Telugu Gnapakam Chesukondi, Eppudaina... Amara Veerula Vutharalu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

స 1. లూ ల 2 న టి ల్‌ నా. వూ? స్‌ో? మా సహా వో ాో టే 7 ఫ్‌ నం. టం త ర వె ర్త క ప ర యం. డ్లప్లకం ఛో తా ర. భం. / | డు / జ (1 స్ట చ్ష న! న = హ్‌ జా ఇ | అస్తు ము వం. ల యల యయ ల దు. య నా మ. లం యా... నయా చ న ల య. లర నం? ల న. న న. భ . సు డి ర య. క. యర. కం న చం. స్థ న. మడ ॥ గ. 49 య అం 99 ఈ హ్‌! క లాలు బో సె లా సా యా . , ఓ] ఆ రు. గ ప ౬ 1 . జే! ఈ ం ఒ ౯ ప ల గ. క్‌ ఆ యం

ళో ఇ ఇ జ్ఞాపకం చేసుకోండి ఎప్పుడైనా ... అమరవీరుల ఉత్తరాలు

అనువాదం జె. లక్ష్మీ రెడ్డి

ప్రచురణల విభాగం

సమాచార, (ప్రసార మంత్రిత్వ శాఖ భారత ప్రభుత్వం

1998 (22 1920) ల పు (ప్రచురణల విభాగం యా ఆ లె ఈ 193%: 81-230-0670-5 జం. క. కగం6: 55.00 సం

(ప్రచురణల విభాగం, నమాచాత, (ప్రసార మంత్రిత్వశాఖ, ధారత వభుత్వం, ణా వటీయాలా వౌస్‌, క్రొత్త ఢిల్లీ వారిచే (వ్రచురితము. శల

సే

ప్రచురణల విభాగం విక్రయ కేంద్రాలు. (

శి వటియాలా వౌస్‌, 1, తిలక్‌ మార్గ్‌, క్రొత్త ఢిల్లీ - 110001

అ నూవర్‌ బజార్‌, కన్నాట్‌ నర్కన్‌, క్రొత్‌ ఢిల్లీ - 110001

అ వోల్‌ నెంబరు.196, ఓల్డ్‌ సెక్రపేరియట్‌, ఢిల్లీ - 110054

శి కామర్స్‌ మౌస్‌, కురింభోమ్‌ రోడ్‌, బుల్గార్డ్‌ పైర్‌, ముంబాయి - 4000386

ఈ 8, ఎన్‌న్లనేడ్‌ తూర్పు, కలకత్తా - 700069

€ రాజాజీ భవన్‌, బౌసెంట్‌ నగర్‌, చెన్నై - 600090

€ (ప్రెస్‌ రోడ్‌, తిరువనంతపురం - 695001

ఈ రాష్ట్ర వన్తు వ్రదర్శనశాల భవనం, హైదరాబాద్‌ పబ్లిక్‌ గార్డెన్స్‌, "హైదరాబాద్‌ - 500004

అ మొదటి అంతన్హు, “ఎఫ్‌” వింగ్‌, కేంద్రీయ నదన్‌, కోరమంగళ్ళ బెంగుళూరు - 560034

త బీనోర్‌ రాష్ట్ర నవాకాఠ బ్యాంక్‌ భవనం, అకోక్‌ రాజవథ్‌, పట్నా - 800004

అ 27/6, రామమోవాన్‌ రాయ్‌ మార్గ్‌, లక్నో - 226001

విక్రయ కేంద్రాలు: (పెన్‌ ఇన్ఫర్మేషన్‌ బ్యూరో

అ (/0షిఐ.బి; సి.జి.ఓ. కాంప్లెక్స్‌, “ఏ వింగ్‌, ఏ.బి, రోడ్డు, ఇందోర్‌ (మ.వ్ర.)

౨ (/0పీ.ఐ.బి; 80 మాలవీయ నగర్‌, భోపాల్‌ (మ.ప్ర.) - 462003

అ (౮0పి.ఐ.ది; కే-21, మాలవీయమార్డ్‌, “సి” స్కీము, జైపూర్‌ - 302001

౫494 మటు ౧౫౪5౮50101, 22200...

టిశడమత *252014 లగ న ర గం284) (42౧5120664 09

శ. ఒఉకపల2న4] [రం గాంగ రుతు కతి 1004 9...

ర్ల వచా లగ రమ్ము (111౧6010), ?2011024003 01౪15101, 1997.

తుం భం రాకు 11053, 91086: 5701789, 5700788 / స్వత గంతుం కీని స్త 9౦101-2 46 రడ /౯ ల లో తలలను శ గే ప క అటా ఈ 41% భే నాక్‌

తొలి పలుకు

్రుంగ్షవువారు మన దేశాన్ని రెండు శతాబ్దాలకుపైగా వరిపాలించిన మాట వాస్తవమే, అలాగే, మన దేశ ప్రజలు అ పరిపాలనను ఎన్నడూ పూర్తిగా అంగీకరించ లేదు అన్న మాట కూడా వాన్తవమే. మొదటినుండీ, దేశంలో ఏదో ఒక రూవంలో ఇంగ్లీషువారి వరిపాలన వట్ల నిరనన వగ్ణక్తమవుతూనే వచ్చింది. వందొమ్మిదవ శతాబ్దం మధ్యకాలం నుండే ఆ పరిపాలనకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు జ్వాలలు రేగడం మనకు కనిపిన్తుంది. 1857లోనైతే ఇది భారత వ్రథమ స్వాతంత్ర్య నంగ్రామం గానే రూపొందింది. దీన్నే “సిపాయిల తిరుగుబాటు” అని కూడా అంటున్నారు. ఈ సాయుధ పోరాటం నవఫలం కాలేకపోయింది. బవాదూర్‌ షా జఫర్‌ నేతృత్వంలో సాగిన ఈ మొదటి స్వాతంత్ర్య నమరంలో రూన్సీ రాణి లక్ష్మీబాయి, నానా సాహెబ్‌, తాంత్యా టోపీ లాంటి వరాక్రమవంతులైన దేశభక్తులు పాల్గొన్నారు.

ఇది జరిగిన దాదావు అర్ధ శతాబ్దం తర్వాత మవోత్మాగాంధీ నాయకత్వంలో విదేశీ పరిపాలనకు వ్యతిరేకంగా అహింసాత్మక ఉద్యమం మొదలైంది. అందులో ఆనాటి భారత జాతీయ కాంగైెస్‌ (వముఖ పాత వహించింది. ఇంజేకాక అ అహింసాత్మక ఉద్యమానికి నమానాంతరంగా (వ్రతికూల చర్యుల మరో ఉద్యమధార కూడా (వ్రవహించింది. ఈ ఉద్యమంలో పాల్తాన్న వారు అహింసాత్మక ఉద్యమంతో స్వాతంత్ర్యం సిద్ధంచదని, విదేశీయులకు వ్యతిరేకంగా సాయుధ పోరాటం సాగించడం అవనరమని భావించారు. ఈ పోరాటంలో చంద్ర శేఖర్‌ అజాద్‌, రామ (వ్రసాద్‌ “విస్మిల్‌, అశ్‌ఫొక్‌ ఉల్లా ఖాన్‌, భగవతీ చరణ్‌ వోపా, భగత్‌ సింగ్‌, రాజ్‌గురు, బటుకేశ్వర్‌ దత్‌, మొదలైనవారు క్రియాశీలక పాత్ర వహించి దేశం కోనం తమ ప్రాణాలర్పించారు.

ఈ విప్లవ వీరులు వివిధ నందర్భాల్లో తమ తల్లిదండ్రులకు, అన్నదమ్ములకు, అక్క చెల్లెళ్ళకు మిత్రులకు, నవహచరులకు రాసిన ఉత్తరాలు ఈ పున్తకంలో -సేకరించబడాయి. ఈ ఉత్తరాలో మనకు భావోద్వేగం, గగుర్పాటు కలిగించే భావాలెన్నో కనిపిస్తాయి. ,

అమరవీరుల మనోవ్యధను రామట్రసాద్‌ “బిస్మిల్‌ ఒక నుదీర్హ కవితలో చర్జక్తవరిచాడు. అందులోని కొన్ని వంక్తులు ఇవి:

ఇదిగో వృూదయం, ఇదిగో మయననని' అర్చిస్తాం మా నల్యస్వాన్నీ తల్ధితి కాన్కగా ,

ఇల్లు గ్నుల్తెన మాకీకో ఇల్లు ఎక్కడో చూవుడీ మరి నంతనింవుడు దేళ (వజలారా / చేయు (స్తానం సాగిస్తామిక పోయి ఏటో నిరనాన్నే మాదిగా చేనేనుకుంటాం

మేయు నైతం ఇంటీ వట్టునో వోయిగా ఉండగలిగనాంమే, మయమయ్యు- కూడా తల్లిదండ్రులు ఇణుయులోడ్డుయె పెంచిరీ చెంవవై జారి జణీలో కన్నీళ్ళే వడినవ్వుడు

వాటీనే మీ విల్హలని భావించి మీ మననులు

కాంత వరయతొండని చబెవ్చునైనా లేకపోతిమి వీడ్కోలు వేళ నవో యువకులారా! మనను చెదరిన వేళైనా

తాత ఏదో అదన్నునైనా గుర్తు తెచ్చుకోండి చయల

మీ శరీరాంగాలు తునాతశక్తైూ చెదిరిపోయినా

తల్లి వృూదయం వగిలి నూరు ముక్కలై నమనినా

మీ భీరవళాంత ముఖ ముదను చెదరనీకండి రవంతయినా చింత లేదు మా గురంచి మాకు, కానీ బాధ వడతాం

తల్లి భరత మాత వివత్తులు తలచుకున్చు వ్వుడల్లా

దేళ స్వాతం్యత్య భుడియలు ఎవ్వుడో చూచేదీమేమిక

జొతి దుస్థితి మూట మాటీతీ తలతపెడుతుంది మమ్ముల

మా మనుగడలను మట్టిలో కలిపేందుకే ఇత ఎదుడుచూస్తా2 నొప్పు తెలినిన వారినడుగు - ఆవదల తీ వేమిటో (పొణాలర్పంచే వారినడుగు - అత్యావుుతి వలనో నుఖమేమిటో నిరీక్షించే తొళ్ళు నణుగు - దర్భనాభిలావ ఎట్టీదో

తాలి నళించే మిడతనడుగు - తావమం ఖే ఏమిటో అమరవీరులు రాసిన ఇలాంటి ఉత్తరాలనే ఇక్కడ మీ ముందు ఉంచుతున్నాం.

లేఖా కఠకవుం

ప్పుట నంఖ్య

1. రాణీ లక్ష్మీ బాయి - కై
2. నానా సాహెబ్‌ - శ 3, అహమద్‌ ఆలీఖాన్‌ ఆ 16
3. లాలా లాజ్‌వత్‌ రాయ్‌ - 18
4. రామ్‌ ప్రసాద్‌ “బిస్మిలొ - 22
5. రాజేంద్రనాథ్‌ లాహిడీ - 380 7, మవోవీర్‌ సింగ్‌ - 33 8 రోన్‌ సింగ్‌ - 38
6. అశ్‌ఫాక్‌ ఉల్తా ఖాట్‌ ఒం 40
7. చంద్రశేఖర్‌ అజాట్‌ - త్తు
8. భగత్‌ సింగ్‌ _ 46 12, నుఖదేవ్‌ ఆ 90
9. యతీంద్రనాథ్‌ దాన్‌ - 103
10. బటుకేశ్వర్‌ దత్‌ ఆ 105
11. భగత్‌ సింగ్‌ మరియు నవాచరులు - 107
12. నుభాష్‌ చంద్ర బోస్‌ ఆ 133

రాణి లక్ష్మీ బాయి ట్స ంగ్లీషమవారి పరిపాలనకు వ్యతిరేకంగా మొదటి తిరుగుబాటు 1857లో జరిగింది. ఇది మొదటి స్వాతంత్ర్య నమరం. ఆఖరు మొగలాయి చక్రవర్తి బవోదుర్‌ షా జఫర్‌ నాయకత్వంలో దేశంలోని ఎందరో రాజులు-మవోరాజులు ఇందులో పాలొన్నారు. వీరిలో రాణి లక్ష్మీబాయికి (వ్రముఖ స్థానం ఉంది. ఎంతో చిన్న వయనులోనే ఆమె అమరజీవి అయింది. ఇక్కడ ఆమె తన నవాచరుడైన మర్దన్‌ సింగ్‌ మవోరాజుకు రాసిన మూడు ఉత్తరాలు ఇన్తున్నాము. శొత్త ఢిల్లీలోని జాతీయ నంగ్రహాలయం (నేషనల్‌ చమూ్యూజీయం)లో భద్రవరచబడిన యూన్సీ మవోరాణి లక్ష్మీబాయి ఉత్తరాలను చూసినవ్వుడు రూన్సీరాణి, మవోరాజా మర్దన్‌ సింగ్‌, వీరిద్దరూ భరత్‌ గఢ్‌ (తాల్‌ బేవోట్‌) కోటలో కూర్చొని 1857లో జరిగిన వివ్లవానికి ప్రణాళిక తయారుచేసినట్లు తెలున్సుంది. మర్షన్‌ సింగ్‌ మహారాజు కు ఆమె రాసిన చరిత్రాత్మకమైన ఉత్తరం ఇలా ఉంది: శ్రీ మవోరాణి లక్ష్మీబాయి తరఫు నుండి శ్రీ మవోరాజాధిరాజు శ్రీ మర్దన్‌ సింగ్‌ బవోదుర్‌ దేవ్‌గారి యోగక్షేమములు విచారించడమైనది. ఇక్కడ అంతా కుశలమే.. తదువరి నమాచారమేమం'పే మునువు మీరు వచ్చినప్పుడు దామోదర్‌ రావును దత్తత తీనుకునే విషయంలో మా ప్రయత్నం జరుగుతూ ఉందనీ, ఇంగ్లీమవారు దీనికి నుముఖంగా ఉన్నట్లు కనిపించడం లేదనీ మీకు తెలిపాము. ఈ విదేశీయులు ఎవరికీ మిత్రులు కారు. మన ఇద్దరి మధర్ట ఇలాంటి చర్చలే కాల్‌ బేవాట్‌ కోటలో కూడా జరిగాయి. ఏది ఏమైనప్పటికి, మేము పూర్తి నమ్మకంతో ఉన్నాము, ఎందుకం మీరు బుందేల్‌ జాతిలో అందరికంటే ఉన్నత సింహాననం'పై విఠరాజిల్లుతున్నారు. అడుగడుగున మేము మిమ్ములను నంవ్రదించడం అవనరం. ఉత్తరం చదివిన వెంటనే బదులు రాయగలరు. విక్రమ శక నంవత్సరము 1914 (క్రీ.శ. 1857) నాటి మొవారు ఇంతలోనే 1857లో జరిగిన తిరుగుబాటు వ్రజ్వరిల్లి 1857 జూన్‌ 4 నాటికి దాని జ్వాలలు నుదూరప్రాంతాలకు వ్యాపించిపోయాయి. బుందేల్‌ఖండ్‌కు ఈ నమాచారం చేరగానే సాగర్‌, లలిత్‌పూర్‌ "సైన్యాలు ఇంగ్లీ వారిని తుదముట్టించి, మర్దన్‌సింగ్‌ను సైన్యాధివతిని చేశాయి. ఈ రోజుల్లోనే మర్దన్‌ సింగ్‌ మహారాజు 1

రాణీ లక్ష్మీబాయికి ఒక ఉత్తరం పంపాడు. దానికి నమాధానంగా రాణి ఇయనకు ఈ ఉత్తరం రాసీంది: శ్రీ మవోరాణి లక్ష్మీబాయి తరఫునుండి శ్రీ మహారాజు శ్రీ మర్ణన్‌ సింగ్‌ బవోదుర్‌ దేవ్‌గారి యోగక్షేమములు కోరడమైనది. ఇక్కడ అందరు క్షేమం. తదువరి - దీవాన్‌ గౌస్‌ తెచ్చిన ఉత్తరం చదివి చాలా నంతోషమైనది. మీరు, నేను, శాహ్‌గథ్‌ రాజు, తాంత్యా టోపే, మనమందరం నం(ప్రదింపవుల తర్వాత న్వరాజ్యం - మన రాజం - మనకు ఏర్పడాలని అథిప్రాయవడ్డాము. మేము ఫిరంగులు, గుండ్లు పోతపోయించుకున్నాము. ఈ విషయం రవాన్యంగా ఉంచాలి. బయటికి పొక్కకూడదు. ఎందుకంటే, టీకమ్‌గథఢ్‌... రాణి లడమీ నర్కార్‌, నత్జేఖాన్‌ దీవాన్‌ విదేశీయుల విషయంలో చాలా శ్రద్ధ వహిస్తారు. తర్వాత ఈ విషయం బయట పెట్టి =. అందువల్ల జాగ్రత్తగా ఉండండి. ఆశ్వీయుజం, విక్రమ శక నంవత్సరము 1914 (క్రీ.శ. 1857) నాటి మొవారు రాణి లక్ష్మీ బాయి, మర్దన్‌ సింగ్‌ ఇద్దరూ కలిసి వివ్లవాన్ని నడుపుతూ వచ్చారు. థిమ్‌లాసా, ఖురయీ, వినేకా, బరోదియాలోని కోటలను మరన్‌ సింగ్‌ వశం చేనుకొని సాగర్‌ జిల్లాను పూర్తిగా చుట్టుముట్టాడు. అక్కడ భయంకరమైన యుద్దం జరిగింది. ఆ యుద్ధంలో మర్దన్‌ సింగ్‌ తుపాకీ దెబ్బకు కర్నల్‌ డల్‌లే చనిపోవడమే కాక సాగర్‌ జిల్లా మర్షన్‌ సింగ్‌ కైవనమైంది. ఆ తర్వాత నర్‌ హ్యూజ్‌ రోజ్‌ వెనుక వైవు నుండే వలాయనం చిత్తగించాడు, కానీ, అదే నమయంలో జబల్‌పూర్‌ నుండి ఇంగ్లీషు సైన్యం వచ్చివాలింది. ఇంగ్లీషు వారి సైన్య బలాన్ని చూసి మర్దన్‌ సింగ్‌ తన మోవారింవును మదన్‌వూర్‌ లోయనుండి అమ్‌ఘరా లోయకు తరలించాడు. ద్‌న్ని అదునుగా తీనుకొని వ్యూజ్‌రోజ్‌ మదన్‌పూర్‌ లోయ గుండా బాన్‌పూర్‌ చేరుకున్నాడు. అక్కడి కోటను ధ్వంనం చేన్తూ అతడు మరత్‌గఢ్‌ (జాల్‌బేవాట్‌) చేరుకొని, దాన్ని తన అధీనంలోకి తీనుకున్నాడు. తర్వాత అతడు మరత్‌గఢ్‌ నుండి నేరుగా రూన్సీ చేరి రూన్సీ కోటను కూడా జయించగలిగాడు. ఈ వార్త విన్న మర్షన్‌సింగ్‌ దిగ్భాంతితో తలవట్టుకొని అలాగే ఉండిపోయాడు. రూన్సీ నుండి బయటవడిన రాణి లక్ష్మీబాయి కాలపీ చేరుకుంది. కాలపీ నుండి ఆమె మర్షన్‌ సింగ్‌ మహారాజుకు ఈ ఉత్తరం రాసింది: శ్రీ మవోరాణి శ్రీ లక్ష్మీబాయి తరథునుండి శ్రీ మవోరాజాధిరాజు శ్రీ మర్దన్‌ సింగ్‌ బవోదుర్‌ దేవ్‌గారి యోగ క్షేమములు విచారించడమైనది. ఇక్కడ 2 థ్రావళం చేనుకోండి ఎవ్చుడ్రైనా...

మన శ్రీ కాహ్‌గఢ్‌ మవోరాజుగారి ఉత్తరాన్ని వ్రస్తావించినందువల్ల విషయం తెలిసింది. తదువరి మేమిక్కడి నుండి తెలిపేదేమంకే మీరు సాగర్‌ దిశగా దండెత్తి బయలుదేరండి. దారిలో తెల్లవాళ్ళ రెండు సైనిక దళాలు బనచేసి ఉన్నాయి. వాటిని కాలరాన్తూ మీరు కాహూగథ్‌ రాజును వెంట తీనుకుని ముందుకు సాగండి. నేను, తాంత్యా టోపే, నానా సాహెబ్‌ ముగ్గురము "సైన్యాన్ని నన్నద్ధం చేసే వనిలో ఉన్నాము. మీరు నేరుగా నాట్‌ఘాట్‌ వద్ద వూ్యూజ్‌ రోజ్‌ను తరిమికొడుతూ కాలపీకి తరథిరండి. అక్కడ మనమందరము కలిసి గ్వాలియర్‌లో ఇంగ్లీమవాళ్ళ'పై దండయాత్ర చేద్దాం. ఇందులో ఇక ఎంత మాతం జాపర్టం జరగరాదు. ఉత్తరం చదవగానే బదులు రాయండి. శ్రావణ శుళ్ల చతుర్దశి సోమవారం, విక్రమ శక నంవత్సరం 1914 (క్రీశ. 1857) మకాము - కాలపీ) రాణీ లక్ష బౌయి 3

నానా సాహెబ్‌ 18570 జరిగిన తిరుగుబాటులో లక్ష్మీబాయితోపాటు బిఠరూర్‌కు చెందిన నానా సాహెబ్‌ కూడా (ప్రధాన పాత్ర నిర్వహించాడు. నానా సొహెట్‌ చాలా కాలం ఇంగిమ వారిని, మువ్వు తిప్పలు పెడుతూ వచ్చాడు. చివరివరకూ ఈయన ఆంగ్లేయులకు వట్టుబడలేదు: కొంత కాలం తర్వాత నానా సాహెబ్‌ తన నవాచరులతో పాటి నేపాల్‌ పారపోయాడని ఇంగ్లీషువారికి నమాచారం అందింది. కానీ, ఆయన వేషం మార్చుకుని భారత దేశంలోనే ఉండిపోయాడనీ, ఆ తర్వాతకూడా నన్య్యాసి వేషంలో స్వాతంత్ర్య పోరాటాన్ని నడిపించాడనీ భావించడానికి మనకు బుజువులు లభిన్తున్నాయి. నానా సాహెబ్‌ రాసిన ఈ కింది ఉత్తరంలో ఆయన తేజో రూవం మనకు కనిపిన్తుంది: మహామహిమాన్వితురాలు సొ(మ్రాక్టి, పార్లమెంటు కోర్ట్‌ ఆఫ్‌ డైరక్టర్స్‌, గవర్నర్‌- జనరల్‌, లెఫ్టినెంట్‌ గవర్నర్‌ మరియు 'సైనికేతర అధికారులను ఉద్దేశించి ఆయన వెలువరించిన వ్రకటన పత్రం ఇలా ఉంది: మీరు నంపూర్ణ భారతదేశపు అవరాధాలను క్షమించారు. వాంతకులకు క్షమాభిక్ష పెట్టారు. ఆశ్చర్యకరమైన విషయమేమిటంటే మీ సీపాయిలే మీ ఆడవారిని, పిల్లలను చంపారు. నిజంగానే వాత్యలు చేసిన మమ్మూఖాన్‌ను, ఫరుఖాబాద్‌కు చెందిన పై తరగతి వారిని మీరు క్షమించారు. రాజులకు, రాణులకు రక్షణ ఇచ్చి వారి వారి దేశాలకు పంపమని జంగ్‌ బవోదూర్‌కు మీరు రాశారు. ఆశళ్చర్యమేమిటం'కే, విధిలేని పరిస్థితిలో తిరుగుబాటుదార్లతో ఒప్పందం కుదుర్చుకున్న నన్ను మీరు ఇంతవరకు క్షమించలేదు. నేను ఏ వాత్య చేయలేదు. జనరల్‌ వౌలా (వీలర్‌) నన్ను బీఠూర్‌కి పిలిపించకుండా ఉండి ఉంటే నా సిపాయిలు తిరుగుబాటు చేసేవారు కారు. అంతేకాక, అతడు నా కుటుంబాన్ని కందకాలోకి రమ్మని పిలువలేదు. నా సిపాయిలు నా దేశం వారు కారు. "పైగా నేను అంతకుమునుపే నావంటి పేదవారు ఇంగ్లీమవారికి చేయగలిగే సేవ అంటూ ఏదీ లేదని నివేదించుకొని ఉన్నాను. కాని, జనరల్‌ వౌలా (వ్లీలర్‌) నా మాట ఏదీ వట్టించుకోకుండా నన్ను తందకంలోకి పిలిపించాడు. మీ సైన్యం తిరుగుబాటు చేసి ఖజానాను వశవరచుకోవడానికి ఎవ్వుడైతే ముందుకు సాగిందో, అప్పుడే నా సిపాయిలు శీ జ్రావళం చేనుకోండి ఎవ్చుడ్రానా...

ఇలాగ ఉగ రాం 4గాశగాగాం జ్తాషా + చా4లతాగ గాకా లు గా? ₹ జగగ గా ౧-౭4 షల] ఇష రానా బాటా గగ కాగా? వం ెచలా ₹౧గ్గాన్లా గాగ్రా తగ 5౮ (౧పహూనా ఈ శ డొాడాగా లాతా ఇాళ్మానా? ర రాగం (ంటలగనాా *గా ఇవా ఇ గాగ గ్య గానా సర్‌. త్రాాగాఖె స్లస్ధన్ల తనవాన్నా నాలా సెగ గాత మన షట త్య ఇనా! నాశన వా గళచనాజ్ఞా వారాన్ని నావా | త్త ంాగ్య పర్‌ గట్ల ₹7 ఇ ఓల గాన్తా? | సరా 4) ౧ సాలాగాఖ ఇాశాం చావాలి, ఇళ గా ఖాతాగా యా? ఇం నాగ? [భోగి సు గాాాా నటీ గగ దత ారాణ్‌ వలాగగనాభ్ళిచాగపషాత్త తలి! సాద్రష్యా ఇగ౯ వయా నాల (1 కట గురు వార్డ్‌ గ |] గచమాా. మమమ యా రామ్‌కు నానా హంగాషాబగ్‌ పలానా సాహెబ్‌ జనా గగ? లాగా గల రాసిన ఒక గః అగా భా లనాకాళ బాషా జాగా ముఖ్యమెన భా బారం చల ౭ భవ్రగగ ఫ్‌ తగి గాగ! ళగానగగగాగ ఉత్తరం. అట గాచా పా క్రదాాంగాలాగ్యా ఇందులో తగి! ఇషం స్గతనేలే | గిగా రం ఆయన చరం టల అనై గ గిగ వోన్‌ శా “బాలూ ధనా శ్రర గానా 9 ఇరగ? బరి నాకై మగల] నానా" అనే న తీయన "పేరుతో గు! గనుల చు ఇళ ఆగాలా! ళ్‌ కదలవు గయ ాయడన్లో నంతకం భాగా చేశాడు. నానా సాపాబ్‌ ర్‌

అందులో కలిసిపోయారు. ఆ నమయంలో నేను కందకాలలోకి వెళ్ళిన పక్షంలో నా సిపాయిలు నా కుటుంబాన్ని చంపివేస్తారనీ, అంతేకాక ఇంగ్లీషువారు సిపాయిల తిరుగుబాటుకు నన్ను ఇిక్షిస్తారనీ నాకు అనుమానం కలిగింది. అలాంటప్పుడు మరణించడమే మంచిదని నాకు తోచింది. పైగా నా (వ్రజలు నన్ను చాలా తొందర పెట్టారు. అందువల్ల గత్యంతరం లేక నేను సిపాయిలతో కలిసి పోవలసి వచ్చింది. రెండు నంవత్సరాల వరకు నేను నిరంతరం నర్కారు వారిని ప్రార్ధిన్తూనే ఉన్నాను. కాని, ఎవరూ వట్టించుకోలేదు. కాన్బూరులో సిపాయిలునా ఆజ్ఞను ఉల్లంఘించి అంగ్లేయ స్త్రీలను, కొందరు ప్రజలను చంపడం మొదలుపెట్టారు. ఏఏ ఉపాయాలతో వారిని రక్షించడం సాధ్యమో, ఆ ఉపాయాలన్నింటి ద్వారా నేను వారినందరినీ రక్షించాను. వారు కందకాలలోనుండి బయటికి వచ్చిన వెంటనే నేను వారికి నౌకలను ఇప్పించి, వాటిలో కూర్చోబెట్టి అలవాబాదు పంపాను. మీ సిపాయిలు నాపై దాడి జరిపారు. నేను బామాలి, బతిమాలి నా సిపాయిలను అరికట్టి 200 మంది ఆంగ్లేయ స్త్రీల, పిల్లల (ప్రాణాలు కాపాడాను. నాకు తలియవచ్చినదేమిటంకే నా సిపాయిలు కానూరు నుండి పారిపోయి రావడమూ, నా సోదరుడు గాయవడడమూ జరిగిన తర్వాత మీ సిపాయిలు, దుండగులు ఆయనను చంపారని. ఆ తర్వాత నేను మీరు వెలువరించిన ప్రకటన వథ్రాన్ని గురించి విని, మీతో పోరాటానికి సిద్దవడ్డాను. అవ్పటి నుండి మీతో నేను పోరాడుతూనే ఉన్నాను. ఎంత వరకు జీవించి ఉంటానో అంతవరకు పోరాడుతూనే ఉంటాను కూడా. నేను వాంతకుణ్జి కానని మీకు బాగా తెలును. నేను అవరాధిని కాను. పైగా మీరునా గురించి ఎటువంటి ఆజ్ఞనూ వెలువరించలేదు. నేను కాక మీకు శత్రువులేవరూ లేరు. నేను బతికినంత కాలం పోరాడుతూనే ఉంటాను. నేను కూడా ఒక మనిషినే. నేను మీకు రెండు కోనుల దూరంలో ఉంటున్నాను. ఆశ్చర్యమేమిటం టే మీవంటి ఒక బలవంతమైన, గొప్పదేశం రెండు నంవత్సరాలుగా నాతో యుద్ధం చేన్తూ ఉండి కూడా నన్నేమీ చేయలేక పోయింది. ఇందులో మరో విశేషమేమిటంటే నా సైనిక దళాలు నా అదువులో లేవు, నా అధీనంలో ఏ దేశమూ లేదు. మీరు అందరి తప్పిదాలనూ మన్నించారు. నేపాల్‌ రాజు మీకు మిత్రుడు. అయినా మీరు నన్ను ఏమీ చేయలేకపోయారు. మీరు అందరినీ మీవ్లైపు తిప్పుకున్నారు. మిగిలింది నేను ఒక్కజ్జే. కాని, ఈ రెండు నంవత్సరాలుగా నేను కాపాడుకుంటూ వన్తున్న సిపాయిలు ఏమేమి చేయగలరో మీరు తొందరలోనే చూస్తారు. మనం యుద్ధ రంగంలో 6 జ్రానకం చేనుతోండి ఎవ్చుడైనా...

కలుసుకుందాం. అక్కడ నేను [పపవహింపజేసే రక్తం మోకాలు లోతు ఉంటుంది. నేను చావడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాను. ఇంగ్లీమ వారి వంటి శక్తివంతమైన దేశానికి శత్రువు కాదగిన వాణ్జే నేను ఒక్కజ్జే అయిన వక్షంలో అది నాకు ఎంతో గర్వకారణం. నా మననులోని ప్రతి కోరికా పీరిపోయింది. మృత్యువు ఏదో ఒక రోజు రాక తవ్పదు. అలాంటవ్వుడు నేను ఎవరికి భయవడాలి? కాని, ఎవరినైతే మీరు మీ వైపు కలువుకున్నారో, వాళ్ళే ఒక రోజు మీ విరోధులుగా మారతారని, మిమ్మల్ని అంతమొందిస్తారని మీరు తెలునుకోండి. మీరు యోచనవరులే. కానీ, మీరు మీ యోచనాపరత్వం వల్లనే పొరపాటు చేశారు. నేను చంద్రనగర్‌కు ఉత్తరం వంపాను. కాని, అది అక్కడికి చేరలేదు. దానివల్ల నేను నిరాశవడ్డాను. అది మీకు చేరి ఉంపే నా శక్తి యుక్తులు మీకు తలిసి ఉండేవి. అయినా నేను చంద్రనగర్‌ చేరడానికి చ్రయత్నిస్తాను.

మీకు నబబుగా తోచిన వక్షంలో దీనికి బదులు రాయండి. మూర్చుడైన మిత్రునికంటి బుద్ధిశాలి అయిన శత్రువు ఎంతో మేలు.

16వ తేదీ - రంజాన్‌ 1275 హిజరీ. (20.4.1859)

"పై ఉత్తరానికి బదులు వచ్చిన తర్వాత దానికి వత్యుత్తరంగా నానా సాహెబ్‌ బ్రిటిష్‌ సా(మ్రాడ్జి "పేర ఈ ఉత్తరం రాశాడు:

నా (ప్రకటన వశ్రానికి మేజర్‌ రిచర్జ్‌నన్‌ పంపిన జవాబు నాకు 1859 ఏ(ప్రీల్‌ 23వ తేదీన అందింది. తన జవాబులో ఆయన నా ఉత్తరంలో వస్తావంచిన అనేక విషయాలలో కేవలం ఒక విషయంకైననే తన దృష్టిని శేంద్రీకరించాడు. దీన్ని నేను అంగీకరిస్తాను. కాని, ఈ విధంగా నేను అత్మ నమర్చణకు అంగీకరించలేను. మహవామహిమాన్వితురాలు సామ్రాడ్జి రాసిన ఒక ఉత్తరంైన ఆమె రాజముద్ర ఉండి, డ్రైంచ్‌ సేనల కమాండింగ్‌ అధికారి లేక అంతకు నమానమెన వోదాగల అధికారి ఎవరైనా ఆ ఉత్తరం తీనుకొని నా వదకు వస్తే ఆ "అధికారులపై నమ్మకం ఉంచి, నేను నిన్సంకోచంగా ఆయా షరతులు అంగీకరిస్తాను. మీరు భారతదేశంలో ఏఏ మోసాలు చేశారో అవన్నీ నాకు తెలును. అలాంటవ్వుడు నేను మీతో ఎందుకు కలవాలి? మీరు వృాదయపూర్వకంగా ఈ దేశవు కష్టాలు తొలగించాలని కోరుకునే పక్షంలో మవోామహిమాన్వితురాలు సా(మ్రాజ్డి న్వయంగా రాసిన ఉత్తరం డ్రైంచ్‌ సేనల కమాండింగ్‌ అధికారి ద్వారా నాకు వంవండి. దాన్ని నేను అంగీకరిస్తాను. కొన్ని సంవత్సరాల క్రితం నేను ఒక దూతను లండన్‌ పంపి

నానా సాహెబ్‌ 7

ఉన్నాను. మవోమహిమాన్వితురాలైన సాామాడ్డి న్వవాస్తాలతో ఒక ఉత్తరం రాసి అతని ద్వారా నాకు వంపారు. ఆ ఉత్తరంపై అమె రాజ ముద కూడా ఉంది. ఆ ఉత్తరం ఇప్పటికీ నా వద్ద ఉంది. మీరు ఒప్పుకుంటే ఈ విషయంలో కూడా ఆ విధంగా చేయడానికి వీలుంది. ఇందుకు నేను అంగీకరిస్తాను. కాని, మీరు ఈ విధంగా చేయకపోయినట్లయితే నా ప్రాణం ఏదో ఒక రోజు పోవలసిందే. నేను అవమానం పాలయి ఎందుకు మరణించాలి? నేను బకికి ఉన్నంతవరకు మీకూ, నాకూ యుద్ధం కొనసాగుతూనే ఉంటుంది. నన్ను చంపినా, నన్ను ఉరికంబం ఎక్కించినా నాకు చింతలేదు. నేను ఏది చేసినా ఖడ్గం ద్వారానే చేస్తాను. కానీ, నేను పైన పేర్కొన్న విధంగా మవామహిమూన్వితురాలైన స్వామాడ్డి ఉత్తరం నా వద్దకు చేరిన వక్షంలో నేను లొంగిపోతాను. నబబుగా భావిస్తే మీరు ఈ ఉత్తరానికి తప్పక బదులు రాయండి. దేవగథ్‌ రంజాన్‌ 22వ తేదీ (26.4.1859) నానా సాహెబ్‌ తన ఉనికిని గుటుగా ఉంచేందుకు ఎన్నో పేర్లు వాడేవాడు. ఏదో స్థితిలో ఉత్తరం పటుబడినా తాను మాత్రం వట్టుబడకుండా ఉండడానికి వ్రత్యేక శ్రద్ధ వహించేవాడు. అలాంటి ఉత్తరం ఒకటి ఈ కింద ఇవ్వబడింది. ఇది ఆయన తన గురువృ హర్షరామ్‌కు రాసిన ఉత్తరం. క్లుప్తంగా ఆ ఊత్తరంలో ఇలా ఉంది; నేనునా "సైనిక బలాన్నంతా కూడదీనుకొని ఎ[రతోటలోకి వెళ్ళి బహాదూర్‌ షా "సైన్యానికి తోడ్పడ్డాను. కాని, ఢిల్లీ వతనమైంది. కెప్టెన్‌ 'హైండర్సన్‌ ఇద్దరు రాజ కుమారులనూ తుపాశతీలతో కాల్చి చంపాడు. బిళూర్‌లో నా మవాలు కాల్చి బూడిద చేయబడింది. నేను నా వేషంలో మోరోవంత్‌ ఫడకేకు ఉత్తరం వంపాను. వ్రన్తుతం మేము తీర్ణయాత్రికుల వేషంలో ఇటార్సీ నుండి 25 కోనులు దూరాన మాఛ్‌నా నది ఒడ్డున బైతూల్‌ గ్రామం వద్ద అడవిలో మజిలీ చేసి ఉన్నాము. మన ఖజానా బదనూర్‌లో మోడీరామ్‌వద్ద నురక్షితంగా ఉంది. నాగపూర్‌లోని శ్రీమంతులు ఏ విధమైన నహాయాన్నైనా అందించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నారు. కాని, ఇక్కడి గోండు నర్జారులను మాత్రం విశ్వసించడానికి వీలు లేదు. ఈ ఉత్తరంపైన నానా సాహెబ్‌ “బాలూ నానా అనే పేరుతో నంతకం చేశాడు. “బాలూ నానాోయే కాక ఆయన 'బిఠూర్‌ నివాసి" అనే పేరును కూడా 8 జ్రావళం చేనుతోండి ఎవ్బుడ్రైనా...

ఉపయోగించేవాడు. ఇంగ్లీషు పరిపాలకులను సమర్థించే ఒక వర్టక్తీకి రాసిన మరో ఉత్తరంలో ఆయన ఇలా రాకాడు: నీ ముందుకు రావడానికి నేను భయవడుతున్నాను. ఎందుచేతనంకే నీవు తెల్లవారి తరుఫ్లు మనిషివని విన్నాను కాబట్టి. పిల్లవాడు ఇంగ్లీషువారి అధీనంలో ఉంటూనే పదేళ్ళు గడిచిపోయాయి ఇప్పటికి. ఒకవేళ ఈ మధ్య పిల్లవాడికి వోనికరమైన చర్య ఏదైనా జరిగి ఉంకే అది బుద్ధిపూర్వకంగా చేసిందే అయి ఉంటుంది. అది పరమాత్ముని అపారకృవగా మారి ఉండవలసింది; కానీ, దురదృష్టవశాత్తూ, అది శావంగా పరిణమించింది. ఆ పిల్లవాడు ప్రాణాలతో దొరికి ఉంటే నానా సాహెబ్‌ "పైనుండి ఈ పాపం పూర్తిగా తొలిగిపోయి ఉండేది. ఇదే నా వీడ్కోలు! ప్రియసోదరా!! వీడ్కోలు!!! విపత్తులోను, వతనంలోను నేను నీ వాడినే!!! నానా సాహెబ్‌ - వీఠూర్‌ నివాసి!!! నానా సాహెబ్‌కు ఆంగ్లేయుల రాజసం చిరస్థాయిగా ఇక్కడ స్థాపితమై ఉంటుందని ఎప్పుడూ అనిపించలేదు. ఇంగ్లీషువారిని వున దేశం నుండి పారద్రోలడానికి సాయుధ పోరాటమొక్క'టే మార్గమని, అందుకు భారతదేశ (వజల్లో ఐకమతగ్టం అవనరమని ఆయన భావించాడు. నానా సాహెబ్‌ తనవైపు నుండి జరుగుతున్న నన్నావోలను వివరిన్తూ ఒక ఉత్తరంలో ఇలా రాశాడు - “మూడు లక్షల 'సైనికులు పన్నెండు నంవత్సరాలపాటు యుద్ధం చేయడానికి నరివడే సాధన నంవత్తి ఉంది.” నానా సాహెబ్‌ ఇంత పెద్ద ఎత్తున నన్నావోలు జరిగినట్లు మాటిమాటికి చెవుతున్నవ్వుడు ఆయన నన్నద్ధత అన్ని విధాలా వరివూర్తమై ఉంటుందని మనం విశ్వసించవచ్చు. ఇంత పెద్ద "సైన్యానికి అయే ఖర్చుకు కావలసిన ధనం కూడా ఏదో విధంగా తప్పక ఏర్పాటు అయి ఉండాలి కదా! విక్రమ శక నంవత్సరం 1925 (క్రీ.శ. 1868) కార్తీక శుక్ష నవ్తమి (శనివారం)నాడు తన గురువు వార్షరామ్‌ విశ్వనాభ్‌కు రాసిన ఉత్తరంలో నానా సాహెబ్‌ ఇలా రాళాడు - “మన ఖజానా బదనూర్‌లో మోదీరామ్‌ వద్ద నురక్షితంగా ఉంది. నాగవూర్‌లోని బూటీ అనే శ్రీమంతుడు ఏ నవాయం చేయడానికైనా సిద్దంగా ఉన్నాడు. న మరో ఉత్తరంలో నానా సాహెబ్‌ ఇలా రాకాడు. "ఈ నంపత్తి శ్రీమంతుడైన బూటీ నాకు ప్రత్యక్షంగా చూపించాడు. మూడు లక్షల సైనికులను పన్నెండు నంవత్సరాల కాలం పోషించడానికి నరివడే నునంవన్నమైన కోళాగారం అది. అవనరం నానా సాహెబ్‌ 9

వచ్చినప్పుడు ఆ నంవదనంతా మన ముందు పడవేయడానికి ఆయన తయారుగా ఉన్నాడు.” తన కోళాగారాన్ని గురించి నానా సాహెబ్‌ ఇలా రాశాడు - “నగరంలోని "సీఠ్‌ బాఘ్‌జీకీ అయిదు వేల బంగారు మొవారీలు ఇచ్చాము. ఇది రాచ కారార్టలకు నంబంధించిన ఖర్చు. ఆ "సిల్‌ దగ్గరే అన్ని జమా ఖర్చుల వివరాలు ఉన్నాయి విదేశాలలో నివానం ఏర్పరచుకున్న వారితో కూడా నానా సాహెబ్‌కు నంబంధాలుండేవి. ఆయన ఉత్తరాలు ఇందుకు నిదర్శనం. ఈ ఉత్తరాల ద్వారా 1857లో స్వాతంత్ర్య నమరం జరిగిన రోజులో నానా సాహెబ్‌ విదేశాంగ విధాన న్వరూవం ఎలా ఉండేదో తెలున్సుంది. ఒక ఉత్తరంలో ఆయన ఇలా రాకాడు: ఇక్కడ యుద్దానికి కావలసిన అన్ని నన్నావోలు వూర్తి అయా్యాయి. ఒక ఏడాదిదాకా కంపెనీకి యూరప్‌ నుండి ఎలాంటి సైనిక నవాయమూ అందదు. లుఫ్హుల్లా అక్కడి నుండి ఈ నమాచారం పంపాడు” మరో ఉత్తరంలో ఆయన ఇలా రాళాడు - “బజీముల్లా కాహిరాలో ఉన్నాడు. అతడు తిరిగి వస్తాడనే నమ్మకం లేదు” 1857నాటి నానా సాహెబ్‌ విదేశాంగ నీతి చాలా నరళమైంది - మన శత్రువుకు శత్రువైనవాడు మనకు మిత్రుడు అని. ఆయన దృష్టి కేవలం భారతదేశం వరకే వరిమితమై ఉండేది కాదు. ఆయన కళ్ళముందు అఖండ భారత దేశవు కలలు కదలాడుతూ ఉండేవి. ఆయన ఒకచోట ఇలా రాశాడు - “మన (వ్రభావ క్షేతం హేరాజ్‌ నుండి సింగవూర్‌ వరకు, హేరాజ్‌ నుండి లంక వరకు ఉండాలి. జావా, నుమత్రా, బాలి ద్వీపాలు మనకు మిత్ర దేశాలు. కాబూల్‌లోని వఠానులు, మలేక్‌లు, మన బంధువులు, మిత్రులే. ముస్లింల వట్ల నమదృష్టితో వ్యవవారించాలి. వాళ్ళు మన సోదరులే. మనమందరం ఐకమత్యంతో ఉన్నప్పుడే మన లక్షర్టం సిద్ధిన్తుంది. నానా సాహెబ్‌ ఎంతో చతురతతో ఇంగీమ వారిని బోల్తా కొట్టినుండే వాడు. వ్‌ కాను నేపాల్‌ పారిపోయినట్లు అధికారులలో భ్రమ కల్పించి నేపాళ వెష్పకుంలా చేశాడు వ్‌ దు. ఈ విధంగా ఆయన ఇంగ్లీమ వాళ్ళు యా య నాడు రాసిన తయో నంవత్సరం 1925 (క్రీశ 1868) వ? చ పషంలో ఉత్తర దిశగా పంచన ఇలా అన్నాడు - “మోరోవంత్‌ ఫ పడమర క్‌ "” నానా సాహెబ్‌ తాను ఉత్తర దిశగా వెళ్ళకుండా ౫ దిక్కుగా వెళ్ళాడు. , క్‌ ఎప్పుడ ఏ మార్తాన సౌరాష్ట్రం చేరాడో, దాన్ని గురించి ఆయనే ఇలా 10 జ్రానతం చోశుతోండి ఎవ్చుడ్రౌనా...

అం? గాత్ర ఫా గపాత గాలాళ ర కాంగా న నాం) గదాశలా? ౪ మట 4 ఇంచి చ షానా గంధం నా పరక నమ లన న . చ మన లచక యన టన వక ౭న లా క డాని లర ద్‌ నట టి ఇవాన్తూ 7 లై ణిగానాళా కరా య లా! ఫ్రా డన్న ఇల? వపషాణం చాలాభాగం? నాల భంగ వాసవ ఇరగ? / ఇగ యా తన గురువు వార్ష్‌రామ్‌కు కళా్యాణ్‌జీ విశ్వనాథ్‌కు నానా సాహెబ్‌ రాసిన ఉత్తరం. ఈ ఉత్తరంలో ఆయన ఇంగ్లండులో ఉన్న తన గూఢచారుల కార్యకలాపాల గురించి రాశాడు, నానా సాహెబ్‌ 111

మేము తీరయా(త్రికుల వేషంలో భోషాల్‌ నుండి బయలుదేరి ఇటార్సీకి 25 కోనులు దూరంలో ఉన్న బైతూల్‌ చేరుకొన్నాము. అక్కడ మేము మాచ్‌నా నది ఒడ్డున అడవుల్లో బన చేశాము. మీ సోదరుడు కాలార్టణ్‌జీ వెంట ఉన్నాడు. ఆశ్రయం నంపాదించడానికి (ప్రయత్నం చేశాం. నిజాము, గాయక్‌వాడ్‌, ఇందోర్‌, ఛత్తీస్‌గఢ్‌, మోర్‌, జామఖండీ, కోల్లాపూర్‌, భోంనలే, పీళ్ళేమో మాకు ఆశ్రయం ఇవ్వడానికి తయారుగా లేరు. మూ మండలిలో 52 గుర్రాలు, 40 ఎద్దులు, 102 మంది మనుమలు ఉన్నారు. వీరిలో నర్జార్‌ బల్‌దేవ్‌ సింగ్‌, నుబేదార్‌ రామభావూ దల్వీ, ఖాన్‌ఖాన్‌ యకీన్‌షా, కోకఠాల్‌ షా మొదలైన వారు కూడా ఉన్నారు. విక్రమ శక నంవత్సరం 1925 (క్రీ.శ. 1868) కార్తీక శుక్ల నప్తమి నాడే రాసిన మరో ఉత్తరంలో నానా సాహెబ్‌ ఇలా రాకాడు: బైతూల్‌ నమీపంలో ఉన్న ఈ అడవృ్ఫలో రెండు నెలలపాటు ఉండిపోయాము. ఇప్పుడు వేరే ఆశయం అంటూ ఏదీ లేదు. ఇక కళార్రిణ్‌జీ ..... బెప్పినట్లు రేవు బ్రవ్మా ముహూర్తంలో ఇక్కడి మజిలీ మార్చి నీచున్న వైవు (సివోర్‌వైవు) రావడానికి యాత్ర సాగిస్తాం. ఇటార్సీ, ఖండ్వా, కాలాకుండ్‌, రళ్తామ్‌, గోధ్రా, చాంపానేర్‌, ఖంబాత్‌, ఘోలేరా, వలా - వీటి మీదుగా మార్గశిర వూర్ణిమనాటి సాయంత్రం సీవోర్‌ నది ఒడ్డున మేము విడిది చేస్తాం. ఆ తర్వాతి ఏర్పాట్లు మీరు చేయండి. ం వ్యక్తీగతమైన నమాచారాలు వంవడంలో నానా సాహెబ్‌ చాలా జాగ్రత్త వహించేవాడు. ఒక ఉత్తరం ఇలా ఉంది - *ఉతరం తుకా మావలే ద్వారా వంవుతున్నాను. అతడి గుజ్జం వచ్చగా ఉంటుంది. అతడు "సైగ చేస్తాడు. నూరత్‌ నుండి కరాచి-మాండవీ వరకు ఎక్కడైనా ఇంగ్లీమువారి బిడారు కనిపిస్తే వరునగా పావురాలు ఎగురవేయి.”” రెండవ ఉత్తరం చివర ఈ నూచన ఉంది - “రౌతు - నర్డార్‌ ఆలీ - కుడి చెవి తెగి ఉంటుంది", "పైగ చేస్తాడు. గుర్రం అవ్వాల్‌ జొతిటి- తెల్లచారలు, నొనటిపైన బొట్లు" స ఒక ఉత్తరం ఈ విధంగా ఆరంభమవుతుంది - “క్రలాాణ్‌జీ కోనం పంపిన రౌతును వెనక్కు వంపు. అతనితో మౌఖికంగా నమాచారం వంపు. ఉత్తరం వగైరా రాసి పంపవద్దు” ఇంగ్లీషువారికి వ్యతిరేకంగా ఆరంభించిన స్వాతంత్ర్య నమరంలో నులభంగా గెలుపొందగలననే నమ్మకం నానా సాహెబ్‌కు ఉండేది. అయన ఇలా రాశాడు: ఇక్కడ యుద్ధ నన్నావాలన్నీ పూర్తయాాయి. తాంత్యాా సాహెబ్‌ 12 జ్రావతం చేనుకోండీ ఎవ్చుడ్రైనా--

అభిప్రాయం (వ్రకారం దాడి చేయడానికి ఇదే తగిన నమయం. ఒకవేశరాజ నంస్త్థానాలు మనకు తోడు రాకపోతే మాత్రం ఏమవుతుంది? మన దగ్గర మూడు లక్షల సైన్యం ఉంది. ఇంగ్లీమ వారి వద్ద, దేశీ రాజుల వద్ద ఉన్న దాంట్లో మూడు లక్షల సైన్యం తిరుగుబాటు చేసి మనతో కలిసిపోతుంది. అప్పుడు ఇంగ్లీషువాళ్ళ వద్ద ఒక లక్ష సైన్యం మాత్రమే మిగులుతుంది. మూడు రోజులో మనం ఢిల్లీని వశవరచుకుంటాం. ఒకసారి నిలదొక్కుకున్న తర్వాత మనం ఈ దేశీ సంస్థానాల గొడవను పరిష్కరిద్దాం. సైన్యమంతా “ఒకే వృాదయం - ఒకే అడుగుగా రూపొందింది. దాడి ఏ దిశలో ఏ విధంగా చేయాలి అనే విషయంలో మీ ఉత్తర్వు కోనం వేచి ఉన్నాను” ఈ ఉత్తరం విక్రమ శక నంవత్సరం 1912 (క్రీ.శ. 1855) ఫాల్గుణ బహుళ అష్టమి నాడు రాయడం జరిగింది. మరో ఉత్తరంలో ఢిల్లీలో జరిగిన యుద్దాన్ని ఆయన న్వయంగా ఇలా వర్ణించాడు: దేశ చక్రవర్తి ఇంగ్లీమ వారికి బందీ అయినాడు. ఢిల్లీ పతనమైంది. అగడ్తగుండా కోటలోకి (ప్రవేశించిన మొదటి సైనికుడు కెప్టెన్‌ నికోల్సన్‌. నేనే న్వయంగా వాణ్జీ వాతమార్చాను. భయంకరమైన యుద్ధం జరిగింది. జన్వంత్‌ సింగ్‌ మోనం చేసి మన మందుగుండు సామాగ్రి నిల్వలను "పేల్చివేశాడు. కెప్టెన్‌ హేండర్సన్‌ వెళ్ళి ఇద్దరు రాజ కుమూరులను ముమయూన్‌ నమాథి దగ్గర వట్టుకున్నాడు. వాళ్ళను విడిపించడానికి మేము పెద్ద బలంతో దాడి చేశాం. దాంతో వాళ్ళు రాజకుమారులిద్దరినీ తుపాకులతో కాల్చి చంపారు. లక్నో, కొన్పూరుల నమాచారంకూడా వినదగిందిగా లేదు. ఖోరంగా యుద్ధం జరిగింది. బిళూర్‌లోని వాడా, రంగ మవాల్‌, కచేరీ, అన్నీ కాల్పివేయబడ్డాయి. అ తర్వాత అదే ఉత్తరంలో వ్రధాన 'సేనావతి గురించిన ఈ విషయం ఉంది: వ్రధాన సేనావతి తాంత్యా సాహెబ్‌ గురించి ఏ వార్తా తెలియడం లేదు. పార్శ్వభాగం నుండి ఆయన పాదాల అలికిడి చూటతం వినిపిన్తూ ఉంది. నానా సాహెబ్‌ స్వాతంత్ర్య నంగ్రామంలో ఓడిపోయాడు. కాని, అయన నిరాశ చెందలేదు. భారతదేశం, దాని స్వాతం్యత్యుం ఈ రెండూ ఆయన కళ్ళముందు చివరిదాకా కదలాడుతూనే ఉండేవి. విక్రమ నంవత్సరం 1915 (క్రీ.శ. 1858) కార్తీక శుళ్ల నవ్తమి నాటి ఉత్తరంలో ఆయన ఇలా రాశాడు; నానా సాపాబ్‌ 13

ళా ల

? యాం,

వ ల య గ.

| = ॥ | |. న్‌ , .;

గ ॥ ర్త స య్‌ నానా సాహెబ్‌. ఉత్తరం

14 శ్రావళతం చేశుకోండి ఎవ్చుడ్రనా..

ఈ పరాజయం కేవలం నాది మాత్రమే కాదు. నంపూర భారతదేశ పరాజయం. గూర్ధాల, సిక్టుల, దేశీరాజ నంస్థానాల మూలంగానే ఈ ఓటమి కలిగింది.

స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో కలిగిన పరాజయానికి కారణాలను నానా సాహెబ్‌ న్వయంగా వివరించాడు. దానికి అన్నిటికంకు ఎక్కువ ప్రాధాన్యం ఉంది. నానా సాహెబ్‌కు రాజుల మీదా, రాజ నంస్థానాల వంచన మీదా చాలా ఆగ్రవాం కలిగింది. ఆయన ఇలా రాశాడు:

నేను నంవూర్ణ దేశ స్వాతంత్ర్యం కోనం జీవించాను, పోరాడాను. దుష్టులైన ఈ నంస్థానాధివతులు తమ స్వార్థం కోనం దేశాన్ని ఇంగ్లీషువారికి అప్పగించారు. లేకుంకే మన ఎదుట ఈ ఫిరంగులు ఏపాటి?

సౌరాష్ట్రం చేరుకున్న తర్వాత నానా సాహెబ్‌ గుప్తంగా కాలం గడిపాడు. కొంతకాలం తర్వాత నన్యసించాడు. ఆయన తనతో పాటు ఛతవతి శివాజీ పాదుకలు, మృగ చర్మము, భవానీ ఖడ్గము, శంఖము, మొదలైన వాటిని సౌరాష్టానికి తీనుకొని వచ్చాడు. ఇందుకు నంబంధించిన ఒక ముఖ్యమైన ఉత్తరం - నానా సాహెబ్‌ తన నంతకంతో రాసింది - ఒకటి ఉంది. ఈ ఉత్తరంలో ఆయన 1857లో విఫలమైన తిరుగుబాటును కూడా (ప్రస్తావించాడు. ఆయన ఇలా రాకాడు;

నేను ఛత్రవతి పాదుకలు, అఖండిత మృగ చర్మము, దక్షిణావర్తశంఖము, భవానీ ఖడ్గము, నా వద్ద ఉంచుకున్నాను. మొత్తం భారతదేకానికే వరాజయం కలిగింది. ఈ ఓటమి గూర్యాలు, సిక్టులవల్లా, నంస్థానాధివతులైన రాజులు, మవో రాజులవల్లా కలిగింది.

ఈ ఉత్తరంలోనే మరో జన్మ ఎత్తి అయినా నరే తెల్లవారి దొరతనాన్ని నిర్మూలించాలనే (వతిజ్ఞ ఉంది. జన్మజన్మాంతరాల వరకు మోరాడుతాననే (వ్రకటనాత్మక "హెచ్చరిక ఉంది. ఇది ఆయన దృఢ నంకల్పానికి, ఉన్నతమైన ఆత్మ న్ధయిత్యానికి గట్టి బుజువు. ఆయన గుజరాతీ భాషలో ఇలా రాకాడు:

మరో చోట జన్మించి తెల్లవాళ్ళను తన్ని తరిమి, భారత దేశాన్ని న్వతంథ్రం చేయాలనేదే నా నంకల్పం. మా పోరాటం నదా వర్ణిల్లుగాక!

నానా సాహెబ్‌ మరో ఉత్తరంలో ఇలా రాశాడు: నేను ఎవరిక్షీ, నా సంతకంతో రాయలేదు. నా వ్యక్తిగత వ్యవహారాలన్నీ నా సహచరుడే చూస్తాడు. నా చేతిరాత అంతా నా వున్తకంలో ఉంది. నానా సాపాబ్‌ 15

అహమద్‌ ఆలీ ఖాన్‌ దే శందుండి ఆంగ్లేయుల పరిపాలనను తొలగించేందుకు 1857, మే 10వ తేదిన యుద్దం మొదలై, ఢిల్లీలో మొగల్‌ చక్రవర్తి బవాదూర్‌షా నాయకత్వంలో న్వతంటద్ర వభుత్వం స్థాపితమైనవ్చుడు థరుఖాబాద్‌ రాజ నంస్థానం కూడా ఈ వివ్లవ నమరంలో ఉత్సావాంతో పాలొంది. అది తన వరిధిలో ఆంగ్లేయ (ప్రభుత్వాన్ని నామరూపాలు లేకుండా చేసింది. ఆ అధికారులతో సంబంధాలు తెంచుకొంది. ఇంతేకాక బవాదూర్‌ షాకూ, భారత "సైన్యానికీ తన మద్దతునిన్తున్నట్లు కూడా (ప్రకటించింది. యుద్ధం జరిగిన రోజులో ఫర్రుఖ్‌ నగర్‌ నవాబు అవామద్‌ అలీభాన్‌కు, మొగల్‌ చక్రవర్తికి మధ్య నన్నిహిత నంబంధాలు నెలకొన్నాయి. అవనరమైనవ్వుడల్లా బహదూర్‌షా ఫర్రుఖ్‌నగర్‌ నవాబును నగదు డబ్బు, ఆయుధాలు, ఖాద్య సొచూరి వంవమని కోరేవాడు. ఆయన అడిగిందే తడవుగా నవాబు వాటిని నరఫరా చేసేవొడు. ఈ ఉత్తరాలద్వారా ఆనాటి కార్యకలాపాలు మనకు తెలుస్తాయి. 1857 "సెప్టెంబరు 2న బహాదూర్‌ షా జఫర్‌కు రాసిన ఉత్తరంలో ఫగరుఖ్‌ నగర్‌ నవాబు అవామద్‌ అలీభాన్‌ బవోదూర్‌ ఇలా రాళాడు: సార్వభొాముల ఆజ్ఞ అందగానే ఈ "సేవకుడు తుపాకులు నరథరా చేయడం వూర్తి చేశాడు. ప్రభువుల ప్రతిష్ట బల దర్పాలు చిరస్థాయిగా నిలిచి ఉండాలనీ, మా శిరన్సులపైన తమ నీడ నిలిచి ఉండాలనీ, కోరుకుంటున్నాను. తమ తరతరాల 'సేవకుడుగా, తమ ఉప్పు తింటూ ఉన్నవాడిగా నేను మన రాజ్యసైన్యాల చేతుల్లో సార్వభౌముల శత్రువులు నిరంతరంగా మసి కావాలనీ, (ప్రభువుల రాజర్టమూ, ఖాంతీ, చిరస్తాయిగా నిలిచి ఉండాలనీ, భగవంతుణ్ణి ప్రార్ధిన్తున్నాను. ఏలినవారి (వ్రజలనూ, తదితరో మద్దతుదారులనూ నంరక్షించేందుకు, [వ్రభువుల సైన్యాన్ని శస్త్ర నన్నుద్దంగ్‌ ఉంచేందుకు, ఇక్కడ కూడా తుపాకుల అవనరం ఎక్కువగా కనిపిస్తోంది" అందుచేత మీకు ఎక్కువ నంఖ్యలో తుపాకులు పంపడం వీలువడటం లేదు. అయినా, నకల (ప్రయత్నాలూ చేసి ఎన్ని సేకరించగలిగానో, వాటినన్నిటిన్నీ ఇబ్రహీమ్‌ ఆలీఖాన్‌ ద్వారా వంవుతున్నాను. ఇంతేకాకుండా నేను భర్రుఖ్‌నగర్‌లోని కమ్మరి వాళ్ళందరికీ - వాళ్ళు తయారుచేసిన తుపాకులు . చక్రవర్తిగారి సైన్యానికి తవ్ప ఇంకెవ్వరికీ అమ్మరాదని, తుపాకులు తయారు అయినప్పుడల్లా వాటిని వెంటవెంటనే చక్రవర్తి సైన్యాలకు తరలించవలసిందని 16 డ్రావకం చేనుతోండి ఎవ్చుడ్రైనా...

ఆజ్ఞ జారీ చేశాను. (వభ్గువులకు తెలియజేయడం అవనరం కాబట్టి విన్నవించుకుంటున్నాను. వ్రభువుల రాజ్యంలో నుఖకాంతులు నెలకొనాలని ప్రార్ధిన్తున్నాను. బహాదూర్‌ షా జఫర్‌కే రాసిన ఇంకో ఉత్తరంలో ఈ నవాబు ఇలా రాకాడుః అన్ని దేశాల రాజుల, (పపంచవ్వ్యాప్తంగా ఉన్న (పజల గౌరవ మర్యాదలు పొందుతున్న చక్రవర్తులకు అభివాదం. (ప్రభువులు తము అధీనంలో ఉన్నవారికందరికో వైభవోపేతమైన విరుదులు కట్టిపెట్టారు. కాని, ఈ దానునికి మాత్రం ఇంతవరకు ఆ సౌభాగ్యం ప్రాప్తించలేదు. అతనికి ఇంతవరకు ఏ బిరుదూ లభించలేదు. భగవంతుడు (వ్రభువులను మళ్ళీ అఖండ ధారతదేశానికి అధినేతగా చేశాడు. నేను తమ దానుణ్ణ్జి. మా పూర్వీకులు వంశపారంపర్యంగా మీ సేవకులుగా ఉంటూ వన్తున్నవారే. అందువల్ల నాకు కూడా ఏదైనా ఓ బిరుదు (ప్రసాదించి నన్ను సాటివారిలో గౌరవం పొందేట్లు చేయమని విన్నవించుకుంటున్నాను. అవనరమని ధావించి నేనీవిధంగా నివేదించు కున్నాను. (ప్రభువుల రాజ్యం నుఖశాంతులతో నిండి ఉండాలని ప్రార్థిన్తూ మీ దానుడనైన నేను నా ముదతోను, నంతకంతోను ఈ అర్జీ వంపుతున్నాను.

ఢిల్లీలో భారత సైన్యం ఓడిపోయి, బవోదూర్‌ షా బందీ కావడంతోయకే ఆ ప్రాంతం అంతటా నిరాశా నినృవాలు వ్యాపించాయి. ఆరు నెలల దాకా ఫరుఖ్‌ నగర్‌ ప్రాంతంలో చొరబడలేని తెల్లదొరల "సైన్యాలు ఇవ్వుడు తమ బాణీలో కవాతు చేన్తూ వచ్చి ఫర్రుఖ్‌నగర్‌ను చుట్టుముట్టాయి. ఢిల్లీగేటుపై ఫిరంగిగుండ్లతో దాడి జరిగింది. ర్యుర్సురీ గేట్‌ గుండా నవాబు "సైన్యం మూడు రోజులు రాత్రింబవళ్ళు తుపాకి గుండ్ల వర్షం కురిపించింది. కాని, ఢిల్లీలో ఎదురైన ఓటమివల్ల నవాబు సైన్యాల న్ధయిర్యం దెబ్బతింది. అందువల్ల తెల్లవారి సైన్యం నగరాన్ని దోచుకుంటూ, విధ్వంనం చేన్తూ లాల్‌ దర్వాజాను పగలగొట్టి శీశ్‌ మవాల్‌లో చొరబడింది. అవ్చటికే బహోదూర్‌ షా లొంగిపోయిన వార్త వుచ్చుకొని ఢీల్లీ నుండి వార్తావారుడు వచ్చి ఉన్నాడు. నంటప్రదింపులు జరిగాయి. చివరకు నవాబు లొంగిపోయాడు. చేతికి బేడీలు వేసి అతణ్జి నగరంలోని ముఖ్య రవాదారి గుండా ఢిల్లీకి తీనుకువెళ్ళారు. అక్కడ అతనిపై విచారణ జరపడమనే నాటకం జరిగింది. 11 రోజులు అ విచారణ జరిగింది. అక్కడే ఎరుకోటలోని ఒక గదిలో బవోదూర్‌షా బందీగా ఉండగా అతనికి నమీవంలోనే నవాబ్‌ అవామట్‌ అలీ కూడా మరో గదిలో బందీగా ఉన్నాడు. (వ్రతిరోజూ చేతులకు బేడీలు వేసి నవాబును కచేరీకి తీనుకుపోయేవారు. చివరికి 1858 జనవరి 23న తీర్పు ఇవ్వబడింది.

ఆ తీర్చు [వ్రకారం 1858 జనవరి 24న ఢిల్లీలోని చాంద్‌నీచౌక్‌లో - ఇప్పుడు ఫౌంటెన్‌ ఉన్నచోట నవాబును ఉరి తీశారు. అటు పిమ్ముట అతని శవాన్ని ఎర్రకోట కందకంలో పారవేశారు. అవాముట్‌ అలీ ఖాణ్‌ 17

॥ లాలా లాజపత్‌ రాయ్‌ అలంబా5్‌ కేనరిగా వ్రసిద్ధుడైన లాలా లాజవత్‌ రాయ్‌ స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో ధాన పాత్ర వహించాడు. ఇంగ్లీషు పాలకులు కొట్టిన లాఠీ దెబ్బలకు ఆయన ఆరోగర్టం వివరీతంగా పాడవటం వల్ల ఆయనను అనువత్రిలో చేర్చవలసి వచ్చింది. ఆ తర్వాత కొద్ది రోజులకు ఆయన మరణించాడు. భాయీ పరమానంద్‌తో లాలా లాజవత్‌ రాంప్‌కి చాలా నన్నిహిత నంబంధం ఉండేది. . లాలాజీ అవ్వుడవ్వుడు లావోర్‌నుండి లండన్‌కు ఉత్తరాలు రాసి దేశ రాజకీయ వరిస్థితుల గురించి తెలువుతూ ఉండేవాడు. ఇక్కడ 1907, ఫిబ్రవరి 28వ తేదీన ఆయన భాయీ పరమానంద్‌కు రాసిన ఒక ఉత్తరం ఇన్తున్నాము. లాలాజీ ఉత్తరం ఇలా ఉంది; లావోర్‌ 1907 ఫిబవరి.28

• ఉియ సోదరా, మీ వెనుకటి ఉత్తరం నకాలంలోనే అందింది. మీకు ఇంత వరకు బదులు రాయలేక పోయినందుకు విచారిన్తున్నాను. నేను మీ ఉత్తరం లాలా

• వాంనరాజ్‌కుగానీ, ఇతరులెవ్వరికి గానీ చూవలేదు. ఎందుచేతనం శే, మీరు వట్టభదులు కాకుండా తిరిగి రాకూడదని నా నిశ్చితాభిప్రాయం. దయానంద్‌ అంగ్లో వైదిక్‌ కళాశాల ప్రబంధ నమితి మిమ్ముల్ని అక్కడ చదివించే బాధ్యతను స్వీకరించకపోతే నేను ఆ బాధ్యత తీనుకుంటాను. నిజం చెప్పాలంకే మీరు అక్కడ ఇంకా అరు నెలలు ఉండదలచుకున్నైా ఇక్కడి నుండి వంపడానికి నరిపడేంత డబ్బు ప్రబంధ నమితి విదేశీ విద్య నిధిలో ఉంది. నగం' వని పూర్తి చేసి మిగతా వని వదలి వేయడం వల్ల వచ్చే లాభమేమిటి? నా అభిప్రాయం (వకారం డ్‌గ్ర్‌ పొందకుండా వెనక్కురావడం సామాజికంగా మనల్ని మనం అవివేకులుగా తయారు చేనుకోవడం లాంటిది. ఈ విషయంలో ఈ వూటను చివరీమూటగా భావించండి. అర్క సమాజీలో ముమ్మరంగా జరిగే కార్యకలాపాలనుండి నేను వెనక్కు తగ్గుతున్నానని తెలిస్తే మీకు విచారం కలుగుతుంది. కొంత కాలంగా మన జట్టు చిందర వందరగా అయిపోతున్నట్లు నాకు అనిపిసోంది. ఇందుకు కారణం లాలా హంనరాజ్‌ ఇతర కారరికర్తలను తన ఆంతరంగికులుగా 18 క్రావతం చేనుకోండి ఎవ్దడ్రైనా...

భావించకుండా ఉండడమే. పైగా ఆయన ఇతరులకు నచ్చని పనులు జరిపించాలని వట్టువడతాడు. రాంక్‌ మూల్‌ రాజేవమో అమీర్‌ చంద్‌, బధావారాబ్‌లతో కలసి తన జట్టును తయారు చేసుకోవడానికి ప్రయత్నిన్తున్నాడు. దాదాపు అందరు ఉవదేశకులు ఆయనవైపే ఉన్నారు. మూల్‌ రాజ్‌కు లాలా హంస్‌ రాజ్‌ రాంప్‌ బడ విరోది. కాబటి ఆయన వతిపాదనలను అవినీతి పేరితాలని అదిటాడు. నా రాజకీయ కార్యుకలాపాలవల్ల ఆయన (లాలా హంస్‌ రాజ్‌) నాకు (ప్రతికూలంగా ఉన్నాడు. ఠాకూర్‌ దత్‌ ధవన్‌, రామభజ దత్‌, దలారావ్‌ మొదలయిన వారిని (ప్రబంధ నమితిలోకి తీనుకురావాలని (ప్రయత్నిన్తున్నాడు. ఆయనకు వ్యతిరేకంగా ఎవరూ ఏమీ అనకపోయినా, ఏమీ చేయకపోయినా ఆయన ఈ వనిలో రాత్రింబవళ్ళు మునిగి ఉంటున్నాడు. కొంటెతనం తప్పించి ఆయనకు మచే ఉద్దేశ్భమూ లేదు. లాలా వాంనరాజ్‌ వోదాను, వ్రతిష్టను వడగొట్టాలని రాయ్‌ మూల్‌రాజ్‌ చూన్తున్నాడు. లాలా రాము వ్రసాద్‌, ఖన్నాలో తన ఫ్యాక్టరీ ఏర్పాట్లు చూనుకుంటున్నాడు.

నేను మాత్రం ఆర్య నమాజ్‌ దయానంద కళాకాల ఈ రెండింటి వ్యవస్తావక నమితులలోనూ పాల్లానడం మానేశాను. లాలా వాంనరాజ్‌ నాయకత్వానికి కీడు తెచ్చే ఏ వనినీ నేను తలపెట్టలేను. ఆర్య నమాజానికి నాయకునిగా ఆయన ఒక్కళ్డే నేను గుర్తిన్తాను. అయినప్పటికీ, ఆయనతో కలిసి వనిచేయలేనని నాకు తోస్తోంది. లాలా వాంస్‌రాజ్‌ నన్ను ఒక సాధనంగా ఉవపయోగించుకుంటున్నాడని, నేను బర్మా నుండి తిరిగి వచ్చిన తర్వాత ఎందరో వ్యక్తులు నన్ను ఆక్షేపించినప్ప్వుడు ఆయన నాకు తోడుగా నిలబడలేదని నా ముననులో మెదులుతూ ఉంది. ఇక మీదట నేను శ్రేయోదాయకమైైన ఏ వనీ చేయలేనని ఆయన. భావిన్తున్నాడు కాబోలు. నా ఆలోచన తవ్వుకావచ్చు. నా అభిప్రాయం నిరాధారంగా జేలిపోవాలనీ కూడా నేను కోరుకుంటున్నాను. అవ్వుడప్పుడు ఇలాంటి విషయాలను గురించి ఆలోచిన్తున్నందుకు, సంయమన ధోరణిని అవలంభించడానికి ప్రయత్నం చేయనందుకు నన్ను నేనే అనహ్యించుకుంటూ ఉంటాను. ఏది ఏమైనా నేను నందేవాం, అవిశ్వానం అనే భూతాల ముందు వివశుణ్జయిపోయి నట్లనిపిన్తుంది.

నా వున్తకాలు, ఉత్తరాలతో హాటు నేను సాధారణంగా ఒంటరిగానే ఉంటాను. లాలా సాయీదాస్‌ ఎప్పుడోగాని కనిపించడు. నేను కూడా లాలా వాంస్‌రాజ్‌ను, తదితరులను చాలా కాలంగా రమ్మని పిలువలేదు. మేము ఒకరినొకరం అరుదుగానే కలునుకుంటూ ఉంటాం. కలునుకున్నా

లాలా లాజువల్‌ రాయ్‌ 109

ఏదో లాంఛన(్రాయంగానే. మేనేజ్‌మెంటు కమిటీ వదాధికారుల ఎన్నికల గుచించి మీరు వార్తా పథత్రికలో చదివే ఉంటారు.

దిన పత్రిక *“పంజాదీి8 నంబంధించిన వ్యాజ్యం విషయంలో వచ్చిన తీర్చువల్ల నా ఇక్కట్లు పెరిగాయి. విశాల దృక్పథంతో చూసినప్పుడు ఈ వ్యాజ్యం ఆశ్చర్సుకరమైన పని చేసినందుకు నాకు నంతోషం కలుగుతుంది. పది సంవత్సరాల (వ్రచారం తీనుకురాలేని మార్పు ఇది తీనుకువచ్చింది. కాని, పాపం, జన్వంతరాయ్‌ ఇక్కట్లకు ప్రజలు నన్ను బాధ్యునిగా భావించడం చూసినప్పుడు నాకు బాధ కలుగుతుంది. ఆ బాధకు కారణం బాధ్యత నుండి తప్పించుకోవాలనే నా కోరిక కాదు. జన్వంత్‌రాయ్‌ పైన కొండంత ఆవద వచ్చి పడిందే అనేనా బాధ.! ఇక్కడ ఐరోపా వాళ్ళు చాలా భయంతో ఉన్నారు. జన్వంతరాయ్‌కి శిక్ష విధించిన రోజున యువకులు చాలా దురునుగా వ్రవర్తించారు. వాళ్ళు శ్రీమతి రేవాజ్‌ కారుపైన బురద విసిరారనీ, తిరస్కార భావంతో మాటాడి ఆమెను అవమానపరచారనీ విన్నాను. ఇలాంటి నంథటనలు ఇంకా కొన్ని జరిగాయి. ఏది ఏమైనా జన్వంత్‌ రాంయప్‌ చూడడానికి మాత్రం ధైర్యంగా కనిపిన్తున్నాడు. అంత పెద్ద జైలు శిక్షను భరించగలడనే అనిపిన్తుంది. నంపాదకుడు కూడా ఇదే పరిస్థితిలో ఉన్నాడు. కానీ ఈ దిన పత్రికను నడిపే బాధ్యత నాపై వచ్చి వడుతుంది. ఆ తర్వాత "స్పెన్సర్‌ వాళ్ళ తరుఫు నుండి పరువు నష్టానికి గాను సివిల్‌ కేను పెట్టడం జరుగుతుందేమోననే భయం ఠతూడా ఉంది.

ఇది చాలదన్నట్లు నా నడుము విరగగొట్టడానికి నా అల్లుడు డాక్టర్‌ జయచంట్‌ మృత్యుముఖం చెంతకు చేరుకున్నాడు. అయినా వరమూత్ముని వివేకము, దయాళుత్వము మీద నాకు దృఢమైన నమ్మకం ఉంది. ఆ వరమాత్ముడే మన భాగ్యాన్ని నిర్ణయిస్తాడు.

అలాంటవ్వుడు ఆయన ఆదేశం ప్రకారమే మనం వనిచేయాలి. నాలోని నత్యదీక్ష దేశభక్తి అనే జోరతి దుర్భాగ్యవశాత్తూ క్షీణించకుండా ఉండాలని రాత్రింబవళ్ళు నేను ప్రార్థిన్తూ ఉంటాను. నేనునా లక్ష్యం కోనం దృఢంగా నిలబడడానికి, నా కర్తవ్యాన్ని ఒక ధీరునిగా నిర్వహించడానికి వరమాత్ముడు నాకిచ్చిన ధైర్య సాహసాలు నడలకుండా ఆయనే చూచుగాక.

ఇలాంటప్పుడే వ్యక్తి కార్యకలాపాలకు నైతిక నవోయం, ప్రోత్సావాం, న్ఫూర్తి. అందజేయడానికి నిజమైన, నమ్మకమైన మిత్రులు ఉండాలని 2,లావోల్‌ నుండీ. వెలువడే ఇంగ్లీగు దిన వ్యతిత వ్యవస్థావకుడైన శ్రీ ఉిన్ధ్యంల్‌, రాయయ్‌న్సి “నంపొదకుడ్రైన శ్రీ అతావలేను అంెన్దు చేయడం జరిగింది.

20 జ్రానళం చేనుకోండి ఎవ్రుడైనా...

కోరుకుంటాడు. కాని, మన ఈ వతనావన్థలో ఉన్న నమాజంలో అలాంటి మిత్రులు తగు నంఖలో లభించకుండా పోవడం ధౌర్భాగ్యకరం. రైల్వేవాళ్ళు రైల్వే యూనియన్‌ నియమ నిబంధనలు తయారుచేసి ఇవ్వమని కోరారు. మీరు ఏదైనా రైల్వే యూనియన్‌ నియమావళి వంవగలిగితే నాకు ఎంతో మేలు చేసిన వారవుతారు. దీనితోపాటు ప్రతినెలా ఒక మంచి

• వున్తకం నాకు వంవగలిగితే మీకు కృతజ్ణుణ్జవుకాను. ఆ పుస్తకం విప్లవానికి లేదా రాజకీయాలకు నంబంధించిన నవల అయినా, ఏ రాజకీయ ఉద్యమ చరిత్ర లేదా ఏ జాతీయత్తావాది జీవిత చరిత్ర అయినా, మరేదైనా పరవాలేదు. శార్ట్రమాజీ (కృష్ణవర్మ) కావాలనుకుంకే రాజకీయాలను గురించిన ప్రామాణిక అభిప్రాయాలను తెలిపే పుస్తకాలు ఇక్కడి విద్యార్థులకు అందజేసేందుకు తన డబ్బు కొంత ఖర్చు చేయగలడు. విద్యార్థులకు మంచి సాహిత్యం ఇచ్చినట్లయితే దానివల్ల గట్టి పరిణామాలు కలుగుతాయని నా నమ్మకం. చార్టమాజీ రాజకీయ మీషనరీల తోనం పదివేలు దానంగా ఇచ్చాడు. ఈ డబ్బు వాళ్ళు ఏ విధంగా ఖర్చు పెట్టదలచుకున్నారు? వాళ్ళు ఈ డబ్బులో కొంత భాగం మాకు ఇవ్వగలరా? వాళ్ళను కొద్దిగా కదిలించి చూసి, ఆపైన నాకు రాయండి. *“వంజానీ" పవ్రికకు నంబంధించిన వ్యాజ్యం విషయంలో లండన్‌లో ఉన్న భారతీయుల అభిప్రాయం ఎలా ఉంది? అక్కడి ప్రజల మనన్సుపైన దీని (ప్రభావం ఎలా ఉంది? శాష్టమాజీగారికి, వారి శ్రీమతికి నన్ను గుర్తుచేయండి. కాని, ఈ ఉత్తరం మాత్రం గోవనీయమైంది. ఎవరికీ చూపకండి. దయచేసి ఇంగ్లండులో ఉన్న భారతీయుల జీవితాన్ని గురించి మరిన్ని వివరాలు రాయండి. తమ లాజపత్‌ రాయ్‌ లాలాజీ అరెన్టు, ఆయన దేశ బహిచ్కరణ గురించిన వార్త లండన్‌ చేరినప్పుడు పరమానంద్‌కు నహజంగానే ఎంతో క్లేశం కలిగింది. ఈ నందర్భంగా లండన్‌లో ఎన్నో బహిరంగ నభలు జరిగాయి. వాటిలో భాయీ వరమానంద్‌ కూడా మాట్టాడాడు. టో. కి (గంధ్వ్యాా్నప్టై ళ్‌ అింంాెాానిన్య స్వ. తీ ర క! | ఖల దరి... ద్‌ ॥ నక్ష! లాలా లాజవఠ్‌ రాంన్‌ స్ట | కొగ్రాలౌ ఫశకి శీ న్‌ ర

ళలారి క్రి రామ్‌ (ప్రసాద్‌ 'బిస్మిల్‌ ఈ. (ప్రసాద్‌ “రిస్మిలొ 1925 ఆగన్దు 9న లక్నోకు 16 కి.మీ. ఈవల కాళోరీ అనే స్టేషను అవుటర్‌ సిగ్నల్‌ దగ్గర తన తొమ్మిది మంది నహచరులతో కలిసి 8 డౌన్‌ రలు బండిని ఆపి ఖజానా దోచుకున్నాడు. ఈ సాహనచర్యలో ఆయన నవాచరులుగా - అక్‌ఫాఖ్‌ ఉలాఖాన్‌, రాజేంద్రనాథ్‌ లాహిడీ, చంద్ర శేఖర్‌ ఆజాద్‌, మన్మథ్‌ నాథ్‌ గువ్త, శచీంద్రనాథ్‌ బన్టీ, మురారీ లాల్‌ కేశవ చక్రవర్తి, బన్వారీ లాల్‌, ముకుందీలాల్‌ ఉన్నారు. ఈ నంఘటనకు ఇంగ్లీషు (ప్రభుత్వం దిగ్ర్భాంతి చెందింది.

ఈ విజయంతో ఉత్సావాం పొంది రామ్‌ పసాద్‌ “విస్మిల్‌ సెప్టెంబరు 13నాడు మీరట్‌లోని అనాథశరణాలయంలో నమావేశం కండని తన సెంట్రల్‌ కౌన్సిల్‌ నభ్యులతోపాటు, కొందరు జిల్లా సంఘ కార్యకర్తలకు కూడా ఒక ఉత్తరం రాశాడు. ఇంగ్లీషులో రాసిన ఆ ఉత్తరం ఇలా ఉంది:

ప్రియ మిత్రమా, మేము క్షేమం. మా పితామమానని శ్రాద్ధ కర్మ ఈ నెల పదమూడవ తేదీన (అదివారం) జరగనున్నట్లు మీకు బవూశా తెలిసీ ఉండవచ్చు. దానికి మీరు తప్పక వోజరు కావాలి. నిర్ణయించిన నమయానికి వచ్చి మమ్మల్ని కృతార్థులను చేయవలసిందిగా ప్రార్ధన. మీ రుద్ర గమనికః దయచేసి ఈ నెల వదకొండవ తేదీన ఢిల్లీకీ బయలుదేరండి. అక్కడి నుంచి మీకు నులువుగా బండి దొరుకుతుంది. మీరు నన్ను శరణాలయంలో కలునుకోగలరు.

“రుబ్‌, “మవాంత్‌*, *అనంద్‌ కాక్‌ వరమ వాంస్‌" - ఇవన్నీ “రామ్‌ (సాద్‌ బిస్మిలొ మారు 'పేళ్లే,

వారి “కౌన్సిల్‌ పెద్ద పెద్ద నగరాలలోని తపాలా ఆఫీనులను దోచుకోవాలని నిర్ణయించింది. కాని, ఏ తపాలా ఆఫ్టీనునూ దోచుకోక మునుపే "సెప్టెంబరు 26 రాత్రి కలకత్తా. ఢిల్లీల మధ్య దాడి జరిగి నుమవూరు ౩6 మంది అరెన్టు అయ్యారు.

కాక్షోరీ కేనులో మరణ దండనకు గురి అయిన రాట్‌ వ్‌సాద్‌ “దిస్మిల్‌ 22 థ్రావళం చోనుకోండి ఎవ్చుడ్రైనా...

వీరుడు, ధీరుడు, గంభీర న్వభావం కలవాడు మాత్రమే కాక భావుకుడైన కవి కూడా. భగత్‌సింగ్‌ ఆయనను గురించి ఇలా రాశాడు: “చూడడానికి కూడా చాలా అందంగా ఉండేవాడు. ఎంతో యోగ్యుడు. బాగా ఎరిగిన వారు అనేదేమిటంటే - మరో ప్రాంతంలో, లేదా మరో దేశంలో లేదా మరో కాలంలో వుట్టి ఉంకే ఆయన సైన్యాధిపతి అయేవాడని. ఈయన ఆ కుటకంతా నాయకుడుగా భావించబడ్డాడు. ఎక్కువగా చదువుకున్న వాడు కాక పోయినా, పండిత్‌ జగత్‌ నారాయణ్‌ లాంటి నర్కారీ వకీలును కూడా తికమక వట్టించేవాడు. చీఫ్‌ కోర్టులో తన అప్పీలు తానే రానుకున్నాడు. అది చూచి జడ్డీలు ఎంతో తెలివి తేటలు, యోగ్యత గలవారు తప్ప ఇతరులు ఇది రాయలేరు అని అనవలసి వచ్చింది.””

రామ్‌ వ్రసాద్‌ “బిస్మిలొను డిసెంబరు 19 సాయంకాలం ఉరి తీశారు. డిసెంబరు 18న ఆయన తల్లి తన కొడుకును ఆఖరు సారిగా చూనుకోడానికి వెళ్ళింది. తల్లిని చూచి ఆయన కళ్ళలో నీళ్ళు నిండాయి. తల్లి వారిశ్చంద్రుణ్జి, దథీచిని గుర్షుకు తెచ్చి విచారానికి, వశ్చాత్తాపానికి అతీతంగా ఉండమని నలహా ఇచ్చింది. దానికీ ఆయన ఇలా అన్నాడు: *““నేను మృత్యువుకు భయవడను. విచారం, వశ్చాత్తావం నాలో లేవు. ఎందుకంటే నేను ఏ పావం చేయలేదు కనుక. కాని, అగ్నికి నమీవంలో ఉన్నవ్వుడు నెయ్యి కరగడం తవ్పదు. నీకు, నాకు మధ్య ఉన్న నంబంధమే అలాంటిది. చూడగానే కళ్ళలో నీళ్ళు నిండాయి"

ఉరికంబమెక్కిన రామ్‌ (ప్రసాద్‌ “దిస్మిల్‌ తన ఆఖరు కోరికను ఇలా వ్యక్షవరచాడు: “బ్రిటిష్‌ సామాజ్యం వతనం కావాలని నా కోరిక.” ఆ తర్వాత దేశం కోనం అత్మార్పణ చేయగోరే ఈ కవి ఇలా అన్నాడు:

జబ్‌ న అగలే బలవలే హైం బొర్‌ న అరమానోం కీ ఖీడ్‌ ఏక్‌ మిట్‌ జానే కీ వానరత్‌ అబ్‌ దిలే బిస్మిల్‌ మే హై.

(ఉత్సాచోల్లాసాలు లేనప్పుడు, ఆకాంక్షల పరంపర నమసినవ్వుడు “దిస్మిల్‌ వృాదయంలో ఇక నామరూపాలు లేకుండా పోవాలనే కోర్కె మాత్రమే మిగిలి ఉంది).

1928 జనవరిలో భగత్‌ సింగ్‌ కాకోరీ మృతవీరుల గురించి, *కిర్తి అనే వశ్రికలో “విద్రోహి” అనే పేరుతో ఒక వాానం రాశాడు. అందులో ఆయన “విస్మిల్‌" రాసిన ఒక ఉత్తరం చివరి భాగాన్ని ఉటంకించాడు. అది ఇలా ఉంది:

“స్తేన్స చాలా నంతోషంగా ఉన్నాను. 19వ తేదీ ఉదయం ఏం జరగబోతోందో దానికి తయారుగా ఉన్నాను. దేవుడు తగినంత శక్తినిస్తాడు. రాజ్‌ (వసాట్‌ “బిన్మీలో 23

ప్రజలకు సేవ చేయడానికి నేను త్వరలోనే మళ్ళీ జన్మిస్తాననే నమ్మకం

నాకుంది. అందరికి శా నమస్కారాలు తెలువు. దయచేసి మరోవని కూడా

చెయిర్ట. వండిత్‌ జగత్‌ నారాయణ్‌ (“దిస్మిలొకు ఉరిశిక్ష పడేట్లు చేయడానికి

ఎంతగానో శ్రమవడిన నర్కారీ వకీలు)కు నా తరువునుండి ఆఖరు నమస్కారం

తెలువు. ఆయనకు మన రక్తంతో పూర్తిగా తడిసిన రూపాయలతో నుఖనిద్ర

వచ్చుగాక! మునలి మువ్వున ఆయనకు దేవుడు నద్చుద్ది నిచ్చుగాక !"'

1927లో కాకోరీ సంఘటనకు నంబంభించిన నలుగురు సావానులను ఉరి

తీశారు. *క్తిర్తి వత్రిక 1926 జనవరి నంచికలో 'విద్రోహి” అనే పేరుతో భగత్‌ సింగ్‌ వీరికి నంబంధించిన కొన్ని వ్యాసాలు (ప్రచురించాడు. ఈ వ్యానం వాటిలో ఒకటి.

“విస్మిల్‌ రాసిన *నా జీవన మేఘమాలి అనే వాష్టనం గోరఖ్‌వుర నుండి వెలువడే “న్వదేశీ' అనే వార్తా వత్రికలో అచ్చయింది. దాన్ని నంక్షిప్తీకరించి మేము పాఠకుల ఉవయోగార్థం ఈ కింద పాందుపరున్తున్నాం. దీనివల ప్రాణాలర్చించే ముందు ఆ వివ్లవకారుల మననుల్లో ఎలాంటి ఆలోచనలు మదిలేవో మనకు తెలున్తుంది,

16వ తేదీన ఆయన ఇలా రాశాడు; ఉరి తీయడానికి 19వ జేడీ ఉదయం ఆరుగంటల ముప్పై నిముషాల నమయం నిర్ణయించబడింది. ఇందులో విచారించవలసిందేమీ లేదు. దేవుని దయతో నేను మాటి మాటికీ జన్మనెత్తుతూ ఉంటాను. దీనిలో నా ఉద్దేశర్టం

• ప్రవంచంలో వూర్తి స్వాతంత్ర్యం నెలకొని ఉండడానికి, వ్రకృతి నంవదలమై అందరికీ నమాన వాక్కులు ఏర్పడడానికి, ఎవరూ ఇతరులపెన "పెత్తనం చెలాయించకుండా ఉండడానికి, అన్ని చోటా పజల పంచాయితీ రాజ్యం స్థాపించబడడానికి పొటువడడమే. ఇప్పుడు 1327 ఏప్రిల్‌ 6న "సెషన్స్‌ జడ్డి తీర్చు ఇచ్చిన తర్వాత కాకోరీ ఖైదీల విషయంలో జరిగిన నంగతులను గురించి చెప్పడం అవనరమని నాకు అనిపిన్తూంది. జూలై 18న అవధ్‌ బీఫ్‌ కోర్టులో మరణదండన పొందిన నలుగురు ఖైదీల తరుఫునుండి అపీలు చేయడం జరిగింది. కాని పోలీనువారు లిక్ష ఇంకా పెంచాలని అప్పీలు చేశారు. తర్వాత మిగతా ఖైదీలు కూడా అప్పీలు చేళారు. కాని, శ్రీ శచీంద్రనాథ్‌ సాన్యాల్‌, శ్రీ భూపేంద్రనాథ్‌ సాన్యాల్‌ నర్కారు తరపు సాక్షిగా మారిన నిందితుడు బన్వారీలాల్‌ వీరు ముగ్గురూ అప్పీలు చేయలేదు. ఆ తర్వాత ప్రణవ ఛటర్జీ నేరం ఒవ్వుకొని అప్పీలు విరమించుకున్నాడు. ఉరి శిక్ష 24 జ్రావకం చోనుకోండి ఎవ్చుడైనా...

వడిన వారి శిక్ష యధా (వకారం ఉండిపోగా శ్రీ జోగేశ్‌చంద్ర ఛటర్తీ, శ్రీ గోవింద్‌ చరణ్‌ వయూ, శ్రీ ముకందీ లాల్‌గార్లకు వది నంవత్సరాల యావజ్జీవ తారగార శిక్ష పడింది. శ్రీ శురేశ్‌చంద్ర భట్టాచార్యకు, విష్ణచరణ్‌ దుబలిస్‌కు వడిన ఏడేడు నంవత్సరాల శిక్షను పెంచి వదేసి నంవత్సరాల శిక్షగా మార్చడం జరిగింది. రామనాభ్‌ పాండేకు మూడేండ్లు, (వణవేక్‌కు నాలుగేండ్లు శిక్ష వడింది. పేమ కిశన్‌ ఖన్నా విషయంలో దోపిడీకి నంబంధించిన శిక్షను తగ్గించి ఐదు నంవత్సరాల శిక్షగా మార్చారు. మిగతా అందరి అప్పీళ్ళు కొట్టేశారు. అశ్‌ఫాక్‌కు విధించిన మృత్యు దండనలో ఏమీ మార్పూ జరగలేదు. శచీంద్రనాథ్‌ బఖ్మీ అయితే అప్పీలే చేయలేదు.

అప్పీలుకంకేు ముందే నేను గవర్నరుకు అర్జీ పంపాను. అందులో నేను గుప్తమైన కు్కుటలో పాల్లాననని, వాటితో ఎలాంటి నంబంధం ఉంచుకోనని రాశాను. క్షమాభిక్ష కోరుతూ వంపిన అప్పీలులో కూడా ఈ అర్జీని వ్రస్తావించాను. కాని, జడ్డీలు దీన్ని వట్టించుకోలేదు. జైలు నుండి నా చతివాదన నేనే రాసి చీఫ్‌ కోర్టుకు వంపాను. కాని, జడ్డీలు, ఈ (ప్రతివాదన రామ్‌ ప్రసాద్‌ న్వయంగా రాసింది కాదనీ, తప్పకుండా ఎవరో మేధావి నవోయంతో రాయబడిందని, అభిప్రాయవడ్డారు. ఆశించిన దానికి విరుద్ధంగా వాళ్ళు రామ్‌ (వ్రసాద్‌ చాలా (ప్రమాదకరమైన వినవ్లవ వాది అని, విడుదల అయితే మళ్ళీ అదే వని చేస్తాడని అన్నారు.

వాళ్ళు నా బుద్ధి కుశలత, చతురత మొదలైన వాటిని పొగిడిన తర్వాత “ఇతడు తనకు ఎంత మాత్రమూ శతృత్వం లేని వారిని కూడా తుపాకీతో కాల్చగల కళ్చార వాంతకుడని” అన్నారు. అవును మరి - కలం వాళ్ళ చేతిలో ఉంది. ఎలా కావాలంటే అలా రాయగలిగారు. కాని, చీఫ్‌ కోర్టు తీర్పును చూస్తే కేవలం వగ తీర్చుకోవడానికే మాకు ఉరి శిక్ష విధించబడిందని నృష్టంగా తెలున్తుంది.

అప్పీలు కొట్టివేసిన తర్వాత గవర్నరు, వైస్రాయ్‌ల వద్దకు క్షమాభిక్ష ప్రార్ధనా వత్రం వపంవడం జరిగింది. శ్రీ రాజేంద్రనాథ్‌ లాహిడీ, శ్రీ అక్‌ పాకులా ఖాన్‌, శ్రీ రోశన్‌ సింగ్‌, రామ్‌ వ్రసాద్‌ల మరణ శిక్షను మార్చమని యు.పి' కౌన్సిల్‌లోని దాదావు ఎన్నుకోబడిన నభ్యులందరి నంతకాలతో ఒర్‌ (ప్రార్ధన వత్రం ఇవ్వబడింది. మా నాన్నగారి ప్రయత్నాల వల్ల 250 మంది ఆనరరీ మేజిస్ట్రేట్‌ల, పెద్ద పెద్ద జమీందార్ల సంతకాలతో వేరుగా మరో ప్రార్ధనా వత్రం వంచబడింది. అసెంబ్లీ, మరియు కౌన్సిల్‌ అఫ్‌ స్టేట్స్‌లోని

రామ్‌ (సాబ్‌ “బిన్మిలో 25

108 మంది నభుర్రలు కూడా మూ మరణ శిక్షను మార్చించడానికి వైస్‌రాయ్‌ వద్దకు ప్రార్దనా వత్రం పంపారు. “వీళ్ళు వళ్చాత్తావం వెలిబుచ్చితే శిక్లలు చాలా వరకు తగ్గించడానికి వీలుంది" అని బడ్డి అన్న మాటలను కూడా ॥ వీళ్ళు వ్రస్తావించారు. నాలుగు వైపుల నుండి ఇన్ని (ప్రకటనలు జరిగాయి. కానీ, ఈ కొననుండి ఆ కొనవరకు అందరూ రక్తపిపానులు కావడంతో మా మాటలు ఏవీ వైస్‌రాయ్‌ చెవిలోకెక్కలేదు. వండత్‌ మదన్‌ మోవాన్‌ మాలవీయ, మరికొందరు పెద్ద మనుమలను తోడు తీనుకొని వైస్రాయ్‌ని కలిశారు. ఇక మరణ శిక్ష తవ్వడం ఖాయమని అందరూ ఆశళపడ్డారు. కాని జరిగిందేమిటి? ఉరి తీయడానికి జేటీ నిరయించబడిందని గప్‌చిప్‌గా దనరాకు రెండు రోజులు ముందుగా అన్ని జైళ్ళకు "టలిగ్రాములు వంపారు. జైలు నూపరింటండెంటు ఈ టలిగ్రాము నాకు చదివి వినిపించినవ్వుడు నేను “సరే, కానీ, మీ పని మీరు చేయండి” అన్నాను. కాని, శ్రేయోభిలామలు చాలా వత్తిడి చేసి నచ్చచెప్పినందువల్ల క్షమాభిక్ష కోరుతూ ఒక కెలిగ్రాము చక్రవర్తికి పంపాను. అవుడు ట్రీవీ కౌన్సిల్‌లో అప్పీలు చేసే ఆలోచన కూడా నాకు మననులో కలిగింది. వకీలు శ్రీ మోవాన్‌ లాల్‌ నక్సేనాకు టెలిగ్రామ్‌ ఇవ్వడం జరిగింది. వైస్రాంస్‌ అందరి అర్జీలు బ్రోసివుచ్చారని చెప్పినవ్వుడు ఎవ్వరికీ నమ్ముకం కలగలేదు. అందరినీ నమాధానవరచి ్రివీ కౌన్సిల్‌లో అప్పీలు చేయడం జరిగింది. ఫలితం ముందు అనుకున్నదే. అప్పీలు కొట్టివేశారు. ఇదంతా తెలిసిన తర్వాత ఎవరైనా అనవచ్చు. అన్ని నంగతులూ ముందుగానే తెలిసి ఉండి కూడా నేను క్షమూవణ వటత్రము, క్షమాభిక్ష అర్జీ, అప్పీలుపైన అప్పీలు, ఇవన్నీ ఎందుకు రాసి వంపానని. ఇందుకు నాకు తోబే నమాధానం ఒకకు - రాజకీయం ఒక చదరంగం కాబట్టి. [ప్రభుత్వం బెంగాల్‌ ఆర్డినెన్స్‌కు నంబంధించిన ఖైదీల విషయంలో వాళ్ళకు విరుద్ధంగా ఎన్నో బలమైన సాక్ష్యాలు ఉన్నాయని, సాక్షుల భద్రత దృష్టా వాటిని బహిరంగ న్యాయస్థానంలో బయటపెట్టడానికి వీలులేదని నొక్కి చెప్పింది. కాని, ఇది ఒక బూటకమే. ఎందుకంకే దక్షిణేశ్వరం బాంబు కేను, శోభా బజారు కుట కేను ఈ రెండింటి విచారణ బహిరంగ న్యాయస్థానంలోనే జరిగింది. గూఢచారి విభాగం నూవరింకెండెంట్‌ హత్య కేను విచారణ కూడా అలాగే జరిగింది. కాకోరీ కేను కూడా ఒకటిన్నర నంవత్సరం జరిగింది. (పభుత్వం తరువున 300మంది సాక్ష్యులు వోజరయారు. కాకోరీ కుట్ర 26 జ్రావకం చేనుకోండి ఎవ్దుడ్రోనా...

బెంగాల్‌లో మొదలయిందని కూడా అనడం జరిగినా, ఏ సాక్షికీ ఏ అపాయమూ జరగలేదు. (ప్రభుత్వ (ప్రకటనలలోని బూటకాన్ని బయట పెట్టడానికే నేను ఇదంతా చేశాను. క్షచూవణ వత్రాలు వంపాను, అప్పీలు వంషహాను. కాని, వీటితో ఒరిగేదేముందని? అనలు విషయం ఏమిటంకే, బలవంతుడు కొట్టనూ కొడతాడు, పైగా ఏడవను కూడా ఏడవనివ్వడు.

మేము బకికీ ఉన్నందువల్లనే విప్లవం సాగిందని కూడా అనడానికి లేదు. ఇంతవరకు విష్ణవకారులకు ఇంతపెద్ద ఎత్తున సిఫారనులు ఎవరూ చేయలేదు. కాని, (ప్రభుత్వానికి వీటితో ఏమి వని? దానికి తన బలంపైన గర్వం, తన అధికారం'పైన అవాంభావం ఉన్నాయి. షాజవోన్‌పూర్‌లోను, అలవోబాదులోను వ్రతిరోజు కలవోలు, దొమ్మీలు జరుగుతూ ఉన్నా వాటిలో ఉరి శిక్ష వడిన వాళ్ళను నర్‌ విలియమ్‌ మౌరిస్‌ న్వయంగా ఆ శిక్ష నుండి తప్పించాడు. మా శిక్ష తగ్గిస్తే ఇతరుల సావానం పెరుగుతుందని ఎవరైనా అంటే, ఇదే మాట మత కలహాల విషయంలో కూడా అనవచ్చు కదా! కాని, ఇక్కడి నమస్వే వేరు మరి!

ఈ రోజు ప్రాణాలు అర్చిన్తున్నవ్వుడు అవి వృధా అయాయనే నిరాశ నాకు కలగడం లేదు. తార్టగాలు ఎప్పుడూ వృధా పోవు. మా వంటి వారి చల్లని నిశ్వాసాల పరిణామంగానే లార్డ్‌ బర్కన్‌ హైడ్‌ బుర్రలో భారతీయుల నంకెళ్ళను మరింత బిగించాలనే ఆలోచన రావడం, దానివల్ల రాయల్‌ కమిషన్‌ను వంవడం, దాన్ని బహిష్కరించేందుకు హిందువులు, ముస్లింలలో మళ్ళీ ఐకమత్యం ఏర్పడుతూ ఉండడం - ఇవన్నీ జరిగాయేమో?” ఎవరు చెవ్పగలరు? దేవుని దయవల్ల వీళ్ళకు తొందరగా నద్బుద్ధి కలిగి అందరూ ఒకటయితే బాగుంటుంది. మా అప్పీలు తోసివుచ్చినట్లు తెలియగానే నేను ఈ సారి మా స్మారక నభకు హిందు, ముస్లిం నాయకులను కలిపి పిలవండని శ్రీ మోవాశ్‌ లాల్‌ నక్సేనాతో అన్నాను.

“రామ్‌ (వసాద్‌కు అక్‌ఫాక్‌ ఉల్లా కుడిభుజంవంటి వాడని వ్రభుత్వం అంటోంది. అక్‌ఫాక్‌ ఆచారవపరుడైన ముస్లిం అయి ఉండి కూడా రామ్‌ వ్రసాద్‌లాంటి ఆచారవరుడైన ఆర్య నమాజీకునికి వి్ల్షవంలో కుడిభుజం కాగలిగినవ్వుడు భారతదేశంలోని ఇతర హిందువులు, ముస్లింలు స్వాతంత్ర్యం కోనం తము చిన్న చిన్న స్వార్గాలను మరిచిపోలేరా? అశ్‌ఫాక్‌ బెంగాల్‌ వివవ పారీకి నంబంధీంచి ఉరిశిక్షకు గురి అవుతున్న వారిలో మొట్టమొదటి మసిం మతన్తుడు. దేవుడు నా మొర ఆలకించాడు. నా వని వూర్తి అయింది.

రాజ్‌ సాబ్‌ “ిన్మీలో 27

నేను ముస్షింలలోనుండి ఒక యువకుని వెలికితీసి, ముస్లిం యువకులు హిందూ యువకులకంటే కూడా ఉత్సావాంతో దేశం కోనం త్యాగం చేయగలరని దేశానికి చూపించాను. అతడు అన్ని పరీక్షలలో నెగ్గాడు. ముస్లింలను విశ్వసించరాదని అనే సావానం ఇవ్వుడు ఎవరికీ ఉండకూడదు. ఇది నా మొదటి అనుభవం. అది పూర్తి అయింది. 'అశ్‌ఫాక్‌! దేవుడు నీ ఆత్మకు

శాంతి కలిగించు గాక! నీవు నా మర్యాదను, దేశంలోని అందరు ముస్లింల మరాష్టదను కాపాడావు. భారత దేశంలో కూడా టర్కీ, ఈజివ్టులో లాంటి ముస్లిం యువకులు ఉన్నారని బుజువు చేశావు.

... ఇక దేశవానులను ప్రార్థించేదేమిటంపే, మేము చనిపోవడం వల్ల మీకు ఏమాత్రం దుఃఖం కలిగినా, ఏదో ఒక విధంగా మీరు హిందూ, ముస్లింల ఐకమత్యాన్ని స్థాపించండి అని. ఇదే మా ఆఖరు కోరిక, మా న్మృతి చివ్నాం కూడా ఇదే కాగలదు. అన్ని మతాలవాళ్ళూ అన్ని పార్టీల వాళ్ళూ కాంగైెన్‌నే తమ (వ్రతినిధిగా భావించాలి. అలా జరిగితే, భారతీయుల ముందు ఇంగ్లీషు వాళ్ళకు తల వంపులయే రోజు రావడానికీ ఎంతో కాలం వట్టదు.

. నేను ఏఏ అభిప్రాయాలు వెలిబుచ్చానో, నరిగ్గా అవే అభిప్రాయాలు అశ్‌ఫాక్‌ ఉల్లాఖాన్‌కు కూడా ఉన్నాయి. అప్పీలు రాసేటప్పుడు లక్‌స్టి జైలులో నేను ఆయనతో మాట్లాడాను. అశ్‌ఫాక్‌కు మాత్రం క్షమాభిక్ష అరీ ఇవ్వడం కూడా ఇష్టం లేదు. కేవలం నా బలవంతం మీదనే, నేను వట్టుబట్టడం వల్లనే ఆయన అలా చేశాడు.

(ప్రభుత్వానికి నాపైన ఎంతవరకు నమ్మకం కలగదో, అంతవరకు నన్ను జైలులో ఉంచమని, లేదా వేతే ఏ దేశానికైనా బహిష్కరించి భారతదేశం తిరిగి రాకుండా శిక్ష విధించమని కూడా అన్నాను. కాని, వభుత్వం ఇవన్నీ ఎందుకు వింటుంది? దానికి కావలసింది - మమ్మల్ని ఉరికంబమెక్కించడం, భారతీయుల గాయాలపై కారం చల్లి వాళ్ళు ఆతక్రోశిన్తూ ఉంకే చూచి ఆనందించడం. మేము మరో జన్మఎత్సి మా వనికి నమాయత్తమయ్యేనాటికి, బహుశా దేశ వరిస్థితి ఇంత అధ్వాన్నంగా ఉండకపోవచ్చు. అది కొంతైనా బాగుపడి ఉండవచ్చు.

ఇప్పుడు నాలో ఒకే ఒక అభిప్రాయం దృఢంగా ఉంది. ఇంగ్లీమ కోర్టు ముందు ఎవరూ వాంగ్మూలంకానీ, నంజాయిషీ కానీ, ఇవ్వకూడదు. నేను అప్పీలు చేయడానికి వెనుక మరో కారణం కూడా ఉంది. ఉరిశిక్ష వడే తేదీని మార్పించుకొని దేశప్రజల నహాయం, నవ యువకుల సావానం ఏ

28 డావళం చేనుకళోండి ఎవ్వుడౌనా... థ్‌ య

పొటివో ఒకసారి చూద్దామని. ఇందులో నాకు చాలా నిరాశ కలిగింది. వీలైతే జైలు నుండి పారిపోదామని కూడా నేను నిశ్చయించుకున్నాను. అలా జరిగి ఉండినట్లయితే, మిగతా ముగ్గురి మరణశిక్షలు కూడా తొలిగిపోయేవి. చభుత్వం చేయకపోయినా, ఈ వని నేను చేయించుకొనే వాణి. దీనికి ఉపాయం నాకు చాలా బాగా తెలును. నేను బయట పడడానికీ చాలా రకాలుగా (ప్రయత్నించాను. కాని, బయటినుండి ఏ నహాయమూ నాకు అందలేదు. బాధాకరమైన విషయమేమిటంటే, ఏ దేశంలో అయితే నేను ఇంత పెద్ద విష్ణవదళాన్ని' నిర్మించానో అక్కడే నన్ను నేను రక్షించుకొనేందుకు ఒక పిస్తోలు కూడా నాకు దొరకలేదు. ఏ నవ యువకుడూ నాకు నహాయం అందించడానికి ముందుకు రాలేదు. నవ యువకులకు నాదొక మనవి - ఎంతవర్దైజే అందరూ విద్యావంతులు కారో, అంతవరకు రవాన్యంగా వనిచేసే ఏ పార్టీనీ మీరు లక్ష్య పెట్టకండి. దేశ సేవ చేయాలనే కోరికే ఉంటే, బహిరంగంగా చేసే వనిచెయ్యండి. వ్యర్థపు మాటలు విని విని, గొంతెమ్మ కోరికలు కోరుకుంటూ మీ జీవితాలను కష్టాలతో నింవుకోకండి. రవాన్యంగా వనిచేసే నమయం ఇంకా రాలేదు. ఈ కేను జరిగిన రోజుల్లో మాకు ఎన్నో అనుభవాలు కలిగాయి. కాని, వాటివల్ల లాభం వాందే అవకాశం (ప్రభుత్వం మాకు ఇవ్వలేదు. కాని, ఇలా జరిగినందుకు ధారతదేశమూ, బిటిష్‌ ప్రభుత్వమూ ఎంతో వశ్చాత్తావ వడవలసి ఉంటుంది. నన్ను కలునుకోవడానికి వచ్చినవ్వుడు నీవు “*వివ్లవకారుల్లో కూడా నావానం ఎంతో కొరవడి ఉంది. (ప్రజల సానుభూతిని ఇంకా వారు పొందలేకపోతున్నారు. అంతేకాక వీళ్ళలో కూడా (ప్రాంతీయతా భావన ఎక్కువగా ఉంది. వరన్పరం నంపూర్ణ విశ్వానం కూడా లేదు” అన్నాస్థ్రవు. అది విని మా ఆకాంక్షలు మూ గుండెలోనే అణగారి పోయాయి. నోటి మాటగానెనా నేను గనక నా విప్లవ పూనికను నిరాకరించి ఉంకే కూడా 5000 రూపాయలు నగదు, ఇంగ్లండులో బారిష్టరీ చదివించే వాగ్దానం నాకు లభించేవి. కాని, ఘోరమైన పాపంగా భావించి నేను దాన్ని గురించి ఆలోచించనెనా ఆలోచించలేదు. కాని, బాధాకరమైన విషయమేమిటంపే, ఎంతో విశ్వననీయులుగా చెవ్వుకోబడే నవాచరులు తమ నుఖం కోనం రవాన్క్రంగా పార్టీని మోనం చేశారు. మనకు విశ్వానఘాతం చేశారు. రాయ్‌ (చసొట్‌ 'బిన్మీల్‌ 29

ఈ, రాజేంద్రనాథ్‌ లాహిడీ

ర కుట్ర కేనులో రామ్‌ వ్రసాద్‌ “బిస్కిలొ, రాజేంద్రనాథ్‌ లాహిడీ, రోశన్‌ సింగ, అశ్‌పాక్‌ ఉల్తా ఖాన్‌ వీరు నలుగురికి మరణ దండన విధించబడింది.

వీరిలో రాజేంద్రనాథ్‌ లాహిడీ ఎమ్‌.ఏ. విద్యార్థి. బనారస్‌ హిందూ విశ్వ విద్యాలయంలో చదువుకునే వాడు. ఆయన 1925లో పట్టుబడ్డాడు. ఆయన తరఫు నుండి అప్పీలు, క్షమాభిక్ష వత్రం (మెర్సీ పిటిషన్‌) పంపడం జరిగింది. కాని, అవన్నీ తిరస్కారానికి గురి అయ్యాయి.

రాజేంద్రనాథ్‌ లాహిడీ తన అన్నకు రాసిన ఒక ఉత్తరంలో ఇలా రాశాడు?

ప్రియమైన అన్నకు, నా క్షమాభిక్ష వశ్రాన్ని వైస్‌రాయ్‌ తిరన్కరించాడని నూవరింయెండెంట్‌ ఈ రోజు చెప్పాడు. జైలు నియమాల ్రకారం నన్ను ఒక వారం రోజుల్లొ ఉరి తీస్తారు. నీవు నా కోనం బాధ వడనవనరం లేదు. ఎందుకంటే నేను నా పాత శరీరం వదలిపెట్టి కొత్త జన్మనెత్తబోతున్నాను. నన్ను కలునుకోవడానికి మీరెవరూ ఇక్కడికి రానవనరం లేదు. ఎందుచేతనంటే కొద్ది రోజుల క్రిందటే నన్ను కలునుకుని వెళ్ళారు కాబట్టి. నేను లక్నోలో ఉన్నప్పుడు అక్క రెండు సార్లు వచ్చి నన్ను కలునుకుంది. అందరికీ నొ నమస్కారాలు తెలపండి. పిల్లలకు ప్రేమాశీన్సులు. మీ ప్రియమైన తమ్ముడు రాజేంద్రనాథ్‌ లాహిడీ కాకోరీకి చెందిన అమరవీరుడు రాజేంద్రనాథ్‌ లాహిడీ భగత్‌ సింగ్‌ను ఎంత (వ్రభావితం చేశాడంటే ఆయన 1927లో వుట్టిన తన కడగొట్టు తమ్మునికి రాజేంద్ర అని పేరు పెట్టాడు. ఇందుకు కారణం అలోచనావరంగా ఆయన తన నవాచరుల కంకే ముందు ఉండడమే.

1928 జనవరిలో *“కిర్తి పత్రికలో *విద్రోహి అనే పేరుతో భగత్‌ సింగ్‌ కాకోరీకి నంబంధించిన అమరవీరులను గురించి మరో వార్టనం రాశాడు. ఈ వానంలో ఆయన రాజేంద్రనాథ్‌ లాహిడీని గురించి రాన్తూ లాహిడీ రాసిన రెండు ఉత్తరాలను కూడా అందులో చేర్చాడు. ఆ వ్యానంలో ఒక భాగం ఇలా ఉంది:

““ఈయన బనారస్‌ హిందూ విశ్వవిద్యాలయంలో ఎమ్‌.ఏ. విద్యార్థిగా 30 జ్రానకం చేనుకోండి ఎవమ్రుడ్రైనా...

ఉండేవాడు. 1925 లో కలకత్తా దగ్గర దక్షిణేశ్వరంలో బాంబులు తయారుచేసే కార్గానా వట్టుబడింది. అందులో ఈయన కూడా వట్టుబడ్డాడు. అవ్వుడు ఈయనకు ఏడు సంవత్సరాల జైలు శిక్ష వడింది. అక్కడినుండే ఈయనను లక్నోకు తీనుకువచ్చి కాకోరి కేనులో ఉరిిక్ష విధించడం జరిగింది. ఈయన బారాబంకీ, గోండా జైళ్ళలో ఉంచబడ్డాడు. ఈయన తన ఎదురుగా నిలిచిన మృత్యువును చూచి కూడా జంకేవాడు కాదు. పైగా ఎప్పుడూ నవ్వుతూ ఉండేవాడు. ఈయన రాసిన రెండు ఉత్తరాలు మన ఎదుట ఉన్నాయి. అందులో ఒకటి ఆయన క్షమాభిక్ష పత్రాన్ని వైస్రాయ్‌ తిరన్కరించిన తర్వాత అక్షోబరు 6వ తేదీన రాసింది. దానిలో ఆయన ఇలా రాశాడు: నేను ఆరు నెలల కాలం బారాబంకీ, గోండాలలోని దుర్భరమైన చీకటి కొట్లలో ఉన్న తర్వాత వైస్రాయ్‌ నా అర్జీని తిరన్కరించాడు కాబట్టి ఒక వారంలోగా నన్ను ఉరి తీస్తారని ఈ రోజు నాకు చెప్పారు. ఇప్పుడు నాకోనం ఎన్నో (ప్రయత్నాలు చేసిన మిత్రులకు (ఇక్కడి వారి పేర్లు ఉన్నాయి). కృతజ్ఞత తెలపడం నా కర్తవ్యంగా భావిన్తున్నాను. మీరునా ఆఖరు నమస్కారాన్ని స్వీకరించండి. మాకు చావడం, (బ్రతకడం అనేది పాత బట్టలు మార్చుకోవడానికి మించి ఏమీ కాదు. (ఇక్కడ జైలు అధికారులు కొన్ని మాటలు కొట్టి వేసినందువల్ల చదవడం ఎంత మాత్రం వీలుపడడం లేదు) మృతువు నమీపిన్తూంది. నవ్వుతూ - నవ్వుతూ ఎంతో కోరికతో, ఆ'పేక్షతో దాన్ని గాఢంగా ఆలింగనం చేనుకుంటాను. జైలు నిబంధనల వ్రకారం ఇంతకు మించి ఏమీ రాయలేను. మీకు నా నమస్కారాలు. దేశంలోని సానుభూతివరులందరికీ నా నమస్కారం. వందేమాతరం. మీ రాజేంద్రనాథ్‌ లాహిడీ ప్రీవీ కౌన్సిల్‌కు అప్పీలు వంపినందువల్ల ఈ ఉత్తరం రాసిన తర్వాత కొంతకాలం వరకు ఉరి శిక్ష అమలు జరగలేదు. ఆయన మరో ఉత్తరం డిసెంబరు 14న ఒక మిత్రునికి రాశాడు. ప్రీవీ కౌన్సిల్‌ నా అప్పీలును శ్రోసి వుచ్చినట్టు నిన్ననే నాకు తెలిసింది. మీరందరు మమ్మల్ని రక్షించడానికి చాలా ప్రయత్నించారు. కాని, దేశవు బలిపీఠంపైన మా ప్రాణాలు బలి ఇవ్వడమే ఇప్పుడు జరగవలసిన పని అని నాకు అనిపిస్తూంది. మృత్యువు అంటే ఏమిటి? అది జీవితానికి రెండో ఫార్గ్యమే తప్పు మరేమీ కాదు. జీవితమంటే ఏమిటి? అది మృత్యువు రెండో రాదోందనాభ్‌ లాహీడీ 31

షౌర్వ్వం "పేరు. అలాంటప్పుడు భయవడవలసిన వనేమిటి? ప్రాతఃకాలం నూర్యుడుదయించడం ఎంత నవాజమైన నంథటనో, ఇదీ అంతే నవహజమైంది. చరిత్ర తారుచూరు అవుతుంది అనే మా మాట నిజమైతే మా త్యాగం వృధా పోదని నేను భావిస్తాను. నా నమస్కారం. అందరికీ నా అఖరు నమస్కారం. మ్‌ రాజేంద్రనాథ్‌ లాహిడీ *“ఏంత అమాయకంగా, ఎంత అందంగా, ఎంత నిరయంగా ఉంది ఈ ఉత్తరం! అ తర్వాత అయన్ని ఇతరుల కంకు రెండు రోజులు ముందుగానే ఉరి తీయడం జరిగింది. ఉరి తీసే నమయంలో ఆయన చేతులకు బేడీలు వేసే ప్రయత్నం జరగడం చూసీ ఆయన “*వీటితో ఏమి పని? మీరు దారి చెపుకూ పొండి. నేను న్వయంగా అటు నడున్తూ వస్తాను" అన్నాడు. (ప్రజలు ఆయన శవాన్ని వాహనంపై ఊరేగించి, అమితోద్వేగంతో అంత్యక్రియలు జరిపారు. అక్కడే ఒక స్మారక చివ్నాం నిర్మించాలని కూడా యోచిన్తున్నారు. విప్లవోద్యమంలో చేరక మునుపు రాజేంద్ర లాహిడీ శచీంద్రనాథ్‌ సాన్యాల్‌ దళంలో ఉండేవాడు. వివ్లవోద్యమంలో చేరిన తర్వాత బనారస్‌లో నంస్థాగత బాధ్యతలు ఆయనకు అవ్పగించబడ్డాయి. ఆయన వర్యవేక్షణలో నంస్థి చాలా బలవడింది. ఆయన వనిచేసే విధానంతో అందరూ వ్రభావితులయ్యేవారు. కొంతకాలం తర్వాత ఆయనను ప్రాంతీయ నమితిలో చేర్చడం కూడా జరిగింది. బనారస్‌లో శచీంద్రనాథ్‌ బల్టీ దళానికి (వధాచ కార్యక్తర్తగా ఉండేవాడు. కాకోరీ కేనులో ఆయనకు ఆజన్మ ద్యీపాంతరవాన శిక్ష విధించబడింది. రాజేంద్రనాథ్‌ లాహిడీ, ఆయన నవాచరులు భయమెరుగనివారు. వాళ్ళకు ఎవరి గురించీ అనంతృప్తి ఉండేది కాదు. దేశ స్వాతంత్ర్యం కోనం వాళ్ళు నంతోషంగా ప్రాణాలర్పించారు. రాజేంద్రనాథ్‌కు తన త్యాగం వృధా పోదనే నమ్మకం ఉండేది. 32 జ్రావళం చేనుతోండి ఎవ్పుడైనా...

మహా వీర్‌ సింగ్‌

అః: 66 విస్గవకారులతో పాటు లావోర్‌ కుట్ర కేనులో మవోవీర్‌ సింగ్‌కు కూడా యావజ్జీవ కారాగార శిక్ష విధించబడింది. కాన్పూర్‌లోని డి.ఏ.వి. కాలేజీలో చదువుకుంటున్న రోజులోనే ఆయనకు వివ్షవకారులతో పరిచయం ఏర్పడింది. మవోవీర్‌ సింగ్‌ తండ్రి కువర్‌ దేవీ సింగ్‌ తన కుమారునికి పెళ్ళి చేయాలనుకున్నాడు. కాని విప్ణవకారుడైన కుమూరుడు పెళ్ళిని ఒక బంధనంగా భావించాడు. ఆయన తన తండ్రికి ఉత్తరం రాసి వరిస్టితినంతా తెలియబరచిన తర్వాత కువర్‌ దేవీ సింగ్‌ తన వుకత్రునికి ఈ ఉత్తరం రాశాడు: “నీవు నీ జీవితాన్ని దేశ సేవై వినియోగించాలని నిశ్చయించుకున్నావని తెలిసి నాకు చాలా నంతోషం కలిగింది. నేనింతవరకు ఈనాటి మన వంశీకుల్లో పూర్వీకుల రక్తం వ్రవహించడం లేదనీ, ఇప్పటి వాళ్ళంతా మనసారా దాస్యాన్ని అంగీకరించారనీ భావిన్తూ వచ్చాను. నీ ఉత్తరం చదివి ఈ రోజు నన్ను నేను ఎంతో అదృష్టవంతుడిగా భావించు కొంటున్నాను. నీవు ఎక్కడ ఉన్నానా ఆశీర్వాదం నీ వెంట ఉంటుంది.”

లావోర్‌ కుట్ర కేనులో వట్టుబడిన వారికి - చక్రవర్తికి వ్యతిరేకంగా యుద్ధం ప్రారంభించినందుకు, పోలీను అధికారి సాండర్స్‌ వాత్యకు నవోయాన్నందించినందుకు యావజ్జీవ కారాగార శిక్ష విధించబడింది. వీరిని ఆ కాలవు మదాను [ప్రాంతంలోని వేర్వేరు కారాగాలకు వంపారు. అ తర్వాత 1933 జనవరిలో వీళ్ళు మద్రాను నుండి అండమాన్‌ (ద్వీపాంతరవానం) వంవబడ్డారు. పోర్టుబ్లేర్‌ లో నరకప్రాయంగా ఉందనే అవఖాాతిపొందిన సెల్యులర్‌ జైలునుంచి 1933 జనవరి 28న మవాోవీర్‌ సింగ్‌ తన తండ్రికి రాసిన ఉత్తరంలో ఆయనలోని గొవ్చ జాతీయ భావాలు వ్యక్తమయ్యాయి. ఆ ఉత్తరం ఇలా ఉంది;

వరమ పూజ్యులు తండిగారికి,

ఈ ఉత్తరం చదివి నేను పైన రాసిన స్థలానికి ఎవ్వుడు వచ్చానా అని మీకు ఆశ్చర్యం కలగవచ్చు. దీన్ని గురించే ముందుగా మీకు చెవృబోతున్నాను. జనవరి 19వ జేదీన ఉదయం దాదాపు 11 గంటలకు బళ్ళారి సెంట్రల్‌ జైలు జైలరు వచ్చి చూ గది తలుపు తెరచి నాకు ట్రాన్స్‌ఫర్‌ వచ్చిందని చెప్పాడు. ఎక్కడికి అనే విషయం చెప్పలేదు. అడిగితే వంజాబ్‌లో లావోర్‌ కుట కొత్త కేనులో సాక్ష్యం ఇవ్వడానికి బహుశా మద్రాను పంవుతారేమో అని మాత్రం అన్నాడు. కాని, 19వ తేదీ సాయంత్రం మద్రాను "సెంట్రల్‌ జైలులో అడుగుపెట్టగానే అక్కడ జీవన్మరణాలలో నా నవాచరుడైన

యవో వీల్‌ నింగ్‌ 33

భాయీ కమలనాథ్‌ తివారీ దర్శనభాగ్యం దాదాపు రెండు నంవత్సరాల తర్వాత కలిగింది. ఆ రాత్రి భాయీ బీ3ె. దత్‌, భాయీ కుందన్‌ లాల్‌గారి మాటలు వినిపించాయి. నేను ఎంత నంతోషవపడి ఉంటానో, మీరు నులభంగా అర్థం జేనుకోగలరు. కాని, తివారీ, భాయీ దత్‌, కుందన్‌ లాల్‌లను మాకు దూరంగా తీనుకు పోయినట్లు తెలియగానే తెల్లవారు రూమున మాకు కొంత నిరాశ కలిగింది. కాని, 15 నిమిషాల తర్వాత లారీలో మేమంతా మళ్ళీ కలునుకున్నప్పుడు అది మళ్ళీ ఉల్లానంగా మారింది. చాలా రోజుల వియోగం అంతరించింది. అవ్వుడు మేమంతా లోలోవల ఏవేవో ఊహించుకుంటూ ఇన్నాళ్ళకు కలునుకున్న ఆనందంలో లీనమయిపోయాం. కాని, మేము ఎక్కడికి వెళ్తున్నది ఎవరికీ తెలియదు. బహుశా ఏ వంజాబ్‌కో వెళ్ళి తిరిగి ఇక్కడికి వస్తామేమోనని అనుకున్నాం. కాని, మా లారీ ఓడ రేవు చేరుకుంది. అక్కడ ప్రసిద్ధ “వువోరాజి స్టీమరు మాకు కనిపించింది. అప్వుడర్ణమయింది మేము అండమాన్‌, అంకే ద్వీపొంతర వానం వెళ్తున్నామని. అంటే మాతృభూమి నుండి, బంధువరం నుండి శాశ్వతంగా లేదా కసీనం 18 నంవత్సరాలకు గాను దూరమవుతున్నామని, ఏ తల్లి ఒడిలో పెరిగామో ఆమెను చూడడానికి కూడా నోచుకోకుండా, ఏ ధూళిలో ఆడుకున్నామో అ ధూళి నృర్శకు దూరంగా ఉండబోతున్నామని, మీ అందరి పాదకమలాల వరాగం నుండి శాశ్వతంగా దూరమవుతున్నామని, అవ్వుడు ప్రియమైన దేశాన్ని వదలి వెళ్తూ ఉండడం వల్ల మననుకు ఎంతో బాధ కలిగింది. కాని, దానిని మించిన నంతోవం కూడా ఒకందుకు కలిగింది. అదేమిటంటే - రొమ రఖామల్‌ నమాధి వల్ల వవిత్రత చెందడమే కాకు ఎందరో బెంగాలీ, సిక్కు వీరుల తపో భూమిగా వెలసిన ఆ వవిత్ర వుణ్య క్షేత్రాన్ని దర్శించాలని మా వివ్షవవాదులకు నహజంగా ఉండే ఆకాంక్ష తీరబోతూండడం. జీవన నవాచరులం మేమంతా ఇక ఎల్లప్పుడు కలిసి ఉంటామని, అన్ని విషయాలలో మాకు కుడి, ఎడమగా నడిచే మాలాంటి మరెందరో యువకులు అక్కడ కనిపిస్తారనే ఆశ కూడా దానికి తోడయింది. ఎలాగయితేనేమి 850 మైళ్ళకు "పైగా వ్యాపించిన విశాల నీల గంఖీర జల రాశిపై యాత్రచేసి, జనవరి 28న మేము పోర్ట్‌బ్లేర్‌ చేరుకున్నాము. ఇక్కడి మా నవాచరులు కూడా మాలాగే ఉత్కంఠభరితులై కనిపించారు. ఇక్కడ వారి వరిస్థితి కూడా మాలాగే ఉంది. ఇక్కడ ప్రన్తుతం దాదావు 40 మంది *బి కాను, 24 మంది “సి క్తాను రాజకీయ ఖైదీలు ఉన్నారు. ఇంకా కొందరు త్వరలో వస్తారనే నమ్మకం కూడా ఉంది. 34 జ్రావతం బేనుతోండి ఎవ్చుడ్రైనా..

మా జైలు మూడంతన్సుల కట్టడం. దానికీ దగ్గరే, కొన్ని గజాల దూరంలోనే నీల వర్ణపు జల రాశి గంథీరంగా గర్జిన్తూ తీరంతో తలవడుతూ ఉండడం పైనుండి కనిపిన్తూ ఉంటుంది. ఈ ద్వీప నమూహవాం నిండా అడవులున్నాయనీ, ఆ అడవులో నగ్నంగా ఉండే ఆటవికులు ఉంటారనీ, మైదానాలో మాత్రం కొందరు భారత దేశీయులు నివసిన్తున్నారనీ, వీరి భాష హిందుస్తానీ అనీ వింటున్నాము. ఇలా నివసించే వారిలో చాలా వుంది ఖైదీలు ఉన్నారు. కొందరు వభుత్వోద్యోగులు, మురికొందరు వాాపారన్సులు కూడా ఉన్నారు. (వ్రన్తుతానికి జైలులో ఉన్న వాళ్ళ వరిస్థితి ఫరవాలేదనే అనిపిన్తూ ఉంది. మున్ముందు ఎలా ఉంటుందో చెవ్పలేము. మా పాత నవాచరులో ఇవ్పటి వరకు డాక్టర్‌ గయా (ప్రసాద్‌, మిన్టర్‌ బి.కె. దళ్‌, భాయీ కుందన్‌ లాల్‌జీ, కమలనాథ్‌ తివారి మాతో ఉన్నారు. మిగిలిన ముగ్గురు మద్రాను రాష్ట్రం వా్హై ఉండాలి. వాళ్ళు ఇప్పటికీ నిరావోర దీక్ష వూని ఉన్నట్లున్నారు. మా నవాచరుల్లో నాలుగింట మూడు వంతులకు పైగా బెంగాల్‌ ప్రాంతం వాళ్ళే.

పూజనీయా, నేనిన్ని రోజులుగా ఉత్తరం రాయలేదని మీరు చింతించి ఉంటారు. దీనికి కారణం నాలుగు వైపులా కమ్ముకున్న కారు మేఘాళఠే. వీటివల్ల రవ్వంతైనా శాంతికి అవకాశం లేకుండా పోయింది. వీటిలో చిక్కుకు పోయి ఉన్నందువల్లే నాకు ఉత్తరం రాసేందుకు అవకాశం చిక్కలేదు. ఈ ఉత్తరం చాలా కాలం తర్వాత రాన్తున్నాను. దీనివల్ల మీ మననుకు కొంత ఊరట చేకూరుతుందనుకుంటాను. అయినా, నాన్నగారూ! ఎట్టి వరిస్థితులో కూడా మీరు అశాంతి పడకండి. ఎందుకంకే మేము కష్టాల్లో ఆనందం, నుఖం పొందుతామనే విషయం మీకు తెలును. ఇక ఈ కారాగారంలో ఉన్నంతకాలం మా ధ్యేయాన్ని ముందుంచుకొని కష్టాలనే నుఖాలుగా అనుభవిస్తాం. ఇదే మా జీవితం. ఈ గుణాలే మూలో లేకపోతే ఇక్కడ మేము చచ్చిన వాళ్ళతో సమానమే. అందువల్ల మీరు, వూజనీయురాలు మా మేనత్త, అమ్మ, అందరూ ఈ విషయాన్ని గుర్తుంచుకొని దిగులువడకుండా ఎల్లప్పుడు శాంతిగా, ఆనందంగా ఉండండి.

ప్రియమైన తమ్ముడు ఎలా ఉన్నాడు? ఈ నంగతి నాకు వెంటనే తెలవండి. వాణ్ణి కేవలం వైద్యుడు కావాలనే ఉవదేశించకండి. దానితోహెటు నునిషిగా ఎదగవలసిన అవనరాన్ని గురించి కూడా చెప్పండి. నేటి వాతావరణాన్ని అర్జం చేనుకొని తన కర్తవ్యాన్ని తెలునుకోవడమే కాకుండా,

యవో వీర్‌ నీంణ్‌ 3ెర్‌

ఆ కర్తవ్యాన్ని నెరవేర్చే వాడే ఈ రోజులో మనిషి అనిపించుకోగలుగుతాడు. అందుచేత నమాజపవు వారనత్వానికి సోమరితనం వల్లనో, విలాసాలవల్లనో లేక స్వార్ధపరత్యం వల్లనో చేటు కలిగించి నమాజం ఎదుట కృతఘ్నుడుగా నిలబడే రోజు రాకుండా ప్రతివ్యక్తీ చూనుకోవాలి. ఇందుకోనం కారీరకమైన, మానసికమైన విశానం పొందుతూ ఉండాలి. ఎందుకంటే రండూ అవనరం కాబట్టి, ఆహార, వ్యాయామాల ద్వారా కారీరక వుష్టి, అధర్మ్యయనంద్వారా మానసిక వికానం కలుగుతాయి. నేటి వరిస్థితులను తెలునుకోవడానికి వార్తా పథతికలు మాత్రమే కాక చరిత్రకూ, నమాజానికీ, రాజకీయాలకూ, అర శాస్టానికీ నంబంధించిన వున్తకాలు కూడా చదవమని తమ్ముడికి చేవ్చండీ నమాజముంపేనా అర్హం ఆర్య నమాజమో లేక మరే నంకీర్ణణా దోళ్రతకమైన నమాజమో కాదు - జన సామాన్యమని అర్ధం. ఎందుకంటే, ఈ ధార్మిక నమాజాలు నంకీర్ణమైనవి కావడం వల్ల నా దృష్టిలో వాటికి ఏ మాత్రం విలువలేదు. అంతేకాకుండా వీటిలోని నంకీర్ణత, స్వార్ధవరత్వం, అనా్యాయంవల్ల వీటికి దూరంగా ఉండాలనుకుంటూ కూడా ఉంటాను. ఇతరులకు కూడా అదే నలవో ఇన్తూ ఉంటాను. నేను ఒకే ఒక మాట నమ్ముతాను. దాన్నే అన్నింటికంటే శ్రేష్టమైనదిగా, మనిషికి, నమాజానికి నంక్షేమకరంగా భావిస్తాను. అదేమిటంటే, ఎలాంటి జాతి విచక్షణ, వర్ణ వివక్ష ధర్మ విభేదం లేకుండా మనిషి సాటి మనుమల వట్ల, నమన్త ప్రాణులవట్ల క్వర్తవ్యబుద్ది కలిగి ఉండాలి. అమ్మాయి నరోజినికి, మన ఇతర సోదరులకూ నేను ఇచ్చే నూచన ఇదే. వూజనీయా! ఇవ్వుడు అందరి అక్క-చెల్లెళ్ళూ త్రికరణ శుద్ధితో నమాజ "సేవ చేయడం చూసినవుడు అలాంటి ఒక సోదరి లేని దౌర్భాగ్యుణ్ది నేనే కదా అని అనిపిన్తూంటుంది. ఒకరకంగా చూస్తే ఇదినా నంకుచితత్వమే. ఎందుకంటే విశాల దృత్చథంతో చూస్తే ఇతరుల అక్క-చెల్తెళ్ళు కూడా మనవాళ్ళే. నేను అలాగే చూస్తాను కూడా. అయినా, వారి నంఖ్య వర్ధమానం కావాలనే కోరిక నాకుంది. వూజనీయురాలు జియా మహతాబ్‌ కుంవరీవల్ల ఈ కోరిక తీరుతుందనే ఆశ నాకుండేది. చాలా రోజులుగా ఆమె నమాచారం తెలియలేదు. వీలయితే ఆమెకు నా చరణ న్పర్శ తెలవండి. శ్రీయుతులు తాతగారికి, నాకు మొదటి గురువు, మీకు శిమ్యుడు అయిన నర్దార్‌ సింగ్‌జీకి, నా గౌరవపూర్వకాథివందనలు తెలవండి. ధనరాజ్‌ సింగ్‌ నమాచారాలు రాయండి. చిన్నాన్నలందరికీ, తల్లులందరికీ నా చరణ న్పర్శ తెలుపు కుంటున్నాను. సోదరులందరికీ నా నమస్కారం. వూజనీయురాలు మేనత్తకు, 36 క్రావకం చేనుకోండి ఎవ్చాడ్రైనా...

అమ్మకు ప్రణామాలు. లలీకి, ఇద్దరు చెల్లెళ్ళకు ముంశీ సింగ్‌జీకి, నమస్కారం.

మేనల్లుళ్ళకు, అన్నగార్ల కుమారులకు, యేమ వూర్వక శుభాకాంక్షలు. ఇతి శుభమ్‌. వెంటనే ఉత్తరం రాయండి.

మీ ఆడ్డా బద్దుడైన పుతుడు

మవోవీర్‌

అడ్రను: మవాోవీర్‌ సింగ్‌

పీ.ఈ. 68, "సెల్యులర్‌ జైలు

పోర్టుబ్లేర్‌ (అండమాన్‌)

ఆ రోజులో అండమాన్‌ జైలులో ఖకైదీలవట్ల పాశవికంగా (వవర్తించేవారు. 1933 మే నెలలో గౌరవవూర్వకమైన (ప్రవర్తన, మంచి భోజనం, చదువుకునేందుకు వనతులు, మొదలైన వాటిని డిమాండ్‌ చేన్తూ మహోవీర్‌ సింగ్‌, తదితర విష్ణవకారులు నిరావోర దీక్ష ఆరంభించారు. నిరావోర దీక్ష వూనినవారు చనిపోకుండా ఉండడానికి వాళ్ళు ముక్కుల్లో గొట్టాలు దూర్చి బలవంతంగా హిలుపోసేవారు. శివశర్మ అనే వివ్ల్షవకారుడు మవాోవీర్‌ సింగ్‌ జీవితంలోని ఆఖరు ఘడియను ఈ విధంగా వర్చించాడు:

“నిరాహార దీక్ష ఆరవరోజునుండే అధికారులు బలవంతంగా పాలు తాగించే కారర్టక్రమం ఆరంభించారు. అరగంట సాగిన కుస్తీ తర్వాత పదివండ్రైండుగురు మనుమలు కలిసి మవోవీర్‌ సింగ్‌ను నేలమీద వడేకారు. తర్వాత డాక్టరు ఒక మోకాలు అతని రొమ్ముమీద ఉంచి, గొట్టాన్ని ముక్కులోకి దూర్చాడు. గొట్టం కడువులోకీ పోవడానికి బదులు మవోవీర్‌ సింగ్‌ ఊపిరితిత్తులోకి దూరిపోతూందన్న విషయాన్ని అతడు లక్షర్రపెట్టనే లేదు. తన కర్తవ్యం వూర్తి చేనుకోవాలనే అ(త్రుతలో అతడు పూర్తిగా ఒకసేకు పాలు ఆయన ఊపిరితిత్తులో నింపి చేపలాగా గిజగిజ కొట్టుకుంటున్న మవావీర్‌ సింగ్‌ను వదలిపెట్టి తన మందీచూర్చలంతో పాటు ఇంకో ఖైదీకి పాలు తాగించడానికి వెళ్ళిపోయాడు. ఈ నంఘటన 1933 మే 17న జరిగింది.

చుట్టుప్రక్కల జైలు కొట్లలో బందీలుగా ఉన్న నవాచరులు వరండాలో నుండి ఆయన చనిపోవడం చూశారు. కాని ఆయన వద్దకు చేరే వీలు లేనందువల్ల పెద్దగా అరవడం మొదలుపెటారు. అల్లరి విని డాక్టరు ఆయనను చూడడానికి వెనక్కు వచ్చాడు. కాని, అవ్వటేకే ఆయన జీవన లీల ముగిసిపోయింది" మయవో వీల్‌ నింట్‌ 37

రోశన్‌ సింగ్‌

లొ? రోళన్‌ సింగ్‌ షాజవోన్‌వుర్‌ జిల్లాలోని నవాదా గ్రాము నివాసి. ఆయన వండిత్‌ రామ్‌ (ప్రసాద్‌ “బిస్మిలొకు అనలు సినలైన అనుయాయి. “విస్మిలొ లక్నో జైలులో 16 రోజులు నిరాహార దీక్షలో ఉన్నప్పుడు రోశన్‌ సింగ్‌ కూడా 16 రోజులు వూర్తిగా ఉవవానం ఉండి ఆయనకు తోడు. నిలిచాడు.

కాకోరీ కేను విచారణ జరుగుతున్న రోజులో రామ్‌ (వసాద్‌ “వీస్మిల్‌' తోపాటు కేశ్‌ సింగ్‌కు కూడా ఉరిశిక్ష పడుతుందని ఎవరూ ఊహించలేదు. కానీ 1927 డిసెంబరు 19 న చేతిలో భగవద్గీత వట్టుకొని వెనువెంటనే బయలుదేరి “వందేమాతరం నినాదాన్ని ద్రతిధ్వనింవజేన్తూ ఉరికంబం ఎక్కాడు.

ఈరి తీయడానికి ఆరు రోజులు ముందు అనగా 1927 డిసెంబరు 13వ తేదిన రోశన్‌ సింగ్‌ తన మి(క్రునికి ఒక ఉత్తరం రాశాడు. ఈ ఉత్తరం ద్వారా ఆయన ధార్మిక భావాల గురించే కాకుండా ఆయన ధైర్య నావాసాల గురించి కూడా మనకు తెలున్తుంది. ఉత్తరం ఇలా ఉంది:

ఈ వారంలోగానే అరి తీయడం అయిపోతుంది. మీరు నా వట్ల కనబరచిన (యేమ వృధా కాకుండా ఉండాలని దేవుని ప్రార్ధిన్తున్నాను. మీరు నా కోనం రవ్వంత కూడా విచారపడకండి. నా చావు నంతోషకరం కావాలీ. భూమిపైన జన్మనెత్తిన తర్వాత చావు తప్పదు. చ్రవంచంలో మనిషి చెడ్డ వనులు చేసి చెడ్డ "పేరు తెచ్చుకోకుండా ఉండాలి. చనిపోయేటవ్వుడు భగవంతుని మరువకుండా ఉండాలి. ఈ రెండు విషయాలూ ముఖ్యం. దేవుని దయవల్ల ఈ ర0డు అంశాలూ నాలో ఉన్నాయి. అందువల్ల నా చావ ఏ విధంగానూ దుఃఖించ దగినది కాదు. రెండు నంవత్సరాల నుంచి నేను నా భార్యా పిల్లల నుండి దూరంగా ఉన్నాను. ఈ వ్యవధిలో భగవత్‌న్మరణకు చాలా అవకాశం దొరికింది. దీనితో నా మోహం తొలగిపోయింది. నాలో ఎలాటి పిపానలూ మిగలలేదు. కష్టాలతో నిండిన [వపంచయాత్ర ముగించుకొని ఇప్పుడు విశ్రాంతి జీవితం గడవడానికి పోతున్నాననే గట్టి నమ్మకం నాకుంది. మన శాస్ట్రాలో రాకారు కదా - అడవులో ఉంటూ తవన్సు చేసే వాడికి ఎలాంటి గతులు కలుగుతాయో, ధర్మ యుద్ధంలో ప్రాణాలర్చించేవాడికి కూడా అవే గతులు కలుగుతాయని.

38 ఖ్రాచతం చోనుళలోండి ఎవ్చుడ్రానా...

దేందగీ జీందాదిటీ కో జాట్‌ ఇ రోస్‌ ఎర్నా కితనే మరే బౌల్‌ వైదా వోతో జాత హై. (తుళ్ళుతూ నవ్వుతూ బ్రతకడమే కదా జీవితమంటే! ఓ రోశన్‌! లేకుంటే ఎందరు పుట్టడం లేదు? ఎందరు గిట్టడం లేదు?) రోళన్‌ నింగ్‌ ఏం

అశ్‌ఫాక్‌ ఉల్త్లా ఖా న్‌ లు; 359 ౨౮౯ భాన్‌, కాహ్‌వుర్‌ నివాసి. న్కూలో చదువుకునే రోజులోనే ఆయనకు రామ్‌ ప్రసాద్‌ “దిస్మిలొతో వరిచయం షర్పడింది. నిజానికి ఆయన అన్న “బిస్మిల్‌'కు మిడిల్‌ స్కూలులో నవాపాకి, మి(్రుడు.

“నిస్మిలి్‌ మొదట ఆయనను తన తమ్ముడిలా ధావించేవాడు. మెల్లమెల్లగా ఆయన “దిస్మిల్‌"కు నవాచరుడు, మి(తుడు అయాడు. ఆ తర్వాత కొంత కాలానికే “బిస్మిలొ మయం అయిపోయాడు.

కాకోరీ కుట్రలో చంద్రశేఖర్‌ అజాద్‌, శచీంద్రనాథ్‌ బన్టీ, అక్‌ ఫాక్‌ ఉలా ఖాన్‌ పటుబడలేదు. వీళ్ళు మొదట్లోనే పరారయ్యారు. ఆజాద్‌ ఆఖరుదాకా పట్టుబడనే లేదు. బఖీ అక్‌ఫాక్‌ మాతం తర్వాత వట్టుబడ్డారు. వీరిపైన వేరుగా కేను నడిచింది. బఖీకి ద్విపాంతర వాన శిక్ష అక్‌ఫాక్‌కు ఉరిశిక్ష విధించడం జరిగింది.

ల ఉరిశిక్ష మార్చించడం కోనం ప్రీవీ కౌన్సిల్‌కు క్షమాభిక్ష పత్రం వంవడం అక్‌ఫాక్‌కు ఇష్టం లేదు. “విస్మిలొ ప్రోద్వలం వల్ల అయన అప్పీలు వంపాడు. తర్వాత అక్‌ఫాక్‌ అభిప్రాయం ప్రకారం వ్యవవారించనందుకు “బిస్మిల్‌ వశ్చాత్తావ వడ్డాడు. గోరఖ్‌పూర్‌ జైలు నుండి అక్‌ ఫాక్‌కు ఉఊత్తరంరాసి ఆయన తన మనో వేదనను వగ్టిక్తం చేశాడు.

అశ్‌ ఫార్‌ ఉల్లా ఖాట్‌ గురించి భగత్‌ సింగ్‌ ఇలా రాళాడు:

ఈ న్వచ్చంద కవి కూడా ఆశ్చర్యంలో ముంచే ఉల్లానంతో ఉఊరికంబమెక్కాడు. ఎంతో అందగాడు. చుంచి ఒడ్డూ, పొడుగూ ఉన్న యువకుడు. చాలా బలిష్టంగా ఉండేవాడు. జైలులో కొద్దిగా చిక్కాడు. చిక్కిపోవడానికి కారణం దిగులు కాదని, భగవంతుని న్మరించుకుంటూ శాంతిగా ఉండటానికి ఆహారం చాలా తక్కువ తీనుకోవడమే కారణమని జైలులో కలునుకున్నవ్వుడు చెప్పాడు. ఉరి తీయడానికి ఒక రోజు ముందు ఆయనను కలిశాను. ఆయన బాగా ముస్తాబు అయి ఉన్నాడు. పావటతీసి దువ్విన పొడవాటి వెంట్రుకలు ఎంతో అందంగా ఉన్నాయి. ఎంతో ముషారుగా నవ్వుతూ, తుళ్ళుతూ మూట్లాడాడు. 'రేవు నా పెళ్ళి" అన్నాడు. మరునటి రోజు ఉదయం ఆరు గంటలకు ఆయనను ఉరి వీళారు. కురాన్‌ శరీఫ్‌ కట్టి ఉంచిన చిన్న నంచిని వేలాడదీనుకొని హోజీలలాగా పారాయణం చేన్తూ ఎంతో ధైర్యంగా ముందుకు నడిచాడు. ముందుకు నడిచి ఉరికంబం పైన

40 డ్ర్‌ బేశుతోండి ఎవ్చుడ్రైనా...

తాడును ముద్దుపెట్టుకున్నాడు. అక్కడే ఇలా అన్నాడు: “నేను ఎవరి రక్తంతోనూ నా చేతులు కళంకితం చేనుకోలేదు. నా విచారణ దేవుని ముందు జరుగుతుంది. నాపై మోపిన నేరాలన్నీ అబద్దాలు.” దేవుని పేరు ఉచ్చరించగానే తాడు లాగారు. ఆయన వెళ్ళి పోయాడు. ఆయన బంధువులు ఎంతగానో బతిమాలి బామాలి ఆయన వవరో నంపాదించి షాజవోన్‌వూర్‌ తీనుకెళ్ళారు. లక్నో స్టేషనులో ఒక గూడ్సు రైలు పెట్టలో ఆయన శవాన్ని చూసే అవకాశం కొందరికి దొరికింది. ఉరితీసిన వది గంటల తర్వాత కూడా ముఖం కళగానే ఉంది. ఇప్పుడే నిదపోయాడా అని అనిపించేలా ఉంది. కాని అశ్‌ఫాక్‌ ఏ నిద్రలో లీనమయ్యాడో, అ నిద్ర నుండి ఎన్నటికీ మేలుకోడు. అక్‌ఫాక్‌ కవి. కవిగా అయన కలం పేరు “వాన్‌రత్‌* (లాలన, కోరిక) చనిపోవడానికి ముందు ఆయన ₹ెండు కవితలు చెప్పాడు. థనా మై ననే లియే వాబ్‌ వే కుభ్‌ నహీ మౌకూథ్‌ ఐకామో పక్‌ వఛతత్‌ జూన్‌-ప-కదియోం కేలియే. దీని అర్ధం: ““నమస్తమూ నళించిపోయేదే. రూవుమాసిపోయేది నేను ఒక్కణ్జే కాదు. కేవలం భగవంతుడే నాశనము లేని వాడు.”” రెండవ కవిత ఇలా ఉంది: తంగ్‌ ఆకర్‌ వాము ఉన్‌కే జుల్మ్‌ "సే, చేదాద్‌సే, చల్‌ దియేనూయే అదమ్‌ జిందానే ఫైజాబాద్‌సే. . (వాళ్ళ దురంతాలతో, హింనతో వినుగెత్తి ఫైజాబాద్‌ బందీఖానా నుండి మరో (ప్రపంచం వైవు యాత్ర సాగిన్తున్నాం). ఉరికంబం ఎక్కేందుకు కేవలం మూడు రోజులు ముందు 1927 డిసెంబరు 16వ తేదీన "ఫైజాబాద్‌ జైలు నుండి అక్‌ ఫాక్‌ ఊల్ల్తా ఖాన్‌ దేశవాసులకు ఈ నందేశం వంపాడు: భారతదేశ రంగదన్ధలం పైన మా పాత్ర మేము నిర్వహించాం. మేము తవ్పులు కానీ, ఒవ్వులుకానీ ఏమి చేసినా స్వాతంత్ర్యం నంషపాదించాలనే భావనతో (యేరితులమయ్యే చీశాం. మా అయిన వాళ్ళు మమ్మల్ని పొగిడినా, నిందించినా, ఏది ఏమైనా మా శత్రువులకు కూడా మా ధైర్య సావాసాలను స్రాగడక తవ్చలేదు. మేము దేశంలో భయోత్పాతాలు నృష్టిన్తున్నామని కొందరు అంటున్నారు. అది నరికాదు. ఇన్ని రోజులుగా కేను నడున్తూ ఉంది. మాలో అళపాత్‌ జల్లా వాల్‌ తే

వం ం తవ బో త టర సా ళ్‌ ఎ టీం! రయి బ్బ స. (4 [0 18 సెట్‌ ర (2 న . క న ఉమా క. అట ల టు సాయం. ఆ|| సీరం సగం! గ. 1ఏయిలు మం టం వ్‌ (1 [1 ల నే న ఏం ఓం ౪1 | |. న కలా శే ల అం జీ ఆ చ్సుట జే బ్బ | |. ఎన చటటుం అట్నా ఆ లరాల్డాల్లా లక బని పటి కం ఆటల అ 4 ఖై ళ్‌. జజాలి స ఆతని ల్యహ్తరట్తగం లా వ. శ క్‌ సో గ్‌ ఘుసలుడు ఎల, లమ రః ల రయ్యట్టాత్ష్య నషా వో ళ్‌ ఈ కెల్ల న. ణల! లి 11 ల" ఇఅక్‌ఫాక్‌ ఉల్లాఖాన్‌ రాసిన ఉత్తరం ఫోటోకాపీ ఉర్దూలో రాసిన వంక్తుల అర్థం ఇది; తోటలో వ్లూల వంది లెన్సగా ఉంది. కాన్సీ పమి లాబం? అందులో ములీబుల్‌ ఉండటుం, లేచిపోవటం తోటమాలి ఇష్టాఖష్టాలతోనే త్‌దొ దయేతు మార్లంలో చలించి నయనీశవాయ నయనీతూడా నమయనీపోయిన వాడు తాడు వల ఇందులో నిరవరాధో వంజరం నిద్లోషయే. న్చాయంగా నా రెత్కుల్లోన్నో ఈళల్లోనే మిళితమై ఉంచి, దిందీ కావాలనే ఆతాయ్షో (ోవంబోద్యానో న్యష్టిక్తే రాకాతు నా నొనట వూల వనంతంలో తోట నుంది బపొవ్చుతుతపై దందీవానాలో నివానశయుంచయని తం థ్రావకం చేచుతోండీ ఎవ్జుడ్రైనా...

చాలా మంది ఎంతో కాలంగా నిర్బంధంలో లేరు. ఇప్పుడు కూడా కొందరు బయకు ఉన్నారు. అయినా, మేము కానీ, మూ నవాచరుభెవరు కానీ, తమకు కీడు చేసిన వారెవరిపైనా తుపాకీ పేల్పలేదు. మా ఉద్దేశ్యం అది కాదు. మేము స్వాతంత్ర్యం నంపాదించేందుకు దేశం మొత్తంలో వివ్లవం తీనుకు రావాలనుకున్నాము. జడ్డీలు మమ్ముల్ని కళ్చారులు, బర్బరులు, మూనవత్వం పై కళంకంవంటి వారు అని ఎన్నో విశేషణాలతో (ప్రస్తావించారు. మన వరిపొలకుల జాతివాడే అయిన జనరల్‌ డ్రైయర్‌ నిరాయుధులైన పిల్లలు, మునలివాళ్ళు, స్త్రీ వురుషులు అందరిపైన తుపాకీ గుండ్ల వర్షం కురిపించాడు. నార్టయం యొక్క గుత్తేదార్లు తమ ఈ ఆల్మీయుణ్జి ఏ విశేషణంతో నంబోధీంచారు? అలాంటవ్వుడు మా పట్లనే ఇలా వక్షప్రాతంతో వ్యవవారించడమెందుకు? భారతదేశ సోదరులారా ! మీరు ఏ మతానికి, నంవ్రదాయానికి చెందిన వారైనా నరే, దేశ సేవలో నవాకరించండి. వృధాగా వరన్చరం కలహించకండి. ఒకవేళ దారులు వేరైనా అందరి లక్ష్యం ఒకటే. అన్ని ననులూ ఒకే లక్ష్యాన్ని సాధించేందుకు సాధనాలు. అలాంటప్పుడు ఈ వ్యర్థపు కొట్టాటలూ, కుమ్ములాటలు ఎందుకు? ఐకమత్యంతో దేశంలోని దొరతనాన్ని ఎదిరించండి. దేశాన్ని న్వతంత్రం చేయండి. దేశంలోని ఏడుకోట్ల ముస్లిం మతన్సుల్లో దేశ స్వాతంత్ర్యం కోనం ఉరికంబం ఎక్కిన మొట్టమొదటి వాణ్ణి నేనే. ఈ విషయం తలచుకున్నవ్వుడంతా నాకు గర్వంగా ఉంటుంది. చివరగా అందరికీ నా నలామ్‌. భారతదేశం న్వతంత్రమగు గాక! నా సోదరులు నుఖంగా ఉందురుగాక! మీ సోదరుడు అక్‌ఫాక్‌ అళఫాత్‌ జల్లా వాన్‌ 4

చంద్రశేఖర్‌ ఆజాద్‌

ప్వంంద చంద్ర శేఖర్‌ ఆజాద్‌ పరారయాండు. (ిటిష్‌ ప్రభుత్వం ఆయనను వటుకోవడానికి అయిదువేల రూపాయల బహుమతి (వ్రకటించింది. కాని, ఆజాట్‌ పోరీనుల వలలో చిక్కకుండానే తిరుగుతూ వచ్చాడు. ఏదో విధంగా దాగుతూ నక్కుతూ ఒక కఠోజు ఆయన ఒక ఇంటి ముందుకు వచ్చి తలువు తట్టాడు. ఆ ఇంటో ఒక మునలావిడ తన కూతురుతో పాటు ఉంటూ ఉండేది. ఆజాద్‌ ఆమెతో ఇలా అన్నాడు. “*నేన్సు చంద్ర శేఖర్‌ ఆజాట్‌ను. ఈ రాథ్రి ఎలాగైనా నరేమీ ఇంట్లో తల దాచుకోవాలనుకుంటున్నాను.

ఆజాట్‌ పేరు వినగానే మునలావె నంతోషవపడింది. అవె అజాట్‌ను కావలించుకొని తన వుశ్రునిపై కనపంిచే (పేమను కనపరచి ఆశీర్వదించింది. కూతురుతో అన్నం వడ్డించమని చెప్పింది. ఆ అమ్మాయి హృొంలో అన్నం వడ్డించి తెచ్చిన తర్వాత మాటల మధ్యలో అజాద్‌ “అమ్మా! మూ బావగారు ఏ ఊళ్ళో ఉంటారు? ఎవ్వురైనా అవకాశం దొరికితే ఆయనను కూడా కలునుకుంటాన్నేను”” అని అడిగాడు.

మునలామె ఆ మాటవిని చిరునవ్వు నవ్వింది. కాని, మరుక్షణమే నిరాశతో అమె ముఖం వివర్ణమయింది. ఆమె ఇలా చెప్పింది; ““నాయనా, పేదలకు దిక్కు ఆ దేవుడే. వరకట్నం డబ్బు సేకరిన్తున్నాను. ఆ డబ్బు పూర్తిగా చేతికందిన తర్వాతనే నీ చెల్లెలి "పెళ్ళి చేయగలుగుతాను. ఆ, నేను బతికి ఉంకే ఎవ్వుడో ఒకసారి మీ బావను నీకు తప్పక చూపిస్తాను.” ”

కొంతసేవు ఆలోచించి ఆజాద్‌ ఇలా అన్నాడు: “అమ్మా, వ్రభుత్వం నన్ను వట్టి ఇచ్చినందుకు అయిదు వేల రూపాయల బహుమతి (వకటించింది. రేవ మీరు నా దగ్గర ఉన్న రొక్కం వివ్లవకారులైన నా మిత్రుల్లో ఎవరి వద్దకైనా చేర్చి నన్ను పోలీనులకు అప్పగించండి. మీకు బవుమతిగా లభించే డబ్బుతో చెల్లెలి పెళ్ళి ఎంతో అట్టవోనంగా జరిగిపోతుంది. మీ తలపైన ఉన్న బరువు తేలిక వడుతుంది. ఈ అన్న కూడా నంతోషిస్తాడు””

అందుకు మునలావిడ *“*అదేం మాట నాయనా! అయిదు వేల మాట ఎందుకు? నాకు అయిదు లక్షల రూపాయలు ఇచ్చినా ఇలాంటి విశ్వాన ఘాతం చేయలేను. "పైగా నిన్ను కుమూరునిగా భావించి అక్కున చేర్చుకున్నాను. దేవుడు అందరి ప్రార్థనా న్‌ా కావాలీ చేనుకోండి ఎవ్చుడ్రనా...

వింటాడు. ఎవ్వుడో ఒకసారి మా ప్రార్ధన కూడా వింటాడు అంది. ఆమె అజాద్‌ కోనం వడక సిద్ధం చేసి తన కూతురుతో పాటు మరో గదిలోకి వెళ్ళి వడుకుంది. మరునటి రోజు ఉదయం మునలావిడ, ఆమె కూశతురు లేచి చూసేనరికి మంచం మీద ఆజాద్‌ లేడు. అక్కడ రూపాయల కట్టలు "పేర్చి ఉండటం వాళ్ళకు కనిపించింది. వాటి నమీవంలోనే ముసలావిడ "పేరుతో ఒక చిన్న ఉత్తరం కూడా ఉంచబడి ఉంది. చంద్ర శేఖర్‌ ఆజాద్‌ రాసిన ఆ ఉత్తరం ఇలా ఉంది: గౌరవనీయులు అమ్మగారికి,

ఆదరవూర్వకమైన చరణన్పృర్శ.

చెప్పా పెట్టకుండా వెళ్ళిపోయిన అవినయానికి క్షమించవాని కోరుతున్నాను. మీరు నా (ప్రతిపాదనకు అంగీకరించలేదు. మీ ఇష్టం. కాని, ఇప్పుడు మాత్రం మీ ఇష్టం కాదు, మీ పుత్రుని ఇష్టమే నెరవేరుతుంది.

ఈ ఉత్తరంతో పాటు ఉంచిన డబ్బుతో వీలయినంత త్వరలో నా చెల్లెలి "పెళ్ళి జరిపించండి. ఆ నమయంలో చెల్లెలికి దగ్గరగా ఉండాలనే కోరిక నాకూ ఉంది. కాని, నేనెక్కడుంటానో, ఎవరికి తెలును? కాని, అమ్మూ! పరారీ అయిన ఒక అన్న తన చెల్లెలికోనం ఇంతకంక్రే ఏమి చేయగలుగుతాడు? అదృష్టం ఉంటహపే ఎవ్వ్చుడో ఒకసారి బావగారినీ కలునుకుంటాను, చెల్లెలికీ ఆశీన్సులు ఇచ్చీ వస్తాను. ఇప్పుడు మాత్రం వెళ్ళిపోతున్నాను.

చెల్లెలికి నా ,శుభాశీన్సులు తెలవండి.

మీ పుతుడు చంద శేఖర్‌ చందోశేఖల్‌ ఆజాద్‌ జేక్‌

భగత్‌ సింగ్‌ అఈఏంవదదు భగత్‌ సింగ్‌ 1907 "సెప్టెంబరు 28న జన్మించాడు. అంతకుపూర్వం లాలా లాజపత్‌ రాయ్‌తోపాటు రైతుల ఉద్యమానికి ప్రాతినిధ్యం వహించినందుకు ఆయన చిన్నాన్నను ్రిటిష్‌ (పభుత్వం మాండలే (బర్మాాకు బహిష్కరించింది. ప్రజల ఆగ్రవోనకి తలఒగ్గి 1907 నవంబరులో ఆయనను విడుదల చేయడం జరిగింది. తండ్రి నర్జార్‌ కిషన్‌ సింగ్‌ను బ్రిటిష్‌ (ప్రభుత్వం నేపాల్‌లో పట్టుకొని, తర్వాత వదలి పెట్టింది. అందరికంటే చిన్న తాత నర్జార్‌ రణధీర్‌ సింగొపైన ఎన్నో కేనులు మోవబడ్డాయి. తర్వాత ఆయన జామీనుపై విడుదలయ్యాడు. భగత్‌సింగ్‌ వుప్లే ముందు ఇన్ని శుభ నంఘటనలు జరగడంవల్ల నాయనమ్మ భగత్‌ సింగ్‌ను “భాగాంవాలా" (అదృష్ట జాతకుడు) అని భావించింది. పితామవుడు అర్జున్‌ సింగ్‌ తన వర్యవేక్షణలోనే తన మనవడిని పెంచి పెద్ద చేశాడు. ఆయన మొదటి నుండి బాలుడైన భగళ్‌ సింగ్‌లో సామాజిక నృవాను తర్క శక్తిని వకసింవజేయడానికి వ్రయత్నిన్తూ ఆ సామాజిక నమానతకూ, (వగతికీ నంబంధించిన భావాలను అతనికి బోధిన్తూ వచ్చాడు. భగత్‌ సింగ్‌కు మొదటి నాలుగు నంవత్సరాల విద్యాభా్యానం ఆయన న్వంత ఊరు వక్క్‌ నంబర్‌ 105 గుగైరా గక్రంత్‌ (ఇవ్వ్చుడు లాయల్‌పూర్‌ - పాకిస్తాన్‌లో ఉంది)లో జరిగింది. ఆ తర్వాత చదువు సాగించడానికి తండ్రి దగ్గరికి లావోర్‌ వచ్చాడు. 1916-17లో భగత్‌ సింగ్‌ లావోర్‌ చేరిన రోజులో నాలుగు వైవులా గదర్‌ పార్టికి చెందిన అమరవీరుల జయజయధ్వానాలు మారు (మోగుతూండేవి. మనకు లభ్యమైన భగత్‌ సింగ్‌ ఉత్తరాలలో మొదటిది ఆయన తన పేతామవాుడు సర్దార్‌ అర్జున్‌ సింగ్‌కు రాసింది. అవ్వుడు ఆయన వయను 1] నంవత్సరాలు. ఆరవ తరగతిలో చదువుకునేవాడు. ఉర్హూలో రాసిన ఉత్తరం ఇలా ఉంది: లావోర్‌, 22 జూలై 1918 ఓం శ్రీయుతులు, వూజ్యులు తాతగారికి, నమస్కారం మనవి చేనుకొనేదేమిటంకే మీ ఉత్తరం అందింది. చదివి మననుకు నంతోషం కలిగింది. పరీక్షల గురించి తెలుపేదేమిటంటపటే మాకు ఇప్పటి 46 క్రావకం చేనుతోండి ఎవ్చుడ్రానా...

వరకు ఫలితాలు చెప్పలేదు కాబట్టి ఇంతకు మునువు మీకు ఉత్తరం రాయలేదు.

. ఇప్పుడు మాకు ఇంగ్లీషు, నంన్కృతం మార్కులు చెప్పారు. వాటిలో నేను పానయాను. నంన్కృతంలో నాకు 150 క 110 మార్కులు వచ్చాయి. ఇంగ్లీషులో 150 క 68 వచ్చాయి. ఈ 150 లో 50 మార్కులు వచ్చిన వాళ్ళు పానవుతారు. నేను 68 అంకే మంచి మార్కులతోనే పానయ్యాను.

ఏ విధంగా కూడా మీరు విచారవడకండి. మిగతా మార్కులు చెవృ్పలేదు. శెలవులు ఆగన్హు 8 నుండి మొదలు. మీరు ఎప్పుడు వచ్చేది తెలవండి.

మీ విధేయుడు

భగత్‌ సింగ్‌

1919, ఏప్రిల్‌ 13వ తేదీన జలియాన్‌ వాలా బాగ్‌లో ఇంగ్లీషువారు మారణవోమం జరిపారు. 12 సంవత్సరాల భగత్‌ సింగ్‌ మరునటి రోజు అక్కడికి వెళ్ళి రక్తంతో తడిసిన కొంత మట్టి తీనుకొని ఇంటికి వచ్చినవ్వుడు ఆయన మననులో ఎన్నో (వ్రశ్నలు గుబగుబలాడసాగాయి.

ఆ రోజుల్లో పంజాబ్‌లో ఒక బలవత్తరమైన ఉద్యమం లేచింది. ఊరూరా వాలీ తలపాగాలు చుట్టకోవడము, వంజాబీ నేర్చుకోవడము అనే ఆచారం మొదలైంది. భగత్‌ సింగొపైన కూడా దీని [వభావం వడింది. అక్క - తమ్ముళ్ళు - బీవీ అమర్‌ కార్స్‌ భగళ్‌ సింగ్‌ ఇద్దరూ వంజాబీ చదవడం, రాయడం నేర్చుకున్నారు. ఈ ఉత్తరం ఆ రోజులోనే అంటే 1910 లో జైల్లో నానా యాతనలను అనుభవించి అమర జీవి అయిన చిన్నాన్న న్వర్హసింగ్‌ ధర్మవత్ని అయిన పిన్నమ్మ హముకుట్‌ కౌర్‌కు రాయడం జరిగింది. ఇది భగత్‌ సింగ్‌ గురుముఖీలో రాసిన మొదటి ఉత్తరం.

5 నవంబరు 1921 వరమ ప్రియమైన పిన్నమ్మగారికి, నమస్తే ఉత్తరం రాయడంలో ఆలన్యం అయింది. మీరు క్షమిస్తారని ఆశిస్తాను. నాన్నగారు (నర్దార్‌ కిశన్‌ సింగ్‌) ఢిల్లీ వెళ్ళారు. అమ్మ మోరావాలీ వెళ్ళింది. మిగకా అంతా బాగానే ఉంది. పెద్ద పిన్నమ్మకు నా పాదాభివందనాలు. అవ్వకు నా పాదాభివందనాలు, కుల్‌ బీర్‌కు, కుల్‌తార్‌ సింగ్‌కు నత్‌శ్రీ అకాల్‌ లేదా నమస్తే. మీ ఆజానుబద్దుడు గా ధ్‌ భగత్‌ సింగ్‌ భగల్‌ నింగ్‌ 47

ఆ రోజుల్లోనే భగత్‌ సింగ్‌ తన తాత (తండ్రి తండ్రి)కు ఇంకా కొన్ని ఉత్తరాలు కూడా రాశాడు. ఆయనకు రాసిన అలాంటి ఒక ఉత్తరం ఇలా ఉంది: లాహోర్‌, 1921 నవంబరు 14 వపూజుర్టలు తాతగారికి, నమస్తే. ఇక్కడ అందరు క్షేమం. వరమాత్ముడు మిమ్ములను క్షేమంగా ఉంచాలని, కోరుకుంటున్నాము. ఇప్పుడు రాయడమేమంకే చాలాకాలంగా మీ కృపా పత్రం మాకు అందలేదు. కారణమేమి? కుల్‌బీర్‌ సింగ్‌, కుల్‌తార్‌ సింగ్‌ (తమ్ముళ్ళు) ఇద్దరి క్షేమ నమాచారాలు తెలపండి. అమ్మగారు మోరావాలీ నుండి ఇంకా రాలేదు. మిగతా విషయాలన్నీ బాగానే ఉన్నాయి. అవ్వగారికి నమస్తే. పిన్నమ్మగారికి నమస్తే. మాదిగ మంగూ ఇంత వరకేమో రాలేదు. నేను ఒక పాత పుస్తకం కొనుక్కున్నాను. అది నాకు చాలా చౌకగా దారికింది. ఈ మధ్య రైల్వే వాళ్ళు నమ్మె చేసే వయత్నంలో ఉన్నారు. రాబోయే వారం తర్వాత త్వరలోనే మొదలు కావచ్చు. మీ విధేయుడు భగత్‌ సింగ్‌ తాతకు రాసిన ఈ ఉత్తరం వల్ల ఆ రోజులో నడుస్తూన్న నహాయ నిరాకరణోద్యమ (వ్రభావం వ్రజలను ఎలా ఉ[రూతలూగిన్తూండేదో మనకు న్పష్టంగా తెలున్తుంది. భగత్‌సింగ్‌ పైన కూడా దీని ప్రభావం వడింది.

1923 లో భగత్‌ సింగ్‌ నేషనల్‌ కాలేజీ, లావోర్‌లో విద్యార్థిగా ఉండేవాడు. (వజలలో చైతన్యం కలగజేసేందుకు నాటక మండలిలో కూడా ఆయన షాలు వంచుకునేవాడు. విష్ణవకారులైన ఉపాధ్యాయులతోను, నవాచరులతోను ఆయనకు నంబంధాలు ఏర్పడ్డాయి. భారతదేశాన్ని ఎలా న్వతంథత్రం చేయాలి అనే నమన్యను గురించి ఎన్నో గ్రంథాలు చదవడం, చర్చలు జరవడం చేసేవారు.

ఈ రోజుల్లోనే తాత తన మనవడి పెళ్ళి (ప్రస్తావన తెచ్చాడు. భగత్‌ సింగ్‌ పెళ్ళికి నుముఖంగా లేడు. తాతగారి ముందు తన వాదన నెగ్గదని గ్రహించిన భగత్‌ సింగ్‌ తన తండ్రికి ఒక ఉత్తరం రాసిపెట్టి ఆ తర్వాత కాన్బూరులోని వ్రసిద్ద పాత్రికేయుడు, సామాజిక కార్యకర్త అయిన గణేశ్‌ శంకర్‌ విద్యార్థి వద్దకు చేరీ “వతాప్‌” అనే వల్రికలో వనిచేయడం మొదలుపెట్టాడు. విదేశీ పరిపాలనకు విరుద్ధంగా ఉడి క్రావకం చేనుతోండి బెవ్చాుడ్రనా...

పోరాటం సాగించే ఐక వినత (ప్రణాళిక ఆయన దృష్టిలో ఎవ్వుడూ ఉండేది. తన తండ్రి సర్షార్‌ కిశన్‌ సింగ్‌ పేర రాసి "పెట్టిపోయిన ఉత్తరం ఇలా ఉంది: పూజుంలు తండ్రిగారికి, నమస్తే, నా జీవితం భారతదేశ స్వాతంత్ర పోరాటానికి అంకితమయి పోయింది. అందువల్ల నాకు ప్రాపంచిక కోరికలపట్ల ఆకర్షణ లేదు. మీకు జ్ఞాపకం ఉండే ఉంటుంది - నా చిన్నతనంలో నా వడుగు జరిగేటప్పుడు తాతగారు నన్ను దేశ సేవకు అర్పిన్తున్నట్లు (ప్రకటించారు. అందువల్ల నేను ఆనాటి (ప్రతిజ్ఞను నెరవేరున్తున్నాను. మీరు నన్ను క్షమిస్తారని ఆశిస్తాను. మీ విధేయుడు భగత్‌ సింగ్‌ కాన్బూరులో ఉన్న రోజులో ఎందరో విప్లవకారులతో ఆయనకు పరిచయం కలిగింది. ఈ విష్ణవకారులలో చంద్రశేఖర్‌ ఆజాద్‌ కూడా కన్నాడు.

1924 ఆగన్ఫు 9న విష్టవకారులు కాకోరీ అనే ఊరువద్ద రైలు ఆపి వ్రభుత్వ ఖజానాను దోచుకున్నారు. చంద్రశేఖర్‌ ఆజాద్‌ తప్ప ఈ చర్యలో పాల్గొన్న మిగతా విష్ణవొకారులందరూ త్వరలోనే పట్టుబడ్డారు. రాజేంద్రనాథ్‌ లాహిడీని గోండా జైలులోను, రామ్‌ వ్రసాద్‌ “విస్మిలొను గోరఖ్‌వూర్‌ జైలులోను ఉరితీయడం జరిగింది. అక్‌ఫ్రాకుల్లాఖాన్‌, రోశన్‌ సింగ్‌ కూడా ఉరికంబమెక్కారు. ఈ యువకుల త్యాగ నిరతి, [బిటిష్‌ (ప్రభుత్వ శ్రార్యము దేశాన్నంతటిని కలచివేశాయి. ఈ నంఘటన భగత్‌ సింగ్‌ పైన చెరగని ముద్ర వేసింది. ఆయన “హిందుస్తాన్‌ రిపబ్లికన్‌ పార్టీలో నభురడయాాడు. ఆయన న్వయంగా ఇలా రాశాడు. *“*ఆ తర్వాత బాధ్యత నంతటినీ నా భుజాలపై మోపుకొనే నమయం వచ్చింది.”

ఆ రోజుల్లో అమెరికాలో చదువుకుంటున్న అమర్‌చంద్‌ అనే తన మిళత్రునికి 1927 లో ఆయన రాసిన ఉత్తరం ఇలా ఉంది:

ప్రియమైన సోదరుడు శ్రీ అమర్‌ చంద్‌కు - నమస్తే. తలియజేసేదేమిటంటే, వాఠాత్తుగా మా అమ్మకు జబ్బు చేసినందువల్ల ఈసారీ ఈ వైవునకు వచ్చినప్పుడు ఆదరణీయులైన మీ అమ్మగారిని చూశాను. మీ ఉత్తరం చదివాను. అమెకు ఈ వెంట ఉన్న ఉత్తరం రాసి "పెట్టాను. దానితోపాటు నీకు రెండు మాటలు రాసే అవకాశం కూడా నాకు కలిగింది. భగత్‌ నింగ్‌ తం

ఏమి రాయమంటావు? కరమ్‌ సింగ్‌ ఇంగ్లాండు వెళ్ళాడు. అతని అడ్రను పంపుతున్నాను. ఇప్పటికేమో “లా” చదువుతానని రాశాడు. కానీ, ఇంటి జరుగుబాటు ఎల్లా ఉందో అది దేవునికే తెలియాలి. ఖర్చు చాలా ఎక్కువగా అవుతూంది. | అకే భాయ్‌, విదేశాలకు వెళ్ళి చదువుకోవాలనే నా కోర్కె మాత్రం వూర్తిగా అడుగంటి పోయింది. అదంతా ఇక మీకే చెల్లు. ఎప్పుడైనా వీలయితే ఏవైనా మంచి మంచి పుస్తకాలు వంపే శ్రమ తీనుకో చాలు. నిజానికి అమెరికాలో సాహితరం ఎంతో ఉంది కదా! కానీలే, ఇప్పుడు నీవునీ చదువు నంధ్యలో తలమునకలవుతున్నావ్చు. కాన్‌ ఫ్రాన్సిస్కో | ప్రాంతాల్లో నర్డార్‌ జీ (చిన్నాన్న అజీత్‌సింగ్‌ జీ) గురించిన భోగట్టా తెలిసే అవకాశం ఉంది. వ్రయత్నించు. కనీనం బతికి ఉన్నాడన్న విషయం తెలిసినా బాగుంటుంది. నేను ఇప్పుడు లావోర్‌ వెళ్ళిపోచున్నాను. ఎవ్వుడైనా వీలయితే ఉత్తరం రాయి. అడ్రను నూ్ర్‌ మండీ, లావోర్‌, ఇంకా ఏం రాయమంటావు? రాయడానికి ఏమీ లేదు. నా వరిస్థితి భలే జోరుగా ఉంది. చాలాసార్లు ఆవదలో ఇరుక్కోవడం జరిగింది. అఖరుకు కేను వావను శీనుకున్నారు. తర్వాత మళ్ళీ అరెన్టు అయాను. ఇవ్వుడు అరవై వేల రూపాయల జామీను "పైన విడుదల అయి ఉన్నాను. ఇంత వరకు నాపైన ఏ కేనూ శయారుకాలేదు. దేవుడి దయ ఉంకే తయారుకాదు కూడా. ఇప్పటికి ఒక నంవత్సరం కావన్తూంది. కాని, జామీను వాపను తీనుకోవడం జరగలేదు. ఈశ్వరేచ్చ ఎలా ఉంటే అలా జరుగుతుంది. మనను పెట్టి బాగా చదివి గొవ్చ విద్భ నంపాదించుకోవాలి మరి నీవు. నా గురించి ఏమి రాయమంటావు? అనవనరంగా నందేహాన్న దుణ్ణయ్యాను. నా తషపాలు అడ్డగిస్తారు. ఉత్తరాలు తెరుస్తారు. ఇంత అనుమానంతో నన్ను ఎందుకు చూన్తున్నారో నాకర్ణం కావడం లేదు. కానీ చూద్దాం. ఎప్పుడో ఒకసారి నిజం బయటవడక మానదు. గెలువు కూడా దానికే దక్కుతుంది. భవదీయుడు భగత్‌ సింగ్‌ సాండర్స్‌ వాత్య తర్వాత భగత్‌ సింగ్‌ కలకత్తా వెళ్ళిపోయాడు. మృతవీరుడు భగవతీ చరణ్‌ వో్రో..భార్య దుర్గ వదినె తన చిన్న కుమారుడితోపాటు అవదలను కొని తెచ్చుకొని: కూడా కలకత్తా చేరడంలో భగత్‌ సింగ్‌కు నవాయవడింది. ఆ 50 క్రావతొం చేనుతోండి్‌ ఎమ్బుడ్రైనా...

తర్వాత పార్టీ ఢిల్లీ సమావేశం జరిగింది. వబ్లిక్‌ సేఫ్టీ బెల్లు (సార్వజనిక భద్రతా బిల్లును అసెంబ్లీలో భారతీయ నభ్యులు తిరన్కరించగా మార్చి 1929లో దాన్ని మళ్ళీ తీనుకు రావడం జరిగింది. ఆ పరిస్థితిలో థజల అవనరాన్ని దృష్లిలో ఉంకుకొని, అసెంబ్లీ వోలులో బాంబు పేల్చీ వివ్షవదళం ఆశయాలను (ప్రజలకు తెలియజేయాలని భగత్‌ సింగ్‌ నూచించాడు. ఈ వనికి శివవర్మ, జయదేవ్‌ కవూర్‌ అనే ఆయన నవాచరులు ఎన్నుకోబడ్డారు. కానీ ఆ తర్వాత భగత్‌ సింగ్‌, బటుకేశ్వర్‌ దత్‌లను అసెంబ్లీలో బాంబు పేల్చడానికి ఎన్నుకున్నారు. 1929 ఏప్రిల్‌ 8న అసెంటీ వోలులో బాంబు పేల్చడం జరిగింది. న నుఖదేట్‌, భగత్‌ సింగ్‌లకు వరన్పరం మంచి 'స్నేవాం ఇండేది. కానీ బాంబు -ఫేల్చే చర్యలో పాల్గొనే వ్యక్తికి నంబంధించి ఇద్దరి మధ్య కొన్ని అపార్గాలు చోటుచేనుకున్నాయి. ఈ అపార్థాలను తొలగించడానికి భగత్‌ సింగ్‌ నుఖ్‌చేవీకు ఒక ఉత్తరం రాశాడు. ఈ ఉత్తరం 1929 ఏప్రిల్‌ 11 న నుఖదేట్‌ అరెన్టు అయినవ్వుడు దొరికింది. ఆ తర్వాత కేను విచారణలో ఒక భాగంగా మారింది. డ్షేమ, త్యాగం లాంటి నూక్ష్మ విషయాల గురించిన భగత్‌ సింగ్‌ ఆలోచనలు ఈ ఉత్తరం ద్వారా మనకు తెలుస్తాయి. ఈ ఉత్తరం విన్షవకారుల వ్యృాదయాల్లో నెలకొని ఉన్న లోతైన మానవతావాద భావాలకు బుజువు కూడా. ఉత్తరం ఇలా ఉంది: ప్రియమైన సోదరునికి నీకీ ఉత్తరం అందేపొటికి నేను ఎంతో దూరంలో ఉండే నా గమ్యం వైవు వెళ్ళిపోయి ఉంటాను. నన్ను నమ్ము. ఈ రోజుల్లో నేను చాలా నన్నచిత్తంతో ఉంటూ నా చివరి యాత్రకు నంసిద్ధుణ్ణవుతున్నాను. నా జీవిత నమన్త నంతోషాలలో, మధుర న్మృతులలో కూడానా వృాదయంలో ఒక విషయం ముల్లులా గుచ్చుకుంటూ వచ్చింది. అదేమిటంకు - నా సోదరుడు నన్ను అపార్ధం చేనుకున్నాడని, నాపైన బలహీనత అనే చాలా తీవ్రమైన ఆరోవణచేశాడని. ఈ రోజు నేను మునువటికంకే ఎంతో ఎక్కువ నంతృప్తిగా ఉన్నాను. ఈ రోజు కూడా ఆ విషయంలో ఏమీ సారం లేదనీ, కేవలం అపార్థం చేనుకోవడం వల్లనే, హెరపాటుగా అనుమానించడం వల్లనే అలా జరిగిందనీ భావిన్తున్నాను. నా గోవష్యంలేని వ్రవర్తన వల్ల అందరూ నన్ను వాగుడు కాయగానూ, నేను అన్నింటికి ఒవ్వుకోవడాన్ని నా బలహీనతగానూ బలహీచుజ్ణీ కానని, నాతోటి వాల సచికు పకా బ్య ని కాదని ఛావిన్తున్నాను. శ క క వర స [1 10602.) | భగత్‌ నింట్‌ న్న జాం 2 | ద్‌ స! కాయం ల శ న న ఇ ళల ళ కటి కా

సోదరా, నేనిప్పుడు స్వచ్చమైన మనన్సుతో వీడ్కోలు తీనుకోవడమే కాకుండా నీ నందేవోన్ని కూడా తొలగిస్తాను. ఇందులో నీ నవాకారం ఎంతో అవనరం. నీవెవ్వుడు గాని, తొందరపాటులో ఎటువంటి వనీ చేయకూడదనే విషయం గుర్తుంచుకోవాలి. బాగా ఆలోచించి, ప్రశాంతంగా, వనిని ముందుకు సాగించాలి. ఏదైనా అవకాశాన్ని అందిపుచ్చుకోవాలం కే తొందరపాటు చర్యులు మంచివి కాదు. (ప్రజల వట్ల నీకున్న బాధ్యతను నెరవేరున్తూ నీ వని నీవు జాగ్రత్తగా చేసుకుంటూ పో. నలహాగా నేను చెప్పేదేమిటంటే - శాస్త్రి గురించి నాకు మునుపటి కంకే ఇప్పుడు మంచి అభిప్రాయం ఏర్పడింది. అతడు అంధకారమయమైన భవిష్యత్తుకు తన్ను తాను అర్పించుకునేందుకు అంగీకరిన్తున్నట్లు నృష్టంగా చెప్పి ఉంకే అతణ్జో ఇంకా ముందుకు తీనుకొచ్చే (ప్రయత్నం చేసేవాల్లి. అతణ్గీి మనతోటివారికీ నమీవంగా రానివ్వు. అందువల్ల అతనికి వారి అలవాట్లను, ఆలోచనా పద్దతిని తెలునుకునే అవకాశం లభిన్తుంది. అతడు అంకితభాచంతో వనిచేస్తే ఎంతో 'వయోజనకారిగా, ఏలువైనవానిగా నిలబగుతాడు. కానీ, తొందరవడవద్దు. నీవు న్వయంగా మంచి వివేచనావరుడివి. నీకు ఎలా నచ్చితే అలా చూనుకో. సోదరా, రా, ఇక ఆనందోత్సవాలు జరుపుకుందాం.

ఏది ఏమైనా, చర్చ జరిగినవ్వుడు నేను నా వాదాన్ని ముందుంచకుండా ఉండలేనని చెవ్ప్చగలను. నేను నొక్కి చెప్పే విషయమేమిటంటపే - నాలో కూడా జీవితాన్ని గురించిన ఎన్నో కోరికలు, కలలు, లాలనలు పొంగి పొఠరలుతూ ఉన్నాయి. కానీ నమయం వచ్చినప్పుడు నేను వాటినన్నింటిని బలి ఇస్తాను. నిజంగా చెప్పాలంకేు, త్యాగమంకే ఇదే. మనిషిలో మానవత్వం ఉంకే ఇవేవీ అతని దారికి ఎవ్వుడూ అడ్డంకులు కాలేవు. త్వరలోనే ఇందుకు బుజువు నీకు లభిన్తుంది. ఒక వ్యక్తీ నడవడికను గురించి ఆలోచిన్తున్నవ్వుడు ఒక విషయం గుర్తుంచుకోవాలి. అదేమిటంకే, ఏ మనిషి ఉన్నతికైనా (పేమ తోడ్పడినట్లు బుజువులు ఉన్నాయా అని. దీనికి జవాబు నేను ఈ రోజు ఇన్తున్నాను. అవును ఉన్నాయని. మైజినీ గురించి నీవు తప్పక చదివి ఉంటావు. విఫలమైన తన మొదటి తిరుగుబాటు, మనన్సును విరగగొస్సే ఓటమిచల్ల కలిగిన దుఃఖము, పోరాటంలో అనువులు బాసిన నహచరుల జ్ఞావకాలు, ఇవన్నీ అతడు భరించగలిగే వాడు కాదు. అతడు పిచ్చివాడయేవాడు లేదా ఆత్మవాత్య చేనుకునే వాడు. కాని, ప్రియురాలి ఒక ఉత్తరం వల్ల అతనికీ స్వస్థత చేకూరింది. అతడు ఇతరులతో నమూనంగానే కాదు, అందరికంకే ఎక్కువ దృఢంగా తయారయాడు.

52 జ్రాచరం చేశుతోండి ఎవ్హుడైనా...

శేమ నైతిక స్థాయికి నంబంధించినంత వరకు అది ఒక తీవ భావనకు మించి మరేమీ కాదని, అది ఒక వశు (వ్రవృత్తి కాక మధురమైన చమూననీయ భావన అని చెప్పగలను. (పేమ ఎల్లవ్వుడూ మనిషి వ్యక్తిత్వానికి బొన్నత్యాన్ని కలిగిన్తుందే తప్ప, ఎన్నడూ కిందికి దిగజార్చదు. ఇందుకు షరతు ఒకతే. అది నిజమైన (ప్రేమగా ఉండాలి. ఈ అమ్మాయిలను (ప్రియురాండ్రను) సినిమాలలో చూసిన మాదిరిగా పిచ్చివాళ్ళ కింద జమకట్టడానికి వీలు లేదు. సినిమాలో, అమ్మాయిలు ఎల్లప్పుడూ పశు (పవృాత్తుల చేతులో ఆటబొమ్మలుగా ఉంటారు. నిజమైన (ప్రేమను నృష్టించడం నంభవం కాదు అది నవాజంగా కలుగుతుంది. ఎప్పుడు, అనేది ఎవరూ చెప్పలేరు.

యువతీ-యువకులు వరన్పరం (పేమించుకోవచ్చునని, వాళ్ళు _పేమ ఆలంబనగా తమ భావోద్వేగ స్థాయిని అధిగమించి మరింత ఉన్నతమైన, వవిత్రమైైన స్థాయికి చేరుకోగలరని నేను చెప్పగలను. “(పేమ మానవుని బలహీనత” అని. నేనన్న మాట సాధారణ స్థాయిలో ఉన్న మామూలు వునిషిని ఉద్దేశించి అన్నది కాదు అనే విషయం నేనిక్కడ స్పష్టం చేయదలచుకున్నాను. మొత్తానికి చెప్పాచ్చేదేమిటంకే, మనిషి తన రాగద్వేషాలను అదువులో ఉంచుకొని తన ధ్యేయానికి అనుగుణంగా మననును చులచుకున్నప్పటి స్థితినే ఆదర్శవంతమైన స్థితిగా భావించాలి. శశేమించడం తప్పుకాదు. ఫైగా అది మనిషికి మేలు చేన్సుంది కూడా. నేను వైయక్తిక (పేమను విమర్శించింది ఓ ఆదర్శాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకొనే. మానవీయ (ప్రేమ భావనలో (పగాఢత ఉండాలి. దాన్ని ఒకే ఒక వ్యక్తికి వరిమితం చేయకుండా విశ్వవ్యాప్తం చేయాలి.

ఇవ్వుడు నేను నా అభిప్రాయాన్ని నృష్టవరచగలిగానని భావిస్తాను. నేను ప్రత్యేకంగా ఒక విషయం నీకు చెప్పదలచాను. అదేమిటంకే విప్లవ భావాలు కలిగి ఉండి కూడా మనం నైతిక దృష్టికి నంబంధించినంత వరకు ఛాందన భావాల్ని స్వీకరించడం. విష్ణవం సాధించేవారిలాగా మూట్టాడి ఈ బలహీనతను మనం సులభంగా కప్పివుచ్చుకోవచ్చు. కానీ, నిజ జీవితంలో అదే ఎదురయినప్పుడు గజగజ వణికి పోతాం.

ఈ బలహీనతను త్య్కజించమని నిన్ను నేను కోరుతున్నాను. నిష్కల్మష వహవృాదయంతో, వినయపూర్వకంగా నీతో ఒక విషయం చెప్పాలని ఉంది. నీలో ఉన్న అతి ఆదర్శవాదంలోని ఆ “అతిని కొంత తగ్గించుకొమ్మని, ఉద్యుమంలో వెనుక వడిపోయినవారితోనూ, నాబోటి (([ేమ) జబ్బులో

భగల్‌ నీంగ్‌ 53

చిక్కుకుపోయినవారితోనూ నిషారంగా (వ్రవర్తించవద్దని చెప్పాలనిపిన్తూంది. అలాంటి వారిని తీవ్రంగా విమర్శించి వారి వెతలను, కష్టాలను పెంచవద్దు. ఇలా ఎందుకు చెప్మన్నానంకే, అలాంటి వాళ్ళకు నీ సానుభూతి కావాలి. నీవు ఏ వజ్ఞ్తినీ ద్వేషించకుండా అండరివట్లా సానుభూతి కలిగి ఉంటావని నేను ఆశించవచ్చా? నీకు కూడా అలాంటి వరిస్థితి ఎదురయితే తవ్ప నా ఈ మాటలు అర్ధం చేనుకోలేవు. ఇవన్నీ ఇప్పుడు రాన్తున్నానంపే నేనునా అభిప్రాయాలు నృష్టంగా చెవ్పదలచుకున్నాను కాబట్టి. అందుకే నా మనను విప్పాను. నీ జీవితం ఆనందమయంగా ఉండాలనీ, నీవ తలపెట్టిన కార్యక్రమాలు విజయవంతం కావాలనీ ఆకాంక్షీంచే నీ భగత్‌ సింగ్‌ ఈ కింది ఉత్తరం భగత్‌ సింగ్‌ అసెంబ్లీ వోలులో బాంబు పేల్చిన తర్వాత ఢిల్లీ జైలునుండి తన తంథ్రీకి రాశాడు. ఢిల్లీ జైలు, 1929 ఏప్రిల్‌ 26 పూజ్యులైన తండ్రిగారికి, నవిచయంగా తెలిపేదేమిటంటీ, ఏప్రిల్‌ ఏ2 వ తేదీన భుమ్మల్ని పోలీను కన్టడీలో నుంచి ఢిల్లీ జైలుళలోకి మాచ్చారు. దొదావు ఒక నెలలో ఏచారణ అనే ఈ నాటకమంళా వూర్తి అనుకుంది. పక్కున ఆలోచించవలసిన వనిఖేదు. మీరు ఇక్కడికి వచ్చారనీ, ఎవరో వకీలు వగైరాలతో మాట్టాడారనీ, అయితే, ఏ ఏర్పాటు చేయడానికీ వీలులేకపోయిందనీ తెలిసింది. మొన్నటి దినం నాకు బట్టలు అందాయి. ఈసారి మీరు ఎవ్వుడు వచ్చినా కలునుకోవచ్చు. వకీలు వగైరాలతో 'పెద్ద అవనరం ఏమీ లేదు. అయినా ఒకటి రెండు విషయాల గురించి కొద్దిగా నలవో కీనుకోవాలనుకుంటున్నాను. అవేమీ అత్యవనర మైనవికావు.. మీరు అనవనరంగా ఎక్కువ శ్రమ వడకండి. మీరు నన్ను కలునుకోవడానికి వస్తే ఒంటరిగానే చండి. అమ్మను వంట తీనుకురాఎద్దు. ఆమె అనవనరంగా పడున్సుంది. అవ్వుడు నాకు కూడా కొంత బాధ తవ్చరకుండా కలుగుతుంది. మిమ్మల్ని కలునుకున్నవ్వుడు ఇంటి నంగతులన్నీ తెలునుకోవాలని ఉంది, ఒక మాట - వీలయితే “గీతా రవాన్య”, “నెపోలియన్‌ జీవిత చరిత్ర కీనుకురండి, ఇవి రండూ మీకు నా వున్తకాలో దొరుకుతాయి. ఇవఠాత కొన్ని ఇంగ్లీషు నవలలు కూడా ఫీనుకురండి. అమ్మకు, అత్తకు, 5కే థ్రావకం వేనుకోండి ఎవ్చుడ్రైనా...

అవ్వకు, పిన్నమ్మకు నా పాదాభివందనాలు. ఇప్పుడు పోలీను కనడీలోను, జైలులోను మా వట్ల చాలా బాగా వ్యవహిన్తున్నారు. మీరు ఎలాంటీ విచారం పెట్టుకోకండి. నాకు మీ అడ్రను తెలియదు. అందువల్ల ఈ అడ్రనుకు రాన్తున్నాను. " మీ ఆజ్ఞానువర్తి భగత్‌ సింగ్‌ 1929 జూన్‌ 12 నాటికీ అసెంబ్లీ బాంబు కేను విచారణ నాటకం ముగిసింది. భగత్‌ సింగ్‌, బటుకేశ్వర్‌ దత్‌లకు యావజ్జీవ కారాగార శిక్ష విధించబడింది. భగత్‌ సింగ్‌ను ఢిల్లీ నుండి వంజాబుకు తీనుకుపోయి మియాన్‌ వాలీజైలులోనూ, బటుకేశ్వరదత్‌ను లావోర్‌ కేంద్రీయ కారాగారంలోనూ ఉంచారు. చీరిదరు 'రెలులోనే ముందు కారుక్రమూనికి నంబంధీంచిన వ్రణాళిక తయారుచేశారు. “జలుళో రాజకీయ ఖైదీలవట్ల చూపే వపవర్తనలో మార్చు తెప్పించాలి్న అన్నది ఆ 'కార్టక్రమం. వక్ష వడిన తర్వాత తమ శ్రేణికి చెందిన రాజకీయ ఖైదీల వరిస్థితి చాలా హీనంగా ఉందని వారు భావించారు. 1929 జూన్‌ 13న భగత్‌ సింగ్‌, బటుకేశ్వర దత్‌, ఇద్దరూ వేరు-వేరు నోటీనుల ద్వారా 15 జూన్‌ నుండి నిరావోర దీక్ష మొదలుపెట్టటోతున్న నూచన, తమ డిమాండ్ల పట్టిక వ్రభుత్వానికి అందజేశారు. ఆ తర్వాత 1929 డిసెంబరు 14 న ఈ రెండు నోటీనులు వండిత్‌ మదన్‌మోవాన్‌ మాలవీయ ద్వారా లెజిస్లేటివ్‌ అసెంబ్లీలో చదవబడ్డాయి. ఒక ఉత్తరంలో భగత్‌ సింగ్‌ న్వయంగా తన్ను లావోర్‌ వంవమని అడిగాడు. ఉత్తరం ఈ విధంగా ఉంది; మియా వాలీ జైలు, 1929 జూన్‌ 17 జైళ్ళ ఇన్‌స్పెక్టర్‌ జనరల్‌గారికి వంజాబ్‌ (జెయిళ్ళు), లావోర్‌ ప్రియ మవాశయా, సాండర్స్‌ మాటింగ్‌ కేనులో అరెన్టు అయిన ఇతర యువకులతోపాటు నాపైనకూడా కేను నడున్తూ ఉందనే విషయం తెలిసి కూడా నన్ను ఢిల్లీ నుండి మియావాలీ జైలుకు బదిలీ చేశారు. ఆ కేను విచారణ 1929 జూన్‌ 26 నుండి మొదలు కాబోతూంది. నన్ను ఇక్కడికి బదిలీ చేయడంలో అంతరార్థమేమిటో ఎంత ఆలోచించినా నాకు బోధ పడడం లేదు. భగల్‌ నింగ్‌ 5్‌5

ఏది ఏమైనా, నిజంగా న్యాయం జరగాలంటే (ప్రతి ముద్దాయికీ తన కేనును సిద్దం చేనుకోవడానికి, వాదించుకోవడానికి అవనరమైన సౌకర్యాలు అన్నీ లపాం కావాలి. నేను ఇక్కడ ఉంటూ నా వకీలును ఎలా నియమించుకోగలను? ఎందుచేతనంటే ఇక్కడ ఉంటూ మానాన్నను గాని, లేదా ఇతర బంధువులను గాని సంప్రదించడం కష్టం. ఈ స్ధలం మారు మూలన ఉంది. దారి నులువైంది కాదు. పైగా లావోర్‌కు చాలా దూరం. నన్ను వెంటనే లావోరు సెంట్రల్‌ జైలుకు బదిలీ చేన్తూ ఉత్తర్వు జారీ చేయమని మిమ్మల్ని ప్రార్థిన్తున్నాను. దీనివల్ల నాకు నా కేనుకు అవనరమైన ఏర్పాట్లు చేనుకొనేందుకు అవకాశం లఖిన్తుంది. త్వరలో చర్య తీనుకుంటారని ఆశిస్తాను. మీ | భగత్‌ సింగ్‌ నిరాహార దీక్షకు నోటీసు ఇన్తూ భగత్‌ సింద్‌ రాసిన ఉత్తరం ఇలా ఉంది: ఇన్‌స్పెక్టర్‌ జనరల్‌, జైళ్ళు పంజాబు, లావోర్‌ 1929 జూన్‌ 17 అసెంబ్లీ బాంబు కేనులో నాకు యావజ్జీవ కారాగార శిక్ష విధించబడింది. దీని వల్ల నేను రాజకీయ ఖైదీననే విషయం నృష్టంగా తెలున్తూంది. ఢిల్లీ జైలులో ఉన్నవ్పుడు నాకు (ప్రతేశమైన భోజనం ఇన్తూ ఉండేవారు. కానీ, ఇక్కడికి చేరిన తర్వాత నన్ను సాధారణ ఖైదీగానే చూడడం జరుగుతోంది. అందువల్ల నేను 1929 జూన్‌, 15 ఉదయం నుండి నిరాహార దీక్షపూని ఉన్నాను. ఈ రెండు మూడు దినాల్లో ఢిల్లీ జైలులో ఉన్నప్పటికంటే నా బరువు 6 పొన్లు తగ్గింది. నాకు ఎట్టి వరిస్థితులలో కూడా రాజకీయ ఖైదీలకిచ్చే ప్రత్యేక తరగతి ఇవ్వాలనే విషయంలో తగు చర్య తీనుకోవాలని కోరుకుంటు న్నాను. నేను కోకరేవి; మంచి భోజనం (వవ్వు దినునులు, బియ్యంతోపాటు పాలు, నెయ్యి), కాయకష్టం చేయించరాదు, స్నానానికి సౌకర్యాలు (నబ్బు, నూనె క్షవరం మొదలైనవి), అన్ని రకాల వున్తకాలు (చరిత్ర అర్ధకాన్త్రం, రాజనీతి శాస్త్రం, కవిత్వం, నాటకాలు, నవలలు, వార్హా వతికలు). మీరు నేనడిగిన వాటి గురించి ఆలోచిస్తారని, మీ నిర్ణయం తెలువుతారని, ఆశిస్తాను. భగత్‌ సింగ్‌ యావజ్జీవ ఖైదీ నెంబరు 117 మీయా వాలీ జైలు. ర్‌ం జ్రావతం చోనుకోండి ఎవ్వుడ్రానా...

నిరాహోర దీక్ష మొదలైన తర్వాత భగత్‌ సింగ్‌, బటుకేశ్వరదత్‌ ధారత (ప్రజల అంతరాంతరాలలో స్థానమేర్ప్వరచుకున్నారు. థగత్‌ సింగ్‌ మాటలో చెప్పాలంకే- *కవ్చేము కష్టాలు నహించడం మంచి ఫలితాలు ఇస్తోంది. దేశమంతటా ఒక (వజా ఉదగ్టమం చెలరేగింది. మేము మూ లక్ష్య సాధనలో నఫలత చెందాము.” ఆ రోజులో భగత్‌ సింగ్‌ ఏ అలోచనలతో తన పోరాటం సాగించాడు అనే విషయం ఆయనకూ, సుఖదేవ్‌కూ మధ్య సాగిన వైచారిక నంఘుర్షణ నందర్భంలో ఆయన రాసిన ఉత్తరం ద్వారా నృష్టంగా తెలుస్తుంది. ఆ ఉత్తరం ఈ విధంగా ఉంది: ప్రియ సోదరా, నేను నీ ఉత్తరాన్ని ఒకటికి వదిసార్లు జాగ్రత్తగా చదివాను. మారిన పరిస్థితులు మనపైన వేరు వేరు ప్రభావాలు చూపినట్లు నాకు అనిపిన్తూంది. కైలు బయట ఉన్నప్పుడు నీవు ఏ విషయాలను అనహ్యించుకుంటూ వచ్చావో, వాటినే నీవిప్వుడు తప్పనిసరిగా భావిన్తున్నావు. అదే విధంగా నేను జైలు బయట వేటినైతే ముఖంగా నమర్థిన్తూ ఉండేవాణ్లో ఇప్పుడు వాటికీ నా దృష్టిలో ఎక్కువ (ప్రాముఖ్యం లేదు. ఉదావారణకు నేను వ్యక్తివరమైన (పేమను ముఖ్యమైన దానిగా ధావించేవాణ్జి. కానీ, ఇవ్వుడు నా వృదయంలో ఈ భావనకు పెద్దగా స్థానం లేదు. బయట ఉన్నవ్వుడు నీవు దీనికి ((ేమకు) ప్రబల విరోధివిగా ఉండేవాడివి. కాని, ఇప్పుడు దీని విషయంలో మీ ఆలోచనలలో గొప్ప మార్చు, విప్లవాత్మకమైన మార్పు వచ్చింది. దీన్ని నీవు మానవ జీవితంలో ఒక అత్యవనరమైన, అనివార్యమైన భాగంగా భావిన్తున్నావు. ఈ అనుభూతి వల్ల నీకు ఒక విధమైన ఆనందం ప్రాప్తించింది కూడా, ఒక రోజు నేను ఆత్మవాతు గురించి నీతో చర్చించాను. అది నీకు జావకం ఉంటుంది. అవ్వుడు నేను ఆత్మవాత్య కొన్ని వరిస్థితుల్లో నమర్ధనీయం కౌగలదని నీతో అన్నాను. కానీ, నీవు నా అభిప్రాయాన్ని తోసిపుచ్చావు. ఆ చర్చ జరిగిన స్థలము, నమయము నాకు బాగా జ్ఞావకం ఉన్నాయి. మన ఈ చర్చ శాహాంశాహీ కుటీరంలో ఒక సాయంత్రం జరిగింది. అప్పుడు నీవు హేశనగా నవ్వుతూ ఇలాంటి పిరికి వనీని ఎన్నడూ నమర్థనీయంగా భావించకూడదని అన్నావు. ఇలాంటి వని భయంకరమైనది, జుగుప్పాకరమైనది అని కూడా అన్నావు. కానీ ఈ విషయంలో కూడా నీ అభిప్రాయం పూర్తిగా మారినట్లు నాకు తోన్తూంది. ఇప్పుడు నీవు కొన్ని కొన్ని పరిస్థితులో దాన్ని నమర్థనీయంగానే కాక అవనరంగానూ, అనివార్యంగానూ భావిన్తున్నావు. భగల్‌ నీంగ్‌ 57

ఈ విషయంలో నీకు మునువు ఉన్న అభిప్రాయమే ఇప్పటి నా అభిప్రాయం. అంటే ఆత్మహత్య ఒక జుగుష్పాకరమైన అపరాధం అని. అది పూర్తిగా పిరికితనంతో కూడిన వని. విప్ణవకారులే గాదు, ఏ వ్యక్తి కూడా ఇలాంటి పనిని నబబైనదిగా భావించలేడు.

కేవలం కష్టాలు నహించడం ద్వారా దేశసేవ చేయడం ఎవరికైనా ఎలా సాధ్యమవుతుంది అనే విషయం నీకు బోధపడడం లేదని నీవు అంటున్నావు. నీలాంటి వక్తి నుండి ఇలాంటి (వశ్న రావడం చాలా ఆశ్చరం కలిగించింది. ఎందుచేతనం'పీ - “సేవ చేయడంకోనం కష్టాలు నహించడం, త్యాగం చేయడం" అనే *నొజవాన్‌ భారత నభి ధేశయాన్ని గురించి మనం ఎంతగా ఆలోచించలేదు? దాన్ని ఎంతగా ఇష్టవడలేదు? దేశానికి ఎంత "సేవ చేయడం నంభవమో అంత సేవా నీచు చేశావని నేను భావిన్తున్నాను. నీవు చేసిన అ సేవకంతకూ కష్టాలు నహించే నమయం ఇవ్వుడు వచ్చింది. చురో విషయం ఏమిటంసపే నీవు సమస్త దేశ (పజల నాయకత్వం వహించవలసిన తరుణంకూడా ఇదే.

మనిషి తాను చేసే ప్రతి వనీ నమంజనమని భావించే చేస్తాడు, మనం లెజిస్టేటిల్‌ అసెంద్లీలో బాంబు పేల్చే పని చేసినట్లుగానే. పని చేసిన తర్వాత దాని పరిణామాన్ని, ఫలికాన్ని అనుభవించే పరిస్థితి వన్సుంది. మనం ఒక వేళ క్షమాభిక్ష పెట్టమని బతిమాలి బామాలి శిక్షనుండి తప్పించుకొనేందుకు (వయత్నం చేసి ఉంపే మన ఈ చర్య నరైైనదిగా ఉండేదా? కాదు. అవ్వుడు (వజలపైన దాని వ్రభావం చెడుగా ఉండేది. ఇప్పుడు మనం అనుకున్న లక్షాాన్ని సాధించడంలో పూర్తిగా నఫలత పొందాము.

మనము అరెన్టు అయినవ్పుడు మన నంన్ధకు చెందిన రాజకీయ ఖైదీల ఫరిస్థితి చాలా దుర్భరంగా ఉండేది. దాన్నీ మెరుగుపరచడానికీ నిరావోర దీక్ష ద్వారా వ్రయత్నం మొదలుపెట్టాం. మనం బముకొద్ది కాలంలోనే చనిపోతామనే నమ్మకం అప్పుడు మనకు ఉండేది. ఈ మాట నేను నీకు చాలా సీరియస్‌గా చెబుతున్నాను. నిరాహార దీక్ష పూనినవ్వుడు కృత్రిమంగా ఆవోరం ఇవ్వవచ్చుననే విషయం మనకు అవ్పట్లో తెలియదు. ఇది నంభవమనే ఆలోచన కూడా మనకు తట్టలేదు. అప్పుడు మనం చావడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాము. అది మన ఆత్మ వతార్థ వ్రయత్నమని నీ అభిప్రాయమా? కాదు కదా! క్రియాశీలత కలిగి శ్రేష్టమైన, ఉత్కృష్టమైన ఆదర్శం కోనం జీవితాన్ని అర్చించడం ఎన్నటికీ ఆత్మవాత్య అనిపించుకోదు. మన మిత్రుని (శ్రీ

58 జ్రావకం చేచుకోండి ఎవ్చుడైనా...

యతీంద్రనాథ్‌ దాస్‌) మృత్యువులాంటి చృుత్యువు మాతం కోరుకోదగిందే. దాన్ని నీవు ఆత్మవాత్య అంటావా? మనం కష్టాలు నహించడం నఫలమైంది. దేశమంతటా ఉధృతమైన ఒక గొప్ప సంచలనం చెలరేగింది. మన లక్ష్యం సిద్ధించింది. ఇలాంటి పోరాటంలో వచ్చే మృత్యువు ఒక ఆదర్శ మృత్యువే.

ఇంతే కాకుండా, ఉరిశిక్ష వడుతుందనే నమ్మకం ఉన్న మన వాళ్ళందరూ ఆ శిక్ష వడే రోజు కోనం, ఆ తర్వాత ఉరికంబమెక్కే రోజు కోనం ధైర్యంగా ఎదురు చూడాలి. అలాంటి చావు కూడా అందమైందే. కానీ, ఆత్మహత్య చేసుకోవడం కేవలం కొన్ని కష్టాల నుండి తప్పించుకోవడం కోనం తన జీవితాన్ని రూవుమూవడం మాత్రం పిరికితనమే. నేను నీకు చెప్పేదేమిటంటే ఆపదలు వ్యక్తికి వరిపూర్ణతనిచ్చేవిగా ఉంటాయి. నేనుగానీ, నీవుగానీ, ఇంతెందుకు మనలో ఎవరుగానీ అనుభవించిన కష్టాలు ఏమీ లేవని నేను గట్టిగా చెవ్పగలను. మన జీవితాల్లో ఆ భాగం ఇవ్వుడిప్పుడే మొదలవుతోంది.

న్‌కు జ్ఞాపకం ఉందనుకుంటాను. ఎన్నోసార్లు రష్యన్‌ సాహిత్యంలో అడుగడుగునా కనిపించే వాన్తవికత మన సాహిత్యంలో ఎక్కడా కనిపించదనే విషయాన్ని గురించి మనం ఎన్నోసార్లు మాట్టాడుకున్నాం. మనం వాళ్ళ కథల్లోని కష్టాలను, దుఃఖదాయకమైన వరిస్థితుల వర్ణనలను ఎంతో మెచ్చుకుంటాం. కానీ కష్టాలు అనుభవించే ఆ భావన మన అంతరంలో జన్మించదు. మనం వారి ఉన్మాదాన్ని, వ్యక్తిత్వంలోని అసాధారణతను మెచ్చుకుంటాం. అయితే వాటికిగల కారణాల గురించి ఆలోచించం. నా అభిప్రాయం వ్రకారం - కేవలం ఆవదలు నహించిన వారని 'పేర్కొన్నందువల్లే ఆ కథలో నవృుదయత, మార్మికమైన వేదన వుట్టుకొచ్చాయి. ఆ పాతల్దో, సాహిత్యంలో జౌన్నత్యం చోటు చేనుకొంది. మన జీవితాల్లో మనం అకారణంగా, నవాజసిదమైన లేక దృఢమైన ఆధారం లేకుండా ఎపుడైతే రవాన్య వాదాన్ని వ్రవేశపెడతామో అవ్వుడే మన వరిస్థితి దయనీయంగాను, వోస్యాన్సదంగాను మారుతుంది. అన్ని విధాలా విష్ణవకారులమని గర్వపడే మనలాంటి వాళ్ళం న్వయంగా ఆరంభించిన పోరాటం ద్వారా తెచ్చిపెట్టుకున్న టువంటివీ, వమునలను విష్ణవకారులుగా చెప్పుకోవడానికి ఆస్కారం కలిగిన్తున్నవీ అయిన ఎన్నో రకాల ఆవదలు, దిగుళ్ళు, దుఃఖాలు, కష్టాలు నహించడానికి ఎల్లప్పుడూ నంసిద్ధంగా ఉండాలి.

నేనిక్కడ ఒక విషయం చెప్పదలచుకున్నాను. అదేమిటంకే జైళ్ళలో, శేవలం జైళ్ళలోనే ఎవరికైనా నేరం, పాపంలాంటి సామాజిక సమస్యలను

భ్‌గజ్‌ నింగ్‌ 59

గురించి ప్రత్యక్షంగా తెలునుకొనే అవకాశం లభిన్సుంది. నేను ఈ విషయాలకు నంబంధించిన సాహిత్యం కొంత చదివాను. నిజూనికి కైళ్ళి ఇలాంటి విషయాల గురించి అధ్యయనం చేయడానికి అన్నిటికంకే ఎక్కువ అనువైన చోట్లు. అధగ్భ్యయనం చేయడంలో ని నర్వ శ్రేష్టమైన అంశమేమిటంపే కానుగా కష్టాలు నహించడం.

రష్యా జైళ్ళలో రాజకీయ ఖైదీలు ఎన్నో ఘోరమైన యాతనలు నహించి ఉండడమే జార్‌ వ్రభుత్వ విధ్వంనం తర్వాత అక్కడి జైళ్ళ పరిపాలనా వ్యవస్థలో విష్ణవాత్మకమైన మార్పులు తీనుకురాబడడానికీ అతి ముఖ కారణమని నీకు బాగా తెలును. మరి భారతదేశానికి జైళ్ళ యమయాతలను పూర్తిగా అర్థం చేనుకున్న వాళ్ళు, ఈ యాతనల స్వానుభవం ఉన్న వాళ్ళు, అవనరం లేదా? కేవలం ఇంకొకరెవరో ఈ వని చేస్తారని గానీ లేక ఈ వని చేయడానికి ఇంకా చాలా మంది ఉన్నారని గానీ దాకేయడం ఏ విధంగానూ నముచితం కాదు. అలాగే ఎవరైతే విష్షవరంగానికి చెందిన వనుల భారాన్ని ఇతరుల పైకి తోసేయడాన్ని అవమానకరంగానూ, ఏవ్యాంగానూ భావిస్తారో వారు నంపూర్ణ కార్యదీక్షతో (ప్రన్తుత వష్ణవన్ధకు విరుద్ధంగా పోరాటం ఆరంభించాలి. ఈ వ్యవస్థ నిబంధనలను ఉల్లంఘించాలి. కాని, వారు జొచిత్యాన్ని మరువకూడదు. ఎందుచేతనంటే అనవనరమైన, అనుచితమైన (వ్రయత్నం ఎప్పుడూ. న్యాయోచితమైందిగా భావించబడజాలదు. ఇలాంటి ఉద్థమం వివ్లవం కొనసాగించవలసిన కాలాన్ని చాలా వరకు తగ్గిన్తుంది. ఇంతవరకు మొదలైన ఉద్యమాలన్నింటి నుండీ దూరంగా ఉండి పొమ్మని చెప్పడానికి నీవు లేవదీన్తున్న తర్కాలను నేను అర్ధం చేనుకోలేకపోతున్నాను. మి(తులలో కొందరున్నారు. వారు మూర్భులయినా అయి ఉండాలి, లేదా అడ్జానులయినా అయి ఉండాలి. వాళ్ళు నీ ఈ వ్రవర్తనను (నీవు వాళ్ళకం పే ఎంతో ఎత్తున, వారి గ్రహణ శక్తికి అతీతంగా ఎదిగి ఉండడంవల్ల మాకు ఏమీ అర్ధం కావడం లేదని వారే న్వయంగా అంటున్నారు) విచిత్రమైనదిగా, అద్భుతమైనదిగా భావిన్తున్నారు.

నీవు నిజంగానే జైలు జీవితాన్ని అవమానకరంగా భావిన్తూ ఉంకే దానికి విరుద్ధంగా ఉద్యమం లేవదీసి దాన్ని బాగువరచేందుకు ఎందుకు (వయత్నించవు? బహుశా నీవు ఈ పోరాటం నఫలం కాదని అంటావేమో. కాని, ఈ తర్కం కూడా బలహీనులు మామూలుగా (వ్రతి ఉదర్ధమం నుండి తప్పించుకొనేందుకు ఆధారంగా చేనుకునే తర్కమే. ఇది ఏవ్లవ వ్రయత్నాలలో

60 థ్రావకం చేనుకోండి ఎవడైనా...

చేరకుండా తప్పించుకునే వారి నోటి నుండి జైలు బయట మనం ఎప్పుడూ వింటూ వన్తున్నమాకే. ఈ మాకే నేనునీ నోటి నుండి కూడా వినాలా? బహుకొద్ది మంది కార్యకర్తల సవాకారంతో నంధథటితమైన మన పార్టీ శక్త మున లక్షార్టలతో, ఆదర్శాలతో పోల్చి చూస్తే ఏపాటిది? మరి దీన్ని బట్టి ఈ పని మొదలుపెట్టడం పెద్ద పొరపాటనే తేల్చవచ్చా? లేదుగదా! ఇలాంటి నిర్ణయానికి రావడం నబబు కాదు. ఇలాంటి ఆలోచన ఆ వ్యక్తిలోని బలహీనతను వెల్లడి చేన్తుంది.

ఆపైన నీవు వధ్నాలుగు నంవత్సరాలపాటు కష్టాలతో నిండిన జైలు జీవితం సాగించిన తర్వాత కూడా ఏ వ్యక్రీలోనైనా జైలుకు వెళ్ళకముందు ఉన్న అభిప్రాయాలే ఉంటాయని ఆళించకూడదని, జైలు వాతావరణం అతని అలోచనా ధోరణీని నామరూపాలు లేకుండా చేన్సుందని రాకావు. మరి, ఇక్కడ జైలు వెలుపలి వాతావరణం మన ఆలోచనలకు అనుకూలంగా ఉందా అనే (ప్రశ్న నేను అడగవచ్చా? అయినా, వైఫల్యాల కారణంగా మనం కారాశ్ట్రచరణ మానగలమా? మనం ఈ రంగంలోకి దిగి ఉండకపోతే విష్ణవానికీ నంబంధించిన ఏ వనీ జరిగి ఉండేది కాదని నీ అభిప్రాయమూ? ఇదే నీ అభిప్రాయమైైతే, నీవు పొరపాటు వడుతున్నావు. దేశంలోని వాతావరణాన్ని మార్చడానికి మునం కొంత చరకు తోడ్పడిన మాట నిజమే అయినా, నిజానికి మనం కాలం తన అవనరాల కోనం నృష్టించుకున్న వాళ్ళం మాత్రమే.

సామ్యవాద పితామహుడుగా భావించబడే మార్క్స్‌ మాత్రమే ఈ భావాలను వికసింవచేసినవాడు కాదని కూడా నేనంటాను. నిజానికి యూరవులో జరిగిన పారిశ్రామిక వివ్లవమే కొన్ని వ్రత్యేకమైన భావాలుగల వ్యక్తులను జన్మింవజేసింది. వారిలో మార్క్స్‌ కూడా ఒకడు. మార్క్స్‌ తన పదతిలో కొంత వరకు కాల చక్రానికి ఒక (వతే్య్చకమైన ఒరవడిని కభిగెంచేందుకు తోడ్పడ్డాడని మాత్రం నిన్సందేవాంగా చెప్పవచ్చు.

నేనుగానీ, నీవుగానీ ఈ దేశంలో నమాజవాదానికీ లేక సామ్యవాదానికీ చెందిన భావాలను నృష్టించలేదు. నిజానికి అవి మన కాలం, మున పరిస్థితులు మనపైన వ్రనరింవజేసిన ప్రభావ ఫలితాలు. మనం ఈ భావాలను ప్రచారం జేయడానికి కొన్ని సాధారణమైన, అల్బమైన పనులు కూడా చేశామనడంళలో నందేవాం బేదు. అందువల్లనే ఇలాంటి కష్టమైన పనిని చేవట్టినచ్పుడు దాన్ని కొనసాగించాలనీ, ఇంకా ఫై ఎత్తుకు తీనుకుపోవాలనీ నేనంటాను. ఆపదల

భోగల్‌ నీంగ్‌ 61

నుండి తప్పించుకునేందుకు ఆత్మహత్య చేనుకుంటే (పజలకు దారి చూపినట్లుగా ఉండదు. అది కేవలం పతిక్రియాత్మక చేష్టే అవృతుంది.

కైలు నిబంధనలకు లోబడే జీవితంలో నిరాశలను, ఒత్తిళ్ళను, హించతో కూడిన దుర్చర పరిక్షామయ వాతావరణాన్ని ఎదిరించి మనం వనిచేన్తూ వచ్చాము. వని చేన్తున్న రోజులో ఎన్నో రకాల కష్టాలపాలయాం. ఇది ఎంతవరకు కొనసాగిందంకే తమ్ము తాము గొవ్చ విన్లవకారులుగా చెప్పుకుని గర్వవడే వారు నయితం మనలను వదిలి పెట్టి వెళ్ళిపోయారు. మరి ఈ నమయం మనకు క్లిష్టమైన వరీక్షా నమయం కాదా? అలాంటప్పుడు మన ఉద్యమాన్ని, ఆందోళనను కొనసాగించేందుకు మనకేం మిగిలింది? ఏ తర్కబలంతో, ఏ కారణం చూపి దీన్ని నమర్ధించుకుంటున్నాం?

ఇలాంటి తర్కమే మన భావాలకు శక్తినిన్తుంది కదా? జైలు శిక్ష అనుభవించి వచ్చి, ఇప్పుడు కూడా పనిచేస్తున్న విష్టవ కార్యకర్తల ఉదావారణలు మనముందు ఎన్ని లేవు? ఒకవేళ వాకునిన్‌ నీలాగే ఆలోచించి ఉంటపే అతడు మొదటోనే ఆత్మహత్య చేనుకొని ఉండేవాడు. తవు జీవితంలోని ఎక్కువ భాగం శిక్షలు అనుభవిన్తూ జైళ్ళలో మగ్గిన తర్వాత ఇప్పుడు రషార్టలో బాధ్యతాయుతమైన వదవులు అధిష్టించి ఉన్న ఎంతోమంది విన్ణవకారులు మనకు కనిపిస్తారు. మనిషి తన విశ్వాసాలపై అచంచలమైన దృఢత్వంతో నిలబడేందుకు (ప్రయత్నం చేయాలి. భవిష్యత్తులో ఏం జరుగుతుందో ఎవరూ చెప్పలేరు.

మన బాంబు ఫ్యాక్టరీలలో అత్యంత తీవ్రము, శక్తివంతమూ అయిన విషం కూడా ఉంచాలనే విషయాన్ని గురించి మనం చర్చించినవ్వుడు దాన్ని నీవు చాలా దృఢంగా వ్యతిరేకించావు. ఇది నీకు గుర్తుందా? ఇలాంటి ఆలోచన అంటేనే నీకు ఏవ్యుభావం ఉండేది. అలాంటవ్వుడు ఇప్పుడేం జరిగిందని ఈ మార్పు? ఇక్కడ (జైలులో) అంత క్లిష్ట వరిస్థితులు కూడా ఏమీ తేవే! నా మటుకు నాకు ఈనాడు ఈ వ్రశ్న గురించి ఆలోచించాలంక్రునే జుగువ్స వుడుతుంది. ఒకప్పుడు నీవు ఆత్మహత్యను ఆమోదించే చిత్తవృత్తిని కూడా అనహి్యించుకొనేవాడివి. ఒకవేశ నీవు అరెన్టు అయే నమయంలోనే ఈ భావాలకు అనుగుణంగా వ్యవహరించి ఉంకే (అంటే అవ్వుడే విషం తిని నీవు ఆత్మవాత్య చేనుకుని ఉంకే) వివ్షవకార్యానికి ఎంతో సేవ చేసిన వాడివనయి ఉందువు. కానీ, ఇవ్వుడు ఈ పనిని గురించి ఆలోచించడం కూడా వివ్ల్షవోద్యమానికి వోనికరమని నేను అంటున్నందుకు నన్ను క్షమించు.

62 జ్రావకం చేనుకోండి ఎవ్చుడైనా...

మురో ముఖ్యమైన విషయయంనీ దృష్టికి తీనుకు రావాలనుకుంటున్నాను. అదేమిటంటే దేవుడు, పునర్జన్మ, న్వర్గం, నరకం, కావం, వరం - అంటే దేవుని ద్వారా ప్రాప్తించే కర్మఫలం, మొదలైన వాటిపై మనకు విశ్వానం లేదు. అందుచేత మనం వుట్టుక, చావులను గురించి కూడా విశుద్ద భౌతికవాద దృష్టితోనే ఆలోచించాలి. ఒక రోజు నన్ను గుర్తు వట్టడానికి ఢిల్లీ నుండి ఇక్కడికి తీనుకొని వచ్చినవ్వుడు కొందరు గూఢచారి విభాగవు అధికారులు మూనాన్న ఎదుటనే ఈ విషయం గురించి మాట్టాడారు. నాకు తెలసిన రవహసార్లలు బయట పెట్టడానికీ, తద్వారా నా ప్రాణాన్ని కాపాడుకోవడానికీ సిద్ధంగా లేను కాబట్టి నేను జీవితం పట్ల పూర్తిగా విరక్తి చెందిపోయిన విషయం బుజువు అవుతుందని వారన్నారు. వాళ్ళ తర్కం ఏమిటంటపటేనా ఈ చావు ఆత్మహత్యకు నమానమైందని, నేను వాళ్ళకు నాలాంటి భావాలు, నమ్మకాలు ఉన్న వ్యక్తి వృధాగా చావడాన్ని ఎన్నటికీ నహించడనీ, మేము మాత్రం మా జీవితానికి వీలయినంత ఎక్కువ మూల్వం నంహపాదించుకోవాలని కోరుకుంటామని జవాబిచ్చాను. మానవాళికి వీలయినంత. ఎక్కువ "సేవ చేయగలగడమే కదా ఆ మూల్యం. (ప్రత్యేకించి నావంటి నిశ్చింత జీవితం జీవించేవాడు అత్మహత్క చేనుకోవడమటుంచి ఆ ఆలోచనను మననులోకి రానివ్వడం సైతం మంచిది కాదని భావిస్తాడు. ఆ మాకే ఇవ్వుడు నీతో చెబుతున్నాను. నన్ను గురించి నేను ఏమి ఆలోచిస్తానో అది నీకు తెలువడానికి అనుమతి ఇస్తావని ఆశిస్తాను. ఉరిశిక్ష తవ్పదనే గట్టి నమ్మకం నాకుంది. నాకు ఏ విధమైన క్షమాఖిక్షగానీ, అధికారుల నున్నితమైన (ప్రవర్తనగానీ లభిన్తుందన్న ఆశ ఎంత మాత్రమూ లేదు. ఏదో ఒక విధమైన క్షమూఖిక్ష లభించినా దానిని అందరికీ పూర్తిగా వర్తింవచేయరు. పైగా మన విషయంలో ఎటి వరిసితులలోనూ క్షచూఖిక్ష ఇచ్చే అవకాశం లేదు. అయినా మనలను విడుదల పోయించే (తిపాదన విశ్వవ్యాప్తంగా ఉద్యమ స్థాయిలో జరగాలి. నేను కోరుకునేదేమంకే అటువంటి ఉద్యమం చరమ సాయికి చేరుకున్న నమయంలో మన ఉరిశిక్ష అమలు జరగాలని. నేను కోరుకునే మరో విషయమేమిటం'కు ఎప్పుడైనా గౌరవ్యవదము, న్యాయ నంగతము అయిన ఒడంబడిక అంటూ ఏదైనా జరగడం నంభవమైనవ్వుడు మనలాంటి వ్యక్తుల వివాదాలు అఆ ఒడంబడికకు ఏ ఆటంకంగాని, ఇబ్బందిగాని కలిగించేవిగా ఉండకూడదని. దేశ భవిష్యత్తుపై నిర్ణయాలు జరుగుతున్నవ్వుడు వ్యక్తుల భవితవ్యాన్ని పూర్తిగా విన్మరించాల్సి ఉంటుంది. విష్ణకారులవడ౦ం మూలంగా గత అనుభవాలు అన్నీ మనకు పూర్తిగా తెలిసినవే. అందుచేత భగల్‌ నింబ్‌ 63

మన పరిపాలకులో, ముఖ్యంగా ఇంగ్లీషు జాతివాళ్ళ ఆలోచనలో ఇలాంటి ఆశ్చర్యకరమైన మార్చు వస్తుందని మనం అనుకోవడానికి ఆస్కారం లేదు. ఇలాంటి మార్పు విష్ల్షవం వస్తే తప్పరాదు. విష్షవం అన్నది నిజానికి నిరంతర కృషి, కష్టాలు నహించడం, త్యాగాలు చేయడంవల్లనే చన్తుంది. నా వరకు నేను మాత్రం అందరికీ సమాన సౌకర్యాలు, క్షమాభిక్ష ఇన్వడాన్ని (వాటి (వధావం స్థిరంగా ఉండగలిగినవ్వుడు, దేశ ప్రజల మనన్సులపై మన ఉరిశిక్ష వల్ల కొంత చెరగని ముద పడినప్పుడు మా్యతమే) స్వాగతయోగ్యంగా థావిస్తాను. అంతే, అంతకుమించి నేను చెప్పదలచుకున్నది ఏమీ లేదు. భగత్‌సింగ్‌కు, ఆయన నవాచరులకు కేను వరిణామం నృష్టంగా తెలిసిపోయింది. వడదోయే శిక్షల గురించి వారు పూర్తి నిశ్చింతతో ఉన్నారు. తమ భావాలను (ప్రజలకు తెలియజేయాలనీ, (పజలను వారి చారిత్రక బాధ్యతలను నిర్వహించేందుకు నంసిద్దులను చేయాలనీ కోరుకునే వారవడం చేత వారు (ప్రజలలో తమ భావాలను బాగా (వనరింపజేయడం కోనం కేను విచారణ నెమ్మదిగా సాగితే బాగుంటుందని కూడా కోరుకునేవారు. కాని 1930 మే 1న (ప్రభుత్వం ఒక అధికార కాననం ద్వారా ఒక ప్రత్యేక (టిబ్యునల్‌ను స్థాపించింది. ఈ అధికార శాననం జారీ చేయడానికి నంబంధించి (పభుత్వం చెప్పిన సాకులను ఖండిన్తూ 1930 మే 2వ తేదీన భగత్‌ సింగ్‌ ఈ ఉత్తరం రాశాడు: భారతదేశ గవర్నర్‌ జనరల్‌, సమా (వంజాబ్‌) మహాశయా, మా కేను త్వరగా ముగించడానికి జారీ చేయబడిన అధికార శాననం పూర్తి పాఠం మాకు చదివి వినిపించారు. దీని కోనమే వంజాబ్‌ "హైకోరు వరిధిలో ఒక ట్రిబ్యునల్‌ కూడా నియమించబడినట్టు తెలిసింది. మీరు ఈ కేను విషయంలో అనునరిన్తున్న వైఖరిని అందులో (ప్రస్తావించకుండా ఉండి ఉంటి, కేను నడపడంలో జరుగుతున్న ఆలస్యానికి బాధ్యతనంతా మా తలలపై మోవకుండా ఉండి ఉంటే బహుళా మేము నోళ్ళు విప్పేవారము కాము. కాని, (వ్రన్తుత వరిస్థితుల్లో ఈ విషయంగా మేము మూ తరువు వివరణ ఇవ్వడం అవనరమని భాబిన్తున్నాం. వ్రభుత్వం మొదటినుంచీ ఉద్దేశ్యపూర్వకంగా మూ గురించి అవవాదులు (ప్రచారం చేన్తూందని మాకు తెలును. మొత్తంమీద ఇది ఒక పోరాటం. శత్రువులను ఎదుర్కోడానికి అపవాదులు అల్లడం (వ్రభుత్వవు ఎత్తుగడలో 64 జ్రావతం చేనచుకోండి ఎవ్చుడ్రనా...

అన్నిటికంయే పెద్దదని దూకు జాగా తెలును. అనహ్యూవరమైన ఈ వనిని ఆపడానికి మా వద్ద ఎలాంటి సాధనమూ లేదు. అయినా, కొన్ని కారణాల వల్ల మేము కొన్ని విషయాలు వివరించక తవ్చడం లేదు. లావోర్‌ కుట్ర కేను విషయంలో మీరు జారీ చేసిన అధికార నాననంలో మూ నిరాహార దీక్ష గురించి మీ నంజాయిషీని చేర్చారు. ఈ కేసు విషయంలో "స్పెషల్‌ మేజిస్ట్రేటు వండిత్‌ శ్రీ కృష్ణ నా్రయాలయంలో జరగబోయే విచారణ మొదలుకాక ముందునుంచే మా ఇద్దరు నవాచరులు నిరాహార దీక్ష పూని ఉన్నట్లు మీరే ఒవ్చుకున్నారు. ఈ కేనుకు, ఆ నిరావోర దీక్షకు ఏమీ నంబంధం లేదని సాధారణ తెలివితేటలు ఉన్న ఏ వ్యక్తికైనా కెలున్తుంది. నిరావోర ద్‌క్ష వూనడానికి కొన్ని (ప్రత్యేక కారణాలు ఉన్నాయి. అందువల్ల ఏ కారణాల వల్ల అయితే నిరావోర దీక్ష పూనడం జరిగిందో, ఆ కారణాలను గురించి (వభుత్వం నంజూయిషీ ఇవ్వ వలసింది. యభుత్యం ఈ నవున్యను వరివ్కరించడానికి కొన్ని చర్యలు తీనుకొనేందుకు అంగీకరించి, “జైలు దర్యావ్న నమితి" ని ఏర్పాటు చేసిన తర్వాత మేము నిరావోర దీక్ష విరమించుకున్నాం. మొట్టమొదట ఈ నమన్క (1929) నవంబరులోగా పరిష్కారమవుకుందని మోకు హోమీ ఇచ్చారు. కాని, డిసెంబరు వరకు జాపర్టం జరిగింది. ఆ తర్వాత (1930) జనవరి కూడా గడిచిపోయింది. అయినా, (వభుత్వం ఈ విషయంలో అనలు ఏమైనా చర్య శీనుకుంటుందా లేదా అని తేల్చుకోడానికి కూడా ఏ నూచనలూ కనిపించలేదు. నమన్యను బుట్ట దాఖలా చేసినట్లు మాకనిపించింది. ఇలాంటి పరిస్థితుల్లో మేము వూర్తి ఒకవారం రోజులు నోటీను ఇచ్చి 1930 జనవరి 4 నుండి మళ్ళీ నిరావోరదీక్ష ఆరంభించాం. అ తర్వాకనే ఈ సమన్యును అంతిమంగా వరిష్కరించడానికి వ్రభుత్వం కొన్ని చర్యలు తీనుకుంది. తన ఈ అభిప్రాయాన్ని తెలువుతూ (ప్రభుత్వం ఒక [వకటనను వార్దా వతికలో జారీ చేసింది, అది చూసి మేము మా నిరావోర దీక్ష చాలించాం. -.... అప్పుడు మేము ప్రభుత్వం తన అంతిమ నీర్ణయాన్ని అమలు పరున్తుందా, లేదా అని తెలునుకోవడానికి కూడా వేచి ఉండలేదు. అయినా, ఇంగ్లీషు (ప్రభుత్వం ఇలాంటి మామూలు విషయాలో కూడా కవటాన్ని, అబద్దాన్ని ఆనరాగా తీనుకొనేందుకు వెనకాడదని మాకు ఇవ్వుడు అనిపిస్తూంది. ఆ టకటనలో కొన్ని నిర్దిష్టమైన నిర్ణయాలు, ఆశయాలు ఉన్నాయి. కానీ, ఆచరణ మాత్రం వాటికి విరుద్ధంగా జరుగుతూ ఉండడం మేము గమునించాం. ఏది భగల్‌ నీంగ్‌ 65

ఏమ్టనా ఈ విషయాన్ని గురించి వాగ్వివాదానికి దిగడానికి ఇది తగిన నమయం కాదు. ఈ (ప్రశ్న మళ్ళీ ఎప్పుడైనా తలెత్తితే మేము దీన్ని తప్పక పరిష్కరించుకుంటాం, కానీ, నిడాహార దీక్ష ఉద్దేశం నొక్టయ విచారణకు చంబంధించిన చర్యను చ్యతిరేకించడం మాతం కాదని మేము నొక్కి చెపుతున్నాం. ఇలాంటి మామూలు కారజూలకు మేము ఇన్ని యాతనలు నహించబేదు. యశీంగద్రనాథ్‌ దాస్‌ ఇంత సామాన్య విషయానికి తన ప్రాణాలర్పించలేదు. రాజగురు, నుఖీదేవ్‌లు కూడా ఇలా తప్పించుకొనేందుకే తమ ప్రాణాలను (వమాూదం షాలు చేనుకోలేదు.

ఈ కేనుకు నంబంధించినంతవరకు, అధికార శాననం జారీ చేయడానికీ చూ నిరావోర దీక్ష కారణం కాదని మీరు న్వయంగా చాలా బాగా ఎరుగుదురు, అసలు కారణాలు ఏవో వేరే ఉన్నాయి. వాటిని గురించి ఆలోచించి మీ (ప్రభుత్వం బేంచేలు పడిహోతోంది. ఈ చట్టం కాని చట్టంపైన మీరు నంతకం చేయడానికి కారణం కేనుటో జరుగుతున్న ఆలన్టం గానీ అలజడీని నృష్టించే పరిస్థితిగానీ కాదు. దీని వెనక మరేదో కారణం తవ్పక ఉండి ఉంటుంది.

ఏడి ఏమైనా ఈ అధీకార శాసనాల ద్వారా మూ భావనలను అణగదొక్కడం సాధ్యం కాని పని అని మేము చెవ్పదలచుకున్నాము. మీరు కొందరు వ్యక్తులను అణగదోక్కడంలో నఫలత సాధించవచ్చునేమో గాని ఈ దేశాన్ని మాత్రం అణగదొక్కలేరు అనే విషయాన్ని గుర్తుంచుకోండి. ఈ అధికార (ప్రకటనకు నంబంధించినంత వరకు మేము దీన్ని చూ ఘన వీజయంగా భావిన్నున్నాం. మీ ఈ చట్టం జక అందమైన వంచన అని చెచ్పడానికి మేము మొదటినుండీ బ్రయత్నిన్తూ వచ్చాం. ఇది ఎవరికీ న్యాయం చేయజాలదు. కానీ, విచారకరమైన విషయమేమిటంయఘే జైలులో ఏ సౌకర్యాలయితే న్యాయంగా, చట్టవరంగా నేరన్తులకు, అందుళోనూ సామాన్య ఖైదీలకు కూడా, లభిస్తాయో ఆ సౌకర్యాలు కూడా మా రాజకీయ ఖైదీలకు ఇవ్వడం లేదు. వభుత్వం మునుగులోనుండి బయటనడి రాజకీయ ఖైదీలకు స్వీయ ళక్షణావకాశం ఏదీ ఇవ్వాబడదని న్పష్టంగా చెప్పాలని మేము కోరుతున్నాం.

(ప్రభుత్యం ఈ విధానాన్నే నున్చష్టంగా స్యీకరించిందనీ మూకు అనిపి స్తోంది. ఈ నృష్ద వాదనకు గాను మీకు, మీ వ్రభుళ్వానికి, ధన్యవాదాలర్పిన్తూ మేము అధికార శాననానికి స్వాగతం వలుకుతున్నాం.

మీ ప్రతినిధి స్పెషల్‌ మేజిస్ట్రేటు, న్యాయ విచారణలో పాల్గొనే (ప్రభుత్వ వకీలు మొదటి నుండీ మా న(క్రముమైన (ప్రవర్తనను నృష్టంగా అంగీకచిన్తూ

66 థ్రావకం చేచుతోండి ఎమ్హుడ్రొనా...

ఉన్నవ్పటికీ, మా కేనులో ఏదో ఉందని ఆలోచించిన కొద్దీ మీ మెదడులో భయంకరమైన కలవరం వ్యాపించి పోయింది. మేలైన నిదర్శనం వేరే ఏముంటుంది? ఇట్లు భగత్‌ సింగ్‌ వగైరా వగైరా భగత్‌ సింగ్‌ ఆయన నవాచరులు, న్యాయస్థానం ఒక బూటకమనీ, వారు దాని విచారణలో పాలొనటోవడంలేదనీ వ్రకటించారు. దీనికి నంబంధించిన ఒక ఉత్తరం ఇలా ఉంది: కమిషనరు, (వత్యేక (ట్రిబ్యునల్‌ లావోరు కుట కేను, లాహోరు, మవాిశయా, నా తరఫునుండి, నా ఆరుగురు నవాచరుల తరఫున్గుండి ఈ విచారణ ఆరంభంలోనే క్రింది నృష్టీకరణ ఇవ్వడం అవనరం. దీన్ని నమోదు చేనుకొమ్మని కోరుతున్నాము, మేము కేను విచారణలో ఏ విధంగా కూడా పాల్గానదలుచుకోలేదు. ఎందుచేతనం'పే మేము ఈ (నభుత్వాన్ని న్యాయం అధారంగా నించి ఉన్నట్లుగాగానీ, చట్ట వ్రకారం స్థాపించబడిందిగా గానీ భావించడం లేదు. ళా చి ల వేము నవున శక్తికి ఆధారం మానవృడేనని విశ్వానపూర్వకంగా ప్రకటిన్తున్నాం. ఏ వ్యక్తికిగానీ, ఏ (గ్రభుత్వానికి గానీ తాముగా వారికీవ్వని అధికారాన్ని పొందే అర్హత తేదు. మీ ప్రభుత్వం ఈ సిద్ధాంతాలకు వి నంగా ఉంది కాబక దీని మనుగడే అనుచితమైంది. ఇతర దేశాలను దోపిడీ చేసేందు ఏకమయే్య్యే ప్రభుత్వాలకు అ దేశాల్లో అవి నెలకొని ఉండడానికి ఒక్క బడశక్తికి మించి ఏ ఆధారమూ ఉండదు. అందువల్లనే అవి వశుబలంతో "స్వేచ్చా స్వాతంత్ర్య భావాలను, (వజల న్యాయోచితమైన కోరికలను అణగద్రొక్కుతాయి. ఇలాంటి [వభుత్వాలు - ముఖ్యంగా నిన్సహాయమైన, భారత దేశంపైన (ప్రజల ఇష్టానికి విరుద్ధంగా విధించబడిన ఇంగ్లీషు (ప్రభుత్వం - దుండగుల, బి భా దోపిడీగాండ్ర ముఠాలనీ, అవి బహిరంగ హింసాకాండ జరవడానికీ, వ్రజలను భగల్‌ నింణ్‌ ॥

యాతనల పాలు చేయడానికి అన్ని రకాలైన శక్తులను సంతరించుకొని ఉన్నాయని మా విశ్వానం. శాంతి భద్రతల పేరుతో ఇవి తమ్ము ధిక్కరించేవారిని, లేదా వాటి రవాస్యాలను బయట పెట్టేవారిని కాలరాస్తాయి.

సామ్రాజ్యవాదం ఒకపెద్ద దోపిడీకి నంబంధించిన కుట్రకు మించి మరేమీ కాదని కూడా మా నమ్మకం. సామ్రాజ్యవాదం మనిషిద్వారా మనిషిని, ఒక దేశం ద్వారా మరో 'దేశాన్ని దోచుకొనే పద్ధతుల్లో తలమానికమైనది. సామ్రాజ్యవాదులు తమ వ్రయోజనాల కోనం దోపిడీ ప్రణాళికలను అమలు వరచుకోవడం కోనం న్యాయాన్నీ, చట్టాన్నీ బలి'ెట్టడమే కాకుండా భయంకర వాత్యాకాండలను కూడా జరిపిస్తారు. తమ దోపిడీని కొనసాగించడం కోనం యుద్ధంలాంటి భీషణమైన అవరాధాలు కూడా చేస్తారు. ఎక్కడయినా (వ్రజలు వారి దౌర్జన్యకాండకూ, పీడనకూ, దోపిడీకీ తల ఒగ్గకపోయినా లేదా వారి జుగుప్సాకరమైన కుట్రలను మౌనంగా స్వీకరించకపోయినా వారు నిరవరాధుల రక్తాన్ని ప్రవహింపజేయడానికి సైతం జంకరు. కాంతి భద్రతల వరిరక్షణ "పేరిట శాంతి భద్రతలకే భంగం కలిగిస్తారు, అల్లకలోలం నృష్టించి ప్రజలను వీలయినన్ని విధాలుగా అణగదొక్కుఠారు.

స్వాతంత్ర్యం (వతి మానవునికి ఇన్న శాశ్వతమైన అధికారమని మేము ఛావిస్తాము. (పతి మానవునికి తన శ్రమ ఫలితాన్ని పొందటంవంటి నర్వ వాక్కులూ ఉంటాయి. వ్రతి దేశానికీ తన మూలాధారమైన ప్రాకృతిక వనరులపైన అన్ని హక్కులూ ఉంటాయి. ఏ (ప్రభుత్వమైనా (వజలను వారి ప్రాథమిక హక్కులనుండి వంచించినప్పుడు అలాంటి (ప్రభుత్వాన్ని రూవుమావడానికి ప్రజలకు అధికారం ఉండడమే కాకుండా, అలా చేయడం వాళ్ళ విధ్యుక్త ధర్మం కూడా అవుతుంది. ఎందుచేతనంటే మేము ఏ సిద్ధాంకాలకోనం ప్రాణాలర్చిన్తున్నామో, వాటికి బ్రిటిష్‌ (ప్రభుత్వం పూర్తిగా విరుద్ధం. అందువల్ల దేశంలో విష్షవం తీనుకురావడానికి, ఈ (వ్రభుత్వాన్ని వూర్తిగా రూవుమాపేందుకు మేము చేసే వ్రతి [వయత్నము, అవలంబించే (వతి వద్ధతి నైతికంగా నముచితమైనదేనని చూ నమ్మకం. మేము వ్రన్తుత వ్యవస్థలోని సామాజిక, ఆర్ధిక రాజకీయ రంగాల్లో వివ్లవాత్మకమైన మార్చులు తీనుకురావడం ఆవనరమని భావిన్తున్నాము. మేము (వ్రన్తుత నమాజాన్ని పూర్తిగా మార్చి ఒక నవ నంఘటిత నమాజంగా దాన్ని రూపొందించాలని కోరుకుంటున్నాం. ఈ విధంగా మనిషి ద్వారా మనిషి దోపిడీని అనంభవంగా మార్చివేసి అందరికీ అన్ని రంగాల్లో పూర్తి స్వాతంత్ర్యం ఉండేట్లు చూడాలి.

68 జ్రావకం చేనుకోండి ఎవ్వుడైనా...

ఎంతవరకైతే ఈ నమాజ వ్యవస్ధ అంతా మారి దాని స్థానంలో సామ్యవాద నమాజం స్థాపించబడదో అంతవరకు [ప్రపంచమంతా నర్వ వినాశకరమైన ప్రళయ నంకటంలో చిక్కుకొనే ఉంటుందని మేము భావిన్తున్నాం.

శాంతియుతమైన వద్ధతుల ద్వారాగానీ లేక ఏ ఇతర వద్ధతుల ద్వారాగానీ వివ్షవ ఆదర్శాలను స్థాపించడానికి నంబంధించినంత వరకు ఆయా వద్ధతుల ఎంపిక ఆఅ కాలవు శానకుల ఇష్టంపై ఆధారవడి ఉంటుందని మేము నొక్కి చెప్పగలం. వివ్లవకారులు తమ మానవ నవాజమైన (పేమ న్వభావం వల్ల మానవతను ఆరాధిస్తారు. మేము నా్థయము, నమానత్వము ఆధారంగా నిలిచి ఉన్న శాశ్వతమైన, నిజమైన శాంలిని కోరుకుంటాం. మేము పిరికితనం నుండి పుట్టి బల్తాలు, తుపొకుల నవోయంతో జీవించి ఉండే కృత్రిమమైన, బూటకమైన శాంతిని నమర్థించం.

వివవకారుడు బాంబు, పిస్తోలు నవోయం తీనుకుంటున్నాడంటే అది అతని చరమ ఆవశ్యకత నుండి ఉత్పన్నమయి, అతని అంతిమవ్య్యూావాంగా . మాత్రమే నిలిచి ఉంటుంది. చట్టం, వ్యవస్థ మనిషి కోనం ఉన్నాయి కాని మనిషి చట్టం కోనం, వ్యవస్ధ కోనం లేడని కూడా మూ నమ్మకం.

ఫ్రాన్సు దేశవు హైకోర్టు న్యాయాధివతి చెప్పిన ఈ మాట ఎంతో నమంజనంగా ఉంది: “చట్టం ఉద్దేశం స్వాతంఢడ్ర్యాన్ని రూపుమావడం గానీ, నిరోధించడం గానీ కాదు. దాన్ని నంరక్షించడం, వృద్ధి పరచడమే దాని ఉద్దేశం. సామాజిక ప్రయోజనాల కోనం ఏ (వ్రజల కోనమయితే తయారు చేయబడ్డాయో, వారి కోరికల ననునరించి చట్టాలు ఉన్నవ్వుడే వాటి నుండి (ప్రభుత్వానికి అధికారం నంక్రమిన్తుంది. శానన నభ్యులతో నవో అందరూ ఈ నియమానికి కట్టుబడి ఉండాలి. చట్టం ఎంతవరకయితే జా వృదయాన్ని అంటే ప్రజల భావనలను వ్యక్తం చేన్తుందో అంతవరకే దాని పవిత్రత నిలిచి ఉంటుంది. పీడక వర్గపు చేతులో కీలు బొమ్మగా మారినప్పుడు అది తన పవిత్రతను, ప్రాముఖ్యాన్నీ కోల్పోతుంది. న్యాయం చేకూర్చడంకోనం అది అన్ని రకాల లాభాలకూ (వయోజనాలకూ అతీతంగా ఉండడం చాలా అవనరం. చట్టం ఎవ్వుడైతే సామాజిక అవనరాలను తీర్చడం మానేన్తుందో, అవ్వుడు అది అన్యాయాన్ని, అత్యాచారాన్ని పెంపొందించే అన్తంగా తయారవుతుంది. ఇలాంటి చట్టాలను అమలులో ఉంచడం కొందరు విశేష వ్యక్తుల ప్రయోజనాలు సామూహిక ప్రయోజనాలపైన బలవంతంగా, గర్వంగా పెత్తనం చెలాయించడం మాత్రమే అవుతుంది”.

భగజ్‌ సింగ్‌ 69

(వన్తుత ప్రభుత్వపు చట్టాలు విదేశీ వరిపాలకుల వ్రయోజనాల కోనం నిలిచి ఉంటూ మా ప్రయోజనాలకు విరుద్దంగా ఉన్నాయి. అందుచేత మాపైన "పెత్తనం చెలాయించే నైతికమైన వాక్కు వీటికి ఏ విధంగా చూచినా లేదు.

అందువల ఈ చట్టాలను ఎదిరించడం, ఉల్లంఘించడం పతి భారతీయుని కర్తవర్థం అయింది. దోపిడీకి సాధనాలైన ఇంగ్తీషువారి న్యాయస్థానాలు నాయం చేయలేవు. ముఖ్యంగా (ప్రభుత్వ వ్రయోజనాలకు, పజల (పయోజనాలకు. నంఘర్షణ జరిగే రాజకీయ రంగంలో, ఈ న్యాయస్థానాలు న్యాయం పేరుతో దగా జరిగే న్ధలాలేగానీ మరేమీ కావని మాకు తెలును.

ఈ కారణాల వల్లనే మేము ఇందులో పాల్గొనేందుకు నిరాకరిన్తూ ఈ శేను విచారణతో ఎలాంటి నంబంధమూ ఉంచుకోదలచలేదు.

1930 సెప్టెంబరు 30 న భగత్‌ సింగ్‌ తండ్రి నర్షార్‌ కిశన్‌ సింగ్‌ ఈ కేనులో వ్రతివాదం దాఖలు చేయడానికి అవకాశం ఇవ్వమని కోరుతూ టిబ్యునల్‌కు ఒక ఆర్డీ ఇచ్చాడు. నర్దార్‌ కిశన్‌ సింగ్‌ న్వయంగా దేశభక్తుడు. స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో ఎన్నోసార్లు జైలుకు వెళ్ళాడు. వ్రతివాదం దాఖలుచేసి

తన పుత్రుడు భగత్‌సింగ్‌ను ఉరిశిక్షనుండి తప్పించడం వీలవుతుందేమోనని ఆశించాడు. కాని, భగత్‌సింగ్‌ ఆయన ఉద్యమ మిత్రులు ఇందుకు వూర్తిగా వ్యతిేేకమైన విధానాన్ని అనునరించి నడిచే వారు. ఈ విషయంలో బలహీనత కనవరిస్తే (ప్రజల మననులో అంకురించిన వివ్ల్షవ బీజానికి స్థాయిత్వం ఉండదని వారు భావించారు. తండ్రి పంపిన అర్జీవల్ల భగత్‌ సింగ్‌కు ఎంతో మనోవేదన కలిగించి. అయినవ్పటికీ, తన తీవ అనంతృప్తిని అదువులో పెట్టుకొని, తన సిద్ధాంతాలను నొక్కి చెపుతూ, ఆయన 1930 అకోబరు 4న తన తండ్రికి ఒక ఉత్తరం రాశాడు. కాని, అది ఆయనకు ఆలన్యంగా అందింది. ఈలోగా 1930 ఆక్షోబరు 7 న కేను తీర్చు ఇవ్వడం జరిగింది. ఉత్తరం ఇలా ఉంది: 1930 అక్టోబరు 4 పూజ్యులు నాన్నగారికి,

మీరు నా తరథృనుండి (టకివాదం దాఖలు చేయడానికి అనుమకి కోరుతూ (పత్యేక ట్రిబ్యునల్‌కు అర్జీ వంపారని తెలిసి నేను చాలా హైరాన వడ్డాను. మీ ఈ చర్య ఎంత బాధాకరమైనదంకే నేను దీన్ని మౌనంగా

70 జ్రావకం చేనుతోండి ఎవ్చుడైైనా...

నహించలేకపోతున్నాను. ఈ వార్త నాలోని శక్తినంతటినీ హరించి నాలో అల్లకల్లోలం నృష్టించింది. (ప్రన్తుత పరిస్థితిలో ఈ కేను గురించి మీరు ఇలాంటి అర్జీ ఎలా ఇవ్వగలిగారో నాకు బొత్తిగా బోధపడడం లేదు.

మీ కుమారుడనయినందుకు నేను మీలోని ఒక తండ్రి మమతను, ఆశ, ఆకాంక్షలను పూర్తిగా గౌరవిస్తాను. కానీ, దానితోపాటు ముందుగా నాతో అలోచించకుండా నా విషయంలో ఎలాంటి అర్జీ ఇవ్వడానికి మీకు అధికారం లేదని కూడా నేను భావిన్తున్నాను. రాజకీయ రంగంలో నా అభిప్రాయాలు మీ అభిప్రాయాలకు పూర్తిగా భిన్నమైనవని మీకు తెలును. వీరు నమ్మతిస్తారా లేదా అని ఆలోచించకుండా నేను ఇన్నాళ్ళుగా న్వతంత్రంగానే వ్యవవారిన్తూ వచ్చాను. మొదటి నుండి నా కేనులో శాయశక్తులా పోరాడడానికి, నా ప్రతివాదాన్ని నక్రమంగా దాఖలు చేయడానికి నన్ను ఒప్పించేందుకు మీరు (ప్రయత్నిన్తూనే ఉన్నారు. ఈ నంగతి మీకు జ్జావకం ఉందనే నా నమ్మకం. అంతేకాక మొదటి నుండి ఈ (వతిపాదనను నేను వ్యతిరేకిన్తున్నాననే విషయం కూడా మీకు తెలును. నేను శిక్ష నుండి తప్పించుకోవాలనే కోరికను వ్యక్తవరచడంగానీ, దీన్ని గురించి మనను పెట్టి అలోచించడం గానీ, ఎన్నడూ చేయలేదు.

మేము ఒక వద్ధతి (ప్రకారం. కేనులో పోరాడుతున్నామనే విషయం కూడా మీకు తెలును. నేను వేసే వ్రతి అడుగు ఆ వద్ధతికి, మూ సిద్ధాంతాలకు, మా కార్యక్రమానికి అనుగుణంగా ఉండాలి. నేడు పరిస్థితి వూర్తిగా మారి పోయింది. కానీ, వరిస్థితి ఇలా కాక మరే విధంగా ఉన్నా కూడా నేనునా నిరోషిత్వాన్ని నిరూపించుకునేందుకు (వ్రతివాదం ఎన్నడూ దాఖలు చేసే వాణ్జీ కాదు. ఈ కేనుకు నంబంధించి నా ఆలోచన ఒక్క. అదేమిటంకే (వ్రభుత్వం మాపైన ఎంత తీవ్రమైన అరోపణలు చేసినా వాటివట్ల వూర్తిగా నిర్లక్ష్య వైఖరిని అవలంబించాలనే మా నిర్ణయానికి భంగం కాకూడదు. మొదటి నుండి నా దృక్పథం ఒకకే - ఇలాంటి స్థితిలో రాజకీయ కార్యుకర్తలందరూ కోర్తువట్ల ఉ పేక్షా నిర్లక్ష్యాలు కనపరచాలని, ఎంత కఠినమైన శిక్ష విధించినా చిరునవ్వుతోనే దాన్ని నహించాలని. ఈ కేను మొత్తంలో ఈ సిద్ధాంతం పైనే మా ఎత్తుగడ ఆధారవడి ఉంది. అయితే అలా చేయడంలో మేము నఫలత పౌందామా లేదా అని నిర్ణయించే వని నాది కాదు. మేము మాత్రం స్వార్ధాన్ని వదలిపెట్టి మూ వని చేనుకుపోతున్నాం.

ఖీగల్‌ సింగ్‌ 71

లావోర్‌ కుట్ట కేను గురించిన అత్యవనరాదేశం జారీ చేన్తూ వైస్‌రాయ్‌, దానితోపాటు జారీ చేసిన తన కథనంలో ఆయన “ఈ కుట్రలోని ముద్దాయిలు దేశంలో శాంతి భద్రతలను, చట్టాన్ని తుదముట్టించేందుకు దయత్నిన్తున్నారు” అని అన్నాడు. ఈ అదేశంవల్ల ఉత్పన్నమైన వాతాచరణంలో కాంతి భద్రతలను, చట్టాన్నీ తుదముట్టించే (ప్రయత్నం మేము చేస్తున్నామో, లేక చూ విరోధులు చేస్తున్నారో మీరే చూడండి - అని (ప్రజల ముందు చెప్పుకునే అవకాశం మాకు కలిగించింది. ఈ విషయంలో భేదావిపాయాలు ఉండవచ్చు. ఇందులో బేదాభిప్రాయం ఉన్న వారిలో మీరు కూడా ఒకరు కావచ్చు. కానీ, అంతమాత్రాన మీరు నన్ను నం(ప్రదించకుండానే నా తరఫున ఇలాంటి ద్రయత్నం చేయడం నమంజనం కాదు. నా జీవితం మీరు అనుకున్నంత విలువైనదేమీ కాదు. కనీనం నా దృష్టిలో సిద్ధాంతాలను బలి ఇచ్చి రక్షించదగినంత విలువైనది కాదు నా జీవితం. నాతోపాటు నా నవాచరులు మరికొందరు కూడా ఉన్నారు. నా కేను ఎంత తీవ్రమైనదో, వాళ్ళ కేనులు కూడా అంతే తీవ్రమైనవి. మేమంతా ఒక ఉమ్మడి వణాళిక రూపొందించు కున్నాం. జీవితం అఖరు క్షణందాకా దానిపైననే దృఢంగా నిలిచి ఉంటాము. ఈ నిర్ణయం వల్ల వ్యక్తిగతంగా మేము ఎంత ఎక్కువ మూల్యం చెల్లించవలసి వచ్చినా మాకు చింత లేదు.

నాన్నగారూ, ఈ విషయం నన్ను కలత పెడుతోంది. మీ తప్పును ఎత్తి చూవుతూనో, లేక అంతకు మించి మీరు చేసిన ఈ వనిని గర్త్హిన్తూనో నేను నభ్యకా వరిధిని దాటి పోతానేమోనని, నా మాటలు మరింత కటువుగా మూరుతాయేమోనని నాకు భయంగా ఉంది. అయినప్పటికీ, నేను న్పష్టంగా ఒక విషయం మాత్రం తప్పక చెప్పాలి. మీరు కాక మరో వ్యక్తి ఎవరైనా ఈ వని చేసి ఉంకే నేను దాన్ని దేశ ద్రోవాంకంకే తక్కువగా మాత్రం భావించి ఉండేవాణ్ణి కాను. కానీ, మీ విషయంలో నేను అలా అనలేను.

అది మీ ఒక బలహీనత అనుకుంటాను. నిమ్న శ్రేణికి చెందిన మానసిక బలహీనత..ఇది మన అందరికీ వరీక్షా నమయం. నాన్నగారూ, ఈ పరీక్షలో మీరు తప్పారని నేను అనవలసి వన్తూంది. మీరు మీ జీవిత నర్వస్వాన్నీ దేశ స్యాతంత్ర్యానికే అర్పించారని నాకు తెలును. కానీ, అతి మపాత్తరమైన ఈ మలుపువద్ద మీరు ఇటువంటి బలహీనత ఎందుకు కనవరచారో నేను అర్థం చేనుకోలేకపోతున్నాను.

చివరిగా నేను మీకూ, నా ఇతర మిత్రులకూ, నా కేనులో సానుభూతి

72 జ్రావకం చేనుకోండి ఎవ్టుడైనా...

చూపే అందరు వ్యక్తులకూ ఒక విషయం చెప్పదలచుకున్నాను. అదేమిటం ప మీరు చేసిన ఈ వనిని నేను మంచిదిగా ఢావించడం లేదు. ఈ రోజు కూడా నేను కోర్టులో నా తరఫునుండి ఎలాంటి [పతివాదమూ చేయడానికి నుముఖంగా లేను. కొన్ని విషయాలలో నృష్టీకరణ కోరుతూ మా నవాచరులు పంపిన అర్జీని కోర్టు స్వీకరించి ఉన్నా కూడా నేను ఎలాంటి నంజాయిషీ ఇవ్వదలచుకోలేదు. నిరావోర దీక్ష రోజుల్లో ట్రిబ్యునల్‌కు నేనిచ్చిన అర్డీకి, ఆ రోజులోనే నేనిచ్చిన ఇంటరూక్య్యైకు తప్పుడు అర్దాలు కల్పించి - సంజాయిషీ ఇచ్చుకోవడాన్ని నేను మొదటి' నుండి వ్యతిరేకిన్తూ ఉన్నాకూడా - నేను నా నిరోషిత్వాన్ని నిరూపించుకోదలచుకున్నానని వార్తా పత్రికలో ప్రచురించడం జరిగింది. అది నరికాదు. ఈ రోజు కూడా నాకు అప్పుడు ఉన్న అభిప్రాయమే ఉంది. కానీ ఇది ఇలా జరగడం వల్ల దోర్‌న్దల్‌ జైలులో ఉన్న నా నహచరులు నేను పార్టీ వట్ల విశ్వాన ఘాతం, తిరుగుబాటు చర్యులు చేన్తున్నట్లుగా భావిన్తూ ఉంటారు. వారి ముందు నా స్థితిని నృష్టపరచుకునే అవకాశంకూడా ఇక నాకు దొరకదు. ఇదంతా ఎలా జరిగిందో, వాన్తవమేమిటో అందరూ ఇలునుకొనేలా చేయాలని కోరుకుంటున్నాను. అందువల్ల ఈ ఉత్తరాన్ని అతి త్వరలో వత్రికలో (పచురింవడేయమని మిమ్మల్ని ప్రార్ధిన్తున్నాను.

• మీ విధేయుడు, భగత్‌ సింగ్‌

1930 డిసెంబరు 29 న వారికృష్ణ అనే యువ వివ్లవకారుడు వంజాబ్‌ గవర్నరు

నర్‌ జా(ఫ్రెడీని పిస్తోలుతో కాల్చి గాయవరచాడు. వారికృష్ణ వట్టుబడ్డాడు. అతనిపైన శేను నడిచింది. కాని, వకీలు నలవాననునరించి కేను విచారణలో హరికృష్ణ అవలంబించిన వద్ధత్తి భగత్‌సింగ్‌కు నచ్చలేదు.అందువల్ల ఆయన తన ఒక సవాచరునికి ఈ విషయంగా జైలు నుంచి రెండు ఉత్తరాలు రాశాడు. వాటిలో ఒకటి 1931 జూన్‌లో లావోర్‌ నుండి వెలువడే “పీవృుల్స్‌ అనే ఇంగ్లీమ వారవ(త్రికలో అచ్చయింది. ఆ ఉత్తరం ఇలా ఉంది:

ఈ విషయం(హారికృష్ణ కేనులో నేను రాసిన మొదటి ఉత్తరం నకాలంలో తన గమ్యాన్ని చేరలేకపోవడంచేత దానివల్ల ఏ ప్రయోజనమూ సిద్ధించలేక పోయిందని, లేక అది ఏ ఉద్దేశంతో రాయబడిందో, ఆ ఉద్దేశాన్ని

ఖగల్‌ నీంగ్‌ 73

నెరవేర్చడంలో విఫలమయిందని తెలిసి నేను చాలా విచారిన్తున్నాను. నర్వ సాధారణంగా రాజకీయ కేనుల్లో తల ఎత్తే నమన్యల గురించి, అందులోనూ,

. ముఖంగా ఏివ్లవకారుల కేనుల్లో ముద్దాయి అనునరించవలసిన వద్ధతి గురించి నా అభిప్రాయాలు తెలపడానికి మళ్ళీ నీకీ ఉత్తరం రాన్తున్నాను. మొదటి ఉత్తరంలో చర్చించిన కొన్ని ముఖ్యమైన అంశాలను చర్చించడంతోపాటు దీనికి మరో [ప్రయోజనం కూడా ఉంది. అదేమిటంకే అంతా జరిగిపోయిన తర్వాత బుద్ధిమంతుడననిపించుకొనే వ్రయత్నం నేను చేయడం లేదని నృ్పష్టవరచడం.

అనలు విషయానికొస్తే, నేనా ఉత్తరంలో కేను విచారణ విషయంలో వకీలు ఉపయోగిన్తున్న వాదనలకు నమ్మతించవద్దని రాళాను. కాని, నేనూ, మీరూ వద్దన్నా వాటికి నమ్మతించడం జరిగింది.

ఇది ఇలా జరిగినా మనం ఎక్కువ పరిజ్ఞానంతో ఈ విషయాన్ని గురించి ఆలోచించడమే కాకుండా కేను విచారణకు నంబంధించి మున్ముందు అవలంబించదగిన విధానాన్ని గురించి కూడా గట్టి నిర్ణయాలు తీనుకోవాలి.

నేను ఎప్పుడూ మన రాజకీయ ఖైదీల విషయంలో శిక్ష తప్పించు కోవడానికి వాదించే ఆలోచనను నమర్ధించలేదని మీకు తెలును. కాని, అలా అని వీరోచితమైన పోరాటంలో ఉండే అందాన్ని వూర్తిగా చెడగొట్టాలని కాదు చెప్పడం. ఇక్కడ “అందరి అనే వదం అవాన్తవ రూవంలో ద్రయోగింవ బడలేదనీ, ఏ ఉద్దేశ్యమైతే వారికృష్ణను ఒక ప్రత్యేకమైన చర్యకు (ప్రేరేపించిందో, ఆ ఉద్దేకానికి అది నంబంధించిందని ముఖ్యంగా గమనించాలి. అందరు రాజకీయ ఖైదీలూ తమ తమ కేనుల్లో కామే వాదించుకోవాలని నేనన్నవ్వుడు ఆమాట నేను కొన్ని నిర్దిష్టమైన అభిప్రాయాలతో అన్నాను. నా అర్థం కేవలం ఒకే ఒక మాటతో నృష్టమవృతుంది.

ఏ వ్యక్తీ ఒకే ఒక (ప్రత్యేకమైన ఉద్దేశాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకొని వనిచేయడు. అందువల్ల అతడు అరెన్టు అయిన తర్వాత అతని కార్యకలాపాలకు ఉన్న రాజకీయ (వయోజనం ముగిసిపోకూడదు. ఇంతేకాక చావుకు సిద్ధం కావడం అన్నది అతని లక్షం కంకే ఎక్కువ వ్రధానమైంది కూడా కాకూడదు. ఒక ఉదావారణతో దాన్ని మనం మరింత న్పష్టం చేనుకుందాం. వారికృష్ణ గవర్నరును కాల్చి చంవడానికి వెళ్ళాడు. నేను ఈ చర్యలోని నైతిక వక్షాన్ని గురించి ఇక్కడ చర్చించదలచడం లేదు. కేవలం ఈ కేను రాజకీయ వక్షాన్ని గురించే చర్చించదలచుకున్నాను. పిస్తోలు పేల్చిన వ్యక్తి అరెన్టు అయినాడు.

74 థ్రావకం చేనుతోండి ఎవ్చుడ్రైనా...

దురదృష్టవశాత్తూ పోలీను ఉద్యోగి ఈ చరులో మరణించాడు. ఇవ్వుడు వాదించాల్సిన విషయానికి నంబంధించిన (ప్రశ్న ఎదురవ్చుతుంది. గవర్నరు (బతికాడు. కాబట్టి. హరికృష్ణ కేనులో ఎంతో అందమైన వాంగ్మూలం రావడానికి అవకాశం ఏర్పడింది. అంటే ఉన్న యదార్థాలను ఇలిపే వాంగ్మూలం. మా కేనులో కింది కోర్టులో ఇచ్చిన వాంగ్మూలం లాంటిది. ఈ విధంగా ఆ వాంగ్మూలం చట్టం ఉద్దేశాన్ని నెరవేర్చడమే కాక, వారికృష్ణ చేసిన చర్య లక్ష్యాన్ని కూడా ఉన్నత స్థాయికీ తీనుకువెళ్ళి ఉండేది. అయితే, వకీలు (ప్రయత్నము, ఆయన బుద్ధికుశలత కలిసి నబ్‌-ఇన్‌ స్పెక్టరు చావు గురించి వాదనలు సిద్ధవరచడంలోనే చిక్కు వడిపోయాయి. “వారికృష్ణ గవర్నరును కేవలం గాయవరచాలనుకున్నాడే గానీ చంపాలనుకోలేదిని అతడు అనడం వల్ల ఒరిగిందేమిటి? ఇలాంటివే మరికొన్ని విషయాలు కూడా ఉన్నాయి. యోచనా వరుడెవరైనా క్షణ మాత్రమైనా ఇలాంటి మాటను నమ్మగలడా? ఈ వాదనకు చట్టం దృష్టిలో శవంతైనా విలువ ఉందా? ఎంత మాత్రమూ లేదు. అలాంటవ్వుడు గవర్నరును పిస్తోలుతో కాల్పడమనే ప్రత్యేక చర్యలోని అందాన్నే కాక మొత్తం విన్లవ భావ తరంగంలోని అందాన్నే పాడుచేయడం వల్ల వచ్చిన లాభమేమిటి? ఇలాంటి వ్రతివాదాలు, ఆలోచనలు ఎక్కువ 'సీవు నిలువవు. వి్షవదళం ్రభుక్వాన్ని చాలా కాలం కిందపే హెచ్చరించి ఉంది. అందుచేత భారతదేశం విళ్ణవదళం వట్ల ఎంతో గౌరవాన్ని (వదర్శించింది. పైగా వివ్షవోద్యముం నరియెన మారంలో ఆరంభమయింది కూడా. వైన్‌రాయప్‌ రైలు కింద బాంబు -పిల్చే చర్య వీవలమైనా అది హెచ్చరిక మాతం కాదు. అలాగే చట్‌గాం నంభఘటనలు హెచ్చరికలుగానీ, కేవలం నిరనన వ్రదర్శనలుగానీ కావు. ఇదే విధంగా వారికృష్ణ చేసిన యాక్షన్‌ నిజానికి వివ్హవ పోరాటంలో ఒక భాగమే. హెచ్చరిక ఎంత మాత్రమూ కాదు. యాక్షన్‌ విఫలమయిన తర్వాత ముద్దాయి చాన్ని ఆటగాడికి మళ్లే తీనుకోవాలి. ఉద్దేశం సిద్ధించిన తర్వాత అదృష్టవశాత్తూ గవర్నరు (బతికి బయటవడినందుకు హరికృష్ణ నంతోషపడి కూడా ఉండవచ్చు. వ్యక్తిగతంగా ఎవరినీ చంవడం వల్ల లాభం ఉండదు. ఈ చర్యలకు రాజకీయంగా ప్రాముఖ్యం ఉంటుంది. ఇవి అంతిము పోరాటానికి ఎంతో అవనరమైన వాతావరణాన్నీ, ఆలోచనా వద్ధతినీ రూపొందించు కోడానికి తోడ్పడతాయి. అదిచాలు కూడా. వ్యక్తిగతమైన చర్యలు (ప్రజల భగల్‌ నీంగ్‌ 75

సానుభూతి నంపాదించుకోవడానికి ఉపకరిస్తాయి. మనం అప్పుడప్పుడు వీటికి 'ప్రచారంి అనే పేరు పెడుతూ ఉంటాం.

ఈ ధావాలకచుగుణంగా విషప్ణవకారుల కేనులో (వ్రతివాదనలు జరగాలి. పోరాటంలో పాలొనే అన్ని షౌర్టీలూ ఎక్కువగా లాభం పొందాలనీ, తక్కువగా పోగొట్టుకోవాలనీ కోరుకుంటాయనేది నర్వసాధారణంగా ఉండేదే. ఏ సేనాధ్యక్షుడూ తను ఆ౭ించిన లాభాలకంటే ఎక్కువ తాాగం చేయవలసి వచ్చే యుద్ధనీతిని అనునరించడు: వారికృష్ణ అమూల్యమైన జీవికాన్ని కాపాడడానికి నా కంపే ఎక్కువ ఆరాటవడేవాడు ఎవడూ ఉండడు. కానీ, ఏదైతే అతని జీవిశాన్ని అమూల్యంగా మారున్తుందో, దాన్ని కనుమరుగు చేయకూడదని నేను చెవృదలచుకున్నాను. ఎంత మూల్యమైనా చెల్లించి ప్రాణాలు కాపాడుకోవడం మన నీతి కాదు. ఇది కాంగ్రెను నీతి కావచ్చు. లేక వడకకుర్చీ రాజకీయవేత్తల నీతి కావచ్చు. అంతేగానీ మన నీతి మాత్రం కాదు. (వ్రతివాదన విధానం (డిఫెన్స్‌ పాలసీ) నిందితుని న్వంత ఆలోచనా నరళిపైన ఎక్కువగా ఆధారపడి ఉంటుంది. కానీ నిందితుడు నిర్భయంగానే కాక ఎప్పటిలాగా ఉత్సాహవంతుడుగా కూడా ఉండగలిగినప్పుడు ఏ పనికోనం అతడు తన జీవితానికి ముప్పు తెచ్చుకున్నాడో, అ వనిని తన వాంగ్మూలంలో ముందు ప్రస్తావించాలి. ఆ తర్వాతనే వ్యక్తిగత అంశాలను (వస్తావించాలి. ఇలా అనుకున్న తర్వాత కూడా ఒక విధమైన చిక్కు వరిస్థితి ఏర్పడవచ్చు. ఎందుకంకు కాన్ని కొన్ని కేనులో జరిగిన చర్యు (యాక్షన్‌)కు స్తానికమైన ప్రాధాన్యం ఉన్నా దానికి దేశవ్యాప్తమైన ప్రాధాన్యం ఉండక పోవచ్చు. అలాంటి నందర్భాలో తన బాధ్యతను స్వీకరించడంలో ముద్దాయి భావుకత కనపవరచరాదు. (వ్రసిద్ధికెక్కిన నిర్మల్‌ కాంత్‌రాయ్‌ కేను ఇందుకు చక్కటి ఉదావారణ. కానీ, ఇలాంటి రాజతీయ ప్రాముఖ్యత గల కేనులో వ్యక్తిగత అంకానికి రాజకీయ అంశంకంకే ఎక్కువ ప్రాధాన్యం ఇవ్వకూడదు. ఈ వారికృష్ణ కేనులో నా నివ్పక్షమైన అభిప్రాయం మీరు అడగదలచుకుంకు, ఇది చారిత్రక ప్రాముఖ్యతగల రాజకీయ వాత్యకేను ఎంతమాతమూ కాదని న్పష్టంగా చెప్పదలచుకున్నాను.

ఇక్కడ నేను ఒక మాట తప్పకుండా చెప్పాలి. అదేమిటంకే, ఈ కేను పీకనులిమే ప్రయత్నం చేసే వాళ్ళు - తాము తప్పు చేసినట్లు అర్థమయినా కూడా కేను బాధ్యతను తమపై మోవుకొనే సావానం లేక తెలివిగా (వ్రవర్తించే వాళ్ళు - యువకుడైన మన ఉద్యమ మిత్రుడు వారికృష్ణ విలక్షణ వ్రవర్తనలోని

76 ఖ్రావతం చేనుకోండి ఎవ్చుడైనా...

సౌందర్యాన్ని దిగజార్చే (ప్రయత్నం చేన్తున్నారు. హరికృష్ణ సావానంతో పరిస్థితిని ఎదుర్కొవడానికి ఒణికిపోయాడని వాళ్ళు అంటూ ఉండగా నేను విన్నాను. ఇది ఒక అతి నికృష్టమైన, లజ్ఞాకరమైన అబద్ధం, నామటుకు నాకు అంతటి సావానవంతుడైన యువకుడు ఎక్కడా కనవడలేదు. వ్రజలు మనవంటి విష్ణవకారుల పట్ల నద్భావం కలిగి ఉండాలి. మన ధైర్యాన్ని, నిబ్బరాన్ని నీరు గార్చ్బడం, కించవరచడంకం కే మనల్ని నిర్లక్ష్యం చేయడమే మంచిది. పీడిత (ప్రజలకు విముక్తి కలిగించే పవిత్ర కార్యంలో తమను ఆమాతినిచ్చుకునేందుకు ముందుకు వచ్చే నవ యువకుల జీవితాలనే కాకుండా వారి మరణాలను కూడా చెడగొట్టడంలో ఈ వకీళ్ళు ఇంత వృాదయంలేని నివుణులు కాకూడదు. మనం మెల్లమెల్లగా రాజకీయ కార్యకర్తల ఒక కొత్త సోపాన శ్రేణి (బూరోగ్రసీ) దొరతనాన్ని నెలకొల్పుతున్నామని తెలిసి నాకు నిజంగా చాలా బాధ కలుగుతోంది. ఇది నిజం కాకపోతే ఒక వకీలు ఒక రాజకీయ కేనులో నమ్మశక్యంకానంత ఫీజు ఎందుకు అడుగుతాడు? ఈ కేనులో అంత ఫీజు ఇచ్చారు కదా! రాజద్రోవా కేనులో ఏ వొద్దు వరకు మనం (ప్రతివాదనకు అనుమతి ఇవ్వవచ్చునో ఆ వాద్దు నేను చెవృగలను. గత నంవత్సరం ఒక ఉద్యమ మిత్రునిపై నమాజవాదం గురించి ఉవన్యానం ఇచ్చాడనే నేరంపైన కేను నడిచింది. అందులో తప్పుడు వద్దతిలో (వతివాదం చేసినప్పుడు మేము ఎంతగానో హైరాన వడిపోయాము. ఇలాంటి కేనుల్లో మనం ఏ భావాలను, ఆదర్శాలను (ప్రచారం చేస్తున్నావో వాటిని తప్పక ఒప్పుకోవాలి. వాక్సా్యాతంథత్ర్యం కావాలని కోరాలి. అలా డిమాండ్‌ చేయకుండా మేమేమీ చేయలేదని అనడమేమిటి? ఇలా అనడం వల్ల మనం మన ఉద్యమ ప్రయోజనాలకే కీడు చేన్తున్నాం. వ్రన్తుత ఉద్యమంలోని కేనులో ప్రతివాదం చేయకుండానే జైలుకు వెళ్ళడంచల్ల కాం(గగైనుకు ఎంతో నష్టం కలిగింది. అది ఒక పొరపాటని నా అభిప్రాయం. అది అలా ఉంచితే, మీరునా ఈ ఉత్తరాన్నీ వెనుకటి ఊత్తరాన్నీ కలిపి చదువుకారనీ, అప్పుడు రాజకీయ కేనుల్లో వ్రతివాదానికి నంబంధించిన నా అభిప్రాయాలు మీకు న్పష్టంగా తెలుస్తాయనీ, భావిస్తాను. వారికృష్ణ కేనులో వీలయినంత త్వరగా హైకోర్టులో అప్పీలు చేయాలి, అతన్ని రక్షించడానికి అన్ని విధాలా (ప్రయత్నించాలి అనేదే నా అభిప్రాయం. నా రెండు ఉత్తరాలూ నేను మీకు చెవృదలచుకున్న విషయాలన్నీ తెలువుతాయని ఆశిన్తున్నాను. భగల్‌ నీంగ్‌ 77

తమ

భగత్‌ సింగ్‌ లావోర్‌ కుట్రకేను జరుగుతూన్న రోజులో భగత్‌ సింగ్‌ కొన్ని వ్యక్తిగతమైన ఉత్తరాలు రాశాడు. జైలులో సాగించిన నిరాహార దీక్షవల్ల కలిగిన అన్నిటికంకే "పెద విజయమేమిటంకే ఆయన చదువుకోవడానికి, రానుకోవడానికి చాలా కాలం వెచ్చించగలిగేవాడు. చిన్ననాటి స్నేహితుడు జయదేవ్‌ గుష్తాకు ఆయన ఈ ఉత్తరం

రాశాడు:

"సెంట్రల్‌ జైలు, లావోర్‌

1930 జూన్‌ 3

ప్రియమైన జయదేవ్‌కు,

“విక్టరీ బూట్లు, “క్వింక్‌” సిరాబుడ్డి వంపినందుకు నా ధన్యవాదాలు. కుల్‌బీర్‌ ద్వారా మీరు వంపిన నూచన ప్రకారం మరికొన్ని వన్తువులు తెప్పించుకోవడం కోనం నేనీ ఉత్తరం రాన్తున్నాను.

మీరు మరో జత గుడ్డ బూట్లు శ్రీ దత్త కోనం వంపించగలిగితే మీకు ఎన్నో ధన్యువాదాలర్పించుకుంటాను. అయితే అవి ఆయనకు నరిపోకపోతే వెనక్కు ఇచ్చివేసే వషరతుపై కొంటున్నట్లు అంగడివానితో చెప్పండి. నేను దీన్ని గురించి ఇంతకు మునువు రాసిన ఉత్తరంలో రాసేవాడ్డే. కాని, అవ్వ్పుడు శ్రీ దత్‌ ముంచి మూడ్‌లో లేడు. కానీ, ఇప్పుడు నేను ఒక్కడ్డే ఈ బూట్లు తొడుక్కోవడం నాకు చాలా ఇబ్బందిగా ఉంటోంది. నన్ను కలునుకునేందుకు మీరు ఈసారి వచ్చినప్పుడు మరో జత బూట్లు ఇక్కడ చేరి ఉంటాయని ఆశిస్తాను.

దానితోపాకే దయచేసి 34 నంబరు ఛాతీ, తెల్ల షేక్స్‌పియర్‌ కాలరుది, అడుకోనేవ్వుడు వేనుకొనేది అర చేతుల చొక్కా ఒకటి వంపండి. ఇది కూడా శ్రీ దత్‌కే కావాలి. జైలులో ఉంటూ కూడా మేము బాగా ఖర్చు చేసే మా అలవాట్లు మార్చుకోలేదని అనుకోకండి. ఎందుచేతనంక్లేు, ఇవి ఎంతో అవనరమ్రైన వన్సువులు. విలాన వన్సువులు కావు. ఏదైనా మెత్తని బట్టతో చేసిన రెండు లంగోటాలు స్నానం చేసేటవ్పుడు, కనరత్తు చేసేటవ్వుడు ఉవయోగించుకొనేందుకు వంపండి. ఇవికాక బట్టలు ఉతుక్కునేందుకు కొన్ని నబ్బు బిళ్ళలు కూడా వంవండి. వాటితోపాటపే కొన్ని బాదాములు, స్వాన్‌ సిరా బుడ్డి కూడా పంవండి.

78 జావకం చేనుకోండి ఎవ్వడైనా...

నర్జార్‌జీ ఎలా ఉన్నారు? ఆయన లూధియానా నుండి వచ్చేశారా? ఇవ్వుడు కోరు మూసివేశారనుకుంటాను. కేను నడున్తూ ఉండదు. ఆయన ఇంకా తిరిగి రాకుండా ఉంటే ఆయనను తీనుకు రావడానికి ఎవరినైనా పంపండి. ఆయన కేనుకూ నా కేనుకూ తీర్పు చెప్పే రోజు వస్తోంది. మేము వరన్పరం కలునుకునే అవకాశం దొరుకుతుందో లేదో చెవ్వడం కష్టం. అందువల్ల మీరు ఆయనను వెంటనే పిలిపించుకుంకు ఈ వారంలోగా నన్ను రెండుసార్లు కలునుకోవడం వీలవుతుంది. ఒకవేళ ఆయన త్వరగా రాలేని స్థితిలో ఉంటే దయచేసి కుల్‌నీర్‌ను, సోదరి అమర్‌ కౌర్‌ను రేవుగాన్సీ, ఎల్లుండిగానీ నన్ను కలునుకునేందుకు వంవండి. మిత్రులందరిని అడిగినట్లు చెప్పండి.

వీటితోపాటపే మీరు ఉరూ అనువాదం ఉన్న ఫారసీ ప్రైమర్‌ కూడా పంపగలరా?

మీ భగత్‌ సింగ్‌ కొద్ది రోజుల తర్వాత ఆయన జయదేవ్‌ గుప్తకు మరో ఉత్తరం రాశాడు. అది ఇలా ఉంది: "సెంట్రల్‌ జైలు, లావోర్‌ 1930 జూలై, ల౭్య్శ

ప్రియమైన జయదేవ్‌కు,

దయచేసి ఈ కింది పున్తకాలు ద్వారకానాథ్‌ గ్రంధాలయం నుండినా పేరున ఇమ్యా చేయించి, శనివారంనాడు కుల్‌బీర్‌ చేత వంపండి.

1. మెటీరియలిజమ్‌ : కార్ల్‌ లీజబ్నీఖత్‌

2. వై మెన్‌ ఫైట్‌ ః ది. రస్సెల్‌

3. సోవియట్స్‌ ఎట్‌ వర్క్‌

4. కొలాప్స్‌ ఆఫ్‌ సెకండ్‌ ఇంటర్నేషనల్‌

ర్‌. లెఫ్ట్‌ వింగ్‌ కమూర్టినిజమ్‌

6. మ్యూచువల్‌ అండ్‌ పిన్స్‌ కొపాట్కిన్‌

7 ఫీల్డ్స్‌, ఫ్యాక్టరీస్‌ అండ్‌ వర్క్‌షాప్స్‌

8. సివిల్‌ వార్‌ ఇన్‌ ప్రాన్స్‌ ౯ మార్క్స్‌

భిగల్‌ నింగ్‌ 79

9. ల్యాండ్‌ రివొల్యూషన్‌ ఇన్‌ ఏశియా
10. స్పెయిన్‌: ఆవ్టన్‌ సింక్లేర్‌. వీలయితే దయచేసి నాకు మరో పుస్తకం కూడా వంపే ఏర్పాటు చేయండి. అది బుఖారిన్‌ రాసిన “థియరీ అఫ్‌ హిస్టారికల్‌ మెటీరియలిజమ్‌”. (ఇది పంజాబ్‌ పబ్లిక్‌ లైబరీలో దొరుకుతుంది). తర్వాత లైబరియన్‌ను అడిగి కొన్ని వున్త్నకాలు బోర్‌స్టల్‌ జైలుకు ఏమైనా పంపించినారేమో కనుక్కోండి. వారికి అక్కడ వున్తకాలతో చాలా అవనరం ఉంది. వాళ్ళు నుఖదేవ్‌ తమ్ముడు జయదేవ్‌ ద్వారా ఒక లిన్దు పంపి ఉన్నారు. కానీ ఏ పుస్తకమూ ఇంతవరకు వారికి అందలేదు. వాళ్ళ (గ్రంధాలయం వాళ్ళ) దగ్గర లిన్టు ఏదీలేక పోజే దయచేసి లాలా ఫిరోజ్‌చంద్‌ను అడిగి తెలునుకొని, ఆయన అభిరుచిననునరించి కొన్ని ఆనక్తికరమైన వున్తకాలు బోర్‌స్టల్‌ జైలుకు పంపండి. ఈ ఆదివారం నేను అక్కడికి వెళ్ళి నమయానికి వున్తకాలు వాళ్ళ వద్దకు చేరి ఉండాలి మరి. దయచేసి ఈ వని ఎట్టి పరిస్టితులలోనైనా చేసి పెట్టండి. వీటితోపాటు డార్లింగ్స్‌ రాసిన *వంజాబ్‌ పెజెంట్రీ ఇన్‌ ప్రాన్సరిటీ ఎండ్‌ డెట్‌ అనే పున్తకం, ఇలాంటివే వైతుల నమన్యలకు నంబంధించిన మరో ఒకటి రెండు వున్తకాలు డాక్టర్‌ అలమ్‌కు కూడా పంపండి. మీకీ శ్రమను ఎక్కువ ఇబ్బందికరంగా భావించరని ఆశిస్తాను. భవిష్యత్తులో మరెప్పుడూ మీకు ఇలాంటి శ్రమ కలిగించనని నమ్మకంగా చెప్తున్నాను. మితులందరినీ అడిగినట్లు చెప్పండి. లజ్ఞావతిగారికి నా అభీవాదం. దత్‌ (బటుకేశ్వర దత్‌) సోదరి ఇటువస్తే ఆమె నన్ను కలునుకునే శ్రము తీనుకుంటుందని ఆశిస్తాను. ఆదరపూర్వకంగా భగత్‌ సింగ్‌ బటుకేశ్వర దత్‌ సోదరి ప్రామీలాకు భగత్‌ సింగ్‌ ఈ ఉత్తరం రాశాడు; "సెంట్రల్‌ జైలు, లావోరు, 1930 జూలై, 17 ప్రియమైన సోదరికి, బత్తూ (బటుకేశ్వర దత్‌కు ముద్దుపేరు) నిన్న మీకు ఉత్తరం రాశాడు. మీకు అతని వద్దనుండి మరో ఉత్తరం అందే వరకు మీరు ఇక్కడికి రావద్దనే నమాచారం తెలపడానికి రాశాడు. బత్తూను నిన్న రాత్రి ఏదో వేరే జైలుకు 80 జ్రావతం చేనుకొండి ఎవ్చుడ్రౌనా...

వ | గ స 44... = ఇల్ల గణే కట ల్‌ అ పల రొడిలలి 48 44 శ వంసటుు లీలేల్తు రా డషం్య్యా[ులంలల అతుల య బని ఈ క్‌ి క ఉంట ర్స ల మ 066646 ఈంాచే న రా రలాంది భభ ట్తోలిలలగో “లో జాలా “ట్‌ ఆరా జం వలాలలాఆం గిలి న. - అటా కట్దులాంలటిసా. 6 ఉంరంయలరచ్చు క జమ 0, అటట ల దంల త లా టన ఎదిరళ్తు |" తలు ముక ల టు ఖు శ వ్యాయండ్‌ చం ౯4నే! లాహోర్‌ సెంట్రల్‌ లీ శలటి శక ోాల్‌ లా తో జైలు నుండి 1930 వా న. బలం దు జూలై 17వ తేదీన డల్‌. దన రన్లో ట్‌ బటుకేశ్వర్‌ దత్‌ సోదరికి భగఠ్‌ సింగ్‌ స్‌ తన జ య. రాసిన ఉత్తరం శి సు లా పె! ఖ్రీన్ష (తెలుగు అనువాదం న్న యా. స ఖ్‌ ఓ ను 30-82 పేజీలో) స్త వ్‌ స న్‌ వ్‌ హం -న్దో | స్‌ ఫ్‌ రం? భగత్‌ నింగ్‌ 81

మార్చారు. అతణ్జీ ఎక్కడ ఉంచిందీ మూకు ఇంతవరకు తెలియలేదు. అందువల్ల అతని ఉత్తరం అందేవరకు మీరు లాహోర్‌ వెళ్ళడానికి బనారస్‌ నుండి బయలుదేర వద్దని ప్రార్దన, అతని ఎడబాటు నాకు కూడా దుర్భరంగా ఉంది. ఈ రోజు కూడా చాలా ఇఅకాంతిని అనుభవిన్తున్నాను. వతి క్షణమూ భారంగా ఉంది. నా సోదరులకంకే కూడా (పేమ పాత్రుడైన మిత్రుని నుండి విడిపోవడం నిజంగానే చాలా బాధాకరం. అయినా, ఇదంతా మనం నిబ్బరంగా నహించాలి. ధైర్యంగా ఉండమని, దిగులుపెట్టుకోవద్దని నేను మిమ్ములను కోరుతున్నాను. కాలం గడిచిన మీదట ఏదైనా మంచి ఫలితమే రావచ్చు. మీ సోదరుడు, భగత్‌ సింగ్‌ భగత్‌ సింగ్‌ తనకు ఉరిశిక్ష నడేది ఖాయమని భావించి కూడా తన ధైర్యాన్ని, నంయమనాన్ని నడలనివ్వజేదు. ఆయన ఎంతో సాహానంతో జైలు యాతనలను ఎదుర్కొంటూ ఉండేవాడు. ఆయన మానసిక నిర్మాణం ఎలాంటిదంటే, ఆయన అనుక్షణమూ జాగరూకుడుగా, చైతనవంతుడుగా ఉండేవాడు. లావోర్‌ "సెంట్రల్‌ జైలు నుండి "సెప్టెంబరు 16న ఆయన తన తమ్ముడు కుల్‌వీర్‌ సింగ్‌కు ఒక ఉత్తరం రాశాడు. ఈ ఉత్తరంలో రానున్న రోజుల నష్టమైన ఛాయ కనిపిన్తుంది: "సెంట్రల్‌ జైలు, లాహోర్‌, 1930 సెప్టెంబరు 16 ప్రియమైన తమ్ముడు కుల్‌బీర్‌కు, నత్‌ శ్రీ అకాల్‌ అఆథికారుల ఆజ్ఞానుసారం నన్ను కలునుకునే విషయంలో ఆంక్ష విధించినట్లు నీకు తెలిసే ఉంటుంది. ఈ పరిస్థితుల వల్ల ఇంతలో మనం కలునుకోవడం వీలువడదు. పైగా త్వరలోనే తీర్చు చెప్పబోతున్నారని కూడా నాకు తోన్తూంది. ఆ తర్వాత కొద్ది రోజుల్లోనే మరో జైలుకు వంప్పతారు. ఆందువల్ల ఎవ్వుడైనా జైలుకు వచ్చి, నా పున్తకాలు, కాగితాలు మొదలెనవి కీనుకెళ్ళు. నేను పాత్రలు, బట్టలు, పుస్తకాలు, ఇతర కాగిజాలు జైలు డిప్పీ నూవరింయటెండెంట్‌ ఇఫీనుకు వంపుతాను. వచ్చి పీనుకెళ్ళు. ఎందుకోగాని ఈ వారంలో లేదా మవో అంటే ఈ నెలలోనే కీర్చు, చాలాన్‌ 3ండూ జరిగిపోజాయని నా మననుకు వదేపదే అనిపిస్తోంది. అలాంటప్పుడు మరో 82 భ్రావకం చేనుతోండి ఎవ్వుడ్రానా...

జైలులోనే కలునుకోగలుగుతాం. ఇక్కడ వీలువడే ఆశలేదు. వీలయితే వకీలును వంపండి. పీవీ కౌన్సిల్‌కు నంబంధించి ఒక ముఖషమైన నలవో తీనుకోవాలనుకుంటున్నాను. అమ్మకు ధైర్యం చెప్పు. భయవపడవద్దను. నీ సోదరుడు ఖగలత్‌ సింగ్‌ కుల్‌బీర్‌ సింగకు దాసిన మరో ఉత్తరంలో ఇలా రాశాడు; "సెంట్రల్‌ జైలు, లావోర్‌. 1930 "సెప్టెంబరు 25 ప్రియమైన తమ్ముడు కుల్‌బీర్‌కు, నత్‌ శ్రీ అకాల్‌ ఒక రోజు నీవు అమ్మను తీనుకొని వచ్చావనీ, నన్ను కలునుకునేందుకు అనుమతి ఇవ్వానందున ఇద్దరూ నిరాశతో వెనక్కు వెళ్ళిపోయారనీ ౩లిసి నాకు చాలా బాధ కలిగింది. జైలులో కలునుకునేందుకు ఇవ్వుడు అనుమతి ఇవ్వడం లేదని నీకు తెలును కదా! అలాంటవ్వుడు అమ్మను తీనుకొని ఎందుకు వచ్చినట్లు? ఈ రోజులో ఆమె చాలా గాభరా వడిపోతోందని నాకు తెలును. కానీ, ఈ గాభరా వల్ల, భయం వల్ల వచ్చే లాభం ఏమిటి నవ్వం తవ్వ. అమె ఒక్కలా ఏడున్తూందని తెలిసినప్పటి నుండి నేను కూడా చాలా వొ్యూకులవడుతున్నాను. అయినా గాభరా వడవలసినదేమీ లేదు. దాని వల ఏమీ రాదు కూడా. మీరందరు ధైరర్ధంగా వరిస్థితులను ఎదుర్కోవాలి. నిజానికీ ప్రవంచంలో ఇతర (వ్రజలు కూడా వేలకొలది కష్టాల్లో చిక్కుకొని ఉండడం లేదా! అంతే కాకుండా నంవత్సరంపాటు వరునగా మనం కలునుకుంటూ ఉన్నా కూడా తృప్పి కలగనవ్వుడు మరో రెండు మూడుసార్లు కలునుకున్నంత మూఢశత్రాన తృప్తి కలగదు. తీర్పు, చాలాన్‌ జరిగి పోయిన తర్వాత వైదీలను కలునుకొనే విషయంలో అడ్గంకులుండక పోవచ్చునని నా అభిప్రాయం. ఒకవేళ అ తర్వాత కూడా కలునుకునేందుకు అనుమతి ఇవ్వకపోతే దానికి ఎందుకు బాధ పడాలి? నీ సోదరుడు భగత్‌ సింగ్‌ భగత్‌ నింగ్‌ 83

1930 అక్షోబరు 17న కేను తీర్పు చెప్పారు. ఉరి శిక్ష పడింది. ఉరిశిక్ష పడిన తర్వాత ముల్తాన్‌ జైలులో దందీ అయిన బటుకేశ్వర 'దత్‌కు భగత్‌ సింగ్‌ రాసిన ఉత్తరంలో ఈ గొప్ప విష్ల్షవపీరుని అద్బుత సొాపానంతో పాటు అదర్శాలలో అయనకున్న అచంచల విశ్వానం కూడా వ్యక్తమయింది. ఆయన ఇలా రాళాడు: "సెంట్రల్‌ జైలు, లావోరు, 1930 "సెప్టెంబరు 16 ప్రియ సోదరా, నాకు శిక్ష వేశారు. ఉరి శిక్ష ఈ జైలు కొట్లలో నేనే కాముండా ఉరితాడు కోనం ఎదురు చూసే నేరన్తుబు ఎందరో ఉన్నారు. వీళ్ళు ఉరి శిక్ష నుండి ఎలాగైనా తప్పించతుని దేవుని ప్రాక్గిన్తూ ఉన్నారు. కాని, వాళ్ళందరిలో ఆశయాల కోనం ఉరికంబం'పైన (వ్రేలాడే సౌభాగ్యం ప్రాప్పించే రోజుకోనం ఎంతో వేగిరపాటుకో ఎదురుచూచే వాణ్ణి నేనొక్కష్ణే ననుకుంటాను. నేను మవో నంతోషంతో ఉరికంబమెక్కి విష్ణవకారులు తవు అశయాబ కోనం ఎంత వీరత్వంతో తమ్ము కాము బలి ఇవ్వగలరో (వవంచానికి చూవుతాను. నాకు ఉరిశిక్ష వడితే నీకు యావజ్జీవ కారావాన శిక్ష వడింది. నీవు జీవించి ఉంటావు. నీవు జీవించి ఉంటూ విళ్ణవకారులు తమ ఆదర్శాల కోనం మృత్యువును వరించగలగడమే కారు, జీవించి ఉండి ఎటువంటీ వివత్తులనైనా ఎదుర్కోగలరస కూడా నిరూపించాలి. మృత్యువు ప్రాపంచిక కష్టాల నుండి ముక్షినిచ్చే సాధనం కాకూడదు. ఏ విష్ణవకారులకైతే యాధృచ్చికంగా ఉరితాడు తప్పిందో, వాళ్ళు జీవించి ఉండి విష్ణవకారులు ఈమ ఇదర్శాల కోనం ఉరికంబమెక్కడమే కాకుండా చిమ్మ చీకటితో నిండిన జైలు ఇరుకు కొట్లలో మగ్గి, కుళ్ళి, నికృష్ణమ్రైన అతాక్ర్రదాదాలను "సైతం నహించగలరని కూడా (వపంచానికి చూపాలి.... నీ భగత్‌ సింగ్‌ ఉరి శిక్ష వడిన తర్వాత కూడా భగత్‌ సింగ్‌ మనోలటోకంలో భారత దేశానికి న్వతం(త్రం తెచ్చే (పణాళికలే తిరగాడుతూ ఉండినట్లు ఈ ఉత్తరంద్వారా నృష్టమవృుతుంది. ఆయన తన మృాతుగ్యును గురించి భయం లేకుండా ఉండటమే కాకుండా విష్లవకారులైన తన ఇతర నవాచరులను విష్ణవ కాగడా వట్టుకొని ముందుకు 84 క్రొ్‌వళం చేనుకోండి ఎవ్చూడైనా...

సాగండని (పేరేపిన్తూ వచ్చాడు కూడా. ఇదే రోజులో ఆయన ఈ ధావననే వ్యక్తం చేన్తూ బటుకేశ్వర్‌ దత్‌కు మరో ఉత్తరం కూడా రాశాడు. ఆ ఉత్తరం ఇలా ఉంది: ప్రియమైన బటుక్‌కు, ఎంతో కాలందాకా కొనసాగిన తర్వాత ఇప్పుడు మన విచారణా పవాననానికి తెర వడింది. నాస్టయ నిర్దేతలు తీర్పులు చెప్పేశారు. ఆ తీర్పుల నూచన మూకు పంపడం కూడా జరిగింది. నాకు ఉరి శిక్ష పడింది. లావోర్‌ జైలులో ఉరికిక్ష వడిన వాళ్ళను ఉంచే ఏ కొట్లలో కొద్ది రోజుల క్రితం నీవు నాతో నవో ఉండే వాడివో, నేను వాటిలోనే ఉంటున్నానని నీకు తెలును. ఈ ఉరి కొట్లలో మొత్తం నలభై అయిదుగురు మరణశిక్ష వడిన ఖైదీలున్నారు. వీళ్ళు అనుక్షణమూ తమ అఖరు గడియకోనం ఎదురు చూన్తున్నారు. దౌర్భాగ్యులైన ఈ ఖైదీలు ఉరితాడు నుండి తప్పించుకోవడానికి రాత్రింబవళ్ళు దేవుణ్జి ప్రార్ధిన్తున్నారు. వీరిలో చాలామంది తాము చేసిన వనికి ఎంతగానో వళ్చాత్తావ వడిపోకున్నవాళ్ళు. వాత భాగ్యులైన ఈ ఖైదీల మధ్య భగవంతునిపైన కాక తన ఆదర్శాల పైన అచంచల విశ్వానం ఉంచి ఆ విశ్వానం కోనం మృత్యువును ఆలింగనం చేనుకోబోతున్న వ్యక్తిని నేనొక్కజ్జే. ఈ విషయం నాకు చాలా నంతృష్తినిస్తోంది. నీతో విడిపోవడం నాకు చాలా బాధాకరంగా ఉంది. కానీ, ఈ ఎడబాటు వల్ల మన కొన్ని విశిష్టమైన లక్ష్యాలు నారవేరుతాయి. నేను ఊరికంబంపైన ్రాణాలర్చించి వివ్లవకారుడు తన లక్ష్యాన్ని సాధించడానికి నంతోషంగా తన్నుతాను బలి ఇవ్వగలడని (ప్రవంచానికి చూపుతాను. ఈ విధంగా నేనేమో చనిపోతాను. కానీ, నీవు మాత్రం యావజ్జీవ కారావాన శిక్ష అనుభవించేందుకు జీవించి ఉంటావు. విష్ణవకారుడు తన ఉద్దేశాల కోనం యావజ్జీవితము చిత్రహింనల ననుభవిన్తూ గడవగలడని నీవు బుజువుచేస్తా వనే గట్టి నమ్మకం నాకుంది. మరణశిక్ష నీకు వడలేదు కాబట్టి నీవు జైలులో అనేక కష్టాలు నహిన్తూ దేన్ని ఆలింగనం చేనుకునేందుకు నేను ఇప్పుడు సిద్ధంగా ఉన్నానో, ఆ ఉరితాడే చిత్రహింనల నుండి తప్పించుకొనిపోయే ఉపాయం కాదని ప్రపంచానికి చూపించగలుగుకావు. బతికి ఉండి జీవితాంతం కష్టాలు నహించే దృఢత్వం వివ్లవకారులకుంటుంది. నీ భగత్‌ సింగ్‌ ఉరి తీసేందుకు 20 రోజులు ముందుగా భగత్‌ సింగ్‌ తన సోదరులకు ఖగల్‌ నింగ్‌ 85

ఆఖరుసారిగా ఉత్తరాలు రాశాడు. కుల్‌బీర్‌కు రాసిన తన ఆఖరు ఉత్తరంలో అయన ఇలా రాశాడు: సెంట్రల్‌ జైలు, లావోర్‌ 1931 మార్చి, 3 ప్రియమైన కుల్‌బీర్‌ సింగ్‌కు " నా కోనం నీవు చాలా చేశావు. నన్ను కలునుకున్నవ్వుడు నీ ఉత్తరానికి జవాబుగా కొన్ని మాటలు రాసి ఇవ్వమని అడిగావు. కొద్దిగానే రాస్తాను. చాలు, చూడు తమ్ముడూ, నేను ఎవరి కోనమూ ఏమీ చేయబేకపోయాను. నీకోనం కూడా. ఇప్పుడు మిమ్మల్నందరినీ కష్టాలో వదలి వెళ్ళిపోతున్నాను. నీ జీవితం ఏమవుతుంది? నీ జీవనాధారం ఏమిటి? ఇలాంటివే ఎన్నో ఆలోచించి వణికి పోతూంటాను. అయినా, తమ్ముడూ, దైర్యంగా ఉండు. ఆపదల్లో కూడా ఎప్పుడూ భయపడకు. ఇంతకు మించి ఇంకేమి చెవ్పగలను? నువ్వు అమెరికా వెళ్ళగలిగి ఉంశకే చాలా బాగుండేది. కానీ, ఇప్పుడు అది కూడా అసాధ్యంగా కనవడుతోంది. ధైర్యంగా ఉంటూ మెల్ల మెల్లగా చదువు సాగించు. ఏదైనా వని నేర్చుకోగలిగితే బాగుంటుంది. అయితే, ఏది చేసినా నాన్నగారి సలహాతోనే చేయి. సాధ్యమయినంత వరకు అందరూ (ప్రేమాభిమానాలు కలిగి ఉండండి. ఇంతకం'పే ఏమి చెప్పమంటావ్చ? ఇప్పుడు నీ వృదయంలో దుఃఖ సాగరం వొవోకారం చేన్తూ ఉందని నాకు తెలును. నీ గురించి ఆలోచిస్తే నా కళ్ళలో నీళ్ళు తిరుగుతున్నాయి. అయినా, ఏమి చేయగలం? ధైర్యం తెచ్చుకో తమ్ముడూ! ప్రియ సోదరా, జీవితం చాలా కఠోరమైంది. లోకం చాలా కర్చారమైంది. (వ్రజలు కూడా చాలా నిర్ణయులే. కేవలం ధైరర్టుం, ప్రేమ వీటి బలంతోనే జీవనయాత్ర సాగించడం వీలవుతుంది. తమ్ముడు కుల్హార్‌ చదువు గురించి కూడా నీవే ఆలోచించాలి మరి. నా మనన్సు సిగ్గుతో క్రుంగిపోతున్నా బాధవడటం కంకే నేను చేయగలిగిందేముంది? దీనితో పాటు ఉన్న ఉత్తరం హిందీలో రాకాను. అది బీ.కే. సోదరికి ఇవ్వు. నరే మరి. నమస్తే. ప్రియ సోదరా, ఇదే నా వీడ్కోలు... శలవు. నీ శ్రేయోభిలాషి భగత్‌ సింగ్‌ 86 థ్రావరం చేనుతోండి ఎవ్చాడ్రైనా...

తీ రె వ అ త్‌ ల నా తలం ఉపుం పణ వ వన లీ క శలారో జ్స్‌ ర క్‌ ॥ ౮0 లో సలిల గా పలా త రా (| తరతటాట క 7 నార ర క సాం సం? వరన ం్రదరయోడ శు వరన! తాం టోలు క టే య రంల తకం టర ఎగత్తటాలాా ట్‌ శకయుటే లో లాలో లూనా లో ఇ గలడా ఉల్‌ రకల! ((/ ఓ = మీ ఓ ఇల * గా థి గా “లరురైల్లా లావోర్‌ సెంట్రల్‌ జైలు నుండి 1931 మార్చి 31వ తేదిన తమ్ముడు కుల్హార్‌ సింగ్‌కు భగత్‌ సింగ్‌ రాసిన ఉత్తరం (తెలుగు అనువాదం 88వ పేజీలో) భగల్‌ నింగ్‌ 87

తమ్ముడు కుల్లార్‌ పేర తన ఆఖరు ఉత్తరం ఆయన ఇలా రాకాడు. సెంట్రల్‌ జైలు, లాహోర్‌, ॥ 1931 మూర్చి 3 ప్రియమైన కుల్హార్‌కు,

ఈ రోజునీ కళ్ళలో నీళ్ళు చూసి చాలా బాధ వడ్డాను. ఈ రోజు నీ చూటల్లో ఎంత ఆవేదన కనిపించింది! నీ కన్నీళ్ళు నేను చూడలేకపోయాను. చిరంజీవీ! నీవృ ధైర్యంగా ఉండాలి, బాగా చదువుకోవాలి. ఆరోగ్యం విషయంలో శద్దగా ఉండాలి. గుండె నిబ్బరం తెచ్చుకోవాలి. ఇంకా ఏమి రాయమంటావృు?

అత్యాచారాలు చేయడానికీ కొత్త మార్తాలేమిటా అని యాూచిన్తూ ఉంటాడు వాడు వాని (క్రౌర్భుం వొద్దులేమో చూడాలని నరదా వడతాం వేము (్రవంబంవై శోవమెందుకు” దైవాన్ని నిందించడం దోనిత్రీ? లోకమంతా శ్యతువయినా రండి ఎదిరిద్దాం, పోరాడుదాం జీవించేది కొద్ధి భుడియల్తే వీయ సోదరా ఇత తాల్రవాలినవ్చుటో దీపాన్ని, ఆంపోబోతున్నాను. నా బుట్టూ గాలిలో వ్యావీంచి ఉంటుంది చింతనా విద్యుత్తు నళ్ళురయౌ ఈ పిడికెడు మట్టి అన్నానోమి” లేకున్నానోమిం మరి శెలవు. దేశ సౌభాగ్య్టమా, నంతోషంగా ఉండు. ఇక మేము మా వయాణం సాగిస్తాం. ధైర్యంగా ఉండు. నమస్తే. నీ సోదరుడు భగత్‌ సింగ్‌ భగత్‌ సింగ్‌ నవాచరులు ఆయనకు ఇంత త్వరగా వీడ్కోలు ఇవ్వడానిక్ని సిద్ధంగా లేరు. ఉరి తీయడానికి ఒక రోజు ముందు "సెంట్రల్‌ జైలులోనే మఠో వార్డులో బందీలుగా ఉన్న విష్ణవకారులు రాసిన ఒక కాగితం భగత్‌ సింగ్‌కు అందింది. అందులో ఆఖరు క్షణాలో ఆయనను ఉరి నుండి తప్పించేందుకు (చవయత్నం చేసే వ్రతిపాదన ఉంది. భగత్‌ సింగ్‌ జవాబు వంపాడు, ఆత్మావుతికి ఒక రోజు ముందు ఖైదీ సహచరులకు రాసిన ఆఖరు ఉత్తరం ఇది: 88 క్రావతం చేనుకోండి ఎవ్వడైనా...

1931 మార్చి 22 మి(తులారా,

జీవించి ఉండాలనే కోరిక నపాజంగా నాలో కూడా ఉండాలి. నేను దీన్ని దాచి పెట్టదలచుకో లేదు. కానీ, నేదు (బతికి ఉండటానికి ఒక షరతు: ఖైదీగా గానీ, ప్రతిబంధకాలతో గానీ బతికి ఉండే కోరిక నాకు లేదు.

నా పేరు “హిందుస్తానీ ఇన్‌కీలాబ్‌ (విన్షవ) పార్టీ”8 చివ్నాంగా తయారయి పోయింది. విప్లవ పార్టీ ఆదర్శాలూ, తాాగాలూ నన్ను చాలా ఎత్తుకు తీనుకెళ్ళాయి. ఎంత ఎత్తుకంటే బతికి ఉన్నా కూడా అంతకంకే ఎత్తుకు నేను ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ చేరుకోలేనంత ఎత్తుకు.

ఈ రోజు (వ్రజలకు నా బలహీనతలు తెలియవు. నేను ఉరి నుండి తప్పించుకున్నట్లయితే అవి బట్టబయలవుతాయి. అంజే కాకుండా ఇన్‌కీలాబ్‌ చివ్నాం మైలవడిపోవచ్చు. లేదా నళించే పోవచ్చు. అలాకాక నేను సావానంతో నవ్వుతూ, (తుళ్ళుతూ ఉరికంబమెక్కీన వక్షంలో ఈ దేశపు తల్లులు తమ పిల్లలు భగత్‌ సింగ్‌లు కావాలని ప్రార్ధిస్తారు. ఇంకా చెప్పాలంకే దేశ స్వాతంత్ర్యంకోనం ఆత్మార్పణ చేసే వారి నంఖ్య ఏంతగా "పెరిగిపోతుందంపే వివ్లవాన్ని అవటానికి సామాజ్యవాదవు నమన్ర వైశాచిక శక్తులకు కూడా బలం చాలదు.

అ! ఒక ఆలోచన మాత్రం ఇవ్వ్చుడు కూడా నన్ను లో లోవల తొలున్తూ ఉంది. దేశం కోనం, మానవాళికోనం నా వ్యృాదయంలో ఉన్న ఆకాంక్షలలో వయోోవంతు కూడా నేను పూర్తి చేయలేకపోయాను. జీవించి ఉంటే బముశా వీటిని వూర్తి చేసే అవకాశం లభించి నేనునా కోరికలను నెరవేర్చుకోగలిగి ఉండే వాళ్జేమో.

ఇంతకు మించి ఉరి నుండి తప్పించుకోడానికి ఏ లాలసా నా వృాదయంలో ఎవ్వుడూ కలగలేదు. నాకంకే అదృష్టవంశులెవరుంటారు? ఈ రోజులో నాపైన నాకు చాలా గర్వంగా ఉంటోంది. ఇప్పుడు మనన్సు ఎంతగానో ఆ(త్రవడుతోంది - చివరి అంచును అందుకోవాలని. ఆ ఘడియ ఇంకా దగ్గర పడితే బాగుండునని ఆకాంక్షీస్తోంది.

మీ నవాచరుడు, భగత్‌ సింగ్‌ భగత్‌ నీంగ్‌ ॥ 89

సుఖదేబ్‌ ఇగ శ (అల) ;దేవ్‌ పంజాబ్‌శాఖ విష్ల్షవ దళానికి వ్యవస్తాపకుడుగా ఉండేవాడు. భగత్‌ సింగ్‌, విజయకుమార్‌ సిన్హాలకు అంతర్‌ (ప్రాంతీయ సంబంధాల బాధ్యత అవ్పగించబడింది. అందువల్లనే లావోర్‌ కుట్రకేను “బ్రిటిష్‌ [ప్రభుత్వము వెర్సెస్‌ నుఖదేవ్‌ మరియు అతని నవాచరులు అనే "పేరుతో నడిచింది. సాండర్స్‌ హత్యతో నుఖదేవకు (పత్యక్ష నంబంధం లేదు. అయినా విష్తవదళ వ్యవస్థాపకుడు కావడం వల్ల ఆయనకు ఉరితిక్ష విధించడం జరిగింది. భగత్‌సింగ్‌ తన దళానికి సిద్ధాంత వుప్టేని నముకూరిస్తే, నుఖదేచ్‌ నంన్ధకు నాయకత్వాన్నిచ్చాడు. రాజగురు గొప్ప నిష్టకు, త్యాగానికి మారుపేరుగా ఉండేవాడు. ఈ ముగ్గురి కలయిక వల్లనే “ఇంకీలాబ్‌ జిందాబాట్‌ అనే నినాదం పుట్టింది. భగత్‌ సింగ్‌, నుఖదేవ్‌ ఇద్దరూ అంతరంగ మిత్రులు. వివ్లవ వథంలోని మజిలీలను కూడా వారిద్దరూ కలిసే దాటారు. పరన్పర నంప్రదింవుల ద్వారా భావ న్పష్టతను కూడా అందుకున్నారు. లాహోరు బోర్‌న్టల్‌ కైలు నుండి నుఖదేవ్‌ తన పెద తండ్రి శ్రీ చింతారామ్‌ థాపర్‌కు ఈ ఉత్తరం రాకాడు: బోర్‌స్టల్స్‌ లావోర్‌ గౌరవనీయులు పెద 'నాన్నగారికి, ఇంతకు మునువు రెండు ఉత్తరాలు రాశాను. దేనికీ జవాబు రాలేదు. నా న్వభావం కారణంగా మీకు చాలా విచారం కలుగుతోందని నాకు తెలుసు. మీ ఈ విచారం ఎలాగైనా తొలగిపోవాలని కూడా నేను కోరుకుంటున్నాను. ముఖంగా ఈ రోజులో మీకు వేరే కష్టాలు కూడా చాలా వచ్చి వడుతున్నాయి కాబట్టి. అయితే నేను ఒక విషయం మాతం మీకు నృష్టంగా చెవ్పదలచుకున్నాను. కేవలం ఇతరులను నంతోషపెట్టడానికి ఏ వని అయినా చేయడం నాకు చేత కాదు. గడ్డం విషయమే తీనుకొండి. ఇందులో మీరు ఇంతగా బాధవడవలసిన అవనరం ఏముందని? గడం మీసాలు తీసి వేయించుకోవడం ఏ విధంగా ఒక ఫ్యాషనో, గడ్డం “పెంచడం కూడా అదే విధంగా ఒక ఫ్యాషనే. ఇఠ ఇలాంటి విషయంలో కూడా ఏ వ్యక్తి అయినా తల్లిదండ్రులు పెట్టిన నియమాలకు లోబడి ఉండాలా? అతడు తన తల వెంట్రుకలు, గడ్డం మీసాలు ఉంచుకోవడం గానీ, కత్తిరించడంగానీ 90 జ్రాచతం చేచుతోండి ఎవ్చుడైనా...

తన తల్లిదండ్రుల ఇష్ట (వకారమే చేయాలా? అలాంటప్పుడు మతం కోనం గానీ, తల్లిదండ్రుల కోనంగానీ లేక ఏదో నియమాన్ని పాలించేందుకు గానీ గడ్డం వగైరా ఉంచుకునే వాళ్ళనే ఆచారపరులుగా భావించాలా? మీలాగా న్వతంథత్ర భావాలు గల వ్యక్తీ తన పుత్రుడు అతి సామాన్య విషయాల్లో కూడా ఇలా చేస్తే మా నాన్నకు చెడ్డగా తోచదు కదా అని ఆలోచించాలని అశిస్తాడని నేననుకోను. మరో విషయమేమిటంక్షే, ఎవరైనా ఒక వ్యక్తి చేసీన వని అనైతికమైంది కాక పోయినా, కేవలం అతడు తన ఇష్టాన్ననునరించి చేశాడు కాబట్టి దాన్ని చెడ్డగా భావించే మనిషి మాతం న్వతంథత్రభావాలు కలవాడు ఎలా అవుతాడు? +" గడ్డం పెంచడం వల్ల నేను వికారంగా కనిపిన్తూ ఉంటానని, బుద్ది వూర్వకంగా నా ఆకారాన్ని నేను వికారంగా చేనుకుంటున్నాననీ ఇది మీ వ్యుక్రుడైన వానికి యోగ్యమైంది కాదనీ మీరు బమవుకా ఆలోచిన్తూ ఉండవచ్చు. అదే నిజమైతే, మీరు అలా ఆలోచించడం పొరపాటని చెవ్పదలచుకున్నాను. నా శరీరాన్ని గురించిన ఆదుర్దా నాకు ఎంత ఉంటుందో, దేశం కోనం, మతం కోనం ఉపయోగించవలసిన ఈ శరీరాన్ని పాడు చేనుకోవడం వట్ల నాకు ఎంత వ్యతిరేకత ఉంటుందో అంతగా చురెవ్వరికీ ఉండదేమో. అలాంటపుడు మీ కోపానికి కారణమేమిటో నాకు తెలియడం లేదు. దీనితోపాటు మరో మాట కూడా మీ ముందుంచదలచుకున్నాను. నేనిక్కడ ఏ వని చేసినా ఇతరులు ఏమనుకుంటారు అని ఎల్లవ్వుడు ఆలోచిన్తూ ఉండవలసి రావడాన్ని చాలా చెడ్డగా భావిస్తాను. ఇంతే కాకుండా నా వగ్టక్తిగత జీవితంలోని విషయాలను ఇతరులు తవు ఇష్టా ఇష్టాలతో నియంత్రించడాన్ని కూడా నేను ఇష్టవడను. నేను ఎవరి కోనమూ నా వ్యక్తిత్వాన్ని కోల్పోదలచు కోలేదు. పైగా ఇలాంటి చిన్నచిన్న వాటి కోనమా? ఇలాంటి విషయాలు నాకు ఇబ్బందికరంగా ఉంటాయి. మీరు దిగులుగా ఉండటానికి రెండో కారణం ఈ రోజుల్లో నా వ్రవర్తన. అది నవాజమే. ఏ తల్పిదండ్రులకైనా వాళ్ళ కుమారుడు చెడ్డపేరు కాక మంచి "పేరు తెచ్చుకోవడమే గౌరవ కారణమవుతుంది. తల్లిదండ్రులు ఎల్లప్పుడూ వాళ్ళ కుమూరుడు (వ్రసిద్దుడు కావాలనీ జీవన పోరాటాల్లో ఎవరికీ తీసిపోరాదనీ కోరుకుంటారు. మీరు కూడా ఇలాంటి మానసిక స్థితిలో ఉన్నారనీ, నేను ఏ విషయాలూ పట్టించుకోకుండా ఎల్లవ్వుడూ మౌనంగా ఉండటం చూసి మీకు చాలా బాధ కలుగుతూందనీ నాకు తెలును. ఈ విషయంలో మీరు బాధ పడుతూండడం చూసి నేనుకూడా చాలా బాధపడుతున్నానని నుదేోజ్‌ 91

మనన్ఫూర్తిగా చెవుతున్నాను. మరేం చెప్పమంటారు? నేను ఈ కారణంగా ఎందరో అత్మీయిలకు చిరాకు కలిగించాను. ఎందరి దృష్టిలోనో చెడ్డవాబ్సియాను. ఇంత జరిగినా, దీన్ని గురించి నేను ఏమీ చెప్పడం కానీ, నంజాయిషీ ఇవ్వడం గానీ చేయదలచుకోలేదు. కానీ, ఈ విషయాలవల్ల మీరు ఆందోళనవడవద్తనీ, నేను ఏమి చేస్తున్నాను నేదు ఏమి చేయాలి ఇలాంటి విషయాల గురించి ఎప్పుడూ ఆలోచించవద్దనీ మీకు తప్పక చెప్పదలచుకున్నాను. ఎందుచేతనంకే నేను మీ వుత్రుణ్ణి కాబట్టి మీరు నాపై నమ్మకం ఉంచాలి. అంతే, ఇదేనా సంజాయిషీ. ఇది నమ్మండి. ఇక మీరు నా గురించి నిశ్చింతగా ఉంటారని నేను ఆశించవచ్చా? మీ పుత్రుడు నుఖదేవ్‌ లావోల్‌ కుట్రకేనులో భగత్‌ సింగ్‌, రాజగురుతో పాటు నుఖదేవ్‌కు కూడా ఉరిశిక్ష విధిన్తూ ఏ రోజు తీర్చు చెప్పడం జరిగిందో, ఆ రోజే సోదా చేసినప్పుడు ఆయన జైలు గది నుండి అనంపూర్తమైన ఒక ఉత్తరం దొరికింది. అందులో నిరుద్దేశంగా హింసాత్మక చర్భులకు తలవడడాన్ని వ్యతిరేకించడం గురించి ఉంది. అది హింసాత్మక చర్యలతో నంబంధం ఉన్న ఒక విష్ల్షవకారునికి రాసిన ఉత్తరం. అనంపూర్ణమైన ఈ ఉత్తరం నుఖదేవ్‌ బోర్‌న్హల్‌ జైలు నుండి లాహోరుకు బదిలీ అయిన నమయంలో దొరికింది. ఉత్తరం ఇలా ఉంది; 1930 అక్టోబరు 7 సోదరా, చాలా రోజుల నుండి కొన్ని భావాలు మననులో ఉబికి వన్తున్నా, కొన్ని కారణాల వల్ల ఇంతవరకు వాటిని అణచిపెట్టి ఉంచాను, కానీ, ఇకపై వాటిని అణచి ఉంచడం వీలు కాదు. అణచి ఉంచడం వీలు కాదనే కాదు, అలా అణచిపెట్టడం మంచిదని కూడా నేననుకోను. నేనీ విధంగా నా అభిప్రాయాలు వ్యక్తం చేయడం మీకు నచ్చినా, నచ్చకపోయినా, మీరు వాటిని లెక్క చేసినా చేయకపోయినా, ఇవి మీకు అనుకూలంగా ఉన్నా లేకపోయినా మీరు నాతో ఏకీభవించినా, ఏకీభవించకపోయినా, నాకు ఏదైతే నమంజనమనిపిన్తూందో అదే నేను చేన్తున్నాను. వీటికి మీరు అంగీకరిస్తారో లేదో మీ ఇష్టం. మీరీ ఉత్తరానికి బదులు రాయదలచుకుంకే చాలా మంచిది. దానివల్ల కలిగే లాభమేమిటంకే - నా భావాలకు కూడా నృ్పష్టత ఏర్పడుతుంది. 'పైగా జైలు వాతావరణంలో నరిగా జడ్జ్‌ (అవగాహన) చేనుకొనే నా శక్తి 92 థ్రావకం చేచుకోండి ఎన్నడైనా...

కుంటువడలేదనీ ప్రాక్టికల్‌ లైఫ్‌ (వ్యావహారిక జీవితం) నుండి వేరయిన తర్వాత కూడా నేను ఊవో లోకంలో విహరించే అలవాటు చేనుకోలేదనీ తెలునుకునే తృప్తి కూడా నాకు కలుగుతుంది.

మనం జైలులోకి వచ్చినవ్పటి నుండి బయటి వాతావరణం చాలా వేడెక్కిపోతూ ఉంది. ఏక్షన్‌లు (విప్లవ కార్యకలాపాలు) మాత్రం దాదావు వతి ప్రాంతంలోనూ, ముఖ్యంగా వంజాబ్‌, బెంగాల్‌లలో ఊహించలేనంతగా ఊవపందుకున్నట్లు వార్తా వథతికల ద్వారా తెలున్తూ ఉంది. పైగా బాంబు ఇప్పుడు ఒక మామూలు వన్తువు అయిపోయింది. బాంబుల ద్వారా ఇన్ని ఏక్షన్లు మన చరిత్రలో ఎవ్వుడూ జరిగి ఉండవేమో. ఈ ఏక్షన్ల గురించే ఇక్కడ నేను మీకు రెండు మాటలు చెప్పాలనుకుంటున్నాను. ఏక్షన్‌లకు నంబంధించిన మూ పాలసీ ఏమిటో మీముందుంచుతాను. ఆ తర్వాత వాటి గురించిన నా అభిప్రాయాలు తెలుపుతాను.

• మేము మొత్తం రెండు ఏక్షన్లు చేయగలిగాము. ఒకటి సాండర్స్‌ మర్డర్‌ (వాత), రెండవది అసెంబ్లీ బాంబు. ఇవికాక మరో రెండు మూడు ఏక్షన్లు చేయాలని కూడా వ్రయత్నించాం. కానీ, అవి ఫలించలేదు. వీటిని గురించి నేను చెవ్పదలచుకున్నదేమిటం'టే మా ఏక్షన్లు మూడు రకాలుగా ఉండేవి.

1. ప్రావగండా (వచారం) (2) మనీ (డబ్బు) (3) "స్పెషల్‌ (వోషం).

ఈ మూడింటిలో మా దృష్టి ముఖ్యంగా వచారంవైవు ఉంటూండేది. మిగతా రెండు అంత ముఖ్యమైనవి కావని చెవృవచ్చు. అలా అని వీటి ఇంపార్డెన్స్‌ను (ప్రాముఖ్యాన్ని) తక్కువ అంచనా వేన్తున్నానని మీరు భావించకూడదు. అయినా, మా లక్షం మాకు (వచారాన్ని తెచ్చిపెప్టే ఏక్షన్లు చేయటంగా ఉండేది. మిగతా రెండు రకాల ఏక్షన్లు మా లక్ష్యాలు కావు. లక్షార్టలు నెరవేరేందుకు సాధనాలు మాత్రమే. ఈ మూడింటినీ నృష్టవరచడానికి (1) అసెంబ్లీ ఏక్షన్‌ (2) వంజాబ్‌ నేషనల్‌ బ్యాంకు దోపిడీ (3) జోగేక్‌ చటర్జీని విడిపించే [ప్రయత్నం - ఈ ఉదావారణలు మీ ముందుంచదలచుకున్నాను. మిగతా రెండు రకాల ఏక్షన్స్‌ను వక్కనపెట్టి నేను ఇక్కడ పప్రావగండా ఏక్షన్స్‌ను డిన్‌కన్‌ (చర్చ) చేయదలచుకున్నాను. ప్రావగండా అనే వదం ద్వారా బహుశా ఈ ఏక్షన్లను నరిగా అర్థం చేనుకోలేమేమో. చెప్పొచ్చేదేమిటంపే మా ఈ ఏక్షన్లు మన (వ్రజల భావాలకు అనుకూలంగా ఉంటాయి. ఉదావారణకు సాండర్స్‌ వాత్యనే తీనుకోండి. లాలా (లాజవత్‌ రాయ్‌) పైన లాఠీలు వడడంతో దేశంలో చాలా అలజడి చెలరేగడం మనం చూశాం. దానికీ

వ్రభుత్వ వైఖరి అజ్యంలాగా వనిచేసింది. వ్రజలో ఆగ్రవాం పెరిగింది.

నుఖిదోజ్‌ 93

(ప్రజల దృష్టిని విష్షవకారులవైవు మళ్ళించడానికి మాకిది మంచి అవకాశం అయింది. మొదట మేము అనుకున్నదేమిటం'టే ఒకరు పిస్తోలు తీనుకొని వచ్చి స్కాట్‌ను చంపి అక్కడికక్కడే లొంగిపోవాలని. ఆ తర్వాత 'స్టేట్‌మంటు .(వాంగ్మూలం)లో నేషనల్‌ ఇన్సల్డ్‌కు (జాతికి జరిగే అవమానాలకు) (వ్రతీకారం విప్లవకారులు బ్రతికి ఉన్నంత వరకు ఇలాగే తీర్చుకోవడం జరుగుతుందని చెప్పాలని. కానీ, మాకు మనషులు తక్కువగా ఉండటం వల ముగ్గురు మనుమలను వంపడమే నమంజనంగా ఉంటుందని భావించడం జరిగింది. ఇందులో కూడా తప్పించుకొని పారిపోయే ఆశను గురించిన ఆలోచనకు ప్రాముఖ్యత లేదు. అలాంటి అశకు అవకాశమే లేదు. మేము అనుకున్నదేమిటం టే మర్షర్‌ (హత్య) తర్వాత పోలీనులు వెంటాడితే వారిని తీవ్రంగా ఎదుర్కోవాలనీ, ఆ పోరాటంలో ఎవరు (బతికి పట్టుబడతారో, వాళ్ళు వాంగ్మూలం ఇవ్వాలని. ఈ ఆలోచనతోనే వరుగెత్తి డి.ఏ.వి. కాలేజీ బోర్డింగు పైకప్పు మీదికి ఎక్కేశాం. ఏక్షన్‌ జరవడానికి చేసిన ఏర్పాటు ఏమిటంకేే భగత్‌సింగ్‌ స్కాట్‌ను గుర్తువట్టగలడు కాబట్టి అతడు మొదటి గుండు పేల్పాలని, రాజగురు కొద్ది దూరంలో ఉండి భగత్‌ సింగ్‌ను కాపాడాలని. అంకే ఎవరైనా భగత్‌ సింగ్‌పైన దాడిచేస్తే రాజగురు అతణ్ణి ఇఅపాలని. ఆ తర్వాత వీళ్ళిద్దరు అక్కడి నుండి పారిపోవాలని, పారిపోయేటప్పుడు వెనక్కు తిరిగి వంబడించే వారిపై పిస్తోలు గురిపెట్టడం వీలు కాదు కాబట్టి వండిత్‌జీ (చంద్రశేఖర్‌ ఆజాద్‌)ని వారిద్దరి రక్షణ కోనం వెనక నిలబెట్టాం. దీనితో పాకే న్వయంగా తప్పించుకొని పారిపోయే విషయంపైనకంటే అతణ్జీ చంపే విషయంపైననే దృష్టిని ఎక్కువ కేంద్రీకరించాలని కూడా ఆలోచించాం. మేము కాల్చిన వ్యక్తి అన్వతికి చేరిన తర్వాత చనిపోవడం కూడా మాకు ఇష్టం లేదు. అందువల్లనే రాజగురు గుండు పేల్చిన తర్వాత కూడా అతడు చనిపోయాడనే నమ్మకం కలిగే వరకు భగత్‌ సింగ్‌ గుండ్లు పేల్చడం అవలేదు.

చంపి పారిపోవడమే అప్పటి మా ఉద్దేశ్యం కాదు. మేము ఇది ఒక పాలిటికల్‌ మర్షర్‌ (రాజకీయ వాత) అనీ, ఈ ఏక్షన్‌ చేసేవారు మాలంగీ నహచరులు కాక విష్ణవకారులనే విషయం (ప్రజలు తెలునుకోవాలనీ కోరుకున్నాం. అందువల్ల మేము ఆ తర్వాత కొన్ని పోన్టర్లు అక్కడక్కడ అతికించి (వ్రచురించడానికి మరి కొన్ని పోన్టర్లు వార్తావ(త్రికల వాళ్ళకు వంపాం. ఇందులో జరిగిన బాధాకరమైన విషయమేమిటం క్షే, మన నాయకులు, పాథత్రికేయులు ఈ విషయంలో మాకు ఏ నహియమూ చేయకపోగా

94 జ్రావకం చేరుతోండి ఎమ్హుడ్రానా...

(వభుత్వాన్ని మభ్య'పెట్టడానికి దేశవానులను మోనం చేశారు. మేము కోరిన బమాుకొద్ది నవాయం ఏమిటంళకే - ఇది రాజకీయ హత అనీ, దీనికి గవర్నమెంటు విధానవే. కారణమని, దీని బాధ్యత చభుత్వానిదేనని నృష్టాన్పష్టంగా ఈ విషయం గురించి రాస్తే చాలని. కానీ, వాళ్ళు అన్నీ తెలినుండీ నేను ఎన్నోసార్లు చెప్పినా కూడా అలా రాసే సావానం చేయలేదు. మంచిదే అయింది. మేము వట్టుబడ్డాం, దేశం ముందు అంతా వెల్లడి అయింది. నేను మాత్రం సోదరా, వట్టుబడడాన్ని నా అదృష్టంగా భావిస్తాను. అందువల్లనే ఈ ఏక్షన్స్‌ యొక్క నేచర్‌ను (న్వరూపాన్ని) క్లియర్‌ (న్పష్టం) చేసిన తర్వాత ఇప్పుడు నేను మా ఆలోచనలు మీ ముందుంచ దలచుకున్నాను. (నోట్‌: ఈ రోజు జడ్జిమెంట్‌ (తీర్చు) ఇస్తారని ఇవ్వుడే తెలిసింది. వినడానికి వెళ్ళాలా, లేదా అని అడగడానికి ఖాన్‌ సావాబ్‌, బద్జీజీ ఇద్దరూ వచ్చారు. మేమంతా రామన్నాము). వ్రజలను మాతో నవో కలుపుకొని తీనుకెళ్ళాలన్నా, (వ్రజలు మాకు సానుభూతి, నహాయం అందించడానికి సిద్ధంగా ఉండాలన్నా మా పక్షన్గుపజ--_ ల డిజయర్స్‌కు (కోరికలకు), గవర్నమెంటువట్ల ఉన్న గివెన్సెన్‌కు (డిమాండ్లకు) జవాబుగా జరగాలని మేము భావించాం. దీనితోపాటు వివ్లవవాద ఐడియల్స్‌ను (ఆదర్శాలను) 'పేళ్టిక్స్‌ను (ఎత్తుగడలను, వజలో వాష్ట్రపింవజేయాలనీ, ఈ ఆదర్శాల కోనం గెలోజ్‌ను (ఉరికంబాన్ని) ఎక్కినవాడి నోటినుండి ఈ మాటలు వస్తేనే బాగుంటుందని కూడా మేము అలోచించాం. మా మూడవ ఉద్దేశ్యం ఏమిటంటే గవర్నమెంటుతో డైరెక్టుగా (తిన్నగా) ఘర్షణవడినట్లయితే మా ఆర్గనైజేషన్‌ (నంఘం) తనకోనం ఒక న్పష్టమైన ప్రోగ్రామ్‌ (కార్యక్రమం) రూపొందించుకోగలుగుతుందని. మిగతా రెండు ఏక్షన్ల గురించి ఎక్కువగా ఏమీ చెప్పదలచుకోవడం లేదు. మనీ ఏక్షన్స్‌ (డబ్బు కోనం చేసే చర్యల) విషయంలో చెప్పేదేమంకే బెంగాల్‌ వాళ్ళ దోపిడీలాంటివి ఏమాత్రమూ లాభదాయకం కాలేదు. అందువల్ల మేము మా నర్వస్వాన్నీ ఒడ్డి జూదం అడడానికి సిద్ధ పడ్డాం. ఎందుకంకే బతికి బయటవడిన వక్షంలో, ఒకసారి రిస్క్‌ ((వమాదం) తీనుకుని డబ్బు నమన్యును వరివ్కరించుకున్న తర్వాత మా పనులు నిశ్చింతగా, నజావుగా చేనుకుపోగలం కదా అని అనుకున్నాం. సాండర్స్‌ మర్దర్‌ (వాత్య) తర్వాత అయితే డబ్బుకోనం మేము ఎక్కువ ఆలోచించవలసిన అవనరం కూడా లేకపోయింది. మామూలు దోపిడీలలో మాకు లభించనంత డబ్బు మేము ఏ చడీచవ్వుడు లేకుండానే పోగు చేనుకునే వారం. ఇప్పుడైతే అది ఇంకా నులువయింది. స్పెషల్‌ ఏక్షన్స్‌ తప్పనినరి అవుతాయి. కాని అత్యవనర నుఖదేట్‌ 95

పరిస్తితులు ఏర్పడినవ్వుడు మాత్రమే. వీటి సంఖ్య వీలయినంత తక్కువగా ఉండేట్లు చూనుకోవడం అవసరం. ఇప్పుడు నేను మూ తద్వాత జరిగిన ఏక్షన్స్‌ గురించి కొంత చెప్పదలచుకున్నాను. వైస్రాంప్‌ ఉన్న కైలును "పేల్చడమే కాకుండా బాంబులతో మరెన్నో ఏక్షన్లు జరిగాయి. వీటిలో ప్రత్యేక రకమైన ఏక్షన్లు కొన్ని జరిగాయి. అంటే దారిలో బాంబులు పెట్టి రావడం, లేదా పంజాబ్‌లోని నాలుగయిదు నగరాలో ఒకేసారి ఎరిగిన ఏక్షన్స్‌. ఈ ఏక్షన్స్‌ ఏ ఉద్దేశ్యంతో జరిగాయో, నాకు బోధవడడం లేదు. నాకు తోచినంత వరకు ఇలాంటి ఏక్షన్స్‌వల్ల [ప్రజలో ఏమంత గొప్ప చైతన్యం రాదు. టెరరైజ్‌ (భయోత్పాతం) చేయడమే ఉద్దేశ్యమనుకుంకటే ఏ ఏక్షన్ను ఈ ఉద్దేశాన్ని ఎంతమేరకు నెరవేర్చగలిగామో నాకు రాసి పంవమని కోరుతున్నాను. ఇక్కడ చిటగాంగ్‌ ఏక్షన్స్‌ను నేను పొగడదలచుకోవడం లేదు... అనంవూర్ణమైన ఈ ఉత్తరం ద్వారా విష్ణవకారుల ఆదర్శాల గురించి, వారి దీర్ణకాలిక ఉద్దేశాల గురించి మనకు తెలున్తుంది. నుఖదేవ్‌కు వార్తా పతికల వాళ్ళ వట్లనే కాక నాయకుల పట్ల కూడా అనంతృప్తి ఉండేది. ఆయన రాసిన మరో ఉత్తరంలోని ధోరణి కూడా చాలా తీవ్రంగానే ఉంది. నుఖదేవ్‌ బవుశా ఈ ఉత్తరం చంద్రశేఖర్‌ ఆజూద్‌కు రాళాడు. కానీ ఇది ఆయనకు చేరలేదు. ఉత్తరం ఇలా ఉంది: ప్రియ మిత్రమా, మనం మూడవ తేదిన ఇచ్చిన "స్టేట్‌మెంటు (వాంగ్మూలం) పత్రికలవాళ్ళు (వచురించలేదని ఇవ్వుడిప్పుడే తెలిసింది. అందులో నాయకులను క్రీటిసైజ్‌ చేయడం (విమర్శించడం) జరిగిందనీ, వారు చేనుకున్న ఈ ఒడంబడిక మంచిదికాదని చెప్పడం జరిగిందనీ ఇందుకు కారణంగా చెపుతున్నారు. అయోర్ట, ఎంత సిగ్గుచేటు! సోదరా, నిజం చెప్పాలంటే మనలను (వభుత్వం ఉరితీయడం లేదు. మన గొంతులు మన సోకాల్డ్‌ లీడర్సే (నాయకులనబడే వాళ్ళే) నులుముతున్నారు. నిజానికి, (పభుత్వం మన గొంతు నులమడం వల్ల మనకు కీడు జరగదు. దాన్ని మనం భరించగలం. కానీ మన ఈ హైక్తాస్‌ లీడర్స్‌ (పై తరగతి నాయకులు) మన గొంతులు నులమడం మాత్రం భరింవరానిది. దీనికి వర్చితిరేకంగా మనం పోరాడాలి. మన స్ర్రగుల్‌ను (పోరాటాన్ని) వారికి దూరంగా ఉంచుతూ న్వతంతంగా నడపాలి, (ప్రభుత్వాన్ని వ్యతిఠేకిన్తూనే మనం ఈ "పై తరగతి నాయకుల బండారం బయటపెట్టాలి. ఈ వనిని మనం ఎక్కువ కాలం నెగ్గెక్ట్‌ (ఉపేక్ష) చేయకూడదు. 96 జ్రొవకం చేనుతోండి ఎవ్వడైనా...

దీన్ని గురించి మనం ఆలోచించాలి. త్వరలోనే తగు ఏర్పాట్లు చేయాలి. ఎంతకాలమని ఇలాంటి (వవర్తన నహిన్తూ ఉంటాం? మనలాంటి విప్ణవ కారులతో వారికున్న ఈ విధమైన చంబంధానికీ, మనం దిగజారిపోవడానికీ రెండు ముఖ కారణాలున్నాయి. మొదటిది - వాళ్ళకు పోటీగాను, వాళ్ళనుండి వేరుగానూ తనవైన లైన్స్‌ (పంథా)లో పనిచేసే ఒక శాశ్వత ఆర్గనైజేషన్‌ (నంన్ధ) మనకు లేకపోవడం. రెండవది - కోద్దో, గొప్పో స్కాటర్డ్‌ ఎలిమెంట్‌ (చెదురు మదురు అంశం) ఉన్నా అది తన నందేశాన్ని వ్రజల వరకు చేర్చడానికీ, బలం వుంజుకొని “పెంపాందడానికీ, [వభుత్వాన్ని, ఈ ఉచ్చజాతి కాంగ్రెను సాధువులను బలంగా ఎదుర్కోడానికి కావలసిన ప్రెస్‌ (పత్రిక) దాని చేతిలో లేకపోవడం.

ఎన్నో కారణాల వల్ల ఇంతవరకు మనం కేవలం రహన్య నంఘాలు నిర్మించే వని చేన్తూ ఉండవలసి వచ్చింది. కానీ, మిత్రమా, ఈ పాలసీని మనం వదలిపెటవలసిన తరుణం వచ్చింది. నొధారణ వజలో మనకు, మన ఆదర్శాలకు మన్నన లభించడం మొదలైంది. వారి సానుభూతి మన వట్ల ఉంది. మన వనిని విజయవంతంగా కొనసాగించడానికి, మన నంన్ధను చెదిరిపోకుండా రక్షించుకొనేందుకు చాలా విషయాలు రహన్యంగా ఉంచవలసి రావచ్చుగాక. అయినా మనం మన వనిని గాంధీ లైన్స్‌ (వంథా)లో సాగించం. మన పంథాలో నడిచినా, ఇకముందు మనం వేర్వేరు ముఠాలుగా ఉండటంగానీ, బాంబులు మందుగుండు ద్వారా మాత్రమే పనిచేయడంగానీ నముచితం కాదు. ఇక మనం రానున్న పోరాటం కోనం ఒక ఫోర్స్‌ (శక్తి)గా రూపొందడం అవనరం.

డీనికిగాను నేను ఇంతకు మునుపే రాసిన విధంగా పంజాబ్‌లో గూఢచారి సొసైటీ వద్ధతిలో ఒక సెంట్రల్‌ రెడ్‌ కెవాల్యూషనరీ పార్టీని (కేంద్రీయ ఎర వివ్లవ దళాన్ని) స్థాపించడం అవనరం. దీని ముఖ్యమైన పని వేర్వేరు లోకల్‌ (స్తానిక) స్థానాల్లో రెవొల్యూషనరీ వర్క్‌ను - (విప్లవ చర్యలను), ఎత్తుగడలను (టపచారం జీయడమే. ఇందుకు మంచి విప్లవ కార్యకర్తలు, వరవన్ధ కావాలి. దీనితోపాటు ఆ కాంగైను ముక్కుతాడు మన చేతులో ఉంచుకోవాలి. మన భావాలను అవి చట్టబద్ధమైనవిగానీ, చట్ట వ్యతిరేకమైనవిగానీ, అన్ని వత్రికల ద్వారా కూడా ప్రచారం చేయడానికి ప్రయత్నించాలి.

ఇచన్నీ నీకు గొంతెమ్మ కోరికలుగా అనిపిన్తూ ఉండవచ్చు. కానీ ప్రియమిత్రమా, ఇవి చేయక తవ్పదు. త్వరలోనే చేయక తవ్పదు. ఈ కాంగ్రెను

నుథిదేజ్‌ 97

నమావేశంలో ఇప్పటినుండే ఏదైనా అలాంటి వింగ్‌ (శాఖ) తయారవుతుందని నేను చెప్పలేను. కానీ, ఎంత తక్కువ స్థాయిలోనైనా నరే, ఈ కాంగేను నమావేశానికి నన్నాహాలు మొదలు పెట్టాలి.

ఒక ముఖస్టమైన విషయం ఏమిటంకే మాకు చనిపోతామనే బాధలేదు. మా వాక్కు అణచి పెట్టబడుతూండడమే మూకు చాలా కష్టాన్ని కలిగిన్హుంది. మూ ఆ స్టేట్‌మెంట్‌ (వాంగ్మూలం) నీవు నర్దార్జీనుంచి కానీ, మూ వకీలునుండి గానీ పీనుకొని ఒక చిన్న అప్పీలుతో నహా ఉరూ, వంజానీ, ఇండ్షీమ భాషలో రాయించి అచ్చు వేయించే ఏర్పాటు చేస్తే బాగుంటుంది.

నుఖదేవ్‌ విష్ణవకారులైన తన మిత్రులకు నుఖదేవ్‌ ఈ ఉత్తరం రాకాడు: (ప్రియమైన నహచరులారా |!

“ఇంకిలాబ్‌ జిందాబాట్‌ (వివ్లవం వర్ధిల్లాలి) అనే నినాదం మొదలై ఇప్పటికి రెండేండ్లు గడిచిపోయింది. ఈ చిన్న నినాదం నేడు ఒక విశాలమైన, భీషణమైన రూవం ధరించింది. మన దేశంలోని (వతి పిల్లవాడు “ఇంక్రిలాబ్‌ జిందాబాద్‌” అని నినదిన్తున్నాడు.

కానీ, నేడు ఇదే చాలా? ఇక మనం చేయవలసిన వని ఏదీ మిగలలేదా? కాదు. నిజానికి అనలైన వని ఇప్పుడే మొదలు కావాలి. లేకుంటే ఈ “ఇన్‌కిలాబ్‌ జిందాబాద్‌ో కూడా గాంధీ “న్వరాజ్యం+ లాగే కొద్ది రోజుల తర్వాత వజలద్వారా అనవ్యూంతో, ఏవగింపుతో చూడబడే వర్డ్‌ వదార్థంలాగా మారుతుంది. చాలాకాలం నుండి వునం (యజల్లో విష్ణవధావాలను రేకెత్తింవజేన్లూ వచ్చాం. (ప్రజలకు వాటి అర్ధం వివరించే నమయం ఇప్పుడు వచ్చింది. వివ్షవం అంటే ఏమిటి? (ప్రజలతో దానికున్న నంబంధం ఏమిటి? దాని అవనరం ఏమిటి? అది ఏ విధంగా నఫలమవుతుంది? అనే (వశ్నలను మనం వాళ్ళముందుంచాలి.

ఈ (ప్రశ్నలను దాచిపెట్టి ఉంచడం [శ్రేయన్కరం కాదనే విషయం గుర్తుంచుకోండి. ప్రజల వృాదయాలో ఈ (వశ్చలు తల ఎత్తుతూండడం నేను చూన్తున్నాను. ఈ (ప్రశ్నలకు జవాబు ఇవ్వకపోతే, గాంధీలాగ వీటిని మరుగున దాచితే అంతా బూడిదలో పోసిన వన్నీరు అవుతుంది. ఇంత

• వరకు చేసిన కృషి అంతా వ్యర్థమవుతుంది. కాని, దీనితోపాటు ముందుగా చేయవలసిన వని మరొకటి కూడా ఉంది. *ఇంకిలాబ్‌ జిందాబాద్‌ అన్నంత మూత్రంలోనే విష్షవకారుడయిపోతానని ఎవరైనా అనుకుంటూ ఉంటే అది

908 థ్రావళం చేనుతోండి ఎవ్చుడ్రైనా...

పొరపాటు. నిజంగానే వివ్షవకారుడనిపించుకునే యోగ్యత ఉన్నవాడు మీలో ఎవరో కొందరే ఉంటారు. ఇది సిగ్గువడవలసిన విషయమేమీ కాదు. మనలోని ఈ కొరతను మనం ఒప్పుకోవాలి. ఒప్పుకొని దీన్ని తొలగించుకోవాలి. మనము, మన ఇతర నహచరులందరూ వివ్లవ విద్య నేర్చుకొనేందుకు ఏర్పాట్లు చేనుకోవాలి. అందుకోనం పనులు ఆరంభించాలి. ఒకటి గుర్తుంచుకోండి! మన కార్యకర్తలు తమ విప్లవ అదర్శాలనూ, విధానాలనూ, పోరాటాన్నీ, బాగా అర్థం చేనుకోవడంపైన మన సాఫల్యం ఆధారపడి ఉంటుంది. నేటి నుఖ పురుషులైన రాజకీయవేత్తల ద్వారానో, భావుకతతో నిండిన ఉవన్యాసాల ద్వారానో విష్ణవం సాగించలేము. అంతే కాదు, అలాంటి వ్యక్తులను మన నంథుంలోకి వీనుకోకూడదు. అత్మార్పణం చేయగల నిష్ట ఉన్నవారు, వివ్లవ విద్య నేర్చినవారు, జీవితంలో వివ్లవాన్ని వృత్తిగా భావించేవారు మాత్రమే వివ్లవం తీనుకురావడంలో నహవాయ వడగలుగుతారు. వివ్ల్షవకార్యాన్ని తన వృత్తిగా మలచుకోలేని వ్యక్తీ ఒక సానుభూతివరునికి మించి మరేమీ కాలేడు. కాలం అవనరాన్ని అర్థం చేనుకొని మీరు నా ఈ మాటల గురించి త్‌ద్ద వహిస్తారనీ, వీలయినంత త్వరలో (వజల కోరికను తీర్చడానికి ప్రయత్నిస్తారనీ నేను ఆశిన్తున్నాను. నుఖదేవ్‌ గాంధీజీ పేర 1931 మార్చిలో నుఖదేవ్‌ రాసిన ఈ “బహిరంగ లేఖి గాంధీజీ జవాబుతో నవో 1931 ఏప్రిల్‌ 30నాటి “హిందీ నవజీవన్‌లో (వచురింవబడింది. ఉత్తరం ఇలా ఉంది: పరమ కృపాళువు మవహాత్మాజీ, మీ రాజీ చర్చలు నఫలమైన తర్వాత మీరు వివ్లవ కార్కుకర్తలను (వ్రన్వ్తుతం తమ ఉద్యమం ఆవు చేయమనీ, మీకు మీ అహింసౌవాదాన్ని వరీక్షించుకునే ఆఖరు అవకాశం ఇవ్వమనీ బహిరంగంగా ప్రార్థిన్తున్నట్లు కాజా వార్తల ద్వారా తెలుస్తోంది. నిజానికి ఓ ఉద్యమాన్ని ఆవు చేయడమనేది కేవలం ఒక ఆదర్శంవల్లగానీ లేదా భావన వల్లగానీ జరిగే వని కాదు. మార్చు చెందిన వరిస్థితుల అవనరాల గురించిన ఆలోచనే నాయకులను తమ యుద నీతిని మార్చేందుకు వివశులను చేన్సుంది. నంధీ నంవ్రదింవులు జరిపేటవ్వుడు మీరు క్షణమాత్రం కూడా మమ్మల్ని కించవరచలేదనీ, ఈ ఒడంబడిక ఆఖరు ఒడంబడిక కాదనే విషయాన్ని నుఖిదోబ్‌ రం

దాచిపెట్లలేదనీ నేదు అంగీకరిస్తాను. రానీ మీరు సంపాదించిన వనమన్తమైన నంద్యరణలు అమలులోకి రావడం మొదలైనా కూడా మనం అంతిమ గమ్యం చేరినట్లు వివకవంతుకవరూ భావించరని నేవనుకుంటాను. సంపూర్ణ స్వాతంత్రూం వచ్చేవరకు విరామం లేకుండా పోరాటం సాగించేందుకు లాహోర్‌ తీర్మానం ద్వారా కాంగ్రను కట్టుబడి ఉంది. ఆ తీర్మానాన్ని బట్టి చూస్తే ఇప్పటి నంధి, ఒడంబడిక, (వన్తుఠానికి పని జరిపించే యుద్ధ విరామం మాత్రమే. అంహే, రానున్న పోరాటానికి ఇంకా "పెద్ద స్థాయిలో ఇంకా మంచి "సైన్యాన్ని తయారు చేనుకోవడానికి ఉపకరించే అల్ప విరామంగానే ఇది నాకు అర్థమవుతోంది. ఇలా అలోచించినప్పుడే ఒడంబడిక, యుద్ధ విరామం రెండూ సాధ్యవుని ఊహించడం గానీ, వీటి బౌచిత్యాన్ని బుజువు చేయడంకానీ వీలవుతుంది.

యుద్ధ విరామం ఎలాంటిదయినా, దాన్ని అమలు పరచడానికి తగిన నమయాన్నిగానీ, దాని షరతులను గానీ నిర్ధారణ చేసే పని మాత్రం ఆ ఉద్యమ నాయకులదే. లావోర్‌ పీర్మానం ఒక పక్క ఉన్నా కూడా మీరు (వన్నుతానికి నక్రియ ఉద్యమాన్ని ఆపి వేయడం మంచిదని భావించారు. అయినా కూడా అ తీర్మానం యధా[వ్రకారం ఉండనే ఉంది. ఇదే విధంగా “హిందూస్తానీ సోషలిస్ట్‌ రివల్లికన్‌ పార్టీ పేరు చూన్తూనే నమాజం చేతికి అధికారాన్నిచ్చే (వజాస్వామ్యూన్ని స్థాపించడమే విష్ణవకారుల ఆదర్శమని నృష్టంగా తెలున్తుంది. ఈ (ప్రజాస్వామ్యం పోరాటం మధ్యలోని విరామం కాదు. వారి లక్ష్యం ్రాప్పించనంత వరకు, ఆదర్శం సిద్ధించనంతవరకు పోరాటం సాగించేందుకు వారు వ్రతిబద్గులై ఉన్నారు. అయినప్పటికీ మారుతున్న వరిస్థితులను, వాతావరణాన్ని అనునరించి వారు తమ యుద్ధనీతిని మార్చుకోడానికి తప్పక సిద్ధంగా ఉంటారు. విష్ల్షవ పోరాటం వేరు వేరు నమయాలో వేరు వేరు రూపాలు ధరిన్తుంది. ఒకచ్వుడు అది బహిరంగంగా ఉంటే మరొకవ్వ్పుడు వచ్చన్నంగా ఉంటుంది. ఒకప్పుడు కేవలం ఉద్యమ రూపంలో ఉంజపే మరొకవ్పుడు చావు బతుకుల భయంకర నంగ్రామంగా మారుతుంది. అలాంటవ్వుడు వివ్షవకారులు తమ ఉద్యమాన్ని ఆపివేయడానికి కొన్ని ప్రత్యేక కారణాలు ఉండి తీరాలి. అయితే, మీరు ఇలాంటి ఖచ్చితమైన కారణాలేవీ బయట పెట్టలేదు. కేవలం భావృకతతో నిండిన ఆప్పీళ్ళకు వివ్లవ పోరాటంలో -షెద్దువిలువ, ఏమీ ఉండదు. ఉండడానికి వీలుకూడా లేదు. | మీ ఒడంబడిక; తర్వాత మీర్కుమీ ఉద్యమాన్ని ఆపి వేశారు. తతృలితంగా మీ ఖైదీలు అందరూ విడుదల :అయ్యారు. మరి వివ్లవ ఖైదీల మూక్రేమిటి?

100 జ్రాచకం బేనుతోండ్‌ ఎవ్చుడ్రైనా...

1915 నుండి జైళ్ళలో వడి ఉన్న ఎందరో గదర్‌ పార్టివాళ్ళు శిక్ష గడువు పూర్తి అయినా కూడా ఇప్పటికీ జైళ్ళలో మగ్గుతున్నారు. మార్తల్‌ లా ఖైదీలు మరెందరో నేటికీ నజీవంగా గోరీలలో పూడ్చి పెట్టబడినట్లు ఉన్నారు. బబ్బర్‌ అకాలీ ఖైదీల వరిస్థితి కూడా అలాగే ఉంది. దేవగథ్‌, కాకోరీ, మభువా-బాజార్‌, లావోర్‌ కుట్ర ఖైదీలు ఇప్పటికీ జైలు ఆవరణంలో బంధింపబడి ఉన్న అనేకానేక ఖైదీలలో కొందరు మాత్రమే. లాహోర్‌, ఢిల్లీ చటగావ్‌, బొంబాయి, కలకత్తా, తదితర చోట్ల అరడజను కంటే ఎక్కువగానే కుట్ర “కేనులు నడున్తున్నాయి. విష్ల్ణవకారుల్లో ఇఅధికధాగం ఎటువడితే అటు పారిపోతూ ఉంటారు. వారిలో కొందరు స్త్రీలు కూడా ఉన్నారు. నిజానికి అరడజనుకుపైగా ఖైదీలు ఉరికంబమెక్కే ఘడియ కోనం ఎదురు చూన్తున్నారు. వీరందరి మూకేమిటి మరి? లావోర్‌ కుట కేనులో శిక్ష అనుభవిన్తున్న ముగ్గురు ఖైదీలు - అదృష్టవశాత్తు వీరు (పసిద్దులైనారు, పజల గొప్ప సానుభూతి మౌందగలిగారు కూడా - విప్పవ దళంలోని "పెద్ద భాగం కాదు. వాళ్ళ భవిష్యత్తే ఆ దళం ఎదుర్కొంటున్న ఒకే ఒక నమన కాదు. నిజం చెప్పాలంటే వారి శిక్ష తగ్గడంకం కే వారు ఉరికంబమెక్కడంలోనే వారి దళానికీ ఎక్కువ లాభం కలిగే అవకాశం ఉంది.

ఇదంతా ఇలా ఉన్నా కూడా మీరు ఉద్యమం ఆపమని వీరికి నలవో ఇన్తున్నారు. వీళ్ళు అలా ఎందుకు చేయాలి? మీరు ఖచ్చితంగా ఏ అంశంవైపూ నిర్దేశించలేదు. ఇలాంటి స్థితిలో వివ్ల్షవోద్యమం ఆవమని మీరు చేసే ప్రార్ధనలకు ఒకే ఒక అర్ధం కనబడుతోంది - అది మీరు ఈ ఉద్యమాన్ని అణచివేయడంలో ప్రభుత్వానికి ననాయవడుతున్నారనీ, వివ్లవదళానికి దో వోన్నీ, వలాయనాన్నీ, విశ్వానమఘాతాన్నీ ఉవదేశించదలచారని. ఇలాంటి ఉద్దేశం మీకు లేకపోతే మీరు కొందరు (ప్రముఖ విప్లవకారుల వద్దకు వెళ్ళి వారితో నమన్యును గురించి వివరంగా మాట్లాడి ఉండేవారు. తమ ఉద్యమాన్ని అపే విషయంలో వాళ్ళ మెదడులో ఎలాంటి ఆలోచనలు ఉన్నాయో తెలునుకునేందుకు మున్ముందుగా మీరు ప్రయత్నించవలసింది. విప్లవకారులు బుద్దిలేనివారనీ, వినాశ నంహారాలతో వాళ్ళకు ఆనందం కలుగుతుందనీ పొత రోజుల నుండి వ్యాప్తిలో ఉన్న అవవాదును మీరు నమ్ముతారని నేను అనుకోను. యధార్థం నరిగ్గా దీనికి వ్యతిరేకంగా ఉందని నేను మీకు చెప్పదలచుకున్నాను. విష్ణవకారులు ఏ పని చేయడానికయినా మ్స పుంయాన్యానకమనమ్ను[న్నైర్టు న డూ ఎంతో నూక్ష్మంగా ఆలోచిస్తారు. ఈ వ్యాన లలా గ [్యు ఉంచుకుంటారో, దాన్ని గురించిన్థక్‌ద్దస్తాత్యకు పూర్తిగా మయ, గ

సుఖదేబ్‌ ( షం చ!

పరిస్థితుల్లో తమ కార్యక్రమంలోని నంవోరక విభాగాన్నే ఊతంగా గట్టిగా పట్టుకొని ఉండడానికి మించి వాళ్ళకు గత్యంతరం లేనప్పటికీ విప్లవ కార్యంలో అన్ని విభాగాలకంకు నిర్మాణాత్మక విభాగానికే వారు ఎక్కువ ప్రాధాన్యం ఇస్తారు. ప్రభుత్వం వాళ్ళ వట్ల (ప్రస్తుతం ఆచరిన్తున్న విధానమేమిటంట - పజల తరపునుండి వాళ్ళ ఉద్యమానికి లభించే నహాయ సానుభూతులు

• వారికీ అందకుండా చేసి వారిని అణచివేయాలని. ఒంటరిగాళ్ళయినప్పుడు వాళ్ళను నులభంగా వేటాడవచ్చు. ఇలాంటి స్థితిలో వాళ్ళ దళంలో భేదాధిప్రాయాలను, వైధిల్యాన్నీ పుట్టించే భావుకతతో నిండిన ఏ అప్పీలు అయినా వివేక రహితమూ, వివ్షవకారులను అణచివేయడంలో (ప్రభుత్వానికి తిన్నగా నవాయం అందించేదీ' అవుతుంది. అందువల్ల మేము మిమ్ముల్ను ప్రార్థించేదేమిటంటే మీరు కొందరు విష్షవ నాయకులతో - వారిలో కొందరు జైళ్ళలో ఉన్నారు - మాట్లాడి వారితో ఒక ఒడంబడికకైనా రండి లేదా ఈ ప్రార్ధనలన్నీ మానివేయండి. దయచేసి శ్రేయో దృష్టితో ఈ రెండింటిలో ఒక దారి ఎన్నుకొని చిత్తశుద్ధితో దాన్ని అనునరించండి. మీరు వాళ్ళకు నవాయం చేయలేకపోతే వాళ్ళ మానాన వాళ్ళను ఉండనిచ్చి వారిపై దయ చూవండి. వాళ్ళు తమ బాగోగులు తామే ఇంతకంటే బాగా చూనుకోగలరు. ముందు జరగబోయే రాజకీయ యుద్ధంలో విప్లవ దళానికే నర్వోన్నతస్థానం లభించబోతోందని వారెరుగుదురు. జన నమూవాోలు వాళ్ళ చుట్టూ వచ్చి చేరుతున్నాయి. ఈ దళం వాళ్ళు తమ జెండా కింద ఈ జన నమూవోన్ని నమాజ వరమైన ప్రజాస్వామ్యవు శ్రేష్టమైన, భవ్యమైన ఆదర్శం వైపునకు నడిపించుకుపోయే రోజు ఎంతో దూరం లేదు. ఆలాకాక మీరు నిజంగానే వాళ్ళకు నహాయం చేయదలచుకుంపే వాళ్ళ దృక్పధాన్ని అర్ధం చేనుకునేందుకు వాళ్ళతో మూట్లాడి ఈ నమన్యను అన్ని కోణాలనుండి వివరంగా చర్చించండి. మీరు దయయుంచి పై ప్రార్ధనను గురించి ఆలోచిస్తారనీ, మీ అభిప్రాయాలను సామాన్య (వ్రజల ముందుంచుతారనీ ఆశిస్తాను. మీ అనేకులో ఒకడు 102 ఖ్రాచరం చేనుతోండి ఎవ్చుడైనా...

యతీందనాథ్‌ దాస్‌ వ్స్‌ంంంపై మోపిన కేనుల విచారణ ఏ వద్దతిలో జరిగేదో, బిటిష్‌ నాక్టియం ఏ విధంగా కేవలం బూటకంగా ఉండేదో అది మేజిస్ట్రేటు "పేర యతీంద్రనాట్‌ దాన్‌ రాసిన ఈ నిరనన వథతం ద్వారా నృష్టమవ్పుతుంది: యతీ(దనాథ్‌ దాన్‌ బ్రిటిష్‌ న్యాయ వ్యవచ్ధకు వ్యతిరేకంగా మేజిస్ట్రేటుకు ఈ

ఉత్తరం రాకాడు:

సొమ్రూట్టు

వ్సెన్‌

యతీంద్రనాథ్‌ దాస్‌

1929 జూలై తె

మవోశయా,

మీ ప్రార్థి ఎంతో ఆదరవూర్వకంగా ఈ ప్రార్ధన చేన్తున్నాడు:

(క) దాదావు నాలుగయిదు రోజులకు ముందు నన్ను బందీగా ఉంచిన రైల్వే స్టేషను పోలీను లాకవ్‌లో నేరన్తుని గుర్తువప్లే పెరేడు జరిగింది.

(ఖ) రైబ్వే స్టేషను నుండి మురికి బట్టలతో ఉన్న దాదావు ముప్పై ముప్పై అయిదు నంవత్సరాల వయను ఉండే కొందరు వంజాబీ పాకీవాళ్ళను, కూలీలను తీనుకు రావడం జరిగింది. ఈ వ్యక్తులను లాకప్‌ వద్దకు ఒక నందు గుండా తెచ్చారు. ఆ నందుకు' దగ్గరగా నేరన్తుని గుర్తు పట్టించేవాడు మేజిస్ట్రేటు కారులో కూర్చొని ఉన్నాడు. నన్ను ఈ ఆరుగురి మధ్య నిలబెట్టడం జరిగింది. ఇలాంటి గుర్తింపు 'పెరేడ్‌కు అర్దం లేదనే దాన్ని గురించి తెలిపి నేను మేజిస్ట్రేటీకు నా చిరాకును వ్యక్తం చేశాను కూడా. ఎందుకంకే ఈ పంజాబీలు ఆజానుబాములేకాక, వారి రూవురేఖలు చూచి వీళ్ళు బెంగాలీలు కారని ఎవరైనా చెప్పగలరు. నేను పోలీనుల వద్ద నా ఫోటో, నా దన్తూకి మొదలైనవి ఉన్నందువల్ల వాళ్ళు నన్ను గుర్తించడానికి వచ్చే వ్యక్తికి లేక వ్యక్తులకు వాటిని చూపే అవకాశం ఉంది కాబట్టి నన్ను నాలాంటి రూపు రేఖలున్న బెంగాలీల మధ్య నిలబెట్టడమే న్యాయోచితంగా ఉంటుందని మేజిస్ట్రేటుముందు మాటిమాటికి అక్షేవణ తెలిపినా, నా ఆక్షేవణలను లెక్క

103

(గ) నన్ను గుర్తువట్టడానికి వచ్చిన వ్యక్తి ఏ తేదీన అయితే నన్ను చూచినట్లు చెప్పాడో, దాన్ని గురించి నేను అతణ్జీ కొన్ని (వశ్నలు అడగాలనుకున్నాను. కానీ నా అభ్యర్థనను తోసివుచ్చడమే కాకుండా అక్కడికి వచ్చిన పోలీను అధికారులు గుర్తు పట్టడానికి వచ్చిన ఆ వ్యక్తిని అక్కడి నుండి దూరంగా లాక్కు పోయారు.

(ఘ) ఈ చరు అంతా చాలా రవాన్యంగానూ, తొందరపొటులోనూ జరిగింది. ఇందులో పెద్ద నియమోల్లంఘన జరిగిందనీ, అందువల్ల నా (వతివాదానికి తీరని లోటు కలుగుతుందనీ నేను భయవడుతున్నాను.

యతీంద్రనాథ్‌ దాస్‌

1929 జూలై 3

మధ్యావ్నాం 2.10 గంటలు లాహోర్‌ కుటకేను విచారణ 1929 జూలై 10న మొదలయింది. అంతకు పూర్వం యతీంద్రనాథ్‌ దాన్‌ను అరెన్టు చేసి 1929 జూన్‌ 4 న లావోర్‌ జైలుకు చేర్చడం జరిగింది. అక్కడ లావోర్‌ కుటకేనుకు సంబంధించిన ఖైదీలు అందరూ జైలు వవన్ధలో నంన్కరణ జరగాలని కోరి, తమ కోరికకు మద్దతుగా నిరావోర దీక్ష ఆరంభించారు. ఈ నిరాహార దీక్ష చాలా రోజులు సాగింది. యతీీందనాథ్‌ దాన్‌ 63 రోజుల నిరావోర దీక్ష సాగించిన తర్వాత 1929 సెప్టెంబరు 13న అమరజీవి

అయ్యాడు.

104 జ్రావకం చేనుతోండి ఎవ్వుడైనా...

బటుకేశ్వర దత్‌ భ్‌ః సింగ్‌, బటుకేశ్వర్‌ దత్‌ ఇద్దరూ జైలులో రాజకీయ ఖైదీల వట్ల చూపే (పవర్తనలో నంన్కరణ తీనుకురావడానికి నిరావోర దీక్ష సాగించే వథకం తయారు చేశారు. నిరాహార దీక్ష నోటీను ఇన్తూ బటుకేశ్వర దత్‌ లాహోర్‌ జైలు సూపరింకెండెంట్‌కు ఈ ఉత్తరం రాశాడు: నూపరింటుండెంటు, "సెంట్రల్‌ జైలు, లాహోర్‌ 1929 జూన్‌ 17 నేను రాజకీయ ఖైదీని అయినందువల్ల ఈ కింది సౌకర్యాలు కోరే వాక్కు నాకుందని మీకు, ఇతర ఉన్నతాధికారులకు చెప్పదలచుకున్నాను. అసెంబ్లీలో బాంబు విసిరిన తర్వాత లార్డ్‌ ఇర్విట్‌ తన ఆఖరు ఉవనా్యానంలో “జ బాంబులు ఏ వరక్తినీ ఉద్దేశించి విసిరినవి కావు. ఒక నంస్థ నుద్దేశించి విసీరినవి** అని అన్నారు. తర్వాత శ్రీ మిడల్దన్‌ తన తీర్పులో “*వీళ్ళిద్దరు (దళ్‌ భగత్‌ సింగ్‌) “ఇంకిలాబ్‌ జిందాబాటో, “పీడితులు జిందాబాద్‌ వగైరా నినాదాలు చేన్తూ కోర్టులోకి వచ్చేవారు. దీనివల్ల వీళ్ళకు ఎలాంటి రాజకీయ భావాలు ఉన్నాయో నృ్పష్త్టంగా తెలున్తుంది. ఈ భావాల (వచారాన్ని అరికప్లేందుకే నేను వీరికి యావజ్జీవ కారాగార శిక్ష విధిన్తున్నాను..”” అని అన్నారు. నేను మరోసారి చెవ్పదలచుకున్నదేమిటం'టే ఒక యూరోపియన్‌ స్వార్థం కోనం చట్టాన్ని ఉల్లంఘించినప్పుడు అతనికి జైలులో అన్ని రకాలైన సౌకర్యాలు లభిస్తాయి. అతనికి కరెంటు ఉండి, బాగా గాలి వచ్చే గది, అందరికంటే మంచి ఆహారం (పాలు, వెన్న, బ్రెడ్డు, మాంనం మొదలైనవి) మంచి బట్టలు ఇస్తారు. కానీ, మూలాంటి రాజకీయ ఖైదీలకు ఈ సౌకర్యాలు ఇవ్వడం లేదు. లార్డ్‌ ఇర్విన్‌, శ్రీ మిడల్టన్‌ల వాాఖ్యానాలు మేము రాజకీయ ఖైదీలమని బుజువు చేయడానికి చాలు. వీటినే ఆధారంగా తీనుకొని మా పట్ల రాజకీయ ఖైదీల వట్ల చూవవలసిన [వ్రవర్తన చూపాలని నేను డిమాండ్‌ చేన్తున్నాను. మనిషి ఆరోగార్టనికి అవనరమైన మంచి అవోరం మాకు ఇవ్వాలి. దీనితోపాటు రాజకీయాల గురించి ఆలోచించడానికి మాకు అన్ని రకాల సాహిత్యం, వార్హా వత్రికలు లభ్యం కావాలి. లోకులు మమ్మల్ని 105

పాగరుపట్టిన, తప్పుదారిన వడిన, తొందరపాటుగల యువకులని అంటారు. అందువల వేము నిజంగానే తొందరపాటుగల, తప్పుదారి తొక్కిన యువకులమా కాదా? మా వని, మా ఆలోచనలు నరియైనవా కావా? అని తెలునుకోవడానికి మాకు రకరకాల వున్తకాలు చదివే అవకాశం ఇవ్వాలి, నా డిమూండ్డు ఇవి:

1. మంచి ఆవోరం. ఉదయం పాలు, టెడ్డు, మధ్యాహ్నాం పప్పు, అన్నం, నెయ్యి, కూర, చక్కెర, రాత్రికి (బెడ్డు, మాంనం, చట్నీ.
2. మాతో కాయకష్టం చేయించకూడదు.
3. వార్తా వత్రికలు, అన్ని రకాల వున్తకాలు.
4. స్నానం, నబ్బు, నూనె, దువ్వెన, మంగలితో నవో.
5. ఉండడానికి మంచి చోటు.
6. మాన్వంత బట్టలు. శిక్ష పడక ముందు, ఆ తర్వాత ఇవన్నీ నాకు జైలు వారి డబ్బుతో లభించేవి, కానీ, ఇక్కడ ఇవేవీ లభించడం లేదు. అందువల్ల నేను 1929 జూన్‌ 14 నుండి నిరావోర దీక్ష ఆరంభించాను. ఈ కారణాల వల్లనే మియావాలీ జైలులో నా నవాచరుడు భగత్‌ సింగ్‌ కూడా నిరావోర దీక్ష పూని ఉన్నాడు. (ప్రభుత్వం ఎంత వరకైతే మా డిమాండ్లను అంగీకరిందో, అంతవరకు నేను నిరావోర దీక్ష మానను. వెంటనే బదులు రాస్తారని అళిమ్హైామ. ఏ (వభుత్వాధికారి వచ్చినా, అతనితో ఈ విషయం గురించి చర్చించడానికి నేను సిద్ధంగా ఉన్నాను. వీకే. దత్‌ ఖైదీ, అసెంబ్లీ బాంబు కేను 106 జ్రావతం చేనుతోండి ఎవ్వడైనా...

జ్ర భగత్‌ సింగ్‌, ఆయన సహచరులు ౦ద్ర అసెంబ్లీలో బాంబు వినరడానికి భగత్‌ సింగను, బటుకేశ్వర దత్‌ను వంపాలనే నిర్ణయం విన్లవ వారీ నమావేశంలో జరిగింది. భగత్‌ సింగ్‌, బటుకేశ్వర దత్‌ అసెంబ్లీలో బాంబు పేల్చారు. ఢిల్లీలోని "సెవన్‌ జడ్జి కోర్టులో 1929మ7న అసెంబ్లీ బాంబు కేను విచారణ మొదలయింది. జూన్‌ 12న వీరిద్దరికీ యావజ్జీవ కారాగార శిక్ష విధించడం జరిగింది. అసెంబ్లీ బాంబు కేను వూర్తి అయిన తర్వాత భగత్‌ సింగ్‌ను మియావాలీ జైలుకు పంపారు. అటు లావోర్‌లో పోలీను అధికారి సాండర్స్‌ వాత్య కేను విచారణకు కూడా నన్నావోలు జరుగుతూ ఉన్నాయి. బ్రిటిష్‌ వరిపాలనలో జైలు అధికారులు ఖైదీల వట్ల అమానుషంగా ప్రవర్తించేవారు. రాజకీయ ఖైదీల వరిస్థితి ఇంకా అధ్వాన్నంగా ఉండేది. మియావాలి జైలుకు వంపబడిన తర్వాత భగత్‌ సింగ్‌, బటుకేశ్వర దత్‌లు ఇద్దరూ భారత (వ్రభుత్వానికి ఒక అర్జీ వంహెరు. ఈ అర్జీ ద్వారా అనాటి జైళ్ళలోని దుర్వర్చివన్ధ గురించిన ఎన్నో విషయాలు తెలుస్తాయి. ఉత్తరం ఇలా ఉంది; సెంట్రల్‌ జైలు, లావోర్‌, 1929 జూలై చెడ ఆదరణీయులు

వోవ్‌ మెంబరు, భారత (వభుత్వం

1929 జూన్‌ 12 న ఢిల్లీ అసెంబ్లీ బాంబు కేనులో మాకు యావజ్జీవ కారాగార శిక్ష విధించడం జరిగింది. ఢిల్లీ జైలులో మేము అండర్‌ టయల్స్‌గా ఉన్నంత వరకు మా వట్ల చాలా మంచి (ప్రవర్తన కనవరచారు. కానీ అ జైలు నుండి మియావాలీకీ, అక్కడి నుండి లావోర్‌ సెంట్రల్‌ జైలుకూ చూ బదిలీ అయినప్పటి నుండి మా వట్ల చిల్లర ఖైదీలలాగా (వ్రవర్తించడం జరుగుతోంది. మొదటి రోజే మేము జైలు అధికారుల దగ్గర మాకు మంచి అవోరము, మరికొన్ని సౌకర్యాలు ఇవ్వాలని డిమాండ్‌ చేశాం. జైలు భోజనం తినడానికి నిరాకరించాం కూడా. మూ డిమాండ్లు ఇవి:

1. రాజకీయ ఖైదీలం కాబట్టీ మాకు మంచి అహారం ఇవ్వాలి. యూరోపియన్‌ ఖైదీలకు పెబ్లే భోజనంలాంటి భోజనమే మాకూ "పెట్టాలి. మేము వాళ్ళ ఆవోరమే కావాలని కోరడం లేదు. కానీ, ఆవోరం స్తాయి అలాంటిదే కావాలంటున్నాము.

107

2. కాయకష్టం "పేరుతో జైలో మాతో అమర్యాదకరమయిన పనులు చేయించకూడదు. .

3. జైలు అధికారుల అనుమతి పొందిన వున్తకాలూ, రాత సామాన్లు నిరాటంకంగా పొందే సౌకర్యం ఉండాలి.

4. కనీనం దిన వత్రిక ఒకటైనా టవతి ఖైదీకి లభించాలి.

5. వ్రతి జైల్లో రాజకీయ ఖైదీలకోనం వ్రత్యేకమైన వార్డు ఒకటి ఉండాలి. , అందులో యూరోపియన్‌ ఖైదీలకు లభించే అన్ని సౌకర్యాలు మాకూ లభించాలి. ఇంతేకాకుండా ఒక జైలులో ఉండే రాజకీయ ఖైదీలందర్న్నీ ఒకే వార్డులో ఉంచాలి.

6. స్నానానికి సౌకర్యాలు కల్పించాలి.

7 మంచి దున్తులు ఇవ్వాలి.

వూ ఈ డివూండ్లు అన్ని విధాలా నవుంజనమైనవే. కానీ ఉన్నతాధికారులు మా డిమాండ్లను తిరన్కరించారని జైలు అధికారులు ఒక రోజు మాతో అన్నారు. మా వట్ల వాళ్ళకంటే కూడా ఎక్కువ దుష్టర్తన బలవంతంగా భోజనం నోట్లో కుక్కేవాళ్ళు చూవుతున్నారు. 1929 జూన్‌, 1న బలవంతంగా అన్నం తినిపించిన తర్వాత భగత్‌ సింగ్‌ 15 నిముషాల పాటు వూర్తిగా నృవాలేకుండా వడిపోయాడు. అందుచేత ఏ మాత్రమూ నడలింపు లేకుండా ఈ దుష్టవర్తన తక్షణం ఆపివేయండని మేము నివేదించు కుంటున్నాము.

దీనితోపాటు యు.పీ. జైళ్ళ వరిశిలన కమిటీలో వండిత్‌ జగత్‌ నారాయణ్‌, ఖాన్‌ బవోదూర్‌ వొఫిజ్‌, హిదాయత్‌ ముసీన్‌ చేసిన సిఫారనును మీ దృష్టికి తీనుకు రావడానికి అనుమతి కోరుతున్నాం. వారు తమ సిఫారనులో హెచ్చు తరగతి ఖైదీల ఎడల (వ్రవర్తిన్తున్నట్లుగానే రాజకీయ ఖైదీల ఎడల కూడా (వవర్తించాలన్నారు.

మా డిమాండ్లను మన్నించమని ప్రార్ధిన్తున్నాము.

తమ

భగత్‌ సింగ్‌, బి3. దత్‌

గమనిక: రాజకీయ ఖైదీలంపే వ్రభుత్వ వ్యతిరేక చర్యల కారణంగా

శిక్ష పొందిన వారని మా అభీప్రాయం. ఉదావారణకు 1915-17 నంవత్సరాల 108 క్రావకం చేనుకోండి ఎవ్చుాడైనా...

లాహోర్‌ కుట్ర కేను, కాకోరీ కుట్రకేను, ఇతర తిరుగుబాటు చర్యల కేనులో

శిక్ష పొందిన వారు. న్‌ 1929, జూలై 25న లావోర్‌ కుట్రకేను విచారణ మొదలయింది. యతీంద్రనాథ్‌ను కూడా అరెస్టు చేసి జూన్‌ 4న లావోర్‌ తీనుకువెళ్ళారు. లావోర్‌ కుట్రకేను ఖైదీలు జైలు వ్యవస్థను నంన్కరించాలని నిరావోర దీక్ష మొదలు పెట్టారు. 63 రోజుల నిరావోర దీక్ష తర్వాత 1929 సెప్టెంబరు 13న యతీంద్రనాథ్‌ దాన్‌ అమరజీవి అయ్యాడు. యతీంద్రనాథ్‌ ఆఖరు శ్వాన తీనుకునేందుకు ఒక వారం ముందు లావోర్‌ కుట్రకేను ఖైదీలు వంజాబ్‌ జైళ్ళ పరిశీలన సమితి అధ్యక్షునికి రాసిన ఉత్తరం చూస్తే కజైళ్ళలోని అనాటి పరిస్థితులు వ్యూర్తిగా విశదమవుతాయి. ఉత్తరం ఈ విధంగా

ఉంది; శుక్రవారం, 1929 సెప్టెంబరు 6 ఉదయం పది గంటలు అధ్యక్షులు, వంజాబ్‌ జైళ్ళ వరికీలన నమితి, మరియు

నిరావోర దీక్ష ఉవ నమితి నభుంిలు, సిమ్లా.

(నూవరింటెండెంట్‌ బోర్‌స్టల్‌, లావోర్‌ ద్వారా)

ప్రియ మవాశయా,

ఈ కింది విషయాలను వరిశీలన కొరకు మీ ముందు ఉంచడానికి అనుమతి కోరుతున్నాము:

1. మేము నిరావోర దీక్ష మానుకోలేదు. కేవలం (ప్రభుత్వ నిర్ణయం తెలిసే వరకు ఆపి ఉన్నాము. మేము ఈ విషయాన్ని మీకు నృష్టపరచి, దీనిని వ్రజల ముందు, (ప్రభుత్వం ముందు వివరించమని ఎన్నోసార్లు మిమ్ములను కోరాము,

1929 "సెప్టెంబరు 4నాటి సివిల్‌ అండ్‌ మిలిటరీ గజెట్‌లో నిరావోర దీక్ష ఉప నమితి నభుల తరఫు నుండి జారీ చేసిన (డ్రెస్‌ విజ్ఞప్తిలో దీన్ని గురించి ఎక్కడా చ్రస్తావించక పోవడం చూచి మాకు చాలా ఆశ్చర్యం కలిగింది. అయినా, మీరు వీలయినంత త్వరలో మేము కోరిన విధంగా వేస్తారని ఆశిన్తున్నాము.

2. మీరు, జైళ్ళ వరిశీలన నమితిలోని మిగతా నభ్యులు మాకు తృషప్తికరంగా మా డిమాండ్లను అంగీికరిన్తూ తగిన విధంగా సిఫారను చేస్తారనే నమ్మకంపైననే మేము నిరావోర దీక్ష ఆవలేదు.

గతంలో ప్రభుత్వం ఎన్నో విషయాల్లో పరిశీలన నమితి చేసిన ఇలాంటి

ఖగల్‌ సింగ్‌ ఆయనో నవాచరులు 109

సిపారసులను అవి తన ఉద్దేశానికి అనుకూలంగా లేనందువల్ల అంగీకరించలేదని మాలో ఒకరు మీతో చెప్పారు కూడా. నబీన్‌ నమితిని ఇందుకు ఉదావారణగా అప్పుడు నూచించడం జరిగింది.

మీ నమితి సిఫారనులకు కూడా అదే గతి పడుతుందని వారు నందేహించారు.

అందుకు జవాబుగా మీరు మా వద్దకు వచ్చేముందు స్థానిక (చభుత్వంతో మాట్లాడామని, ఈ విషయంలో (ప్రభుత్వం అలా చేయదని వామీ ఇచ్చే స్థితిలో ఉన్నామని అన్నారు.

ఈ న్పష్టమైన, బలమైన వోమీవల్లనే తొమ్మిది గంటలపాటు చర్చించిన తర్వాత మేము నిరావోర దీక్ష ఆపడానికి అంగికరించాము.

దానితోపాటు మీరు మా (పగాథమైన కోరికను మన్నించి మా నవాచరుడు యతీంద్రనాథ్‌ దాన్‌ కోచనీయ ఆరోగ్య పరిస్థితి దృష్ట్యా ఆయనను విడుదల చేస్తారని కూడా వోమీ ఇచ్చారు.

మరో విషయమేమిటంకే విచారణలో ఉన్న ఖైదీలుగా మమ్మల్నందరినీ (భగత్‌ సింగ్‌, దత్‌లాంటి నవాచరులతో నవా) కలిపి ఒకే బేరక్‌లో ఉంచాలి అనే అన్నిటికంటే వధానమైన మా డిమాండును ఒకటి రెండు రోజులోనే (పభుత్వం ఒవ్వుకుంటుందని కూడా మీరు అన్నారు. కానీ, ఉప నమితి ఏకగ్రీవంగానూ గట్టిగానూ సిఫారను చేసినా వ్రభుత్వం మూ నవాచరుడు దాస్‌ను విడుదల చేయడానికిగానీ, మా నహచరులు భగత్‌ సింగ్‌, దత్‌లను మాతో ఉంచడానికి గానీ అంగీకరించకపోవడం చూసిన తర్వాత మా అనుమానాలు నిజమయాయి.

ఈ విధంగా (నభుత్వానికి మీ సిఫారనులంటు లక్షర్టం లేదనడానికి నష్టమైన బుజువులు దొరుకుతున్నాయి. ప్రభుత్వం మా నిరావోర దీక్షను భంగం చేయించడానికి (ప్రజా నాయకులుగా మీ గౌరవనీయమైన వోదాను ఉవయోగించుకోవాలని మాత్రమే చూన్తూందని, మేము అభిప్రాయపడితే మీరు మమ్మల్ని క్షమిన్తారని ఆళిన్తున్నాము. మేమిక్కడ మరో మాట కూడా చెప్పాలి. నిరావోర దీక్ష ఆవడానికి ముందు మేము వరిశీలన నమితి వాగ్దానాన్ని ఎంతవరకు నమ్మవచ్చు అనే దానిపైన బాగా ఆలోచించాం, అవ్వుడు మా నవాచరులు భగత్‌ సింగ్‌, దత్‌ ఈ తరుణంలో దాని వరీక్ష జరిగి పోతుంది లెమ్మని నలవో ఇచ్చారు. (ప్రభుత్వం అతి సాధారణమైన మీ రెండు

110 శ్రావకం చేనుకోండ్‌ ఎవ్చుడైనా...

సిఫారనులను కూడా లెక్క చేయకుండా మళ్ళీ వెంటనే నిరాహార దీక్ష మొదలు పెట్టటం తప్ప మాకు మూర్తాంతరం లేని స్థితిని కల్పించిందని మాకనిపిస్తోంది.

3. మూ నపాచరుడు దాస్‌ వరిస్థితి అతగ్థంత చింతాజనకంగా ఉంది. అతడు మరణించిన తర్వాత మేము మా కర్తవ్యం నుండి వెనుకంజ వేస్తామని (పభుత్వం అనుకుంటూ ఉంతే అది ఖోరమైన పొరపాటు. మేము ఆయన మార్గంలోనే వయనించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నామని తెలువుతున్నాము. అయినప్పటికీ నిరంతర పోరాటాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకొని అనుకూలాన్ని బట్టీ మమ్మల్ని మేము రెండు జట్లుగా విభజించుకొంటున్నాము. అందులో మొదటి జట్టు వెంటనే నిరావోర దీక్ష ముదలు -పెడుతుంది,

మొదటి జట్టు నభ్యుడు మరణించిన తర్వాత రెండవ జట్టులోని ఒక నభ్యుడు ముందుకు రావాలని నిర్ణయం తీనుకున్నాం.

మేమీ నిర్ణయం అన్నీ అలోచించే తీనుకున్నాం. మా నవాచరుడు దాన్‌ అడుగుజాడల్లో నడవడం తప్పించి మాకు గౌరవనీయమైన, నరళమైన దారి అంటూ ఏదీ మిగల లేదు.

మేము మా లక్ష్యాన్ని నముచితమైంది గానూ, గౌరవ ప్రదమైందిగానూ భావిన్తున్నాం. మఠే (వ్రభుత్వమైనా ఇలాంటి విషమ చర్య తీనుకోవడం తవ్వ గత్యంతరం లేని స్థితిలోకి మమ్మల్ని తోసేసే బదులు మా డిమాండ్లను అంగీకరించేదే. నమంజనమైన, వవిత్రమైన లక్ష్యం కోనం మృత్యు వర్యంతం పోరాడటాన్ని మించి గౌరవ (వ్రదమైంది, శ్రేష్టమైంది మరేదీ లేదనే దృఢ నమ్ముకంతో మేము ఈ పోరాటాన్ని, సాగిన్తున్నామని మరోసారి హెచ్చరిక చేన్తున్నాం.

చివరిగా, వ్రభుత్వం ముందు మా లక్ష్యానికి మద్దతు ఇవ్వడంలో

మీరు కనబరచిన నిజమైన, వృాదయపూర్వకమైన అనక్తివట్ట, మీరు వడిన

శమపట్ల మా వృదయపూర్వకమైన కృతజ్ఞతలు తెలవకుంటు మేము మూ

కర్తవా్యాన్ని విన్మరించిన వాళ్ళమవుతాం.

. నిండు మననుతో - మీ వారమని తెలువుతూ

లావోర్‌ కుట్రకేనులోని నిరావోర దీక్షావరులు ఆత్మ గౌరవాన్ని రక్షించుకునేందుకు, దేశ వానులను మేల్కొలిపేందుకు ఈ వివ్లవకారులు నర్వస్వాన్ని వణంగా ఒడ్డారు. తమకు మరణ శిక్ష పడుతుందని భగత్‌ సింగకు, ఆయన నవాచరులకు బాగా తెలును, లాటోర్‌ కుట్రకేను విచారణ ద్వారా ఖగజల్‌ సింగ్‌ ఆయనో నవాచరులు 111

వారు తమ భావాలను భారతదేశ (ప్రజలకు అందించాలనుకున్నారు. బ్రిటిష్‌ పరిపాలనలో నాయం పేరుతో కేవలం నాటకం ఆడడం జరుగుతోందని వారు చూపించ దలచుకున్నారు. దేశ ప్రజలకు తమ భావాలను ఎరుక పరచే అవకాశం కోనం కేను విచారణ దీర్పంగా సాగికే బాగుంటుందని వారు భావించారు. కానీ, ిటిష్‌ వ్రభుత్వం కేనును త్వరగా ముగించే ఉద్దేశ్యంతో ఆర్జినెన్సును జారీ చేసి ఒక (క్యేక టిబ్యునల్‌ను స్థాపించింది. 1930 మే, 1న ఆర్డినెన్సు ద్వారా స్థాపించబడిన (వ్రత్వేక ట్రిబ్యునల్‌ నభ్యులు - న్యాయమూర్తి జె. కోల్డ్‌ స్ట్రీమ్‌ (అధ్యక్షుడు), న్యాయమూర్తి ఆగా హైదర్‌, న్యాయమూర్తి జి.సి. హిల్టన్‌. మే 5న విచారణ మొదలయింది. భగత్‌ సింగ్‌ టిబ్యునల్‌ చట్ట విరుద్ధమని తేల్చడానికి తన వాదనను వోజరు పెట్టడానికి 15 దినాల వ్యవధి ఇమ్మని కోరాడు. కానీ ఆయన కోరికను వారు మన్నించలేదు. పట్టుబడిన 24 మంది విష్ల్షవకారులో 10 మంది పైన కేను నడవడం జరిగింది. తర్వాత బటుకేశ్వర దత్‌ పైనున్న కేనులను వావను కీనుకున్నారు. నుఖదేవ్‌, భగత్‌ సింగ్‌, కిళోరీలాల్‌, దేన్‌ రాజ్స్‌ ్రేమ దత్త, జయదేవ్‌ కపూర్‌, శివశర్మ, మవోవీర్‌ సింగ్‌, యతీంద్రనాథ్‌ దాస్‌, అజయ్‌ కుమూర్‌ ఘోష్‌, యతీంద్ర సాన్యాల్‌ విజయ కుమార్‌ సిన్హా, కివరాజ్‌ రాజగురు, కుందన్‌ లాల్‌, కమలనాఖథ్‌ తివారీ వీరిపైన కేను మొదలయింది. భగత్‌ సింగ్‌, ఆయన నవాచరులు వకీలును "పెట్టుకోవడానికి నిరాకరించారు. 1930 మే 12 న భగత్‌ సింగ్‌ను, ఆయన నవాచరులను చేతులకు బేడీలు వేసి కోర్టులోకి తీనుకు వచ్చారు. కోర్టు వద్ద బేడీలు వివ్వ్చకుండా ఉంచినందుకు నిరననగా వారు బన్సులో నుండి దిగటానికి నిరాకరించారు. (ట్రిబ్యునల్‌ అధ్యక్షుడు వారిని బలవంతంగా దింపమని ఆదేశించాడు. అవ్వ్పుడు భగళ్‌ సింగ్‌, ఆయన నహచరులు కోర్టును బహిష్కరించారు. మధ్యాహ్నం భోజనం చేయడానికి బేడీలు విప్పినా భోజనం తర్వాత మళ్ళీ వాటిని బిగించాలనే ఆజ్ఞ జారి చేయడాన్ని వారందరూ వ్యతిరేకించారు. ట్రిబ్యునల్‌ అధర్దక్షుడు భారతీయులను తిడుతూ భగత్‌ సింగ్‌ను లాఠీలతో కొట్టమని ఆదేశించాడు.

కోర్టులో విలేఖరుల ముందు, వ్రజల ముందు భగత్‌ సింగ్‌ను, అయన తోటి వివ్షవకారులను బూట్లతో తన్నారు. భారతీయులను తిట్టడాన్ని అక్షేపిన్తూ భగత్‌ సింగ్‌ ఇలాంటి మానసిక పవృత్తిగల న్యాయాధికారులు న్యాయం ఎలా చెప్పగలరని న్యాయమూర్తి ఆగా హైదర్‌ను (వ్రశ్నించాడు. న్యాయమూర్తి ఆగా హైదర్‌ అ రోజు జరిగిన కార్యకలాపాలపైన చేవ్రాలు చేయడానికి నిరాకరించాడు. (వ్రపంచమంకా ఈ నంభఘటనపై చర్చ జరిగింది. భారతదేశమంతటా (వ్రజలు భగత్‌సింగ్‌ దినం జరువుకున్నారు. దాని వరిణామంగా న్యాయమూర్తి కోల్డ్‌ స్ట్రీమ్‌కు దీర్హకాలిక శెలవుపై 112 క్రావతం చేనుతోండి ఎవ్చుడైనా...

వెళ్ళవలసి వచ్చింది. తర్వాత జూన్‌ 21న ట్రిబ్యునల్‌ కొత్త వద్ధతిలో వ్యవస్థాపించ బడింది. శి ఇదీ జరిగిన తర్వాత భగత్‌ సింగ్‌, బటుకేశ్వరదత్‌ ప్రత్యేక ట్రిబ్యునల్‌ కమిషనరుకు రాసిన ఉత్తరంలో తమ అభిప్రాయాలను ఈ విధంగా వర్ణక్తవరచారు: కమిషనరు వ్రక్కేక (ట్రిబ్యునల్‌

లావోర్‌ కుటకేను, లావోర్‌

ధమవోశయా,

టీబ్యునల్‌నుండి ఇద్దరు నాగ్రయమూర్తులను తొలగించడం లేదా వాకే తొలగిపోవడం, వారి స్థానంలో ఇద్దరు కొత్త నార్టయమూర్తులను నియమించడం జరిగింది. కనుక మా తరఫు వాదాన్ని న్పష్టవరచేందుకు, మా గురించి ఏ విధమైన నందేవోలూ వుట్టుకు రాకుండా జాగ్రత్త వడేందుకు మేము మా నృష్టీకరణను రికార్డు చేయించదలచుకున్నాం.

1930మే 32న (టిబ్యునల్‌ అధ్యక్షులుగా కూడా ఉన్న నాగ్టయమూర్తి కోల్డ్‌ స్ట్రీమ్‌ కోర్టులో మాకు బేడీలు వేసి ఉంచాలనే కోర్టు ఉత్తర్వు జారీ చేశారు. అంతేకాక ఈ అదేశాన్ని పాలించేందుకు బల వ్రయోగం చేయమని కూడా పోలీనులకు చెవ్పడం జరిగింది.

వాఠాత్తుగా వచ్చిన ఈ అసాధారణమైన ఆదేశానికి కారణం తెలవమని మేము ఈ కోర్టును ప్రార్ధించాము. కానీ, దాన్ని వినే అవనరం కూడా ఊన్నుట్లు భావించడం జరగలేదు. ఇలాంటి వరిస్థితుల్లో షోలీనులు బలవంతంగా బేడీలు వేసి మమ్మల్ని జైలుకు వావను తీనుకొని వచ్చారు. మరునటి రోజు ముగ్గురు న్యాయమూర్తులలో ఒకరు ఆగా హైదర్‌ అధ్యక్షుని ఈ అదేశంతో తనకు నంబంధం లేదని తప్పుకున్నారు. అప్పటినుండి మేము కోర్టుకు వెళ్ళడం లేదు.

ఏ షరతుల (ప్రకారం మేము కోర్టులో వోజరు కావడానికీ నమ్మతించే వారమో, ఆ షరతులు మరునటి రోజు కోర్టు ముందు ఉంచబడ్డాయి. షరతులేమిటంకే అధ్యక్షుడు క్షమూవణ చెప్పుకోవాలి. లేదా ఆయన్ను చూర్చాలి. అలా అంకే దాని అర్థం ఆయన స్థానంలో ఆ ఆదేశం జారీ చేయడంలో భాగస్వామి అయిన మరో న్యాయమూర్తిని కూర్చోబెట్టమని మాతం కాదు.

భగల్‌ నింగ్స్‌ ఆయనో నవాచడులు 113

అయిదు వారాబ వరకు అవరాధుల ఫిరాదు ఆలోచించదగిందిగా కూడా భావించడం జరగలేదు. శ్రన్తుతం ఉన్న (ట్రిబ్యునల్‌ను ఏర్పాటు చేయడంలో అధ్యక్షుణ్జి, 'ఇయనతో ఏకీభవించని ఒక న్యాయమూర్తిని ఇద్దరినీ మార్చి ఇద్దరు కొత్త నార్ట్యయమూర్తులను నియమించడం జరిగించి. ఈ విధంగా వెనుకటి ఆ ఆదేశంలో భాగస్వామీ అయిన ఒక న్యాయమూర్తిని ఆ ఇదేశం మెజారిటీ అభిప్రాయాన్ననునరించి జారి చేయబడింది కాబట్టి ట్రైబ్యునల్‌ అధ్యక్షునిగా నియమించడం జరిగింది. ఇలాంటి స్థితితో న్యాయమూర్తి కోల్డ్‌ స్రీముతో వ్యక్తిగతంగా మాకు ఏ ఇబ్బందిగాని, అనంళృష్తిగాని లేదని గట్టిగా, దృఢంగా చెప్పదలచుకున్నాం. మా వ్యతిరేకతకు కారణం న్యాయమూర్తి కోల్‌స్ట్రీమ తరవ్సునుండి జారీ చేయబడిన మెజారిటీ అదేశము, ఆ తర్వాత మూ పట్ల “జరిగిన దుష్టవర్తన మాత్రమే. ఒక మాూనచ్చడు సొటి మానవ్చజ్జీ ప విధంగా గౌరవించాలో ఆ విధంగా మేము నాష్టయమూర్తి కోల్డ్‌ స్టీమ్‌, న్యాయమూర్తి వోమిలబ్దన్‌లను గౌరవిస్తాం. ఒక ముఖ్యమైన ఆదేశానిక్‌ వ్యతిరేకంగా మాకు అగ్రవాం వచ్చింది, అందువల్ల ఆ ఆదేశానికి మూలమైన ట్రైబ్యునల్‌ అధ్యక్షుడు క్షచూవణ కోరాలని మేము డిచూండు చేయగం జరిగింది. అధ్యక్షుణ్జి తొలగించడం చల్ల వచ్చే చూర్పు ఏమీ ఉండదు. ఎందుకంకే ఇచ్వుడు ఆ అదేశంలో భాగస్వామి అయిన నాషాయమూర్తి హైమిల్దన్‌ నొక్టయమూర్తి కోల్డ్‌ స్ట్రీమ్‌ స్థానంలో అధ్యక్షత వహిన్తున్నాడు. ఈ మార్పులు గాయంపై కారం చల్లే చని మాత్రమే చేశాయని మేము అనగలం. చమ భగత్‌ సింగ్‌ బి3. దత్‌ భగళ్‌ సింగ్‌ బటుకేశ్వర దళ్‌ శరప్సు నుండి విదాస్పర్థుల “పేర వంవబడిన ఒక ఉత్తరం 1929 అక్షోబరు 19న లాహోర్‌లో జరిగిన వంజాబ్‌ వీద్యార్థి నంధం రెండవ నమావేశంలో చదివి వినిపించడం జరీగింది. నమావేశానికి నేతాజీ నుభాష్‌ చంద్రబోస్‌ అధ్యక్షత వహించాడు. ఆ తర్వాత ఈ ఉత్తరం అావనోర్‌నుండి వెలువడే “టిబ్యూన్‌' అనే వశ్రికలో 1929 అకేబరు 22న వెలువడింది కూడా. ఉత్తరం ఇలా ఉంది; ఈనాటి నవ యువకులకు జాందిలు, పిస్తోళ్ళు చేతికి తీనుకళొండని మేము చెవృలేం, ఇవ్వుడు విద్యార్థుల ఎదుట అంతకం పే కూడా (వ్రధానమైన 114 క్రాపతం వోనుతోండి ఎమ్హుడ్రనా...

వని ఉంది. జరగబోతున్న లావోర్‌ నమావేశంలో కాంగైను దేశ స్వాతంత్ర్యం కోనం తీవ్ర పోరాటాన్ని (ప్రకటించబోతోంది. దేశ చరిత్రలోని ఈ గడ్డు క్షణాల్లో నవ యువకుల భుజాలపై చాలా పెద్ద బాధ్యత వచ్చి వడుతుందే ఈ స్వాతం(త్య యుద్ధంలో అ(గవంక్తిలో ఉండి విద్యార్దులు మృత్యువును ఢీకొంటూ వచ్చారనేదీ వాస్తవం. ఈ వరీక్షా ఘడియల్లో పారు అదే రకమైన దృఢత్వం, అత్మ విశ్నానం చూవడానికి జంకుతారా? నవ యువకులు వివవ నందేశాన్ని దేశం నలుమూలలకూ చేర్చాలి. ఫ్యాక్టరీల, కారానాల ప్రాంకాలో, మురికివాడల్లో, (గ్రామాల్లో, శిధిలావద్ధలో ఉన్న గుడిసెల్లో 'సెవసించే కోటాను కోట్ల ప్రజల మననుల్లో వివ్లవ జోపతిని వెలిగించాలి. అవ్వుడే స్వాతం(త్ర్యం వన్సుంది, అప్పుడే ఒక మనిషి ద్వారా మరో మనిషి దోపిడీ అనంభవ మవుతుంది. పంజాబ్‌ మామూలుగానే రాజకీయంగా వెనుకబడిన ప్రాంతంగా భావించబడుతుంది. దీని వురోగతి బాధ్యత కూడా యువకుల'పైనే ఉంది. నేడు వారు దేశం వట్ల తమకున్న అపారమైన (యేమ నుండి, అమరజీవి యతీంద్రనాఖ్‌ దాస్‌ చేసిన గొప్ప తార్టగం నుండి (ప్రేరణ పొంది ఈ స్వాతంత్య పోరాటంలో దృఢంగా ముందుకు సాగిపోగలరని బుజువు చేయాలి. భగత్‌ సింగ్‌ ఎల్లప్పుడూ తన భావాలను నృష్టంగా భారతదేశ (ప్రజల ముందు ఉంచాడు. “భావాల సాన వల్లనే వివ్షవఖడ్గం వదునెక్కుతుంది అని ఆయన నమ్మాడు. ఆయన సిదాంతవరమైన విప్లవానికి దోహదం కలిగించే పరిస్థితుల కోనం పోరాటం చేశాడు. ఆయేన భావాలపైన జరిగిన అన్ని అక్షేవణలకు తర్కబద్ధమైన జవాబులిచ్చాడు. అమరజీవి యకీంద్రనాథ్‌ దాస్‌ 63 రోజుల నిరావోర దీక్ష తర్వాత వరమవదించాడు. ఇది జరిగిన తర్వాత “మాడర్న్‌ రివూరి నంపాదకుడు రామానంద్‌ చట్లోపాధా్యాయ ఒక నంపాదకీయంలో అ అమరజీవి పట్ల భారత (ప్రజలు కనవరచిన గౌరవ భావాన్ని, భగత్‌ సింగ్‌ ఇచ్చిన “ఇంకిలాబ్‌ జిందాబాద్‌” నినాదాన్ని తీవ్రంగా విమర్శించాడు. దానికి నమాధానంగా భగత్‌ సింగ్‌, బి.కె. దత్‌ “మూడర్న్‌ రివూ్యూ*కు రాసిన లేఖలో ఇలా రాశారు: శ్రీ నంపాదక మహాశయులు, “వ్రూడర్న్‌ రివూర” మీ ఆదరపొత్రమైన పథత్రిక యొక్క 1929 డిసెంబరు నంచికలో మీరు “ఇంకీలాబ్‌ జిందాబాద్‌” అనే శీర్షికతో ఒక నంపాదకీయం రాసి, ఆ నినాదం నిరరకమని నిరూపించడానికి ప్రయత్నించారు. (ప్రతి భారతీయుడు గౌరవ భావంతో చూసే మీ వంటి వరివక్వత చెందిన మేధావి. అనుభవజ్ఞుడు, భగల్‌ నింగ్‌ ఆయనో నవాచరులు 115

వ్రసిద్ద నంపాదకుడు రాసిన దానిలో తప్పులు పట్టడం, దానికి (పతివాదం చేయడం ఘోరమైన అవినయమే అవుతుంది. అయినా ఈ నినాదం ఇవ్వడంలో మా అభిప్రాయం ఏమిటో తెలిపిమీ (వశ్నకు జవాబు చెవ్చడం మా బాధ్యతగా థావించి ఈ ఉత్తరం రాన్తున్నాం. | ఈ నృ్పష్టీకరణ అవసరంకూడా. ఎందుచేతనంటే, ప్రస్తుతం ఈ నినాదాన్ని దేశ (ప్రజలందరి వద్దకు చేర్చే పని మా వంతు అయింది. ఈ నినాదాన్ని నృష్టించింది మేము కాదు. ఇది మొదట రష్యా వివవోద్యమంలోనే వప్రయోగించబడింది. వ్‌సిద్ద సామ్యవాద రచయిత అవ్టన్‌ సింక్లేయర్‌ “బోస్టన్‌, “ఆఈల్‌ో అనే తన నవలలో కొందరు అరాచకవాదులైన విష్ణవ పాత్రల నోట ఈ నినాదాన్ని పలికించాడు. *“ఇంకిలాబ్‌ జిందాబాద్‌ అనే మాటకు అరం ఏమిటి? దీని అర్ధం ఎల్లవ్వుడూ సాయుధ పోరాటం సాగుతూ ఉండాలని, ఏ వ్యవస్థ కూడా ఎక్కువ రోజులు స్టిరంగా ఉండకూడదని, వేరే మూటలో చెప్పాలంకే దేశంలోనూ, నమాజంలోనూ అరాచకత వ్యాపించి ఉండాలని ఎంత మాతం కాదు.

చాలాకాలం నుండి వాడుకలో ఉన్నందువల్ల ఈ నినాదానికి బవముశా భాషా నియమాలు, నిఘంటువు ఆధారంగా తర్కబద్ధమైన రీతిలో నిర్ధారింవ వీలులేని ఒక వత్యేకమైన అర్ధం రూఢి అయి ఉండొచ్చు. అయినా దీనిలోకి వచ్చి చేరిన భావాలను దీని నుండి వేరుపరచడం సాధ్యం కాదు. ఇలాంటి నినాదాలన్నీ ఏ స్వీకృత అర్ధాలను వస్టక్తం చేస్తాయో, ఆ అర్ధాలు కొంత వరకు వాటిలో వచ్చి చేరినవిగానూ, కొంతవరకు వాటిలో ఇమిడి ఉన్నవిగానూ అయి ఉంటాయి.

.. ఉదాహారణకు మేము *“యతీంద్రనాథ్‌ జిందాబాటోొ అనే నినాదం వలుకుకాం. ఇందులో మా అభిప్రాయం తన లక్ష్యం కోనం వర్ణింవనలవిగాని కష్టాలు నహించడానికీ, వాద్దులు లేని త్యాగం చేయడానికీ ఆ వరమ తాాగమూర్తిని (పేరేపించిన గొప్ప జీవితాదర్శాలను, అలనట లేని ఆ ఉత్సాహాన్ని మనం ఎల్లవ్వుడూ కాపాడుకోవాలని. ఈ నినాదం వలకడంలో మా ఆదర్శాల వట్ల మాలో కూడా ఆయన లాంటి అకుంఠిత ఉత్సాహం నిండి ఉండాలనే మా తవన వ్యక్తమవుతుంది. మేము (ప్రళంసించేది ఈ ఆలోచననే, ఈ భావాన్నే, అదే విధంగా “ఇంకిలాబో అనే వదం అర్ధాన్ని కూడా మనం కేవలం శాబ్దికంగా తీనుకోకూడదు. ఈ వదాన్ని నమంజనమైన విధంగానూ, నమంజనంకాని విధంగానూ వాడే వారి ప్రయోజనాలను బట్టి దీనికి ఎన్నో అర్ధాలు, ఎన్నో విశేషతలు చేర్చబడుకాయి. వివ్లవకారుల దృష్టిలో

116 థ్రావకం చేనుకోండి ఎవ్చుడైనా...

ఇది ఒక వవి(తమైన వదం. ట్రిబ్యునల్‌ ఎదుట మా వాంగ్మూలంలో కూడా ఈ విషయాన్ని నష్టం చేసేందుకు మేము (ప్రయత్నించాం.

అఆ వాంగ్మూలంలో విష్ణవం (ఇంకిలాబ్‌) అంకే సాయుధ పోరాటం మాత్రమే కాదని చెప్పాం. బాంబులు, పిస్తోళ్ళు అవ్వుడప్పుడు విప్లవాన్ని నథలం చేయడానికి సాధనాలుగా మాత్రమే ఉండగలవు. కొన్ని ఉద్యమాలలో బాంబులు, పిస్తోళ్ళు అతి ముఖ్యమైన సాధనాలుగా తయారవుతాయనడంలో కూడా నందేవాం లేదు. కానీ, అంత మాత్రం చేత బాంబులు, పిస్తోళ్ళు విప్లవానికి వరాశ్ట్రయ వదాలు కావు. అలాగే తిరుగుబాటుకు అంతిమ లక్ష్యం ఒక్కోసారి విష్లవమే అయినా తిరుగుబాటును విప్లవం అనలేం.

ఈ వాక్టంలో “విన్షనం” అనేమాటకు “అభ్యుదయంకోనం పరివర్తన

కావాలనే భావన మరియు ఆకాంక్షఅని అర్థం. మనుమలు సాధారణంగా తమ జీవితంలో పారంవర్యుంగా వన్తున్న జీవిత దశలనే అంటి పెట్టుకొని ఉంటూ “వరివర్తని అనేమాట మననులో మెదిలితేనే ఒణికిపోతూంటారు. ఈ అకర్మశీలతా భావన స్థానంలోనే విష్ల్షవ భావాన్ని రేకెత్తించే ఆచనరం ఉంది. వేరే మాటలో చెప్పాలంటే అకర్మశీలతా వాతావరణం ఏర్పడినవ్వుడు వ్రతీవ శక్తులు మూనవ నమాజాన్ని తవ్వుదారి వైపు నడిపిస్తాయి. .ఈ వరిస్థితులు మానవ నమాజ పురోగతిలో అడ్డంకులవుతాయి.

ఈ [పతీవ శక్తులు మానవ నమాణజ వుఠరోగమనాన్ని అడ్డగించడానికి నంఘటితం కాకుండా ఉండాలంకే మూనవజాతి వృదయం ఎల్లవ్వుడూ ఈ విన్లవ భావనతో నిండి ఉండాలి. అలాగే పాత వ్యవస్ధ చిరకాలం నిలిచి ఉండకుండా తప్పుకుంటూ కొత్త వ్యవస్థకు చోటిన్తూ ఉండాలి. అప్పుడే ఒక ఆదర్శ వ్యవస్ధ (బ్రవంచాన్ని చెడకుండా కాపాడగలుగుతుంది. ఈ అభిప్రాయాన్నే మననులో ఉంచుకొని మేము “ఇన్‌కిలాబ్‌ జిందాబాద్‌” అనే నినాదాన్ని ఉచ్చ కంఠంతో వలుకుతూ ఉంటాం.

1929 డిసెంబరు 22

భగత్‌ సింగ్‌, బితె. దత్‌

వివ్షవకారులు జైలో కూడా బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా (ప్రతిరోజూ పోరాటం సాగించారు. భగత్‌ సింగ్‌, ఆయన ఉద్యమ మిత్రులు నవ్వుతూ నవ్వుతూనే కష్టాలు నహించాలనే సిద్దాంతాన్ని అనునరిన్లూ వచ్చారు. అవ్పటికి లావోరక్‌ కుట్రకేను వీచారణ మొదలయింది. అయినా భగత్‌ సింగ్‌, ఆయన నహచరులు బ్రిటిష్‌ వరిపాలనలో నార్రయం అనేది కేనలం బూటకం అని దేశ వజలకు చూపాలను కున్నారు. దీనితోపాటు అంతర్జాతీయ విష్ణవోద్యమం పట్ల తమ అనక్తిని వారు ఖగల్‌ సింగ్‌ ఆయన నవాచరులు 117

కోర్టు నుండే కెలిగ్రాం వంపి వ్యక్తం చేసే వారు. భారత (ప్రభుత్వవు దేశ వ్యవహారాల శాఖామంటతికి పంపిన ఒక "అొలిగ్రాం ఇలా ఉంది: 1930 జనవరి 20 దేశ వ్యవహారాల శాఖ మంత్రి, భారత (ప్రభుత్వం భగత్‌ సింగ్‌ మరియు ఇతర ఖైదీల తరవ్తునుండి రాజకీయ ఖైదీల వట్ల చూపుతున్న వ్రవర్శనకు నంబంధించిన నమవన్కను తొందరలోనే మాకు తృప్త్పికరంగాను, "కాశ్వతంగానూ పరిష్కరించడం జరుగుతుందని జైళ్ళ పరిశీలన నమితి మాకిచ్చిన వామీపైన మేము మూ నిరావోర దీక్షను ఆపాము, నిరావోర దీక్షకు నంబంధించి అఖిల భారత కాంగ్రైను నమితి వంపిన వ్రతిపాదనల వ్రతులను జైలు అధికారులు నిలిపేసారు. కాంగ్రేస్‌ వతినిధి మండలికి ఖైదీలను కలుసుకునేందుకు అనువుతి నిరాకరించబడింది. కుట్ర కేనుకు నంబంధించి, విచారణలో ఉన్న వ్యక్తుల మైన 1929 అక్టోబరు 23, 24 తేదీలలో పోలీను అధికారుల ఆజ్ఞానుసారం దౌర్దన్యం జరిగింది. "పై అలిగ్రాంకు నంబంధించే వారు భారత ప్రభుత్వం, దేశ వ్యవహారాల మంట్రిత్వ శాఖకు ఒక న్మరణ వత్రం పంపారు. అది ఇలా ఉంది; "స్పెషల్‌ మేజిస్ట్రేటు, లావోర్‌ కుటకేను, లావోర్‌ ద్వారా 1930 జనవరి 28 భారత (ప్రభుత్వం - దేశ వ్యృవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ నభ్యులకు - 1930 జనవరి 20వ తేదీన మేము కింద తెలిపిన టెలిగ్రాం పంపాం. దానికి ఇంత వరకు నమాధానం రాలేదు. దేశ వ్యవవోరాల మంత్రిత్వ శాఖ నభ్యుడు - భారత (ప్రభుత్వం, ఢిల్లీ జైళ్ళ వరిశీలన నమితి సిహఘైరనులను భారత (వభుత్వం వరిశీలిస్తోంది, అనే వోమీపైన - లావోర్‌ క్కుటకేనులో విజారణలో ఉన్న (అండర్‌ ట్రయల్‌) ఖైదీలు తమ నిరాహార దీక్షను అపారు. అఖిల భారత (వ్రభుత్వ నమావేశం ముగిసింది. కానీ ఇంత వరకు (వభుత్వం ఎటువంటి చరా తీనుకోలేదు. రాజకీయ ఖైదీల పట్ల కసిగా వ్రవర్రించడం ఇంకా సాగుతూనే ఉంది. ప్రభుత్వం లావోర్‌ కుట్ర కేను ఖైదీలకు నంబంధించిన తన నిర్ణయాన్ని ఒక వారం రోజులోగా మాకు తెలియజేయాలని మేము నివేదించుకుంటున్నాం. పై 'సెలిగ్రాంలో నంక్షిప్తంగా తెలియజేసినట్లుగా మేము కొన్ని విషయాలు మీ దృష్టికి తీనుకు రాదలబాము. రాజకీయ ఖైదీల వట్ల చూవవలసిన 118 జ్రావతం చేనుతోండి ఎవ్జుడ్రానా...

(వ్రవర్తన గురించిన నమన్యను మాకు తృప్తికరంగా త్వరలోనే వరివ్కరించడం జరుగుతుందని వంజాబ్‌ జైళ్ళలో బందీలుగా ఉన్న లావోర్‌ కుట్ర కేను ఖైదీలకు ఇతర ఖైదీలందరికీ జైళ్ళ వరిశీలన నమితి నభురులు ఇచ్చిన వోమీపైన మేము నిరావోర దీక్ష ఆపాము. గొప్ప అమరజీవి యతీంద్రనాథ్‌ దాస్‌ ఆత్మత్యాగం తర్వాత ఈ నమన్య లెజిస్లేటివ్‌ అసెంబ్లీలో చర్చకు వచ్చినవ్వుడు నర్‌ జేమ్స్‌ కగ్రీర్‌ ఇప్పుడు వృాదయ వరివర్తన జరిగిందని బహిరంగంగా హామీ ఇచ్చాడు. అవ్వుడే రాజకీయ ఖైదీల వట్ట చూపే ప్రవర్తన విషయంలో ఎంతో సానుభూతి ఉన్నట్లు కూడా ఆయన అన్నాడు. దేశ వివిధ (ప్రాంకాలోని జైళ్ళలో నిరాహార దీక్ష సాగిన్నున్న రాజకీయ ఖైదీలు అప్పుడు ఫైన చెప్పిన వోమీని, కొందరు ఖైదీల చింతాజనకమైన వరిస్థితిని, అఖిల భారత కాంగ్రెను నమితి ఆమోదించిన వ్రతిపాదనను, అప్పీలును దృష్టిలో ఉంచుకొని తమ దీక్ష ఆపారు. అవ్పటి నుండి అన్ని స్థానిక (వభుత్వాలు తమ సిఫారనులను వోజరు పెట్టాయి. వివిధ ప్రాంతాల జైళ్ళ ఇనొస్పెక్టరు జనరళ్ళ నమావేశం లక్నోలో ఇవ్వుడివ్వుడే ముగిసింది. అఖిల భారత వ్రభుత్వ కాన్ఫరెన్స్‌ ఢిల్లీలో గత డిసెంబరు నెలలో జరిగి ఇవ్చటికి ఒక నెలకు పైగా గడిచింది. కానీ, (పభుత్వం ఇంతవరకు ఒక్క సిఫారనును కూడా అమలుజరవలేదు. ఈ విధమైన తవ్వుకోలు వ్యవవోరం చూసి ఇతరులకు కలిగినప్లే మాకు కూడా బవుకా ఈ నమన్యనొక మూలకు తోసివేయడం జరిగిందేమోననే భయం కలుగుతోంది. గత నాలుగు నెలల్లో నిఠరావోర దీక్షలో పాల్గొన్న వారివట్ట, రాజకీయ ఖైదీల వట్ల కసితో కూడిన ఎలాంటి (ప్రవర్తన చూవబడిందో, దానికి నంబంధించిన పూర్తి భోగట్టా మాకు లభించడం కష్టమే. కానీ, జైలు ఆవరణలలో నుండి లభించిన కొద్దో గొప్పో నమాచారం మాకు అక్కడి యధార్థ వరిస్థితిని గురించి తెలునుకోవడానికి నరిపోతుంది. అలాంటివే కొన్ని ఉదాహరణలు ఈ కింద ఇన్తున్నాం. ఈ నంఘటనలకు మేము చలించి పోకుండా ఉండలేక పోతున్నాం. పైగా ఇవి (పభుత్వం మాకిచ్చిన వోమీకి వ్యతిరేకంగా ఉన్నాయి కూడా.

1. దక్షిణేశ్వర్‌ బాంబు కేనుకు నంబంధించి లావోర్‌ సెంట్రల్‌ జైలులో అయిదు నంవత్సరాల శిక్ష అనుభవిన్తున్న శ్రీయుతులు బ.క. బెనర్జీ గత నంవత్సరం నిరావోర దీక్షలో పాల్గొన్నాడు. ఆయనకు వడిన శిక్ష [ప్రకారం గత డిసెంబరు నెలలో ఆయన విడుదల కావలసింది. కానీ, అది ఇవ్వుడు నాలుగు నెలలకు వాయిదా వేయబడింది. ఈ జైలోనే లావోర్‌ కుట్రకేనుకు నంబంధించి యావజ్జీవ కారాగాళ శిక్ష అనుభవిస్తున్న డెబ్సై ఏడు నంవత్సరాల

భగత్‌ నింగ్‌ ఆయనో నవాచరులు 119

వృద్దుడు బాబా సోవాన్‌ సింగ్‌ (గదర్‌ పార్టి మొదటి అధ్యక్షుడు - బాబా సోవోన్‌ సింగ్‌ భకనా)కు శిక్ష వేయడం జరిగింది. అంతే కాకుండా ఇతర ఫైదీలలో మియావాలీ జైలులో ఉన్న నర్దార్‌ కాబల్‌ సింగ్‌ (కాఐల్‌ సింగ్‌ గోవిందవురి)కు నరార్‌ గోపోల్‌ సింగ్‌ (గోపాల్‌ సింగ్‌ కౌమీ)కు సామూహిక నిరాహార దీక్షలో పాలాన్నందుకుగాను కఠిన శిక్ష విధించడం జరిగింది. వీటిలోని చాలా కేనుల్లో వారి ఖైదు గడుపు పొడిగించడం గానీ లేక వారిని "స్పెషల్‌ క్లాను నుండి తొలగించడం గానీ జరిగింది.

2. ఈ అవరాధానికే, అంకే సామూహిక నిరాహార దీక్షలో పొలొన్న అవరాధానికే ఆగ్రా సెంట్రల్‌ జైలో ఉన్న నర్వశ్తీ శచీంద్ర నాథ్‌ సాన్యాల్‌, రామకృష్ణ ఖత్రీ, నురేశ్‌ చంద్ర భట్టాచార్భు, రామకుమార్‌ సిన్హా, శచీంద్రనాథ్‌ బబ్లీ, 'మన్మథనాథ గుప్త, మరియు కాకోరీ కేనులోని అనేక మంది ఖైదీలకు కఠిన శిక్షలు విధించడం జరిగింది. విశ్వననీయమైన వర్గాల ద్వారా శ్రీ సాన్యాల్‌ను బేడీలు వేసి ఏకాంతమైన కొట్టిడీలో 'పెట్టారనీ, అందువల్ల ఆయన ఆరోగ్యం దెబ్బ తిందనీ తెలిసింది. ఆయన బరువు 18 పౌన్లు తగ్గిపోయింది. భట్టాచార్య టి.బి, రోగి అయిపోయినట్లు కూడా తెలిసింది. బరేలీ జైలులోని ముగ్గురు ఖైదీలకు కూడా శిక్షలు వేశారు. వారికిచ్చిన సొకర్యాలనన్నింటినీ వావను తీనుకున్నారు. తమ బంధు మిత్రులతో కలునుకోవడం, వారితో ఉత్తర (వత్యుత్తరాలు నడవడంలాంటి సాధారణ హక్కులు కూడా లాక్కోబడ్డాయి. వాళ్ళ బరువులు బాగా తగ్గిపోయాయి. వండిత్‌ జవవార్‌లాల్‌ దీనికి నంబంధించి కండు వత్రికా వివరణలిచ్చి ఉన్నారు.

3. నిరావోర దీక్షకు నంబంధించిన అఖిల భారత కాంగ్రెను నమితి తిపాదన ఆమోదింవబడిన తర్వాత అది వేర్వేరు రాజకీయ ఖైదీలకు కులిగ్రాం ద్వారా వంవబడింది. వీటి కాపీలను జైలు అధికారులు ఆపేశారు. ఆ తర్వాత ఈ నందర్భంగా ఖైదీలను కలునుకోగోరిన కాంగైను (వ్రతినిధి మండలికి (థ్రభుత్వం అనుమతి ఇవ్వలేదు.

4. పోలీను ఉన్నతాధికారుల ఆదేశానుసారము 1929 అక్షోబరు 23, 24 తేదీలలో లాహోర్‌ కుట్రకేను ఖైదీలపైన పాశవికమైన దాడి జరిగింది. దాని వివరాలు వార్హా వథత్రికలో (వ్రచురించబడ్డాయి. స్పెషల్‌ మేజిస్ట్రేటు వండిత్‌ శ్రీ కృష్ణ మాలో ఒకరి వాంగ్మూలాన్ని నమోదు చేళాడు. ఈ వాంగ్మూలం "కాపీ మీకు 1929 డిసెంబరు 16 న పంవబడింది. అయినా ఇటు వంజాబ్‌ (ప్రభుత్వమూ, అటు భారత (వభుత్వమూ రెండూ మాకు జవాబు ఇవ్వడంగానీ, మా తరఫునుండి వరిశీలన జరపాలనే డిమాండును

120 థ్రావకం బేనుతోండి ఎవ్చుడ్రైనా...

స్వీకరించడం గానీ అవసరమని భావించలేదు. ఇది ఇలా ఉండగా మరో వైపున ఈ సంఘటనకు నంబంధించే “హింసాత్మక వ్రతీకారం” తీర్చుకునే ఉద్దేశ్యంతో మా పైన కేను వేయడం మాత్రం చాలా అవసరమని స్తానిక పభుత్వం భావించింది.

5. 1929 డిసెంబరు ఆఖరు వారంలో లావోర్‌ బోర్‌న్షల్‌ జైలులోని ఖైదీ శ్రీ కిరణ చంద దాన్‌ను, ఇంకా వేరే ఎనిమిది మందిని మేజిస్ట్రేటు కోర్టులో హాజరు వరచినప్పుడు వారు బీడీలు, గొలునులతో బంధింపబడి ఉన్నారు. ఇది పంజాబ్‌ జైళ్ళ పరిశీలన నమితికి, పంజాబ్‌ జైళ్ళ ఇన్‌ స్పెక్టరు జనరల్‌కు మధ్య జరిగిన ఒప్పందాన్ని ఉల్లంఘించి చేసిన పని. ఇక్కడ గమనించవలసిన విషయమేమిటంకే - వీళ్ళు జామీనుకు యోగ్యమైన అవపరాధాల కింద బందీలయినవాళ్ళు. దీనికి నంబంధించి డాక్టర్‌ మొవామ్మద్‌ అలమ్‌, లాలా దునీచంట్‌ లాహోర్‌ వాలే, లాలా దునీచంట్‌ అంబాలావాలేల పెద్ద పెద్ద వాంగ్మూలాలు *ట్రిబూఫ్టిన్‌ వ(త్రికలో వెలువడ్డాయి.

రాజకీయ ఖెడీలు వడిన నానా యాతనల గురించి తెలిసినవ్వుడు కూడా మేము నిరావార దీక్ష మళ్ళీ మొదలు పెట్టకుండా ఆగాము. దీనివల్ల మాకు బాధే కలిగింది. అయితే నమన్య త్వరలోనే పరిష్కారమవుతుందని మేము ఆకించాం. కానీ ఇవ్చుడు పై ఉదావారణల దృష్టా నిరావోర దీక్షలో చెప్పరాని భయంకర యాతనలు, యత్తీంద్రనాథ్‌ దాన్‌ గొప్ప ఆత్మ త్యాగం ఎందుకూ కొరగాకుండా పోయినట్లే మేము భావించాలా? "పెల్లుబుకుతున్న (ప్రజా ఉద్యమాన్ని ఆపి, తన ముందున్న నంకటమయ వరిస్థితినుండి తప్పించుకునే బుద్దితోనే (వభుత్వం మాకు ఆ వోమీలు ఇచ్చిందని మము భావించాలా? మేము చాలా కాలం ఓపికతో ఎదురుచూశళామనే విషయాన్ని మీరు అంగికరిస్తారనుకుంటాం. కానీ మేము అనంతకాలం దాకా వేచి ఉండలేము. (వ్రభుత్వవు నిలకడలేని (వ్రవర్తన, రాజకీయ ఖైదీల పట్ల దుర్వ్యావవోరం వీటిని చూస్తే మళ్ళీ పోరాటం ఆరంభించడం తప్ప వేరే మారం చూకు కనిపించడంలేదు. నిరావోర దీక్ష ఆరంభించడం, దాన్ని కాంనగందడం ఏదో అమెమాషీగా చేసే వని కాదని మాకు తెలును. కానీ, దీనితోపాటు భారతదేశం ఇంకా ఎందరో యతీంద్రనాథ్‌ దాస్‌లను, రామరఖాలను, మాన్‌ సింగలను ఉత్పత్తి చేయగలదని కూడా చెప్పదలచాం. (ఆఖరు ఇదరూ 1927లో అండమాన్‌ దీవులో ఆత్మతార్టగం చేశారు. మొదటి అయన 62 దినాల నిరావోర దీక్ష తర్వాత తుది శ్వాన విడిచాడు. రెండో ఆయన అరు నెలల వర్యుంతం అమానుష అతార్రచారాలను మౌనంగా నహించి

ఖొగల్‌ నింగ్‌ ఆయనో నవాచరులు 121

మహానాయక మృతి పొందాడు).

రాజకీయ ఖైదీల వట్ల చూపవలసిన మంచి (ప్రవర్తనను నమ్హర్డిన్తూ మేమే కాక (ప్రజలో కొందరు కూడా చాలా చెప్పడం జరిగింది. అదంతా మళ్ళీ చెవ్వడం అనవనరం,. ఖైదీల వర్గీకరణ విషయంలో అన్నిటికంటే ముఖ్యమైంది వారి చర వెనుక ఉండే మూల ఉద్దేశం. దాన్ని గురించి మేము కొన్ని మాటలు చెప్పదలచుకున్నాం. వర్గీకరణలోని (వ్రమాణాల పశ్న గురించి వాంగామా జరిగింది. వేర్వేరు [ప్రభుత్వాలు నూచించిన (ప్రమాణాల నుండి నేరం వెనుక ఉండే మూల ఉద్దేశాన్ని వూర్తిగా తీసివేయడం జరిగింది. నిజానికి ఇది విచిత్రమైన (వ్రవర్తన. ఉద్దేశాన్ని ఆధారంగా చేనుకునే ఏ చర్యుశైనా విలువకట్టడం వీలవుతుంది. బలహీనులను దోపిడీ చేన్తూ వారిని హత్యచేసే ఒక దుండగునికీ, ఒక దుర్మార్గుణ్ణి వాతమార్చి ఒక యువతి మాన నంరక్షణ చేయడం ద్వారా సమాజాన్ని ఒక దురాచారవరుని నుండి ముక్తి కల్పించే ఖడగ్‌ బవాదుర్‌కూ మధ్య తేడాను చూడడం (వభుత్వానికి చేత కావడం లేదని మేము అనుకోవాలా? వీరిద్దరినీ ఒకే వరానికి చెందిన వ్యక్తులుగా పరిగణించాలా? ఒకే రకమైన నేరం ఇద్దరు వ్యక్తులు చేసినా వారిలో ఒకరు స్వార్ధవరుడు, మరొకరు నిస్వార్ధవరుడు అయినవ్వుడు వారిద్దరిలో తేడా ఏమీ లేదా? ఇదే విధంగా ఒక సామాన్య హంతకునికి, ఒర రాజకీయ కార్యకర్తకు మధ్య తేడా ఏమీ లేదా? రాజకీయ కార్యకర్త హింసామార్తాన్ని స్వీకరించినా, అతని ఈ నిస్వార్ధవరత్వం అతణ్జి ఇతర నేరన్తులకం టే ఎత్తుకు చేర్చదా? ఇలాంటి వరిస్థితులలో వర్గీకరణ టపమాణాలు నిర్ణయించేవ్వుడు ఖైదీ చర్యలోని _పేరేవణ హేతువుకు అన్నిటికంకే ఎక్కువ ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలి.

గత నంవత్సరం మా నిరాహార దీక్ష మొదలయినప్వుడు డాకర్‌ గోపీచంద్‌, లాలా దునీచంద్‌ అంబాలా వాలేతో నవో 'వంజాబ్‌ జైళ్ళ నంన్కరణల కమిటీ” సిఫారనులపైన నంతకాలు చేసిన అనేక మంది (ప్రజా నాయకులు ఈ విషయాన్ని గురించే నంధవ్రదించేందుకు మావద్దకు వచ్చారు. అవ్వుడు వారు తీవ్రవాద అవరాధాలకు శిక్ష పొందిన రాజకీయ ఖైదీలను (పత్యేక వర్గ ఖైదీలుగా వరిగణించే విషయాన్ని గురించి వ్రభుత్వం అలోచిన్లూ ఉందని చెప్పినవ్వుడు వీరిలో వాత్యకు నంబంధించిన నేరన్తులను ఆ వర్గ వరిధి నుండి ఎంతవరకు బయట ఉంచాలి అనే సిఫారనుపైన కూడా ఒప్పందం కుదిరింది. కానీ, ఆ తర్వాత చర్చలలో అందుకు భిన్నమైన వైఖరిని అవలంబించడం జరిగింది. *వంజాబ్‌ జైళ్ళ నంన్కరణల కమిటి”

122 వ్రావతం చేచుతోండి ఎవ్చుడ్రైైనా...

కోనం షరతులను నూచించే నంయుక్త వ్రకటన రాసిన వద్ధతి చూస్తే నేరానికి వెనక ఉన్న ఉద్దేశాన్ని వూర్తిగా ఉ పేక్షించినట్లు కనిపిన్తుంది. అక్కడ వర్గికరణ అంతా రెండు విషయాలపైననే ఆధారవడి ఉంది.

1. నేరం తీరు
2. నేరన్తుని సామాజిక స్థాయి ఈ (వ్రమాణాలు నమన్యను వరివ్కరించేందుకు బదులు దాన్ని మరింత క్షిష్ణంగా తయారుచేశాయి. అహింసాత్మకమైన లేక హింసాత్మకమైన నేరాలు చేసిన రాజకీయ ఖైదీల విషయంలో అయితే రెండు వర్గాల మాట మాకు బోధవడేది. కానీ, “వంజాబ్‌ జైళ్ళ నంన్కరణల నమితి” సిఫారనులలో సామాజిక స్థాయి వ్రశ్చ ఒకటుంది. చౌధరి అఫజల్‌ నాక్‌ ఈ నమితి రిపోర్టు వట్ల తన అనమ్మతిని. తెలువుళూ అన్నమాట ఎంతో నమంజనమైంది. ఆయన ఇలా అన్నాడు- “స్వాతంత్ర్యం కోనం కృషి చేన్తూ ఉండడం మూలాన దరిద్రులైపోయిన రాజకీయ కార్యకర్తల వరిస్థితి ఏమిటి? వాళ్ళను (వతి ఒక్కరినీ సాధారణ నేరన్తుని కింద జవుకట్టి (పభుత్వం పట్ల తన విశ్వాన పాాతతను నిరూపించుకునేందుకు వ్రయత్నిన్తూ ఉండే నాక్రయమూర్తుల దయాదా క్షిణ్యాలకు వారిని వదలి వేయవలసిందేనా? లేశ ఒక అనవాయోగ కార్యకర్త జైలో తన వట్ల మంచి వ్రవర్తన చూవమని ప్రార్థిన్తూ ఎవరికీ వ్యతిరేకంగా అతడు పోరాడుతున్నాడో వారి ముందే దేబరిస్తాడని ఆశించాలా? ఈ వద్ధతి ఈ అశాంతివెనక ఉన్న కారణాన్ని రూవుమావుతుందా బేక పెంచుతుందా? జైళ్ళు బయట దారిద్ర్యాన్ని అనుభవిన్తున్న వాళ్ళు వాళ్ళను శిక్షించే ఉద్దేశంతో అరెన్తు చేసి ఉంచిన జైళ్ళలో విలాసాలను ఆశించరాదని ఎవరైనా వాదించవచ్చు. కాని, జైళ్ళలో విలాసాలను తెచ్చిపెప్తే నంన్కరణ లెక్కడున్నాయి? అవి కేవలం సాధారణ జీవన స్థాయికి చెందిన అవనరాలు కావా? కోరే నమన్త సౌకర్యాలు లభించినా కూడా తైలు ఎల్లవ్వుడూ జైలుగానే ఉంటుంది. అది బయట ఉన్న వాళ్ళను ఆకర్షించే ఆయస్కాంత శక్తీ మాతం కాదు. ఎన్నటికీ కాలేదు కూడా. కేవలం జైలుకు పోవడానికని ఎవరూ నేరం చేయరు. ఏ వ్రభుత్వమైనా' తన పౌరుల జీవితాలు జైలు స్థాయి కంటే కూడా దిగజారిపోయాయని, జెలులోనే వాళ్ళ కోరికలు తీరుతాయనీ వాదిస్తే అది చాలా నిందించదగిన కుతర్కమే అవుతుందని చెప్పే సావానం మాకుంది. అలా వాదించినవ్వుడు వ్రభుత్వం అనేది ఒకటుంది అని అనడానికి అవకాశం ఏమైనా ఉంటుందా? దీన్ని అలా వదిలేద్దాం. ఇప్పుడు ఈ మాటలతో మనకు భగత్‌ నింగ్‌ ఆయన నవాచరులు 123

నంబంధం లేదు. మేము చెప్పదలచుకున్నదేమిటంట - ఈ అలజడిని తొలగించడానికి అన్నిటికంటే ఉత్తమమైన మార్గం రాజకీయ ఖైదీలను వేరే శ్రేణిలో ఉంచడమేనని. (ఆ తర్వాత అవనరమనిపిస్తే ఈ శ్రేణిని మళ్ళీ రెండు ఉప శ్రేణులుగా - ఒకటి అహింసాత్మక నేరాలకు శిక్షననుభవిన్తున్న వారు, రెండు హింసాత్మక నేరాలకు ఇిక్షననుభవిన్తున్న వారు అని - విభజించవచ్చు.) అలాంటవ్వుడు నేరం వెనుక ఉన్న ఉద్దేశం ఇందులో నిర్ణయాత్మకమైనదిగా నిలున్తుంది. రాజకీయ కేనుల విషయాల్లో ఉద్దేశాన్ని నిర్ణయించి చెప్పడానికి వీలులేదని అనడం అర్థంలేని మాట. నేడు జైళ్ళలో “రాజకీయ వాదులను సామాన్య సౌకర్యాలకు కూడా నోచుకోకుండా చేయడానికి జైలు అధికారులను టేరేపించే ఆలోచన ఏది? వారి వ్రతిష్టకు భంగం కలిగించే ఆలోచన ఏది? ఏ ఆలోచన వాళ్ళను ఇతర ఖైదీల నుండి వేరుగా ఉంచమని అధికారులకు చెబుతుంది? ఆ ఆలోచనే ఇలా వర్గీకరించడంలో కూడా నహాయవడుతుంది.

(వత్యేకమైన డిమాండ్లకు నంబంధించినంత వరకు మేము ఇంతకు మునుపే వంజాబ్‌ జైళ్ళ నంన్క్మరణల కమిటీకి మా విజ్ఞావనలో అన్నీ వివరించి ఉన్నాము. అయినా ఇక్కడ ఏ రాజకీయ ఖైదీ చేత కూడా - అతని నేరం ఎలాంటిదైనా నర్కే కఠలోధమైనదిగానీ, అతని (వతిష్టకు భంగకరమైనదిగానీ

• కాయకష్టం చేయించరాదని మేము నొక్కి చెప్పదలచుకున్నాం,. ఒకే జైలులో ఉన్నవ్వుడు ఇలాంటి ఖైదీలనందరినీ ఒకే వార్డులో, ఒకే చోట ఉంచాలి. ఆ తర్వాత స్తానిక భాష లేదా ఇంగ్లీషు వార్దా వత్రిక కనీనం ఒక్కటయినా వారికి ఇవ్వాలి. చదువుకొనేందుకు అవనరమైన సౌకర్యాలు అన్నీ ఇవ్వాలి. తమ న్వంత ఖర్చుతో భోజనానికి, బట్టలకు అయే ఖర్చు పెంచుకోడానికి అనుమతి కూడా ఇవ్వాలి.

, . మళ్ళీ నిరావోర దీక్ష ఆరంభించే వరిస్థితి రాకుండా ఉండేందుకు (వభుత్వం మాకు, (ప్రజలకు ఇచ్చిన వోమీకి వెంటనే కార్యరూవం ఇన్తుందని మేము ఇవ్చటికీ విశ్వసిన్తున్నాం. ఇక ఏడు దినాల్లోగా (వ్రభుత్వం తన .వోమీని ఆచరణలో పెట్టకపోతే విధిలేక మేము మళ్ళీ నిరావోర దీక్ష ఆరంభించవలసి ఉంటుంది, |

• మీ భగత్‌ సింగ్‌, దత్‌, ఇతర ఖైదీలు లాహోర్‌ కుట్రకేను 124 థ్జావకం చేనుకోండి ఎవ్చుడైనా...

లాహోర్‌ స్పెషల్‌ మేజిస్ట్రేటు పేర కూడా ఆయన ఒక ఉత్తరం రాశారు. ఈ ఉత్తరం 1930 ఫిబ్రవరి 13 నాటి “హిందూస్తాన్‌ టైమ్స్‌'లో వ్రచురింవబడింది. ఉత్తరం ఇలా ఉంది; లావోర్‌ "సెంట్రల్‌ జైలు నూవరింటెండెంట్‌ద్వారా 1930 ఫిబ్రవరి 11 మిన్చర్‌ మేజిస్ట్రేట్‌ 1930 ఫిబ్రవరి 4వతేదీ నాటి సివిల్‌ అండ్‌ మిలటీ గెజిట్‌లో (వచురింవబడిన మీ వ్రకటన దృష్ట్యా మూ విషయంలో ఏ అపార్డాలకు, తప్పుడు (వ్రతిపాదనలకు చోటు లేకుండా మేము కోర్టులో వోజరు కాకుండా ఉండడానికి కారణాలు మీకు తెలవడం అవనరమని మాకు తోస్తోంది అందుకే ఈ ఉత్తరం. మొట్టమొదటగా మేము చెవ్పదలచుకున్నదేమిటంకే - మేము ఇంత వరకు బ్రిటిష్‌ కోర్టులను బహివ్కరించలేదని. జైలు చట్టం "సెక్షను 22 కింద మాపై కేను విచారణ జరువుతున్న మిన్దర్‌ లూఇస్‌ కోర్టులో మేము వోజరు అవుతూనే ఉన్నాం. ఇవ్చుడు మీ కోర్టులో జనవరి 29 నాడు మేము చేసిన వనికి కారణం చెప్తాను. లావోర్‌ కుట్రకేనుకు నంబంధించి ఈ చర్య కొన్ని విశేష వరిస్థితులవల్ల మేము తవ్పనినరిగా తీనుకోవలసి వచ్చింది. కోర్టు అవలంబించిన తవ్వుడు వైఖరి ద్వారానో, లేక జైలు అధికారుల ద్వారానో లేక ఇతర అధికారుల ద్వారానో మూ (పతివాదానికీ అడ్డంకులు కలిగించడానికిగాను మా అధికార వరిధిని ఉల్లంఘించి ఉద్దేశపూర్వకంగా మమ్ములను ఇబ్బందులపాలు చేన్తున్నారని మాకు మొదటి నుండి అనిపిన్తూనే ఉంది. కొద్ది రోజుల కీందట జామీను అర్జీలో మేము మా కష్టాలను మీకు వివరించాం. కానీ చట్టానికి నంబంధించిన కొన్ని అంశాల ఆధారంగా ఆ ఆర్టీని తోసివుచ్చే నందర్భంలో ఏ కష్టాల ఆధారంగా అయితే ఖైదీల జామీను అర్జీ ఇవ్వబడిందో వాటిని (వస్తావించే అవనరమైనా ఉన్నట్లు మీరు భావించలేదు. - మేజిస్ట్రేటు (బ్రథమ కర్తవ్యం, (వధానమైన కర్తవ్యం అతడు నివృక్షంగానూ, రెండు వక్షాలకు అతీతంగానూ ఉంటూ వ్యవవారించడం అని మేము భావిస్తాం. ఇంతేఠాకుండా ఆ రోజు గౌరవనీయ నార్థయమూర్తి కర్డ్‌ ఈ రూలింగ్‌ ఇచ్చారు: “విచారణలో ఉన్న ఖైదీకి తన కేను నడువుకోవడంలో భిగల్‌ నింగ్‌ ఆయనో నవొచరులు 125

ఎలాంటి ఇబ్బందులు రాకుండా చూడడం, ఏదైనా ఇబ్బంది ఉంటు దాన్ని తొలగించడం మేజిస్త్రేటు తన ముందుంచుకోవలసిన రెండవ కర్తవ్యం. అలా చేయనవ్వుడు కేను అంతా ఒక తమాషాగా మాత్రమే మిగిలిపోతుంది"”. కానీ, ఇలాంటి ముఖర్ధమైన కేనులో, అంకే - ఎక్కడయితే 18మంది నవయువకుల'పైన వారి మరణ శిక్షకు కూడా దారితీయగల వాత, దోపిడీ, కుట్రలకు నంబంధించిన కేను నడున్తూ ఉందో, అక్కడ - మేజిస్ట్రేటు వ్రవర్తన ఇంచుకు వ్యతిరేకంగా ఉంది.

ఏ [వముఖ కారణాల వల్ల మేము మీ కోర్టులో వోజరయేందుకు అశక్తులమయా్యాామో ఆ కారణాలు ఇవి:

విచారణలో ఉన్న ఖైదీలలో ఎక్కువ భాగం దూర ప్రాంతాలకు చెందిన వారు అందరూ మధ్య తరగతి వారు. ఇలాంటి స్థితిలో కేను గురించి వారి నంబంధీకులు మాటిమాటికి రావడం కష్టమే కాదు, అనంభవంకూడా. వారు తమ కేను బాధ్యతను అవ్పగించడానికి తగిన కొందరు మిత్రులను కలునుకోవాలని కోరారు. వారికి ఇలా కలునుకొనే వాక్కు ఉందనే విషయం సాధారణ బుద్ధిగలవానికి కూడా తెలును. ఈ విషయం గురించి ఎన్నో సారు దరఖాన్సులు వంపడం జరిగింది. అవన్నీ పెడచెవిననే వడ్డాయి.

శ్రీ బి.3. దత్స్‌ బెంగాల్‌ నివాసి. శ్రీ కమలనాథ్‌ తివారి బీవోరు వాడు. వీరిద్దరూ తమ 'సస్నేహితురాండ్రు - కుమారి లజ్ఞావతి, శ్రీమతి పార్వతిలను కలునుకోవాలని కోరారు. కానీ కోర్టు వారి అర్జిని జైలు అధికారులకు వంవగా వారు బంధువులకు, వకీళ్ళకు మాయత్రమే కలునుకునేందుకు అనుముతి ఇవ్వగలమని చెప్పి అర్జీని తోసి వుచ్చారు. ఈ విషయం ఎన్నోసార్లు మీ దృష్టికే తీనుకురానడం జరిగింది. కానీ ఖైదీలకు తమ కేను కోనం తగిన ఏర్పాట్లు చేనుకొనేందుకు ఉవకరించే ఏ చర్యా జరగలేదు. ఆ తర్వాత ఆ స్రీలిద్దరూ' శ్రీదత్‌, శ్రీ కమల్‌నాథ్‌ల వకాలతునామాలు నంపాదించుకున్నా కూడా వారిని కలునుకునేందుకు అనుమతి' ఇవ్వలేదు. ఇంతే కాకుండా ఖైదీలు తమ కేనులో వాదించుకునేందుకు నంబంధించి ఇలా కొందరిని కలునుకునేందుకు అనుమతి' కోరుతున్నారని జైలు అధికారులకు రాయడానికి కూడా మేజిస్ట్రేటు నిరాకరించాడు. ఈ విధంగా ఖైదీలకు పై కోర్టుకు వ్ళో అవకాశం లేకుండా పోయింది. కానీ కేను విచారణ మాత్రం కొనసాగింది. ఈ వరిస్థితుల్లో ఖైదీలు అనవోయులయాాారు. వారి దృష్టిలో కేను ఒక తమాషాకు మించి మరేమీ కాకుండా పోయింది. ఇతర ఖైదీల విషయంలో కూడా ఎక్కువ మంది తరఫునుండి వకీళ్ళు ఎవరూ వోజరు కాలేదనే నంగతి

126 జాతం బేనుతోండి ఎవ్వుడ్రైనా...

కూడా గమనించడం అవనరం.

నాకు వకీలు ఎవరూ లేరు. నేను నాకోనం పూర్తి కాలం వనిచేసే వకీలు నెవరినీ పెట్టుకొనే స్తోమత నాకు లేదు. నేను కొన్ని అంశాల్లో చట్టానికి సంబంధించిన నలవో తీనుకోవాలనుకున్నాను. వకీలుకు కేను గురించి ఒక అభిప్రాయం ఏర్పడాలంకే విచారణనంతా ఒకరే చూనుకోవడం అవనరమని నేను భావించాను. కానీ ఆయనకు కోర్టులో కూర్చునేందుకు కూడా చోటు ఇవ్వలేదు. ఇది మా ప్రతివాదనను అటంకవరచడానికీ, మమ్మల్ని ఇబ్బంది పెట్టడానికీ అధికారులు వన్నిన వన్నాగమూ? న్వయంగా వోజరుకాని, తమ ట్రకినిధినెవరినీ వంపలేని తన వాాజ్యదారుల వయోజనాలను నంరక్షించేందుకు వళీలు కోర్టుకు వస్తాడు. ఈ కేనులో ఎదురైన ఏ పోష వరిస్థితుల మూలంగా మేజిస్ట్రేటుకు వీళ్ళ వట్ట ఇలాంటి కఠోర వైఖరిని అవలీంబించవలసి వచ్చింది? ఈ విధంగా ఖైదీల నవోయార్ధం పిలుచుకోడానికి తగిన వ్రతి వకీలు సావాసాన్నీ దెబ్బతీయడం జరిగింది. శ్రీ అమరనాథ్‌ ఏ వక్షానికీ (వ్రతినిధి కాకపోయినా, ఆయన ఎవరికీ చట్టనంబంధమైన నలవో ఇన్తూండకపోయినా ఆయనకు డిఫెన్స్‌ కుర్చీలో కూర్చోవడానికి అనుమతి ఇవ్వడంలో అర్థం ఏమిటి? నా ఏజెంట్లను కలునుకునే విషయంలో నేనునా నార్టయ నలవోదారుతో నంవ్రదించవలసి ఉంది. తర్వాత ఈ అంశాన్నే వుఠన్కరించుకుని "హైకోర్టుకు వెళ్ళమని ఆయనకు చెవ్పవలసి కూడా ఉంది. కానీ, ఆయనతో ఈ విషయాన్ని గురించి మాట్లాడే అవకాశమే నాకు దొరకనందువల ఏమీ చేయడానికీ వీలు లేకపోయింది. దీనికంతకు అర్థమేమిటి? కేను చట ప్రకారం నడిపించబడుతూందని చూపించి ద్రజల కళ్ళలో కారం చలే వనీ జరగడం లేదా? తమ వ్రతివాదం చేయడానికీ ఖైదీలకు బొత్తిగా అవకాశం ఇవ్వలేదు. దీనికి వ్యతిరేకంగా మేము మా నిరనన వ్యుక్త వరున్తున్నాం. అన్నీ తగిన విధంగా చేయనప్పుడు ఈ తచూషాతో 'ఏమి వని? న్యాయం "పేరుతో అన్యాయం జరుగుతూండగా మేము చూడలేం. ఈ వరిసితులో మా జీవితాలను కాపాడుకొనేందుకు తగిన అవకాశమైనా మాకు లభించనట్టైడు లేదా మా గైర్‌వోజరీలో నడిచిన కేనులో మాకు వ్యతిరేకంగా ఇచ్చిన శిక్షలను అనుభవించడానికే వేము తయారుగా ఉండాలని మేమందరము నీశ్చయించుకున్నాం.

మా మూడవ పెద్ద ఫిర్యాదు వార్తా వత్రికల వంవకానికి నంబంధించింది. విచారణలో ఉన్న ఖైదీలను శిక్షపడిన కైదీలుగా ఎప్పుడూ భావించకూడదు. వారిపై ఏ ్రతిబంధళాలైనా వారి నంరక్షణకోనం అత్యవనరమైనప్పుడు

భగత్‌ నీంగ్‌ ఆయన నవాబరులు 127

మాత్రమే విధించాలి. అంతకుమించి వాటికి బొచిత్యం లేదు. జామీను "పైన విడుదల కాలేని ఖైదీలను ఎవ్వుడుగాని శిక్షకు గురిచేసి కష్టపెట్టకూడదు. విచారణలో ఉన్న (పతి విద్యావంతుడైన ఖైదీకి కనీనం ఒక వార్హా పత్రిక పాందే అధికారం ఉంద్యి కోర్టులో కారర్టనిర్వాహక వర్గంవారు కొన్ని నిబంధనల వ్రకారం మూకు ప్రతిరోజూ ఒక ఇంగ్లీషు వార్దా పత్రిక ఇవ్వడానికి అనుమతించారు. కానీ, నగం చేసి ఊరుకుండడం బొత్తిగా చేయకుండా ఉండే కంకే కూడా చెడ్డది. ఇంగ్లీమరాని ఖైదీలకు స్థానిక భాషలో ఉన్నవార్తా వత్రిక ఇవ్వమని మేము చేసిన విజ్ఞప్తులు వృధా అయ్యాయి. అందుచేత స్థానిక వార్తాపత్రిక ఇవ్వకూడదనే ఆదేకానికి నిరననగా మేము ఇంగ్లీషు దిన వత్రిక *ట్రిబ్యూన్‌ోను వావను పంవుతూ వచ్చాం.

ఈ మూడు కారణాల వల్ల మేము జనవరి 29 నాడు కోర్టుకు రావడానికి నిరాకరిన్తున్నట్లు (వకటించాం. ఈ ఇబ్బందులు తొలగిపోయిన వెంటనే మేము .నంతోషంగా కోర్టుకు వస్తాం.

భగత్‌ సింగ్‌ మరియు ఇతరులు. భగత్‌సింగ్‌, బటుకేశ్వర దత్‌ ఇద్దరూ కాకోరీ కేను ఖైదీల పేర లావోర్‌ "స్పెషల్‌ మేజిస్ట్రేటు ద్వారా ఒక టెలిగ్రాం పంపుతూ మేజిస్ట్రీటుకు ఈ నంక్షిప్త ఉత్తరం ఇచ్చారు:

దయచేసి ఈ ఉత్తరం బకేలీ జైలులో నిరావోర దీక్ష సాగిస్తున్న కాకోరీ

ఖైదీలకు వంవండి. వారి వరిస్థితి చాలా ఆందోళనకరంగా ఉన్నట్లు తెలిసింది. మీ భగత్‌ సింగ్‌, బి.కె. దత్‌ ఆ.టెలిగ్రాం ఈ విధంగా ఉంది; ॥ గుప్త, బల్టీ సిన్హా ముకందీలాల్‌ -... కాకోరీ ఖైదీలు

సెంట్రల్‌ జైలు

బరేలీ

మీ చింతాజనకమైన వరిస్థితిని గురించి తెలిసి చాలా దుఃఖవడుతున్నాం. మా మొదటి 'పెలిగ్రాం మీకు అందలేదు. వ్రభుత్వం తరవునుండి ఖైదీల వర్గీకరణకు నంబంధించిన ఆఖరు నోటీను దృష్ట్యా మీరు మీ పోరాటాన్ని మానుకొండని మేము హృదయపూర్వకంగా ప్రార్ధిన్తున్నాం. శొత్త

128 వ్రొవతం చేనుకోండి ఎవ్వుుడైనా...

నియమాలను అమలులోకి తెచ్చే విషయానికి నంబంధించినంత వరకు మనం అందరం కలిసి నిరీక్షించడం మంచిది. భగత్‌ సింగ్‌, దత్‌ భగత్‌ సింగ్‌, నుఖదేవ్‌, రాజగురు ఈ ముగ్గురిని 1931 మార్చి 23న ఉరి తీయడం నిశ్చయమైంది. అంతకుముందు మార్చి 19న భగత్‌సింగ్‌ వకీలు ప్రాణనాథ్‌ మెవాతా భగత్‌ సింగ్‌ను కలునుకొని (పభుత్వానికివ్వడానికి క్షమాబిక్ష దరఖాన్తు తయారుచేసే విషయం (వ్రస్తావించాడు. భగత్‌ సింగ్‌ (వ్రతిష్టకు గానీ, ఆయన నవాచరుల (పతిష్టకుగానీ ఏమాత్రమూ భంగం కలగకుండా ఈ మెర్సీ పిటిషన్‌ (క్షమాబిక్ష దరఖాన్తు) తయారుచేస్తానని వకీలు అన్నాడు. భగత్‌ సింగ్‌ నమ్మతించగానే ప్రాణనాథ్‌ మెవాతా రాత్రంతా మెర్సీ పిటిషన్‌ ముసాయిదా తయారుచేన్తూ గడిపాడు. మరునటి రోజు దాన్ని తీనుకొని ఆయన భగత్‌ సింగ్‌ను కలునుకోవడానికీ జైలుకు వెళ్ళినవ్వుడు అప్పటికే ఉరిశిక్షకు నంబంధించిన ఉత్తరం గవర్నరుకు పంవడం జరిగిపోయిందని భగత్‌ సింగ్‌ ఆయనకు చెప్పాడు. . ఉరి తీయడానికి మూడు రోజులు ముందు అనగా 1931 మార్చి 2రివ తేదీనాడు నర్డార్‌ భగత్‌ సింగ్‌, ఆయన నవాచరులు - రాజగురు, నుఖదేవ్‌ - పంజాబ్‌ గవర్నరుకు రాసిన ఒక ఉత్తరంలో తమను యుద్ధ ఖైదీలుగా వరిగణించాలని, ఉరికంబానికి వేలాడదీయడానికి బదులు తమను తుపాకీతో కాల్చి చంపాలని సామూహికంగా డిమాండ్‌ చేశారు. ఉత్తరం ఇలా ఉంది: . “=. 1931 మార్చి 20 వంజాబ్‌ గవర్నరుగారికీ సిమ్లా మహాశయా, ఆదరపూర్వాకంగా క్రింది విషయాలను మేము మీకు నివేదించు కుంటున్నాము: భారతదేశంలోని బిటిష్‌ (్రభుత్వం అతుర్టన్నత అధికారి అయిన వైస్రాయిగారు ప్రత్యేకంగా ఓక ఆర్డినెన్సు జారీ చేసి లావోర్‌ కుట్రకేను విచారణ జరిపేందుకు ఒక వ్రత్యేక (ట్రిబ్యునల్‌ను ఏర్పాటు చేశారు. అది 1930 అక్టోబరు 7న చూకు ఉరికిక్ష విధించింది. మేము వంచమ జార్జి చ(్రవర్తికి వ్యతిరేకంగా యుద్ధం. వ్రకటించామన్నది మాపై మోపిన అతి పెద్ద నేరం. . _ . కోర్టు ఇచ్చిన తీర్చు వల్ల రెండు విషయాలు నృష్టమవుతాయి: ఖభగల్‌ నింగ్‌. ఆయనో నవాబరులు 129

మొదటిది - ఇంగ్లీమ జాతికి, భారత (ప్రజలకు మధ్య యుద్ధం జరుగుతూ ఉందన్నది. రెండవది - ఈ యుద్దంలో మేము ఖచ్చితంగా పాలాన్నామన్నది. అందువల్ల మేము యుద్ధ ఖైదీలం.

మూ నేరాన్ని వ్యాఖాానించడంలో కోర్టువారు చాలా వరకు అతిశయోక్షిని ఉవయోగించినవ్పుటికీ, ఈ విధంగా చేసి మమ్ముల్ని ఎంతో గౌరవించారని మేము చెప్పకుండా ఉండలేం. మొదటి ఆక్షేపణ గురించి మేము కొంత వివులంగా చర్చించాలనుకుంటున్నాం. అలాంటి యుద్ధం ఒకటి (ప్రత్యక్షంగా చెలరేగుతున్నట్లు మేము అనుకోవడం లేదు. అందువల్ల యుద్ధం చెలరేగుతూందనడంలో కోర్టు వారి అభిప్రాయం ఏమిటో మాకు తెలియదు. అయినా, మేము ఈ వాాఖాగ్థనాన్ని ఆమోదిన్తూ ఆ వ్యాఖ్యానం అంతరార్థమేమిటో వివరించదలచుకున్నాం.

మేము చెవృదలచుకున్నదేమిటంకే - నిజమే, యుద్ధం కొనసాగుతూ ఊఉంది. ఎంతవరకయిజే బలవంతులైన వ్యక్తులు భారత (ప్రజల, శ్రామికుల నంపాదనా సాధనాలపై గుత్తాధిపత్యం నెరవుతూ ఉంటారో అంతవరకు ఈ యుద్ధం సాగుతూనే ఉంటుంది. ఇలాంటి వ్యక్తులు ఇంగ్లీమ 'పెట్టుబడిదారులే కావచ్చు, పూర్తిగా భారతీయులే కావచ్చు - నిజానికి అందరూ కలిసి ఒక దోపిడీని కొనసాగిన్తూ ఉన్నారు. విశుద్ధ న్వదేశీ పెట్టుబడిదారుతే బీదల రక్తం ఫీల్చివేన్తున్నా ఈ స్థితి న్వరూవంలో ఏమీ మార్పు రాదు. మీ వ్రభుత్వం కొందరు నాయకులపైన వ్రభావం నెరవగలిగినా లేక భారతీయ నమాజంలోని శతముఖులను లోబరచుకొని వాళ్ళకు కొన్ని రాయిజీలు ఇచ్చిగాని, వాళ్ళతో ఒప్పందాలు కుదుర్చుకొనిగాని ఉన్నా వీటి వల్ల కూడా వరిస్థితిలో మార్పురాదు. (వ్రజలపైన కూడా దీని వ్రభావం బవు కొద్దిగానే ఉంటుంది. దేశ యువతకు మరోమారు మోనం జరిగినందుకు కూడా మేము చింతించడం లేదు. మూ రాజకీయ నాయకులు వథభష్టులైనందుకు, వారు రాజీకోనం జరిపే మంతనాలో దురదృష్టవశాత్తూ విష్లవ పార్టీ నభ్యులుగా భావించబడే ఈ నిరపరాధులను, నిరాఖ్రిత త్యాగశీలురను మరిచి పోయినందుకు కూడా మేము భయవడడం లేదు. మూ రాజకీయ నాయకులు ఈ యువకులను తమ శత్రువృలుగా భావిస్తారు. ఎందుచేతనంకే వారి దృష్టిలో వీరు హింసావాదాన్ని నమ్మేవారు. మా వీర వనితలు తమ నర్వస్వాన్నీ త్యాగం చేశారు. వారు స్వాతంథత్యా బలి పీఠానికి తమ భర్తలనర్చించారు. సోదరులనర్పించారు. వాళ్ళ వద్ద ఉన్న (వతి వన్తువును త్యాగం చేశారు.

130 జ్రావతం చేనుతోండి ఎవ్చుడ్రానా...

కానీ మీ (ప్రభుత్వం వారిని తిరుగుబాటుదారులుగా భావిస్తోంది. మీ ఏజెంట్లు ఆబద్ధపు కథలల్లి వారిని గురించి దుష్టచారం చేసినా, పార్టీ (పతిష్టకు భంగం కలిగించేందుకు ప్రయత్నించినా ఈ యుద్ధం కొనసాగుతూనే ఉంటుంది. ఈ యుద్దం వివిధ దశలో వేర్వేరు న్వరూపాలు ధరించవచ్చు. ఒక్కొక్కప్పుడు ఇది బావోటంగా సాగవచ్చు. మరొకప్పుడు గుప్తంగా నడున్తూ ఉండవచ్చు. మరొకప్పుడు భయంకర పోరాట రూవం ధరించవచ్చు. మరొకప్పుడు రైతుల పోరాటంగా సాగుతూ ఉండవచ్చు. ఇంకోసారి ఈ నంఘర్షణ జీవన్మరణ పోరాటంగా మారి భీకర రూవం ధరించవచ్చు. రూపం ఏదైనా దీని భావం మీపైన పడుతుంది. మీరు ఎలాంటి పరిస్థితి కోరుకుంటారో అది మీ ఇష్టం. కానీ, పోరాటం మూత్రం కొనసాగుతూనే ఉంటుంది. అందులో చిన్న చిన్న విషయాలు లెజ్ధకు రావ. ఈ యుద్ధం భీకరరూవం ధరించే అవకాశం ఎంతైనా ఉంది. ఏది ఏమైనా ్రన్తుత నమాజవు చట్రం ఎంత వరకైతే ధ్వంనం కాదో, వ్రతి విషయంలోనూ మార్చు లేడా విప్లవం జరగదో, మానవ నృష్టిలో ఒక కొత్త యుగానికి వునాదులు వేయడం జరగదో, అంతవరకు, ఎట్టి వరిస్థితులోనూ మా (ప్రయత్నం ఆగదు. రానున్న కొద్ది రోజుల్లోనే అంతిమ పోరాటం జరుగుతుంది. ఆ పోరాటం నిర్ణయాత్మకమైనదిగా ఉంటుంది. సామాజ్యువాదం, పెట్టుబడిదారీ విధానం ఇక ఎంతోకాలం నిలవవు. మేము (స్రత్యక్షంగా పాల్లొన్న యుద్ధం ఇదే. ఈ యుదం మాతో మొదలయిందీ కాదు, మా జీవితాలతో పాటు ముగిసేదీ కాదో ఇది మాకు గర్వకారణం. చరిత్రలోని ఏ అధ్యాయాలనైతే యతీంద్రనాథ్‌ దాన్‌, భగవతీ చరణ్‌ తమ త్యాగాలతో ఉజ్వలం చేశారో, వాటిలో మూ -సీవలు కూడా పేర్కొనబడతాయి. వీరి త్యాగాలు చాలా గొప్పవి. ఇక మా అదృష్టాలకు నంబంధించినంతవరకు, మీరు మమ్మల్ని ఉరికంబానికి వ్రేలాడ దీయడానికి నిర్ణయించుకున్నారని మేము మీతో ఘనంగా చెవ్వుకోవాలను కుంటున్నాం. మీరు అలా తప్పక చేస్తారు కూడా. మీ చేతులో బలం ఉంది, అదికారమూ ఉంది. అయితే, ఇలా చేయడం వల్ల మీరు “బలవంతుడిదే న్యాయం” అనే సిద్ధాంతాన్నే అనునరిన్తున్నారు. అందుకు మీరు నడుం బిగించి ఉన్నారు. మేము ఎన్నడూ ఎవరినీ దేనికోనమూ ప్రాధేయవడ లేదనడానికీ, ఇవ్వుడు కూడా మేము ఎలాంటి దయాదాక్షిణ్యాల కోనం ప్రార్థించడంలేదని నిరూపించడానికీ మా కేను విచారణ మంచి ఉదావారణ. మేము మిమ్ముల్ని ప్రార్డించేది ఒకటే - మీ వ్రభుత్వంలోనిదే అయిన ఒక భగత్‌ నింగ్‌ ఆయన నవాచలులు 131

న్యాయస్తానం చేసిన నిర్ధారణ (ప్రకారం మేము (ప్రభుత్వానికి విరుద్ధంగా యుద్ధం సాగిస్తున్న నేరన్తులం. అలా అయినప్పుడు మేము యుద్దఖైదీల మవృతాం! కాబట్టి మీరు మావట్ల యుద్ద ఖైదీలతో వ్యవవారించవలసిన పద్దతిలోనే వ్యవవారించాలి. అంటే ఉరి తీయడానికి బదులు మమ్మల్ని తుపాకులతో కాల్చి పారేయాలి. మీ ప్రభుత్వంలోనిదే అయిన ఒక న్యాయస్థానం చేసిన నిర్ధారణలో మీకు నమ్మకం ఉన్నట్లు నిరూపించుకోవడం ఇక మీ వంతు. మీ ఆచరణ ద్వారా దీన్ని నిరూపించండి. మమ్మల్ని తుపాకులతో కాల్చి చంవడానికి ఒక సేనా దళాన్ని పంపవలసిందిగా మీ "సైన్య విభాగానికి ఉత్తర్వు జారీ చేయండని వినయపూర్వకంగా మీతో మనవి చేనుకుంటున్నాం. భవదీయులు భగత్‌ సింగ్‌, రాజగురు, నుఖదేవ్‌ 1931 మార్చి 23 ఉదయం 7 గంటల 33 నిముషాల నమయంలో ఈ ముగ్గురు విన్షవమూర్తులను లావోర్‌ జైలులో ఉరికంబానికి వేలాడదీయడం జరిగింది. ముగ్గురు సహచరులూ చేతులు చేతులు కలుపుకొని ఇలా పాడుతూ ఉరికంబంవైవు నడక సాగించారు: బిల్‌ నే నిఠకలేగీ న యలీకల్‌ భీ నతణ్‌ తీ ఉల్పత్‌, ట్వేటీ మిలో నే ఖీ బమళటూ-ఎ-వతన్‌ అయగీ / (యరణీంబిన తర్వాత కూడా వ్యూదయం నుండీ దేళ (వేమ బయటికి పోదు. నా ముట్టి కూడా దేోళవు నువాననతో గుబాళిన్తూనే ఉంటుంది. 132 జానతం చేనుతోండి ఎవ్చాడ్రొనా...

నేతాజీ సుభాష్‌ చంద్రబోస్‌ నే తాజీ నుభాష్‌ చంద్రబోస్‌ తన చిన్నతనంలోను, కిశోరాదస్థలోను, యౌవసావన్గ్హలోను రాసిన ఈ ఈ ఉత్తరాలు 1912-1921 మధ్య కాలంలోనివి. వీటిలో ఇండియన్‌ సివిల్‌ నర్వీను నుండి రాజీనామా చేన్తూ ఆయన్న భారత కారుదర్శికీ రాసిన చారిత్రాత్మక ఉత్తరం కూడా ఉంది. ఇండియన్‌ సివిల్‌ నర్వీను నుండి రాజీనామా చేయాలనే తన నిర్ణయానికి. నంబంధించి ఇంగ్లాండు నుండి దేశ బంధు చిత్తరంజన్‌ దాస్‌కు ఆయన రాసిన ఉత్తరంలోనూ, అన్న శరత్‌చంద్ర బోన్‌కు రాసిన ఉత్తరంలోన్నూ ఆయన తన జీవితంలో తీనుకున్న మొదటి వ్రధానమైన నిర్ణయాన్ని గురించి వ్రస్తావించడం జరిగింది. చారిత్రక దృష్టితో అన్నిటికం కే ఎక్కువ (వేరణ కలిగించే అంశం ఏమిటంటే ఆయన ఏ రాజకీయ జీవన దృష్టిని, వ్యవస్థావనా శక్తిని, కుళశలతను "సంతరించుకొని భారతదేశపు రాజకీయ రంగన్థలంపైన అవతరించబోయేవాడో, వాటిని ఇందులోని కొన్ని ఉత్తరాలు మొదటిసారిగా వర్ణక్తవరుస్తాయి. మొదటి కొన్ని ఉత్తరాలు నేతాజీ తన తల్లి వ్రభావతీ బోస్‌కు రాసినవి. వీటిలో దేనిపైన కూడా తేదీ వేయలేదు. కానీ ఇవి 1912-13 మధ్యలో రాసినవని ఖచ్చితంగా చెప్పవచ్చు. ఆయన తన తల్లికి రాసిన ఒక ఉత్తరం ఇది: " రాంచీ ఆదివారం గౌరవనీయురాలైన అమ్మకు, , చాలా రోజులుగా నాకు కలకత్తా నమాచారాలు తెలియలేదు. మీరంతా ఆరోగ్యంగా ఉన్నారని ఆశిస్తాను. బహుకా తీరికలేకనే మీరు ఉత్తరం రాయలేదనుకుంటాను. నడిపి అన్న వరీక్షలు ఎలా రాశాడు? మీఠు.నా ఉత్తరం అంతా చదివారా? చదవకుండా ఉంటే నాకు నిజంగా బాధ కలుగుతుంది. అమ్మా, ఇవ్వుడు భరతమాత వుత్రులలో స్వార్ధంలేనివారు ఒక్కరూ లేరా అని నేను ఆలోచిన్తూ ఉంటాను. మన మాతృభూమికి ఇంత దురదృష్టం వట్టిందా? మన నువర్ణమయమైన గతకాలం ఎలా ఉండేది! ఈ వర్తమాన కాలమెలా ఉంది! భరతమాత 'సేవలకై ఈమ అమూల్య జీవితాన్ని నంతోషంగా ” 133

అర్పిన్తూ ఉండిన అ ఆరర్జవీరులు నేడు ఎక్కడున్నారు?

నీవు ఒక తల్లివి. కానీ నీవు కేవలం మాకేనా తల్లివి ” కాదు, నీవు భారతీయులందరికీ తల్లివే. భారతీయులందరూ నీకు వుత్రులయినప్పుడు నీ వుత్రుల దుఃంఖం నిన్ను వ్య్ణధతో చలింవ జేయదా? ఏ తల్లి అయినా నిర్ణయగా ఉండగలదా? అలాంటప్పుడు ఆమె పిల్లలు ఇలాంటి దురవన్ధలో ఉన్నా తల్లి చరించకుండా ఉండడానికీ కారణమేమి? అమ్మా, నీవు అన్ని దేశాల యాత్ర చేశావు. భారతీయుల వర్తమాన దశను చూచి నీ హృదయం రక్తాశ్రువులు రాల్బదా? మేము అజ్ఞానులం. అందువల్ల స్వార్ధవరులం కావచ్చు. కానీ, ఏ తల్లీ ఎవ్వుడూ గానీ స్వార్ధవరురాలు కాలేదు. ఎందుకంటే తల్లి తన పిల్లల కోనమే జీవిన్తుంది. ఇదే నిజమైతే ఆమె పిల్లలు కష్టాలతో అల్లాడిపోతూ ఉండగా ఆమె ఏమీ వట్టనట్టుగా ఉఊండడానికీ కారణమేమిటి? మరి తల్లి కూడా స్వార్ధవరురాలు కాగలదా? కాదు, కాదు, అలా ఎన్నటికీ జరగదు. తల్లి ఎప్పటికీ స్వార్ధవరురాలు కాలేదు.

అమ్మా, కేవలం దేశానికే దుర్దశ వట్టలేదు. మన మతానికి ఏ గతి వట్టిందో చూడు! మన హిందూ మతం ఎంత వవిత్రంగా ఉండేదో ! అలాంటిది ఇప్పుడు ఏ విధంగా పతనావస్థలోకి జారిపోతోందో చూడు. నీవు ఈ భూమి వైభవాన్ని పెంచిన ఆ అర్వుల గురించి ఆలోచించు. అధోగతి పాలై ఉన్న వారి వంశజులను చూడు. మరి మన ననాతన మతం క్షీణించి పోతోందా? నాస్తిక వాదం, శ్రద్ధారాహిత్యం అంధవిశ్వాసాల ప్రాబల్యం ఎలా ఉన్నాయో చూడు. దీని వరిణామమే ఇంత పావం. (వ్రతి మనిషికీ దుఃఖమూ, కష్టాలూ. అర్భజాతి ఎంత ధర్మచింతనగల జాత్తియో నీకు తెలును. వాళ్ళ చంళీకులే నేడు ఎంతటి అధార్మికులు, నాస్తికులు అయిపోయారు! గత కాలంలో ధ్యానం, ప్రార్ధన, ఉపానన ఇవే మనిషి విధులుగా ఉండేవి. కానీ, ఈ రోజు తమ జీవితంలో ఒక్కసారైనా దేవుణ్ణి తలచుకునేవారు ఎంతమంది ఉంటారు? చెప్పమ్మూ, ఇదంతా చూసి, ఈ విషయాలన్నీ విని, నీ హృదయం అడ్రోళించదా? నీ కళ్ళలో నీళ్ళు నిండవా? నీ మనను కలవరపవడదా? అలా జరగదం టి నేను ఒవ్వ్చుకోను. తల్లి ఎన్నడూ మమకారం లేకుండా ఉండలేదు,

అమ్మా, నీవు నీ పిల్లల దురవస్థను వరిశీలించి చూడు. పావం, దుఃఖం, కష్టం, ఆకలి, (ప్రేమ పిపాన, ఈర్ష్య, స్వార్ధ వరత్వం, వీటన్నింటినీ మించి అధర్మం, ఇవన్నీ కలిసి వాళ్ళ మనుగడను నరకష్రాయంగా చేశాయి. ఆపైన మన వవిత్ర ననాతన ధర్మం ఎలాంటి దుర్దశలో ఉందో అది కూడా చూడు. అది ఎలా లోపించి పోతోందో చూడు. భక్తి గౌరవాలు లేకపోవడం,

134 థ్ర్‌వతం చేనుతోండి ఎవ్హుడైైనా...

నాస్తికత్వం, గుడ్డి నమ్మకాలు ఇవన్నీ కలిసి దాన్ని వతనంవైవు లాక్కెళ్తున్నాయి. దాన్ని వికృతంగా మారున్తున్నాయి. ఇంతేకాక ఈ రోజులో ధర్మం "పేరుతో ఎన్ని పావపు వనులు జరుగుతున్నాయి, పవిత్ర స్తానాల్డో ఎంత అధర్మం వ్యాపించిందీ అంటే మాటలో దాన్ని వర్ణించలేము. నీవు జగన్నాధవురిలో పండాల దుర్దశనే తీనుకో. వాళ్ళది ఎంత లజ్ఞ్జాకరమైన స్థితో చూడు. మన ప్రాచినకాలంలోని పవిళత్రో బాహ్మణులెక్కడ, ఈనాటి బూటకాలమారి బావ్మాణులెక్కడ ! ఈనాడు ఎక్కడైనా కొద్దిగా ధర్మాచరణ ఉంటే, అక్కడ మత ఛాందనం, పావం రాజ్యమేలుతున్నాయి.

మనం ఆ స్థితినుండి ఈ స్థితికి దిగజారి పోవడం ఎంత శోచనీయం! మన ధర్మం ఎక్కడి నుండి ఎక్కడికి దిగజారింది! అమ్మా, ఇవన్నీ ఆలోచిస్తే నీకు అశాంతి కలగదా! నీ వృదయం వేదనతో ఆక్రోళించదా?

మనదేశం రోజు రోజుకూ ఇంకా వతనమైపోతూ ఉండవలసిందేనా? దుఃఖించే భరతమాత వుతులో స్వార్థాన్ని పూర్తిగా త్యజించి తన జీవితాన్నంతా తల్లి సేవకు అర్పించగలవారు ఒక్కరూ లేరా?

చెవృ్పమ్మా, మనం ఎంతవరకు ఇలా నిద్రపోతూ ఉంటాం? ఎంత వరకు నిరర్ధకమైన విషయాలతో కాలం వెళ్ళబుచ్చుతూ ఉంటాం? దేశ అక్రందన వినపడకుండా చెవులు మూనుకొని ఉండగలమా? మన వురాతన మతం మృత్యుశయ్య పై ఉంది. మన వ్యాదయం ఇవ్పటికీ కరగదా? తము దేశం, ధర్మం దుర్దశ పాలవుతూ ఉఊంకేే ఎవరైనా చేతులు కట్టుకొని ఎంత కాలమని చూన్తూ ఉంటారు? ఇకపైన వేచి ఉండడం వీలువడదు. ఇంకా నిదురిన్తూ ఉండేందుకు అవకాశం లేదు. మనం జడత్వం నుండి మేల్కోక తవ్పదు. సోమరితనాన్ని త్యజించక తప్పదు. కారదీక్షలో లీనంకాక తవ్పదు. కానీ నేటి స్వార్మమయ యుగంలో తమ సొంత లాభాలను వూర్తిగా కట్టి పెట్టి మాతృ సేవకు తమను తాము అర్చించుకోగలిగే వాళ్ళు భరతమాత కన్న

బిడ్డల్లో చాలా తక్కువగా ఉండడం ఎంత దౌర్భాగ్యకరం! అమ్మా, నీ ఈ

కుమారుడు అందుకు తయారు కాగలిగాడంటావా?

ఎనజై నాలుగు లక్షల యోనుల్లో నంచరించిన తర్వాత మనకు ఈ మానవ జన్మ అభ్య్టమయింది. బుద్ధి, చైతన్యం, ఆత్మలాంటి శక్తులు మనకు అభించాయి. కానీ ఇవన్నీ ఉండి కూడా వశువుల్లాగా తినడం, నిద పోవడంతోనే తృప్తివడ్‌ ఉంక్రే, ఇంద్రియాలకు దానులమై ఉంటే, కేవలం నున గురించే ఆలోచించి నీతిలేని జీవితం జీవిస్తే మనం మానవ జన్మ ఎత్తినందుకు సార్ధకత ఏమీటి? నిజానికి నమాజ సేవకు అర్పితమైన జీవితమే

నేతావీ నుఖావ్‌ చందబోన్‌ 135

జీవితం. అమ్మా, నేనిదంతా నీకు ఎందుకు రాన్తున్నానో తెలుసా? ఈ మాటలన్నీ ఎవరితో చెప్పాలో నీవే చెప్పు. నా మాటలు ఎవరు వింటారు? ఎవరు వీటిని లెక్క చేస్తారు? ఎవరి జీవితాలు స్వార్దంతో పేరేపింవబడి ఉంటాయో వాళ్ళు ఎవ్వుడూ ఈ విధంగా ఆలోచించటేరు. ఎందుకంకు అలా ఆలోచించినవ్వుడు వారి స్వార్దం దెబ్బతింటుంది. కానీ ఒక్క తల్లి జీవితం మాత్రం నిస్వార్ధంగా ఉంటుంది. ఆమె జీవితం తన పిల్లలకు, తన దేశానికి అర్చితమై ఉంటుంది. భారతదేళ చరిత్ర చదివితే ఎందరు తల్తులు భరతమాత కోనం జీవించారో, నమయం వచ్చినప్పుడు భరతమాత కోనం తమ [ప్రాణాలు ఎలా బలి ఇచ్చారో నీకు తెలున్తుంది. అవాల్యాబాయి, మీరాబాయి, దుర్గావతి ఇలాంటి వారే. ఇలాంటి వారు ఇంకా ఎందరో ఉన్నారు. వాళ్ళ "పేర్లు నాకిప్పుడు గుర్తుకు రావడం లేదు. మన లాలన పాలన తల్లి పాలతో జరుగుత్తుంది. అందువల్ల తల్లిద్వారా లభించే విద్యా బుద్ధులకు, మార్గదర్శిత్వానికీ మించి నేర్చుకోవలసిందీ, ఉదాత్తమైందీ ఏదీ ఉండదు. ఏ తల్లి అయినా తన వుక్రునితో “నీవు ఏ పరిస్థితిలో ఉన్నావో, ఆ పరిస్థితిలోనే నంతృప్తిగా ఉండు అని అంటే దీనికి ఎవరేమనగలరు? అలాంటి పుత్రుడు నిజంగా చాలా దురదృష్టవంతుడే. అలా జరిగినప్పుడు నేటి పాపమయ యుగంలో మంచి మనుషులకు పూర్తి కరువు ఏర్పడడం ఖాయం. భవిష్యత్తు గురించి కూడా ఆ౭ించడానికి ఏమీ ఉండదు. అప్పుడు పాళ్చాత్తావవడడానికి మించి ఏమీ చేతికందదు. ఇదే నిజమైనప్పుడు, వునరుద్ధరణకు నంబంధించిన అన్ని ఆశలూ అడుగంటి పోయినప్పుడు, చేతులు కట్టుకొని కూర్చోవడమే వునకు శరణ్యమయినప్పుడు ఈ అధఃవతనాన్నీ, కష్టాన్నీ కేవలం చూన్తూనే ఉండవలసి వచ్చినప్పుడు ఈ బాధ అంతా ఎందుకు? జీవితంలో ఇంతకు మించి పొందేది ఏదీ ేనప్పుడు నేను జీవించైనా ఎందుకు ఉండాలి? ఇలాంటి (పశ్నలు నాలో తల ఎత్తుతూంటాయి. నేను జీవితమంతా ఇతరులకు నవహాయం చేన్తూ గడిపేట్లు చేయమని దేవుని ప్రార్ధిన్తున్నాను. అక్కడ అందరూ క్షేమంగా ఉన్నారని ఆశిస్తాను. ఇక్కడ మేము ఆనందంగా ఉన్నాం. దయచేసి నా నమస్కారాలు స్వీకరించు. ఈ ఉత్తరానికి తప్పకుండా బదులు రాయి. 136 జ్రావకం చేరుతోండి ఎవ్చాడ్రైనా...

ఎల్లప్పటికీ నీ ప్రియమైన పుత్రుడు నుధాష్‌ అన్న శరత్‌ చంద్ర చోస్‌కు రాసిన ఉత్తరం ఇలా ఉంది: కటక్‌ 81-13 ప్రియమైన "అన్నగారికి, ఒక నంవత్సరం గడిచిపోయింది. ఈ పండ్రెండు నెలలో మనం ఏదైనా చ్రగతి సాధించి ఉన్నా, లేకున్నా భగవంతుని వట్ల మాత్రం మనకు బాధ్యత ఉందని భావించాలి. నేను గడిచిన నంవత్సరవు కార్యకలాపాలను గురించి ఆలోచించి నవ్వుడు జీవిత లక్ష్యాన్ని గురించి కూడా ఆలోచనల్లో పడిపోతూ ఉంటాను. -టెనినన్‌ను ఒక తిరుగులేని ఆశావాది అయిన కవిగా నేను భావిస్తాను. వవంచం రోజు రోజుకు వ్రగతి సాధిన్తూ ఉందని ఆయన నమ్మాడు. కానీ, ఇది వాన్తవమేనా? మనం చిరకాలం నుండి అఖిలషించిన లక్ష్యానికి దగ్గరగా చేరుకుంటున్నామా? మన ప్రియ భారతదేశం (్రగతిఅనే రాజమార్గం పైన ముందుకు సాగుతోందా? నేను అలా అనుకోలేకపోతున్నాను. చెడ్డలోనే మంచి దాగి ఉండవచ్చునేమో ! భారతదేశం పావ దురాచారాల దారి గుండా గడిచి [వ్రగతివేవుకు సాగుతుందేమో! కానీ, వివేకము, దూరదృష్టి, భవివ్య దృష్టి నుంచి అందే నూచనలను, వీటిని బట్టి చూస్తేనేమో అన్ని వైవులా అంధకారమే. గాఢాంధకారమే. అందులో నిజమైన కార్యకర్త, ఉదాత్త దేశభక్తుడు నంతో షవడడానికి ఎక్కడో ఒకటిగా కొన్ని ఆశాకిరణాలు తళుక్కుమంటూంటాయి. ఒక్కొక్కప్పుడు ఈ కిరణాల వెలుగు (వ్రనరిన్తున్నట్లు కనిపిస్తే మరొకవ్వుడు అంధకార సాయాజ్యమే ఇకముందు కొనసాగుతూ ఉంట్బుందేమోననిపిన్తుంది. భారతదేశవు భవిష్య చరిత తుఫాను కల్లోలంతో కూడిన అంధకారమయమైన ఆకాశంలాగా ఉంది. ఇంగ్లండు, నంవూర్ణ ఐరోపా బవాశా ప్రగతివథంలో ముందుకు సాగుతూ ఉండవచ్చు. ఐరోపా అకాశంలో ధర్మ నక్షత్రం ఉదయిన్తూ ఉంది. కానీ భారతదేశవు అకాశంలో అది మెలమెల్లగా అన్తమిస్తోంది. భారతదేశం ఒకవ్వుడు ఎలా ఉండేది! ఇవ్వుడు ఎలా ఉంది! ఇది ఎంత భయంకరమైన వరివర్తన! ఆ- బుషులు, మునులు, తత్త్వజ్ఞానులు ఇవ్వుడు ఎక్కడున్నారు? డ్జానవు చివరి అంచులదాకా తమ బుద్ధిని (వనరింవజేయగలిగిన మన పూర్వీకులు నేడు ఎక్కడున్నారు? వారి నేతాజీ నుభావ్‌ బందబోన్‌ 137

తేడోమయమైన వ్యక్తిత్వం ఎక్కడ అంతరించిపోయింది? వారిలాంటి నిష్టాపరులైన బ్రహ్మచారులు ఈనాడు ఎక్కడున్నారు?” వారు పొందిన భగవదనుభూతి ఎక్కడుంది? నేడు మనం చర్చించుకొని నంతృప్తివడే అలనాటి వారి ఆత్మ-పరమాత్మల సంగముమెక్కడుంది? అంతా మటుమాయమై పోయింది కదా! వారు చేసే వైదిక మంత్రోచ్చారణ ఇప్పుడు ఎక్కడా వినపడదు. వవిత్రగంగా తీరంలో ఇవ్వ్చుడు సామవేద ధ్వని పప్రతిధ్వనించదే! అయినా, అశ ఇంకా మిగిలి ఉంది. కనీనం నాకు అలా అనిపిన్తుంది. మన కొడిగట్టిన ఆత్మలను మళ్ళీ వ్రకాశవంతం చేయడానికీ, మన సోమరితనాన్ని వదలగొట్టడానికీ ఆశాదేవి మన మధ్యకు వచ్చేసింది. ఆమె ఆవిర్భావం స్వామి వివేకానందుని రూవంలో జరిగింది. అక్కడ చూడండి. దివ్యతేజన్సుతో వెలుగొందే ఆయన ముఖమండలం, మర్మాన్ని ఛేదించే విశాలమైన ఆయన కళ్ళు, పవిత్రమైన ఆయన కాషాయ వస్త్రాలు హిందూ మతంలో జీరించుకు పోయిన వవిత్ర నతార్టలను ఆయన నమన వ్రవంచానికీ అందజేన్తున్నాడు. నంధా్య నక్షత్రం అన్తమించింది. ఇప్పుడు చంద్రోదయం తప్పక అవుతుంది. భారతదేశ భవిమ్యత్తు ఆశాజోర్రతులతో జాజ్వలగ్టమానంగా ఉంది. భగవంతుడు ఎల్లప్పుడూ హితము చేకూర్చేవాడే. పాపం, అధర్మం, అనాచారం ఇలాంటి చెడులనుండి ఆయన మనలను మన ఏకైక లక్ష్యంవైవు తీనుకుపోతున్నాడు. దేనివైవు అన్ని దిశల నుండి నమస్తమూ అకర్షితమవుతూ ఉందో, నమన్త నృష్టి దేనివైవు తవృనినరిగా వయనించాలో, ఆ అయస్కాంతమే పరమాత్మ. మనదారి వ్రమాదకరమైందీ, రాళ్ళు రవృలమయమైందీ కావచ్చు. మన యాత్ర కష్టదాయకం కావచ్చు. అయినా మనం ముందుకు సాగిపోవాల్సిందే. మనం చిట్టచివరికి అందులో లీనం కావలసిందే. అలాంటి రోజు ఎంతో దూరం ఉండవచ్చు. కాని, అది రాక తప్పదు. ఈ ఆశనే నేను కాపాడుకుంటూ వన్తున్నాను. ఈ ఆశ తవ్ప మిగిలినదంతా నాకు నిరుత్సావాం కలిగించే దిగానూ, మననును విరిచే దిగాగానూ మాత్రమే అనిపిన్సుంది. భగవంతుడు తన అయస్కాంత శక్తితో మనలను తన వైవు లాక్కుంటు న్నట్లు అనిపించడం లేదా? నా మటుకు నాకు అలా అనిపిన్తుంది. ఆయన నలువైవులా ప్రాకృతిక సౌందర్యాన్ని వ్యాపింపజేసింది ఆయన అస్తిత్వాన్ని మనం మరవకుండా ఉండాలనే కదా? ఆయన తన మహిమను క్షీర్తించమని , అనంభఖ్యాకమైన నక్షత్రాలను ఆదేశించలేదా? ఆకాశపు అనంతత్వం ఆయన అనంతత్వవు పాఠాన్ని మానవునికి నేర్పించడం లేదా? ఆయన మన మననుల్లో (యపేమను నంచరింవకేసింది మనవట్ల ఆయనకున్న (ప్రేమను ఎల్లన్వుడూ 138 ఖ్రావకం చేనుతోండి ఎవ్చుడ్రెనా...

మనం గుర్తు చేనుకుంటూ ఉండాలని కాదా? అవా, ఆయన ఎంత మంచివాడు! మనం ఎంత దుష్ట న్వభావులం! ప్రియమైన అన్నగారూ, నేనిదంతా ఇలా ఎందుకు రాన్తున్నానో నాకు తెలియదు. అప్పుడవ్వుడు నేను మననులోని బరువు దించుకునేందుకు వ్యాకులపడిపోతూ ఉంటాను. బమవాుళా ఇది కూడా అలాంటి విలక్షణ క్షణమేనేమో ! నిన్నటి టపాలో మీ ఉత్తరం రావడం నాకు చాలా నంతోషాన్ని కలిగించింది. ఈ దూరం నా నుండి మిమ్మల్ని వేరు చేసిందని కొద్ది రోజుల నుండి నాకు అనిపిన్తూ ఉంది. కానీ, ఈ పవిత్ర వతదూత ఆ కొరతను అవనరాన్ని మించి వూరించింది. న్వర్గన్థలైన మా నవాయక ముఖ్యాధావకులు బాబూ నురేశ్‌ చంద్ర గువ్త న్నృతి చిహ్నంగా ఏదైనా ఒక వన్తువు న్కూలులో ఉంచాలని మేము అనుకుంటున్నాం. వక్షం వరకు ఉండే ఆయన విగ్రవాం మాకు ఇంగ్లాండు నుండి నేరుగా అందితే బాగుంటుందనుకుంటున్నాం. ఒకవేళ అది ఒక పౌండుకు దారికేకెజే నిజంగానే చౌకే. దాన్ని ఇక్కడికి చేర్చడానికి బాడుగ మీ అంచనా (వ్రకారీ ఎంతవుతుంది? 35-40 రూపాయల్లో దాన్ని ఇంగ్లాండు నుండి నేరుగా తెప్పించడం వీలవుతుందా? ఇవ్వుడు మా పరీక్షలు జరుగుతున్నాయి. మేము బాగా రాన్తున్నాం,. మేమంఠా ఇక్కడ క్షేముం. మీరు వూర్తిగా ఆరోగ్యంగా ఉన్నారని ఆశిస్తాను. నమస్కారాలతో మీ స్నేవాపాాతుడు నుభాష్‌ తన అన్న శరత్‌చంద్ర బోస్‌కు నేతాజీ చాలా ఉత్తరాలు రాశాడు. కొన్ని ఉత్తరాలు అన్న ఇంగ్లాండులో ఉన్నవ్వుడు తాను భారతదేశం నుండి రాకాదు మరికొన్ని ఉత్తరాలు తాను ఇంగ్లాండులో ఉన్నవ్వుడు భారతదేశం వచ్చి రన తన అన్నకు రాశాడు. శరత్‌చంద్ర బోన్‌కే రాసిన ఈ కీంది ఉత్తరం ఐ.సియస. వరీక్ష పాను అయిన తర్వాతిది. తన దేశానికి సేవ చేయడమే ఐ.సి.యస్‌.లో చేరడం కంటే గొవ్ప అని ఆయన భావించినట్లు ఈ ఉత్తరం ద్యారా న్పష్టంగా తెలున్సుంది. ఐ.సి.యన్‌. ఆఫీనరు కావడం ఏమంత ఘనకార్యం కాదనీ, నీతితో, నిజాయితీతో, దీక్షతో దేశ సీవచేయడమే అనలైన వని అనీ ఆయన గట్టిగా నమ్మాడు. ఆ ఉత్తరం ఇలా ఉంది: లీ-ఆన్‌-సీ 229.20 ప్రియమైన అన్నగారికి - నేతాజీ నుఖాష్‌ చందబోన్‌ 139

అభినందనలు తెలుపుతూ మీరు పంపిన కఅలిగాం అందుకొని చాలా నంతోవవడ్డాను. ఐ.సి.యస్‌. వరీక్ష పాసై నేను నిజంగా ఏదైనా గొప్పది సాధించానేమో నాకు తెలియదు. కానీ, ఆ నమాచారం ఇంత మంచిని ఆఅనందవరిచిందనీ, ముఖ్యంగా దిగులు, చింతలతో కూడిన ఈ రోజుల్లో అమ్మకు, నాన్నకు నంతోషం కలిగించిందని అనుకుంకే నాకు చాలా నంతృప్తిగా ఉంది.

నేనిక్కడ శ్రీ బేట్స్‌ కుటుంబంలో "పేయింగ్‌ గెనుని. శ్రీ బేట్స్‌ ఇంగ్రిమవారి న్వభావంలో ఉండే నర్వోత్తమ గుణాలకు ప్రతినిధి. నంవూర్ణ నంస్కారం, ఉదారమైన భావాలు కలవాడు. విశ్వ బంధుత్వ భావనను అభిమానించేవాడు. అవాంభావులుగా, ఉద్దండులుగా ఉంటూ బ్రిటన్‌కు చెందని వతి వన్సువునూ చెడ్డదానిగా భావించే సాధారణ ఇంగ్లీమ వారికీ ఆయనకూ చాలా తేడా ఉంది. శ్రీ బేట్స్‌ మిత్రల్లో రష్యావారూ, పోలండువారూ, లిథువానియావారూ, ఐర్లండువారూ, ఇతర దేశాలవారు ఉన్నారు. ఆయనకు రష్యన్‌, ఐరిష్‌ సాహిత్యాలతోపాటు భారతీయ సాహిత్యంలో కూడా అభిరుచి ఉంది. రమేశ్‌ దత్‌, రవీంద్రనాథ్‌ ఠాగూర్‌ల రచనలను ఆయన బాగా మెచ్చుకుంటారు.

నేను భారతీయ కళకు, నంన్కృతికి వతీకగా ఉండే వన్తువు ఏదైనా ఆయనకు కానుకగా ఇవ్వాలనుకుంటున్నాను. చిన్న "సైజు తాజ్‌ మవాల్‌ ఇస్రే బాగుంటుందని నాకు అనిపిస్తోంది. తాజ మవాల్‌ నిన్సందేవాంగా వున కళకు సర్వోత్కృష్టమైన నమూనా. ఈ కానుకను ఆయన హృదయపూర్వకంగా స్వీకరిస్తారని నా నమ్మకం. కానీ, ఇలాంటి నుకుమారమైన వన్నువును వపంవడంలో ఇబ్బంది ఒకటుంది. అది దారిలో ఏ మాత్రం దెబ్బ తినకుండా ఎలా పేక్‌ చేయాలి? అనేది. చిన్న సైజు కాబ్‌ నమూనాలు కలకత్తాలో కొనవచ్చు. అక్కడ దొరకని వక్షంలో మీరు జయవూర్‌ ఆర్ట్‌ న్కూలుకు తాజ్‌మువాలు ఆర్డరు ఇవ్వగలరా? దాని వెల గురించిన ఊవా కూడా నాకు లేదు. అయితే పెద్దన్నయ్య ఇరవై-ముప్పై రూపాయలకు మించి ఉండదని నాతో అన్నాడు. వెల చాలా ఎక్కువ కాకుంకేు, అంకే నలభై రూపాయలకంటే తక్కువ ఉంకే మీరు అది శ్రీ బేట్స్‌కు వంవమని ఆర్హరు ఇవ్వగలరా? దాన్ని నాకు పంపకుండా నేరుగా శ్రీ బేట్స్‌కు పంవడమే అన్నిటికంకే ఉత్తమమనుకుంటాను. కానీ, అది నప్తై చేసే వాళ్ళు దారిలో దానికి ఏమీ దెబ్బ తగలదు అన్న గ్యారంటీ ఇవ్వలేకపోతే దాన్ని వంపడం వ్యర్థం.

మాకు వచ్చిన మార్కులు వంపారు. దాని కాపీ ఒకటి నాన్నకు

140 జ్రావకం చేనుకోండి ఎవ్చుడ్రైనా...

పంషహాను. చూసిన తర్వాత దాన్ని మీకు పంవమని ఆయన్ను కోరాను.

నేను 24వ తేదీ లండన్‌ వావను వెళ్ళిపోతున్నాను. అక్టోబరు 7 ఆ ప్రాంతంల్లో కేంబ్రిడ్జ్‌ చేరుతాను. వ్రన్తుతం నా ఆలోచన మే (లేక జూన్‌లో నీతి విజ్సాన ట్రిపోజ్‌ కోనం సిద్ధవడాలని. ఐ.సి.యస్‌. ఆఖరు వరీక్ష కోనం హిందూస్తానీ, గుబ్బపుస్వారీ మొదలైన వాటికి కూడా తయారుకావాలి. ఈ పరిక్ష నచ్చే "సెప్టెంబరులో ఉంటుంది.

పోటీ పరీక్షలో నాలుగవ స్థానం లభించినందువల్ల నాకు ఎన్నో అభినందనలు అందుతున్నాయి. కానీ, ఐ.సి.యస్‌. వర్గంలో చేరగలిగే అవకాశంవల్ల నాకు ఏదో నంతోషంగా ఉందని నేను చెవ్పలేను. ఒకవేళ ఈ నర్వీనులో చేరినా ఐఇ.సి.యన్‌. వరీక్ష కోనం ఎలాంటి ఉదాసీనతతో చదువు సాగించానో, అలాంటి ఉదాసీనతతోనే చేరుతాను. నాకు పెద్ద జీతం, ఉద్యోగ విరమణ తర్వాత మంచి పెన్షన్‌ లభిస్తాయనడంలో నందేవాం లేదు. నేను బాగ్యా వినయ విధేయతలు చూపగలిగితే బవుకా కమిషనర్‌ కూడా కాగలను. (వతిభావంతుడుగా ఉండి పైవారి ముఖన్తుతి చేయగలిగిన వాడు ప్రాంతీయ వ్రభుత్వవు ముఖ్య కార్యదర్శికూడా కాగలుగుతాడు. కానీ, ్రభుత్వ సేవే నా జీవిత చరమోద్దేశమా? సివిల్‌ నర్వీనువల్ల ఎవరికైనా అన్ని విధాలైన సాంసారిక నుఖాలు సౌకర్యాలు లభిస్తాయి. అయితే వీటిని నంపాదించడం కోనం మనం ఆత్మను అమ్ముకోవలసి ఉంటుంది కదా? ఒక వ్యక్తి నర్వోన్నత జీవితాదర్శాలకూ, ఐ.సి,యస్‌. వాళ్ళు తాము అంగీకరించిన ఉదో్యోగ వరతులకు లోబడి ఉండడానికీ పొంతన కుదురు తుందనే మాట ఎంత మాత్రం అంగికారయోగ్యం కాదనే నేను భావిస్తాను.

మీరు నా మనఃస్థితిని నులభంగా అర్థం చేనుకోగలరు. ఎందుచేతనంకే నేనివ్వుడు సాధారణ మనుమలు దేన్ని నుఖ నంకళాషాలతో కూడిన జీవికానికి సింవాద్వారమని అంటారో ఆ సింవాద్వారం వద్ద నిలబడి ఉన్నాను. ఇలాంటి నర్వీనులో చేరమని చెవ్వడానికి ఎన్నైనా చెవృవచ్చు. దీనివల్ల మనలో వతి ఒక్కరికీ వ(వథమంగా ఎదురయే నమన్య - అంటే జీవనాధారపు నమన - ఒక్క దెబ్బతో వరిష్కారమవుతుంది. ఇందులో చేరిన తర్వాత ఎవరినా జీవితంలోని వ్రమాదాలను ఎదుర్కోవాలనే చింత ఉండదు. నలత విఫలతల ద్వంద్వం కూడా మిగలదు. కానీ, సాధారణంగా చాదన్తం కింద జమ కట్టబడే గుణాలనుండి న్ఫూర్తి హొందే నాలాంటి వ్యక్తికి నులభ మార్గమే నర్వోత్తమమైన మార్గం కాదు. పోరాటం లేకపోతే, ఏ ప్రమాదాన్నీ ఎదుర్కోవలసిన అవనరం లేకపోతే జీవితంలోని నగం రుచి చచ్చిపోతుంది.

నేతాజీ నుభాన్ష్‌ చందబోన్‌ 141

ప్రావంచిక (వ్రలోభాలు లేని మనిషిని జీవితంలోని అనిశ్చిత వరిస్థితులు భయపెట్లలేవు. అంతేకాక ఎవరైనా సివిల్‌ నర్వీను శృంఖలాలో తనను తాను బంధించుకున్న తర్వాత అతడు నర్వోత్తమ రీతిలోనూ, నంపూర్ణంగానూ దేశసేవ చేయగలగడం నంభవం కాదు. క్లుప్తంగా చెప్పాలంపే, వ్యక్తిలోని జాతీయమైైన లేక ఆధ్యాత్మికమైన ఆకాంక్షలకూ, సివిల్‌ నర్వీను షరతులలో ఇమిడి ఉన్న అధీనతకూ ఎక్కడా పొంతన కుదరదు.

నేను ఇలాంటి మాటలు మాట్లాడడం వ్యర్థమని కూడా నాకనిపిస్తోంది. ఎందుచేతనంటకే నేను నర్వ న్వతంతత్రుణ్జి కాను. సివిల్‌ నర్వీనులో మీకు ఏ ఆకర్షణా లేదని నేను ఖచ్చితంగా చెప్పగలను. కానీ, నాన్నగారు మాత్రం ఈ ఉద్యోగాన్ని తిరన్కరించాలనే నా అభిప్రాయానికి తప్పక వ్యతిరేకంగా ఉంటారు. నేను వీలయినంత త్వరలో స్థిరవడితే బాగుంటుందని ఆయన అభిప్రాయం. అంతేకాక ఒకవేళ నేను వేరే రకమైన వనికి నన్ను నేను సిద్ధం చేనుకుంకు దానివల్ల మీపైన ఇప్పుడున్న ఆర్థికమైన భారంతో పాటు వేరే భారం కూడా వచ్చి వడుతుంది. నేను ఈ అదనవు భారం వల్ల మీకు ఎంత కస్టం కలుగుతుందో తెలునుకోలేనంత అవివేకిని కాను. ఈ విధంగా

. భావనాత్మకమైన, ఆర్థికమైన కారణాల వల్ల నా కోరికకు నేనే ఏైక నిర్దేశకుణ్జి

కానని నాకు తెలున్తూనే ఉంది. కానీ, ఒక వేళ నా ఎదుట (పక్యాచమ్నూయం ఏదైనా ఉంయకే చూత్రం నేను ఇండియన్‌ సివిల్‌ నర్వీనులో చేరడానికి బొత్తిగా ఇష్టవడనని మాత్రం నిన్సంకోచంగా చెవ్పగలను.

నేను ఈ ఉద్యోగంలో చేరి ఇందులోని చెడును తొలగించడానికి పోరాటం సాగించడం మంచిది కాదా అని మీరు అనవచ్చు. ఆ మాట కూడా నబబైందే. కానీ, నేను అలా చేసినా ఏదో ఒక రోజునా పరిస్థితి రాజీనామా చేయడం తవ్చ వేతే మార్గం లేనంత దుర్భరంగా తయారవుతుంది. అలాంటి అత్యవనర పరిస్థితి ఇప్పటికి అయిదు వది నంవత్సరాల తర్వాత వచ్చినట్లయితే అప్పుడు నేను ఒక కొత్త జీవిత విధానాన్ని అవలంబించే స్థితిలో ఉండను. ఇవ్వుడైతే వేరే విధమైన జీవితానికి నన్ను నేను మలచుకోడానికి తగిన అవకాశం ఉంది.

దేన్నీ నమ్మని మనిషి ఎవరైనా ఉంటే అతడు నేను సివిల్‌ నర్వీను నురక్షితమైన బావాువుల్లోకి చేరగానే నా ఈ భావుకత పొంగు చల్లవడి పోతుందనే అంటాడు. కానీ అ అనారోగ్యకరమైన (ప్రభావానికి లొంగిపోకూడదని నేను గట్టిగా నిశ్చయించుకున్నాను. అందువల్ల ఒకవేళ

142 జ్రాచళం చేనుకోండి ఎవ్చుడైనా...

నేను ఒక (వ్రత్యేక విధమైన జీవితాన్ని నామటుకు నాకు నర్యోత్తమమైనదిగా ధావించి దానిని అవలంవించాలనుకుం టే పప్రావంచిక చతురత, (ప్రలోభాలు

నా వ్యక్తిత్వ నిర్మాణం జరిగిన విధానాన్ని బట్టిచూ'స్తే నేను సివిల్‌ నర్వీనుకు తగిన వ్యక్తిగా మారగలనా అని నాకు నిజంగానే నందేవాం కలుగుతోంది. నాలో ఉన్న కొదో గొప్పో సామర్థ్యం నాకోనంగానీ, దేశంకోనం గానీ ఇంకా బాగా ఉపయోగవడాలనేది ఈ నర్వీనుద్వారా కాక వేరే మార్గంలోనే వీలవుతుందని నేను భావిన్తున్నాను.

నాకు ఈ విషయంలో మీ అభిప్రాయం తెలునుకోవాలని ఉంది. నేను దీన్ని గురించి నాన్నగారికి ఇంకా ఏమీ రాయలేదు. ఎందుకో నాకే తెలియదు. నాకు ఆయన అభిప్రాయం కూడా తెలిసి ఉంక్రే బాగుండేది.

“ఘటక్‌లు” (పెళ్ళిళ్ళ పేరయ్యలు) మళ్ళీ మిమ్మల్ని విసిగించడానికి వస్తే వెనక్కు తిరిగి వచ్చిన దారినే వలాయనం చిత్తగించండని వాళ్ళ మొవాం మీదే నృష్టంగా చెప్పేయండి.

నేనిక్కడ బాగానే ఉన్నాను. మీరంతా ఎలా ఉన్నారు? అమ్మ, నాన్న ఎక్కడున్నారు?

మీ స్నేవోభిలాషి

నుభాష్‌ నేతాజీ తరువాతి ఉత్తరం దేశబంధు చిత్తరంజన్‌ దాసుకు సివిల్‌ నర్వీనుకు నంబంధించే రాశాడు. ఈ ఉత్తరంలో ఆయన ఐ.సి.యన్‌. వదలిపెట్టి దేశ సేవ చేయాలనే తన నంకల్పాన్ని తెలువుతూ తన భవివ్య వ్రణాళికను నిర్ధారించుకోవడంలో

దేశ బంధు మార్గదర్శకత్వం కోరాడు. ఉత్తరం ఇలా ఉంది:

ద యూనియన్‌ సొసైటి

కేంబైడ్స్‌

1921 ఫిబ్రవరి 16

మాన్యులకు

బవాుశా నేను మీకు అవరిచితుణ్లి. కానీ, నేనెవరినో చెపితే మీకు తెలియవచ్చునేమో. నేను మీకీ ఉత్తరం చాలా ముఖ్యమైన విషయాన్ని గురించి ఇలిపేందుకు రాన్తున్నాను. కానీ, దాన్ని గురించి చర్చించే ముందు నేను నా చిత్తశుద్ధి గురించి మీకు నమ్మకం కలిగించడం అవనరం.

మా తండ్రి జానకీనాథ బోస్‌ కటక్‌లో వకీలు. కొన్ని సంవత్సరాలకు

నోతాబీ నుభావ్‌ చందబోన్‌ 143

వూర్వం- అక్కడే వ్రభుత్వ వకీలుగా ఉండేవారు. మా ఒక అన్న శ్రీ శరత్‌ చంద్రబోస్‌ కలకత్తా హైకోర్టులో బారిన్టరుగా ఉన్నారు. మీరు" బహుశా మానాన్న గారిని ఎరుగుదురేమో. మూ అన్న వాతం మీకు తెలిసే ఉంటారనుకుంటాను.

అయిదు నంవత్సరాల క్రితం నేను టపెసిడెన్సీ కాలేజీలో విద్యార్థిని. 1916 లోని అలజడి రోజుల్లో నన్ను విశ్వవిద్యాలయం నుండి తొలగించారు. రెండు నంవత్సరాలు నష్టపోయిన తర్వాత నాకు మళ్ళీ కాలేజీలో (ప్రవేశం పొందేందుకు అనుమతి లభించింది. ఆ తర్వాత 1919 లో నేను బి.ఏ. పరీక్ష రాసి ఆనర్స్‌లో (వ్రథమ శ్రేణిలో ఉత్తీర్దున్నయ్యాను.

నేనిక్కడికి 1919 అక్టోబరులో వచ్చాను. 1920 ఆగన్టులో సివిల్‌ నర్వీను పరీక్ష పానయ్యాను. అందులో నాకు నాలుగవ స్తానం లభించింది. ఈ నంవత్సరం జూన్‌ నెలలో నేను నైతిక విజ్ఞాన ట్రిపోజ్‌ వరీక్ష రాస్తాను. ఆ నెలలోనే నాకు బి.ఏ. డిగ్రీ ఇస్తారు.

ఇక అనలు విషయాన్ని గురించి రాసేందుకు అనుమతించండి. నాకు (వభుత్వ ఉదోోగం చేయాలనే కోరిక బొత్తిగా లేదు. నేను నర్వీను” వదలిపెట్టాలనుకుంటున్నానని మా నాన్నగారికి, అన్నకు రాశాను. ఇంకా వాళ్ళ జవాబు నాకు అందలేదు. నేనీ నర్వీను వదలి "పెట్టడానికి వారి అనుమతి పొౌందేందుకుగాను ఆ తర్వాత నేను సార్థకమైన ఏ వని చేయదలచుకున్నానో చెప్పి. వారికి నమ్మకం కలిగించాలని అనుకుంటున్నాను. “నర్వీను వదలి "పెట్టిన తర్వాత దృఢ నంకల్పంతో నేను దేశ సేవకు అర్పితమైపోతే చేయడానికి ఎంతో వని ఉంటుందని నాకు బాగా తెలును. ఉదావారణకు నేషనల్‌ కాలేజీలో బోధన, వున్త్నకాలు రాయడం, వార్తా వత్రికలకు రాయడం, వాటిని (ప్రచురించడం, గ్రామ నమితులను నంఘటితం చేయడం, సాధారణ (వజలో విద్యను విస్తరింపజేయడం వగైరా. కానీ, నేను నిర్ణిష్టమైన ఏ పని చేయదలచుకున్నానో మా కుటుంబానికి ఇవ్వుడే చెప్పగలిగితే బవుకా వాళ్ళ అనుమతి నంపాదించడం నాకు కొంత నులభమవుతుందేమో. నేను వాళ్ళ అనుమతితో *నర్వీను" వదలిపెట్టగలిగితే వాళ్ళ ఇష్టానికి విరుద్ధంగా ఏమీ చేయవలసిన అవనరం ఉండదు.

దేశ వరిస్లితి ఎలా ఉంది, అనేది అందరికంకే మీకే బాగా తెలును. మీరు కలకత్తాలోనూ, ఢథాకాలోనూ జాతీయ కళాశాలలను స్థాపించారనీ, ఇంగ్లీములోనూ, బెంగాలీలోనూ *న్వరాజ్‌ో అనే వత్రిక వెలువరించాలను కుంటున్నారనీ విన్నాను. బెంగాల్‌లో ఎన్నో చోట్ల (గ్రామ నమితులు స్థాపించబడ్డాయని కూడా విన్నాను.

144 జ్రావళం చేనుతోండి ఎవ్చుడ్రానా...

దేశ సేవకు నంబంధించిన ఈ మవాత్తర కార్యక్రమంలో మీరు నాకు ఏ వని అవ్పగించగలరో తెలునుకోగోరుతున్నాను. నేను పెద్దగా చదువుకున్న వాణ్జీగానీ, (వ్రతిధావంతుణ్జిగానీ కాను. కానీ, నాలో యువకోచితమైన ఉత్సావోనికి కొరత లేదని మాతం భావిన్తున్నాను. నేను అవివాహితుణ్ణీ. నా చదువుకు సంబంధించినంత వరకు నేను తత్త్వశాస్త్రం కెంత చదువుకున్నాను. ఎందుచేతనంటే కలకత్తాలో ఉన్నవ్వుడు ఆనర్స్‌లో నేనీ అంశం చదివాను. ఆ తర్వాత ఇక్కడ నా ట్రిపోజ్‌ వరీక్షకోనం ఈ విషయాన్నే చదువుతున్నాను. సివిల్‌ నర్వీను వరీక్షకు తయారయే (వశ్రీయలో నేను అర్థశాన్త్రం, రాజనీతి శాస్తం, (బిటిష్‌ - యూరోవు చరిత్రలు, బ్రిటిష్‌ చట్టం, నంన్కృతం, భూగోళం మొదలైన విషయాల గురించి ఒక స్థాయి వరకు చదువుకున్నాను.

నేను వచ్చి అక్కడ వనిలో చేరగలిగితే నాతో నవో ఇక్కడి ఒకరిద్దరు బెంగాలీ మిత్రులను కూడా లీనుకు రాగలననే నమ్మకం నాకుంది. కానీ నేను న్వయంగా రంగంలో దిగే వరకు ఇతరులనెవ్వరినీ అందులోకి తీనుకు రాదలచుకోలేదు.

మన దేశంలో ఇవ్వుడు ముఖ్యమైన కార్యరంగాలు ఏవేవి ఉన్నాయో నేనిక్కడి నుండి ఊహించలేను. అయినా న్వదేశానికి తిరిగి వచ్చిన తర్వాత శెండు రకాల వనులు చేవట్టగలనని నాకు అనిపిస్తోంది. ఒకటి - కాలేజీలో చదువు చెప్పే వని. రెండు - వార్తా వత్రికల్లో రాసే వని. “నర్వీను వదిలిపెప్పే ముందు నేను నష్టమైన భవిష్య (వణాళిక తయారు చేనుకోవాలను కుంటున్నాను. నేను అలా జీనుకోగలిగితే నాకు అలోచనలతో కాలం వృధా చేయవలసిన వని ఉండదు. “నర్వీను' ను తిరన్కరించిన వెంటనే నా కొత్త కార్యురంగంలో (వ్రవేశించగలుగుతాను.

ఈ రోజుల్లో మీరు బెంగాల్‌లో జరుగుతున్న దేశ సేవా యజ్ఞానికి ఫొరోహిత్యం వహించి ఉన్నారు కాబట్టీ నేనీ ఉత్తరం మీకు రాస్తున్నాను. మీరు భారతదేశంలో లేవదీసిన మహత్తర ఉద్యమం (వ్రతిధ్వని పత్రికల ద్వారా ఇక్కడికి కూడా వార్టపించింది. ఈ విధంగా మాతృభూమి పిలువు ఇక్కడ కూడా వినిపించింది. ఆక్స్‌ఫోర్ట్‌లో చదువుకొనే ఒక మద్రాసీ విద్యార్థి వన్తుతం తన చదువు మానుకొని అక్కడ వని ఆరంభించడానికి న్వదేశం వెళ్ళిపోతున్నాడు. కేంబ్రిడ్డ్‌లో నవోయ నిరాకరణోద్యమం గురించి ఎక్కువగానే చర్చలు జరుగుతూ ఉన్నా, ఇంకా ఎక్కువ వని జరగలేదు. ఏ వ్యక్తి అయినా

నోతాజీ నుభావ్‌ చందబోన్‌ 145

దారి చూపిజే ఇతరులు అతని వెనక నడవడానికి సిద్ధంగా ఉన్నారని నేను భావిన్తున్నాను.

మీరు బెంగాల్‌ లో దేశ సేవా కార్యక్రమానికి అ(గపురుషులు. అందువల్లనే నాలో ఉన్నంత మేరకు విద్య, బుద్ది, శక్త, ఉత్సాహం అన్నీ కూడ తీనుకుని ఈ రోజు మీ వద్దకు వచ్చాను. మాతృభూమి వూజావేదికపై నేను ఎక్కువ నమర్చించుకోలేను. ఎందుకంటే నా వద్ద కేవలం నా నైతిక చైతన్యం, నా దుర్బల శరీరం మాత్రమే ఉన్నాయి.

ఈ ఉత్తరం రాయడంలో నా ఉద్దేశం దేశ సేవ యొక్క బృవాత్తర కారగ్టిక్రమంలో మీరు నాకు ఏ వని అప్పగించగలరో అడిగి తెలునుకోవటం. నేను ఇది తెలునుకోగలిగితే దీన్ని గురించి న్వదేశంలో నా తల్లిదండ్రులకు తెలువగలను, దాన్ననునరించి మననును సిద్ధం చేనుకోగలను.

ఒక విధంగా నేను (ప్రభుత్వోద్యోగిని. ఎందుకంకే ఇప్పుడు నేను ఒక ఐ.పీ.యన్‌. ప్రాబేషనరును. నేను నేరుగా మీకు ఉత్తరం రాసే సావానం చేయలేకపోయాను. ఎందుచేతనంకే నా ఉత్తరాలు "సెన్సార్‌ చేస్తారేమోననే "అనుమానం నాకుంది. నేనీ ఉత్తరం విశ్వానపాటతుడైన ఒక మిత్రుని ద్వారా పంపుతున్నాను. ఆయన పేరు శ్రీ ప్రమథ్‌నాథ్‌ నర్కార్‌. ఆయన ఈ ఉత్తరం మీకు న్వయంగా అందజేస్తాడు. నేను మీకు ఎవ్వుడు ఉత్తరం పంపాలనుకున్నా ఈ విధంగానే పంపుకాను. మీరు నాకు నేరుగా రాయవచ్చు. ఎందుకంకే ఇక్కడికొచ్చే ఉత్తరాలు "సెన్సార్‌ అవుతాయనే అనుమచూనం లేదు.

నేను నా అఖిమకాన్ని గురించి ఇక్కడ ఎవరికీ చెప్పలేదు. న్వదేశంలో మా నాన్నగారికి, అన్నకు మాత్రమే తెలిపాను. నేనివ్వుడు ఒక (ప్రభుత్వ ఉద్యోగిని కాబట్టి నేను నర్విను నుండి రాజీనామా చేసే వరకు మీరు ఈ విషయాన్ని గురించి ఎవరితోనూ (వ్రస్తావించరని ఆశిస్తాను. ఇంతకు మించి నేను చెవ్పవలసింది ఏమీ లేదు. నా తరవునుండి నేను సిద్ధంగా ఉన్నాను. మీరు చేయవలసింది కార్యరంగంలో అడుగు ముందుకు వేయమని నన్ను ఆదేశించడం మాత్రమే.

నా మటుకు నేననుకునేదేమిటంకే ఒక వేళ మీరు “న్వరాజ్‌ ఇంగ్లీషు (గ్రచురణ ఆరంభిస్తే అందులో నేను ఉవ నంపాదకునిగా వని చేయగలను. అంతేకాకుండా నేను నేషనల్‌ కాలేజీలో జూనియర్‌ తరగతులకు పొఠాలు చెవృగలను కూడా.

కాం(గ్రెను గురించి నా మననులో చాలా ఆలోచనలు ఉన్నాయి. కాంగ్రైెనుకు నమావేశాలు జరుపుకోడానికి ఏదైనా స్థిరమైన చోటు ఒకటి

146 జ్రావతం చేనుకోండి ఎవ్చుడ్రైనా...

ఉండాలని నాకనిపిన్తుంది. ఇందుకుగాను మనకు ఒక భవనం ఉండాలి. అందులో దేశంలోని అనేక నమన్యలను గురించి వరిశోధన చేసే వరిశోధకుల దళం ఒకటి ఉండాలి. నాకు తెలిసినంత వరకు భారతీయ ద్రవ్య విధానానికీ, (ద్రవ్య వినిమయానికీ నంబంధించి కాంగ్రెను తన నిర్దిష్టమైన విధానం ఏదీ ఇంకా తయారు చేయలేదు. దేశంలోని రాజ నంస్తానాల పట్ల కాంగ్రెను ఎలాంటి వైఖరి అవలంబించాలి అనేది కూడా బహుశా నిర్ధారింవబడలేదు. ఓటు వాక్కు (స్త్రీ వురుమలందరికీ) గురించి కాంగ్రెను దృక్పథం ఏమిటో కూడా (వ్రజలకు తెలియదు. ఇంతే కాకుండా దళిత వర్గాల విషయంలో ఏమి చేయాలి, అనేది కూడా కాంగైెను బహుశా అలోచించలేక పోయింది. ఈ విషయంలో జరిగిన [వపయత్న లోపం వల్ల మధదానులోని ఖబావ్మాజే తరులందరూ (వ్రభుత్వ వక్షపాతులుగా దేశ విరోధులుగా తయారయారు. కాంగైెను నంన్ధలో కొందరు కాశ్వత ఉద్యోగులు ఉండాలని నా వ్యక్తిగత అభిప్రాయం. వారు వేర్వేరు నమన్యల గురించి వరిశోధన చేయాలి. (వతి వ్యక్తీ ఆధార సామాగ్రి సేకరించినవ్వుడు దాన్ని ఆధారం చేనుకొని కాంగ్రెను కమిటీ (వతి నమన్యకు నంబంధించిన తన విధానాన్ని నిర్గారించుకోవాలి. నేడు ఎన్నో జాతీయ నమన్యల గురించి కాంగ్రైనుకు ఖచ్చితమైన విధానం ఏదీ లేదు. అందువల్లనే కాంగెనుకు శాశ్వతమైన ఒక భవనం, శాశ్వత వరిశోధకుల దళం ఉండాలని నేననుకుంటున్నాను. వీటితోపాటు కాంగైను తన నమాచార కాఖ ఒకటి తెరవాలి. దేశాన్ని

గురించిన అన్ని తాజా నమాచారాలు, భోగట్టా లభించే విధంగా దాన్ని రూవుదిద్దాలి. వ్రచార శాఖ తి ప్రాంతీయ భాషలోనూ చిన్న చిన్న వున్తకాలు (గ్రచురించి వాటిని (వజలో ఉచితంగా వంచిపెట్టాలి. దీనితోపాటు వ్రచార శాఖ మన జాతీయ జీవనంలోని (వతి అంశం గురించి ఒక పుస్తకం వ్రచురించాలి. ఆ వున్త కంలో కాంగ్రెను విధానాలను నృష్టవరచడమే కాకుండా ఏ విధానం ఏ వునాది ఆధారంగా నిర్ధారించబడిందో కూడా చెప్పాలి. నేను చాలా ఎక్కువ రా సేశాను. ఈ ప్రశ్నలన్నీ మీకు కొత్త ఏమీ కాదు. అయినా నేను వీటిని గురించి రాయకుండా ఉండలేకపోయాను. ఎందుచేతనంకే ఇవి నాకు పూర్తిగా కొత్తవనిపించాయి. కాం[గెనుకు సంబంధించి చేయవలసింది మనముందు ఎంతో మిగిలి ఉందని నాకు అనిపిస్తోంది. వీరు అనుమతిస్తే ఈ విషయంలో కూడా బహుశా నేను కొంత తోడ్పడగలననుకుంటాను.

నోతాబీ నుభావ్‌ చంద్రబోన్‌ 147

నేను మీ అభిప్రాయం కోనం ఎదురుచూస్తాను. మీరు నాకు ఏఏ వనులు ఇవ్వగలరో తెలునుకోవాలని కుతూవాలంగా ఉంది. జర్నలిజం చదవడానికి మీరు ఎవరినైనా ఇంగ్లండు వంవదలచుకుంటే అందుకు నా నంసిద్దతను తెలియజేన్తున్నాను. ఈ వని నాకు అప్పగించిన వక్షంలో రాను పోను ఛార్తిలు, దున్తులు వగైరాలకు అయే ఖర్చు మిగిలిపోతుంది. ఈ వనిని చేవప్పే ముందు నేను నిన్సందేవాంగా నర్వీను నుండి రాజీనామా చేస్తాను. నా వనకతికి, భోజనానికి అయే ఖర్చు మూత్రం మీరు తప్పక ఇవ్వవలసి ఉంటుంది. ఎందుకంటే నర్వీను వదలిపెట్టిన తర్వాత నేను ఇంటి నుండి డబ్బు తీనుకోవడం భావ్యం కాదు. నేను నర్వీను వదలి పెట్టినట్లయితే జూన్‌ నెలలో న్వదేశం రావాలనేది నా ఇప్పటి కోరిక. కానీ అవనరమైతే ఈ కోరికను త్యజించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాను. ఇంత పెద్ద ఉత్తరం రాసినందుకు మీరు నన్ను క్షమించండి. వీలయినంత త్వరలో మీరు బదులు రాస్తారని ఆశిస్తాను. దయచేసి నా ప్రణూాచూలు స్వీకరించండి. గౌరవాభివందనలతో మీ నుభాష్‌ చందబోస్‌ నా ఆడ్రను; ఫిట్స్‌ విలియమ్‌ వోల్‌ కేంబ్రీడ్డ్‌ ఇండియన్‌ సివిల్‌ సర్వీసుకు రాజీనామా పటత్రం ఇలా ఉంది: 16 వోర్చర్డ్‌ స్ట్రేట్‌ కేంటబిడ్డ్‌ 22-4-21 ది రైట్‌ ఆనరబుల్‌ ఈ.ఎన్‌. మాంకేగ్యూ, ఎమ్‌.పి. భారత మంత్రి గౌరవనీయా, ఐ.సీ.యస్‌. ప్రాబేవనరీల వట్టిక నుండి నా "పేరు తొలగించమని మిమ్మల్ని కోరుతున్నాను. 1920 అగన్ఫులో జరిగిన సార్వత్రిక పరీక్షా ఫలితంగా నన్ను ఎన్నుకోవడం జరిగింది. 148 ధ్రావతం చేనుతోండి ఎవ్చుడైనా...

నాకు ఇంతవరకు 100 పొన్లు (కేవలం నూరు పౌన్లు) బత్తా రూవంలో ముట్టాయి. నా రాజీనామా అంగీకరించగానే నేను ఈ డబ్బు ఇండియా ఆఫీనుకు తిరిగి ఇచ్చేస్తాను.

మీ అజ్జాబద్దుడైన "సేవకుడు నుభాష్‌ చంద్రబోస్‌ నేకాజీ తరువాతి ఉత్తరం ఇండియన్‌ సివిల్‌ నర్వీనుకు రాజీనామా ఇచ్చిన రోజు తన మిత్రుడు చారు చంద్రగంగూలీకి రాశాడు: ఫిట్ట్‌ విలియమ్‌ వోల్‌ కేంట్రిడ్డ్‌ 1921 ఏప్రిల్‌, 22 ప్రియమైన చారుకు,

నేను ఇంతకు మునువు ఒకసారి కర్తవ్యవు పిలువందుకొని జీవన నాకా యాత్రికుణ్ణయిపోయిన విషయం నీకు తెలును. ఇవ్వుడు ఆ నౌక అపారమైన అకర్షణ ఉన్న చోటుకు, అధికారం, నంవత్తి, నమృుద్ధి "సైగ మాత్రం చేత నా న్వంతం అయేర్రి చోటుకు చేరుకుంది. కానీ, నా అంతరాంతరాల్లో నుండి వచ్చే న్వరం మాత్రం 'నాతో ఇలా అంటోంది - “వీటిలో దేనివల కూడా నీకు ఆనందం లభించదు. నీ ఆనందానికి మవో నము(ద ఉత్తుంగ తరంగాలతోపాటు తరంగితమవుతూ ఉండడమొక టే మార్గం.

ఆ పిలువుకే జవాబుగా ఈ రోజు నేను మళ్ళీ నా జీవన నౌక చుక్కానిని వరమాత్ముని చేతులకవ్పగించి యాత్రకు బయలుదేరాను. ఈ ఓడ ఆఖరుకు ఏ ఒడ్డుకు చజీరుతుందో ఆయనకే తెలియాలి.

మున్ముందు ఏమి చేయాలి అనేది నేను ఇంకా నిర్ణయించుకోలేదు. అవ్వుడవ్వుడు రామకృష్ణ మివన్‌లో చేరిపోజే బాగుటుందని నా మనన్సుకు అనిపిన్తుంది. మరొకవ్వుడు బోల్పూరు (కాంతి నికేతన్‌)కు వెళ్ళి పోవాలనే కోరిక పుడుతుంది. వీటితోపాటు పాత్రికేయుణ్జి కావాలనే లాలన కూడా నాలో దాగి ఉంది. ఏమవుతుందో చూద్దాం.

నీ నుభాష్‌ కింది ఉత్తరం నుభాష్‌ చంద్రబోను విశ్వ కవి గురుదేవ్‌ రవీంద్రనాథ్‌ కాగూర్‌కు రాసింది; నేతాజీ నుభాక్‌ చందబోన్‌ 1439

అమెరికన్‌ ఎక్స్‌(యెస్‌ కంపెనీ ద్వారా వియన్నా 1934 ఆగన్ను | ఆదరణీయ మహాశయా,

నేను ఒక విశిష్టమైన (ప్రయోజనం కోనం మీకు శ్రమ కలిగిన్తున్నాను. అందుకు నన్ను క్షమించండి.

ఈ మధ్య నేను లండన్‌లోని ఒక (ప్రచురణకర్త (ప్రోద్పలంవల్ల ఒక వున్తకం రాన్తున్నాను. వున్తకంలోని అంశం - ది ఇండియన్‌ స్ట్‌గుల్‌ - 1920-34; (ప్రచురణకర్త - విశార్డ్‌ అండ్‌ కంపెనీ, 9. జాన్‌ స్ట్రీట్‌, ఎడల్ఫీ, లండన్‌, డబ్బూ సీ-2. ఆగన్దు చివరికల్లా నేను వున్తకం రాసి ఇచ్చేస్తాను. అక్షోబరు నెలలో వున్తకం (వచురించబడుతుందని ఆళిన్తున్నాను. జాయింట్‌ "సెలెక్ట్‌ కమిటీ రిపోర్టు [వజల ముందుకు వచ్చే నమయానికి నా పున్తకం కూడా తయారయిపోతుంది. చారిత్రక నేవధ్యం పున్తకంలో మొదటి అధార్థ్రయంగా ఉంటుంది. చివరి అధా్ర్ర్య్యంలో మున్ముందు జరగగల నంఘటనలను (వస్తావించడం ఉంటుంది. ఇంగ్లాండులో, అమెరికాలో ఈ పున్తకం విస్తారంగా అమ్ముడుపోతుందని ప్రచురణకర్త అశిన్తున్నాడు, అతడు దీని జర్మన్‌, (ఫెంచి అనువాదాల ఏర్పాటు కూడా చేన్తున్నాడు. ఎవరైనా (ప్రఖ్యాత ఇంగ్లీమ రచయితతో ఈ వున్తకానికి ముందుమాట రాయించాలని నా కోరిక

శ్రీ బర్నాడ్‌ షా ఈ పుస్తకాన్ని గురించి నాలుగు మూటలు రాస్తే నాకు చాలా సంతోషంగా ఉంటుంది. ఈ పనిలో పురు నాకు నవోయవడగలరు. శ్రీ బర్నాడ్‌షాకు మీరు దీన్ని గురించి రాస్తే కృతజ్ఞతలు తెలుపుకుంటాను. కానీ, ఇలా చేయడంలో మీకు ఏ మాత్రం ఇబ్బంది లేదా నంకోచం ఉన్నా మీరు వారిని కోరడం నేను ఇష్టపడను. మీరు ఆయనకు రాయాలని నిశ్చయించుకుంకటు నా పని సానుకూలవడేలా రాయండి. కేవలం నేను (ప్రార్థించాను కదా అని రాస్తే దానికి అర్థం ఉండదు. నేను యూరోవు వచ్చేవ్పుడు మీరు నాకు శ్రీ రోమ్యూ రోలా పేరుతో ఒక వరిచయ వత్రం ఇచ్చారు. కానీ, ఆ వత్రం కేవలం నన్ను నిరాశవరచకుండా ఉండేందుకు రాసిన పతంలా ఉంది. అందుచేత నేను దాన్ని ఉపయోగించుకోలేక పోయాను. అప్పుడు నాకు నేను గానే శ్రీ రోలాతో ఉత్తర-వప్రత్యుత్తరాలు జరిపాను. శ్రీ బర్నాడ్‌ షాకు బవుశా నా గురించి ఏమీ తెలియదు. అందువల్ల

150 డ్రావకొం చేనుతోండి ఎవ్చుడైనా...

మీరు ఆయనకు తగు విధంగా రాయడమే శ్రేయన్కరంగా ఉంటుంది. నా వున్తకం బాగా జనాదరణ పొందుతుందనే వూర్తి నమ్మకం నాకుంది. ఎందుచేతనంకే (సచురణకర్త నాతో ముందు ఒవ్పందం చేనుకున్నాడు. రాయల్టీ మొత్తం ఇచ్చిన తర్వాతనే నేను రాయడం మొదలుపెట్టాను. నా ఆదరపూర్వాక వందనం స్వీకరించండి. మీ వాడు నుభాష్‌ తరువాతి ఉత్తరం పండిత్‌ జవాహర్‌లాల్‌ నెహ్రూకు రాసింది: కురవోస్‌ వౌక్‌లాండ్‌ బైగస్టీన్‌ (అస్ర్రియా) 1996 మార్చి, 4 ప్రియమైన జవావార్‌కు, / అలసి పోయే దీర్హయాత చేసి నిన్న. ఉదయం ఇక్కడికీ చేరుకున్నాను. ఇక్కడి వాతావరణం (వ్రకాంతంగా, అందంగా ఉంది. మిమ్మల్ని మీరు నుడిగుండంలోకి వడవేనుకునే ముందు ఐరోపాలో మీరు కొంత విశ్రాంతి తీనుకోవాలని నా కోరిక మీతో కలునుకున్న తర్వాత నుండి మనం చర్చించుకున్న విషయాల గురించి నా అభిప్రాయం (వకటించాలా, వద్దా అని నిరంతరం ఆలోచి న్లూన్నాను. (వకటించాలనేదే నా అభిప్రాయం. ఎందుకంటే నన్ను మళ్ళీ జెలుకు వంకే అవకాశం ఎంతైనా ఉంది. పైగా నా అభిప్రాయం కెలునుకోవాలని కుతూవాలవడే వాళ్ళు అక్కడ కొందరున్నారు. వీలయినన్ని తక్కువ మాటల్లో నా అభిప్రాయం చెప్పి, నేను మీకు నవాకారం అందించాలనే దృుఢ నిశ్చయం చేనుకున్నాని న్పష్టంగా చెవ్పదలచుకున్నాను. మీ (వముఖ నాయకులో మీరు ఒక్కరే కాంగ్రెనును (వగతివైవునకు తీనుకెళ్ళగలరు. మామూలుగానే మీ పరిస్థితి వేరుగా ఉంది. పైగా మహాత్మాగాంధీ కూడా మీ వట్లనే అందరికంకే ఎక్కువ ఉదారంగా ఉంటారు. మీ నిర్ణయం కీనుకొనేవ్వుడు మీకున్న (వ్రజాబలాన్ని కూడా ఉవయోగించుకుంటారని ఆశిస్తాను. దయచేసి ఎవ్వుడు గానీ మీరు బలహీన సితిలో ఉన్నట్లు భావించకండి. మవాోత్మాగాంథీ మీకు మేలు కలిగించని వీని ఏదీ చేయరు. నేను ఇంతకు మునువు మాట్టాడినవ్వ్చుడు కూడా మీకు నూచించిన నోతాబీ నుఖావ్‌ చందబోన్‌ 151

(కారం మీరు వెంటనే చేయవలసిన వని రెండు విధాలుగా ఉంటుంది - (1) కార్యాలయ పదవి నుండి మిమ్ములను మీరు దూరంగా ఉంచుకోవడం. (2) క్యాబినెట్‌ను వీలయినంత వరకు విన్తరింవజేయడం. మీరు ఈ విధంగా చేయగలిగితే కాంగ్రెస్‌ను నైతిక వతనాన్నుండి రక్షించి దాన్ని నాశనం కాకుండా కాపాడిన వారవృతారు. పెద్ద "పెద్ద నమన్యలకు పరిష్కారం తర్వాతనయినా వెతుక్కోవచ్చు. కానీ, కాంగ్రైెను నైతిక వతనాన్ని మాత్రం తక్షణం ఆవడం ఉఅవనరం. మీరు కాంగైెను విదేశాంగ కాఖను తెరవాలనుకుంటున్నట్టు తెలిసి చాలా నంతోషవడ్డాను. ఈ ఆలోచన నా ఆలోచన లాంటిదే. ఉత్తరాన్ని ఎక్కువ పొడిగించను. ఎందుకం కే మీరు వో తొందరలో ఉంటారు. వెళ్ళేముందు మీరు ఎన్నో వనులు ముగించాల్సి ఉంటుంది. మీ యాతకునా శుభాకాంక్షలు. మీ కోనం ఎదురు చూన్తున్న ఆ దురూవ్యా కార్యం నఫలం కావాలని కోరుకుంటున్నాను. నాకు లక్నో రావడానికి అనుమతి దొరికితే నా తోడ్చాటు కూడా మీకే నమర్చితమవుతుంది. మీ వాడు నుధాష్‌ నేతాజీ జైలు నుండి డాక్టర్‌ రాము మనోవార్‌ లోహియాకు ఈ కింది ఉత్తరం రాశాడు - డాక్టర్‌ ఎన్‌.ఆర్‌. ధర్మవీర్‌ ద్వారా డల్హౌజీ పంజాబు, 27.637 ప్రియమైన డాక్టర్‌ లోహియాకు - చాలా రోజులుగా మీకు ఉత్తరం రాయాలనుకుంటున్నాను. ముఖ్యంగా బ్రిటిష్‌ (పభుత్వం బ్రిటిష్‌ ఇండియాలో బందీలుగా ఉంచిన థఫెంచ్‌ ఇండియా ఖైదీల గురించి. (ఫెంచ్‌ ఇండియా, రెంచ్‌ లీగ్‌ ఆఫ్‌ వూక్టమన్‌ రైట్స్‌వారితో మీరు ఉత్తర వ్రత్యుత్తరాలు జరువుతున్నట్లు వత్రికల వాళ్ళు రాన్తున్నారు. వాళ్ళ వద్ద నుండి మీకు' వచ్చిన 'ఏవాబు ఏమిటో తెలునుకోవాలని నాకు కుతూవాలంగా ఇంది. మీ ఫైలు ఓసారళ్తిరగేసి చూడగా మీరు ఒక ఉత్తరంలో నా ఫోటోలు ఓ డజను వంవమని కోరినొట్లు గ్రహించాను. నా వద్ద మంచి ఫోటోలు లేవు. ఒక ఫోటో వరవాలేదనిపిన్తూంది. కానీ, విదేశాల్లో వ్రచురించతగ్గది 152 జావతం చేనుతోండి ఎవ్వుడ్రైనా... ద్‌ టా

కాదు. వ్రన్తుతానికి అది వేరుగా వంపుతున్నాను. దీనితో వని జరగిపోతుందని మీకనిపిస్తే దయచేసి నాకు తెలవండి. నేను దాని కాపీలు తీయించి మీకు పంపుతాను. నా అభిప్రాయంలో భారత దేశమంతటా రాజకీయ ఖైదీల విడుదల కోనం బలమైన ఉద్యమం లేవదీయడం అవనరం. అందుకు ఇది అనువైన నవముయం. ఈ విషయంలో వీ అభిప్రాయమేమిటి? మీరు నంపూర్ణ ఆరోగ్యంతో ఉన్నారని ఆశిస్తాను. నేను మునువటికంకే ఇవ్వుడు ఆరోగ్యంగా ఉన్నాను వగతి చాలా మందకొడిగా ఉన్నా. మీ కుభాకాంక్షి నుభాష్‌ చంద్ర బోన్‌ డాక్టర్‌ అర్‌.ఎమ్‌. లోహియా అలహాబాదు నేతాజీ మొదట కాంగ్రైెనులో ఉండి గాంధీజీ నాయకత్వంలో ఇంగ్లీమవారి వరిపాలనను వ్యతిరేకిన్తూ వచ్చాడు. తర్వాత “అజాద్‌ హింట్‌ ఫొజ్‌కు నాయకత్వం చేవట్టి ఆయన అనలు సినలైన యుద్దాన్నే [వకటించాడు. ల యా ధి (టర చు టంకాలయ్య క్ని ఖ్‌ క న కాలి స్తై టో ళ్‌ ఇ క | షం యల్‌ ౯ స! ప. లో లే పక్‌ కొజ్రారం కకత యో ము రా జడ్‌ నోతాజీ నుభాష్‌ చందబోన్‌ 153

51148/4౯౬00| 6౬ 6147 గల) వ. న. న౮9ట04710%5 01౪/1510% ప ఫ్‌ . స॥5727 0౯ 1౯0244710% & 8804006%4571%46 న;

• 60౪7౯244౯7 0౯ 14014 (. వ ్‌ . 153%: 81-230-0670-5 న (॥ న. కిం 035500 ౧ ॥ నే . 006౧౧౩ 16 6660గ) 54040916, ౧౮౧౮౧9౮3 01 | 1106092౧69 0 ౧11013 0గ6166 8391512006, ౪6౧1 హ్‌ | 10 |1419 2౧64 9601666 ౧4౧౦9౧1౧09. 1౧౧౦౧౫౪౧౦!6 వభ ౧౧2గ/6 గడ66 56009006 540౧%06 10 ౧౧౦౪. సమో ,. ఇ4/2/ 6 10/618౧ ౪౦06. '౫|9$ 000% 15 2. " స 001901410౧ 01 16గ16/59 ౪౧గ6౧ 0౫ 50౧౧6 0 11656 | న ౧౧గ)/౧౩ 10 1౧61 ౧6111769 ఇ౧6 ౦00౧౫౧2669. 7౧6 / మ
• 00166176 0 ౧6511501౧0 015 000% 13 10 01౧606 ౨. |

18౧/0 0011 66600) ౧౧౦౪౭౧౧౭౧1 10 16 ౪౦౪౪ స!

" య స వానలు . ప,