదయం అంటే అత్తోట రత్నకవికి గుర్తువచ్చేదీ మవిత్మా గాంధీ ఇయన అవర్జులకు వారిజనులని పేరు పెట్టి, వాళ్ళ ఉద్ధరణానికి ఆ_ళమాన్ని నిర్మించి, "సేవాసంభూలను పటిష్టపరిబాడని, సత్య అహింసలను (వతిఘటనా మార్గాలుగా చేసుకున్నాడని, గాందీజీ (వేరణ వల్లనే పంచవర్ష (వణాళికలు హరిజరాభ్యుదయ వథకాలు చోటు చేనుకొన్నాయని రత్నకవికి నమ్మకం. గాంధీజీ కీర్తనం ఈ యక్షగానంలో _వధానమైంది.

హరిజనామ్యుద చూనిక వారిజనులు విద్యావంతులు కావాలని, వాళ్ళ ఆర్థి కంగా మరింత హీనస్థితికి గురి కాకుండా అధిక సంతానాన్ని వద్ధనుకొంటూ కుటుంబ నియంతణ పాటించాలని, వర్ణాంతర వివాహాలు, చేనుకోవాలని చెబు కాడు కవి. హరిజన కై0స్తపులకు కూడా వభుత్వం వారిజనులకిద్చే నదుపా యాలు కల్పిందాలంటాడు. (వభుత్వ కాఖల్లోను, మంతి వదవుల్లోనూ అలరారే జగడ్జీవన్‌ రాం, వేముల కూర్మయ్య, బి.యస్‌. మూర్తి, సంజీవయ్య, దాసరి పెరుమాళ్ళు, రాజ సీింహరాయుడు నంటివాళ్ళను గర్వంగా ఉదహరిస్తూ, (అవ్మాంగారు చెప్పినట్లుగా హరిజనులే పాలకులయ్యే రోజులు వస్తాయని, అందుకు ముఖ్యంగా హరిజనులలో అనై క్యతలేని; గాంధీ చెప్పిన అహంసాత్మక మార్గం ఆకాంక్షస్తాడు.

నూతక్కి. అబవాం ఆచ్చమైన కైంస్తవుడు. గాలదేయుడు, కవితా మార్గంలో జామనా వఠంలో నడిచినవాడు. (పేమ, శాంతి ఈయన కావ్యాలలో (వధాన. గుణాలు, గుండెను కదిలిందేటట్లు దళితుల బాధలను *మక్కుజం'లో వర్ణించాడు. నల్లికి ఆస్పృక్యుడు విన్నవించే వేదనల్లో తన కష్టం, అకలి, వడ్డీ

శీ0 హరిజనాభ్యుదయం ఆరునీకార్యధ కవీత్వం వ్యాపారస్థులవల్ల వేధింపులు, కుహనా దళిత నాయకుల శుష్క హస్తాలు చోటు చేసుకున్నాయి.

దళితాభ్యుదయానికి నూతక్కి. అబహాం నూచిందే మార్గం సాత్వికం. గాంధీ. బుద్దుడు, ట్రీసు ఈ బాటకు వెలుగు దివ్వెలు.

*“*కాలినడకతోనే కావించు యానము మేలిదుస్తులెపుడు మేనినిడని?'108 గాంధీ త్యాగాన్ని. “బుద్ధ దేవుని పాదాల వూజలంది "

భక్తి తాత్పర్యములనెల్ల ఐలుకుచున్న

తరత జనయితతి కీరితి. జరువలేను

వర అహింసామవినూ _శి మరువలేను”199 అని బుద్ధుని అహింసా ఈత్వాన్ని శీన్తు (టేమాన్విత స్వభావాన్ని తనదైన దళితాళ్యుదయ పథంలో కాగ డాలుగా వెంట తీసుకొనిపోతాడు. ఆందువల్దనే, కాను దళిరుడుతో...

“కలిమి లేనివాడ . కష్టాలు ఐడువాడ

సకల జీవరాశి. సాకువాడ

నెత్తురోడ్చి, బలము వితెడు మొనగాడ

వరువు గలిగి బతుకు బక్కవాడ”'110 అన్పిన్తూ, దళితుడు అన్నీ ఎరిగి కూడా; ఈ లోకానికి జీననదాత అయి ఉండికూడా; దొరల'పె త్తనాన్ని తణంలో బుగ్గి చేయగలిగి కూడా ధర్మశీలుడైనా డంటాడు. కానీ ధార్మిక శకి మహో (మైనదని; దానికి శాంతమనే నివుజు కప్పి ఉన్నంతకాలమే స్వార్థ రనీక, పె శ్రందార్ల ఆటలని; అది జ్వలించిననాడు అందులో శలభాలు బౌతారని మర్మ జె హెచ్చరిస్తాడు.

“వరివూర్తుడు” (1989) లో మహసీయమూర్రి శిస్తు వేమన, జఉామువా, జాన్సన్‌ మొదలై నవాళ్ళ నుతి, దళితుల కష్టాలు (వస్తావించాడు. అభాగ్య జీవి జీసస్‌, పిడుగులు, పావురము, ఆలరువాని రచనల్లో కూడా శాంతి మార్గాన్నే నూతక్కి. దశితాళ్యుదయ సాధనంగా చేసుకొనటం కన్పిస్తుంది.

చోడగిం చందరావు *చందరావు గికాలు” (1974) ఇండకావ్యంలో వందమందిని బాధ పెట్టి ఒక్కడు నులసడటం, క క్రిపేరుతో దోచుకోవటం దేశాన్ని నిర్వీర్యం చేసేవి అని హెచ్చరించే కృతి. ఇందులో అంబేడ్కర్‌ (వళంన ఉంది కానీ కవికి అంబేడ్కర్‌ మార్గం.ఇష్టమైందని చెప్పలేం.

కలం - హరిజనాత్యుదయం ర! ఈయన లీమ శతకం (1989) కవికి అంబేడ్కర్‌ వట్ట ఉన్న ఆరాధనను తెలియ చెబుతుంది. అన్ఫృశ్యుల దీనమైన [బతుకులను “మూతికొళ్క. ముంత దేతిలో ఒక చిప్ప వెనుక తాటియాకు [వేలుచుండ వీధి చివర యజచు వింత జంతువు'111 లను. చేని ఆడించిన నృృళ్య జాతిపై ఏహ్య భావాన్ని వెల్లడి చేస్తుంది. చందరావుకు కూడా హరిజనులంటే ఆది అంధులు అన్న నమ్మకం ఉంది. మంతతం కాలు, యజ్ఞయాగాదులు ఈ కవికి నచ్చవు మనుస్మృతిని తిరస్కరిన్తూ “మనువు కూర్చినట్టి మతిలేని కాస్త్రమ్ము ధర్మపీఠమెక్కె ధరజీనేలె దాని చించి కాల్చ'*118 మంటూ కోపంతో వెక్కిరిస్తాడు. దళిత జాతురి వల్ల వాగుపడి, వాళ్ళనే నాళనం దేసే, సవర్డ స్వార్ధవరున్ని; “*ఎవని కరుణ వలన నింత వాడయ్యెనో మజచిపోయినాడు మానవుండు”113 అంటూ మానవత్వాన్ని మంట గలి పీన వేళలను గుర్తుకు తెచ్చుకొంటాడు. (దోహులు ; “సీదు పేరు చెప్పి న్మిశేజీ మెర్పెక్కి పాఠ్మబరుకు గోత పాతి పెట్టి వోయి కొజకు వేగు అన్నయ్యల'114 ను వెక్కిరిస్తాడు కవి, హరిజనుల కోసం [పళుత్వం కల్పించే, ఎన్నోకొన్ని సదుపాయాలను ఉపయోగించుకొని వృద్ధిలోనికి వచ్చిన హరిజన ఉద్యోగులు; మేధావులు, విద్యా వంతులు తమ న్వజాతిని మరచిపోయి, ఆందలాల మత్తులో మునిగి తేలుతూ; అగవర్జుల వై పే దృష్టి సారిస్తున్నారు. కానీ, మారిజనుల [వగతి కోసం చేసే దేమీ లేకపోగా, అడ్డువడుతున్నారని కోవగించుకొంటూ కవి “పమ్సి చదివినాడో ఏలాగు చదివెనో ఎవని కరుణ నెదిగె నింత ఎత్తు వెజ్ళీమొగము కాస్త వెన్సకు చూడ డె' 115 అంటాడు. చటివి చదివి ఎంత చవట లయ్యార య్య'కే!16 ఆంటూ ఈసడించి వేస్తాడు. వారిజన క్రై9స్తవులు పుట్టింది ఆది అర్మధ కులంలోనైనా, క్రై9స్తవు పుచ్చుకోగానే, సాటివాన్ని 'హరిజను' డంటూ హేళన చేస్తారు. మళ్ళీ (చళతక్వ

క్రీకల్లీ పారిజనాభ్యుదయం - ఆధునికాం[ధ కవిత్వం నదుపాయాలకోసం '“వారిణనుడు'గా వభుత్వ రికార్డులో లెక్కిం0పబడతారు ఈ ద్వంద్వ వైఖరిని కవి సహించలేచు కై9 స్తవం పుచ్చుకోగానే, హిందువు లుగా వున్నంత మాతాన, “అన్యులు అంటారు అంటూ దేశత క్రీ లేనివాళ్ళు వీళ్ళని. “తనదు కన్నతల్లి తన స్వంత దేశమ్ము తనదు మాతృభాష తన యళన్సు మరచిపోయి. ఎంత మారపోయాడయ్య'")117? అంటూ వీళ్ళ ద్వంద్వ (వకృతిపై కఠిన దృష్టిని సారిస్తాడు. అంబేడ్కర్‌ దేవుడే : కవికి అంబేడ్కర్‌ ఆరార్యుడు, పూజ్యుడు అన్నీను. అంకిత పద్యంలో దాన్ని తేటతెల్లం చేయటంలోనే కాదు; దళితుడుగా, తనను అవర్జుడు అన్నవాని గూల గుయ్యిమనేటట్టు వాదించి గెల్చిన వీరునిగా; అగవర్డ “తెల్ల హర్యం కము*ను చావు దెబ్బ కొట్టినవాడుగా; వేద, కతి, వేదాంగాలను తటచిచూసీ, ఏమీ లేదని, స్వార్ధ పూరితమని తేల్చినవాడుగా; జసతపాల్ని, జంతుహింసను తిరస్కరించి, కాంత్యహంస (ప్రేమను వంచిన బోధిసత్వుని వారసునిగా, దఃి తుల గౌంగళి జీవితాల్ని, సీతాకోకచిలుకల్పాగా హాయిగా ఉండచేసినవాడిగా- ““అండవజకు శూన్యమైనట్టి ఐతుకున కాళగొల్పి క" త్త యర్థమిచ్చి'118 న వాడిగా గౌరవిన్తూ స్తుతిహ్హేడు కవి, దైవత్వ భావనలు నాకు నచ్చకపోయినా, నిన్ను దేవునిగా ఆరాధిన్తు న్నానని అంబేడ్కర్‌ కు కారణం వివరిస్తూ. “సాటి మానవునకు సాష్టాంగముగ (మొక్కి దేవుడనుట తన్ప తెలియుగాని నన్ను మనిషి జేసీనట్టివాడె దేవు''119 డంటాడు. మల్లివరవు జాన్‌ “విళ్వపకాళం' (1974) లో హరిజనాభ్యుదయం అలో చనగా వాక్కులకోసం పోరాటల చేయాలని, సహనం సమస్యలను తుంచివేయ జారిదని చెన్పటం జరిగింది. సహనం సమస్యను మరింత మిక్కుటం చేస్తుందని; ఎదిరించి హక్కులను సాధించటానికి ఉద్యమించినప్పుడే ఈ సమస్యావర మైన సంకెళ్ళు తెగుతాయని కవి ఉద్ధేశ్యం. అందుకే.

కాలం - హరిజనాభ్యుదయం క్రీీత్ర

“*రెవ్పరాని వాడని నిన్ను జెవ్వువాని

తవ్పు జూపి గట్టిగ బుద్ది చెప్ప వెజచి

దూరదూరముగా నమస్కారమనుచు

నెంతకాలము నీవు సహంతువయ్య!'*189 అని దళితుల్ని ,వళ్నిస్తాడు.

అంటరానితనం (పలోభుల స్వార్థం.హరిజనులు వూర్వం ఉన్నకులే:

ఈ సంఘంలో అగులు, నిమ్నులు అన్న ఖేదం (వలోళుల స్వార్థం ఈవ్స మరేమీ కాదంటాడు కవి. మాతంగ కన్యయైన 'అరుంధతి'ని అనాడు వళిమ్సుడు పెళ్ళి చేసుకొన్నాడు కదా! మరి ఆమె నర్జం లేదా కులం తక్కువై ఉంటే ఈ వివాహం జరిగి ఉండేది కాదు అంటాడు.

ఈ దేశంలో జంతువులు న్నృశ్యమే - అవర్జుడే అన్నృళక్యుడు;

భారతదేశంలో వకు నంపద పైనే జీవనాన్ని సాగించిన అఆగవర్జులు వాటిని వ్రైవనమానంగా భావించటం చూడవచ్చు. వాటివల్ల తమకు సంవదలు ఉనగూడుతున్నాయన్న వివేచనం ఈ (యేనుకు కారణం శావొచ్చు.

ఆ వజవులతో సమానంగా ననిచేస్తూ, సిరిని సమకూర్చే వరిజనులను మా_ఈం అంటరానివారిగా చూడటంలో ఎంతటి అవివేకఠ్వాన్ని (ప్రదర్శిస్తారు ఈ అ్యగులు అంటాడు కవి,

“కుక్క-కు వందికిన్‌ బనులకున్‌ వనీయింవః గులీనులిండ్లలో

వాక్కుల నిచ్చి వంచముడవన్న నెవంబున నిన్ను ముండుపం

చెక్కగనీయ; రీ తెలివి హీనపు చేతలకున్‌ విదేశముల్‌

ఫక్కున నవ్వుచుండె; వరువా? మనకీ సీగవట్ల గ్కోతముల్‌ 1181 అనీ ఈ దేశంలోని విజ్ఞానం చెట్టూ, చేమా, జంతునాభాలు; రాయీ రన్న అకు గొవ్చను కట్టబెట్టటానికి వనికివస్తున్నది కానీ, మానవత్వాన్ని నిలబె ప్టేందుకు అక్కరకు రావటం లేదంటూ బాధసడతాడు.

ఐకమత్యం :

ఐకమత్యాన్ని ్మవబోధం చేస్తాడు కవి, *ఒతీగిలి గౌరవము వృంచు కొలది” తలకెక్కి ఈన్నేవాళ్ళపై స్వజన బలాన్ని నంతరించుకొని రావా లంటాడు.

ఉక. 2

శ్రీరీశీ హరిజనాభ్యుదయం - ఆరునికార్యధ కవిత్వం

“కాకి బలగమ్మురా! నీది, కదలిరమ్ము

అగజులతోడ నీ హక్కు. లందికొమ్ము”182 అంటూ దళితుల్ని ఉరత్తే బితుల్ని చేస్తాడు కవి,

మాదిగ, మాలలు వారి వృత్తులతో ఈ దేళవజల కాకు కందకుండా పాదరతలు, దేహం వడలకుండా వస్తాంలు అందిస్తూ, తాము మృతం అ రేంటికీ దూరమై (బతుకుతున్నారు.

ఈ దేశం “ఉపకారికి అవకారం” చేస్తున్నదని కవి, గాంధీజీ హం ఇన సంస్కరణం విఫలం అయిందని, అయన వీళ్ళకు వారిజనులని సేరంచి, సంస్కరించటానికి _వయత్నించినా, కులీనుల హృదయాంతరాళంలో ఈ భావం దాగుండి, దెబ్బతీస్తున్నదని, ఇటువంటి క్లిష్ట పరిస్థితుల్లో మీరు మాల, మాచిగ లేదాలతో విడిపోకండి అని హెచ్చరిస్తూ.

“మాల యతడు; నేను మాదిగ కులజుడ “ నను విలేదముండు నంతదనుక

కలిన్‌ తిరుగలేవుగద! కులీనులతోడ,

ఇంటగెలిచి రచ్చ కేగుమయ్య”183 అంటాడు.

నీదీ దేశం 1

కవి, హరిజనులు తమ గు ర్రింపుకోసం; నుఖ జీవనంకోసం యాచించా ల్సిన అవసరం లేదంటాడు. ఈ దేశం పరాయి పాలకుల్మక్రింద లేదు. అందులో ఇది వజా [వళుత్వం. నువ్వూ ఇందులో భాగం కనుక___

““....సర్వహక్కుల నమానత్వమ్ము నీ సౌమ్మురా! 85 పెమ్మె త్రెదవేల? నంఘటిత ళక్తిన్‌ జూన లేలెమ్ము; నీ యజచేతన్‌ వరిపాలనాచరణ భాగ్యం బెన్నడో దోచెడిన్‌''134 అని _ నువ్వు సమఖాగివే కాదు, రేవు ఈ దేళశవు నేతవు అవటానికి కూడా అర్హుడవే, అది నుదూరం కాబోదు అని (శాంత దర్శనం చేస్తాడు.

అదరణ :

ఈ _వలుత హరిజన క్రై9 సవులకు హరిజనులవలే అన్నింటా రిజర్వేషన్ల నువయోగించుకునే అవకాశం కల్పించాలంటాడు కవి.

అంటరాని వాళ్ళని హేశనచేసే వాళ్ళకంటే . అన్నింటా ఉన్నత విలువలు హరిజనులు నంతరించుకొన్న నాడు, ధన బలం పెంచుకొన్ననాడు;

కాలం - వారిజనాళ్యుదయం ట్‌ “వర్దాంతర వరిణయోత్సవములు”” జరిగేనాడు; దళితుల మంలి, చెడ్డల నిరం తరం కాంక్షించే విద్యాధికులు వీళ్ళలో ఎక్కువై ననాడు..-

““అంటరానితనంబు నీ కంటబడదు

కులము గ్మోతాల గోల నీకుండబోదు

రాజకీయాలలో నెట్టి రఠసరాదు

వెనుకబడిన సోదరుడ! ముందునకురమ్ము' "138 అనీ దళికాళ్యు దయాన్ని ఆవావానం చేస్తాడు.

“గురుదషిణ' ఇండికలో (పుటలు : 80.32) దోణాచార్యుడు ఏకలవ్యుని వట్ట, ఆభిమన్యునివట్ల చూపించిన వివక్షే దోణుని 'ఐలిగొనియె నిన్ను; దుష్కర్మ తొలగిచనునె!” అని; ఏకలవ్యుని బొటనవేలును గురుదక్షిణగా తీసుకోవటానికి నువ్వు నేర్చిన విద్య ఏమిటని వళ్నించి, “నువ్వు ఆతనికా అవకారం చేయకుంటే, అతడు భారత సంగామంలో విజయుని దునుమాడే వాడు కదా!” అని వళ్నిస్తాడు కవి. ఈ ఖండిక జావువా అండ కావ్యాలలో లీష్మ కర్ణాదులను ఆవిష్కరించిన రీతికి దగ్గరగా కన్పిస్తుంది.

ఈ కవి 'అతుకుల (బశుకులు” ఇండకాన్యంలో వయోజన విద్యవల్ల జన గూడే లాభాన్ని గురించి వివరించటం జరుగుతుంది.

దొండపాటి రామారావు '*ఎదురు తిరుగు" (1974) లో శ్రామిక శ్రి గొప్పదని, (శమించడానికి చేసే కృషితోపాటు సమన్యల వరిష్కారానిక ఎదురు తిరిగే చేవ దళితులకు రొవాలంటాడు.

జత్రిర్రగర్రా

ఎదురు

తిరగరా

ఎదురు

తిరిగి

లోకానికి

బదులు

నీతి చెప్పరా”]% అని సీడిని బోధిస్తాడు. కులం, మఠం తైళ్ళలాంటి వని, అవి నాశనమవ్వాలని కోరుకొనే ఈ కవి గాళరీ సీద్ధాంతాలు చదలు వడు శున్నవని సంస్కార గీతాలు (1986) లో.

6 హరిజనాభ్యుదయం - ఆధునికార్యధ కవిత్వం “అహింసా - నీతులన్ని అరణ్యంలో - రోదనలే గాంధీజీ - నీద్ధాంతం విందులకే . వరిమితం”*!17 అని వివరిస్తాడు. కూడ గుడ్డలను సంపా యించినా అంటరానితనం వదలిపోవటం లేదని వ్యధ చెందుతూ... “కూడు గుడ్డ ఎంత వున్నా కొదవ యెంతో వుందిరా అంటభానితన మన్నది అంతులేని గాఠరా'188 ఆని కృంగిపోతాడు. ఈ కవికి సహణీవనంమై కాంక్ష, పోరాటంపై వాంఛ దళితాభ్యుదయానికి మూలమనే నమ్మకముంది. దొండపాటి రామారావు ఆలోచనలలో విన్లవం చోటు చేసుకోనటం 1984 లో వెలు వడిన 'సిలకమ్మ పాటల' ద్వారా గమనించవచ్చు (ప్రతీకాత్మకంగా విన్లవావిష్కరణం కావిన్తూ... “చల్లని దోపిడీతనానికి వీకటి పేదరికానికి యుగాల రాతంఠా జరిగిన పోరాట రవాస్మ క్రీడల ఫలితమే ఉదయించిన విన్షన నూర్వుడు' 139 అంటాడు. దశితుల్లో ఏశీకృతమైన (వ్రగతిమార్గ (వతిఘటనం తక్షణావసరం అని గుర్తించిన కవి. *ద్రోప్రడ్తీ నరికట్టు దోవేదనంటి కూలీల కలయిక తేరారి లేదంది”18 అని సిలకమ్మ నోట స్పష్టంగా వలికిస్తాడు. ఈ విధంగా ఉద్యమించే దళితుడు ఒక గాడైతే [వయోజనం లేదని ఐకమత్యంతో ముందుకు సాగాలని, దళిత జన గీతాలు (1985)లో__

కాలం - హరిజనాభ్యుదయం రర? *ఆట్రో యిటో - తేల్చుకోర

ఒక్క-డివేం - చేస్తావుర

ఒక్కుమ్మడి - లేచిరార

కొ త్రవాట - నడిచిపోర”181. అని నంబేశమిస్తాడు. దొండపాటి రొమారావు కవిత్వాన్ని ఈ విభాగంలో చర్చించడానికి కారణం 1975కు దాదాపుగా వచ్చిన రచనల్ని ఇందులో పరిశీలించాలనుకోవట మే.

ఈ విభాగంలో ఒక్కొాక్కచోట కవి కృతులలో 2975 తర్వాత వచ్చిన వాటిని గురించి కూడా పరిశీలించటం జరిగింది. కారణం ఆయా కవుల యొక్క అభ్యుదయవరమైన ఆలోచనలలో వచ్చిన [కమానుగత మైన మార్పును గుర్తించి వివరించటం ఉద్దేశ్యం, టోయి లీమన్న, దొండపాటి రామారావు, నూతక్కి అ్యబవోం, జ్ఞానానందకవి వంటివాళ్ళు ఈ రకంగా అనుశీలనకు గురియైన కృతు లున్న కవులు,

దళితులు గుర్తింపు కోనం స్వతం్యత్యోద్యమ కాలంలో వెలువరించిన కవిత్వం, తత్కా లానికి సర్మృవదాయక ధోరణినే అవలంబించినా, దాని ఫలితంగా మరింత స్పష్టమైన (వగతిమార్గం కొరకు ఆలోచనం అనంతర కాలంలో మొద లయింది. అ కొరణం వల్ల, దశికాభ్యుదయం కోసం దైతన్యవంత మైన ఆలోచ నలు మొదలయ్యాయి. ఈ ఆలోచనలు (వఠమకాలంలో గతకాలప్పు. అంటే జాతీయోద్యమ కాలపు దళిత కవుల ఆలోచనలకు సాన్నిహిత్యంగా గాందేయ మార్గంలో మొదలైనా, (కమ [కమంగా అవి పరిజితిని పొందుతూ, హేతుబద్ధ మైన, అంబేడ్క.5 ఆలోచనలతో కూడినపిగా మార్పుపొందాయి. బోయి ఖీమ న్నను ఇందుకు ఉదాహరణంగా చెవుకోవచ్చు.

దేవుడు, మతం, అచారవ్యవవిరాలు, సాంఘిక నియమాలు వంటి వాటిపై [పశ్నలు కురిపిస్తూ ఈ కాలపు దళిత కవిత్వం కళ్ళముందు నిలుస్తుంది. పరిణామక మంలో గతించిన లకణాలు, శకలాలుగా ఈ కాలంలోను అక్క-త క్కడా కవ్చిన్తూ. నూతక్కి అబహిం, డైదవేముల దేవేందర్‌, జ్ఞానానంద కవి వంటి సర్యపదాయ కవుల అలోచనలకు తానిన్వటం గమనించవచ్చు.

*4అభ్యుదయవాద సారన్వతం దై తన్యవంతమైనది. వాస్తవికత, నంద రత, ాల్వికతలు దీనికి వునాడులు”83 అని ఆభ్యుదయవాద సాఠన్వతాన్ని గురించి కంచెనపల్లి చిన వెంకట రామారావు చేసిన వ్యాఖ్యలు ఈ దళిఠ చైతన్య కవిత్వ తళ్వాన్ని వరికించినప్పడు ఉచితంగా అన్నిస్తాయి.

స్రికప్ర హరిజనాఘ్యద యం - ఆధునికార్యధ కవిత్వం తి.1.8. దళితాభ్యుదయం ;

“*విన్టవంలో వినాళాత్మక, నిర్మాణాత్మక లక్షణాలు రెండూ ఉంటాయి. దీనిలో సంఘటిత [వజాళ క్రి యొక్క సాముదాయక దైతన్యం (వస్ఫుటమవు తుంది. ఆధార స్వరూప స్వభావాలను మార్చే లక్షణం దీనికుంటుంది. కొత్త విలువలను నెలకొల్పడంలో ఇది పని చేస్తుంది. "183

దాదాపుగా ఒకటిన్నర దళాద్దీ కాలానికి చెందిన దళిత కవిత్వం, ఈ లగజాలన్నింటిని _వధానంగా (పస్ఫుటం చేయటం దర్శించవచ్చు. కానీ ఇదే సమయంలో గతకాలపు సంస్కరణాత్మక ధోరణులు; సంఘటనాత్మక ఆలోచ నలు కలిగిన కవిత్వం ఈ కాలసరిధిలోకూడా అభివ్య క్రమౌటం గమనార్హ మే. అందుకు కారణం...

అబ్పద్రున్సికత కేవలం కాలానికి సంబంధించినది కాదు. అంఠతకుముండు వ్యవస్థలోని సామాజిక, రాజకీయ, సాంస్కృతిళాంకాలు పోయి, ఆవి కొత్త స్వరూపాన్ని పొందటం ఆధునికత అనుకుంటే, ఆది వాళాత్తుగా (పారంభమయ్యేది కాదు. "వేత " అందువల్ల స్పష్టమైన దశితాభుదయ మార్గానుక ర్రలైెన కొలకలూరి ఇనాక్‌, బొజ్జా రారకం, కత్తి నద్మారావు, మాష్టార్టి, అశోక్‌ కుమార్‌, బోయ జంగయ్య, ఎండ్డూరి సుధాకర్‌, టి. శంకర్‌, సవేర; వర్గపోరాటం చ్వారా దశీశాథ్యుదయాన్ని కాంషించే శివసాగర్‌, గద్దర్‌, వంగపండు (వసాదరావులతో పాటు సంఘటనాత్మక, నంస్కరణాత్మక దళితాభ్యదయ అలోచనం చేసిన రావూరి ఏకాంబరం; కొలకలూరి స్వరూపరాణి, గాదెలన ర్తి ఆశీర్వాదకవి, కొలక లూరి గోవకవి, దోనేవూడి మోహన (వసాద్‌, ఈరన్న వంటివాళ్ళు ఈ కాలంలో ఈటస్థవడకఠారు.

• దశికాళ్యుదయం కోనం విష్షవ మార్గం వట్టిన కవులలో హిందూమత, కులి వ్యవస్థల నంన్కరణం కంటే తిరస్కరణం; వినతి కంటే విన్లవం (ప్రారాన్య విషయాలై నాయి. అందువల్ల వీళ్ళ ఆలోచనలో నూటిదనం; (వతి ఘటన విధానంలో సాయుధత్వం స్థానం సంపాదించుకొన్నాయి,

• దళిశుల కోసం వీళ్ళ సాహిత్యం దళితుల భాషతో గేయం, వచనం, పాట్ల అయింది వీళ్ళ కాలానికి ఉద్యమ రూవంలో వయనించే దశితాళ్యుదయ

కొారిం - హరిజనాభ్యుదయం శ (వకిఘటనం ఆ స్పరూవ, న్వభావాల ఆవిష్కరణమై, అందులోని కష్టనష్టాలను వివరిస్తూ ముందుకుసాగటం కన్పిస్తుంది అంబేడ్కర్‌ దశితాభ్యుదయ చింతనం, మార్క్సిస్టు పోరాటవంథా సమైక్యంగా వీళ్ళ మార్గమైనాయి.

ఈ వివ్హవ దళిత కవిత్వానికి వునాదియైన ఆచార్య ఇనాక్‌ కవిత్వానుశీల నంతో ముందుకు సాగటం క ర్రవ్యం. ఇనాక్‌ వరా మామూలే (1979); కులం: ధనం (19685) ద్వారా ఈ దర్శనం వీక్షణ మైంది.

ఆచార్య ఇనాక్‌ ఆలోచనం వర్ణవ్యవస్థ అవిర్భావంలోని స్వార్థాన్ని విప్పి చెబుతుంది. ఈయన (పాచీన వాబ్బయ కాలంలోని వర్ష, కులావిర్భావాలను విన రిస్తూ. వైదిక ఆర్షవర్గం ఆదర్శవంత మైన కబుర్దు18ి5్‌ వెప్పినా; స్వార్థం, మతం, ఆధికారల ఉన్న ఈ వర్గం ఎదుటివాన్ని దెబ్బతీ సేందుకు, నిర్వీర్యం చేసేందుకు [వతి రంగంలోనూ వటిస్టమైన దోపిడీ విధానాన్ని ఏర్పరుచుకొంది అంటాడు. అందువలనే, విస్మృతున్ని, బానిసని అస్పృళ్యున్నిదేసే వర్ణాళమధర్మం ఏర్ప

“న్సదుట్లో, మెదళ్ళో, చంకల్లో, డొంకల్లో

విశ్వరవన్యం దాచుకొన్న

మహర్షజన సంతానం””186 ఇందుకు కారణం. ఈ వర్ణవ్యవస్థ పుట్టుక తో కడజాతి సంచముడు పుట్టుకొచ్చాడు, వాడి జీవితం దుర్భరం, (వయోజన రహితం అయింది.

“పంచమ న్వరం

కొనదేలిన వదునైన ముల్లు మీదవడి

ముక్కలై చెక్కలై (వక్క-లై

“సీలికలై _పేలిపోయింది”15” అంటాడు ఇనాక్‌.

అప్పటినుంచి...

దేశ భ్రవితవ్యం సందేహసం కులంగా

కులం విశృ్ళంఖలవివోరంగా

ధనం విశ్వ విరాట్సరూపంగా

పీడన వియ త్తల వి నృతంగా”]88 సైాగుళూనే ఉంది అంటాడు.

హరిజనుల వాస్తవిక స్థితిగతులు నమ్మశక్యం గానంత దుర్భరంగా ఛయారయ్యాయి. వీళ్ళన్నారన్న విషయ౦...

న! హరిజనాభ్యుదయం - ఆధునికారయధ క విత్యం “కొన్ని రాళ్ళకు ఇన్ని గుడినెలకు తవ్ప'")189 త్రెలియని స్థితి దాపురించింది. వీళ్ళ ఉండి లేనివాళ్ళయారు. దశితుని దుర్భర స్థితిని వర్షిస్తూ కవి. “ఇంటి కన్స కన్నాలలోనుంచి ఆకాశం కన్నాలు (బతికినన్నాస్ళు లెక (ా పెట్టినా లెక్కతేలని లెక్కలురాని లెక్కలేనివాడు పీపుబండ మీద చెమటనీళ్ళతో ఉతికినచొక్కాను శరీరదండెంమీద ఆరేసుకొన్నాడు తలవాల్చేసుకొన్నాడు''**0 అంటాడు. ఆయన దృష్టిలో ఈ దేశంలో సంవదలకు (సష్ట దళితుడు, పాలిత స్థానంలో ఉండవలసిన వీడు నిరక్షరాస్యత, వెట్టిదాకిరి అంటరానితనం, "పేదరికాలవల్స వానిసగా (బతుకుతున్నాడు. అందుకే కవి. “ఇంతకంటే మవాత్ముడు ఇంకెన్సుడూ పుట్టటోడు”141 అని స్పష్టం చేస్తాడు. ఇప్పడివ్పుడే దశిశుడిలో తనెవరన్న స్పృవా పెరుగుతోంది. తనకు వేసిన సంకెళ్ళను (లెంచుకోవాలన్న దైతన్యం రూపుదిద్దుకొంటున్నది. అ నేపథ్యంలో తాను నిరంతరం శ్రమించినా? కౌందరి$ తల్లిలా; ఇ్మూనాళులై నవాళ్ళ్శకు భార్యగా నన్యశ్షిరాలనందిన్తున్న ళూమిని; వలం పంచనిదాన్ని _- “మాలో ఎవడికి తల్లివి ఎవడికి పెళ్ళానివి'”148 అని (వళ్నించటం జరుగుతున్నది. శర్మను (ప్రాక్‌ పుజ్యంగా లానన చేయడం; కాళ్ళ రప్పల్ని బేవుళ్ళుగా చేని వూజించడం143 కేవలం అంధవిశ్వాసం, నవర్దుల స్వార్ధవర్వతం, అనే దళితునిగా కవి ఆలోచనమై, దళశితులపరంగా (వతిఫలిస్తున్న ది. దశితుని ఆలోచనం, అన్యాయవు శృంఖలాలను (తెంచుకోవాలనే ఆరాటం విశ్హేషిన్తూ..... “*కరతరాల వానినఠ్వానికి న్వన్తిచెప్పి నమన వ్యవస్థల దాస్యానికి భరతవాక్యం పలికి మూర్థతా శృంఖలాలు తెంచుకొని భయాల మంచుమచ్చలు కుడుచుకౌని

ఇ€లం . హరిజనాళుదయం వ! విదిలించుకొని వళ్ళు విరుచుకొని మూ ర్తిదాల్చిన చై తన్యంలాగా కారడవి కాగడాలాగా ఇవాళ సాగిపో తున్నాడు”144 దళిశుడని కవి వారిజనుడీలో రగిలిన చైతన్యం, వాడిపై విధించిన కట్టుబాట్లను విచ్ఫినం చేసుకొనే తెగువ, ధ్లైర్యం, వాడు వయనించే వెలుగుబాట కళ్ళ ముందుంచుతాడు. కానీ, ఈ భారతదేశం అంత తొందరగా దళితుని దారికి ఎడమీయదు. కలంవినా బళఈుకలేనివాళ్ళు ఏలుతున్న, ఏలబడురున్న ఈ దేశంలో... “భారతీయత "పేరు కులం ఇంటిపేరు కులం మాఠుపేరు కులం పర్యాయపదం . కులం”]45్‌ అయి, కులం అణువణువునా వ్యాపిం. ఉంది. ఇటువంటి దేశంలో... “హరిజనుడు ఆర్హుడై తే అవస్థలు, అనర్హుడైతే గౌరవాలు”]146 కారణం, సవర్ణ స్వార్థవర్శలకు హారిజనులు కూలి, వెట్టి, జీతగాడు, గంగిరెడ్డు, పనిలేని పనిముట్టు అయితే మేలు. వాడు సమర్డు్రైతే కష్టాలు, వాళ పీఠం కదులుతుంది. కులానికి, ధనానికి ఉన్న సంబంధం వివరిస్తూ కవి. “ఉన్నవాడి కళలు రాణిస్తాయి కర్మ ఫలిస్తుంది గోరంతలు కొండంఠలుగా "ఫెరిగిపోకాడ్య

కిదకి హరిజనాభమ్యుదయం _ ఆరునికాంధ కవిత్వం లేనివాడీ శక్ర షీజిస్తుంది (శ్రమ నశిస్తుంది కొండంతలు గోరంతలుగా తరిగిపోఠరాడు”1 అంటాడు. అందువల్ద కులంలేని, ధనంలేని వాడి (బశుకులో వట్టపగలే చిమ్మదీకటి. దళితుల అభ్యుదయం కోనం జరిపే పోరాట మార్గం కవి స్పష్టంగా చెబు కాడు. హిందూ మళం, దాని సంస్కృతి ఈ దేళంలో వర్ణ కుల వ్యవస్థలకు కారణభూతమై, ఈ భూమిని అనేక రకాలైన వివక్షలతో (వయ్యలు చేసింది. అందుకే దశితుణ్ణి నిమ్నాన్నతాల రోతబొమ్మకు దాస్యం చేయించే దోపిడీదారై న ఈ సమాజం లయమైపోవాలని కవి కాంక్ష. “థభూకంపం పుట్టి, కంపు చచ్చి, మట్టి చదున్తై నేలంఠా కలిని, (వితుకంకా వండి, నా భూమి నాకు కావాలి. నేనున్నా లేకున్నా నాయీ నేల నాకుండాలి!”145 ఇదే కవి వాంఛ. అలా పద్ధమైన భూమిలో... “సమానత సవాజీవనత ఊపిరిరితులుగా ఆనందం ఆహాదం గుండెధ్వనుటెగా ఆలోచనం, ఆవేశం సిరలు ధమనులుగా”'14% సమాజం వునర్మింవబడా లని కవి భవిషత్యపు ఆభ్యుదయాలోచనం. అప్పుడే (వగతి అంటాడు. అందు కోసం నంచముడు (వతిఘటనామార్గంలో పయని 'స్తేనే (వగతి సాధ్యం అన్న వా న్రవాన్ని వివరిన్తూ కమి “1వతిఘటిందే వంచముడు వంచభూతాలకు (ప్రాణదాత అన్పడే హరీ గిరీజనులై వుట్టి దుష్టకిక, శిష్టరక చేస్తాడు (వతిఘటన (పారంభమయితే ఉక్కుగొలునులు ముక్కలౌతాయి”159 అని, భవిష్యత్తుకు మార్గ నూచనం “వతిఘటని కవిత (పుటలు 75.770లో చేస్తాడు.

కలం = హరిజనాభ్యుదయం ప! ఈ విధంగా ఈ నంకలనంలో కవి పరిజనుల్లో (వగతికోనం రగులు

తున్న అవేళాన్ని, వెలుగుతున్న ఆలోచనని, [వయత్నాన్నీ అవిష్కరిస్తాడు, విమోచన :

దశికాభ్యుదయంవట్ల కవికి స్పష్టమైన అభ్మిపాయమాంది. వాళ్ళ విమో చనకు ఇచ్చితమైన మార్గముంది. వీటికి వరిష్కారాన్నిచ్చే నంపూర్ణమైన సిద్దాంత ముంది. వీటిని వతివింబించేవి కులం, ధనం.

(శమించేవాడికి విలువ, వెలుగు లేకపోవటం దేశ భవితన్యానికి మువ్పు అన్నది ఆయనవా న్రవిక దర్శనం. ర క్రపాఠానికి దారితీసే ఈ వరిన్షితి పోవాలని అయన హెచ్చరిక. అందుకే.

*నెన్సటకు విలువ లేకపోవటం

(శ్రమకు వెలుగు రాకపోవటం

ధనానిక్రై నా, దాని జనానికైన

(వమాదం”181 అని హితవు చెబుతాడు.

“కలాన్ని కూల్చందే, ధనాన్ని నంచందే

ఈ దేళం బాగువడదు; ఈ జాతి ముంరుకుపోదు”*88

(వగతి మందగిన్తుంది. ఫలితంగా అంతరాలు, దుండగాలు పెచ్చు మీరళాయి. కాబట్టి కులానికి అంఠం చెప్పాలి. ధనాన్ని అదుపులోనికి తీను కోవాలి. అ నని చేయగలిగిన భవిషత్‌ వారనులు కావాలి. రావాలి. వారికి స్వాగతం అని కవి.

“కులం కుళ్లు, ధనం పళ్ళు కడిగే

ఆగామియుగాల వైద్యులకు స్వాగతం”)]53 అని నినదిస్తాడు.

వీళ్ళ ఎలాంటివారై ఉండాలి, ఏరకమైన పోరాటవటిమను పెంచుకోవా లన్న విషయాలను వివరిన్తూ, (వబోధిన్తూ.. 'ఛభయంలేని భారతం” (వుటలు : క్‌ . 99) కవితలో...

“హోన్సరులు లేని

పిరికితనం లేని

భయంలేని భారత”18% వారనుల్ని కాంకస్తాడు.

వీళ్ళేం చెయ్యాలి అంటే [వతిఘటించాలి, దేన్ని అంటే *రన ధాన్య మాన వొనాల దోపిడీని, "155 ఏ విధంగా అం క్లే...

రరశ హరిజనాక్యుదయం - ఇధునికాంధ కవిత్వం ఇ పాణం అళాశ్వతం (వతిఘటన శాశ్వతం చిరంజీవి మానవుడికి వ్రశిఘటన [పాణం"కే56 కనుక _పాణమున్న, చైతన్యమున్న, జ్ఞాన మున్న, దై ర్యమున్న మార్గంలో (పతిఘటించాలి. ఆ (వతిఘటనం ఆంటే...

• వేర్సువకిక్షవు చీకటి ఆకలి కేక పెడితే ఉషోదయం ఎత్తి ముద్దాడుతుంది' 157 అంటే... సమతా ఉషన్సు పుడు తుంది అని కవి (వబోధం, దశిలాభ్యుదయం కోసం ఈ (పతిఘటనం జరిగేదాకొ, (వయత్నం సఫలం అయ్యేదాకా కవి నాకు శాంతి లేదు అంటాడు. వీశటా “అాలేనుదుకు నూర్యుశై వెలిగిందాకా వణికే చేశులు పిడికిశ్లై లేచిందాకా వడలేని అడుగులు పిడుగులై వెబలిచిందాకా మనకకళ్ళు కొలుములై మండిందాశా నాకు కాంశిలేచు సుఖ9లేదు”158 అని కవి ఘోషిస్తాడు. కవికి ఈ పోరాటం ఆహింసాత్మకంగా ఉండాలా, సాయురంగా ఉండాలా అన్న విషయంపై మీమాంస లేదు. అద నెజిగి, ఆందిపుచ్చుకొనే ఏ మాూర్గమైనా శన కష్టమే. అది అక్యుదయాన్ని ఒనగూర్చాలి, అంతే, అందుకే... “నేన్స ఆడ్ష్రవి తుహాకిని అగ్గి పెట్టెను, మనిషిని ఆకులు తినే అహింసా సింహాన్ని '"159 అనటం చూడవచ్చు. దళితులు దోపిడీకి గురి కారాదు. బలహీనులు (విశకగల్గాలి. మనిషి మనిషిగా గుర్రించబడాలి. ఒక్క. మాటలో చెప్పాలంటే... “క జనమే, మనమై ఉద్యానవనమై సుందర నందనమై వెలిసి”149 నస్పుడు ఈ దేశానికి వగతి. అదే కవి కాంషించే అమ్ముదయం,

ళోలర - వారిజనాభ్యుదయర రీటీ ఇనాక్‌ దశితాళ్యుదయంలో ఒక భాగంగో వరాంతర వివావోలను కాంషిస్తాడు. వీటినుండి సమతా నమాజం స్థాపించఐబడటమే కౌదు. “నాక్సు తెలును ఒకనాటికి మా తోటంకా ఈ వూలే పరిపాలిస్తాయి భవిష్యత్తును కాసిప్తాయి””1€ అనే, ఈ వర్దాంతర వివావిల సంతతి, వారనత్వం సమర్థవంత మైంది, పాలిత స్థానంలో ఉండ దగినదవుళుందనే (శొంతి దృష్టి కవిది. ఈ దేశంలో సంపూర్ణమైన దశికాళ్యుదయం గురించి. *-పెసా లేనివాడు పెగా హరిజనుడు [వధానమంతి కాగలిగి అదేళ్ళూ ఉండి, ఆపైన వదలి, పెసా లేకుండా (వితగ్గలిగిననాడు భారతదేశం బాగుపడ్డట్టు!' "143 అని ఆవిష్కరణం చేస్తాడు. దశిశుడు చరిస్థానం సంపాదించి, సమంగా గౌరవింపబడుతూ, ఈ దేశపు వరిపాలనంలో నమభాగాన్ని పొందుతూ ఉండేందుకు కవి చేసే [వయత్నం, భావన స్వరూవం స్పష్టమైంది, (పతిఘటనాత్మకమైంది. హేతుబద్ధమైన అంబేడ్కర్‌ భావజాలం; పోరాట (పకివింబితమైన మార్క్సిస్టు విధానం సమైక్య రూపం దళిత విన్లవ కవి ఇనాక్‌, ఆయన కవిత అంటేనే 'దశితాళ్యుదయం.'” అశోక్‌ కుమార్‌ నతవస్త్థానం (1976) గేయకళలో నుత తిరన్క రణం, పల్పెల్లోని భూన్వామ్య వ్యవస్థపై తిరుగుబాటు (వధానమైన సంగతులు. కాకుండే హిందూ మతమే కాదు, ఏ మతమైనా అభ్యుదయ నిరోధక మేనని గెబుతాడు. జవేదాల్లోంచి విరిసిన ధర్మాలు బైబిలులోంచి కురినిన ధర్మాలు లురానులోంచి వెలిసిన ధర్మాలు

సీం హరిజనాభ్యదయం - ఆధునికార్యధ కవిత్వం పాదాలు వొత్తివొత్తి మరీ వంతపాడే ఆాశిగట్టిన వత్మివతాభార్యలు”'163 అని, బలవంతుల వకం వహించేవి మఠాలంటాడు. కర్మనిద్ధాంతాన్ని తిరన్క-రిస్తాడు. “అందరం వంచుకోవాల్సిన [ సమాజ [ళ మసౌభాగ్యతీరాన్ని జ్యూరుకొని నిరంతరం స్వార్థం గళం కక్కుతున్న విష "సర్పాల్గాంటి”164 పీడకుల కోరలు తీయాలంటే, దళిత శక్తుల ఐక్యత, (పతిఘటనం తన్న మార్గం లేదంటాడు. మార్క్సిస్టు గతి తార్కిక పునాదితో దశితలాభ్యుదయంకోనం కాంక్ష చేస్తాడు ఈ కవి. బొజ్జా కారకం జైలునుండి (ానీన కవిశలు *నదిపుట్టిన గొంతుక (1975) వశా ఉద్యమంగా వికసించే దశితుల పతిఘటనకు ఇచ్చే మార్గ సూచనం. ఆయన హేమబద్ధమైన విన్లవతత్త్యం ఉన్న కవి. సమన్య వరిష్కా రానికి. “పహోరాడ్రాలని పోరాటంలో ళ కి ఉందని పోరాటంతోనే జీవం ఉన్నదని'*165 చెప్పే మనోళ్ళని, మనసుగలవాళ్ళని నమ్మ మంటాడు. శేపటికోనం, రేపు రెనరెన లాడాల్సిన స్వేచ్బా నతాకాన్ని దళితునికి అందించటానికి, ఈరోజే ఉద్యమిందాలంటాడు కవి. అందుకే... “రేవు మండే కొలిమికి, బొగ్గులు తేవటానికి రేవు నండే వంటకు, విత్తనాలు చల్లటానికి "166 రేవటి (కాంతికోనలి సిద్ధం కావటానికి కవి ఈ రోజే నన్నద్దుడౌతాడు. తిరుగుజాటు : 'రర్మసంస్టాపనార్థాయ సంకవామి యుగే యుగే' అని వలికిన దేవు డొచ్చి చేసిందేమీలేదు. మతం పుట్టి మనుగడ ఇచ్చిందీ లేదు. అందుకే, దశి శుల్లో కవి. మీ కష్టం, షీ జ్ఞానం, మీ పోరాటమే విము క్షి సాధననుని._

శాలం = హరిజనాళ్యుదయం తీధ “*న్వహస్తాల గునపాలు తీసుకోండి మఠాల గోతులను పూడ్చండి దేవుళ్ళ గోరీలను కప్పండి''147 అని ఉద్చోధిన్తూ; స్వార్ధమే అర్జంగా కలిగిన అచారాలపై దండెత్తి, అంతం చేయమంటాడు. గాంరీని తిరన్క-రిస్తాడు కవి. ఆయన చెప్పేవన్నీ బూటకారిని, ఆయన చేసేదంతా త ప్పేనని అంటాడు. “గాందీ మవాత్మా” (వుటలు - 654. 69) అండి కలో, ఆయన వర్ణ చృష్టిని ఎద్జేవా చేస్తూ. *అంటు పోవాలన్నావు కులాలు అలానే ఉండాలన్నావు పెంట తియ్యకుండా కుక్కు కంపు ఎలా పోశుందయ్యా? హవారిజనులని "పేడ పెట్టావు కరిమింగిన వెలగవండు చేళావు'”1%8 అంటాడు. ఆఫీకాలో మండేలాను ఆదర్శంగా తీనుకొని. అఫీకాలో స్మీగోకు, భారత దేశ ౦లో అవర్జునికీ దాన్యం, "పేదరికాలవల్ల పోదర సంబంధం ఉంది. అంటరానితనం ఈ దేశంలో అవర్జుడికి ఆదనం. అందుకే నీగోకు తమ్ముడయ్యాడు. తన విము క్రి పోరాటంలో దళితులందర్నీ భాగస్వాముల చేయాలని, హక్కులకోసం మీరూ, మేమూ కలిసీ పోరాడుదాం రమ్మని ఆహ్వానించటం కన్పిస్తుంది. ఈ పోరాటం కూడా భిగళోసం కాదు... “మనకు కావలనీంది సదుపాయం కాదని - సమానత్వమని మనమడిగేది ముస్టికాదని మనకు చెందవలసిన వాటా”18 అని 'స్మీగో అన్నయ్య'తో దశిరునికి చెప్పిస్తాడు కవిం “నేను అస్పృక్యుడ్ణీ....”” అన్న గేయం (వుటలు 77.88) ఉ త్తమ పురు చలో సాగుతుంది. కవి దళితుడుగా పుట్టి పెరిగి బాధలు అనుభవించటంనల్ల, ఈ సమస్య వరిష్కారంకోసం నడుం లిగించటంవల్ద, ఇందులో చెప్పే వ్యథలు, అవి తీరే మార్గాలు సజీవంగా వర్జించబడతాయి.

భు! హరీజనాభ్యుద యం - అచునికొాల్యఛ కవిత్వం అన్దేన్స అస్పృజ్యజ్ణీ నా ఒళ్ళుంఠా మట్టివాసన నా (బతుకు నిండా వెట్టివేదన':170 అని తరతరాలుగా బానిసత్వంతో కూడిన [శమైక స్వేదనంతో తడిసే దశితుజ్జి చ్మితించే కవి, వీస్మ చర్చిత హీనులుగా, విస్మృతులుగా వరిగణింవబడే దీనస్థితి! స్పందిత్తూ-- “నాకై కవిత లేదు నాకు చరిత లేదు"'1?1 అని కృంగిపోవటం కన్పిన్తుంది. కానీ నేడు దళితుడు చదువుకొన్నాడు తనకు జరిగిన, జరుగుతున్న అన్యాయాలను తెలుసుకొన్నాడు. అ మాటే అని “నన్ను తప్పించి పెంచుకొన్నదంతా నాదేనని తెలుసుకున్నాను ””17అని ఆలోచనాలోచనాల్ని విశాలం చేస్తాడు, ఇన్పడు వీడు. “ఆచారాలను అదేశాలను నీతులను న్యూతాలను కర్మలను ధర్మాలను గళిన్ని మఠాన్ని దేవుల్ని రెయ్యాల్ని న్మృతుల్ని సంన్కృతుల్ని శెరిపేస్తాను తెంచేస్తాను కూల్చేస్తాను, కాల్చేస్తాను*? అంటూ ఆలోచనతో, అత్మ విశ్వాసంళ్కో దృథ సంకల్పంతో, పోరాట మార్గంలో సెగే ““స్యయంభళువు,” పోరాడే దృక్పథం : వృత్తిరీత్యా లాయర్‌ అయిన ఈ కపి వవృత్రిరీళ్యా కవి. పజల వష్కలకోనం పోరాడే మనిషి. అందుకోసం అవసరమైతే సాయుధ పోరాటాని కైనా పిలుపునిస్తాడు అందువల్లనే త్లైలుకు వెళ్ళాడు, ఈ దశిత ఉద్యమ కర్తలు దళిత నమన్యను అంబేడ్కర్‌ అవగాహనతో అర్థతి తేసుకొంటూ, సమాజంలో వీళ్ళకు జరిగే అన్యాయాల్ని (పతిఘటించేందుకు మార్క్స్సిన్టు అవగాహనతో పిలువు నిస్తారు. విన్హవ (నతిఘటనం, అంబేడ్కర్‌

శొలం - సారిజనాభ్యుదయం రీ అవగాహన త త్వం నమైక్యంగా రూపు దిద్దుకొంటే బొజ్జా రారకం శెప్పే దళితాళుద యం బొతుంది. హేతువాదంతో నల్లంవట్ల వివరిస్తూ, నేటి నమాజంలో వరకట్నం, మాన భంగం వంటి దురాచారాలకు నలిగిపోయే స్త్రీలు తెగువజూపి కదలాలని అకాంషిస్తాడు. సాటి శ్తీవై వరకట్నం, ఈసడింపులు రుద్దే శ్రీలకు హిఠతత్స చెబుతాడు. మఠాన్ని విలోకిన్తూ, మతం దోపిడీకీ, మౌశ్యానికి గుర్తని, అది. “విక్ష సంస్కృతి ఫలాలను అందించే విత్తురా మోసగాళ్ళ ఎత్తురా''174 అని, అది వగతి "నిరోధకం అంటాడు. మతం పేరున విలాసాల్లో బాలయోగివంటివాప ఉలలాడుతూ, ఉన్న వాళ్ళకు కొమ్ము కాస్తున్నారంటాడు. హరిజనుడైన బాలయోగి పేదవాళ్ళకు, దళితులకు అండగా నిలవాలని, లేకుంటే తీవ వంణామాలు ఎదుర్కోవలనీ ఉంటుందని 'హెచ్చరిన్తూ.... “నీవు మా! ఆకలిని దీర్చితే నిన్ను తలపెకెత్తుకాము పాఠపాటే పొడినావో నిన్ను పాతర పెట్టుకాము ఎక్కడున్నా లోవలేకద ఎందుకో ఈ తలనొప్పి' 17 అంటాడు. (గతి బొటవై పయనించాలని పిల్లలకూ, యువకులకూ పిలువు ఈ దేశంలో నెలకొని ఉన్నది విష సంస్కృతి అని, అది సంకెళ్ళనూ, వెట్టిచాకిఠీని రుద్దిందని కవి అభ్నిపాయం._. “*త్రరతరాల విష సంస్కృతి తగిలించిన సంకెళ్ళను తొలగించగ నవతరమా రగిలించుము రుధిరం విరజిమ్మిన తిమిరంపై సెగించుము నమరం'']€6 అని వై వ్రవ్యముఖంగా నవతరానికి ఏలుపు నిస్తాడు కవి. పడక. 24

త్‌70 పరిజశాళ్యుదయం అ ఆధునీకారథ శవీశ్వర “కూడు పెట్టలేని చదువు

వద్దు వద్దు మాకొద్దు

మా (బతుకుల వెలుగునిచ్చు

మంచి చదువు చదువుళాం”1?” అని పిల్లలతో అన్పిన్తూ, వాళ్ళను పీడు గులుగా మారమని (వబోధిస్తాడు.

పోరుబాట :

వల్పంపట్ల కుల, మకాల కుళ్ళు కంపును పోగొట్టి విష సంస్కృతి యెగుడు దిగుళ్శను సమకా సమతలంగా మార్చేవాళ్ళు సావసయువకులై ఉండాలని _

“సమ సమాజ సౌధాన్నీ

నిర్మించే తరుణంలో

త్యాగంతో జీవిశాన్ని

ఈర్చణనూ చేయాలోయ్‌

జైతన్యం నీళ్ళుగా

సమభావం రాళ్ళుగా

(వగతే సిమెంటుగా

పునాదులు వేయాలోయ్‌

నమ నమాజ సౌధాన్నీ

నిర్మాణం చేయాలోయ్‌”1%8 అని, కవి వివ్లవబాటలో అక్మార్పణం౦ం ఒక తర్పణంగా, త్యాగంగా లాసిల్దాలని కాంక్ష చేస్తాడు.

హేతుదృష్టి ॥

దళితుల్లో _వళఘటనం కోసం బక్యత వధానమంటాడు ఈ కవి. నిమ్నులు, (శామికులై న దళితుల్ని చీల్చటం వల్లనే భారత దేళంలో పాలితులు, ధనికులు, అగవర్ణులు తమ యజమానకళ్వాన్ని వదిలంగా ఉంచుకొ నగలుగు తున్నారు ఇందుకోనమే మతాన్ని, ననాతన వాజ్మయాన్ని; వర్ణ, కుల వ్యవ స్టల్ని; కర్మ సిద్ధాంత, పునర్జన్మల్ని సృష్టించారు వీళ్ళను ఎరిరించాలంటే దళితుల్లో ఐకమత్యం రావాలి. మాల, మాదిగ, తదితర నిమ్నులు ఏ కులానికీ ఆ కులంగా చీలిపోవటం కొనీ; మళ్ళీ వీళ్ళలో ధనమున్న, ధనహీన; అవర, నిరకర; వదవున్న, లేని వర్గాలుగా చీలిసోతే, మతాన్నిబట్టి ముక్కలెతే దళిఠాభ్యుదయం కోసం చేసే పోరాటం వైయక్రికమై, వొట్టిపోతుంది. ఇటు వంటి స్టితి సమాజంలో పొడకళట్టడం చూసీన కవి ఉగ్రుడౌతూ.

కాలం - హరిజనాభ్యుదయం ప! *వదవీ హోడా - పైరవి కొరకు వదిమందిని ఒక -_ గుంపు జేనుకొని మాల నంఘము . మూదని నొగడు జాతినంత చీల్చర మాలోడా నువ్‌ నీతిమాలుతున్నావ్‌ మాదిగోడా!”'19 అని, ఐక్యత _పేరళంగా ఉండాలని హెచ్చరిస్తాడు. కవి చార్బాక తత్వ బౌద్దం, అందేడ్కరిజం అళాకరజణాలుగా భావిస్తాడు. నమతకోసం కృషి చేనిన చార్వాకులు, బౌద్దులు కవికి ఇష్టం. మూఢనమ్మకా లను, జంతుఐలులను తిరస్కరించిన వీరిని మెచ్చుకొంటూ, కీ ర్రిన్తూ.- *సమ్ష్సతానురాగాల . కాంతి కరుణలతోడ సర్వజన దుఃఖంబు - నిర్మూలనము జేసి మానవత ధర్మంబు - మహికిచ్చి బుద్దుడు మవానీయుడై నాడు = విళ్వజన (_పేమికుడ "ని18) గానం చేస్తాడు: శూదులకోసం పోరాడి, ఆంబేడ్కర్‌కు మార్గదర్శిలైైన *జోతిరావు వూలె" కవికి ఇష్టం. [నాహ్మణ వ్యతిరేశోద్యమాన్ని నడిపిస 'పెరియారు నాయకుడు" కవికి ఆదర్శం, ““కృలరాక్షనీ - కోరలిరుగ -..... మనుధర్మపు. రక్షకులు మంటలల్లా = మాడిపోగ హిందూ ధర్మాన్ని నాడె వదిలేసీ'న181 అంబేడ్కర్‌ అంటే ఆరాధనం అయన బౌద్దాన్ని అవలంబించి ధన్యుడై నాడని కవికి ఆనందం. అంబేడ్కర్‌ సనాతన వాజ్మయ వరిళోధనం దేసీ; దళితుల అ న్లిత్వానికి అడ్డువడిన హిందూమతం, దాని అంగాంగాల కట్టుబొట్టను తెగగొట్టి; దళితునికి స్ఫూ ర్రినిన్తూ--- *బ్రాంచెనంటు నీవు = లల్కినన్ని నాష్ళ విచ్చమే దప్పితే - హక్కులు రావని పోరాడినప్పుడే - పొందేవు వాక్కనీ పోరాడగా నీవు - పులిలాగ నిలుపుమని'']8% అంబేడ్కర్‌ చెప్పన నూక్తులు దళతులకు బంగారు బాటలంటాడు కవి. ఆయన ఈ దళితుల సొఖ్యం కోనం మనుధర్మ సిద్ధాంతాన్ని" మంటల్లో కాల్చమన్నాడని కవికి సంతోషం.

ప్ర హరిజనాభ్యుదయం - ఆధునికార్యర కవిత్వం బుద్దుడు చూపిన మార్గంలో నడిచేందుకు బుద్ధం శరణం గచ్చామీ అని, సంఘ ధర్మాన్ని స్వీకరించిన అంబేడ్కర్‌ మాష్టార్టీకి అనంత గౌరవ పారుడు, ఆరార్యుడు. ఇందులో జగట్జీ వనరాంను “కలియుగ కర్టుడు'గా (పుట శి త్రై కవి స్తుతించటం చూడవచ్చు. కస్వూూనిజం :; వర్గదృష్టితో పీడిత వర్గం కోసం పోరాడే కమ్యూనిజం; వర్ణ, కుల దృష్టితో అవర్జులకోసం (ప్రశిఘటనం సాగించే దశితోద్యమం ఒక్క- జెండా (కింద ఉద్యమించటం కవి అశాంత. కమ్యూనిష్టుల ఎ్యరజెండా, దశిలిష్టుల నీలి జెండా “సిద్దాంతం సిగపట్టతో సెల్దా సెదరు”' కాకూడదని; అలా. “నీ దారిలో నువ్వెల్టితే నా దారిలో నే నున్ననో ఊరు కొక్క డారై పోతే చేరుకోము నున గమ్మం''383 అని, అలా కాకుండా సమ సమాజ స్థావన కోసం 'స్పీల్టి తాలు జండా కిందా మవ్వు నేను టక్కటంటూ పోరు ఇెయ్యబూనుకుంటే పీడితులకు విముక్రమ్మో''18 అని దళితామ్యదయవాదిగా, కమూ్యూ నిష్టులను అవ్వానిస్తాడు. కానీ భారతదేశంలో కూడా వర్గ విము _శ్రివల్లనే అంట రానితనం వంటి అవర్జుల సమస్యలు కూడా సమనీపోతాయని భావించే కమ్యూ నిష్టులు ఇందుకు ఎంతమటుకు అంగీకరిస్తారో చూడాలి. కవి భవిష్యత్తులో కోరేది నవభారత రొజ్యూంగం : కవికి దళితుల సమస్యలపై ఆవగాహన ఉంది. వాటివల్ద పొందే బాధల గురించి వేదన ఉంది. వాళ్ళకోసం విముక్తి మార్గాన్ని గురించిన ఆలోచన ఉంది. అ మార్గంలో వయనిస్తే దళితులు పొందే సౌఖ్మవద జీవన సమాజాన్ని ఆవిష్కం రింవవచ్చు. “స్వాతం్యత్యం.సమభావం.సొ భాతృత్వం (వజాస్వామ్య-స్వామ్యవాద-లౌకిక వాదం కే జాతి.ఒకే మతం అనే నినాదం అందరూ ఒక్కటను గౌరవభావం"'185 భారతీయులందరిలో నిండాలని, పండాలని, అవ్పడే నిమ్నుల జీతాల్లో నవ్యత్వం సిద్ధిస్తుందని అంటాడు కవి

కాలం _- వహరిజనాభమ్యుదయం త్ర్‌ప్రి

మాష్టార్టీ హేశువారంపై, బుద్ధిజంపై, అంబేడ్యరిజంపై మంచి అవగా వాన కలిగి, ఈ నేపథ్యంతో పోరాట శీలత్వాన్ని అలవరచుకొన్న (వనముల దళితిస్టు. హరిజనులతోపాటు, సమస్యల పరిష్కారానికి తదితరపీడితుల్ని కలువు కొంటూ ముందుకు సాగటంలోని బలం (గహంచటంవల్ల అవర్డులను, పీడిళు లందరినీ కలుపుకొంటూ దశికులుగా సంబోరధిన్తూ ఈ '“దళితగీతాలు” (వాళాడు. వాళ్ళ భాషలోనే వాళ్ళను వలుకరిస్తాడు,

అంటేడ,,.ర్‌ సిద్దాంతం పునాదిగా, హేశుబద్దమైన (వణాశిక; మార్కి ఎల్‌ పోరాట దోరణి సంతరించుకొని దళితుల వాక్కుల కోసం సాయుధ (పతిఘట వాన్ని, చట్టం కాదన్నా నరే నడిపించే క త్తి పద్మారావువు

“నిర్బంధంలో ఉండి కూడా మానసిక నంషోభం గాలివానలా వినరికొడు తుంటే, ఆగని వర్షంలా ఆలోచనలు కురుస్తుంటే"188 (వ్రాసిన కవికలు జైలు గంటలు (198).

నేడు దళితోద్యమం ముమ్మరమౌతున్నది దళితులకై నదస్సులు, సభలు, ఊర్సవాలు ఒకవైవు జరుగుతూ ఉంటే; మరొకవైపు సాయురోద్యమాలు రొమ్ము విజీచి ముందడుగు వేస్తున్నాయి. అ మార్గంలో వయనిస్తున్న కత్తి వద్మారావు ముందుగా సాంఘికంగా దళితోద్యమ సారథి. అ అనుభవంతో ఆయన నుండి వెలువడిన పోరాటం స్వరూప స్వభావాలు, ఒడుదుడుకులు, 1వలోధాలు ఆయన్ను-

*ప్తీశ్రవాదిగా

మానవతావాదిగా

అంబేడ్కర్‌ ఆధ్యయనిశిలిగా

మార్కు సిద్ధాంత గామిగా "187 ఆవిష్కరిస్తాయి.

శత్రి సద్మారావు దృష్టిలో (వథమ దశితోద్దరణవాదులు = లోకాయుతులు, బౌద్దులు. ఈ విషయాన్ని “విముక్తి గీతం” (1988లో వివరిస్తాడు.

హేతుబద్ధమైన ఆలోచన; మూఢ ఆచారాది వ్యనవోరాలకు వ్యతిరేకులైన లోకాయుళులు, బౌద్దులు-

*టోక్రాయుతులు

తార్వికంగా ఆలోచించారు;

బౌద్దులు సాంఘీకంగా

పోరాడారు''18 అంటాడు కవి

ర్తౌశ హరిజనాభ్యుదయం . ఆరునికార్యత కవిత్వం వీరశై వులూ దళిశోద్ధరణవాదులే. దష్షిణాదిలో వీరశ్రైవం; కబీర్‌, చ్మకధర, రామానంద, చైతన్య, తుకారాం, వేమనలు వీళ్ళకోనం.__ “*అ(కందించారు కవితలు, సూక్తులు వల్లించారు"1859 అంటాడు కవి. ఆందువల్లననే వీళ్ళను, వీళ్ళ భావాలను నిర్మాలన చేసేందుకు “హిందూ వైదిక సంస్కృతి” ఉద్యమించింది. రామానుజ, శంకరాచార్య, మధ్వాచార్యులు = హిందూ నంన్యవతి వున$స్థాపకులు : హిందూ సంస్కృతి, అవ్యవస్థకు (సయత్నం చేస్తూ. ““పామాజిక న్యాయాన్ని ఆర్థిక సమానతను హిందూ సంస్కృతి ధ్వంనం దేనింది”1% అంటాడు కవి. $జద మహాత్మా, వూలే, అంబేడ్కర్‌లు ఉద్ధరణవాదులు, నంన్కరణ లు అన్ప్ఫృవ్యని చుట్టూ కట్టలడిన ఇనుప తెరల్ని చీల్చాలని (చయళ్నిందిన వూలేను; “హిందూ మత విధ్వంసన కాకుండా కుల చటం (వయ్యలు కాకుండా అగవర్ద ఆధిపత్యాన్ని అధిగమించకుండా దళిత విముక్రి'191 సాధ్యం కాదనే శాస్త్రీయ అవగాహన కల్పించిన అంబేడ్కర్‌ ను స్తుతిస్తాడు కవి. దళిత వీరుల, రచయితల కర్తవ్యం : దళితుడి, “భూమి కోనం ళుకికోనం సాంఘిక విము క్రికోనం అనకాశవాద భూస్వామ్య శక్తు''లను]98 ఎతురించటం కోనం, దళిత వీరులు ఉద్య మింబాలని;ి రచయితలు-

కాలం - హరిజనాళ్యుదయం రర “వ్య క్రిగాకాక నమష్టి శ క్రిగా' 198 మార్చే నెత్తుటి నై ర్యాల అగ్గి గీఠాన్ని సాంఘీక ఆర్థిక పీడనా విము క్రి కోసం' 184 ఆలపించాలని కవి ఉద్చోధిస్తాడు. గాంధీ వ్యతిరేకత ౨ కాం్యగెనువె కోవం *టథ్రరత్ర భ్రూమిని "పెట్టుబడిదారీ సా్మామాజ్యవాదులకు ఛారాద త్తం చేసిన గాంధీని కాంగెనును”'195 ఎదిరించాలని కవి అకాంగు. జర్ష వ్యవస్థను తిరస్క రించళుండా కుల వ్యవస్థ పోవాలని చెప్పే గాందీని తిరన్కరిస్తాడు కవి. సాయుధ మార్గం చెప్పే కవితల సంపుటి “దేశం రైరీ" (1989). “ఆగస్టు క్షే5్‌న “మాకు స్వతం్యతం రాలేద'ని_ దళితులు ఎగరేసిన " నల్ల జెండా చెబుతోంది" 186 అంటూ నల్లదొరల [కౌర్యం అంతమయ్యేదాకా, హరి జనుల సాంఘీక స్థాయి అ(గసమాజంతో సమానమయ్యేదాకా మాకు స్వాతంత్యం రాలేదని స్పష్టం చేసే వద్మారావు, మాకు రిజర్వేషన్లను ఉంచటం మీ బాధ్యత అంటూ దళితుల సకానఎా- “కృలం పునాదులమీద నిర్మించబడ్డ వ్యవస్థమీద కుల నిర్మూలన జరిగేవరకు రిజర్వేషన్‌ వుంటుంది'29 అంటాడు భూమిని, పర్మికమలను జాతీయం చేసిన రోజునే; సౌంత ఆస్తులు, కులాలు పోయిన రోజునే రిజర్వేషన్లను ఎత్తి వేయండంటాడు. “సంఘర్షణలో చర్మిత చర్మితలో సంఘర్షణ వై రుధ్యాల నుండి అభివృద్ధికి సంకేతం'”'1%8 అని నమ్మే కత్తి వద్మారావు భారతదేశానికి తెల్లదొరలనుండి వచ్చిన స్వాతం్యత్యం బూటకమని, "సేదలకింకా స్వాతం త్యం రాలేదని, కాబట్టి.

376 హరిజనాభ్యుదయం౦ - ఆరునికార్యధ కవిత్వం జ శ్చీదవ్రాళ గుడినైలవైన గుండెలపైన ఇంక్విలాబ్‌ జిందాబాద్‌ ఇంక్విలాబ్‌ జిందాబాద్‌ 19 అని (వాసుకొంటాడు, “అంబేడ్కరు సోదరులం అభ్యుదయ భానులం అణువణువును ఛేదించి అద్వితీయ (వగతిని అందుకోగల వీరులం””!% అని దళితులకు (కాంతి (వదారగా గవ్రగతిని నినదిస్తూ, అంబేడ్కర్‌ వారసత్వాన్ని _వకటిస్తూ ముందుకు సాగుఠాడు. “హోరాట సత్యమే మూ రిగా కలవాడు కటకటాల్లో కారడ వుల్లో తెలుగువారి 'వోచ్‌ మిన్‌ "గా వెలుగొందినవా డు,” '191 వియత్నాం వజల నాయకుడు, కవి *'వో__చి_మిన్‌.' (శామిక జనంకోనం సాయుధ పోరాటంలో ఉద్యమించే శివసాగర్‌ ను, తెలుగువాళ్ళ 'హోచిమిన్‌"ను ఆదర్శంగా తీసుకుంటూ కత్తి వద్మారావుటా “మానవతను (బతికించే పాళవికతను ధ్వంచించే (వగతిళక్తులకు స్వాగతం''202 పలుకుతూ ముందడుగు వేస్తాడు. అంబేడ్కర్‌ అలోచన, హేతుదృష్టి నేవథ్యంగా, మార్క్సిస్టు, లెనినిస్టు విన్లవ పోరాట రీతి అదర్శంగా, ముందుకుసాగే దళితోద్యమానికి ఆవిష్కరణం శ త్రి వద్మారావు, దశిశాళ్యుదయంకోసం; ఆందుకు ఆటంకంగా ఉన్న [వరిదానిపై విముక్తి కోరి, పోరాటం వాంఛించే దశిత కవిత్వం వెలువడే కాలంలో అంబేడ్కర్‌ - ఆశయాలను వెలువరిన్తూ; (తిపురనేని రామస్వామి చౌదరిని పళంసిన్తూ? "పెరియార్‌ రామశ్వామి నాయకర్‌ను పొగుడుతూ “ఆంబేడ్క-.రో! నమరసీంవా””

కాలం - వరిజనాభ్యుదయం క్ర అనే పేరుతో 11984 లో కావ్యం వెలువరించిన కవి రావూరి ఏకాంబరం. వద్యానికి వట్టంకట్టి సాగించిన రచన ఇది రావూరి ఏకాంబరానిది నంన్మరణ మార్గం. ఈ కావ్యంలో తాను (వఠిపాదించే భావ వినన స్మామాణ్యానికి__ “*ఉ్తర్వి డాక్టరంటేడ్కర్‌ ఉక్కుపిడుగు ఆం్భధ దేశాన కవిరాజు అగ్గిపిడుగు దక్షిణాదిని పెరియ రుద్దండపిడుగు' 8203ల (వమ్మ్యతయమంటాడు. ఈ కవికి గాంధీపట్ట నదభ్మిప్రాయం లేదు. అందుకే. “ఎండమావులయ్యె నెందుకు కొరగాక గారడీలుజేయు గాంధినలన మూసీవేసె గాంధి ముక్తి వథమ్ము”!% అని అవేళసడళాడు. హిందూ జాతి దూరంగా నెట్టివేసిన పంచములను అక్కున కేర్చుకొన్న శై 9 న్తవమంటే గౌరవం కనబరున్తూ.._ “అస్ఫృవ్యలను జేసె పైందవేయలమమ్ము కనుల కద్ధుకొనెను కై 9 స్రవమ్ము”)295 అని అంటాడు. భీమన్న చెప్పి నట్టు వ్యాస, వాల్మీకులు తమ వూర్వీకులని ఒవ్పకోడు. నాళ్ళు దుస్టులైన మేధావి వర్గంగా రీత్కరిస్తాడు. భగవద్గీత, వైదిక సంస్కృతిని నిరనిందే ఈ కవికి దశితాభ్యుదయానికి కృషిచేసిన మతమని బౌద్ధంపై గౌరవం. దళిత మేధావులు దద్దమ్మలై నారనే వాధ ఉన్నవాడు రావూరి ఏకాంబరం. హారిజనాళ్యుదయంలో బాగంగా రిజర్వేషన్లను సమర్జిస్తాడు. నూటికి నద్నాలుగు ళాతం శిజర్వేషన్లను ఇస్తున్నామని చెప్పకొనేదే గానీ; నిజానికి హరి జనులకు దక్కేవి నాలుగు ళాతమే నంటాడు. “అడ్డగోలుతనమె అగజాతి మెరిటు సంఘ దృష్టి లేని చవట మెరిటు దళితులపయిమోపు తన్పులన్నియు కూడ దమ్ములేని మెరిటు లీమరాయ''2% అంని, రిజర్వేషన్లు దళిత జారు లకు ఇన్నాళ్ళుగా చేసిన అన్యాయాలకు దళితేతర వర్గం [ప్రాయళ్ళి త్తంగా అందిం చేవేనని అంటాడు.

870 హరజనాభ్యుదయం - ఆధునికార్యధ కవిత్వం

నేడు కులాంతర వివాహాలను [బాహ్మణులే నమర్థించటం కన్పిన్తుంటుంది గానీ హద కులాలలోనే వీటిపట్ట ఏవగింపు ఉందన్న వాన్తవాన్ని వెల్లడి చేస్తాడు 10

రావూరి ఏకాంబరం దళిత కవి. దళితుల కడగండ్లనుండి పుట్టిన విన్పు లింగాలలో రూపెత్రిన ఉఊగత ఇతనిలో దర్శనమిస్తుంది. అంతేగానీ, ఆంచేడ్కర్‌ ఆశయాలను దళిఠాభ్యుదయ మార్గంగా అంగీకరించినా ఆయన మార్గం చేపట్టినవాడు కాడు.

1981 లో వబోధము” కవితలా సంపుటి వచ్చింది. కవయితతి కొలకలూరి స్వరూవరాణి. హరిజనాభ్యుదయం కోసం స్పందించిన ఈ కవయ్యితి, వేమన నుండి కృష్ణకాన్ర్రి వరకు, బుద్దుని నుండి శ్రీశ్రీ దాకా? సోషలిజం పియునిగా భావన చేసేంతవరకు ఆలోచన చేసే ఈ కవయితిలో దళితుల గురించి సిద్ధాంతవరమైన పరిశీలనం కంటే. సంఘటనాత్మక మైన స్పందనమే ఎక్కువగా కన్పిస్తుంది.

హరిజనాభ్యుదయం కోసం స్వరూపరాణి ఆకాంవీంచే మార్గాలు అనేకం, వాటి నేపథ్యాలు విభిన్నం. దిశితుల అభ్యుదయాన్ని 'హేతుదృష్టితోనూ, సోషలిజం ద్వారానూ, దాని సాయుధ (వతిఘటనం ద్వారానూ, అహింసాత్మకమైన బౌద్దం ద్వారాను, ఈ రెంటికి చెందని సమన్వయ ధోరణిలో వరిష్కరణం చేయాలను కోవటం ద్వారాను కాంక్షను వ్యక్తం చేస్తుంది ఈ కవయ్యితి. .

నర్యపదాయాల జోలికిపోని, ఆచారాలను అంగీకరించని, నిరంకుళ క్వాన్ని తిరన్కరించే 'సోషలిజం'పై ఈ కవయ్యితికి మక్కువ ఉంది. దాన్ని తన (వియడుగా చెవుళొంటుంచి. అదే సమయంలో బౌద్దంపట్ల గౌరవాన్ని వెలిబుచ్చుళూ, తన హృదయం లులబినీవనంగా చెప్పకొంటూ.....

“అంబేడ్కర్‌ లాంటి మవామనిషికి

అమోదయోగ్యమైన మార్గం

నవర్జులలో సమైక్యతను

సంరక్షించే [వభాతము

సర్వమానవ సాభాతృత్వాన్ని

నమీకరించే ప్రబోధము

అదే

గౌళ మబుద్ద్ధున్ని వబోధాన్ని"199 ఆకాంగ చేస్తుంది.

కాలం - హరిజనాభ్యుదయం ర్‌

“*నమన్వయమే కుదిరినాక

నంఘర్షణకు తావుండదు' 819 ఆంటూ మధ్యేమార్గాన్ని కోరుకొంటుంది. న్వరూవరాజణి సంఘటనాత్మకంగా సంచలించే భావోద్వేగ. ఈమె మార్క్సిజం, అంబేడ్కరిజం, బుద్ధిజం, కాల్పనికమైన మార్గాలన్ని౦టిని దశితాళ్యుదయ మార్గాలుగా నూచించగలదు, (పేమించగలదు.

దోనేపూడి మోహన [నసాద్‌ దళితాభ్యుదయాన్ని తన 'ఐతుకుపాటలు" (19%) లో అతుకుల (బశుకులు; దళితులు-ఆకలి హతులు; ఆరోగ్యంలో భాగ్యం; (వబుద్ధ (పలోరం అనే నాలుగు విభాగాలుగా నూచిస్తాడు

అతుకుల (బళుకులలో వీళ్ళకు కట్టించిన చక్కా గృవిలు నివాన యోగ్యంగా ఉండవని, వీళ్ళుండే ఊరులో ఆవథత విలయకాండవం చేస్తూ ఉంటుందని, పీళ్ళు ఐద్ధకస్తులని వివరిస్తాడు. దళితులు - అకలిహతులలో (వుట 82.4) దశితులలో చైతన్యం రావాలని కోరుకొంటాడు. (ఆరోగ్యమే మువీ భాగ్యము (పుటలు జ్‌.30)లో చిట్కావైద్యాలు తెలుపుఠాడు. తాగుడు మాన మంటాడు. (వబుద్ధ (నబోధంలో (పుటలు 33.క1) దళితులు తము కిని గుర్రించి ముందుకు సాగాలంటాడు ఇతనివి అచ్చమైన సంఘటనాత్మక స్పంద నంతోకూడిన దళితాభ్యుదయ భావనలే.

గాదెలవనలర్రి రాధా ఆశీర్వాదకవి కవితాలానం (1౫6) లో పంచముల దుస్థితిని సమ్మగ బ్మితణంగా మలభాడు. వాళ్ళ |ళమ దోచుకోబడుతున్నదని వాపోఠాడు. ఈయన రెండు భాగాలుగా వెలువరించిన వికలాంగులావేదన (1904, &991) లో మనోవైకల్యాలను తనలో ఉంచుకొని, దళితులను హింసించే వాళ్ళపై చురకలు కన్పిస్తాయి. ఈ కవి దళితుల సంస్కరణంపై ఇష్టం ఉన్నవాడే, కానీ కారణం అందుకు భగవంతుని లీలగా కూడా భావించు కొనే వ్యక్తి. సంఘటనాత్మకమైన స్పందనమే ఈ కవిది. ఇదే కోనకు చెందినదే నవ్వప్పగారి ఈరన్న 'కడలి కెరటం” (1987). కొలకలూరి గోపకవి “ఏకలవ్య” (191) లో మమతా సమత్వాలు, దళికాళ్యుదయ మార్గాలంటూ....-

*ధన లోపానె గదా! కులం బొక వివాదంటై అనైక్యంబు (కొ

వ్వినది లోకమునందు మానవతకున్‌ [వేల్టూపు టాందోళనా

దినముల్‌ మూగిన గడ్డు కాలమిది సందేళాలు చట్టాలుదే

యని మేలున్‌ మమతా సమత్వములు గల్యాజంబుగై సేయన్‌ 311 అని

38 హరిజనాభ్యుదయం - అధునికార్థధ కవిత్వం బోధించే ఈ కవిది అభ్యుదయమార్గం రాపూరి ఏకాంబరం, కొలకలూరి స్వరూప రాజీ, దోనేవూడి మోహన (నసాద్‌, గాదెలవ ర్రినే రాధా ఆశీర్వాదకవి, ఈరన్న, కొలకలూరి గోవళవులది సంస్కరణాత్మక, సంఘటనాత్మక అభ్యుదయ రోరణీ. కాలానుగుణమైన నవ్యత వీళ్ళలో కన్పించదు. అంబేడ్కరిజం; లుద్ధిజం; మార్క్సిజం నింపుతూ దశితాభ్యుదయంకోనం “దళిత జాతుల ధర్మయుద్ధం" పేరుతో 1991 లో సరెళ్ళ వేంకటరత్నం (సవేర) వచన కవిత్వాన్ని [వాళాడు. గాంధీ తీరస్కరణం, హిందూ మతంపై విరక్తి; అంబేడ్కర్‌ పై అనుర క్రి ఉన్న ఈ కవి అంబేడ్కర్‌ ఆలోచనంతో, మారి్క్చిష్టు పోరాటాన్ని దళితాళ్యుదయం కోసం కాంషించే కవి. భానచితాలతో అనుభూతి దళిత కవిత్వం 'వానీన కవులుగా బోయ జంగయ్య, ఎండ్లూరి నుధాకర్‌లను గు ర్రించనచ్చు. బోయ జంగయ్య వెలుతురు (191 లో వెలువడింది. “కడుపులో రగులుతున్న ఆకలి పోరాటాన్ని పోత్సహినస్తుంది' £13 అంటూ పోరాటాన్ని దళిఠాళ్యుదయ మార్గంగా అలోచనలు చేసే కవి బోయ జంగయ్య. పోరాట స్వరూపాన్ని. “ఆలోచనలను పెంచు అవిరిలా సయనించు”8]18 అని, దశితుల ప్రతిఘటన శక్తి [వజ్వలించే విధానం చెబుతాడు. “సిక్సు తెలియనిదానిని తెలియకుండ వుంచబడ్డదానిని”21 వశ్నించట౦ ద్వారా (పగతిని సాధించవచ్చునని దళితులకు హితవు చెప్పే కవి ధనానికి, కులానికి ఉన్న అవీనాఖాన సంబంధం చక గ్రాగౌ ఎరిగినవాడు. “గతం ఎంతో పోతే పోసీ వర్తమానం వంచుకుందాం”15 అంని, దళితేతరులతో రాజీకి వచ్చే ఈ శవిలో మతసహనం కానవస్తుంది హేతువాదం, అంబేడ్కర్‌ ఆలోచనా విధానం మార్క్సిస్టు యోచనలున్న ఈ కవి అభ్యుదయనవాది. ఇతను నూచిందే మార్గంలో దశిరాభ్యుదయ కాంక్షవున్నా, సమన్వయరోరణిక పెద్దపీట వేస్తాడు.

కాలం - వరిజనాళ్యుదయం శ్రీకీ1 ఎండ్లూరి సుధాకర్‌ “వర్తమానం” (1992) లో ఇంకా దళితుల అళ్యు దయం జరగలేదంటూ.. “నేనింకా నిషిద్ద మానవుడే నాది బహిష్కృత ళ్వాస''814 అంటాడు. దేవుడు, మతం దశితుల (వగతి నిరోధకాలని భావించే ఈ కవి... “దేవుళ్ళని అరెస్టు చెయ్యండి

దేశం బాగుపడురుంది''317 అని బాటుఠాడు.

మళాన్ని మట్టిదేద్దాం రమ్మంటాడు. (పతిల లేనివాళ్ళు దళితులనే అవ వాదుకు జవాబీస్తూ...

“నాకు (వతిళ లేదనే కదా మీ అభియోగం

నా భూమిని దొంగిలించాక

నా కళల్ని తొక్కి పెట్టాక

నొ చుట్టూ నిషిద్ధ కుడ్యాలు నిలబెట్టాక

ఇంక నాకు (వతిభిక్కడిది?

నామట్టినా (వఠిళ"18 అంని, శమించే సమయంలో దళశిరుల న్రైపు జ్యాన్నీ గుర్తుకు తెచ్చుకోమంటాడు.

కవి దృష్టిలో దళితులకు రావలసింది వాళ్ళ (పాణాలను బలిగొని ఇచ్చే 1ప్రాయళ్చిత్త వలం కాదు.

“మాకిప్పుడు కావలసింది నెత్తుటి రొక్కం కాదు

మాకేం కావాలో కోరుకొనే నిర్భయ గొంతుక

కొత్త రాజ్యాంగం, కొత్త దేశం, కొత్త భూమి, కొత్త ఆకాళం)13 అంటాడు. దళిశులకు అన్నింటా సమానమైన (ప్రాతినిధ్యం ఈ కవి కోరే దళ అభ్యుదయం.

“క్సుల, మఠాల (నన క్రి లేకుండా, అర్థిక దృష్టితో సమకాలీన సౌమాటిక వరిస్టితుల్ని, గత చర్మితను, పరిణామాన్ని అర్థం చేసుకోవటం మార్క్సిస్టు సిద్ధాంతాల వరిచయంతో _పారంభమై, కమ్యూనిష్టు పార్టీ అవతరణతో ఐల బడింది. "880 కమ్మూనిష్టు భావాలు మావో, లెనినిమ్ట పోరాట రూపంలో త్మీన తరమై, త్మీపవాద సంస్థలుగా (పజలలోనికి చొచ్చుకొని వెళ్ళసాగాయి. వర్ష పోరాటంతో అన్ని సమస్య౯కు వరిష్కారం చూడటం వీటి లడ్యం,. అందులో

8్రీీ పారిజనాభ్యుదయం - అధునీకాళ్యధ కవిత్వం భాగంగా దశిత సమన్యపై వీరి దృష్టి వడింది. జన నాట్య మండలి పాటలు ద్వారా గద్దర్‌ : “ఇజ్జనకరి జనారే' (పాటలు) గూవంలో వంగవండు (పసాద రావు; ఉద్యమం నెలబాలుడు (1983) కవితా నంపుటి ద్వారా శివసాగర్‌ ఈ దశితాభ్యుదయానికి సాయుధ వర్గపోరాటం ద్వారానే సమకానమాజం స్థాపించ బడుతుందనే అకాంక్షనే వ్య క్ర్యం చేస్తారు. కాలానుగుణమైన దశితాభ్యుదయాన్ని, అందులోని వై విధ్యాలను గుర్తిం చటం అన్నది క్రీష్టమైన పని ఒకే కాలంలో వెలువడిన దళిత కవిత్వంలో సంప దాయకంగా, ఆభ్యుదయంతో, విము క్రి మార్గంలో దశితాభ్యుదయాన్ని వాంఛించే రచనలు; వీటితో నిమిత్తం లేకుండా తాము దళితులుగా పొందే కష్టాలకు ఆయా సందర్భాన్ని బట్టి నృందించే కవులు రచించిన కవిత్వం గోచరం కావొచ్చు. కానీ స్థూలంగా 1930 నుండి 60వ దశకందాకా అంటే స్వాతం్యత్యోద్యమ |వలావిత కాలంలో గాంధేయమార్గం; ఆపె నుండి 80 వ దళకంవగకు చైతన్యంతో గత కాలపు విలునలలో సంస్కరణం మార్చు ఆశించే కవిత్వం; అపై నుండి నేటి వరకు వెలువడిన దశిత కవిత్వం విముక్తి మార్గం ద్వారా దశికాభ్యుదయం కోరి నట్టు ఈ పరిశీలనంలో దర్శించవచ్చు. శి.1. కొలం = హరిజనాభ్యుదయం అధన్సూచికలు కై. మెటిక[688006 సెడీంళలలులం6 5 “8 6౯1౦4 01 1011660141 గ?1?81 6806018119 01 160198 శల కంజ6600య 60 818666౨6 66౬౧౪” శర 6 056 810081 1ంటంంగా, ౧౯౨బా౫| వటం : 1.5. కొంం60080, న. 406, ౧౭9 195, ఓ 3 ).4.క, ₹00ఐ2809, 06 0149361021 కెంంయటాంటలిడే 01 కంటిన ప1ంణంయ6. ౦00౧9. 01. 9౯.0.౫|.8. 5681, 9. 4ణు. 8, _అస్పృళ్యతానివారణ - గాంధీజీ కృషి (“ఛాగ్యనగర్‌” మాసవ్యతిక జనవరి 1990) = అచార్య వసంతరావు వేంకటరావు. పుట :6 |

శకలం = వారిజనాభ్యుద యర ఖీ శీ. 6౧4: బంం:ల6 కంబ : “సరల 0016 కం ఓ6640ఐ £016 08 గ$80611664 జం?౭ణ6౧66” - ౪01006 066 0816 కరణ: : ౨. 2.౫. ౧00/8 9. 573, ౮5. 1965. -క్‌, ఉావువా, గుజ్టం, - అనాథ - పుట : 44 6. కం (| య = పుట; 4ీరి. 8. ! 1; ౨ ౦, = పుట: ర. రి ॥. ౪, = గబ్బిలం. పుట : 14. 10, న 39 ౨ ఇ, వుట 39, కేస ॥. 9 ౨ ఇ, అవుట 40. కడ్డి, శ 9 ౨, పుట: 40, క38 1 4 ఎ కొర్రలోకం - వుట : 12. కేజీ, 10 99 = నాకఠత (వాకా) = పుట : 39. కైల్‌, ॥ 3 అ క; = ఉకమాట (ప+కాం) =_వుట ; 5. కక ,: ౪; = అండకావ్యం -5. నేను (-పుట: ( కె, ఉజమవా, గుజ్జం. - కొకలోకం - వుట 11. 158. జాను, కెనీ. =. బహిష్కారం - పుట 117. 19. శోసపుకవి, జి. - కన్నీటికబురు - పుట 80. ణు. ప్రసన్న, వీర్నీడి. - తుకారా - షష్టాశ్వాసము - పుట 135, వద్యం.9. 2. పనన్న, వీర్నీడి. వృధ్వీభాగవతం = న్వరూవస్కంధం . పుటర, పద్యం . 18 22. రంగనాభాదార్యులు (సం.) = నూరేళ్ళ తెలుగునాడు - (నంపాదకీయ వ్యాసం) (శీర్షిక ) - వుట స॥111 * జి. బాలగోపాల్‌, కె. - ప్రాచీన భారతదేశచర్మిత. డి. కోళాంబి.వరిచయం. (పకృతి నీద్దాంతం _ పుటక3. 24. దూర్వాసమహార్షి +, నంబూరి. - నిజుపేద . పుట 46. బ్‌. శః ॥9 + + రకం డ్‌: ప! ! ! కఫ క డై 10 48 $9 + 9. 28. శం ॥0 లోకాలోకనం - పుట 168,

| వారిజనాభ్యుదయం _ అధునికార్యధ్ర కవీత్వ౦ ఖు. భీమన్న, బోయి. - గుడిసెలు కాలిపోతునై్నై - గొ(రెవుకాకు - వుట 96 80, హైమవతి . పాలేరు నుండి వద్మశ్రీ వరకు బోయి లీమన్న - నవనవో దయసర్గ శ్రీ) 139 . వేదాలకేసి మళ్ళుదాం - పుట 18 “భారతీయ రచయితల మవాసభ, వరంగల్‌ (1962) లో ఈ పిలుపు ఇచ్చారు.” తి1. ఖీమన్న, బోయ. = జన్మాంతరవై రమ్‌ - 74వ ఖండిక . పుట క్షే ౩2, ల! ! ! = పుట 2్రై వద్యం 102. తికి. 9,8 ౪ = పుట 28, పద్యం 103. రక శం కఫ క అ పరిష్కారం = కేన్‌, నా వంళ వృవషం. పుట 9. 5, ్రీమన్న, బోయి. - మోగం నా జన్మహక్కు. - 108 గీఠం =. పుట 68 రం. ల! శిఫ ! = క37 గీతం - పుట 88. రౌ శం 9 ః3 =కీగీతం .- పుట 3. 2. శ$ి గ కఫీ ఎ ణక గీతం. పట క91. ఏం, శక శి శిఏ కేశేక గీతం వట 72. శ0, 9 14 34 ౨ఉవనయనం.ప్పట 2812. 41. ఖీమన్న, బోయి - ఖీమన్న కావ్యకుసుమాలు అర్ధనారీశ్వరుడు - పుటః కే70. క్త, శః కి క్‌ి వట: క70. శీత. హైమవతి వ పాలేరు నుండి పద్మశ్రీ వరకు బోయి లీమన్న = 178 'గోషలిజం' . పుటలుః క49 . శ50 శక, _గనుమల జ్ఞానేళ్వర్‌ (సం) - భీమన్న సాహితీషష్టివూ ర్రి సంచిక (1983) వుట; ర్‌రి, శీర్‌ ఫీమన్న, బోయి - మోశం నా జన్మహక్కు. - ఉసనయనం - ఆత్మీయ సోషలిజం - వుట మసన!!! శర. పైమనతి - పాలేరు నుండి పద్మశ్రీ వరకు బోయి ఖీనున్న - శక 182 భీమసేన = వృటలు : 460 . 463. శ. నీమన్న, బోయి - గుడిసెలు కాలిపోతున్నై - 57 ట్యుమీలు.పుట: 127 తరి ,, $9 99 = శీర్‌ గ్మొరెవుకాకు పుటః 96 శకి ,, ॥ జన్మాంతరనై రమ్‌ - వరిష్కారం, 22 ఎన్నికల వద్ధతి మార్గం = వృటలు: కేశ . 117.

శీలం - పారీఆనాత్యుర యం శ్రేత్తీక "50 ఖీకన్న, బోయి. జన్మాంతర జ్రైరమ్‌ _ నరిష్కాఠం, 21 చట్టం లేస్తే కులం పోతుందా? - వుటలు: 112 _ 113. క 51. వ్యవసాయ కూలీ, 1947 (ఇది వేము కూర్మయ్య పిక లీమన్న. దీనికి కొన్నాళ్ళు సంపాదకఠ్వాన్ని నిర్వహించాడు. వివరాలకు చూడుడు. స్టైవనకి = పాలేరు నుండి పద్మశ్రీ నరకు బోయి లీమన్న అ ఉర్యోగ సర్గ (4) 582. [శ్రీనివానరావు, నంబూరి - శ్రీనివాన నద్యమంజరి - పుట: 2, వద్యం:శీ. ర్‌ర్రి శః ॥9 ( 11 = పుటః క్కి వద్యం:ఃశి. రక. (వకాళం, బొద్దు - కింకిణులు = బాపూజీ . వుట: 10. ర్‌ర్‌, ! ల! అ అంబేడ్కర్‌ = పుటః క్షే? ర్‌6, క్రి శిఫ ! ! అ పట; 18. క్‌ శః 00 10 = గురుదషీణ . వుట: ఏ 58. ॥$ $9 $1 = ముఖ్యమంతి నంజీవయ్య-పుట: 80. క్‌ం న కం ॥9 = మీరెవరు -పుట : 35. 60. 14 9 రిం = జూనిలీ మహోత్సవము వ! శీల. 6క ఠం కం ! అ మున్నిముచ్చు = పుటః రౌ 62. $9 కం ॥9 అ వివాహ సర్వోదయము = వుట: 20, 63. (వకాశం, బొడ్డు - పేల్చిగీఠలు - ఆదిఅం్మరులార - వుట: 9, ఈ $9 అ 89 అ క్విటిండియా అ 9 110 కర్‌. క్రి అ ల! = ఆదీ అం్మదులు అ కిట్టి శశీ. ళం ప! లా జ! ణా న! అ ర్య కర్‌. 67. కిక ఉ క్రి = వా నంగతి 4 కేఈ 6కి, తికి శి తికి అ థః శా క శ్షగ్లె 69. /! ఠి క్‌ | శకి శ్‌ ధ్ధద్ధ శ్ర, 70. న 1. ఎ క్రైంన్తవపాంస. , 36. ఖ్గొక్టి /! క! ల న! అ థ్ఞర్ట ర్‌, 72. కానయ్య, దమ్ము - వరాలమూట . వుట 39. క్త గ =ఆం్భదుడా -వుట శ . వర్యం 4, ర గ! అ ! అ కద్ధ శీ. ! ర లెట్స్‌ క్‌ి ల కఫ జ కక బ్‌. 10 మీ థ్‌, ళిఫి అ ప! న న! జ్‌ అ కలి ఫే [4 4 అ కం ఇ “ద్రవ ఆ. 0ళ్‌ కు కఉక్‌ంబ్‌

తా శానయ్య, దమ్ము - అం(రుడా - పుట 39. పద్యం 7.

జ ఠి చా ! అ ర్థిర్ట తం ఆ కద్ధ య!

శ0. కిక అ న! ణు 1 న! | కలి కె

తక కి జి ! అ క్థర్ధ 52. న! లై

82. కి శా కఫ అ న! శక జా జ! టీ

83. =; = జాగృతి ౨ ,, 4, 8.

84, 90 అ $$ అ ం కేరి.

85, 1 క శ 1 గ

86. ః9 ణి 99 = ఆ హోం 9, 48.

రౌ కిక ఉ ల! అ ర్ధిద్ధి డె. ల! ర్‌క,

88. కం అ 99 అ 4 తికి. ,, ర7.

89. 90 ఎ ధ9 = 9 తర్‌ = ,, 70.

0, 99 అ ! ఎ కిర్‌ ౨ ౩, 71,

త్ర, 99 ఆ కం. = ౪, కర్‌ = ,, 8.

త్తి, శం అ 4 = 9 రీశకీ * ,, 107

ఫ్ర, శస =సద్యశశలయయము . ,, 21. ,, ఖు.

రిక, - జ్ఞానానందకవి, సురగాలి . పభంజనము - కార్మికా - పుటః 40.

ప్ర, “43 $$ = ఆకర గుచ్చం = చీపావళి _ పుటః 23.

9థ, ! కథకు 90 వ (1, పుటః మళ

ర్త 0 ళం గ. ణు అంబవేడ్కరు వట; ఇ ణు,

ర 9 క 91 0 పుట: = 80.

త్రం, 99 . +; = ముందడుగు వుట: - 61.

100 09 + ' అనరపూజ _. సాహోనినాదము . పుటః 39,

101 పీడవర్తి ఎజా - గాంధీళతకం _ పుట: 18.

102 న! ల! ఠి అ పుట: కేటీ

103.. కలి కి 00 = పుట; 86.

కై0క. ౨ 9 పుట 26.

క05, 6త్నికవ, అత్తాట - హరిజనాభ్యుదయము - పుట: 52.

106. నా కిల్లి 3 = వుట 52,

క07. ॥1 - శలిక = భారత చర్మిళపై కొత్త వెలుగు. ($) పుటలు: 12, 13.

క. అవివోం, నూతక్కి, ఆ మర్కుణం = వృట: ర్‌2ి

కాలం - హరీజనాభ్యుదయం ్రభీ$ీ

109. అనివాం, నూతక్కి . మత్కుణం . వట 5,

110. శ్‌ న ః = ౪ 36

111. చంద్రరావు, 'చోడగిరి, - లీమళతకం - పుటః 9. పద్యం 20.

క్షేశేపై ! శ న! అ ర్థిద్ధి నే అ క్థర్ధి 108.

క13. $$ థి ! = + 2౨0. ! కెర్స్‌

క్షై1క, కఫ థం ఠం జ స్థిర కరి అ ధ్ధిద్ధి శి

క్షేశేర, ఠి శం? 99 = 4 కిరి 9, 7,

క్షేశేర. శి కం కిం ఆ 0 జీవే 00 80.

కష? శక శం 0 ఇ జ్ధ జి. శం ర్‌ం

118. ॥4 80 ణి ఎ 92 0 కరి.

119. 9 9౨ ౫ రీ 1 పేర

1భణు. జాన్‌, మల్లవరపు = విశ్వనకాళం అస్పృశ్యత (శ్ర) = పుట6

కై23. ఛి? శి థిఫ ! | కఫ 6

కడ. ప! కఫ్‌ ! న! యె జ. డా

123. 0 ల! థం $4 అ క్థిర ర,

1జీ, థిఫ శి న! న! జ ప! క్షే,

18. $ఫ 19 న! ల! అ క్రిర్స ర

" శ. రామారావు, దొండపాటి..సంస్కార గీతాలు-'ఎదురు తిరుగు'.పుట రక,

127. 1 1 = “సంస్కార గీతాలు - మారలేదు.ప్కట 17,

128. ",, న = లేవరా! లేవరా' =. పుట 11,

129. | ॥ = “సీిలకమ్మ పాటలు” - ముద్దుబిడ్డ.పుట 858,

క30. 99 గా అ 91 =నీలక గోరింక పుట శీ

కైతిప. గ నా = దళితగీతాలు - అలోలించరో . పుట 1.

132. రంగనాథాదార్యులు కె. కె. (సం.) - ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యంలో విభిన్న రోరణులు - చిన వెంకట రామారావు, కంచెనపల్లి - అభ్యుదయ వాదం (వ్యాసం) + పుటలు 76, 77.

క93 (వసాద్‌, ఏటుకూరి . తిరుగుబాటు ఉద్యమాలు (వ్యాసం) = వుట వౌ రంగనాఖాచార్యులు, కె.కె. (సం.) = నూరేళ,) తెలుగునాడు.

134. రంగనాథాభార్యులు, కె కె, (సం.) - నూరేళ్ళ తెలుగునాడు (నంపాద కీయ వ్యాసం) = పుటలు వ॥1₹ - నూరేళ్ళ తెలుగునాడు.

135. ఇనాక్‌, కొలకలూరి * షరొ మాూనూలే -

136, ,, 1 _ కులం! ధనం - పుట 26.

కక. ,, 8 అం శ9 పుటి 24,

868 పారిజనాళ్యుదయం = అధునికార్యధ కవీత్వం 1938. ఇనాక్‌, కొలకలూరి - షరామామూలే - పుట 12. 18. ,, | య! = “నేనూ _ పట తగ్గ కేశ40. ,, నః 19 = “వాడు” = వుట 33. కేశ. = మవార్ముడు . పుట బ్‌. కశ. 9, $9 +, = నువ్‌శాకేవౌతావ్‌ - పుట 59, కశత. ,, కఫ +, = అదంతే . పుట 65. 1జీ 9, కం + = కారడవి కాగడా .- పుట 100. కక్‌ శం కఈఠఅం : ధనం . *కులంి .- పుట 7. కేకర. ,, 81 99 44, = "కులం _. పుట 73. కశ 9, +? ౪9 + _-ధనం($) . పుటర్‌. 148. , శం షరామామూలే భూకంసం . పుట 39. క49. ,, శః శ; వగతి .- పుట 53. క50. ,, న కులం: ధనం. (వతిఘటన = పుట 7. కకక. ,,' ॥9 ॥9 ధనం .- వుటర. కేర్‌2 ఠి " న! క్ర కులం; ధనం. 9 ౨ వుట 103 కేకకి ,, $॥ ॥0 9 ౪ పుటి 104 కేర్‌ ,9 ౪9 99 + థతయంలేని భారతం _

క. పట 99. కకక ౩ (వతిఘటన - పుట 76. కర ,, ,; 9. = (వతిఘటన _ పుట 77. ఈ 29. = (వతిఘటన = పట 77. టం ,, ,, 19. ౪ _-నాకు కాంతి లేదు -

• , పుట 89 కేర59, 9 న | పుట 99 తే50, ,, శం ః శం ఎ ః పుట 94. కేర్షే ,, . వరామాములే , అంటుకొమ్మ . పుట 56 62, ఫ్‌

కః $$ ౩ ఏ = అభ్యుదయం ._ ప్పట 104,

శేరి. అళోక్‌ కుమార్‌. మళ్ళవస్థానం". పుటలు 22, 23, కీర, $9 క 18 =పుటలు 64, రర్‌,

కోలం - హరిజనాభ్యదయం స్రీర్రత్తీ 1రర్‌. కారకం, బొట్జా..నదిపుద్టిన గొంతుక -వాశ్లేదో రెబుతున్నారు.వుట: జి. 166. $9 19 గ = రలేవటి కోనం . పుటః 24. కేర?, ః ॥ శం = &ఓనా దేశ్యవజల్లారాంవుట: 39, 168. ఓ ॥9 $9 ం గాంధీమవాత్మా! = వుట: 66. 169, 91 99 శ ఎ నీగో అన్నయ్య! - వుట: 57. 1700. ,, శః 9; ౨ నేను అస్పృత్యజ్జి-పుట: జగ్గా క 0, శ ॥ ఇ ప్ప: రిక కై? 89 99 ణా అ పుట: 87. శ్షే9ి ,, న శ; = వుట: 87. 8. 174. వల్లంపట్ల - ఊపిరిచై తన్య గీఠాలు - మఠమం'ే మత్తురా ($) = వుట; 2 175. ॥ 4 = బాలయోగి _ బొజ్జనాన్న (4)

పుటః 16. 276. ,, 9; = సాగించు నమరం (శ్రి. వుట: 1. వై, ॥ = పిల్లలం - పీడుగులం ([) = వుట; 9, 178. ,, ః = సాగిరండోయ్‌ =. వటః 8, కగు, మాష్టాన్టీ = దళితగేయాలు _- మాలోడా, మాదిగోడా! - వుట: 397 14. ,, ॥9 = దీనవాంధవులు . పుటః 1. 181, ,, కం = అందుకో దండాలు - వుట: 3, | 182. ,, నా = ఎవరు రాజ్యముకొచ్చినా - వుటః 12. కర38. ,, + = నీలి 1. లాల్‌ - పుటః 31. 184 ,, ॥; = నీలి . లాల్‌ . పుటః 11. 185. ,, ॥ = నవభారత రాజ్యాంగం - పుటః 41. కరర. వద్యారావు, కత్తి - జైలు గంటలు.... (వ్యాసం), బొజ్జా లారకం

(అల్మిపాయం) = పుటః ౪

18, ఇ; 99 ఎ (పేరణ ($) - పుటః నే, 18. 99 +, =విముక్తిగీరం. ,, 7. 18 క$9_ 99 న! అ కఫ 8 190, శల ళి అ థి ౨ క్థిక్ట ర్తి, క ౩. . 192 1 ఉం శ ఆ ౩, 1 కేసీ

ఆీ0' చారిజనామ్యుదయం ఆధునికారధ కవిత్వం 19. వద్మారావు, కత్తి . మముక్తిగితం. ౩16. 104, 99 క = 99 అ కైఫ శ్‌ క కట 195, ః న ఎ ఏ 5 కేటీ 196. 11 4 = దేళండ్రైరీ - వతిఘటన ($) - పుట: 43. 197, ః 3 ౨ = (వతి -పుట ; 21. 106. శ 14 * 4, =వ్యెరకలువ -ప్పట ; 45, 190, ం శ అ క ౨ ఇంక్విలాట్‌ (శ) - వుట ; 35. 200. 11 9 ౨ , =సంకరాబారీ - పుట : 89. 81, 11 ౨. (4... = లైలుగువారి 'హోచ్‌మిన్‌ి . పుట: 75 202. 99 1 = ౪; ఎ సప్వాగళం - పుట = 13. 203. ఏకాంబరం, రావూరి. - ఆంబేడ్కరో ! సమరసింహ . వుట : 1. వ04. ॥ 33 = శ9 శ ౨ 8 85 205. గా కి అ కక గ! ఎ య వికేల 206 కం గ ఇ $1 య! = 9 రక 207... ,, క్‌ = 99 న అభం 5 10. 208. న్వరూవరాణి, కొలకలూరి వబోధం.నా (యుడు శ.పుటః:85:89. 209, ,, 19౨ 39. ఎ్యవలోధం(శి) . పుట : 94, 20. ,, = జీవితం($) ఎవ్పట : 24, థి11. గోపకవి, కొలకలూరి _ *ఏకలవ్యి పుట ; 1కే. వద్యం : 2. 212 జంగయ్య, లోయ . వెలుతురు . ఆకలి పుట : 15. 213. 99 9 = 4; = వైలుతురు కొవాలి. పుట ; 2, 214. ః9 19 = 8 = [వళ్నించు. పుట :రర్‌. 215%, %; వ 19. = పంచుకుందాం .- వుట 4%. 226. నుధాకర్‌, ఎండ్లూరి - వర్తమానం - నెత్తుట్మివళ్న - పుట : 54. 27 ,, $$ అ , = ఓక [కొ రడృళ్యంకోసం . పుట - 71.

218. ,, శ అ, = పాదముదలు -పుట : 77.
219. ,, వ 9 _ఎనెత్తుటినళ్న . పుట; 55. 220, రంగనాథాదార్యులు, కె. శె. _ నూరేళ్ళతెలుగునాడు = ఆరునికతా

వరిణామం($) = తెలుగు సాహిత్యం రార్మీశక భూమిక - వుట : 373.

దేశం-హరిజనాభ్యుదయం

దేశం. హం౦జనాత్యుదయం 9939 2.2. దేశం.హరిజనాభ్యుదయం :

22. కులవ్యవస్థ చెరగని మచ్చ, వర్దవ్యవన్తకు అనుబంధం వంచమ కులం. అస్పృళ్యత. బానిసతనం, ేదరికం వంచములను కడణాతినాంగానే కొక, కడుపులు మాడేవారిగా ఉందాయి. ననాతన వై దిక ధర్మం వీళ్ళకు వృళుల్ని, గుణాల్ని, ని'షేధాల్ని అంటగడుతూ పెట్టిన పేర్షు అనురకోళంలో. వివరించబడ్డాయి; స్త

“వ్రజ్దాల వ్లవమాతట్ల దివాకీ ర్రీ జనంగమాః

నిళాదళశ్వవదా వన్తే వానీచాద్దాల వుల్కసాళకే

హరిజనాథ్యుదయంలో వాళ్ళ క్షేమం, వృద్ధి, కళం, మేలుకొలవు, ఇష్ట సిద్ది అన్నీ ఇమిడి ఉన్నాయి, (పాచీన, ఆర్వాదీన, అభ్యుదయ భారత దేశంలో వారిజనుల ఇస్టసిద్ధికి జరిగిన వయత్నం, క్షేమానికి కృషి, పురోభివృద్ధి అన్వేషణ, జీవితదర్న్శనానికి మేలుకొలుపు, భౌతిక భావదాస్యవిము క్రకి పోరాటం దళిత కవిత్వం పునాదిగా విశ్హేషించటం అవసరం. శి.శి.1. (ప్రాచీన భారతం:

(పాచీన భారతదేశంలో దళిళుల క్షేమం కాంక్షించీనది (వధానంగా మళమే. అందులో ముందుగా ఉద్యమించినవి ఆజీవ, చార్వాక వాదాలు; జైన బౌద్దాలు. అజీవకులు, చార్వాకులు మట్టిలో నుంచి వుద్ధిన మనిషి తిరిగి మట్టిలోనే పూడిపోతాడు కనుక అతని (బతుకులోని దైతన్యం అర్థంలేని కర్మకాండలవల్ల నాశనమవరాదని వాదించారు. వురోహితులు తమ (బతుకు తెరువు కోసం ఈ కర్మకాండను సమాజం మీద రద్దారని అన్నారు. వీళ్ళవూ ర్తిగా లౌరికవాదులు.

శైనమతం కీన్తువూర్వం 7 వ ళళాద్దిలో వర్ధమాన మవోవీరుని వల్ల నిర్జిష్టమైన ఆకారంతో నమ్యక్‌దర్శనం, సమ్యక్‌ జ్ఞానం, సమ్యక్‌ చరితమార్గా లుగా వికసించింది. వైదిక కర్మల్ని తిరన్కరిన్తూ యజ్ఞయాగాదులను, అర్థంలేని కర్మకాండలని నిరసించింటి. ఇందుకోసం సామాన్య [సజల మాట్లాడే భాషలో ఈ నుత ధర్మం బోధించింది. సర్వ జీవకోటిలో ఆత్మను గుర్తించే ఈ మఠం అహింసను కఠోరంగా అవలంబించింది. ఇందువల్ల దాస్య వర్ణాలు ఆదరణను పొండాయి.

904. హరిజనాభ్యుదయం - ఆధునికార్యధ కవిత్వం

యజ్ఞయాగాదుల తీరన్కరణం వల్ల వైదిశేతర భావనలతో అవతరించిన బౌద్ధం, జై నానికి దరిదాపుగా సమకాలీనమైందే. గణవ్యవస్థలో పళ పాధాన్యాన్ని గు ర్రించటంనల్ల కూడా బౌద్ధం యజ్ఞయాగాది జంకు బలులను తిరస్క రించింది. బుద్దుడు మద్యేవాది. మహావీరుడు జై నంలో టోధింబినట్టుగా తీవ శరమైన భావజొబాలను అవప్‌ష్క- రించినవాడు కాదు. శన ధర్మచ[క (వవర్తనం అష్టాంగ మార్గాలద్వారా ఆత్మ సంస్కారానికి సమ్యక్‌ వాక్కు, (క్రియ, జీవనం, టమ, ఆలోచన, ధ్యానం, నిశ్చయం, దృష్టి వివరించాడు. వ్యావసాయకవర్ణ సమాజాన్ని వాస్తవంగా అంగీకరించిన బుద్దుడు వర్ణవ్యవస్థను వ్యతిరేకించాడు. అష్టాంగ మార్గాలను అనలంబించిన (వతి వ్య న! వర్ణలేదాలతో నిమిత్తం లేకుండా బౌద్ధంలో గౌర వించవిడ్డాడు. ఆచరణ సాధ్యమైన మార్గం, అర్జమయ్యే భాషతో వెల్లివిరిసిన బౌద్దం, అన్ప ఎన్యల్లో వెలుగు రేఖలు _వసరించింది. వర్ణ వ్యవస్థ నుండి, వైదిక అస్తిత్వం నుండి పుట్టిన ఆలోచనతో హీనులుగా మార్చబడిన వంచములు వాటిని వ్యతిరేకించే అజీవ, చార్వాక, జైన బౌద్ధాలతో మనుషులుగా గుర్తింపు పొందారు.

అందువల్లనే ఈ మఠాల (వశంన దళిత కవిత్వంలో కనిపిస్తుంది. ముఖ్యంగా బౌద్ధాన్నిగురించి ఇష్టాన్ని, తమకు మేలు చేసిందన్న కృతజ్ఞతను. దళిత కవులు వ్యక్తం చేశారు. గాంధీ మార్గం, అంబేడ్కర్‌ మార్గం దళిత నమన్మపట్ల విరుద్దమైన ధోరణులు కలిగి ఉన్నాయి. అయినా, ఈ రెండు మార్గాలకు రెందిన దళిత కవులు బౌద్ధం వట్ట ఆదరణనే కనవరబారు బౌద్ధం అహింసను బోధించిందని గాలధేయులు, 'హేఠుదృష్టిని వదర్శించిందని ఆంబేడ్క- రీయులు ఇస్టవడ్డారు,

(కూరవ్యా[ఘము నంచరించుటకు సంకోచంబులేదైన బౌ

ద్ధారామంబులు సాగనీయవు. గదమ్మా! వనీ యౌద్ధత్య్మమున్‌ ''8 అని బౌద్దాన్ని అన్సృళ్యతను అడ్డుకొన్న మతంగా వీళ్ళు గౌరవించటం కనిపిస్తుంది.

“బుద్దుడు ధ్వజమెత్ర నైదిశ మళముపై కూకటి వేళ్ళతో [కుంగిపోయె మతమౌఢ్యములు పోయె గతకాలస్మ ఛతులయ్యె యజ్ఞాది కర్మలు అంతరించి”! అని వైదిక మఠంపై దండెత్తి

బౌద్ధం తమను కట్టుబాట్టనుండి ఏము క్రి చేసిందన్న భావాన్ని స్పష్టంగా తెప్పారు

దేశం - హరిజనాభ్యుదయం 995. అండేకాదు,దళితులకోనం ఉద్యమరూవంలో (వతిళఘటనం సాగిన్తూ, మేముం “చార్వాక బౌద్ద సంస్కృతీ వారనులం మానవులం” అని చెన్సకొన్నారు. “నా హృదయం

లుంబినీవనం"”5్‌ అని బౌద్ధాన్ని గుండెల్లో (వలిష్టించుకొన్నారు. ఇస్లాం :

“వర దేశీయుల దండయా,తవలన ఒకవిధమైన వై రాగ్యం అన్ని రంగా లలో కాండవమాడుతున్నది. అటువంటి వరిస్థితిలో ఇహ (నధానమైన ఇస్లాం సుడిగాలివలె వీచింది. ఈ దేశంలో అది సరికొత్త సుడిగాలి. నూతన వాయ నృర్మ్శతో ఇక్కడి వ్యవస్థలు చలించటం మొదల్సెంది. మఠాలు వేసుకొన్న మాయవేషాలు రెవరెపలాడినవి. హిందూ వ్యవస్థలోని బాధితులు, దీనజమలు ఈ మార్పును అనుకూల దృష్హులతో చూకారు. సజీవ కళలను కోల్పోయిన స్వమఠాలు, ఆపూర్వుతత్వంతో దిగిన ఇస్సాం = ఈ రెండింటి కలయిక దేశంలో తర్కశీలానికి వీజవ్యావనం చేసింది. కులలేదాలు లీని అన్యమత ఆగమనం వలన భారతీయ వర్జవ్యవస్థ చలింవసాగింది.”6

ణి |!

వర్షి యా నుంచి, ఇంకా ఇతర అనీయా సీమల నుంచి 11 వ శఠాబ్బంలో భారతదేశంలో వలన రాజ్యస్థాపన కోసం అడుగుపెట్టిన ముస్లింలు స్థిరమైన రాజ్యాలను ఏర్పరచుకొన్నారు. వాళ్ళ నైనికావనరాలు; నూఫీ ఉద్యమం కుల వ్యవస్థవై (వభానం చూపాయి. నిరంతరం దేశస్తులతో పోరాటాల్లో నిమగ్న మైన ముస్టిం [వళువులకు వైన్యాన్ని వటిస్ట్రంగా తీర్చిదిద్దుకోవాల్సిన అవసరం ఏర్ప డింది. అందులో భాగంగా దేశస్థుల నుండే కుల, మకాలీఠతంగా ఎంపిక జరిగేది. నహజంగానే ధనిక, నవర్డ హీందువులు ఇందుకు వ్యతిరేకత చూపారు. కానీ భుక్రి గడవని దశిత జాతులు సైన్యంలో మనుగడ కోసం చేరాయి. వనికి తగిన ఫలిశం లభించని హిందూ నమాజం నుండి, ననికి వెంటనే వేతనం లఖిందే “సైన్యంలో చేరడమన్నది దళితులకు మంచి అనకాళంగానే అన్ఫించింది,

జ హరిజనాభ్యుదయం . అధునికార్యధ కవిత్వం నూఫీ ఉద్యమం ;

భగవంతుణ్ణి చేరటానికి చి త్రకుద్ది గల లక్కి, [పేమ సోదరమానవులకు సన్నిహితం కావటం అవసరమని (ప్రార్థనలు, ఉపవాసాలు, కర్మకాండలను నిరసించిన మెయినుద్దీన్‌ చిప్టి, బాబా పరీద్‌ వంటి సూఫీల పబోధాలు జనరంజ కారై అస్పృక్యులను ఆకర్షించాయి. అంతేకాదు, నిర్భంధం వల్ప కూడా దళిత కులాలనుండి మఠాంతరీకరణాలు ఎక్కువగా జరిగాయి. ఇస్టాంలో చేరి అస్బృ క్యలు కులాన్ని పోగొట్టుకొ నేందుకు యత్నించారు. లకి ఉద్యమం $

ఈ కాలంలోనే తమిళ భ$ ఉద్యమకారులై న ఆళ్వార్లు, నాయనార్ల వల్డ భక్రి ఉద్యమం (పారంఠమైంది. మతంపై బాహ్మణాధివత్యం అరికట్టడానికి, మఠం మార్నిడులను నివారించడానికి వయత్నంగా కూడా దీన్ని చెప్పుకో వచ్చు. బెంగాల్‌లో చైతన్యుడు, మహారాష్ట్రలో జ్ఞానేశ్వరుడు, నామదేవ్‌, తుకారాం, దషిణాన రామానుజుడు, వారణాసిలో కబీరు వంటివాళ్ళు ఇందులో కాగస్వాములే. సంజాట్‌లో “నానక్‌ 'ను వీరిలోనే పరిగణించవచ్చు.

(బొవ్మణ పురోహిత వర్గం చెప్పిన _బవహ్మా నుండి _బావ్మణ, క్ష్మతియ, వైళ్య, హదజాతులు వరుసగా శిరస్సు, బాహువులు, ఊరువులు, పాదాల నుండి వుట్టారన్న వాదాన్ని ఈ నుధ్యయుగాలనాటి ఈ క్రి సంవదాయానికి చెందిన మానవతా వాదులు మగొక రకంగా వ్యాఖ్యానించారు: “వారు (బవ్మ వాలుగు అంగాల నుంటి నాలుగు వర్షాలు ఉదృవించారన్న నీద్ధాంకాన్ని అంగీకరించారు. ఇనీ నాలుగు వర్ణాలూ (బహ్మ్‌ శరీరం నుంచే ఉద్భవించాయి. కాబట్టి అందరికి ఒకే అక్మ ఉందని, అందరూ ఒకే భగవంతుని సంకానమవి వాదించారు. కాబట్టి చాతుర్యర్థ వ్యవస్థ వరిధిలోవలే [కంది కులాల వారిని దయా దాషీణ్యాలతో చూడాలని వారు భావించారు.” ఈ ఈకమైన ఉదార మత భావనలు ఉండటం వల్లనే అళ్వారులలో తిరుప్పాణ్‌, నందనారు వంటి దళిళులు ఉండటం సాధ్యమైంది. వైదిక కర్మకాండలు, వురోహిత వర్గం ఆధిక్యం విగ్రహారాభన, సవర్జ కులాల్లోని నిరంకుళత్యం, ఛాంచసత్వం, మౌఢ్యం వీళ్ళకు వ్యతిరేక మైంది.

దేశం - పారిజనాభ్యదయం శ్రిత “*బహ్మవాదులు కద? నళ్వరంపు దేహ

ములను వట్టుక[వేలాడు మోహమేల?

నత్య, శివ, సుందరాద్వైత శ క్రిబూని

ముందునకు లొండు నవనవోన్న్మేషదీ ప్రి" అని, దళితులకు కూడా జ్ఞానం అందుబాటులోనికి రావాలన్న కాం॥్ష వ్యక్తం కానటం ఇటువంటి రోరఖే. వీరశైవం :

(వత్యేకించి చెప్పుకొనవలనిన ఉద్యమం దక్షిణాదిన కర్ణాటక దేశం నుండి బసవజ్ణ (వతిపాదించిన వీరశైవం. 12వ శలాన్టికి చెందిన ఐసవజ్జ్ఞ సదాదారం, శివాచారం, లింగాచారం, గణాదారం, భృళ్యాచారం సదా పాటించేవాడు.

“ఎట్టి దుర్గాతిని బుట్టిన నేమి

ఎట్టును శివభక్తుండిల వవ్మితుండు''9 అని నిష్కర్షగా చెప్పాడు. ఈ [వభావంతోనే బ్రహ్మనాయుడు దావకూడు సహనం క్రి భోజనం ఏర్పాటు చేశాడు. ఆంధదేళంలో వీర శ్రై వాన్ని కవిత్వం ద్వారా వదారంలోకి తెచ్చిన పాల్కురికి సోమనాథుడు.

“సన్నుత వేదార్థ చరితంబులుండ

మొన్న పుట్టిన కులమ్ముల మాటలేల*19 అని కుల విభజనను తిరస్కం రించాడు.

దళిత కవిత్వంలో ఐసవడి వీరశైవం స్తురిపాఠ మైంది,

““కానమ్యుయజ్ఞ (శొద్దకర్మలన్‌ సలుపుస్మా

ర్తులు కవ్క- కర్ములై నిలుచువేళ

వివిధ వర్ణములు మానన నమాజమునంటు

నుచ్చనీచత భావమూనువేళ ''11 పుట్టిన బసవడు, వాటిని తుదముట్టి౦ చేందుకు యత్నించిన దయామయుడుగా గౌరవించటం జరగింది.

“కరుణ! నాకు పురాణ వురువృలలోన

నచ్చిన వాడర్దనారీశ్వరుండు”18 అని, ఖీమన్న శివసోషలిజానీకి కివుడ్ణ నోయకుడిగా చేసుకోవటానికి వీర కై వం న్పూ ర్రి ఉండవచ్చు వీరశైనం తదుపరి కాలంలో కరుడు గట్టిన- మత (వలేదంగా రూపుదిద్దుకొన్నా, కలాలీతమైన వ్యవస్థగా మానవ సమాజాన్ని కాంక్షించటంవత్తి దశితునికి అందులో (పాతినిధ్యం లభించంది.

శ్రర ఫారిజనామ్యదయం = ఆరునికొర్యధ కవీత్వత వేమన ః

వేమన నంఘ సంస్కరణ దృష్టి ఆంధదేళశంలో కులవ్యవస్థమై కూడా పారించబడింది. కులాలన్నీ ఒక కులంగా తెలుసుకోవాలనీ, ఉర్విలోని వాళ్ళం దరికీ ఒక్క వంక్రిన లోజనం పెట్టి, సమానత్వం చాటాలని చెప్పిన కవి, సంస్కర్త, ఈ కారణాలవల్లనే దళిత కవిత్వంలో వేమన నుస్థిరమైన చోటును సంపాదించుకొన్నాడు. అందుకే వేమనను.

_ “చెంగలించెడు దుష్టచెనటి కృత్యమ్ములన్‌

.... శడిమిని దుంచు సంస్క ర్తవీవు”!8 అని కీర్రించటం జరిగింది,

బాగ్గేయకారుడై న అన్నమయ్య “(బహ్మ మొక్క చే పర్మబహ్మ మొక్క కే అన్న పారమార్థిక గేయంలో “మెండైన బాహ్మణుండు మెట్టు భూమియొక టే, చండాలుండేటి సరభూమియొక పే' అని, అన్నింటిని సరికులాలుగా లావించాడు, పోతులూరి వీర్మబవ్ము౦ ఓంకారమే సర్వసృష్టికి మూలమని, శులభేదం వనికి రాదని భావించినవాడు. ఇతని “మాలవాడే రాజ్యమేలాలి [బహ్మం, శివగోవింద, గోవింద” అన్న కాలజ్ఞాన తత్వకీ ర్తనను అత్తోట రత్నకవి హరిజనాభ్యుదయంలో ఉదావారించటం జరిగింది. వీర్యబహ్మం శిష్కుల్లో కక్కయ్య అనే హరిజనుడు ఉన్నాడు. 'కులమెంచగా నేల, గుణమె కారణము” అని విశదం చేనిన దూదేకుల నీద్దయ్య ఉన్నాడు. ఏమైనా 1ప్రాలీన భారత దేశంలో కులవ్యవస్థకు, అస్పృళ్యతకు వ్యతిరేకంగా పెల్లుబికిన చైతన్యం మతనేవథ్యం నుండే పుట్టింది. తి... అర్వాచీన భారతం :

భారళ దేశాన్ని ఆంగ్లేయలు ఏలుఐడిలోనికి తెచ్చుకొన్ననాటినుండి దశిశులకోసం దేశంలో పెల్లుబికిన వైతన్యం గమనార్హం. క్రైఏననమకం ;

వ్యాపారం కోసం భారత దేశంలో అడుగు పెట్టిన ఆంగేయులు దేశంపె "అధికారం సటిష్టపరచుకొన్నారు. తమ మతవ్యాప్రికి కైిన్తవ మిషనరీలు తమ మతంలో చేరినవారికి విద్య, వైద్య, ఉద్యోగ సదుపాయాలు కల్పించారు అంతే కాదు “అందరూ దేవుని సంకానమే, నిన్నువలెనే పొరుగువానిని టసేమెంచు నంటి

దేశం - హరిజనాభ్యద యళ శ్రీ (శ్రీన్తు బోధలు (వచారం చేశారు. అంతవరకూ భారతదేశంలో సౌంఘికంగా, ఆర్థికంగా, మతపరంగా హీశంగా చూడబడి అనేకబాధలకు గురైన వంచములు ఈ సదుపాయాలు, [వబోధాల పట్ట సవాజంగానే ఆక గ్లితులయి కై9న్తవు లయ్యారు. చదువుకొన్నారు. దానివల్బనే దేశంలో తమ దుస్థితిని, (వగతి యత్నాలను గుర్రించగలిగారు. గొంతు విన్చగలిగారు. ఆంధదేశంలో దశిత వరంగా వెలువడిన కవిత్వానికి వీళ్ళే [వథమంగా కారణమనవచ్చు, జాషువా మోష్టే జి. జోసపు, కె, సి, జానువంటి దళిత క్రై 9న్తవ కవులు ఎందరో కన్పిస్తారు. ““దూరమ్ముగానెట్రై దష్టహిందూజాతీ శౌగలించుకొనెను కై9 స్తవమ్ము అజ్ఞానులనుజే నె పైందవేయులు మమ్ము చేసె విజ్ఞానులన్‌ కై9 స్రవమ్ము రామాలయాదులన్‌ రానీరు దరిజేర గుర్తించె గురులుగ కై9 న్తవమ్ము అస్పృవ్యలనుకేనె హైందవేయులు మమ్ము కనులకర్దుకొనెను కై 9స్తవమ్ము''14 అని, దళితులకు కై0 స్తన మతం గు ర్రింపును, విద్యను, చర్చిలలో [వవేశాన్ని అందించిన వై నాన్ని మననం చేనుకోనటం దళిత కవుల్లో గమనించవచ్చు. (శీస్తు అహింసా, (పేమళత్వాలు దళితుల సమస్యల వరిష్కారమార్గాలుగా కావించిన దళశీఠ కవులు ఉన్నారుం “నకీస్తు వరమాత్ముడొనగిన _పేమత త్త మవని_సరికించి వగవానినై నగాని జేర్చి సొఖ్యంబు వానికి కూర్చ"*3శ్‌ మనటం అనేదే (క్రీస్తు మార్గమని, ఖారతం దాని ననుసరిస్తే దళితుల సమస్యలు మటుమాయమౌతాయన్న నమ్మకం వీళ్ళలో ఉంది. (కీస్తు జననాన్ని దళితాక్యుదయానికి అరుజోదయంగా లావన చేయటం వీళ్ళలో కన్పిస్తుంది.

శథ0 పారిజనామ్యదయం - ఆధునికా్భభ కవిత్వం “క క్షకుండుదయించినాడు . మనకొరకు వరమ

రకకుండుదయిలచలినాడు''1* అని, అతని జననం సకల జగత్తును నుమరురంగా, కాంతివంతంగా, తై తన్యవంతం చేస్తూ, సర్వమానవళికి కుభం కూర్చుతుంది అన్న ఆశను వ్య క్షం చేస్తూ...

“శూర్చపువ్వు సౌందర్యం

నూర్యబింబమై పుట్టింది”17 అనటం కన్పిస్తుంది. ఆరధ్యనమాజం ;

కై౦న్తవన మతవ్యా ప్తి జరుగుతున్న రోజులలో హందూమతాన్ని పునరుజ్ఞీ వింనజేసేందుకు ఆర (సమాజం పుట్టింది. 1875 లో స్వామిచ యానందసరన్వతితో గుజరాత్‌లో [పారంభమైన దీన్నీ లాలా లజసలిరాయ్‌ (వచారంి చేళాడు. వ్మ్‌గవి రాధ ఖండన, స్త్రీ విద్య, సమానత్యం వంటి అభ్యుదయ కార్య్మకనూలతో మొదలైన ఈ సమాజం వైదిక సంస్కృతే మౌలిక సంస్కృతి, దాన్ని అనున రించాలని చెబుతుంది. హీందూ వైదిక వాదానికి వునరుద్ధరణ రూవం ఇది. వివేతొనందుడు :

కులవ్యవస్థను, మత కర్మ్శశాండలను వ్యతిరేకించిన వివేకానందుడు అంద 68 8ండి బట్ట కావాలని [వబోధించినవాడు. ఆస్ఫృళ్యత హిందూ ధర్మానికి పట్టిన కుష్టురోగమని, ఇది నశించనంతటివర కు ధర్మ సాధన అసంభవమని ఎలుగెత్తి చాటాడు. అన్ని అనర్థాలకు మూలం కులమతాల కల్పనే అని నిష్కర్షగా చెప్పినవాడు వివేకానందుడు, ఇన్టీన్‌ పార్ధీ;

దకిణ భారతంలో కులవివక్ష, సాంఘిక దురాచారాలను నీరసించిన రెండు ఉద్యమాలను ఈ సందర్భంగా గుర్తు చేసుకోక తవ్పదు. వాటిలో ఒకటి ఇ.౨ి. రామస్వామి నాయకర్‌ “అత్మ గౌరవ ఉద్యమం. 'కే8 బీన్ని తమిళనాడులో నాయకర్‌ సంస్కరణోద్యమంగా [పారంథించిడు, (జాహ్మణేతరుల సామాజిక మోదాకోగం, (బాహ్మణ వ్యతిరేకోద్యమంగా బయలుదేరంన ఈ ఉద్యమం

ఈ దేశంలోని సాంమీక చురాచాలు, కులలేదాలు తొలిగిన శర్వాశే స్వాతం్యత్య

నముపార్ణన యత్నం అంటుంది. అగవర్థాలకు [పాధాన్యం ఇచ్చే వురాజాలుు, న్మృళతులను వ్యతిరేకించింది.

దేశం _. హరిజనాత్యుర యం శి తెండవడి ఇష్టీస్‌ పార్టీ.28 శ్రీనిముండి. అంగ్రేయులు ఏర్పరినిన వాదే మృదాము (పెనితెన్సీకి ఎక్కువ మంది మంతులుగా ఎన్నికయ్యారు. వారితో తెలుగువారదే అగష్టానం.. దీనికి (జావ్మాజేతర పార్టీగా గుర్రింవు ఉంది. దక తీని గురించిన అవగాహన, న్పృందన రశిత కవిత్వంలో కవ్పిన్తుంది. న! ఉొవుర్‌ మండలంణనకు జక్క.గ దషిణ లాగభూమూలన్‌ గావురముంతె నవ్వరవు గర్శదర్శిదుండు నీతి మంతుతై .” కో రామస్వామి నాయకర్‌ [జావ్మణ న్యతిరికతా ఉర్యమం మొవలైన చోటు తంజావూరు పాంతమే. అక్కడి నుండి వుద్ధిన రశితుడు కావ్యవాయరుతు కానటం ఇంరుకు ఉరాహరణ. ... “ఉర్వి డాక్టరంతేడ్న..రు తక్కు. పడుగు అర్మక దేశాన కవిరాణా అగ్లిపిడుగు రకిజాదిని పెడియరుద్ధండ పిడుగు -... శావవిన్టన ప్యామాజ్య వదుతుయమ్మూ -”2* ఇక్కడ రళితాత్యుదయానికి అనంతమైన కృష్‌ చేషిన అందేద్కర్‌తొో సమానంగా నాయకర్‌కు గౌరవ మివ్వటం ఐరిగింది. తిరువాన్సూ-రులో క9మ మార్చిలో మురుగేకన్‌ అవే నిమ్న జాతి యువముతు దేవాలయ [వవేకం చేశాడు. అంగు ఊత వాయకరే- అన్యానమాలల అంగ్రేయులు తమ పారినా వ్యవస్థలో ఉద్యోగా లివ్వటానికి అనువుగా రంగాలలోని అనేక కోవాలము అవగాహన చేముకోవటానికి మార్గమైంది. యూరప్‌లోని పునరుజ్జీవనం, (సెంలి వివ్హనం, రష్యాలోని జోల్చివిక్‌ వివ్హవతి వందిదాలిని అవగాహన చేవుకొమి ఇటలీ మాననతావాచాన్ని నందిబల్థించకొని కేతన్‌ వ

40వ హరిజనాభ్యుదయం _ అధునికాంధ కవీత్వం సమాజాన్ని (పారంలించాడు. సాంఘికంగా, ఆర్థికంగా, రాజకీయంగా మనిషి అభ్యున్నతి కోరటం దీని (వధాన లక్ష్యం. హేతుబద్ధమైన అలోచన, దురాచార నిర్మూలన, ఏకేశ్వరోపాసనలో (బవ్మాసమాజం ఆం[ధదేశంలో రఘుపతి వేంఠటరత్నం నాయుడువల్ది, కందుకూరి పీరేశ లింగంవల్ల పరిచయం, (వచారం పొందింది. దీన్ని గురజాడ అందుకొన్నంత బాగా దశితకవులు అందుకోలేదు. దళిత కవులు నథమంగా గాంధీమార్గంతోనే అస్పృశ్యత పై దృష్టి సారించారు"

ఇంతవరకూ దళితులకోసం దేశ రైతన్యం మతం పునాదిగా సాంఘిక సంస్కరణం స్రయత్న రూపంలో కనిపిస్తుంది. హరిజనాభ్యుదయం = గొంధీ కృష్‌ :

2వ శతాబ్దపు [వఠమ, ద్వితీయ దశళశాలనుంచి భారత చేశంలో స్వాతం[త్యేచ్భా (వయత్నాలు ముమ్మరమై ఫలితం దగ్గరయ్యే న్దికి నృుటంగా గోచరించింది. దక్షిణ్శాఫికాలో భారతీయులకు శ్వేతజాతీయులనుండి గు ర్తింపు కె పోరాడి వచ్చిన గాంధీజీ కార్యగెనుకు సారథ్యం వహించి, అహింసామార్గంలో ఉద్యమాన్ని ముమ్మరం చేళలడు, అందులో భాగంగా హరిజనుల దుస్థితిని బాగుపరచాల్సిన అవసరాన్ని గుర్తించాడు. భారతీయ సమాజంలో అస్పృశ్యత వల్ల విన్మృతులైన వారిజనుల సమన్యలు తీర్చేందుకు యత్నించకపోతే జాతీయతా భావానికి, దాన్ని పునాదిగా చేసుకొన్న స్వాతం్యత్యోద్యమానికి అర్థం, (యోజనం ఉండదనే వాస్తవాన్ని (గహించిన గాంధీజీ, “సక్యాగహంపట్ల నమ్మకం గల వ్యక్తి హిందువుడయితే, ఆతడు - అస్పృశ్యత జాతీయకో భావా నీకి కళంకమని అంగీకరించి తీరాలి” అంటూ సవర్డ హిందువులకు స్పష్టం చేశాడు. అవర్జులకు హరిజనులన్న నామకరణం చేసి, హరిజనోద్ద్ధరణోద్యమం నడిపాడు. గాంధీమార్గం కార్యగెను ఆంగికరించింది. హరిజనుల దేవాలయ 'వవేశం కోసం, బారి గౌరవం కోసం ఉవవాసాలు గాంధీ చేశాడు. 193334 ల మధ్య దేశ_నజల్ని చైతన్యవంతం చేయటంకోసం వార్జా నుండి జగన్నాథప్పరి వరకు హరిజన యాత చేళాడు. 'హరిజన 'సేవక* అనే పష్మతికను న్యెపించి, తన దశితాళ్యుదయ మార్గాల్ని (సచారం చేశాడు. గాంధీజీ దళితోద్దరణ కోనం 1932 'పెపైంబరు 30న “అఖిల భారత అస్పృశ్యతా వ్యతిరేక సంస్థ ఏర్పాటు చేళాడు. తర్యాత అది “హరిజన సేవక సంఘంగా "సేరుమార్చుకొన్నది, గాందీ

దేశం హరిజనామ్యుదయం 409 వారిజనోద్దరణోద్యమానికి సహెనుకూలంగాను, అనుకూలంగాను దేళం స్పందించింది. గాంధీ హరిజనయా[త సఫలం అయింది కానీ, ఆయన ఆళించిన హరిజన దేవాలయ ప్రవేశాన్ని సవర్జ హిందూణాతి అంగీకరించలేదు. గురువా యూర్‌ ఆలయ (వవేళానికి జామెొరీన్‌ పాలకుడు అంగీకరించలేదు. గాంధీజీ బోధించినట్టు హరిజనులపై దయాదా్ష్షిణ్యాలు చూవటానికి ఇష్టపడిన సవర పొందూజాతి దశితులపట్ట కట్టుబాట్లు సడలించటంలో మాతం వ్యతిరేకతనే (వదర్శించింది.

ఆంవేడ్కర్‌ కృషి £

గాంధీకి స్వాతవ్యత్యోద్యమంలో వారిజనోద్దరణం ఒక చిన్న భాగం. కానీ అంబేడ్క ర్‌కు హ6జనుల (వగతి ఒక్కటే జీవిత లక్ష్యం, దళితుడుగా తాను పొందిన అనేక అవమానాలు, అనుభవాలు ఆయనను దళిత సమస్యహై తక్షణ మైన ఆలోచన, కార్యాచరణం వైపు మళ్ళించాయి.

“మనం పోరాడితేతప్ప ఏదీ లభించదు. ఎవరూ వచ్చి మనల్ని బాగు చేయరు. మనల్ని మనమే బాగు చేసుకోవాలి. స్వయం సవాయంతో ముందుకు సాగాలి. మనం తక్కువ వాళ్ళం అనే భావన వదిలి పెట్టి సమాజంలోని ఇతర వర్ణాల వారితో సమాన హోదాతో జీవించడానికి పయత్నించండి. మీ అలవాట్లను మార్చుకొని అందరివలి ఆత్మగౌరవంతో ఐబతకండి'ి అని దళితుల్లో చైతన్యాన్ని రగిలించిన అంబేడ్కర్‌, దళితాథ్గదయ (వయత్నం 1927 మార్చి 20న మహాడ్‌లో చౌదర్‌ చెరువుకు దళితుల్ని నడిపించి, నీటిని వాడుకోవటానికి వాళ్ళలో దైర్యం కలిగించటంతో మొదలైంది. దళితుల్ని కట్టు బాటతో, ఆస్సృశళ్యతతో భారతదేశంలో విస్మృత జనాంగంగా మార్చిన 'మను న్మృతి'ని 1927 డిసెంబర్‌ 25న దవానం చేయించాడు; 1930 నవంబర్‌లో (బిటీష్‌ పార్లమెంటుకు దశితులక్రై (వత్మేక నియోజకవర్గాలు, రిజర్వుడు స్థానాల గురించిన రెఫరెండం నమర్పించాడు. రౌండ్‌ టేబుల్‌ సమావేశాల్లో పాల్గొన్నాడు* 1930 ఆగను 8న నాగపూర్‌లో అఖిల భారత దళిత జాతుల మవీసభకు ఆధ్య క్షత వహించాడు. 1932 ఆగన్టులో అంబేడ్కర్‌ రెఫరెండ౦ ఆధారంగా (బిటీష్‌ [ప్రధానమంత్రి దశితులకు రాష్ట్ర కానన సభల్లో (పత్యేక స్థానాలను అనుమతిస్తూ;

404 హరీజనాళ్యుదయం - ఆధునికారధ క వీత్వం వీళ్ళ తను (వత్యేక (వతినిధులను, జనరల్‌ అభ్యర్థిని ఎన్నుకోటానికి రెండు ఓట్లు వేసే హక్కు ఇచ్చాడు. అదే కమ్యూనల్‌ అవార్డు, కానీ గాంధీవల్ల ఇది పూనా ఒడంబడీకతో రద్దు అయింది. 1947లో స్వతంత భారత దేశంలో శ్రే్య్యద న్యాయశాఖ మంతి అయిన అంబేడ్కర్‌ రాజ్యాంగ రచనా సంఘం అధ్యతుడయ్యాడు.

ఆంబేడ్కర్‌ విప్లవాత్మకమైన _పణాళిక హిందూకోడ్‌ బిల్లు, కే95్‌1 లో ఇది చర్చకు వచ్చి ఆమోదించబడినా, డా॥ రాజేంద్యవసాద్‌ రాజీనామా బెద రింపు, దేశమంతటా నచ్చిన వ్యతిరేకతల వల్ణ రద్దయింది. అంబేడ్కర్‌ మంతి వదవికి రాజీనామా ఇచ్చాడు.

క956 అక్టోబరు కశ న నాగవూర్‌లో అపార జనసందోవాం ముందు బౌద్దం స్వీకరించాడు అంబేడ్కర్‌, హిందూమతం దళితుల హక్కులను నేలరాస్తున్నంత వరకూ దళితులు హిందువులుగా మనలేరు అన్న విషయాన్ని స్పష్టం చేయటా నికే అ వని చేళాడు.

అంబేడ్కర్‌ 1924 జూలై 20న స్థాపించిన “వహిష్కృత హితకారిణీ సళ దళితుల విద్య, ఉద్యోగ విషయాల్లో కృషిచేసింది. 1945 లో స్థాపించిన “పీవుల్సు ఎడ్యుకేషన్‌ సొసైటి” కాలేజీ ఈ వనినే వతిభావంతంగా చేసింది.

ఆంచేడ్కర్‌ 1920లో (ప్రారంభించిన *“మూక్‌నాయక్‌', 192లో మొదలు పెట్టిన “ఎహిష్కృళ్‌ భారత్‌”, 1927లోని *జనతి, 1945లోని “పీపుల్సు హెరాల్డ్‌,” 'వబుద్ద భారత్‌'లు నవ సమాజ నిర్మాణం, దళితుల సమ న్యలు, వగతి విషయాలపై అంబేడ్కర్‌ భావజాలాలను, ఆయన దళితోద్యమ రీశులను ఎవ్పటిశన్పుడు (నజల కందించాయి.

దళిత నమన్య గురించి శాస్త్రీయమైన ఆలోచనను వెలువరించిన అంటే డ్కర్‌ రచనా సాహిత్యం వి 'నృృతంగా ఉంది. ఆందులో ఎన్లి లేషన్‌ ఆఫ్‌ కాస్ట్‌ =క936, వాట్‌ పిందూస్‌ వోవ్‌ డన్‌ టుద అన్‌టచబుల్స్‌-.1943 గాందీ అండ్‌ ద ఎమానినిపేషన్‌ ఆఫ్‌ అన్‌టచబుల్స్‌ 1946 వాట్‌ కాం్యగెస్‌ అండ్‌ గాండీ వాన్‌ దన్‌ టు ద అన్‌టచబుల్‌ ఎ. 1ే9కరి హూవర్‌ చ్నరాస్‌ 3946, ది అన్‌

దేశం _ వారిజరాభ్యుదయం శ05 టచబుల్స్‌ - 1948 వంటివి కొన్ని _నముఖ (గంథాలు. అంబేడ్కర్‌ దళితుల కోనం నృందించే పగతి మార్గాలను 1956 లో బౌద్దం స్వీకరించిన తర్వాత స్థాపించిన భారత రినబ్టికన్‌ పార్టీ మేని"ఫెస్టోడ4 వివరిస్తుంది. గాంధీ, అంబేడ్కర్‌ లు దళిత నమన్యపై వైరుధ్య మార్గావలంబులు.

*వర్జం, శమం అనేవి కులాలతో సంబంధం లేని వ్యవస్థలు. వర్ణం చెబుతున్న డేమిటంటే, ఆనువంశిక మైన వృత్తులను అనుసరించి ఎవరి తిండిని వారు సంపాదించుకోవాలని. మన హక్కుల్నికాక, మన బాధ్యతల్ని వర్ణధర్మం నిర్వచిస్తుంది. మానవ సంక్షేమానికి అనుకూలంగా ఉండే వృత్తులనే (పతి మాన వుడు అనుసరించాలని దాని ఉద్దేశ్యం. వర్ణధర్మం శాసిస్తున్న దంతవరశే. ఒక వృత్తి తక్కువదనిగాని, ఒక వృత్తి ఎక్కువదనిగాని ఏమీలేదు.””15 ఇడీ వర్ణ, కుల వ్యవస్థలపై గాందీ అభ్మిపాయం. సనాతన హిందూమతం నిర్వచించిన వర్ణ వ్యవస్థకు గాంధీజీ సమర్థనముంది. కాకుంటే, హిందూమకాన్ని సరిగ్గా అర్జం చేసుకోకనో, స్వార్ధంతోనో మధ్యలో వచ్చిన స్వార్థవరులు ఏర్పరచినది కులవ్యవస్థ అంటాడు.

అందువల్ల గాంధీజీ ఈ అస్పృశ్యతను సృష్టించిన సవర్జులు దాని నివా రణకు పూనుకోవటమే _పాయళశ్చిత్తం అన్నాడు. సత్యం, అహింసలతో దాన్ని తవన్సుగా నిర్వహించాలంటాడు. ఇందుకొరకు హరిజన సేవకులు ఆత్మఫుద్దితో వ్యవహరించాలంటాడు, ఈ ఆత్మళుద్దిని స్పష్టవరున్తూ...--

“౦6 ౦80 విలళ6£ సలి ₹6811266 ఫీ ౦౨6 ఇసీం 18 20౯ 96౯6 01 సంతి. 561.00[106801092 యం౬00౯6 084 బటి౨ గ01మీ040100 19 211! మెల ఇతయ 0 కీల. తీవ ౧౮15104602 కం1068 మీరూ టం కిజటంలు, 5015868602 0 0౧68612 ౨66౯8౯౬8? 1౮ 168060 60 లం 041- శ1088100 08 ౦౨౬8 82౯0౪061 2క్ర8 "26 అని వివరిస్తాడు గాంధీ.

మఠాన్ని కాకుండా, స్వార్థ సవర్జుల్ని ఇాళనం చెయ్యాలని చెప్పే గాందీ సిద్దాంతం (వధానంగా మనుషుల్లోని ధార్మికగుణం'వై నిర్మించబడింది. అంతే కాదు - భారతీయులందర్ని, దళితులతో సవి జారీయఠాభావంతో ఒకే తాటిపై నడవాలంటుంది. అ కారణజంవల్లనే గాంధీజీ ఆంజేడ్కర్‌ వలిపాడించి, సంపా

ఉీ06 హరిజనాభ్యుద యం . ఆరునికాంధ కవిత సం దించిన దళిత (వత్యేక నియోజకవర్గహక్కుల కమ్యూనల్‌ అవార్డును ఒప్పుకోక, పూనా ఎరవాడ జైలులో ఆమరణ నిరళన (వతం ద్వారా వ్యతిరేకించి, వూనా ఫెక్ట్‌ ద్వారా రద్దు చేయించాడు.

అంబేడ్కర్‌ ఆలోచనలు ధార్మిక గుణం, హిందూ మతంపై ఆధార వడినవి కాక, దేళ చార్మితక నరణామంపె విశ్హేషణగా (పభవించినవి. గాంధీ వృత్తి గౌరవాన్ని గురించి చేసిన విశ్తేషణ అంబేడ్కర్‌ కు నచ్చదు. దాన్ని ఖండిస్తూ, “మహాత్ముడి నిర్వచనం [వకారం వర్ణం కులానికి మరొక పేరు మ్మాతమే. ఎందుకంటే, వాటి రెండింటి లక్యం ఒక టే - వంకానుగత వృత్తిని అవలంబించడం, డీనినిబట్టిచూ స్తే = పురోగమించటం మాట అటుంచి, మవోళ్ళుడు ఎంతో తిరోగమించాడని తెలియడం లేదా??”27” ఆని పళ్నించాడు. హిందువులకు, హిందూ మతానికి ఏడదీయరాని సంబంధం ఉంది, ఆది చాశుర ్వ్‌ర్ణ (పతిపాదితమై, కుల వ్యవస్థకు కారక మైంది కనుక, బాహ్మణ, శతియ, వైశ్య జ్మదులనే శబ్దాలే వాళ్ళ వాళ్ళ పవ్మితమైన లేదా 'సేవకావృత్తిని వెంటనే స్ఫురింవజేస్తాయి కాబట్టి, ఇందుకు కారణ్గాలెన హిందూమతం దై ఏకత్వాన్ని రద్దు చేసినప్పుడే, కుల నిర్మూలన సాధ్యమౌతుందని ఆంబేడ్కర్‌ భావిస్తాడు.

“హిందువులు తమ సామాటిక వ్యవస్థను పరమ వవ్మితంగా భావిస్తారు. కులానికి దైవిక (పాతివదికను ఆపాదిస్తారు. అందువల్ల మీరు కులాన్ని నిర్మూ లించాలం టే దానికి ఆధారంగా కల్పించబడ్డ ద్లైవికతను, వవ్మితతను ముందు నిర్మూలించవలని ఉంది. ఆంటే. శాస్త్రాలయొక్క, వేదాలయొక శ్రా అధికారాన్ని నిర్మూలించవలన్స ఉన్నదన్నమాట''£8 అని సవర్జ హిందువులకు, సంన్క ర్త లకు అంబేడ్కర్‌ స్పష్టం చేశాడు.

గాంధీ, ఆంబేడ్కర్‌ల వైరుధ్యం దళిత కవిత్వంలో కూడా స్పష్టంగా (వళిఫలించింది. దళిత కవులు గాంధీయులుగా, అంబేడ్కరీయులుగా ఉన్నారు. కొందరు ఈ ఇద్దర్నీ ఇష్టవడుతూ, వీళ్ళ వై రధ్యవాదాలను సమన్వయం చేయ బోయారు. దళిత కవిత్వం ద్వారా ఈ దర్శనం ప౦ంశిలనమౌతుంది.

గాందీ _వతిపాదించిన అహింస, జాతీయతలను ఆధారంగా చేసుకొని, దశిశాళ్యుదయానికి గాంధీ ఒక్కడే మార్గమంటూ, కీ రిన్తూ వచ్చి దత కవిత్యం

దేళం . హరిజనాళ్యుదయం 407 స్వాతంత్యోద్యమకాలంలో ఎక్కువగా కన్పిస్తుంది. కులావిర్భవం, అందుకు కారణాల జోలికి పోకుండా దళితుల కష్టాలను చితిన్తూ, సవర్జుల సానుభూతి కాంవిస్తూ దేశభక్తిని రగిలిస్తూ వచ్చిన దశిత కవిత్వం ఇది. ఆ కాలప్పు దళిత కవులు. “నిమ్న జాతుల కన్నీటి సీరదములు పిడుగులై దేశమును గాల్చి వేయననుడు రాట్నమను దుడ్డుగజ్జ కరానబట్టి దెనలదోతెందె గుజరాకు ముసలి సెట్టి”&9 అని, హరిజనాళ్యుదయానికి నడుము కట్టిన గాంధీని విశ్వసించారు. ఆయన చీలికలు వడ్డ కులమును నిర్మూ లించివేని, బక్కాన్ని వసాదిస్తాడని నమ్మారు. సొజుత్తూ గాంధీని దైవనమానంగా భావించారు. దీనజన బాంధవుడు, తేజోమూ ర్రిగా _పస్తుతించారు. ఆయన ఖద్దరు ఉద్యమం, చేతిపనులపె మమకారం, (గొమీణాళ్యుదయం, అహింసాత్మక (వతి ఘటనం ఈ కవుల స్తుతికి పాతమయ్యాయి. అవళ్యమాచరణీయాలయ్యాయి. గాంధీజీ (పటోధాలు వీరికి నిత్యృపారాయణాలయ్యాయి. వేదాది వవిత [(గంక సమానాలయ్యాయి. కంల ఆంగ్ల భూ, భుక్కులతో క్షమానమరం బొనరించిన బావూబీ సుధాబుక్కు.లు”* శిరోధార్యాలయ్యాయి. గాంధీజీ మాట, చేత, వన్ర్రరధారణ, అసలు గాంధీజీ [వతి కదలిక ఈ కవుల ఆరాధనకు ప్యాతమయింది. “*జ్టాల్రినగ్రక్ర తోనె కావించుయానము మేలిదుస్తునెవుడు మేనినిడని””81 వాడంటూ పొగడటం కనిపిస్తుంది. అంబేడ్కర్‌ ను కూడా వీళ్ళు నులింళటం ఉంది. కానీ గాంధీ పైనే వీళ్ళకు నమ్మకం. దళితుడుగా ఆంబేడ్కర్‌ ఇష్టం. ఆయన కృషీ ఇష్టమే. కాని వీళ్ళకు గాంధీజీఫైనే మక్కువ ఎక్కువ. “కలడంబేడ్కర్‌ నా సహోదరుడు మాక్రై యస్టకష్టాలకుం ఐలియై సీమకునోయి [కమ్మరిన విద్వాంసుండు వై[సాయి మే ల్కొాలు వందుంగల దొడ్డవాడు"ఏ8 అన్న ఇష్టం వీళ్ళలో వదర్శిత మౌతుంది.

శ00ీ హరిణనాభ్యుదయం - ఆరునికార్యధ కవిత్వం బుద్దుని వారసునిగా అంబేడ్కర్‌ను మన్నించటం ఈ కవులలో శని స్తుంది, “బౌద్ధవాబ్మ య భవ్యభాగ్యోన్నత పవిత్ర శాంతి సందేశాల సంతరించి"88 వెన్నె కెక్కిన ఘనుడని, రాజ్యాంగ రచనం ద్వారా అపర మనువయ్యాడని నుతులర్పిస్తారు. అంతేకాదు, ఆంబేడ్కర్‌ను ధర్మపోరాటదర్పం కలిగిన వాడంటూ; వారి జనావళి సద్ఫాంధవుడని మెచ్చుకొంటూ. “నిమ్నజాశులకెండేని నీడజూవ కదనమున దూకె కొదమ సింగంబు"84 అని, శాతిరత్నంగా లావిం చడమూ ఉంది. కానీ ఈ (వళంసలన్నీ అంబేడ్కర్‌ మార్గాన్ని అచ్చంగా అవ గావాన చేసుకొన్నవికావు. ఈ కవులు దళిత నమస్యకు సృందించిన వతి సంస్క ర్తను వాళ్ళ మార్గ లేదాలను గుర్తించకుండా గౌరవిస్తారు. న్తుతిస్తారు. కి రిస్తారు. అంబేడ్క-ర్‌ మార్గీయలైన దశితకవులు ఆయన మార్గాన్నే (వత్యే కంగా వివరిన్తూ [వానిన కవిత్వం గోచరమవుతుంది. అంబేడ్కర్‌ జీవితచరి త, అావజొలిం; ఉద్యనుం వీరికి స్పూ ర్రినిచ్బాయి. అంబేడ్కర్‌ను బోయి లీమన్న అందేడ్కర స్నువభాతం.1964, రావూరి ఏకాంబరం అంవేడ్క రో!సమరసింవ. కకక, చోడగిరి చందరావు లీమ శతకం.1989 (వాన్తూ కీర్రించారు. గాంధే యులకు గాంధీలాగానే, అంటేడ్కరిస్టులకు అంబేడ్కర్‌ దేవునితో నమాన మయ్యాడు. ఆయన ఆలోచనలు అదర్శాలయ్యాయి. " రావూరి ఏకాంబరం ఈయనను భానవిన్షవ (త్రయంలో మొదటివాడుగా గర్తిన్తూ, ఉర్విలో ఉక్కు వీడుగు అంబేడ్కర్‌ అంటాడు. “పుట్టినావు తుదకు గట్టినాడవు గొంతు నులిమి కుటిల కులపిళాదీ నాంది వలికినావు నవనమాజమునకు గమ సమాజనేత ఖఫీమరాయ![”5 ఖని, కులనిర్మూలన చేసిన నన్ను

నేళం . హరిజనామ్యుదయం 409 నమాజ కర్తగా గౌరవిస్తాడు. అంబేడ్కర్‌ను దశికాళ్యుదయ మార్గానికి దిక్సూచిగా భావించటం దశితకవులలో కన్పిస్తుంది. మతం, దాని లావజొలాలైన వునర్జన్మ, కర్మ, వర్ణ సిద్ధాంతాల తిరస్కరణం ఆంవేడ్కర్‌ ఆలోచ నవల్లనే వీళ్ళలో కుదిరింది,

“బుద్ధ్మ్యవజ్ఞులు కండు, నంఘటితులై పోరాడుడని' అంబేడ్కర్‌ బోధించిన నందేళాన్ని న్మరించటం వీళ్ళు అనందంగా భావించారు. అంబేడ్కర్‌ పె పాటలు కట్టారు. అతని మార్గాన్ని అవలంబించారు. 'జై లీమ్‌!' నినాదం చేవట్టారు.

లీమన్న 'అంబేడ్కర ను్మువభాతం'లో చేసిన వ్యాఖ్యానాలలో అంబే డ్క-ర్‌ను గురించి వైయక్షిక భావనలను శటిల్లతల్పాగా మెరిపిస్తాడు. అందులో భాగంగా అంబేడ్కర్‌ స్థిరనిర్ణయాలు, వివాదాన్సదాలుగా అవ్పటి భారత నాయకులు భావించినచోట్టను సమిన్వయించాలని [1పయత్నింబాడు. ఉదాహరణకు, హరిజన సమస్యపట్ల గాంధీకి, అంబేడ్కర్‌ కు ఆకాశమంత అభ్మిపాయ లేదా లున్నాయి. వాటిని నమన్వయించేందుకు యత్నించాడు. వర్ణవ్యవస్థను అంగీక రిన్తూ కుల సమస్యను, నిర్మూలించాలని యత్నించిన గాంధీకి, హిందూమత వ్యవస్థనే మార్చాలన్న ఆంబేడడర్‌కు సొత్తుకుదరక జరిగిన చర్చావివాదాలు చాలా ఉన్నాయన్నది అంబేడ్కర్‌ (వాసిన 'కుల నిర్మూలన” (42911600 08 ౧486౭) స్పష్టం చేస్తుంది.

ఫీమన్నలో నెలకొన్న గాంధీతత్వం అంవేడ్కర్‌కు, గాంధీకి అల్నిపాయ వైవిధ్యాలు లేవని ఈ కృతిలో నిరూపించ [వయత్నిన్తుంది. అందుకు ఉదాహ రణంగా నలథై నాలుగవ పద్యంలో.

“*హిమశై లాగము నుండి గాంధియును, నీ

వీదండకారణ్యదు

ర్గమదావాగ్నుల నుండి, ఏకహీరల

శ్యమ్మెంచి పైనింవ, పైనము వై రుద్య్యముఖమ్ములన్‌ పెనగదే” అనటం చూడవచ్చు. లక్యం వహరిజనాభ్యుదయమే అయితే మార్గం ఎటువంటిదైనా వ్రరవాలేదనుకోవటం అన్నిచోట్లా కుదిరే మాట కాదేమో! “లశ్యసిద్ధికి మార్గంబు ఇక్యపద్ధి” అన్న నానుడిని మరదిపోరాదు. అనంతమైన మేరాసంన శక్తిలో

410 హరిజనాభ్యుదయం - ఆరునికాయ్యధ కవిత్వం అంబేడ్కర్‌ కుల నిర్మూలనకు చేసిన [పతిపాదనలకు మృదుత్వం నంతరిం చాలన్న (నయత్నం ఎంతవరకు సబబో యోచించాలి. హిందూమళంలో (వాహ్మణుల హ్మైతవల్లనే ఈ దేశంలో అస్పృశ్యత అవతరించి, దీనంగా హీనంగా చూడబడిన దళితజాతులు అవతరించాయనే అంటేడ్కర్‌ వాదాన్ని [వతిబింబిన్తూ --- “*ఆజ్ఞానాంధకారంలో దేశముంటే విజ్ఞానభూసురుడు చేసిన నిర్వాకం”? అని ఇనాక్‌ అంటాడు. పీడిత జనపితగా అంబేడ్కర్‌ ను భావించే అంజేడ్కరీయులై న కవులు. “క్రవిత్ర సీవు నాకు, కావ్న వస్తువు నీవు కంఠమందు నీవు, కనుల నీవు నీవులేని నేను నిర్జీవ _పతిమనే ఏమి చెప్పనయ్య లీమరాయ![”38 అని అంబేడ్కర్‌ను మనోవాక్కాయ కర్మలా నింపుకొని, భక్తి పారవళ్యులౌటం జరిగింది. దళిత కవిత్వంలో ఆంబేడ్కర్‌ మార్గీయులు హిందూమతంపవై, దాని సర్వాంగాలపై వ్యత్తిరిక్తతను, హేతుబద్ధమైన ఆలోచనను, గాందీపై విముఖ క్వాన్ని;, హిందూవాబ్మయ తిరస్కరణాన్ని కనబరబారు. వీళ్ళ “హిందూ కులోన్మాది గాంధీ నియంత'89 అనటానికి కూడా జంకలేదు. శి.2.8 అభ్యుదయ భారతం : దళిత కవిత్వంలో అంబేడ్కర్‌ 'హీఠువాద దృష్టిః మార్క్స్సిష్షు మారం బ ణి శలుపుకొని ఉద్యమ స్థాయిలో రూపుదిద్దుకొన్న కవిత్వాన్ని దర్శింవవచ్చు. నమానత్వాన్ని సాధించటానికి మార్క్సిన్టు దృక్పఠం వర్గ పోరాటం ఒక్క- పేనూర్గమం టే; అంబేడ్కర్‌ తాను రూపొందించిన రివబ్లికన్‌ పార్టీ మాని ఫెస్టోద్వారా వ్యవసాయాలివృద్ది జరగాలని; తాను కోరిన విధంగా అలివ డ్డి బ 0 తిర్రి ఫొందేందుకు కుల, మత, [పాంతీయమైన తేడాలు లేకుండా (వళుత్వం హక్కు భివ్యాలని; భారరీయులందరూ చట్టం దృష్టిలో నమానులు ఆయ్యేట్లుగా దెయ్యా

దేళం . హరిజనాభ్యుదయం శీ!!! లని; ఏ భారతీయునికి సమానావకాళాలు లేకుంటే - అతనికి ఉన్నవారికంటే ఎక్కువ అవకాళం యివ్వాలని, పతి ఒక్కడికి రాజకీయ, ఆర్థిక, మత స్వేచృ లుండాలని, ఏ మనిషి ఖీతికి, దార్మిద్యానికి లోనుకాకుండా _పళుత్వం దూడాలని, భూమిని శాతీయం దేయాలని. ఉత్ప త్రిదారుల కష్టాలకి ఖీమాలుండాలని, మైనారి టీలకు రక్షణ కల్పించాలని, ఉచితవైైద్య విద్యావిధానం అమలు జరగాలనీ వివరిస్తాడు.ఉఊ

(వళకుత్వం భారత రాజ్యాంగంలో పొందుపరచిన నమానత్వ వళ్కు, “స్విచ్చ హక్కు, దోపిడీనుండి రషించుకొనే హక్కు, మత స్వేచ్చ వాక్కు, విద్య - సాంస్కృతిక హక్కు, ఆ స్తీ నిర్బంధ "సేకరణలో మినవోయింపులు పొందే హక్కు, రాజ్యాంగ వరిహారాన్ని పొందే హక్కులద్వారా (పతి లారతీ యునికి సమానత్వనిద్ది కోనం కాంషించింది.*కే

సమానత్వం కోనం దళిత కవిత్వం స్పందించటం...

“*నవూజమైన [వకృతి సొౌల్యంబు లొకవ్య క్రి

దొంగిలించి మనుట దొసగు నాకు*3 అని సమఠాతత్వం అలాసనం వేయటం ద్వారా (ప్రారంభమయింది.

కులం, మతం కట్టుబాట్లు, అస్పృశ్యతను ఎదుర్కోవటం, మా (శ్రమను గృరరించమనటం, తగిన వేతనం ఇవ్వమనటం మొదలై న సామాజిక మైన మార్పుల ద్వారా దళిత కవిత స0 మొదట విన్నవించింది. అపై ఓవళ్నించింది. తదువరి ఉద్యమించింది.

చట్టం చూపి, అంటరానితనాన్ని మాపై రుద్దబోకుడనే హెచ్చరిక అత్తోట రత్నళవి హరిజనాభ్యుదయం (1970లో రేస్తాడు. 1955 లో వచ్చిన అన్ఫృళ్యతా వేరాల చట్టాన్ని ఉట్టంకిప్తాడు.

సహనం ఉన్నంతకాలం సమానత్వం రాదని దమ్ము తానయ్య దళితులకు (ఆంయధుడా! - 1968) నూరిపోస్తాడ. కులం, మతం, ప్రాంతం ఏదైనాకానీ, తనను నిర్భంధి స్తే ఎదిరిస్తానని బోయి భీమన్న (గుడి సెలుకాలిపోతునై త 1973) (వ్రరిఘటనమార్గాన్ని అవలంవిస్తాడు.

తిరి వరిజనాభ్యుదయం - ఆరునికార్యధ కవిత్వం

(వ్రధానంగా దళిత విన్లవ కవిత్వంలో సమానత్వాన్ని గురించిన ఆకాంచ, మార్గం సస్టంగా కన్పిస్తాయి. నిరంతరం పొలాల్లో వని చేసే శామికుడికి తగిన ఫలితం దక్కాలని ఇనాక్‌ “షరామానూలే (1979) లోని నువ్‌ నాశేమౌతావ్‌ (వుట: 58 _ ౮60) కవితలో అంటాడు.

“కరతరాల బానిసతనానికి న్వ నీచెప్పీ

సమసస్త వ్యవస్థల దాస్యానికి భరతవాక్యంవలికి"టి సమానత్వం శిఖరాగం చేరటానికి యత్నించే మార్గం చెబురాడు.

కులం, మతం తగలబడిపోయి, దశిరులంతా అవరాస్యులై అభ్యుదయ మనే రైర్యం, అభివృద్ది అనే రక్తంతో

*““సమ్రానత నవాజీవనత

ఊపిరితిత్తులుగా

అనందం ఆహ్లాదం

గుండెధ్వనులుగా”* సాగే రోజులకోనం ఉద్యమిస్తాడు.

సమానత్వ (పయత్నంలో లాగంగా వర్ణాంతర వివాహాలను ఆకాంవిస్తాడు. అన్ని కులాలు కలగలినీపోవాలనే కాదు...ఆ వివాహాల నుండి పుట్టిన సంతానం భవిష్యత్తును ఏలేదిగా జొౌతుందనే విశ్వాసంవల్ల.

నమానత్వం కోనం దళితులు ఒక్క దైతే దుఃఖం పోయి, కోర్కె నవల వొశుందంటూ....

“మంట ఏకవచనంగా దుఃఖం

ఐహువచనంగా దైతన్యం"*4 అంటాడు.

ఈ కవి దృష్టిలో సంవదలకు (నష్టయైన (శ్రామికుడు, దళితుడు నిరక రాన్యత, వెట్టిచాకిరి, పేదరికాన్ని తయంపోగొట్టుకొని ఎదిరించిననాడు నమా నత్వనిద్దిని పొందుఠారు.

ం

నమానక్వాన్ని ఉద్యమం ద్వారానే సాధించవచ్చనే భొనం ఈ వినన

ధశిత కవుల్లో వ్యక్తమవుతుంది. అందునలనే__ స్ట

దేశం = హరీజనాఘ్యదయం టే “కవితల్లో అలసిపోయి చేతల్లో ఆయుథధాలై జనవేతన సమక శంభాన్ని పూరిస్తున్నాయి'"'6 అని, దళితులకోనం ఆలోచించి అలో చించి, వాళ్ళ (పగతికోసం సాహిత్యం నృష్టించి నృష్టించి, ఫలితం కానరాక పోరాటం దారి గైకొన్న దళిత విముక్తి నాయకుడు ఈ మాటల్లో సాగాశ్క రిస్తాడుం (నలికతో చేసిన దిశ కవి ఆలోచన తనకు రావలసినది లెక్కచూశు కొంటూ... **మ్హాకిస్పుడు కావలసింది నెత్తుటి రొల్క౦ కాదు మాకేం కావాలో కోరుకునే నిర్భయగొాంఈక కొత రాజ్యాంగం, కొత దేశం, కొత్త అకాశం''? అని, “మమ్మల్ని హతమార్చి చెల్లించే వరిహారాలు, మమ్మల్ని అనుభవించి వినిరేసే చిల్లర పైసలు ఇక మాకొద్దు. మాకేం కావాలో మాకిక బాగా తెలును, మా తుదిలశ్యం సమాన (వగతి' అని దశిత కవులు స్పష్టం చేశారు. నీకు తెలియనిదానిని తెలియకుండ వుంచబడ్డదానిని *4కి తెలునుకొనే మార్గం ఇదేనని దళ తులకు వివరిస్తూ ముందుకు సాగుతారు. అధునిక భారతదేశంలో దశితులు సమానత్వాన్ని గాంధీమార్గం, అంజే డ్కర్‌ అభ్యుదయం, మార్క్సిస్టు గతితార్కిక వర్గపోరాటం, _వభుత్వం కల్పించే నదుపాయాలు, వాక్కుల ద్వారా పొందిన, పొందుతున్న రీతిని దళిత కవిత్వం సంవదాయక, అభ్యుదయ, వివ, దశితోద్దరణ మార్గాల ద్వారా వతివిం వించింది. దళితుడు లు క్రికోసం, భూమికోసం, గుర్తింపుకోనం విజ్ఞప్తులు చేసీ కొన్నాడు. (వశ్నించటం మొదలెట్టాడు. (పతిఘటనం సాగింబాడు. దాన్ని ఉద్యమ రూపంగా మలచుకొన్నాడు. ఇందుకు భారతదేశంలో ,ప్రాదీన, అర్వా చీన అభ్యుదయ భారతంలో (పథఫించిన దళితుల (వగతి చైతన్యాన్ని అవ గావాన చేసుకొని ముందడగు వేస్తున్నాడు.

శీకేశీ వరిజనాభ్యుదయం - ఆధునీకార్యధ కవిత్వం శి.2, దేశం = హరిజనాఘ్యుదయం అధన్సూచిళలు శే. అమరనీంవుండు - అమరకోశము (నామలిజ్ఞానుళాన నం) ద్వితీయ కాండము .- వుట 247. 2. జావువా, గుజ్జం - గబ్బిలం - పుట 31. $ ఏకాంబరం, రావూరి అంబేడ్కరో! సమరసింహ భగవద్గీత = పుట రగ, 4. వద్మారావు, కత్తి - దేళం డైరీ - సంకరాచారీ .- పుట 88. 5. స్వరూపరాణి, కొలకలూరి - [సబోధం - _వబోధము .- పుట 113. 6 గోపి, ఎన్‌ - వేమనవాదం - నేమనవద్యాల నేపథ్యం _ పుట 27111. 7. సర్టేశయ్‌, ఎస్‌ జీ. - [ప్రాచీన భారతదేశంలో (వగతి, సంవదాయ వాదం - రెండన అధ్యాయం - పుట 109. 8. ఖీమన్న, బోయి అన్మాంతరవై రమ్‌ . వుట 31, పద్యం 1141. 9. వద్మారావు, కత్తి. కులం పునాదుల - వీరశైవం . కులనంన్కరణ - వుట 84 (్ర600264గా ర్‌01066). 10. సోమనాథుడు, పాల్కురికి . బసవ పురాణము - పుట 495 కి జ్ఞానానందకవి, నురగాలి . (పళంజనము . బనవేళ $రుడు . వుట ౫. కేరె. లీమన్న, బోయి - ఫీమన్న కావ్యకునుమాలు - అర్ధనారీశ్వరుడు = పుట 170. $ే3.. ఇబహాం, నూతక్కి - వరివూర్ణుడు - వేమనయోగి. వుట 53, కశీ. ఏకాంబరం, రావూరి . అంబేడ్కరో! సమరసింహ . కై ఎస్తవమం వట 17. కర్‌. అ(వివాం, నూతక్కి మక్కుణం -పుటర6. కర, ఇనాక్‌, కొలకలూరి. ఆశాజ్యోతి . చునుకిరజ్‌ . పుట ఈ. కే. ఇనాక్‌, కొలకలూరి. ఆళాజ్యోలి = నుమకిరణ్‌ - వృట శక,

దేశం . హరిజనాత్యుదయం శీ1ర్‌

18. రంగనాథాచార్యులు, కెకె. . నూరేళ్ళ తెలుగునాడు - సంపాదకీయ వ్యాసం .- పుట సేనను!!! “920.40 మధ్య తమిళనాడులో వచ్చిన ఆత్మగౌరవ ఉద్యమం($618. స న ధోరణులలో వచ్చిన ముఖ్యమైన ఉద్యమం."

&9. రంగనాథాచార్యులు, కె కి. . నూరేళ్ళ తెలుగునాడు = సంపాదకీయ వ్యానం - పుట పేగన!11, “1016లో, తరువాత జస్టీస్‌ పార్టీగా మారిన సౌత్‌ ఇండియన్‌ లిబరల్‌ "ఫెడరేషన్‌ తో తమిళనాడులో [వాహ్మజేతరోద్యమం (ప్రారంఠమైంది.”

20. జాషువా, గుజ్జం, = గబ్బిలము - పుట త్రి

21. ఏకాంబరం, రావూరి. . అంబేడ్కరో! సమరసీంవా = (నక్కుతయము (శ్ర *ప్పట 1

22. గాంధీజీ [ప్రవచనం . వియోగహరి (రచయిత) - చోళ్ళ విన్టు (అను) = అస్పృళ్యత _ వుట 40 నుండి తీసుకొ నబడింది.

23. విజయభారతి, వి. - బాబాసాహెబ్‌ అంనేడ్కర్‌.మహార్‌ (శ). వుట 3.

24. అంబేడ్కర్‌, వి ఆర్‌ - భారత రివల్లిక న్‌ పార్టీ మేనిఫెస్టో = 1956నాటి ఇంగ్లీషు కూర్చు అనువాదరి-

జబ్‌. అంబేడ్కర్‌, బి. ఆర్‌. - (మూలం) = కుల నిద్మాలన - లీమన్న, బోయి. (అను) = హరిజన వ్యతిళలో గొందీ వ్యాసం - పుట "0

26 900:, సళ. - తీర డీజంర1060ణ00 = గౌారనిక!8064 ంయి లం 0412546 8౮ 440467 విజిత! = వి కణ,

27. అంబేడ్కర్‌, బి. ఆర్‌, (మూ కర్త). కుల నిర్మూలన - లీమన్న, బోయి. (ఆను)-.మవాత్మాగాంధికి డాక్టర్‌ అంబేడ్కర్‌ జవాబు.పుట.89.

28. అంబేడ్కర్‌, వీ ఆర్‌. (మూ.కర్ర) = కులనిర్మూలన-లీనన్న, టోయి. (అను) = ఇాద్‌ పాత్‌ తోడకమండలి$ సమర్పించాలనుకొన్న వ్యానం = పుట 55.

29. జామువా, గుట్దం. - గట్బిలం (రెం. భా.) = పుట క్త,

30. జ్ఞానానందకవి, సురగాలి. - అవరపూజ.రపబ్లిక్‌ (శ) పుట 34.

తిక. అ్యబవోం, నూతక్కి. = మఠత్క్యూణం = పుట రజ

415 హరీజనాభ్యుదయం = ఆధునికాం్యధ కవిత్వత

32. శజావువా, గుజ్జం. - గబ్బిలం (రెం లా.) - పుట 4రి.

33. వకాళం, బొడ్డు - కింకిణులు - అందేడ్కరు - పుట 16.

34. అ(బవోం, నూతక్కి. = వరిపూర్ణుడు = జాతిరత్నం (శ) = ప్వట కర్‌.

35. ఏకాంబరం, రావూరి. - అంబేడ్కరో! సమరసింవా - పుట శ.

36. లీమన్న, బోయి - అంబేడ్కర సువఠాతం .- పుట 639, పద్యం 4కి.

87, ఇనాక్‌, కొలుకలూరి . కులం ? ధనం .- కులం, ధనం . పుట 1010.

388. చందరావు, చోడగిరి - భీమళతకం (రెం లా.) - అంకితము (4)

3, ఏకాంబరం, రావూరి . ఆంబేడ్యరో! సమరనింవా - గాంధీచి.తము పట 16

40. అధారం : అంబేడ్కర్‌, వీఆర్‌. భారత రిపబ్లిక్‌ న్‌ పార్టీ మాని ఫెస్టో ః తిరుసలి వీ. హెచ్‌. (అను)

శీ. ఆధారం : లాజరస్‌, టీ. = (పాఠమిక హక్కులు 1990.

42 జ్లావువా, గుజ్జం = ఖండకావ్యం . 5. పుట 2.

43. ఇనాక్‌, కొలుకలూరి .- వరా మామూలే . కారడవి కాగడా (4) = 103.

44. ఇనాక్‌, కొలుకలూరి - షరానూమూలే - వగతి ($) - పుట 51.

శక్‌. ఇనాక్‌, కొలుకలూరి - షరా మామూలే . వాడు మనిషి పృట 66.

4ర వద్మారావు, కత్తి - జైలుగంటలు .- పుట 2.

47. సుధాకర్‌, ఎండ్లూరి - వర్తమానం . నెత్తుటి వళ్న - వుట 55.

48. జంగయ్య, బోయ _ వెలుతురు - ప్రశ్నించు. పట 65.

పాత - హరిజనాభ్యుదయం కళ.

హక . హరిజనాళ్యుదయం 4] నిర. పాఠ హరిజనాభ్యుదయం:

2 3 0. శ్రమవిభజన (శామిక విఠజనమై భారతదేశంలో వర్జ- కుల వ్యవస్థలకు కారణమైంది. ఈ వ్యవస్థల్లో స్వార్థపాలిత వర్గాల దోపిడీ మూడు విధాలుగా సాగింది. వృత్తులు వ్యక్తి నైపుణ్యం, సామర్థాన్ని బట్టి కాక జన్మ విచ్చిన కులాన్ని బట్రి సం్యకమించాయి. నరైన వేతనం దొరకని, గౌరవం రాని, నైపుణ్యానికి ఆస్కారం లేని పనులకు దళితణాతులు నియోగించలడ్డాయి. దోపిడీకి అవకాశం ఏర్పడింది. ఈ నిర్భంధ దాస్యానికి సాంస్కృతికంగా ఆమోదం కలిగించే కర్మసిద్ధాంతం (వథవించింది. వూర్వజన్మలో వ్యకి చేనిన పాపపుణ్యాలే వాని వర్తమాన జీవితంలోని జీవన మార్గాన్ని ఏర్పరుస్తాయన్న కాత్విక నీద్దాంతాన్ని నూరిపోనీంది వరధర్మం ఎంత గొవ్పదైనా అమోదించరా దని ఎంత హీనమైనడదై నా స్వరర్మమే ఆలంబన యోగ్యమని మతం భాష్యం చెప్పింది ఈ బృహతృణాళ5క ద్వారా అన్ఫృజ్యులై వెట్టివాళ్ళుగా మారి నంఘా నికి దూరమై బౌతిక మైన పేదరికాన్నేకాక భావదార్శిద్యాన్ని వెంటతెచ్చుకొన్న అజ్జానులై నిరకరాన్యులై (బతుకుసాగిన్తున్న వారిజనుల జీవిత నేపథ్యాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకొం టే దశితాభ్యుదయం కోసం చేసే కృషి, విధానం బోధవడ శాయి. హరిజనులకు భూమికోసం, లుక్తికోసం, సమాజంలో గు ర్రింపుకోనం యత్నించటం అభ్యుదయమార్గమనుకుంటే; రాజకీయ సంస్కరణల ద్వారా ళూమి, ఆరక నంస్తారణల రాళుకి, సాంఘీక సంనురణల గుర్తింపు సార్యమాతుది చందురే గం రాజకీయ ప్మాత, దాని డ్టాణంజన, ఆర్థికపాాత = దాని మార్గాలు; సౌంఘికప్నాత _ వలితాలు - వీటిని ఆధునిక దళితార్యధ కవిత్వం (వలిలింబించిన తీరు ఈ అధ్యాయంలో వరామర్శింపబడు తుంది.

స్వాతంత్యంకోనం భారతదేశంలో పెల్లుబుకీన రాజకీయాందోళలను గుర్తించి, అంగ్ల _నమత్వం క913 లో 'సెమన్‌ కమీషన్‌ోను నియమించింది. దానితో మతపరంగా కులవరంగా భారతదేశంలో ఉన్న ధీలికలు ఇట్టబయల య్యాయి. హిందువులతో విలేదించిన వున్లింలు జిన్నా నాయకత్వంలో (వత్యేక దేశాన్ని వాంఛించి, తదుపరికాలంలో సంపాంచుకొన్నారు. ఖహిష్క్టృత హిత కారీజీ సభ తరపున అంబేడ్కర్‌ దళితవర్గాలకు పొఠళనాయర్నకారిగంలో నమురిత స్థానంకోనం విజ్ఞావన నృతాలను కమీషన్‌కు అందజేశాడు.

శిరీర్రీ హరిజనాభ్యుద యం - ఆధునికాంధ్ర కవిత్వం

ఈ సమయంలో కార్యగెనుకు, చాని సౌరథి గాంధీకి లారతదేశపు జాతీ యతను ఆంగ్ల _వళుత్వానికి తెలియజెప్పాల్సిన ఆవసరం ఏర్పడింది. దేశం నలుకూలలా అయిదోవంతుదాకా విసృతంగా వ్యాపించి ఉన్న దళితుల నమస్యల దృష్టి సారించవలసిన అవసరం, వాళ్ళను ఉద్యమంలో భాగస్వాము లను చేయాల్సిన ఆగత్యం ఏర్పడింది. ఆది దళితోద్దరణం కోసం రాజకీయ కృషికి మౌలిక కారణం. కానీ గాంధీ [పారంభించిన దశితోద్దరణం, వీళ్ళ సమస్యను ఉపరితలం నుండి దర్శించి, వరిష్కరించే (వయత్నం చేసింది. దళితే తరులలోని ఆసన్పృళ్యత గురించిన _పాయళ్చి త్తలావం, సానుభూతులను దళితాళ్యు దయ [పేరకాలుగా చేయటమనే వరిమిత పరిధిలో గాందీ మార్గం వయనించింది. సంవూర్ణ 0, కాళ్వతం కాని ఈ సంస్కరణ మార్గానికే సంతోషించి దళితజాతి స్పందించటం దశితకవిత్వంలో గమనించవచ్చు. ఆది, తమ దుర్గతిని చూసి.

క 440000. ఉసండెగజణ(గివగచు

సదయహృదయుల వీశణాంచలము”1 లకే పొంగిపోయి. వాటికోసం మోరలు బాచిందిం న.8.1.1. భూమి హక్కు :

(మించి సాధించిన ళూవలాన్ని అనుకవించే "స్వేచ్చ, లారతదేళ పాలనా యం్యతాంగంలో పాలుపంచుకొనే హక్కు. ఉన్నప్పుడే రాజకీయంగా దశిఠరాళ్యుదయం సాధ్యమౌతుందని (గహించిన అంబేడ్కర్‌ తన రిపబ్టికన్‌ పార్టీ మాని'ఫెస్టోలో ఆ విషయాన్నే ఫొందునరబాడు.

“భూమిలేని పేదవాళ్ళను దోచుకొనే పద్ధతి నరికట్టాలంపే భూమి యావత్తూ జారీయంవేసీ సహకార పద్దతిని సాగుచేసి అట్టి సవాకార సంఘాలకే భూమిపై హక్కు వుండేలాగు చెయ్యాలి ఈ సంఘాలను నిర్దుష్టమైన, ఆచరణ యోగ్యమైన పద్దతిలో రూపొందించాలి" అని భూమిని జాతీయం చేయా లన్నాడు.

భూమిలేకుంకే భుక్తి డొరకదన్న ఆలోచనను దళితులు (గహించటం, దళిత కవిత్వంలో (వతిబింబించింది. వీళ్ళు.

హ్మాక . హరిజనాథభ్యుదయం థగ] “బె త్రెడు భూమితేని నిలు పేదలమై, యిటులంటుదోషమన్‌ గత్తుల బోనులోన( గలకాలము( [(గుళ్ళికృళింపమందు డా? అన్న (వళ్న వేయటం చూడవచ్చు. అంరేకాదు, పంటపొలాల్లో నిరంతరం వెట్టి చేనీనా, ఫలితం దక్కేది యజమానికే తప్ప, పాలేరుకు కాదన్న సత్యం, కడుప్ప నింపే గంజీ కూడా వని ఉన్నంతవరకేకానీ, వృద్ధావ్యంలో జీవనం నిరాధారం అవుతుందన్న విషయం వీళ్ళకు గోచరమయింది. వని చేయించుకొనే నమ యంలో భూమిని ఫొంతమనుకొమ్మంటూ ముద్దుచే సే పెత్తందార్డు, ననిముగియ గానే ముద్ద విదల్బరని అర్థమయింది. “క్రంటిలో వత్తి నిడుకొని కాచినాను (ప్రాణము తెగించి నీ పైరు వంటలన్ని నమ్మక దోహ! నీ మవానందమంత ఇతని కన్నీటి ధారల (బశుకెసుమ్ము"* అనుకొంటూ, భూస్వాముల దోపిడిని గుర్రించటం జరిగింది [శమించే తనకు ఫలితం దక్కకపోవటానికి కారణం అర్థమయింది. తనది కాని పొలంలో ధారపోనీన ళమక క్రి వృధా అవుతున్నదన్న న్పృహ కలిగింది. ఆ నృృవహను నూరిపోన్తూ, దశితుణ్ణి_.. “నీవు దుక్కి టెద్దువుకాడు జీవజ్జగతికి నలుమోముల పెద్దవు5్‌ అని దశిత కవిత్వం గంథా వించింది. భూమిని జాతీయం చేసి, సహకార పద్దతిలో సాగుదేయాలన్న అంబేడ్కర్‌ అశయం స్వాతర్యళ్యానంతరం భారత్మపభుత్వ భూనంస్కరణల్లో హపాషికంగానే ఫలించింది. అనీ 'స్వేచ్చవక్కు ఉన్న (పజ్మ్నావకుత్వ విధానంలో తథతూమీ జాతీయం చేయటమన్నది సార్యంకాడు. కాబట్టి పేదలకు భూములను వంచింది. శానీ పంపిజీ విధానంలో (ప్రవేశించిన అవినీతి నల్ప అది బంజరు భూముల పంన కంగా మారింది దక్కిన భూముల్ని ఫలవంతం చేసుకొనే ఆర్థిక (వతివ త్రిలేని దళిత వర్గాలకు వాటి సాగు ఏనుగును పోషించటం లాంటిడయింది. అందువల్ల ఈ [సయళత్నం సవరం కాలేక పోయిలద్సి

శరీ వారిజనామభ్యుదయం - ఆధునికార్యధ కవిత్వం (శ్రమకు తగిన ఫలితం దక, కపోవటం వల్ల “దున్నేవాడిదే భూమి) అనే ఆలోచనలు ఐలంపుంజుకొన్నాయి. తమ బాగుకోసం చేసిన, చేస్తున్న (యత్నాలు వ్రలనంతం కాకపోవటానికి వెనుకనున్న స్వార్ధం, అవినీతిని వీషించటం మొద లయ్యింది. తను కోసం, తాము ళమిందే భూమిపై హక్కు కోసం అర్థించటం వళ్లి ్మవయోజనం లేదని దళితులకు తెలిసివచ్చింది. ఎందుకు వాక్కు. లేదని (వశ్నించటం మొదలుపెట్టారు మాకూ హక్కులున్నాయని 'ఘోషించటం ఆరంభించారు, “*కూమి మిగతా భూఠాల్లా అందరిదనీ పీడన ఏ రూవంలోనూ ఉండరాదనీ (శమఫలం సమైక్యం సిద్దించాలనీ”% ఆందోళన సాగించారు. ఈ భూమిని దున్ని, సాగుచేసి, సస్యశ్యామలంగా మార్చేది మేమేనన్నారు. మా పాలు మాకు ఇన్వాలన్నారు. తమను దోచేవాళ్ళను (పతిఘటింబారు. “ఈ భూమిని దున్ని రత్నాలు వండించిన ళూమి వీడ్డలం మేము”? అంటూ అనంతకాలంగా పాగుశున్న తమ వ్యావసాయక కృష బార్మితళ నేవథ్యాన్ని వివరించి చెప్పారు. కానీ భూరవులుగా, ఖ్మునాథులుగా తిరుగులేని అధికారాన్ని తినలేనంత తలసాయాన్ని [శమించ “కుండానే పొద్మాశాంతం చేసుకొన్న భూస్వామ్య వర్గం దళితుల వాదాన్ని, (వఠిఘటనను తుత్తినియలు చేసేందుకు కుటిలనీతి, దమనకాండను సాగించింది. దానితో భూపోరాటాన్ని, వర్గపోరాటంలో భాగంగా సాగించే వామవశ ఉద్యమా లతోక లవాల్సిన ఆవసరాన్ని దళితులు గు _ర్రించారు “నీలి లాలు జండా కిందా ఓ చెల్లెమ్మా” నువ్వు నేను ఒక్కటంటూ ఓ చెల్లెమ్మా?” పోరుజెయ్య బూనుకుంటే ఓ చెల్లెమ్మా” పీడితులకు విముక్రమ్మె ఓ చెల్లెమ్మా” అని పోరాట పభాన్ని చేనట్టారు. కైతన్యులైన దళితులు నేడు భూమికోసం చేవట్టిన ఈ పోరుబాట (వన్తు ఛానికి ర్యాగాలనే ఫలితాలుగా గు ర్రించమంటుంది. దై తన్యవంతమైైన దశిథ

పాత . హరిజసాక్యురయం ల! సమాతంలోని మార్పులుగా వీటిని వరామర్శించటం అరిగింది కానీ, ఈ మార్పును ఏమ్మాతం గుర్రించలేనంతటి డుస్టితిలో ఉన్న దళిత వర్గం ఈ దేశంలో అధిక సంఖ్యలో ఉండటం ఇక్కడ న్మరణీయమే. శి.8.1.8. పొలనాధికారం :

స్వాతంత్రోద్యమ నాయకుల్లో అత్యధికులకు ఈ దేళ పాలనాధికారంలో దళకుల ప్మాతను యోచించటమే మింగుడు వడని విషయల, అందువల్లనే దళిరులకు రాష్ట్ర శానన నళలలో తమనుండి [నత్యేక (వతినిరులకు తానణ మ్మాఠమే ఓటు వేసే సౌలభ్యాన్ని వసాదించిన పత్యేక నియోజకవర్గ ఓటింగ్‌ వద్దతిని ఇవ్వజూ పే కమ్యూనల్‌ అవార్డును వూనా ఒప్పందంతో (తిప్పికొట్టారు. జాతీయనాయకుల భావాలకు అనుగుణంగా న్పందించిన స్వాఠంత్యోద్యమ దళిళ కవిత్వంలో సహజంగానే వీటి _పస్తావనం లేదు.

1వళుత్వం పాలనారికారాన్ని దళితులకు అందించటంలో కూడా నంన్క రణ మార్గాన్ని అవలంబించింది. (పత్యేక దశితజన (పాధాన్యం ఉన్న నియోజక వర్గాలను కాదుకాని, దళితుడి వజ్యావతినిధిగా ఎన్నుకొనే రిజర్వుడు నియో జక వర్గాలను ఏర్పాటు చేసి అన్ని కులాలవాళ్ళు కలసి ఓటుదేసే వద్ధి (వవేళ "పెట్టింది. కాని, దేశ జనంలో అయిదోవంతు మ్యూతమే ఉన్న దళిత (వజల (ప్రాతినిధ్యం ఈ ఎన్నికల్లో చూపే నభావం కంటే దళితేతరుల (పాతినిధ్యమే “పెచేయిగా మారి, నాళ్శ కనుకూలమైన వాడే దళితుల నుండి ఎన్నుళోఐడటం వా న్త్రవంగా జరుగుతున్నది కనుక, (వళుత్వం (వ్రవేళ పెట్టిన ఈ రకమైన నాయ కత్వపు ఎంపికలో [వ్రయోజనం గగనకునుమమైంది. దశిత కవిత్వంలో ఈ (వతేశ ఎన్నిక వద్ది గురించిన (వస్తావన కన్పించదు. "

ఫీమన్న 'జన్మాంఠవై రమ్‌' (1960) లో దీన్ని గురించిన చర్చ చేశాడు, కాని, అంబేడ్కర్‌ సూచిండే ఎన్నికల పద్దతికి లీమన్న (వఠిపాదిందే ఎన్నికల పద్దతికి సంబంధం లేదు. అంబేడ్కర్‌ హరిజన ఓటర్లు మ్యాఠమున్న (ప్రత్యేక నియోజక వర్గాలను కాంషించాడు. పబ్లిక్‌ సర్వీస్‌ కమీషన్లు ఉద్యోగాలకు [వయ “త్నించే అభ్యర్దుల అర్హతలను నిర్ణయించే వద్దతిలోచే, నియోజకవర్గాల్లో. పోటీ చేయదలచుకొన్న అల్యర్థులను ఎంపిళ చేసి, వారివూరర్తి. వివరాలను [నతి

త్త హరిజనాళ్యుదయం - ఆధునికాల్యధ కవిత్వం ఓటరకుకు అందచేసి ఎన్నికల అర్చు (వళుత్వమే భరించాలని అంటాడు ఖీమన్న. వది లాఠం కంటె తక్కువ ఓట్లతో ఓడినవాడీని కఠినంగా శిషించాలని కూఖా అంటాడు. ఇంతవరకూ భారతదేశంలో శేం్యదమర్యితులుగా అంజేత్క-ర, జగట్జీనన లాఘమ్‌లను, అంధ రాష్ట్ర ముఖ్యమంతిగా సంజీనయ్యను కాంగెను చేసింది. చాలా నుంది కేంద మంతుల్ని, రాష్ట్రమంళుల్ని కాం[గెను పార్టీ, కమ్యూనిష్టు షార్డీ, జనతా పార్టీ, జనఠాదక్‌, భారతీయ జనతా పార్టీ = ఒక్కటేమిటి - అన్ని పార్టీలూ వరిజనుల్ని చేశాయి. నేటి ఉపరాష్ట్రవతి దళితుడే. కాని ఏిన్నన న్పూ ర్రితో ఈ పాలకుల ఎంపిక విధానం గురించి అలోచింకే దళిత కవిత్వం...

• ప్రెసాలేవివాడు 'సెగా హరిజనుడు (వరానమంతి కాగలిగి జదేద్ళూ ఉండి, అవైన వదిలి, సెసా లేపంఠతా పాఠ మనిషిగా (ితగ్గలిగిన్నాడు భారతదేశం వాగువర్డట్టు”ే9 అని, అప్పుడే నంవూర్ణమైన దశిలాళ్యుదయం అని గుర్తించింది నేడు ఈ దేళంలో పైరవీలు జరక్కుండా, పెసా ఖర్చు కాకుండా వనులు జఠగవు. నదవులూ దక్కవు. వదవి దక్కినవాడంు, మెక్క్టకుండా గద్దె తీగటల జరగదు, ఇటువంటి నమాజంలో కులం బలంలేని, ధనం నిలువతేని హరిజనుడు (వధానమంరై 9తే, భరతప్ముతులంకా ధర్మవీరులూ, అభ్యుదయ గొములై నష్లే.. లిల్లిగవ్వ సంపాదించకుండా గద్దెదిగితే వారిజనుడు నంవూర్త మానవుడు, ఆదర్శప్రాయుడు కాగలిగినట్లే.. అవ్వడు భారతదేశం కూడా అత్యురయ, అదర్శ పథంలో వయనిస్తున్నట్తే.

ష్యాత . హరిఆనాక్యుద యం 4 అటు హక్కు, :

(వశాస్వామ్యుంలో ఓటు ఎంతో విలువైంది. విచకణ కలిగిన ఓటు (వ్రకుక్వాళ్ని, పాలకుల్ని అవినీతివరులై తే తల్లకిందులు చేయగలదు. కానీ అజ్జానం, నిరక్షరాస్యత, "పేదరికం, బానినతనం మూ ర్రీభవించిన ఓటరు గొంతు తెగకోసే కసాయి నాయకుని ముంగిట గొరె. వాని వోటు ఆ బ్మొరె గొంతు. ఈ పేదల గ్మొరెదాటు తత్వాన్ని దళిత కవిత్వం చక్కగా (వతివింటిందింది.

“మీ రొక్కురు....

మేం లనానదివేల వోటు కాగిఠాలం!

మా వోట్టన్నీ మీకేనండి

మా గుడిసెలన్నీ మీవేనండి!”** అంటూ దళితుడు అవనత శిరన్కుగౌటం ఇక్క-డ వెల్లడి అయింది.

నిజానికి నచ్చిన |పభుక్వాన్ని |పజలు ఎన్నుకౌనేందుకు పవుద్రిన బ్యాలెట్‌ వ్యవస్థ, వేల సంవత్సరాల నాటి వానిసవ్యవస్థకం లే భిన్నంగా లేదు. వల్లెల్లో "పెత్తందార్లు, వట్నంలో ధనిక స్వాములు, గుండాలు, దోపిడీదార్లు నాయకు లౌతున్నవ్పడు, |వజ్మాశేయన్సుకు ఉపకరించే ఏ మేనిఫెస్టో సిద్ధాంతం లేకుండా వఫదపులకోనం కుప్పిగంతులు వేన్తున్నవ్పుడు, డౌర్జన్యంతో రవాన్య ఓటింగ్‌ వద్ధతిని రచ్చకీడ్చి-ఠాజ్యం చేయాలనుకొంటున్నవ్పుడు ఓటరు బాని'సే అవుకాడు.

అంతేకాదు, ఓటరు బానిన కంపే దీనుడూ, నిమ్నుడూ అయ్యాడు. శారణమేమం టే, కానినత్వం ఐహిర్గతమైనది. కనుక విముక్రి దాతలుగా బుద్దుడో, లింకనో ఉంటారు. ఓటరుది కనిపించని వానినతనం. ఓటన్నది వల్లెవాటు (ింద దాచిన అగ్నిశిఖ. అది ఉ శ్రరీయాన్నేకాదు మనిషిని కాల్చేసినళ్లే, ఓటున్న వాడిపై నోటున్న (వతివాడు, నోరున్న (వతివాడు అధికారం చెలాయిస్తాడు.

“వోటు ఇంద్రనీలం కంటే అపాయకరం

ఈ దేశంలో పేదలకు వోటుండడం

(నక్కలో పాముండడమే”18 . ధనవంఠునిదీ, ఐలనంతునిది రాఖ్యమై నవుడు ఓటున్న "సేదవాడు పరాధీనుడు,

శీరివ హరిజనాభ్యుద యం - ఆభునికాంధ కవిత్వతి

రాజకీయ కుతం్యతాలమై పోరు నల్పాలనే దళితవర్గ (వతిస్పందనంలో, ఓటకోనం, ఇంరటి హీనత్వంతో దిగజారే వాళ్ళను పీడిత రావనులుగా, రాజకీయ వ్యభిచారులుగా, మేళవన్నెపులులుగా పరిగణించటం కన్పిన్తుంది.

“న్షా ఓట్టకేబుట్టి - మమ్ములినె లికొద్టి

మళ్ళి అయిదేండ్లకు . నూ కాళ్ళనేబట్టి

మతాబుగానిలెక్కో, నాయాల

మాతోనే ఆడుతున్నవ్‌ నాయాల”18 అని భీత్కరించటం దళిత కని త్వంలో [వతిబింబించింది.

హైలిశుడుగానే తన్ప, పాలక ఠ్వంవై పు కన్వ్నైనా ఎ త్తలేని నాటి దళితుడు, జానినగా తవ [పజాావతినిధిగా తన అధికారాన్ని కోరేందుకు గుండెలేని నాటి దళితుడు, నేడు (వత్యేక రిజర్వేషన్‌ ఎంపిక సద్ధతిలోనై నా, అధికారంలో ఉండ గలిగిన స్థాయికి ఎదిగాడు. కానీ ఈ మార్పు దళిత జాతికంతా (పాలినిధ్యం వహించేందుకు తగిన కాతంలో నాయకల్ని అందిన్వటంలేదు. ఎన్నితశైన చాలా మంది నాయకులు కూడా, స్వార్ద దశితేతరళక్తుల ఒశ్రిడికి తలనొగ్గాల్సిన స్టీరిలోనే ఉన్నారు. ఈ ఆటంకాలన్నీ అధిగమించిననాడే రాజకీయంగా హరిజనా మ్యుదయం సాధించినట్టు అందుకు నేడు పభుత్వ నవూకారాన్ని, (పతిఘటన మార్గాన్ని అందుకొని ముందుకు సాగే నమన్వయధోరణి దళితులలో ఉంది. రాజకీయమైన అభ్యుదయం గురించిన అవగాహనమేలేని దళితులు కనబడతారు. రాజకీయమైన పాలనా సామర్థ్యాన్ని భూమి హక్కు ఒక్క సాయుధోద్యమంతోనే నంపాదించవచ్చుననే విన్లవ మార్గీయులు గోచరమౌతారు. ఈ రోరణుల నన్నింటిని దళితాభ్యుదయ కవిత్వం (వతివింవిన్తూ ఉంది. జి.రి.నిం ఆర్థిక పాత :

ధనమున్నళోటే గొరవముంది. (వఠిళ రాజణ్‌స్తుంది. ఐలం వన్తుందిం సౌందర్యం వన్నె కెళ్కుతుంది. సౌజన్యం గు ర్రింవబడుతుంది. సమర్థత అక్కర కొన్తుంది కులం, ధనం పరస్పర (పభావితాలు. కులంతోపాటు ధనాన్ని దక్క నివ్వకండా అన్బృళ్యతను స్వార్థ వైదిక సంస్కృతి అయుధం చేసికొండి? అంటకొనివాన్ముగా పంచములకు ముదవేసి, నాగరిక సమాజానికి దూరంగా నెట్టి

పాత హరిజనాభ్యుదయం 47 వేసీ, ఆర్థిక పతివ త్తిని అందిందే విద్యను, నై వుజ్యంగలిగిన వృత్తులను దూరం చేసీంది. ఈ నేవఠ్యంలో వారిజనులు కూలీలుగా, పాలేద్దగా చర్మకారులుగా, నేతగాన్లగా - కాకుంటే బిచ్చగాస్తగా, లేకుంటే దొంగలుగా _బతుకునీజ్వాల్ని వచ్చింది.

వీళ్ళ అభ్యుదయంకోనం ఆర్థిక నేనఠ్యంలో జరిగిన కృషి, తన్మార్గాణ వరిశీలనమయ్యాయి. దళితుల (వగతికి ఆర్థికవరంగా దోవాదం చేసేవి విదళి వృత్తుల్లో మార్చు, (వకుత్వ నదుపాయాలు గమనింవవచ్చు. శి.రి.ని.1. విద్య :

'శ్రేదరికంవల్ల వచ్చే నష్టాలను గుర్రించగలిగినవుడే, దాన్ని పోగోట్టు కోవాలన్న కాంక్ష కలిగినవ్పజే, అందుకు గల కారణాలను విశరం దేనుకొన్న వ్వరే ఆర్థికభ్యుదయం కోనం యత్నం మొదలవుతుంది.

ప్వాఠంత్యోద్యమ కాలంనాటి దశిళ కవిత్వంలో “సేదరికంవల్ల వచ్చిన వ్యధల్ని విప్పిచెన్నటమే కాదు, అందుకు కారణాలను గురించి అలోచన మొద లియింది

*"పీదణికము "పెద్ద వింత విద్యాశాల

దానిలోన లబ్ద కానఐడదు

ఉదర మొజ్జ్బయగుచు నోరంత (పొద్దులు

నోర్మివిద్ధె నేర్చుచుండునచట"34 అని, “సేదరికంలోని అవమానాల్ని విప్పి చెప్పటం కన్పిస్తుంది. దానివల్ల పోగొట్టుకొనేవి వ్య క్రిత్వ, గౌరవాలు. అవిద్య ఇశ్వీద్రరికానికి, ఆకలికి, దోపిడీకి, అజ్ఞానానికి కారణం. హిందూ సమాజం ఉద్దేశ వూర్వకంగానే దశిశుల్ని చదువుకు దూరం గేసినా, ఆంగ్ల (నరుత్వం మఠం మార్పిడులలో భాగంగా, దశితులకు ఉచితంగా విద్యను (నసాదించింది. అందు వల్పి వాళ్లు.

“*నహణజమైన (పకృతి సౌఖ్యంబులౌక వ్యకి

డొంగిలించిమనుట దొసగు”*89 అని తెలునుకొనగలిగార. తొలి రోజుల్లో ఈ హరిజన క్రైస్తవులు నేర్చుకొన్న ఏద్య తైదిలు తఠనానిక, (కనచన

శ హరిజనాభ్యుదయం = ఆధునికాంధ్ర కవిత్వం (వసంగానికి వరిమితమయ్యింది. మాల, మాదిగలుగా ఉన్నప్పుడు ఉవకులాల నంఘర్దణలో మునిగితేలిన వీస్ణ మాల శ్రైంిస్తవులు, మాదిగ కై న్రవులుగా విడిపోయారు. ,కీస్తుకే కులాన్ని అంటగట్టి నిరంతరం ఘర్షణలతో కాలం వెళ్ళ బుచ్చారు. ఈ దుస్జితికి స్పందిస్తూ, ఈసడించుకొనటం (పకిబింవించిన దళిత కవిత్వం జొలినాళ్ళలో ఎక్కువగా ఉంది విద్యవల్ల మాాతమే కులం పోదని... జీచదువువల్ల పగలు సర్జుబాటగునంచు

సీమదొరలు చదువు చెప్పినారు

కచ్చెరీలకెక్కి గబ్బుగబ్రైనాము

చదువు మందుగాదు జాతిరుజకు!” 18 అని ఆర్థం చేసుకోవటం జరిగింది. కోనీ తరతరాలుగా అంధఃకారమయమైన జీవితంతో (మగ్గతూ, నాగరికపు (వవంలానిక దూరంగా ఉంటూ, చిన్న సమస్యలనే మరింత పెంచుకొంటూ, కలహిన్తూ గడిపిన దళిత జాతుల్లో రైతన్యం ఒక్క సారిగా ఒనగూడటం అన్నది కుదిరేపని కాదు. ఆండునా క్రైం స్తవమతంలో మతజోక్యం. వాళ్ళ జీవితంలో (వతికణం ఏదోవిధంగా ఉండటంవల్ద వీళ్ళకు షాఠళాలల్లో, వై ద్యశాలల్లో వరి మితమైన స్థాయివున్న ఉద్యోగాలకి శగినంతమటుకే చదువు నేర్పబడటంవల్లి కై9స్త్రవం వల్స అబ్బిన విద్యతో దళితులు బయట ,[నపంచానికి దూరం అయ్యారు, ఇటువంటి దుష్పకాలనిచ్చినా, దళితులకు విద్య ఒనగూడీంది కై9న్తవం వల్పనే నాడు హైందవ సమాజంలో అస్పృళ్యునికి విద్యావకాళాలు లేనేలేవు,

అవర్జునివట్ల విడ్యావిష యకంగా పవర్జహిందూ సమాజం ఎంతో కఠినంగా (వవ ర్తించింది.

విద్యావిష యంలో సవర్షాధిక్యం నెలకొన్న 19వ శతాబ్దపు త త్రరార్థ [ప్రారంభంలో కూడా _పాఠథమికమైన చదువు నేర్చుకొనేందుకు మాల మాదిగలు ఎన్నో అవమానాలను భరించాల్సి వచ్చింది కులాన్ని ఒట్టి తరగతి గదుల్లో ఎడంగా కూర్చోవలనీ వచ్చేది. చిన్న పొరపాట్లకు భయంకర మైన శికలుండేవి. రానురాను చదువుకొనే అవకాళాలు దళితులకు "పెరిగినా, ఐచ్చిక మైన విద్యా తృష్ణను శీర్చుకొనే అవకాశాలు తక్కువగానే ఉన్నాయి. సవర్దునితో సమా నంగా విద్య నభ్యనీంచగలిగినా దళితుడి ప్రతిభ గు _రింపబడటం లేదు,

ప్మాఠ . హరిజనామ్యుదయం 4 వేదం విన్నంతనే చెవుల్లో సీనంపో సే రోజులు, నంన్కృతం మాట్లాడితే నాలుక తెగకోసిన కాలం దశితుల వూర్వచర్శితలో స్పష్టంగా కన్పిన్తుంది. ఈ సవర్షులు పూర్వ [వక్ళతి మార్చుకున్నా ఎంతటి కళానై పుణ్యాన్ని సంపాదిలచు శొన్నవాడ్రైెనా దళితుడైతే చివాలున బీదరించుకోనటం మానటానికి ఎంతో వ్యవ రిని తీసికొన్నారు. ఇన్ని కష్టాలనుండి కూడా వేడు దళితులు చదువులో వరిమిత నంఖ్యలో నైనా ముదంజ వేస్తున్నారు. “చదద్రువులేకె మన పెద్దలు వెధవ బళతుకు బతికారు అసాముల చద్దికూడు అంతా ఇంతా కతికారు”1? అనుకొని విద్యాసముపార్ణనయాతకై ఉన్ముఖులౌతున్నారు. ఈ ఉన్ముఖత్వం త్వంతం, సఫలం కావటానికి దళితులు పట్టుదల, కృషి అలవరచుకోవాల్సిఉంది. విద్యావిషయకంగా (వళుత్వం కల్పించే సదుపాయాలను వినియోగించుకోవలనీవుంది. ఇంకా చెప్పాలంటే ఈ సదుపా యాలు అవసరం లేకుండానే, విద్యాశిఖరాల్ని ఎక్కగలిగినస్థితి బలపడవలసి ఉంది. తి.తి.శి.నిం సృత్తుల్లో మార్చు: నాటి మాలమాదిగల వృత్తులన్నీ వెట్టిదాకిరికి, డోపిడీకి సౌలత్యం కల్పిం చేవే. వీళ్ళ యజమానులైన పెనుకాపో, పాలికాపో, పె త్రందారో,, కూస్వామో వీళ్ళతో దక్కించుకొనే సంవద ఎంత అనంతమో, వీటికి దక్కే [శమ అంతే అనంతం కానీ వీళ్ళకు ఫలితం మ్మాతం ఆకాళమంత కూన్యం. వాళ్ళకు దోపిడీ మాతం అర్జవమంత విశాలం, చెవ్వులు కుట్టాలి వేళ నేయాలి. చచ్చిన జంతువుల్ని వ త్రివేయాలి. పొలం పండించాలి. నశువుల్ని మేపాలి. కాపలా కాయాలి. వశువుల్లా (బతకాలి. ఇవీ వీళ్ళ వృత్తి వివరాలు నై పుణ్యానికి, ఆర్థిక స్తోమతకు ఏమా[ఠం ఆవకాశం లేని వృత్తులు వీళ్ళకు జ్మాగ త్తగా పుట్టుకతో ఆంటగట్టబడ్డాయి. మలొక వృత్తిని

44ీ పాలీజనాక్యుదయం - అధునికార్యధ క వీత్వతి శేసప్రే చేవరాకుండా విద్యకు దూరం చేయటం జరిగింది. గాంధీ కూడా ఆర్బన చేసే వృరోహతుణ్జి, పాకీ పని చేసేవాజ్జి సమానంగా అదరించమన్నాడు.. కానీ వాళ్ళు వృత్తుల్ని మార్చుకోవచ్చు అనలేదు అందుకే అంబేడ్కర్‌. అననాని “వ్య క్రికి గల ళ క్రి సామర్ధ్యాలను చక్కగా ఉపయోగించుకోవడం ద్వారా ఈ స్వాతం్యత్యం అనేది ఎందుకు ఎక్కువ వల్మవదం కాకూడదు? బతకడానికి అన్రీకి హక్కు. కలిగి ఉండడం నరకు స్వాతంత్యాన్ని అంగీకరిన్తన్న కుల తత్వవాదులు వ్యక్షి తన వృత్తిని తాను ఎంచుకొనే స్వాతంత్యానికి అంగీక రించడం లేదు. ఈ రకమైన స్వాతంత్యాన్ని నిరోధించడం అంటే బానినత్వాన్ని శాశ్వతంగా న్టిరవరచడ మే? '18 నంటాడు. దళిరులకు వృత్తులుగా నీచంగా చూడబడేవి, సంపాదన లేనివి, వెట్టి అకరీలై నవి, నైవుణ్యానిక, నూత్నమైన సామర్థ్యానికి అవకాశం ఉండనివి, నాగరిక సమాజంతో తరచుగా కలినీపోనివి ఇవ్వబడ్డాయి ఇందుకు కారణం అన్సృవ్యులను సంఘబావ్యులుగా, జ్ఞానహీనులుగా ఉంచాలనేదే (వయత్నం, ఓక వర్గం నిరంతరం సేవలు పొందేందుకు, ఇంకొక వర్షాన్ని వళ్నించే గుణం "పెంచుకోకుండా వేసిన ఎత్తుగడ ఇది. అందువల్దినే అంబేడ్కర్‌ దళితులు వృత్తులు మార్చుకొనే స్వేచ్చ కోరుతూ, ఆర్థికమైన దశితాభ్యుదయానికి యోచించాడు. భారకానికి ముస్లింలరాక దళితుల విద్యానదుపాయం మాట ఎట్టున్నా, వృత్తుల్లో మార్పుకు కారణమైంది. అది గణనీయమైన మార్చుకారు గానీ, వాళ్ళ వైన్యంలో దళితులకు స్థానం లఖీంచి, సొంత సంపాదన నిచ్చింది. అంగ్లపాలనంలో దళితులకు విద్య అందుభాటుతోనికి వచ్చింది. వాళ్ళ వ ర్తళవిధానం ఉద్యోగావకాశాలను వినృతం దేసింది. మతంవల్ల ఆంగ్లేయలకు దత్తుపోయిన దళితులకు ఆ ఉద్యోగావకాళాలు చేరువ అయ్యాయి. ముందు చదువుకే దూరంకాబడిన వీళ్ళు ఇవ్పుడు ఉపాధ్యాయులయ్యారు. అకతతలో మనుగడ సాగించిన వీళ్ళు వైద్యరంగంలో (వవేశించారు. ఇంకా చిన్న చిన్న ఇతర వృత్తులను చేసట్టి, వల్సెల్లో పెత్తందార్ల చేతినట్టు సడలించుకోసాగారు.

ప్రాత - హశిజనాళ్యుదయం టీకే

స్వాఠంత్యానంఠరం [వభుత్వం విద్య, ఉద్యోగ విషయాల్లో కల్పించిన వెనులుబాటువల్ల (వకుత్వ ఉద్యోగాలు చేపట్టసాగారు. ఇవ్పుడు వాష్ట.

“అక్షరం ముక్కలు తింటున్నారు

బేంకువాననలు పీలున్తున్నారు.

కలెక్టర్లవుతున్నారు.

మినిష్టర్ణవుతున్నారు.

ఏమయినా వీళ్ళు హరిజన కలెక్టర్లు, హరిజన మినిస్టర్లు.. 19 ఈ విధమైన వృత్తులలో మార్పు గణనీయంగా మారింది కానీ, సమాంతరంగా మాం పెరగ కేదు. అందువల్ల ఈ వగతి బలువుగా కంపే వావుగానే పరిణమించింది.

సమష్టిగా జరగాల్సిన ఈ విధమైన అభ్యుదయం, అక్కడక్కడా వై య క్రీకంగా జరగటంవల్ల, ఉన్నర స్థితికి చేరిన దళితుడు తన చెయ్యందు కొనే రనవాళ్ళు ఎక్కువారుండటంతో ఒక్కొక్కసారి తాను తిరోగమించటం కద్దు. ఇంకొకచోట వాళ్ళను విస్మరించటం కద్దు మరొక్కచోట ఒంటరిగా మారి ఉక్కిరివిక్కిరి అవటం కద్దు. ఈ ఉద్యోగ విషయాల్లో దళితులు ఎదుర్హాం టున్న మరొక సమన్య కూడా ఉంది. (పభుత్వం ఎన్ని (వత్యేక ఉద్యోగ ఆవకాళాలు కల్పించినా, వాటిని ధనిక సవర్జులు చూపే ఏ రకమైన అశకో లొంగి, దళితులకు అందనివ్వటం లేదు. ఇందువల్ల చదువుకొని, ఉద్యోగం రాని దళితుడు రెంటికి రెడిన రేవటిగా మారుతున్నాడు.

ఏమైనా వస్తుత వరిస్టిరుల్లో దళితులు తమ పాత వృత్తులను వదిలివేసి, ఉద్యోగాలలో (పవేశించి, తమ జీవితాలను స్వళక్రితో నడిపించుకొ నే అవకాళాలు ఏర్పడ్డాయన్నది సత్యం. అవి అందుబాటులోనికి రొనటం లేదన్నది వాస్తవం, వృత్తులను మార్చుకొనటం వరకే దళితుల శ్రీ సామర్ధ్యాలు వరిమితనౌతు న్నాయి గానీ, ఇతరులకు ఉపాధి కల్పించే, వృత్తురినందింటే నమర్థత దళితులకు ఇంకా దక్కటం లేదన్నది నగ్ననై జం. 2.8.2.8 (పభుత్వ సదుపాయాలు ;

భారత [వభుత్వం హరిజనులను "షెడ్యూల్డు కులాలుగా గుర్రించి, ఇతర కుతాలకం పే (వత్యేక సదుపాయాలను విద్యా, ఉద్యోగాది విషయాలలో కల్పిం చింది. నిజానికి ఈ నత్యేక సదుపాయం చాలాకాలం నుంచి సాగుతూ వచ్చింది

న! వరిజనాభ్యుదయం = ఆరునికాం[ద కవిత్వఠ

ఈ రిజర్వేషన్‌ విధానాన్ని వ్యతి రేకించేవాళ్ళు, నమర్థించేవాళ్ళు, నమర్థించే వాళ్ళలో మళ్ళీ సరిగ్గా అమలుజరగటంలేదనేవాళ్ళు సంఘంలో కన్పిస్తారు. దళిత శవిత్వంలో ఈ విధానం'పె వ్యతిరేకతకు స్థానంలేదు. నమర్థించేవాళ్ళు వ్యతిరే కించేవాళ్ళకు జవాబు చెప్పటానికి ముందుకొస్తారు. దళితుల్లో (వతిఠ కొరవడ టానికి దశితేతర స్వార్థశక్తులే కారణం అంటారు.

“నాకు వళిభ లేదనేకదా అభియోగం

నా భూమినీ దొంగిలించాక

నా కళల్ని లొక్కి- పెట్టాక

నా చుట్టూ నిషిద్ధ కుడ్యాలు నిలలెట్టాక

ఇంక నాకు వతిఖెక్కడిది?

మట్టి నొ (వళిళ,

మట్టిలోంచి పుట్టిన మెరువుసారల నా [వతిభ'”కో అని దళితుల (వతి భను దోచుకొన్నవాశ్ళే అందుకు బాధ్యులని, అయినా తనదై న (శామికరంగంలో తనలో వమ్మికమించిన (వతిఠను చూడండని సవాలు చేస్తారు.

ఇంకొక వాదం కూడ దళిత కవిత్వంలో (వనృుటమౌతుంది, కులం నిర్మాణంమీద నిర్మించబడిన వ్యవస్థ రూపురేఖలు చెరిగిపోయేంతవరకు 8జర్వే షన్‌లు అననరమని నొక్కి చెబుతూ...

“కులం పునారుల మీద

నిర్మింవబడ్థ వ్యవస్థమీద

కుల నిర్మూలన జరిగేవరకు

రిజర్వేషన్‌ వుంటుంది' 31 అంటారు. నిజానికి పేదరికంతో ఉన్నవాళ్ళు అన్ని కులాల్లోనూ ఉన్నారు. కానీ వాశ్థంఠా సీచంగా చూడబడటం లేదు. కూటికి పేదనై నా కులానికి 'పేదను కాను అని చెప్పుకోవటం ఘనతగా లావించే వాళ్ళన్నారు. నీచమైన అంటరానితనం హరిజకున్ని గౌరవహీనుజ్ఞి చేసినట్లుగా, మరొఠ కులంలో జరగలేదు. చాకలి, మంగలి వలటి కులాలకు కులపరంగా ఎక్కువగా లోవించుకొనేవాళ్ళు ఇళ్ళలో నిరాఘాటంగా (వనేశముంది. సాయం పొందగోడళూ కలమడిగిన విశ్వామ్మకుని కత జన్య వళారంలో కన్సిన్తుంది.

పాత . వారిజనాళ్యుదయం 4కి9 ఇటునంటి అన్ఫృళ్యతతో జన బాహుళ్యానికి దూరమైన వహరిణనుని అభ్యుదయం కోసం [పత్యేకమైన సదుపాయాలు తప్పనినరి. వరుగువందెంలో పాల్గొనేవాళ్ళలో క జ్జ వదడుగుల వెనక నిలబెట్టి పరుగుతీయమనటం నబబు కాదు. వాళ్ణీ అందరూ విలబడ్డ వరసలోనికి రానివ్వాలి. ఆ 'వయశత్నంలో భాగమే రిజర్వేషన్లు.

ఈ రిజర్వేషన్లు మతం దృష్టితో కాకుండా, కుల (పాతివదీక పైనే ఇవ్వా లని, మఠం మారినందునల్ల మా సాంఘిక వతినత్తిలో మార్చురాలేదనే కై) న్రవులు.

“స్వేచ్చ రాజ్యమందు జేరిన బలహీన వర్గములకు 'పేదవర్గములకు( గలుగు వాక్కులన్ని కలుగవాయస్పృళ్య లైన కై ౦ న్రవుల జనాంగములకు?”33అని (వళ్నించటాన్ని దళిత కవిత్వం (వదర్శించింది.

దళిత (శేయోదాయకాలుగా (వకుత్వంచే అమలు వ్రేయఐడుతున్న ఇటువంటి (వత్యేక సదుపాయాలు స్మకమంగా చేరవలసినవారికి చేరటంలేదన్న జాధ దళిత కవిత్వంలో వ్య కమైంది. అంతేకాడు, నిమగ్నతలేని అభ్యుదయం (వయోజన కూన్యమౌతుందన్న బాధ న్ఫుటమై, హేళనగా వ్యక్తమైంది. _ _

అ ,..ఊరికి దూరంగా

ఇళ్ళస్థలాల 'పెవ్పర మెంట్లు పంచాం

ఎముకల గూడుమీద తోలులాగా

కళభ్రైర ఇశిలింపులకు ఆకుబట్టలిచ్చాం ,

మర్నాడు శాలనీలో

మట్టిగోడలుకూలి కొట్టాలు వగిపోతే

వాటిని హరిజనుల సమాధులన్నాం" అనటంలో ఇదే భావం వ్యక్త మైంది. తరాలనుండి ఊరికి దూరంగా (బతికే హరిజనులకు, మళీ అంతే దూరంలో ఇళ్ళ స్థలాలివ్వటం హాస్యాస్పదమే. అవీ ఆరకొర[ళ ద్దతో నిర్మించటం

కఉక.టు

431 హరిజనాభ్యుదయం - ఆధునికార్యధ కవీత్వం గర్హనీయమే. ఆర్థికంగా అభ్యుదయం కాంక్షించే దళితులు చురుకుదనం సమయో చితంగా (వదర్శించాలి. విద్యా విషయంగా, ఉద్యోగ నిర్వహణంలో సోమరితనం విడనాడాలి. ఎన్నోతరాల నుండి వెంట వచ్చిన ఈ సోమరితనం, భయం, అల్టానం పోగొట్టుకొని వేగవంతమైన, సందర్భోచిత మైన నిర్ణయాల ద్వారా, చర్యల ద్వారా యత్నించినవ్వుడే ఆర్థికపరమైన దశికాభ్యుదయం చేరువ అవుతుంది. ని,లి.రి సొంఘిక పాత:

భారత దేశంలో గౌరవ్మపదం, ఆర్థిక్కవదం, విజ్ఞాన దాయకం అయిన (ప్రతిదీ తనకూ, తన వారసక్వానికీ ఆశించిన వర్గం; సాయం పొందేందుకు, సేవ లందుకొనేందుకు, దూరంగా ఉంచేటందుతకై జనాన్ని విభజించింది.

కో బావ్మణః గ్యతియోవై ళ్య ్రఏఎయోవర్జాద్విశాతరయః

చతుర్ధ ఏకజాతిస్తు శ్ళూదో నా న్తితు నంచమః” (మనుస్మృతి - 104) అని విడగొట్టి వర్ణ +, కుల వ్యవస్థల నేర్చరిచింది.

పంచముడై న అస్పృతళ్యుని అభ్యుదయంకోసం సంఘం నిర్వ ర్రించిన పాతను విభిన్నదళల్లో పరికింవవచ్చు. 1. [పాఠమిక దృష్టి, ణి, వరిణత దృష్టి, 3 సంస్కరణ దృష్టి, 4. విముక్రి దృష్టిగా వింగడించుకొని పరిశీలించవచ్చు. జి.ఠి.రి.11 1పాథమిక దృష్టీ థి

సంఘవరంగా దశితాభ్యుదయం కోసం మొదట్లో వచ్చిన ఆలోచనలు వరిమిత దృష్టితో (వవర్రించాయి. మనువుల దయాదా&ిణ్యాలు, అన్పృక్యుల ఉచి వృభతలు అభ్యుదయకరంగా మారి, వీళ్ళ అభివృద్ధికి దోహదవడతాయనే లానం (ప్రాఠమికం హరిజనుల ఛార్మితక గతం గౌరవపదమని తెలిపి వీళ్ళకు మేలు చేయవచ్చుననేది కూడా ఈ (పాఠమిక దృష్టినే తెలుపుతుంది.

భారత దేశంలోని నవర్జజాతుల నైతిక వర్తనను జ్వలితం చేయటం ద్వారా నంఘంలో హరిజనులకు సమస్థాయిని అందించవచ్చు నన్నభావం గాందీలో (వ్రచారమయింది. తవ్వుచేసిన ఈ సవర్జులు వృదయ ఇుళనంవల్లి, దయా నముదదులై , దళితుల్ని అఆదరించాలన్న ఈ భానం నాడు చూపించిన (వభావం వల

ణి

ఫ్యాత = హరిజనాభఘ్యుదయం ట్‌ 4ఎవర్రైన నేమి రక్షణ

మవళ్య క ర్రవ్యమనే''3! యత్నం తాత్కాలికమే అయింది. మనుమల్లో నైతిక ధర్మాలు స్టిరాలు కాదు. అవి వరిస్థితులనుబట్టి, భావ్నోదేకాల స్థాయి ననుసరింబి మార్పుకు లోనవుతుంటాయి.

స్వాతం త్యోద్యమకాలంలో వరాయి వళుతను దేశం నుండి వంపించి వేయాలనే జాలీయతాభావంలో ెల్లువికిన దయ, స్వాఠంత్యం సిద్దించగానే సన్నగిల్లింది. ఇందువల్ల ఈ వరిమితమైన ఆలోచనం, దశితాభ్యుదయానికై నంఘదృష్టిని మశ్శించటంవరశే వరిమితమైపోయింది. వురావై భవ దృష్టి ॥

దళిత సమన్య వూర్తి స్వరూపాన్ని దగ్శించకుండా మొదలైన వాదం ఇది. ఆదిమ వైదిక మళఠంలో భగవంతుడు ఒక రేనని, మనువులంతా ఒక పేనని, వాళ్ళ జీవన విధానాలు నుఖ(పదాలని, “ఆత్మవత్సర్వభూతాని” అనుకొంటూ ఒకరికొకరు సాయం చేసుకొంటూ సమతా సమాజం నిర్మించుకొన్నారని ఆశించే వాళ్ళ అందించిన ఆలోచన ఇది. అంతేకాదు, నాటి బారత దేశంలోని స్టానికులై న (దావిడులే రాజులే నేటి ఆది ఆంరులని; ఆర్యలే దళితజాతులని కాకుంటే ఇన్పుడు ఆర్యులనుకొ నేవాళ్శకంటే ముందువచ్చి న్ధిరవడిన ఆర్యులని భావించుకొని మారినిపోవటం వీళ్ళలో కన్పిస్తుంది వ్యాస, వాల్మీకి, అరుంధతులు తమ వాళ్ళే నని గర్వించటం కన్పిస్తుంది. అ భావంతో మేము నియోగి (బావ్మాణలమని రొమ్ము విరుచుకోవనటం చూడవచ్చు. ఈ రకమైన పురావైఠవన్మృతులు ఆనంద దాయకాలుగా కన్పించవచ్చుగానీ, సర్వజనాంగీశారయోగ్యాలు కాలేకపోయాయి. శుచి కకతలు ః

అకుకంగా ఉన్నందువలన, చచ్చిన అపు, ఎద్దువంటి వాటీ మూంన భక్షణం చేయటం వలన హరిజణనులను దూరంగా ఉంచటం జరుగుతుందనే నమ్మకంతో, క్యుభతకోసం మాంసవిసర్జనం కోసం నలవాలు నందేళమిచ్చిన వాకు) దశఠతకవిత్యంలో గోచరమవుళారు,

త్వరగ హరిజనాక్యుదయం - అధునికారధ కవిత్వం “ఎల్టరేవగించు నీ మాంస లశణ

మానుకొనమాత - మనః(గలేరో?"'25 అని, బుజ్జగించటం గమనించ వచ్చు కానీ నేడు విద్యానంతులై, ఉద్యోగస్టులె, పరిపాలకులై న దళితులకు కూడా అస్ఫృళ్యత వెన్నంటి రావటం వా స్తవస్థితి. దళిత సమస్య గురించిన ఆలోచనగానీ నిమగ షతగానీ స్పష్టంగా లేనివాళ్ళ అసంపూర్ణ ఆఅలోచనలుగా వీటిని వరిగణించనచ్చు. 2ి.8ి.8.2. పరిణత దృష్టి థి

దార్మితక అవగాహాన, హేతుబద్ధమైన దృష్టినుండి పుట్టిన దశితాభ్యుదయ శాంజాసరమైన ఆలోచనలు గమనింపవచ్చు. ఈ దేశంలో అస్పృళ్యతకు కారణం నుతమని, దాన్ని నిలువుతున్నది వర్ణవ్యవస్థ అని అంబేడ్కరు విశదం చేళాడు.

“కులానికి, కులానికి మధ్య ఎడము, వేర్పాటు ఉండాలని; అలా ఉండడమే వవ్మితమైన విధి అని హిందువులకు మతం నిర్జేశిస్తుంది"3క అంటాడు, భారతదేశంలో హందువును మతం నుండి విడదీసి చూడటం సాధ్య మయ్యే వని కాదు. హిందూమతం విధి, నిషేధాల సంకలనం. ఈ స్టితిలో సంఘం దేవుడు, మతం, వాటి కర్మకాండలనల్ద (వళావిత నువుతుంది. అస్పృళ్య తను మత దీషతో పాటించింది. కనుక వీటి నుండి విముక్తి పొందితే తవ్వ అస్పృళ్యతను నంఘం నుండి రూపుమాపటం సాధ్యంకాదని ఆరునికులు (గహిం చారు. దశికాభ్యుదయ కవిత్వంలో ఈ ఆలోచనలు [కమపరిణామంలో వికనిం చటం గమనించవచ్చు. కర్మనిద్ధాతం అస్పృళ్యతకు కారణం చెబుతుంది. దోచుకోవటానికి పాలితులకు, యజమానులకు, సవర్జులకు ఊతగా మారింది. ఇది ఎట్టా ఏర్పడిందో, ఎందుకు ఏర్పడిందో తెలియకపోయినా, దానివల్ల వచ్చే వినాశనం (గ్రహించటం దళితుల అభ్యుదయ ఆలోచనంలో తొలిమెట్టు:

“కర్మసిద్దాంతమున నోరుక ట్టివేని

స్వార్ధలోలురు నా భక్తి ననుళవింతు

శర్మమనేమొ దానికి కకయేమొ”8” అని వాష్ళవేసిన పళ్నలు, అలోచ నలుసాగే డిశను సూచించాయి.

హిత - హరిజనాళ్యుదయం శ్‌

ఈ విధంగా మకఠాంగాలను (వశ్నించటం మొదలు పెట్టిన దళితజాతి హిందూమరాన్నే (వళ్నించటం పరిణామకమంలో సాధించింది. అందులో భాగంగా కై9 స్తవంవైపు మొగ్గుచూపింది. శివ సోషలిజం అంటూ వీరశైవం స్పూర్రిని తీనుకొంది 'హేరుఐద్ధమైన అలోచనం కర్మకాండల తిరస్కరణం ఉన్న బౌద్దాన్ని కౌగలించుకొంది.

కానీ, ఏమతమైనా నరే [వగతినిరోధకం అన్న నంవూర్ణ మైన అభ్యుదయ ఆలోచనం చివరకు నంతరించుకొంది.

“భారతీయుడు ఏ మతంలో చేరినా

కులం ఊబిలో నుంచి పెకెక్కలేడు"ికి అన్న విషయాన్ని స్పష్టం చేనుకౌంది. వ్య క్రపరచింది. నొక్కిచెప్పిండి. నిక్కం ఇదేనంది. _పతిమటన బాటలు వేసింది. విము క్రి మార్గం పట్టింది, మత తిరస్కరణంతో దేవుడు, కర్మ సిద్దాంతం, పునర్జన్మవాదం, వాటి వాజ్మయ రూపాలు అన్నీ తిరస్కరణానికి గరి అయ్యాయి. వి.తి.రి.తి. నంస్యరణ దృష్టి థి

అస్పృశ్యతను రూపుమాపాలంటే, నంఘంలో వివక్షలు అంతరించా లంటే, సంఘపరంగా సూచించబడిన మార్గాలు నహవం క్షి భోజనాలు, వర్ణాం ఈర వివావాలు అత్యవసర క ర్రవ్యంగా సంస్క- ర్తలు లావించారు. నహపం్రి లోజనాలు £

మధ్యప్రాచ్య యుగంలో ఈ నంస్కరణమార్గం (వసిద్దమైంది. వీరశైవం నుండి పుట్టుకొనివచ్చిన ఈ మార్గానికి లసవజ్జ నిర్మాత అయితే, ఆం్మధ (పదే శంలో (ఐహ్మనాయుడు అమలు పరిచాడు. సమాజానికి దూరంగా ఉంచబడిన అస్పృవ్యలను, ఇతర కులాల వాళ్ళతో కలిపి చాపకూడు - సహవంక్షి లోజ నాలను ఏర్పాటు చేయించటం జరీగింది.

కానీ, నేటి సంఘంలో ఇది సర్వసాధారణంగా ఉంది. సంఘావనరాలు "పెడుగుశున్న కొద్ది, అస్పృజ్యల ఉద్యోగావకాళాలు వృద్ది చెందేకొ లదీ, అవస రార్థం వీళ్ళ ఇళ్ళలో ఇతరులు భోజనాలు చేయటం, తమ ఇళ్ళకు భోజనాలకు

498 హరిజనాభ్యుదయం - ఆధునికాధ కవిత్వం పిలవటం సర్వసాధారణ మైంది. రాజకీయ నాయకులు దీన్ని _పజాభిమానాన్ని నంపాదించే చిట్కా-గా వయోగించటమూ కన్పిస్తుంది.

మనన్సులో అస్ప్ఫృవ్యల పై విముఖత్వం సడలించకుండానే, బహిరంగంగా ఆనసరార్థం కలివిడిగా దళితేతరులు ఉండటం మొదలైన తర్వాత ఈ సంస్క రణ మార్గం నేతినీరకాయ అయింది. ఈ విషయానికి దశితకవిత్వం సందిన్తూ...

*వరాయి వాళ్ళనీ, లేనివాళ్ళనీ, రానివాళ్ళనీ, రారాని వాళ్ళ్శనీ”29 అని వెలివే సే సమాజాన్ని మన ముందుంచుళుంది. నష్టం చేస్తుంది. వర్ణాంతర వివాహాలు ?

కులనరమైన విలోమ వివావాలవల్లనే నాడు వంచమ కులం ఆవిర్భవిం చిందనే వాదం ఒకటి విన్పిస్తుంది. నేడు ఆ వద్దతినే దళిఠాభ్యుదయ సంస్కరణ వఠళంగా గుర్రించటం జరిగింది.

దళితలాభ్యుదయం కాంషీశమయ్యే తొలిరోజుల్లో ఈ వివావిల (నళంస కన్పిస్తుంది.

“వచ్చిముంగిటనిల్బె వర్ణాంతరాన్యోన్య

సంబంధ బాంధవ్య సరసగో ప్టి"8 అని, కుల నిర్మూలన జరగాలంటే వీటి అవనరం ఎతైనా ఉందన్న నమ్మకం వ్యక్తమయింది. అంబేడ్కర్‌ వీటిని నమర్థించాడ.

“వర్జాంతరవివావోలు శవ్పనినరైన తక్షణ క ర్తవ్యం,. కుల వ్యవస్థను రద్దుచేయడానికి నరైన మందు వర్దాంతర పీవావిలే. మరొక టీదీ పనికిరాదు”! అంటాడు అందేడ్కరు.

వర్ణాంతర వివావిలు కులానికీ, కులానికీ మధ్య లంకెవేని, రక్త సంబం దీకులను చేయటం ద్వారా, నూత్నవారసత్వాన్ని ఇన్వటంద్వారా కులనిర్మూలన సాధ్యమౌతుందన్న విశ్వాసం వ్యక్షమౌతూ ఉంది. అంతన్యాతమే కాధు +

హ్‌ ఇ వారిజనాభమ్యుదయం క! “ఈ పూలకు ఏ పేరూ లేదు ఇక పేరేదో పెట్టటం నా ఓస్టంలేదు”98 అని వర్ణాంతర వివావాలవల్ల కలిగిన నంతానం, కులరహితమైనది కావాలన్న కాంక్ష వ్యక్తం చేయటంతో పాటు, ఈ నంతానం శ క్రిమంతమై, సమర్థవంతమైన భవిష్యత్‌ పాలక వ్యవ న్ధగా రూవుదిద్ధుకొని ఈ దేశంలో కులానికి తావీయకూడదన్న ఆళ కన్పిన్తుంది, నేడు కులాంతర వివావోలతోపాటు, మతాంతర వివాహాలూ జరగటం కన్పిస్తుంది. ఇటువంటి వివావోలకు ఎక్కువ భాగం పురుషులు దళితుల నుండి, చ్రీలు (బావ్మణుల నుండి సిద్దం కానటం గమనార్హం. స్తాంఘకమైన ఉన్నతి! ఆర్థికమైన దుస్థితి నుండి విము క్రికి జరిగే సంధానంగా ఈ వివావోలను గుర్తించ వచ్చు. “కత్తులు దూయును కడమ కులజాలెల్ల రస్పృజ్యలను బెండ్లియాడుటన్న వేలాది చిల్లర కులములు వారెల్ల వర్ణ సాంకర్యమున్‌ జేరనీరు మాల మాదిగల్‌ మడిగట్టుకొందురు అంతర్వివావోల గొంతునులును”'8ి8ి నీద్దపడటాన్ని గురించిన వ్యధ,దళిత కవిత్వం ద్వారా వెల్లడి కావటం కన్సిన్తుంది. అంగేకాదు, వర్ణాంతర వివావోలు అడపాదడపా కన్పిస్తున్నాయి. అవీ (పేమ పునాదిగా జరిగేవే అవుతున్నాయి. అంతేగానీ, కుల నిర్మూలన కోసం ఉద్యమించినవిగా, విసృతంగా జరగటం లేదు. ఈ లోపాలు సవరింవబడిన నాడు సంఘం అస్పృళ్యత కేకాదు, కుల లేద నిర్మూలనకు నిర్వ ర్రించిన ఈ ప్మాత ఆదర్శవంఠతమౌతుంది. నరి.తి.4. విముక్తి దృష్టి : విము క్రికోసం పోరాడే వాళ్ళ ఉద్యమానికి కావలసింది పీడనకు గురి అయిన జనం ఐక్యత. దళితులను విభజించి, పాలించటం కోసమే స్వార్థ సవర్ద వర్గం అస్పృళ్యతను రూపొందించింది. మాలమాదిగలు అనై క్యాన్ని వదిలించు శోవలని ఉందన్న హితవు దళిత కవిత్వంలో ఎన్నోలోట్ల వ్య క్రమవుతుందిః: -

444 వరిజనాళ్యుద యం. అరునికాంధ కవిత్వం *“కలరీ మాల్మాడిస్టులు తెలు(గు పొలంబునను మజియు దేశమునందున్‌ తలతిక్క-గాండు' *ఓ అని గర్హించటం కన్పిస్తుంది. ఈ అనై క్యాన్ని పోగొటుకొని మానవ బలంతో కుల విముక్షి పోరాటం చేయాలని కాంషిందే దళితుల యోచన, మార్క్స్సిమ్ట భావాల సమ్యక్‌ చింతనంతో బయలుదేరింది. ఈ విము క్రి పోరాటవాదం సాయుధంగా ముందుసాగుతున్నది. పళు క్వాన్ని, సవర్డ ధనికళక్తులను కూల్చటానికి_. “కులమళాల చట్రాలను చేదింవను శంఖమూదు ధనికస్వామిక శక్తులను కూల్చివేయ కదలమని కదనలేరి (మోగించు"”85్‌ అని దళిత జనాన్ని ఆవ్వానిన్తున్నది. కానీ సంఘంలోని దశితులంతా ఈ రకమైన వివ్షవాన్ని అందుకొన్నట్టు కన్పించరు. చార్మితక మైన సాంఘిక సరిజామాన్ని సమయోచితంగా గుర్తిన్తూ, అవకాశాలను వినియోగించుకొంటూ, సృష్టించుకొంటూ, దళితేతర, పాలిత, ధనిక జాతులతో సమానమైన రాజకీయ, అర్థిక ః విద్యాస్థాయిని గడించుకొంటూ ముందుకు సాగుదాం రమ్మని పీలుపునిన్తూ..-- “నేన్స ఆడవి తుపాకీని అగ్గి పెటైను; మనిషినీ ఆకులు తినే అహింసా నింవిన్ని సృష్టి వ్యాఖ్యానాన్ని సీతి తాత్పర్యాన్ని”! అనిటం ద్వారా దశితాభ్యుదయమార్షం పట్టిన్‌ వాళ్ళవై పే సంఘంలో అధిక కాతం మొగ్గుతున్నది, రాజకీయ, అర్థిక. సాంఘిక ప్మాతలు ఏ ఒక్కటిగా కాక, సమష్టిగొ, విజాయితీగా దకితాళ్యుదయంకోనం కృషిచేస్తే అస్ఫృన్యలు ఇతరులతో సచూన ష్థాయిని పొందుకారు,

పాత . హరిజనాక్యుదయంి శ్రీశ జి. 8. పొత్ర = హరిజనాళ్యుదయం అధనూచికలు క, జావువా, గుజ్జం. = అనాధ .- పుట : శక 2. అంబేడ్కర్‌, బి ఆర్‌. - భారత రిపబ్దికన్‌ పార్టీ మానిఫెస్టో . తిరువతి, వి. హెచ్‌. (అను) =వుట ;ర5్‌. $. ఉావువా, గుజ్జం. - అండకావ్యం - 5. వుట ; 25. 4, దూర్వాన మహర్షి, నంబూరి. . నిజటుపేద - పుట : 41. క్‌. భీమన్న, బోయి. - గుడిసెలు కాలిపోతున్నై - దుక్కి బెద్దువు కాదు () = పుట ; 80. 6. ఇనాక్‌, కొలకలూరి. . షరా మామూలే. షరా మామూలే($) - పట; [| క _వద్మారావు, కత్రి = దేళండైరీ . సంకరాదారీ (శ) = వుట : 86. ఠి. మాషార్డీ = దళితగీతాలు - నీలి శ్‌ లాల్‌ (4) = వుట : 3. 9. లీమన్న, బోయి. - ఆధారం : జన్మాంతరవై రమ్‌ .- పరిష్కారం ()- ఎన్నికలవద్ధతి మారాలి .- పుటలు : 114 . 117. 10. ఇనాక్‌, కొలకలూరి. . షరా మామూలే - అభ్యుదయం ( _ పుట : 104, కష. భీమన్న, లోయి. - గుడిసెలు కాలిపోతున్నై . గుద్ది పారేస్తాం = పుటలు ; 2 3. క2. లీమన్న, బోయి. - గుడిసెలు కాలిపోతున్నై = బానినల జాబికా పుటలు : 1కి, 12 కత. మాష్టార్ధీ . దశిరగీలాలు - మా ఓట్లకేబుట్టి = వుట : 22. కశ. ఉామవా, గుజ్జం. = స్వన్న కఠ .పుట : 33, కక్‌. జాషువా, గుజ్జం. - అండకాన్యం 5. పుట: 2 క6. జావువా, గుజ్జం. - అండళాన్యం - 9. ఇంటిగుట్టు =_పుట : 47 కే. మోహన (వసాద్‌, వేగుంట. బరుకు పాటలు - ఊరిచినవర ఉంచారు (() వట: 1 కక. అంకేడ్కర్‌, వి. ఆర్‌. - కులనిర్మూలన అ లీమన్న, బోయి (అను.) శ్‌ వృటలు ; 38. 39.

శీ4ణి హరిజనాళ్యుదయం = ఆరునికాయధ కవిత్వం

19. ఇనాక్‌, కొలకలూరి. - కులం : ధనం =. ఆర్మిధ (వగతి . పుట : కప

20. సుధాకర్‌, ఎండ్లూరి. - వర్తమానం . పాదమ్ముదలు = పుట : 79,

£1. వద్మారావు, కత్తి - దేళశండైరీ - వతిళ (4) _ పుట : 2కే.

22 పకాళం, బొడ్డు - పిచ్చిగీతలు ఎ క్షే (గతి) ఎ కై9 నవహింస.పుట:కిర,

23. ఇనాక్‌, కొలకలూరి, - కులం : ధనం. అంధ ప్రగతి (ం పట : శ

డీ ఉజామవా, గజ్జం, = అనాధ - పుట : 69.

జ్‌. కానయ్య, దమ్ము. - అం[దుడా! - పుట : 51.

26. అంబేడ్కర్‌, బి ఆర్‌ ..కులనిర్మూలన.ఖీమన్న , బోయి. (అను) పుటన్‌0

జ జాషవా, గుజ్జం ఎ గవ్బీలం పుట కేజీ,

28, ఇనాక్‌, కొలకలూరి. .- కులం:ధనం. కులం :; ధనం - పుట :; 101.

29. ఇనాక్‌, కొలకలూరి. - కులం : ధనం .- ఆర్మధ్యవగతి . పుట : 42

30. (వకాశం, బొడ్డు - కింకీణులు = వివావా సర్వోదయ వుట : 19.

31. అంబేడ్కర్‌ బీ.ఆర్‌..కులనిర్మూలన. భీమన్న, బోయి. (అను)-పుటః రి.

32. ఇనాక్‌, కొలకలూరి .- షరా మూమూలే - అంటుకొమ్మ - వుట: 56.

33. ఏకాంబరం, రావూరి. - అంబేడ్కరో! సమరసింహ _- కులాంతర వివాహ ములు (శ) = పుట : 10.

ఈ. [వకాళం, బొడ్డు - పిచ్చిగీతలు - 1 (వగతి = మాల్మాడిజము-పుట: 32.

35. పద్మారావు, కత్తి. - దేశం డైరీ - కదనళేరి - వుట : 77.

36. ఇనాక్‌, కొలకలూరి . కులం: ధనం - నాకు ళాంతి లేదు .- వట: 9,

ఉపసంహారం

“ఆధునికార్యధ కవిత్వంలో వరిజనాభ్యుదయం' వరిశోధనలిలో సమాజ సాహిత్య సంబంధాలను దర్శించటం ఆవళ్యక మైంది. అందువల్ల సాహిత్య దర్శనంగా, సమాఅ దర్శనంగా పరిళోధనం ద్విధావిభ క్తమైంది. సమాజంలోని హరిజనాభ్యుదయ పరిణామాలను సాహిత్యం ,వతిబింబించటం, సాహిత్యం నంఘాన్ని అనుసరించి మారతూ రావటం విస్పష్టం కావించటానిి సిద్ధాంత వ్యానం [వధానంగా రెండు భాగాలుగా రూపొందింది.

సాహిత్య దర్శనం _వథమాధ్యాయంలో హరిజన సమన్యను [వతమంగా గుర్తించిన కవిత్వాన్ని, దాని 'హేతుదృష్టి సంస్కరణజపథాన్ని వరిచయం చేన్తూ పర్యాలోచించటం; గాందీ [వభావంతో దళితేతర కవులు వారిజనాభ్యుద యానికి స్పందించిన రీతిని సానుభూతి మార్గాన్ని వివరిస్తూ, విశ్రేషిన్తూ, ఈ కవులు అనంతరకాలంలో సూచించిన ఆభ్యుదయ మార్గాన్ని పరామర్శించటం అరిగింది.

సాహిత్య దర్శనం ద్వితీయాధ్యయంలో దళితకవుల కవిత్వ పరిశీలనం ఉంది. దళిత సమస్యవై భిన్న మార్గాలెన [పాఠమిక, వరిణామ, వరిణత మార్గాలను సం్యవదాయ అభ్యుదయ, విన్షవ పథాలుగా గుర్తించి వాటి (పారంఠ కులను దళిత కవ్మితయంగా (వతిపాదిస్తూ వాళ్ళ కవిశ్వాన్ని సమాలోచించటం జరిగింది. సర్యపదాయ, అభ్యుదయ, విన్లవ కవిత్వాన్ని కవుల వరంగా విళదీక రించటం జరిగింది. దళశితేతర విషయవిన్యస్త కవిత్వంలో (వ్రతిబావంతులైన దళిత కవుల కవిత్వాన్ని వదర్శించటం జరిగింది.

పాహిఠ్య దర్శనం తృతీయాధ్యాయంలో ఆధునికాయధ కవిత్వంలోని నవీన (ప్రబంధం, కావ్యం, లఘుకావ్యం, ఖండకావ్యం, కావ్యఖండికలు, స్వీయ చర్చిత, ళతకం, స్తోతకావ్యం, యక్షగానం, గేయం, గేయకఠ, గేయళతకంం పాట వచన గేయం, వచన కవిత్వం వంటి ్మవకియలను దళిత కవులు తీర్చి దిద్దటం; (గాంతీక, వ్యావవారిక, మాండలిక భాషలను పరిణామశీలంగా [గహిం చటం, ఆలంకారిక, (పతీక, _సయోగాలివృక్తులను సమెర్ధవంతంగా నిర్వహిం ఛటం దళిత కవితా నేసఠ్యంలో నిరూపించటం జరిగింది,

శీడీశీ హరిజనాళ్యుదయం - ఆధునికారధ కవిత్వం

సమాజ దర్శనం (వథమాధ్యాయంలో సాహిత్య దర్శనం వల్ల కలిగిన దృక్పథంతో సమాజ దర్శనం చేయగా కాలంవల్ల దశితాభ్యుదయం గుర్తించి, గతకాలంలో జరగిన పరిమిత [వయళ్నాన్నీ, అది వ ర్లమానంలో అందుకొన్న చైతన్యాన్నీ, పరిపూర్ణమైన దశికాభ్యుదయంకోసం కాంించే భవిష్యద్దర్శనాన్ని విప్పలీక రించటంమయింది

సమాజ దర్శనం ద్వితీయాధ్యాయంలో వా రిజనామ్యుదయానికి దేశపరంగా జరిగిన స్పందనం, ఏర్పడ్డ వివేచనం దృష్టితో (సాచీన భారతంలో మతం విధించిన అస్పృశ్యతను నివారించేందుకు చేసన _వయత్నాలు, దళితాళ్యుదయ దృష్టిలోని అవసరాలు, కొన్నత్యాలు వివరిస్తూ, అర్వాదీన భారతంలో స్వాతం (తోద్యమ కాలంలో వచ్చిన హరిజనోద్ధరణ దృష్టి, గాంధీ, అంబేడ్కర్‌ ల సేవ అనుశలించి, అవైన వరిణత ఆలోచనం చేస్తూ వచ్చిన దేశ చైతన్యాన్ని దళిత శవిత్వవరంగా గుర్తించి విశ్లేషించటం జరిగింది.

సమాజ దర్శనం తృతీయా ధ్యాయంలో రాజకీయ, ఆర్థిక, సాంఘిక దళితాభ్యుదయ ప్యాతలను దళిత కవిత్వం నేపథ్యంగా ఆవిష్కరీంచటం భూమి హక్కు. కోసం, పాలనాధికారం కోసం రాజకీయంగా దళికాభ్యుదయం గుర్తించి, ఓటు హక్కు. (ప్రాధాన్యం, నేడది వ్యర్థమౌతున్న రీతిని తెలియజేసి; దళితుల్ని దిగజార్చేందుకు స్వార్థపీడితవర్గం పన్నిన పన్నాగాలను దళితులు విద్యావంతులై వృత్తుల్లో మార్పులతోబాటు, తమ సృష్టిలోనే మార్పు తెచ్చుకుని (తిప్పికొడితేనే ఆర్థిక దళితాభ్యుదయమని విశ్తేషణాత్మక ౦గా వివరించి, సమాజంలో గుర్రింపు కోసం నైతిక బలం ఆశించిన పాఠమిక దృష్టీ నుండి సరిణత చెందిన వాస్తవిక దళను తెలిపి, సంస్కరణ దిశగా సాగిన దశిళాళ్యుదయాన్ని వెల్పడిచేసి, హరిజనుల నంవూర్ణామ్యుద య పథం నిర్జేశంచటం జరిగింది.

సమాజంలోని హరిజన స్థితి విశదీకరించి, సాహిత్యంలోని కవుల దృక్పథం విశ్లేషించి. హరిజనాఘ్యదయం సాధ్యపడే రంగాలు స్పష్టంచేసిన ఈ

. వరిళోధనంలో సాహిత్య సమాజ సంబంధాలు విన్సష్టంగా (నతిష్టించటం

జరిగింది. దళితుల భవితవ్యానికి సాహిత్య పరిణామంలో సంతరించుకొన్న సమాజ దృష్టి విపులీకరించటమయింది. సాహిత్యం ఆధారంగా దళితుల సమాజ స్థితిగతులు గుర్రించటమయింది. ఈ గుర్తింపు మూలంగా దశితుల భవితవ్యం నిర్ణయించ టానికి అవకాశం ఏర్పడింది. ఈ సరిశోధనం సమాజంలో దళిరులు పొందే అభ్యుదయం సాహితీముఖంగా గు శ్రొచి, ఆవిష్కరించింది.

అనుబంధాలు

అనుబంధాలు 44 స... షా కి గ్‌! ల్ల

[ త్రశైడ్‌ శీ కళ చే క 4 జ రగ్లొదా ఇ వ్ల ప లాం క 8 గ” జడా శ్లాళ శశ శో తి శఈ ర శీళ శ్‌ బ్‌ జ స 4+ఉం వ్ల జన న్‌్‌ణ్తీ ట్ర ర్‌ 8869 5లో ఉక్‌ ఉట వచ్చి క్‌ ఆ లలా శణ౯ణ అ చి శె

9 కేశేశకికి శి ఒకి పేల

కీ ౯

ల్ల శీ న్‌ స్ట

ఆ =2ీ ర్‌ ర [1

న్‌ ఓక్స్‌ ౦9 తి? ణీ రి

స్ట్‌ శ్రే తజ జ్ర చొ

శఈ శి జే శ్యి సై టే

ళా టా! క్‌

0 శ్రీ శ్చిర్ల్‌ వ ర్గ ణీ

స గ ర్ట శే శ్రి

ఇ శ్రి శక్త 8 శి శే ఠం హా లె ళా ట్‌ కపంశం క 3, ౮ ఉగ్ధేదరే ఉగ జ ఊఉ ష్టి జలే సంతన కా

ప్‌ శాక వా కి బళా రీ్‌ ఆఆ ౩ గే శిలల (1

చ వ ఆ త ఈ ఖే

ఈర హరిజనాభ్యుదయం - ఆధునికార్యర కవిత్వం ॥ జి స ఖా] 1 శకలం క స్త్‌ 06 ల గ్‌ రి ౮ స బం నికి స శ్రి శీ క గ్‌ న్‌ శీ ఆ రోట్టి ళ్‌ జ్తే ళీ య ల ఐవి అ శీచీ జ్జ శ్‌ (చే 22 ౨ శ్తీ ళల ఫ్‌ శ వీ వక శశీ ం జాం ళా ళ జానే శికొళేక భక్తుల శీ క శీక్‌ శక్‌ లేకా రంది వ శంశి త శవ రచన పుశే జజ” ఇ | శశి శశికి ఇక” ల నాజీల శీ శ్ప్లాపడిళ కీ ళా లీం కీళీ కీ ;] జా తళ ఫిక్లిక్లి (కిల్లి కి కీ క్‌ పిల / 2 ౩ 1 బైల - -] ళై ఈ వ్‌ రైన్‌ ౨ శ్రీ జొ ఓ కి టీ శే క వై భీ శ నె జ్‌ ర జే 05 జ్త క్లే ఓ త పం శ్త శశీ శో షష స 1 ౧ 7 త 6 5 8 ౩ 4 2 $ ఓ ప... ఈ ౩ ర్‌ క జ్‌ బంల్లి ల్ల క 2కి కి స! నభా శే గ. వశ శ క 6 శ ఈ జ, అ వ్ల నే ల క్త న్మ

అనుబందోలు 44$ీ శ్రీ ఇ శ్ర ః క! ఇ పీ త శన నిం తే ఖై శ | శ గ్‌ తి శ ళ్‌ స్ట్‌ ణ్‌ క శే క్త ర్లకశ్టీకళళళకళలీక కక ఇళ కర ను దంల ళం చె ఇగ న అ రీ ్ర శశీ శిసతిపతికీతి కతి 28 జిల శిలంళిం ౬ ష్‌ శ్తీఐ వీక్‌ క్రీసషి చక్‌ క్ష్‌ క. య్‌ ర్తి ల! / మ... స క్‌ రీ క స ర్స్‌ కే శె శే నల్ల శె 1 ర్‌ శరీరే క పే శ € నే ౬ శీ ఫశ శి ళా శే శై (1 న్‌ కి ఈ ద ర శై కేశ! ॥ జ్‌ ౭కి కి ఫే శీ ప నేత్ర టే | ఎ ఉం ప. ౫... క శ [5 జ త్స ణే

శీకీ0 హరిజనాభ్యుదయం = ఆధునికార్యధ కవిత్వం 94 (1 ఇ క్‌ య్‌ శా ఎ కనే శ శే శి శాక్‌ గ గ గ త్రై ర్ట ర ర్త 3 ళ6కాణగి చాతి€ యీ త్స డీ ౪ సి య భే ల షన ర ఉగ టి శీజరెచల్ల్‌ ర | ఛ్ల;న్త ౩06 డొా9$ ఎలి తలి 5 జ ఉాల్మ్తి క 1 క్లేగితొ రికి శీ కఫ కం కశక శిలల ల న స న స... కీర్‌ కక బళీలి కళకి కక క్రిక్‌ కస్‌ ంంి ౩ ల్లీ ఏ ఏ ఏ ర రని తే పోతి పతి శీ శి2 తీటితి కశ శ ఉశీ ని కి జా నా 2 మి ము ర్త నా 1 క్ష్‌ క్ష క్ష శిళ్షిళ్ల ఇ క్షి లు ల్‌ శ న. సి ర శ నా 4 స న న నీ చ్‌ 12 శ్ర శల లో వి క ౮౫ క్‌ సీం ॥ శ్రీ శీ ని 0 బే గ క! ళీ ఛి లి క స న 1 ణి ఫ్‌ త్త సల్లే ణి క్‌ [1 శ్‌ క్రై ఎ చ్బ న్‌ క 0 . ల తశ ౫ న క్‌ 9 గ ల ల లె య్‌ తి. ౪9 రవీ శ్ర శ్‌ శా ఆ నే ఇ ౪ంం ౧0 ౧ న హే సే (1 జ్జ ౮ ర కలె ౩9, స్త్‌ గి 36 యు (లే శం న జ వి £ * శ్‌ స క్‌ జ నక శ నగ జ న ౫

అనుబంధాలు శీకీకీ శ్‌ శే శీల క్లేశ (1 ర్‌ శ్ర శ్రీ ౫ 42 ణి తాగి శ క్‌ ళ్తుంకీ కతి శల * ల్చే తీ బాణం కలశ ళ్గే ల ల్లి తీ దొచడా ఇది కక శతి శ్ర" అక్‌ కలగి తి శశ కళకి తకః కంకి రళ్త్‌ రేస న స శకితి4ికీికి్‌ 4 అచ తైరిశి4 6డీ గ్‌ శి ర ఖ్‌ రేక విల్లే 1 28 ల్స్‌ ద్ని ఎ శం ఇంజ క్లే ల్లి శై ల కఫ. ౨] న... తీ డేశ 3% శే ర జి ౧0 1 ఫు! న్తీ శ న జ నే క ఈ భి తి శ 2. గే 9 ౫ 9, 2 ళ్య 424 గ్త్‌ ఇ రి 5% మా ౧. ల ఇ అ) శ డ్రి శ్ర ప శలశశ శ 9 శీ వం. భశ తే ట్ల వ. శ్రీజే శ రిం? 66 శ తో శ కా బ్‌ లై తిడైి ఇస్తే జ టళ్ల్‌ * ధన్‌ ఖై కిటకిట సశ లంత 28! జ 6౮ గే. లే ట్రై స గ వడ్లు శ్ర శ కీ జే న క్స్‌ న క

శకి పారిజనాభ్యుదయం . అధునీకాంధ కవీత్వత ర క కస కి శ శ శే చవ గ్ల | ₹ జి నే త క్షజ్‌ వ తత్‌ డై టీ వ నేవ శ్రగక క తత్త శ జీ స ళక సళ్లల్‌ కళాతకే ( జక్త్‌ం ళు కరి కశ రి కళా! శీ శ్త్‌ోణ బై ఏ క్‌ నూ పా 9౨క5ా డల క్రీ పల స శ్లతి ౩ ప్రక తిల ళ్‌ కలిచి ట్రం స్త ల 1 శత తిక సంలు అశవ్లి కళ ల్తేరి ఇ జిల జం చి, ట్‌ి వ న జ స న న న. డో? 8 1 (] శ్రీశ మరగళ శే త్‌ సశ టశీకితే తి శల శేతే జ 1 రేక నీక శి శేరి కొల పక్షీ పక్‌ 1కి పక్ష చికి శే శకిక్లి కిళ్లీ ” నాశ న [1 న న ఇ?! శ్‌ [1 శ త్‌ శే స్లాన్లి శె శ్రీల క వై శీ కె 6 కైనైక ల వ్‌ బ్బ స సని లం కం లత్‌ శీ లళ్తీక న్‌ ఖో య రీ చే బుక్ట్‌ జి ప కిక వేశం పైకడ్లశ్చీ శై నెర? ఇ 27కి శచిణ క846 $ $3లి 4 1 ం క్‌ శే ళీ ల. . జ్‌ శత డశ్తీశ్తీ్‌ (ఈ ణే (గే నీ శవా. ల గొల శ జై శ శీత చళ్ల ట్ర భరి ఈ | రీ రం (౨౪ క ్తీ గొన నే టు దశ చతస ౩ స ణే కే శ్రా ఈశ్లీ భషట క ర శ స శ చచ్చి సళ క కి |: చ శర క ఇళ ఇళళి క భళి ఇ ఇళ.

అనుఎళిధాలు 4క్‌3 చ్‌ టు డ్‌ ఖు! చాడేడ్ష్తా డా ఖు కళకి కిల్‌ కి లకీ ్‌ వస్త క్లేశ పతీ న కళ శ్రీ 6 అ క క్ట క =1 కి నో శశ సియత్త్త రిలే గళ పశ శకీింత లత్తీ న క న న టి త ..! త్రి వే ఖ్రి జి న వ ఫ్‌ శ్‌ ర 2 ఇం అంక ఇన్‌ శక్‌ కీ ప కటల శీ ల్‌ శీ కాటి కిట కటిన డ్‌ ఓటి శ్‌ జీ జి శే టి ఇ ఇకక సే శే ఫె శై వా సలి శి శే శౌ చ స 2 శీ శతి శీ శి శే స క ౯ ప ర. కక్‌ కికీ ౧ కెచశలి డేకు తా కి పెళ్లే శశీ ఫేన పకి కశ లైల 4 ఖు ఇ ణ్‌ న్‌ యా ద్‌ స్‌ ణో (. శీ ళా భ్‌ సా వ్‌ కి క్‌ ర్‌ి త తె _జ్హా సే ట్‌ న శే శ రం త త్త స్‌ క 6 ద తీ శరీ ప్రక శత 2 కి శకి శి స శం ళ్‌ ్య్య ర్‌ | స్తం శి శీ 4 ఈ స రర 65 ఇ గణ ణి జత శ కళ శ జ ఖ్‌

శరీకీ హరిజనాళ్యుదయం - ఆధునికార్మధ కవిత్వం లో ఖో ళల 5జా.డజఉా (! ఆ వా మ శిల్తు జ చ. శ్‌ ల్‌ [ర టడే క కీలక అ ధనల ంీ కక్తారు రరీక్తష క్ష్‌ కచ శీత 6 తి పళ వాటే పళ్లే జే న శ స జ స [న స ర గ గ య స. ప్‌ శి రక కత్తికి లకక బళ తచ్చ ఫైక్టీ లక్‌ చత వసుక నతి లీ సఖి సం అక శత్తళ్తే 9 శి శకిత్‌ తక్‌ 8 కగర్‌ శకి 'ఇఅకి క 7శీవీడీ వే క్షీ పకి శీ సక్షిక్లి క్‌ క్ల టం! శే ్క్‌ జై సం పస న క లేశ ల్లీ య. ఖ్గి షి కర్దేస్తశ్మ ల! ళన లబ న్‌ ఫి టీ 244% ళం ఖం ఫ్‌ నీ ళు న! కో తి 6 కర ర శై శకి శే బి శ తీ కీ శల 4 జి శా ఖీ . స... భి జ క్క శ్‌ వా శ్రి ఇ జై శీ గ్ర శే స ల ళీ తం క శి 6% శ్రా ళా. సం దీ ణల్లో "ళ్ళు ళు భి శ పా ఇతిశికేకళి శీ శి ఫలి $ ౪ళ౪ ఇ భత $ళ

అనుబంధాలు శర్‌ర్‌ శే శ్రి బ్ద్లశ్తీ / ౨జి ట్‌ పళ్లే లర ళ్జీ గనే ణి గ్‌ కంక తంత. జ్తాశర్సీ రీ జళ ౪౭౪9695 గళ ప రోన్లో కీదాలెతి ఏళ ణ్‌; బి హరా కతి డ్‌ ల్లి 1 ఖే లి గవ ౧౮ 0౮ రై చ్చి 6 శద సం 98 స టికి క లైన్ల ఇరకిశ ౯ క్‌తిడ్‌ శత ఓ కి. 8 46 శోక కీ ప కెట్‌ బ్ర ల ఠి సల! వోణి సి న ఖ్లె కేక శ్రక్లిక్స్‌ శక్షక్లి శల ఏం ు న్‌ క్ష్‌ గ కి గ ంబ్ట్‌ శై ౪ ౫ లఃగ్లే లు శ జే ళ్త న రిలే చి బి ఇ కి తి శ్రీ స్ట్‌శ స ణ్‌ వై చ గీ ల్‌ ర స్లైః “ఎ 23 తి ర్ట శ్రీ ర్త రతీ క్సే జ్‌ న. గ 8 1౩ ౧౪౬౫ 9 ళ్‌ ఇల 9 న్లో 0౯ ణి శ 0? జ శ్రీ ం స స ల్సి శైశదే క ఉక్త | క ఎ సు లచ క్త ర శక్‌ ళన ఫ్‌ నం! ౪ అవే ౬ మ శంకె ః శే శి శి ల్లా కీ వచళ శ కతల (ఇత 96 శన న సినీ నన్‌

శీక్‌6 వారిజనాథ్యుదయం = ఆధునికారయధ కవిత్వం జా త్రి ళా చ హూ స్టేక్‌ భి స్ట్‌ త భ్‌ న నే న్‌ వే న శ కేక టం శ చేత కళ గ వ స ౫ ల ౯1 వ శ్‌శ్త చ గ ౩. గ స స న ట్‌ నీ ళీ జ్జ కతి ఉకాత నిశి శ న *న్లి శ వ? క్పశ్రి | కనుకతికీశీశ్చేతి నీకీితశ ₹ జ్ర ల గ్‌ జి స త్‌ శా[ణ ళల గా! ళ్శ ఎకికేవ్‌ కీ కక్‌ కి బక్‌ కిం శి వ్‌ టి శే ై ప శ 2 తొ నాపై సమే! గే ణ్‌ కాన్‌ ల్లి సల, శ స ఖ్ధి జ కం పట్‌ స ఇ శౌ శ్రి 9 రిచి ళా కు వా శు వస్తా వ్ర లే చి వ్ల ర్ట .. శశి తి సిత 2 [5 ని శశ చకు చి శ్రీ న్‌ ౮. స ఇ క్ష శ ఐం శ ఈ గి సడే = క సప సతికి క రిలే స ళ్ళ ర కే ర్తి న్‌ 9౪౫ ్ష క్ష ఎక్‌ గంట 1 ర్‌ంగ ఈ ఉత శీ శశ చికి శ కం ననన 2 కవ బీజ ఇచ

అనుబంధాలు శర? క ఈ క జ్జ స నే పీ ళ్సి చం2 ఖ్‌ ప జ శీ స్క రై కీలక ఉ ళ్లై న క] అకైప్తదై అ ళీ జ ఫన్‌ టకళక ఢీ కా? శీదా కీద్తా ర్‌ రక గంజి ల ద శై న న స శీలత డ్‌ కల్‌ అక్తిలీల్లలి ్కళశ్రీక శక్‌ నిస త్రి? త్రీటకీ కడై తిచీతిష గతి. కతి క్‌ చే కశక సక్‌ కిడీల్లశీక్లిచీ 1 జే శి రి 1 న. వ శా ఇ ౧ శ్‌ త స శీ | శే శ న ల స జ య ఒల్లే కే ల్‌ ళి ర్‌ గ్ల ల స! శి జీ శరై శ క్రీ శ శీ న శకి ణి శ న స్థ ణి క్‌ అ స్‌ శ త _ శి [' బ్లా స్తా త్‌ే పా ఇ. త ౨ ఈ శ క్యా నల జే జ్‌ న వి ఖ్‌ 6 పైని ౭2 ఇ6 నీ ళం గ్‌ 6 సా గ్‌ 8% నో 1 స్ట్‌ వాళి లై -శ ర ర్‌ "వ్టి యే గ్య 193 తా 2 4 0 జ శి శి త్త్‌ె ను! లో ఇ ళో లీ న ళ్‌ ఖో

శి హరిజనాభ్యుదయం - ఆరునికార్యధ కవిత్వం జ వగ నే వీ 8 ్గ్‌ స య 1 తన స 7 ల న. క జతల సడ కిం కళ శశీ వి” శ్రంం ౧స్‌ ళా శిం శో ఎనీ లం 6శ్లబ భనం ఫీల్‌ కంకి నళంళ కంట రిరి పతక న స స స గ ౧కి 9కిశ్‌ 6 లే౭శ తల చల్లి శి 8 $ 5 కజక్‌ క్షీఫ క్ష్‌ క్ష్‌ | క్ష్‌ సి గిజ ఇ గ్‌! ల్లి కే భ్‌

నే నం, ల! గ్ల శే గ్ల శ ౮. ఫ్‌ ₹ శ ణ్‌ 5

రీ అ జ ప 9ఇళో ల్లో గ్‌ చత శ్లిల్ళై | | ఖై 12 క శశ శై స క ౨ అ శి శి శి కేం కి

శ |]

శ న ళా శి నే క 1౫ జ టి చ జో త్ర 0.5 ళల ణే యా 99 ద ల్‌ టనే గ్‌ ణి ళ్హా గ్‌ ల 2 చం ల స జైక గోకి 22 శీ శి 4 త్తి తశ శపి నణ సై. అ త ఈ శత ఆ ఆ ఖ్‌

అనుబంధాలు శరిలి కే ఇచ్‌ ప్‌ ర్‌ స్త వరక ఆల్‌ న ష్టశ్రవశ కీ ళ్‌ ఢీ ఎ రర్‌ రై, ఈ కొల గ్లాన్లవ్షై జ ళీ త థీ లి ॥ ల్ల్‌ల్లె స క్త్‌క్‌స న. ణు) ఆః ట్‌ ల్లి ౩ ఓ ౪2 ఏ ఇని శరీరక క్‌ చిక 1 4జి క్లి ళు ఛి ఖై శతి జీ | | లీ ళ్తీ జ ఛ్‌ ళా ర్స అతి జో శ్రి నాకే శ్‌ క్‌ జ్‌ ౨ ఆ ల్‌

శ4థ0 హరిజనాభ్యుదయం . ఆరునికార్యధ కవిత్వం స! గ ళ్‌ శీ జెసి క్‌ ఆ ఫ్‌డ్ట పి తె క్ర శక శ్‌ క ౯ శీల జీ నే శే జ్ఞ కాక (కీ టల. హే న. పా. ఇకక వ్‌ పళ ఈ షర. ణు గ శనై పై ఫిర్‌ శన కీ లల్లి శి తాం జ ౪ చం జ [ న్స్‌ చా క్‌ శ ఏ! ఇ, ఫ్లై ర్‌ి శ్రీ న ళ్‌ క్త కై శ క్త జ శ్లే రిత్యా శై ఇ జ న్‌ జ్‌ ళ్‌

అనువంధోలు 4ఫకై [ఇ క్త.

లో గ త్తి క! వళేత్రీ ల | సంక్‌ గళ లేం శత కకక శీం చ ఫై “| ఖన్నా వ; గ [1 షర ళాన టై శీ సనన లి ళాశే ళా? స్థ 1డ్ల ళీ

తీథక్రీ హరిజనాభ్యుదయ* = ఆధునికార్యధ కవిత్వత | | ల 1 క ౬9, జ్‌

చా లవ్‌ ః వొ ళా వ్‌ క్‌ శ్రే శే కిల 2 కే కచెింపర 1 శైవ శక్త జట 56 4ళకజ వ జ గో డే శకీఇ శక న నేక శైశ్షధ్‌ చేవ “కక ఇని దే శవ్రర్త క్షి శే శ్తేపైన్ల ల వేళ్లే గ తక్షక శ్ర నవలే త్త డీ క క సరో “౧ స్త గీర జీవపు శేటిడీ్‌ చ్‌ వప

క్ట

ప...

ల్లి ॥ ,

క్త

.

కే శరై క్రి క్షే

ణే 4 = శ్రిత క్ల ఎ శే వ ల కంల శ్‌ జ వ 1... ల క క్రజ ఉత క్షి నైల జ్డే న 2 జీ నేసన్‌ న తి 6 4% టే శ కిల్‌ శి 39 జ్జ జ్జ స స్ట] న జ్‌ [య్‌ జ న స స న. శీ కీలు [| గ్తెః ష్ట్ర 6 ష్‌ 2 ల తీ అలగే కెబి అశ లీ లో ఇ జ్‌

అనువంధాలు 46కీ క్‌ ణ్‌ ర్ల

ల్‌ ధా ల | క్‌ 4 క జ్‌

క్‌ పా న్‌ కిజలీ

య స స

కని ౩త్తక్రం లత. శకి లిజీ

శం వైరం తితెక్ట్ట్యి కళ వేక్టీకే

న చె శ్తేదజ్యా క్‌ శీ ప్ర 4కీప .

జం. శ్లైనై ళ్ళ లద చెల థీడేడ న్‌

ర్‌ జే వక్‌ కైశకశ్తీ కక ౩క్షర్లీ

డగ వచ చైవికేకే 4 డనేర ల్‌ ళా ఠా జు

క్‌ కీ ష్లి క్ష వ్లి ల్లి ప్ల జై;

ఫ్‌

క్ష నా

అ

ర్డ న్‌ క్జి

కత్రశే సై శే లై కైసరు పర క

జగ ర్‌ జీ ల్‌ క్ట 6 _వ్లర్ణే జ టీ

కకక కిక 6 కేశి అద చక్రీ

ఇతీ2 కశ 2 కిర్‌ 5చకేరి క్షీ

త్‌కైజీటే శ జ ప శ |... + శ్తో

కణడగతశి శ దిశీణళకనవటి్‌వ ఎం 4

న్‌ా కీ శక క్‌! | జ

ణే ఇచట నైన్‌ డ్‌ + శీ 2 వే ప్‌ జన్‌ ఇతీవ ళ్‌

క్త వరకే స వే షల డ్‌ .డ్దే

రి శాత 2ెకివచే 5.

ఉగ త లక్ష నక క నో

6 పారీజనాభ్యుదయం = ఆరునికార్యధ కవీత్వథ

నై క్‌ శ ణా హం చేగ్ట్‌ కొ

శ క్ర శ్‌, క్లైతీతైరి లే

శక్రం లే క్షి దేర ర. కడ న చా కిడకి శం శైనీ క్ట దక్షిో

డేలీ దం కిడ్‌ ట్‌ టీల్‌ పచ దశై2ైకిశై కి

క! కే

;] త జక [2

శీకికీ కీ శ! 1. జేళ్లే

క్‌ నే

న్‌ ; శక్తి ల

ఫ్‌ ఆ | 1] ౯ కీ ఓ

ఛి గ్‌ క్‌ స్థ ఎ క్తి వ ౩

ల కీ జ కన్‌ | జ్‌క్టే క్త

శ్‌ శని కే శకి కే

1

శీర చఠతీత ఇచ్‌ర చేతికీ?

క్‌ శ కీ ఆ

ఫ్‌ ఫ్‌ క్‌ శ్ఞైస్య శ్ర

వ ఇ జ ల ౩ వ

న

క్‌ శ శత వై గ జీ

న శ్త షష కక ౫8 ౫ ఖీ

అనుబంధాలు శీ శీ గ్‌ విష్టి క కవర్‌ శక్తీ ఉహై శై వచె థన క్రీ కిళేదంళ్లీ కశ [శశ ! శల క్‌ స కి కళల తలి కళ "*బ ష్‌ రళతేన్తప పైట తో ఇ కి వశీ య. క... స స వ్ర ప కక 1 వప శీ సళ రీ శీ సత్త చ నే ఆల్‌ శ్‌ శుక్ర లతే తిర రత శతి ఫల = కే శై శీలి కీల క ౮ +) ట్ల భ జి నే వ్‌ క్‌ జ్‌ ్ధ స్త్‌ శ్ర శే శ్తే 98 శీ శీఇ క క శో కి ర ణ్‌ తే శి చేశే మ ళి స శ్రి ళీ ల్ల గ టీ +! గే జి న్‌ రి రి పే సై శక్‌ ₹ శ్రీకి ఖై స! నీక థ్‌ వ్‌ స ల క్ష న. లైల ఇ య ఇ ల ల

తక హరిజనాభ్యుదయం - ఆరునీకాయధ శవీత్వత వ గ. శ కై శ పక్‌ 4ఖత 1 గ్‌ సా చీ ఇ ఇకటలీ కంల శీ 2 శ్రీ కంశీ బళ శ శి క లేదళలే కద కదలే తకీలే వజ ॥శీక్తేక కి ఇ శీక్‌్కక ల టా కంత హోబక 9 శాల పరి ఇత్తి? స న స గన ఫి క్‌ కీ చళీ శీ ఖళ్‌ తీత తీ ఇంకి ఇళ శీర శిశీ సేత కచ శీల శం 94 శీ భం చ లత లశ కోకాిచి శ అ కెచాలి 8 కలిచి చ ళ 4. చాలీ ళా టీ! రా క్ష్‌ క్ష క్షి శకి పక్లిక్‌ క్లబ్‌ ప ప్తి అత్రి టి వామ లీ ణి ర్రి ల్స్రొ జ్జ /] త జ శ క్తశే శ్‌ క్ల జా చ శ చే శె ప శై శై సవ | (] 1 లే ఇవా శీ శ శే శీ ర్త శె శి క్ర గీ ళా 8 ఈ శ్లి గే క 2 శాల (లే శశి ళ శశ శీ క్‌ క 9 శ ప స జ స్టా ణయ అ ఆ క కీ షీ ళీ నజ

అనుబంధాలు శ్‌ శిర! |! ణు ద్ద శ్‌శే శ్‌ళ కే గా 1 క , 1 శం బక శరై క చక శ్రే సక్‌ శై] కళకళ ౩ 1 కశ వలనే పక న క | న్స ఏతి రై సి చేత శ్‌ ర ్ట శ శీశ శత? గ్జీ ౨) స్‌ శ్రీ ఆ శ్ర న చ. లే వ్ల క్స్‌ శక క్షి క్ల న! ఈ బా ! బ్ల్‌ క్ష్‌ ల్లి క్ష్‌ ంశ్హ్‌ శ్ర శే 1 స్‌ శ్‌ ఇ ణ్‌ శ ౫౭ క లీ | వ స్‌ శ శే శై సళ శ శ శ్ల% శే శి వే య ర్త తి ల! క్ట నక ౯? శ్ర శ లి స్త జ శ్‌ (1. క్జ ళ్‌ శ న్‌ ఇ సె | క్రి డే గ న్‌కి ప్త (| ల క్ష ా లో వ వ్‌ ల్‌! ష్‌ జ ఇ జ నస ఇ నగేశ్‌ జ నే

హరిజనాళ్యు (| దడయం _ ణ్‌ క ఆధునికాం్యధ కవిత్వం "౦ / క; న్‌ చీ గళ ం ణ్‌ గం. ॥ ఇ 5 శీ ఉక్తీ గ్‌స్టై శ్తీ ని ఫ్‌ ఈ సు త [క ్జ క్షీ ప అ రజో తేక ఖే. ర టల! క్ష ఉక మ. ల న వీభణ్‌ సి [పక్‌ కక్‌ పీన కళ చ క స్త గుల టైక్‌ 48కి కెల్ల క్‌ ల తూ వం. స. . శి శశ చేతిన | ఈర ౪ “క్షీ లకీ కి క్ల క్ష్‌ ల్ల్‌ ల్లి ॥ న శే శ్రీ ణా (జ్‌ సో టే లే న ణే శ డ్జె ల! ఖ్ట రీ జ శ్రి శ్‌ జ స ర సే య వ 9 శ చే క జా శ్లీ . ల్లి నో క్ట | శై కి కలీ . శ్‌ లల . ఇ శి] ఇలేళ్ల్‌! ్తి శ ప్ర కరన్‌! (న డ్డి లీ క మల్లి ది క్షి ర్ట శ క న ౭ ఖై శవ సి స జ ణ ఖీ ళు

అనుబంధాలు

| 4థ

0 లీ ఇళ్సీ శ ల్త / /! గ ్టీ క జ్జ బి [ర్ల వశే =క్షిడ్‌క్సి /॥ క్రీ ఖ్‌ ౧||... ౮౯5 ధ్‌ శ జీ క్‌ లతే లెత న్‌ ర్‌ ప ల న న శ్‌ణీలజా సై సతి స తిళ్చేం రది రతి 1] హ్ష్‌! న వా వ స శం పళ ళలిళక లాం వశీ ల అ అ వికీి3తీిడెతి. శి8 4 కీ శే న్‌ న్‌ లెల్ల క్‌ జె క్ష్‌ గక్లిక్ల్‌ క్షి ల్లాన్ల్‌ిక్‌ వి కి క్ష్‌ క్ష్‌ న కే గ శక శ కే శం పైక గో * ఇ + స... శాళ్లై శం శీ జో ప్‌ ళ్ల ల రక్తి రి శక్తి తి శి శే శక్ర ల శ్ర్‌వీ్‌ ఓ ర్తి ఫ్లో ళ్జ లి శే ళ్జ ర 1 హ్‌ ఫై న శాత శై కి శి కీ స ళన్సి ఫీ శ్‌ బనే క శవ జ జ జ కళ కళళ

40 హరిజనాళ్యుదయం అ ఆధునీకార్యధ కవిత్వం శ్ర శ ళ్త శీ శ్రీ ళ రీ శీ! (1 శ్లో శీ శ్లీశళ్తీ పేదళన ల చే జే ఎ కై క శీ సే ళల శ క కిడకి క్‌ కళా కీ కరే ళా కే శు న మ్‌ కి క్ష శ్‌ + స శశ “ళ్ళ శక శిళ లేళ శిళే కీ కళ స్ట్‌ శీ న 9 కీ శిల 4 శ్రీవ లేళై నీకి పజల కిం కీశ కిక్‌ కీ ంచి శశి తీ న! శీ ల నక్త హ్‌ జా క! స్‌ క్‌ వ్లక్లీ క్ల్‌ ష్‌ క్ల క్ల్వైల్లి క్లిక్‌ రా గ జా నే ళ్‌ శే శే ₹ర ఈశ క సి శిల ఇ శీలి జ క్‌ కుజ స్ట క్ట ల్లో జ్జ శల ళ్‌ తే యలు అ సే న్‌ వస్త త్మ్‌ స త్తే శే శ్రీ చేశ 4 శ్రి ॥ 3 శో కే న్‌ |. ణ్‌ ర్ల ఇ యి శి శీలా ర కి లైన ఇళ్ల ॥ *, ఓ ౭82 క రక శి ప్రవ్లి శ ఇళ ఇభ ఇ భణ ణి ణజీఖభీ

శే అనుబంధాలు "| 0 ఇ. గక. ద్ద పశ్ర ౭ అ ౪ శీ న. జ్‌ ళం శ్రీ పకన | త్రి 1 నే య్‌ వే శ వనజ చ ం కు వ తీ హా చీక క తం శిత తిస్‌ / .. సిం తిం కెతీ ళ్‌ నేషన్‌ కీ కై శ జై స్ట రే . జ క. శే క్ర వ. ఫ్‌ పీ ఛై స శ్‌ క్‌ ప శ ఫ్‌ క్‌ త్తే ఇ 6. వ్‌! జే స శే శీ శ్ర కి సై శే సే | శవ య ళి 3 న క ప నే కవ భ్‌.

శ2ై. వారిజనాభ్యుదయం - ఆరునికాం(ధ కవిత్వం ఓ

శంళ శక కీ కన క్‌ ౮

| రజ న చ క్ల చి రీ. 4 శిరి 4 24 సెటి రీ, కళ శీర లకి ఒకర, సల (చ్చ సగ క ప సా. క హస ప ప ప... స రత్త లై త చ్చేళ అలన? క సిల్‌ ల శీ స ర్‌ (లే న గన ర 1 ణీ ఛ్‌ శ్రీ శపేజక్సీ పే ఇ బం టం ఎ అరి ఆశించే శ శితిక ల్‌ 2 శచీ గుకిత్‌ ష్‌ కక్ష క్‌ క ఉక ద్ధని జి ష ఇ 2 పైల్స్‌ శల [| ల

త

ళ్‌

టే

సీ న్‌

ల్‌ ళం జ్జ ర ఖు

టై కే గ భ్‌ శ్ర 6 ఇ క్‌ టే శం క్ర శై శ శాలల ఈ వివ శా శి [6 డే శే క్‌ అ క్త

గి ఇ స్ట్‌ 1 శశీ ల శ్రీ శి శి శై స స స 2 ఫ్‌ ళా త్తెశిశీ ఉక శ్త జ్ఞా శే శ భి భశ ఇ 46 భఖ భభ 8 ౬

అనుబంధాలు 478 ల శ్ర . శం ళ్జి ళ్‌ ణా జాతి ॥ 6 శక శే కిక్‌ త శ క్ష శీ ల శ, 8,. ఏ థి న్‌ శ్రకే స కేళకళళ ల | తె కబాలి లె శమన కీ జ్రాటీసళీ ప శ్‌ శ్రీ శేష ద్త క్‌ కండ్ల రుక్‌ నే లి క్‌ మనస్త వ భట్ట (నర్తకి [ త్రం సేత 2 ఈటీ చే సిత చళ్ళ త సం కుక్‌ ట్‌ 2 [గే ళ్‌ లీలలే శీతల తీ ఫనగాటకి తిక తికే ఓ శ ళా ళం శకీ కీ క్‌ కీ | కి క్ష క్షి క

శర శీ 92 స జ శీ ₹ + ₹ జ్జ శ కే లే హో శ్లో జ్హో హా ౩ గో జై

• తేతే తేవే శా వై క్‌

(

ం శీ స జా

శ్రే క చై శీంచి శ లి | గ్య వస్థెశ్థ ళ్త జ్జి 1 ౪ 4 టే తేరీ శి ల్లీ న జననీ నీ నీ నక

న! హరిజనామ్యుదయం - అధునికాంధ కవిత్వం ళ్‌ స్‌ సేక్షాశ కే శ ] లన... ర శీలి లలత సఖే! ల శ జాల ఓ కీ గోకాచ కసక్‌ *క మనం నకి రీ శ అపైట్టంత్తిచే శల గన్‌ శి శ కాళ రాఖ ఛై ం సం ల గం 28 చేళజళచేళ శేశశిఠీఎఐకే 322 తై కిశీకి% ఈ జ ఈ 42 ఐజి ల .. శకి శేవ క్‌ 2 త్తి వే వ్‌ న త ల్‌ శీ లీ శ 81 శ్రీ క్రి జి గ ౫ ళు భి ల! ౪ జై తేరే శి శై శే శై శ్ర ర న్‌్‌ కె కి ం క్షే జ్జ ; శ శే కి శీ క్త కశ లా డి ౭% శే శే స శశ లి వ. భీ శ భఫ ౫

అనుబంధాలు 4 ళీ శ రీ జాకీ నీ య ఇ ద స్త్‌ ॥ ॥ . శ్‌ శీ శీ క్ష్‌ కళ లేశ లై లై 1 డన్‌ శ భఛతికాఖభ అ సేక్స్‌ భక బరిలక్‌ శక ౪ 26 స ఈ€2% ర శిత లే శీ హ్‌ స న త స గ .. శకి లి శీ కేతీ సతీం. 9 ళీళే క్‌ (క్ష శి జి శే వ్‌ శి (శ్లో శీ శై శే జః రీ తళ శే పై 1 ల! జ స! ల స [స చ శీ శ ఈ ద కషాకే శా శి శాం క్లో ఠి స సే పే స స టపక్‌ వి రీ న | శీ ్ళి శి శి ఫే శీత శీలీశీ భ'౪ఇఃఖత 8 ఖత భఖ ఖీ ఖీ ఖ్ల

గ హరిజనాభ్యుదయం = ఆధునికార్యధ కవిత్వం ర , ర్తి ళీ త్స శీ ఛి గే

శ ఈ క్తి

రీ శశ ల ప ర్ట త

ళా ల ష్య గ న్‌ ఈ య్‌

ర్లేకాళే భక శ్రీక్త ళీ 5 కక చంక డో శక్త ౩3ళక్త శక్‌ జి కెంళ్లీ కొం ల్ఞ రువ స్త ల మే కన్‌

ఇ ఖ రై గల ల కక టి సళ తళ నెలే శ శశ

ణీ. స కసే శర శ్‌ లీ య

వర శ్‌ 49 ౫% రీట్లే త్రై 2కి

త్ర | ళజళ జె టె ర్‌ ఖి

౨. కా జా హా 4 సనన లు హ్‌ ర్డీ

శ ౭౪8 ణి గ్గో

లె య న్‌ ల్లీ

వ న ఈ స్ట జ

స 1 ౫

త త్తే ఖై ల వి జ షై

శె

ఓ జే వి శ స్ట హూ జ్జ

డా గ్ల 1 క్ష ల్లి

శీ రత జై జి

ర రి భా తే ₹

శ్‌ కి శి ద స్మ గ లా

శ కై స్ట 2ళఈి ౩2 శ్రీ సీ ళ్లే

శె వ త శతి శేతేనైి వ పె

తథ క ఖ క్‌ క్లే

అనుబంధోలు క! ళ్‌ ళీ | చ్‌! | ఓ శ శీ ఈ ల్లీ కా [న 1. ర శై చేశ క్రీక్ష సక్‌ శక్‌ శక్‌ క శక మళ ఉత ఈ అత కెళత శీ నల్లి ర్‌ శ్రి | గ స్‌ శే అర 46 066 చేళి శి6 శిడీ! ణే లా క ర్స శ జీ జీ [[ 2 గే వ న్‌ జ కే శి స్‌ ఫై | హా సీ ల్లీ శ రీ ట్ర చీ ఫ్‌ ర్‌ శీ శస శీ క క త్త క గే క్ష ణి (ల ప్ర [/ షొ జీ త్తే ళ్‌ ణ్తీ జే త్త తో క్ల కీ కే క్ల త్ల క్స్‌

48 హరిజనాభ్యుదయం - ఆధునికాం్యధ కవిత్వం జ్‌ జ జ సే ౨ ఐజి శ్ర శి లి, శ్రీ ఏ తళ సన్లాతీ శీత క్‌ వ్‌ స్త;

ణ్‌ బి ణు ళ్‌ శ్రే 6 శ్తీ గి (స / శీ

తీ

సజ్జ జ ల్లీ

నవరణలు వుట వంక ఉంది ఉండవలసింది ర్‌ 5 మనువులే నన్నభావం మనుషులే నన్న భావం ళ్‌ 5 ఆందారు వుట్టిర్‌ అందారు పట్టీరి 9? జ 'కన్యానల్కు నాటకం' “'కన్యాశుల్క- నాటకరి 9 18 వ్యాశకరణనూ కాలనుకెంపుతో వ్యాకరణ న్మూతాలను తెంపుతూ 12 238 నంన్కృలఠాషకు సంస్కృత భాషకు కక్‌ 8 వలసింది. వలనింది, 17 19 వేదవేదాంగన్మర్యాది వేదవేదాంగ స్మత్యాది 7 22 ధర్మది నియమాలను _ ధర్మాది నియమాలను శతి 21 హరిపనులు హరిజనులు 239 12 వడుగవచ్చిన నడుగవచ్చిన జ 25 ఆరోగ్యం ఆరోగ్యాన్నీ £5 25 నిర్ణయాపూరిత మైన నిర్ణయావూరిత మైన ణి 7.8 చేసికుంటూ చేనికొంటూ జి 20 చాలా అలభ్యాలుగా చాలామటుకు అలభ్యాలుగా 30 $ చెడునర్యవదాయంకాదని చెడుసర్యవదాయం నూనమని 980 7? సాటిమానవుది హెైటి మానవుని ఫ్ర 9 ఉరళలువేసే ఉరకలు వేనీన $2 10 చవ్పబడుతూ (క మేజూ చస్పబడురూ కిజ2ి 16 దాని సాహితీరంగం అది సాహితీరంగం వె 892 1 దాని సాపాఠీరంగంలో సాహిత్యం $2 బ్‌ ఈత సమస్యలకే దళిత సమస్యలకే 40 14 చంచయ్య, వి చెంచయ్య, వి. త 13 వతులు, లిలుకలు, వవతులు; చిలుకలు, 4వ 17 దీవమార్చిన దీపమార్భిన

480 హరిజనామ్యుదయం - అధునీకాం ధక విత్వత శళ 15 తలీ లింగమాంబకు తల్లి లింగమాంబకు 76 3 ఆఅధిగమించందే ఆధిగమించిందే "9 8 హహికీ సాహితీ ఏ3 19 నంబుడ్డే సంబుడ్ధే 90 19 లీమన ఫీమన్న. 102 7 పతీకాత్మళంగా (వరీకాత్మకంగా 106 12 వ్యంగపూరిత వ్యంగ్యపూరిత 109 శీ అని అవి 210 15 వర్షవివఖవిత్తు వర్ణవివక్ష అనే క15క 19 బానినగా మార్చి, బానిసలుగా మార్చి, 116 ప ఎవరూ దెప్పక ఎవరూ చెవ్పక 18 శీ అందొక అదొక 118 8 చివరిబొట్టు చివరి ర క్రపుబొట్ట 119 ఊప వాటిరంగు వీటి రంగు 121 28 దోచుకొనేవాళ్ళను దోచుకొనేవాళ్ళ్నను 25 9 వనిలేని పనిముట్టు వనిదేసే పనిముట్టు శ4ం 19 ఆశయము” అశ యము-”వేకే 884 8 సవివరంగా చ్చితిస్తాడు.54 సవివరంగా చిలిస్తాఢు. శై 13 ద్విరీయాధ్యయంలో ద్వితీయాధ్యాయంలో శయ 2 తర్వాత : 2. ఇ: అంతరంగ తరంగాలు - వకాశరావు, ఆళావాది. ఆగస్టు 90. అర్మరో వన్యానకులు, [సభళత్వకళాళాల, పెనుగొండ (పోస్టు), అనంతపూర్‌ జిల్లాం . శ ఖ్‌ పౌ ఉగ 6 సిం... | యయ లాడార్టగ్‌ ఏకిక్సి