Telugu Gopala krishnudu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

ం జానపద గేయాలు పాలలా కక శ్రాంద్టి అ జి . గోపాల కృష్ణుడు | లా ఈ వింజమూరి సీతాదేవి, ఎవ్‌ం. బిట్‌, , " (0జైర్ల్‌ జానపద సంగీత నిర్వాహకురాలు, ల

• ఆకాశవాణి హైదరాబాద్‌) రాజా - లక్ష్మీ, హీరా - నూర్యనారాయణ దంపతుల అర్థిక సహాయంతో

“602414 ముకం ౮” (ఈలంళైై పెం[ఓ 50989) మొదటి కూర్చు - 1989 ప్రతివెల రు 25-00 ఈ వింజమూరి సీఠాదేవి యక నశ థు ధ్రతులకు వింజమూరి [పభాకర్‌ వింజమూరి సీతాదేవి 86, బి ఎం గార్డెన్‌ సీట్‌ " మంజీర” ఆల్యార్‌షేట _ 2-2-18/81, బాగ్‌ అంబర్‌ పేట మాస్‌ - 600 018 హైదరాబాద్‌ - 500 013 €౯/లక2-€ కవర్‌ జాకట్‌ లయ? అయ్యొ ష &. ఎన్‌ శొత్రి (బుకాటు) , సీ క్‌ సం 9 జగదాంబాళ్‌ ఫ్రీ! ఖ 0|] డ్రా [ా , మద్రాస్‌ - 600017 %, మా ర్స్‌ వా మందిర్‌ (సెస్‌ = 600 0938,

జా ఆమెనా 1] మె డా చెడా / వు టీ వణ || జ ఖీ ల వల || . ] ఖు. ఎడ్‌ శా పో కే సే ు శ | న ట్‌ న. గ్‌, ( వ ళా వ మ " స్‌ (న! నే మ గ య్‌ న! (న క ననన న్‌ా లీ స ఛా శ్వా 6 సీకా | “ఇజ్హు్హా గ్‌ తల్లా

[పళ ంసొళీన్సులు

శైజవాడ గోపాలరెడ్డి, “ధాంతి వికేతవ్‌ (ఊత్తర (పదేశి గవర్నర్‌ వెల్లూరు - ౩ 1967 - 72) 16-7-1985

వింజమూరి సీతాదేవి, ఉద్యోగ జీవితమంతా జానపద సంగిత గేయాలను 'సేకరించడంలోనే గడివింది. జానపద సాహిత్యము, నంగి ఈము, మన అమూల్య నంపద. శతాబ్దములుగా నోటినుండి నోటికి ఛ్వనించుచూ, (వ్రతిధ్వనించుచూ వవ్చిన, సౌభాగ్యము చదువురాని పక్లె సీమలలో (బతికి యుండిన సాహిత్యము, సంగీతము, అపార మైనవి, భూమికి అంటుకుని యుండినవి నాగరికులకు అవి అందరాని ముత్యాలుగానే వుండినవి ఈ శ తాబ్బములో, జానపద సాహిత్యమును గురింవి కొన్ని విశ్వవిద్యాలయాల్లో పని జరుగుతూనే వున్నది నంగ్‌త విషయమై అంత విరివిగా కృషి జరగలేదు (పపప్రధమంగా పాడి, (సవారము చేయటంలో కృషి చేసిన వారు, సీతా అనఘూాయగారలు. జంట అష్టావధాన కవుల వలె, ఈ వింజమూరి సోదరీమణులు, జిలా అలో ప్రచారం వేశారు. చాలా ఏండ్లుగా జానపదుల దేశీయ స్వర విఫా నాన్ని గమనించి, అదేవిథంగా పాడి, రేడియో, రికార్డులు ద్వారా వ్యాప్తంలోకి తెన్పిన ఘనత ఈ సోదరీమణులకే దక్కుతుంది

"సేకరణ విషయంలో, అపారమైన కృషి చేసే అవకాశం దాదాపు నిర్‌ సంవత్సరాలుగా అకాశళశవాణి జానపద నంగీత నిర్వా హకురాలిగా, సీకాదేవికి అభింవింది ఎక్కడో మారుమూల గ్రామా లకు పోయి, పాటలను విని, వాటి మాటలను [వానుకుని, వాటి స్వర విధానమును గమనింవి, కొన్ని వందలూ వేలూ పాటలు సభ్యతా (ప్రపంచమునకు అందక మారుమూల దాగి యుండిన మాణిక్యములను "సేకరింవి అందచేశారు దాదావు ఆం(ధ(ప్రదేశ్‌లోని అన్ని జిల్లాలలో తిరిగారు పల్లెసీమల జనుల ఆదర సహకారాలను పొదాంరు ”

క్ష సీతా అనసూయ గార్లను నేను మొదట కాకినాడలో, 1986 లో, డా ॥1 కట్టమందవి రామలింగారెడ్డిగారు పరిచయము చేయునప్పుడు చూడడం, వారి సమక్షంలో వీరు పాడినప్పుడు వినడము జరిగినది అంటే, దాదాపు 50 ఏళ్ల పరిచయం, వీరితో, వీరి కంర మాదుర్యంతో, వీరు నా 'స్నేహితులు, పూజ్యులు, కీర్రి కాయలూ అయిన శ్రీ దేవుల పల్డీ కృష్ణశాస్త్రిగారి మేనకోడచ్ట అవుటచేత మరింత సన్నిపితురైనారు. వారిపాటలను తమ సంగీతము ద్వారా, రేడియోప్రసారముల ద్వారా (ప్రవారములోకి తెచ్చారు అనేక నగరాలలో పాడి, ప్రజల రంజింప చేశారు రామ్ట్రపతి భవనంలో డా॥ రాజేంద్ర(పసాద్‌, డా॥ రాధాకృష్ణన్‌ సమక్షంలో పాడి, వారికి సంతోషమునూ ఆశ్చర్యమునూ కలిగేటెట్లు చేశారు జీవితాన్నే దీనికి కైంకర్యము చేనినారో అనిపిస్తుంది * ఇప్పుడు సీతాదేవి ఈ గేయాలను కొన్ని సంపుటాలుగా, శీర్షికల క్రింద విభజింవి ప్రచురించ పూనుకొనడం చాలా (ప్రళంసనీయమైన పని ఈ కృషికి కేంద్రరాష్ట్ర (ప్రభుత్వాలు తగురీతి సహాయము చేయగలఅవని ఆశించుమున్నాను ఈ ధార, కాలపు ఎడారులలో ఇంకి పోకుండా చూడవలసిన బాధ్యత అందరి మిదనూ కలదు ఈనాడు (ప్రమరణ కాబోయే ఈ పంపుటాలు ఆంధ్రుల మన్నన పొందకలవని ఆశిస్తున్నాను బెజనాడ గోపాలరెడ్డి

అభినందన డాక్టర్‌ సి వారాయణలెడ్డి 6-8 - 845, సోమాజీగూడా ఎమ్‌ ఏ, ఏ హెచ్‌డి, డి పిట్‌ హైదరాబాద్‌ - 500 482 వైస్‌ భాన్స్‌లర్‌ - 9-9-1985 ఆం(ధ(పదేశి ఓపెన్‌ యూనివర్సిటీ

వింజమూరి సోదరీమణుల్లో ఇటు సీత - అటు అనసూయ, అలిత నంగీత ర్సురికి రెండు గట్టు వాళ్లు ఇడ్దరుగా వుట్టారు కాబట్టి, రెండు గట్లని అన్నాను నిజానికి వారి (పతిభ అవిభాజ్య జీవధార

సీతాదేవి ఏళ్ల తరబడిగా ఏరుకున్న పళ్లెపాటల రాసులు బిళ్ల కందేనా * విడమరివి పొడాలంటే వేయి గొంతులు వాలేనా ?

“లాలి - తాళి - తాను సేకరించిన జానపదగేయాల మొదటి సంపుటి పేరు ఎంత బాగా కుదిరింది. మనిషి జీవితంలో రెండే ముఖ్యమైన ఘట్టాలు పుట్టుక, పెళ్ళి. ఈ రెంటిని రెండు ముక్కల్లో ఎంత నిండుగా కుదించారో రచయితి.

మహాభాగవతం మొదలు, వీధిభాగవతం దాకా కృష్ణలిలలు గానం చేయని గేయ (పక్రియలేదు అయితే సీకాదేవి జానపద గేయాల్లో వున్న గోపాల కృష్ణుని మూర్తి చుట్టూ తిరిగిన ముద్దు ముద్దు పాటలను ఏరి, ఈ సంపుటిలో పొందుపరచారు అన్ని పాటలు ఆ బాల లీలా కృష్ణుని చుట్టూ తిరగడం ఈ పాటలలోని విశేషం

మామూలుగా జానపద గేయాల నంపుటుల్లో బాగా నలిగినవే ఉంటాయి ఈ సంపుటిలోవి జానపదుల నోళ్లలో నలిగినవే అయినా మన చెవుల కెక్కనివి చాలా ఉన్నాయి

సీతాదేవి 'సేకరింవి కూర్చిన ఈ పాటలు జానపద గేయ క. శుటికలో భ(ద్రపరివిన పగడాలు అందుకు నా అభినందన

సి వారాయణరెడ్డి

వాత్సల్య వాక్వాలు జవమంచి రామకృష్ణ “ష్ట్రంత్తీద్రి 2ఎ92-18,/31 బాగ్‌ అంబర్‌ పేటా హైదరాబాద్‌ - 500 018 సీతాదేవితో ఒక అర్థ శతాబ్దం పరిచయం ఈ పరిచయం కుటుంబాలు దాటి ఆకాశవాణి హర్చక్సని మరింత చేరువై ౦ది- పరిచయం బంధుత్వంగా మారింది ఎందుకో నాకు నీఠాదేవి అని పిలిస్తే మనస్సుకీ, చెవికీ ఇంపుగా వుండదు అందుకే సీతగా, ఆప్యాయంగా వాత్సల్యపూరితంగా పిలుస్తాము - ఆమెతో ఎక్కువ పరిచయమున్న వాళ్లం నేను రాజమండ్రీ గవర్నమెంటు కళాశాలలో ఇంటర్మీడియేట్‌ చదువృతూన్న దిన్నాల్లో భావకవిత్వం, పిల్లతెమ్మెరలా వీయసాగింది. ఉద్యమ సారధులు స్వర్గీయ దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రిగారు, యువతరానికి భావకవిత్వం రంగరించి పోయడానికి ఆయన గళమెతి గానం చేయ డమే గాక, పరికిణీ తొక్కిసలాటలతో, మేనకోడచ్ల, సీతా, అన సూయల్ని వెంటపెట్టుక్తు వచ్చేవారు అ శాస్త్రగారి పాటలను వాళ్లిద్దరూ హాయిగా పాడుతూ భావకవితకు కిన్నెరసానులయారు తర్వాత తర్వాత వల్లూరి జగన్నాధరావుగారి “కాయ్యోడు' కొనకళ్ల వెంకటరత్నంగారి “మొక్కజొన్న తోటలో” పదాల గానంతో, జానపద సంగీతంలో కూడా రంగప్రవేశం చేసి ఎక్కడో మారుమూల పల్లెల్లో వినిపించే జానపద సంగీతాన్ని పట్టణవాసులకు పరవశంతో పక పీయంచేపి, నాగరీకులలో వైతన్యం, అభిరుచి కలించారు అంత రించి పోతున్న జానపద సంగీతానికే [హాజం 'సోశారు - అక్క వెల్టెళ్లిద్సరూ

ల.

పట్టభదురాలైన తర్వాత, జానపద సంగీతంలో పరిళోధన చేసి, ఎం లెట్‌ సంపాదించుకుంది సీత అంతకు ముందు జానపద సాహిత్యమే అలంకరణలేని దెస్సముఖంతో నిలివిపోయింది మన అద్భుష్టం కొద్దీ సీత్రాదేవి (ప్రయోక్తగా ఆకాశవాణిలో ప్రవేశించి, ఎంతోమంది గాయనీ గాయకులకు జానపద నంగీతంపై మోజు కఠిగింవింది. ఆకాశవాణి వారు జానపద నంగీితానికి (ప్రాముఖ్య, మియ్యటమే గాక, (పోత్సాహంతో పెద్ద పీట వేసి, జాతీయపరంగా కార్యక్రమాలను (ప్రసారం చేయించడంతో, సీతాదేవిలో ఉత్పాహం ఊప్పెనలా ఉప్పొంగింది జానపదాలు ఆమెకు రెండవ (ప్రాణంగా ఏర్పడ్డాయి

సీతాదేవి సేకరించిన పదాలు ఒక ప్రాంతానికే చెందినవి కావు వాటి (ప్రాంతీయత, భాషలో, ఆవార వ్యవహారాల్లో, మూఢ నమ్మకాల్లో, సాంఘిక జీవనం మొదలైన వాటిలో, గోచరమవుతుంది. అచ్చ తెనుగు పదాలు నిజంగా మనకి అర్తంకానివి - ఆ పాటలు చదున్తు తూంటే తారస పడతాయి ముఖ్యబిగా తెలంగాణా (పాంతం జాన పదాలు విక్కని అచ్చతెనుగు పదాలతో (పతిబింబిస్తాయి. అలా సీతాదేవి అకాశవాణి (ప్రయోక్తగా పనిచేసిన కాలంలో, ఎన్నో వేల రకరకాల జానపదాలు సేకరింవినవి - మరుగున పడితే తెలుగు (ప్రజలకు, జానపద సాహిత్యానికి తీరని అన్యాయం చేసినదాననవు తాననే బాధతో (ప్రచురణలు మొదలు పెట్టింది “లాలి - తాళి" - లాలి పాటలు పెళ్లిపాటలు, తొలిసారిగా పుస్త కరూపంలో వెలు వడ్తాయి

నా!

ఇప్పుడు (శ్రీకృష్ణుని మోది జానపదగేయాల్ని ప్రచురించింది=

పోతనగారి భాగవతం, క్షేత్రయ్య పదాలు, జయదేవుని గీత గోవిందం - మనలను గోపాలకృష్ణుని సన్నిధిలో వుంచుతాయి ఆ అవతారమూర్తి, ఆ రాధికావల్లభుడు, ఆ చిలిపికృష్ణుడు జానపణా

+111 అలలో పలి వాస్తన్యడవుతాడు. పళ్టీయలు కృన్ణుణ్ణి తమవాణ్ణిగా భావింవి' తౌదాత్మ్రం చెందుతారు ణణ ణ అ జానపదాలు చదువుతూంటే ఒక్కొక్క చోట ఆగి “అరే ! మనం మన వొబునీ ఇలాగే కేక లేస్తామే ! అనునయంతో బుజ్జి గిస్తామే.. ముద్దు. చేసామే '” అని అక్బర్యపోతాము మన ఇంట్లో మన వాళ్లో, మీన పెరట్లో, మన గోశాలలో ఒకచోటేమిటి మన నిత్య జీవితంలో కృష్ణుడు పెనవేసుకుంటాడు ! కృష్ణుడు నిదుర పోక పోతే ణి “గట్టిగా విభూతి నుదుట బెట్టి జూవి సంధ్యవేళ గుట్టుగాను గొప్పదిక్టి సేజనగాసే ” ఇ “రాల పోసుకో బాబయి" అంటుంది యళోద “హాలు బువ్వతిని తొట్టిలో పవళింవితే లాల పాటలతో నిన్ను జోల పాడేను” “బంత్ర దుడుకులు ఏలరా |! నిందలే ఒడిగడితివి నీతులే చెడగొడితివి కాని పనులకు పోతివి అప కీర్తి మనకు తెస్తివి " ఎంత సహజత్వం? ఎంత తెలుగు తనం ? దైవాన్ని మాన వనిగా పరిగణించి చూపుతాయి ఈ జానపదాలు.

శర “ఏడమ్మా నా కొడుకు * ఎట బోయెనో ఆకలేసి నా కొడుకు అలసి నాడేమో “ఎందు బోయితివి కృష్ణా ! ఇందురారా నీలవరా ?” వ! గొల పిలలతో గూడి ధ్యా భ్సా లి గోవులు కాయ “వాళ్ల ఇద్దరాలుమగలు ఒక్కచోట కఠిసి యంటే వేషగిలి తేలు కేలని, న చాలా అరడి చేస్తి వంట! వదు రప్ప !” న! బువ్వ తింటూన్న కృష్ణుడు తల్లి యళోదను తనని దశావ తారాల పేర్లతో బుజ్జగించమంటాడు ! దైవత్వం కదా ! “కంచికి పోతావా కిష్టమ్మా | క్‌ంచి వార్తలేమి కిష్టమ్మా | ఈ పొట చదువుతూంటే మనస్సు పులకరిస్తుంది | “ఎక్కడి పిల్లణ్ణి గంటివే యళోదమ్మా రాణ ఎక్కడి పోరజ్ణి గంటివే ఎక్కడి బాలుణ్ణి గంటివే ! అని గోపికలు ఫిర్యాదు వేస్తారు “పోరజ్జి” ఈ పదంలో (ప్రాంతీయత గోచరిస్తుంది “ఎంతటి వాడోయ్‌ విన్ని కృష్ణుడు ఆ రావణుని చంపేను మాయ మృగం బై ఎలాలో ఎలాలో

య అటు నిటు జూవీ చీరలెత్తు కెళ్లి సెట్టెక్కి సకిలించాడోయీ ఆవుల గాశాడోయీా వేణువు వూదాడోయీ

ఏలాలో ఏలాలో”

శ్రీమతులు సీకాదేవి, అనసూయాదేవి ఈ పాటను ఎంత రసవత్తరంగా పాడుతారో ?

మన జానపదాలలో కృష్ణునితో బాటు మన పత్లె పట్టులు కూడా స్టానం కల్పించుకున్నాయి ఎక్కడి ద్వారక ! ఎక్కడి మధుర ! ఎక్కడి బృందావనం ! ఎక్కడి యమునా నది ! ఎక్కడి రేపల్లి! ఈరవల్లి ! “ాగల్లు ' పాలూరు, దొండపాడు ! జల్తంకి ! జమ్ములపాడు రావూరు! నర్వత్రా కృష్ణుడే !

ణి

సీతాదేవి చేస్తూన్న కృషికి తెలుగువారు కృతజ్ఞత చెప్పు కోడమే కాక్ష ఇంకా ఇంకా వెలుగు చూడని జానపదాలను (ప్రభు రించేందుకు అన్ని విధాలా (ప్రోత్సాహం ఇవ్వడమే కాక, ఆర్షికంగా పొయవడి మరుగున పడిపోతూన్న, జనాదరణ క్షీణిస్తూన్లూ ఈ పాహిత్యానికి, ఈ జానపద సంగీతానికీ, ఇతోధికంగా, ముందుకువచ్చి (ప్రోత్సాహ మివ్వాలి ఒక్క తెలుగువారే కాదు తెలుగు (పభుత్వం, జానపదాలను పార్యాంశంగా, సంగీత కళాశాలలో స్లానాన్ని కల్పించి మన జానపద సాహితీ సంపదను పవి[త్రంగా 'సేల్పుకోపీలనిన భాధ్యత వుంది. మన తరంతో ఈ సంగీత సాహిత్యాలు అంతరిస్తే కొధ్యులం మనమే బౌతాము (ప్రపంచంలోని (ప్రభుత్వాలు జానపద సంస్కృతిని పవిత్రంగా భ్యదపరచుకుంటున్నారు అటువంటి బాధ్యత మనమిోద వుందన్న నంగతి విస్మరిస్తే భావితరం మనలను క్షమించదు

చంద్రుని కోనూలుపోగన్నట్ట్లు, సీతాదేవి జానపద సాహిత్యానికీ, నంగీతానికి ఎనలేని సేవవేసింది. చేస్తూంది. ఎంతైనా - అభినంద సీయురాలు,

పరిచయం

పాలగుమ్మి విశ్వవాధం 1-2-288,/14 దోమల్‌గూడ రిటైర్డ్‌ లలిత సంగీత నిర్వాహకుడు హైదరాబాద్‌ - 29 ఆకాశవాణి 18-9- 1988

సుమారు పది పదిహేను సంవత్సరాల [క్రితం వరకు ఆంధ్రదేశంలో ఇంటింటా ఎంతో చనువుగా, అప్యాయంగా తలుచు కునే పేర్లు అనసూయ - సీత ఈవాటికి కూడా కొందరు అడుగు తుంటారు. “వీళ్ళల్లో సీత ఎవరు అనసూయ ఎవరు” అని విడదీయలేనంతగా కలిసిపోయి పెరిగిన సంగీతపు జంట యిది ఏవో సుందర ఉద్యానవనాల్లో విహరిస్తూ కొత్త సువాననలు వెంట తెచ్చుకున్న సీతాకోక చిలుకల్లాగ కన్చించేవారు వీళ్ళు - ఆ రోజుల్లో వీళ్ళపాట విని, మకులు పోగొట్టుకున్నవారు ఉన్నారు, కవిత్వాలు (వాసిన వారున్నారు

శాస్త్రీయ సంగీతానికి భిన్నమైన ఒక సంగీతానికి రూప కల్పనజేసి, అది (ప్రజలు వినేట్టుచేసి దానికి సభాగారవం కలి గించిన ఘనత వీరికే దక్కుతుంది ఆరోజుల్లో వింజమూరి సోదరి మణుల పాటలేని నభలు గాని సమావేశాలు గానీ బహు అరుదు

స్వాతంత్య భావాలతో జాతి మేల్కొన్న నమయంలో, (ప్రముఖ భావకవుల కలాల్లోంచి ఉరకలు వేస్తూ కొత్త పోకళ్ళతో వచ్చిన (ప్రతిగీతం అనసూయ నీఠఈల గళాల్లో మార్మోగి, సారకం అయింది. అందుకే మేనమామ కృషళాస్త్రగారి పాటలు

ని న!

వీళ్ళ నిక్షేపాలు

అనసూయ సీతలకి కొన్ని అదృష్టాలు కలిసి వచ్చాయి. ఒక (పక్క పండితుడు, నాటకకర్త, నహృదయుడు అయిన తండ్రి నరసింహారావుగారు మరోప్రక్క మేరువులా మేనమామ కృష్ణశాస్త్రి. కాకినాడలో సాయంకాలాలు వీళ్ళ ఇల్లు దర్భారులా ఉండేది

న.

కృష్ణశాస్త్రి గారు నభాపతి వివిధ రంగాల్లో (ప్రముఖులు కొలువు తీర్చేవారు. సంగీత విద్వాంసులు మునుగోంటి వెంక్కటావుగారు, జానపద సంగీత పితామహుడు వల్లూరి జగన్నాధరావుగారు, శివశంకరకాస్రిగారు. అడివి బాసిరాజుగారు - ఇల్లా ఒకరేమిటి ? కవులు కళాకారులతో కలకల్లాడుతుండేది భవివ్యత్‌ని ఎంతో ఆశతో, నమ్మకంతో ఊహించుకొనే రోజులవి కొత్త ఉత్సాహం తొణికినలాడే రోజులవి కొత్త కవితలు మొదట అక్కడే వినిపిస్తుం డేవి మధ్య మధ్య అనసూయ సీత పాటలతో నిత్య కల్యాణం పచ్చతోరణంలా ఉండేది మునుగంటి వెంకటావుగారి వలన కాప్రీయ సంగీతంలోనూ, వల్లూరి జగన్నాధరావుగారి వల్ల జాన పద నంగీతంలోనూ వీళ్ళిద్దరికి అభిరుచి ఏర్పడింది

ఆకాశవాణి హైదాబాద్‌ కేంద్రంలో సీతాదేవి జానపద నంగీత శాఖను వేపట్టినప్పటినుంచీ, ఆమె జీవితంలో కొత్త మలుపు వచ్చింది. జొనపద_ నంగీతానికి మంవిరోజులు వచ్చాయి. ఎక్కడో మారు మూలల్లో మరుగున పడిపోయిన జానపద సంగీతం వెలుగులోకి రావడం మొదలైంది అమాయకులు పాడుకునే అనాగరికమైన పాటలుగా జమకట్టబడి, పల్లెపట్టులకే పరిమితమై పోయిన ఈ జాన పద సంగీత సంపద వైపు పట్న్‌వాసుల దృష్టి మరల్చింది సీతాదేవి ఆకాశవాణి ద్వారా ఎంతోమంది జానపద్గేయాలు సేకరించారు. ఎన్నో నంకలనాలు వచ్చాయి. జానపద గేయాలకు (ప్రాణం, వాటికి నీడగా అంటిపెట్టుకున్న సంగీతం సహజమైన సంగీత కవచంతో ఆవిర్భవింవిన పాటలు జానపద గేయాలు. అల్లాంటి సజీవమైన జాన పదగేయాలని ఆంధ (ప్రజానీకానికి అందించిన ప్రత్యేకత సీతాదేవిది.

ఒక్ష టేప్‌రికార్డర్‌ని, ఒక ఇంజనీరుని వెంటబెట్టుకొని ఆం(ధ దేశంలో మారుమూపీ ప్రాంతాలకు వెళ్ళి, ఎన్నో గేయాలు యధా తధంగా సేకరింవింది సీతాదేవి, ఇందులో ఎన్నో ఇబ్బందులు ఎదురైయేవి జానపదులు కొత్తవాళ్లు దగ్గర పాడమంటే బిగుసుకు

311

పోతారు వాళ్ల పరిసరాల్లో వోయిగా పాడుకుంటారు అల్హా వాళ్ళు పాడుకుంటూంటే వింటేనే వాటిరువి తెలుస్తుంది వాళ్లసహజ ధోర ణిలో పాడేలా చేయడానికి ఎంతో ఓర్చు, నేర్పు కావాలి వాళ్లతో చనువు పెంచుకోవాలి వాళ్ల జీవన విధానం మిద సానుభూతి ఉండాలి, వాళ్ళు మాట్లాడే భాషలో వారికి చేరువ కావాలి ఒక్కొక్క ప్పుడు వాళ్ళు పాడేపాటలో మాటలు కెలియవు జానపదుల పలుకు బళ్ళు తెలిసుండాలి , మాండలికాలతో పరిచయం ఉండాలి సంగీత జ్ఞానం ఉండాలి ఈ లక్షణాలన్నీ సీతాదేవికి దండిగా ఉన్నాయి.

అన్నిటికంటే పెద్ద ఇబ్బంది ఇంకొకటి ఉంది. ఒక రకమైన శీతోష్టపరిసికులలో ఏపుగా పెరిగిన మొక్క, ఇంకో వాతావరణంలో నాటితే, వీడగొటి వాడిపోవచ్చు అలాగే ప్రకాంత వాతావరణంలో, పల్రెపట్టులతో నీహజ మాధుర్యంతో వినబడే జానపదగేయం, నాగ రక వాతావరణంలో శిక్షణ పొందిన గా(త్రాల్లో పడితే, వాటి అసలు అందం అడుగున పడిపోయి, పళ్లెపడుచుకు పట్టువీరగట్లి ఏడు వారాల నగలు తొడిగినట్టు ఉండే (ప్రమాదం ఉంది. ఈ (ప్రమా దంలో పడకుండా, అవి పాడడానికి అనువైన గాత్రాలను ఎంచు కొని, ఆ పాటల సహజమైన అందచందాలు వెదజల్లుతూ ఆకాశ వాణి ద్వారా ఎన్నో పాటలు సమర్పించింది సీతాదేవి అవన్నీ ఆధు నిక శ్రోతలకు కూడా దగ్గరగా వచ్చి, ఎంతో (ప్రభారం పొందాయి. ఇల్లా ఎంతో శ్రమపడి, సేకరించి (పవారంలోకి తెచ్చిన జానపద గేయ సంపద, సీతాదేవి పుస్తకరూపంలో మనకి అందిస్తున్నది

తన (5్‌ సంవత్సరాల కృషి ఫలితాన్ని అం (ప్రజానీకం హరించి ఆదరిస్తారని నా నమ్మకం

ఈ సంకలనంతోపాటు, ఆ పాటల కాసెట్‌ కూడా జత పరిస్తే బంగారానికి తావి అవ్చినట్టు ఉంటుంది

పాలగుమ్మి విశ్వవాధం

సుమాంజలి

రిటైర్‌ అయిన రోజున, ఇకముందు. నేనేం వెయ్యాలి అనే ఆలోచన కలిగింది నాకు జ్ఞానం వవ్చిన దగ్గర నుంబీ మా అక్కయ్య, కళాప్రపూర్ణ అనసాయాదేవితో కలిసే పాడడం అలావాబటై హోయింది అందుకే, (ప్రజల్లో మేమిద్దరం ఒకే వక్తిగా నిలివిపోయాం

వ్యక్తిగతంగా నాకు పేరు సంపాదించి పెట్టింది ఆకాశవాణి ఆ సంస్తకి కృతజ్ఞతలు చెప్పుకోడం నావిధి వినయపూర్వకంగా చెప్పు కోవాల్సుటే, జొనీపద సంగీతశాఖకు, (ప్రప్రధమ నిర్వాహకురాలిగా,

నపద సంగీతానికే ఆకాశవాణిలో, ఓప్రత్యేక స్టానాన్ని సంపా

ట్‌ 'పెట్టకలిగానన్న ఆత్మ సంతృప్తి పొందకలీగాను, (శోతల అభిమానాన్ని అందుకో కలిగాను

ఇలా ఉద్యోగ రీత్యా సేకరించిన పాటలు కోకొలలు వీటిలో కొన్ని పుస్వక రూపంలో పొందుపరచాలనే సదుద్దేశం కీలిగింది

కర్నాటక సంగీతంతో వి యే అయాక, “అంధధ్రదేశపు జాన పద నంగీతం' లో పరిళోధన చేసి 1952లో ఎంలిట్‌ డి(గ్‌ని పొందాను అ పరిశోధనా ఫలితమే ఇటీవల వెలువడిన నా ఇంగ్లీషు గ్రంధం “011 వం. 0 సముయు2 ౨264ఆమి. అది కేవలం, శాస్త్రీయ దృష్టితో = నంగితపరంగా నాసింది సంగితజులకే ఎక్కువగా అందుబాటులో వుండేది శా

కాని, ఇప్పుడు తలపెట్టిన ఈపాటల పుస్తకాలు, ఆవాలగోపా లానికీ అందుబాటులో వుండాలని నా సంకల్పం దాదాపు ఈపాట అన్నీ ప్రకీరోజూ ఆకాళవాజి (ప్రసారాల ద్వారా అందరికీ వినిపిస్తూ న్నవే కనుక, స్వరాలతో వేయదలచుకోలేదు అలావేస్తే, అ పరిధి విద్వాంసులకే పరిమితమవుతుంది ఎవరైతే నాకీ పాటలు అందిం చారో, ఆ పల్లె (ప్రజలు భదపరచుకోలేని పొటల్ని, వారికే తిరిగి వున్నకాలుగా అందించి తరించాలనిపింవింది నా మొదటి. కానుక “లాలి = తాళ” - జోల పాటలు, సపెళ్లిపాటలు

యళ

నా రెండవ కానుక “గోపాలకృష్ణుడు - జానపదగేయాలు. పురాణాల్లోనూ కావ్యాల్లోనూ విత్రించిన గోపాలకృష్ణుడు పద్యాల ఛందస్సులోను (గద్యాల పదగుంభనంలోనూ, బంధింపబడి, విద్యా వంతులైన నాగరకుల్నే ఎక్కువగా ఆకర్షించాడు _ కాని, జానపదుల గోపాలకృష్ణుడు ఆ బాలగోపాలొనికీ అందుబాటులో ఉండే సామూహిక సామాజికవ్యక్తి నిరాడంబరులైన జానపదులు ఆ గోపాలుజ్జే ఎన్నెన్ని రకాలుగా ఊహించి విత్రింబారో, ఈ పాటలు వ్యక్తం చేస్తాయి

డా బెజవాడ గోపాల రెడ్డిగారి ఆశఃపూర్వక (ప్రశంసలు, జనమంచి రామకృష్ణగారి (పేమపూరిత వాత్సల్య వాక్యాలు, డా సి నారాయణరెడ్డిగారి అభిమాన పూరితమైన అభినందన, పాలగుమ్మి విశ్వనాధంగారి నన్నిహిత పరిచయ వాక్యాలు, నా కెంతో ఉత్సాహాన్నీ (్రోత్సాహాన్నీ కలిగించాయి వారికి నా హృదయ పూర్వక సుమాంజలులు

ఈ పుస్తకాన్ని ఆకర్షణీయంగా రూపొందించిన విత్రకారుడు, మా మామయ్య దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రిగారి కుమారుడు బుజ్ఞాయికి నా ఆశీస్సులు ఇంత చక్కగా ముద్రించిన స్రీ సెవామందిర్‌ (పెస్‌ వారికి అభినందనలు

ఈ (ప్రచురణకి ఆర్థిక సహకారాన్ని అందించిన ఆ ప్రమిత్రులు- పివి రమణయ్యరాజ = మహలక్ష్మి దంపతులకు, దువ్వూరి సూర్యనారాయణ - హీరా దంపళులకు నా కృతజ్ఞతలు

వింజమూరి సీతాదేవి

విషయనూచిక మారులు వ్హాథులూ 1 కన్తూరి రంగా! 1 2 కావేటి రంగలాలి! 3 3 ఎంత చక్కని తనయుడే ! కీ 4 నిదుర పోవయ్యా! ర్‌ 5 నిదుర పోడు కృన్లుడు! 6 6 కృష్ణుడు బెదరి నాడేమో ! 7 7 ఒప్పుల కుప్పా ! రావోయి! 8 8 కృష్ణ హరే! 9 9 గుమ్మడు 10-15 10 లాలి జగన్మోహనాకారా |! 16 11 అమ్మా ! ఆకలే! శ7 12 నవనీత చోరా! రారా! 418 13 వద్దురా పోవదురా ! 19 14 పోవద్దురా శ కష్టా | 20 15 కానరాడే బాలుడు ! 21 16 కృష్ణుని చూశారా | 22 17? ఎందు పోయెనో! 23 18 ఎందు బోతివి కృష్ణా? 24 19 కృష్ణా! వింటున్నాను 25 20 వాయనా ! కృష్టా! 26 21 దుడుకులు నూనరా | కృష్టా | 27 22 వద్దురప్పా! 28 23 ఓ యళోద! 29 24 గోపిక - యళోద! 30 25 ఎక్కడి వోయి కృష్ణా! 31 25 సెండేయరా ! కృష్ణా! 32 72 యళోద బాలా! 33 28 జఉజోజోనందా! 34 29 ఎత్తు కొందురా కృష్ణా 35 3౦ రారా!కృష్ణా! 36

౫11

31 విన్నికృషా! రా! తె

32 కృష్ణయ్య కొరికలు | తెరి

33 అమ్మ నన్ను గోపాలకృష్ణుడనవ ! 39

34 సత్యభామ గోపాలుడు | తం

35 దశావకారాలు శ]

36 పిల్లల కృష్ణమ్మ తీ

3౩7 ఎక్కడి పిల్లణ్ణి గంటివే ! తక్‌ 38 నా కొంగు విడరా! త

39 తుంటరి కృష్ణా! 48

40 యళోద హెచ్చరిక 50

41 _ ఎంత దుడుకు వాడమ్మా! 51

42 నెరజాణుడోయ మా! ర5్‌2

| గోపాలకృష్ణమ్మ నీ అల్లుడమ్మా ] ర్‌ 44 _ఎక్కడివో ' కృష్ణా! 56

45 ఎట్లా బోదునమ్మా ! 57 46 గోపాల కృష్ణా! 58 47 మందలించ బోకు కృష్టా! 60 48 గోకుల కృష్ణమ్మ ! 61

49 గొల్లవాడు కాడమ్మా! 62

50 నన్న పోనివ్వడే! 63 51 ఎవరు దీసేరమ్మా ! 64

52 నల్లనివాడే ఓయమ్మ! 65 53 ఉయ్యాల పదం! 66 = 67 54 ఓ రచ్చ గుమ్మటీ! 68 55 బంతెమ్మ బంతి! 69 - 70 56 పాటి కాదురా గోపాలా! 741 57 భామా కృష్ణులు ! 72 73 58 నలనోడు వన్నెకాడు! 74 - 75 59 వాకిలి తీయకదే! 76 - 79 60 కున్లుడు చెంవిత సంవాదం ! ణా 61 బాల కృష్ణమ్మా! 80 62 ఖొమా కృష్ణుల (సణయ కలవాం 81 = 92

211

63 నిను చూడ వప్తినె భామా! 83 - 84 64 కోర్కె దీర్చు పల్లవాధరీ ! 85

65 చెందోరి నందనాదేవి! 86 - 87 66 కృష్ణునికి చెంచితకి సంవాదం 88 - 91 67 యశోద కృష్ణ గోపికల సంవాదం 92-93 68 సత్యభామా కృష్ణుల సంవాదం 94 = రి5 69 దండమురా ! కృష్టా! 986

70 కృష్ణుని అన్వేషణ ర

71 పాకనాటి గొలల కోలాటం 98 - 99 72 ఓ చెంవిత?! 100

73 మాయలవాడే ! విన్నిగోపొలుడు 101

74 వెంచువారి భామ 102 = 103 75 భామా కృష్ణుల పెళ్ళి 104

76 రుక్నిణీ గోపాలుల వూబంతులాట 105

74 _ యళోదదాలుడా ! నలుగుకురఠారా 1 106

78 కృష్ణా ! మేలుకో | 107

79 తెలవార వచ్చె మేలుకో ! కృష 7 108

80 మేలుకో ! నవసీతవోరా 1! 109

81 నల్లనయ్యా | లేవరా! 110

82 జలక్రీడలు 4111 = 122 83 కృష్ణుడు - గొల్లభామలు 113 = 114 84 చందమామ! 115 = 116 8౪5 గోపాల కృష్ణా! రారా శస = 118 శరా శ్రీకృష్ణుడు సోదె చెప్పే విధానం 119

87. గొల్లిభామా కృష్ణమూర్తి 120

కశక కోలపాట 121

89 ఎంతటివాడోయ్‌ విన్నికృష్టుడు 122

60 కృష్ణుని చరితము వినరే 123

క్ర రాజ గోపాలుజే 124

ప్రే దశావతారాలు 125

93 మంగళం యాదవ బాలా |! 126

94 మంగళారతులు 127

95 మనాూధువునికి మంగళం 128

కస్తూరి రంగా ! వావాతి

కస్తూరి రంగ ధథంగా, నాయన్న

కావేటి రంగ రంగా |! శ్రీరంగ రంగ రంగా,

నిను బాసి నేనెట్లు మరచుందురా ! కంనుళి నంహరింపహా నన్ధురుడు

అవతార మెత్తినవుడు దేవకి గర్భముననూ

కృష్ణావతారమై జన్మించెను ॥ ఏడు ర్మాతుళ్ట గలినీీ తానుగా

ఏక రాతిగ జేసెను, ఆదివారము వ్లూటను,

అష్టమి దిన మందు జన్మించెనూ తలతోటి జనన మైతే

తనకు బహు మోసంబు వచ్చుననుచు ఎదురు కాళ్ళ ను బుట్టైనూ

ఏడుగురు చాదులను జంపెనవుడు ॥ గంగనూ ప్రార్థించెనూ, జలనిధులు

గంగ తానుప్పొాంగెనూ గంగ నదిలో నప్పుడు

దేవకీ జలకంబు లాడ గాను ॥

[1

ఇకనైన ఎక్తు,కొనవే, నాతల్లి దేవకీ వందనంబు ;

కాని బాలుని వలెను, నన్నిట్టు ఎడవాసి యుండ తగునా ॥

సీ వుణ్యమాయె కొడుకా, ఇంకొక్క నిమిషంబు తాళు మనుచు

కామ ధేనువు నప్పుడు, దేవకీ మది యందు తలచ గానూ ॥

పాల వర్ణము కురిసెను, అప్పుడా బాలపై చ్దిగానే

తడి వన్తములు విడిచెను, దేవకీ పొడి వస్త్రములు గట్టెను ॥

వనుదేవ వుత్రుడమ్మా, ఈ బిడ్డ వైకుంర వాసుడమ్మా,

అడ్డాల వేనుకు అ బాల చక్కదనము చూసెను ॥

2

కావేటి రంగ లాలీ! కస్తూరి రంగ లాలీ! శ్రీహరి కావేటి 0గ లాలీ! నద్ధురుడు అవతార మె త్తెనవుడు ॥ ఏడుగురు దాదులను సంహరింవినవుడు నద్ధురుడు అవతార మెత్తినవుడు ॥ నిద్దట్టా అ బాలుడు కేరు కేరని ఏడ్వగా, అమ్మ యళోద అలనాక్షి నన్నెత్తు కోవమ్మా ॥ నిన్నెత్తు కుందునే గోపాల నిముషమ్ము తాళు తండ్రీ ॥ తడి వన్త మిడిసి నాది యళోద పొడి వస్త్రం గట్టి వాది బాలుణ్ణి యెత్తు కోని, యళోద సక్కదనము చూసేను ॥ నిన్నెత్తు కోని గోపాల ఫళావు బోదురా కన్న తండ్రీ వి బూచి. వాడొచ్చేనొ పవళించు కన్న తండ్రీ ఏ జోగి వొడొచ్చేనో ।! పవళించు కన్న తండీ జోగేమి చేనునమ్మా । జోగి మందులు తంతులు ఎవ్పటికీ నాజేబులో నుండునమ్మా ఈపున ఇందమణి గోపాల, అరిసేత వైకుంరము చికుఠరన చింతామణి గోపాల, నాలికన నక్షత్రము చొడ్డున పారిజాత గోపాల, ఈపున ఇం[దామజి ॥ 3

ఎంత చక్కని తనయుడే ! ఎంత చక్కని తనయుడే యళోద కిపుడు కాంతలారా ! మోరు కదలి రాలే వేగ కన్నుల పండుగ కలిగె కృష్ణుని చూడ ఎంత చక్కని =-- = వర్ణించగాను తరమా వాని సోయగము "వెడలి చూతము రారమ్మా! మానినులారా ! మన వైెకుంర ఛాముడు మనల దయ చూచుటకు మహిని జన్మించెను ఎంత చక్కని --- - వరివూర్ణమైన చంద్రుడే పరమాత్ముడే పంకజ నాభు డితడే పరమ పవిత్రుడు పన్నగ శయనుడు పంకజాక్ష మన యళోద కివుడు ఎంత చక్కని --- = గు!

నిధుర పోవయ్య!

లాలి శ్రీ కృష్ణయ్య నవ

నీల మేఘ వర్ణ వాల గోపాల కృష్ణ

వాలు నిదుర పోవయ్య ॥1 శృంగారముగ నిన్ను

బంగారు తొట్టెలొ రంగుగ నుంచి, నేను

జోలపాట పాడెదను ॥ ఇందరి లోవల నీకు

ఎవరు కావలెనయ్య ఇందీవరాక్షి, కా

శిందియే కావలెనా అలితాంగి రుక్మిణీ

లలనయే కావలెనా వలుకు కోకిల, సత్య

భఛామయే కావలెనా ॥

క్‌

నిదురపోడు కృష్ణుడు ! దుర పోడు కృష్ణుడు బెదరినాడు (యొ వీడు నేడు బెదరినాడు ఎదురుగా ముజ్జగమూలు' - జో టి నిదుర బుచ్చిన గాని ॥ లట గట్టిగా విభూది నుదుట పెట్టి జూచి సంధ్య వేళ గుటు గాను గొప్ప దిష్లి మ! లబ తీసి వేసినా గాని ॥ కం్యతమున నేడు మహా ముంత వాదులచే నాభి మం(తింపింది మొలకొక్క మంత్రమూ గట్టినా గాని ॥ బాలరో నుదర్శనము కేల రాదు కృష్లునికి చాల (గహ దోష శాంతి వాలగా తీసినా గాని ॥ 6

కృష్ణుడు బెదరినాడేమో ! వెట్టూ చెట్టూ తిరిగి చామంతీ పూదెచ్బీ చేతి కిచ్చిన గాని నిదుర బోడమ్మో శ్రీ కృష్ణుడు బెదరి నాడేమొ ॥ భూము భూములు తిరిగి భూత వైద్యుల దెచ్చి బుజము బుజము పట్టి బులువారింవిన గాని ॥ రాజ్య రాజ్యము తిరిగి రసవజ్జుల వైద్యులదెబ్ని సాన మీద గంధము నూరి పోసిన గాని॥ ” వేన్నీష్ట నన్నీళ్హు ఏకంగా వడదింది జారాడు బండమోద జలుకామౌడిన గాని ॥ కళ్లా కాటుక పెట్టీ కస్తూరి బొట్టు వెట్టీ నల్లన్ని మేనంత సాంబ్రాజేసిన గాని ॥ పటు బట్టలు బింపి పొత్తి ళ్లు తా బరసి పొతిట్లా బాలుణ్లి వవ్వాళించిన గాని ॥ ఆవ గ్రా ణ ఎండీది ఉయ్యాల పగడీవి సేరుల్టు వగడీ సేర్ల వట్టి పాట పాడిన గాని ॥ బంగారి వన్నెల పావీరము చేయింది బాలా సేతి కిచ్చిన గాని ॥ క్‌

ఒప్పుల కుప్పా.! రావోయి ! అప్పా రావోయీ ఒప్పుల కుప్పా రావోయి తప్పోటడుగూ లిడుచూనూ మా అప్పా రావోయి అంగీలోపాల నీ బొజ్జా అకలి గొన్నాదీ ఇంగారూ నా తండీ నీకు పాలూ హోీసేనూ 1 'రంగూగా జే నెంతా పిలివిన రాకా గునిసేవు బుంగా పట్తూకొని పెద్గ బూవీ వచ్చేనూ ॥ /. ల ది లాల; పోనుకో బాబయ్య వాలా ్రొద్దాయె తాలిమోతో నీకా వెనుకా దయా ఉండేను ॥ పాలూ బువ్వా తిని తొటెలో పవళింవితే లాలీ పాటాలాతో నిన్ను జోలా పాడేను ॥ నరిపేదూ గట్టి నిన్నూ ముస్తాబు చేసేనూ అరుదూగా సీ చదరులోకి ఆడుకో బొమ్మో! ఉరువైన నీ సొగనూ చూచీ ఉత్పకించేరూ తిరుగ బోకుమో స్వారీలో దృష్టి. తాకేనూ ! 8

కృష్ణు హరే! కృష్టహరే ముద్దు కృష్ణ హరే! బాల కృష్ణ హరే యని పిలిచేదరా ! విష్ణు న్వరూవ నృష్టి నేనావ య్‌ దుష్ట కంనవార రమ్మందురా ! నుందర పాదారవిందములకు పసీడి అందెలు గజ్జెలు పెట్టెదరా ! వొాందుగ (బ్రహ్మాండ భువనములు నిండున్న బొజ్జలో నే పాలు పోసెదరా! ముంగురులు దువ్వి ముత్యాల తులన్‌ మూలలు నీ మెడలొ వేసెదరా! గ్రక్కున వచ్చి బంగారు తొట్టెలొ అందముగ నిను పండ వేసెదరా! శతకోటి మార్తాండ తేజుడవని నీదు చేతులకు గొలునులు పెట్టెదరా , పతిత పావన నాతొ పలికిన నీ కివుడు అత్తారు వన్నీరు చల్లెదరా ! ఏ నింద పడక యజ మహాలక్ష్మితొ నిన్నుండమని నేను వేడెదరా ! ఆనంద రూప నువు రాక నే నొప్ప అటు నిటు నే తొటె నూపెదరా'! ర

గుమ్మడు వద్యం - రాలించు ముత్యాల రావి రేకయు గొట్టు

కురు వెంట్రుకల నడుమ గునిసి యాడ్‌ బాగైన ముత్యాల పొజు కమ్మల జోడు చెక్కిళ్లపై మెరుగు సేయు చుండ వక్ష స్థలంబున వరున పక్షులు రెండు ఒప్పిగా తమలోన యొప్పి యుండ బంగారు రంగారు రననా కలాపంబు వసియాడు నడుమున పసిమి జూపు మేటి పట్టుతాడు కవ్వమున మించ జుబ్టె పల్లెవాటున కొంగు లూయ్యాల లూగ కరమున కంకణంబులు రవము సెలగ తరుణి వయ్యారమున పెరుగు తరుచు చుండె

ఘుమ్ము ఘుమ్మున పెరుగు దరచగ

కోరివిని (ప్రార్థించి కృష్ణుడు

అమ్మ వెన్నా అనుచు కవ్వము

నణవి వట్టగాను

నమ్మరా కృష్ణమ్మ 'పెరుగులొ

నడుమ గుమ్మడు తిరుగు లాడును

నమ్మ కుంటే ఘుమ్ము ఘుమ్మున

నాదమెటు వినువూ

10

వామహస్తము నణవి పాదము వనుధ లోపల కాలు ఎత్తుకు భూమి నడువగ నవయవంబులు బొజ్జ గదలగనూ కోమలికి ఇంమైన చక్కని గుణిసి యాడెడి నడుమువంచ (పేమ నెన్నుచు చెయ్యి వాచెను "పెరుగు దరభగనూ కాటు బోయిన వారి పాపడు కడవలోపల వెయ్యి ముంచెను తూటు పొడచె కరచె గుమ్మడు తొలగి పోవగనూ మాట లేటికి విడువు కన్వము అన్న నీకూ వెన్న బెట్టెద ఏటికే ఇందున్న గుమ్మడు ఎగిరి కరవెడినీ గుమ్మడేడే గోపిదేవీ గుమ్మడిని పొడ చూవగదలె అమ్మ గోవమ్మా

[1

చురులు అసురులు జలధి తరచగ సరగునను భూధరము పొంగెను అల్ల నురవరులెల్ల పొగడగ వారి కిష్టముగా గిరికి కుదురుగ కూర్మమైతిని క్రిందిలోకా మందు గుమ్మని తరచుగా ఒకనాటి కైనను తరుణి నేనెరుగా చారు భూమి చరా చరమ్ములు చంక బెట్టుక హూమనేత్రుడు వారినిధిలొ జొచ్చినంతనె వాని వెను తగిలీ కోరినా వరహ రూపమైతివి రక్కనుని రణభూమి జంపితి కోరి భూములలోన గుమ్మడి "పేరు నేనెరుగా జగములన్నియు విష్ణు మయమని చదువ బాలుండిందు గలడని పరుగున దట్టించి స్టంభ ము పగుల వేయగను చనగము మృగమై హేమ కశ్యవు చంపి దానవు నుతుని గావితి మగువరో ఇందున్న గుమ్మడి చాట నేనెరుగా శ్శ్‌శ్గ

వడక [(బాహ్మణ వేషముననే బలిని యడిగితి దాన మిమ్మని వుడమిలో మూడడుగు లిచ్చెను పొంగి వేడుకతో _ అడుగు నను (బబహ్మాండ భాండము అన్నియును నే నవుడు నిండితి అడుగు [కిందా గుమ్మడనగను అరసి నే నెరుగా వరున లెరుగగ కార్తవీర్యుడు వచ్చి అనుర దేవుకై వడి పరగునా జమదగ్ని చంపిన పగకు నే నవుడూ వరున నిరువది వక్క మారులు వెంట వడి భూపతుల చంపితి కోరి భూముల లోన గుమ్మడి జరు నే నెరుగా పరగ రాక్షనుల బాధకు విబుధ దేవత లెల్ల శరణని కోరి దశరధ రాజ నుతునై అవని జన్మించీ జలధి బంధన చేసి రావణు జంపితిని రణభూమిలో గల బలిమిగల యా గుమ్మడని యొడి మాట నే నెరుగా

13

సంతనంబున రామకృష్ణులు సదయులై [వేపల్లె వాడలొ ఇంతులకు పదియారు వేలకు ఇష్ట మొనరింటీ

కుంతి సుతునకు సారద్రైతిని కురుబలంబులు నణచు చోటను మంతనంబున గుమ్మడని యొడి మాట నేనెరుగా

యుద్ధ యోగము చేయు చోటను పణతులను చెరువంగ వలెనని యుద్ధముల బ్రాహ్మణ వేషముననే వేడ్క లఅమరగనూ

యుద్ధముల రాక్షనుల చంపితి యుద్ధ యోగమునందు గుమ్మడి సాద్యమే నెరుగా

మర్మ మెరుగక కలియుగంబున మత్తులె నీచలను చంపిరి నిర్మలాళ్ళ ఆము నెక్కి వారల నణచి మోదమునా ” ఛర్మ దేవతలనెడి రాజుల ధరణిలో నిలుపంగ వెడలితి దర్మ యుద్ధములోన గుమ్మడి తెరవు నేనెరుగా

114

మేదివియు ఒన్నొక్కట దుచును మిండు జలములు దిశలు ములుగగ మోదములరగ నుండిసే మొదటి రూవపమునా ॥ ఆదరంబున తిరిగి అంతట అమ్మనే జగమెల్ల నాడిరి వెదకితిని జగమెల్ల వేమరొ దుమ్మడని యెరుగా ॥ ఇందు గలడా గుమ్మడ నియెద్‌ ఎందు గలడొ చూపు మాయని వందనం బిడి వేగతన నోరు దెరువగనూ ॥ నంద నందను నోటి లోపల నాతి పగడ చరా చర్మములు చంద నూర్యులు మొదలుగా గల నకల దేవతలూ ॥ కన్న బలిమిని గుమ్మడంటిని వెరచి కను తెరువాకు మూయుము కరుణతో హరిదాను నేలిన కాకుళా .ధీశా

5

లాలి జగన్నోహనాకారా ! లాలి జగన్మోహనాకార లాలీ జగదేక వీరలాలీ శభాకార లాలీ! ॥ లాలీ ॥ పాల వారధి జేరి వవ్వశించితివి భుజగ శయనుండవై భూమి నేలితివి కాశీయ ఫణి ఫణా[గముల దొక్కితివి కంనుజే నంహరించుటకు పుట్టితివి ॥ లాఠీ ॥ మత్ప్యమై జలధిలో పుట్టి బొచ్చితివి సోమకుని గూల్చితివి క్షామంబు లేక గూల్చి వేగమె దెచ్చి (బహ్మ కిచ్చితివి బ్రహ్మచే మెప్పొందితివి రానుకృష్టా 1 లాఠీ ॥ కూర్మమై కుదురుగా కొండ నిల్పితివి భుజగ మొక్కటె దీసి తాడుగా జేసి; అట్టి పర్వతము కవ్వముగా బట్టి అమృతమ్ము తీయించె అమరులచే కృష్ణా 8 లాలీ ॥ 'హేమ కళ్యపు దూషణము తాజేయ వ్రహల్దాదు డట్లె తా నమ్ముకొనియండ కళ్యవుని గూల్చుటకు అవతార మెత్తి ఉక్కు స్రంభంబునందు ఉద్భవించితివి ॥ లాలీ ॥ 16

అమ్మా ! ఆక శే! ఆకలే అమ్మా ఆకలే యశోదమ్మా అకలమ్మా ఆఅకలమ్మా ః అమ్మరో పాలీయ వమ్మా! వూతనను చంపొచ్చి నేను ! వాల అలసివుంటి నమ్మా! _ ఆకలే - చల చెయ్యు వియ్య నమ్మా! రా చలముచే నే విడువ నమ్మా! బూవి వానిని పిలువ కమ్మా! బుజగించి యుత్తు కొమ్మా! నే

• ఆకలే - పొద్దు వాల యొక్కె నమ్మా! బొజ్జలో పాలరిగె నమ్మా! ఎంత నిర్ణయురాల వమ్మా! ఎత్తుకుని పాఠలీియ వమ్మా ! = ఆకలే - 17

నవనీతజోరా ! రారా! కృష్ణయ్య గోపాల బాల కృష్ణయ్య నందకుమార కృష్ణయ్య నవనిత చోర కృష్ణయ్య! ఏల దోగాడెదవు వాలగ అలసినావు లాలించి వేగ నీకు లాల పోసెద రారా! 'కాళ్టకు గజ్జెలు గట్టి వేళ్ల కుంగాలు పెటి నంటి జ ల ౮ మ! గోళకు మెరుగు దిది గోరింట పెటెదను నర్‌ యు ట్‌ జుట్టూ జడలు వేసి బొట్టూ కాటుక పెట్టి బుటలొ పప్పులుబోసి ముద్దు పెట్లుకుందు రారా ! న! (జ! లబ కొండెకు కుచ్చులు గట్టి దండిగ కురులు దువ్వి బొడ్డుమలెలు వూలదండ చుటెద రారా! ఊఉ ఈ రు 18

వద్దురా! పోవద్దురా! వద్దురా పోవద్దురా ఈ రద్దులు మనకొద్దురా ముద్దులయ్యా నేను చెప్పిన బుద్ధులు విని ఇంట నుండు జు వద్దురా జు వెన్నముద్దల దొంగవు ఎవరికైనా లొంగవు బయలు పడినా పొంగవు నా భావ మెరిగి వండవు యు వధ్ధురా నా అటకే నువు బోతివి రోటికీ నే కడితిని గొల్లభామ లిండ్రకేగి కోర్కె తీర్చా మంటివట యు వద్దురా జు ఏమిరా! ఓ బాలకా! ఇంత దుడుకులు ఏలరా! ఎంత చెప్పిన గాని వినవు ఏమి సేతును బాలకా జు వద్దురా న నిందలే ఒడిగడితివి నీతులే వెడగొడితివి కాని పనులకు పోతివి అపకీర్తి మనకు తెసివి జు వద్దురా ల నృష్టి పరిపాలకా ! దుష్ట సంహార కిలకా ! వద్దురా పోవదురా ఈ రద్దులు మనకొద్దురా ! ఎ వద్దురా న కలికి కన్నుల పండుగ కలికి బంగరు కొండరా వంచ టరుగులు వుండగ మన పాల మోగడలుండుగా =వదురా _ లి 19

పోవద్దురా! కృష్టా! యశోద - కాశింగమడుగు వద్దకు పోవద్దురా కృష్ణా! కృష్ణ - కాళింగ మడుగు వద్దకు పోయేదనే తల్లి ! య - చాలుల జంవు పెద్ద పామున్నదీర కృష్టా ! క్క - పామున్న నా కేమి భయము లేదే తల్లి ! య - ఎన్నెన్నొ నోముల నోవి నిన్ను కంటీర కృష్ణా! ణ సాటి వారలోన నన్ను చిన్నతనము చేయకురా |! క్క = సాటి వారలోన నిన్ను విన్న తనము చేయలేదే £ 20

కానరాడే బాలుడు నల్ల నల్టాని-వాడు నామములు కలవాడు కన్నులకు కానరాడే గోపాల కృష్ణు బాలుడు ॥ షా] మా మంద పాలు దాగి ఏ మంద కేగి నాడా కన్నులకు కానరాడే గోపాల కృష్ణ బాలుడు ॥ న! యశోద ఇంటిలోన ఏమూల దాగినాడా _ కన్నులకు కానరాడే గోపాల కృష బాలుడు ॥ ళు గోవర్ధనగిరి యందు గోవుల కాపాడినాడు కన్నులకు కానరాడే గోపాల కృష్ణ బాలుడు 21

కృష్లుని చూళారా? ఏడమ్మా నాకొడుకు ఎటు బోయినాడో ఎటు బోయినాడో ఎందుండి నాడో గట్టులార వుట్టలార కొడుకుని చూశారా *? కొడుకుని చూశారా కృష్ణయ్యని చూశారా ?” డప్పికేసి నాకొడుకు దాగీనాడేమో చాగినాడేమో నక్కినాడేమో కొండలార బండలార కొడుకుని చూశారా ? కొడుకుని చూశారా కృష్ణయ్యని చూశారా ? ఆకలేసీ నాకొడుకు అలసినాడేమో అలసినాడేమో మరి తలసినాడేమో అతనిపేరు విన్నికృష్ణ కొడుకుని చూశారా ? కొడుకును చూశారా కృష్టయ్యని చూశారా ? డ2

ఎందు పోయెనో !

ఎందు పోయేనో కృష్ణుండెందు పోయెనో

ఎందుపోయే ఇందిరేను డిందాకా నిందంటదే వుండే

మంద వనువుల కేగెనో లేక మధురావురి కేతెంచెనొ ! కరిరాజు మకరి చేజిక్కి కావుమనుచు వేడగానె కరిని కావగ యేగనొ లేక మకరి దృంచ నేతెంచెనొ ! భక్తులైన పాండవులు బావా ! రమ్మని పిలువగానె విందుకుడువగ నేగెనొ లేక విదురునింటి కేతెంచెనొ ! నభలోకి [దౌవతిని దెచ్చి దుక్ళానను డవమానము సేయ అక్షయ మివ్వగ యేగెనొ లేక శిక్షించ నేతెంచెనొ ! రుక్మిజణితొ పొఖ్యముపొంది నత్యభామతొ నరనముఠలాడి రాధయింటి౭ పోయెనొ లేక లక్ష్మణింటి కేతెంవెనొ !

23

ఎందు చోతివి కృష్ణా! ఎందు బోయితీవి కృష్టా | ఇందు రారా నసీలవర్హా! చల్లతాగి నట్టివాడ సరగుణ నీవిటు రారా! మటు మాయ చేయ తగునా మాధవా నీవిటు రారా! గొల్ల పిల్లలతో గూడి గోవూల కాయ మరిగి ఎందు వోయితీవి కృష్టా! "ఇందు రారా నీలవర్లా | 24

కృష్ణో ! వింటున్నాను వింటున్నాను వింటున్నానులే శ్రీకృష్ణ అల్లరి అంత వింటున్నాను చూస్తున్నానులే - వింటున్నాను - గొల్లభామ లందరు గూడి చల్లలమ్మా చోవగ చూసి చట్టెలోను వెన్న దాపి వాల అలరి చేసినటు - వింటున్నాను - యు న! తధై నాడు "పేరంటాట్టు నుద్దులు చేయగ బోవగ చూసి వద్దీ చేరి ముద్దులు పెట్టి దుద్దులు చేయిస్తున్నానని - వింటున్నాను - తుంగభ (ద తీరము నాందు రంగనాధ కోవెల లోను తొంగి తొంగి చూసి నీవు చ(క్రపొంగలి తింటున్నావని - వింటున్నాను = 2ైర్‌

నాయినా! కృష్ణా! ళా నాగుం చాములు రెండు నడి కట్టూ కట్టూక నాటాక మాడేటి నాయినా కృష్ణా ! జీడి పలుకులు నీకు తెబ్బీపెట్టెద కాని జిద్దూ 'సేతలు మాను నాయినా కృష్తా!

న! క సారపలుకులు నీకు తెబ్బీ పెట్టెద కాని నరసొలు మానురా నాయినా కృష్టా | మొరీ పలుకులు నీకు తెబ్బీపెట్టెద కాని మోటు 'సేతలు మాను నాయినా కృష్ణా! కోమటోళ్ల వాడల్ల కోలలు వేయంగ ఆట లాడీనావంట నాయినా కృష్ణా! బాపనోల్ల వాడల్ల బతుకమ్మ లాడంగ పాట పాడీ నావంట నాయినా కృష్ణా!

26

దుడుకులు మానరా! కృష్ణ ! ఏలరా కృష్ణా వేలరా గోపాలవాలా వాలురా దుడుకులు మానరా ఎరుగనే తళ్దీ వెరుగనే అఆ పాపదోషం బేలనె తల్లీ వేలనే వేకువ జామున లేవి వాకిలి ఊడ్వంగ చూచి 'సేత్రాల సేరయ్య బిడ్డను గంకున బొాంకించినా వంటేలరా - -- - గబ్బెడాకులు గబ్బెడొక్కలు ఎక్కువైన సికిన పొక్కలు నోటినిండా నవిలి నీవు భామ'పైన వూసినా వంబటేలరా -- - - గొల్లభామ అంతా లేసి సల్లలు జేయంగ జూసి సల్ల కవ్వము బట్టి నీవు నో బ్‌ అలి బిలీ దిప్పినా వంబటేలరా - - - - న్‌ ళా అల్లి బిల్లీ తిరిగి నీవు బల్లిని గరపించినా వంటేలరా - - - - అలు మగలు కూడి యుంటే వీల లేసి దాన్ని చిలవీ సేత్రాల సేరయ్య బిడ్డను గంకున బొంకించినా వంటేలరా - - - -

వద్దు రప్పా! లి చదు రపవ్ప బుడి గాదు ద గ్‌ వద్దుర రేపల్లె వాడకు బుద్ద న్యారంబు జూసి గుద్ది చంపెరు ముద్దులయ్య ఆ వదురప్ప వాళు ఇదా రాలు మగలు లా రు ఒక్క చోట కలిసి యుంటే వేళు గిలి తేలు తేలని యా రా ._ వాలా ఆఅరడి చేస్తి వంట -- వద్దురప్ప కొ ౧ మందకు నేను పోంగ జూచి నందున నువ్వు చేరుకుని ముక్కు పోగులు ఎడిగిల గుంజి ముదు లీయ మంటా వంట --- స వదురప్ప ౧ 28

ఓ యశోద !

ఓ యశోద యేమి చేయుదుమే

నీ కొడుకు దుడుకులకు - ఓ - నిన్న సందెవేళ మా చిన్నది జలకంబులాడ వన్నెకాడు వీర లెత్తుకు పోయే కాదమ్మా అయ్యయ్యో ఈ అన్యాయము ఎన్నడు మే మెరుగ మమ్మా పిలిచి మొతో చేప్పబోతే కృష్ణుడేమో ఎరుగ డంటివి - ఓ పల్లవ పాణులు కూడి చల్ల అమ్మగాను వారి యిల్లు చేరి కొల్ల కొట్టి వైై గాదమ్మా అయ్యయ్యో ఈ అన్యాయము ఎన్నడు మే మెరుగుమమ్మా పిలిచి మాతో చెప్పబోతే కృష్ణుడేమో ఎరుగడంటివి - ఓ - ఇట్లాగైతె కావురము ఎట్టాగు వేగింతు మమ్మ పట్టి దండింపరాద పావ మేమమ్మా వట్టి మాటలు గాదమ్మా మా చట్టిలోది వెన్న నేల కొట్టి పారవేసేనమ్మ దిట్టడై పరుగెత్తెనమ్మ - ఓ -

బి న. అట 29

గోపిక - యళోద గోపిక - ఏమమ్మ గోవమ్మ యళోద నందను ఎంత దుడుకు వాడు మో వాడు యశోద - మా వాడు కాడమ్మ మరి యొవ్వరో కాని మందలొ నున్నాడు మా వాడు గో _ - విన్న విన్న దార్లల్ల పిడక లేర బోతె వెంవ కొరికి పోయి మో వాడు " య -మా వాడు కాడమ్మ మరి యెవ్వరో కాని మందల నున్నాడు మా వాడు గో _ - పెద్ద పెద్ద దార్లల్ల పిడక లేర పోతె "పెదవి కొరికి పాయెమో వాడు య _ - మా వాడు కాడమ్మ మరి యెవ్వరో కాని మందలొ నున్నాడు చూ వాడు గో - చిగురాకు వెట్టుకింద జలకమాడ పోతె వీర గుంజీ పాయె మో వాడు య -మా వాడు కాడమ్మ మరి యెవ్వరో కాని మందలొ నున్నాడు మా వాడు 30

ఎక్కడి వోయి కృషో + చాడిన మల్లెలు వాకిట జుళ్లిడె వానన లెక్కటి ఓయీ కృష్టా! వానన లెక్కటి ఓయీ * కోరిన మల్లెలు కొంగులొ జల్లితె కోరిక లెక్కటి ఓయీ కృష్ణా | కోరిక లెక్కటి ఓయీ *” నమ్మిన "'సెంబుకు నామము 'పెట్టితి నమ్మిక లెక్కటి వోయా కృష్ణా ! నమ్మిక లెక్కటి వోయీ ? తీరిన సెంబుకు తిరుమణి బెట్టితె తీరిక లెక్కటి వోయి కృష్టా | తీరిక లెక్కటి వోయీ * దుప్పటి కవ్చక దుర దుర లాడక దూరిన వెక్కడి కోయి కృష్ణా! దూరిన వెక్కడి కోయీ ? కంబళ కప్పుక కర కర లాడక కారణా లెక్కటి వోయి కృషా ! కారణా లెక్కటి వోయీ ?_

ప

సెండ్లేయరా! కో | సెండ్రేయరా కృష్టా నివు 'సెండ్దేయరా 'సెండ్డు వేసి రుక్మిణి తోటి నరస మాడరా నీ వేలి నుండ రవ్వల ఉంగరం వెటుల బోయరా సత్యభామ సేతి కిచ్చి మరచి పోతివా ” నీ ముని జెయ్యి నుండ ముత్యాల రవ్వలు వెటుల బోయరా నత్యభామ చేతి కిచ్చి మరవి పోతివా ? నీ కాలి నుండ రవ్వల కంటె వెటుల చబోయరా మరవి పోతివా ? నీ సేతి నుండ పిల్లన గోడు వెటుల బోయెరా నత్యభామ సేతి కిచ్చి మరచి పోతివా ? 32

యశోద బాలా! జోజోజోజో లాలా జోజో జో నంద బాలా నా నవనీత చోరా నా నంద గోపాలా నా యశోద బాలా నా వేణు గోపాలా నా విన్నారి తండీ నీ ముద్యులివ్వరా నా కన్నారి తం. నీ నవ్వూ లేవిరా,. తలువు లేసినారు తనయ లెవ్వరేమి వేసీ మూసీ నారు చిన్నీ కృష్ణుడమ్మ ॥ గొల్లా వీథి నుండి వెన్నా దొంగా లేమి పొన్నా వెట్టు నున్న చిన్నీ కృష్ణుడమ్మ ॥ దానింటి కెళ్లేరు నరన మాడొచ్చేరు వేలిని ఉంగరము చానికీ ఇచ్చేరు ॥ 33 ౩

జోజో నందా!

జోజో నందా జో పాల నందా రాజ గోపాల నంద గోపాలా -జోజోజోజో ఆకిట్ట పాపమ్మ వాట లాడంగ

వుంగరాల మోన రంగూలు వేసే

రంగైన భ దాది రాము డేలంగ కం వాసొల నందునీ మోసాల ఎలకా

పావ సేతిలొ గిరిక పారేయె ఎలకా ,, ఊకో పాపమ్మ ఊకోవమ్మా

వూకోమని యమ్మ వూరు తిరిగొచ్చూ ,, పొటల్లు పాడంగ పల్లెలు తిరగా

వదము పాడామని వల్లెతిరి గొచ్చు ,, కాకమ్మ పీవికమ్మ కతలు సెప్పేను

వట్టు మెత్త లలోన వండుకోవమ్మ 99

ప్రశ

ఎత్తు కొందురా! కృష్ణా! ఎత్తు కొందురా కృషా! నా యదుకుల నందన రారా! ముద్దు పెట్టరా కృషా! నా మోహన రూపా రారా! తండీ నాపై దయలేదా నీకు దాన పోషకా దయతో రారా! కొడుకులు కావలె ననుచు ! నే కోరియుంటి బహునాళ్లు ! గోవర్ధనగిరి నెత్తితి వారా! గోపాలుడ! నా కోరిక తీర! నందుని భాగ్యం బెంతో ఆనందంబున నిను జూడ నవనీతంబులు నీకు పెట్టెద నరహరి నవ్వుచు రారా యళోద భాగ్యం బెంతో నిన్నెత్తు కొని ముద్దాడ యే భక్తులచే పట్టు పడితివో యదుకుల నందన రారా! దుష్ట కంనునకు వెరవి నిను దూరంబున వుంచితిని దుష్టుల దునిమి నృష్టియేలెటి నృష్టిక ర్త శ్రీహరి రారా! యెత్తు కొనవె మాయమ్మ నే యళోదకు తనయుణ్ణి కంనుని వధకై కలిగితి కన్నతల్లి నను కరుణతొ చూడు ఏర్‌

రారా! కృపా! వ!

రామ కృష్ణా! నంద! మా రాము చేయక బంగారయ్య రారా!

ఉగన్న జెట్లేను

గక ట్‌

దగ్గర రారా .

రారా!మా తండి!

బంగారయ్య! రారా! -చుంద లెంబడి నీవు ఎందెందొ తిరిగేవు కాగి యున్నవి పాలు తాగన్న పోరా !

జగ్గయ్య నీ హోరు

యజ్ఞముతొ పోతుంది

ఉగ్గన్న 'పెటేను.

లి టబ్‌ దగ్గర రారా! 36

గ్‌ చిన్ని కృష్ణా రా! చిన్న కృష్ణ రా! కన్న తండి రా | మన్నింవి బోవవేర మార నుందరా ! చుంచు దువ్వెద పింఛ చుకైద మంవి చేమంతి పవూమాల వేసెద పంచదార విలుక నీ చేతి కిచ్చెద అంచితముగ ఆట బంతి యిదిగో ॥ చద్ది పెట్లెద కృష్ణ! ముద్దు ఇవ్వరా ! ౧ (వా! వా! 0 వద్ద చేరి నీపాద వారిజములన్‌ హద్దు కొందు కనులకును అంబుజాధర రద్దియేల ముద్దుల మోము చూపరా (| ఆట లాడరా ' పాట పాడెద కృష్టా | కోటి నూర్య (వకాళ వాటముగను పాటించి వేణురవ మాలకింతురా పాటక బేల, నన్‌ ఆదరింపరా ! ॥ 37

కృష్టయ్య కోరికలు లాలి లాలనరే ఓయమ్మ నన్ను అవలచ్చ ఛారుడనరే లాలి లాలనెద కృష్ణయ్య నిన్ను లవలచ్చ ఛారుడనెదా ॥ పగిడి గిన్నెల పాలు బొయ్యవే ఓయమ్మ నన్ను పాలు దాగే బాలుడనవే పగిడి గిన్నెల పాలుబో సెద కృష్ణయ్య నిన్ను పాలుచాగే బాలుడనెదా ॥ వెండి గిన్నెలొ వెన్నబెట్టరే ఓయమ్మ నన్ను వెన్న దినే బాలుడనరే వెండి గిన్నెలొ వెన్న బెట్టైద కృష్ణయ్య నిన్ను వెన్న దినే బాలుడనెదా ॥ దుబ-కోల చేతి కీయరే ఓయమ్మ నను వై త్రై అయన్ని దూళ్ల గాసే చాలుడనరే దుబ్బకోల చేత్ధి కిచ్చెద కృష్ణయ్య నిన్ను దూళ్ల గాస్‌ బౌాలుడనెదా ॥ గొల్ల భామలెంట తిరిగితే ఓయమ్మ నన్ను సోపకా లోలుడనరే గొల్ల ఛామలెంట తిరిగితే కృష్ణయ్య నిన్ను గోపికా లోలుడనెదా ॥ 38

అమ్మ నన్ను గోపాల కృష్టుడనవే శీ కొండేకు పూలు చుట్టవే _ అమ్మ నన్ను గోపాల కృష్ణు డనవ! చిన్నారి నామా లెట్టవే = అమ్మ నాకు వన్నేల సొమ్ము లెట్టవే ! వీరుడని నన్ను విలువవే - అమ్మ నన్ను వీరుల ఖ్యాతి అనవే ! కుచ్చుల జడలు వేయవే. - అమ్మ నన్ను కూర్మావ తారు డనవే |! పతకాలు నాకు వెయ్యవే - అమ్మ నన్ను అయోధ్య రాము డనవే |! చేతి వంకెలు నాకు "పెట్టవే - అమ్మ నన్ను వైకుంర వాను డనవే ! వేలి కుంగరం నాకు పెట్టవే - అమ్మ నన్ను వెలలేని కృష్ణు డనవే ! మొలకు గజ్జెలు నాకు పెట్టవే - అమ్మ నన్ను మోక్షావతారు డనవే ! కాలి కందెలు నాకు పెట్టవే - అమ్మ నన్ను కలికావతారు డనవే! ఒళ్ల ౦ంత సొమ్ము లేయవే ఎ అమ్మ నన్ను వజాల వాసుడనవే 1 వట్టు వంచలు నాకు కట్టవే = అమ్మ నన్ను పార్వతీ తనయుడనవే '1

39

సత్యభామ గోపాలుడు ముత్యాల పందిట్లా రత్నాల వాన గురిసె మత్ప్యావ తారుడమ్మ గోపాల గోపాల మామ కంసుని బట్టి మద మొంవిన వాడె ముద్దు గోపాలుడమ్మ గోపాల గోపాల గొల్ల ఛామల పటి కొల్ల గొట్టిన వాడే గోపాల కృష్ణుడమ్మ గోపాల గోపాల షా! పెత్తి గుడ్డల నాడు బూతకిని చంపివాడు తప్పటడుగుల వాడు గోపాల గోపాల ఉట్ల పాల పెరుగు దొంగ వంటరిగ నన్నిడివి చెల్లెక్సి దాగి నాడె గోపాల గోపాల నన్నెడ బాయనని ఎన్నెన్నొ బాసలు చేసి నన్నెడ బాసినాడె గోపాల గోపాల శనివార మొకటొద్దు స్వామి సేవకు బోతే వనమాల పేరు దొరికె గోపాల గోపాల నాదు డొస్తుండానీ జలక మాడుట విడిచి చీరైన కట్టకండ గోపాల గోపాల ఎదురేగి వెళ్లెనమ్మ గోపాల గోపాల జీ0

దళావతారాలు మల్ర్లైవూల హారం వేయవే ఓ యమ్మ నన్ను మత్స్యావతారు డనవే మల్లెవూల హారం వేసెదా గోపాలకృష్ణ మత్ప్యావతారు డనెద కుప్పి కుచ్చుల జడలు వేయవే ఓ యన్ము నన్ను కూర్మావతారు డనవే కుప్పి కుచ్చల జడలు వేసెదా గోపాలకృష్ణ కూర్మావతారు డనెదా వరములిచ్చి దీవించవే ఓ యమ్మ నన్ను వరహావతారు డనవే వరములిచ్చి దీవించెదా గోపాలకృష్ణ వరహావ తారుడనెదా నాణ్యమయిన నగలు వేయవే ఓ యమ్మ నన్ను నరసింహవతారు డనవే నాణ్యమయిన నగలు వేసెదా గోపాలకృష్ణ నరసింహావతారు డనెదా వాయివేగ రధము నీయవే ఓ యమ్మ నన్ను వామనావతారు డనవే వాయివేగ రధము నిచ్చెదా గోపాలకృష్ణ వామనావతారు డనెదా

41

పాలుపోసి బువ్వ పెట్టవే ఓ యమ్మ నన్ను పరచరామవతారు డనవే పాలుపోసి బువ్వ 'పెట్టెదా గోపాలకృష్ణ వరథరామవతారు డనెదా ఆనంద బాలుడనవే ఓ యమ్మ నన్ను అయోధ్యవాను డనవే అనంద బాలుడనెదా గోపాలకృష అయోధ్యవాసు డనెచా ళా గోవులు కాచే బొలుడనవే ఓ యమ్మ నన్ను గోపాలకృష్ణ డనవే గోవులు కాచే బాలుడనెదా నా తండి నిన్ను గోపాలకృష్తు డనెదా వ్‌

బుద్ధులు కలిపి ముద్దలు పెట్టవే ఓ యమ్మ నన్ను బుద్ధావతారు డనవే బుద్దులు కలిపి ముద్దలు 'పెట్టెదా గోపాలకృష్ణ బుద్ధావతారు డనెదా కాళ్ళకు పసిడి గజ్జెలు కట్టవే ఓ యమ్మ కలికావతారు డనెవే కాళ్ళకు పసిడి గజ్జెలు కట్టెదా గోపాలకృష్ణ కలఠికావతారు డనెదా

జీ2

జ విల్లల కృష్ణమ్మ కంచికి పోతావా కిష్టమ్మా, ఆ కంచి వారలేమి కిష్టమ్మా జావ ట కంచిలో ఉన్నది అవ్వా ఆ అవ్వ నాకు పెట్టు బువ్వా బువ్వా ఉన్నది గాని కిష్టమ్మా, నీకు: కూర యొక్కడి దోయి కిష్టమ్మా దొడ్లోను ఉన్నది బీర, ఆ బీర నాకు పెట్టు కూర కూర ఉన్నది కాని కిష్టమ్మా, నీకు పప్పు యెక్కడి దోయి కిష్టమ్మా పక్క యింటి వారి అవ్వు, ఆ అప్పు నాకు పెట్టు పప్పు వవ్వు ఉన్నది కాని కిష్టమ్మా, నీకు నెయ్యి యెక్కడి దోయి కిష్టమ్మా శ

కోమటి అక్కప్ప చెయ్యి, ఆ చెయ్యి నాకు పోయు నెయ్యి నెయ్యి ఉన్నది కాని కిష్టమ్మా, నీకు "పెరుగు ఎక్కడి దోయి కిష్టమ్మా ఆ యింటి యీ యింటి యిరుగు, ఆ యిరుగు నాకు పోయు పెరుగు బువ్వ తిందువుగాని కిష్టమ్మా, నీకు ఆ వూళ్లో పనియేమి కిష్టమ్మా అక్కడ ఉన్నది అమ్మా, నేను మొక్కి వత్తును కామాక్షమ్మా - - - న!

ఇజ్‌ ఎక్కడి పిల్లణ్జి గంటివే ! ఎక్కడి పిల్లజ్ణి గంటీవే యళోదమ్మా ఎక్కడి పోరళ్ఞి గంటీవే ఎక్కడి బాలుళ్ణి గంటివే ॥ ఎక్కడీ పిల్లణ్లి గంటి ఒక్కడే మా యిల్లు జొచ్చి "పెక్కు పనులు చేసివాడు పేరు చెప్పి వెళ్లిపోయె॥ ఎర దాని పడమటింట అ(రలోన ఒక్కయింతీ బె మెరుగు గుమ్మరించా చిరున దాన్నట్టె జూవి గుర మాని మోద ఎక్కేనె - యశోదమ్మ ॥ వాసన బుక్క జల్లి నరన మాడ బబట్లేనే పెరుగు జ్యరి మూతి కెంగిలి రాపేనే నా మగని జుట్టు చవేతులోన దొరక బట్టేనే నా సిగ బటి జుటూకు కటి వేసేనే ఇదరికి మంచి బట ట నో తగూలాట బెటేనె బాల్‌ బ్బా రు! గు్యురమాని ఎక్కి కొట్టేనే యశోద ఇంత దుష్టుడెట్ట సీకు బుట్టేనే యళోద వీజ్ణి కన్నవేమొ తెలియరాదమ్మో యళోదమ్మ 45

కన్నవే వీడెంత వాడమ్మో |

మా అత్త నాకు అడ్డ మొస్తె మెత్తంగ గుద్ది వాడు కొత్త గోడ దునికి పాయేనే మల్టొచ్చి వా నెత్తికేమో రుద్ది పాయేనే యశోద ఇంత దుష్టుడెట్టూ బుట్టేనే !

మల్లెవువ్వుల దండ దెచ్చి వల్ల వల్ద నన గనే మా తల్లి తోడే వట్టుమని నల్లనీ కొప్పున బెట్టి

చల్లగా వర్ధిల్లు మానేనే ఎల్లపుడు నీ

ఇల్లు విడివీ పోననేనే నీ ఇంటిలోన

ఇల్లుటూ వల్లూడననేనే యళోదమ్మ ఇంత దుషుడెట్లా బుల్లేనే ,

! లు బి తగ

నా వొంగు విడరా! నా కొంగు విడరా ! గోపాలా! నేను మొగనాల నను గుంజుజేల శృంగార శరీర సింగులూడను నన్ను భంగ వుచ్చకు వేలు వుంగర మిచ్చెద ॥ కసిగాయ కొరికితె ఫలమా కన్య వాయ మొచ్చేదాక నిలుమా ముసి ముసి నవ్వుల గున గున సైగల రసికత్వమున పండ్రరసము తాగేవు కొడకా ! నన్ను గొన్న మొగనికి ముఖమున్న నేనెన్నడు జూపలేదన్నా బలిమికి నా కొంగు యేల వట్టి గుంజెదవుర గోపాలా!

47

తుంటరి కృష్‌ || ళా సల్లలమ్మే గొల్లవారమురా గోపాలకృష్టా ! నలములేల వింగులు విడువర పల్కక పోర చాలకృష్ణా తొలఇరె తుంటరి పోకిరిక్ప్సుషా ! స్‌ ఫ్రై చాలుడనై బాణాలు కొట్టెదనె, ళీ ఛామలార పెదవులనే నొక్కి చూసెదనె పల్కక పోయెద భామలార సుంక మిచ్చి పోరె నాకు॥ పాలకడ్వలు పట్ట బోకురా ఓరోరి బాల "సెరుగు విడచి వరుగుర బాల ॥ ఎంత భయము సూపెదరె నాకు సొంత మగడను నేనే మోకు ॥ అంత ఇంతని భయము నూపితె వెంత చేరి చెంపలు కొట్టెద ॥ కన్ను సైగలు చేయబోకురా ఓరోరి బాల కన్నెతిప్పలు పెట్ట బోకురా , వన్నెకాడ నల్లనివాడ వగలు పడక పోర బాల ॥ 48

నల్లవాడని ఒల్ల నంటర ఓ ఛామలార పిల వాడని వెళు మంటర లా 5. పిలవాడ నేను కాదు భా ఎల్లి లోక ధరుడనమ్మ ॥ వెన్నముద్దలు 'పెటైదము రా గోపాలకృష్ణా యి ళు ల అత్తమామల పోరు తేకురా ! కొత్త కోడళ్ల ౦మేం కొట్టి తరిమెదం పోర బాల వల్కక పోయిద భామలార నుంకమిచ్చి పోరె నాకు వల్కక పోర బాలకృష్ణా ! తొల్వరె తుంటరి పోకరికృష్లా ! లా డ్రి

యశోద హెచ్చరిక మళోద _ దూడాల మేపొ వోయి ఆడీ రావోయి కృష్ణా! వాడాలొ తిరుగాబోకు చేడేలు కోల్టేదరు కృష్ణ- చేడేల కేమి కళ్ల చేసిననే వోతల్లి ” ఈడైన గోపీమణులు ఏల గొట్టేరే నన్ను య - నుందరీమణులు నిన్ను చూసి ఓర్వగలేరు కందర్ప రూపా ! నీపై నిందలు బెట్టేదరు కృ - అటులైతే పోదునమ్మ అరసి దూడల మేపా వట్టుమని నద్ధికట్టి పంపించరే! ఈ తపా! య - ధరజి శ్రీగ(రేపల్లి ధామ వేణుగోపాలా ! సిరమెన బుది కలిగి తిరిగి రావోయి కృష్ణా! థి ౯ ధి ణ 50

ఎంత -దుడుక్తు వాడమ్మా శ ఇంతీరో యశోద నుతుడు ఎంత దుడుకు వాడమ్మా! ॥ ఇంతీరో ॥ ఇంతగాను రేపల్లె నిటు బట్‌ ఇంతినే ముద్దుల గుమ్మ కొంగూ వెన్‌ రంగూ గుప్పె కొమ్మా ఏమి సేకునే! ॥ ఇంతిరో ॥ తామనమున మగడు చూనిన వాలా శ్రమలు చెందునే లాలిత శ్రీ చల్దావురము బాల కృష్ణుని కరుణనే ॥ ॥ ఇంతిరో ॥ గస టో ని జే నే న న్‌ [1 [1 వ సు శ (1 షే టు అాఖంలా గ 0 మూ క

నెరజూణు డోయమ్మా |

ఎన్ని మాయలు నేర్చినాడమ్మా యశోద నీ కొడు కన్నిటికిని నెరజాణు డోయమ్మా!

ఎన్ని మాయలు నేర్చినాడు

చిన్ని తనయుడు నిన్న రేయిన

కన్నె పడుచును చూచిరమ్మని

కన్ను సైగలు చేసినాడట ॥ ఎన్ని ॥ ఆలు మగలు పరుండి యుండగ

ఈల కొట్టి చాని లేపి

(వ్రేలు వుంగర మిచ్చి మారు

శకేళికేమో పిలిచి నాడట ॥ ఎన్ని ॥

నేడు మా వంటింటిలో

మా తోటి కోడలు పెరుగు దరువగ

ఉట్టి మోద చట్టి పాలు

పొట్ట నిండా పట్టి నాడట ॥ ఎన్ని ॥ ఇంతులందరు కూడుకొని

వూల్తు బంళుల్లాడు చుండగ ఉపా లగసిబంతులను చేవట్టి ' విఫి బంతు లిలువ ఎంతయఫి అడిగెను ॥ ఎన్ని ॥

గ్రే

చేడెలందరు కూడుకొని జలక్రీడ లాడుచు నుండ వారల గట్టు మోద్‌ చీరలన్ని చెట్టు మోద (వేలగట్టెను ॥ ఎన్ని ॥ ఎంత చెప్పిన వినడు కదవమ్మా నీవిన్ని తనయుడు మంత నంబుల చూడ వోయమ్మా! ఎన్ని మాయలు నేర్చినాడమ్మ యళోద నీకొడు కన్నిటికిని నెరజాణుడో యమ్మా !

5్‌3

అ గోపాల కృష్ణమ్మ నీ అల్లుడమ్మా!

పట్టు సీర గట్టుకూని వశ్లేరా బోతే రె.(రైంగా లేసి రైక ముళ్టొనులో -మైసె గా లేసి వక్క సెంగొనులో ఆదారి కృష్ణమ్మ డేగాటాకెల్లే

అ నో పరుగొచ్చి కృష్ణమ్మ పైట సెంగొట్టి వాయి లెరగవ కృష్ణా! వరన లెరగవా మా తలి తండ్రీకి ఒంటి కూతుర్నో

న, మాకళల్లి తండ్రీలతొ వెప్పొచ్చుకాను చెప్పి రాకపోతే వబ్లేమి వట్త్లో లు న్‌ అగ్గి 'పెంకులతోడు ఈ అడవి తోడు నట్ట బొట్టు తోడు నా రాజుతోడు కాళ్ల మట్టెల తోడు కన్నవారి తోడు సేతి గాజుల తోడు సెల్లిక్లా తోడు వభ్బెట్టి ఆ కాంత పుట్టి్టా కొచ్చో 5డీ

ఏమమ్మ కూత్తుర ! ముఖం వాడి కెల్రింది ముడితోన మల్లెలు వాడి కెళ్ళాయి 'సేరు నుక్కా బొట్టు సెదిరి పోయిందో సింతాకు పాపెళ్లు సిక్కూలడ్లాయో లు యె రాయాకు పట్టు సీర రంగు దప్పింది రావమ్మ కూతుర ! చెప్పమ్మ తల్లి! మందలన్ని దిరిగి మరి మంద గాసే మందలో కృష్ణమ్మ నీ అల్లుడమ్మా ! ణ షం] కోటలన్ని తిరిగి గోవుల్ని గాసే గోపాల కృష్ణమ్మ నీ అల్జుడమ్మా ! కర్‌

ఎక్కడివో ! కృష్టా !

అరడీ బరడీ కుంకుమ్మ బరడీ ఘుమ ఘుమ లెక్కడియో కృష్ణా ! వాడిన మల్లెలు వాకిట్ల జల్లితె వానన లెక్కడియో కృష్ణా ! వంచ కట్టుకుని పల్లెకు టోతె దొరతన మెక్కడిదో కృష్ణా ! వలక బట్టుకుని బర్లోకిబోతే ప్రపంచ మెక్కిడిదో కృష్టా ! తలువు వాటుకు అద్దం చెడితే ధగ ధగ లెక్కడియా కృష్ణా!

ణి

56

ఎట్లా. బోదు నమ్మా! ఎట్లా బోదు నమ్మా రేవల్లె వాడలకు ల్లాలమ్మ నే నెట్లా వోదునమ్మా ॥ స. ఎటూ - - - ర ఇంతీరొ ఈరపళ్లి "సెంతాన శాగల్లు కః ఎట్లా = = = ళు పాలూరు దొండపాడు పాత కచ్చేరి కాడ ॥ ఎట్లా - = - ఠా జల్తంకి జమ్ములపాలెం రంగైన రావూరు ॥ ఎటా = - = 57

గోపొలకృష్ట్ణా |

ళా నన్ను మందాలించా బోకురా |! గోపాలకృషా ' నన్ను రద్దూ చేయబోకురా 1 అకాశాన అరటితోట అరటి తోటలొ పూలా బాటా పూల బాటలొ ముళ్టా బాటా ముళ్ల బాటలొ బళాచాటా బళ్టా బాటలొ భోగమాటా అంచుటంచూ అరుగుల మైన మామిడంచుల చీరా పరవి వీర పరవీ నిదా పోతే (శేమ గొల్లా రామ విలుకా 'పేదవి కరవి నిద్రా లేపే ॥ నన్ను ॥ చెలువు చుట్టూ తిరిగిన వాడా __ వెటువుల వైయ్యేసిన వాడా నీ వెయ్యి సెగలు నాకూ తెలుసు వల కాదూ మళీ పోరా ॥ నన్ను ॥

రు న. 58

నూతి చుబ్జూ తిరిగినవాడా

నూతిలో ఏుల్లేసిన వాడా

నీ వుల్ల సైగలు నా తెలుసుకు

వల్ల కాదూ మళీ పోరా ॥ నన్ను ॥

గోవులెల్లే దారిలోనా

గోధుమ లారా బోసీ నిదాపోతే

(యేమ గొల్లా రామా సిలుక

పెదవి కరవిన్సిదా లేపే ॥ నన్ను ॥ 59

మందలించ బోకు కృష్ణా! నను మందఠించ బోకుమ గోపాలకృషా ' నను రాజ్యము చెయ్యాబోకుమ గోపాలకృష్టా | “నేల నేల నెల్లి కూర పాల పాల బలునుకూర వాలు గొమ్మల సింత సిగురు వండి పెడితే వలపే తీరు ॥ ఎల్లి పోయీ దారిలోన ఏరి పిడకల దాలివేసి కొన్ని కాలి కొన్నే వుంటే కొంటి బుద్దులు మానర కృష్ణా ీ ఎజ్టు "సెరవి గట్టు మోద ఎడ్లు గాసిన గొల్లవారు ఎడ్లకేసిన పోటుకేక నాకే ఏత్తె నేనేరాన ॥ దిబ్బ మోద దాని ఇల్లు దివ్య నుందరి దాని తలువు తలుపు తీసె జాణలుంటే తలువులోనే వలపే తీరు॥ 60

ఇద గోకుల కృష్ణమ్మ నల్లన్ని నల్లన్ని ఏమి నల్లన్నో ఏమి నల్లన్ని ళా నల్లన్ని వారికి నడిమొందనాలో నడిమొందనాలు నా రాన కాములుకి కురులందనాలో కురులందనాలు కురులు నూసిన కాంత మరులుకొన్నాదో మరులొగ్గినాదొ మరులేల ఒగ్గితివమ్మా మంద గొల్లోడికి న. రా మంద గొల్లోడికి గొల్లవాడు కాదమ్మ గోకుల కృషమ్మా రా గోకుల కృషమ్మ వ! నాతి వాడు కాడమ్మ నా మేనమామో నా మేనమామ ॥ 61

గొల్లవాడు కాడమ్మా ! నల్ల పూసల దండ నాకందమైన నారాస కాముడికి కురులందమైన కురులు చూసిన కాంత మరులు కొన్నాది మరులేడ కన్నావే మేడల్లొ దేవీ కులమేడ చెడ్డావే గొల్ల చోయిడుతొ గొల్లవాడు కాడమ్మ గోపీ కృష్ణయ్య నాతి వాడు కాడమ్మ నా మేనమామ తోటకి రమ్మని తోడాక పోయె తోట మల్లెలు గోసి దోసీట బోసి మందకి రమ్మాని తోడాక పోయి మంద ఆవుల పాలు మతి తీరబోసె అంగటికి రమ్మాని తోడాక పోయి అంగటింటి అరటీలు గొల్ల సేతి కిచ్చె వానన్న కురువాదె వారింటి మిద వానా కాల మాయె వరికాల మాయు వాడు చేసిన మేలు కలకాల మాయు అత్త కూతురువాని అడిగీతొక మాట మామ కొడుకువాని మన్నించితీని ॥

62

నన్ను పోనివ్వడే!

శిటతక త్రైయకటతా ధి మితా పాలోయాని పాలమ్మ నేబోతె పాలమ్మ నివ్వడే నన్నూపోనివ్వడే. "పెరుగోయాని పెరుగమ్మ నే బోతె "పెరుగమ్మ నీయడే నన్నూ పోనియ్యడే మజ్లిగోయాని మజ్హిగమ్మ నే బోతె

న చ నన్నూ పోనియ్యడే మజ్జిగమ్మ నియ్య ర్న ్రి శూరోయాని కూరమ్మ నే బోతె కూరమ్మ నివ్వడే నన్నూ పోనివ్వడే చెక్కోయాని వెక్కమ్మ నే బోతె వెక్కమ్మ నివ్వడే నన్నూ హోనివ్వడే కిట తక తైయకటతా ధిమితా ॥

63

ఎవరు దీిసేరమ్మా? ఎవరు దావేరమ్మా ! ఎవరు దీసేరొ ఎవరు చాచేదా వెప్పనన్నా వెప్పరమ్మా ! = ఎవరు - కొత్తగా కావిలొ లోనె కొంటిని కుక్లాయి గుడ్డ = ఎవరు = అత్త కూతురు తీసెనేమొ మామ కొడుకు దావె నేమొ = ఎవరు - - పోత పోత పొదల మోద వే స్తినే కొళ్ళాయి గుడ్డ = ఎవరు - 64

నల్లని వాడే ఓయమ్మ! చెంచు వాటకం నల్లని నల్లని వాడే ఓయమ్మ అతనే తెల్లని తిరుమణి కలవాడమ్మ అయ్యొ పంకమైన కిరీటము గలవాడమ్మ ఓయమ్మ వంక జాక్తుల కూడి నాడే నఖులారా ! అయ్యొ వేణునాదం చేత బూనినాడమ్మ అతను పంకజాక్షుల కూడి నాడమ్మ అర్జనునకు స్తారధై తోలి నాడమ్మ _ అతను రమ్మన్న రాడాయిను కదవే !' వెన్నున మచ్చ గల్లవాడే ఓయమ్మ వేణునాదం చేత బూనినాడమ్మ తుమ్మల్ల సెరువు గోపాలుడు కదవే ఓయమ్మ అతను రమ్మన్న రాడాయె నఖులారా ! ఓ చెలులారా ! చెలియరో వయ్యారి ముద్దుల చెంచు భామనే |! కలికిరో రత్నాలు దాపిన రామ సిలుకనే £ [శేమతొ మొతండి చాకిన రామ- సిలుకనే ! 65' 6

ఉయ్యాల పదం బాజార్లొ కృష్ణుడు ఉయ్యాలొ బంతులాడంగ ఉయ్యాలొ పాయనే అబంతి 39 గొల్లవారీవాడ ,, నాబంతినాకియ్యు * నా బంతి నా కియ్యి ,, నీబంతినీకియ్య ,, నిన్ను బోనియ్య ,, అవ్పూడు కృష్ణుడా ఇం ఇటు అటు చూసె ,, చేతి బటువ్లులిన్ని ,, బంతందు కొచ్చె ,, ఇక్కడాక్కడ చూసి ,, ఏమి చేసినాడు ,, తిన్ననే కృష్ణయ్య ,, వింటి కొచ్చీనాడు ,, ఇక్కడా యళోద 99 దిగ్ధున్న లేచింది ,, చేతికి నీలిచ్చి 99 చేయి వారా చూసి ,, జారీ చెబుతోడ ,; ఉదకా లివ్చి 39 చేడ్రి బటుష్ర లేవి 99 గోపాలకృష్ణ ఐబర్లున్న కోటాలొ. ,, పాలు బిండా బోఠె ,, పాలల్లో ష్‌ దేమ్లైో ,, "పెరుగాయె నేమొ ,, పట్టు బట్ట దెచ్చి 93 పెర్గగొడా బోని .. పెరుగుల్లొ లేదుర ,, గోపాల కృష్ణా == అఇవులున్న కోటాలొ ,, పాలు బిండా బోతె ,, నల్హాలొ పడ్డదేమొ ,; _ వెన్నాయెనేమొ ,, నల్లలో లేదుర శ గోపాలకృష్ణా ,, ఎడ్డున్న కోటాలొ కక మేతేయ బోతె 99 66

మ్యాతాలొ బడ్డాదా ఉయ్యాలొ ఎరువాయెనేమో ఉయ్యాలా ఏడు మనుసుల బెట్టి =, ఎరువూ ఏరించె ,, చోస ఇత్తులు రెండు ,, అంన నావిటరాద్‌ ,, బుడమ ఇత్తులు రండు ,. అంన నావిటరాద ,, బుడమ బుద్దులు మాను ,. గోపాల కృష్ణా .. కొబ్బారి వెల్లము. ,, కొనిపెటైదా ,, కొంటె బుద్ధులు మాను ,, గోపాల కృష్ణా ., 67

ఓ రచ్చ గుమ్మటీ

ఓరబ్బ గుమ్మటీ ఐజార్లా కృష్ణయ్య బంతులాడంగ 99 నాబంతి నాకియ్యి నన్నెల్లనియ్యో ౩9 సీ బంతి నీకియ్యా నిన్నెల్లనియ్యా 99 ఆడికెళ్లి కృష్ణయ్య ఇంటీ కొచ్చుండే 99 వచ్చీ వాకిట నిలివి అమ్మాని పిలవి 99 అమ్మా లేదుర కృష్ణ నే నున్నానయ్యా 99 వాకిట్లొ వారి తల్లి వడ్షేచెయ్యంగ 99 చిరి కాళ్ల సిరి చెంబు చిన బావినీళ్లు 49 వేతికి నీళ్లిచ్చి చైచార చూవీ ఇం నీ చేతి ఉంగరము ఏది కృష్ణయ్యా 99 బరా కొట్టములమ్మ పాలూ పిండంగ 99 పాలులో పడెనేమొ పెరుగాయ నేమొ 39 బావిలో పడెనేమొ బంతాయ నేమొ 92 బావిలో లేదుర బాలుడ కృష్ణయ్య 99 చెరువులో వడెనేమొ వేపాయెొ నేమొ ౪“ వెరువులో లేదుర బాలుడ కృష్ణయ్య 99 పట్టూ బట్టలు దెచ్చి పాలార బోసీ 39 పాలూల లేదుర బాలుడ కృష్ణయ్య 99 గాయిదోళ్ల పిలిపెచ్చి గోలాలేపిచ్చి 99 బాయిలో లేదుర బాలుడ కృష్ణయ్య 9 బెస్తోల పిలిపిచ్చి బాలాలేపిచ్చి ఇం సెరువులో లేదుర బాలుడా కృష్ణయ్య

"త్య

బంతెమ్మ బంతి ఓ యినా మలాల ఓ మన్న లాలో అల్లల పోయిందానా గొల్ల "పెద్దమో బంతెమ్మ బంతీ నా బంతీ పోయేనా దానింటిలోకో నా బంతీ నాకియ్యో నాతి నుందారో నీ బంతీ ఎవరెరుగు నిన్నెవరెరుగు బంతమ్మ బంతి ఓలోలి పెద్దమ్మో గొల్లపెద్దమ్మో ,: ఎందర్నీ కోడళ్ల ఏలుతున్నావే 99 ఎందరో గాదయ్య ఏడుగురె కాదా ,, ఏడుగురూ కోడళ్లు ఎందెల్లి నారే ఇం కాగిన పాలు తేనానికి కాంత లెల్టారు ,, "సీడి పాలు తేనానికి సేడు లెల్లారు ॥ మంద పాలూ తేనానికి మగువ లెల్లారు ,, అక్కడొతారము వుట మార్చినాడే శ సంటి పిల్లోడేషం మరి యేసినాడు ః “జంట మాదీబూది వంటీ ధరియింవీ | ఛామలొచ్చే దారిల్లొ దారి గాసేడో ॥ అప్పలారా మారు చెల్లెట్టలారా ఇం కనాపించని బాల కలిగినే మనకి 99 పాలోసి బాలుణ్ణి "పెంచుకుందాం! 99 ఉగ్గోని వాలుణ్ణీ పెంచుకుందాము 99 అక్కడో జౌతారం వుట మార్చినాడు ,. ఓలోలి పెద్దమ్మా గొల్ల పెద్దమ్మా _ ,.

69

నీ సిన్నీ కోడళ్ల స్మితాలిన్నావా బంతమ్మ బంతి కళ్లూ తిప్పాబోయి కడవాలెత్తేసో 99 గుడ్డు తిప్పా బోయి గోనలెత్తేసో 39 గోలవైయక బాబూ గొందెళ్ళ ల్లోనూ ఇం రవ్వసైయక బాబూ రాజులింటారో ,, వవ్చీన కోడళ్ల ఏమని పిలుచో ః ఏమేమే కోడల ఎందెల్లి నారే ఖం కడవ లేయల్టా బెందిలేయల్లా క గోపమ్మ కొడుకు గొల్లోరి కృష్ణా 39 చారిలో మమ్మల్ని భంగ పించాడో ,, ఏమిరా శ్రీ కృష్ణ ఎంత ఆగడమొ ఇం 70

పాటి కాదుఠా గోపాలా! ఎవ్వరింటి కోడలివి విన్నదానా ? టఏ వూరు దెలుపవె గొల్లదానా '

ఎవరని అడుగుట నీకేలా ?

నీకేమి పనియుర గోపాలా! కోరి అడిగితినె ఇందు వదనా! కోప మెందుకె కుంద్‌ రదనా!

కొంటె వాడవుర నల్లవాడా !

తుంటరి వాడవు సిన్నవాడా ! గొల్ల భామల కొంగులు గుంజెటి గోపాల నేనందనురా !

పరస్త్రీల ఇట్లను బేలా ?

పాటి కాదురా గోపాలా!

7%

భామా కృష్ణులు ఛామ - విన్ననాడు వాది చీముడు ముక్కాని నాడె ఒల్లనన్నాడు నాజాడ కెందుకొచ్చినాడు కృష్ణ - కొమ్మల నందున- కాయ కాసిందని కోసక పోవచ్చినానే నిన్ను తీసుక పోవచ్చి నానే! _ నీళ్లకు పాయ్యేటి ఓ నీలవేణిరో ! వేచుండవే గొల్లభామా నేను నీ కొరకై వచ్చితె లేమా! ఛామ - నిలునుండు మని నన్ను నేర్పుతో నడిగేవు నీకేమి వని కలిగెనో కృష్ణా ! నిజముగ దెల్చ్బ రాదోయా! కృష్ణ - వని యేమి అని నన్ను భాసించి అడిగేవు పని నీకు తెలియదా భామా ! ఇంత పసి వాలవా ముద్దు లేమా ! భామ - నిన్న పిల్లను నేను సిగ్గులు నీకు లేవ వద్దంటె వినవోయి కృషా ! ఎంత మి ఇ వన్నెగాడా వోయీ ! కృష్ణ - వద్దేల రద్దేల వందనమ్ము చేతు ముద్ధన్న ఇవ్వావే భామా ! ఒక ముచ్చటన్నాడవా లేమా ! 72

భామ - పెళ్లి చేసూకున్న పెనిమిటీకి ఏలె రా ల్ల "పేరైన పెట్లలేదో కృష్ణా! మొనా ట్‌ కా దారెన చూప లేదోయీ |! కృష్ణ = కరు "పెట్ట నీక కారణం చేమిటి సేరన్న "పెట్టనా భామా! ఇంక చారన్న నూపనా లేమా? 73

నల్సనోడు వన్నెకాడు నల్లానోడు వన్నేకాడు నాసామి వేళానిండ వుంగరాలు - హాయ్‌ హాయ్‌ వేశ్టానిండా వుంగరాలు - జమ్‌ జమ్‌ వుంగరాల చెయ్యి చూస్తే నాసొమి వుండాదోయి నాది మనను ,, వాయిల్ల బచ్బల్లి కూరో నాసామి వద్దన్న నజ్జల్లి కాడా - హాయ్‌ హాయ్‌ వదన్న నజైల్లి కాడా - జమ్‌ జమ్‌ వ. జంగా వాలుగల్లు సింత సిగురో నాసామి వండి పెడితె వలవుదీరు ,, మల్లా చెట్టు నిచ్చెనేసీ నాసామి [. యట మల్లా పూలు కొయ్యబోతె - హాయ్‌ హాయ్‌ మల్లా వూలు కొయ్యబోతె - జమ్‌ జమ్‌ మల్లె ముల్లూ వేలు నాటే నాసామి లోకానింద మన కొచ్చే ,, క్ష

నిమ్మా చెట్టు నిచ్చె నేసీ నాసామి

నిమ్మా కాయ కొయ్యబోతే _ హాయ్‌ హయ్‌

నిమ్మా కాయ కొయ్యబోతే - జమ్‌ జమ్‌ నిమ్మా ముల్లు వేలు నాటే నాసామి లోకానింద మనకొచ్చే ,,

ఈతా వెట్టు నిచ్చెనేసీ నాసామి

ఈతా కాయ కొయ్యటోతే - హాయ్‌ హాయ్‌

ఈతా కాయ కొయ్యబోతే - జమ్‌ జమ్‌ ఈతా ముల్లు వేలు నాటే నాసామి లోకా నింద మన కొచ్చే *,

75

వాకిలి తీయకదే ! వనజాక్షి! వాకిలి వ్రీయకదే కనకాంబర ధరుడను శ్రీకృష్ణుడ వినవే 1! మనమున అనుదినమును నీ పొందును కోరిన వాడు సీదు కవనియ గొనక నాదు మనసు నిల్వదు తాళనే చెలి గోప్‌ నందన బాల గోపాల కృష్ణుడా రావు వేసెద వేలరా ఈ ప్రావుగోరుట బాలురా! తావసేం్యద కలాప యదుకుల దీన దీప దయాపరాధికా పోపోరా ॥ వాకిలి తీయనిక వాలు పోపోరా పంత మిదేలనే వణతిరొ చాలునే 'కాంతామణిరో ఇంత కరినము చేయతగున రవ్వంత నత్క్సృప లేదటే నీ పంచబడినానీడ ఇంతి సుమచర దంతి గుణముల ఇంతీ వినవే వనజాక్షీ వాకిలి తీయకదే - నగధర ధీరా నవనీత చోరా వగదెనె ఇల్లు చేరి పల్కగ వచ్చేదవు నాతో వగల మాటలు ఏలరా నీ వట్టి (భమలిక వాలురా మగువలందరు కాచి యుందురు నగధర నీకు తగదు తగదు పోపోరా ॥

76

కృష్ణుడు వొంచిత నంవాదం కృ - వచ్చని నీలాలు పారు టాకుల సీరమై నబ్ల గందోడి- పాపా ఏఊూరి దానావె - ఓయి చెంవితా ఏఊరి చానవే ఓయి ముత్తెమా ఏరి దానావే - ఓయి వగడమా ఏఊఈరి చానవే వెం - ఏవూరి లైతేమి కృష్ణుడా ఏపల్లెలై త్తేమి కృష్ణుడా ఆడవోల్లుండేటి సోటులో నీకూ మాటలే ముండాయి కృష్ణూడా సోవోయ్‌ పోవోయ్‌ - నల్లని బాబులా పొద్దేడ చాయరా సాసామి కృ - పిల్లా. భామా, మేన త్త కూతుర, మేలు కన్నుల దాన, జారుపైట దాన, కండ కాటుకదాన, పండ్డ దాచ్చినదాన, వచెంవీతా' నీ వేవూరిచానవె - వెంవీత _ నీ అడుగు సూసినేను - వెంవీత ఆరు నెల్లు కానుంటి = చెంచీత నన్ను సెళ్టాడవె వెంచీత - నీ కుల ముద్దరించేసు చెంచీత వెం - ఛీభీపోరా సిగ్గులేని వాడ హీనంబు లేదుర - కృష్ణుడా నీకు మానంబు లేదుర - కృష్ణుడా మో తల్లి ఎవరూర్త - కృష్ణుడో మో తండ్రి ఎవరూర - కృష్ణుడో 77

నిన్ను నూత్తేను భయమూర - కృష్ణుడా నువు నల్దంగ వుండావు - కృష్ణుడా నాకు భయ మేసురా - కృష్ణుడా దూరంగ వుండగా నల్లని బాబులా, దుమ్మదర గొట్టేను నాసామి

కృ - పిల్లా భామౌ - - - - - చాల్చిదాన ఇెంచీతా నే నెవరను కున్నావె - చెంవీత నేను రేపల్లె వాడలొ - వెంచీత గోపెమ్మ కొడుకునే - చెంచీత గోపాల కృష్ణుజ్లై - చెంవీత నేను మచ్చావ తారుణ్ణై - చెంచీత నన్ను పెళ్లాడవె చెంబీతా, నీ కులముధ్రరించేను చెంచీత

చెం - ఖీ బీ పోరా సిగ్గులేని వాడ మానంబు లేదుర - కృృష్ణుడా నీకు హీనంబు లేద్లురా - కృష్ణుడా నీకు పెళ్ళాలు లేకనే - కృషుడా నీవు నాసేడి కొత్తివా - క్ళన్హుడా నువ్వు బాదతో వత్తీవ - కృష్ణుడా నువు వచ్చేటి తోవల్లొ ల కృష్ణుడా నిన్ను పామన్న బెరక్షదా - కృష్ణూఢ నిన్ను తేలన్న కరవాద - కృష్ణాడ దూరంగ వుండార్త - నల్లాని బొబూల దుమ్మదర గొట్టేను = నాసామి

లి

కృ - పిల్హా - - - - - చెంవీతా నేనెవరను కున్నావు - చెంచీత నేను మదన గోపాలుల్టే వ నీ ఆట కొస్తినే 99 నేను రమణీలు లేకనే - ఇం నేను బాధతో రాలేదె- ,, నాకు పెళ్లాలు లేకనే - క నేను ఒక్తప్తేడ్డురాలేదు- ,, నాకు ఏడుగురు భార్యలు - ,, నాకు ఏడుగురు రమణీలు- ,, మాటపందెము సేత- ,, నీ కొరకు వస్తీ నె - |

చెం-భీఖీ-- _- ౬ ధుమ్మదర గొట్టేను నాస్తామి

79

వాల కృష్వమ్మూ | కృష్టమ్మా బాల కృష్ణమ్మా ! నందకుమూరా కృషమ్మా 1 ణ యు ఇస్కీ బొమ్మను చేసి వీధిలొ నిలబెట్టి బొమ్మంటె బొమ్మ కాదు - రంగుల తెలిపే రంగుల బొమ్మా ॥ కృష్ణమ్మా ! చల్లా నేతులు పెరుగులు - వాలా మన ఇంట్లో వుంటే ఏమి తక్కువాయె వెన్న దొంగిలించేవు ॥ కృష్ణమ్మా ! వద్ధుర సైరు గిల్లీ! క ఏల పోతివి మొగుడాలతొ సదీతొ ముద్గ 'ెరుగులు చాల పొందేవు కాని ॥ కృష్ణమ్మా! చి యి ణి కాళ అందెలు కదల ;,వేళ వుంగాలు మెరియ 2 (ల అం గోట్‌ తెల్లంగా పాయె గోరింటాకు తెచ్చేకాని ॥ కృష్ణమ్మా | మిడతా మిళ్లీ ధిమికి గోల్టావడతీ పైన “సెరుగు కావాలని పిడతా పట్టేవు పోర ః కృష్ణమ్మా | నందాకువూర రార నవనీతచోర రార అందాల నుందరా నావందాన మందుకోర ॥ కృష్ణమ్మా 1 80

భామా కృష్ణుల [ప్రణయ కలహాం వాకిట నిలుసుని వగలు బలికెవు వన్నె కాడ పోవోయి-కృష్టా | గోయిందుడ వని సక్కని [దేహము గోళ్లు కందె నేమోయి కృష్టా !

లు హ్‌ గోవర్థన గిరి వర్వత మెక్కితె ఎండల కాకే భామా! అది కలకంరుడవని కమ్ముల దుప్పటి _ కాటుక మరకే మోయి కృష్టా! కాటుక మరకలు కావే భామరొ నీటుగ జవ్వాయి వూతే అవి పద్మనాభుడవని పై పచ్చడము పనువు అంటేనే మోయి కృష్ణా! 81 6

వనువు మరకలు కావే భామా ! నీటుగ జవ్వాయి వూతే అవి అర్షము రాతి నిద పొద్దున ఏడీ కెల్లి నావోయి కృష్ణా! జోడు గూడి కోలాటము లేస్తుంటె అవి చూడ బొయ్యానే నేడు అవతల వీధివి రుక్మిణి యున్నది అటు తిరిగి పోవోయి కృష్ణా! లా రుక్మిణి నేనెరుగ దానిల్లు నేనెరుగ దారి చూపవె భామా ! నీవు 82

నిను జూడ వ స్త్‌నే భామా |! హరిణలు భధిణలు కుంకవు భరిణలు అయ్యెంత సక్కని వోయి కృష్టా | తలువు చాటున అద్దము బెట్టితే ధగ ధగ లెక్కడివోయి కృష్ణా! వాడిన మల్లెలు వాకిట బోసితె గుమ గుమ లెక్కడి వోయీ కృష్ణా ! చిట పట వినుకులు దువ్పటి దడిసెను తలుపు తీయవ భామా! తల వాకిలి తీయవ భామా! తఈడిసితె తడిశావు మొలసితె మొలశావు అర్దరాత్రి కడ నిద (వొదున ర్త ౧ ఎవరని తీద్దు నోయి స్వామో ! నేనెవరని తిద్దు నోయి!

“గోవర్ధన గిరి గోవులు గాసేటి గోపెమ్మ కొడుకునె భామ! నేను గోపాల కృష్ణుడనె భామ!

ళా

నారాయణ నీ నుక్కల కండ్వకు కాటిక మరక లెక్కడివో కృష్ణా ! కాటిక మరక లెక్కడివో !

వ!

కాటిక కాదే కలవర పోతివి కస్తూరి తిల కంచేనే భామ ! కస్తూరి తిలకం బది భామ! నారాయణ నీ వేలిన ఉంగము ఎవరికిచ్చినా వోయీ కృష్ణా ఎవరి కిచ్చినా వోయీ ! గొల్లొరొక నఖి పెళ్లికి బోతుంటె అడిగితె ఇస్తినె భామా ! నేను అడిగితె ఇస్తినె భామా! ఓహో నాధా! నాకేటి దెచ్చావు నిజముగ దెలప గదోయి కృష్టా | నిజముగ దెలపగ దోయి! ధగ ధగ మెరిసెటి దంతపు గాజులు నీకని తెస్తినె భామా ! నేను నిను జూడ వస్తినె భామా ! మ!

కోర్కె దీర్చు పల్లవాధరీ! -ఉల్లి మల్లి వీర దెస్తి గొల్లభామా ! కల్ల కాదు కోర్కె దీర్చు పల్లవాధరీ ! ఉల్లి మల్లి వీర దెస్తె కృష్ణమూర్తి ! భోగ కాంత లెంబడీయవోయి చబిన్నిమాదవా భూమిలోన నిన్ను మించు గొల్లభామా ! భోగ కాంత లెక్కడున్నరే ఓ వల్దవాధర్‌ీ ! వగలమాట లాడబోకు కృష్ణమూర్తి ! నీకు వరున కాదు మళ్లి పోర విన్ని మాధవా! రాయి వంటి నీదు మనను గొల్లభామా ! మనను కరుగ దాయె ఏమిసేతు వల్లవాధరీ ! రట్టువేసెదావు వేగ కృష్ణమూర్తీ | రామదాను పోష రుక్కిణీశ కృష్ణమూర్తి !

85

ఇెంచోరి నందనాదేవి రాయు రాయె భామ నందానో రమణి ముద్దుల గుమ్మ నంచానా అయ్యొ రాయె రాయె వామ నంచానా మోమెత్తి నను జూడు నందానా అయొు ఈ చెంచు వాడల్లొ = ఓఠఅిఛామా నీవేడ జన్మించావె ఓలిభామా పాహి ఏవూరు దానవే ,. పణతిరో లా గ కి చేడరో ,. ం9 92 ఏ వూరు లై తేను మాజోలఠి మోకేల వేట కొచ్చేము పోవోయి అడివేట కొచ్చాము పోవోయి దుప్పేట కొచ్చాము పఫోవోయి అయ్యొ షపోవయ్య పోవయ్య నాసామి పొద్దు సాలగ బోయె నాసామి మాఅన్న లొస్తారు 99 నీ అన్న లెవ్వరే ఓలి భామా నాకు బావ లవుతార ఓలి భామా 26

అయ్యూ నీసెంగు లిడవనే ఓలి భామా నిన్ను పోనివ్వనే ఓలి భామా

అయొ్యొ మాబాబు వస్తాడో నాసామి అయొ్య మాబాబు ఎవ్వడే ఓలిభామా నాకు మామ అవుతాడె 9 ఉ9 అయ్యొ నీ కూడు తింటానె ,, ,: నీబట కడతానె వి 69

యి

అయ్య నిన్ను బోనివ్వనే ఓలిభామా

నీసెంగు విడవనే ,,

ఏడు గూడెములలో కులదైవ మేలు పోతురెడ్డి కూతుర్నీ ఓసామి ఏడుగురు అన్నల కలదాన్ని ఓసామి

అయ్యొ మేనత్త కూతురివే చెంచిత !

మనకు మేనరిక మున్నదే వెంవిత !

87

పజల కాపరైన కృష్ణునికీ - అడవిలోని చంచితకి సంవాదం

కృ- రగల బాకు బామ రాజముద్దుల - గుమ్మ అయొ్యు రంగైన దానవు - బామ - నీల వర్షము దానవు చామంటి దానవు రాగి రేగంటి దానవు - మలై మొగ్గంటి దానవు పీట వెక్కంటి దానవు - ఈత చెట్టంటి దానవు అట్ల నడిచన్న చూడవు - నీ నడువన్న చూవేను - అట్ట పల్లిచ్చి నవ్వవూ - నీ వలు వరన చూసేను - గరుడ వాహన మెక్కు నీ అమ్మ కూతురా మనం ద్వారకా నగరం పోదాము॥

భా - స్వామి మాకు ఊరెక్కడిది - స్వామి మాకు పల్లేడది మాది - ఉత్తరా భూమి మాది శ్రీశైల పర్వతము మేము కొండల్లొ వుండేటి మేము వడివి చెంచులమయ్య మేము వడవుల్లొ వుండేటి మేం కొండ యానాదులం నేను యాట కొచ్చుండాను నే యాట కొచ్చుండాను గోపాలకృషమ్మ ఏటి మాటలు కాని పోవోయీ ॥

కృ - యాటలే తోటలు - అయితే మేతొతుంది నీవు మాట మాట్లాడినా - నీకంత కోపమూ పలుకు పలికిన గౌని - నీ కంత రోషమూ నన్నెవ్వరను కున్నావు - నేను గోపాల కృష్ణుణ్ణి

88

నే గొల్ల వారస్టన్ని - నేను యళోద కొడుకును నేను ఆది నారాయుణి నన్ను పెళ్లాడవో నీ అమ్మ కూతురా బహు వుణ్యముంటుంది వెంచీత ॥

ఛా - అయ్యె ఏమిర మగవాడ - నీ తలపండు పగలను నీఒడ్డు ఒరగనూ అంబాన మనగనూ నిన్ను తల్లెట్టు కన్నదీ - నీవు పలగాకి వాడివి నీవు తగని దుర్మార్గుడివి - నీకు వ్యాయంబు కాదురా ఓరి ఈ తాటి వెట్లల్లా అయొ్యు ఈ పలుగు రాళ్లల్లో ఓరి ఈ ఇనసికె తిన్నెల్లా నీవు ఇంటి మొగిడాలను నీవు బొాగంటు కున్నావు -నీ కాలికన్నా మొక్కే గోపాల కృష్ణమ్మ కడగన్న తొలగరా నాస్వామి ॥

ఇృృ - పిల్ల పొమ్మంటె ఫోదునా అయ్యొ వుండమంటె వుందునా పిల్ల వచ్చింది నీ కొరకు చెడ్డ వయ్యారి దానవని సాల వెప్పంగ వచ్చినా చక్కనీ చా నొద్ద చెందీత పడి చచ్చినా కేరుంది వెంవీత ॥

ఛా - స్వామి ఏమిర మగవాడ - నిన్ను నాగు బామన్నను నిన్ను తరిమించి కరవదా - ఓరి నీ కళ్పు విరవనూ నీ పదహారు వళ్లల్లా వచ్చనీ పొగరేగ నేను అత్తింటి కోడల్ని నేను అమ్మింటి బిడ్డనూ నన్ను ఆగమూ సైబోకు నీకు దండమన్నా "పెట్టేను నా సామి నీవు రేపల్లె వాడలకు దయ చేయరా ॥

89

కృ - బామ నందనా! నీ కొరకు నేనొచ్చి ఆరునెల్లౌతుంది అన్న హారము లెరుగ తిరిగినానే పిల్ల నేను తిరగన్ని భూములూ అయ్యొ పొన్న చెట్టూ కింద పొందుగా నీజాడ నీ జాడంబడొచ్చినా - మాకు ఆకలౌతున్నాది నీవు పాల చెట్టూ కింద - సీవు పశ్రేరు తున్నావు రెండు వశ్రేర బెట్టవే పశ్తేరి బెట్టవే చినదాన - నీకు బహు వుణ్యముంటుంది వచెంచీత ॥

ఛా - నీవు పంటి వరసన పండ్లు - నీ నోటనే చెట్టుక నీవు పండు నన్నడిగేది - నీకు ధర్మంబు కాదుగా నీకు న్యాయంబు కాదుగా నీకు న్యాయంబు కాదురా గోపాల కృష్టా నీకు దండ మన్నా బెట్టే నా స్వామి ॥ కృ. భామ వండు నేనడిగితే - నీవు నోటి పండంటివి

నేను ఆ పండు అడగలే - నేను ఆ ఫలము అడగలే అది కొండనా పుట్టింది - అది కోటి ఎలగల పండు అది మానుబుట్టిన పండు -అది మానున పెరిగిన పండ భామ రెండు పళ్టుండాయి = అ రెండు పహ ల్లొ ఒక్క పండిస్తేను వెంవీత - నేను ముద్దులాడూకుంట పోతాను వెందవీత ॥

భా - అడగనటైె నీవు ఎంత మాటంటివీ - అది కాకి అంటిన పండు - స్వామి గెడ్డ వంటిన వండు నీకు పనికి రాదెల్లుము - నీకు దండమన్నా బెట్టె నా స్వామి

90

రేపల్లె వాడకు దయ చేయరా మా నాయనొస్తాడు గోపాలుడా నిన్ను నన్ను చూస్తె - చెడ్డ రంగులే కడతాడు - నన్ను చెంచు భామా ! మో నాయ నొచ్చిగా - నిను నన్నూ చూసి ఛామ రంకులే గడికేను - అదిగా ఏడుకొండల వాడి స్వామి ఎంకటేశ ధర్మాన = అంత వుణ్యమ్ము జిక్కునా* నేను కులనేర మిసాను - నీ కులములొ యుంటనూ నీ కుల కుడిసి కట్టేను - భామ నీ మాట జవదాటనూ నీవు వుండ మన్నా చోట వుంటాను ॥' ఛా - అయ్య మేం చెంచు వాళ్లమూ అయ్య మా కులములై తేను మేము ఎలుకులా తింటము కారు కోళ్లైన తింటము మేము మృగములా తింటమూ అయ్యు మా నీచ కులములో గోపాలకృష్ణ - నిదురెట్ట బట్టనూ గోపాలుడా |! కృ - భామ నీచు నిచంటావు భామ నీచకము బలికేవు అయ్యొ జాతి నీతులు వేరు జన్మమంతా ఒకటేను అయ్యొ వుణ్య జాతులు వేరు అయ్యొ వూజంత ఒకటేను నీ జంట కూడొస్తాను చెంచీత నన్ను పెళ్లాడవే చెందీత 2 ౦1

యశోద, కృష్ట, గోపికల సంవాదం గోపికలు - అమ్మా ! తనయుని తప్పులు తెల్పెదమే అమ్మా ! కృష్ణుని తప్పులు తెల్చెదమే రాన బిడ్డా డనుచు మేము వెరసి జెప్పాలేము నీతొ విన్న వానికి పిచ్చిచేష్టలు కొంటె కాండెవ్వరొ నేర్పిరి యశోద - ఏలరా! కృష్ణయ్య గొల్ల భామలా ఎంగిలీ పెదవులు ఏమి రువి యని కొరికి నావుర ఎంత కొంటే వాడవన్న కృష్ణా ! భామల జోలికి పోవద్దురా ! న! యి కృష్ణా ! కాంతలమె ఇంత కోప మేలర! కృష్ణ - నక్కని శ్రీకృష్ణ రమ్మని చిక్కితివి నీ ముద్దు లిమ్మని రక్కసీ వలె ముద్దు పెట్టితి ఒక్క పన్నటు సోకెనేమొ అమ్మా! ఛామల మాటల నమ్మబోకే | తల్లీ ' కాంతల మాటలు నమ్మబోకే | గో - గొల్ల భామల మంత గూడి నల్లలమ్మా బోవుచుండగ నల్ల బానకు నుంక మోమని బిల్లులూ బడగొటినాడు అమ్మా ! తనయుని తప్పులు తెల్చెదమే ! "*” అమ్మా ! కృషుని తప్పులు తెల్చెదమే ! 92

య - ఏలరా! కృష్ణయ్య గొల్ల భామలూ సల్లలమ్మ బోతె

నల్ల బానకు నుంక మివ్వమని సిల్లులూ వడగొట్టి నావట. కృష్ణా - - - - - కోపమేలర !

కృ - వారు బోవు దారిలోన గొప్ప గాలీ వానవచ్చె వానకేమొ బానలన్నీ విల్లులూ పడకొటెనేమొ తల్దీ [ఆ ఆఆ నమ్మబోకే!

గో నిన్న మాపటి వేళ మాకన్నె విన్నది జలక మాడగ అందు నెవ్వరు లేరు దానం బివ్వమని సైయొగ్గినాడు. అమ్మా - - - - - తెల్పెదమే !

య - ఏలరా ! కృష్ణయ్య గొల్లభామలు జలకంబులాడగ అందు నెవ్వరు లేరు దానం వివ్వమని సై యొగినావట కృష్టా----- కోపమేలర !

కృ _ వండు పండిన సెట్టుండగ ఆ నందున నేనొక పండు ఇమ్మని సె యొగ్గితి రెండవది నే నెరుగనమ్మ తల్లీ - - - - - నమ్మబోకే !

గో _గొల్లభామలంత కూడి స్నాన మావరించెటపుడు సీరలన్నీ ఎత్తుపోయి 'సెట్టుపై కూర్చున్నడమ్మ అమ్మా - - - - - తెల్పెదమే !

య- ఏలరా ! కృష్ణయ్య గొల్ల భామలు స్నానంబు సెయ్యా సీరలన్నీ ఎత్తుపోయి సెట్టు పె కూర్చున్నవంట కృష్ణా---- = కోపమీలర !

కృ- _ చెట్టుకై కూర్చుండి నేను పండుతినే నమయమందున సుడిగాలి వచ్చి సెట్టుపై చీరలు బడ్డవమ్మా తల్దీ - - - - = నమ్మబోకే !

93

అభ అని ఇదు సత్యభామా కృష్త్టుల నంవాదం కృ - ఏమే భామ వాకిలి తీయవు ఇంటి లోపలికి వచ్చెదనే భామ భఛా- నీ మొగ మెరుగను వీకటిలోన ఎందు వచ్చెదవోయి నీ వెవరవో చెప్పవోయి కృ- నరగున వేదంబులు భువి దెచ్చిన జలచర పతినే భామా, నే జలచర పతినే భామ భా - జలచర వతివెతే కృష్ణ జలధి కడకు పోవోయి కృష్ణ కృ - చుందరగిరి నా మూఫున నిల్చిన క్రూర్మరూపినే భామ నే కూర్మరూపినే భామ ఛా - కూర్మ రూవుడవు నీవైతే కృష్ణ కొండ కడకే పోవోయీ కృష్ణ 94

కృ- కావర మందిన రావణు దృంవచిన రాముడనే గుణధామా నే రాముడనే భా - శ్రీ రాముడవైతే మేలాయెను సీతకడకు పోవోయీ కృష్ట కృ- పావపడవై నే గోవుల గావిన గోపాలుడనే కొమ్మా నే గోపాలుడనే ఛా _ గోపాలుడవెతే మేలాయెను గొల్ల మందలకు పోవోయి కృష్ణు కృ - చిట పట వినుకులు దుప్పటి తడిసెను తలువు తీయవే భామ చలమేలనె నత్యభామా ! 85

దండమురా |! కృషా ! దండమ.రా కృష్ణా దండమురా న్‌కు దండమూ పెళ్టేద, దారిడరా కృష్టా ॥ దండ మంటే బహు గండమే ఓవెలీ దండము ెట్టీన దారిడనే భామా ॥ నగధరా నీ నరి పగవారితో వాదు తగ దెల్బనే వసి దాననూరా కృషా ॥

ల (వా! పసి దానవా నీవు పైమాటలాడేవు వసి దానికేల యీ పొరుషమూ భామా ॥ పౌరుష మాడేటి పణతులచ్చటా నుండ వారిజాక్షా నాతో వాదేలరా కృష్ణా ॥ వాదించి నేను యీ వనుధలో దుష్టుల ఛేదించినానే ఓవెలీ వినవే భామా ॥ శేష శయన శ్రీరావూరి వురవాన ఆరడి సేయుట మేలటరా కృష్ణా ' 96

అర అల కృష్ణుని అన్వేషణ గోపాల కృష్ణుని గంటిరే ఎందైన గాని మూ వాడలోన ఓ చేడియలారా ! అందమైన కుందనంవు సందడి దండలు మరయ మందహాస మొనరించు వూరేందు వదనుడైన చిన్ని గోపాల కృష్ణుని గంటిరే చేడియలారాః వేడుకా నిజాము పేట విడిదిల్లు కాబోలు నమ్మ తాటంకి వెంకట దానుని దాసై నాడందురే విన్ని గోపాల కృష్ణుని గంటిరే చేడియలారా ! 97

పాకనాటి గొలల కోలాటం పాలో యమ్మ పాలో- = - పాలో పాలాన్‌ పాడరమ్మ ఈ పాక నాటి గొల్లలు ॥ పాలో ॥ పాలు కాదు గీలు కాదు ఎండిది గిన్నె ఎదూట కవ్వం మాధవ కేశవ కేశవ పల్లెల నిలిసీ యన్నాలు చెట్టరమ్మ ఈ యాదవ గొల్లలు అపీయన్నాలు దీయరమ్మ ॥ “'సెరుగో 'పెరుగని - - “పెరుగోయమ్మ పెరుగో ఈ "'పరమటి గొల్లలు 'పెరుగ్గాదు గిరుగ్గాదు ఎండిది - - - - యన్నాలు దీయరమ్మ ॥ సభియలు గొల్లలు ॥ నల్లో ॥ నల్లగాదు గిల కాదు ళు

• ఏండిది = - - - యన్నాలు దీయరమ్మ ॥ వెన్నోయమ్మ వెన్నో ఈ ఎరువుట గొల్లలు ॥ ఎన్నో ॥ 98

ఎన్న కాదు గిన్నకాదు ఎండిది - - - - యన్నాలు దీయరమ్మ ॥ నెయ్యోయమ్మ నెయ్యి ఈ యాదవ గొల్లలు ॥ నెయ్యూ నెయ్యికాదు - గియ్యికాదు " ఎండిది - - = - యన్నాలు దీయరమ్మ ॥ రేపల్లై వాడలోన గోపాల కృష్ణా! ఎంతా కొంటే వాడావు గోపాలకృష్ణా క్‌ ఎంత వలుగాకి బాలుడవయ్య ఎన్నా బుడ్తు వపలుగాడుతా వయ్మ పాలాబుడ్డు పాడు జేస్తావమయ్యా ఎన్నా బుడ్డు పాలాబుడ్డు పలూగగొట్టి వాటల్లు వాడె దావయ్య గోపాలకృష్ణా య పాటల్లు పాడె దావయ్య గోపాలకృష్టా ! ళా లు 99

ఓ ఇజంచితా! ఎక్కడ దానవె ఎక్కడ దానవే చక్కని కోమలి ఒక్కదాని వడిలోన ఓ చెంచితా ఒంటీగ వుండలేను ఓ చెంచితా ఒంటీగ వుండలేను ॥ ఎక్కడ ॥ “ ఒగును దానివని ఎగిసి గంతేయబోతే అరికాల్లొ ముట్లు నాటేను ఓ చెంచితా అరికాల్లొ ముళ్లు నాటేను ॥ ఎక్కడ ॥ యు లా కూసోవె చిన్నదాన కుదురు నక్కనిదాన కుదురుగ ముల్లు తీసేను ఓ చెంచితా కుదురుగ ముల్లు తీసేను ॥ ఎక్కడ ॥ ముల్ల ముల్లంగి వనము ముందర ముష్టి వనము ఎనక యంపల్లి వనము వకు_.న పాలవనమె ఓ వెందితా ॥ ఎక్కడ ॥ 100

మాయల వాడే! చిన్ని గోపాలుడు! పోపోపో చెలి నే రాలేను వెలి 101

ఓ ఇచెంచితా! ఎక్కడ దానవె ఎక్కడ దానవే చక్కని కోమలి ఒక్కదాని వడిలోన ఓ చెంవితా ఒంటీగ వుండలేను ఓ చెంచితా ఒంటీగ వుండలేను ॥ ఎక్కడ ॥ జఒగుసు దానివని ఎగిసి గంతేయబోతే అరికాల్లొ ముళ్ట నాటేను ఓ వెంచితా అరికాలొ ముళ్లు నాబటేను ॥ ఎక్కడ ॥ ళా రు కూసోవె చిన్నదాన కుదురు నక్కనిదాన కుదురుగ ముల్లు తీసేను ఓ వెంచితా కుదురుగ ముల్లు తీసేను ॥ ఎక్కడ ॥ ముల్ల ముల్లంగి వనము ముందర ముష్టి వనము ఎనక యంపల్లి వనము పక్కన పాలవనమె ఓ చెంవితా ॥ ఎక్కడ ॥ 100

మాయల వాడే! చిన్ని గోపాలుడు |! పో ఫో పో చెలి నే రాలేను చెలి చిన్ని గోపాలుడే మాయల్‌ వాడే -పోపహోపో - వేణు గోపాలుడై పోతున్నాడే వెలి రారె నఖియలార పోదాం వేగ _-పోపోపో- అడవి నందేవేళ పొన్నామ నున్నాదిె ఫొన్నామ నెక్కేడు సీటీలు కొట్టాడు రమ్మాని పెలివాడు ఓలాలు వేశాడు గొపాలుడు _ఎవోపోపో - నిన్న నందీవేళ నీళ్లల్లా నిలబడి సీటీలు వేశాడు ఊలాలు వేశాడు కూనుంటె కృష్ణమ్మ నిమ్మపశ్షేశాడు గోపాలుడు సై యెత్తి పలిసి నాడే గోపాలుడు -పొపోపో - 101

ఇెంచు వారి భామ చెంచువారి భామ నందానో చెలియ ముద్దుల గుమ్మ నందానో్‌ రాయరాయెభామ ,, రమణి ముద్దుల గుమ్మ ,. మొగ మెంత నక్కనే ,, మల్లెవువ్వుల తీరు ॥ ఓయి నా వల్లా ౩ రావవారి భామా 39 చెంచువారి పటము ,, చామంతి గిరి పటము ఇ9 చెంచు వారి పిల్ల 9 బెలియ ముద్దుల గుమ్మ ఎఖ ఏ రితి గున్నాది ౨ మంది అందగత్తున్నాది ,- అడతా పాడతా తోటొద్ద కొచ్చాడు 99 ఎవరి ఆడబడుచువే ,, ఎవరి కోడల వోలె 99 ఉలకవే పలకవే ,, ఊసన్న ఆడవే 99 మాటన్న వాడవే ,, మహవుణ్యముంటాది పలకన్న సలకవే ,, బహు పుణ్యముంటాది = రూపెంత నక్కనే ,, మల్లె పూలా తీరు 99 పలకవే పలకవే మహ వుణ్యముంటాది ॥9 చెయ్యెంత నక్కనే ,, చెంచువారిభామ 99 ఏ రీతి గున్నాది = చెంచువారి భామ 99 ఏమంటున్నాది = వెంచువారి భామ ౪9 నల్లా నల్దానివోడ సామోరా నా యెంట బడ్డావు సామివోరా నీ ఇంట పేనుగెల్ల ,, నల్ల రేవడీ లాగ 99 అన్నలగలదాన్ని , నీకుదీవన లిత్తాను ,, తిట్టకే తిట్టకే నందానో నీతిట్టు దీవన్లు నందానో , కోటి యేలామంది =. గొల్ల భామలు గలరు ,, పది యేల మంది. ,, పట్టవు దేవులే ॥

102

రాధరుక్కిణి మాద నందచానో మంచి రంగెన దానవు నందానో నత్య భామల మిద ,, నరివాదమేశాను ఇం వాచాలు నెగ్గించు 99 మయంతాలు నెగించు ణం నూరు వేల మంది =... గోపికాప్రీలో = భార్యలు లేకనే 99 చాధవపడి రాలేదు అం నల్ది కూడేళకే ౩ నేను 'సెతి పోరెడతాను,, కాని కులము దాన్ని దెత్తాను ,, దాని కాళ్లు పట్టిత్తాను .. మారుకులము దాన్ని దెత్తాను,, దాన్ని మాటలాడిత్తాను ,, జాతితక్కువ దాన్ని దెత్తాను ,. దాన్నిజగడమాడిత్తాను ,. కులముతక్కువదాన్ని దెత్తాను,, దానికూడుతినిపిత్తాను. ,. నత్య భామల మోద *= నరివాద మేశానె 99 వాదాలు నెగ్గించు == వంతాలు నెగ్గించు 9 103

భామాకృష్ణుల పె

శ్రీదేవి వంశమందు శ్రీకృష్ణుడె వుదృవించి పపాయంవు నత్యభామను 'పెండియాడి ॥1

కోరిక దంపతులు కొంగులు ముళ్తు వేనుకుని శేషాద్రి శయనుడైన (శ్రీనవుతావచ్చు ॥

శ3రను వంచుక సత్య సిగ్గున నగ్గుత రాగ

శిరను నెత్తి శ్రీకృష్ణుడు నవ్వతా వచ్చు ॥ బాసింగాలు కట్టి నత్యభామ వేలు పట్టుకుని గౌరీ వూజలు సేయ కదలి వత్తురు

శివుని నోములు నోమ నాని కొత్తురు ॥

ఆనాడు ఇందువదన సుభ,ద తలుపులు మూసి

నవరత్న కలువులు మూసి

సీ కాంత పేరు చెప్పు నిజముగ మాకు అన్న 6 చక్కాన్ని దేవిపేరు నత్య అని పిలుతురమ్మ ఫక్కున్న నవ్విరమ్మ పణతులందరు

కిలకిల నవ్విరమ్మ చేడెలందరు ॥

ఆ వేళ భామ కూడి కొంత మంది స్త్రీలుకూడి నీ విభుని పేరు చెవ్వు నిజముగ మాకు 1॥

"పేరు చెప్పమన్నరుగాని మగవారే యున్నరిచట భగవంతుడు శ్రీకృష్ణుడని పలికెను దేవి -

104

రుక్కిణీగోపాలుల పూబంతులాట పూల బంతు లాడెనే గో పాలుడు రుక్మిణి కెదురుగను వూలబంతు ----. విలకల పలుకులు బిన్నెల వన్నెల ం చీరలు దావిన దొంగితడు రవికలు దావిన దొంగితడు పూలబంతు -= = = పక వక నవ్వే కృష్ణస్వామి పాలు తాగిన దొంగితడు "పరుగులు తాగిన దొంగితడు వూలబంతు -=౨== 105 6

యశోద బాలుడా ! నలుగుకు రారా! నలుగూకు లేచి రారా ! రాజ గోపాలుడా | యళోద బాలుడా ! ఇంత జాల మేలర! కనకంపు మేడ మోద వట్టు పరువులు నీకు ఇట పరచుంచేము టేర ! బంతి వువ్వులు దెచ్చి బంక్షులు కటించేము రార! రు ణా రాధా కృష్ణ లోలుడా! కలికి రంగ ! లేవిరార! మల్లి వువ్వులు దెచ్చి బంతులు కట్టించేము రార! నత్యభామ సరనూడ్‌ ! నరగుణ లేవి రార ! 106

కృష్ణా ! మేలుకో! బంగారు చెంబుతొ పన్నీరు పట్టుకు వణతి రుక్మిణి వచ్చె మేలుకో ! రంగైన పావలు చెంగట వూనుకు రమణి సత్యవచ్చె మేలుకో ! దంత కాస్టము బూని తామారసాక్ష్మి సుదంతి వచ్చిందయ్య మేలుకో! అంతకు మున్ను రుమాస్ల వట్టూకు జాంబవతి వచ్చిందయ్య మేలుకో | పొందుగ కనూరి భరిణ వట్లుకు మై ట్‌ కాళింది వచ్చిందయ్యా మేలుకో ! అందముగ నిలువుటదము గొని న! మి(త్రవింద వచ్చిందయ్య మేలుకో! వంచ భక్షాన్నములు వశ్రిములొ వుంచుకు భద వచ్చిందయ్య మేలుకో ! వాలాయముగ తాంబూలము పట్టుకు అక్షణ వచ్చిందయ్య మేలుకో ! పొందుగ వీణ వాయించుతు రాకేందు రాధ వచ్చిందయ్య మేలుకో ! వదహారు వేల స్త్రీలంత సొగటాల పాళీ తెచ్చున్నారు మేలుకో! తెల్లవార వచ్చేను కృషా |! ళ్‌ 107

'తెలవారవచ్చి మేలుకో! కృష్ణ ! తెల్లవార వచ్చె వల్లవాధర నీకు ళా ఉల్లము రంజిల మేలుకో |! రా లు గొల్లల యిండ్లలో వెన్నలారగించ వేళాయె శ్రీక్సషు మేలుకో -

ణ తెల్లవారవచ్చె వూతన చనుబాలు వుక్కిట గొని దాని పాతక మణప వలి మేలుకో ! -

తెల్ల్పవారవచ్చె రేపల్లె వాడలో గోప కామినులకు తాపము లణప వలె చులుకో ! - తెల్లవారవచ్చె శాపరధులైన శకటానురుని మొదలు నంహరింప వలె మేలుకో ! - తెల్లవారవచ్చె కూరిమితో కంనుని కొలువు కూటంబున కూలదన్న వలె మేలుకో ! - తెల్లవారవచ్చె నీ పాద పద్మములు నరులకు చూపింది పరము నందించగ మేలుకో - తెల్లవారవచ్చె పల్లవాధర నీదు ఉల్లము రంజిల్ల గొల్లల యిండ్లలో వెన్నలారగించ వేళాయె శ్రీ కృష్ణ మేలుకో ! - తెల్లవారవచ్నె 108

మేలుకో ! నవనీతచోరా !

మేలుకొను నవనీత చోరా _ మేఘ శ్యామల వర్ణ గిరిధర మేలుకొను సింహాది నాయక మేలుకొను మయ్య మేలుకొను

తెల్ల వారెను తూర్పు దిక్కున

తెరలు తిమిరము గుహల జొచ్చెను

అల్ల నల్లన యొగ'సె కమలము

లణగె కలువలును -- మేలుకొను గంగ గౌతమి యమున నర్మద తుంగ భ దా కృష్ణవేణీ రంగుగ కావేరి మొదలగు రమ్యమౌ నదులు పొంగి

తమ తమ యందు కలిగిన

వుణ్య తోయము లెల్ల తెచ్చిరి

మంగళ పదమైన మీ

ముఖ మార్దనము కొరకు - మేలుకొను హరుడు చతురాననుడు ఇందుడు మొదలగు దేవత అందరు మురుయుబచును మొగసాల వాకిట నిలిచి యున్నారు - మేలుకొను

109

నల్లనయ్యా ! లేవరా! తెల్ల తెల్ల వారెరా నల్లనయ్య లేవరా - నబ్రనయ్యా లేవరా నలుదిశలూ వెలుగొందెరా కృష్ణా! కల్లావులను వల్లీ ముగ్గులు కాంతలు 'పెడుచున్నారయ్యా మల్లి పరున్నా వేఘయ్యా మాధవ నిదుర లేవయ్యా కృృషా |! కడవలతో నీరముకై కాళీ మడుగుకు వెళ్లు చున్నారయ్యా బడలిక ఏలను కృష్ణయ్యా నిను బతిమాలెదను లేవయ్యా కృష్ణా: (ప్రియమున పిలచినరావు పిలుమైనా వినవేమయ్యా దయగల వాడంటారయ్యా దర్శన మోయవదేమయ్యా ౬ కృష్ణా |

110

జల [క్రీడ లు 'నెనరంగ వాసా ! వన్నగ శయన రంగధామా ! కన్నెలు జలక్రీడ కృష్ణుని చిన్నెలు వినగదరే ! 'రపల్లెలొ గనరే చక్కని గోవ స్ర్రీలల్లా రేపులు మాపులు కోవులు మోరుచు తోవుల వనములలో ॥ ఇందు వదన రావే! జలముల చందదముఖిని తేవే ! మంద గమన. రావే ! వనముల చందముఖిని తేవే! మలయు నుగంధులను, నవ్వుచు కలహంనల వలెను జలకము లాడుచు విరిజవ్వనమున చిలకలు గుమిగూడి తామెర లటుజూచి భామలు కోమల మాయనని శాముని భీమము ఏమనవచ్చును సోమకళల కాంతి ॥ పోమ కళల కాంతి ఓయక ! ఇందద.కళలకాంతి ఇం[దకళల క్షాంతి ఓయక ! చంద్ర .కళల కాంతి అక్కలార! వినరే ఇండ్లలొ వెన్న దొంగ వీడు కమ్ములు కోకలు నెమ్మద ఎత్తుగ కొమ్మకు చుఖైగ దే ॥ చూతాము రారె కోకలు ఏ తావున వున్నవో సారన నేేతుడు మారుడు జనకుడు వీరలు దాచెగదే ॥ నామగుజ్జెలి వీరె ఓయక సోమ కళల రవికె _ అవ్టకళల చీరె ఓయక దృష్టి వన్నె రవికె ఛాయలు గల వీరె నిన్న మా బోయుడు గొన్న రవికె కరకంచుల చీరె ఓయక కంకణాల రవికె నంపెగ వూలవీరె ఓయక కెంపు నీలవు రవికె నల్ల ఉదయరాగమే బిగువైన నన్నమల్లెల రవికె 111

దిశిలి వట్టువీరె ఓయక వగలు చుక్కరవికె చాయలు శ్రీకృష్లా ' చలువలు కలువలు ననువలచె ॥ నెలతల కొమ్మల జిలివిలి పలుకులు వలువలు మా కివ్వరా ! తిలక డేజనెక్కి కలువలు మొలక నేర్చిబూని అలగిచు తలదిగి నిగాంచిలోన శ్రీధరుడా ! వినరా ఎంత వింతగాడే కృష్ణుని చెంత బోదమురారే చాలలురా కృష్ణా యమునకు శీలలురా కృష్ణా ! వాలయేలిమమురా కృష్ణా ఏల ఏవెదవురా వామాక్షులు వినరే ఘన విశాలాక్షులు వినరే ! బాలుడనే గదరే మోరేటు జాలము సేయతగునా చదఠు వింత కేళీ జలముల తగవు సేయతగునా తరుణు బోణులారా మిరిటు తొలగి వేగ రారే గుట్టు విడిచి మేము కృష్ణా గట్టుకు వచ్చెదమా రట్టు చేయ తగునా కృష్ణా వట్టు వల్వలివ్వరే ! అడుగుద్వ్వ్వ్యా రారే మడుగుల గొడుగు కొండ వాళ్లీ తడబడ కుండాతామర పాకులు నడుముకు చుటుకున్‌ ॥ ఒంటి చేత (మొక్కు మాకు ఉచితము కాదనెను రెండు చేతులెత్తి మొక్కితిమి దండమురా ! స్వామి! కొమ్మకు చుట్టిన కమ్ముల కోకలు నెమ్మదిగ ఇచ్చెగదే కృష్ణుడు నెమ్మదిగ ఇచ్చెగదే & 112

కృ ష్టుడు - గొల్లభామలు గొల్ల భామలమ్మా చక్కని గోపికస్రీలమ్మా భామలు వదహారు వేల స్త్రీలూ భామలు వడుచు కన్నెలేమో భామలు ఊరికి ఉత్తరానా భామలు దారికి దక్షిణానా భామలు మావిడి వనమందూ భామలు మల్రైతోటలోనా భామలు చేమంతి వననమందూ భామలు వెంగలింవినారే భామలు ఓలఓఅలనుచూ భామలు ఓలలాడినాదే భామలు ఓలల సందూనా భామలు ఒళ్ళు మరవినారే భామలు ఆకాళగిరి నుండీ కృష్ణుడు అందవచ్చేనేమో కృష్ణుడు మైలవీరలన్నీ కృష్ణుడు మడత పెట్టినాడే కృష్ణుడు చలుర బీరలన్నీ కృష్ణుడు చంక పెట్టినాడే కృష్ణుడు పొన్నమానుమోదా కృష్ణుడు ఫపాందుగకూమండె కృష్ణుడు కొమ్మకు ఒకవీరా కృష్ణుడు కటికి తగిలించే కృష్ణుడు కొమ్మకు ఒకరవిక కృష్ణుడు కటికి తగిలించే కృష్ణుడు పొన్నమాను మోదా కృష్ణుడు పొందుగా కూర్చుండే కృష్ణుడు వీరలేవి అక్కయా మన రవికలేవి అక్కయా మనవి నుడిగాలొచ్చె నేమో అక్కయా చుట్టుక పాయెనేమో అక్కయా వానగాలొచ్చెనేమో అక్కయా వరదన పాయెనేమో అక్కయా దొంగలొచ్చిరేమో అక్కయా దోచుక పోయిరేమో అక్కయా అడుగులువేతామా దొంగల జాడలుతీతా మామనము అడుగో చూడావే అక్కయ్య పొన్నమాను మోదా కృష్ణుడు 113 త్త

పొన్నమాను మోదా కృష్ణుడు పొందుగ కూర్చుండె అక్కయా నారాయణ నీకు కృష్ణా నయముగ దంముడలు కృష్టా వరమాత్ముడ నీకు కృష్ణా వడి పడి దండములు కృష్ణా ఒక్కచేయి దండంబూ భామా ఒప్పదు నామనసూ భామా మగ వాడివి కావా కృష్ణా మగవాడవు కావా నీవు ఎటువంటి మగవాజ్లే భామా ఎటువంటి వీరలేమోవి నిమ్మకాయ వన్నెవీరా కృష్ణా నిండుపోత రవికా కృష్ణా మామిడికాయ వన్నెబీర కృళ్షూ మల్లెపూల రవికా కృషా కరక్కాయ వన్నెవీర కృష్ణా గాజువన్నె రవికా కృష్ణా చీరలు ముట్టినావే మరి రవికలు ముట్టినావే భామా జున్ను పాలు తాగ్‌ కృష్ణ దుడ్డులున్నావురా కృష్ణా పాలు వెన్న తాగీ కృష్ణ బలసి వున్నావుర్తా కృష్టా ! 1గత్మ

చందమామ ! దేవేంద్రలోకాన దేవిలోకాన - చందమామ దేవేంద్ర కూతుళ్టు భామలేడుగురో మండాన తెప్పించె మరిశాయ పనుపో ,, ఏడు ఊళ్ల పొడుపు మధ్యాన పెండ ,, మద్యాన 'పెండలో మండాపరోలు ,, దేవేంద్ర కూతుళ్లు భామ లేడుగురో ,, అందరికి చిన్నాది మగువ రుక్కిజో 99 ఆరుగురికి పెద్దాది కావుళ్లదేవో 99 దంవీన వనువంత దోనెలకు పెటి న పారేటి నందానికి ఆటలకు బోయిరి. ,, ఆట ఆటంటాను ఆటాడు తారో కం ఓలి ఓలంటాను ఓలాడు తారో శ వాళ్లోళ్ల రైకలు కట్టమై పెట్టో ం వాళ్లోళ్ల సీరలు వుట్టపై పెట్టో 1: గోపెమ్మ కొడుకేమి గోపాలకృష్ణా ,, ఎండి పిల్ణంగోరు ఎత్తి నాదంయిడిసో ,, పెడి పిల్ణంగోరు పట్టి నాదంయిడిసో ,, ఎక్కిపోయి ఎలికొండ వెదురాకు మేసో ,, దిగొచ్చి దింపన సిగురాకు మేసో . పారి పోయే నం(ద్రాన సన్నీళ్టు తాగో ,, 115

పాలు తాగి గోవులు నిమ్మాళించో చందమామ ఏపాప జాతీర పనువు కలిపిందో 99 దాగి డాగొచ్చెనె తామర్ల నీడ 39 పొంవి పొంచొచ్చెనె పొన్నల్ల నీడ ఇఇ కళ్టై మోంద సీరలెత్తినోడాయ 99 వుట్ట మోంద రైకలెత్తినోయడా ఇ9 పొన్న మాను మోద ఎక్కినోయడా 99 గోపెమ్మ కొడుకేమి గోపాల కృష్ణా $9 దేవేంద్ర కూతుళ్లు భామ లేడుగురు 99 మన మొచ్చి జామాయె మనతండ్రి కొట్లో ,, మనమొచ్చి జామాయె మనతండి తిట్లో 99 ఓలి ఓలంటాను గట్టు కొచ్చిరీ 39 వాళ్లోళ్ల వీరాలు లేక పోయేను 99 వాళ్లోళ్ల రైకాలు లేక పోయేను 99 తామ రాకులు కోసి దళ్లు కట్టిరో 99 పారు టాకులు కోసి మైట లేసిరో ంం గోపెమ్మ కొడుకేమి గోపాల కృష్ణా ఇం దండములయిన ఒవ్పగింవిరో ః ఒంటి చేతి దజ్ణము లొప్పనంటాడు 99 రెండు సేతులెత్తి దజ్ఞములు పెడితే 99 వాళ్లోళ్ల సీరాలు వాళ్లకిచ్చేను 9 వాక్లోళ్ల రైకాలు వాళ్ల కిచ్చేను 99 116

గోపాలకృషా + రారా ళా గొబ్బి తట్టుదాము రార గోప గోపి కలము గూడి గోపాల కృష్ణుజేరి గోము మోర గోకులము ॥ గొబ్బి ॥ మధ్య చెట్ట దీపముంది మల్లెపూల దండ చుట్టి మధుర మధుర గానములకు మనసారగ నాట్యమౌాడి ॥| గొబ్బి ॥ ఒ - కొక్క గోవ బాలుడు ఒ = కొక్క బాలకృష్ణుడు ఒ - కొక్క గోవ బాలిక ఒ - కొక్క విన్ని రాధికగుచు ॥ గొబ్బి ॥ కంకణములు కదలియాడ అందెలన్ని అదర మోయ హారములు అల్లనాడగ తాటంకము లాట లాడ ॥] గొబ్బి ॥ అడుగు అడుగు తడబడక చేయి చేయి చెదరకుండ చుట్టు వరున తప్పకుండ గొంతు గొంతు కూర్చుకొనుచు | గొబ్బి ॥ 117

తధిగిణ తధిగిణ తధిగిణతోం ధళంగు ధళంగు ధళంగుతోం ధకిట ధకిట ధక తదిగిణతోం ధళంగు తధిక్కి తధకిత ధోం ॥ గొబ్బి ॥ గోపాలకృష్ణ రారా గోవింద కృష్ణ రారా గోకూల వాలరారా గోపికా మనోహర రారా మోహన కృష్ట రారా మాధవా కృష్ణ రారా మురళీ మనోహర రారా ముద్దుల కృషరారా ణి నా - కన్నుల వెలుగారారా నా - వలపుల వొలుకారారా నా - తలవుల వెన్నెలరారా నా - కులుకుల ములికీ రారా ॥ గొబ్బి ॥ 118

(శ్రీక్ఫష్లుడు ఎరుకలసొని వేషంతో సత్యభామకు సోదె చెప్పే విధం

ఎరుక 'సెప్పుతింటావా అవ్వోలవ్వ ! ఎరుక సెప్పుతాను యెనక ముందల విని మయొరిగి యెరుగని కతలెల్లను తలియని ॥ ఎరుక ॥

కుడి సెయ్యి సూవవే దుండి ! గొప్ప కోరిక నీ కుందండి

వడతి నీ నవతులు పదియారు వేలలో

యొడమోిక మగడు నీయింటనే యుంటాడె ॥ ఎరుక ॥ ఎడమ సేయి సావుదుండి ! కరయిడువక పట్టుకో దుండి ! ఇదిగో గడ్డము దాక ఇంటియాతడు వచ్చు విడువక బొట్టంటె వెలది అయిదోతనమె ॥ ఎరుక ॥

వెయ్యిటు లేత్తవే దుండి ! అల్లదిగో ఆ దిక్కు నుండి

వెయ్యి మాటలొథై ఇవుడె నీ విభుడొచ్చు

వెయ్యి న్నూట వదారులియ్యే కానుక నాకు ॥ ఎరుక ॥ చొరసాను లెందరికోనేను ఎరుక దొడ్డగ సెప్పియున్నాను మరవకె కృష్ణమ్మ మరి యిష్పుడొచ్చేని బురఖని తోడింత బువ్వ పెట్టించవే ॥ ఎరుక ॥ పాత వీర యిచ్చేవ అవ్వోలవ్వ పట్టు రైకిచ్చేవ నాతి శ్రీకృష్ణమ్మ నవ్వునీడకె వత్తే వేత్రైన బగుమతి సేపింతువా భామ ॥ ఎరుక ॥

నా వంక నూడవె దుండి!

(శీకృష్టమ్మ నల్లనోడు గదదుండి

నాతిరో ! నీ మగడు నా వంటి వాడేన ?

నను మరచి పోయీవా నాధుడు రాగానె?

119

నా జస గొఖభామా కృష్ణ్టుమూ ర్తీ గొల్లవారి యిండ్త కడకు కృష్ణ్టమూర్తీ ' మా శీమి వనుల కొచ్చినారు కృష్ణేమూ ర్తి! పాలు గొన వచ్చినానె గొల్లభామా ! మంచి. పాలు హోని నన్ను వంవు గొల్లభామా ! కొత్త కోడండ్రమయ్య కృష్ణమూర్తి | మా అత్తగౌర్ని అడగవయ్య కృషమూర్త్‌ ! అవా గ! అవాాటి కొత్త కోడండ్రు లైతే గొల్త్పభామా ! నే రొక్క మిస్త పుచ్చుకోవే గొల్లభామా ! అబ్బబ్బ రొక్కమొద్దు కృషమూర్తి ! మా అత్తగార్ని అడగవయ్య కృీషమూర్ర్తి ! ణి ఆది 120

కోలపాట ఉట్ల పాలు "పెరుగు దొంగ జాన రాయుడే గోపాలరాయుడే రాతిరి వచ్చినాడు నాధుడమ్మ గొపాలుడమ్మా | ఉటపాలు ---=-- మ్‌. జోగి జగ్గయ్య పేట వానుడమ్మ వానుదేవుడమ్మ తిరుపతి కొండ మోద తీసుడమ్మ ఎంకటేవడమ్మ ॥ ” ఉట్లపాలు జు యు డా వా మెడలో ముత్యాల పేరు ముద్దుగుమ్మ బంగారు బొమ్మ మల్లీ నంపెంగ వుష్పములు తెన్చినాడే చెలి కివ్చినాడే ॥ రా ఉట్లపాలు వ ముదబంతి వూబంతి ముద్దుగుమ్మ బంగారి బొమ్మ చేమంతి పూబంతి చెలియ రావేమమ్ము కలయ రావే ॥ ఉటపాలు - - - - రా 1౨1 10

ఎంతటివాడోయ్‌ చిన్నికృష్ణుడు ! ఎంతటి వాడోయ్‌ చిన్ని కృష్ణుడు ఆ రావణుని చంపేను మాయ మృగం ఏలాలో ఏలాలో ఏలాలో ఏలాలో ॥ ఎంతటి ॥ పదకొండేళ్ల గొల్ల భామల కొంపల దూరాడె వేణువు ఊదాడే అవుల గాశాడే ఏలాలో. ఏలాలో ఏలాలో ఏలాలో ॥ ఎంతటి ॥ భూతకి. ముక్కు సెవుల గోసి వారధి కట్టాడోయీ వాలిలి గొట్టాడోయ్రా ఏలాలో ఏలాలో ఏలాలో ఏలాలో ॥ ఎంకటి ॥ అటు నిటు జూవీ చీరలెత్తుకెళ్లి "సెటెక్కి సకిలించాడోయీ న్‌ అవుల గాశాడోయీ వేణువు వూదాడోయీ ఏలాలో ఏలాలో ఏలాలో ఏలాలో ॥ ఎంతటి ॥ 122

కృష్ణుని చరితము వినే

గొబ్బియల్లో నఖియా వినవే కృష్ణుని చరితము కనరే కృష్ణుని చరితము వినరే ॥ రారా రారా రాత్రుల యందు యమునా తీర యిసుకల యందు" ఆఅటలాడ నేర్చాడే చెలి ఆటలాడ నేర్చాడే ॥ దరి(దుడైన కుచేలునకు దరిశన మొనగిన మాధవుడే ఆతని కోర్కెలు తీర్చెనే వెలి ఆతని కోర్కెలు తీర్చెనే ॥ యమునా తీర యినుకల యందు రాధా మాధవ యినుకల యందు ఆటలాడ నేర్చాడే చెలి ఆటలాడ నేర్చాడే ॥

123

రాజ గోపాలుడే! కోలు కోలు కోలు కోలో నాసామి కొమ్మలిద్దరు మంచి జోడో రాజు నన్ను పిలువడమ్మా నాసామి రాజ గోపాలుడే కొమ్మా! కల్టె మోంద కలియ వెట్టో నాసామి కొట్ట బోతె తేలు కుట్టో మంతరించె జాణగాడు - నాసామి మళల్లెవూల సౌగనుగాడు ॥ కోలు ॥ కట్టెమోంద కంను బలికె నాసామి పుట్ట మోంద వుంజు బలికె రాజు నన్ను బిలువడమ్మా - నాసామి రాజ గోపాలుడే కొమ్మా ॥కోలు ॥ తెల్ల గుర్రం జల్లితోక - నాసామి | ఏడ బోతవు ముద్దు కొడకా కొమ్మలుండే కోనకు బోతా - నాసామి రాయబారం చేయ బోతా ॥ కోలు ॥ కోసింది కొయ్య కూర మట్టోయ్‌ - నాసామి వాసనకు చెంచెల్ల కూరో వాసి గల మగవాడివైతే - నాసామి వాచ్చొక బోటుండరాదా ॥ కోలు ॥ అంతలింతల వీరగట్టి ఈత పేళ్లు రయికతొడిగి సాద్యమైన జొన్నచేలో దోసె పేడిక మోన పోతి ॥

దకావతారాలు జాలము ఏలనుర నీలమేఘశ్యామ ! సేలమేఘశ్యామ నిరుపమ గుణధామ ! మచ్చావ తారమున ముచ్చు సోమకు దృంచి 'దెచ్చియు వేదములు మునుల కియ్యలేద కూర్మావకారమున కొండ వీవున మోని దండిగ _పజలకెల్ల వరము లియ్యగలేద భూమి బావగ జుట్టి మాయ హిరణ్యాక్షు మద మడచి ముట్టెతోను ధరణి నెత్తలేద ఆనాడు ప్రహల్లాదుడు కృష ! యని వేడ ఊక్కుస్తంభము నందు ఉదృవించలేద బడుగు బావడవనగ బలిని మూడడుగులు అడిగి నెత్తిన కాలుపెట్టి మరి తొక్కలేద ౯ జాని ట ఆనాడు (దౌపది హా కృష్టా ! అని వేడ 'అక్షయంబుగ వీరలిచ్చి రక్షించలేద 125

మంగళం యాదవబాలా ! మంగళం మంగళం యాదవ బాలా! మంగళం మంగళం దధివోరా ! మంగళం మంగళం నవనీత చోరా! మంగళం మంగళం నందకుమారా ! ఇండ్లు జొచ్చి గొల్లయింతుల పై పూల సెండ్లు వేసి పాలకుండల బట్టి కండ్లు మూసి వెన్న ముద్దలన్నిటిని దుడ్డు పొడసినట్టి దొరవు [శీకృష్ణా ! పీట లెత్తుక పరచి పెరుగు కుండకు చిన్న తూటు పొడిసి [కింద దోసిలొగ్గి నూటి గాను గొల్ల సుందరిండ్రల నెట్టి నగు బానదేనేల వుండావ ఓ కృష్ణ 1 ॥ వుట్ల కెక్కిన పాల కట్టా పోరల మెక్కి రట్టు జేసి గొల్ల బొట్టాతోను పట్ల దెలసి నన్ను శేట్ల కట్టిన తల్లి కట్ల కోపనట్టి గోవిందుడవు కృష్ణా! ॥ ణు నంద నందనుడవై బృందావనము నందు మంద నావులగాసి ముందుగను అందమైన గోపి సుందరి మణులతొ పొందుగ వెలసిన భువన మోహన కృష్ణా ! గన 126

మంగళారతులు రాధా గోపాల కృష్ణయ్యా ఇదిగో మంగళారతులు గోపాల బాలులంత గూడి గోవులు గాసిన స్వామి ॥ మాయచే భూతకిని దృంచి మానవులందరిని గావి మాయచే దృంవిన వాడా నుందర గోపాల కృష్ణయ్య ॥ బేవకి వ్యుకుడవు నీవు వనుదేవుడి సుతుడవు నీవు శరణని వేడితిమయ్యా సుందర గోపాల కృష్ణయ్య యశోద బాలుడవై నీవు దేవకి వుతుడవు నీవు అలనాడు కంనుణ్ణి బట్టి వధించిన వాడవయ్యా గొల్ల ఛామలతో నీవు ఆటలు ఆడినావయ్యా భక్తుల కాపాడినావయ్య పాపాత్ముల బలిమార్చి నావయ్య మశ్చావతారమెత్తి సోమకుని బట్టి దృంచినావు కూర్మవతారమెత్తి వీవున కులగిరి మోసినావు దశరూవమ్హులెత్తి నీవు దశకంరుని దృంవినావు స్వామి చరశింహస్వామి అవుతారమెత్సి హిరణ్యాక్షుని వధింవి భక్త (ప్రహ్లాదుని రక్షించినావు భక్తుల కాపాడినావరు, పాపొక్కుల బలిమార్చి న నావయ్య 127

మాధవునికి మంగళం మానినిరో ! మాధవనకు మంగళంబని కొనియాడగ మానవతులు కూడి వేగ దీన జనుల [బోవు మనుచు గానలోల ! గారవించు ! _ మానినిరో | మకరి చేత జిక్కి హరి మొరలు పెట్టగ తికమకలై సకలాక్ముడు వేగవచ్చి నకలానుత శస్త్రమున మకరి దృంచి కరిగలసిన _మానినిరో ! అంబ తపసి వెగటు బుది అంబరీషుని శ పియింపగి డంబమనుచు చ (కంబట్టి కుంభినీ తన యార్చితులకు నంభమమును కలిగించును = మానినిరో! తులువలైన కౌరవులు వలువ లొల్వగ కరుజగల్లి జ్‌, బె వరల, 'కషమానినిరో! తప వా టీ నా నా

గ

మాధవునికి మంగళం 1

మానినిరో ! మాధవునకు నర ,! మంగళంబని కొనియాడగ వుం ఠా!

మానవతులు కూడి వేగ -

దీన జనుల బోవు మనుచు . ,

గానలోల ! గారవించు ! ః

= మానిసిరో మకరి చేత జిక్కి హరి శ = మొరలు పెట్టగ తికమకలై / . సకలాత్ముడు వేగవచ్చి + సకలానుత శస్త్రమున ; మకరి దృంచి కరిగలసిన స్‌ " -మానినిరో ! ళో ం అంబ తపసి వెగటు బుద్ది + "= అంబరీషుని శపియింపగ ॥ . . డంబమనుచు చకంబట్టి ' కుంభినీ తన యార్చితులకు -/ . సంభమమును కలిగించును | _ మానినిరో !: | --. తులువలెన కౌరవులు . ॥ వలువ లొల్వగ కరుజగల్లి ( కలత్తద్రర్చి=పిలుమ్మక్షైాతరలి వచ్చి _ ల " స్టల్రివ్చి, వగభ్మామ్యి న ఖో నస నినిరో£ | ( ల4ర్తడ్లు బో / . న్నే కతు సంక కి |