Telugu Giraayan Rupakamu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

ఎ ఎపితాతాా/ాు. మ, కృత్తివాన తీర్థులు . ( వి. వ. బి. ఇడి, సాహొతీ సమితి. స్త. హో. .

" వ యా 4 - ళ్సే ల ఏరి - - న ఆంధ్ర సారన్వత్‌ పరిషత్తు . స” 66

న హెద్రావాకొదమీణల, ల ్జెలరూ. 180] . | |

స ॥/ ని నారాయలాంలిత్సి రిక్‌ బవాచా కరణ

న్‌శ్లే శేరు న్‌ అణా పళ. ల అన్‌ ౧౮ ౧29రూలకి ఉరు త జ్లానపీడ అవార్డు గ్రహీత ఆఅ కు. నాతోయణ లెడ్డి గారి బహూకరణ లే ల్లావ జైల యు కఇతినాస తీరులు లో క ఆంధ్ర సారస్వత పరిషచ్తూ మహె(దాబావ్‌ దయా

నర్వస్యామ్యుములు (గంధథకర్తివి (ప్రళను ము(ద్రణము 110952 ల ల ల్ని గ్‌ రల యగ్‌ంధా ము ర సై లీ శ ఉగ ర50[1/5 , ఇ ల్‌ో సమర బత గ గి ($4| /€/

ఫీరిక్ష వనన ఆంధ సారస్వత పరిష త్కా-ర్యదర్శి ఈ పులిజాల వాను మంతరావు గారు ఉపాధ్యములు. దేవులపల్లి రామా నుజ రావు గారు (ప్రోత్సహించుుచే. గీర్వాణరూపకమో" రచించుట సంభవించినది. ఇట్టిగ్రంధ ముపజ్ఞాసంజాత్న మనుటకు వీలు లేవు సంస్క్య్బృతరచనలే శాక అన్యభాపా(గ్రంథములను చదివియు, కాన్ని కొన్ని భాగముల ననుసరించియు, దీనిని సంతరించినాను రూపకక రృలకాలము నిర్టంచునప్పుడు వివిధవాదములను సమా ఉంచ్చి నాకు నచ్చినట్లు నిర్ణయింవినాను. రూపకస్వరూస మును విశదీకరించునపుడు స్వాభ్మిపాయము'నే వ్య క్రీకరించి నాను, విద్యార్థులకు సాహిత్య వియులపు, రచయితలకు నిడి యుపయోగించు నని విశ్వాసము కృ త్తివాస తీర్థులు పౌహిరీ చఇఘితి క్‌ 8 195

పత నావం

వాట్యశా(స్రేము భరతముని ప్రణీతము క్రీ వూ 6 *తాచ్చి అన్ని పురాణము (8 అ శి2)

అభినవ భారతి అభినవగుప్తపాదులు (క్రీ అ 975-101 ) దశ రూపకము ధనంజయుడు. (శ్రీ అ 97-93) వృంగార ప్రకాశము భోజుడు ( 1050- 100) ఆావ్యానుశాసనమ్మా హేమచంద నూరి. (081179) నాట్ఫదర్పణము రామచంద్ర, గుణచంద్రులు, (10981175) ఖఇావ (ప్రకాశనము. శారదాతనయుడు (1175-1250) (ప్రలౌపరుద్ర యశోభూషణము విద్యానాధుడు (1276-1923) గష్థాక్థవ సుధాకరము. సింగభూపాలుకు. ( 180 ) సాహిత్య దర్పిణము విశ్వనాధ కవిరాజు, (1800-10) విన! ళా! . -.. 104110 కషం

&ీ4ంంంోోకటల . 510860 మ్‌ 020

వసే . .. 5434100. ౨012

గళం . సల 0% 5ఖకీరు 6 ౨10

కిషన ఎంత .. ర్‌కంయ. 2 అలల వఉవ్‌ 6లంం౧ . గం సరే బు ఏణ్యం

ఫ్లగిఉర్‌ అ= వంగు గ2ిష

₹/ల9ర్రా 05 సలుల కలు నమరల 1 పేళం3్టం6ీ

పైణు

అను (క వమ ణోక

కేజి

క్ష, పెాచుర్సావము జా క్షే 2 రూపకభేవములు - శై తె, రూపకశబ్దము జా షేక్‌ 4 నృకాదికము - ర్తి ఈ. రూపకశేదములు - లె 6 లష్షణము - ల్ల 7 రూపక వివరణము - జం 8 వ్యుత్చన్న రూపకములు - గ 9 రూపక పరిణామము - త్రి కేం, ఓవేతైళ్చహూము ఆా రే 11! ఉపరూపకములు - 9 2 కొందరు నాటకక్షిలు - క్షత 8 పరిభాషలు - కశ2

అకా భానాకాసునతునకానకననా నాననా నాననా లనా నా కనా యాలాకానా నా గా భలానా లకక నానా నాకాక నాననా నిన ననన నకానన భకక ననన లన లారా నననాన్తనానాయములా మ నభానాలా. గోలకొండ ముదాతీరశాలపాయిదరాబాద్‌

ఇ

వ. మనువ్ఫు 'రాజ్యపాలనమునందలి వినుగు తొలగు చుండుటకై. యేబేని వినోదమును సూచిం పుమన్సి తండ్రియగు సూర్యభగవానుని ఒకనాడు వేడుకొనెను అప్పుడు సూర్యుడు మనువున_ కీవృత్తాంతము

చెప్పీనాడు (ప్రజాపతి విష్ణువుసన్నిధికిజని) వినోదమేదియైన నిన్దే శింపుమని (ప్రార్థింపగ్కా ఆయన _ (ప్రజాపతిని మహేశ్వరుని సన్నిధానమునకు పొమ్ముని చెవ్చినాడు అంతవ వూర్వమే తనకడ -గాంధర్వువేదము నభ్యుసేంచిన నందీశ్వరుని మహేశ్వ రుడు పిలిపించి పజాపతికి నేర్చు నుని యాదేళించినాడు. (పజాపతి నటునికొరకు తలపోయగ్కా అయిదుగురు శిష్యు అలో నైకానొకముని యావిర్బవించినాడు సరస్వతీదేవి సమ తమున (ప్రజాపతి నాట్యవేదము ననువదింపు డని వారితో జె్పీనాడు వారు నాట్య వేదమును వివిధాంగములతో నభ్యి సంచి భౌవరాగ సంయుతమృగా (ప్రజాపతియెదుట. (ప్రద రించి మెప్పు పొందిరి. ఆయన వారి భక్తి శద్ధలవ మెచ్చి వొరికి. ముల్లోకములలో భరతులను పేరు వచ్చుననియు,

ల గ్‌ర్వాణ రూపకము నాట్య వేదమునకు భరతమను (పసిద్ధి కలుగుననియున్తు వరము (పసాదించినాడు నూర్యునివలన (ప్రబోధము గాంచి స్వాయంభువ

మనువు (పజాపతిని వేడుకొనగ్కా ఆయన మనువువెంట భర తులను భరతవక్ష్యమునకు సౌండని యానతిచ్చెను వారు అయోధథ్యానగరమునకు జన్మి 'దేవలోకమున (ప్రదర్శించిన విధ మున "బేవద్డుల గాథలను అచ్చట [పవర్శించిరి ఈ భరత శిష్యులు భరతఖండములోని వివిధ వాంతములలో రంగగణ్యపా ములు నిర్భించ్చి నాట్యకళను వ్యావ్నిచేసీనారు నునువు కోర కపై వారు నాట్యవేదసారమును "దేనదశసాహా(ని అనియ్యు భతసాహాస్రీ అనియు "రెండు (గంథములుగా రచించినారు పనికే భరత మను వేరు వచ్చినది

ఈ -ఈథ యంతయు శఛారదాతనయుడు లిఖించినాడు

_ ఈరసహ(సీ యందు-అనగా నాబ్యశా స్ర్రయమనందు, నాళ్టువేదావిర్భావ మాపిధముగా కానవచ్చును - సృక్టీ యయిన “పిమ్మట పంచమోవేదమును సృజంపుమని (ప్రజాపతిని ఇంద్రుడు వేడినాడు ద్విజేతరులు వేదాధ్యయనానర్దులగుటవే (ప్రజాపతి భంగిని నంగీతమును అంగచలవమున్ను భౌవమును 'వేజయలనుండి (గహించ్చి నాట్య వేదము నిర్మించినాడు అనం శరము భుతున్మి అతని శిష్యవర్టమును విలిచి నాట్య వేషమును (ప్రచారము చేయుడని యాబేశించినాడు (ప్రప్రథవురూపక్రము చానవసంహోర కథ 'దేవలోకమున నీకళ వృద్ధిగాంచినది నవాషుడు ఇంధద్రవీరము నధిన్పీంచిన పిదప్క భూలోకమున

మొదటి బాగము శ్ర గూడ -ఈకళ వ్యాశింపవలెనని భత ప్యత్రులను పంపినాడు వారు మర్ష్త్యులలో గలిసిపోయిరి. వారి సంతతివారు నాట్య కళల్రో (పవీణు లయిరి కోపాలుడు శొండిల్యుడు మొదలగు భారతులు లోకాను([గపహాబుపతో! ఈశా స్రామును రచించిరి

తొలుదొల్హ శొటకకళలో నోట్యమా నృత్యము నృత్తము లను మూడంగయులుం ణెను వీనిని "దేవతల యెదుట గంధర్వులు అప్సరసలు (ప్రదర్శించేడివారు మహే ్వారుడు "తాండవ లాస్యము లనురెండురీతులు ఇందు 'జేర్చినెడు సెట్టనునగా నాటకము అంచ అభినయవు నాచికము కలవు నృగమున వాచికములేకుండ అభినయమున్శత ముండును తాండవలాన్యములు నృత్త రీతులే ముహప్తౌస్వరుని యనుచరుడు ఈకళలోశిష్యుడునగు తండుకేఎ 'తాండవమ్యూ(ప్రనీ ద్ధిగాంచెను తమభక్కుడగు బాణాసురుని ప్యుతిక ఆయిన ఉషా కుమారికి పార్వతీదేవి లాస్యము 'నేర్పినది. ఉపసాచేఏ వివావో నంతరము ద్వారకానగరమున_ నివసించుచ్చు అచ్చటి గోవీక లకు లాస్యము "నేర్చినది వారివలన సౌరాష్ట్రిదేళ శ్ర్రీలకును వారివలన నితరులకును ఈకళ యబ్బినది

గానము అభినయము. సుభాషణము రూసారోపము గ్‌ర్వాణ రూపకమునకు వూర్వశాలమున'నే యు-బెను భకతేబంచయన గానము నైదికయు* సునుండి వర్థోను. వేద యుకే గాన మున్నది. వంటలో సంవిచములు. ఎలవు బుగ్యేదయున కతి సంవాదములు స్పష్టముగా కానవచ్చును. మహాభారత్యయ స్తూవ్గునకును, అతని. శిమ్యులకున. సంపాద

జ గీర్వాణ రూపకము రూపమున రిచింపఒడినది ఉపనిషత్వలలో వాకోవాొక్యములు (సంభాషణలు) చాల కలవు పిస్కెల్‌. (0150121) మహాశయుడు, తోలుబొమ్మ లాట నుండి గీర్వాణరూపకము పరిణతి చెం దెనన్నాడు. లూడర్సు (1౮౯ 2౧5) మపళోదయుడు ఛాయనుండి గీర్వాణ రూపకము వృద్ధినొంబెనన్నాడు భగవాన్‌. పతంజలి మపాన్షి చలనచి[త్రయములనుగూర్చి చెప్పునప్వుడు సౌభికశ్యమయు. (ప్రయో గించినాడు సౌఖికళ్ళము ఛాయౌానాటకమును నూచించు నని లూడర్సుఅభఖి[పాయము (గీకలు భరతఖండముపై దండెత్తి వచ్చిరి ఇచ్చట కొందరు నివాసము "నేర్పురచుకొన్ని తవమునాటకము లాజెడి వారు. ఆదిలో వాని(ప్రభావము గీర్వాణరూపకము:ె (పసరించె నని వెబర్‌ (1729282) మవాశయుని మతము వీస్మెల్‌ -ఈ మళమును ఖండించినాడు యవన్సి యవనిశా శబ్దములు (గీక్‌ ప్రభావమును సూచించు నని వెబర్‌ నొక్కి. వశ్కా జీంచినాడు దీనికి కీల్‌ మహాశయుడు సమాభాన మిచ్చినాడు యవనిక (వాకృతభాషలో జవనిక) అను పషమునకు తెర యని యర్థము తొలుత -ఈశబ్దము విశేషణము అయోని యనులు- ఆనగా (గ్రీకలూ (పవ్రథనుమున చరతఖుండమునకు వచ్చినవారు యవనిక అన్నప్పుడు కేవల గీసుటేశ వను వులకే కాక్క పారసీక్క నీరియ్సా అహిగుప్త బాక్ట్రియా

మొదటి ఛాగురూ * క్‌ "బేశయులకు సంఒంధించినది "అని అభ్మిపాయము. తెరకు సం" ంధించినప్పుడు యవనికావిశేషణమైై దినునున్తు - లెలు పునూ "పటీ అవటీ శబ్దములు (తెర అని అర్ధము) వరేశపు సరకును తెలుపును లవీ (1౪౪౨) మహాశయుడు చెప్పినట్టు పారి సీకవస్ర్రుములను గ్రీకుల పడవలలో భరతఖండమునకు "తెచ్చియ్రుందురు కావున యవనిక(గీను దేశ నాటకములలోని "కె యనుటకు వీలు లేదు (గీను నాటకములలో తెర యను నదే లేదు యవనీ శ్వము .గీకు కన్యలను సూచించును గిర్వాణ రూపకమున రాజులకు యవనవనితీలు అంగంతణ్నకై యున్నట్లు కానఒడును దుష్యంతుడు యవనవనితాభిః పరివృతః అని ెప్పబడినాడు భంత ఖండ(వభువులకు (గీనుయువతులసై వతి యుండుటచేే వర్తకులు ఇచ్చటికి యవనయువతులను గొని వచ్చి, విశేషలా “మున కమ్ముచుంజెడివారు. ఆంలేశాన్నిభారతీ యరూపకము గ్రీసు దేశరూపక్తముల్నపై నాధార పడలేదు నృత్త నృత్వేః నాట్యములు (పాచీనకాలమున నే లమ్షణ వేత్తలు నృత్త నృఠ్యే నాట్యములకు భేదము స్పన్టీకరించినారు కొన్ని రూపకమూులు నృత్యము మాదన్సు మరికొన్ని నాట్యముమాదను ఆధారపడి యుండుటచే ఈపదములను ముందుగా (గ్రహాంపవలెను. ఈనూడు - శబ్బములను గీర్వాణరూపకములలో తర చుగ్గా వాడుదుందురు” నృల్‌” ఛాతువునుండి. నృత్తీ నొట్టు

6 గీర్వాణ-రూపకము శజ్బము. లుద్భవించినవి నట్‌ ధాతువునుండి నాట్యము పుట్టి నది" వాబ్బాయమున *“నృల్‌ * ధాతువు తొలుత నుంజెను.- ఈ విషయమున _అభిప్రాయభేద మున్నది *నటో ధాతువే మొదట నుంజె ననియు *నృత్‌ 'దానికి సంస్క్యృతరూప మనియు కొందరి మతము "వెఒర్‌ మతమున *నటొ నృల్‌ ఛాతువుకు (పాళకృ్ళతభాపాళూపము నట్‌ ధాతువు నిజముగా (ప్రాకృతము కాదు (పాకృతవాజ్బయములో ఆరూప మెచ్చ టను లేదా (ప్రాకృత నిఘంటువులలో నడ ధాతు వున్నది, "కాని నట భాతువు లేదు నట్టజఖి వంటిరూపము లున్నవి నట్టనుండి నట రూపము రాక, నాటరూపము వచ్చును నృత్‌ జబూ్వేదమున కలదు నటొ పాణినిమవార్షి (వణీత మగ అష్టాధా్థాయిలో కానవచ్చును. కావున నృల్‌ పూర్వ తరమే -ఈరెండుధాతువులును గీర్వాణవాజ్బాయమున కలవు

నృృ్‌ ఓఒళకానొకవినశనోదమును సూచించెడిది ఆాల్మక్ర మమున నూతనవిశేస్తణమ్లుల్లు ఇందు చేరినపుడు (ప్రవృద్ధమైన వినోదమునకు [కొత వేరు కావలసీవచ్చెిను నృల్‌ వలన నృత్యము; నటొ వలన అభినయము అనున థులు బయలు “ఇడలినవి

నాట్య సర్వస్వదీపికా వీరికలొని విషయమును ఎట్టి నాట్టము దూపకము కాదు ఆగంథము తరకముల నాట్య మును చెన్పీయున్నది నాట్య మన్గగా నృత్త నృత్య ములే నొట్యుమ్ముక్రద తాండవ నర్తన లాస్య్రములను (గ్రంథము

మొదటీ భాగము గ్గ చేర్చినది. మాలవిశోగ్నిమిత నాటకములో. నాట్టశబము 'నృత్తనృత్యపరమయుగా వాడబడినది.

ఛలితము. (చలితము) అను నాట్యమును నూలపిక మాలీవికాన్ని ని(త్రమున బాగుగా అభినయింబినది అందు చలిశము నృత్య మని తోచును అది ళూవకము కాదు శీవల నృ శృ(ప్రకారము కూడకాదు మాలవిక్‌ పఠించిన పద్య ముతరువాత యఖథారసమభఖినయతి ఆనుమాట లుంకుటచేకు అభినయముతో గూడిన(ప్రదర్శన్న మనిస్పష్టము, నృత్యము నకగల పారిభాషికలతణ వింది

-ఈసందర్భమున బీ ౩ రాహర్‌ మవిశయు డిట్లు వాసీనాడు పంచాంగాఖినయమునక్కుఛలితమునకు కాళిదాస కవి కేహము నూచించినాడు మొదటేది నటుడు నోళివీతుుడె ఫూర్జసామ[గ్రితో రంగముమ్హూద సఖినయించుట. చలితమున "నేర్చు లభించిన విమ్ముటనే పంచాంగాభినయము "నేర్సు దురు చలితమున నర్షక్‌ నృత్య సంగీతములు (పదర్శించున్సు వీమ్ముట నృత్యబంగీతములు లేకుండ అభినయించును. చలిఆ మున (ప్రదర్శింప దగ్యగంథము కొలదిగా నుండును అయి నను వివిధరసనులు) భుట్టమునకు నపాజమైన యివస్థలు ఇమిడి యుండవలెను ఫపూర్వార్థము కాగానే ఉత్మరార్థము- అవగా అభిశయము (నాట్యమ్యు- (వదర్శింపవలెను అఖా ర్యుడు కాని, ప్రాళ్నికుడు కాని జరిగిన గ్రంథమునగూర్చి (పశ్నించును కావున చలితము బహిరంగ (ప్రదర్శనను కాక పారశాలా ప్రదర్శనమువంటిది

నృత్త్రమున కేవల మవయవచలన ముండును అనగా "నేత్ర (భూః ముఖ్సి పాస్త్ర భుజ వవ్లోజ కట్టి పాదాంగు భుల చాలనము

నృత్తమునకుళతోడు గానము, ఫార్యము, వ్యక్షీక రణము నృత్య మగును

నృత్య నాట్యములకతోడు రూ పకాభినయ ము నాట్యాఖి నయ మగును అవసరము లేనపుడు నృత్య సంగీత ములను విడువ వచ్చును

శ్రీల లాస్యము పురుషులకు తాండవము విధించి నారుం నృత్యము భావానశ్రయము, నాట్యము రసా(శ్రయము

రూపకములు.- ఉపరూపకనులు

నృత్తము నాథారముగా చేసీకొన్నది రూపకముగా 'రిణమిరప లేదు నృత్త ము రాజ(ప్రసాదములలోన్సు "దేవా లయ (ప్రాంగణములలోను నిలిచిపోయినది క్హయ్యది గణికల కళ, గణికలవలన రాజకుమారికలుు రాజకుమూరులు నృత్తము నభ్యసిం చెడివారు వినోడమున్నక నవీనవిధానము లావిర్భవించినపుడ్సు కాల్మక్రముమున రూపకము లేర్చడినవి నాట్యాధారములు రూపకముల్సు సృ త్యాధారములు ఉపరూప కములు

"హేమచందాచార్యుని కావ్యానుశాసనమున్మ చేయ మను నది నేటి వృత్యము (ఉపరూపకము) పార్య్యమనునది

మొదటి భాగము ర "నేటి నాట్యము (రూపకము అందలి గేయరూపకము. అభి నవ బారతి లోని నృత్త కావ్యము చేయమానికాపక మను "వేరు ఇందులో నున్న దెం

రూపకములు రసాత్మకమ లనియు ఉపరూపకములు ఛావాత్మకము లనియు ఫౌన(్యనకాశన (గంథము స్పష్టముగా చని ఇపరూపకములు నృళ్యభేచము లనియు రూపకములు నాట్య భేదము లనియు వివరం ఛీనది నాట్యము శాత్యార్థాభి నయాత్మ్మక్షము నృత్యము పదార్థాఖినయాత్ముకము అని ఈగంథమున నే వేరొకచోట నిరూపింపఒడీనది

భారతేయుని గరూపకములకు లమషేణము చెప్పి విభా గము చేయుటయీ కాక్క ఉదావాంణముగా. కొన్ని ఈకూపక ములు కచించినాడు జామద గ్నసృవిజయ మనువ్యాయోగమ్ము కుసుముతేల్సర విజయ మను ఈహోమృుగము,'శర్మిస్టాయయాతి అను అంకము ఈయనరచన లట నహుహుడు ఇం(ద్రవీరము నధివ్యీంచియున్నప్యుడు తత్సమతేమున _ థర్మిస్టాయయాతి ' (పదర్శనము జరిగ నట

పీతామవాుడు స్వయముగా సము(్రమథన మను సమ వకారమున్సు ్రిఫురదాపా నును డినుమును రచించే నని (ప్రతీతి ఇంధ్రధ్వజ మవశోత్సృవసమయమున నమ్ముదమథన మును, పామాచలోత్తర భాగముస మహేశ్వరసన్ని ధాన మున (త్రిపురదాహమును ప్రదర్శించిరట సరస్వకీ'లేవి “లత్నీ స్వయంవర నాటకమును రఛించెను ఆమెయాసతిచొప్పున భరతమునివలన శిషీణ నొంది అప్సరసలు ఇంద్రుని నాటక ఫొలలో చదానినిప్రదర్శించిరి,

10 గీర్వాణ రూపకము భరతముని తరువాత, అనేకులు నాట్యశాస్త్ర) విషయ ములు రచించినవారు కలరు మన సంప్రదాయ ప్రకారము వారు కలియు గమునకు పూర్వమే వర్ధిల్లిరి వా త్ఫార్టాయనుడు వొరె[గ్రంథములనుండి యుదాపారంణము లిచ్చినా డు ఆగంథములివ వడు "కానరావు రామాయణములో, మసేనారశకఘము ళో నం! నట నర్తక సూత్రధాన శబ్దములు కలవు నగకములలోను, నళరులలోను నాటకములు, నృత్యములు చాగుగా జరుగుచుం "జడివని వానిలో వక్టింపబడినవి రామాయణ కావ్యము నాటకరూపముగా (నాటకీ కృతమే) నున్నట్టు హరివంశము వర్షించినది నేటి రామాయణ పొరము ఆశాలముననే ఉన్న దట రోమపాదుడు దశర థుడు ఆనాటకమున బుస్యశృంగుని రప్పించుటకు వాంతన్స్ను సణికలను నియోగించిరి అనురూపముగా 'వేషములు ధరించిన నటులు రాము, లవ్మణ, భరత, శ (త్రుఖ్ను; బుష్యుశ్ళంగ శాంతపా(త్రలు అభినయించిరి గాతమబుద్ధుని “కాలమున సౌాగంధికాహారణము అను భూపకమును రాజ గృహమున ఆయనశిష్యులగు ఉపతిష్య్ర; ల, అర్‌ మాద్దల్యాయనులు (పదర్శించిరి పాణీని నటసూ (త్రములను పేర్కొన్నాడు పారా భర్య శ7 లిభ్యాం భితు నటనూత్రయోః కర్మంద కృతా శ్వాది నిః శిలాలి కృళాళ్వులు తక్క ర్రలుః

మొదటి భాగము శై

కంసవధమూ, బలిబంధము అను రూపకములను పాణిని రచించె నట వరరుచి భఛాణమునే కాక నాట్యశా స్ర్రుమును గూడ రచించెనని శ్యామిలకుడు పలికినాడు

కి పూ 150 సంవత్సరముల (ప్రాంతమున పఠళంజలి యపహార్షి మపాభాష్యమయు వేసినాడు అందు రెండు పతముల (గాంధికులు అఖినయము లేకుండ నోటి మాటలు పలుకు దురు వారు సౌభికల వళెఅభినయింపరు అయినను పతంజలి "కాలమున నాటకములుంజెను నటులకు గురువులై, రంగస్థల మును పరిపాలించి. రూపక(ప్రయోగములగ నిర్వహ్నిర్తాెడి వారు సౌభివలు అందు గానము నృత్యము, సంభాషణము ఉంజెడివి అది నేతోత్సవమేకాక కర్ణోత్సవము. పఠంజలి; పాణిని మువాద్డులకు పూర్వమే. గీర్వాణరూపకము. లుంజెడి వనుట నిర్వివాదను

రూపక బేధములు భ్‌ రితేముని 10 విధములగు రూపకములను 14 విధముల ఉపరూపకములను వేర్కొన్నాడు ధనంజయుడు తన గ్రంథము నకు “దశరూపక మని ఇరు పెట్టినాడు. కోవాలాచార్యుడు 20 అగ్నిఫురాణమయు 2% శారదాతన యుడు 30 విశ్వనాథకవిరాజు 28 -వేముడు 20 విధములు ెప్పినాడు (సథానములై న దచశరూపకములు రసా(శ్రయ ములు (వాక్యార్ధాఖి నచములు) తక్కినవి భావాశశ్రయములు (పదార్భాభినయములు) రూపకములలో నృత్య _సంగీతముల బావుళ్య వైర శ్యములను బట్టి కోపాలాచార్యుడు. దేశి మాగ్షవిభాగమయు చేసినాడు. ప్రసిద్ధములై న పదిరూపకములను, నాటిక, (ప్రకరఠ ణికు ఫాణికు వాస్థికు వియోగిణి డినికు కలోత్సాపావతి. చిత్ర, జుగువ్సిత చిత్రతాళ అనువానిని మా గవి భాగమున 'జెప్పినాడు, వీనిలో పాటకాని, నృత్యముకాని ఉండరాదు "దేళి విభాగమున డోంచిక భణ (ప్రస్టాన _ షిద్దకు భణికు (వేరణ) రామా క్రీడ రా?శావ్య పాల్లీస రాసకము లను జేర్కొన్నాడు, ఈ తుది యేడును నుకుమూం ఉద్ధత నృర్యములు:

“"ెండన భాగము తి

దత్సిలుడు సట్టక తోటక, గేస్టి న్లిందకు శిల్పక (వేత్‌ణ, సల్లాపక వాల్లీసు రాసక, ఉల్లాష్య, శ్రుగదిత్త నాట్య రాసకు దుర్శ సిం (పస్టానం "కావ్య; లాసిక అను ]6 విధములు "వేర్కొ-న్నాడు వీనిని బట్ట సామాజికుల యొదుట (ప్రదర్శించున వన్నియును- - రూపకము లని సామాన్యముగా నన్నారు. అేపాంరూపక సంజ్ఞాఒపి (పప్రాయో దృశ్యతయా క్వచిత్‌ "అని శాం దాతనయుడన్నాడు

రూసక సానూన ర్ట లక్షణములు

గీర్వాణరూపక ములను లాతణికులు వివిధముగా విభా గించినారు. తశ సాహిత్యద్వుణ (గంథమున విశ్వనాథకవి రాజు రూవకములు పది యనియు ఉపరూపకనులు 11కి అనియు విభజించినాడు

నాటక ము-

జ్రందు ఈ - 10 అంకము లుండును వస్తువు (ప్రనీద్ధము= నాయకులు దివ్య వీఎపురుషులు 5 సందులు ఉ వృత్తులు? 64 అంగములు. కఠి లతణములు నుండును నాయకుడు రాజర్షి కాని, దివ్యుడు కాన్సి దివ్యాదివ్యుడు కాని కావలెను (ప్రథానంుసము శృంగారమోో వీరమో యగును నిర్వపాణ మున అధ్య్భుతరస ముండవలెను నాబకము గోపుచ్భక్రమ మును అనుసరింపవలెన్కు అనగా, [కవుముగా అంకములు పొట్టని కావలెను. నాటకమున ఓ పతాకాస్థానము. లుండ

క్షే4 గీర్వాణ ఠఈరూపకము వలెను 10 అంకము లున్నచో మపహానాటక మనబడును. అభిజ్ఞానళాకుంతలము నాటకము బౌలరామాయణము మహో ల నాటకము. (ప కరణము

ఇది నాటకమువలె నుండును వన్తువు లోకవృత్తము, కవికల్పితము. (ప్రథానరసము శృంగారము నాయకుడు ఆౌహ్మణుడోో అమాత్యుడో వణిజడో కావలెను. అతడు ధీరశాంతుడు. నాయిక క్రుల్ర్రీ కాని, గణిక కాని ఇరువురు "గాని కావచ్చును 10 అంకము లుండును

భాణము

ఒకే అంకము. వివిధసంథభుటన లున్నను సంబంధ ముండనక్క-ర లేదు ఇృతిన్స్నత్తము కల్పితను,. ముఖనిర్వ పాణ సంధు లుండవలెను. ఉదాపారణము “లీలావుధు కరము

వ్యా యాగము

ఒెకీ అంకము కథ (పస్క్సము శ్ర్రీపాత్రలు తక్కువ నాయకుడు. (ప్రనీద్ధుడు ధీరోద్దతుడు కావలెను. వోస్య శృంగారములు (ప్రఛానరసములు ఇాంతమునూాడ నుండ వచ్చును:

“ఆండవ -ఫాగము కర్‌, సనువకారము వివిధవిషయములు *“సమవ!ీర్యన్నే కథ (ప్రనీద్ధము. ఇందు "దేవానురు లుందురు ఉదాపహారణములు- సమ్ముదమథ నము అబ్ధిమధనము; పయోధిమధనము ఓ అంకములు దేవమును ఉఓ అంకములు, (ప్రసిద్ధక థ రాద్రము (ప థానరసముః నాాచుకులు "చేవు యత రాతస, నాగొనురులు ఉచదొపార ణములు- (తిపువదాపాము, "తారకోన్లరణము వృతో ద్ద ణము వీరభ (ద విజ్బంభ। అను, మన్మధో న థనము ఈ హా మృ గను వృ_ర్తము మిశమ్ము, కొంతప్రసిద్ధము కొంత కల్పితము కావలెను. నాయక (ప్రతినాయకులు 'దేన. మానవులు కావ చ్చును ఆరుగురు నాయకులుఉండవ లెననికొంద రందురుఃటి దా పారణములు- ఊర్మిశేఖరవిజయము మాయాక్రురంగికా వీర వతీవియము అంకము ఒకే అంకము (ప్రాకృతనరులు నాయకులు రనము కరుణము దానిసృన్టి ఉత్కాంగము ఉచావారణములు-

16 గీర్వాణ రూపకము శర్మిస్టాయయాతి. కరుణకందలము గంగాభనీరథము శి క్తి్‌రా నమానుజము

ఏళశాంకము వివధభావములతో గూడి వీధివత నుండును కందు 18 అంగములు ఉవాపవారణములు- ఇందు లేఖు మూలతిక వకుళవీధిక కామదత, (వేమాఖి 'రావుము

( హాసన సు ఏకాంకము కల్చితకథ అతిసామాన్యపాత్రలు వోస్వ ళీ

రసము వివిధ వేషముల్సు వికృత వేషములు [పదర్శింపపచ్చును ఉదడాహరణములు- కందర్పశేళి (శుభము) భూ రీ చరితము (నంకీర్టము) 1 నాటిక శుద్ధనాటిక్క 'ప్రకరణిక (నాటక్మపకరణములకంకు

భిన్నము కాదు). ఉదాహరణము- రత్నావళ లి (తోటకము 5 8, 9 ఆంకములు ఉదా పా రణము-

వి(క్రమోర్వశీయము

& గోన్టీ ఉదా వైవతవదనిక డీ సట్టకము ఉదా ఆనందనుందరి కర్చూరముంజరి 5 నొట్యరాసకము ఉదా నర్శువతి విలాసవతి

5ండవ భౌగము 7

6 (పస్థానము ఉదా కృంగారతిలకం

గ్గ ఉల్లాపష్యమ ఉదా "దేవీమవ*'బేవము, (దేవీిమపనో గ యమ్మ ఉద్వొత్తకుంజర

8, కావ్యను ఉదా గౌడవిజయమ్ము న్యుగీవ బేలనము, యాదవోదయము

ర (వంఖణము ఉదా (తీఫపురమక్టనమ్ము నృసీంహవిజయము,

10 రాసకము ఉదా మేనకాహిళము.

క్షే సల్దాపకము- ఉదా మూయాశాపాలిక

12 శ్రీగదితము. ఉదా. రాఘహానందమ్ము క్రీడార సాతలము

18 శిల్చ్పకము, ఉదా. కనకవఠతీమాధవము,

14 విలాసికం

15. దుర్శల్లిశా ఉదా, బిందుమతి.

16 ప్రకరణి,

17. పాన్లీసము ఉదా, కేలీ .వైవతకము.

18 భాణిక, ఉదా. వీశావతి శామద త్త దొన కేలిశౌముది

శారదాతనయుని విభాగము,

19 పారిజాశలక, ఉదా, గంగాతంంగిక

ఏ0. శ్రల్పవల్లి ఉదా మాణీక్యవల్లికం

21 డోంబిక ఉదా. గుణమాల, చూడావ ణే.

22. భాణము నందిమత్కి శృంగ్యాగమంజరిం

రూసకళ బ్ద ము ననా వవ

“కూప ధాతువునుండి రూపకశబ్దము నిష్పన్న మయి నది (ప్రాచీన వాజ్బయములో వీని యస్థము నుస్పష్టముకా "లేదు ఆశోకచక్రవ_ర్హి చేయించిన శిలాళాసనములలో నాలుగ చదానియంద్రురూపకళ్వ ముకలజని కోనో(5గ5౯మె ఒ0స0ళ) మహాశయుడు (వ్రాసినాడు దీనినిబట్టి ఛాయా నాటకము లున్నట్లు సమ్ముతింవవచ్చును. కీత్‌ (1[21గఇ) రూపక శ్వ మునకు (వ్రేతషేశీయ (పదర్శనము అర్థ మని భావించినాడు సుకీల కుమారటేవ మపనోదయుడు కూడ దీనికి సమ్మతించి నాడు పూర్వకాలమున "నే (పదారమందున్న తోలుబొమ్ము లాటయాని కీత్‌ భావము (త్రిపటకములోని భేరగాథలో రూష్య రూపకము అననూట కలదు, ఈ శన్చ్వమునకు ఫపూర్వుమూ కావ్యములో తోలుబొమ్ములాబకు నూచన కలదు *మిలింద పన్హోఅను మహాగంథములో రూపదత్న శజ్ఞమున్నది ఈమాట కళలో 'నేర్చరినిగూర్చి చెప్పినది. వదో కళాప్రదర్శన మని తొలుదొల్త రూపకళబ్దమున కద్ధము (క్రమముగా దృశ్య (ప్రద రృనమునకు గూడ ఈశ్వమే (ప్రయోగీంప బడినదని తోచును నాట్యశా(స్త్రుమున దశళరూప సమాసపదము ఆరు పర్యాయ నులు ఈ యిర్ధమున కానవచ్చును ఆ (గంథమునంటే రూప

మూడవ భాగము వై శబ్బము గోచరించినను రూపాభాసమని కాన్ఫి సొందర్యమన్‌- కాని తాత్పర్యము సస్త్రరూప శబ్దము అయదుసార్లు కాన బడినను దానియస్ధము న్మియించుటకు వీలుగొకున్నదిం ఫపూక్వరంగ (ప్రసంగములో వాడుటచే సప్తరూపకము నాటక (పదర్శనమున (పల్యేకాంగము కావచ్చును నాట్యశా స్రు) మఘున దశరూపఒబ్దము నాటక (పదర్శనము ను ఛ్ధా టిం చూ చున్నది

రూపవతి మొదలగు స్వాములు నటులకు నూచ నలుగా (5%ం8 ౧౩౫౦౧౫10౫5) ఉపయోగించి నప్పుడు ఒకానొక భావమున్నో స్ధితినో, బహిరంగముగా భూపునట్లు నటించుట యనియస్థము, నాటకములలోని *నటొ “రూప్‌” అభిగాన్సీ - వీనికూపములగు “నాటితశీను నాకున్న నాట యత్మి రూపయత్కి కూపయిత్తొ మొదలగువానిని ఉపయో గెంచినప్పుడు నటులకు సూచనలే యనిభానింపవలెను,. రూప ధాతువు (ప్రాచీన నాటకములలోన్సు అనగా దశరూపక (గంథ మునకు వూర్వమునకు “నాట్సా అభి +-సి అనునసి తదనంతర రచనలలోను మాత్రము కానవచ్చును.

(పొచీన నాటకములలో భాసుని స్వవ్నవాసవదో ల్స్‌ మందు ఒకమారున్సు. చారుద త్తమునందు. ఒకసారియును; నాట్‌ కనబకును, *నూప్‌” భావనాటకములందు కానరాదు శాళ్ళిచొనుని మాలవికాన్నిమిత్రమున కూప్‌ నాజ్‌ొ ధాతువులు సమముగా. త్‌ మారులుము వ్నికమోర్వశీయమున “రూపో 10 పర్యాయములున్ను *నాటొ12 పఠ్యాయములును, అభిజ్ఞాన ఫౌక్రంతలమున రెండు ధాతువులు సమముగా 1 సొరులును

ల గ్‌ర్వాణ రూసకము శానబడును. తక్కినరూపకములలో గోచరించు “నిరూప్య శబ్దము ్చాార్సగా గమనించి అనునర్థమునే నూచించును మదనబాభాం నిరూప్య అనుతౌవున “నిరూప్య అను అవ్య యమునకు బరంగ (ప్రదర్శనమే అర్ధము= శాముదీమహోత్సవ నౌాటకమున “నాటో ఒకసారి “రూప్‌ రెండుసారులు (ప్రయోగింపఒడినవి శ్రీపార్దుని నాటక ములు మూడింటిలోను *నాటొ మూత్రము గోచరించును, న్నుత్త విలాసప్రహసనమున రూప్‌ మ్మాతమున్నది ఉత్తరరామచరి[త నాటకమున రూప్‌ ఒకసారి (ప్రయోగింపబడినది. ఆశ్చర్య భూడామణిలో నాటా “"బెండుమూరుల్సు రూపవి12మూారుల ను; ముదొారాతసమున నాట్‌ ఒకసారియుు వేజీసంహారమున రూప్‌ "రెండుమూరులును, భూర్తవిటనంవాదమున రూహ్‌ి ఒక పర్యాయమును ఉసయోగింపబడినవి. ఇవి యన్నియును దక రూపకమునకు (క్రీ శ 97ఉ-95) పూర్వమే రచింపబడినవి, సంశయాస్పద మగు పార్వతీ పరిణయ నాటకమున “రూప్‌ ఓ సారులు "నాట్‌ 8 మూరులు వ్రయుక్రయు అయినవి. ఇక దశరూపకానంతరము రచింసఒడిన వానిలో నాటో మాత్రము గోచరించును దీనినిబట్టి దళరూపకాసంతర కాలమునిరూప్‌ ధాతువు షోయ్యిీ కాటా ధాతుచేనిలిచినట్టు తోచును, రూపకము నొటక్త జాతిపరముగా న్యాప్నిలోనికి వచ్చినది. దళరూపక గంథా నంళఠరకాలమున సాటకములలోని (పస్తావనలలొ భూపకము జాతివాచకముగా నుపయోగింపబడినది, నాట్యశా(స్రుములో రూపకశబ్దము జాతిపరముగా లేదు. అభి న వ భారతిలో

మూడవ భౌగము ల ( శీ శా 9075-1015 )జాతిపరముగా నున్నది. నాటకజూాతి పరముగా నాట్యము కొన్ని యెడల రూపకముఆను త ములు 'కానబడును పూర్వకాలమున బహిరంగముగా (పదర్శించుట యను న్టైమున నాటధాతువున్ము నాటకమునకు నాట్యశబ్దమును ఉపయో”ింవెడి వారు “రూప్‌ కాలక్రమమున ఛాతువుగాన్ను సుబంతముగాను వా్య్థ్రప్త మయ్యెను రమారమి సవా(స్రవన్షముల కాలము రూప నాటి ధాతువులుపచలితములయినన్సు తుదకు నాటిమాత్రమే మిగిలినది కాని రూప రూపకముగా పరిణ మించ్చి నాట్యశబ్దమును తోసిపుచ్చి తానేమిగిలినది (క ఈ తోమ్మిద్కి పది శతాబాలలో రూసకము జూతవాచకనుయనదిం దో ల నే లభా క. క జ థ4ంల గ ల ల ౫ చ చ్‌ గో 04

నృ త్తాదికము కహా వనహునానవనపనానపననానససనననననావనమనానా.

నృత్తము - ఒకనికి ఛావోదయ మగును అతేడు నానిని సంబాళించుకొన లేక తనకరచరణాదులు కదలించును, ఆతని కవ్యుల విషయమై యాలోచనము "లేదు. ఆత్మసంత్క వీచే యతడు గంతులు వేయును, ఇది నృత్తము ఈ కళ ఆతా్మ్మశయము. బిడ్డ యాద్భుచ్చికముగా గంతులువేయుట నృ_త్తమున కుడదొపారణముగా బెష్పవచ్చును,

నృత్యము - యాదృచ్చికముగా నుండు భావ(ప్రదర్శ నము అన్యులకు భావస్యోకరముగా నుండు నని ట్రహించి నప్పుడు ఆయ్యది 'శ్రమబద్ధము కావలసీ వచ్చునుం తనయా నందము నన్ములకు నిరూపీంప దలచినపుడు నటుడు వేయు. ప్రద ర్థనము నృర్య మగును ఇందు సాధారణీకరణ మను గుణము. కలదు. భావదర్శనములో నటుడు సంగీత మవీ ఖీంచును.. నటునకు గలిగిన భావమును నృత్యము వలన సాచమూజికులు ల్రహింకురు. సామాజకుల కాఫఖావనము కలుగ నక్కా-రలేదు కావున ఈ కళభావాశ్రయమై. కొలదిగా విశ్వ జనీనత్వము గాంచును

నాట్యము - నటుడు భౌవావేశము ఇెంద్కి అభినయ మున దానిని వ్యక్షీకరించు నప్పుకు సామాజికులుకూడ తన్ను

నాలుగవ భౌగము ౭ళి యత్వము నొందుదురు ఒకానొక నకి రాజసన్నీ ధానమాన నాట్యము చేయుచ్చు [ప్రభుచిత్తమన ననురాగ మంకురింప ేయదలచ్చి నాట్యము చేయునపుడు రాజుచిళము భావో (దిక్త మగును, ఇయ్యది నాట్యము, అత్మా(శ్రయత్వ మిందు స్వల్చముగన్ను అన్యాశగ్రయత్వము. విశేషముగను గోచ రెంచును. మాలవిశాగ్ని మిత్రములోని చలిత మిట్లిది నాట్య సర్వస్వదీవిక లోని వివిధ నాట్యము లీజాళిలోనివి.

ఇంతియే కాక "వేరొక కళకూడ కలదు సీతారాముల వియోగము నొకానొక నటుడు వ్య_క్రీకరింప దలచినచో సామాజికుల యొదుట "నేర్చుళో (ప్రదగ్శ్మశము. చేయును సామాజకులు నటుని భావమునే పొందుదురు దీన్లికె నటుడు నాట్యమునే కాక అపహార్యమును గూడ ( రణ౪55 ) నవలం బెంచును అప్పుడు రూపము నాట్యముతో గలిసినది. అవ వరలో విడిగా నుంజెడీ కళనాట్యములో కలిసి రూపము. (శ్రమముగాయాపకము అను 'పేర్లుపొందినది. రూపకము రచూ రిమి చేయివత్సరముల (శ్రిందట నిర్లీతమయినది

అంతకు పూర్వము నాటకమునకు నాటక్త నాట్య రూ సశబ్బములతో వ్యవహార ముంజెడిది శాల్మక్రమనున రూపకము జూతివాచకమె నాటకము నాపక ేదవుయినది '“ఆవసాను కృతిర్నాట్యం రూపం దృశ్య కయోచ్యతే, రూపకం తత్సమారోపాత్‌*, అను దక రూపకములోని లమణమును తరు వాత లాతణికు లవలంబించినారు

నంగీత్క శావ్య, (వేత సమాజాది శబ్దములు ఈకళను 'మొత్తముమోద సూచించినను ఇందలి (ప్రత్యశాంగ ములనే

లు గీర్వాణ రూపవము నిర్భారించినవ్మి సంగీతకమున గానము పాచ్చుగా నుండును, శావ్యమున పద్యగీతికలు మెండు, (వేశలో దర్శనీయ విషయ ములు మెందు, సమాజము ఆశోకుని శాసనములలో ఏదో 'ప్రదర్శనమును ( 32204012 ) సూచించును ఈ శబ్టను లన్నియు సాదూన్నార్షమున సంధికాలమున చహార నుంచెను నబి ఛి త ఫూవ్వకాలమున నాటక (ప్రదర్శమున కింగొర శ ముంజెడిది వరరుచి వికచితమగు *ఉభయాఖి సారికి లో, కునుమపుర పురందరస్య భవ'నే బృకందర విజయం నామసంగీతకం యధారన మఖభినేతవ్యమి” అను దానివలన సంగీతకశబ్ద యమునకు నాటక (ప్రదర్శనమను ఆశయమున్నట్ట తోచును భగవదజ్ఞుక (ప్రస్తావనలో సంగీతక శబ్బమున్నది. ఈ యర్థమున'నే కావ్యముపయోగించినట్టు వాబ్యశొస్తుము లోని *నటీసంజ్ఞావితేకా వ్యే'ఆను వాక్కు-వలన స్పష్ట్యమగును. అమినహనాలానానియనావ్రానినానాప్రీకారానానా నాల నోపునుు.

రూపక జేద నములు

శాట్యశా(స్రుము నాటకమ్ము (ప్రకరణము: అంకమ్మ, పొష్ట్రయోగము, భొణమ్ము సమవకారము వీధ్సి (ప్రహాననము కిమమ్సు ఈపళిమృగము- వీనిని అంగీకరించినది అంకమునకు ఉల్‌: సృస్ట్రికాంకము అను చరుకూడ కలదు నాటక (పకరణ ముల సమ్మేళనము సాటియని ఇెప్పబడినదెం

అన్నీపురాణము. వై జెప్పినవే కాక దీనియందు 17 విభముల ఉపరూపకములు సూచింప బడినవి.నాటక శీరిక క్రింద మొత్తము 10-129.

జళరూపకము క్తిందు 10 రూపళముజలో-(వొాటకము శ్రీంం నాటిక 'చెప్పఒడినది. భరతుని *నాటి దీనిలో నాటో యయినది-

'కావ్యాను శొసనము. నొటిక్క సట్టనము కిలివ్సీ యుందులో 12 హూపకములు చెప్పబడినవి.

నాట్యదర్పణము- నాటిక్క (గ్రకరణి కలిషి మొ _త్త్‌ము మ్లై రూపక ములను చెప్పి; “నాటక (వ్రకరణయోశి 'పొభాన్వ మావా; అంక ఇతి ఉత్‌ సృష్టీకాంకో నపున రవస్సా సామా న్య్యాది రూహ”* అన్నది. నాటక _ (ప్రకరణములకు నాటిక, [వ్రకరణి అంతర్భాగ ములనియు, శాటక (వ్రకరణనూలు

ల్సి గీర్వాణ తూపకజ భావ(ప్రకాశనము నాట్యశాస్రామున_ చెప్పిన 10 రూపకములను అంగీకరించి, నాటక(ప్రాధాన్యమును స్పష్ట్రీక, లించినది. నాటక్క (పకరణముల మిశ్రణము నాటిక యిని క్లావించినది రసార్ల్యవ సుధాకరము. ఇందును 10 భేదములు కలవు, శాని నాటకమే అన్నిటిని (పకృతి (్రలాపరుదయశోభూషణము నాటికను మాత్ర ముదాపహారింప లేదు. సాహిత్యదర్పణము,. ఇందు. పది భేదములు కలవు, వాటికమూ(త్రము ఉపరగూపకములందు 'జేరినని సాసాత్యడక్పణ 1'సశారము కొందరు నాటికను (్రకరణిని ఉచతరోూపకము లలో జేర్చినారుం భగవదజ్ఞుకమున (క్రీ, శ 7 కఆాబ్ది) ఇట్టున్నగి

• అధతు నాబకపకరణోద్భవాసు, వారు ఈహోమృగు డిము, నమవకారు వ్యాయోగ, భాణ్య సల్టాస, వీధీ, ఉత్స్యష్టి "కళంక (ప్రబాననాదిషు దశజాతిషం- =.” ల “పేనికలన (ప్రల్యేకవిఫౌగము. తెలియనచ్చుచున్దూదే. _తక్కినవానికి (ప్రకృతిగా నాటక (ప్రకరణము లున్నవి సల్హా తీ ల! పమ్ము వారమ్మ (స థానరూపకములలో 'లవ్రు సల్లాపమ మా(్రము ఉపరూవకములలో నున్నని వార మెచ్చటన రూసకకారముగా గానవచ్చుట లేమ. ఈ సరవర్భమున శ హోజ్తా ధృున మవకశయు డిట్లు న్రాసీవొడు.

అదన ఫొగము ల “నాట్యవారశబ్దము భావ(ప్రళాశనమున కలదు వోనవ దత్తా నాట్టనార్న మనునాటకమును నాట్యదర్చణము శ్రీర్కొ న్నది, వాసపదత్తానాట్యథాక సుబంధు విరచిత వుని అభినవ భారతి వలన తెలియుచున్నది దండి రచించిన అవంతినుందరీ కథా (ప్రారంభమున పని (ప్రస్తావన కలదు నుబంధువు వకార్యుచం[దగుప్త; బిందుసారులకు మం(త్రియని హేమచం[ద సూరి ఇెప్పినాడు 'ఆనయా ఆర్భయా చంద్రగుప్త బిందు సారాదయుఅఆవి సంగృహ్యాన్నే ఇతి! అవి అభినవ శారతి ఈనాట్యథారను సూచించుచున్నది. నాట్యథారా వార థజ్జ ములలోని నాట్యశబ్దము నటించుటను చెప్పును. _ నొట్యవార మనగా అంకసముదాయము నాట్యథార యనగా అంకపరల పర. ఈ ెరెండుసదములు నాటకమునరు సమానములు, క్రి పూ నాల్లవళతొద్దికే ఈపదము లుపయోగింపబడినకిం భగవదజ్ఞుకములో నున్నట్లు సకశేషవారము ఉచితము శాదుం ఇందు వారము రూసపకభేదముగా తోచును, ఇయ్యతి నాట్యుశా స్రువ్రునకు సన్ముతము కాదు. భగవదజ్ఞుకమున ేరొళాన్న 30 (వ్రకారములే కాక నాటకమును) (ప్రకరణమును (గహించినవో 12 (ప్రళారము లగును. శావ్యానుశాసన నాట్యదర్పణముల నంప్రదాయనుు 'వీని సంప్రదాయము నమాన మనిపించును, భగవదజ్ఞుకము; నాటకమునుు (పకరణమును బాతినాచ కములుగా హొంచినళ్లు; యితర [గంథములువూడ ల్రహ్‌ం ఛినవి, ఆఖ్గిజ్ఞానళాకుంతలనుందలి (ప్రస్తావనలో నాటక; (ప్రక

రి గీర్వాణ రూపకము: రణశబ్దములు ఖినా మున వాడఒడినవి అందులో స్మూతధ్ధా రుడు కతమళల్‌ [పకరణ మా(శిత్య” అన్నప్పుడు (పకరణమ్మా రూపక్తమునకు సమానముగా నూచించినాడు. *కళమత్‌ వల్తన (ప్రకరణభేదము లున్నట్లుకూడ స్ఫురించును ఆను నూతనన్నాటకమును (ప్రయోగింప నున్నట్లు ఇప్పుటచ్చే నాట కోము (ప్రకరణ భేద మనివీంచును. ళూ(ద్రకుని పద్ధుప్రాభృతక భాణమున కుమద్వతీపకరణమును గూర్చిన (ప్రస్తావన "రెండు స్తారుల్లు కానబడును, “కుముద్వతీ[పక రణ భూమికా *.౨. కిం వీసి” నాటక భూమికా ఇతి కుముద్వతీ [పకరణే ౪) దీనిలో (పకరణ, సాటకములు జాతిపరములు.

థాసుని (ప్రతిజ్ఞానాటకములోని (ప్రస్తావనలో _ నూట్ర ఛ్తారుడు- తత్యస్తవ గీకీ ప్రసాధితే రంరేవయ మవ | పకరగ మాూరభామహేఅన్నారు ఇంద్యుప్రకరణశప్టమును పారిఫాక్షజ్య నముగా గ్రహించుటకు వీలులేదు

ఒకళకాలమీన నాటక (ప్రకరణ శములు జాతివా్యా కము. లని అెలియవిచ్చుచున్నది.

= థగ్నిపురాణనున 328 అభ్యాయమునకు_ నాట్య నిరూపణ మని చేరు. ఇందు నాటకళథ ము జాతివాచక్చు నాట్యదర్చణము భావపకాశనము రసాక్టవ నుధాకరవ్య +వాటకమ్యు ళల కరణము మిక్కి-లి (వథానములని భావించినవి,

లక్షణము రూపకవిభేదమునకు హేతు వసు వానిలో ఇతివ్పశ్తే కఇకకటి (పబ్యాతము. ఉ త్వొద్యము, నివము అని యిది నవూడు విధనులు' పురాస్క ఇతిహిస) (ప్రసిద్ధమైనకథ (ప్రఖ్యా తము కవి కల్సింఛినది ఉత్పాద్యము ఈ రెండింటి కలయిక మ్‌శ్రము సం౦ంథులు ఒకానొక(పయోజనముతో గూడినకథకు అవాంతర (పయోజనముతో గల్మ్యభంజంధమునకు సంధి యని - జేరు ఇట్టివి వంచనంధులు కలవు, 1 ఆంంభి వీజసంఒంధమున ముఖ సభా లి (పయత్న బిందు సంబంధమ్లున (పతిముఖసంధ్ధిః ర (పాప్తా్భశా పతొకల సంఒంధమున గర్భసంధి. ఎన్‌! లో క, నిచళౌవ్పీ (వక రల సంబంధమున విమర్శసంధి= త. ఫలాగము శార్యముల సంబంధమున _ నిర్వవహాణ సంధిః

త0 గ్‌ర్వాణ భూపకథు ఈ విధమాగా సంధు లే్పడుచుండును విమరృసంథెకి అవమర్శ సంధియనియు, నిర్వహ-* సంఖికి ఉపసంప్కాతినంధి యనియు నామాంతకములు చీజ వందు పతాశా సకరీ కార్యము లనునటి అయిదు ఆక్థ (ప్రకృతులు ఆరంభ యత్న(ప్రాష్త్యాశా నియతావ్లి ఫలాగమ ములు అనునవి పంచానస్థలు -ఈరెండురకములు యతొసంఖ్యముగా జేరి పంచసంథు శేకృ్పడుచుండును. పంచావస్నలు ” యా అరంభము ఈ(ప్రయోజనమును సాధింతు నని నాయకుడు అవలంబించు పూనికయే. ఆరంభము ఆం ట్‌ లో యత్నము. ఫల్నపో క్రివిషతనిమై మిక్కిలి పూనికతో, త్వరతోం జేయు వ్యాపారను యత్నము. పీనికిపయత్న మను నామా;ంతేరము కలదు, (ప్రకృష్టమైనయత్నము ప్రయత్నము. ప్రాప్తా. ఫలము లభించునో లభింపదో యను ఉపాయ-అపాయశనంకలతో ఆార్యుఫలలాభము నిశ్చయము కానిచో పాప్యాశ నియౌొప్తి శార్యమున కడ్డముగా దోచిన యపాంయ ములు తోలగిపోవగా ఈప్సితౌర్టముతప్పక లభించు ననున్న భయము నియళలోవ్పీం

అరవ భాగము తే

ఫలాగమము.. ఏఫలము లభీంపనలెనని నాయకుడుప్తూ నికపక్షైనో ఆఫలముసంపవూర్షముగా లభించుట ఫలాగవముం

అర,పకతులు థల

బీజము (పథమమున కొలదిగానుండిి, [కమ [కమమ ఇానాయక, ఉపనాయకి (వతినాయకుల క థాంకములతో వి స్పరిల్లి ఫలమునకు హేతు వగునది బీజము

బిందువు (పధానకథకు అ(పధానవిషయములేవలన విచ్ళేదము కలుగకుండ జూచునది బిందువు జలనువై లైల బిందువు అవిచ్చ్భిన్నముగా వాష్ధపించునట్టు బిందువు కథాంగ మును అవిచ్చిన్నము జేయును

సతాక (ప్రథానకథకు అంగమైై పోషక మైకొంతీనరకు (ప్రభానకథకు తోడ్పాటుగావ్యాపించుఖంకక థ(ఉపకథ్యపతాక,

ప్రకరి పతాకవలె (ప్రభానకథతో ఒహూుదూరము వ్య్యపింపక కెలదివరశే పాగువట్టి ఉపకథ (ప్రకరి

కార్యము (వధానఫలము నిర్వహించు తుదికథా చయబము కార్యను,

“పంచ సంధులు ముఖసంధిాాఇంగములు

వివిధ (ప్రయోజనములకునుగేరస సములకును శారణమగు చీజనముక్సత్సి ముఖనంధి ముఖసంధికి 12 అంగములు. సంభికీ ఉపకరంచు కధాంగరూఫమైన యవయము అంగము

క్త గ్‌ర్వాణ కంశకము 1 ఉపతేేసము, 2 పరికరము 8 పరిన్యాసము క ఐలో భనము క్‌ యుక్తి 6 (ప్రౌవ్హి? నమాధానము 6 విధానము ౧౦ సరిభావనము 10 ఉచృిడమ 11 భేదము 12 కరణము, 1 ఉపమ్నేసము. ప్రధాన ఫలానురూప_ మైన బీజమును అఆవొపము చేయుట. 2. పరికరము.- ఉపథ్నీప్త మైన బీజమును వి_స్తరిల్ల జేయుట. 8. పరిన్యాసము ఆబీజము లవీంష ఒడునట్లువ్య కృము “ చేయుట. క విలోభనముః బీజగుణములను_ వర్ణించుట. ఈ యు_క్రి బీజప్రయోగమున సిద్దికి తగినయువాయ మునాలోచించి నిక్టయించుట 6 ప్రా్లి- బీజప్రసంగమునగలుగు సుఖలాభముం 7, సమాధానము. వీజసన్నిధానము 8. విధానము. బీజాను గుణముగా (ప్రథాన (స్రీ పురు షుల దర్శనా దర్శనాదులు సుఖదుకిఖకారు అగుట. 9, పషరిభావనము, బీజవిషంయమున కలుగు నాశ్చర్థ్రము 10. ఉద్భేదను: బీజవిషయమై రూఢడముగానుండుదాగ (శోధాదులను (పకాశింపజేయుట. 11. శేదము.- బిజమునకు వ్లలసీన యుత్పొపహామి చ్చుట. (ం 19. కరణము.- బీజవిషయము సఫల నుగుట్న3 తగు భావిష్య త్కొ-ర్యము (ప్రారంభించుట

ఆకవ భాగము తం వీనిలో ఉపతేేప, పరికఠ పరిన్యాస, యు_క్ర్రి ఉబ్భేద; సమాధానములు తప్పక (ప్రయోగింపవలసినవి, తక్కినవి యథా సంభవముగా (పయ్యోగింపవచ్చును. (పతి ముఖనసంథి

అంశమున కనబడి అంశఛాంతరయున కనబడ కున్న బీజము (ప్రకాళించుట (ప్రతిమఖసంధి బిందు [ప్రయత్నములకు తగినట్లు యోసంధిలో 18 అంగములు,

1. విలాసము 2. పరిసర్పము 8. విథభాననము 4, శమ ముక, నరు 6. నర్శద్యుతి 7. వప్రగమనము ఈ. విరోధము

2. పర్యుపాసము 10 వ్యజము. 111, వుష్పము 12. ఉపన్యా సము 18. వర్దసంహారముం

3. వలాసము:- నాయికానాయకులకు గలుగునిచ్చ,.

2, పరిసర్పము -కనబడి తోడనే అదృశ్యమైన బిందు

రూప బీజము సనుసరించుట. 8, విధూలము - అనిష్టవస్తుపును (లోసీవేయుట్టు 4. ఫవుము - ఆరతిశాంతి నొందుట ర. నర్గుము:- వీజమునకు సంబంధించిన హాస్యవాకు- 6. వర్శద్యుతి - పరిపోస వాక్కు-లచే (పకటమైన అను 'రాగమువలన కలిగిన్నవీతి.

7, (పగమనము - నాయికా నాయకులు దూతికావి దూపషకాదులతో చేయు (ప్రసంగములో పరస్పరా నురాగ [పకటనము,

తి గీర్వాణ రూ పకము 8 విరోధము.- ఏదోవ్యాజమున అభీష్టార్థమునకవా: తరము కలుగుట, రి పర్యుపాసమ .- (వ్రియులు ఏలనో కినుక చెంది నపుడు వారిని 'వేడుట. 10 వజ్రము - దియజనసమతమయున వరుషమాడుట 11 పుష్పము - నాయికా నాయకుల వలపును దెలుప మధురవాక్యనైపుణి. 12 ఉపన్యాసము:- వలపు గొలుపు చ తురవాక్ష్య (గ్రధనము. 18. వన్షసంహారము: ఎల్లరుబీజానుగుణముగా (ప్రసం షించుబచే బీజ ముద్దతమగుట. వీనిలో పరిసర్ప, (ప్రగమాన, వ(జ- ఉపన్యాసములు (థానములు. గర నంటి పాప్యాశా పళాకాను గుణముగా అంగములను (వయోగింప వలెను. ముఖసంధిలోఉపటమీ_ప్తమైన బీజము (ప్రతి ముఖసంథిలో ప్యక్షావ్యకముగా నుండగా దాని నన్వేపీ.0 చుట గర్భసంథి యగును. దీనిలో పళాక ఉండితీరవలెనను నియమము లేదు, పతాక లేనియెడల చానికి మూరు వీ బిందువులలో నొకచానిని (ప్రయోగింప వలెను. అంగములు 1. అభూతా పారణము 2, చమూ దము కి దూపయు క, ఉదావ్యాతి ర్స (కమము 6. సం్టగహము

ఆకవ ఫౌాగము క్‌ 7. అశుకళూనయము 8 తోటకము9. ఆధిఒలము 10, ఉద్వేగము 11. సంభ్రామము 12, ఆచేపము 1 అభూళాపారణము. (ప్రకృత శార్యమున కుసక చురించు మోసకృళ్యము. 2. మార్గము య థార్థమును చెప్పుట ౨, రూపము; నిజస్థితి అన్యులకు 'దెలియుసేమో యను సంబేపోమును ెలుపువాక్కు నట్టు పలుకుట స (క్రమము కోరినకోరిక చెల్లించుకొనుటం ఈ. సం్గగహము (వకృతశార్య సాధనకు అనుకూ లించు సావువాక్యాదులు, 7 అనుమానము. ఆయాచిహ్నాములనలన విషయము నూపాంచుట. 8 లోటకము కోపసంభమములతో గూడినపలుకు. 0. అధిఒలము ఇష్టజనాతిసంధానము (ఇష్టజనులను వంచన చేయుట) 10. ఉద్వేేము భ(త్రువుల వలన భయము 11 నంభ్రామము సంశయము భయము కలుగుబ, 12 ఆశ్షేపము; ఈవ్సిళమైన బీజాన్ధ (ప్రకాశనమునకు

తి గీర్వాణ భూపకము

వీనిలో అభూతాపారణ, మార్చ, తోటక అధిఒలు ఆశ్నపములు ముఖ్యములు,

విమర్శ (అవమర్శు సంథి

దీనికి 18 అంగములు. నియతౌ_్లి (ప్రకరుల "కనుగు “ణముగా వీనిని ప్రయోగింపవలెను [కోధ వ్యసనాదులచే గర్భ సంధియందు (ప్రకాశించిన బీజాగ్థమునుగూర్చి చేయు పర్యా లోచనము విమర్శసంధి.

1. అపవాదము 2 సం వేటము 3.విద్రవము 4, (ద్రవము ర, శక్తి 6. ద్యుతి 7 (ప్రసంగము రి. ఛలనము €. వ్యవసా యము. 10. నిరోధము 11. (పరోచనము 12 విచలనము 18 ఆవానము

1 అపవాదము దోషములను చూపుట.

2. సంఫేటము. కోపముతో మాటాడుట

లి. విద్రవము మరణించుట బంధనమున బడుల,

శ. ద్రవము గురుతిరస్కారము

65 కక్తి: _వెరము శాంతించుట.

6 ద్యుతి భయపెట్టుట్క ఉద్వేగపెట్టుట,

7 (ప్రసంగము పెద్దలను పొగకుట

8 ఛలనము-' అవమానించుట.

ర వ్యవసాయము నిజశ కిని (ప్రశంసించుకొనుట

ఆరవ భాగము ఖగ

10. నిరోధము కువితుల పరస్పర ధిక్కారము.

11. (పరోచనము. రాబోవు (శేయన్సు సీగ్ధమయినట్లు

చెప్పుట

12 విచలనము"- నిజగుణములను ఆవిష్క- 8ంచుకొనుట.

18 అదానము ఉద్దిష్ణ్ట కార్యమును (గ్రహించుట.

అచ్చటచ్చట వి(్రకరములై బీజయు_ము లగు ముఖ్ల సంధ్యాద్యున్ధముల “"కెందు (పథధానప్రయోజన సంబంధము కలు గునో. అదె నిర్వపాణనంధి. ఇందులో 14 అంగములు, వీనిని ఫల్నా్షి కార్యాను గుణముగా (పయోగింపవలెను.

1. సంధి 2 విబోధము 8. (గ్రథనము 4 న్మ్యియము త. ఫరిఖాష ర, (పసాదము 7 ఆనందము రఈ నమయము 9 కృతి 10 అఆభాషణము 11 ఉపగూపానము 182 వూర్వా భావము 18. సంహోరము 24+ (ప్రశన్నీ-

2. సంధి- వీజభూత విషయమును మరల ఫల్మప్రా్తి

కనుగుణముగా "'జెప్పుట.

2 విబోధము ముఖ్యశార్యా న్వేషణము.

లి, గ థనము: (పభధానకార్యము నుప వేవించుట

4. నయము బీజానుగుణ ముగ కార్య (పశంస.

త పరిభాష పరస్పర సంభాషణకు

క్‌ి గీర్వాణ ఈూపకము 6. (పసాదము కార్యనిద్ధినిదెలిపి నంతోవసపెట్ట టం 7. ఆనందము కోశ్కాలు నెకంవేరుట 8 సమయము దుకఖము తొలగుట. 0. కృతి. లభించిన య్యామును రతించుకొనుట, 10. ఆభాషణము కార్యసిద్దివలన సంతోష్మపసంగయుం 11 ఉపగూవానము అక్చర్యకర (వపయోజనసీద్ది. 12. పూర్వాభావము ఇష్టకార్య సంవర్శనము 18 సంహారము "కావ్యార్థమును ముగించుట. టు ప్రశస్తి వరలాభమ్యు. కుధశంసనము, ఆకీన్పు. పంచసంధ్యంగములు మొన్న ము 614 సంధ్యంగ (చయుజవములు క వివవీ, తా (ప్రతిపాదనమా- 2. గోప్యార్థగోవ నము క వశాశాస్రై ప్రకాశనము, 4 అభినయ రాగసమ్యాద్ది శ చమక్కౌఒరిత్వము 6. ఇతివృత్త విస్తరము- ఇతివృత్త విభాగము ఇతివృల్తోము సనూచ్య మనియు, అసూచ్యమనియు నింకొక విభాగము కలదు, అసూచ్యము దృశ్యమనియు, (శవ్యమనియు “"లెండటువిధముల . సూచ్యమును సూచించునని అయిదు విధములు విష్కంభముు చూలళిక, అంకాస్యము.

ఆరవ భాగము త్ర (ప్రవేశకమ్ము అంశా వతౌరన్సుు వీనిని అరోపన్నేపకము లనీ సాగరశంది వ్యవహారిం చెను

ఫపూర్వో ల్తీరక థాసందర్భములకు సంగతిని సమకూర్చి యును రంగస్థలము మాద (పదర్శింప వీలుకాని సందర్భము లను నూచశామా(త్రమున "దెలివియ్యు కథాసంత్నే పము (ప్రధాన మైనది విష్క-ంభము ఇది మధ్యమపా(త్ర (పప్రయు కము కావ లెను. ఈ పాలు ఒకరో అనేకలో కావచ్చును ఇందు (పధాన నాంచుకుడు [పవేళింపరాదు (పస్తావన ఆయిన తోడ'నే (ప్రథమోంకమున నేవిష్క-ంంభ ముండవలె నని భోజ 'రాజవుతమ్వు ఏెరెండంకముల నడువు నయినను ప్రయోగించ వచ్చునని యన్యుల వతము. నాటకములోన్సు (పకంణము లోను మాత్రము (పయోగింప వలయునని చారాయణాదుల మతము.

శుద్ధమనియు, మిశ్ర మనియు విష్క_ంభము "రెండు విధములు ీవల సంస్కృ్యృతభాషపా (ప్రసంగము చేయుపా( లున్నది శుద్ధవిష్కంభము. సంస్కృృత్క (ప్రాకృత భాషలలో సంభావి ంచు పాత్రముల్లున్నది మి(శ్రవిష్కాంభము సాయక (ప్రతి నాయకులు మంతి పురోహితాదులు, విదువీీమణుల్సు ఉ త్తమపా[శ్రలనియు, విదూపషక్క దూత్క దాస్క వాస్సీ భటా దులు మభ్యనుపా[త్రలనియు, తక్కినవారు ఆధమప్యాత్రలనియు సొలక్‌ వ్యవస్థం

40 గ్‌ర్వాణ రూపకము చూలిక "తెరలోని పాత్రములతో'నే అన్థసూచన చేయఒడినపు డది చూళిక యగును. అుంకొాసంచదు ఖై వఫూర్వాంకము తుదిలో ఉన్నప్మాతములచే ఉ_త్తరాం ార్థము సూచింప బడినవో అది అంకాస్యము. ను "వేళక ము ఒకరుగానిి యిద్ధరుగాని అధమస్శాత్రలు గత్క ఆగామి కథొంఛములను నూచించువనో అది (ప్రవేశక మగును, పాత్ర లను రంగస్థలముమోద (ప్రవేశపెస్టైునది యగుటచే దీనికి వవే సకమని "వేరు. (స్రథమాంకమున దీనిని పి)దర్శింపగూడదు, అంకాన తారము వూర్యో త్తరాంకములు విష్క_.౦భాదులతో వ్యవహిత ములు కాకుండి ఫూరా్యంక పాత్రలే ఉత్తరాంకము నందు గూడ అసూచితమ్యులె (ప్రవేశించి కథనడవపినవో అదిఅంకావ "తొర మనబడును, ఇందును ఏదయిన సూఇ్యార్థము నూచిం పఒడవలెను.

అరవ భాగము న్‌! ఆంకము (స సరూపము ్ర

దృశ్యార్థమును అంకములలో (పదర్శింప వలెను. పాత్రలు రంగ(ప్రవేశము వేస్కీ వేషభాపాభి నయ ఎనెపుణ్య మున నాయకు ననుకరించుచు తచ్చరిత్రమును (పత్యషమషముగ జూపువది అంకము. ఇందు చిందునూచన ముండును, ; వివిధ అవాంతర (ప్రయోజనములకును క థాసన్ని'వేశములకున్సు రస ములకును అంకము ఆశయము, యుద్ధమ్ము మరణమ్ము రాజ్య విప్లవము దూర్మపయాణము స్నానాను లేపన భోజనాది కమ్ము. విష్కంభ (పవేశకాదులలో నూచింపవలెన్వు కాని వీనిని (ప్రత్యతముగ (పదర్శింపరాదు. నాయికా నాయకులు కొలది పా(తలు మాత్రము ఆంకమున గోచరింపవలెను. ఒక నాడు జరుగు సంఘటనలను మాత్రము ఒక యంకమున (ప్రద ర్మింప వలెను నాయికా నాయకులలో నెవరో యొకరు ప్రతి అంకమునను కానబడవలెను, అంకము చివర పాలే లన్నియు న్మిష్కూమింప వలయును,

భారతీ వృత్తి

రూపకములలో నూచ్యము లగు కథాభాగములను నూచించుటకు విష్క_ంభాదులు నిరూపింపబడినవి. అసూచ్య కథాభాగయులను (దృశ్యములు) (ప్రదర్శించుటకు అఎకస్వరూ పము ఇప్పబడినది ఈ “శండును కధాఖండములకు సంబం

కలై గీర్వాణ రూపకము ధించినవి. ఇప్పుడు మొ_త్తముమాద కావ్యార్థ సూచక మను భారతీవృషత్తి నిరూవీతము కానున్నది. ఇారతీవృ _త్తికి అంగములు నాలుగు. ]₹, ఆ ముఖము 2, (పరోచన 8. వీధి 4. (పహాసనము.వీధ్హి (పపాసనముఆను నంగములకు ఎచ్చటను (పయోగములేదు. ఆముఖము మాత్రమ ముఖ్యము, ఆముఖ స నఇరూపము తాను ఉపశే వీంపబోవు "కార్యమమగూర్ని సూ 'ధారుడు వాక్చమత్కారముతో నట్స్‌ మౌారిష్క విదూవకు లలో నొకరితోే (ప్రస్తావననదేయుట ఆ ముఖము. దీనికేేపస్తా వన యను నామాంతరము కలదు. దీనికికథో ర్దాత్క (సవర్హక (పయోగాతిశము లను నంగములు కలవు. నాందిని పఠించి మొదటిసూూతధారుడు నిష్క)మింప గనే “"ఠండవసూ(తధారుడు (పవేళించును. ఇతనికే స్టాపకు డనియుీ నటు డనియు నామాంతరము లున్నవి. ఈతనిభార్య నట్సి అనుచరుడు చూరిషుతు, నర్శుసచివుడు విదూషకుడు -క్ర నూ తధారుడు నటితోగాని మారిషునితోగాన్సివిదూపషకునితో గాని అభిమత రూపక (ప్రయోగమయున పరిషడారా ధన్వ్పు చేయుటను గూర్చియు, (ప్రధాన కథా సంవిధాన మును గూర్చియు ముచ్చటించుటయే ఆ మయుఖము. ఆ ముఖము రండు విధములనియు, (ప్రస్తావన అందొక విధమనియు

ఆరవ భాగము శఫి కొందరి తలంపు (పస్తావనాభేదమే ఆముఖ మని కొందరి యూహ. దళరూపకక్నర్త ధనంజయుడు (ప్రతాపరు[్రయళో భూషణక ర విద్యానాధుడును అయ్యవి పర్యాయశబ్దములు జూట్‌ య్‌ "గాభావించినారు. సూత ధారాదుఆ "లక్షణము

సూత్రధారుడు. కవి, నాయకు కథావస్తువుల గుణవిశే షములను నిబంధించువాడురంగాలంకరణ చతురుడు నటబ్బం దము.-కు నాయకుడు. నూత్రమనగా నాటశాది (ప్రయోగా నుష్టాాము దీతిని ధరించువాడు సూత్రధారుడు. వూర్వరంగ మాభత్రోపయోగ్సి బహి£ిపార్రము

నటి: చతుర్విధవాద్య విద్యానిపుళ్కు నాట్యాఖినయ చతు? బవాుుభొపా నిప్తుణ, రూపక ప్రయోగమున నటుసకు కుడిభుజము, నటుని గృహిణి,

మారిషుడు. భరత నాట్యశ్రా(స్ర్రమున మంచి(ప్రవేశము కలవాడు నొనా రసాశ్రయములసు న్య _కృమఃచేయు. నాట్టో శాళలము కలవాడు సూ్రధారుసకు చేదోడ్కు వాదోడుగా నుండునాడుం

విదూషకుడు; రాజుల యంతఃపురములలో దిరుగుచు? వేషాభాపాదులతో పోస్యకారియు) రాజుసకు నర్భుసచిపుడును మాటకారియు నగువాడు విదూషకుడు (పొక్కఠమున మాటాడును,

జడ గీర్వాణ రూపకము ఆ ముఖాంగములు క్ష కథో గ్హ్రాతము. (ప్రకృతకథ కనుగుణముగా. సూత్ర భారుడు (ప్రయోగించిన వాక్యములను 'గాన్సి తదర్భములనుగాని, ₹ైకొని రంగస్టలమున పాత (వవేశించుట. యం థి 2." ('ప్రవర్తకము. (ప్రస్తావనలోని బుతువర్షన శజ్ఞసాదృ శ్యమును బట్టి ఆయాపాదత్రలు తమంతనే రంగమున (ప్రవే శవీించుటం త్రి (పయోగాతిశయము. నూత్రధారుడు ఇేరుపెట్టి ఈతదు వచ్చుచున్నాడు అనినంత'నే అపాత్ర [పవేళించుట. ఆముఖు సామాన్యాంగ నములు వీధి యను 'పేరుకల రభూపకమునకు ఏవి యంగములో అవియే అముఖమునకును అంగములుూ-1కి

1. ఉద్ద్వాతము 2 అవలగితము 8 (ప్రపంచము క తః తములు 5, ఛలము కి. వా్క్కీ-ళి ౯. అధిబలము రి. గండము రి అవస్యందితము 10. నాళిక 11. అసత్పలాపము కి వ్యాహః రము 18, మృదకముః క్ష ఉన్హాతమ "ఆండు విధములు: క.గూభథా క పర్యాయమాల, ల్సి (పళ్నోత్త రభూల య

ఆరవ భాగము క్‌

ల, అవలగిశము రెండు విధయులు: 1, అ ప్రకృత కార్యవ్యాజమున (పకృత కార్యసిద్ధి. 2, అ(ప్రకృత కార్య (ప్రసంగ న్యూతమున నే (ప్రకృత కార్యసిద్ధి.

శ. ప్రపంచము: దుష్టవిషయమునుగూర్చి' పరస్పరము న్సుతి చేసికొనుట.

శ. (త్రిగతేము "రెంయ విధములు. 1. ఫపూర్వరంగాం గము 2, (పస్తావనాంగము. ఫూర్వరంగమున నటు మారిష్క నసూ(్రధారుల (ప్రసంగమే త్రిగ తేయుం (ప్రస్తావననతో (శ్రుతిసామ్యము ఏకశబ్దమ వలన అనేకార్థములు స్ఫురించుట (తిగళముః

శ. ఛలమూు ెకీ పాతముగా దోచ్చి యభధాక్టమగా ఆఅహితము లను వాక్కులతో వచించుట.

4. వాశ్రంళి లెండు విధములు 1.. పప్పవలసినదెయుండి వాక్యము సాతౌంన్రమగు చుండగా వెస్పక ఆపుట ఒక విధవుగు వాక్కేళి.
5. ఉక్సి (పత్యుక్షిరూసమైన నంభాషణము "వేరొక వా్క్కే-ళి+

7, అధిబలము పట్టుదలతో ఒకరి నొకఠళు వాక్కు లలో మూర జూచుట

ఓ గండము: అవిచారితముగా (పకృతకార్య విఘా తము చేయురితిని (ప్రసంగము,

కేగ్ర గ్‌ర్యాణ మూపకము

9. _అవస్యందితముః రసవశమున పలికినవాక్యమునకు అన్యధా వ్యాఖ్య చేయుట,

10.” నాళికా గూఢభావము కలిగి ఉపపోనముతో కూడిన (ప్రహేళిక, (ప్రహేళిక అనగా చిత్రవచ నము, [పేళిక అంతర్జాప యనియు, బహిర్దాప యనియు ెండువిధమయులు*

11. అస్మత్చ్రలాపము; (పకృతమునకు సంబ౦థము లేకుండ (పసంగించుట:

12. వ్యాహారము: నవ్వు పుట్టించునది వేరొక (ప్రయో కొనము కలది అగు వచనము

వ్‌ మృృ్‌దవము: తేప్పులను జఒప్వులుగాన్సు ఒప్పులను తప్పులుగాను సమర్థించుట.

వీనిలో యధాసంభవముగా కొన్నియంగముల నయి నను ఆముఖములో ప్రయోగింపవచ్చును.

నాంది స రూపము

నొటశారంభిమున విఘ్నోపశాంత్నికె చేసెడి మంళ కర్ణకు వూర్వరంగ మని చేరు. అందు 22 అంగమయలు కలవు, వానిలో నాంది ముఖ్యము.

ఫబ్బసామ్యుమువలన గాని అర్థవిశేషములవలన _ గాన్సి, మూపక్‌మున (పతిపాదింప బడనున్న విషయమును స్వల్పముగా

ఆరవ భాగము శ” నూచించుచు నియమిత పదములతో నుండునది నాంది. రూపకములలో మొదటిపద్యమే నాంది,

ేణీసంపోర నాటకమున అష్టపద నాంది

అన ర్థ్స్‌ రాఖఘువమున చ్వాదశపద నాంది

బాలరామాయణమున ద్వావింశతిపద నాంది కొందరు లాతశివలు నాందీశ్లోకములో పదనియను మక్క-ర లేదన్నారు. పద మన్నప్పుడు శబ్దము కాక పాద మని కొందరన్నారు

నాంది మొనపిమ్ముట రంగస్థలముస (ప్రవేశించిన నూత్ర భారుడు రంగ్మప్రసాధనపురస్సరముగా భారతీవృత్తి నా యించి శ్లోకములతో శావ్యార్థమును. సూచించును

కవులు, నటులు, సభ్యులు దీనిచే ఆనందము పొందు దురు, కావున దీనికి సాంది యని జేరు వచ్చినది

న్యూతభారు లిరువురు (ప్రధముడు శాందిని సరిం చును ద్విత్రీయుడు (ప్రస్తావన సాగించున్ను ఇతనిశే నటుడు, స్థాపకుడు) అను నాపూంతరములు కలన్సం

బుతువర్షనము; (ప్రస్తావనలో బుకువక్ష్సనము చేయ వలె నని యున్నది. (ప్రయోగింప నున్నకథకు అనుగుణమైన కాలమును సూచింపవలెను. శృంగార్నపథాన రూపకము లలో సామాన్యముగా వసంకాదులను గూర్చియు; వీరరస (పథానములలో శరదృతువునుగూర్చియు. వర్షనము జరుగును, తరూపకములలో వరనము (పధానమ్వైనను (పధనమాంకమున

ఓక గీర్వాణ రూపకము వశాలపుకథ (పవర్శిల్ట్గునో ఆ బుతువర్ష్సనము చేయుటయ కలదు*, ఈ బుతువర్షనము ఐచ్చికమే. న

శకి అరభటి, భారత్సి సాత్వతి అని నాలుగడ్ల వృత్తులు కలవు. ఇందలి ఫారతికిని రూపకములోని ఛారల్‌ వృత్తికిని ఎట్టిసంబంధములేదు. సంస్కృత (ప్రాకృత పాయమై, సభ్యులకు కర్ణోత్సవమువేయు _నటభౌష ఇమే భారతీవృత్తి-. ఈషన్న్యృదు వగు నర్ధసందర్భమయు కల్వ పోన్యశాం'తాద్భుత రసములం దుపయోగించునది శి క్యాదివృత్తులలోని భారత్మి రూపకములోని భారత్సి శావ్యార్థసూచక మైన యొకానొక విలతషణ భబ్దవృత్తి ం

రూపక వివరణము నాటకము

నాట్యశా స్రు (ప్రకారము: .నాయకుడు (ప్రసిదుకు కావలెను. కధావ స్తుపు (పనీద్ధముగా నుండవలెను, (ప్రసిద్ధమన్న న్వుడు రామాయణ, మవోభారత బృహాత్క ధాది గంధముల లోని కధ "కావలెను. నాయకుడు దివ్యుడో, వభ కావ "లెను. (ప్రభుజీవితములో (పధానఘట్టములు వన్తువుకావచ్చును. అందు సౌభాగ్యము సౌఖ్యము వివిధ భావములు రసములు (నుఖదుఖ్లు జనితములు) [ప్రదర్శింపవలెను.

అంకము" ఇందు ఘటనలు [క్రమముగా భొవరస సరి ణతము లగుటచే దీనికి అంకమని ఇేరు వచ్చినది, (ప్రథమాంక మున బీజము ఫ్లూర్తియె, బిందువు కొంచెముగా (ప్రారంభమ్థు కావలెను. ఒక యంకమునకు కాలపరిమితిఒశేరోజు, ఇతివృత్త ములో వివిధసూ(త్రములు క థాగమనమునకు అజ్హురానిచో, ఒక్క యంకమున గూర్పవచ్చును అంకాంలమున పాలీ లల్నియు. న్మిష్కమింపవలెను. దినవిభాగమును (గ్రహించి, తదనుగుణము'గా అంకములో వివిధ వ్యాపారముల “సేర్పరింప వతెశుు ఘటన ఆనాటిలో ముగియక పోయినను అంకమును మాత్రము ముగించి మిగిలిన భాగమును (ప్రవేశకాదికమద్వారా

క0 గీర్వాణ రూపకము సూచింపవలెను నాయకుడు ఆంకములో క్రనబడవలెను (ప్రవే శకమున తదనుదరులు సంభాషింతురు (ప వేశకయు "“లెండంక ములమధ్యమున నుండవచ్చును అందలిపాత్రలు (ప్రాకృతము లోనే భాపింపవలను అంకముకాగానే సంవత్సరము లోపు సంఘటనలను (ప్రవేశకద్వారమున సూచింపదగును పాత దూర (చయాణమున బోయినచో అంకమును ముగింపవలెను.

దశరూపక (ప్రకారము సూత్రధారుడు నిష్కామింప గనే వేరొక సూత్రధారుడు (స్థాపకుడు, నటుడు) ప్రవేశించి నాటక పరిచయము చేయవలెను. ఇతడు ఇతిన్స_త్తమున్సు బీజ మున్కు పాత్రలలో ఒకప్మాతను నూచించ్చి, భారతీవృ త్తిలో మధుకవృత్తములతో నొశానొక బుతువును వర్షించి సభా రంజనము చేయవలెను, (ప్రస్తావనలో నితడు వీధ్యంగముల నుపయోగింప వచ్చును.

“ఆ ముఖి మను (వస్తావనలో నూ గధారుడు నటితో గొని మారిషునితో -గాన్మి విదూపషకునితోగాని స్వవిషయు మునుగూర్చి (ప్రసంగించుచ్చు. ఇతినృ్ఫ_త్తమును సనసూశళ్చింప వచ్చును ఆ ముఖము మూడు విధములు.

1 కధోన్బాతము. 2. (ప్రవృత్తకము 8. (పయోగ్శాశ్తి ఫయము కథో దోతేములో నూత్రధారుని వాక్కు నుగాన్ని అభి (పాయమును ణ్‌ని అందుకొని, పాత (ప్రవేశించును. (వవృ ళ్‌ శమున నదో బుతుసామ్యుమును ఒట్టి ప్యాత్ర సూచింపబడును, (ప్రయోగాతి శయమున పాత్ర సూత్రధారునివాక్కుు ననుస రించి [వవేశించును

ఏడవ భౌగము ర్‌

నాయకుడు ధీరోదాత్తుడు వలెను, కధ ఇతివోస్తా దికమునుండి కొనవలెను. మాతృకలోని కథాభాగములు నసొయకునకు 7ాని, రసమునకు గాని సముచితీముగా లేనపుడు వినర్జైంప వచ్చును, మార్పుల్ననెనను చేయవచ్చును.

ఇతివృ_త్తముచు అయిదవన్థల (క్రిందన్సు అయిదర్ధ (కృ తుల్మక్రించను విశశంప వలెను. పతాకలో సంధ్యంగము లుండ రాదు అవసం మయినచో (ప్రస్తావనా నంతరము విష్కంభ ములో గాని అంకముతో గాని నాటకము సారంభింస వచ్చును.

(వథాన రశము భావ, విభావు సాత్విక న్‌ంవాదీ భావముఐతో పరిపుష్టమై అన్యరసా(కాంతము కాగూడదుం సాట్యాలంకారమును, ఇతివృ త్తమును రసాళికయమా (కమ్మి "చేయ రాదు,

దూర (ప్రయాణము యుద్ధము, ఆ్మక్రమణమ్యు ఉవ న్తవము, మరణము అవ్యంజనము స్నానము, భోజనము, అను లేపనము వస్త్రుధారణము రంగముమాద చూపరాదు; నాయకుకు మరణింపరాదు. (వ్రధానమగు విషయమును నూ(తము విడువరాదు.

శావ్యానుశాససముం నాలక స్రంమన “దివ్యా శయా శీఠ మన్నప్పుడు నాయకునకు "దేవతౌ. సాహాయ్యము అనీ యభిప్రాయము గాని, డదివ్యనాయకుడని శాదు,. నొటకమున మర్త్యులే నాయకులుగా నుండవలెను నొయిక దిన్య వనిత కావచ్చును. ఉష (౫ ధా మొ

భం సి టై గ క్‌ న్నీ ఇఎంఎ లే

ర్‌ి గీర్వాణ తూపకము మౌాతృగుప్పుడు: నాటకమున శృంగారమ్యు వీరము, (ప్రభానరసములు. ఇతివృత్తము_ (ప్రసిద్ధము కొంత కల్పితము కూడ కావచ్చును. నాట్యదర్పణము: నాయకుడు రాజు కా నక కారలేదు; (త్మత్రియుడు కావచ్చును. భావ[ప్రకాశసము అతివృ_త్తేములో కల్చ్పనము మాతృ గుప్తుడుకూడ అంగీకరించినాడు. “రామానందమూ అను నాట కమున సీ తాపహారణమునకు ముందే విభీషణ వళ్షనము కలదు ఇయ్యది కల్పితము. కోవాలుడు పతాకా స్థానములుండవలె సనియ్యు (ప్రథమాంకములో బీజాంతమున _ బిందును (ప్రారంభింప వలె ననియు ఇెస్పీనాడుం నాటకమున నాంది =క్టససైావనయు నుండవలెను, *“చితావళి లో ఒకరోజునకు సరిపడు వ్యాఫారముకలదు, (గారీగృపామూ లోనున్నట్ట్లు అర్ధవాసరమున ముగియు సంధ్న టన ముండవచ్చును. చిితావళి గారీగృహూము అనునపి ట్ర శ్ర రరామచర్శితు నాగానందములలోని (ప్రధమాంకములు "క్షావ్ల చ్చునుః వూర్షము, (ప్రశాంతము, భాస్వరము, లలితమ్ము సమ్మగము, అని నాటకములను నుబుఎజ వు పిభాగించినాకు, ఫూ నృనాటకమున అయిదు సంధు లుండును ఉదావారణము. “కృత్యారావణము, (పశాంతనాటకమున ఛాంతకసము (ప్రభో నము. న్యాస్క న్యానసమూద్భేదు బీజో క్షి బీజదర్శన అను

ఏడవ భాగము శం దొష్టసంపహారము. లనుసంధులను, సాత్వతీవృ _త్తిని కల్గియుండ వలెను. ఉదాపారణము- స్వప్నవాసవదత్త ॥ ఈనాటకమున రాణి యేవో ఉపసప్టవమువనలన రాజు కడనుండి కొంపోబడి మాగధికడ నుంచబ డి నప్పుడు న్యాసము (ముఖసంధి). (చ్రతిముఖము సంధిభేద మశనబడును. పద్మావతీముఖము విశేషకముతో అలంకృత మైనప్వుడు అవం తిక జీవించియుస్న దని రాజు (గ్రహించును 6సపి వాసన దశ్తే క్వ క్యయాసి అని రాజు జాత్సుక్యమచే. పలికిపవుడు బీజోక్ని యగును. చర్శన స్పర్శనములలో సంబంధించిన -50డున స్తువులలో నొకచానిని జూచి "రెండవచాన్నికై యిన్వే కేంచునపుడు బీజదర్శసము. “చిరప్రనుప్తః శామో మే ఏణయా (ప్రతిబోధితః ళతొంతు దేవీం న పశ్యామి యస్యా మోష వతీ (వియా” కిం శే భూయః 'వ్రియం కర్యామ్‌ అను పలుకులులే నవుడు దానిని భర తాదులు అనుద్దిష్టసంహోర మన్నారు భాస్వరమున మాల, నాయక సిద్ధి అంగాని, తత్పరి మయము, మా(ఆౌవళిష్టసంహారమ అను సంధు లుండ వచ్చును. నాయకప్రతినాయకు లిరుఫ్పురును 'ప్రనిద్ధు లగు నపుడు మాలాసంధి. ఉదాపారణమూ చంద్రగుప్త నంద చులు* నాయకుని మోసగించి అన్యు డిష్టసిద్ధి ఫొంబెనేని

న గ్‌ర్వాణ రూపకము నాయకసిద్ధి యనిపించుకొనును ఉదాపహరణమూ సూరీచుడు రావణుని మోసగించుటం ఏిమ్షష్టమున వోని కలుగును, సము ('ద్రమును చాటిన వానరులు లంకను ముట్టడించుట. ఉదాహర ణము వత్రుబలముచే నాయకుడి ఇకాంతు డయినపుడు పరిష ఊకుము: నాగపాఖథమున రామలత్మణులు కట్టువడుట ఉదా వారణము. శ(త్రుసంహోరము చేస్తీ సీతాపరీత రాముడు వేయుట మా, తానళిష్టసంపహారము. ఇట్టి భాస్వరనాటకమున భారతీవృత్నియు, నీరాద్భుతరసములు నుండును బాలరానూ యణ నాటక ముదాపారణముం

లలితమున _కెశికీవృత్తి యు శృంగాకరసము. నుండును. ఉదాపారణము- ఊర్వశీవ్మివలంభమయు-. ఇందు. విలాస్క విప్ర లంభు విపయోగ్న వికోధన్న ఉద్దిష్తార్రోపసంప్చాతి యను పంచసుధు లుండునుం వత్సరాజు వసంతోత్పవమును ఆనందిం చుట విలాసము. వాసవదత్తా'ేవినుండి వత్సరాజు వియోగము చెందుబ విపలంభము, సీతాపరిశుద్ధి విశోధనము, వికమోర్వ న్సీయమున ఇందునియాశీస్సు ఉద్దిష్టార్లోప సంపాతి.

సమ్ముగనాటకమున అన్నివృత్తులు, అన్ని లవమణములును- మహోనాటకమున నున్న క్షే- యుండును,

ఉపన్నేప: పరిపోర్త పరిన్యాస్స విలోభోనములు సక్షల [(పకారనాటకములలో నుండవలయును యుఃఃి + పాష సమాదాన్మ విధాన పరిభావనలు (ప్రశాంత (పకారమునను అఆడ్జాపవాద, సంవేట, (పనంగ, విబ్రవు సంగపాములు వాని యంతర్భాగములును భాస్వర్యపకారమునను; విరోధ్శపణయృ

పడవ భాగము వ్ర పర్యుపాసను పుష్ప వ(జములు లలిశ్మృహకారములోను తప్పక అల్లవలయును.

-ఈలతీణము లన్నియును నంతరించుకొన్న సమగ నాటకమునకు నృత్తాశార మని జరు. న

సాహెత్య దర్పణ (పకారముః గోపుచ్చ కొాధముగా అంకముల 'నేక్చరింపవలెను దీనినిజ్ట అంకములు (క్రమముగా 1వాన్యము కావలెనని కొందరు ఫాఎంచిరి,

అంకములో గర్చాంక ముడవచ్చును. అందు రంగ ద్వారము) ఆఅముఖమ్ము వీజమ్ము ఫఎమ్ము ఉండును బొలరామా యణమునగర్భాంకమునకు సీతాస్వయంవర మనివేరు.

లక్షణవేత్తలు నాట్యశాస్ర్రుమునే ప్రధానముగా అను సంంచుచు ఆవస్ర మయినఫుడు చిన్నచిన్న మార్చులు వేయుచు వచ్చిరి. వచశరూపకమువు సొట్య[ప కాశనమున, భావ (పకాశనమున కానవచ్చు వివరములు నాట్యళా శ్రూములో లేకున్నను గగ్బితము లయిన విషయనులను స్పష్టముచేసినవని చెప్పవచ్చును కొహిలాదులుకూడ నాట్యశా,స్ర్రామునకు అవి నేధ్స్యు. (క్రీయదర్శిక వంటి నాట్‌కలో గర్భాంక మన్నది. సాహిత్యవర్పృణము మాతకు గమనించినదిె,

ఇతివృ త్తమలో. కల్పన చేయవచ్చునను. సిదాంతము మాతృగుక్న డంగీకరించిను దశరూపకములో ెన్పినల్లు మూల కథలో కవి కొన్నికొన్నిశూర్పులు చేయనచ్చు నని యఖి (ప్రాయము

రట గ్‌ర్వాణ రూపకము ఇారదాతనయుడు నుబంధువు నుదావారంచినాడు. నాట్యశా(స్ర్రుశారునికి "తెలియని సంప్రదాయమును. శాన్ని ఆ౦గీశారము కాన్సిసం౦ (పదాయమును కాని- నుబంధువు సంగహించినట్లు తోచును. నుబంధుప్పు వివరించిన పంచ(ప్రకార నాటకములు లవణ ములలోన్సు (ప్రదర్శనముల' లోను అఖివృద్ధిగాంచిన్టు స్పష్టము నాట్యశౌా క్ర్ర (ప్రకారము: ఇతివ _త్తము కల్పితము- నాటకమునకు చెప్పినలవణములు వీనికిని వర్తించును. కథలో (బాహ్మాణుని, పురోహితుని, అమాత్యున్ని సారక్థవాహాని బ్‌£ి తేములు ఇందు కభుపవలను, ఉదాత్తనాయకుడు కాని దివ్య విషయము ాన్సి 'రాజ్నవెభవము కాని ఉండరాదు. బొవ్య్యూ జనులు- దాస్త విట్ట (శేష్టులు, ఎక్కువగా 'వేళ్యల్పు తక్కు వగా కలస్ర్రీలు ఉందురు. సచివ బాహ్మాణ, పురోహిత్త (శేష్టి సాక్టవాహులలో "నెవరైన (ప్రధానముగా నున్నప్పుడు. "వేళ్య యుండరాదుం "వేళ్య యున్నపత్‌మున కులనస్ర్రీ యుండ్ల గూడదు. అయిదు మొదలు సపదియంకము లుండవచ్చును, దశరూపక (ప్రకారము: నాయకుడు విప్రడో అమా త్యుడో, వణిజడో అయ్యి ధీరశాంతుడ్రై కష్టములకు లోనై, మంచి చేయుట కే సిద్దముగా నుండవలెను. నాయిక క్రలజ గాని గణిక కాని కావద్భును, కులజ ఇంటిలోను గణిక

వడవ భాగము ర్‌ యూవలను ఉండవలెను, ఒకరి నొకరు కలినీఫొన రాదు. కులజ్క వేళ్ళ ఉభయులు నాయికలుగా నుండుటంబట్టి (ప్రకర ణమునూడు విధములు 'తరంగద త్త "లో ేళ్య; “ఉవుష్పదూషి. తమున కులజ(మృచ్చ్ళకటికమున ఉభయులు నాయికలు,

నాట్యదర్పణ (ప్రకారము: నాయకుడు ధీరోదాత్తుడో, ధీర్మపనాంతుడో కావలెను. నాయిక తక్కువ తలమురోనిది కానవచ్చును. దీనినిబట్టి నాయకుడుకూడ అథమవంశజుడు కావ చ్చును. [ప్రకరణము వడు విధములు శావ్యానుశాసనమున గూడ నింలే. ఈ భేదములనుబట్టి శుద్ధము క్‌ మి్మశము గ్గ మొత్తము 21 (ప్రకారము లేర్చడును. ' _3ెశికీవృత్సి విశేషించి యుడరాదు. మాలతీమాధవమున న ట్టుండుట వృద్దాఖి(ప్రా యమునక్రు విరుద్ధము,

భావ్యపకాళశనము' కులజ నంస్కబ్బాతేమున్సు బేళ్య (పాకృ్ళతమును వాడవలెను.

శృంగార (ప్రకాశము (పకరణమున శుద్ధ విష్క-ంభ ముండవలెను, విబ్క శకార్శ చేటు కుట్టినీ (ప్రభృతులు తప్పుక యుండవలయును, ఉదాపారణములు- పద్మావతీసరిణయమున విపచరిత్రమ్ము, మృచ్చకటికమున వణిక్చరి[త్రము మాలతీమాధ వముశ కల క్రీ, తరంగదత్తలో గణిక్క కానవచ్చును.

రసాన్షవ నుధాకరము (ప్రకరణమును శుద్ధ ధూర్త మి“మళలి మూడు విభాగములు వేసినది, కుల(్ర్రీయుండుబడే

ర్‌ి గీర్వాణ రూపకము 'చూలతీ మాధవముి శుద్ధమ్యు గణిక యుండుటచే '“కామదత్స్త' భూ_ర్తము, ఇరువురునుండుటచే వృూచ్చకటికము మ్‌[శ్రముం నాట్యశాస్త్ర, నాట్యదర్పణాదులకు వి రుద్ధము గా మృచ్చ్భకటికమున కులజయ్సు గణికయు కానవత్తురు ఆర్యకుని వృత్తాంతము తప్ప తక్కానది కల్పితము. కులజ సంస్కృతమున మూటాడవలెనను నియమము ఇందు పాటింప ఒడ లేదు, మాలతీ మాధవము _చలతణములకు విరుద్దము కాకు న్నను ఇంమవిదూషక విటాదులు లేరు. ఇది శుద్ధప్రకరణ మగు టచే అట్టివానికి తావులేదు ఆని నాట్యదరృణ మతము నాయిక యగు మాలతి (ప్రాకృతమున భాషించును. భాసుని “ప్రతిజ్ఞా నాటకము (పకరణమని కీత్‌ మవ+ శయుడు భావించినాడు (పస్తావనలో (పకరణ ఛబ్బముండుటవే ఆయన (భ్రమపడినాడు. (ప్రతిజ్ఞా నాటకమునకు (ప్రకరణ లత ఇములేవియు. పట్టలేదు. అందలి (ప్రకరణశజ్ణము శేవలము జూతి వాచకము సమవకారను “సమవ కీర్యన్తే అన్భిన్నర్టా ఇతి సమవకార అని దశరూపకావలోకములో నున్నది నాట్యశా(స్ర్ర)(ప్రకారము 'దేవాసురులు ఉదాత్త ప్రసీవ నొయకు డుండవలెను, అంకమున కి కపటములు, 8 విదవ ములు క గృంగారముల్తు 12 నాయకులు 18 నాడీ కఓశ్రా

పడవ భాగము ర్‌ం లము ఒక్కొక్క యంకములో కపట్కవిడ్రవువీధులుండవలెను. (పధమాంకము 12 నాడికలు ద్వితీయాంకము. 4 తృతీయాంక ము 2 మొ తము 18 నాడికలకాలము పటవలను, నాడికఅ* నా లు న్‌!

ముహూ_ర్రమునకు సమానము

వస్తువులో వ్యిదవములు మూడు విధములు, ముట్టడి; పోరాటము నీరు; అగ్ని ఏనుగు వీనినిబట్టి, కపటము మూడు విధములు అదృష్టము శక్రువు; నుఖదు£ిఖ్లుములను బట్టి శృంగా రము మూకువిధములు. ధర్మ అర్ధకామములను బట్టి

ఉన్నీక్‌ కాన్సి అనుష్టుప్‌ కాని బంధకుటిలము లైన వృత్తములు కాని వాడవలెను,

దళరూపక (ప్రకారము: విమర్శతప్ప తక్కిన సంధులు నెశికీవృత్తి వీధ్యంగములు వాడవచ్చును. వస్తువు (ప్రసీదము. -డేవానురాదులు నాయకులూ 12 వీర రసము (ప్రధానను- మూడంకములుం (పధమాంకమున "రెండు సంధులుండవచ్చును.

"కావ్యానుశాసన (వ్రకారము ఇతివృలత్తను (పసిద్ధమో, కల్పితమో అయి, అందు 'ేవాసురు లుండవలిను. కపటము మూడువిధములు. 1. అమాయికుని అన్యుడు 'మోసగించుట 2 మోసపోయినవాడు దోమీయగుట. కి ఇరువురు దోషరపా తుల కా శాత్సంభవముగా "మోసము జరుగుట. (ప్రత్యంకము నను నాయక (ప్రతి నాయకులుండ వలెనని కొందరి మతము; నాయకుల సంఖ్య నవరింపవచ్చును.

60 గీర్వాణ రూపకము నాట్యదర్పణ (ప్రకారము రసములు పీరరళౌద్రమలు, వృ _త్తనులు (నర్ధరాః గాయత్రి. కొందరు "గాయతి వల దన్నారు భావ్యపకాశనము: (పథమాంకమున మొదటి ౯౦డు సంధులు ద్వితీయాంకమున మొదటి మూడునంధుల్సు తృతీయ మున నిమర్శ తప్పు మొదటి నాలుగుసంధులు నుండవలెను భృంగారము ధర్మార్ధకామములనుబట్లి నూడువిధనులు. సంధుల విషయమై సాహిత్య దర్పణము భావపకాళ నము ననుకరించును. సమవకారమున బంధకుటిల వృత్తము లుండవలెనని భరతుడన్నాడు. నాట్యదర్పణము . (స్ధరావృత్తము నంగీక రించి కొందరు గాయ(ిని సమ్ముతించినా రన్నదిం ఎవెదికచ్ళుం దన్సులు వలవదనియు, లౌకికచ్చందన్సులు కావలెననియు కొం దరు కోరినట్టునష్టము. ఉన్నీగాదులగో రచించిన రూపకమును నాట్యశౌ('స్ర్రుము గమనించి యుండును. 1(పాచీనకాలమన వెదికచ్భందస్సులు వ్యాప్తిలో నుండి? రచనకు సహజముగా నుండె "నేమో, సమనకారము 'దేవతలయెదుట (ప్రదర్శిశత్ర మైనదట. సమవకారములోని అంకములకు పరస్పర సంబంధము "లేము, భానుని “పాంచరా(త్రమ్మ సమవకారతుల్య మని శీతల్‌ (వాౌనీనాడు. ఆ దు కపటము (చథమాంకమునన్సు విద్రవము మూడంకములం దున్నను శృంగార మెచ్చటను లేదు సామా

ఏడవ భాగయు న! న్యముగా భాసుడు సరళవృత్తములు వాజెడివొడు ఇందు ఒంధకుటిలవృత్త ములను వాడీనాడు.

సమవకార్శడిమృ వ్యాయోగములించుమించుగా సమాన ములు నాట్య శాస్ర, దశరూపక్క భావ్యపకాళనములు ఇెప్పిన వ్యాయోగలతణములు పాంచర్యాత్రమునకు పట్టనవి.మూడంక ములు కరినవ్యృత్తములు మాతి మున్నవి ఉద్ధత రసనమున కను కూలమగు రూపక (ప్రకారమున అవి సహాజమే, ఇది సంధి యుగమున రచింపబడిన బేమో,

దటివనును

డిమ ఛబ్బ్దమునకు సంపా తార్థము "కావ్యానుశాసన మున డిమ్ము డింబ, విద్రవ, శబ్దములు సమానార్థకములు, ఇందు మ్మిదవ ముంకుటచే దీనికి డిము మను వేరు వచ్చినది

నాట్య శ్యాస్తు (వ్రశారము. వస్తువు 'పసిద్ధముః నోయ కులు 16- (పసీదులు, ఉదాత్తలుః ఉ అంకములు, కశృంగాత హోస్యములు. తప్ప తక్కి-నరసములు, ఆరభట్వీ సాత్వతీ వృత్తులు. యుద్ధము సంభుర్షణామ్భు ఇం[దజాలమ్ము “దేవ చానవ యత లాషనులు ఉందురు. పురుషబావాుళ్యముం

దశరూపకము. కళికి తప్ప లక్కి.నవృత్తులు విమర్శ తప్ప తక్కి.నపంధులు

ఉదాపారణ ములు భావ(ప్రళకాశనమున- వృతో ఏ్దర ఇమ్ము తారకోద్ధరణము, నాట్యవర్పణ, సాహిత్యదర్పణము

62 గీర్వాణ రూపకము లలో- (తిపురదాహము; రసార్షవ సుధాకరముస- వీరభద్ర విజృంభణ ము, ఈహామృగ ము

దశదూపకావలోకము: మృగము (పారిణము) వలె దొరకని శ్రీని నాయకుడు అనుసరించుటబే (ఈవాతే) ఇది -ఈహోమాుగ ము,

మర త్‌ త్‌

కావ్యానుశాసనము. “ో-ఈపహ+ వేస్టో మృగస్యేవ (తై మాతార్దా యత్ర”

నాట్యశా ప్రుము* దివ్యనాయకుడు దివ్య'్ర్ర్రీ, ఉద్ధత పురుషులు కుపిత్యులై (్ర్రీకొరకు సంతోభము, సంభేటము: చకేయుదురు. నాయికను పవ్యుకొనుటలో శృ౦0 గార ము, వ్యాయోగ మున వనాయకులు, రసముల్సు -వృత్తులు ఉండునో అందును అశ్షే యుండవలెను. నాయికా నాయకుల సమాగమము మా (త్రము సమకూర్చవలెను.

దళశరూపకము: వస్తువు విశము. సంధులు మూడు. నాయక (ప్రతినాయకులు దివ్యులు గాని మూనవులు గాని శావచ్చును, ప్రసిద్ధ ధీరోద్ధతులు. అయుక్ష క్రియలవలన చూనవులు లము కోల్యోవచ్చును. బలాత్కౌర ముగా దివ్భవనితను వరించుట (ప్రదర్శింపవచ్చును.

కావ్యానుశాసనము: ఒకే.అంకము. 12 నాయకులు.

నాట్యదర్భణము: వీధ్యంగము లుండవలెను, ఒకటి గానినా లుగు గాని అంకములు, దివ్యవనితకారణముగా

ఏడన భాగము 88 పోరాటము, జై అంక మున్నచో వ్యాపారము ఒకరోజు నన్సు నాలుగంకము. లున్నచో నాలుగురోజులును పట్టవ చ్చ్భును,

భావ(పకాశనము- కుసుముశేఖరము.* రసాక్షవసుధాక రము- మూయాకురంగమ్యు సౌహిత్యదర్పణను- కసువు కేస్టరవిజయము- ఉదాపహారణముల నిచ్చినవి*

నాట్యశా ప్ర్రుము: వ్యాయోగు ఈపోమ్యృుగములలో ఒక్కాకేభేదము. ఈహామృుగమున నాయికానాయక క్లీశసమా గమ ముండవలెను. దీనినిఒట్టి వ్యాయోగమున సమాగమ ముండగూడ దని న్ఫురించును

భానుని మధ్యమ న్యాయోగమును వ్యాయోగ మనుట యొటు?ఇందు నాయికా నాయక సమ్మేళన మున్నది,

వ్యాయోగ ము

బచశరూపశావలోకము- ఇందులో ఒకరితో నొకరు "వ్యాయుజ్యన్తే విరోధింతురు, కావున వ్యాయోగము,

నాట్యశాస్త్ర ము కథ (ప్రసిద్దము శాయకుడు ప్రని ద్ధుడు ఒకే అంకము సవువకారములో వలెనే పురుషులు అనేకులు 12 గురు కా నక్క-రలేదు నాయకుడు దివ్యడో, (ప్రళువో కావచ్చును. వివధయున్థము లు-డును, ఉద్ధతీ రన ములు,

64 గ్‌ర్వాణ రూపకము

దశరూపకము: నాయకుడు విఖ్య్య్యాతుడు ఉద్ధతుడు, గర్భువిమర్శసంధు లుండవు, పోరాటము (ప్రైశారణము "కాదు: ఉదాహరణముూ జామదగ్న్య్యజయము, కాలపరిమితి ఒకరో జే.

"కావ్యానుకౌసనము ఇది డీమమునకు శేషభూతము వలె నుండును. (స్రీలు తక్కువ అన్నప్పుడు నాయిక ేదు పరివారిక లుండవచ్చును. పీనిని నవ్యాయామనుని (ఒకచోట వాడినాడు హేమచందుడు.

భావప్రకాశనము: నాయకుడు ధథిరోద్ధ తుడు నాయ కలు తినుండి 5 వరక్సు 10 మించగూడదు. విష్క_ంభక ముండవలను, భారత్సి ఆభరటి వృత్తులు. ఉదాపారణములు.

ధశరూపక్తు నాట్యదర్పణములు- జామదగ్న్థజయము; రసార్షవను థాకరము- ధనంజయ విజయము; సాహిత్యదర, ఏ ణము- సౌగంధికాపారణము నిర్ణయసాగర మ్యుదాయంత్రా లయమువారు (ప్రకటించిన 'సౌాగంథికాపహారణమూు (వేకణ కము.

సమవనకారు డిమ్కు ఈపోమృగ, వ్యాయ్రోగములు అత్యంతసన్నిహితములు.

అంకము (ఉత్‌ సృష్టి కాంక ము)

దశరూపకానలోకము సామాన్యముగా నాటకము లలో నుండు అంకముకన్న భిన్న మని సూచించుటకు ఉల్‌ సృష్టి కాంక మన్నది.

వడవ ఛాగము 6 కావ్యానుశాసనము: “ఉత్కమణో న్ముఖా దృక్టీ ర్లీవి తం పాణా యాసాం తా ఉత్సేష్ట్రికాపు శోచ్యన 1(స్ర్రీయః, తాభి రంకతో బ్రతి తధో క్షణం నాట్యద। ర్పుణము శావ్యానుశాసన నము ననువదించు చున్నది, నాట్యశా స్రము కథ (ప్రసిస్థము* ఎప్పుడోగాని కల్పి తము శాదు, నాయకులు సామాన్యులు) దివ్యులు కారు, కరు ణము (ప్రధానరసము. యుద్ధములు లేవు. శ్రీవలాపములు మెండు. దివ్యనాయకుడు యుద్ధము వేయవలసి వచ్చినప?డు. భారతవర్షములో (ప్రదర్శింపవలెను. అంకమున నే గాక అన్ని రూసకములలోను ఇదియే పద్ధతి, దశరూపకము: పోర్తు జయ ము, సరాజయము వాాగూపమున నుండవచ్చును. నాట్యదర్పణము ఒశ్రీరోజు కావున ఒశ*ే అంకము భావ(కాశనము. ఆరభటీ సాత్వతీ వృత్తులు భర తున్నిపకారము ఒకే అంకము కోవాలుని[ప్రకారము -₹ండం కములు, వ్యాసాంజనేయగురు (ప్రకారము చూడంకములు, కోపాలుని ప్రకారము ముఖనిర్యహణనంధులు' చు రణము చూపరాదు ఉజ్జీవమున్నచో చూపవచ్చునుః రామానుజా పాాయము'న లత్మణసేనునివలె, “నాగానందముని. జీమూలే నాహమశివలె. దివ్యులవలన మానవులన్బతి (ప్రచేశకమున

66 గీర్వాణ రూసకము సూచింపవలెను: ఉదావారణము గంగాభాగీరధయున కకిలుని వలన నగరవ్వుత్రులనాశమువలె,

సాపాత్యదర్పణము- “శర్మిస్రాయయాతొ; రసాన్షవ సుధాకరము '*కక్రుణకుండలి ఉచాపారణములుగా చెప్పినవి.

(పహసన ము

నాట్యశా స్ర్రము. ఛుద్ధము (పకీక్షము అని ెెండు విధ ములు, శుద్ధములలో భగవల్‌, తాపన;విష్మపభృతుల (ప్రసంగ ములు, కాపురుషులవింతపలుకులు, భావపూన్ష పద్యాదుల్సు అవికృత ఛాష ఉండును, లవత్యమువంక ఇతివృత్తము. నడ చును. (ప్రక్నీకమున గణికలు పరిచారకులు భూర్తులుు షం డులు, ఒంధకి- ఇత్యాదు లుందురు. మోటు వేసములుు అభి నయము లుండును,

జనరంజక మైనకథ శకాన్ని దంభియు. క్త మైనకథ కాని (పహసనమున కూర్చవలెను. భూరోక వివాదము, వీథ్యంగ ములు నుండవచ్చును.

దశరూసకము: శుద్ధు వికృత సంకీక్ష భేదములు, శుస్ణము నాట్యశా(స్ర్రృయులో నున్న ళ్లు వికృతము అంజలి (ప్రక్మమ-. సంక్ష్యోము జ్రందు (ప్రత్యేకము. వీధ్యంగము లుం డును, 6 విధముల వోస్యము-

కావ్యానుశాసనము, నాట్యశా శ్ర్రృమయులోని అవికృత భాపాచారము వికృతము కాదు- అసగా అసత్యమ్ము_ అశ్లీ లము కాదు

ఏడవ భాగము 67

నాట్యదర్పణము. భాషణములోవలె అంకృసంధ్శివృత్తు లుండును.

సాహిత్యదర్పణము, సంక్షీర్ణమున “రెండంకము. లుండ వచ్చును.

ఉదాపారణముఖు - ఫావ(ప్రకాశనమూ మెరంథిక (సంక్షీర్ణము) సాగరకౌముది (శుద్ధము); కలిశేళి_. (వికృతము) సాహిత్య దర్పణము- కందర్పశేళి (శుద్ధమ); ధూర్తచరితము (సంకీళ్షము); లటక'మేలకము , (సరకీర్ణము _ “లెండంకములు)” రస్య్యావనుధాకరము-ఆనందకోశముం

నాట్యశా స్ర(ప్రకారము భగవల్‌ (ప్రభృతులు శుద్ద (పపహాసనమున_ నుందరు. ఇట్టిదానియందు భగవల్‌పాల యుండుట అసామాన్యము. భగవత్‌ అన్నప్పుడు భగవద జ్ఞక్యప్రపాసన మగునా? భగవ త్పాత్రకలిగిన (ప్రవహాసనము ఏ చేని యగుకా?

"దామక (వహసన ము

ఇది ధనంజయవిజయములోవలె ఆన్మ్య్మగంథములనుండి అరువు 'తెచ్చుకొన్నది. దామకునిగూర్చిన ముఖ్యసంఘటనలు ూడుపుటలు మించవు. "లండు చిన్నసంఘటనలు * మొదటి దానితో గూర్చజఒడినవి. వీనిలో హాస్యము "బేదు.. మొదటి చానిరో చాముకుడు విదూషకునకు- స్వస్నవాసదత్తములో నున్నట్లు (ప్రతిబింఒము

68 గీర్వాణ రూపకము

దీనిని న్యాయముగా (ప్రహసన మనరాదు. (ప్రస్తావన యున్నది. సంభాషణలు నేటి పాఠశళాలానాటికలలోవలె నుండును. భాసనాటకములోని చమళత్కౌా.రనమునకు ఇం దను సంధానము కలదు. కాబట్టి ఈ్కపపాసనము భాసునిరచనలకు తరువాతిది. ఇందు ఫూరర్ధముగా సంస్కృత మున్నది. ళుద్ధము. అయ్యధది భానుని 1ఓ సాటకము కాదు,

నాటవాట (పహకన ము

అంకములు లేవ్స, “రెండు సంధులు కలవు. వీనికి పర స్పరసంబధము లేదు. *రామలీల్కో *'భివాఈ'” (ప్రభృతుల వంటిది. శిధిలబంధము. చాలవోటుల నియమముల ననుసరిం పదు, ఒకచోట నిడ్రాళుక్కుకుడు "“కరటా, పురా ణము ఇచెప్పుమూ అనును. అచ్చట లేని కరటుడు య జమానుని వాక్యము పూర్తి కాగానే చప్పున (ప్రవేశించును. ఇందు (పచేశ న్నిష్కమణములు ఆకస్మికముగా జరుగుచుండును, బహిరంగ(ప్రదేశమున (పదర్శనమును తోవించును.

(ప్రస్తావనలో సూ(తధారుజే ఆకాశభాపితము నవలం బించును. ఇది సంకీర్షమాగ్షములోనిది. సరశేతరము, వినోదా ర్థము భూప్వుపదర్శనము (౧౯4౫44౫1౦0 8232064018) శావచ్చును,

లటక మేలకను

నాట్యశాస్త్ర (ప్రకారము సరళేతరము,. "కావున

ప్రకీశ్షము.

ఏడవ భాగము 69 (ప్రస్తావన స్మకవముము మాత్రధారుడు రంగముమోద ఒకశా జేయుండును. (పటే న్మిష్కమణములు ముందువెప్పుట వలన గాని, ఆకస్మికముగా. గాని జరుగుచుండును. ఉదా చారణము. కులవ్యా భె. సమావూయతాం జంతూేేతు నానూ మహాోవై ద్యః కులవ్యాధిః (జంతుశేతు మూపహూయ)--- కులవ్యాథి రంగస్టలమును విడువలేదు, కూడ లేని జంకు శేతువును పీలిచినాడు. ఇదిఅసామాన్య అనుచిత విధానము. హోాసాారనవము వణ ఇదీ సంక్షీర్షము. ప్రవేశ నిమ్రానుణములు తక్కినవొ నిలో వలనే యుండును నుత్త్‌ విలాసము ఇది శుద్ధము. మై వానిలో వతి మోటుదనము "లేదు, కాపాలికుడు, ఆతని భార్యయు ఉన్నను ఇతిన్బ_త్తములో చమత్కార సంఘటనల వలన పోస్యము న్ఫురించు చుండును, భగవదజ్ఞకము శుద్లము. ఇందు గణిక యున్నను వసంతసేన వంటిది ది యు స్థితిగతు లుదాత్తములు గురుశిష్య సంవాదము సరళమే, విక్ళ

70 గిర్వాణ రూపకము తభాషలేదు. పేను. పరిశుద్ధము. నపాజ చమత్కారము మెండు అన్యప్రపాసనములలో వలె బహిరంగ (ప్రదేశమును కాక్క (పేతొగృపామును. నూచితమగును.

ఇందులో గురువును భగవన్‌ అని శిష్యుడు సంబోధం చినాడు, భగవచ్చృబ్బము- 10 పర్యాయములు “కానఒబడునుః

భాణము

నాట్యశాస్త్ర (పకారము: భాణము "రెండువిధములు. నాయకుడు తన యనుభవములను గాన్ని అన్యుల యనుభవ ములను "గాన్సి చెప్పును ఒో అంకమ్సు ఒశేపా( అకా భాషితములు తగిన బోనధావములతో నుండును. భూర్తు వఇటాదులు వ త్తురు,

దశరూపకము. నిప్పుణు ఎజెన విటుడు తేనకుగాని చెర వారికిగాని జరిగిన నీచ సంఘటనలు ఆకాశమున కల్పిత పురు షుని సంబోధించి వ ర్లించి చెప్పును. ఛారతీవృత్రి నాశ యించి శృంగార వీరములను సూచించును. ఒకే అంకమ్సు కల్పిత కథ. ముఖనిక్వహాణ సంధులున్ను వాని యంతర్భాణ ములు నుండును. పది లాస్య్యాంగములు కలవు.

"కావ్యాను శాసనము; సామాన్యజనులకు (పృధగ్మనులు]) విశోదార్థమిది యుపకలించును,

నాట్యదర్పణము: ఇది జనరంజకమయు.. శృంగార రసము (పథానము, వీరపోస్యమయులు ఉపాంగనులు. ఒకే ఆంకము

ఏడవ భాగము గ్గ వ్యాపార మొకేరోజు, వాచికాఖినయమే కాన్సి సాత్వికాం కాభ్యయములు పనికిరావు. కథకల్పితమై నాయకుడు విటుడు శావలెనని కొందరి మతము.

భావపకాళనము. కోవాలాదుల మత్మప్రకారము ఇది శృంగాళైక రస్మాశయము "కావలెను. భోజుని మతముకూడ నిదియీ,

రస్యార్థవ నుధాకరను శృంగార మంజరిని ఉదాహత ఇముగా _ చెప్పీనద్మి. ఇందు పదిలాస్యాంగములు కలవు, సాహిత్యదర్పణము 'లీలామధురకము” నుదాపారించినది.

పద్గ।, పాభాతకము ఎద బాభ్య

ఈ భాణమున స్టాపన చిత్రముగా నున్నది. సూ[శ్ర భారుడు వరుసగా ఆయిదు సవ్టములు చదువును, ఇందు వచనము లేదు. మొదటి పద్యము అశీరూపక మగుటచేనాండె తక్కినవానిలో బుతువర్శము, ఆపిమ్మట మైనను పాత్ర (ప్రవే ఛింపదు, స్యూతధారుడొక్క-జే యుండును. మారిషుడయినను రాడు, అన్ని విషయములను నూశతధారు డయినను ఇప్పుడు థృం గార మొక్కకు. వీరవిస్య ముల నూచనలేదు,

విటుకు వివిధగణికలతో చమక్కౌారసం ఫెషణలు చేసినను నదుము నడుమ తగులు తనమి[త్రులతో (ప్రసంగిం చును, వానికి వివిధ గణికలతో సంబంధ ముండును. ఒశే

7ల్ది గ్‌ర్వాణ. భూపవనము అంకము "రెండు సంధులు, భరతవాక్యము గాన్మి తత్తుల్యము. గాని లేదు, దూర్త విట సంవాదను

నాంది చేదు. స్థాపన కొలదిోో నూటిగా నున్నది. స్మూతభారుడు (పవేళించి రంగముమిద "లేనిభార్యను *ఆశ్యే అని సంబోధించి వ న్రబుతకువునుగూర్చి పాడు మనును. కాని ఆానే వానకాలమునుగూర్చి పాడును. నటి రానే రాదు. నూ(్రభారుడు డాకాభభాపితము నవలంబెంచినట్టు తోచును: “కిం బవీపి+ అనుమాబలుమ్మాతము లేవు. ఇందు జేవల శృం -గారమే.

విటుడు వేశవాటమునకు పొయి, కొలదివేళ్యలతో మాటాడును 'ఇెంట నున్నమి(త్రునిలో గోవ్యీశాలలో పర్యటిం చుచు. విటుడు 'వేశ్యావృగ్యమయు మొద లగువిషయములను చర్చించును. ఇయ్యాదిఉ క్రి ప్రశ్యు ౩ శి ఉదావారణము, బందు రచనావిధానము కానబడదుం ఇృతివృత్తకల్పనము లేదు. ముఖ నిర్వహాణములకు భేదము గోచరింపదు. ఏదో సంఘటన జరిగ్సి నిరుబ్దేళయుగా వి టు డు వేశవాటమునకు పొయి; అక్కడ నానజడిన మిత్రుని “వెంట 'జన్నాకొని వెషయవషులు చర్చించును. అంతే.

ఉభయాభిసారిక

శృంగారపధానము. తల్వాతి ఛాణములక ౦ శై

కూర్పులో సారళ్యము కలదు. తక్కి.నవాటికి లమ్య్యపాయమ:

వదవ భాగము గ్ర విటుడు బయలుదేరి అపోపావలన విడిపోయిన ఇద్దరు [(వియులకు సమాగమము సంథుటించును. మూగ్తమున కానబడిన ఆరుగురు గణికణలతో చమత్కారసంభాషణము. వేయును. పాద తాడితకము

ఇందు కేవలళృ్ళంగారము. శృంగారభూషణు రససదను శృంగారతిలక్ర శృంగారసర్వన్వ, ముకుంచానంద భౌణములు జే పద్ధతి నుండును, ఒకే అంకము. ఆెండు సంధులు. శృంగా రా (ప్రధానము. "వీరరససూచనం లాస్త్యాంగములు మెండు (ప్రస్తావనలో నుకుందానందము మిర్రభాణ మని యున్నది. అట్టి భేదము లమషణ(గంథములో శానరా దు, సంస్కృత (ప్రాకృత సమ్మేళనమును నూచించునా?

“కర్ఫూరచరితముిన వీరరసము మాత్రము కలదు? అది చతుర్శ్భాశణిని (ఈనాలుగుభాణములన్యు రచనలో పొలి

(ప్రాచీను లయిన కోవాలాదులు ఛృంగారము'నే అంగీ కరించిరి. తరువాతినారు వికమునుకూడ _ సమ్ముతించిరి.. చతు ర్భాణిలో “"శేవలకృంగారమేే వీరసూచనకూడ లేదు

దశరూపకావలోకము, వీథివతె నుండుటచే వీథీ యని రు. అనగా వీధివళి వరుసవళె నుండుట

భు గీర్వాణ రూపకము నాట్యదర్పము; వ(కో _శ్లీనా స్లేణ గమనాల్‌ వీఢీవ వీధీ. నాట్యశా (స్రుము ఒశే అంకము. ఒకరిద్దరు నటులే యుందురు. 18 వీథ్యంగము లుండును. దశరూపకము. _.ెళికీవృ త్తి భాణములోవతె సంధులు ఆఅంకములు నుండును. ఒకటి రెండు పాత్రలే. "కాన్యానుశాసనము; నాట్యశా స్ర్రుమునందలి వక పోరస్ట్ర ద్విహోర్య అనుశబ్దములకు ఒకరో యిద్దరో పాత్రలని యఖి[ప్రాయము. ఒకేశటు తున్నపతృమున ఉక్షి(ప్రత్యు_క్రిరూప మున భెషణ ముండును. నాట్యవర్పృణము; అన్నివిధముల సాయకుల్ను అన్ని రసములు నుండును, ముఖనిర్వహూణసంధులు మాత్రము. ఇచ్చట కోవాలుని లతణము- ఉత్త మాధమ మభధ్యాఖిః యుశ్తా ప్రకృతిత (స్ర్రీధా పకపోర్యా ద్విహార్యా వా సా వీధీ త్యభిసంజ్ఞైతా, శావున కోహాలాచార్యుడు అన్నిరకములనాయకుల నంగిక్త రించినాడు, వీథియందు అధవమనాయకులు చల దనియు భఛాణ (ప్రకరణములం దుండవచ్చు ననియు శంకుకునిముతీము.

వడవ ఫాగము గ్ర

భాష సకాశనము వీధ్యంగమయులు, లాస్ల్యాంగములు ఇందుసముచితములు. కోపాలుడులాస్య్యాంగములు _వెకల్పికము లన్నాడు, శృంగారము (పధానమగుటచే లాస్త్యాంగము లుండి తీరోవలె నని భోజు డన్నాడు,

రసార్టవనుధాకరము. సామాన్య గాని; పరకీయ'గాని నాయిక. కులజ నాయికగా కూడదు,

ఉదావారణములు; భావ్యసకాకనము- “నకుళవీథి”

సాహిత్యదర్పణము: మాలవిక్ష

రసానక్టవనుధాకరము మాభువవ్‌థికు

అాధానామనుననాన నాననా నానా నినా న నను ననంటోనానాధాననా.

తన రూపకములు శన

నాటక (ప్రకరణములనుండి ఇయ్యవి వ్యుత్సస్నము

లయినవి, నాటి (నాటిక

నాట్యశా(స్త్రుము. నాటక. (ప్రకరణముల కలయిక వలన నాటిక ఏర్పడినది, ఇందు త్‌ మెండు, అంకములు నాలుగు, సరస మైనయభినయము అభినయాంగముల్పు సంగీ తమ్ము నృత్యము నుండును రసము శృంగారము, రా జుండ వచ్చును. ఇందు దంభమ్ము కోపము, (ప్రసాదనమ్ము ఉండును. నాయకుడు "దేవీ పరిజనులు నుందురు,

అభినవ భారతి. అంగయులు అనగా _కెళికీఅంగ ములు సాటికలోని నాయిక ముగ్ధ యయినప్పుడు రతిసంభో గాదికము, "దేవి (రాణి యగునపుడు కోప(ప్రసాదనాదికము, అఆన్యయించును,

దిశరూపకము (పకరణముముండి వస్టుపు, నాటకము నుండి నాయకుని (గహింపవలెను. క1జ్ళె క్కి ఓ అంకము లుండ వచ్చును. "జీవి యనగా పెద్దరాణి; అన్య(ప్రభుపుతిళ్తు

ఎనమిదవ భాగము 77 మానిని శఛాంతచిత్త నాయిక తరుణి, ముగ్ధ; సుందర్కి దివ్య. నాయిక అంతః!పురమున రాజుకు కొంత నమాపనున ఉండ వచ్చును, నాయకుడు రా ణివలన జంఠు చెందియుండును నాలు గంకములలో _కెళికిఆంగములు నాలు గుండవలయును,

నాబ్యదర్పణము: ఇరువురు నాయికలలో (కన్య రాణి ఒకరు గాని ఉభయులు గాని (ప్రసిద్ధి నొందినవారు. చీనివలన నొలుగురకముల నాటిక యేర్చడును. కథావస్తుపు న్వల్సముం

భావ్యపకాశనము నాయకుడు ధీరలలితుడు, (పసి దుడు, ర స ము శృంగారము, _కెశికీవృత్సి. అవమర్శతప్పు త్కైనసంధుల్సు విటు డుండరాదు. విదూషకు డుండవచ్చును.

ఉదాపారణములు భావ పకాశనము- (వియదర్శిక్య సాహిత్యదచుణమూ విద్ధసాలభంజికృ రసార్టవనుధాకరము- చూలవికాగ్నిమిత్రము.

(చక రణి (పకరణిక

నాట్యదర్పణ (ప్రకారము: ఇది నాటికా భేదము. (పక రణమునుండి నాయకుని (గ్రహింపవలయును నాయిక నాయ కుని జూతికి చెందినది కావలెను. నా టి శా (పకరిణికలలో ఫృృంగారవిలాసములు ముఖ్యము- మొదటిదానిలో (ప్రభువుల (శేమ్కు నెండవదానిలో వణిక్కుల్యవేను (పదర్శిశము,

7ర్ధి గీర్వాణ రూపకయు

సాహాత్యదర్పణము నాట్యదరృణము ననుసరించును.

తోటకము (తోటకము

భావపకాశనము బది నాటక భేదము. హార్షుని (పకా రము ఇందు దిన్య, మానవులసందర్భ ముండవలెను, విదూష కుడు లేడు. కొందరు దివ్యమానవసమ్మేశనముస్సు రృ 7% 89, అంకము లుండుటకును సమ్ముతించిరి.

సాహిత్యదర్పణము (ప్రతి-అంకములోను విదూషకు డుండవలెను.

ఛావ్మిపకాశనము- ఉదాపారణములు: మేనకానవా షము (9 అంకములు) ; మదలేఖ (8 అంకములు); స్నంభిత రంభకము (7 అంకములు), ెండిటిలోను విదూషకులు "లేకు; వికమోర్వశీయము (ర్‌ అంకమూులు).

సటకము సట్టక

వావసకాకనము. బది నాటక భేదము. నృళత్యాశ్ర యము. _శిక్కీ భారతీ వృత్తులు శా (దాదు లుండవుం సంధులు లేవు, కౌరసేన్సీ మహోరాన్టీ (పాకృతములు కలవు. 'రాజు పపాళ్యతమున భొషింపరాదు. కొందరు మాగథ్సీ కౌర జేనీ (ప్రాక్ఫాతము లంగీకరించిరి

ఎనమిదవ భాగము ణా

ఛాదనము స్టలనము) (థాంతి లేవండుటచే అంకము అకు నూరుగా యవనికాంతర ముండును.

నాట్యదర్పణము: విష్క-ంభా (పవేశకము లురడరాదు. సంస్కృత పాక్ళత నమ్మి[శ్రణ ముండరాదు.

సాహిత్యదర్పణము: పాొకృ త మే యుండవలను. (ప్రధానముగా అద్బుతరసము, అంకములకు జవనికలు అని "'చీరుం

నాట్యదర్పణ భౌవ(ప్రకాశనములు దీనిని నృత్య భేదా తక మనియుంచి; నృళ్య(ప్రకారముగా పరిగణించినవి.

(పాచీనకాలములో నే *నాటి 'అంగీక్ళత మయినట్టు స్పష్టము (పకరణి తాత్కా.లిశామోదమేపొందినది. ఉదా వారణములు లేవు, నాట్యదర్పణములో నూూత్రము సమ్మతి "గాంచినది. [పకరశణిని నిలుపుటకు కొందరు వేనీన ప్రయత్నము

పార్దుడు తోటకము నంగీకరించినాడు, తోటకములో విశిష్టత "లేదు.

భావ్మపకాశనము సట్టకమును; నాటకవీశేష మన్నధి; కాన్సి స్వతం(త్రముగా అవికృనించినట్టు తోచును. (ప్రకాశ నము దీనిని తరువాత నృ్శోప్రకార మన్నది

సంస్క్యృూతనాటక రంగస్థలమున తెర (౨౦9 6౮౮1 గాశష్య్లై చేనియున్న సూ చ న కానరాదు. సట్టకము అను

త0 గ్‌ర్వాణ రూపకము పేరున్సు జవనిక అను శబ్దమును. బట్టి ఇది (ప్రాకృతనాటక మని తోచున్ను భౌాపావిషయయమున లాతణికులు ఖన్నాఖి (ప్రాయ లగుటచే సట్టకమునకు తీగినంతవ్యవస్థ లేదనిపించును. ఇది జనరంజక మైన్మపదర్శనము శావచ్చును= (పకీర్ణకము రాం కీత్‌ "దేవ మపహాఫయులు * మహానాటకమును -పరొ,ాని (క్రమబద్ధ (శ్రేిలోనిది ాదన్నారు. (ప్రబోధ చంద్రో దయాది రూపకములు (ప్రత్యేకముగా నున్నను లాషణికులు వాని విశిష్టత నంగీక రింపలేదు. డమురూ అనురూపక ముంజనా? ఘనశజ్యామకవి- “పహాసస్త డమరూ, నాటక? సట్టక్తృ కావ్య ద్వివ.ంజర్సీ ఛభాణాన్‌ అని తన నవ్య్గపాచరితి మనురూపక _ (సస్తావననలో అన్నారు. ఇది చిత్రమైనది, ఇందు పది అంకములకు బదులు సపది అలంకారము లున్నవి రాజాను రంజనము. కవిదూష కమ్ము నుకవి సంబీవనమ్యు కకవి సంతొపనము, అజోభాకరము. శ్ఞాచ్చిక భంజనమ్సు పండిత సర్వస్వము; జాతిసంతస్టనమ్ము (ప్రభు నర్షనము అఖండాంనందము అని పది ఆలంకారమ.లవేర్టు, పీనిని లాతణికు లంగీక రింపలేదు.

ఎనమిదవ భాగ్యు ే. దీనిని నూతన (ప్మియలలో. (ప్రయత్నము జరిగినట్లు తోచును.

“యయాతి 'బచేవయానీ చరితమ్ము ఎవరో రచించిన రూప కము ఇందు అంకవిభాగములేదు; సరియైన (వ్రస్తావనలేదు. (ప్రస్తావన వంటిదానిలో సూత్రధారునవు మారు 'వ్యేతధారు డని యున్నది. భరత వాక్యము కలదు,

పతన్న్నాటక కర్రలు అర్వాచీనులు.

రూపక సరిణానుము

(పప్రభథనుమున పఏకాంకరూపకమే యు౦ జను బుషులు నిత్యక ర్శలు నిర్వర్మించినపిదప విశ్రాంతిసమయ ములో కొనోదార్థము రూపక[ప్రదర్శనము వఐలోకించెడివారు. (శ్రీ వూ 5వ త తాన్టిలో రచింపబడిన *“మధ్యవువ్యాయోగమ్ము శేవలసంస్క్య్యూతభాషలో "నే యున్నది. ఏకాంకరూపకము విశే పొంకరూపకముగా పరిణమించినవీమ్య్తుట రూపకమే బీఐకగా గలనటులు నగరములోని సప్ఫాదయుల సమత్మీమున (ప్రదర్శ నలు చేసెడివారు. భవన్మపదర్శనమునకు మాత్రము ఎకాంకిక సరిపో యుడిది. సంధ్యాసమయము [(పదర్శనముల శేర్ప్చురించు టచేే అనేశాంకములతో గూడిన దీర్తరూపకముల కవశ్రా "కానము లేదు. ఇట్లు ౨. పాచ్‌- (్రోవ వముహాశయుడు లిఖ్ర చినాడు.

(పధానరూపకములో అయిదు సఏకాంక్షికలు; భాణము, తిధి అంకము, (ప్రహాసనము, వ్యాయోగము, బ్రవి యేుకాంకిక లని లాతణివల మతము. ఇయ్యవి ఇతివృతృమునన్యునిర్మాణ మునను సరళము లగుటవే వీనినుండి తక్కినసంక్ష్యీజాతులు పరిణమించి యుండవలెను.

తొమ్మిదవ భౌగము 8కి

-ఈయైదు రకముంలో భాణమున ఒకాకే పా (త శక్కినవానిలో పా(తలుమెండు. ఇందు సంభాషణము లేదు తక్కినవానిలో నుండును, భాణమయున శీవలము స, గతమే, వినుగు తొలగించుటకు విచిత్ర మన *“అఆశాశభాపితము అను విధాన మవలంభింప డినది. ఉ_క్తిప్రత్యు క్తి లేకున్నను ఆకాక భాపీ.తమువలన సభాసదులక్రు సమో్ళోదము కలిెగెడిది.నృత్య (పకారము శోనికి దిగళుండు భాణము స్పగత మయ్యున్ను చెవిధానమువలన సంభాషణ్మక్రమమును సంతించుకొన్నది భాణము రూపకశేణిలో (పథమము,

వీధి భాణభేదమే అనవచ్చు ను అెండింటిలోను ఒకథాలే అంకము, రనముః శృంగారము లాస్తా్య్యాంగములు సమౌానములుం, భాణము గణికలకూపకము. వీథికళూడ అట్టిదే యనుమూచనలు కలవు. రసార్టవను ధాకర్మగంథము వీధియందు సౌకూన్యను గాని, పంకీయను గాని అంగీకరించును కుల తగి అంగీకరింపదు. కోపాలాచార్యులు వీధిలో అధమ నాయకతులనుగూడ అంగీరింఇిను. శంకుకుడు మాత్రము అధ ముల నంగీకరింపలేదు. ఫఖాణములోని ముదుకతనమును విణిచ్చి కొంచె ముడాత్త నైనపిశిష్టతను గడించుకొన్నది, “వీధి వృద్ధి గాంచుచు ెండుపాటత్రలను (గహించినది. కావ్యానుశానస మణప్రకారము వీధిలో ఒకే పాత్ర యున్నచో ఆకాళభాపి. తము న్యాశయించును "రెంకుపాత్ర లున్నచవో ఉక్సి) 'పత్యుక్షి ననుసరి పవలెను భా ణ మున కు ఉత్తమాదినాయకు? గు -రెండసాత్రలను వేర్చినవో వీధి యగును,

ఈఓ గీర్వాణ రూపకము రూపకశిల్పము మరియొకయడుగు ముందరికి వేసినది. ఒకటికన్న "రెండుపాత లుండుటవే స్వారస్యమధికమ్రై రూప కమునకు వెవిధ్య మొదవుట (గహించి నటులున్సు రచయిత లును మార్పులు కూర్చిరి. -ఈసమయమున ఛాణమునుండి “పహసనము, ఏధినుండి 'అంకమూు బయలువెడలినవి. ఫభాణ ములోని పారుష్యమును, హోస్యమును వృద్ధి చేసి భృంగార మును శగ్జించి 'వపాసనము” పుట్టినది. అందలి సుఖేతరభాగ మును నొక్కిపట్టి అంకము ఆవిక్ళవించినది. శుద్ధమ్సు సంకీర్ష్మము అని (ప్రహసనమున [పథానవిభా గము కలదు. తక్కిన రూపకములలో లేని కొన్ని వింతలు ఈ నంకీర్ష్హ్రపహాసనమున కలవు ప్మాతీము ఇందులో చూడు విధముల పవేశించును. ఒ క పు డు రంగముమోదికి రాక పూర్వమే ఒకటి "రెంకుుపద్యములలో దాని(ప్రవేశము (ప్రకటింప బజెడిది.- ఒకప్పుడు ఉకానొకపా(త సందర్భము లేకుండే త్వరితగతి కాన్మి అవసరము కాని లేకుండ, “(ప్రవిశ్య అను సూచనతో ప్రవేశించును. ఒకప్పుడు రంగముమాద నున్న పాత్ర అచ్చట గాన్సి. సమాపమున గాని లేని చేరాక పాత్రను బిస్టరగా బెలుచును, పీనినిబట్టి (పల్యేకరంగగృ్భపహూము కాక నయాలయ్రాంగణమో (పదర్శన(ప్రదేశ మనివించును, "నేటికిని మూ్యర"దేశమున “భవాఖి అను (గామ్య(ప్రదర్శనము అలో ఇదియేపద్హతి, శుద్ధమకన్న _సంకీర్ష్రప్రపాననమే ముందు ఫుట్టినది.

తొమ్మిదవ వాయు క్రిక్‌

తొలుక *అంకమూు వకాంకఠూపకము. కాల్మకమమున అర్ధము చూరిపోయి్యి ళూపకములో భౌగము లేర్పడినప్పడు అంకమునతు "నేటియర్ధము. (46%) వచ్చినది.

ఇవి యన్నియు. ఖతినృత్నమునకు ఆనుగుణముగా వృత్తులు కూర్చుకొన్న విం

వ్యాయోగమున ఒకుమార్చు- యుస్టము పూర్రము కభా(క్రమమున చేరినది

అంకు [పవాసను వ్యాయోగములలో ఎన్నిపా(త్ర మలెన నుండవచ్చును, కావున శార్యకలాపమును ఒకయంకమునుండి ఛొన్నియంకములకు వ్యాక్షి చేయవచ్చును అందుచే మరి కొన్ని రూపకభేదము లేర్పడినవి.చాలపాశ్రలు, చాలరోజులు ఇచాలలఅంకముల్సు నముకూడినవి. డివ్చు ఈవోమృగ్గ సమన “శారములు ఒయలువెడలినవి. ఈహామృగము వ్యాయోగ ము వృద్ధి వ్యాయోగమున ఒకేఆంకము, -ఈహోమ్భాగమువ నొలుగంకములు, ఇతివృత్త ములో సొంతళ్లేద మున్నను నియ మములు! "రెంటికిని సమానములే. రెండింబను ఉద్ధ్రతరసములు కలవు, వ్య్థాయోగమున నాయకులు మెండు. ఇందు ఫెంత మృద్యువెనపోరాటములు. డిముమున అన్నిరక ముల గడబిడలు; ఫీకర యుద్ధములు కలవు+

సమవశారముకూడ వ్యాయోగ డీమములకు సద్మశమే అందు ఉస్థతరసములు ఉపస్థవములు ఉన్నను ఇతివృత్తమున శం గారరసము నూూతకూపమున నుండును మూడుఖండము

తి గీర్వాణ మూపకము లలో చూడు 'వేర్వేరుకూ త్రయలు మొత్తము తొమ్మిది నూతము లుండవలె ననుటను బజ్జి 3 యొనిమిదిరూపకముః లలో సవ వకారము మిక్కి-లిసంక్షీ నుని లేచును, ఇందు 12 నాయకులు 8 కపటములుు, ౩ విద్రవముల్పు త శృంగార ముల్కు 16 నాడికలకాలము ఉండుటచూడగా శ్‌భుముగా నాటక (ప్రకరణములకు డారి ఠీనీన దనవచ్చునుం

(పపాసనమే ఆద్య(పకృృతి యనియు, భాణను చాని సంగవారూప మనియు కొం రనవచ్చును.

ఛాణము ప్రవాసనము

ఒకే ప్మాతము బవాఎు ప్మాతలు

ఆకాభళ భణితము ఆశాళభణితము లేదు

ఒకే అంకము “"రెండంకముల్రు

దీనినిబట్టి థయపహాస న ము భాణవివరణము గాని చాణము (పహాస నసం[గైపాము "గాని కావచ్చును. సవాజపరి తామము సానల్యమునకు గాని సంకీర్లతకు గాని చారి తీయ వచ్చును

బవాుపాతలను సంగహించి ఒకపా(త్రగా సంతరిం చుట సపాజమ్ము సరళమ్ము నుందరము కాదు, కా వున భాణమే అఆద్య్మపకృతి యనవచ్చును. అయినను స్వగతము క్‌లద్‌ యొళటిి సం వ్రాషణను కలని ముకటి వకకాలమున-నే జనించ్చి వ్యాష్ని నొందడవచ్చును. స్వగతము భాణ, వీధులతో

తొమ్మిదవ భాగము 87 ఆగి ఉక్సి ,(పత్యుకక్తి ఉన్నళరూపకములలో పరిణమించి యుండనోస్పును.

కాని? అంకముల్సు అధమవిషయములు మొదలగఏనవి (పపాసనమున నుండుట దీనికి కొద్దిగా విరుష్టము.

బూ్వోభధమున స్వగ తముల్సు వాకోవాక్య్యముల్సు కలవు. ఈ'రెండును ప్రాచీనులకు తెలినినన్ను స్వగతరూపమే (ప్రధమమున రూపకాకారము పొంది (వదర్శిత మయ్యె నని భావింపవచ్చును,

ఈపహోమృగము, డివుము నాలుగంకములతో ఆగినవి. నాటక (ప్రక రణములు $ అంకములతో (ప్రారంభమై 10 అంక కుడు తాని దివ్యవిషయము కాని రాజ్యపాభవమ కాని ఉండరా దనియు బో ప్యాజనులు (దాస్స విటులు వేశ్యలు) ఉండి? కులస్ర్రీలు స్వల్పముగా నుుండవలెనను లత్షణముచ్చే భాణ్య (ప్రపహాసనములలోని మోటుద్రనము. దీనిలోనికి సంగక్ర మించినట్టు కసబడును. [పకరణాశారము పరిఫూర్షత నొంది నది లాతీణికులు కులజు నాయికగన్యు బ్రాహ్మణాదులు నాయ కలుగాను ఉండవచ్చు నని వికల్పము చేసినారు. సామాన్యులు నాయకులుగా నుండవచ్చు ననియు, వేశ్యావిషయమే పౌ ద్భుగా నుండవలె ననియు నాట్యశా(స్ర్రుఘు విధించు టవే సామాన్యజనుల సరఖీతరవ్య త్తము దీనికి సరిపోయికది.

85 గ్‌ర్వాణ రూపకము నాటకము రూపకములలో ఉ తృవమము, వ్యాయోగ; అంక్క డిము ఈహోమృుగ సవవకారములళలోని వృత్తముల నుదాత్తము కాపఏించ్చి నాటకము ఒళానొకవిశిష్టతనుగూడ అఆపాదించుకొన్నదిె. ఇందు భృంగార్హఏర కరుణములలో "సేద యినను [పధానరసము కావచ్చును. వస్తువు (పనిద్ధమై ఉదాత్తనాయకున కవకాళము కల్పించును నాట్య్శా,ప్ర (ప్రకారముగా ఇందు దివృనాయకునిచర్శిత కాన్మి రాజ జీవి తముకాన్సి విశేష సౌభాగ్యమయుతో (పదర్శింపవలిను. దశ రూ పక (గ్రంథ మింతకన్నను _-పమ్మొశేర్తి నాయకుడు. ధీరోచా త్తుడై శాంతుడ్రై గుణవంతుత్తై కులీను _డ్రై వేదరతకుడైై శ క్రిమంతుడు కావలె నని విధించినది. దీనింబట్టి నాటకమా ఉత్నమశేణికి చెందినవారి కనియు, రచన ఉదాత్తమ్ము సుంద రము_నె, (వ్రదర్శనము మనోహరము కావలెనినియు స్పష్ట మగుచున్నది. నాటక, పక రణములనుండి తక్కినసి యుద్భువించిన వని భగవదజ్ఞుక్యవహసనము “నాటక(్రకర ణోద్భవాను” అన్నది వీనివలన విశేపాపత్తి లేదు. నాటకము లత్య్య ప్రాయ మగుటనవ్నే చానినుండి తక్కినవి ఉద్భూతము లయ్యు నని చెప్పుచుండుట నాట్యశా(స్ర్రకాలమునందే కలదు. సంతేపా ధ్ధమున ౨. లామీ.ణికు లి ట్లన్నారు అంతకంటె విశేషము లేదు ఉ త్రమరచనలు బయలుగరేరినపుడు తత్పూర్వమున మున్న వళా లకికాద ; లుత్సన్నము లగును, ను(ప్రసిద్దము లయి నవిమ్మాల్రేము మిగులును ప్రాచీన భాష వీధి (ప్రహసనము

తొమ్మిదవ భాగము 89 లిప్పుడు లభ్య మగుట లేదు. ఒకప్పుడు విరివిగా నున్నన్సు ఇప్పుడు నామమా(ఆొవశిష్టములే. దశరూపకమునన్సు అభినవ భారతిలోను ఉర్కొన్న కూపకముల నామములు తెలియు చున్నవి.

(పాచీనకాలమున రూపకమునకు నాట్య మనుపే రుంజెడిది నృత్య(ప్రకారమునుండి (క్రమముగా నాట్యము విడి వడిన వెంటనే నూతనపరిభాష 'యేర్ప్చడీయుండదు.. ఎనిమిది రకములరూపక ములను (ప్రకరణములను గూడ ఏదో సామాళ్య నృ త్త నృత్య[ప్రకారమునకు అనుసంధింపవచ్చును, -ఈనూతనవిధానములు నాట్ట(ప్రకారములుగా పరిణమించి నపుడు భాళాదిపదములచేత నే వ్యవపహృాతము లయినవి,

భాణ), ఏథ్స్‌ ప్రహసనములు (ప్రధవుసంపూర్షరూపక

మునకు పూర్వమే కలవు, భాణము నృత్త ప్రకార మని సంగీశర త్నాకరమున కలదు. (ప్రహసనము, వీధినాట్యాంగము. లని నొట్యశాస్ర్రుము చెప్పుచున్నది. పదములయర్థము మారి నదె నాట్య పకారములు నాటక (ప్రకరణములుగా పరిణ బించినపుడు రూపకపరిభాష యేర్చడి యుండును. అంతేవర కును సకూపకముగా నున్నదంతయు నాట్య మనియో, నాటక మనియో వ్యవహరింపబడి యుండును. (ప్రకరణశబ్దముకూడ జాతిపరముగా వాడినట్టు కనబడుచున్నది, సంపూన్లైన టక ములు చూచినవిమ్మట తక్కానవానిని ఉపరూపక(శేణిలో జేర్చి యుందురు. నాట్యపరిభాష 'ప్రాచీనకాలమున స్పష్ట ముగా నిర్టీతము శాక్రపోవుట కిదియే. కారణము

ర గీర్వాణ రూపవము

వివిధరూసపకములకు వివిధప్రధానరసము లున్నట్లు వస్తు వుకుగూడ ఇబెనిధ్యము. కలిగియుండును. వకాంకిక లగు ఆయిదురూపకములలో ఇతివృత్త ముత్పాద్యుము. అంకము నకు మా(త్రము (పసీద్ధవస్తు వుండవలెను కాని కొన్ని యెడల ఉత్సాద్యవస్తువును గూడ లాతణికు లంగీకరించినారు. అయి నను వ్యాయోగమున వస్తువు (పసిద్ధము, వ్యాయోగపరిణా మము లయిన -ఈబహోమృుగ సమవకారం డివమములలో వ స్తువు ఆతి, (ప్రసిద్ధము.

ననన నాలా నినునుకుా నాననా నునననాననాననునడో.

(వేషాగ, ప్రహము చాననవానాననమడనాననాననమవనావనససనననన భరతుని నాట్యశా'స్రాము మహా(గంథము. భరత ముని యొప్పటివాడు? శిలాలికృళాళ్వులు *జ్ఞారతుని సమకాలి కలవలి గానవచ్చుచున్నారు. పాణినిమవార్షి వీరిని 'బేర్కొ- న్నాడు, పొణిని [క్రీ ఫపూం 8000- 2500 సంవత్సరములనాటి వాడని బౌలగంగాధర తిలక్‌ మపహాశయుని మతము 6౦1౨9౮౦8. పండితుకు క్రీ వూ, 9 కళాచ్దిలో పొణిని యుంజె నని నిర్ణయించినాకు. క్రీ ఫూ 5 శతాబ్ది నాటికీ ఈ[గ్రంథ మున్నట్టు అనేకులనముతము. ఇట్టిగంథము సంతరింపవలె నన్న అంతకు ఫూర్వము ఒవుకాలమునుందీ ఐవిధరూపకములు (పదర్శితము లగుచుండవ లెను భరతుడు మూడుకకముల (వీ జటొగృపహమనుల ను (గాంకతరాని2క) చెప్పిన డు “ఐకృష్ణు శృతురశ్ర శు త్ర్యత్ర, వైన తు మండప శేపాం త్రీణి (ప్రమాణాని, జ్యేష్టం; మధ్యం) శధావరమ్‌ వమాణ చుపాం నిర్జిష్టం పహాస్తదండ సమాగ్రయమ్‌ శతం చాహి చతుస్టష్ట్రీ రాం ద్వా (త్రింశ "దేవవా-

ర గీర్వాణ రూపకము అస్టాధిక శతం జ్యేషం చతుష్షష్టి స్తు మధ్యవ న్‌ కనీయన్తు తధా వేళ్ళ పాస్తా ద్వాతింశ దివ్యతే. "దేవానాం తు భవే శ్ఞ్యేస్టం నృపాణాం ర. ేపూళాం (వకృతీనాం తు కనీయశ్‌ చ విధియళతే.

1. వికృష్ణము (సాంయడఉగ6౮[48) వెకల్పుకన్న

పొడవు హపౌచ్చు ఇందు జ్యేస్టము 108 కూరలపొడవు 54

నూరలు వెడల్పు; మధ్యమము 64] 820 అవరము తిచా16; లై చతురగశ్రయము (30౮4౫౫౩) నాలుగ పక్కఒలు

సమానము. జ్యేష్టము 108 పా స్తములు ఒక్కొ-కళక్యాపక్క్యాన; మధ్యమము ఓ; అవరము 82 పా స్వములు.

8 (త్యసము. ( 8000౮40854 రాసన 698 ) మూకుపార గస్టములు కలది. అన్నిభాగమయులు సమానములు. 'జ్యేష్టము 108, మధ్యమము ఓ ఆవరము 82 మూరలు.

'జ్యేస్టరంగస్థలము, (చేతొగృహూము -దేవతలకును మధ్య మమ్ము రాజులకున్తు అవరము, మిగిలిన ప్రజలకును ఉ బ్రేశింపబడి నవి, వికృష్ణము, వుధ్యమము అగు రంగ్రస్త్టలమే _ ఉత్తమ మని

అలీ (గో అలతి భారతునియుఖి (ప్రాయము. (శ్రతిగృహాణాం సె్వేషాం తస్మాన్‌ మధ్యమ మిస్యలే యావత్‌ పార్యంచ గేయం చ తత (శవ్యతరం భాేల్‌.

పదవ భాగము రికి

సామాన్యముగా రంగము "రెండస్తుల మేడంెఫాగ్యయు దివ్య వ్యాపారమునకు, (క్రిందిభాగళు భూలోక వ్యాపారము నకు నుషయోగ పజెడిది.

వూర్వాకాలమున సంగీతశాల - (భావన(ప్రాంగణమున) రంగభూమిగా నుపయు క్త మయ్యుఢిది. (క్రిందిభాగము రంగ స్టలమునకున్నువెభాగము రాణి రాజ్బు ప్రనిద్ధశ్ర్రీ, పురుషుల కును నిర్జిష్టములు, రంగభూమికి "నేపధ్య మని నామాంతరము.

భారతీయుల కు బహిరంగ ేతొగృపూములు "లేవనియు రూపకములను వారు రాజకుమారుల నృళ్యశాలలో (పదర్శించెడివా రనియు మక్‌ డోనల్‌ మహాశయుడు వానీ నొడు- ఇది (భమాత్మకము. నాట్యశా(స్రమును జూచినచో ఎట్ట(వేతైగృపూము లుండెడివో స్పష్ట మగును,

ఉపరూపకములు

నాట్యశా(స్ర్రుమున ఉపరూపకముల సంగతిలేద్యు కాని నాటిని (నాటికను) గూర్చి చెప్పియున్నది. నాట్యశా(స్త్రమున స్పష్టముగా చెప్పకపోయిననుు ఉదాహరణములనుఒట్టి 15 రకముల రూపకములు భరతునకు "తెలియు నని (198) కీత్‌ పండితుడు వెవ్పినాడు. అర్వాచీన [గ్రంథములలో ఉప గూపకము లని చేరు పొందిన కొన్ని పదములు నాట్యశా(స్ర్ర మున గానవచ్చును.

అగ్నిపుళాణము. 117 ేర్గు చెప్పినది కాని ఉపరూన కము లవలేద్కు లతణమయు "తెలుపలేదు: అవి తోటకమ్ము నాటిక సట్టకమ్ము శిల్పకము. కర్షమ్ము దుర్గుల్లికః (పస్టౌ నము భాజిశ్సా భాజీ గోష్టీ వాల్లీనక్క కావ్యం త్రీగదిత్‌, నాట్యరాసకు 'రాసక్క ఉల్లోపష్య్ర వేతీణములు

దశరూపకావలోకము వడిటిని పేర్కొని; ఈ (ప్రాచీన శ్లోకము నుజపారించినది:

డోంబీ, శ్రీగడితల్ప ఛభాణోో భాణీ (స్థాన రానకాః

కావ్యంచసప్త నృత్యస్య భేదాః స్యుః ల్యేప్‌

ఛాణవల్‌ *

పదకొండవ భాగము 98

అభినవభారతి: [పాసంగికముగా తొమ్మిది వేర్కూ న్నది కాని ఉపరూపకము లనలేదు. డోంబిక్రా భౌణ, (ప్రస్థాన షిద్దక్క భాణిశ్కా (శేరణ), రామాక్రీడు పాల్లీసక్క రాసకములు.

దశరూపకన్సు (ప్రతాపరు[ద యశోభూషణము. రసా ఖ్రన సుధాకరము ఉపకూపకము లని న్నిర్ణయింప లేదు. అభి నవభారతిలో _ చెప్పెనవానికీ కావ్యానుశాసనము గోన్టిని, శ్రీగదితమును చేర్చినది. శృంగార్మపకాశము. 1ఓ రకములు చెప్పు లవణము లిచ్చినది.

భావ(ప్రకాశనమున 20 యున్నవి; తోటక నాటిక గోమ్టీ సల్దాపు శ్రీగదిత్స్‌ శిల్చ్పక్కా డోంబీీ ఛాణీ కావ్య (వేతేణకు సట్టక్క నొట్యరాసక్క రాసక (లాఫక్తు ఉల్లోస్యక్క పాల్లీస దుర్శల్లి కా) కల్చ్పవల్లీ; సారిజాతీక్రములు.

సాట్యదర్పణము 1ఓ విధములు చెప్పినది. సట్టకు శ్రీగ దిత, దుర్శుల్లిక్కా (ప్రస్థాన గోవ్వీ పాల్లీసక్కు నర్తనక, (వేత శాక రాసక నాట్యరఠాసక్క కావ్య, భణ (థాణక) భాణికలు

సాహిత్యదర్పణము 18 చెప్పినది నాటిక్సా తోటక గోస్వీ సట్టక్క నాట్యరాపక్క (ప్రస్టానక్క ఉల్లాష్య్క కావ్య, (వేనణక్క రాసక్క ర్రీగదిత్త శిల్పక్క విలాసికా (నాయిక్సాా దుర్మల్లిక్కా (ప్రకరణిశ్సా పాల్లీస్క భౌణిక్లలు,

ఛావపకాశనములో ఉపరూపకములసంఖ్య హెచ్చు. పరిశీలించినవో ఎప్పుడో ఒకప్పుడు అన్యమత (ప్రకారమ

06 గీర్వాణ రూపకము! మరికొన్నియుపరూపకములు లభ్టించుచున్నవి. అగ్నిపురాణ మున “కర్ణము, నాట్యదర్పణమున )దుర్చీలితి కానవచ్చు చున్నవి. దుర్శీలిశ భావ్మపకాభనములోని 'దుర్భుల్లిక కావ చచ్చును. నాకి స్టదర్పణమున నర్తనకమ్సు సాహిత్యదరృణమున విలాసిక్క అభిశవభారతిలో పి.ద్దక) రామా[క్రీడ్క (వేరణము: కొన్ని కలవు మొత్తము 20+ 5= 25, సాహిత్యదర్పణము నందలి *ప్రకరణికి ఉపరూపకము- దీనిని కొందరు (వకరణ జాతళముగా నెంచిరి. లామణికులు రూపకశబ్దము నంగీకరించినవిమ్దుటనే ఉప రూపకశబ్ద ముద్భువించినది. నాబ్యశా స్రుమున రూపకశశజృము: “కానవచ్చినన్సు దశరూపక(గం థానసంతకమే రూపకశబ్బమునకు (ప్రాచుర్య మేర్పడినది. ఉపరూపకశబ్బము దానికంఠగు. ఆర్వా -చీసము. భాణము అభినవభారతి: భాణకమును ఉద్ధతముగాను, ఛాణి కను ఉద్ధతమస్పణము గాను నిరూపించినది, భావ పకాశనసము- భాణము 9 విధములుం ఇావల సంస్కృత మున్నచో శుద్ధ మ్యు సంస్కృత (ప్రాకృతేము లున్నచో సంకీక్టము, వివిధభాష లున్నచో చిత్రము- వేరొక మూడు రకము లున్నవి" వస్తువు భీకర మైనచో ఉద్ధతము, కోమల మైనచో లలిశము; "లెండును కలిసినచో లలితోద్ధ శ్‌యు

పదకొండవ భాగము గ

ఇతివృత్తము. వగ నలు 'దేవఠౌ స్తుతులు పారి పార భవానీ స్కంద (పమభథాధిపుల స్తుతు లుండవచ్చును. భయానక సంభుటన లుండవలెను. (శ్రీ లుండరాదు. వర్ణనలు చేయవచ్చును. రాజగుణప్రళస్తీ గాధ లలో ఉండవలెను, గానము సంభాషణము (స హో క్షి ), ఉదాత్తరంగములు నుండును. కరిన మైనదియు.. కష్టముతో గూడినదియు నగు ఫఘటనమును భౌణములో గూర్పవలెను.

సంగీతము. శద్ధభాణమున వడువి[శామములు,

నాట్యదరృణమున ఆరు రకముల భాణములు కలవు ఇందలి భొాణకమున విశేషమేనియు లేదు.

భాణిక

ఇతివృత్త ము. భాణమున పహారిచరితమ్హు గాధలు మొద లెనవి యుండి లలితాభినయయు క్ష మొనచో ఛాణిక యగును,

ఇతివృత్తము కొలదిగా నుండి విట వీరమర్హృ విదూ షకులతో నిండి, వాక్చమక్క్యృుతివలన సామాజకులలో ఉ(ే కము కలిగింపవలెను,

రసము శృంగారము, శ క్ష నేపథ్యనాయిక* గర్భ విమ రలు తప్ప తక్కినసంధులు, పాంచాలీ రితి. భాణములోవలె 10 లాస్యాంగములు, '్ర్రీలే నటింపవలెను. ఉచితస్థానము లలో తాళ లయ లవలంబింపవలయును

08 గ్‌ర్వాణ రూపకము

ఉదాపారణము- వీణావతి.

నాట్యదర్పణము ఈ భేదము నంగీకరించినది. విశే షము లేదు.

సాహిత్యదర్పణము- ముఖి నిర్వహణ సం ధులు, బైళిక్సీ భారతీవృత్తులు ఒకే అంకము. నాయిక ఉత్తము రాలు నాయకుడు మందుడు. ఇందు ౯7 అంగము లుండును ఉపన్యాస విన్యాస్క విబోధ్య సాధ్వస) సమర్పణ* నివృత్తి) నంహారములుం

ఉపన్యాసము=కార్యము యాద స్ప్రచ్చికముగావర్షించుట

విన్యాసము= విపాదవాక్యము లుచ్చరించుట.

విబోధము= సంళయము తీరిపోన్చట.

సాధ్వసముూా (వగల్భములు పలుకుట

సముర్పణము=కోపముతో "దెవ్పిపొడుచుట.

నివృ త్తిజ నిదర్శన్మప్రారంభయు.

సంహారము= ఫలితమునొందుట,

ఉదాపారణము- “కామద త్తి,

అభినవభారతి భాఖి! ఉద్ధతనుసృణము. ఇందు బిడ్డ లతో (క్రీడవలన వినోదము; నియుద్ధమయ (సీంపోది జంతువు లతో) ధ్వజాదికముతో ఖేలసము నుగకును,

శోంబి (డోంబిక) 'అఖినవభారతి. డోంబికను ఇెప్పినది, ఛన్నానురాగ గర్భాభి ర్యుక్షిభి ర్యత్ర భూపతేః

పదకొండవ భాగము ఠం ఆవర్మ్యలే మనస్సాతు మసృణా డోంబికా మతా

భావ(పప్రకాశనము. ఒకే అంకము _శికీ భారతీ వృత్తులు, శృంగార వీరరసములు నాయిక క్లక్ష నేపథ్య, మందో త్సాప్క పరుషకం, ఉదాహారణమూ “కామదత్తి

య్యైగంథసంపాదకుని విమర్శ: కొందరు డఊోంబిని భాణిక అన్నారు. డోంజ్యేవ భాణి కోదా త్తనాయికా, విశ్వ నాధ కవిరాజు ఈయభి[ప్రాయము. ననువదించ్చి ఇట్టిదానిని

• ఛాతికి అన్నాడు; “కామద త్త” ఉదాపారణముగా. నిచ్చి నాడు శారదాతనయుడు, భోజుడు చెక్పినదానికిన్సి విశ్వనా ధుని లవణమునకును భేద మున్నది

'రాసకము

భావ(ప్రకాశనము; ఒకే అంకము్యు సూత్రధారుడు "లేడు; నుఖ్లిష్టనాంది యుండును; అయిదు సాథ్రలు. మూడు సంధులు; వివిధభాషల్సు ెశకీ భారతీ వృత్తులు వీథ్యంగ ములు; (పసిస్ధ నాయికా నాయకులు; ఉదాత్త ఛావములు; ఉత రోత్తరము

సాహిత్యదర్పణము. అయిదు పాత్రలు ముఖ్య నిర్వ పాణ సంధులు. వివిధభాషలు; కెళికీ భారతీ వృత్తులు నూ(త్రధారుడు లేడు ఒకే అంక ముండున్సు వీధ్యంగములు, రభ; శీష్టనాంది; (పసిద్దనాయిక; మూర్థనాయకుడు; ఉదాత్త భావములు ఉ త్తరో తరము.

100 గీర్వాణ రూపకము

ఇందులో మూస్టనాయకు డనుటకంశు ముఖ్యనాయకు డనుటయీ సముచితము దీనిలో (ప్రతిముఖసంధినిగూడ కొంద రంగీకరించిర. ఉదాపారణము -మేనకాహితము,.

'నాబ్యదరృుణము కి 319, 16 నాయికలు ఉండి, పిండీబంధాదులతో గూడిన నాట్య మున్నది. రాసక మన బడును

నాట్య రానసకము

భఛావ(ప్రకాళనము. 'జెరవెనుకనుండి పా(త్రలు పరించు పూన్షనాంది;. ముఖాదిసంధుల్యు ఒక్కొకప్పుడు నాలుగు వృత్తులు) వకపాథత (ప్రవేశింపరాద్యు సూ(్రధారుని కొనిరా వలెను ఆముఖము నటుక్కు నటి శానబడవలెను; వస్తువు దివ్యమ్హు మానుషము కావచ్చున్సు విపలంభశృంగారము, (ప్రసిద్ధగాయకుడు:. (స్రీలు రాజచర్యలను - క్రీర్తించుచు గాన ముతో నృత్యము చేయవలెను

సాహిత్యదర్పణము ఒకే అంకము బవఎుతాళలయ ధక ఉదాత్త నాయకుడు ఉపనాయకుడు వీఠమర్దుడు; శృంగా రముతో గూడిన వోస్యము (ప్రధానము, నాయిక వనాసక్ష సజ్జిక్య ముఖ్య నిర్వహణ సంధులు; అన్నిలాస్యాంగములు,; (పతిముఖము కాక తేక్కినసంధులు (ఇట్లా కొందరు,

ఉచదాపారణముమి వీణావతి(-రెండు సంధులు) ఏవిలాస వతి (నాలుగు సంధులు)

పదకొండవ భాగము 101 (ప్ధూన కము థి భావ(పకాళశనము- సనుగునడకలో బయలుదేరుటచే నిదె (పస్తానకము. ఇదె అల్బవిద్ధమ్వు మసృణము. ఇయ్య (ప్రధమవిభాగము ద్వితీయవిభాగము, (రాసకళీర్ణికతో) ఒకే ఆంకము. ముఖ నిర్వవాణసంధులు. [(పయాణమువలన గాని; (పధమాను రాగమువలన గాని భృంగారము ఉద్యుద్ధమై వీరమున పరిణ మింపవలెను. వనంత వ గబుతు వర్ణనలతో నింజ్కి అపసార వతుష్రాపుతో గూడి యుండవలెను, తృతీయ భేదము "రెండంకములు క ళికీవృత్తి; కీశనోపనాయకము (అనగా సట విట) చేట్స (ప్రభృతులు నాయకులు); పొనగోస్టి అళ్యవినొదాదికము చే మనోహా రమె; ముఖనిర్వహణసంధులతో గూడి యుండవలెను. ఉదాపారణము- శృంగారతిలకము, నాట్యదర్పణము, భావ్యపకాశనములోని ఆ౦ండవ రకము ఈష ద్భేదమూలు కలవు అపసారములను. “నృత్యచ్ళృ న్నాని ఖడానీి అన్నది. [ప్రయాణవిషయమునుజ్య (ప్రస్థాన మన్నది ధర య్య (గం ధాలు శయన చు సాహిత్య దర్మ వ్‌నమ? ఉకాచ్రైషా రత్తీ వృత్తులు, ళ్‌ న్‌

102 గీర్వాణ రూపవము శృంగార (పకాఫశమున భావ(ప్రకాశనములోని రెండవ రకము మూత్రము కలదు. జ్‌ నర్తనకము ఉపరూపకములలో దీనిపేరు చేరకున్నను ఒకానొక కాలమున దీని కంగీకృతి కలెగెనని తోచును. నాట్యదరుణ మున ను భావ(పకాశనములోని (ప్రస్థాన లతీణమున (ప్రధమ శోకము స్పష్టముగా న_ర్తనకమున కన్వయించును. “పదార్దాఖినయం యత్ర లలితం చ లయాన్వితవ్‌ కరులే న _రకీ యత్ర సోపీ న_ర్హనకః పునః నాట్యదరుణము వివరణ మోవిధముగా నిచ్చినది. యన్యపదా ర్థాఖినయం లలితలయం సదసీ న్నర్తకీ కురు 'లేతన్న_ర్తనకం శమ్యాా లాస్య చృలిత్క ద్విపద్యాది. శమ్య కిన్నరవిషయ మైన లాస్యము; ఛలితము శృంగార వీర ర్మౌాదమయము ద్విపది ఛందో భేదము; లాస్యము శృం గారపూర్షము, "నేపథ్యమున నాంది [(పరోచన పాడుదురుం శృంగార (ప్రకాశము. న_ర్తనకము, (వ్రషణకము అను విభాగము చేస్తే నాట్యదర్పణములో నున్న క్షే లవమతణములు ల్‌. చెప్బీనది, భావ్మ్యపకాశనము- ఆఢ్య పాయం (వపేతణకం స్యాత్ర హేలిక యాన్వితమ్‌- అన్నది. ఇయ్యాది అభినవభారతిలో

దకొండవ భాగము 108 (వేరణ లషణము వోన్య్మ ప్రాయం (వేరణం తు, ** అనియు కలదు,

-ఈ రెండు (గ్రంధములను బట్ట ఒకే రూపక మునకు "రెండు భేదము లున్నట్టున్ను స్పష్టముగా ఖిన్నరూపము లేక్పడ నును తోచును. భౌవ(న) (ప్రకాకనమును బట్ట "రెండు చూప ములును కలిసిపోయి న_ర్తనకము ఉన్నవిశిష్టతను కోళ్చోవు చున్నట్లు కానబకును. సాహిత్యదర్పణమును బట్టి న క్రనకము లోపించ్చి (చేతణకము (పబుద్ధమై "రెండు భేదములను తనలో లీనము చేసికొన్మి ఒక్క. టయినట్లు గోచరించును

నాట్య సర్వన్వదీవికలో నాట్య 'భేదనుగు (జ్రీంఖణక మునకు లతణము చెప్పబడినది, విశ్వనాధ కవిరాజు నిర్వచిం చిన (పేంఖకాయ ఇదియీ కావచ్చును.

భావ(ప్రకాశనము" గర్భవిమర్శ సంధులులేవు. అన్ని నృత్తులు కలవు, వమూగధి, వౌరసేనీ (పాకృతములు మెండు -శండు. సంధులున్నప్పుడు ఉత్తమము అధమ నాయకు ్లలుండ వచ్చును. ఆరభట్సీ భారతీవృత్తులుం

ఉదాహరణములు. వాలివధ్య నృసింహవిజయ్యము.

(చేత్సణ క్‌ము అగ్నిపురాణము దీనిని చశేర్కొన్నది,

భావ(ప్రశాళశనము, న_ర్తనకము కొన్ని యడల గర్భ

అవమర్శసంధులు కలి, "నేపథ్యభాపితములతో నుండ్కినాలు్స

04 గ్‌ర్వాణ రూపకము వృత్తులు కలిగి నూ(తధారుడు లేవన్నచో (శ్రషణక మగును, ఉచాపాూరణము; తిపుర మర్దనము నాట్యదర్చ్పణము. ఏధిలోగాన్సి సమాజమున గాని చత్వరములోగాన్మి "దేవాలయాంగణములో. గాన్సి అనేక ప్యాతలు (ప్రదర్శించు రూపకము (వేతణకము. ఉదాపారణము. కావమదపానము. సాహిత్యదర్చణము దీనిని 'చేంఖణ మన్నది. గర్భవిమర్శ సంధులు నూ(త్రధారుడ్డు విష్క-ంభక కులు నియుద్దసం వేటములు ముఖ్యములు. (వేషణకమును నర నారీగణము శృంగాటకమున (పదర్శించుశు. ఇదికూడ దానిని సూచించునేమో, హలీసక ము రం అగ్నివురాణము దీనిని చేర్కొన్నది. భావ(ర్రకాశన (ప్రకారము. ఇందు 78,910 నాయికలు, 1,2 అంకములు ముఖ్కువిమర్శ సంధులు నాయకులు ర్క్‌ 6 లలితులు, దథీణులు వీఖ్య్యాతులు. వస అమాత్య తత్త వణిక్కు-లు, ఒే అంక మున్నష్పుడు గర్భుని్షమస ంధుల్సు "రెండంకము లున్నప్పుడు ముఖ్ళి; అవమర్శసంధులు నుండవలెను, యతితో లాస్యము, ఖండ తాళ్ళ లయ, విశామములు నుండవలెను.

పదకొండవ భాగము 1085 ఉచాహరణకఘు- "శేలైరవతకము. యస్థుండ లేన నత్తం త్‌ వాల్లీసక। ౧౦తుత స్య్యావా? త్త్త్రైకో "నేతాస్యాల్‌ గోపశ్ర్రీణా మివ మురారిః ఈ శ్లోకము భావ్యపకాశనములో వాల్లీసకమునకు బదు లుగా రానకమునకు పెప్పుబడినది సాహిత్య దర్పణము. ఒకే అంకము, నాయకుడు ఒకడు వాకృమత్కారము కలవాడు. _కెశికీవృ త్తి మఖనిర్వ పాణసంధులు, నాయికలు గౌత్కి1ే0 బవు తాళ లయస్థితి. ఉల్లొప్యకము భావ(పకాశనము. ఒకే అంకము, ఆవమర్శసంధి లేదు పహోస్య శృంగార కరుణరనము. లుండున్లు నాయికా నాయకులు చతుకోజ్ఞ్వలులు. శిల్పకమున చెప్పినట్టు అంగము లుండును. "గాంధర్వన్మియమున వివరించినట్టు చూదుఫాగముల శోయము ఉల్లోప్యక మనుపేరు కలది యుండును. "దేవీనమూధ వము ఉదాత్తకుంజరము ఉదాపారణములుః సాహిత్యదర్పణము కొందరిమళ(ప్రశారము నలుగుర్ధు నాయికలు బవాుసంగామము, మూడంకములు నుండవలెను: శృంగార్యప్రకాశము. ఉిళల్లోష్యగమును ఉపరూపకము లలో జేర్పులేదు.

106 గీర్వాణ రూపపము "కావ్యము అ

అగ్నిపురాణము. దీనిని జర్కొ-న్నది

ఛావ(పకాశనము వోస్యశృంగార రసములు, అన్ని వృత్తులు. గర్భ అవమర్శసంధులు లేవ్రు తక్కినవి కలవు, ఒకే అంకము. నాయకుడు లలితోదాత్తుడు విపహడ్తో అమా త్యుడో వణిజుడో కావచ్చును, నాయికలు కులజ, 'వేథ్య, ఇందు భగ్న తాళమ్ము ద్విపడ ఖండము, మాతలు. ఎడ'నెడ లాస్యము ఉండును. విట) వేటులు స్త్రీల చమత్కౌారవినోద భాషణము లుఎడును. ఉదాహరణములు: గాడవిజయమి, సుగగేవకోలనము.

నాట్యదర్పణము. ఆరభటి తప్ప తక్కినవృత్తులు ఉదావారణము- యాదవోదయము,

భృంగ్లార( ప్రకాశము. ఛుద్ధమ్సు చిత్రము అని "రెండు కొధముతు.

సాయకుడు" లలికుడు ఉదాక్తుడు అగుటనుబట్టియు; నాయిక కులజ) వేశ్య అగుటను బట్టియ్యు నాయకుడు విప్రా దులలోనివా డగుటంబటభ్రియు కావ్యమును భావ పకాశనము కూడ రెండు విభాగములు చేనీనద్భి

పారిజాత కను (హిరిజాత లతు

ఫావ(పకాశనము ఒెకీ అంకము. ముఖనిర్వహాణ సంధులు. శృంగారపీరరసములు, నాయకులు దేవ) తత్ర

పదకొండవ భాగము 107 ఉదాన్వలు నాయికలు కలపహోంతరిత్క స్వీయ్య గణిక ఈ మంది కాని నలుగురు కాని ఉండి, దండరాసకనున నిపు ణలు కావలెను,

ఇది వ్యామా్యత్తా ఖండ తాళ, గాథా అఆపసారక్మతయ,; చిితకధాన్వితము కావలెను. విదూషకవాక్కుూూలవలన చమ త్కారము ఉదొహరణము; గంగాతరకంగిక.

సల్లాపకము

భావ(ప్రకాశనము" కథ (ప్రసీద్ధమో; ఉళత్పాద్యమో, -శడింటిసమ్యేశనమో కావచ్చును. శృంగారపోస్యయు. లుండ రాదు వీరరౌాదసమ్మిశణము అంగీకృతేము.. తీక్రాన రస నులు అపపధానముగా నుండవచ్చును మూడంకములు. ముదటిదానిలో వి (ద్ర వమ్ము రెండవదానిలో. నిండుగా అఆళము, మూడవదానిలో కపటము ఉండవలెను. (పతి ముఖముతీప్పు శక్కి-న నాలుగుసంధులు. నాయకుడు కుపీతుడు ధూర్తుడ్కు కపటయున్ధమును ఎదుర్కొ-నుచుండువాడు.” శత్రు వులవలన గాని, దురదృష్టనువలన గాని క పటయుస్ధమ కలుగు చుండును, సాత్వతీవృ త్తి.

సాహిత్యదర, ఏఎణము క్రి ఓ అంకములు

ఉచొపహారణము మూయాకాపాలికము,

శిల్పకము

భావ(్రకాశనము నాలుగంకములుు నాలుగు

వృష్రులుు పోస్యము తప్ప తక్కినరసములు, నాయకుడు

108 గీర్వాణ రూపకము (బావ్మూణుడు.. ఒక్కొక్కప్పుడు శృశానసంబంధము కల పీనోపనాయకు డుండవచ్చును. నాయికలు. ఉఊఢ పున ర్భువు, కన్య ((బహ్ముణ పుతిక), ఉదాహరణములు. మాధ వుని మూలత్కి కమలకు కములావతి.

సాహిత్యదరృణము పోస్యశాంతములు తప్ప తక్కిన రసములు. ఉదాపారణము- కనకావతీమాధవము,

“తన సఖితో నిజభర్హ భూర్తవరృనమును కొన్ని యొడల నృుదువ ర్తనమును వర్షించి చెప్పినచో ఆది శిల్చ కముఅని అభినవభారతిలో షిద్దకమునకు "చెప్పినలతణమును భావ(ప్రకాశనము దీనియెడ నుదాహారించినది

గో అ జ

“ఛావటప్రశాశనము. ఒకేఅంకము. శృంగారరసము.నాయ కులు 9, 10. (ప్రాక్సతనాయకులు. నాయికలు ల క్రీ అంద గత్తెలు కథ కల్పితము; ఉదాత్తము కాదు నృత్తి _కెళికః అవమర్శసంధి, గర్భసంధి "లేవు,

సాహిత్యదర్పణములోని ఉదాహరణము _రెవతేమదనిక, కల్పవల్లి ౧౧

భావ(ప్రకాశనము: పోన్య శృంగారరసములు.నాయకుడు

ఉదాక్తుడు ఉపనాయకుడు వీఠమర్దుడు. నాయిక వాసక నజ్లిక,

పదకొండవ భాగమూ 109 శాక అభిసారిక. ముఖ్యపతిముఖ నిర్వహాణసంథులు. కథలో ఉదా తృవర్ణనలు,

ద్వివేది ఖండ రథ్య; వాసకళాళము లయత్రయమ్ము దశలొస్త్య్యాంగములు నుండును.

ఉదాపహారణము. మాణిక్య వల్లికం

(శీగదితము

అన్నీపురాణము దీనిని చేర్కొన్నదిం

భావ[ప్రకాశనము: నాయకుడు (పసిద్దుకుం భారత్తీ వృత్తి = గర్భ విమర్శ సంధులు "లేవు. జే అ౦కము రసము విప్రలంభ(ప్రాయము, నాయిక కులజం

అందు శ్రీ శబ్దము మెండుగా నుండవలెను,

ఉదాపోరణము (శ్రీడారసాతలము.

షిద్ద కము అభినవభారతి:

సఖ్యాః సమత్వరంభర్తు ర్య దుద్ధతం వృత్న ముచ్యతే

మసృణం చ క్వచి ద్ధూర్త చరితం షీద్దక నస్తసః

ఇదిభావపశాశనములోని శ్రుగదిత లతణమును ఉలి యున్నది. భౌవ(ప్రకాశనము. (ప్రస్థాసకమునకు ఈ శ్లోకమే వెప్పనదిం

110 గీర్వాణ రూపకము దుర్తల్లిక (దుతల్లికు తగ రా నాట్యదర్చ్పణము దీనిని దుర్చీలిత అన్నది అగ్నిపురాణము దీనిని ఉర్కొన్నది. భఛావ(పళకాళనము: "నాయిక టాఢు నాగర., నాలు గంకములు. గర్భసంధి "బేదు వార్యరతము, (వతిభేదము; (గామ్యుపద్ధతిలో దూతిక క5పాస్యముగా వర్షించి చెప్పును చెప్పుచు ధనము కోచి పుచ్చుకొని మరింత కావలె ననును. మొదటి యంకమున ఏటుడు మూడునొడికల్పు రెండవ యంకములో విదూషకుడు 5 నాడికలుు మూడవయంకమున వీరమర్దుడు 7 నాడికలు నాలుగవ యంకమయలో అందరు 10 నొడికలకాలమున నటింపవతెను దీనికి మాళతల్లిక యనునాచూంతరము. కలదు, ఇందు అమాత్య, పురోహిత్త ఆాపనులు చిక్కు లలొ నున్నట్లు వ్యంపవలెను, మహ+రావ్షీిఎలో దీనికి త్యుదకథ అని రు. ం/ సాహిత్యదర్పణము శికీ భారతీవృత్వలు, సాయ కులు కొలడిమంద్కి వారు నాగరికులు, ద్వితీయాంకమున ఆరు గురు నాయికలు తృతీయాంకమున" ఒక్‌ నాగరకుడు. నటిరీప శృం-గార్యపకాశము +భౌవ్యపకాశనములోని మళల్లిక (శవ్యకావ్యము'గా ఆ శ్లోకములో-నే వర్చంవ డినది.

పదకొండవ భాగయ్మ్యు౫ 111

కావ్యా నుశాననము”గో దీనినీ వచన్ల కథగా "నెంచినది.

మల్లిక (మణికుల్య)

భావ(ప్రకాశనము- భోగళ్ళర్దగారమయు. _కకెళికీవృత్తి కథ మొదట్ట స్పష్టముగా నుండక చివరలో స్పష్టము కావ లెను. గర్భ; విమర్శసంధులు లేవు, రెండంకోయలు. మొదటి చానిలో విదూషకుడు? “రెండవదానిళో విటుడు నటింతుక

శృంగార(ప్రకాశము; దీనిని (శవ్యశ్రావ్యముగా గణింి నదిం

ఆావ్యానుశాసనము- దీనిని గద్యుగా సగణించినది.

విలానిక

సాహీత్యదర్పణము కొందరు. దీనిని *వినాయికి యనియు, కందరు దుర్మల్లియు అసన్నాఠుం

రసము శృంగారము. ఒకే అంకము గర్భ అవమర్శ సంధులు లేవు, నాయకుడు హీనుడు, కథ్య (ప్రసిద్ధమ్మ * నిర న్లముం

• లందు 10/లోస్వుంగములు, విదూషక్క విట్ట వీర మర్షులు నుందుతు.

రామా కీడము (వేరణము

అభినవభారతి హోస్య('ప్రాయమ్ము, [పహేళిశా) బుతు

వర్షన సంయుతేము రామా క్రీడము.

112 గీర్వాణ రూపకము

నాట్యసళ్వస్వదీపికల్లో (పేరణ మను పేరు గల నాట్య మున్నది. ఈజీంటేకిని సమానధర్శ మన్నది. పోస్యము పనిలో చెలేగును. రామ్లా్రీడ చనుదానిని దీపిక అంగీక లించినడి. ఇది శృంగారగర్భితము. ఆరామాక్రీడకు) ఈ రామా శ్రీడకును సంబంధ మున్న “జీమో.

కొందరు నాటక కర్తలు మారాచావనాయు సా+ర్దుడు

క్రీ వూ. 6 శతాబ్దిలో భరతుని ఫ్యాట్య శాప్రు మునకు వ్యాఖ్య రచించుటయే శోక భూపకములు కూడ పార్దుడు రచించినాడని కొందరన్నారు. క్రీ ఫూ. (పధమశతా

గి చిలోవర్థిల్లిన హావ విక్రమాదైత్యుజే ఇతడని కొందరన్నార్గు- * నుజంధువ్రు

అఆలంకారికుజే కాక య”ాతడు రూపక నిర్శాత. శారదా తనయుని (ప్రకారము. ఈ తడు నాటకమును వూర్హ్ర పశొంలే, భాస్వర్హ లలిత్క సమ్మగములను విభాగములు చేసిన వాడు 'వాసవదత్తా నాట్యపారము అను నాటకము రచించి నాడు. *పతంజలి మపార్షిపెర్కొన్న వాసవద_త్తయన. నాఖ్యా యికను ఈతజే రచించి యుండవచ్చును. ఆచార్య దండి వామనాచార్యుడ్కు అభినవగు_ప్తసాదులు, కూడ _సుబంధువును ఉరొాన్నారు శ్రీ ఫూ. మూడవశ తా బ్టిలోని వెడు కావచ్యునుః

'శామ్‌ల, సౌమీలులు

వీరు సోదరులు కావచ్చును. విరి నాటకీము లిప్పుడు

లభింపవు. వీరు శళ్యూదక కథను రచించినట్లు రా జ శకేఖరు

114 గీర్వాణ రూపకము డన్నాడు. కాళిధాసు వేర్కొన్నవారు వీకు కావ చ్చునుః ఆత్మబోభేంజ్ర సరస్వతీస్వామి తన గురు కత్న వూాలికా వ్యాఖ్యలో రామిలక్స్‌ని 'మణిప్రభా' నాటకమునుండి యుదా పారణలిచ్చినాడు అందు ఈ కవులు అర్భక శంక్షరునకు సమ కాల్నికు లన్నాడు. ఆది శంకరులకు అర్భక శంకరును ఇరువది యవ తరమువాడట. వీరు శః వ్యూ, ెండవ శతాచ్దివారు కావచ్చును, భాను-డు

ఈయన మునిశబ్దవాచ్యుడు *'వధిత యాసాం భాస 'సౌామిల కవిపు[తాపీనాం) అన్నాడు కాళిదాను. శ్రీ వూ ఆయిదవ శతాబ్దిలోని వారు భాసుడని ( ౦౫4౬3 ) వముతమ్య భఘునశ్యావము మహాళయుని వమత(ప్రకారము భానుడు శ్రీ పూ, మూడవశృతాచ్చిలోని " చంద్రగుప్తుని కాలమువాడు, ఒకడు భానుని కీ వూ. 8 శ తాచ్చిలోనికిన్ని మరి యొకరు ఆరవ శతాబ్దిలోనిక్షిని చేర్పినారు అన్ని విషయములు విజా రింపగా భాసుకు కీ. వూ -ఆరండవశఆా్సికి ఫపూర్వుజేశాని. తరువాతివాడు కాడని స్పష్ట మగును. |

గణపతి జాస్తి మువోళయులు 19010" వత్సరమున భాసనాటక చక్రమును కొనుగొన్నోరు. అందు 18 రూపక ములు కలను. భాసుడు “*మ్సై _త్తముమోద 24 గూపకములు రచించినల్టు (పతీతి.

1. స్వపస్నవాసవ ద _త్తీము ఇది ఆరంకముల నాటకము,

2 ౧(ప్రతిడ్యా యాగంధ రాయణను నాలుగంక యుల:-నాటిక

పన్నెండప ఛ్రాగము కర్‌ ల్సి దరిద్రశారుద త్తేము. నాలుగంకమిూలు మాత్రము" కలవు, ఆద్యంత శ్లోకములు లేవు. (గంధమ అసాపూర్షమూ.

44. (ప్రతిమ. నాటకము, రామాయ్‌ణ కథ,

5 బౌాలచరితము అయిదంకనులు; కంనవ ధాంతకధ-

6 ఊరుభంగము. భుర్యోధనుని తొడలు భీముడు విరుగగొట్టుట.

7. పాంచరా[త్రము: పారడవన కథ

తె, దూతవాక్యమ; పకాంకిక, కృష్ణుడు పొండవ సత మున కౌరవుల కడకు దూత గాబోవుట,

క మధ్యమ వ్యాయోగము: ాహ్మాణులను * భీమ జీనుడు రథీంచుట.

0. కర్ణభారీము. కర్ణుడు నిజ కవచ కు౦ డ ల ములను ఇంధ్రని కిచ్చుట., దీనికి *కవచకుండ లావారణము. అను చరు కొన్ని (వాత్యపతులలో కలదు,

1. 'దూత భుటోత్కచము అభిమన్యుని ధార్హరా ష్ష్రాలు వధించిన తరువాత పాండవులు ఖభటోత్క-చుని కౌరవ శివిరమునకు శాంతిదూతగా పంపిరి అతనిని కారవు లవమా నింపగా మటోత్క-చు 'జెదిర్నెను ధృతరాష్ట్రు డడ్డుపడిి ఆతనిని శాంత పరచెను.

2. అభిపేక నాటకము రామాయణములోని కిష్కిలంధు సుందర యిద్ధకాండలలోని కథ్య .జాలి ,పోరుతో

116 గీర్వాణ రూపకము (ప్రారంభమై. రావణ పతేనమ్సు సీత అగ్ని పరితతో సమౌొస్త మయినది. 18. ఆనిమారకము ఉత్వా్య్యు కథ దామక, (తయి విక్రమములు ఈ "రెండ రచనలు మిక్కిలి చిన్నవి. కొందరు ఇవి భానుని వన్నారు. యధార్ధమునకు కావు, వర రుచి పతంజలి ఇతనిని కృవిఅన్నాడు; ఆలంకారికు డని శ్యామిలకు కన్నాడు ఈయన ఉభయీభ సారిక్క అను బాణము రళంచినాడు ఈశ్వర 'దత్తుడు, (పరేళ్వరద త్తుడు) భూర్రవిట సంవాదము అను భాణము రచించెను, శ్యామిలకుడు ఈతడు ఈశ్వరదమ్తుని కుమారుడు. ఉదీచ్యుడ నని చెప్పుకొన్నాడు పాద ఆొడినకము అను భాణము నచించేను' వత్స గాజు చరితము దీనికి వీశాఫాసవద_త్తే మన్ని నామాంతెరము. కలదా, కర్హపేరు కెలియదు, గాని ,భోననొాటకములను పోలియున్నది'

ప న్నెండన భాగము శ? లాం

ఇది వోస్యప్రధాన మగు భాణము. ,ఇందు దేవదత్తా మూల -జీవుల' (ణయమ్ము మిషతము శళుని భలన వారిసమా గవుము వర్షింపబడినవి. ఇందులో ద _తృకలవపాత కాతంత వైయాకరణులను. ఖండించి పాశినిమతము * నుద్ధరించును. -వెశిక నూ(తములను, ఓంకారముతో ప్రూఫంభించిన ద_త్తకుని జృరు ఇందు కలదు

పుష్పదూష్నిత కము

ఇది _పకరణము. ఇందులో నాయిక కులజ- అభినవ

గువ్తుడు, ధనికుడు దీనిని పేర్కొన్నారు. కాళిదాను

క్రీ వూ. ప్రధమశతౌచ్చిలోని వాడు మూడు నాటక ములు రచిరచినారు మాళవిశాన్నీ మిత్రయ, విక్రమోర్వశీ యము: అభిజ్ఞాన జొ కుంతలము.

మాళవి కాగ్నిమ్మిత్రము అయిడంకముల శాటకము* సంగవంశజుతై న అగ్నిమి[గ్రుడు విదిశా (ప్రభువు. తన రాణికి పఠిచాగికగా నున్న మాళవిక నొకనోడు చూచును. ఇరువుర ను (వేమోద్చువ మగును. సమాగమమున క'నేకతంటతములు జరుగును, తుదక్షు మాళీవిక్ష ఒకానొక రాజప్తుత్రిక యనియు

118 గ్‌ర్వాణ రూపకము ఘజనాశక్రమమున తన రాణికి పనికత్మెగా తెచ్చికనియు రాజుకు "కెలియును మూళవికక్సు అగ్నిమితునకు వివాహము జరుగనూ ఇందలి విదూషకుడు మిక్కిలి నేర్పరి. గీర్వాణ రూప కములలో ఇంతటి చతురుడు కానరాడు మాళవికాన్ని మిత మును మనసుశం దుంచికొన్ని సంస్కృతమున అనేక నొటి కలు ఒయలు "వెడలినమి. విక్రమోర్వశీయము. ఇది (తోటకము- పురూరవుడు అను రాజు ప్రంద్రునకు యుద్ధమున తోడ్పడి వచ్చుచుండ.గ తోవలో రాతను జెత్తువొని పోవుచున్న ఊర్వశిని రతీ చును తోడనే వారికి పరస్పరానురాగ ముదయించును? ఇంద్రుని యానతివలన ఆమె -దేవలోకమునకు జనును. రె*ో ఫిరహాతురు డగును, ఊర్వశి తన ౬ పరాగమును వ్య క్తను చేయు ల్కేకైనుండి రాజు పాదములకడ సడ'వేయును. ఆసనము యమున నచట నున్న రాణి దానిని దీనీ చదివి ఉగ లగును "దేవలోకమున ఊర్వశి లక్ష్మీస్వయంవర నాటకములో లమ్మీపాత్రను ధరించినది సంభాషణలలో “వరుడు ఎవరు? అను (ప్రశ్నకు ఊర్వశి *పురుమాత్తముడుి అని ఇప్పుటకు మౌాన్సగా పురూరవుడు అని పలుకును ఆమె రాజును తఎ పోయుచుండక్ష చే అట్లు అపపయత్నముగా నన్నదె గురువు ఈభర తావార్యుడు “సీచధోలోకమున ఒడుమూి అని ఇవీంచి నాడు, ఇందుకు కనికరించి పురూరవుని వలన పుండు కలుగ

పన్నెండవ భాగము 119 నంతవరకును అతనికడ భూలోకమున ఆమెయుండూో నట్టను (గహించిశాడు

వారిరువురు నొకనాడు విపోరము చేయుచుండగా అడు గిడగూడని కాననమున ఊర్వశి పొరపాటున (పీజే శించుటచే లతగా తోడనే మారిపోయిను రాజు విచార (గ్రన్తుడై, ఉన్సుత్తప్రాయు.డె ఊర్వశ్నికె "వెదకి వెదక, తుదత దివ్య మణి[పభొవమున కనుగొనును, వారికి ఆయువు అను కుమారుడుకలుగును. ఊర్వశిభూలోకమన-నే రాజుకడ నుండు నట్లు కలదు డన్ముగహించున్ము.

-ఈ (తోటకమయు మిక్కిలి రమణీయమైనది. ఇందు చతు స్ధ్రాంకచూన రాజు విరపాయము విచితముగ్శా వ్యాదంయంగము ముగా నిరూవింప బడినది

అభిజ్ఞాన వాకఠకుంతలము. చం ద్రవంశప్రభువు దుష్యంత, డోకనొడు వేటకుబోయి. కణ్యాశ్రమము చేరి యాద్యశ్యు' కముగా శకుంతలను వరాచును. చెలికత్తెల తోేజ్చాటుతో వారి సమాగమము జరుగును, రాజధానికి "వెడలిపోవునపుడు రాజు శకుంతల కుంగరమిచ్చి,- త్వరలోనే అంతఃపురమునకు విలివించునని ఒప్పించి వెడలును.

పతిధ్యానపరాయణమైన శ కుంతల దూర్వాసుడు వచ్చుట గమనింప లేదు, “నిన్ను భర్త మరచిష్తోవునుగాకి యని బుషి. ఇశాపమోాయ'గ్యా చెలిక ్తే లాయనను వేడుకొనిరి అంగుళలీయ కమును చూచినప్పుడు రాజుకు స్టరణ కలుగునని. బుషి యిన్నుగహించి వెడలి పోయెను

120 గీర్వాణ రూసకము ఆమె గర్భవతి యగుట (గ్రహించి. పెంపుడు తంశడీ కణ్వుడు తోడిచ్చి శకుంతలను దుష్యంతుని కడకు బంపును శాపవశమున ఆతడు భార్యను గు రింపలేదు, ఉంగరమును ఇ్లూపుట్నకై శకుంతల (చేలు -కూచుకొన గా అంగులియక మూ లేదు అమె క క్రతీర్మమున స్నానము చేయుచుండగా ఉంవగ మామెకు తెలియకుండ నీటిలో జారిపోయివది ఈ సమళి మున చేప దానిని 'మింగినది రాజు నిరాకరించిన పెమ్ముట శకుంతలను వేల్లు -శ్రీవలో కమునకు గొనిపోవును. కొలది రోజులకు రాజభటులు జాలరిని రాజునన్ని ధిక్‌ పట్వకొనివచ్చి, రాజాంగుళీయకమును అపపారించి నారనిఅఖి యోగము ెచ్చిరి, చేపకడుపును తరగుచుండగా నిదిదొరకిన దని వాడు విన్నవించుకో'గ్నా వానిని దుష్యంతుడు విడిపించి; అ్తరస్తల్నియకమునుదూచి, శకుంతలను స్మరించి విచారవడును లే కొంతకాలమునకు దుష్యంతుడు ఇంద్రుని కోరికమై, "దేవలోకమునకు బోయి వచ్చుచుండగా మారీశా[శ్రమమున భార్యావుత్రులను గలునుకొనును కథ శుభాంతము, విశ్వజనీన సాహిత్యములో ఆగగశే*! జెందిన యౌ నాటకము సర్వవిధముల రమణీయ మైనది ఇతనికి ఇంద్రాణీ గుస్తడను నామాంతరము. కలదు ఈతడు ఆశ్శకాదేశ (బాహూణుడు బుక్సామములు, అధ్య

పన్నెండవ భాగము 2! యనము చేసీ గణీసకా స్త్ర, సాట్యశా(స్రుములందు (పవీణ్బుడె ననుగలను పక్షైడివాడు కాల(క్రనుమున ఈతడు ఉజ్జయినికి (పభ్తువె, 100 సంవత్పరముల 10 రోజులు జీవించినవాడు; అశ్వమేధ [కతువు జేసీనవాడు. కొందరు -నెభుంటికులు శూటక్క వికము సావా సాంక శబ్దములు సనూనార్థకము లన్నారు. $హూద్రకుని జీవితము ఆ'నేకులు (గంథరూపమున రచిం చినారు ఆఖ్యాయికా రూపమున శరాద్రకి చర్మితీము ఈూ(ద్రక కథు 'రొపుల సౌమిలులు, (వ్రాకృతమున పంచళిభఖుడు, ఈూ(ద్రక కథ వికాంత కళూదకము ఆను నాటఎకమయు నొకరు _వాసినారు. శూ దకుని కాలమును గూర్చి బవ్వీవిధముల చర్చలు జరిగినవి. అన్నిటిని పరిశిలింపగా నితడు క్రి అ. (పథము కతా చిలోని వాడని తేలినది. ౨... ఈతని రచన మృొచ్చకటికము అన్నుపకరణము. బారు దత్తు డను ఉత్త్వమబొహ్ముణుడు సంపద కోల్ప్సోయనాడు. ఆయినను వసంతసేన యమ గణిక ఇతనిని _వేమించినది ఒక నాడు తననగలు చారుదత్తుని కుమారుడు ఆడుకొను చిన్న మట్టిబండిలో ఎబి ఇతనియింటకి పంపినడి. నాటిరాజు బౌవ మరది శ కారుడు వసంతసేనను వరించి, తిరస్కృృతు.డై టఉకనా ఉజామెను ఒంటరిగా జూచి గొంతు నొక్కనాొడు,. ఆమె సతి తవ్చిపడిపోయినదిః అంతట శ కారుఢు చారుదత్తుని వై పాత్యా భియోగము అెఛ్చినాడు తత్ఫలితముగా చారుదత్తునకు మరణ

1922 గీర్వాణ రూపకము దండన విధింపఒజినది. శూలారోపము. జరుగనున్న సనమయ మున వధ్యస్థాసమునకు వసంతసేన పోవుటచే శిత తప్పినది ఇంతలో 'రాజ్యమున ఉపస్త్షవము ఒబయలుదేరినది ఆర్యకుడు ఉజ్ఞయిన్నీప్రభు వయినాడు తత్ప్చూర్వముతాను నే ను-డి తప్పించుకొనుటకు తోడ్పడిన చారుజుమ్రని కృతజ్ఞతా సూచకముగా నిజపధానోద్యోగులలో జేర్చుకొన్నాడు, ౨వత్తుని చిన్నికుమారుని మృచ్చకటికను బట్టి ఈ్యప్రకరణమునకు మృచ్చ్ళకటిక మను జేరు వచ్చినది (ప్రపం చమునందలి ఉచ్చకోటినాటకములలో -ఈపకరణము చేరినది. ఇందు (౮౫44న మం[5రరు) చాల పహాచ్చు- రంగస్థల మున (ప్రదర్శనమునకు అనుకూలించు భూపకముం (7) సారీప్యుత్ర (ప్రకరణము. 9 అంకముల రూపకము. ఇందు సారీప్పుతుడు అశ్వజత్తుతో మాటాడినాడు. అనంతేరము తన మృత్రను విదూపకునితో బుద్ధుడు గురుస్టానమునకు తగి నవా డనుటకు ప్రయత్నించును [బాహ్మణుడు తత్రియుని ఉపదేశము (గహింపరా దని విదూషకు డనును జకెషధము హీనకులజు డిచ్చినను మేలు వేయునట్టున, దచ్చి గొన్నవానికి అవరకులజుడు ఉదక మిచ్చినన్సు దప్పి తీరునట్లును. బుద్దుని యుపబేశ ముసకరించు నని యతడు చెప్పి, మి తని నంత్య వీ పరచెను. ఇంతలో వౌాద్దల్యాయనుడు వచ్చి. సారీప్యుతుని

షన్నెండన భాగము 12ళ పలుకరించి, ఆతనియుల్జ్టాసమునకు . కారణ మే మని యడిగ విషయము (గ్రహించెను అంతట నిరువురును బుద్ధునికడకు జోవగా. యన వీరి నాదరించ్చి తన శిష్యులలో విరు జ్ఞాన మునన్సు శక్రులందును (ప్రముఖు ౬గుదు రని భవిష్యత్తు. లలి ఇను, ఆనంత “సంవాదములో బుద్ధుడు సారిపుత్రునికి తత్త్వ విషయములు ెలుపుచు, శొశ్వతాత్ళు యుండ దని నిరూ పించినాడు, మితు లుభయులు బుద్ధశిష్యులె ఆయనను స్తుతించి ఆశీర్వచనము పొందుదురు. కథ నమాస్త మగును

ఆశ్వ మోషునివానివలె నానవచ్చు నురిెండు నాటక భాగములు కలవు అందు మొదటిది (ప్రబోధచం(దోదయను? వంటిది. బుద్ది కీర, ధృతి ఇత్యాది పాత్రలు కలవు- "రెండవది ధర్గుప్రథానరూపక వముయినను శృంగాభకాయిష్టమ్యుగా గాన బడును. మగథావతి యను గణికక్కు సోమదత్తు డను ధూరర్తు నకు ధనంబయు. డను రాజకుమూరువక్షను గలసంబంధము చూపబిడినది. (ంథము ఖండ మగుటచే. ఏమి వెప్పటకును అవకాశము లేదు. అశ్యమోషుడు. క్రీ అ. ద్వితీయశ తాచి లోని వాడు

ఈతడు ౩ శ్చీరక నాటక క_ర్రయని అభినవ గుహుడు అభినవ భాళంలో చెప్పినాడు. అతీడు చండ్రగోమి యగనో శాదో. చందగోమి పాచీను జేమో యనిపించును.

వివిఫ సభాసదులను సంతోష పుచు రూసకములను చం[ద్రకుడు ర చించినాడనియ్యు నొప్పకవియనియు. కల్ద్యణుడు

[24 గీర్వాణ రూసకనిు వ్రాసినాడు. ఈతడు కాళ్ళ్మీ ప్రభువగు ప్రంజీ (డీ)నుని సభలో వర్ధిల్లి నాడు కావున (క్రీ అ 108 సంవత్స (పాంళమువొడు కన్నింఘామ్‌ మహాశయుని మత (పకాాము క్రీ అ తి19 (సాంతములోని వాడు నాట్యం సర్వజన (ష్యం యశ్చ కే స మహాక్షవి; ద్వెపాయన మునే రంశ వత్కాలే చందకో భవల్‌. ఎ ఆజ తరంగత్రి 11 16 ధీర నాగుడు భొదంత ధిరనాగుడు శ్రీ అంశత్‌ 1 ఆ్చికి ముంచే ఆరాల పురమున నున్నవాడు. ఈతని *క్రందమాలి అంకముల గొటకము, ఉత్తర రామచరిత్రకధ. కరుణము [పథాన రసము భవభూతి పూర్వమే యితడు రమణీయ రచన వేసినాడు భోజాదు లోదరకముతో నితనిని చేరొం_న్నాడు వల్లభ -ద్రేవ 'శుభర చానులు నుభాపిత కోశములలో శీతని వని యూుథ్ధరి౫ చిన శ్లోకము లిందు గానరావు, కుందమాల ఉ _తమనాటకమా కాని ఉత్తర శానుచరితమునకు సాటి కాదు విజ్ఞిక ( విజ్ఞక ) ఈల క ఈ శబ్దము విజయా శబ్దమునకు (ప్రాకృత రూపమని “కౌముదీ మపహోత్సనము' అను నాటక (ప్రతిలో చేరు సరిగా

పన్నెండవ భాగము రలిర్‌ కనఒడబేదు. అఆయినను ఊహించి ఆ నాటక నంపాదకులు విజ్ఞక కావచ్చు నన్నారు. ఈ వ్లోకము కొంత ఉపకరించినదిం జయతి (ప్రధమం విజయా జయ న్సి "జేవా స్వయం మవోేవ; శువాన్తా భగవవా అన_న్త నారాయణొ జయత? ఇందలి విజయా శజ్ఞమయు (ప్రధానముగా గహౌంచినారు. విజ్ఞక చంద్రాదిత్య నృపాలుని రాణియను పతమున (శీ ఆ వడవ శతాబ్చిలోనిది కావలెను దత్తక్క గణిశాపుత మూల ేవుల (ప్రశంన యుండుటచే ఈ నాటకము “చతు ర్యాలి నా - దే యనివీంచును. తొలుత విజ్ఞక యయనునామమే నంగయాస్పదము నాటకములోని విషయములను బట్టి చూచి నచో శ్రీ అ 5వ శతాబ్దికి చాల ఫూర్వమే రచన జరిగినట్టు భావింపవచ్చును. స (వాత ప్రతిలో నాటకమునకు ేరులేదు కాని స్యూత్ర భారుని వాక్యములోని శ్షేషనుబట్టి సంపాదకులు దీనికి కౌముదీ మవోోల్పేవ మని ేరు పెట్టనారు పొటలీహాత్రమున కల్యాణవర్శకు అభిమేకము. జరుగు సమయమున ఈనాటకము నాతనియదుట (పదర్శించినారు. లిచ్చనీప్రభువు చండనేనుడు కల్యాణవర్థుతంద్రి నుందరవర్శను సంహారించుటయుు మంత్రి మంతగుప్తుడు కల్యాణవర్భుకు వురల 'రాజ్యసంపాదనము వేయుటకు అందలి యితినృత్తము,

126 గీర్వాణ రూపకము

సుంద వవర్భు కేనాగిసతి యగు చండసేనుదడ తన (ప్రభు ఫవునకు పారంపర్యముగా ళతువు లగు లిచ్చవీయులల్‌ కుట్ర వేసనాడు వారు వచ్చి పాటలీపుత్రము నా్రమించి. యుద్ధ ములో నుందరవర్శును సంహరించి, మగధరాజ్యమున చండ వర్శును (ప్రతివ్యీంచిరి సుందరవర్ముమం(త్రి మంగు హడు- రాజు బిడ్డడు. కల్యాణవర్మను చాటుగా గొనిపోయి వింధ్యపర్వతీమ లలో పంపా(ప్రదేశమున నురతీతముగా నుంచి? తాను మారు వేసములతో మగధరాజ్యమున__ దిరుగుచు, మంచితరుణము న్నక్తై వేచియుంజెను కొలదిసంవతృుఎములకు సేనలు సను కళూర్యుకొన్సి మంఢ్రగుప్తుడు చ (ద్రవక్శును అంపారించ్చి కల్యాణవర్యను పిత్య మైన మగదరాజ్యమునకు (పభువుగా (ప్రతిష్టిం చెను.

కీర్తిసేనన్ఫనాలుని వ్వుత్‌క ₹ “నుతిని సంవ్యాపదేశ్‌ మున నున్న కాలమున కల్యాణవర్శ చూ చియుం జను వారి! +కవుముగా అ నురాగము వృద్ధి యయినది రాజ్యమునకు వచ్చినతర్వాత కీ ర్రిమతిని కల్యాణవర్శకు ధర్మపత్ని గా కీర్తి ననుడు రాయబారిని పంపును

విళాఖదత్తుడు

క్రీ ఆ. 5 శతాచ్దిప్రాంంఛములో నున్నవాడు ముదా రాతనమను 7 అంకము నాటకమును రచించినాడు. ఈశజేడు పృధుమహారాజు కుమూర్రుక్షు. వకేేశ్వరదమ్తుని మనువడు. పరి పాలకుల వంశములోని వా డగుటచే రాజనీతి వధాః మగు నాటకమును రచించినాడు.

పన్నెండవ భాగము కలగ

చాణక్యుడు (ప్రతిజ్ఞచేని నందవంశమును నాశనము చేస్పి శిష్యుడు చందడ్రగు వుని రాజసింహోసనమువై నిలివినాడు. రాతను డన్ముబభాహ్యుణమంతత్రి నందపత్షపాతి ఒకచో నుండి చంద్రగుహ్నని పదగభష్టుని జేయ యత్నించుచున్నాడు, నీతిలో బృవాస్పతిని మించిన చాణక్యుడు, 'ేగులను నియోగించ్చి ఆవలిపతీమువారి రపాస్యములను (గహించునపుడు రాతన మంథతిమ్ముద (ఉంగరమ్ము ఇతనికి చారునివలలన లభించినది చానివలన కథ తిరిగిపోవును కావున నాటకమునకు ముదా రాతన మనువేరు వచ్చినది. చాణక్యుడు ఆవలిపతీము వారిలో అంతుకలపాములు కల్పించి, రావ్షసమంధ్రిని వారు ఐడిచిపెట్టునట్టుచేయగలి గను. రాతసునకు (ప్రాణమ్మతమయిన చందనచదానునకు తనమూలమున మరణశిక్ష విధింపబడిన దని “తెలిసి రాషీసుడువచ్చి చాణక్యునకు స్వాధీనమగును, నంద పతమును విడిచి చంద్రగుప్తునిపతము వహించి పధానమంత్రి త్వము నంగీకరింపు మని మహ+నీతివేత్త చాణక్యుడు కోరాగ్యా' ముగ్హుటె రామసుడు సమ్మాతించును. ఎల్లరునుమి([త్రులగుదురు. ॥

ఈనాటకమున శృంగార మేమా(రత్రమునులేదు. ఒక్కక్సే తత కలదు. అందును కరుణరసమే కానవచ్చును. -ఈ రూపకము మహో(ప్రసీద్ధి కలది. ఐతిహాసిక విషయములు అెలిసి కొన్నవీన్ముట ముద్రారాతీసము బాగుగ్యాగహింప వీలగును,

విశాఖ దేవుడు

గు _పసమ్రాటొ చంద్రగుహ్వని కాలమున ఈ నాటక

క వర్ధిల్లినట్లు ఉఊపహోెంపవచ్చును.అనగా 'శ్రీ ఆ. కవశ అొబ్టిల"

128 గ్‌ర్వాణ రూపకము ఈతడు "దేవచందగు _ప్తము అను త్‌ ఆంకముల నాటకము రచింఖెను. భోజుడు శృంగార ('ప్రకాశమునను, రామచందుడు నాట్యదర్పణమునను ఉదాహారించిళ విషయములను బట్టి ఈ యూనా కవకాశము కలదు.

"వేసవి కాలమున హిమాలయ (ప్రాంతమున కొలది పరివారముతో 'భ్రువాదేవి యుండగా శక పభువు అనె నప పారించుకొని పోయి. తనను ఇండియాడు వలి ఒలవంగిట్ట నారంభించెను. చంద్రగుప్తుని సోదరుకు రుమూ చంద్రగుప్తు డామెభ్కృ. ఆతడు నటసంఘము "నెర్పాటుచేస్తే తాను శ్ర "వేషముధరించి. స్ర్రీలంగట్నుడెన శకనృవాలుని మనస్సు నాకర్షించినాడు. ఈ సమయముననే భఘటనా(క్రమమున (ధ్రువాబేవి తప్పించుకొని పోవును. సంశేతస్యైాన మేర్పరళి; శకుని రప్పించిస్ర్రీవేషమున నున్న కుమార చంద్రగుక్తుడు; వానిని సంహూరిచును, బది కథ

అఖిసారికా వంచితక్సము (ఆభిసారిశా బంధితకమో) ఇదియును విశాఖజేపుని నాటకమని అభిన..గుప్తాడు భోడో డును తెలికినార్రు

పద్మావ తికిని ఉదయన మవోారాజునకును ఎడబాటు కల్పించుట్నక ఇొంవరో ధూ ర్తులు ఉదయనప్పు రుని పద్మావతి సంహరించిన జని 'ప్రవాదము సృష్టించిశారు. రొజు నమ్మి; పద్మావతిని నిందించి 'ెదరించినాడు, ఆమె యంతఃప్పురమునం దుండి రాజుకు విశ్వాసము కలిగింపజాలదు; కావున రౌజ ధాని విడిచి, వేటకై "వేషము ధరించి (క్రమముగా రాజుసన్ని

పన్నెండవ భాగము 209 ఛికి జేరి ఆయన మనన్సు నాకర్షించ్హి కొంతకాల మఖిసారి క7గ నటించ్చి రాజుకు తనయుడ సంవూర్జాను రాగము కల దని (గహీంచ్చి నిజస్వరూపము చూపి దోషంహిత యని నమ్ముంప గలిెగను. అభినవ భారతిలో చెప్పినట్టు ఇందు నష్ట రాగ (వ త్య్టానయనము కలదుం అభిస రణమువలన తరూసక్ష మున కీజేరు వచ్చినదిం (శీవార్జుడు యి

[(పతాపశీల శీలాదిత్య అను బిరుదులు వహించిన మపహీభాజుం శ్రీః ఆ 604 వత్సేరమున సీంపాసన మొక్కి నొడు- గుప్తవంశ -తత్రియుడు. ఈతని కాలమున చీనాయాతతి కుడు యువాన్‌ చాంగ్‌ భరతఖండమునకు వచ్చి; పర్యటన ముో ఈశని కొలువుకూటమును దూచినాడు, బౌణ్మ మయూరం దివాకరు లీతని యాస్థానములోని (ప్రసిద్ధ రచయి లలు ఈయన పేర నున్నవి మూడు రూపకనులు: వ్రియదర్శిక్క ర త్నౌ వళి నాగానందము కొందరి మతప్రకారము భానుడో, ధావకుడో, బౌణుడో ఈరూపకత్రయమును చేసి శ్రువార్దునిపేరు. పెళ్టైనని 'పతీతి. నాట్యశా స్త్ర వ్యాఖ్యాన శారు.డైన హార్డుజే వీనిని రచించెనని కొండ రందురు. ఇవి వళ్వాసయోగ్యములు కావు

శ్రీనార్డుడు రూపక్యతీయము"నే కాక అన్యరచనలు కూడ చేసీనట్టుతోచును. సుభాషిత కోశములలో ఈతనివి 19% శ్లోకములు కానవచ్చుచున్నవి. ఇవి కాక “నుప్థ్రాత

180 గేర్వాణ రూపకము స్మోతము.. (24 న్లోకములుు అష్టమపహాశ్రీవైత్య సంస్కార స్తోత్రము (5 న్లోకములు) ఈశతనివని (ప్రతీతి,

'వ్రియదర్శిక నాలుగంకముల నాటిక అంగేశ (ప్రభువు దృఢవర్శ తనప్వుతిక (వియనర్శికను ఉదయన మహో రాజున కిచ్చుటతై యత్నించుచుండగా కళింగరాజు అతని నోడించి, చెర నుంచినాడు. కొన్ని సంఘటన లయినవెనుక అతనిసేనాని (చేయదర్శికను ఉదయనుని రాజధానికి గొని పోయి ఆరణ్యిక అనువేర మహారాజ్ఞకి పనిక_ల్తెగా చేర్చి నాడు, ఒకనాడు ఉదయను డామెను అంతిపురమున జూచు టయు అన్యోన్యాగనురాగము కలుగుటయు. సంభవించెను, తు*కు రాణికి ఆకత్యిక తనబంధురామిని 'తెలినీసది. అప్పుడు రాణి సంగతులు (గహించి స్వయముగా [వీయదర్శికను రాజు కిచ్చి వివాహము చేయించినదిం

రళ్నావళి. ఓ అంకముల నాటిక, నాయకుడు ఉద యన మహారాజు, భుటనాక్రమమున సముద్రమున నౌక మునిగి సింాళరాజపుడతి రత్నావళి ఎట్లో ఒక్లు చేరి క్రమ ముగా ఉదంయనుని రాణి వాసవదత్తాబేవికి సౌగరిక అనువేర సరిచారికాగా చేరినది. ఒకనాడు ఉత్సవసమయమున రాడా సొగరికను చూచినాడు పరస్పరము (శమోదయ మయినది, వారిసమాగమమున "కెన్నో యత్నములుజరిగినవి. రాణ తెల్సి సాగరికను బంధనమున నుంచినది. ఆ కంతరము కొన్ని భుటనల వలన సాగరిక తనబంధువు రత్నావళి యిని రాణికి తెలిసి నది. ఆమెసమ్ముతితో రత్నావళికి ఉదయనునకు పరిణయ చుయినది.

ఛ్‌ న్నెండిఎ భాగము శేక్‌1

ఈకథ పౌరాణికము కాక కతివినీకమ్యు కాని చరి (తను కవి ఊొుంనవర కనుసరించెనో తెలియదు. ఇది (్రసిస్ట నాటిక. ధనంజయుడు దశరూపకమున దీనిని బాల సారులను సంధించినాడుః

నాగానందము. ఓ ఆంకములు, కధానరి త్థాస్ట్రోరము, బోని బీమూళతవాొపాను డను విడ్యాధర రాజకుమార్చుని కథ ననుసరించి రచింపబడినది. ఆతడు రాజ్యము విడిచి అడవిలో తలిదండులకు సవర్యలు వేయు చుండును, ఒకనాడు గంథర్వు రాజపు(తిక మలయవతిని చూచినాడు. అనంతరము. వారికీ ఐవాపా చముయినది.

గరుడునకు దినమున కొకొనాగుని సమర్ప్చించునట్టు నాగ శాజొ వన్టివస్థ చేనుకొన్నాడు. ఆనాటివందు నాగు డొకడు వధ్యస్థానమునకు బోవుచుండ బజీమూతవాపానుడు హరాచ్చి జారిపడి తానే యళీనిస్థానమును "చేరను. గరుడుడు అతనిని ముకుూరో పొడిచి, "గాయ పరచ్చి తర్వాళచూచి పొరపాటు గ్రహించి సత్వ్వగుణమహివమను కొనియాడును.. గారీదేవి సాతొాశ్యరించ్చి జీమూతవాపహానుని రక్షించును, నాగకులము నకుగూడ శాటినుండి సంరతీణము సంభుటిల్లినది.

జొద్ధధర్సువ్యా పీక యీ నాటకము రచింపబడజె నను టకు వీలుబేదుం బుద్దునకు బహుకాలము శ్రిందట'నే ఆర్యధర్మ ములలో అహింస (ప్రతిపొదిత మయింది. గరుడుడు ఆర్యదేన తలలోనివావు. గారీదేవి సావిన్కరించుప, ఆమృలవక్షము కురియు ఆర్యసం ప్రదాయముళోనివి

182 గీర్వాణ రూపకము ఈరూపకమునకు విశేషఖ్యతి కలదు. భట్ట నారాయణుడు శాండిల్యస గోత్రుడు; మృగరాజ లాంఛితుడు. (క్రీ ఆ

ణో క తాబ్చి ఫూర్వార్థములోని వొకు, ఆకాలమున వంగే మును పరిపాలించిన ఆదిళూర నృపాలుడు. కన్య్థకుబ్దమును డి ఆహ్వానించిన (బిపహ్మూణ కుటుంబములలోని వాడు నిశొవర్ష నము రమణీయముగా చేయుటచే. నితనికి నిశానారాయణు డను లాంచనము కలిాెను భట్టబాణుని కోరికవై నారాయ ణుడు చౌద్ధధిక్షువుకు శిష్యుడ్రై వారితత్వము (గహించి, ధర క్రియను చాద్ద నైయాయికాచార్యు నోడించెనట. ఈతడు మూడు [గంథములను రచించెనని (ప్రతీతి. వేణీ సంహార నాటకము 6 అంకములు కలది. నిండుసభలో (రౌపదీ శేశ్యణపాణము. దుశ్నాసనుకు చేసినప్పుడు వానిర_క్త్‌ ముతో ఆ్రవ్సై శ్చేశములను సవరించి ముడి చేయుదు ననీ భీముక్సు (పతిజ్ఞ 'జేసినాడు ఈ నాటకము భారతయుద్ధమలో (ప్రారంభమయి, (బౌసది వేణీసంహారముతో. (కురులు ముడు చుటతో్సో ముగియును. ఇయ్యధది వీరరస (వధానము దశరూప కాది గంథములు నాటక లతీణముల కుదొపహారణముగా వేణీ సంవారము నుర్ధూటించును. మిక్కిలి ప్రసీవ్రమెన నొట కము. యువద్వీపముస్‌ బవుకాలము (శ్రిందటనే దినికి వ్యావ (ప్రభౌవములు కలిగినట్లు విశదము.

పన్నెండవ భాగము క్ర ఛభవభూతి

మహానుభావుడు, ఇతనితల్లి జాతుకరి తండ్రి నేల కంకుక్కు కాత భట్ట గోపాలుడు వాజ వేయయాగము. బేసీన వాడు. ఆప_స్తంభనూ(ుడు _కాళ్యపసగో తుడు కృృష్ణంయ జశ్యొాఖాధ్యాయి. ఈతని వంశమువాడు ఉదుంజఒడజుల్పు సోము శీధుల్సు పం క్షిపావనులు, గురువు జ్ఞాననిథిం యతి కానోపును పవ్నితృబెదిక కుటుంబ సంజాతుడగు నీతకు వేదాధ్యయనము, ఉపనిషగ్పఠళన ముసాంఖ్యయోగ మయులున భ్యశించినాడు.ఇతిహ్యూ (పకా మోతడు జగద్విఖ్యాతుడగు మీమాంసా చార్యుడు మమాగిలభట్టు శిష్యుడు ఒంధువు. ఈతడు పదా వాక్య (సమా శాని ్రీకంఠభాష్యము [నాయుటచే ఆపేరు వచ్చినదని $ొం దరందురు ఉంచేకాచార్యుడనియు, విశ్వమాపుడనియు, మం జన మి కుడనియు, నులేస్వరాచార్యుడనియు వివిధ నావు ములు ఈయన కన్వయించినాడు. ఇందలి యాధ్య్యామె న్నను, భవభూతి శబ్బవాచ్యుడగు మహాపురుషుడు విద్వద్వ-శే ణ్యుడను మవోకవి మార్తాండుడు నగుట నిస్సంశయము. ఈతడు. చెప్పిన

“నిరిజాయా స్తనౌ వన్దే భవ భూతి సితాననా తపస్వీకాంగత్యోవస్థా మితిస్నేరాననా వివ;

అను శ్లోకములోని భవభూతి పదమువలన భవభూతి

యను నామము నిలిచెనని సంప్రదాయవే త్త లందురు,

[6న గీర్వాణ రూసకమూ

భవభూతి విదర్శ'దేళములోని పద్మపురమున జనించిన ఆంభుడు. చిన్నతనమున "ేశాటనము వేయుచ్చు. నట లతో సాంగళ్యము కలిగి స్వయముగా 'వేసధారణముచేసి రంగస్థల మువై నాటకములలో నటించినట్లు తోచును.

నడివయస్సున కన్యావబ్దాధిపతి యను యశోవర్శ అ స్థానములో నుండి భవభూతి తుదకు శాళ్ళ్మీరము. వేరిను- శ్ర అఆ శ8వ శ తాచ్చిలో వర్థిల్లినవాడు

“ఈతడు రచించిన వానిలో మూకు నాటకములు లభ ములు, మాలతీ చూధవము మహావీర చరితము, ఉ_త్తర రావా చరితము

మాలకీచూధవము. 10 అంకముల (ప్రకరణము ఉత్స ద్య విషయము ఉజ్ఞయినిలో అమాత్యుని ప్యుతిక మాలలిని, అనదేశానూత శని పుత్రుడు మాధవుడు ఉజ్జెయినిలో విద్యా ఫ్ట్‌గౌ నుండి చూచినాడ్సు ఇరువురు (వేమభరిగు లయినారు= ౮ జు తన యన్ముగపహాపాతుడగు నొకనికి మాలతి నిప్పించి వివాపాము చేయపద్రలచినా డు. మాధవమిత్రుడగు మకరందుడు: మాలరీేషము ధరించి వివావశోతవృము. జరుగ నిచ్చినామూ ఈ నడుమ వివిధసంధుటనలు జరుగును. తుజకు బొన్స పరిధ్రా జకల తోణ్చాటువలన మాలతీ మాధవులకు సమామగము జరిగి పరిణయ మగును,

'ప్రధమానురాగము తత్పరిణామములు అవరోధములు, అధిక యత్నములు, శఇమాగమము ఇత్యాదులు వర్షించుటలో మాలరీమాధవము మహీవలయము లోని మహోన్నత రూసక గేశి నెకానదిం

చన్నెండన భాగము తై

ఈ కథను పద్యములో సం్టగపాముగా. *'బుజలహ్వీ యను వేరుతో. మైధిలకర్మ రచించినాడు. ఉన్షండకవి తన “మల్లికామారుతమూ అను (ప్రకరణ మున మాలతీ మాధవమును విశేషముగా ననుకరించినాడు.

మవో వీరచరితము: 7” అంకముల నాటకము రామా యణకధ కొలది మార్పులతో రాముని మవోవీరునిగా వర్ణం చినది. తుదియంకములో పుషుకవిమానమున సీతారాములు (ప్రయాణము చేయునపుడు భరతభఖ్బండ వర్షనము కలదు,

ఇందలి తుదిరెండంకములు లభింపనందున నుబవ్మూ ఇజ్టకకి పూ_ర్తిచేనెను. తరువాత బవుకాలమునకు భవభూతి రచనయ్‌ లభ్థమ య్యొను.

ఉ_త్తరరామచరి[త్రము: ౯ అంకముల నాటకము రామా యణో త్తర కాండలోని కథ. సీతాపరి త్యాగమ్యు వా ల్మకియా (శ్రమమున ఆమె శికువులను కనుట్ట లవకళులు ఇరుగుట, శతారాముల సమాగమము అతిహ్ఫూద్యముగా వర్ణింప ఎడినవి

ఈ నాటకము విశ్వజున రూపక (శేశిలో మహో న్నతే స్టో నము నొందినది- కరుణ5స (ప్రతిపాదకము,

యశోవర శి

రామాభ్యుదయము: 6 అంకముల నాటక మనియ్యు

రామాయణకథ యనియు శారదాతనయు డన్నాడు

156 గీర్వాణ రూపకమూ. బ్య్షడ్షంకం దృశ్యతే లోే రామాభ్యుద మయ నాటకమ్‌ * అభినవగుప్తుడుకూడ ఈనాటకము యశోవర్శు విరచిత మన్నాడు- రాజశేఖరుడు యాయావరీయుడు ఈళతనికల్లి శీలవతి తండ్రి దుర్ద కుడు. కళని తాగతాత అకాలజలడుడు గొప్పకవి. రాజపుత్తి, రి రాజకన్య చాపహాణవంశీయ అవంతినుందరిని "వెండ్ల యాడ్‌ నాడు. ఈమె ఆలంకారికురాలు, ఈము యభిప్రాయములను భర్న తన “కావ్యమిామాంస” లో ఉస్టడించినాడుం “ఈతడు విదర్శుకుంతల (ప్రాంతమువాడు. భరతఖండమున విశేషముగా పర్యటనము వేసినాడు. మహేం్యడపాల (ప్రభువునకు అతని కమారుడు మహీపాలునకును గురువు నని ఇచెప్పుళొన్నాడు- ఈగడు క్రీ అ. 10 కతాన్టిప్రారంభమున వగ్ధిల్లినవొడు. "తాను ఆరు (గంథములు రచించినట్లు రాజశేఖరుడు బాలఠరామాయణ (పస్తావనలో ఇెప్పినాడు.. నాలుగు నాటక ములు “కావ్యమామాంసి మాత్రము శా నవచ్చుచున్నవి. రరత్నమంజరియను నాటకమును రచించియుండవ చచ్చును. హర విలాసకాన్యము ఈతడు వేసినట్టు అనేకులు శెప్పినారు. వాలరామాయణము. 10 ఆంకమ లు, తరచుగామార్చు. లతో రాహయణకథ. ఇందు రావణుడు తొలుతనుండియు సీతనువరించి రామునకు '(ప్రతిస్పర్థి. ఖీకరుడుగాకాక అనురాగ వంతుడుగా చి తింసబడినాడు. రాజగేఖళుడు ఉపజ్ఞాన్వితుదు,

పన్నెండవ భాగము కట

కాలభాకతళు: (వచండపాండవ నాచూంతరమి కలది. =౭0కంకములు మాము లభించుచున్నవి. గాపదీ వివాహము. ద్యూతము పరాభవమ్యు పాండవ వసగమనమ్ము మ్మాతేము కలవు.

విర్ధసాల భణీకనము: (విస్ధసాలభాంజిక) నాలుగంకములి నాటిక. లొట్మప్రభువు చం వ తనప్పుతిక మృగాంకవతికీ పురుప చేషము ీయించి ేరళ(ప్రభువు విద్యాధరుని రాణివడ్డకు బంసును రాజుకు మృగాంకనత్‌ సంగతి కమముగా తెలియును తుద కీరువురకును రహాస్యముగా. పెంగ్లి జరుగును. పుతో త్పత్సి యయిన దను సంతోషవా కృతో కథ ముగియును.

ఎావాటో

కర్ఫ్పూరనుంజరి: 41 అ:కముల సట్టకము. ఠకంతలరాఖ బుటతికిని, చందపాల (వభువునకును నివాపాముం

ఫీమట (ఖీముదేవుడు)

“శాలింజర 'ప్రభువు- ఇయిదు రూపకములు రచింకొ నట. స్వప్నదశాననమ్యు (ప్రతిభాచాణక్యము, మనోరమౌా వత్సరాజము ఇత్యాద లు) అన్నియు లోషించినపి,

మాయురాజు (మాతరా జు

అనంగహర్షు డను నానూంతరము గలయీ కాఐఎచని (ప్రభువు మాహిమ్ముతి రాజధానిగా ఛేదొదేధమును. పరిపాల్నిం చెనవాదు, ఈతకు ఉదా గృరాఘవమ్మ, ఆాపనవత్పగాజము అను నాటకములు రచించినాడుః

138 గీర్వాణ కూపకము శష ప దుడు వ

దవీణాపధ నివాసి, ఒకానొక ఛంకరాచార్యులవారి శిమ్యు డని పతీఈ క్రీ అ 9వ శ తార్జిలోనివాడు. ఈతడు ఆశ్చవ్యదూడామణి యను నాటకము రచించిశాడుం 7 అంక ములు, రామాయణ కథ,

శూర్చుణఖ రావఎనివద్దకు వచ్చును, ఆమె ముక్కూ, వులు లత ణుడు వ3వ్కను, రావణుడు సీత నపపారిం చును హానునుంతుడు ₹0కకు బోవును [కవుముగా రావణ వధ సీఠౌపరీత జరుగును. ఇ ౦ దు అశ్చర్యచూడామణిి అద్భుతాంగులీయముల సంభుటనలు కల వృ, వానివలన మాయావేషధారులు ఒఇయలు పడుదురు,

మురారి

పూన్షలగో తుక్కు తంతుమతీ వర్ధమానుల పుత్రుడు, శ్రీ అ. తొమ్మిదవ శతాబ్ది ప్రారంఛములోని వాడు. ఈతనికి చాలవాల్మీకి ఇందు మురారి యను బిరుదులు కలవు, ఈతడు మహావ్రెయాకరుణుకు [పానూణిక కవివశేణ్యుడు.

అనర్హృరాఘవము. 7? అంకముల నాటకము, రామా యణకథ. ఇంద” కల్పనలు గొప్పవి. నుశబ్దప్రయోగము, మాధుకృయు మెండు. విద్వాంసులు మిచ్చి శిరూకంపనము చేయు నాటకరాజము అనర్థ రాథఘవము. నాటకలవమణముల కిది లత్యభూతము.

మహానాటకము

“లెండు పొరములు కలవు. సము(్రతీకవమున శిలలవై వెక్కిన “గుతకము "కు భోజమవ+రాజు (పతి వ్రాయించి నట్టు (పరీరి, ఇపి బహాువిధక్షన్రల రచనలతో నిండియున్నది.

దామోవర మికుకు రచించినదో, సంతరించినదో యొకపతి మహోనాటక్ర్షము, ఉ అంకములలో సంపూస్షిరానూ యణ కధ అశీహూపక మైళ "రెండుక్లోకములతో. నాబకము (ప్రారంభ మగుసు పస్తావన గాన్ని నూశతధారుడు. గాని శానబడుట లేదు. -క్కకవి శ్రీ అ- 10వ శ తాబ్టిలోని వాడు,

థ్మేమీళ్వరుడు

విజ (ప్రకోస్టుని మనమడు మహేశ్వరుడు, కని కుబ్బముశ్క మహీపాలచేవుని యాస్థారకమున క్రీ. అ. 9, 10 వటిబ్లుల కో నున్నవాపవ ఈశనికచర '*'చండకౌళశికయి. ్‌ అంకముల నాటకము. హంళ్చ (కుని కళ, పౌరాణిక మైన పారి ్పంద కళకును దీనికిని భేకమున్నది, తెలియక అమా యికముగా కోపము అెప్పించుటచే కూరిశ్చంగదుని కౌశికుడు ఛవీంచును. దార స'నేకకష్ట్రములు కలుగును భగవదనుగ్రపా మువలన తుదకు కుభములు చేబారును,

శే మాశ్వరుడు నైషథానందమిీ అనుపేర నలచరి (బేము నాటకముగా రచించినట్ట తోచును,

140 గీర్వాణ రూపకము

విఖ్యాగ కవీంద్రుడు. ఈశగని నాటకములలో రెండిటి వేన్సు తెలియవచ్చుచున్నవి లలితంత్న మాల, చ్నిగభారతముః

ఈతడు పా సయతి తన శిష్యులలో నోొకనికి తత్త్వ శా స్ర్రుము తం శెక్కనందున భాగవగములోని ఫుంంజనో పాఖ్యాన విధావగున *“పబోధచందోదయము. ఆను జగ (గుస నాటకమును రచించి వాని కద్వైతము నులభ(గా న్యాయము చేసీనాడు ఇందు మహామోవాడ్సు దంభుడు, (కోధుడు. శ్రద్ధా ఇత్యాదిపా(త్రలు కలవు

కిర్తి వర్మ ఆతని సేనాపతి గోపాలుడు కల్టిబేవుని 1065లో యుద్ధమున నోడించినవీమ్ముటు ఉత్సవములో “ఈ నాటకమును (పదర్శించికారు, కావున కృష్ణమి(శ్రుడు శ్రీ అం 1065 (పొంతమ.లోని యితీశ్వరుడు

జయదేన్ర్చడు

గీతగోవిందక గ్ర జయబేవు డితడు కాడు పతధరు డను బిరుదు వహించిన _నైయాయిక.. జయ బేవుడును ఇత డును ఒకరే "కావచ్చును. ఈతడు కౌండిన్యగో(త్రుడు నుమి,[తౌ మహాబేవుల పుత్రుడు పారిమ్మిళుని శిష్యుడు కానోపును విదర్భ'దేశములోని వాడు శా వచ్చును [క్రీ అ 12 శ లాబ్దిలోని వాడు

పన్నెండవ భాగము కేక్ష1ే

(పసన్నరాఘవనాటక మాళని రన, ౯ ఆంకములలో రామాయణకథ మనోపాఎమి గా నూతనకల్పనలో వర్ణింప ఒడినది, రసపహష్టికొంకు మూలకథను ఒహుస్టానములలో జయేవుడు మార్చినాగు. బాణానుర్శ రావణానురులు. (ప్రథ చూంకముననే సీ శాస్వయాంవర్యాము. వత్తురు. తుదియంకొ ములో పుష్పకమునుండి భూమాల్యవర్షనము కలదు

విలణుడు ం్రెా

శ్రీ అం కేే-1ే2 శతాబ్దుల వాడు, శాళ్ళీరములో ఖోనముఖ(గ్రామమున జన్మించినాడు, త్ల నాగాబేవి, తండి జ్యేస్టక లళుడుం ఒవా విద్యావంతుడు, బపహాురాజాస్థానములు చూచినవాడు. కానుందరీనాటిక రచించినాడు. విశేషము పద్యక విశ్వేమున పటున్వము కలవాడు,

రామభద దీక్ష తుడు

బానకీపరిణయ సాటకము రచించినాడు, (6096601 కరం పద్ధతిని కొంఠవ “కు నడచింది, కల్పనలు, చితముల్సు,- రామాయణకథకు రమణీయత్‌ చేక్రూరినది, విద్వల్లోకాంగీ కారము పొందినసాటకము, గ్వ్‌ర్వానా భాషలో రూపకములు వేలకొలది కలవుళకొన్ని నామా వళిష్టములు. రిచూరమి మూకువేల్మ సంవత్సరముల నుండి ఎంద ఆంద ెన్నిరూపకములు రచించిరో. 3 అనేశము

+... జాలగర్భమున లీన మెనవి,

కలషాంకైన్‌ మహాికయుకు గవేషణచేస్తి గీర్వాణ చూప ₹వుల పెట్టోోనిచ్చినాడు. అదియంతకయు. నుపషయోగళారి.

పరిభఛభాషలు అను భావమ లు= నృంభా(వలయ, రోచూంచ్య స్వేద * వసి 'వేషధ్యు అశ్రు య స్వర్యములు, అనుపంథ్‌ ఉఇసంధలో అంకర్భాగము. అపవారితము = అన్యుల కడ్డముగా దిరిగి, ఒకరిత్‌ రహ స్య మాలొచించుటం అపవసారము 2 నృగ్ణోరంగము, ఆభినయము ౯ ఆంగిక (గాయక) వాచిక, అఆనోర్యః సాత్వికములు, అగ్థప్రకృతులువా బీజ. బిందు పతాశా, (పకరి, కారణ తంబు తాన అవస్థలు. ఆరంభ (ప్రయనగ్నృ టప్రాప్యాశా, నియ ' వ ఫలాగమములు, ఆశాశభాపీతమువ= పాతాసు క కాథనము+్‌వ మంటివి! లోకు లి ట్లనుచున్నారు అని ఆకాశమవంక చెవి 'యొగ్చి? ఎవ్వరును బూటాడకున్నారు, వినినట్లు అభినయించి ఇెప్పుట= ఉత్త రోత్త రము ౯ (పళ్ళ సమాభానము; ఆశాశే భణిత్‌ విధానమన సంభాషణము,

పదమూడవ భాగము కళలే

ఉపగూపహానము = అక్బుత్వాప్రాప్‌

ధా పో

గాధ = వృత్తము; ఒకవిధ నైనగీతిక,

గద్భాంకము == ఒకయంకములో. ఇ్రంకొక్రయంకము. ఉదావారణములు-ఉ కరరామచరితములో, చాలరామాయణ

జనాంతికము = (తిప తాశావాస్త ముతో ఒకన్నివెపు వీప్పు (తివి) ఇతరునితో మాటాడుట.

ద్యుతి = అదలించుట, బెదరించుటం

'దవము = పెస్టలను తిరస్కరించుట్క

ద్విపద = ఒకానోకవృత్తమ్యు. గీతము,

నాంది == ఆకలీ -ర్చున్ముస్కాయారూపః శ్లోక కావ్యున్ష నూచకః* న

ర

నొాట్య్టాలంకా ములు == "కావ్యములో ను న్న్న శ్సే రూపక మునగూడ అలంకారములు కలవు. అవి 86

నాయకులు = ధీరోదాత్త, ధీరఖాంత్క ధికలలిత ధిరోచ్చతులు ప్రవక్తనమనుఇట్టి, దవీ,ణ) ఆనుక్రూల్క "దృష్ట శరులు* ॥ మ్సునుబట్లి; ముద్ధ్ర మధ్య పాశ. అవస్థలను ఒట్ట. స్వాధీన పళలొక, వొసకసజ్జిక వి హోత్క_ంత ఖండిత, కలహాంతరిత విప్రలబ్ధి (పోమీశవ్రియ(భ రృృక్శి అభిసారిక

వీఠమర్దుడు = కించిదూన నాంయకకుక్కు పతౌకనాయ కుడు, సెొయకసపా చరుడు,

క1థడ గీర్వాణ రఈరూపకమూ

బ్రకాళము == 'శావ్యము బహిరంగము.

భరతవాక్యము = ఆశీర్వచనరూపకమ్రై రూపకము చివర నుండు శ్లోకము.

భావములు = విభావు అనుభావ్క ఫూత్విక్క సందారీ భావములుం

రసములు = కృంగార్న ఏర బోస్య్క కరుణ, రౌద్ర భయానక, బీభగ్స్య అద్భుత వాంతరసములు,

లాస్యాంగములు శేయపదముడా "క్రేవలగీతము! స్థిత పాళ్గము. నిలుచుండి పరించుట;ు ఆసీనము. కూరూచుండి పరించుట; సుష్పుగండిళ వివిధవాద్యుములల్‌ కలిపవినన్ఫగ్యము; (పన్ఫోదము. ఖండితనాయిళా. వియోగగీతిక్య (శీమూఢము ((€గూఢము). సమవృత్తములత్మో మృదుశబ్దములతో (పదర్శ నము నెంధవము పృాదయముల్కు మేఖలలు కదలుచుం డగా "దేఛాపలో నృత్యము; ద్విమూఢక్రము(ద్విగూఢి కము వివిధాభినయములతో విస్పష్టభానములతో, వివిధవారీసందో పాముతో క్రూడ్రిన నృత్యము; ఉత్వమోత్ర్తమము- ఆసన్ను బను గమనింపక్ర ఆతురతీలో పలువనది। ఉక్త (ప్రత్యుగ్నూయు; కోపమున ఫీకళముగా చేయు సంభాషణము,

విటుడ్రు == పకవిద్యో విటపి ళస్య శామలేం(లేము శౌనక,

విదూషకుడు = వికృతాంగవచోవేమ్సైఃి పోన్యకృత్‌ స్యాల్‌ విదూషకణ

విపవము మా చంపుట ఒంధించ్చుట అగ్ని(పవేశయు మొద లగునవి,

పవదూడవ భాగము, 1కేర్‌

విశామము = రంగమ్మ్యు

వీధ్యంగములు = ట్‌ వ్యాత్యేచు, ఆవలగితమ్యు (ప్రపం చమ్మ (తిగతము, ఛ(తము= వాక్కేళి అధిబలమ్మ్పూ గండము, అవస్యందితము, నాళిక అస్మత్ప్సలావమ్ము వ్యాపారము మృద్ష వము. మొత్తము 18.

వృత్తులు = _కెశికి ఆరభట్సి భారత్సి సాత్వత్సి3ెళికి, మృదువుగా; ఆరభటి ఆడంబరముగ్నా ఛాంితి ఉజ్వలముగాా సాత్వతి గంభీరముగా నుండును

ఇక్తి = విరోధశవునము

*- నరవారీఫభావములు == ని్వేద గ్లాని శం క్యా

అనూయో్మ్కౌా వొద్దా శ్రమ్ము ఆలస్య _జెన్య చింతా మోవా స్రుతి ధృత్మి (క్రీడా చపలశత్నా పహాన్ష, అవేగ జడత్సా గర్వు విపొదు జొత్సుక్య, నిగా, విసృత్సి _తాస, వితర్క, స సము విభోధు ఆవమున్ష్ర అవహి్థ ఉగ తొ మతి, వ్యాధి

సంధులు = ముఖ (సతిముఖ్య గర్భ్మ అవమర్శ నిర్వ పాణములు*

సంఫేటము = రోషభాషణము.

సంబోధనమయులు = తాపసాదులను- మునులు, దేవ కులు, సన్యానులు) విద్వాంసులు- పీరిని భగవన్‌ * అనవలెనళి వప్రాదులను- విష్ట్య ఘన్‌ ష్యేష్టసోదరులనూ జర్యా అన వలెనుం పూజ్యుఅను-గుర్కు జనక, తొతలను- పూజ్యపాజ అనవలెను నటీ సూత్రధారులు అనో్ఫోన్యము ఆర్యా అని

సంబోధింపవలెను. నూశ్రధారునీ ఛావ అశవలెకు సూూశ్రధా రుడు పారిపోర్మ్వకుని మారిష్క మాన్ష అనును. సూతుడు రధి కుని ఆయుస్టన్‌ అనును, నాయికా వయస్యలు అన్యో న్యము సఖి అనుకొందురు నాయిక నాయకుని కోర్టపుత అనును "రాజును అందరు సామాన్యముగా "జీవ స్వామి, మహారాజ అందురు, తక్కు.వవారు బోట్టారకం మహా(ప్రభు అందురు విదరూషకుదు నయస్య అనుశు, స్వగతము వ! అ(శావ్యము- ఇతరపాత్రలు వినదగనివి. స్టాయీభొవములు డె రత్తి వస్త శోరు [కోధు ఉత్సాహృ భయ, జగుషప్సా విస్మయ, నిర్వేదములుః ననూ ప్తము, భష (గం ధొలల్య లదేరీ ల. ) కే ( ర్టీల్లో గర్ట ణే. న్న హ్‌ బాడ్‌ 0 జీ

యా. . గ్‌ స (| = నె " ః శ క్‌ 1 క ం " ల “శం | | . ఈటల - ॥ ని ౨. " " . క్‌ . ” -" మ్మ గ. ణ్‌ ( ॥ కం + ఓ ళ్‌ ” . 1 ఖు గ్‌ “బుక.

= | ల త. జ | . | "్య చయ |

॥ వ

= |

" |

| క్‌ జి పా (వెస్‌ ( (పతులు 1000 ) ః.